Љуба Велич

Љуба Велич (''Величкова'' 10 јули 1913 &ndash; 1 септември 1996 година) бил оперски сопран. Родена е во Борисово, Бугарија, студирала во Софија и Виена, а пеела во оперските куќи во Австрија и Германија кон крајот на 1930-тите и почетокот и средината на 1940-тите. Во 1946 година станала австриска државјанка.
Велич станала најпозната во насловната улога на Саломе на Ричард Штраус, во која тренер бил композиторот. Нејзината меѓународна кариера била кратка, нејзиниот почеток бил одложен поради Втората светска војна, а крајот забрзан поради вокални проблеми. Кариерата и тргнала во 1947 година во Лондон и продолжила во Њујорк од 1949 година, но нејзините главни денови завршиле до средината на 1950-тите. Нејзината меѓународна кариера била непосредно пред деновите кога целосните студиски снимања на опери биле вообичаени, и иако некои снимки во живо преживеале од емитувањата, нејзиното снимено наследство не е обемно.
Од средината на 1950-тите, Велич пеела карактерни улоги во опери и глумела во сценски претстави. Таа починала во Виена на 83-годишна возраст.
1 Животот и кариерата
1.1 Рани години
Велич е родена во Борисово, Бугарија и пораснала на фармата на нејзиното семејство со нејзините две сестри. Нејзиниот интерес за музика започнал кога имала осум години, една од нејзините сестри и подарила виолина и некое време размислувала да стане професионален свирач. По завршувањето на средното училиште во Шумен, студирала филозофија на Софискиот универзитет, докторирајќи. Во Софија пеела во хорови, а музика студирала кај Георги Златев-Черкин. Со средства од бугарската влада таа се преселила во Виена да студира кај Тео Лиерхамер, професор по пеење на Државната академија .
Велич го имала своето оперско деби во Софија во 1936 година, во мал дел во ''Луиз''. Нејзината прва голема улога била Неда во ''Паљачи'' во операта во Грац истата година. Својот занает го научила со компанијата од Грац во текот на следните три години, пеејќи невообичаено широк спектар на улоги на сопрано, во опери на композитори од Моцарт до Вагнер, Хумпердинк, Пучини и Рихард Штраус.
Помеѓу тогаш и крајот на Втората светска војна била член на оперски друштва во Хамбург (1941–1943), Минхен и Берлин (1943–1946). Додека била во Берлин, таа ја играла улогата на младиот композитор во ''„Аријадна на Наксос“'' на Ричард Штраус. Штраус ја видел и бил импресиониран; тој и договорил таа да ја пее насловната улога во новата продукција на неговата ''Саломе'' во виенскиот фолксопер во 1944 година, по повод неговиот осумдесетти роденден. И помогнал да го подготви делот, а тој станал оној со кој таа била најтесно поврзана. Тие работеле на делото шест недели пред изведбата; Штраус присуствувал на пробите секој ден.
Велич зела австриско државјанство во 1946 година. Таа стана клучен член на групата пејачи што оперскиот менаџер Франц Салмхофер ги собрал околу него додека се стремел да ја обнови виенската државна опера на крајот на војната. Во Виена таа дополнително го проширила својот репертоар, додавајќи улоги во француски, германски, италијански и руски опери. Како и Саломе, други улоги со кои била особено поврзана во Виена беа Чио-Чио-Сан во ''Мадам Батерфлај'' и Дона Ана во ''Дон Џовани.''
1.2 Меѓународна кариера
Во 1947 година Салмхофер ја однел компанијата во Лондон на покана од операта Ковент Гарден. Велич не била сосема непозната за британската публика, бидејќи ја слушнале и добро ја прифатиле во изведбите на Деветтата симфонија на Бетовен и Реквиемот на Верди под Џон Барбироли, но нејзиниот прием во оперската куќа бил на насловните страници. Во Ковент Гарден како Дона Ана и Саломе направила сензација, засенувајќи ја својата колешка од друштвото Марија Чеботари, со која ги делела двете улоги. Според ''Речникот за музика и музичари Гроув,'' таа ја „заслепува лондонската публика со страста, вокалната чистота и привлечната сила“ на нејзините изведби. Додека била во Лондон, Велич учествувала во две емитувани изведби на Штраусовата ''Електра'', под диригентство на Сер Томас Бичам во присуство на композиторот.
Дејвид Вебстер, директорот на Кралската опера, препознавајќи го талентот на Велич, ги обезбедил нејзините услуги за резидентната компанија, со која таа се појавила помеѓу 1948 и 1953 година во ''Аида'', ''Ла боем'', ''Саломе'', ''Тоска'' и ''Пикова дама''. Во Лондон, како и во Виена, оперите тогаш вообичаено се изведувале на локалниот јазик, а Велич, како и другите германски пејачки кои настапувале во Ковент Гарден, морала да ги научи своите улоги на англиски јазик. Кога Велич ја пеела Дона Ана за операта на фестивалот Глиндебурн на фестивалот во Единбург во 1948 година, критичарот Френк Хаус напишал дека таа е тигар кој можел да ги јаде и Дон Џовани и Дон Отавио „и сè уште барал повеќе“. Истата година таа пеела во Деветтата симфонија на Бетовен со Виенската филхармонија под диригентство на Вилхелм Фуртвенглер во Ројал Алберт Хол . Во 1949 година за Глиндеборн во Единбург таа ја отпеа Амелија во ''Бал под маски''.
Исто така, во 1949 година, Велич го направила своето деби во Метрополитен операта, Њујорк, во ''Саломе''. Споредувајќи ја со нејзините претходници како Саломе, критичарот Ирвинг Колодин напишал: „оние кои беа поубави не можеа да одговараат на вокалната изведба на госпоѓица Велич, поради еуфонија, јасност и значење, а оние кои беа споредливи пејачи немаа таков физички идентитет со улогата. КЕД, госпоѓица Велич е рекордерката на Митрополитот Саломе.“ ''Варајети'' објавиле пофалби за пеењето и глумата на Велич, но повеќе се концентрирале на нејзината изведба на танцот на Саломе на седумте превези: „Госпоѓицата Велич навистина се покажа, ставајќи шармантен танц што прави балерините на 52-та улица да изгледаат бледо во споредба, и тоа ја сепна публиката на Мет“. Историчарот Кенет Морган пишува:
Ова беше навистина еден од оние денови со црвени букви во историјата на Метрополитен операта, бидејќи изведбата беше поздравена со петнаесетминутни овации, што беше речиси без преседан во историјата на компанијата. Ваков аплауз не се слушал во Мет една генерација, а за влијанието на оваа продукција се зборуваше со години потоа.
Во Метрополитен операта, Велич ги пеела улогите со кои беше поврзана во Лондон и ја додала Росалинде во ''Лилјакот''. Таа се вратила во куќата подоцна во нејзината кариера кога се префрлила на ликови улоги, играјќи го непејачкиот лик Војвотката од Кракенторп во ''Ќерката на полкот'' во 1972 година.
Меѓународната кариера на Велич била главно фокусирана на Виена, Лондон и Њујорк, иако таа останала лојална на Грац и гостувала таму. Двапати била поканета да настапи во Ла Скала, Милано, но нејзините обврски веќе биле многубројни за да и дозволат да ги прифати.
1.3 Подоцнежните години
До 1953 година, Велич развила јазли на нејзините гласни жици, поради што била потребна операција. Тоа, надополнето со нејзиниот невообичаено голем број настапи, довело до брзо влошување на нејзиното пеење и таа била должна да се откаже од ѕвездените улоги за кои била најмногу прославена. Очекувала подолга кариера и размислувала да ја преземе улогата на Изолда за неколку години, иако воопшто не и се допаѓал Вагнер. Критичарот Тим Ешли пишува дека збогувањето на Велич со Саломе се случило на филм во трилерот на Керол Рид од 1955 година '',The Man Between'', во сцена сместена во Државната опера во Берлин за време на изведба на операта. „Ја гледате само во долг кадар, иако тоа е доволно за да добиете идеја каква беше на сцената.
Велич сè уште можеше да ги пее улогите како што е Магда во ''„Ластовичката“'' на Пучини во Виена во 1955 година, и да го сними ликот на Маријана, дуена, во сетот на Херберт фон Карајан од 1956 година на ''„Розенкавалерот“''. Таа успешно се свртела кон неоперската сцена, во делови како Џун во германскиот превод на ''Убиството на сестра Џорџ'' во Берлин во 1970 година
Долго време по нејзиното пензионирање, Велич била ценета од професионалци со восхит и наклонетост. Продуцентот на Дека, Џон Калшо, во 1967 година напишал дека е добредојден гостин на сесиите за снимање и „една од нашите редовни работи е да носиме кипери во Виена за Велич“. Нејзиното гостопримство било познато, а таа останала во центарот на вниманието на јавноста дури и во пензионирањето, како член на публиката на првата вечер.
Велич била двапати мажена и двапати разведена; таа немаше деца. Починала во Виена по серија мозочни удари, на 83-годишна возраст
2 Критичка проценка
Во 1953 година, пишувајќи додека кариерата на Велич била на врвот, Лорд Харвуд, уредник на ''Опера'', рекол:
Нејзиното пеење има чистота што може да се опише само како инструментално – инструментално, односно во смисла дека самиот глас е апсолутно изедначен од дното кон врвот и дека музичката линија се чини дека е сосема неуништлива и независна од такви секојдневни размислувања како потребата да се земе повеќе здив.“
Колегата на Хервуд, Харолд Розентал, претходно изразил силно сомневање дека снимките можат да ја оправдаат моќта на Велич. Коментарите на Розентал биле напишани во 1949 година, кога Велич направил само неколку снимки, но пишувајќи долго по нејзиното пензионирање, Џеј Би Стин исто така сметала дека различните снимки достапни дотогаш не ѝ ласкале:
Тешко е да се замисли глас со посветлен сјај или пејач со поголема енергија и повеќе чувство на радост во тој чист чин на производство на овие славни звуци. Дури и овде, сепак, се забележува дека суптилноста едвај е доведена во прашање; има малку од жилавата заводливост што Шварцкопф и Гиден ја носат на Цардите, на пример. И ова ограничува голем дел од нејзините најдобри дела, дури и Саломе во која остави толку возбудлив впечаток кај нејзината публика.
Стин подоцна додал дека неодамна откриената снимка во живо од емитување од 1944 година „го покажува младиот глас на својот најдобар начин и го пренесува можеби најживописниот впечаток за темпераментот“.
Неласкавата проценка на Ирвинг Колодин за убавината на Велич не била споделена од другите критичари. Филип Хоуп-Волас, во написот со наслов „Најубавата жена што ја познавам“, ја нарекол „неконтроверзно убава, ако на многу индивидуален начин“, а Ешли ја нарекол „крајната секс божица на операта од 20 век ... но таа беше и една од најголемите пејачки што некогаш живееле“. По нејзиниот танц на седумте превез во ''Саломе'' , пин-ап артистот Џорџ Пети ја ставил на врвот на неговата листа на „најдобрите соблечени жени во светот“.
Сопранистката Леонтин Прајс рекла дека гледањето на Велич во ''Саломе'' е тоа што оперската кариера и ја направила цел во животот. Во ''Речникот на оперските ликови'' на Универзитетот Оксфорд (2008), Џојс Борн пишува: „Меѓу познатите Саломе, на пр. Еми Дестин, Марија Јерица, Марија Чеботари, Кристел Голц, Биргит Нилсон, Жозефин Барстоу, Хилдегард Беренс и Кетрин Малфитано, веројатно најпозната беше бугарскиот сопранист Љуба Велич.“
3 Снимки
3.1 Комплетни опери
Интернационалната кариера на Велич заврши во отприлика времето кога долгометражните плочи станаа доминантен медиум за снимање. Тие го отвориле патот за целосно снимање на голем број опери, но Велич се повлекла прерано за да биде дел од овој нов развој. Нејзината единствена студиска снимка на комплетна опера била ''Лилјакот'' снимена за издавачката куќа Американ Columbia во декември 1950 и јануари 1951 година со истата актерска екипа и диригент како и современата продукција на Метрополитен опера.
Имало планови да се направи комплетно студиско снимање на ''Саломе'', со диригентство на Фриц Рајнер, но тие пропаднале поради недостаток на средства. Целосните снимки во живо на Велич во ''Саломе'' се направени во 1949 и 1952 година и се објавени во пренос на ЦД. Критичкиот консензус е дека првиот има Велич во подобра форма, но со послаба споредна актерска екипа од онаа од сетот од 1952 година. Објавени се студиски и вон-етер снимки на Велич во последната сцена на ''Саломе''. Најраспространето било студиското снимање од 1949 година, под диригентство на Рајнер. Верзијата спомната од Стин, погоре, е снимена во Виена во 1944 година, под диригентство на Ловро фон Матачиќ.
Други снимки вон етер на целосни опери со Велич се ''Електра'' (ББЦ, 1947), ''Бал по маски'' (компанија Глиндебурн во Единбург, 1949) и ''Аида'' (Метрополитен, 1949 и 1950). Снимката во живо на ''Дон Џовани'' е направена на фестивалот во Салцбург во 1950 година, под диригентство на Фуртвенглер, со Тито Гоби како Џовани, Велич како Ана, Шварцкопф како Елвира и Ирмгард Сифрид како Зерлина. Издаден е на ЦД.
Велич ја пее Маријана во две комплетни снимки на ''Розенкавалиер''. Покрај сетот на Карајан споменат погоре, таа ја игра улогата во италијанска снимка од 1957 година, под диригентство на Артур Роџински.
3.2 Оперски извадоци
На почетокот на 1946 година, продуцентот на снимање Волтер Леге, кој открива таленти во Виена, ја потпишал Велич како уметник на ЕМИ. За издавачката куќа таа снимила арии вклучувајќи ја сцената со писмото на Татјана од ''Евгениј Онегин'', „Врати се победнички“ од ''Аида'', „Vissi d'arte“ од ''Тоска'', валцерот на Музета од ''Боем'' и „Како ми пријде дремката“ од ''Волшебниот стрелец'' .
Со оркестарот Метрополитен под различни диригенти, Велич направи студиски снимки на два броја од ''Дон Џовани'' во 1949 година, арии од ''Лилјакот'', ''Циганскиот Барон'' и две нумери од ''Тоска'' во 1950 година. [n 4]
Во јуни 1950 година, Велич, придружувана од Виенскиот државен оперски оркестар, под диригентство на Рудолф Моралт, снимени за Дека осум арии од Лехар, Чајковски, Верди и Милокер. Нумерите на Верди се пееле на италијански; ариите на Чајковски беа дадени на германски јазик.
3.3 Песни
Некои снимки од (најчесто) германски песни направени од Велич во Њујорк, придружувани на пијано од Пол Улановски, не биле објавени во тоа време, но биле објавени на ЦД. Некои или сите од нив можеби биле наменети како пробни работи за идни снимки. Тие вклучуваат песни од Ричард Штраус, ''Рикерт-Лидер'' на Малер и песни од Шуберт, Шуман, Брамс, Александар Даргомижски и Јозеф Маркс.
4 Филмографија
година, Наслов, Улога, Белешки
1953 година, ''Човекот помеѓу'', Саломе
1958 година, ''Дрвјата цветаат во Виена'', Пејачка
1958 година, ''Оружјето и човекот'', Катарина
1959 година, ''Арена на стравот'', Мама Алисон
1959 година, ''Љубов на криви нозе'', Трудхен
1959 година, ''Ла Палома'', Бет Маер
1959 година, ''Лавиринт'', Љубас
1959 година, ''Ти си прекрасен'', Ивон Леман
1959 година, ''Мојата внука не го прави тоа'', Оперски пејач (Walküre)
1960 година, ''Конечна спогодба'', Луиз
1961 година, ''Возљубен измамник'', Сеила Шадвел, милионерка на сируп
1962 година, ''Ехајнститут Аурора'', Госпоѓица. Бисер
1962 година, ''Прекрасна Јулија'', Доли де Фрис
1962 година, ''На девојките им се допаѓа тоа'', Викторија Петит-Пјер
1963 година, ''Тетката на Чарли'', бароницата
1964 година, ''Го научив тоа од татко ми'', Менаџерката Нојман
1967 година, ''Слатките гревови на секси Сузан'', Стара жена
1968 година, ''Рај на брзите грешници'', бароницата
1974 година, ''Една ноќ во Венедиг'', Агрикола
1975 година, ''Вистинска пријателка домаќинка'', Менаџер на хотел
1976 година, ''И мимозата сака да процвета'', Дама снимки, (последна филмска улога)
5 Белешки, наводи и извори