Книговезачки занает

Книговезачки занает (книговрзување) е последниот дел од графичкото производство, кое вклучува изработка на блокови за книги и корици, како и нивно врзување во готов графички производ, како што се книги, списанија, брошури, календари, планери итн. Занаетчијата што се занимава со овој занает се нарекува книговезец или, поретко, муџелит. Покрај врзувањето нови книги, книговезецот исто така реставрира и поправа антички и вредни книги. Современото книговрзување честопати вклучува и производство на папки, кутии, торби и други слични производи, како и врзување на дипломски, трудови, докторски и други трудови, со златен и сребрен печат.
Книговезачкиот занает честопати се приближувал кон уметноста. Книговезците не само што врзувале нови изданија, туку нивната работа вклучувала и зајакнување на кориците на стари книги, реставрација на книги со кожни корици, рачно врзување на стари книги, изработка на ексклузивни публикации, кутии за заштита на вредни книги и слични предмети. Книговрзувањето било стар, но специфичен занает кој не изумрел. Бил побаруван и се изучувал во многу училишта.
1 Карактеристики на занаетот
Книговезачкиот занает вклучувал машинско и рачно врзување на книги. Врзувањата на високоуметнички и ексклузивни публикации, заштитните кутии за уметнички публикации и реставраторските работи се изработувале рачно. За да станел добар мајстор, книговезецот морал да го познава целиот технолошки процес на книговез, техниките на сечење за врзани публикации, како и својствата на различните материјали. За производство на ексклузивни книговезни изданија се користела природна кожа и разни ткаенини, како што се свила, плиш и слично. Ексклузивните публикации можеле да бидат украсени со златен печат, резба, метални шари и релјефи, емајл. Книговезецот морал да ги познава и својствата на хартијата, бојата, технолошките операции во процесот на производство на книги, кориците, папките, методите на заоблување на 'рбетот на книгата, како и основите на печатењето, дизајнот на печатените публикации и принципите на работа на опремата што се користела.
Книговезачкиот занает се учел во средните стручни училишта или на интензивни специјализирани курсеви кои траеле околу три месеци. Книговезците работеле во печатници, издавачки куќи, продавници за подароци, библиотеки и работилници за книговрзување. Денес, работилниците за книговрзување, покрај врзувањето книги, често нудат и низа други услуги, како што се фотокопирање и дигитално печатење.
Добриот книговезец требал да има уметнички вкус, што многу помагало при изборот на материјали и декорации за ексклузивните книги. Тој требал да биде љубител на рачна работа, да има добра координација на движењата и прецизност, бидејќи неговата работа одредувала како ќе изгледал готовиот производ на крајот. Затоа, овој занает не се препорачувал за лица со нарушена координација на движењата на рацете и прстите или оштетување на видот.
Книговезачката професија имала прилично широк спектар на ризици по здравјето на работното место. Врзувањето книги вклучувало создавање на гасови и прашина, а за време на работата се користеле разни лепила. Ова претставувало ризик од алергиски реакции и респираторни заболувања. Покрај тоа, постоел ризик од заболувања на зглобовите, болки во вратот и грбот, а оптоварувањето на очите било доста високо.
2 Книговезачки занает во Македонија
Книговрзувањето кај нас има длабоки корени кои се поврзуваат со изработката на ракописните книги во манастирските скриптории. Покрај препишувањето, таму се посветувало внимание и на заштитата и трајноста на книгите преку нивно поврзување и укоричување. Често истите лица биле и препишувачи и книговрзувачи, а нивните имиња биле забележувани во книгите или на кориците.
Историските извори сведочат дека уште во 1468 година сите 330 книги на првата скопска библиотека (една од најраните во Турската Империја) биле целосно поврзани и укоричени, а во 1671 година за Лесновскиот манастир била поврзана книгата „Триод“ од еден златар. Со појавата на печатниците постепено се усовршувале и техниките на книговрзување, а дел од постапките со текот на времето биле механизирани.
По Втората светска војна, во 1944 година, во Битола започнала со работа занаетчиска книговрзувачка работилница, која подоцна прераснала во „Битолски графички завод“, значајна институција во развојот на македонското графичарство. Во истиот период се развивала и издавачката дејност на „Нова Македонија“, која од дневен весник прераснала во една од водечките издавачки куќи со современи автоматизирани производствени линии.
Денес книговрзувањето се применува во бројни графички претпријатија, каде што се застапени како традиционални рачни, така и современи автоматизирани техники.
Техника
Книговрзувањето како занает било високо ценето поради примената на прецизни технички постапки и развиени уметнички техники на украсување.
Традиционалните техники на книговрзување се засновале на шиење на книжните тетратки со конец, најчесто од коноп, додека кориците се изработувале од тенки дрвени плочки или подебел картон, кои биле обложувани со хартија или кожа. Декоративната обработка на кориците се вршела со примена на печати, калапи, линии и злато печат, а понекогаш и со релјефна орнаментација и употреба на благородни метали. Книговезците користеле алати како „џилда“ (справа за шиење), менгеме (преса), ножеви и ножици. Лепилата најчесто ги подготвувале самите мајстори, додека подоцна тие се набавувале од познати трговски центри на Балканот. Хартијата се увезувала уште од XII век, најпрво од Италија, потоа од Хрватска и Турција, а во периодот меѓу двете светски војни главно од Србија.
3 Книговезачки занает во Србија
Книговезачкиот занает во Србија постоел уште од средниот век. Многу монаси, вклучувајќи црковни великодостојници, го практикувале, за што сведочеле бројните зачувани корици, како и записите оставени на кориците. Сепак, на почетокот на XIX век, старата српска манастирска уметност на книговезење постепено изумрела. Сите подоцнежни книговезци морале да го научат занаетот, главно во Виена, Пешта и други европски градови.
Во српските региони преку реките Сава и Дунав, првите граѓански книговезци се појавиле во втората половина на XVIII век, а нивното појавување било поврзано со развојот на модерното српско печатење. Во Нови Сад, во средината на XVIII век, Дамјан Каулици отворил книговезница, која подоцна станала книжарница и печатница. Во овој период, српскиот книжар и издавач Гаврило Ковачевиќ се занимавал со истата дејност во Земун.
Првиот граѓански книговезец во ослободена Србија бил Глигорије Возаровиќ . Глигорије Возаровиќ го научил занаетот во Виена, кај книговезецот Јакоб Херман. Ја совладал вештината за помалку од година и пол и веќе на 11 јануари 1826 година, како што наведува во писмо до Вук Караџиќ, станал „книговезец-калфа“. По завршувањето на обуката, се вработил кај виенскиот книговезец Карл Хенсингер. Во 1827 година дошол во Србија и бил единствениот книговезец во Белград сè до 1834 година, кога го довел Лудвиг Винклер од Прусија за да му помогне во работата.
По Возаровиќ, во средината на XIX век, познат бил и Хаџи Алекса О. Поповиќ, самоук книговезец кој, покрај тоа што се занимавал со својот занает, патувал низ Србија и продавал книги. Во средината на XX век, познат бил и белградскиот антиквар и книжар Драгослав Петковиќ.