Отоманско Царство

Отоманско Царство или Османлиско Царство (отомански турски: دولتْ علیّه عثمانیّه ''Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye''; турски: ''Osmanlı İmparatorluğu''), исто така од современите историчари позната и како Турска Империја — мултиетничка држава што постоела во периодот од 1299 до 1922 година, или вкупно 624 години како империјална монархија, или до 24 јули 1923 година, де јуре како држава.Таа била наследена од страна на Република Турција, која официјално била прогласена на 29 октомври 1923 година.
Отоманското Царство е едно од најголемите царства кое контролирало голем дел од Југоисточна Европа, Западна Азија и Северна Африка, помеѓу 14 и почетокот на 20 век. Царството, исто така, го контролирал источниот дел на Средна Европа од 16 век до крајот на 17 век. Царството било основано на крајот на 13 век во северозападна Анадолија во градот Согут (денешна провинција Билеџик) од туркоманскиот племенски водач Осман I, По 1354 година, Османлиите преминале во Европа и со освојувањето на Балканот, Отоманскиот бејлик бил трансформиран во прекуконтинентално царство. Османлиите ставиле крај на Византија со освојувањето на Цариград во 1453 година од страна на Мехмед II (неброејќи го неговиот татко Ертугрул), иако како династија не била прогласена сѐ до 1383 година кога Мурат I се самопрогласил за султан. Дотогаш, владетелите се нарекувале бегови или поглавари. Според династијата, и народот се нарекувал Турци-Османлии.
Под владеењето на Сулејман Величествениот, Отоманското Царство го означило врвот на својата моќ и просперитет, како и највисокиот развој на своите владини, социјални и економски системи. На почетокот на 17 век, царството содржело 32 провинции и бројни вазални држави. Некои од нив подоцна биле апсорбирани во Отоманското Царство, додека на други им биле доделени различни видови автономија во текот на вековите. Со Цариград (денешен Истанбул) како главен град и контрола на земјиштето околу медитеранскиот басен, царството било во центарот на интеракциите помеѓу Блискиот Исток и Европа шест векови.
Иако некогаш се сметало дека царството влегло во период на опаѓање по смртта на Сулејман Величествениот, овој став повеќе не е поддржан од мнозинството академски историчари. Поновиот академски консензус претпоставува дека царството продолжило да одржува флексибилна и силна економија, општество и војска во текот на 17 и во поголемиот дел од 18 век. Меѓутоа, за време на долгиот период на мир од 1740 до 1768 година, отоманскиот воен систем заостанувал зад оној на неговите европски ривали, Хабсбуршкото и Руското Царство. Последователно, Османлиите претрпелеа тешки воени порази кон крајот на 18 и почетокот на 19 век. Успешната Грчка војна за независност завршила со деколонизација на Грција по Лондонскиот протокол (1830) и Цариградскиот договор (1832). Овој и други порази ја поттикнало османлиската држава да иницира сеопфатен процес на реформи и модернизација познат како Танзимат. Така, во текот на 19 век, османлиската држава станала многу помоќна и организирана внатрешно, и покрај тоа што претрпела дополнителни територијални загуби, особено на Балканот, каде што се појавиле голем број нови држави.
Комитетот за единство и напредок (КЕН) ја воспоставил Втората уставна ера во Младотурската револуција во 1908 година, претворајќи го царството во уставна монархија, кое спровело конкурентни повеќепартиски избори. Меѓутоа, по катастрофалните Балкански војни, тогаш радикализираната и националистичка КЕН ја презела владата во државниот удар во 1913 година, создавајќи еднопартиски режим. КЕН направил сојуз со Германија, надевајќи се дека ќе избегне дипломатската изолација која придонела за нејзините неодамнешни територијални загуби, и на тој начин се приклучила на Првата светска војна на страната на Централните сили. Додека царството можело во голема мера да се одржи за време на судирот, тоа се борело и со внатрешно несогласување, особено со Арапското востание во неговите арапски територии. За тоа време, османлиската влада извршила геноцид врз Ерменците, Асирците и Грците. Поразот на царството и окупацијата на дел од нејзината територија од страна на сојузничките сили по Првата светска војна резултирало со негова поделба и губење на неговите јужни територии, кои биле поделени меѓу Обединетото Кралство и Франција. Успешната турска војна за независност, предводена од Мустафа Кемал Ататурк против окупаторските сојузници, довела до појава на Република Турција во срцето на Мала Азија и укинување на отоманската монархија.
Отоманското Царство во многу аспекти се смета за исламски наследник на Источната Римското Царство.
1 Име
Зборот ''Отоман'' е историска англикизација на името на Осман I, основачот на царството и на владејачката династија. Името ''Осман'' претставува турската форма на арапското име ''Утман'' (عثمان). На отомански турски јазик, царството било познато како ''tr'' (ota), '''', или ''tr'' (ota), ''''.
Турскиот збор за „отомански“ (tr) првично се однесува на племенските следбеници на Осман во XIV век. Зборот подоцна започнал да се користи за да се однесува на воено-административната елита на царството. Спротивно на тоа, терминот „''Турк''“ (tr) се користел за да се идентификува анадолското селско и племенско население и се сметал за омаловажувачки термин кога се применувал за урбани, образовани поединци. Во раниот современ период, образован турски говорител со урбано живеење, кој не бил припадник на воено-административната класа, честопати се нарекувал себеси ниту како Османлиец ниту како Турчин, туку како ''Руми'' (ota) или „''Римјанин''“, што значи жител на територијата на поранешната Византија на Балканот и Анадолија. Терминот ''Руми'' исто така се користел за да се однесува на турски говорители од страна на другите муслимански народи од царството и пошироко. Како што се применува за отоманските турски говорители, овој термин почнал да испаѓа од употреба на крајот на 17 век, и наместо тоа, зборот сè повеќе се поврзувал со грчкото население на царството, значење што го има и денес во Турција.
Во Западна Европа, имињата Отоманско Царство, Турско Царство и Турција често се користеле наизменично, при што Турција како термин бил сè повеќе фаворизиран и во формални и неформални ситуации. Оваа дихотомија била официјално завршена во 1920-1923 година, кога новоформираната турска влада со седиште во Анкара го избрала името Турција како единствено официјално име. Во моментов, повеќето научни историчари ги избегнуваат термините „Турција“, „Турци“ и „Турски“ кога се однесуваат на Османлиите, поради мултинационалниот карактер на царството.
2 Историја
2.1 Периодот од 1299 до 1453 година
2.1.1 Периодот од создавањето до интерегнумот
Потеклото на Отоманците може да се проследи назад во 11 век, кога на територијата на Анадолија опстојувале неколку мали муслимански емирати со туркиско потекло. Главната цел на овие т.н. анадолски бејлици била да ги одбранат своите територии од страна на Византија. Во текот на тој период, во освоените земји во Анадолија се населиле голем број на туркиски народи. Меѓутоа, во 1073 година и по победата на Селџучкото Царство во Битката кај Манцикерт, овие анадолски бејлици добиле можност да прогласат своја независност од Селџуците. Поеѓу овие помали кнежевства било и кнежевството со престолнина во Согут. Тоа било предводено од страна на Ертугрул. Кога во 1281 година починал, неговиот син Осман станал негов наследник. Со оглед на тоа што Румскиот Султанат опаѓал во 13 век, Анадолија била поделена на бројни независни турски кнежевства познати како Анадолски бејлици. Еден од овие бејлици, во регионот на Витинија, на границата на Византија, бил предводен од турскиот племенски водач Осман (р. 1323/4), фигура со нејасно потекло од која потекнува името на царството. Раните следбеници на Осман се состоеле и од турски племенски групи и од византиски отпадници, а најголем дел од нив, но не сите, биле преобратени во ислам. Многу бргу по овие настани, новиот водач се прогласил за врховен бег и основал нова династија, наречена според него Османлиска династија. Така, Осман станал првиот владетел на Османлиското Царство во 1299 година. Во 1265 година, византискиот град Согут бил освоен од страна на Осман бег. Византискиот пораз во Битката кај Бафеј во 1302 година придонел и за подемот на Осман. Не е добро познато на кој начин раните Османлии доминирале над своите соседи, поради недостигот на извори што преживеале од овој период. Според Отоманските тези за светата војна, кои станале популарни во текот на 20 век, заслугата за нивниот успех го гледа во нивното собирање верски војници да се борат за нив во име на исламот, но тоа повеќе не е општо прифатено. Ниту една друга хипотеза не привлекла широко прифаќање.
Во векот по смртта на Осман I, османлиската власт започнала да се протега од Анадолија и на Балканот. Најраните судири започнале за време на Византиско-отоманските војни, водени во Анадолија кон крајот на 13 век, пред да навлезат во Европа во средината на 14 век, проследени со бугарско-отоманските војни и српско-отоманските војни започнати во средината на 14 век. Голем дел од овој период се карактеризира со отоманска експанзија на Балканот.
Синот на Осман, Орхан, продолжил со проширување на своите територии на сметка на Византија. Орхан го освоил северозападниот анадолски град Бурса во 1326 година, по чие освојување Бурса станала нова престолнина на османлиската држава и ја заменила византиската контрола во регионот. Во 1331 година паднала Никеја, а во 1337 паднала Никомедија. Во негово време, земјата започнала да се организира како држава во која биле пуштени односно изработени првите ковани пари, била направена модернизирана војска. Орхан се оженил за Теодора, ќерка на византискиот принц Јован VI Кантакузин. Во 1346 година Орхан отворено го поддржал Јован VI во симнувањето од престолот на Јован V Палеолог. Кога тој дошол на престолот, на Отоманците им било дозволено да го окупираат напуштениот Галиполе. Во следната деценија, Отоманците започнале колонизација на Тракија со муслиманско население. Сепак, византискиот цар бил принуден да потпише договор со Орхан, според кој Византија ја признала загубата на Тракија.
Наследник на Орхан бил Мурат I. Првата поголема офанзива на новиот султан Мурат I била во 1365 година во Битката кај Одрин. Византиската армија повторно доживеала пораз, со кое бил ставен почетокот на отоманското присуство на Балканот и Европа. Веднаш по битката, престолнината на Отоманците била пренесена од Бурса во Адријанопол, денешен Одрин. Ова преместување на престолнината на Отоманците им овозможило место при идните напади на балканските земји. Во 1354 година Отоманците ги поминале Дарданелите. Ова бил голем момент од нивното напредување по морски пат, бидејќи во голема мера го ограничиле поморскиот пат кон Цариград, остварувајќи значајни победи против Венецијанската Република. Во Маричката битка (1371) Отоманците извојувале убедлива победа против христијаните од Балканот. По ова, Македонија и делови од јужна Србија потпаднале под отоманска власт. Важниот пристаништен град Солун бил освоен од Венецијанците во 1387 година и ограбен. Отоманската победа на Косово во 1389 година ефективно го означил крајот на српската моќ во регионот, отворајќи го патот за отоманската експанзија во Европа. Според голем дел од историчарите, Косовската битка била една од најзначајните победи на царството Во оваа битка загинал султанот Мурат., каде загинал султанот Мурат, а за нов султан бил избран Бајазит I.
Битката кај Никопол за бугарското Видинско Царство во 1396 година, која нашироко се смета за последна голема крстоносна војна во средниот век, не успеала да го запре напредувањето на Османлиите.
Како што Османлиите ги проширувале своите тертории кон Балканот, освојувањето на Цариград станало клучна цел. Османлиите веќе ја освоиле контролата врз речиси сите поранешни византиски земји што го опкружувале градот, но силната одбрана на стратешката позиција на Цариград на Босфорскиот теснец го отежнувала освојувањето. Во 1402 година, на Византијците привремено им олеснало кога турко-монголскиот водач Тимур, основач на Тимуридското Царство, го нападнал Отоманското Царство од исток. Во Битката кај Анкара во 1402 година, Тимур ги поразил османлиските сили и го зел султанот Бајазит I како затвореник, фрлајќи го царството во неред. Граѓанската војна која следеле, позната и како ''Фетрет Деври'', траела од 1402 до 1413 година додека синовите на Бајазит се бореле за престолот. Војната завршила кога Мехмед се појавил како султан и ја врати османлиската власт.
Балканските територии изгубени од Османлиите по 1402 година, вклучувајќи ги Солун, Македонија и Косово, подоцна биле повторно освоени од Мурат II помеѓу 1430-тите и 1450-тите. На 10 ноември 1444 година, Мурат ја одбил крстоносната војна во Варна победувајќи ги унгарските, полските и влашките војски под водство на Владислав III (крал на Полска и Унгарија) и Јанош Хуњади во Битката кај Варна, иако Албанците под Скендербег продолжиле да се спротивставуваат. Четири години подоцна, Јанош Хуњади подготвил друга војска од унгарски и влашки сили за напад на Турците, но повторно бил поразен во Втората битка за Косово во 1448 година.
Според современата историографија, постои директна врска помеѓу брзото отоманско воено напредување и последиците од Црната смрт од средината на 14 век. Византиските територии, каде што биле извршени првичните османлиски освојувања, биле исцрпени демографски и воено поради избувнувањето на чума, што ја олеснило отоманската експанзија. Дополнително, ловот на робови претсставувало главната економска движечка сила зад османлиското освојување. Некои автори од 21 век го репериодизираат османлиското освојување на Балканот во фазата ''акинџи'', која се карактеризира со континуиран лов на робови и уништување, проследено со фаза на административна интеграција во Отоманското Царство, каде што се случила пандемијата на бубонска чума помеѓу 1347 и 1349 година.
2.1.2 Османлиски интеррегнум
По Анагорската битка, во Отоманското Царство се дошло до интеррегнум - ''меѓувлада'', период кој траел повеќе од една деценија. По битката, синовите на Бајазит побегнале на различни страни. Така, Сулејман со Големиот везир Али-паша и јаничарскиот ага се засолниле во Бурса а потоа и во Едрене каде се самопрогласил за султан. Мехмед се зацврстил во Амасија и борејќи се против Монголците, успеал да поврати некои од претходно изгубените територии. Иса се засолнил во Бурса и ја зацврстил својата власт во Караманија. Мустафа мистериозно исчезнал, додека пак Муса Челеби кој бил заробен заедно со својот татко, по неколку месеци се вратил со останките на султанот. Според пишаните извори, во времето кога тој пристигнал во Анадолија, тој ги пронашол своите браќа Мехмед и Иса скарани, помеѓу кои била започната војна. Во таа војна Иса бил победен и затоа тој побегнал кај својот брат Сулејман во Едрене. Сулејман многу бргу го прифатил, со кое го ставил на чело на една армија која тргнала во поход против Мехмед. Иса, во Битката кај Ески Шехир бил поразен. Во самата битка тој бил заробен а подоцна и погубен во 1406 година, Тогаш Сулејман со својата армија преминал во Анадолија борејќи се против своите двајца браќа Мехмед и Муса, кои биле во тоа време во сојуз. Во исто време, во анадолскиот регион пристигнал влијателниот шејк Бедредин Симави.
Војната завршила во 1413 година, кога Мехмед Челебија се појавил како победник и тој бил прогласен за султан под името Мехмед I.
2.1.3 Стабилизација и освојување на Цариград
Кога Мехмед Челебија остварил победа над своите браќа, во 1413 година тој бил крунисан за нов султан во Едрене како Мехмед I. Неговата прва задача била да ја врати гордоста и силата на Отоманското Царство. Мехмед престолнината на царството ја преместил од Бурса во Едрене. Албанските племиња успеале да се обединат во една држава, Босна и Молдавија биле потполно независни. Унгарија сѐ уште ги држела своите амбиции кон Балканот, а Венеција пак крајбрежните делови.
По доаѓањето на престолот на Мурат II, Отоманското Царство започналo воен поход против востанијата кои избувнувале на Балканот, особено во Србија. Во 1422 година Мурат безуспешно го опседнал Цариград, а по повеќегодишна опсада, во 1430 година го освоил Солун. Наспроти ова, тој безуспешно водел војни против Скендербег, на територијата на денешна Албанија и Македонија.
Неговиот наследник, Мехмед II на отоманскиот престол се качил во 1451 година, по смртта на Мурат. Мехмед успеал да потпише мировен договор со Венеција и Унгарија. Откако го обезбедил тоа, тој се свртел кон престолнината на Византија, Цариград. Во текот на летото во 1452 година Мехмед II (чиј прапрадедо Бајазит I изградил тврдина на азиската страна на Босфор) решил да изгради нова тврдина на европската страна на Босфорот со што го зацврстил отоманското влијание кај теснецот. Посебно важен аспект на градењето на оваа тврдина е тоа што на Цариград му се скратила можноста да добива помош од колиниите на Џенова кои во тоа време постоеле на брегот на Црно Море. Новата твдрина била наречена Римска тврдина (турски: ''Rumeli Hisarı'').
Конечната опсада на Цариград започнала на 2 април 1453 година. По скоро два месеци војна и битки, на 29 мај престолнината била заземена. По заземањето на Цариград, Мехмед го изградил Топкапи-сарај и престолнината на Отоманското Царство била преместена од Едрене во Цариград. Мехмед бил прогласен за новиот ''Римски цезар'', замислувајќи се себеси како наследник на престолот на Римското Царство. Црквата Света Софија била претворена во џамија. Мехмед и дозволил на Источната православна црква да ја задржи својата автономија и земјиште во замена за прифаќање на отоманската власт. Поради тензијата меѓу државите од Западна Европа и Византија, мнозинството од православното население го прифатило отоманското владеење како подобро од венецијанското владеење. Албанскиот отпор останал главна пречка за отоманската експанзија на Италијанскиот Полуостров. Кроја која била освоена по смртта на Скендербег.
2.2 Периодот од 1453 до 1566 година
Во 15 и 16 век, Отоманското Царство влегло во период на експанзија. Царството напредувало под владеење на линија на посветени и ефективни султани. Исто така, економски царството процветало поради неговата контрола на главните копнени трговски патишта меѓу Европа и Азија.
Во 1481 година, султанот Мехмед II неочекувано починал. На негово место, на престолот застанал неговиот поголем син Бајазит II. Според законите на Отоманското Царство, тоа означувало смртна пресуда за Џем, кој бил помал брат на Бајазит. Во тоа не се согласил Џем, па затоа во околината на Караман успеал да мобилизира одредена војска и да тргне кон Бурса. По неколкумесечната војна, Бајазит успеал да ја мобилизира својата војска и да го порази на својот брат кај Јенишехир. Во 1499 година избила Отоманско-венецијанска војна, која траела до 1503 година кога Отоманците ги добиле последните венецијански упоришта на Пелопонез и некои градови по должината на јадранскиот брег. Кон почетокот на 16 век започнала ѝ војна со Мамелуците, која завршила со победа на империјата во 1513 година.
Претходно, во периодот од 1509-1512, во империјата избувнала граѓанска војна. Во времето на војната, Бајазит II бил султан на империјата. Војната се водела помеѓу неговите синови Ахмед и Селим. Во 1509 година Ахмед успеал да ги порази Сафавидите и нивните сојузници во Мала Азија. По ова тој се упатил кон Цариград. Плашејќи се за својата безбедност, Селим организирал бунт во Тракија, но бил поразен од страна на Бајазит и принуден да побегне во Крим (1511). По ова Бајазит дознал дека Ахмед се приближува кон престолнината, па затоа одбил да му ги отвори портите на градот. Селим се вратил од Крим и со поддршка од јаничарите, најпрвин го поразиле а подоцна и го убиле Ахмед. По овој настан, Бајазит абдицирал од престолот (25 април 1512).
Новиот султан, Селим I (1512–1520), успеал да ги освои современите држави Сирија, Либан и Египет, вклучувајќи го и светиот град Ерусалим, како и Каиро, престолнината на Абасидите, и персискиот шах Исмаил од Сафавидска Персија. По ова, тој се прогласил за калиф. Отоманското Царство воспоставило своја морнарица во Црвено Море. Ова главно се споровело поради поморските војни со Португалија кои се воделе главно за трговијата. Во текот на овој период, царството се натпреварувало со големите европски колонијални сили, во Индиски Океан. Голем број на флоти, со војници и оружје, биле испраќани за поддршка на муслиманските владетели во Ачех.
Наследник на Селим I бил Сулејман I (1520–1566). Во негово време, тој ги освоил најсветите муслимански градови Мека, Медина, Ерусалим, Дамаск и Багдад. Во август 1521 година била освоена речиси цела Србија. Во 1522 година бил заземен Родос. На 29 август 1526 година започнала Мохачката битка. Отоманците ги поразиле сојузничките христијански сили предводени од Лајош II. Битката го означил крајот на Кралство Унгарија. Од 1541 година Сулејман го контролирал поголемиот дел до денешна Унгарија, како и Трансилванија, Влашка и Молдавија кои станале вазалства на султанот. Сулејман водел три воени походи против Сафавидското Царство во Персија и Ирак. Во 1534 година бил заземен градот Багдад. Вториот поход (1548-1549) резултурал со освојување на Тебриз и Азербејџан, провинцијата Ван и делови од денешна Грузија. Третиот поход се случил во 1555 година, кој завршил со договорот од Амасија, според кој биле признаени границите на Отоманското Царство. Според договорот, Западна Ерменија, западен Курдистан и Западна Грузија паднале под отоманска власт, додека јужен Дагестан, Источна Ерменија, Источна Грузија и Азербејџан останале персиски.<ref>''Глобална хронологија на конфликти: од античкиот свет до современиот Близок Исток“, км. II, ед. Спенсер Такер, (ABC-CLIO, 2010). 516.
Една од најнеуспешните војни и битки на Сулејман I била Опсадата на Виена во 1529 година. Во 1532 година, тој извршил уште еден напад кон Виена, но бил одбиен во Кесег.
Во текот на неговото владеење биле спроведени воени походи во Средоземното Море, Северна Африка во кој биле заземани Тунис, Алжир и Триполитанија. Во овој период, Отоманското Царство станало доминантно во Средоземно Море. Отоманската морнарица исто така обезбедила контрола и над Црвено Море и Персискиот Залив во 1554 година. Османлиите се вклучиле во мултиконтинентални верски војни кога Шпанија и Португалија биле обединети под Пиринејскиот сојуз. Османлиите биле носители на титулата калиф, што значи дека биле водачи на сите муслимани ширум светот. Иберијците биле водачи на христијанските крстоносци, и затоа двете сили биле заклучени во светски судир. Освен во Средоземно, двете сили се судриле и во Индискиот Океан, каде што Иберијците ја обиколиле Африка за да стигнат до Индија. Исто така, Иберијците поминале преку ново-христијанизираната Латинска Америка и испратиле експедиции кои го минувале Пацификот со цел да ги христијанизираат поранешните муслимански Филипини и да ги користат како база за понатамошни напади на муслиманите на Далечниот Исток. Во овој случај, Османлиите испратиле војски да му помогнат на неговиот најисточен вазал и територија, Султанатот Аче во Југоисточна Азија.
Во 1541 година бил опсаднат градот Будим. Опсадата резултирала со освојување на градот Будим. По оваа победа била воспоставена контрола над средна Унгарија. Битката е дел од т.н. Мала војна во Унгарија. Франција и Отоманското Царство, обединети со взаемно противење на владеењето на Хабсбурговците, станале силни сојузници. Француските освојувања на Ница (1543) и Корзика (1553) се случиле како заедничко здружување помеѓу силите на францускиот крал Франсоа I и Сулејман, а биле командувани од отоманските адмирали Хајредин Барбароса и Драгут. Еден месец пред опсадата на Ница, Франција ги поддржала Османлиите со артилериска единица за време на отоманското освојување на Естергом во северна Унгарија во 1543 година. По понатамошниот напредок на Турците, хабсбуршкиот владетел Фердинанд I официјално го признал османлиското владеење во Унгарија во 1547 година. Сулејман I починал од природна смрт во својот шатор за време на опсадата на Сигетвар во 1566 година.
До крајот на владеењето на Сулејман, царството се простирало на приближно ), протегајќи се на три континенти.
2.3 Периодот од 1566 до 1683 година
По смртта на Сулејман I, негов наследник станал неговиот син Селим II (1566-1574), кој се оддал на харемовиот живот. Во практика неговото царство било управувано од страна на Мехмед-паша Соколовиќ. Следните султани, Мурат III и Мехмед III продолжиле да живеат типичен дворски живот. Ахмед I на престолот застанал во 1603 година, станувајќи првиот султан којшто не извршил братоубиство. Својот брат Мустафа I го прогласил за негов наследник бидејќи неговиот син Осман бил премногу млад. Мустафа I по само три месеци бил сменет од страна на Осман II. Осман II ја обезбедил источната граница со потпипшшување на мировен договор со Иран. Тој ја предводел инвазијата над Полска. По Битката кај Хотин, Отоманците биле поразени и Осман бил принуден да се врати во престолнината во срам, обвинувајќи ги јаничарите за поразот.
Во втората половина на 16 век, Отоманското Царство се нашло под зголемен притисок од инфлацијата и брзо зголемувањето на трошоците за војување што влијаело и на Европа и на Блискиот Исток. Овие притисоци довеле до серија кризи околу 1600 година, ставајќи голем притисок врз османлискиот систем на владеење. Царството претрпело низа трансформации во неговите политички и воени институции како одговор на овие предизвици, овозможувајќи успешно да се прилагоди на новите услови од 17 век и да остане моќно, и воено и економски.
Откривањето на нови поморски трговски патишта од страна на западноевропските држави им овозможило да го избегнат отоманскиот трговски монопол. Португалското откритие на ’ртот на Добрата Надеж во 1488 година иницирало низа отоманско-португалски поморски војни во Индискиот Океан во текот на 16 век. И покрај зголеменото европско присуство во Индискиот Океан, отоманската трговија со истокот продолжила да цвета. Каиро, особено, имал корист од подемот на јеменското кафе како популарна стока за широка потрошувачка. Како што се појавиле кафулињата во градовите и населбите низ царството, Каиро се развил во главен центар за неговата трговија, придонесувајќи за неговиот континуиран просперитет во текот на 17 и поголемиот дел од 18 век.
За време на Иван IV (1533–1584), Царството Русија се проширило кон Волга и Касписките региони на сметка на татарските ханови. Во 1571 година, кримскиот хан Девлет I Гирај, под команда на Османлиите, ја запалил Москва. Следната година, инвазијата била повторена, но одбиена во Битката кај Молоди. Отоманското Царство продолжило да ја напаѓа Источна Европа во серија напади и останала значајна сила во Источна Европа до крајот на 17 век.
Османлиите решиле да го освојат Венецијански Кипар и на 22 јули 1570 година, Никозија била опколена; 50.000 христијани загинале, а 180.000 биле поробени. На 15 септември 1570 година, османлиската коњаница се појавила пред последното венецијанско упориште на Кипар, Фамагуста. Венецијанските бранители се спротивставувале 11 месеци против сила од 200.000 луѓе со 145 топови; 163.000 топовски гранати ги погодиле ѕидините на Фамагуста пред да падне во рацете на Османлиите во август 1571 година. Опсадата на Фамагуста однела 50.000 отомански жртви. Во меѓувреме, Светата лига составена од претежно шпанска и венецијанска флота извојувала победа над османлиската флота во Битката кај Лепанто (1571), во близина на југозападна Грција; Католичките сили убиле над 30.000 Турци и уништиле 200 нивни бродови. Тоа претставувало запрепастувачки, главно симболичен, удар за сликата на отоманската непобедливост, слика која победата на витезите од Малта над отоманските освојувачи во опсадата на Малта од 1565 година неодамна почнала да се менува. Битката била многу поштетна за османлиската морнарица во искористувањето на искусната работна сила отколку загубата на бродови, кои биле бргу заменети. Османлиската морнарица се опоравила брзо, убедувајќи ја Венеција да потпише мировен договор во 1573 година, според кој договор Османлиите да прошириле и консолидирале својата позиција во Северна Африка.
Спротивно на тоа, границата на Хабсбурговците останала скоро непроменета, главно поради зацврстување на одбраната на Хабсбурговците. Долгата турска војна против Хабсбуршка Австрија (1593–1606) ја создала потребата за поголем број отоманска пешадија опремена со огнено оружје, што резултирало во релаксација на политиката за вработување. Ова придонело за појава на проблеми со недисциплина и целосна бунтовност во рамките на корпусот, кои никогаш не биле целосно решени. Беа регрутирани и неправилни стрелци (Секбан), а при демобилизацијата се претвориле во бунтовници, кои започнале низа на востанија (1590–1610), кои предизвикале широка анархија во Анадолија кон крајот на 16 и почетокот на 17 век. Со порастот на населението на царството од 30 милиони луѓе до 1600 година, недостигот на земјиште поставило дополнителен притисок врз владата. И покрај овие проблеми, османлиската држава останала силна, а нејзината војска не пропаднала или претрпела големи порази. Единствените исклучоци биле кампањите против Сафавидите од Персија, каде што биле изгубени неколку од отоманските источни провинции, а некои засекогаш. Оваа војна од 1603–1618 на крајот резултирала во договорот на Насух-паша, според кој бил отстапен целиот Кавказ, освен западна Грузија. Договорот со кој бил означен крајот на војната во Крит, ја чинела Венеција голем дел од Далматија, нејзини острови и самиот Крит. (Загубите од војната изнесувале 30.985 венецијански војници и 118.754 турски војници.)
За време на неговото кратко владеење, Мурат IV (1623–1640) го вратил Ирак (1639) од Сафавидите. Добиениот договор од Зухаб од истата година решително го поделил Кавказ и соседните региони помеѓу двете соседни земји, бидејќи веќе бил дефиниран во мирот на Амасија во 1555 година.
Султанатот на жените (1533–1656) претставувал период во кој мајките на младите султани ја поседувале моќта во име на нивните синови. Најистакнатите жени од овој период биле Ќосем Султан и нејзината снаа Турхан Хатиџе, чие политичко ривалство кулминирало со убиството на Ќосем во 1651 година. За време на Ќопрулскиот период (1656–1703), ефективната контрола на царството била пренесена на низа големи везири од семејството Ќопруловци. Ќопруловците забележале обновен воен успех со авторитет обновен во Трансилванија, освојувањето на Крит завршено во 1669 година, и експанзија во јужна Украина, со упориштата на Хотин и Каменец Подолски.
Овој период на обновена доверливост завршил во 1683 година кога големиот везир Кара Мустафа-паша со огромна војска да се обидел да ја освои Виена во Големата турска војна од 1683-1699 година. Оваа битка го означил почетокот на хегемонијата на Хабсбурговците во Средна Европа. Полскиот крал Јан III Собиески бил на чело на обединетите полско-австриско-германски сили против османлиската армија. Во годините по битката, Хабсбуршката Монархија ја ослободила јужна Унгарија и Трансилванија од османлиска власт. Војната завршила со договорот од Карловци на 26 јануари 1699 година, ставајќи крај на Големата турска војна. Османлиите ја предале контролата врз значајни територии во Средна Европа, а некои од нив биле изгубени трајно. Мустафа II (1695–1703) го предводел контранападот од 1695-1696 година во Унгарија, но бил поразен кај Сента (во денешна Србија) на 11 септември 1697 година.
2.4 Периодот од 1683 до 1827 година
Покрај загубата на Банат и привремената загуба на Белград (1717–1739), отоманската граница на Дунав и Сава останала стабилна во текот на 18 век. Сепак, руската експанзија претставувала голема и растечка закана. Според тоа, кралот Карл XII од Шведска бил прифатен како сојузник во Отоманското Царство по неговиот пораз на Русите во Битката кај Полтава од 1709 година во Централна Украина (дел од Големата Северна војна од 1700–1721). Карл XII го убедил отоманскиот султан Ахмед III да прогласи војна против Русија, што резултирала во османлиска победа во кампањата на реката Прут од 1710–1711 година, во Молдавија.
По австро-турската војна, договорот од Пожаревац ја потврдил загубата на Банат, Србија и „Мала Влашка“ (Олтина) во Австрија. Договорот исто така открил дека Отоманското Царство ќе преминат во дефанзивна форма на владеење и најверојатно нема да претставуваат понатамошна закана за Европа. Австро-руско-турската војна (1735–1739), која била завршена со договорот од Белград во 1739 година, резултирала во османлиско закрепнување на Северна Босна, Хабсбуршка Србија (вклучително и Белград), Олтенинија и јужните делови на Банат на Темишвар; Но, царството го загубило пристаништето Азов, северно од полуостровот Крим, во корист на Русите. По овој договор Отоманското Царство успеало да ужива во генерација на мир, бидејќи Австрија и Русија биле принудени да се справат со подемот на Прусија.
Во текот на овој период започнале образовни и технолошки реформи, вклучително и формирање на високообразовни институции, како што е Техничкиот универзитет во Истанбул. Во 1734 година било основано артилериско училиште за да се пренесат артилериски методи во западен стил, но исламското свештенство успешно се спротивставило под основите на теодицејата. Во 1754 година, артилериското училиште било повторно отворено на полутајна основа. Во 1726 година, Ибрахим Мутеферика ги убедил големиот Невшехирли Дамат Ибрахим-паша, големиот муфтијата и свештенството за ефикасноста на печатот, а на Мутеферика подоцна му била дадена дозвола од султанот Ахмед III за објавување на необјаснети книги (и покрај спротивставувањето на некои калиграфи и верски водачи). Печатницата на Мутеферика ја објавила својата прва книга во 1729 година и, до 1743 година, издала 17 дела во 23 тома, секоја од нив помеѓу 500 и 1.000 примероци.
Во Северна Африка, Шпанија го освоила Оран од автономниот Алжир. Бегот на Оран добил војска од Алжир, но не успеал да го поврати Оран; Опсадата предизвикала смрт на 1.500 Шпанци, па дури и повеќе Алжирци. Шпанците исто така масакрирале многу муслимански војници. Во 1792 година, Шпанија го напуштила Оран, предавајќи го повторно на Алжир.
Во периодот од 1768 до 1774 година се водела Руско-турската војна, која завршила со Ќучуккајнарџискиот договор. Според договорот, Керч и неколку други црноморски пристаништа од Кримскиот полуостров биле отстапени на Русија, а остатокот од Кримското ханство било прогласено за независно. Дозволено било на руските трговски бродови да пловат во турските води. Молдавија и Влашка биле вратени под властта на султанот. До крајот на 18 век, по голем број порази во војните со Русија, некои луѓе во Отоманското Царство дошле до заклучок дека реформите на Петар Велики им дале предност на Русите, а Османлиите останале далеку зад западните технологии.
Селим III (1789–1807) ги направил првите големи обиди за модернизација на армијата, но неговите реформи биле попречени од верското раководство и Јаничарите. Султанот основал нов пешадиски корпус Низам, направил девалвација на парите, конфискувал голем број на имоти и ги зголемил даноците. Отоманското Царство започнало да отвора амбасади во европските престолнини. Напорите на Селим го чинеле неговиот престол и неговиот живот, но неговиот наследник Махмуд II продолжил со реформите. Султанот Махмуд II (1808-1839) продолжил со реформите на својот претходник. Во 1826 година по негова заповед бил ликвидиран јаничарски корпус, спахиите и организирал нова коњаница и артилерија. Освен тоа, вој вовел и реформи во морнарицата. Неколку големи везири и членови на Високата порта отворено го поддржувале султанот и неговите реформи. Најпрвин била реформирана централната власт, Високата Порта добила нови министерства, војската добила нова униформа.
Додека султанот се обидувал да го модернизира царството, на Балканот започнале организирани борби против отоманслата власт. Српската револуција го одбележил почетокот на националното будење на балканските народи. Во 1811 година, фундаменталиститте Вахаби на Арабија, предводени од семејството ел-Сауд, започнале востание против Османлиите. Не можејќи да ги победи бунтовниците, Високата Порта му наредила на Мухамед Али-паша од Кавала, гувернер на Египет, да ја поврати Арабија. Во 1818 година, тој го задушил востанието. По т.н. Второ српско востание, Србија добила независност (де јуре 1830). Во 1821 година започнала грчката револуција, која вклучувала и делови во Македонија, Крит, Пелопонез и Кипар. Бунтот што потекнува од Молдавија како пренасочување бил проследено со главната револуција во Пелопонез, која, заедно со северниот дел на Заливот на Коринт, станале првите делови на Отоманското Царство кое се стекнале со независност (во 1829 година). Во 1830 година, Французите го нападнале Алжир. Кампањата што траела 21 денови, резултирала во над 5.000 алжирски воени жртви,. По уништувањето на Цариградската опсерваторија во 1580 година, астрономската активност стагнирала во Отоманското Царство, сè до воведувањето на копернички хелиоцентризам во 1660 година, кога османлискиот научник Ибрахим Ефенди го превел францускиот астрономски труд на Ноел Дурет (напишан во 1637 година) на арапски.
Османлискиот адмирал Пири Рејс бил навигатор, географ и картограф активен во раните 1500-ти. Тој денес е познат по своите мапи и графикони собрани во неговата „Книга за навигација“ и по неговата Карта на Пири Рејс, една од најстарите мапи на Америка што сè уште постои.
Медицината во Отоманското Царство се практикувала во скоро сите места на општеството бидејќи лекарите третирале пациенти во домови, пазари и во болници. Третманот на овие различни локации бил генерално ист, но различни модалитети на лекување постоеле низ целото Отоманско Царство. Различни методологии вклучувале хуморални принципи, куративна медицина, превентивна медицина и пророчка медицина. Еден од оригиналните градежни блокови на раната отоманска медицина биле хуморализмот, а концептот на заболување бил резултат на нерамнотежа меѓу четирите хумори на телото. Четирите физиолошки хумори поврзани со еден од четирите елементи: крв и воздух, слуз и вода, црна жолчка и земја, жолта жолчка и оган. Првата отоманска болница била основана во Комплексот Фатих, ''дарушифа'', во 1470 година и истата била затворена во 1824 година. Забележителна отоманска медицинска литература ја вклучува работата на еврејскиот лекар Муса б. Хамун кој напишал една од првите литератури пред сè за стоматологијата
Во 1559 година, Таки ал-Дин измислил шестцилиндрична пумпа „Моноблок“. Тој исто така изумил и механички астрономски часовник, способен да уклучи аларм во секое време одредено од корисникот. Тој го опишал часовникот во својата книга, ''Најсветлите ѕвезди за изградба на механички часовници'' (''Al-Kawākib al-durriyya fī wadh' al-bankāmat al-dawriyya''), објавена во 1559 година, како и часовник за набудување за да помогне во набудувањата во неговата Цариградска опсерваторија. Во 1551 година, Таки ел-Дин опишал ран пример на импулсна турбина со пареа и исто така забележал практични апликации за турбина со пареа како главен двигател за вртење, предвидувајќи ја подоцнежната импулсна турбина на Џовани Бранка од 1629 година. Пример за часовник со кој се мери времето за неколку минути бил создаден од отоманскиот часовничар, Месур Ших Деде, во 1702 година.
9 Поврзано
* Список на отомански султани
* Список на Валиде султан
* Список на големи везири на Отоманското Царство
* Список на отомански валии во Египет
* Список на паши во Алжир
* Список на отомански министри за финасии
* Список на партии во Отоманското Царство
* Список на адмирали во Отоманското Царство
* Административна поделба на Отоманското Царство
* Список на отомански територии
* Список на вазални земји на Отоманското Царство
* Список на отомански опсади
* Список на битки на Отоманското Царство
* Список на договори на Отоманското Царство
* Хронологија на Отоманското Царство
10 Белешки
11 Наводи
12 Литература
* Barkey, Karen. ''Empire of Difference: The Ottomans in Comparative Perspective.'' (2008) 357pp , excerpt and text search
* Creasy, Sir Edward Shepherd. ''History of the Ottoman Turks: From the beginning of their empire to the present time''. R. Bentley and Son, 1877.
* Finkel, Caroline. ''Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923''. John Murray, 2005. ISBN 0-7195-5513-2. , excerpt and text search
* Goodwin, Jason. ''Lords of the Horizons: A History of the Ottoman Empire'' (2003) , excerpt and text search
* Heywood, Colin. ''Writing Ottoman History: Documents and Interpretations.'' Ashgate, 2002. 376 pp.
* Imber, Colin. ''The Ottoman Empire, 1300–1650: The Structure of Power''. Palgrave Macmillan, 2002. ISBN 0-333-61386-4.
* Inalcik, Halil and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp.
* Itzkowitz, Norman. ''Ottoman Empire and Islamic Tradition.'' 1972.
* Kinross, Lord. ''Ottoman Centuries'' (1979)
* Levy, Avigdor, ed. ''Jews, Turks, Ottomans: A Shared History, Fifteenth to the Twentieth Century.'' (2002). 304 pp.
* McCarthy, Justin. ''The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923'' 1997 , online edition
* Mansel, Philip. ''Istanbul: City of the World's Desire, 1453–1924''. Gardners Books, 1997. ISBN 0-14-026246-6.
* Ochsenwald, William, and Sydney Nettleton Fisher. ''The Middle East: A History'' (2003) , excerpt and text search
* Pamuk, Sevket. ''A Monetary History of the Ottoman Empire.'' 1999. 276 pp.
* Quataert, Donald. ''The Ottoman Empire, 1700–1922'' (2005), standard scholarly survey , excerpt and text search ISBN 0-521-54782-2.
* Rogan, Eugene. ''The Arabs. A History''. London, Allen Lane. 2009 ISBN 978-0-7139-9903-7
* Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol. 1,'' 1977.
* Somel, Selcuk Aksin. ''Historical Dictionary of the Ottoman Empire.'' (2003). 399 pp.
*
*
12.1 До 1830
* Braude, Benjamin, and Bernard Lewis, eds. ''Christians and Jews in the Ottoman Empire: The Functioning of a Plural Society '' (1982) , online edition
* Clot, André. ''Suleiman the Magnificent.'' 1993. 399 pp
* Goffman, Daniel. ''The Ottoman Empire and Early Modern Europe'' (2002) , online edition
* Guilmartin, John F., Jr. "Ideology and Conflict: The Wars of the Ottoman Empire, 1453–1606", ''Journal of Interdisciplinary History'', (Spring 1988) 18:4., pp721–747.
* Holt, P. M. ''Egypt and the Fertile Crescent, 1516–1922: A Political History.'' 1966.
* Kunt, Metin and Woodhead, Christine, ed. ''Süleyman the Magnificent and His Age: The Ottoman Empire in the Early Modern World.'' 1995. 218 pp.
* Leiner, Frederick C. ''The end of Barbary terror : America's 1815 war against the pirates of North Africa''. New York : Oxford University Press, 2006.
* Lybyer, Albert Howe. ''The Government of the Ottoman Empire in the Time of Suleiman the Magnificent''. AMS Press, 1978. ISBN 0-404-14681-3.
* Melis, Nicola, "The importance of Hormuz for Luso-Ottoman Gulf-centred policies in the 16th century: Some observations based on contemporary sources", in R. Loureiro-D. Couto (eds.), ''Revisiting Hormuz - Portuguese Interactions in the Persian Gulf Region in the Early Modern Period'', "Maritime Asia" 19, Fundação Calouste Gulbenkian/Harrassowitz Verlag, Wiesbaden 2008, pp. 107–120.
* Murphy, Rhoads ''Ottoman Warfare 1500–1700'' (1999) 278 pp.
* Necipoğlu, Gülru. ''Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapı Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries''. MIT Press, 1991. ISBN 0-262-14050-0.
* Parry, V.J. ''A History of the Ottoman Empire to 1730'' (1976)
* Pierce, Leslie P. ''The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire.'' 1993. 374 pp.
* Shaw, Stanford J. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey, Vol I; Empire of Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1290–1808''. Cambridge University Press, 1976. ISBN 978-0-521-21280-9.
* Turnbull, Stephen. ''The Ottoman Empire 1326–1699'' (2003) 95 pp , online edition
* Wheatcroft, Andrew. ''The Ottomans.'' 384 pp.
12.2 По 1830
* Ahmad, Feroz. ''The Young Turks: The Committee of Union and Progress in Turkish Politics, 1908–1914'', (1969).
* Arnold, Guy. ''Historical Dictionary of the Crimean War.'' (2002). 179 pp.
* Berend, Tibor Iván, ''History derailed: Central and Eastern Europe in the long nineteenth century'', University of California Press Ltd, 2003.
* Black, Cyril E., and L. Carl Brown. ''Modernization in the Middle East: The Ottoman Empire and Its Afro-Asian Successors.'' 1992.
* Cleveland, William L. "The Ottoman and Safavid Empires: A New Imperial Synthesis" in ''A History of the Modern Middle East''. Westview Press, 2004. pp37–56. ISBN 0-8133-4048-9.
* Erickson, Edward J. ''Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War'' (2000) , excerpt and text search
* Faroqhi, Suraiya. ''Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire.'' (2000) 358 pp.
* Findley, Carter. ''Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire.'' 1980.
* Fortna, Benjamin C. ''Imperial Classroom: Islam, the State, and Education in the Late Ottoman Empire.'' (2002) 280 pp.
* Fromkin, David. ''A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East'' (2001) , excerpt and text search
* Göçek, Fatma Müge. ''Rise of the Bourgeoisie, Demise of Empire: Ottoman Westernization and Social Change.'' (1996). 220 pp.
* Hale, William. ''Turkish Foreign Policy, 1774–2000.'' (2000). 375 pp.
* Hanioglu, M. Sukru. ''A Brief History of the Late Ottoman Empire'' (2008) , excerpt and text search
* Inalcik, Halil and Quataert, Donald, ed. ''An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914.'' 1995. 1026 pp.
* Jelavich, Barbara. ''History of the Balkans: Eighteenth and Nineteenth Centuries''. Cambridge University Press, 1983. ISBN 0-521-25249-0.
* Karpat, Kemal. ''Ottoman Population, 1830–1914'' 1985.
* Karpat, Kemal H. ''The Politicization of Islam: Reconstructing Identity, State, Faith, and Community in the Late Ottoman State.'' (2001). 533 pp.
* Kayali, Hasan. ''Arabs and Young Turks: Ottomanism, Arabism, and Islamism in the Ottoman Empire, 1908–1918'' (1997); , complete text online
* Kushner, David. ''The Rise of Turkish Nationalism, 1876–1908.'' 1977.
* McCarthy, Justin. ''The Ottoman Peoples and the End of Empire''. Hodder Arnold, 2001. ISBN 0-340-70657-0.
* Miller, William. ''The Ottoman Empire, 1801–1913.'' (1913) , full text online
* Owen, Roger. ''The Middle East in the World Economy, 1800–1914.'' (1981)
* Quataert, Donald. ''Social Disintegration and Popular Resistance in the Ottoman Empire, 1881–1908.'' 1983.
* Shaw, Stanford J., and Ezel Kural Shaw. ''History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Vol. 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey, 1808–1975.'' (1977). , excerpt and text search
* Toledano, Ehud R. ''The Ottoman Slave Trade and Its Suppression, 1840–1890.'' (1982)
12.3 Англиски
*** — a comprehensive site that covers much about the Ottoman state and government
*** - covers the period 1300-1600
**
12.4 Турски
* "Отоманско Царство"
**