Рејс ул-ќутаб

Рејс ул-Ќутаб (|رئيس الكتاب), или ''Рејс Ефенди'' (ota) — висока функција во администрацијата на Отоманското Царство. Во превод како „''началник на книжниците'' “ или „''главен службеник''“, носителот на функцијата првично бил шеф на канцеларијата на Царскиот Совет, претворајќи се во аналог на министер за надворешни работи . Во 1836 година, со основањето на османлиското Министерство за надворешни работи за време на реформите во Танзиматот, титулата ''рејс ул-ќутаб'' била формално сменета во министер за надворешни работи (''Hariciye Nazırı'').
1 Воспоставување и еволуција
функцијата за првпат е потврдена во раните 1520-ти, и според голема веројатност, била воведена од страна на Сулејман Величествениот (р. 1520–66), иако можеби постоела многу порано од тогаш. Како што потврдува неговото име - ''reis ül-küttab'' значи исто колку и „''главниот писар''“ или „''главниот службеник''“ - функцијата била задолжена за службениците на Царскиот Совет (''диван''), кој ја формирал владата на Отоманското Царство.
Пред владеењето на Сулејман, функциите на канцеларијата ги делеле ''емин-и ахам'' („депозитар“) и ''нишанџи'' („канцелар“). Аналози постоеле и во другите источни исламски држави, како и во османлиските провинции, каде што ''диван ефенди'' претседавал со советот на локалните гувернери (''валија''). Според Ј. Дени, воспоставувањето на ''reis ül-küttab'' било пренесување на оваа практика во главниот град. Неговото основање се совпаднало со постепеното зголемување на бројот на службеници приврзани кон различните високи функции и државни оддели, што започнало под времето на Сулејман и продолжило во 17 век; на пример, во околу 1530 година имало 7 дефтердари и 11 нишанџии, за да тој број се зголеми на 9 односно 25 во за 1561 година. Првиот службеник на оваа функција веројатно бил извесен Хајдар Ефенди, кој починал во 1523/4 година, но првиот познат носител бил историчарот , кој ја извршувал функцијата од 1524/5 до неговото унапредување во ''нишанџи'' во 1534 година.
Во 16 и 17 век, ''рејс ул-ќутаб'' бил извлечен од високиот секретарски персонал на везирите или, почесто, и од почетокот на 17 век, скоро исклучиво, на Големиот везир. Воспоставена била редовна линија за унапредување (''тарик''), при што еден рејс ул-ќутаб можел да напредува од обичен секретар на секретаријатот на Големиот везир до постар службеник и на крајот до шеф на бирото (''mektubcı''). Последната функција имала непосредна близина со Големиот везир и претставувала отскочна даска за највисоките функции во царството.
2 Функции
Рејс ул-ќутаб служел и имал близок контакт со Големиот везир, често придружувајќи го во посетите кај султанот, и на посетите со странски амбасадори. Меѓутоа, иако тој присуствувал на состаноците на Диванот, пристигнувајќи и заминувајќи по везирите, тој немал право да зборува сам во него или директно со султанот и бил должен да го стори тоа преку Големиот везир.
Неговата главна улога била како шеф на Одделот за Диванот ( ''divan-i hümayun kalemi'' ), кој пак бил поделен на три дела: ''beylik'', под ''beylikçı'' од средината на 17 век, кој бил одговорен за изготвувањето и објавување на сите царски декрети (''ферман'') или уредби (''евамир'') и за чување архива на оригиналите на сите закони и прописи (''канун'') и договори со други држави; ''тахвилот'', кој бил одговорен за издавање на секоја диплома (''берат'') на провинциските гувернери, судии и тимариоти; ''функцијата ru'us'' („одредби“), задолжена за обезбедување разни службеници, како и исплата на пензии од трезорот или од добротворни институции ( ''вакф'' ). Целата државна преписка, освен воени или финансиски работи, била во негови раце.
Друг подреден службеник, ''amedcı divan-i hümayun'' („референт на Диванот“), бил одговорен за дипломатско допишување и за водење на евиденција за меморандумите (''telhis'') и извештаите (''takrir'') презентирани на султанот од големиот везир во име на Диванот. ''Рејс ул-ќутаб'' ги носел овие документи во посебна торба на состаноците на Царскиот совет. Големиот везир таму им ги читал на собраните министри, а потоа ги давал на друг специјален службеник, ''telhiscı'' („писател на меморандуми“).
3 Зголемување на важноста
До почетокот на 17 век, ''рејс ул-ќутаб'' бил помал по ранг и подреден на ''нишанџи'', но сукцесијата на способниот ''реис'', заедно со неможноста на некои од именуваните ''нишанџи'' резултирале во опаѓање на вторите и раст на моќта на рејс ул-ќутаб. Станувањето приврзани за Големиот везир му овозможило на ''рејсот'' да се ослободи од контролата врз ''нишанџијата'', и се совпаднало со зголемувањето на трансферот на државните работи од Царскиот совет исклучиво на надлежноста на Големиот везир.
Зголемувањето на важноста на надворешните односи за отоманското Царство од овој период исто така играло улога, бидејќи ''реисот'' бил одговорен за проверка на договорите архивирани во ''Бејлик'' и заверување на одговорите на барањата, белешките и молбите на странските амбасадори до Отоманската влада. Овој процес довел да до ''реис ул-ќутаб'' постепено да прерасне во ''де факто'' министер за надворешни работи, улога што се утврдила по успешното водење на преговорите за Договорот од Карловиц во 1699 година од тогашниот ''рејс ул-китаб'', Рами Мехмед Ефенди . Како и да е, протоколно и церемонијално, ''reis ül-küttab'' сепак ја задржал својата прилично помлада позиција до крајот на 18 век; на пример, тој не смеел да седи во седиштето на Царскиот совет, но имал седиште надвор, ''reis tahtası'', и неговата улога во дворските церемонии останале ограничена.
Така останало до Селим III , кога реформата на Диванот во 1792 година му овозможило да стане еден од десетте ''по функција'' членови на Советот. Оттогаш, ''reis ül-küttab'' станал официјално одговорен за надворешните односи, улога што се одржувала до укинувањето на функцијата, на 11 март 1836 година, заедно со неговиот аналог за внатрешни работи, Кахи Бег, и нивно заменување со два нови -стилски министерства.
4 Рејс ул-ќутаб кои станале Големи везири
* Рами Мехмед-паша
* Наили Абдула-паша
* Коца Рагип-паша
* Халил Хамид-паша
* Мехмед Саид Галип-паша