Елизабет Монтагју

Елизабет Монтагју (моминско име: Робинсон; 2 октомври 1718 – 25 август 1800) — британска социјална реформаторка, покровителка на уметноста, книжевен критичар и писателка, која помогнала во организирањето и водењето на Здружението на сини чорапи. Нејзините родители биле од богати семејства со силни врски со британскиот благороднички и интелектуален живот. Таа била сестра на Сара Скот, авторка на ''„Опис на Милениумската сала и соседното село“''. Се омажила за Едвард Монтагју, човек со обемни земјишни поседи, и станала една од побогатите жени од нејзиното време. Го посветила ова богатство на негување на англиската и шкотската книжевност и на помош на сиромашните.
1 Ран живот
Таа била родена во Јоркшир, нејзиниот татко бил Метју Робинсон (1694–1778) од Вест Лејтон и Еџли во Јоркшир, а нејзината мајка Елизабет била ќерка на Роберт Дрејк од Кембриџ и неговата сопруга Сара Морис, ќерка на Томас Морис од Маунт Морис, Монкс Хортон. Елизабет била најстарата од нивните три ќерки. Коњерс Мидлтон, истакнатиот дон од Кембриџ, бил втор сопруг на нејзината баба Сара Морис, Дрејк. Помеѓу 1720 и 1736 година, семејството поседувало дел од она што денес е имот на Националниот фонд: Куќата на благајниците, во Јорк. Елизабет и нејзината сестра Сара, иден романописец, како деца поминувале време на подолги престои кај д-р Мидлтон, бидејќи двајцата родители биле малку дистанцирани. Двете девојчиња учеле латински, француски и италијански јазик и студирале книжевност. Како дете, Елизабет и Сара биле многу блиски, но се разделиле откако Сара се разболела од сипаници.
Додека била млада, Елизабет се спријателила со Маргарет Харли, подоцна војвотка од Портланд, единственото преживеано дете на Едвард Харли, втор Ерл од Оксфорд и Ерлот Мортимер. Маргарет и Елизабет се допишувале неделно кога биле разделени, а биле неразделиви кога биле заедно. Таа поминувала одредено време со Маргарет во Лондон и се запознала со многу од познатите личности од 1730-тите години, вклучувајќи го поетот Едвард Јанг и религиозниот мислител Гилберт Вест. Во домаќинството на Маргарет, мажите и жените зборувале како рамноправни и се занимавале со духовити, учени шеги. Г-ѓа Монтагју подоцна го користела овој модел на интелектуален дискурс во своите салони. Посетите на Маргарет станале поважни за Елизабет кога нејзината мајка наследила селска куќа во Кент и се преселила со своите ќерки.
Во 1738 година, Монтагу ѝ пишала на Харли објаснувајќи дека нема желба за мажи или брак. Таа го гледала бракот како рационална и практична конвенција и претпоставувала дека не е можно да се сака маж. Во 1742 година се омажила за Едвард Монтагју, внук на Едвард Монтагју, 1-ви Ерл од Сендвич, кој поседувал бројни рудници за јаглен и имал неколку кирии и имоти во Нортамберленд. Таа имала 24 години, а тој 50 години. Бракот бил поволен, но очигледно не многу страствен. Сепак, следната година родила син, Џон, и го сакала своето дете неизмерно. Кога детето починало неочекувано во 1744 година, таа била скршена од болка. Таа и Едвард останале пријателски расположени во текот на преостанатото време поминато заедно, но немале повеќе деца. Пред загубата на нејзиниот син, таа не била многу религиозна, но неговата смрт ја навела да ја сфаќа религијата сè посериозно. Во меѓувреме, нејзината сестра, Сара Скот, исто така станувала сè побожна.
Елизабета поголемиот дел од времето била придружувана од придружничка на дами, во улога изведена од онаа на кралска дама во служба. Од придружничката се очекувало да носи работи и да ѝ помага на Елизабета во нејзината секојдневна работа. Барбара Шноренберг сугерирала дека Сара Скот ја презела оваа функција и додала дека постои добра причина да се сугерира дека Скот се оженила лошо за да избегне тоа (Шноренберг 723). Откако починала мајката на Елизабета, нејзиниот татко се преселил во Лондон со својата домаќинка или веројатно љубовница, не давајќи им воопшто пари на своите деца. Кога Сара била отстранета од нејзиниот лош брак, таткото на Елизабета (кој бил нејзин старател) не само што не ѝ дал никаква финансиска помош, туку им забранил на Елизабета и на Метју, нејзиниот брат, да и помогнат.
Почнувајќи од 1750 година, таа и Едвард воспоставиле рутина, така што ја минувале зимата во Лондон во Мејфер, а потоа напролет оделе во Сандлфорд во Беркшир, кој бил негов од 1730 година. Потоа тој одел во Нортамберленд и Јоркшир за да управува со своите имоти, додека таа повремено го придружувала во семејната куќа во Ист Дентон Хол, вила на Вест Роуд во Њукасл на Тајн која датирала од 1622 година.
Таа била проницлива деловна жена, и покрај тоа што сакала да го покровителствува општеството во Нортумбрија поради неговиот практичен разговор. Иако се однесувала како Леди Боунтифул кон рударите и нивните семејства, таа била задоволна. Таа исто така забележала дека „нашите рудари се плашат да не бидат одбиени и дека стравот одржува ред и регуларност меѓу нив, што е многу невообичаено“. Елизабет уживала да ги слуша рударите како пеат во јамата, но открила, за жал, дека нивниот дијалект (џорди) бил „страшен за нервите на ревизорите“. Хорас Волпол му пишал на Џорџ Монтагју во 1768 година: „Нашето најдобро сонце е јагленот од Њукасл“.
2 Салон и културен живот
Во Лондон во текот на 1750-тите години, Елизабет почнала да биде позната домаќинка. Таа организирала книжевни појадоци со Гилберт Вест, Џорџ Лителтон и други. До 1760 година, овие настани се претвориле во преполни вечерни забави. Играњето карти и жестоките пијалоци биле забранети на овие собири, кои станале познати како настани на „Сините чорапи“.
До 1770 година, домот на Монтагју на Хил Стрит станал водечки салон во Лондон. Семјуел Џонсон, Сер Џошуа Рејнолдс, Едмунд Бурк, Дејвид Гарик и Хорас Волпол сите биле во кругот. За писателите, претставувањето таму значело покровителство, а Монтагју им била покровителка на голем број писатели, вклучувајќи ги Елизабет Картер, Хана Мор, Френсис Барни, Ана Барболд, Сара Филдинг, Хестер Чапоне, Џејмс Бити, Џејмс Вудхаус и Ана Вилијамс. Домаќинката на Семјуел Џонсон, Хестер Трејл, исто така била повремена посетителка на Хил Стрит. Меѓу нејзините постојани обожаватели била и лекарката Месинџер Монси. Меѓу „Сините чорапи“, Елизабет Монтагју не била доминантна личност, но таа била жена со најголеми средства, а нејзината куќа, паричник и моќ го овозможиле здружението. Како книжевен критичар, таа била обожавател на Семјуел Ричардсон, двајцата Филдингс (Хенри Филдинг и Сара Филдинг) и Фани Берни, и била задоволна кога открила дека Лоренс Стерн бил далечна роднина преку семејството Ботам. Тој ѝ ја доверил грижата за неговите документи по неговото заминување за Франција, бидејќи бил во лоша здравствена состојба и можноста за негова смрт во странство била реална. Таа била поддржувач на ''„Реликвии на древна англиска поезија“'' од бискупот Перси.
Монтагју исто така одржувала слични настани во нејзината резиденција во централната куќа (бр. 16) на Ројал Кресент, Бат. Во Бат таа живеела и во Едгар Билдингс; Оринџ Корт; Геј Стрит и Квинс Параде.
Неколку години по смртта на Монтагју, се појавила критична песна од Џејмс Вудхаус, кој служел во семејството како управник на земјиште и управител. Вудхаус напишал дека таа ги заштитувала поетите:Зашто тие најдобро можеле да подарат прекрасен мираз, со ласкав говор или позната поетска моќ.
3 Здружението „Сини чорапи“
Елизабета, како припадничка на сините чорапи, била нарекувана „Кралица на сините чорапи“. Таа го водела и беше домаќин на Англиското друштво на сини чорапи од околу 1750 година. Лабавата организација на привилегирани жени со интерес за образование ослабела во популарност кон крајот на 18 век. Се собирала за да дискутира за книжевноста, а исто така поканувала и образовани мажи да учествуваат. Разговорот за политика бил забранет; книжевноста и уметноста биле главни теми. Многу жени од сините чорапи се поддржувале меѓусебно во интелектуалните потфати, особено во читањето, творењето на уметнички дела и пишувањето. Многумина, исто така, објавувале книжевност.
Елизабет Монтагју објавила две дела во текот на својот живот. Џорџ Лителтон во 1760 година ја охрабрил Елизабет да го напише ''„Дијалози на мртвите“'', а таа анонимно придонела за три дела. (Нејзиното авторство е потврдено на друго место.) Делото се состои од серија разговори меѓу живите и славните мртви и претставува сатира за суетата и манирите од 18 век. Во 1769 година, таа го објавила ''„Есеј за списите и генијот на Шекспир“.'' Во него, таа го прогласува Шекспир за најголем англиски поет, а всушност и за најголем поет на која било нација. Таа, исто така, го напаѓа ''Предговорот на Семјуел Џонсон за Шекспир'' од 1765 година, бидејќи не ги пофалил доволно драмите на Шекспир. Додека Џонсон се занимавал со текстот, историјата и околностите на уредувањето, Монтагју наместо тоа пишувала за ликовите, заплетите и убавините на стиховите во делата на Шекспир и во него видела застапник на сè што е инхерентно англиски. Кога книгата првично била објавена анонимно, се сметало дека била од Џозеф Вортон, но до 1777 година нејзиното име се појавило на насловната страница. Џонсон, од своја страна, во тој момент бил отуѓен од Монтагју.
Кон крајот на 1760-тите години, Едвард Монтагју се разболел, а Елизабет се грижела за него, иако таа негодувала што се откажала од својата слобода. Во 1766 година, нејзиниот пријател Џон Грегори дошол да остане како гостин и ги донел двете негови ќерки. Монтагју била воодушевена од двете девојчиња и четирите отишле на шкотска турнеја. Кога се вратиле, Џон Грегори морал да се врати дома, но Монтагју го убедила да ги остави „драгите мали девојчиња“ кај неа. За возврат, таа се обврзала да го советува за нивното образование.
Во 1770 година, Грегориеви се вратиле и било договорено Монтагју да ја земе Доротеја Грегори како нејзина придружничка. Договорот функционирал добро бидејќи Доротеја преземала работи наместо неа, како возење на кочијата и доверителство. Иднината на Доротеја изгледала сигурна, но таа сакала партнер, а Монтагју инсистирала дека единствениот кандидат е нејзиниот внук.
Нејзиниот сопруг починал во 1775 година. Во 1776 година, таа го посвоила својот внук, сирак на нејзиниот брат, по име Метју Робинсон. Детето го задржало своето семејно презиме, но бил именуван за наследник на Елизабет. Во тој момент, јагленот и земјиштето што Монтагју ѝ ги предал на Елизабет изнесувале приход од 7.000 фунти годишно. Таа добро управувала со своето богатство и имоти, а до нејзината смрт нејзиниот приход од јаглен вредел 10.000 фунти годишно. Во 1782 година, Монтагју договарила средба меѓу нејзиниот внук и Доротеја. Доротеја воопшто не била привлечена од него и на есен отишла на одмор и се согласила да се омажи за Арчибалд Алисон (1757–1839). Монтагју сè уште била вознемирена во 1784 година кога Доротеја се омажила.
Во 1777 година, Монтагју започнала да работи на куќата Монтагју на плоштадот Портман во Лондон, каде што се преселила во 1781 година, на земјиште изнајмено 99 години. Таа, исто така, го проширила Сандлфордскиот приорат во 1780-тите години, а Кејпабилити Браун ја дизајнирала нејзината градина и го изменила паркот. Таа починала во куќата Монтагју во Лондон на 25 август 1800 година и му го оставила Сандлфорд и сите свои пари на својот внук.
4 Творештво
Елизабет Монтагју била авторка на две дела објавени во текот на нејзиниот живот: три дела од ''„Дијалози на мртвите“'' (1760) на Џорџ Лителтон и ''„Есеј за делата и генијот на Шекспир“'' (1769). Покрај ова, две збирки од писмата на Монтагју биле објавени посмртно.
''„Дијалози на мртвите“'' била серија критики на општеството од 18 век. Во Дијалог 26, Херкулес е вклучен во дискусија за доблеста. Во Дијалог 27, ликот, г-ѓа Мопиш, не може да оди по Елисејските Полиња бидејќи е бескрајно расеана од светски влијанија. Во Дијалог 28, продавач на книги му ги објаснува на Плутарх тешкотиите на објавувањето во современото општество.
''Во „Есеј за делата и генијалноста на Шекспир“'' го бранила Шекспир од критиките на поддржувачите на францускиот стил на драма, особено од нападите на Волтер. Во ''„Есејот“'', Монтагју изјавила дека успехот на Шекспир доаѓал од неговата целокупна доблест и способност да ги ангажира емоциите на публиката, а не од строгото придржување кон класичните модели на драма.
5 Писма
Монтагју пишувала обилен број писма до својата група и пошироко. Тие вклучувале дискусии за здравјето, домашни обвиненија, патни планови и извештаи за општествени настани. Околу една третина од нејзината преписка се фокусирала на културата, особено на театарот, операта, јавните спектакли, моралната филозофија и теологијата. Од овие теми, историјата била дискутирана повеќе од двојно повеќе од која било друга тема.
Нејзината најчеста преписка за книжевноста била со нејзината сестра, Сара Скот, а потоа и со нејзините пријатели, Елизабет Картер и Гилберт Вест. Таа и Скот биле страсни читатели на објавени писма во текот на целиот свој живот, читајќи збирки од Поуп и Свифт. Ова влијаело врз пишувањето на писма на самите жени. Нивната фреквенција на преписка се зголемувала и намалувала со текот на годините, во зависност од околностите во нивниот живот; Се верува дека Монтагју и пишувала на Скот почесто отколку што одговарала.
Слично на тоа, се верува дека Монтагју ѝ испратила повеќе писма на Елизабет Картер отколку што добила од неа. Монтагју била страствен поддржувач на Картер, и покрај тоа што нејзината пријателка била од пониска класа. Таа ги почитувала нејзините вештини и доблести. Монтагју се чувствувала доволно удобно да се допишува со Картер за одговорноста за нејзиното големо богатство.
Гилберт Вест влијаел врз размислувањето на Монтагју за религијата, историјата и книжевноста. Тој, исто така, влијаел и на нејзиниот стил на пишување некое време. Врз основа на неговиот пример, таа почнала да пишува со поформална синтакса, но на крајот се иритирала од ограничувањата и се вратила на својот послободен, поприроден стил.
Монтагју често се допишувала со Џорџ Лителтон за книжевноста и историја, и оваа врска подоцна довело до тоа Лителтон да вклучи три од нејзините дела во неговите ''„Дијалози на мртвите“'' . Нивните писма биле познати по тоа што имале значително различни тонови: нејзините биле сериозни и интелектуални, неговите одговори биле склони кон флертување.
Монтагју одржувала блиска врска со постариот државник, Вилијам Пултни, лорд Бат. Ова било чисто емотивно, но опишано како „псевдо-додворување“.
Лејди Маргарет Харли, војвотка од Портланд, била доживотна пријателка на Монтагју, на која Монтагју ѝ ги искажала своите фрустрации околу институцијата брак и нејзината желба за вистински пријателски брак - ако воопшто мора да влезе во него.
Збирка од писмата на Монтагју за прв пат била објавена во 1809 година од нејзиниот внук и наследник, Метју Монтагју, под наслов „ ''Писмата на г-ѓа Елизабет Монтагју, со некои од писмата на нејзините дописници“.'' Изборот одразувал загриженост за моралниот углед на Монтагју. Друго издание од нејзините писма било објавено во 1906 година од внуката на Метју, Емили Џ. Клименсон, и нејзиниот пријател, Реџиналд Блант. Оваа ревидирана збирка го проширила погледот на Монтагју за општествениот свет, вклучувајќи ја модата, политиката и благородништвото.
6 Политика
Елизабет Монтагју била заинтересирана за политичките дебати од своето време и придонесувала во политичкиот процес на различните начини што ѝ биле достапни како елитна жена и интелектуалка. Во контекст на овие машки врски, особено преку нејзиниот сопруг и пријателите Џорџ Литлтон и Вилијам Пултни (Ерлот од Бат), Монтагју имала можност да дискутира за политичката филозофија, како и за практичната политика; развивајќи ги своите сопствени политички ставови. Таа го претставувала својот интерес во политичката сфера како продолжение на семејната должност и израз на женската нежност. Затоа, таа можела да ги изрази своите мислења во рамките на преовладувачките родови конвенции во тоа време, без да изгледа престапно.
7 Наследство
Универзитетот Свонси има за цел да произведе целосно анотирано, дигитално, критичко издание со отворен пристап од постоечката кореспонденција на Елизабет Монтагју. Кореспонденција на Елизабет Монтагју Онлајн (EMCO) нуди пристап до транскрипции и факсимили од оригинални ракописи, точни и исцрпни белешки и најново откриени писма.
Хотелот „Ројал Кресент“ во Бат се наоѓа во поранешната резиденција на Елизабет Монтагју 16 Ројал Кресент. Во мај бил отворен нов ресторан „Монтагју Мјуз“ кој бил именуван во нејзина чест.
8 За понатамошно читање
***