Ерешкигал

Ерешкигал (сумерски: 𒀭𒊩𒌆�𒃲 [sux-Latn ЕРЕШ.КИ.ГАЛ]), буквално „Кралица на Големата Земја“) — божица на Коур, земјата на мртвите или подземјето во сумерската митологија. Во подоцнежните митови, се верувало дека владеела со Иркала заедно со нејзиниот сопруг Нергал. Понекогаш нејзиното име се дава како Иркала, слично на начинот на кој името Ад се користело во грчката митологија и за подземјето и за неговиот владетел, а понекогаш се дава како Нинкигал, буквално „Дама на Големата Земја“.
Ерешкигал била само една од многуте божества кои се сметале за владетели на подземјето во Месопотамија. Главниот храм посветен на неа се наоѓал во Кута, град првично поврзан со Нергал, а нејзиниот култ имал многу ограничен опсег. Не се познати лични имиња со „Ерешкигал“ како теофоричен елемент.
Во древната сумерска поема ''„Инановата слегување во подземјето“'', Ерешкигал е опишана како постара сестра на Инана. Сепак, ова претставува културен артефакт бидејќи Сумерите го користеле терминот сестра како начин да се постават две лица на исто ниво во хиерархија.
Двата главни мита што ја вклучуваат Ерешкигал се приказната за спуштањето на Инана во Подземјето и приказната за бракот на Ерешкигал со богот Нергал. Други митови ја поврзуваат со богови како Нингишзида, и Ниназу, првично сметан за нејзин сопруг, а подоцна за нејзин син.
1 Митологија
Во сумерската митологија, Ерешкигал била кралица на подземјето. Некои истражувачи веруваат дека Ниназу првично ја исполнувал оваа функција, а Ерешкигал станала значаен владетел на земјата на мртвите во сумерската имагинација дури подоцна. Сепак, верувањата поврзани со оваа сфера биле донекаде аморфни и можно е првично да не постоела единствена универзално прифатена верзија на релевантни митски и култни концепти, со различни божества, и машки и женски, кои владееле со подземјето во системите на верување од различни области и временски периоди.
Во подоцнежните вавилонски списоци на богови, Ерешкигал имала висок статус помеѓу божествата на подземјето, владеејќи над категоријата на таканаречените „транстигридијански змиски богови“ (како што се Ниназу, Тишпак, Иштаран и еламскиот бог Иншушинак, во Месопотамија познат речиси исклучиво во контекст на задгробниот живот), додека Нергал, кој исполнувал аналогни функции на север во сумерско време, наместо тоа имал придружба од помали воени богови и демони на болести. Идејата за Нергал и Ерешкигал како двојка веројатно се развила од потребата да се помират двете традиции.
''Сукалот'' (везир или гласник) на Ерешкигал бил Намтар.
Иако нејзината улога била мала нејасна во култните текстови, Ерешкигал била истакната во митската литература. Некои примери за митови каде што таа игра важна улога се:
1.1 Спуштањето на Инана во подземјето
Во оваа песна, божицата Инана се спуштила во подземјето, очигледно обидувајќи се да ги прошири своите моќи таму. Ерешкигал била опишана како постара сестра на Инана. Кога Нети, чуварката на подземјето, ја информирала Ерешкигал дека Инана е пред портите и бара да биде пуштена внатре, Ерешкигал одговара така што ѝ наредува на Нети да ги заклучи седумте порти на подземјето и да ја отвори секоја посебно, но само откако Инана ќе соблече еден дел од облеката.
Инана продолжувала низ секоја порта, соблекувајќи по еден дел од облеката на секоја порта, а исто така ги губила и своите магични предмети од нимфа во текот на патувањето. Конечно, откако поминала низ сите седум порти, таа се наоѓала гола и немоќна, стоејќи пред престолот на Ерешкигал. Седумте судии на подземјето ја судат Инана и ја прогласуваат за виновна. Инана била убиена, а нејзиниот труп бил обесен на кука во подземјето за сите да го видат.
Сепак, министерот на Инана, Ниншубур, се молел кај разни богови и конечно Енки се согласил да ја спаси Инана од подземјето. Енки испратил две безполови суштества во подземјето за да ја оживеат Инана со храна и вода на животот. Овие суштества ја придружувале Инана додека не стигнале надвор од подземјето, но орда на лути демони ја следеле Инана, барајќи да однесат некој друг во подземјето како замена за неа. Тие првично сакале тоа да биде Ниншубур, но Инана ја прекорила оваа наредба, наведувајќи дека нема да им предаде лојален подреден. Меѓутоа, кога открила дека нејзиниот сопруг, Думузид, не ја оплакувал нејзината смрт, таа станала лута и им наредил на демоните да го земат него како нејзина замена.
Дајан Волкштајн изјавила дека Инана и Ерешкигал претставувале поларни спротивности: Инана е кралица на небото, но Ерешкигал е кралица на Иркала.
1.2 Бракот со Нергал
Овој мит ја раскажува приказната за потеклото на бракот на Ерешкигал со Нергал. Познати се две верзии, иако тие се разликуваат само во деталите поврзани со мотивацијата на вклучените божества, а и структурата на заплетот и крајниот исход се исти.
Еднаш, боговите одржале гозба на која Ерешкигал, како кралица на подземјето, не можела да присуствува. Кака, еден од гласниците на Ану (сличен на боговите Папсукал и Ниншубур), ја поканил да испрати гласник, а таа го испратила својот везир Намтар на нејзино место. Со него се однесувале добро повеќето, но исклучок бил Нергал, кој се однесувал кон Намтар со непочитување. Како резултат на ова, Ерешкигал барала Нергал да биде испратен во подземјето за да се искупи. Во една верзија, таа планирала да го убие Нергал по пристигнувањето во подземјето, но овој детаљ отсуствува во другите верзии.
Нергал патувал по совет на Енки, кој го предупредил да не седи, јаде, пие или мие додека е во подземјето, како и да не има секс со Ерешкигал. По негов совет, Нергал патувал во подземјето заедно со 14 демони. Кога пристигнал, чуварката на портата Нети добила наредба од Ерешкигал да му дозволи да помине низ седумте порти, лишувајќи го од сè пред да пристигне во тронската соба, но на секоја порта, Нергал поставувал по два демони.
Иако Нергал немал проблем со почитувањето на сите други предупредувања, богот подлегнал на искушението и лежи со божицата шест дена. На седмиот, тој бега назад во горниот свет, што ја вознемирува Ерешкигал. Потоа Намтар бил испратен да го врати Нергал, но Енки го маскирал Нергал како понизок бог и Намтар бил измамен. Ерешкигал на крајот ја сфатила измамата и барала од Нергал повторно да се врати, заканувајќи се дека ќе ги отвори портите на подземјето и ќе им дозволи на духовите на мртвите да го преплават светот на живите ако нејзините барања бидат игнорирани. Боговите се согласиле повторно да ѝ го предадат Нергал.
Во истата верзија во која Ерешкигал планирала да го убие Нергал, тој кога стигнал до престолот, го соборил Намтар и ја повлекол Ерешкигал на подот. Тој планирал да ја убие со секирата кога таа го замолила да не го стори тоа; таа ветила дека ќе му биде жена и дека ќе ја сподели својата моќ со него. Тој се согласил. Сепак, Нергал сепак морал да го напушти подземјето шест месеци, па Ерешкигал му ги враќала демоните и му дозволувала да патува низ горниот свет за тоа време, по што тој се враќал кај неа.
Во другата верзија, позната од два примерока, митот има помалку насилен крај: според асириологот Алхена Гадоти, „двете божества се чини дека се обединуваат и живеат среќно засекогаш“, а митот завршува со стихот „тие импулсивно влегле во спалната соба“.
Во обете верзии, Нергал на крајот станал крал на подземјето, владеејќи заедно со Ерешкигал.
1.3 Патувањето на Нингишзида во подземјето
Ерешкигал била спомената кон крајот на оваа композиција. Богот на вегетацијата Нингишзида веројатно морал да се спушта во нејзиното кралство секоја година.
2 Семејство
Во некои верзии на митовите, Ерешкигал сама владеела со Подземјето, но во други верзии на митовите, таа владеела заедно со сопруг потчинет на неа по име Гугалана. Гугалана немал фиксен идентитет. Според митот за потеклото на Инана, тој умрел пред настаните од митот; во некои натписи тој бил татко на Ниназу; на крајот ова име станало и титула на Нергал.
Во сумерската митологија, Ерешкигал била мајка на божицата Нунгал. Во фрагментарен текст преведен од Џеремаја Петерсон, Нунгал се споменува заедно со Ерешкигал и божицата исцелителка по име Нинтинуга.
Во еден доцен магичен текст, нејзиниот син со Енлил бил нејзиниот везир Намтар.
3 Синкретизам
Хуријската божица на подземјето Алани била поистоветувана со Ерешкигал во Месопотамија, и со божицата на Сонцето на Земјата кај Хетитите и Лувијците. Додека Алани првично била претставена во Месопотамија како независна фигура, примајќи жртви во Ур за време на владеењето на Шулги под името Алатум (заедно со други странски божества како Ишара и Белет Нагар), таа постепено станала малку повеќе од титула на Ерешкигал.
Хатскиот бог на смртта Лелвани, првично опишан како машко божество со машка титула ''кате'' (крал), почнал да се смета за божица откако бил споен со Алани и Ерешкигал.
3.1 Името на Ерешкигал во грчките магиски текстови
Во подоцнежните времиња, Старите Грци се чини дека го користеле името Ерешкигал (Ερεσχιγαλ) за нивната божица Хеката. Во насловот на една магична инкантација во Мичигенскиот магичен папирус, која датира од крајот на третиот или почетокот на четвртиот век од н.е. (и како таков бил напишан откако уметноста на читање клинесто писмо била изгубена), Хеката се нарекува „Хеката Ерешкигал“ и се повикува на помош преку магични зборови и гестови за да се ублажи стравот на оној што ја повикува. Понатамошното проучување на старогрчките текстови во кои се споменува името Ерешкигал открило дека ниту еден не содржи мотиви од месопотамско потекло во никаков значаен капацитет, употребените симболи се оние поврзани со Хеката, а не со Ерешкигал, употребата на името Ерешкигал немала друга цел освен „давање на грчката божица на подземјето едно мистериозно, туѓо име“ и дека луѓето кои „ги составиле, пренесувале и користеле овие текстови имале или мал интерес или малку знаење (или и двете) за месопотамските традиции поврзани со Ерешкигал“.
4 Застарени теории
Во неговата книга од 1944 година, ''„Сумерска митологија: Студија за духовните и литературните достигнувања во третиот милениум п.н.е.“'', Самуел Ноа Крамер предложил дека, според воведниот пасус од древната сумерска епска поема „Гилгамеш, Енкиду и Подземјето“, Ерешкигал била насилно киднапирана, однесена во Подземјето од Коур и била принудена да стане кралица на Подземјето против нејзина волја. За да се одмазди за киднапирањето на Ерешкигал, Енки, богот на водата, тргнал во чамец да го убие Коур. Коур се брани фрлајќи камења од различни големини врз Енки и испраќајќи ги брановите под чамецот на Енки да го нападнат. Поемата всушност никогаш не објаснила кој е конечниот победник во битката, но се подразбира дека Енки победил. Самуел Ноа Крамер го поврзал овој мит со античкиот грчки мит за киднапирањето на Персефона, тврдејќи дека грчката приказна веројатно била изведена од античката сумерска приказна.
Ова гледиште, па дури и идејата дека Коур е едно добро дефинирано чудовиште, а не нејасен термин што се однесува на планини, странски земји или подземје, не се поддржани од современите научници. Споменатиот пасус се толкува како приказна за тоа како Енлил и Ану доделуваат мираз на Ерешкигал.
5 За понатамошно читање
***