Масакр во Барбарин ров

Масакрот во Барбарин ров (словенечки: ''Pokol v Barbara rovu'', хрватски: ''Pokolj u Barbarinom rovu''), познат и како масакр во Худа Јама, било масовно убиство на воени заробеници на вооружените сили на НДХ на Анте Павелиќ и словенечката домашна стража, како и на цивили, по завршувањето на Втората светска војна во Словенија, во близина на Југославија, во близина на Југославија. Повеќе од илјада воени заробеници и некои цивили биле убиени од страна на југословенските партизани во текот на мај и јуни 1945 година, по репатријациите во Блајбург од страна на Британците. Локацијата на масакрот потоа била запечатена со бетонски бариери и дискусијата за тоа била забранета.
Местото на масовната гробница, една од најголемите во Словенија, првпат било јавно дискутирано во 1990 година, по падот на комунизмот во Југославија. Во 1997 година во близина на влезот во рудникот била подигната меморијална капела. Истрагата на рудникот Барбарин ров започнала во 2008 година. На работниците им биле потребни неколку месеци за да ги отстранат бетонските ѕидови изградени по војната за да ја запечатат пештерата. На 3 март 2009 година, истражителите нашле 427 неидентификувани тела во ров во рудникот. На првите пет метри од блиската шахта биле пронајдени уште 369 трупови. Рудникот Барбарин ров подоцна бил посетен од хрватското и словенечкото политичко раководство за да им оддадат почит на жртвите. На 25 октомври 2017 година, словенечката влада објавила дека остатоците од телата на 1.416 жртви биле ексхумирани од локацијата и повторно погребани во меморијалниот парк Добрава во Марибор.
1 Позадина
За време на Втората светска војна, рудникот Барбарин ров, рудник за јаглен кој се наоѓал на 16 километри јужно од градот Цеље, Германците го користеле за производство на јаглен. Подоцна, рудникот бил затворен во мај 1944 година.
Со распадот на Независната Држава Хрватска (НДХ) во мај 1945 година, нејзините вооружени сили, заедно со другите трупи на Оската, почнале да се повлекуваат кон Австрија за да се предадат на британските сили. На 3 мај 1945 година, раководството на НДХ ги укинало расните закони и имало намера да побара поддршка од Запад во борбата против комунизмот. На 6 мај испратиле барање за соработка со сојузниците, кое било одбиено. Југословенските партизани ја презеле контролата над Загреб, главниот град на НДХ, на 8 мај. Колоните кои се повлекувале маршираа низ Словенија и биле придружувани од многу цивили. До 14 мај, неколку илјади војници биле примени од Британците. На 15 мај, главната колона стигнала до градот Блајбург, каде нивното предавање било одбиено и биле вратени на југословенските партизани. Тие кои претходно биле одведени во британско заробеништво биле вратени во Југославија помеѓу 18 и 31 мај, вклучително и околу 10.000 словенечки домашни чувари.
Затворениците биле присилени на принудни маршеви од страна на југословенските власти. Низ Словенија биле поставени транзитни и притворски кампови каде бил извршен избор. ОЗНА (Одделот за национална безбедност) издал прецизни упатства за постапување со воените заробеници. Упатството кое било издадено на 6 мај 1945 година од ОЗНА предвидувало затворениците да бидат ликвидирани:
„Ставот за заробените службеници и затворениците е во согласност со претходните упатства. Службениците треба да бидат прочистени без исклучок, освен ако не добиете известување од ОЗНА или Партијата дека поединецот не е ликвидиран. Во принцип, не треба да се покажува милост при чистките и ликвидацијата.“
2 Пристигнување во кампот Техарје
Неколку илјади словенечки заробеници од домашната стража биле однесени со возови од австриската граница кај Дравоград до Марибор и оттаму до градот Цеље. Од градската железничка станица биле испратени преку Цеље пеш кон блискиот логор Техарје, затворски логор кој бил управуван од страна на ОЗНА. За време на патувањето, затворениците биле тепани, а оние кои заостанувале биле стрелани. Во колоните имало и цивили. По пристигнувањето во кампот, им биле одземени вредните работи. Во Техарје биле донесени и германски цивили од регионот на Кочевје (Готшери). Заробениците од домашната стража биле поделени во три групи: првата група се состоела од малолетници, втората се состоела од оние кои биле членови на домашната гарда помалку од пет месеци, а третата група вклучувала други. Сепак, имало исклучоци од ова правило. Третата група имала најостро постапување во кампот и често била без вода и храна. Низ кампот Техарје поминале околу 7.000 до 8.000 луѓе.
Сите затвореници од третата група биле ликвидирани. Нивните раце биле врзани во пар со друг затвореник и требале да бидат пренесени со камиони до блиските места за погубување. ОЗНА ангажирала возачи од целата држава за извршување на транспортот. Возачите не биле информирани за деталите на акцијата.
3 Масакр
Кон крајот на мај и јуни 1945 година, кога југословенската армија почнала да ги празни своите затворски логори во Словенија, затворениците од логорот Техарје и затворот Стари Пискер биле однесени со камиони ноќе во напуштениот рудник Барбарин ров во Худа Јама. Словенечките домашни чувари заробеници кои биле издвоени во Словењ Градец, Велење, Крањ и Цеље биле првите кои пристигнале последната недела од мај. Војниците на НДХ биле донесени пеш. Откако пристигнале, групите од 5–6 затвореници со раце врзани со жица биле соблекувани, им било наредено да клечат над шахтата на мини и ги стрелале во главата, или ги удирале со мински чекан или копач. Во некои случаи, групи од 20-30 затвореници биле фрлани во окното на мините, а потоа фрлале рачни гранати за да ги убијат жртвите. Голем број затвореници биле фрлани живи. Откако окните биле полни со трупови, преостанатите затвореници ги праќале во правец на Загорје во северозападна Хрватска каде биле убиени, додека телата ги покривале со вар за да го забрзаат распаѓањето. Тогаш, рудникот бил ограден со 400 кубни метри бетонски и дрвени бариери. Сè уште свесните пробувале да се искачат еден преку друг за да стигнат до отворот, но не можеле да избегаат од запечатената мина.
Убиствата ги вршела 3-та бригада на словенечката дивизија КНОЈ (Корпус на народна одбрана на Југославија). Во масакрот биле убиени повеќе од илјада луѓе. Повеќето од жртвите биле воени затвореници, членови на вооружените сили на НДХ и словенечка домашна стража и цивили. Нема податоци за преживеани.
4 Последици
Се проценува дека најмалку 70.000 до 80.000 луѓе биле убиени во репатријациите во Блајбург. Повеќе од 600 места за масовни гробници се наоѓаат во Словенија, кои југословенските власти ги прикривале и забраниле дискусија за масакрите.
Делот од рудникот Барбарин ров каде се случиле убиствата бил херметички затворен. Остатокот бил пуштен во употреба на 1 ноември 1945 година и произведувал јаглен до 1992 година. Во југословенските архиви нема запишани податоци за масакрот. Едно од најраните споменувања на настанот е поврзано со судска постапка од мај 1947 година, кога пет лица биле осудени на смрт под обвинение за шпионирање, вклучително и 32-годишна трудница која тврдела дека југословенските власти тепале и убивале заробеници во Брежице, Кошница при Чељу и Худа Јама.
5 Истражување
Првите официјални студии на локацијата започнале во ноември 1989 година кога била поднесена кривична пријава против непознати сторители за убиство на неутврден број затвореници во Худа Јама. Државното обвинителство во октомври 1991 година ја препратило пријавата до Полициската управа Цеље. Една деценија подоцна, во 2001 година, словенечката полиција започнала официјална истрага на гробовите во Худа Јама. Во јануари 2008 година, Комисијата за скриени масовни гробници во Словенија одлучила да ја провери јамата Барбара. Првата од единаесетте бариери била поставена 300 метри по влезот. Била скршена на 24 јули 2008 година. На работниците им требале осум месеци да отстранат 400 квадратни метри од ганг и навлегле во единаесет армирано-бетонски преградни ѕидови (секој дебели) да стигнат до гробовите. Првиот труп бил пронајден на 23 февруари 2009 година, на 449 метри во рудникот, во близина на 9-та бариера. Изгледа дека жртвата го преживеала колењето и успеала да копа низ 7-8 метри земја додека не стигнала до непроодната бетонска врата и останала без кислород. На 3 март 2009 година, иследниците нашле маса од 427 трупови кои главно биле мумифицирани поради недостаток на кислород во рудникот. Сепак, косата, кожата, ушите и ноктите се уште биле видливи на труповите. Ископување на дополнителни 5 метри (16 ст) во рудничката шахта длабока 45 метри открило уште 369 други трупови.
Андреја Валиќ, раководител на Словенечкиот истражувачки центар за национално помирување, по откривањето на масовната гробница изјавила дека „тековните информации, врз основа на усни сведоштва, укажуваат дека убиените луѓе можеле да бидат словенечки или хрватски државјани“. Понатамошната истрага докажала дека повеќето од жртвите биле Хрвати и Словенци. Истражувачите пронашле ортопедска опрема и завои меѓу труповите, што значи дека меѓу жртвите имало и ранети војници. Откриени биле и неколку плетенки испреплетени од женска коса.
Јоже Дежман, шеф на Комисијата, споделил дека „ова е еден од 15-те словенечки Сребреници“. Словенечкиот патолог Јоже Балажиќ рекол: „Глетките што ги видовме таму укажуваат дека жртвите умреле во агонија. Сите трупови беа покриени со вар и врз основа на положбата на телото, изгледа дека жртвите се движеле некое време“. Павел Јамник од Дирекцијата на словенечката криминалистичка полиција истакнал дека „некои жртви веројатно сè уште биле свесни кога нивните егзекутори расфрлале вар, кој бил напукнат, што значи дека тие се поместувале. Неколку скелети се лепат над површината на варот и очигледно е дека се обиделе да се извлечат во агонија“. Хрватските лекари ја понудиле својата помош во ДНК анализата на посмртните останки, кои потенцијално би можеле да се искористат за идентификување на хрватските жртви.
На 25 октомври 2017 година, повеќе од осум години од откривањето на масакрот, словенечкото Министерство за труд, семејство, социјални работи и еднакви можности објавило дека, врз основа на прелиминарните податоци од антрополошката и археолошката анализа, во рудникот за јаглен биле пронајдени вкупно 1.416 жртви. Остатоците од 769 лица биле ексхумирани од локацијата во 2009 година и уште 647 други во 2016 година. Меѓу нив имало 21 жена, додека најмладите жртви имале околу 17 години. Се претпоставува дека повеќето од жртвите биле припадници на воените сили на НДХ. На 6 март 2017 година, словенечкиот антрополог Петра Лебен Сељак изјавил дека меѓу втората група, ексхумирана во 2016 година, речиси сите биле мажи постари од 20 и помлади од 40 години, додека 8 отсто биле на возраст меѓу 18 и 20 години.
6 Политички и институционален одговор
Првиот висок функционер кој што ја посетил масовната гробница по откривањето на 3 март 2009 година била словенечката генерална обвинителка Барбара Брезигар, која ја опишала сцената како „ужасна“. Во наредните неколку денови, локацијата ја посетиле словенечката пратеничка во Европскиот парламент и поранешна премиерка Лојзе Петерле. Петерле го критикувал претседателот на Словенија Данило Турк поради тоа што не го посетил местото. На прашањето за коментар за ова прашање за време на посетата на градот Трбовље на 8 март, Меѓународниот ден на жената, на само 10 километри оддалеченост од масовната гробница, Турк одбил да го коментира ова прашање, оквалификувајќи ги политичките манипулации со масовната гробница како „тема од втор ред“. Ги отфрлил повиците за посета на гробот како „политичка манипулација“. Тој, потоа, го осудил злосторството, додавајќи: „како што ги осудувам сите егзекуции за време и по (Втората светска) војна“.
Изјавите на Турк дека овие убиства мора да се сфатат „во контекст на Втората светска војна“ ја испровоцирале словенечката министерка за одбрана Љубица Јелушиќ да остане на ставот дека не може да има оправдување да не се осудат убиствата. Заедно со премиерот и претседателот на Националното собрание, претседателот Турк ставил венци на влезот во рудникот на 1 ноември 2009 година.
На 9-ти март, хрватската вицепремиерка Јадранка Косор и министерот за внатрешни работи Томислав Карамарко, ја посетиле локацијата и понудиле помош за идентификација на ДНК. На 10 март, хрватската влада повикала на заедничка хрватско-словенечка истрага за гробницата и спроведување на договорот од 2008 година за обележување на воените гробишта. До 2013, словенечката влада помогнала во финансирањето на уредувањето на локацијата и поставувањето на пешачки патеки, одводнување, вентилација на воздухот и електрификација.
7 Комеморација
По падот на комунизмот, на местото во 1997 година била посветена меморијална капела. Набргу по посветувањето, капелата била обезличена, а по ѕидовите биле испишани пароли, меѓу кои „Смрт за предавниците“ и „Смрт за фашизмот“.
На 13 јуни 2015 година, по повод 70-годишнината од масакрот, била одржана комеморација, на која што присуствувале околу 2.000 луѓе. Меѓу нив бил и словенечкиот претседател Борут Пахор, католички бискупи од Хрватска и Словенија и разни делегации на хрватски и словенечки организации.
На 27 октомври 2016 година, 778 од ексхумираните жртви биле пренесени на гробиштата Добрава во Марибор. На комеморацијата присуствувало хрватското раководство, меѓу кои бил и премиерот Андреј Пленковиќ, претседателката Колинда Грабар-Китаровиќ и претседателот Божо Петров, црковни великодостојници и словенечкиот претседател Борут Пахор. На седницата на хрватската влада истиот ден, Пленковиќ изјавил дека „погребот на жртвите на повоениот комунистички терор во Худа Јама не потсетува на нашиот долг кон жртвите на тоталитаризмот“.
8 Поврзано
* Масакр во Тезно
9 Наводи
;