Коњи во Словенија

Коњите во Словенија се претставени пред сè со традиционалната раса Липицанер, наследена од Австроунгарија; како и Австрија, Словенија ја смета Липицанската раса за свој национален симбол. Коњите долго време се присутни на словенечката територија; коњите за товарење доживеале нагло опаѓање во 20-тиот век, при што само домашните раси, словенечкиот ладнокрвен и посавинскиот коњ, преживеале. Словенечките одгледувачи имаат и спортски коњи, како што се словенечкиот седловни коњ и љутомерскиот тркач.
Механизираното земјоделство довело до значително опаѓање на бројот на коњи, проследено со зголемување во 21 век, до стадо од околу 20.000 грла во 2000-ти години. Словенија го разви својот сектор за коњички туризам, особено на фарма во Липица. Овде се практикуваат коњички спортови, особено комбинирано возење и дресирање. Тоа е исто така земја каде што се практикува хипофагија. Коњот, а особено Липицанерите, се истакнуваат во словенечката литература и во локалните традиции наследени од словенската митологија.
1 Историја
Коњите се присутни во Словенија многу долго време. Остатоци од коњи кои датираат од културата на Халштат се пронајдени во Долењска, во југоисточниот дел на сегашната земја, што ја докажува симболичната улога на коњите поврзана со машката моќ во доцната праисторија. Во некои археолошки локалитети на словенечка територија се пронајдени 28 парчиња железни узди кои датираат од раниот среден век, како и стремен и мамуза. Првото писмено спомнување на локалната раса, карстниот коњ, датира од 15 век.
Словенечките коњи долго време се користеле за земјоделски и шумарски работи, со влечење коњи кои го претставуваа најголемиот дел од стадото до неодамна. Под Австроунгарија, локалното стадо било вкрстено со увезени белгиски и норикерски коњи. Словенечката популација на коњи достигнала максимум 60 000 на својот врв. Повеќето национални здруженија на одгледувачи биле реорганизирани по 1962 година.
Појавата на моторизирано земјоделство довела до нагло намалување на популацијата на коњи. Бројот на коњи повторно се зголеми на почетокот на 21 век, благодарение на поволната динамика на размножување. Во 2004 година Словенија имаше околу 20.000 коњи.
2 Употреба
Историското постоење на коњички активности на словенечка територија подразбира присуство на бројни поврзани услуги, како што се ветеринарна медицина, исхрана на коњите, едукација за управување со коњи, земјоделска употреба на коњи, сектор за коњи спортови, слободно јавање, терапија со помош на коњи и разни државни и недржавни институции поврзани со јавање и коњи.
Во 2004 година, во Словенија имало 54 центри за јавање и 53 патеки за јавање. Словенија, исто така, има коњички полициски единици од 1920 година, кои учествуваат во различни мисии за спроведување на законот, патролирање по улици и паркови.
2.1 Трки со коњи
Првите случувања во коњските трки во Словенија датираат од 1875 година, со основањето на коњичко здружението во Љутомер, кое ги организирало првите трки. Каскањето е словенечка традиција. Со нив раководи Сојузот на тркачи на Словенија, кој, како што кажува неговото име, се занимава исклучиво со каскање и го одржува календарот на натпревари и вежбањето на овој спорт, порано низ цела Југославија.
Трките со коњи станале многу популарни по транзицијата на владата во 1991 година. Во 2004 година Словенија имаше вкупно 14 клубови за трчање. Во земјата има 11 тркачки патеки, со вкупно 25 натпреварувачки денови и 300 коњи лиценцирани да се натпреваруваат секоја година. Словенечките трчачи се покажуваат добро на меѓународната спортска сцена, со најдобрите трки во Италија, Австрија и Германија.
Развојот на галоп трките е многу понов и останува приватен. Обложувањето со коњи беше во фаза на развој во 2004 година.
2.2 Коњички спортови
Развојот на коњичките спортови е исто така неодамнешен, кој ја придружува транзицијата на земјата во 1991 година.
Словенечката коњичка федерација, со седиште во Љубљана, е основана во 1949 година и е полноправна членка на Меѓународната федерација за коњички спортови (ФЕИ по кратенка на француски) од 1992 година. Управува со сите коњички натпревари, со исклучок на трките со кас. На јавачите и коњите им издава лиценци, а ги утврдува и објавува резултатите од натпреварите што ги организира.
Во 2010 година Словенија организирала натпревари во дресирање и комбинирано возење. Конкретно, во Липица се организираат натпревари во дресура, која ги претставува своите коњи на меѓународни настани. И покрај долгата историја на искуство во комбинирано возење на кочија, натпреварувачкото комбинирано возење на кочија сè уште е во повој, и од 2022 година земјата допрва треба да освои медал на Светските коњички игри и на Олимписките игри.
Секторот за коњички туризам е добро развиен, со (во 2019 година) околу 30 фарми за коњи или коњички фарми кои пречекуваат туристи во руралните области на Словенија, како дел од агротуристичките практики. Квалитетот на храната, пијалаците и гостопримството се одлучувачки фактори за одржување на оваа активност.
2.3 Хипофагија
Земја со хипофагија, Словенија коле околу 300 до 500 ждребиња секоја година; 1.100 словенечки коњи и 200 до 300 ждребиња секоја година се извезуваат во Италија за колење, каде што понудените цени се повисоки. Во 2018 година има сив пазар за коњско месо чии документи за идентификација не се во согласност со правилата за следење.
Проучена е хранливата вредност на месото од Посавац : 100 грама месо од Посавац содржи 72,44 ± 1,94 g вода, 1,96 ± 2,33 g масти и 21,52 ± 1,30 g протеини ; написот заклучува дека „коњското месо изразува исклучително корисен состав на масни киселини “, оправдувајќи ја неговата употреба во човечката храна.
Словенечката гастрономија нуди голем број јадења базирани на коњско месо, вклучувајќи го и коњскиот стек. Неговата потрошувачка е особено добро воспоставена во регионите Карст и Крањска. Исто така, постои мал словенечки синџир за брза храна што продава специјалитети од коњско месо, особено хамбургери во Љубљана.
3 Одгледување
Поголемиот дел од одгледувањето коњи во Словенија се одвива во мали штали, каде што се донесуваат кобилите за да бидат оплодени од лиценцирани пастуви. Во просек, секоја штала има еден или два пастуви. Вештачката инсеминација се применува кај мал број на кобили (во 2004 година). Во текот на сезона за одгледување 2003, 5.868 кобили биле донесени на 337 лиценцирани пастуви во овие штали за одгледување. Одобрувањето на пастувите се базира на контрола на квалитетот на неговата сперма.
На почетокот на 21 век, Словенија развила информациски систем за да ги идентификува коњите во земјата.
Базата на податоци DAD-IS идентификува шеснаесет раси на коњи кои моментално или порано се одгледувале во Словенија. Вообичаено е да се прави разлика помеѓу автохтони раси, за кои е докажано дека се родени на територијата на Словенија, и традиционални раси, кои не се докажани како автохтони. Сите раси на словенечки коњи се генотипизирани, при што најголемите варијации во фреквенцијата на генотипот се наоѓаат кај расите на коњи.
3.1 Домородните раси
3.1.1 Липицанер
Словенија е особено позната по одгледувањето на Липицанерот, најстарото коњско потекло во Словенија, одгледуван од коњот на Карст на фармите Липица. Меѓународната Липицанска федерација (LIF) е основана во 1986 година во Липица. Во 1996 година, Словенија ја презела одговорноста за развојот и заштитата на Липицанерот. Оттогаш, сите одгледувачки асоцијации мора да аплицираат до Република Словенија за дозвола да го користат името „Липицанер“. Земјата ја добила заштитата на името на расата, со Заштитена Географска Индикација, во 1999 година. Сепак, таа не поседува монопол на управувањето со матичните книги. Липицанските коњи присутни во Липица припаѓаат на шест традиционални линии на расата, а кобилите претставуваат 16 семејства. Во 2021 година, во Словенија се регистрирани 1.253 Липицанери. Крвното сродство се следи.
3.1.2 Словенечко седло
Словенечкиот самарец или словенечки топлокрвен (Словенски топлокрвни коњ) е национален спортски коњ, одгледуван од 1978 година наваму на фармата во замокот Крумперк од увезени хановерски коњи, како одговор на желбата на Словенците да имаат сопствена книга на спортски коњи. Здружението на раси е формирано во 1993 година, со база од 225 членови и 600 коњи. До 2021 година ќе бидат регистрирани 750 коњи од оваа раса.
3.1.3 Босански планински коњ или Балкански
Босанскиот, или „балканскиот планински коњ“, е најстарата раса на коњи на Балканот и се смета за автохтона раса во Словенија. Посебно е присутен во Ртиче. Во 2021 година се евидентирани 306 грла од оваа раса, што ја става расата во опасност од исчезнување.
3.1.4 Коњи за работа
Во 2005 година, размножувањето на коњите сочинувало 80% од вкупната популација на коњи во Словенија, вклучувајќи го и Хафлингер. Некои словенечки ладнокрвни раси на коњи се исчезнати.
Загрозениот словенечки ладнокрвен коњ е најчеста влечна раса на коњи, со книга на пастуви од 1962 година и 3,050 животни наведени во 2021 година. Тие се одгледуваат за месо и за работа на фарма.
Посавац, прекугранична раса на влечни коњи, потекнува од белгискиот коњ за работа и се одгледува во Хрватска и Словенија, на поплавните рамнини на реката Саве. Напорите за зачувување датираат од 1990-тите и се покажале ефикасни, бидејќи стадото постојано се зголемувале помеѓу 2006 и 2017 година. Во 2021 година се регистрирани вкупно 1.980 животни од оваа раса. Здружението за раса е основано во 2005 година. Словенечкото население Посавац е многу слично на хрватското население, со просечна висина од 1 419 см, и дорат, темен дорат, костенлив, сив или црн. Во 2005 година, повеќето од словенечките пастуви за размножување биле во државна сопственост.
Многу ретката раса Меѓимурје е исчезната во Словенија, како и Бохињ, Кобарид и Алпин.
3.2 Традиционални раси
3.2.1 Коњи за кас
Словенија од 1884 година се занимава со одгледување на коњи за кас, посебно во Љутомер. Постои словенечки национален коњ за кас кој се смета за традиционална раса, од кои 425 биле регистрирани во 2021 година. ''Касач Љутомер'' уште една традиционална раса, е критично загрозен тип на тротар добиен од вкрстувањата помеѓу англо-арапскиот и стандардниот, сега одгледувани низ целата земја, но по потекло од Љутомер, во регионот Прекмурје .
3.2.2 Хафлингер
Хафлингер (хафлиншки коњ), кој се смета за традиционална раса, се одгледува од 1950-те години за комбинирано возење и за пренесување на товар во планините. Исто така се користи како коњ за деца и млади луѓе. Во 1970-те години, словенечката влада увезла 181 кобила и 29 пастуви од оваа раса за да ги задоволи потребите на земјоделството и туризмот. Во 2004 година, околу 1.000 хафлингери биле одгледувани во Словенија, со очекување бројот да падне на 550 до 2021 година, поради падот на бројот на стадото во последните неколку години. Хафлингер асоцијацијата управува и со раси на коњи за работа. Скоро сите пастуви на хафлингер се во сопственост на државата и се чуваат на јавни фарми низ целата земја. Одгледувањето на хафлингери во Словенија е специфично насочено кон туристичкиот пазар.
3.2.3 Други раси
Конечно, Словенија одгледува чистокрвни англиски коњи, арапски коњ, Хановери, Исланди и норикери.
Бројот на нечистокрвни арапски коњи се очекуваше да достигне 70 во 2021 година, со стабилен тренд, во споредба со 325 чистокрвни Арапски коњи во истата година. Словенија би имала околу 400 исландски и 200 англиски чистокрвни во 2021 година. Хановерските и Норикеровите броеви се непознати.
3.3 Здруженија и државна поддршка за одгледување
Во 2004 година, активни биле единаесет здруженија на одгледувачи. Најстарото е здружението на одгледувачи на влечни коњи и Хафлингер. Следат Здружението на одгледувачи на Липицанер, Здружението на одгледувачи на Посавина, Здружението на одгледувачи на спортски коњи на Словенија, Здружението на арапски одгледувачи, Здружението на чистокрвни одгледувачи, исландското здружение на одгледувачи, асоцијацијата на одгледувачи на четврт коњи и Сојузот на одгледувачи на словенечки коњи за кас.
Управувањето со списоците на пастуви и изборот на коњи ги врши Националната служба за одгледување, приклучена на Ветеринарниот факултет, со финансиска поддршка од словенечкото Министерство за земјоделство. Техничка поддршка, особено за тестирање на коњи, е обезбедена од фармата Липица, националниот центар за одгледување коњи Крумперк и центарот Престранек.
3.4 Болести и паразити
Според анализите направени во 2005 година, стадото на словенечки арапски коњи е ослободено од мутација одговорна за тешка комбинирана имунодефициенција.
Лиценцираните коњи за размножување се проверуваат од ветеринари за инфективна анемија на коњите и коњски вирусен артеритис, а кобилите за метритис. Инфекциите со ''МРСА'' не се предмет на ветеринарна грижа, бидејќи овие инфекции се многу ретки.
4 Култура
Коњите се присутни во словенечката митологија и популарните традиции, во словенечката литература, на монети и поштенски марки.
Постои ривалство меѓу Австрија и Словенија кои го сметаат Липицанерот како национален симбол.
4.1 Коњот во словенечката митологија и христијанството
Според митологот и фолклорист Моника Кропеј, словенечкото наследство од митопеја, кое му дава на коњот истакнато место во неговите песни и ритуали, сугерира древна космогониска улога на ова животно во времето на краткоденицата, веројатно во врска со Перун, богот на громот и владетел на космичките сили. Кропеј истакнува дека зимските и летните краткоденици, почетокот на пролетта и есента, се обележани со ликот на коњот во словенечкото наследство.
Словенечката традиција на половина коњ има слични корени со легендите за кентаурите ; главно е зачуван во Штаерска, Горењска и Фруланија-Јулиска Краина.
Најстарата преживеана карневалска маска во Словенија е онаа на кобилата Руса. Во и околу Славница Руса ја носеле низ селото за време на народни песни .
4.1.1 Бели коњ
Легендата за ''Бели Коњ'' („белиот коњ“) раскажува за богатствата скриени во долината помеѓу Триглав и Вршац. Според оваа легенда, стар ловец и овчар се качуваат на планина во потрага по богатство, кога громот одѕвонува: бел коњ стои таму каде што сакаат да копаат. Ги обвива густа магла и каде и да погледнат пред себе го гледаат овој коњ. Маглата се крева, и благодарение на коњот, тие излегуваат живи. За да се најде богатството, белиот коњ мора да биде убиен со првиот куршум, кога првиот зрак светлина ќе ја удри неговата грива. Златото на богатството ќе биде изобилно, а цвеќињата ќе растат од крвта на убиениот коњ. Говедата што ги јадат ќе бидат дебели и здрави, а оној што ќе набере таков цвет ќе биде среќен до крајот на животот.
Изворот на оваа легенда се чини дека е Златорог, кој го добива изгледот на белиот коњ, златниот елен и други. Тој е смртно ранет од човечко суштество, но од неговата крв извира чудесен цвет на животот, кој го оживува и ја враќа неговата витална сила.
4.1.2 Култот на Свети Георги и Јарник во Словенија
Карневалот, за време на кој често се гледаат коњски маски, го најавува доаѓањето на пролетта, а Свети Георги, јавајќи на бела кобила, победува змеј, бркајќи ја зимата надвор од земјата. Според Словенечките легенди со доаѓањето на есента, Св. Георги има брат, Јарник. Тој коле бел коњ, коза или дивокоза, симболизирајќи го сонцето, предодредено да се прероди на Божиќ во вид на младо сонце или ждребе. Јарник го води и Дивиот лов, а со тоа и коњите што се кријат на небото.
Култот на Свети Георги во Словенија веројатно го заменил култот на некое паганско божество, можеби Весник или Јарило. Во својата улога на змејоубиец, Свети Георги го заменил Громовник (громовник), богот на громот во словенската митологија .
4.1.3 Култот на Свети Стефан
Три вида словенечки песни за свети Стефан го поврзуваат неговото мачеништво со жртвата на коњ.
Во Словенија Божиќ го навестува Свети Стефан, локалниот светец заштитник на коњите. Словенечките легенди исто така велат дека кралот Ирод наредил да го фатат Свети Стефан и да го врзат за бука среде зелена шума, каде што див бел коњ требало да го распарчи. Но, кога коњот го забележал Свети Стефан, се смирил и го следел до замокот. Конечно, кралот наредил да го каменуваат до смрт. Коњите влечат и ковчег во кој се наоѓа починатиот светец, како што е прикажано во Утик, во близина на Љубљана.
На денот на Свети Стефан, одгледувачите на коњи започнуваат аџилак поврзани со нивните животни. Коњите се благословуваат во многу свети места во Словенија, а луѓето носат приноси како што се статуетки од коњи или пари во црквите. Овој обичај е овековечен во Штепања Вас, во близина на Љубљана, а порано се одржувал на многу места во Словенија, при што верниците жртвувале мали восочни коњи. На овој датум на коњот му се припишува жртвена улога.
4.1.4 Божиќниот коњ
За време на доаѓањето на Денот на Свети Никола, како што го опишал Јоже Вршник, Светителот јава во куќите на бел коњ. Божиќниот коњ потоа се ослободува и се раѓа. Белите карњски божиќни песни раскажуваат за црн пастув на кој седи момче кое носи сребрена капа или појас. Според Моника Кропеј, „најочигледните остатоци“ од верувањето во божиќниот коњ се наоѓаат во традицијата на божикното ждребе во Шаврин и Гажон, кое доаѓа навечер да јаде сено под масата. Во Бркини за бадниковото ждребе претходната вечер се подготвува корпа полна со сено.
4.2 Коњите во Словенечката литература
Липицанерот е главната тема на поемата ''Липичанци'' (1969) на словенечкиот писател Едвард Коцбек. Според професорката по литература Марјетка Голеж Каучиќ, оваа песна е поставена во контекст на симболичен опис на коњот како национален симбол и не содржи критички дискурс. Во својот вовед во поемата, Борис А. Новак ја опишува како едно од најтипичните дела на Коцбек, како и „возвишена ода“ која се продлабочува за да „достигне митолошки димензии“ и „Липицанерот да го направи свето животно “.
Поетот и драматург Борис А. Новак напишал сатирична драма под наслов ''Липицанерите одат во Стразбур'' („Lipicanci gredo v Strasbourg“) во 2008 година. Во оваа драма, липицанерите одат до Европскиот суд за човекови права и бараат правда затоа што нивната животна средина се намалува, страдаат од комерцијален туризам, се малтретираат и стануваат само средство за генерирање профит. Во оваа драма, коњите се сериозно разгледани од страна на судот и поднесуваат тужба против Словенија, како и против сите други земји на кои Липицанерите припаѓале од 1580 година. Според анализата на Каучиќ, Новак „во своето дело впишува сериозна критика на словенечката политика кон липицанерите“, вклучувајќи ја комплетната комерцијализација на Липица и експлоатацијата на коњите за туризам и профит. Таа заклучува дека „коњите како живи суштества не постојат во неолибералниот капиталистички свет“. Каучиќ ја доведува оваа драма поблиску до еко-критиката, бидејќи таа носи гласот на самите липицанери, како слободни ентитети кои заслужуваат достоинствен третман. Во 2006 година, словенечкиот поет Михаљвж Комељ објавил поетска серија ''Хипидром'', која исто така носи анти-специстичка и еко-критичка порака.
4.3 Словенечки монети и поштенски марки
Липицанерот е прикажан и на лицето на словенечките монети од 20 центи ; една од целите на овој приказ е да ја ослаби историската врска помеѓу Австрија и Липицанерот, да ја претстави како словенечка национална раса на коњи. Во својата книга, холандскиот новинар Франк Вестерман ја опишува револтираната реакција на австриските туристи кога ја откриле оваа претстава на Липицанерот на словенечки монети. Монетата од 10 толари, националната валута што му претходела на еврото, исто така прикажувала коњ, со зборот EQUUS.
5 Поврзано
* Хипофагија
* Липицанер
* Босански планински коњ
* Словенечки ладнокрвен коњ
* Посавац
6 Наводи