Уништување на албанското наследство во Косово

Архитектонското наследство на косовските Албанци за време на југословенската власт било институционализирано непочитувано со децении пред отворениот воен судир на крајот на 20 век. Голем број на албански културни места во Косово биле уништени за време на периодот на југословенската власт, а особено за време на косовскиот судир (1998-1999), што претставувало воено злосторство со кое се кршеле Хашките и Женевските конвенции. Вкупно, 225 од 600 џамии во Косово биле оштетени, вандализирани или уништени заедно со друга исламска архитектура за време на војната. Дополнително, 500 ''кули'' (традиционални камени кули) во сопственост на Албанци и три од четири добро зачувани урбани центри од отоманскиот период кои се наоале во косовските градови биле сериозно оштетени, што резултирало со голема загуба на традиционалната архитектура. Јавните библиотеки на Косово, од кои 65 од 183 биле целосно уништени, резултирале со загуба од 900.588 тома, додека исламските библиотеки претрпеле штета или уништување што резултирало со губење на ретки книги, ракописи и други збирки литература. Архивите што ѝ припаѓале на Исламската заедница на Косово, записи што опфаќаат 500 години, исто така биле уништени. За време на војната, исламското архитектонско наследство претставувало за југословенските српски паравоени и воени сили како албанско наследство, а уништувањето на несрпското архитектонско наследство било методична и планирана компонента на етничкото чистење во Косово.
1 Историја
1.1 Југословенски период
 
Како покраина на Отоманското Царство, во Косово постоеле бројни примери на отоманска архитектура. По Втората светска војна, Југославија била управувана од комунистички власти кои спровеле разни модернизациски движења насочени кон промена на архитектонскиот пејзаж и дизајнот на урбаните населби. Овие мерки имале за цел да ја променат панорамата на населбата за која се сметало дека има елементи поврзани со несакано отоманско минато и карактеристики сметани за „заостанати“. Почнувајќи од крајот на 1940-тите, архитектонското наследство во главните урбани центри на Косово почнало да се уништува, главно спроведено од локалната самоуправа како дел од моделите за урбана модернизација. Во текот на 1950-тите, овој процес го презел ''Институтот за урбанистичко планирање'' (Урбанистички завод) на Југославија, а најзначајниот пример во Косово за социјалистичкиот модернизациски процес бил во Приштина. Отоманскиот Приштински пазар содржел 200 продавници поставени во блокови посветени на занаетчиски или еснаф во сопственост на Албанци групирани околу џамија, сместен во центарот на Приштина. Овие згради биле експроприрани во 1947 година и срушени од работнички бригади познати како ''Народни фронтови'' (албански: sq, српски:sr).
Во 1952 година, југословенската влада го основала ''Институтот за заштита на културните споменици на Косово,'' со задача да се справи со прашања поврзани со културното наследство во Косово. За време на повоената комунистичка Југославија, само еден споменик од отоманскиот период, гробницата на султанот Мурат I, бил наведен како ''културен споменик'', додека статусот на државна заштита бил даден главно на архитектурата на Српската православна црква во Косово. Критериумите за наведување на џамиите како ''историски споменици'' биле многу порестриктивни отколку за српската православна архитектура. Зградите кои имале статус на заштита добиле средства за историско зачувување, додека џамиите кои не биле наведени, многу од отоманскиот период, кои биле реновирани во тоа време, биле направени без надзор на Институтот, што често резултирало со оштетување или уништување на оригиналните архитектонски елементи. Во пресрет на косовскиот конфликт, само 15 џамии од 600 или повеќе џамии добиле статус на историски споменик, за разлика од 210 православни српски цркви, гробишта и манастири на кои им бил доделен статус на заштитен историски споменик.
1.2 Косовска војна (1998-1999)
Косовската војна предизвикала кампања против востанието во 1998-1999 година од страна на вооружените сили на југословенските Срби (ВЈ) кои се бореле против борците на Ослободителната војска на Косово (ОВК), што ескалирало во војната на Косово (1999) и воената интервенција од страна на НАТО. За време на кампањата против востанието, силите на југословенските Срби ги нападнале збирките од разни државни архиви и згради, музеи и библиотеки; исламски библиотеки, муслимански теолошки училишта и теќиња.
Пред војната во 1999 година, резервната колекција која се состоела од повеќекратни депонирани примероци од публикации во Националната библиотека на Косово во Приштина, чувани за употреба во Косово за други библиотеки, била пулпирана во фабриката за хартија во Липљан по наредба на директорот на српската библиотека. За време на војната во 1999 година, 65 (третина од вкупно 183) јавни библиотеки на Косово биле целосно уништени, што резултирало со вкупна загуба од 900.588 тома. Косовските училишни библиотеки биле уништени за време на војната. Во 1999 година, одредени архиви и збирки биле исто така преместени од Косово во Србија, како што е архивата на Институтот за заштита на спомениците на Косово од зградата на организацијата во Приштина од страна на вработени кои припаѓале на југословенското Министерство за внатрешни работи. Југословенското Министерство за правда тврдело дека преместувањето на јавните записи од Косово во Србија во 1999 година било „за да се спречат албанските сецесионисти да ги уништат или фалсификуваат [нив]“. Некои општински регистри на Косово биле исто така запалени таму каде што се чувале.
Централниот историски архив што ѝ припаѓа на Исламската заедница на Косово, кој содржи записи од заедницата во период од 500 години, бил запален на 13 јуни 1999 година од страна на југословенската полиција по примирјето и неколку часа пред мировните трупи на НАТО да дојдат во Приштина. Од суфиските ложи, теќето ''Аџизе Баба'' Бекташи во Ѓаковица било запалено во текот на мај од страна на југословенските војници користејќи запаливи гранати лансирани од рамо, што резултирало со губење на 2.000 ретки книги и над 250 ракописи, како што е персиски ракопис од 12 век. Библиотеката ''Хадум Сулејман Ага'' (основана 1595 година) во Ѓаковица била запалена (24 март) од страна на југословенските трупи, што резултирало со губење на 1.300 ретки книги и 200 ракописи напишани на Алхамијадо (албански јазик на арапско писмо), арапски и отомански турски јазик, заедно со регионалните архиви на Исламската заедница кои се протегаат до 17 век. Во Пеќ, библиотеката на ''Атик Медресе'' била запалена, а останале само нејзините надворешни ѕидови, што резултирало со губење на 100 ракописни кодекси и 2.000 печатени книги. Во Урошевац, теолошкото училиште ''Атик Медресе,'' кое датира од отоманскиот период, било запалено, а неговите остатоци биле срамнети со булдожер. Музејот на Призренската лига во Призрен бил уништен со гранати од страна на југословенската полиција во март 1999 година.
По војната, извештај од август 1999 година од страна на ''„Лекари за човекови права'' “ (ЛЧП) документирал дека во Косово биле уништени 155 џамии, врз основа на искази од бегалци. Според Исламската заедница на Косово, времетраењето на судирот резултирало со оштетување, уништување или рушење на околу 217 џамии, заедно со 4 медреси (традиционални муслимански училишта) и 3 суфиски куќи (теќе). Од 498 џамии во Косово кои биле во активна употреба, Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија (МКСЈ) документирал дека 225 џамии претрпеле штета или уништување од страна на југословенската армија. Вкупно, осумнаесет месеци од кампањата на југословенските Срби против бунтовниците помеѓу 1998-1999 година во Косово резултирале со оштетување, вандализирање или уништување на 225 или една третина од вкупно 600 џамии. Дел од исламската архитектура била оштетена во контекст на борбите.
Сепак, џамиите и другите исламски објекти во одредени урбани населби и села станале единствени цели на насилство врз архитектурата, додека на други места секоја џамија и сите исламски објекти станале мета. Честопати, по завршувањето на нападот врз село и бегството на населението од селата, градовите и населбите, југословенската армија преземала и широко распространети напади врз џамии, други исламски објекти и архитектура. Нападите понекогаш вклучувале уривање на минаре на џамија, соборување на врвови на минаре, поставување експлозивни направи во минаре или во џамија, булдожерско рушење на џамии, правење пожари во џамија, артилерија насочена кон минаре и ѕидови изрешетани со куршуми. Исто така, се случила вандализација на џамии, антиалбански и антиисламски вандализам, графити на фасади со слики и текст, а во одредени примери, на ѕидовите на џамијата биле испишани антиалбански и просрпски графити. Графитите оставени на џамиите од страна на југословенската српска армија често ги содржеле зборовите „Косово е Србија“, Србија, Ние сме Срби, додека најчестиот графит бил крст со четири кирилични букви „C“ во секој агол, српски национален симбол. Во длабинско истражување спроведено од „Лекари за човекови права на косовските албански бегалци“, се покажало дека тие честопати не биле присутни за да го видат уништувањето на исламската архитектура поради нивното бегство. Овие настани биле потврдени и во извештаите на организациите за човекови права во врска со активностите на југословенските сили и ограниченоста на нивните наменети жртви во гледањето на таквото уништување. Во некои случаи имало очевидци на овие напади врз историски споменици.
Исто така, се случил вандализам на католичките цркви на косовските Албанци. Католичката црква „Свети Антониј“ што се наоѓа во Ѓаковица претрпела големи штети од страна на југословенски војници. Во Приштина, југословенски офицери исфрлиле калуѓерки и еден свештеник од католичката црква „Свети Антониј“ и инсталирале авионски радар во камбанаријата, што резултирало со бомбардирање на црквата и околните куќи од страна на НАТО. Дополнително, 500 или 90% од живеалиштата на кулите што им припаѓале на истакнати албански семејства, заедно со историските пазари, биле цел на напади; каде што три од четири добро зачувани урбани центри од отоманскиот период лоцирани во косовските градови биле сериозно оштетени, што резултирало со голема загуба на традиционална архитектура. Целната архитектура претрпела штета што не била колатерална. Спомениците кои биле уништени и оштетени се наоѓале во области често со лесно оштетени и ненарушени ситуации, што укажува дека направената штета била намерна, а не резултат на тоа што архитектурата била затекната во вкрстен оган на воена борба. За време на војната (март-јуни 1999 година)'','' Високиот комесаријат на Обединетите нации за бегалци (УНХЦР) проценил дека 70.000 домови во Косово биле уништени.
Во Косово, уништувањето на историската архитектура се случило во контекст на српската кампања за етничко чистење, која следеле модел како онаа што се случило во Босна и станала уште полоша, поради лекциите за ефикасност научени од тој судир. Уништувањето на несрпското архитектонско наследство било методична и планирана компонента на етничкото чистење во Косово. Научниците од Универзитетот Харвард, Ендру Хершер и Андраш Ридлмаер, забележуваат дека уништувањето на индивидуални домови и имоти, покрај историската архитектура, означувало дека целото косовски албанско население било целно како културно дефиниран ентитет за време на судирот.
2 Наследство
По војната во Косово (1999 година) се појавиле извештаи од новинари и бегалци за уништувањето на косовското културно наследство и се појавила потреба да се истражат тие наводи и да се документираат штетите. Обединетите нации (ОН) воспоставиле цивилна администрација во Косово, но една од нејзините агенции УНЕСКО'','' која се занимава со прашања од областа на културното наследство, немала планови да спроведе такво испитување. Наместо тоа, Ендру Хершер и Андрас Ридлмаер спровеле истражување, собрале средства и 3 месеци по завршувањето на војната во 1999 година, во октомври заминале во Косово и ја документирале штетата направена на институциите и зградите на културното наследство. По завршувањето на теренското истражување, нивните наоди и документација биле ставени во база на податоци, бил напишан конечен извештај со копии дадени на Одделот за култура на Мисијата на ОН во Косово и на Канцеларијата на обвинителот што претседава со Трибуналот на ОН за воени злосторства во Хаг.
2.1 Судењето на Слободан Милошевиќ
На судењето на Слободан Милошевиќ (2002-2006), претседател на југословенските Срби за време на војната во Косово (1999), обвинението на МКСЈ против него се однесувало на методите на прогонство извршени против косовските Албанци за „''нанесување систематско и безобѕирно уништување и оштетување на нивните верски објекти и културни споменици''“. Обвинителството во судењето се обидело да докаже дека Милошевиќ е виновен за тие дејствија и настани. Во своја одбрана, Милошевиќ тврдел дека местата на наследството на косовските Албанци, покрај српските православни историски и верски споменици, биле оштетени од бомбардирањето на НАТО. Властите на југословенските Срби во неколку случаи тврделе дека НАТО уништил споменици, но истражниот тим предводен од Андраш Ридлмаер ги пронашол недопрени како два отомански моста и џамијата Синан-паша. Истражителите го ослободиле НАТО од одговорност, освен за штетата на покривот на селската џамија и напуштената католичка црква оштетена од воздушен удар откако блиската воена база била погодена од проектил. Извештајот на Ридлмаер за судењето заклучува дека живеалиштата ''во кулите'' и една третина од џамиите биле подложени на штета и уништување, при што три урбани центри од отоманскиот период биле уништени поради намерно палење пожари. Во извештајот, исто така, се забележува дека југословенската армија, паравоените и полициските сили, а во некои случаи и српските цивили, ги извршиле тие напади, според сведоштва на очевидци. Ридлмаер открил дека југословенските сили користеле како бази за операции две католички цркви, што во меѓународното право било забрането. Истражниот тим забележал дека уништувањето и оштетувањето на местата на наследството на косовските Албанци биле извршени за време на војната во 1999 година преку копнен напад, а не преку воздушни напади. Со недели што останале пред завршувањето на судењето, не била донесена пресуда поради смртта на Милошевиќ во март 2006 година.
2.2 Повоено Косово
Уништувањето на повеќе српски цркви се случило во по крајот на војната, извршено од членови на албанската заедница, кои го сметале тоа архитектонско наследство како сурогат за одмазда против владата на Милошевиќ и нејзините воени сили за насилството извршено за време на Косовската војна (1998-1999). Српската влада ги искористила ваквите напади како основа за да поднесе барање до Обединетите нации да им дозволат на нејзините полициски и вооружени сили да се вратат и да ги чуваат историските споменици во Косово. Сепак, петицијата не успеала, а нападите по судирот врз српското културно наследство биле искористени од српските културни институции за да го одвлечат вниманието од нападите врз албанското културно наследство извршени за време на војната. Овие институции известувале за штета нанесена на православното српско наследство и изработиле извештаи кои биле прифатени од меѓународните институции за културно наследство како неутрални и објективни проценки.
Мала свест или загриженост се појавила за културното наследство што им припаѓа на косовските Албанци, а кое било оштетено за време на војната. Српската влада само еднаш официјално признала дека албанското културно наследство е оштетено во контекст на проценката на воените злосторства на НАТО, што исто така вклучувало воздушно бомбардирање на неколку албански историски споменици. Скудно правно внимание кон сериозно оштетеното исламско наследство се појавило за уништените и оштетените косовски џамии. Постои неподготвеност да се признае штетата нанесена врз албанското културно наследство во Косово од страна на меѓународната заедница. Меѓународната заедница ја сметала својата мисија во Косово како хуманитарна за да се грижи за населението на Косово, а прашањето за оштетеното културно наследство било тргнато настрана кон фокусот на „реконструкцијата“ на Косово.
Исламската заедница на Косово од 1999 година, преку финансирање од различни извори, била вклучена во реконструкцијата на 113 оштетени џамии од косовската војна. Вкупно, околу 211 џамии оштетени поради Косовската војна биле реконструирани преку придонеси од донатори и локални заедници, невладини агенции и странски влади, како што е помош од некои муслимански земји, особено Турција и арапските држави.
Исламските добротворни организации влегле во Косово и ги обновиле џамиите од османлискиот период уништени за време на војната во стилот на заливските Арапи, а истовремено биле одговорни за уништување на вековните верски комплекси и џамии под маската на „реконструкција“. Новинарите во Косово објавиле дека помошта за локалните заедници зависела од тоа дали тие ќе дадат дозвола на одредена исламска добротворна организација да ги реконструира локалните џамии. Библиотеките, надгробните споменици и мавзолеите кои биле стари со векови станале предмет на уништување од страна на исламските добротворни организации бидејќи ги сметале за „идолопоклонички“.
Пристигнала помош од западните институции и земји за реконструкција на џамии, како што е италијанската влада која ги обновила двете џамии во Пеќ и Универзитетот Харвард кој ја обновил главната џамија во Ѓаковица. Евреите во Косово, исто така, ја финансирале обновата на џамија во Ѓаковица. Заштитата, реставрацијата и обновата на исламските архитектонски споменици и наследство не добиле голем интерес од косовските државни власти, за разлика од архитектурата што ѝ припаѓа на Српската православна црква.
3 Наводи
4 Дополниотелно читање
*