Вилијам III

Вилијам III (англиски: ''William Henry''; холандски: ''Willem Hendrik, Prins van Oranje''; 4 ноември 1650 година8 март 1702 година), познат и како Вилијам Орански ― суверен орански принц, од 1670-тите властодржец (штатхаутер) на грофовиите Холандија, Зеланд, Утрехт, Гулдерс и Оверисел во Холандска Република и крал на Англија, Ирска и Шкотска од 1689 година до неговата смрт во 1702 година. Како крал на Шкотска, тој е познат како Вилијам II. Неговата победа во Битката кај Бојн во 1690 година ја одбележуваат ирските унионисти, кои истакнуваат портокалови бои во негова чест. Тој владеел со Британија заедно со неговата сопруга и прва братучетка, кралицата Марија II.
Вилијам Хенри Орански е роден на 4 ноември 1650 год. во Хаг, Холандска Република, како единствено дете на Мери Хенриета Стјуарт и оранскиот принц Вилем II. Неговата мајка била најстара ќерка на кралот Чарлс I од Англија, Шкотска и Ирска и сестра на кралот Чарлс II и кралот Џејмс II од Англија.
1 Рани години
1.1 Раѓање и семејство
Вилијам Хенри Орански е роден на 4 ноември 1650 год. во Хаг, Холандска Република, како единствено дете на Мери Хенриета Стјуарт и оранскиот принц Вилем II. Неговата мајка била најстара ќерка на кралот Чарлс I од Англија, Шкотска и Ирска и сестра на кралот Чарлс II и кралот Џејмс II од Англија.
Осум дена пред раѓањето на Вилијам, татко му умрел од сипаници; и така Вилијам од моментот на неговото раѓање бил суверен принц од Орање.
1.2 Детство и образование
Мајката на Вилијам покажувала малку интерес за својот син, понекогаш отсуствувала со години и секогаш намерно се држела настрана од холандското општество. Образованието на Вилијам прво било предадено во рацете на неколку холандски гувернанти, некои со англиско потекло. Од април 1656 година, калвинистичкиот проповедник Корнелис Тригланд го подучувал за реформираната религија.
Од 1659 година, Вилијам седум години го посетувал Универзитетот во Лајден.
Јохан де Вит и неговиот вујко Корнелис де Граф ги притиснале Холандските Држави да ја преземат одговорноста за образованието на Вилијам и да се погрижат да се здобие со вештини да управува со идна - иако неодредена - државна функција; државите презеле акција на 25 септември 1660 година. На 23 декември 1660 година, кога Вилијам имал десет години, мајка му умрела од сипаници во палатата Вајтхол, Лондон. Во својот тестамент, Мери побарала Чарлс да се грижи за интересите на Вилијам, а Чарлс побарал од холандските држави да не се мешаат во тоа. Холандските држави дале согласност на 30 септември 1661 година. Истата година, Зујленштајн почнал да работи за Чарлс и го натерал на Вилијам да му пишува писма на својот вујко и да бара да му помогне еден ден да стане штатхалтер.
2 Рана кариера
2.1 Суспензија на штатхалтерството
По смртта на татко му, поголемиот дел од провинциите не назначиле нов штатхалтер. По барање на Оливер Кромвел, воВестминстерскиот договор, со кој завршила Првата англо-холандска војна, бил додаден анекс со кој од Холандија се барало да го донесе Актот за елиминација, кој ѝ забранувал на провинцијата Холандија да назначи штатхалтер од Оранската династија. По Стјуартската реставрација, актот бил прогласен за невалиден бидејќи Англискиот Комонвелт (со кој бил склучен договорот) повеќе не постоел. Во 1660 година, Мери и Амалија се обиделе да убедат неколку провинциски држави да го признаат Вилијам за нивен иден штатхалтер, но на почетокот сите тие одбиле.
Во 1667 година, кога Вилијам III требало да наполни 18 години, Оранжистичката партија повторно се обидела да го донесе на власт обезбедувајќи обезбедувајќи му позиции на штатхалтер и генерал-капетан. За да го спречи враќањето на влијанието на Оранската династија, де Вит на пензионерот од Харлем, Гаспар Фагел, му дозволил да ги наведе холандските држави да усвојат Вечен едикт. Едиктот предвидувал дека генерал-капетанот или генерал-адмиралот на Холандија не може истовремено да биде штатхалтер во ниту една провинција. И покрај тоа, поддржувачите на Вилијам барале начини да го подобрат неговиот престиж и, на 19 септември 1668 година, Зеландскиот совет го назначил за ''прв благородник''. За да ја добие оваа чест, Вилијам морал да го избегне вниманието на неговите државни тутори и тајно да отпатува за Миделбург. Еден месец подоцна, Амалија му дозволила на Вилхелм сам да управува со неговиот двор и го прогласила за полнолетен.
Покраината Холандија, како упориште на републиканците, во март 1670 година ја укинала функцијата штатхалтер, а примерот го следеле уште четири провинции. Де Вит барал од секој регент (член на градскиот совет) во Холандија да положи заклетва за поддршка на едиктот; сите освен еден прифатиле. Вилијам сето ова го гледал како пораз, но всушност бил компромис: Де Вит претпочитал целосно да го игнорира принцот, но сега неговото евентуално издигнување на функција врховен армиски командант беше имплицитно. Де Вит го признал Вилијам за член на ''Холандскиот државен совет'', кој тогаш бил тело кое го контролирало воениот буџет. На 31 мај 1670 година Вилијам станал член на советот со целосни гласачки права, и покрај обидите на Де Вит да ја ограничи неговата улога на советник.
2.2 Конфликт со републиканците
Во ноември 1670 година, Вилијам добил дозвола да отпатува во Англија за да го убеди Чарлс да врати барем дел од 2.797.859 гулдени кои Стјуартите им ги должеле на Оранската династија. Чарлс не можел да плати, но Вилијам се согласил да го намали долгот на 1.800.000 гулдени. Чарлс дознал дека неговиот внук е посветен калвинист и холандски патриот и ја преиспитал својата желба да му го покаже Тајниот договор од Довер со Франција, за уништување на Холандската Република и за поставување на Вилијам како „суверен“ на една холандска држава. Покрај различните политички погледи, Вилијам увидел дека неговиот животен стил се разликува од тој на неговите чичковци Чарлс и Џејмс, кои биле повеќе посветени на пиење, коцкање и на љубовници.
Следната година, станало јасно дека Републиката е пред закана од англо-француски напад. Поради заканата, Државите Гелдерланд, и покрај неговата младост и неискуство сакале Вилијам што е можно поскоро да биде назначен за генерал-капетан на армијата на холандските држави. На 15 декември 1671 година, Државите од Утрехт официјално го поддржале ова. На 19 јануари 1672 година, Холандските Држави дале контрапредлог: да се назначи Вилијам за само една кампања. Принцот го одбил ова и на 25 февруари бил постигнат компромис: назначување за едно лето, а по неговиот 22-ри роденден да биде постојано назначен.
Во јануари 1672 година, Вилијам му напишал тајно писмо на Чарлс, барајќи од неговиот вујко да ја искористи ситуацијата и да изврши притисок врз државите да го назначат Вилијам за штатхалтер. За возврат, Вилијам ќе ја припои Републиката кон Англија и ќе им служи на интересите на Чарлс онолку колку што дозволуваат неговата „чест и лојалност поради оваа држава“. Чарлс не презел ништо по предлогот и ги продолжил своите воени планови со својот француски сојузник.
3 Штатхалтер на Холандија
За Холандската Република, 1672 била катастрофална година затоа што во Француско-холандската војна и Третата англо-холандска војна, Холандија била нападната од Франција и нејзините сојузници: Англија, Минстер и Келн. Иако по Битката кај Солебеј англо-француската флота била онеспособена, во јуни француската армија брзо ги зазела провинциите Гелдерланд и Утрехт. На 14 јуни, Вилијам со остатоците од неговата копнена војска се повлекол во Холандија, каде што на 8 јуни Државите наредиле поплавување на холандската водна линија. Луј XIV од Франција, верувал дека војната завршила и започнал преговори за да извлече што е можно поголема сума пари од Холанѓаните. Присуството на голема француска војска во срцето на Републиката предизвикало општа паника, а народот се свртел против Де Вит и неговите сојузници.
На 4 јули, Сојузот на Холандија го назначил Вилијам за штатхалтер, а тој положил заклетва пет дена подоцна. Следниот ден, специјален пратеник од Чарлс II, Лорд Арлингтон, се сретнал со Вилијам во Нивербруг и го претставил предлогот од Чарлс. Ако Вилијам капитулира пред Англија и Франција, Чарлс ќе го направи Вилијам суверен принц од Холандија, наместо штатхалтер (обичен државен службеник). Кога Вилијам одбил, Арлингтон се заканил дека Вилијам ќе биде сведок на крајот на постоењето на Републиката. На 7 јули, поплавите прекинале и натамошното напредување на француската армија било ефективно блокирано. На 16 јули, Зеланд му го понудил штатхалтерство на Вилијам.
На 15 август, Вилијам објавил писмо од Чарлс, во кое англискиот крал изјавил дека војувал поради притисоците од фракцијата на Де Вит. По ова Де Вит и неговиот брат Корнелис биле брутално убиени од цивилна милиција во Хаг на 20 август. Потоа, Вилијам заменил многу холандски регенти со свои следбеници.
Иако соучесништвото на Вилијам во линчот не било докажано, познато е дека тој спречил да се изведат на суд поттикнувачите на убиството, па дури и наградил некои од нив: Хендрик Верхоф со пари, а други како Јан ван Банхем и Јан Кифит - со високи позиции. Ова му наштетило на неговиот углед, како и неговите подоцнежни казнени акции во Шкотска, познати во историјата како Масакр во Гленко.
Вилијам продолжил да се бори против освојувачите од Англија и Франција, здружувајќи се со Шпанија и Бранденбург . Во ноември 1672 година, тој ја однел својата војска во Мастрихт за да ги загрози француските линии за снабдување. До 1673 година, ситуацијата во Холандија дополнително се подобрила. Иако Луј го презеде Мастрихт, а нападот на Вилијам против Шарлроа не успеа, поручникот-адмирал Мишиел де Рујтер три пати ја поразил англо-француската флота. Во август, Холанѓаните, Шпанија и императорот Леополд, поддржани од други германски држави, се договорија за антифранцуската алијанса на Хаг, на која во октомври му се придружи Чарлс IV од Лорен .  Во септември, решителната одбрана на Џон Морис од Насау-Зиген и Ханс Вилем ван Аилва на северот на Холандската Република конечно ги принуди трупите на Минстер и Келн да се повлечат, додека Вилијам ја премина холандската водна линија и повторно го зазеде Наарден . Во ноември, холандско-шпанска војска од 30.000 сили, под команда на Вилијам, марширала во земјата на епископите од Минстер и Келн. Холандските трупи се одмаздиле и извршиле многу ѕверства. Заедно со 35.000 царски војници, тие потоа го освоија Бон, важно списание во долгите логистички линии меѓу Франција и Холандската Република. Француската позиција во Холандија станала неодржлива и Луис бил принуден да ги евакуира француските трупи. Ова длабоко го шокираше Луис и тој се повлече во Сен Жермен каде никој, освен неколку интимни, не смееше да го вознемирува. Следната година само Грав и Мастрихт останаа во француски раце.
Во текот на овие години, Вилијам покажал извонредни способности како владетел, и силен карактер во тешките години на републиканската влада. Со енергични мерки, младиот владетел ја прекинал француската офанзива, а потоа формирал коалиција со Бранденбург, Австрија и Шпанија, со чија помош извојувал голем број победи, по што Англија се повлекла од војната (1674).
3.1 Брак
За време на војната со Франција, Вилијам се обидел да ја подобри својата позиција со тоа што во 1677 година се ожени со неговата прва братучетка Марија, ќерка на војводата од Јорк, подоцна англискиот крал Џејмс II. Венчавката се одржала на 4 ноември 1677 година. Мери забременила набргу по бракот, но абортирала. По уште едно боледување подоцна во 1678 година, таа никогаш повеќе не забременила.
3.2 Тензии со Франција, интриги со Англија
Во 1678 година, Луј XIV побарал мир со Холандската Република. И покрај ова, тензиите продолжиле: Вилијам бил сомничав кон Луј, и сметал дека францускиот крал сака „универзално кралство“ над Европа. Нантскиот едикт од 1685 година, предизвикал наплив на бегалци хугеноти во Републиката. Ова го навело Вилијам III да се приклучи на различни антифранцуски сојузи, меѓу кои и Аугсбуршката лига (антифранцуска коалиција во која биле вклучуваше Светото Римско Царство, Шведска, Шпанија и неколку германски држави) од 1686 година.
По неговиот брак во ноември 1677 година, Вилијам станал силен кандидат за англискиот престол ако неговиот свекор (и вујко) Џејмс биде исклучен поради неговиот католицизам. Вилијам тајно ги навел државните генерали да му испратат на Чарлс молба да спречи католици да го наследат, без експлицитно именување на Џејмс. Вилијам негирал секаква вмешаност.
Во 1685 година, по смртта на англискиот крал Чарлс II, кој немал легитимни деца, престолот на Англија и Шкотска го презел неговиот помлад брат Џејмс II, вујко и свекор на Вилијам Орански. само неколку месеци по крунисувањето, Џејмс, кој отворено ја проповедал католичката вера, почнал да води политика која предизвикала крајно незадоволство кај протестантското мнозинство (според проценките, католиците сочинувале околу 2-3% од населението на Англија). Под изговор дека се бори против ситни бунтови, кралот создал постојана војска, чија големина брзо пораснала на 40.000 војници и ја вооружил со моќна артилерија, а предност при регрутирање војници им била дадена на католиците од Ирска. Во ноември 1685 година, бил распуштен Парламентот и не се состанал повторно во текот на целиот период на владеење на Џејмс II. Одредено време, противниците на Џејмс II се надевале дека кралот кој бил во поодминати години наскоро ќе почине, и ќе го наследи неговата ќерка Марија која била протестантка. Но, во 1688 година, на 55-годишниот Џејмс II неочекувано му се родил син и овој настан послужи како поттик за државниот удар. Противниците на кралот (ториевците и виговците) стапиле во тајна опозиција. Многу армиски офицери, одлучиле да разговараат со опцијата за смена на „тиранинот-папист“ и на престолот во Англија да ја доведат холандската двојка - Марија и Вилијам. Во тоа време, Вилијам имал неколку посети на Англија и таму стекнал голема популарност.
4 Славна револуција
4.1 Инвазија на Англија
Вилијам прво се спротивставил на можноста за инвазија, но повеќето историчари денес се согласуваат дека во април 1688 година тој почнал да собира експедициски сили, бидејќи било многу јасно дека Франција ќе биде зафатена со кампањите во Германија и Италија, и нема да може да ја нападне Холандија додека трупите на Вилијам се во Британија. Во јуни, седум истакнати англиски политичари кои ја претставувале радикалната опозиција напишале тајна покана до Вилијам, во која го уверувале дека 19 од 20 Англичани ќе бидат многу среќни со државен удар по кој на чело на Англија ќе застане протестантски крал. Адмирал Херберт, преправен во морнар, ја однел пораката до Хаг.
Вилијам чекал неколку месеци, во страв дека Луј XIV ќе испрати војници во Холандија, но францускиот крал избрал да ја нападне Германија. Ова било пресудно за почеток на операцијата. Со холандска војска, Вилијам на 5 ноември 1688 година пристигнал во Бриксам во југозападна Англија. Приврзаниците на Џејмс почнале да бегаат речиси веднаш по пристигнувањето на Вилијам, а влијателни благородници од целата земја ја изјавиле својата поддршка за напаѓачот.
Џејмс прво се обидел да му се спротивстави на Вилијам, но видел дека сето тоа ќе биде залудно. Тој испратил претставници да преговараат со Вилијам, но на 11 декември се обидел да побегне и попатно го фрлил Големиот печат во Темза. Група рибари го откриле и го вратиле во Лондон.. Во вториот обид за бегство на 23 декември му било дозволено да замине за Франција. Вилијам е последниот човек кој успешно ја нападнал Англија.
4.2 Крал на Англија и Шкотска
На 22 јануари 1689 година се состанал Конвенцискиот парламент во Англија, за да разговара за начинот на дејствување по бегството на Џејмс. Вилијам се чувствувал несигурен за својата позиција; иако неговата сопруга била пред него во линијата на наследување на престолот, тој сакал самиот да владее како крал, а не како сопруг на кралицата. Единствен преседан на заедничка монархија во Англија се случил во 16 век, кога кралицата Марија I се омажила за Филип од Шпанија. Филип бил крал до смртта на неговата сопруга. Вилијам, пак, барал тој да остане крал и по смртта на неговата сопруга. Кога мнозинството ториевци ѝ предложиле да ја прогласат за единствен владетел, Вилијам се заканил дека веднаш ќе ја напушти земјата. Исто така, Марија, останала лојална на својот сопруг, и го одбила предлогот.
Круната не му била понудена на малолетниот син на Џејмс, кој во нормални околности би бил наследник, туку на Вилијам и Марија како заеднички суверени.
На 11 април 1689 година Вилијам и Марија заедно биле крунисани во Вестминстерската опатија.
Вилијам, исто така, ја свикал Конвенцијата во Шкотска, која се состанала на 14 март 1689 година. На 11 април, денот на англиското крунисување на Вилијам и Марија, Конвенцијата објавила дека Џејмс повеќе не е крал на Шкотска. На Вилијам и на Марија им била понудена шкотската круна; тие прифатиле на 11 мај.
5 Владеење со Марија II
5.1 Јакобитски отпор
Иако најголемиот дел од населението во Британија ги прифатиле Вилијам и Мери како суверени, многумина одбиле да го признаат нивното право на престолот, и верувале во божественото право на кралевите (сметале дека власта на монархот произлегува директно од Бога). Во текот на следните 57 години Јакобитите вршеле притисок за реставрација на Џејмс и неговите наследници.
Ирска била контролирана од римокатолиците лојални на Џејмс, а француско-ирски Јакобити заедно со француска војска во март 1689 година пристигнале од Франција за да се приклучат на војната во Ирска и да го разбијат протестантскиот отпор при опсадата на Дери. Вилијам во јули ја испратил својата морнарица во градот, а во август пристигнала и неговата војска. Вилијам лично интервенирал за со својата војска да го победи Џејмс во Битката кај Бојн на 1 јули 1690 година, по што Џејмс побегнал во Франција.
На 3 октомври 1691 година била потпишана капитулација - Договорот од Лимерик. Ирските протестанти сè уште го слават денот како празник и го почитуваат Вилијам Орански како херој. Портокаловата боја (семејна боја на династијата Орање) на знамето на Ирска е симбол на протестантите.
И во шкотска имало низа јакобитски востанија, каде што виконтот Данди собрал војска и на 27 јули 1689 година во Битката кај Килиекранки извојува победа, но погинал во битката. Еден месец подоцна шкотските камеронски сили по Битката кај Данкелд го задушиле востанието. Вилијам на шкотските кланови кои учествуваа во бунтот им понудил помилување, под услов да потпишат во одреден рок да потпишат верност кон него, а неговата влада во Шкотска го казнила одложувањето на потпишувањето со масакрот на Гленко од 1692 година, кој ја озлогласил јакобитската пропаганда бидејќи Вилијам ја потпишал наредбата.
5.2 Војна во Европа
Вилијам за време на неговата Деветгодишна војна (1688–1697) против Франција, секоја пролет ја напуштал Англија и се враќал секоја есен. Англија се приклучила на Аугсбуршката лига која потоа станала позната како Голема алијанса. Додека Вилијам се борел, неговата сопруга, Марија II, управувала со кралството, но постапувала по негов совет. Секогаш кога се враќал во Англија, Марија безрезервно му ја отстапувала својата моќ, нешто што траело до крајот на животот на Марија.
Откако англо-холандската флота ја поразила француската флота во Ла Хог во 1692 година, сојузниците имале контрола врз морето до крајот на војната. Истовремено, Големата алијанса трпела порази во Европа, а Вилијам го загубил Намур во Шпански Ниски Земји во 1692 година. Ненадејниот напад врз Французите под команда на војводата од Луксембург кај Стенкерке бил одбиен и Французите ги поразиле сојузниците во Битката кај Ланден во 1693 година. Сепак, Вилијам во овие битки успеал да им нанесе штета на Французите по што немало следни големи француски офанзиви. Следната година Вилијам повторно го зазел Хуј. Во 1695, сојузниците повторно го зазеле Намур од Французите. Тврдината се сметала за една од најсилните тврдини во Европа и освојувањето било голем удар за угледот на Луј XIV.
5.3 Економска криза
Владеењето на Вилијам довело до брза инфлација во Англија, што предизвикало голем глад по 1693 година. Деветгодишната војна ја уништила англиската поморска трговија и довела до двојно зголемување на даноците. Ова заедно со лошото управување на владата предизвикало валутна криза 1695-1697 година и пад на неодамна создадената Банка на Англија.
6 Последни години
Марија II умрела од сипаници на 28 декември 1694 година, а Вилијам III продолжил да владее сам. И покрај тоа што го прифатил англиканството, популарноста на Вилијам во Англија опаднала за време на неговото владеење како единствен монарх.
6.1 Мир со Франција
Во 1696 година, холандската територија Дренте го прогласила Вилијам свој државен штатхалтер. Истата година, Јакобитите планирале атентат да го убијат Вилијам III за да го вратат Џејмс на англискиот престол, но не успеале. Во согласност со Договорот од Ријсвијк (20 септември 1697), со кој завршила Деветгодишната војна, францускиот крал Луј XIV го признал Вилијам III за крал на Англија и се обврзал да не му дава дополнителна помош на Џејмс II. Така немајќи поддршка од француската династија по 1697 година, Јакобитите веќе не биле сериозна закана за владеењето на Вилијам.
6.2 Англиски кралски наследник
Вилијам и Марија немале деца, и било сигурно дека тој нема да се прежени. Сестрата на Марија, Ана, родила многу деца, но сите починале во детството. Смртта на нејзиното последно живо дете (принцот Вилијам, војводата од Глостер) во 1700 година ја ставило Ана како единствена личност која може да го наследи престолот. Затоа што се јавила можност за возобновување на лозата на Џејмс II на англискиот престол, англискиот парламент го усвоил Законот за населување 1701 година, кој предвидувал дека ако Ана умре без да остави наследник, а Вилијам ако не остави наследник во некој следен брак, Круната ќе ѝ биде предадена на една далечна роднина, Софија, електорка од Хановер (внука на Џејмс I) и на нејзините протестантски наследници.
7 Смрт
Во 1702 година, Вилијам починал од пневмонија, компликација од скршена клучна коска по пад од неговиот коњ. Вилијам бил погребан во Вестминстерската опатија заедно со неговата сопруга. Неговата снаа и братучетка, Ана, станала кралица на Англија, Шкотска и Ирска.
8 Поврзано
* Англо-холандски војни
9 Наводи
9.1 Библиографија
***''Age of Revolution'' is the third volume of four, published 1957.
*******************