Хауса (јазик)

Хауса (هَوُسَ, ''јарен јауса'') — чадски јазик со голем број на говорници. Како мајчин го говорат 25 милиони луѓе, а како втор има вкупно 18 милиони говорници. Како таков, тој е меѓу најзастапените јазици во Африка заедно со арапскиот, францускиот, англискиот, португалскиот и свахили.
1 Класификација
Јазикот хауса припаѓа на западната подгрупа на групата на чадски јазици во состав на афроазиското семејство.
Заедно со чадската гранка, афроазиските јазици имаат уште 4 гранки:
# семитски јазици (арапски, хебрејски, арамејски, амхарски итн.)
# кушитски јазици (сомалиски, оромски итн.)
# берберски јазици (тамашек, кабилски итн.)
# египетски јазици (староегипетски, коптски итн.)
2 Географска распределба
Народот Хауса живее претежно во Нигер и северна Нигерија, но нивниот јазик се употребува како трговски јазик во многу пошироко подрачје на западна Африка (Бенин, Гана, Камерун, Того, Брегот на Слоновата Коска итн.), централна Африка (Чад, ЦАР, Екваторска Гвинеја) и северозападен Судан, особено меѓу муслиманите. Хауса е најзастапениот јазик во Нигерија, но за разлика од јоруба и игбо, нема голем број на говорници вон земјата.
2.1 Дијалекти
* источно наречје: кананџи (се говори во Кано), баусанчи (во Баучи) дауранчи (во Даура), гадуранџи (во Катагум, Мисау и дел од Борно) и хадеџанџи (во Хадеџија).
* западно наречје: сакватанџи (во Сокото), кутебанџи (во Тараба), кацинанџи (во Кацина), ареванџи (во Гобир, Адар, Кеби и Замфара) и курфајанџи (во Курфеј во Нигер). Говорот во Кацина се смета за преоден помеѓу источното и западното наречје.
* северно наречје: арева и аравџи.
* јужно наречје: зазаганџи (во Зарија).
Канскиот дијалект е стандард на јазикот.
Постојат и други наречја што се говорат вон овие традиционални говорни подрачја, претежно во странство.
3 Фонологија
3.1 Согласки
Хауса има 23 до 25 согласки, зависно од говорникот .
+Согласки
, Двоуснени, Венечни, Задно-венечни, Предно-венечни, Задно-непчени, Гласилни
палат., прости, лаб., прости, палат.
Носни
Избувни, безвучни
звучни
исфрлени
уфрлени
Струјни, безвучни
звучни
Трепетни
Едноударни
Приближни
Тројната разлика помеѓу палатализирани заднонепчените согласки , простите заднонепчени согласки и лабијализираните заднонепчени согласки се среќава само пред долго или кратко (на пр. („трева“), („накачува“), („шеја-ореви“). Пред предни самогласки се јавуваат само палатализирани и лабијализирани заднонепчени согласки како („љубомора“) наспроти („бок“). Пред заоблени самогласки, се јавуваат само лабијализирани венечни согласки како („црв“).
3.2 Ингресиви
Хауса има ингресиви или „глотализирани самогласки“ (уфрлени и исфрлени) на четири до пет места на творба, зависно од дијалектот. Се одликуваат со испрекинат звук, што се должи на употребата на гласилката при изговорот.
Ваквите гласови се запишуваат со видоизменети латинични букви или апостроф пред или по буквата, зависно од самата буква.
b' / (уфрлена согласка) , понекогаш ;
d' / - урфрлена согласка , понекогаш ;
ts' - исфрлена согласка, или , зависно од дијалектот;
ch' - исфрлена согласка (не се јавува во кананџи)
k' / - исфрлена согласка ; и се посебни согласки;
'y е палатализирана гласилна избувна согласка што се среќава во малку зборови што се јавуваат мошне често. Историски, овој глас произлегол од палатализираното .
3.3 Самогласки
Јазикот има 5 фонетски самогласни гласови со единечна и долга варијанта, што дава 10 монофтонзи, како и комбинација, што дава 4 дифонзи (вкупно 14 самогласни фонеми)
;Монофтонзи:
единечни: /a/, /e/, /i/, /o/ and /u/.
долги: /aa/, /ee/, /ii/, /oo/, and /uu/.
;Дифтонзи:
/ai/, /au/, /iu/ и /ui/.
3.4 Тонови
Хауса е тонски јазик. Секоја од петте самогласки може да има висок, низок и надолен тон. Тие можат да се претстават на следниве начини:
à è ì ò ù (низок тон)
á é í ó ú (висок тон)
â ê î ô û (надолен тон)
Правописот не предвидува надредни знаци за означување на тонот. Тие се користат во речници и други научни трудови за разликување на зборовите.
4 Писмо
4.1 Боко
Денес хауса се пишува со латиничната азбука наречена „боко“, наметната во 1930-тите од британската колонијална власт.
A a B b C c D d E e F f G g H h I i J j K k L l
а, б, б, ч, д, д, е, ф, г, х, и, д/џ, к, к, л
M m N n O o R r S s Sh sh T t Ts ts U u W w Y y Z z
м, н, о, р, с, ш, т, т/ц, у, в, ј, -, з, -
Буквата се користи само во Нигер; во Нигерија гласот се пишува со .
Тонот, должината и разликата помеѓу и (не е секаде застапена) не се означува во пишувањето. Така, „од“ и „битка“ се пишуваат исто: daga.
4.2 Аџами
Во минатото, хауса се пишувал и со арапското писмо „аџами“, почнувајќи од раниот XVII век. Ова писмо нема стандарден систем и правопис, и различни автори користат различни букви.
5 Поврзано
* Хауса (народ)
* Историја на Нигер
* Историја на Нигерија