Фериде Рушити

Фериде Рушити (родена на 12 септември 1970 година) — косовска активистка, докторка, директорка на „Косовскиот центар за рехабилитација на жртвите на тортура“ (KRCT). Таа е една од пионерските активисти за човекови права во Косово. Рушити ја добила Меѓународната награда за храбри жени на американскиот државен секретар од првата дама на САД Меланија Трамп на 23 март 2018 година.
1 Образование и кариера
Фериде Рушити била родена на 12 септември 1970 година. Студиите ги завршила на Медицинскиот факултет во Тирана, Албанија во 1997 година каде специјализирала во гастроентерологија.
По војната во Косово, Рушити мобилизирала тим од 45 здравствени работници од Косово, за повоени повратници и жртви на тортура. Таа служела како лекар во бегалски кампови во Албанија, каде што имала директен контакт со жртвите на полово насилство.
По војната, таа го основала KRCT, со фокус на рехабилитација на жртвите на тортура и сексуално насилство, како и за застапување на правата на жртвите.
По повеќе од една деценија лобирање од страна на активистите, вклучително и Фериде Рушити, жртвите имаат право на компензација како жртви на војната. Таа посредувала кај Бедри Хамза, министерот за финансии, кога почнале гласините дека отштетата ќе биде мала. Жртвите почнале да се запишуваат во февруари 2018 година. Преживеаните воени жртви можат да добијат 280 долари (околу 228 евра) како месечен надомест.
2 Придонес кон политиките и реформите
Преку нејзината дејност, Рушити била вклучена во различни правни и социјални иницијативи во Косово, вклучувајќи:
* Интегрирање на психосоцијални услуги за преживеаните од војната (1999)
* Следење на поправните институции во Косово повеќе од 18 години, обезбедување усогласеност со меѓународните стандарди за човекови права
* Придонес кон законското признавање на жртвите на сексуално насилство како цивилни жртви на војната (2014)
* Создавање документарни архиви за злосторства на сексуално насилство за време на војна (2019)
* Иницијатива за официјално признавање на 14 април како Национален ден на сеќавање на жртвите на сексуално насилство во војна (2023)
* Залагање за донесување на Закон за задолжително здравствено осигурување на жртвите на сексуално насилство за време на војна (2024)
3 Глобално застапување и меѓународен ангажман
Рушити е член на мрежата СЕМА и на Меѓународниот совет за рехабилитација на жртви на тортура (IRCT), каде што соработува со меѓународни организации за човекови права. Таа го споделила искуството на Косово во процесот на репарации со земји како Ирак, Украина, Колумбија и Гвинеја.
Во соработка со меѓународни институции, како што се Институтот DIGNITY од Данска и Универзитетот Монаш, таа била дел од студиите за меѓугенерациските ефекти на траумата и новите пристапи кон семејната терапија.
4 Награди и признанија
Рушити била одликувана со неколку меѓународни награди, меѓу кои:
* Меѓународна награда за храбри жени од Стејт департментот на САД (2018)* Награда „Жена на извонредност“ (2019)
* Награда за одлично лидерство од УБТ (2010) * Номинација за Нобеловата награда за мир (2025)
5 Публикации
Таа е автор и коавтор на неколку студии за човекови права и рехабилитација на жртви на сексуално насилство, вклучувајќи:
* Човекови права во косовските поправни институции (2024)
* Семејна терапија за мајки од Косово кои доживеале сексуално насилство поврзано со конфликти и нивните деца (2024)* Како машките жртви на сексуалното насилство за време на војната се движат меѓу тишината и гласот (2023)* Меѓугенерациските ефекти на мајчиното посттрауматско стресно растројство (2021)* Квалитет на затворскиот живот, насилство и ментално здравје во затворот Дубрава