Празнување на ден на трудот во 1896 година (Софија)

На 1 мај, 1896 година дејци на социјалистичкото движење во Бугарија организирале прослава за ден на трудот во бугарската престолнина. Празнувањето е делумно преобработено и проучувано во Македонската историографија поради нејзината улога во развитокот на раното македонско социјалистичко движење. Прославата претставувало првото празнување на ден на трудот од страна на македонскиот народ.
Во празнувањето присуствувале истакнати македонски социјалисти и политички дејци, меѓу нив биле: Васил Главинов, Атанас Раздолов, Гоце Делчев и Алексо Мартулков. При настанот полицајците во Софија ги малтретирале македонските учесници. Знамиња и други симболи кои прикажале поддршка кон македонското национално движење биле одземени и уништени. Историчарот Христо Андонов Полјански наведил дека едиствените преживеани документи кои сведочат за настанот биле мемоарите на македонскиот социјалист Алексо Мартулков, еден извештај од британскиот конзул во Софија и статијата „Другари Македонски револуционери“, издаден од Македонската социјалистичка група.
1 Вовед
Историјатот на македонското социјалистичко движење почнало со Васил Главинов, кој е познат во Македонската историографија како ''првиот пропагатор на социјализмот во Македонија''. Поради неговата бедна сиромаштија во 1887 година се преселил во Софија со печалбарски поттик. Васил Главинов отпрвен се вработил во туларска фабрика и после во дрводелска. При неговиот престој паднал под влијание на социјализмот кога се запознал со литературата на дејци на социјалистичкото движење во Бугарија. Во 1892 година се приклучил во работничкото друштво „Братство“ предводено од страна на Димитар Благоев, таткото на Бугарската комунистичка партија со македонски корен.
Во 1890-тите со развитокот на македонското национално движење, дејци од Бугарската егзархија, предводени од Васил К'нчов, почнале нападно да ја шират бугарската пропаганда во Македонија. Македонската емиграција во Бугарија особено страдала под новите услови. Главинов бил против политичките одлуки на егзархијата, поради тоа тој изразил желба да се формира социјалистичка група која би се борела за правдата на македонскиот народ. Во есента 1894 година Главинов имал можност да се врати во неговиот матичен град каде се запознал со младиот поединец Алексо Мартулков. Според сеќавањето на Мартулков, почнал да се определува кон социјализмот кога Главинов му ја подарил брошурата „Студентство и социјализам“ од Никола Габровски. Поради тоа Мартулков одлучил да се приклучи во работилницата на Главинов сместена во булеварот „Марија Луиза“, Софија.
Алексо Мартулков забележал дека главните претставници на работилницата во тоа време биле: Стојан Русев — главниот редактор на весникот „Револуција“, Атанас Раздолов кој и покрај тоа што не бил социјалист сѐ уште учествувал, Димитар Мирасчиев — социјалист од Штип, Андон Шулев и Стојан Попов со неговата жена Роза Попова. Стојан бил социјалист кој подоцна станал познат автор со неговите детски творби во Бугарија додека неговата жена работела во градскиот театар како уметник и глумица. Со нејзиното искуство во уметноста таа го направила дизајнот на македонското знаме кое било употребено во прославата.
2 Прослава
Пред почетокот на манифестацијата, во домот на Андон Шулев, македонските социјалисти го подготвувале манифестото и знамето за Македонската социјалистичка група. Роза Попова го искористило нејзиното искуство во уметноста да го направи организационото знаме. Знамето било шиено со црвена коприна и срмата била со чисто злато. Саздо Шулев — таткото на Андон Шулев, го увезил златото од Виена, престолнината на Австроунгарија, кога работел таму со неговата трговска фирма. Алексо Мартулков запомнил во неговите спомени како „трескаво се готвеле“ за настанот. На самиот ден бугарските офицери им дале наредба да не го користат знамето поради нејзината македонска содржина. Поради тоа социјалистичките дејци пратиле делегација составена од Андон Шулев, Игно Драндаров и Атанас Раздолов и одлучиле да го посетат тогашниот градоначалникот на Софија, кој бил Димитар Моллов од Прогресивнолибералната партија создадена од Драган Цанков.
При нивната средба делегацијата нејќеле да отстапат од нивните барања. Поради тоа градоначалникот им се заканил, наведувајќи дека ако го користеле македонското знаме при манифестацијата тогаш би биле уапсани. Покрај заканата делегацијата соопштила: „''Ние, македонските социјалисти — револуционери, и покрај сето ова, ќе манифестираме така како што сметаме дека е целесообразно''“. За да ја надминат забраната дршката на знамето било изработено во повеќе дела за да може да се зглоби и разглоби. Дршката била состовена од три дела, кои еден со друг се прицврстувале со помошта на цилиндрични желевца. На врвот на знамето било изработено бакарна кама. Мартулков го носел знамето и камата, на една страна знамето го содржило геслото „''Ослободувањето на Македонија е дело на Македонците''“ на другата страна пишувало „''Македонија на Македонците''“. Според Мартулков, камата на врвот од знамето било симбол дека ослободувањето на Македонија можело да се оствари само преку вооружена борба.
Македонците биле значителна група меѓу учесниците, по четворица во ред манифестирале заедно. Според британскиот конзул Елиот, околу 50-мина млади машки Македонци учествувале. Многупати при манифестацијата го вееле нивното патриотско знаме, но кога полицајците пробале да го одземат тие ја поделиле дршката во три дела и ги скриле во нивните џебоби. Алексо Мартулков ја чувал главната дршка на знамето поради тоа што Васил Главинов сметал дека полицијата би немале сомнение во младинец, Мартулков бил 17 години кога се одвивала манифестацијата — најмладиот член.
Утрото македонските социјалисти излегле од работилницата на Васил Главинов, сместена во булеварот „Марија Луиза“, и стигнале до Борисовата градина покрај пред ручек. Ручале во Борисовата градина заедно со другите социјалисти, при нивниот престој имало музика и некои играле оро. Македонските претставници играле ора од македонскиот фолклор. Во нивното прво оро Алексо Мартулков со фесот на главата го водел. После полчас нивното играње го привлекло вниманието на бугарските полицајци и тие се обиделе да им го земат нивното знаме, но Алексо Мартулков, како што се договориле со Главинонв, го скрил главниот дел на дршката во неговиот џеб и успешно избегнал. После забавата манифестацијата продолжила во булеварот Граф Игнатиев и подоцна во плоштадот Славејков. Во плоштадот претставници од другите социјалистичките организации држеле говор каде што ги прикажале нивните организациони цели. За Македонската социјалистичка група главниот говорник бил Андон Шулев, во нивното манифесто тој ја истакнал главната цел на социјалистичката организација — автономија на Македонија и Одринско и нејзиното идно приклучување во Балканска федерација.
Истовремено кога се одвивала манифестацијата Гоце Делчев престојувал во Софија заедно со Ѓорче Петров, двајцата биле пратени од Задградничното претставниште. Алексо Мартулков истакнал во неговите мемоари дека меѓу набљудувачите бил и Гоце Делчев — срцето на македонското револуционерно движење. Делчев ракоплескал на говорот на Андон Шулев и тоа оставило силен впечаток врз Мартулков. Првата средба меѓу Мартулков и Делчев се сметаат за корените на односот меѓу Македонската револуционерна организација и Алексо Мартулков.
Манифестацијата продолжила од плоштадот Славејков низ улицата „Александар I“ именувано во чест на Александар Батенберг кон дворот. При нивниот марш полицајците ги запрале покрај улицата „Алабинска“ и им дале наредба да не продолжат со манифестацијата. Сурова дебата се развила меѓу полицајците и социјалистите и почнале да се борат. После некое време биле принудени да го сменат нивниот пат. Наместо дворот тие одлучиле да маршираат кон работничкиот клуб сместен денес во булеварот „Цар Борис III“. Кога стигнале до работничкиот клуб имало краткотрајна забава, после неколку часа прославата завршила и социјалистите се вратиле во нивната работилница.
3 Надворешни ставови
Во едно писмо насочено кон Маркиз од Солзбери во 4 мај, 1896 година, британскиот конзул во Софија Ф. Елиот коментирал за учеството на македонската емиграција во прославата и како биле дискриминирани од страна на бугарската власт:
4 Поврзано
* Алексо Мартулков
* Васил Главинов
5 Наводи
5.1 Користена литература
**