Дефиниција на планета

Дефиницијата за ''планета'' — широк опсег на небесни тела. Грчките астрономи го користеле поимот ''астерес планетај'' (ἀστέρες πλανῆται), „''ѕвезди скитници''“, за објекти слични на ѕвезди кои очигледно се движеле над небото. Во текот на милениумите, терминот вклучувал различни објекти, од Сонцето и Месечината до сателити и астероиди.
Во современата астрономија, постојат две основни концепции за терминот „планета“. Занемарувајќи ги често неконзистентните технички детали, тие се дали астрономското тело ''динамички доминира'' во неговиот регион (т.е. дали ја контролира судбината на другите помали тела во негова близина) или дали е во ''хидростатичка рамнотежа'' (т.е. дали изгледа тркалезно). Овие може да се одликуваат како дефиниција за динамичка доминација и геофизичка дефиниција.
Прашањето за јасна дефиниција за ''планетата'' дошла до израз во јануари 2005 година со откривањето на заднептунскиот објект Ерида, тело помасивно од најмалата тогаш прифатена планета, Плутон. Во својот одговор од август 2006 година, Меѓународниот астрономски сојуз (МАС), признаена од астрономите како светско тело одговорно за решавање на прашањата за номенклатурата, ја објавила својата одлука за ова прашање за време на состанокот во Прага. Оваа дефиниција, која се однесува само на Сончевиот Систем (иако вонсончевите планети биле опфатени во 2003 година), вели дека „планета“ е небесно тело кое: (а) е во орбита околу Сонцето, (б) има доволна маса за неговата сопствена гравитација за да ги победи силите на кружно тело, така што зазема хидростатичка рамнотежа (речиси округол) облик и (в) го има исчистено соседството околу својата орбита.
Според оваа формализирана дефиниција, Плутон и другите заднептунски објекти не се квалификуваат како планети. Одлуката на МАС не ги решила сите контроверзии, и додека многу астрономи ја прифатиле, некои планетарни научници целосно ја отфрлиле, предлагајќи наместо тоа геофизичка или слична дефиниција.
1 Историја
1.1 Планети во антиката
Додека знаењето за планетите е пред историјата и е заедничко за повеќето цивилизации, зборот ''планета'' датира од Стара Грција. Повеќето Грци верувале дека Земјата е неподвижна и во центарот на универзумот во согласност со геоцентричниот модел и дека објектите на небото, а всушност и самото небо, се вртат околу неа (исклучок бил Аристарх од Самос, кој предложил рана верзија на хелиоцентризам). Грчките астрономи го користеле терминот ''asteres planetai'' (ἀστέρες πλανῆται), „ѕвезди-скитници“, да ги опишат оние ѕвездени светла на небесата што се движеле во текот на годината, за разлика од ''asteres aplaneis'' (ἀστέρες ἀπλανεῖς), „неподвижните ѕвезди“, кои останале неподвижни релативно една на друга. Петте тела кои моментално се нарекуваат „планети“ и кои им биле познати на Грците биле оние видливи со голо око: Меркур, Венера, Марс, Јупитер и Сатурн.
Грчко-римската космологија вообичаено се смета за седум планети, а меѓу нив се вбројуваат Сонцето и Месечината (како што е случајот во современата астрологија); сепак, има одредена нејасност во таа точка, бидејќи многу древни астрономи ги разликувале петте планети слични на ѕвезди од Сонцето и Месечината. Како што забележал германскиот натуралист од 19 век Александар фон Хумболт во своето дело ''Космос'',Од седумте космички тела кои, според нивните постојано различни релативни позиции и растојанија, уште од најоддалечените антички времиња се разликуваат од „незалутаните топчиња“ на небото на „фиксираните ѕвезди“, кои по сета разумна појава ги зачувуваат своите релативни позиции, само пет - Меркур, Венера, Марс, Јупитер и Сатурн - носат изглед на ѕвезди - „''cinque stellas errantes''“ - додека Сонцето и Месечината, од големината на нивните дискови, нивната важност за човекот и местото кои им биле доделени во митолошките системи, биле класифицирани одделно.
Во неговиот ''Тимај'', напишан во приближно 360 п.н.е., Платон ги споменува „''Сонцето и Месечината и пет други ѕвезди, кои се нарекуваат планети''“. Неговиот ученик Аристотел прави слична разлика во неговиот ''На небесата'' : „Движењата на сонцето и месечината се помали од оние на некои планети“. Во неговите ''Феномени'', во кој се подготвува астрономска расправа напишана од филозофот Евдокс во приближно 350 п.н.е., поетот Аратус ги опишува „оние пет други орби, кои се мешаат со [соѕвездијата] и тркалото талка на секоја страна од дванаесетте фигури на Зодијакот“.
Во неговиот ''Алмагест'' напишан во 2 век, Птоломеј се однесува на „Сонцето, Месечината и петте планети“. Хигин експлицитно ги спомнува „петте ѕвезди кои многумина ги нарекоа скитници, а кои Грците ги нарекуваат Планета“. Марко Манилиј, латински писател кој живеел во времето на Цезар Август и чија поема ''Astronomica'' се смета за еден од главните текстови за современата астрологија, вели: „Сега дудекатеморијата е поделена на пет дела, бидејќи толку многу се ѕвездите наречени скитници кои со минлива светлина светат на небото“.
Единствениот поглед на седумте планети се наоѓа во ''Сонот на Сципион'' од Цицерон, напишан некаде околу 53 п.н.е., каде духот на Сципион Африканецот прокламира: „Седум од овие сфери ги содржат планетите, по една планета во секоја сфера, кои сите се движат спротивно. до движењето на небото“. Во неговата ''Природна историја'', напишана во 77 н.е., Плиниј Постариот се осврнува на „''седумте ѕвезди, кои поради нивното движење ги нарекуваме планети, иако ниту една ѕвезда не талка помалку од нив''“. Нон, грчкиот поет од 5 век, вели во својата ''Дионисијака'': „''Имам пророштва за историјата на седум плочи, а плочите ги носат имињата на седумте планети''“.
1.2 Планети во средниот век
Средновековните и ренесансните писатели генерално ја прифатиле идејата за седум планети. Стандардниот средновековен вовед во астрономијата, ''De Sphaera'' од Јоан Сакробоско ги вклучува Сонцето и Месечината меѓу планетите, понапредната ''Theorica planetarum'' ја претставува „''теоријата на седумте планети''“. Во својата ''Confessio Amantis'', поетот од 14 век Џон Говер, осврнувајќи се на врската на планетите со алхемискиот занает, пишува: „''Од планетите Златото е навалено кон Моната''“, што покажува дека Сонцето и Месечината биле планети. Дури и Никола Коперник, кој го отфрлил геоцентричниот модел, бил амбивалентен во однос на тоа дали Сонцето и Месечината се планети. Во неговиот ''De Revolutionibus'', Коперник јасно ги одвојува „сонцето, месечината, планетите и ѕвездите“; сепак, во своето ''De revolutionibus orbium coelestium'', Коперник се осврнува на „''движењето на сонцето и месечината... и на петте други планети''“.
1.3 Земја
На крајот, кога хелиоцентричниот модел на Коперник бил прифатен над геоцентричниот, Земјата била ставена меѓу планетите и Сонцето и Месечината биле прекласифицирани, што наложувало концептуална револуција во разбирањето на планетите. Како што забележал историчарот Томас Кун во својата книга, ''Структурата на научните револуции'':Коперниканците кои го негирале нејзиниот традиционален наслов „планета“ на сонцето... го менуваа значењето на „планета“ така што таа ќе продолжи да прави корисни разлики во свет каде што сите небесни тела... се гледаа поинаку од начинот на кој што беа гледани претходно... Гледајќи во Месечината, оној што го преобратил коперниканизмот... вели: „Еднаш ја сфатив Месечината да биде (или ја видов Месечината како) планета, но бев во заблуда“.Коперник ја означува Земјата како планета во ''De Revolutionibus'' кога вели: „''Имајќи ги претпоставките за движењата што и ги припишувам на Земјата, со долго и интензивно проучување конечно открив дека ако движењата на другите планети се во корелација со Земјината орбита''...“ Галилео, исто така, тврдел дека: „''Земјата, не помалку од Месечината или која било друга планета, треба да се брои меѓу природните тела што се движат кружно''“.
1.4 Современи планети
Во 1781 година, астрономот Вилијам Хершел го набљудувал небото и она што го пронашол го нарекол комета во соѕвездието Бик. За разлика од ѕвездите, кои останале само точки на светлина дури и при големо зголемување, големината на овој објект се зголемила пропорционално. Дека овој чуден објект можеби е планета едноставно не му паднало на памет на самиот Хершел; петте планети надвор од Земјата биле дел од замислата на човештвото за универзумот уште од антиката. Бидејќи астероидите допрва требало да бидат откриени, кометите биле единствените подвижни објекти кои се очекувало да се најдат во телескопот. Меѓутоа, за разлика од кометата, орбитата на овој објект била речиси кружна и во рамките на еклиптичката рамнина. Пред Хершел да го објави своето откритие за својата „комета“, неговиот колега, британскиот астроном Невил Маскелин, му напишал, велејќи: „''Не знам како да ја наречам.''''Веројатно е дека станува збор за обична планета која се движи во орбита речиси кружна до Сонцето како и комета која се движи во многу ексцентрична елипса. Сè уште не сум видел никаква кома или опашка кон неа''.“ „Кометата“ исто така била многу далеку, премногу далеку за да биде обична комета. На крајот таа била препознаена како седма планета и именувана како Уран по таткото на Сатурн.
Гравитациски предизвикани неправилности во набљудуваната орбита на Уран на крајот довеле до откривање на Нептун во 1846 година, а претпоставените неправилности во орбитата на Нептун последователно довеле до пребарување кое не го нашло вознемирувачкиот објект (подоцна било откриено дека е математички артефакт предизвикан од масата на Нептун), но било пронајдено ново тело, познато како Плутон во 1930 година. Првично се верувало дека е приближно со масата на Земјата, набљудувањето постепено ја намалувало проценетата маса на Плутон сè додека не било откриено дека е премногу мала за воопшто да влијае на орбитата на Нептун. Во 1989 година, Војаџер 2 утврдил дека неправилностите се должат на преценување на масата на Нептун.
1.5 Сателити
Кога Коперник ја сместил Земјата меѓу планетите, тој исто така ја поставил Месечината во орбитата околу Земјата, со што Месечината станала првиот природен сателит кој бил идентификуван. Кога Галилео ги открил своите четири сателити на Јупитер во 1610 година, тие му дале тежина на аргументот на Коперник, бидејќи ако другите планети би можеле да имаат сателити, тогаш и Земјата би можела. Сепак, останала одредена забуна за тоа дали овие објекти се „планети“; Галилео ги нарекол како „''четири планети кои летаат околу ѕвездата на Јупитер во нееднакви интервали и периоди со чудесна брзина''“. Слично на тоа, Кристиан Хајгенс, по откривањето на најголемата месечина на Сатурн, Титан во 1655 година, употребил многу термини за да ја опише, вклучително и „планет“ (планета), „стела“ (ѕвезда), „луна“ (месечина) и посовремениот „сателит“. (придружник). Џовани Касини, објавувајќи го своето откритие на Сатурновите месечини Јапет и Реја во 1671 и 1672 година, ги опишал како ''Nouvelles Planetes autour de Saturne'' („Нови планети околу Сатурн“). Меѓутоа, кога „''Journal de Scavans''“ го објавил откритието на Касини на две нови сатурнски месечини (Диона и Тетис) во 1686 година, тој ги нарекол строго како „сателити“, иако понекогаш Сатурн била наречена како „примарна планета“. Кога Вилијам Хершел го објавил своето откритие на два објекти во орбитата околу Уран во 1787 година (Титанија и Оберон, тој ги нарекол „сателити“ и „секундарни планети“. Сите последователни извештаи за откритија на природни сателити го користеле исклучиво терминот „сателит“, иако книгата „''Илустрираната астрономија на Смит''“ од 1868 година ги нарекува сателитите како „''секундарни планети''“.
1.6 Мали планети
Еден од неочекуваните резултати на откривањето на Уран од страна на Вилијам Хершел било тоа што се сметало дека го потврдува Бодеовиот закон, математичка функција која ја генерира големината на големата полуоска на планетарните орбити. Астрономите го сметале „законот“ за бесмислена случајност, но Уран паднал на речиси точното растојание што го предвидел законот. Со оглед на тоа што Бодеовиот закон предвидел и тело меѓу Марс и Јупитер кое во тој момент не било забележано, астрономите го свртеле своето внимание кон тој регион со надеж дека можеби повторно ќе се оправда. Конечно, во 1801 година, астрономот Џузепе Пјаци пронашол минијатурен нов свет, Церера, која лежи токму на вистинската точка во вселената. Објектот бил поздравен како нова планета.
Потоа, во 1802 година, Хајнрих Олберс ја открил Палада, втора „планета“ на приближно исто растојание од Сонцето како Церера. Тоа што две планети би можеле да заземаат иста орбита било навреда за вековното размислување; дури и Шекспир ја исмејувал идејата („''Две ѕвезди не го задржуваат своето движење во една сфера''“). И покрај тоа, во 1804 година, друг свет, Јунона, бил откриен во слична орбита. Во 1807 година, Олберс открил четврти објект, Веста, на слично орбитално растојание.
Хершел предложил на овие четири света да им се даде своја посебна класификација, астероиди (што значи „''ѕвездести''“ бидејќи тие биле премногу мали за нивните дискови да се разрешат и на тој начин личеле на ѕвезди), иако повеќето астрономи претпочитале да ги нарекуваат планети. Оваа концепција била вкоренета со фактот дека, поради тешкотијата да се разликуваат астероидите од сè уште неоткриени ѕвезди, тие четири останале единствените астероиди познати до 1845 година. Научните учебници во 1828 година, по смртта на Хершел, сè уште ги нумерирале астероидите меѓу планетите. Со доаѓањето на повеќе рафинирани ѕвездени карти, потрагата по астероиди продолжила, а петтиот и шестиот биле откриени од Карл Лудвиг Хенке во 1845 и 1847 година. До 1851 година бројот на астероиди се зголемил на 15, а бил усвоен нов метод за нивна класификација, со ставање број пред нивните имиња по редослед на откривање, што ненамерно ги става во нивната посебна категорија. Церера станала „(1) Церера“, Палада станала „(2) Палада“ итн. До 1860-тите, бројот на познати астероиди се зголемил на над сто, а опсерваториите во Европа и САД почнале да ги нарекуваат колективно како „мали планети “ или иако на првите четири астероиди им требало подолго време да бидат групирани како такви. До денес, „мала планета“ останува официјална ознака за сите мали тела во орбитата околу Сонцето, а секое ново откритие е соодветно нумерирано во Каталогот за мали планети на МАС.
1.7 Плутон
Долгиот пат од планетарноста до преиспитувањето што го поминала Церера е отсликана во приказната за Плутон, која била именувана за планета веднаш по нејзиното откривање од страна на Клајд Томбо во 1930 година. Уран и Нептун биле прогласени за планети врз основа на нивните кружни орбити, големите маси и близината на еклиптичката рамнина. Ниту едно од овие не се однесувало на Плутон, мал и леден свет во регион на гасовити џинови со орбита што го носела високо над еклиптиката, па дури и внатре во онаа на Нептун. Во 1978 година, астрономите ја откриле најголемата месечина на Плутон, Харон, што им овозможило да ја одредат нејзината маса. Откриено е дека Плутон е многу поситна отколку што некој очекувал: само една шестина од масата на Месечината на Земјата. Започнувајќи од 1992 година, астрономите почнале да откриваат голем број на ледени тела надвор од орбитата на Нептун кои биле слични на Плутон по состав, големина и орбитални одлики. Тие заклучиле дека го откриле долго хипотезираниот Кајперовиот Појас (понекогаш наречен Еџворт-Кајперов Појас), појас од ледени остатоци кои се извор за комети со „краток период“ - оние со орбитални периоди до 200 години.
Орбитата на Плутон лежела во овој појас и затоа нејзиниот планетарен статус бил доведен во прашање. Многу научници заклучиле дека малиот Плутон треба да се рекласифицира како мала планета, исто како што била Церера еден век порано. Мајк Браун од Калифорнискиот институт за технологија сугерирал дека „планетата“ треба да се редефинира како „''секое тело во Сончевиот Систем што е помасивно од вкупната маса на сите други тела во слична орбита''“. Оние објекти под таа граница на маса би станале помали планети. Во 1999 година, Брајан Г. Марсден од Центарот за мали планети на Универзитетот Харвард предложил на Плутон да му се даде сатус на мала планета со број 10000, додека сè уште ја задржува својата официјална позиција како планета. Изгледите за „деградирање“ на Плутон предизвикале јавно негодување, а како одговор Меѓународниот астрономски сојуз појаснил дека во тоа време не предлагала да се отстрани Плутон од списокот на планети.
Откривањето на неколку други заднептунски објекти, како што се Квавар и Седна, продолжило да ги еродира аргументите дека Плутон е исклучителен од остатокот од заднептунската популација. На 29 јули 2005 година, Мајк Браун и неговиот тим го објавиле откривањето на заднептунски објект за кој било потврдено дека е помасивен од Плутон, по име Ерида.
Веднаш по откривањето на објектот, постоеле многу дискусии за тоа дали може да се нарече „десетта планета“. НАСА дури објавила соопштение за медиумите во кое го опишува како такво. Сепак, прифаќањето на Ерида како десетта планета имплицитно барало дефиниција за планета што ја поставила Плутон како произволна минимална големина. Многу астрономи тврдат дека дефиницијата на планетата била од мало научно значење, која претпочита да го препознае историскиот идентитет на Плутон како планета од „''затекната положба''“.
2 Дефиниција на МАС
Откривањето на Ерида го принудило на МАС да дејствува според дефиницијата. Во октомври 2005 година, група од 19 членови на МАС, кои веќе работеле на дефиниција од откривањето на Седна во 2003 година, го намалиле својот избор за дефиниција на три, користејќи гласање за одобрување. Дефинициите биле:
* Планета е секој објект во орбитата околу Сонцето со пречник поголем од 2000 км. (единаесет гласови „за“)
* Планета е секој објект во орбитата околу Сонцето чија форма е стабилна поради сопствената гравитација. (осум гласа „за“)
* Планета е секој објект во орбитата околу Сонцето кој е доминантен во неговото непосредно соседство. (шест гласа „за“)
Бидејќи не можело да се постигне консензус, комитетот одлучил да ги стави овие три дефиниции на пошироко гласање на состанокот на Генералното собрание на МАС во Прага во август 2006 година, и на 24 август, МАС го ставил конечниот нацрт на гласање, со комбинирани елементи на два од трите предлози. Во суштина, таа создаде медијална класификација помеѓу ''планета'' и ''карпа'' (или, во новиот збор, ''мало тело на Сончевиот Систем''), наречена ''џуџеста планета'' и ја сместила Плутон во неа, заедно со Церера и Ерида. Гласањето било усвоено, а во гласањето учествувале 424 астрономи.