Нада Милошевиќ Ѓорѓевиќ

Нада Милошевиќ-Ѓорѓевиќ (Белград, 2 декември 1934 – Белград, 27 јули 2021) била српска книжевна историчарка и редовен член на Српската академија на науките и уметностите на Одделот за јазик и литература. Таа била една од најпочитуваните современи српски фолклористи во светот и истакнат научник за српската народна литература.
1 Биографија
Нада Милошевиќ-Ѓорѓевиќ била родена во Белград на 2 декември 1934 година, од татко Михаило и мајка Милица, родена Павловиќ; мажена Ѓорѓевиќ, мајка на синот Михаило. Во Белград ја завршила и основното училиште и гимназијата. Дипломирала во 1959 година на Катедрата за југословенски книжевности и српскохрватски јазик на Филозофскиот/Филолошкиот факултет на Белградскиот универзитет, каде што ги завршила и постдипломските студии по Народна книжевност. Ментор ѝ бил проф. д-р Видо Латковиќ. По првата година (1961) го одбранила трудот „За еволуцијата на класификацијата на српскохрватските народни раскази од Вук до денес“, а по втората (1962) трудот „За структурата на српскохрватските народни раскази“. Докторската дисертација со наслов „Заедничката тематско-сижејна основа на српскохрватските неисториски епски песни и прозната традиција“ ја одбранила во 1970 година на истиот факултет, пред комисија составена од д-р Мирослав Пантиќ, редовен професор, д-р Владан Недиќ, вонреден професор и д-р Радмила Пешиќ, доцент. Ги минала сите звања од асистент (1963) до редовен професор (1985) по предметот Народна книжевност на Катедрата за југословенска (сега српска) книжевност. Го предавала истиот предмет и на студентите по етномузикологија на Факултетот за музичка уметност, а потоа и на студентите по етнологија на Филозофскиот факултет на Белградскиот универзитет, прилагодувајќи ја наставата на нивните потреби. За време на основањето и развојот на Филолошко-уметничкиот факултет, држела настава по Народна книжевност и во Крагуевац.
Работела како секретар (1963 и 1964) во Комитетот за подготовка на Меѓународниот симпозиум по повод стогодишнината од смртта на Вук Караџиќ а во 1965 и 1966 година во Комитетот за подготовка на V конгрес на Меѓународното здружение за компаративна книжевност (ICLA). Била секретар (1971–1975), заменик-директор (до 1983), директорка (1984–1985) и претседателка (1986 и 1987) на Советот на Меѓународниот славистички центар на Србија при Филолошкиот факултет во Белград. Била претседателка на Советот на Филолошкиот факултет од 1989 до 1991 година, а била избрана за раководител на Катедрата три мандати, до 2002 година. Зборувала француски, англиски и руски јазик, а го користела и германскиот јазик.
Раководела со проекти на Филолошкиот факултет финансирани од Министерството за наука, технологија и развој („Историја на истражувањето на српската народна литература“ /1996—2000/, „Српско усно творештво: Проучување на наследениот материјал до крајот на 19 век“, /2002—2003/), од кои произлегле неколку монографии. Била ментор во изработка на десет докторски дисертации; консултант и член на комисиите за одбрана на Филолошкиот факултет, но и на Филозофскиот факултет во Белград и Нови Сад. Под нејзино менторство биле одбранети околу дваесет магистерски и специјалистички трудови.
Таа беше избрана за дописен член на Српската академија на науките и уметностите на 30 октомври 2003 година, а за редовен член на 1 ноември 2012 година.
Како професор и Фулбрајтова стипендистка за народна литература, таа предавала во Соединетите Американски Држави (UCLA, Лос Анџелес, Јута, Солт Лејк Сити) во текот на 1988 година. Одржала серија предавања во Америка (Харвард, Беркли, Бернардини), Европа (Виена, Инксбрук, Клагенфурт) и Јужна Кореја. Учествувала на национални и меѓународни конгреси во земјата и во странство (Унгарија, Романија, Полска, Чехословачка, Велика Британија, САД, Русија, Израел). Работела на подготовка на ракописи на српски христијански пејачи во колекцијата Пери-Лорд на Универзитетот Харвард.
Вила е еден од уредниците на библиотеката „Вуков Сабор“ (Рад-КП3 Србија), член на уредувачкиот одбор на „Аналите на Филолошкиот факултет“ при Универзитетот во Белград, член на Европското друштво за култура (SEC) и претседател на Друштвото за српски јазик и литература на Србија.
Од првото издание, во 1994 година, таа била уредник на ''„Даница“'', српски народен илустриран календар објавен од Фондацијата Вук. Член е на уредничкиот одбор ''на „Придонеси за литературата, јазикот, историјата и фолклорот“'' и на Советот на меѓународното списание ''„Усна традиција“'' (Slavica Publishers, Inc., Колумбус, Охајо, САД) од неговото основање во 1986 година (списанието опфаќа над сто јазични области на усната традиција, а негов заштитен знак е Филип Вишњиќ). Беше член на меѓународното фолклорно здружение „Фолклор фелус“ при Финската академија на науките и на Меѓународното друштво за истражување на фолклорните нарации, на Управниот одбор на Фондацијата Вук и член (претходно претседател) на Комитетот за доделување научни награди; на Комитетот на Одделот за литература и јазик на „Матица српска“ и член на жирито за наградата „Младен Лесковац“; член на уредничкиот одбор на изданието „Студии за Србите“ (издадено од Завод за учебници, „Матица Српска“, Фондација Вук).
Нада Милошевиќ-Ѓорѓевиќ била претседател на Одборот за народна литература на Српската академија на науките и уметностите и раководеше со проекти во оваа област (се работеше на дигитализација на текстови на народни дела од Етнографската збирка на Архивите на Српската академија на науките и уметностите, на нивно читање и внесување во базата на податоци, како и на каталогизирање на прозен материјал според меѓународни индекси на мотиви и видови. Било објавено електронско критичко издание на Ерлагенскиот ракопис на народни песни собрани во 18 век). Таа била уредник на публикацијата на Српската академија на науките и уметностите „Жени членови на САНУ“; член на Уредувачкиот одбор на Српската енциклопедија за професијата Народна литература (изд. од Матица српска, Српска академија на науките и уметностите, Институт за учебници); на Управниот одбор на Фондацијата „Бранко Ќопиќ“ и на жирито за награди од книжевноста кои што го носат неговото име; на Научниот совет на Фондацијата „Андрејевиќ“; Таа била претседател на организацискиот одбор на научната конференција по повод 150-годишнината од смртта на Вук Стефановиќ Караџиќ (2014).
До 2003 година, таа напишала преку триесет рецензии на ракописи од зборници, книги, студии и проекти, главно за потребите на Српската академија на науките и уметностите, за Одделот за јазик и литература и нему сродните оддели, за публикации на Балканскиот и Етнографски институт, за ''Зборникот за Србите во Хрватска'' итн.
Основна област на нејзиниот интерес е историјата и теоријата на српската народна (усна) литература во јужнословенски и европски контекст.
Таа ги проучувала народните приказни, на кои во нашата средина им е било посветено помало внимание од поезијата (особено епската). Таа била првата што ги адаптирала темелите на структурниот метод на рускиот научник Владимир Проп, воспоставен врз руската бајка, на други наративни жанрови (кратка приказна, легендарна приказна и традиции) во српскиот материјал, наоѓајќи ги нивните наративни синтагматски структури. Користејќи ја „логиката на наративните можности“ на француската семиотичка школа (Бремон, Тодоров, Грејмас), таа го анализирала самиот процес на раскажување приказни во регионални, дијалектни записи од средината на 20 век. Споредувајќи го со постари варијанти од други региони, таа укажала на начини за воспоставување рамнотежа помеѓу континуитетот на жанрот, динамиката на усната импровизација и улогата на меѓужанровското интерпретирање. Во жанровите каде што естетската функција не е главна, таа ја забележала важноста на антрополошките аспекти во конструкцијата на усната нарација. Со класифицирање на српските народни приказни според современата меѓународна класификација, таа овозможи внесување на српски варијанти од поновите збирки во проширениот каталог на наративни типови (Ханс-Јерг Утер, ''Видовите меѓународни народни приказни'', FF Communications, том CXXXV, Хелсинки 2004).
Таа ги истражувала афинитетите и нетрпеливостите помеѓу усната проза и поетските жанрови, следејќи го формирањето на „неисторискиот еп“ (сè уште во нејзината докторска дисертација). Во својата книга ''„Радоста на препознавањето“'', која ги опфаќа ерата на Немањиќ, Косовската битка и посткосовскиот период, ја вклучила историографијата, ги посочила причините и видовите корелации помеѓу епско-усните и црковно-христијанските слоеви и нивната коегзистенција во традицијата, со цел да се концентрира на самиот механизам на усното ←→ писмено пренесување, кое дотогаш не било разгледувано. Држејќи се до Лотмановата „естетика на истоста“ при поставувањето на книжевно-теоретска платформа, таа во формативноста како книжевна постапка (карактеристична за двата вида на литература) пронашла клучно средство за остварување меѓусебни влијанија.
Проучувајќи ја Косовската епика, историографијата и средновековните списи, таа согледувала како суровиот материјал од стварните настани се обликува благодарение на постоењето на развиена усно-поетска граматика, преку низа уметничко-функционалните модели кои овозможуваат „опевање“ и инсистирала на староста на српската народна епика воопшто.
Таа се занимаваше со особеностите на преданијата и нивните видови, како специфична и сè уште жива категорија на усмена традиција на самиот раб на усната уметност на зборот, барајќи ги „внатрешните“ причини за нивната виталност, но исто така ја истакна важноста на познавањето на социо-културниот контекст при толкувањето на усните наративи засновани на етнолошката, социјалната и историската реалност на една заедница. Таа особено се фокусираше на улогата на културни-историските традиции во формирањето, одржувањето и пренесувањето на традиционалното „знаење“ и „верувања“, на социо-етичкото нормирање и одржувањето на колективната меморија и „историската свест“.
Во Вуковата поетиката за српската усна традиција (во книгата ''„Да се раскажува по ред'' “, таа го видела Вуковото предвидување на одредени, многу подоцнежни европски и американски пристапи кон фолклорот воопшто.
Таа посвети серија одредници во различни речници и енциклопедии на концизна дефиниција на фолклорни термини, жанрови и видови, истражувачки насоки во српските фолклорни студии, како и краток увид во биографиите на научниците за народната литература.
Таа објавила неколку училишни антологии на народна поезија и проза, со потребните стручни и научни коментари.
Таа била почесен член на Комисијата за Фолклор на Меѓународниот славистички комитет, носител на Повелбата за почесен член на Славистичкото друштво на Србија, Вуковата повелба за истражување на националната култура и педагошкото наследство и Повелбата за животно дело ''на Мила Недељковиќ''. Таа беше почесен претседател на тогаш новоформираното Здружение на фолклористи на Србија. Била член на Здружението на писатели на Србија. Ја има добиено наградата „Младен Лесковац“ од Матица Српска и наградата „Златна српска литература“ од Фондот Александар Арнаутовиќ „за нејзиниот исклучителен придонес во проучувањето на српската книжевна наука“. Под насловот ''„Жив збор“'', објавен од Институтот за балкански студии и Филолошкиот факултет (ур. М. Детелиќ и С. Самарџија) во 2011 година, ѝ бил посветен зборник на дела, во кој учествувале домашни и странски научници.
2 Награди и признанија
Таа е добитник на неколку награди, меѓу кои:
# Награда „Младен Лесковац“ за 2000, 2001 и 2002 година.
# Вукова повелба за истражување на националната култура и педагошкото наследство
# Повелба за почесен член на Словенското друштво на Србија
# Награда за животно дело „Мила Недељковиќ“
# Награда „Златна српска литература“ за исклучителен придонес во проучувањето на српската книжевна наука - Фонд „Александар Арнаутовиќ“.
# Награда „Дејан Медаковиќ“, за студијата ''„Ковќезиќ“ од Вук Караџиќ'', 2015 година.