Саул

Цар Саул (‎|שָׁאוּל, буквално: „измолен [од Бога]“; |Σαούλ; во исламот ''Талут'', веројатно од „висок“; втора половина на XI век пр. н. е.) — библиска личност опишана во Стариот завет во Книгите за Самоил (Прва и Втора книга Царства). Според библискиот текст, Саул е првиот цар на Израил и основач на обединетото Израилско Царство, како и творец на редовната израилска војска. Во старозаветното предание, тој е олицетворение на владетел поставен на престолот по Божја волја, кој подоцна станал негоден пред Него. Се смета дека Саул е вистинска историска личност.
Првата книга Царства (1. Цар. 10:26) вели дека роден град на Саул, кој потекнувал од племето Венијаминово, била Гива, која тој ја направил своја престолнина. Бил избран и помазан за цар од пророкот Самоил, но подоцна не ја исполнил неговата заповед и влегол во судир со него, по што пророкот тајно го помазал за цар младиот Давид.
Подоцна, Давид бил во служба на царот, се оженил со неговата ќерка и со песна и свирење на харфа му ја прогонувал меланхолијата на Саул. По некое време, Саул се обидел да го убие, по што Давид побегнал. Откако бил тешко ранет и ја изгубил битката против Филистејците на гората Гелвуја (хебр. Геловуја), Саул извршил самоубиство. Во подоцнежната книжевност, тој е прикажан како личност со немирна и вознемирена душа, обземена од меланхолија и напади на гнев, кои можеле да се смират само со прекрасна музика.
1 Животопис
Единствениот извор од кој е позната историјата за Саул е Стариот завет (Танахот), главно Првата и Втората книга Царства, како и подоцнежните текстови што се потпираат на нив. Други извори што вообичаено помагаат во реконструкција на владеењето на монарсите (како што се монети, текстови на укази или хроники од соседните држави) не се зачувани. Поради тоа, сите достапни информации, кои сами по себе се легендарни, неминовно поминале низ филтрите на јудејските составувачи на канонскиот текст, како и на авторите што повеќе се стремеле да го опишат издигнувањето на неговиот соперник и наследник, Давид.
1.1 Изглед и карактер
Според Библијата, Саул бил човек со висок раст (бил за глава повисок од целиот народ) и „немало поубав човек од него меѓу Израилците“ (1. Цар. 9:2). Тој бил извонреден воин, а и откако станал цар, останал прост во однесувањето.
Меѓутоа, неговиот карактер бил избувлив и подложен на напади на бес, меланхолија, љубомора и сомничавост. Писателот Пол Џонсон го опишува Саул како:
    „''непредвидлив источен владетел''''одметник, кој се колеба меѓу ненадејна великодушност и незапирлив гнев (веројатно со манично-депресивен призвук); секогаш храбар и несомнено надарен, но човек што балансира на работ на лудилото, а повремено и го преминува''“.
1.2 Потекло и семејство
Саул потекнувал од Гива (денешен Тел ел-Фул) и бил син единец на угледниот човек по име Кис (Киш) од племето Венијаминово, од родот Матриев. Името на неговата мајка не е запишано. Неговиот братучед Авенир (Авнер бен Нер) — кој според мидрашот бил син на ендорската гатачка — подоцна станал негов главен војсководец.
Кис, таткото на Саул, и Нир, таткото на Авенир, биле синови на Авиил, син на Церон, син на Бехорат, син на Афија, син на некој Венијаминец. Како припадник на племето Венијаминово, Саул му припаѓал на највоинствениот израилски род, кој воедно бил и „најмлад“ и најмалоброен меѓу Дванаесетте Израилеви племиња.
1.3 Изборот на Саул за цар
Пред Саул, кај Евреите не постоел цар, но до годината на неговиот избор ситуацијата покажала дека традиционалните Судии на Израил веќе не биле способни да се спротивстават на растечкиот притисок од соседните народи, пред сѐ од Филистејците. Синовите на свештеникот Илиј, со своето беззаконие и потсмев со правдата, се компромитирале, а дополнително го изгубиле и Заветниот ковчег во битка. Најважно за пресвртот во историјата било тоа што тие, како свештеници, не можеле да бидат воени водачи, чија корист Евреите ја гледале кај соседните држави.
Библијата го изложува изборот на Саул низ три различни верзии. Народот побарал од пророкот Самоил: „''Постави ни цар за да ни суди, како што е кај сите други народи''“ (1. Цар. 8:5). Ова барање не му се допаднало на Самоил бидејќи било спротивно на традициите, па тој побарал одговор од Бога. Господ му рекол:
    „''Послушај го гласот на народот во сѐ што ти велат; зашто не те отфрлија тебе, туку Мене Ме отфрлија, за да не царувам над нив... само кажи им ги правата на царот кој ќе владее над нив''“.
Самоил се обидел да ги одврати, опишувајќи ги тешкотиите:
Сепак, народот сакал воен водач:
Бог му навестил на Самоил дека младичот од племето Венијаминово ќе биде оној што треба да се помаза. Во тоа време, Саул тргнал во потрага по изгубените магариња на татко му. Самоил го пречекал и му ја соопштил неговата судбина. Саул скромно одговорил: „''Зар не сум јас од племето Венијаминово, најмалото од израилските племиња? И домот мој е најнезначителен од сите домови во племето...''“
Откако Самоил го помазал, Саул по патот кон дома сретнал група пророци; врз него слегол Божјиот Дух и тој почнал да пророкува со нив. Ова го вчудовидило народот, па оттука потекнува и изреката: „''Зар и Саул е меѓу пророците?''“ (израз што се користи за нешто необично и неочекувано).
Подоцна, во Масифа (Мицпа), била фрлена ждрепка пред целиот народ за јавно да се потврди изборот. Ждрепката паднала на Саул, но тој од скромност се скрил меѓу воената опрема. Кога го нашле и го довеле, се видело дека е за глава повисок од сите, а народот во восхит извикнал: „''Да живее царот!''“.
Саул ја стекнал почитта на целиот народ по победата над амонскиот цар Наас (Нахас), кој ги нападнал жителите на Јавис Галадски и барал на сите заробеници да им се ископа по едно око. Разгневениот Саул свикал војска и со ненадеен напад ги поразил Амонците. По оваа победа, Саул бил свечено прогласен за цар во Галгал. Самоил на крајот го предупредил народот: „''Ако се боите од Господа и Му служите... тогаш и вие и царот ќе бидете добро. Но ако не го слушате гласот Господов, раката Господова ќе биде против вас''“. Овие права и должности на царот Самоил ги запишал во книга и ги положил во Скинијата.
1.4 Царувањето на Саул
Според оцената на составувачите на библискиот текст, во првиот период од своето царување Саул постапувал по Божја волја, покажувајќи се како достоен владетел. Со многубројните победи над непријателите, тој ја стекнал љубовта на народот. На почетокот одбивал почести и во мирно време самиот орал на својата нива (1. Цар. 11:4). Во текот на сите години од неговото владеење, Саул водел непрекинати војни со непријателите на Израил — Моавците, Амонците, Идумејците и други, а особено „жестока војна се водела против Филистејците во сите денови на Саул“ (1. Цар. 14:52). Во текот на овие војни, Саул за првпат во Израил создал редовни воени единици, кои броеле три илјади војници (1. Цар. 13:1, 2). Со овие војски раководеле искусни војсководци, меѓу кои бил и неговиот син Јонатан, но паралелно со нив продолжиле да постојат и племенските војски што ја сочинувале главнината на воената сила мобилизирана по царска наредба.
Втората воена операција на Саул, по победата над Амонците, била ослободувањето на неговиот роден град Гива од тамошниот филистејски гарнизон, што го извршил неговиот син Јонатан. На почетокот, Саул го направил градот Михмас свој центар на управување, од каде што ги преземал воените походи за конечно ослободување на земјата. По губењето на Гива, Филистејците испратиле 30.000 колесници и 6.000 коњаници, но и оваа војска била поразена од Евреите кај Галгал. За овој период карактеристична е и неговата вера: тој бил подготвен да го жртвува сопствениот син, Јонатан, кој во пресрет на победата од незнаење направил светогрдие — тој ден бил прогласен пост, а Јонатан не знаел за тоа и изел малку мед (1. Цар. 14:38). Сепак, народот не му дозволил на царот да го погуби синот.
Во тој период Саул ја прекршил забраната на Самоил и наредил да се изврши жртвопринесување бидејќи пророкот доцнел, а војската почнала да се разбегува. Од овој миг започнува вториот период од царувањето на Саул, помрачен од судирот со Самоил, кој сметал дека Саул Го навредува Бога. Следната операција била војната со Амаличаните, при што Самоил наредил тие целосно да бидат истребени како одмазда за нападот врз Израилците при нивното преминување на Црвеното Море уште во времето на Мојсеј. Саул ги поразил кај Кармил. Потоа следела познатата битка со Филистејците во која Давид го убил Голијат во меѓусебен двобој. Конечно, во следната битка против нив, Саул го изгубил животот. Царството на Саул ги опфаќало пределите на Јуда и Ефрем, Галилеја и областите во Трансјордан. Симбол на неговата царска власт, по сѐ изгледа, било неговото копје, а веројатно и венецот и нараквицата (2. Цар. 1:10). Различни библиски текстови наведуваат различно време на владеење — 20 или 40 години; можно е Саул да владеел 19 години.