Здравствена заштита во Косово

Во минатото, можностите на Косово да развие современ систем на здравствена заштита биле ограничени. Нискиот БДП во 1990 година доолнително ја влошило ситуацијата. Сепак, основањето на Медицинскиот факултет на Универзитетот во Приштина означил значаен развој во здравствената заштита. Ова било проследено и со отворање на различни здравствени клиники, што овозможило подобри услови за професионален развој.
Денес ситуацијата е променета и здравствениот систем во Косово е организиран во три сектори, вклучувајќи примарна, секундарна и терцијарна здравствена заштита. Примарната здравствена заштита во Приштина е организирана во тринаесет центри за семејна медицина и 15 амбулантски единици. Секундарната здравствена заштита е децентрализирана во седум регионални болници. Иако Приштина нема регионална болница, таа го користи Универзитетскиот клинички центар на Косово за здравствени услуги. Универзитетскиот клинички центар на Косово ги обезбедува своите здравствени услуги во 12 клиники, каде што се вработени 642 лекари. На пониско ниво, домашните услуги се обезбедуваат за неколку ранливи групи кои не се во можност да стигнат до здравствените установи. Здравствените услуги на Косово денес се фокусирани на безбедноста на пациентите, контролата на квалитетот и асистираното здравје.
Денес, здравствените установи минуваат низ некои длабоки реформи насочени кон обезбедување децентрализирани услуги и покривање на сите жители на заедницата со пакети за здравствено осигурување.
1 Статистика
Статистичката агенција на Косово е професионална институција која започнала со работа од 1948 година, со седиште во Приштина. Таа собира, обработува и објавува официјални статистички податоци. Од 2011 година, оваа агенција функционира во рамките на кабинетот на премиерот. Финансирана е од консолидираниот буџет на Косово и е поддржана од донатори. Тие имаат професионална и техничка соработка со сите министерства на Владата на Косово, особено со Министерството за економија и финансии, Централната банка на Косово, Евростат, Меѓународниот монетарен фонд, Светската банка, ШАМРО, Оддел за меѓународен развој, УНФПА, УНДП, УНИЦЕФ и многу други меѓународни институции. Според студијата направена од Министерството за јавна администрација на Косово, бројот на вработени жени во здравствените установи на Косово бил значително поголем во текот на претходните години. Во 2010 година имало 8.928 вработени жени и 4.282 мажи. Овој број имал мало зголемување во корист на вработените мажи за еден процент во 2012 година.
Универзитетскиот клинички центар на Косово (УКЦК) имал 870 лекари во 2010 година, додека во 2012 година овој број се намалил на 642. Одделот за гинекологија имал најмногу персонал во текот на претходните три години, додека неврохирургијата имала најмал.
Стапката на смртност во 2009 година изнесувала 836 пациенти во регионалните болници , од кои 39% биле во Регионалната болница во Призрен, 21,5% во Пеќ, 20% во Ѓаковица, 17,7% во Гњилане, 1,0% во Вуштри и 0,1% во Урошевац. Во 2010 година, регионалната стапка на смртност изнесувала 806 пациенти.
2 Оддели за здравствена заштита
По Коовската војна во 1999 година, имало големи подобрувања во здравствената заштита. Медицинските служби добиле неколку донации, а меѓународната финансиска поддршка драматично се зголемила. Биле изградени и реновирани многу згради, бројот на персонал се проширил, а бројот на пациенти кои барале медицински услуги значително се зголемил. Највисокиот орган за здравствена заштита во Република Косово е Министерството за здравство на Косово.
Како и во другите земји, здравствениот систем на Косово е организиран на три нивоа: примарна, секундарна и терцијарна здравствена заштита.
2.1 Примарна здравствена заштита (ПЗЗ)
Примарната здравствена заштита се однесува на професионалните здравствени услуги кои се нудат на заедницата, обично од медицинска сестра или општ лекар. Таа опфаќа широк спектар на здравствени и превентивни услуги, како што се поддршка и подеднаква грижа за целата заедница, вклучително и за оние со пониски приходи, обезбедување здравствено образование, советување за превенција на болести, скрининг и промовирање на подобри животни средини. Примарната здравствена заштита станала основен концепт за Светската здравствена организација како резултат на Декларацијата од Алма Ата (1978). Од Декларацијата од Алма Ата, здравствената состојба на ниво на земјата претрпела големи промени. Имало многу модификации во демографските профили, социо-економската средина и намалување на изложеноста на ризик и честите болести. Примарната здравствена заштита е достапна за поединци и семејства, кои доаѓаат од различни општини, со прифатливи цени кои можат да се покријат од владини средства, како и од заедницата. Косово се состои од вкупно 36 општини, од кои сите имаат свои сопствени медицински центри. Примарната здравствена заштита на Косово е организирана на две одделни нивоа, како што се: Центри за семејна медицина (ЦМ) и Амбулантски здравствени единици. Географски изолираните општини имаат основано и некои породилишта, како што се Центрите за благосостојба на жените, кои служат за итни случаи на благосостојба на жените.
2.1.1 Центри за семејна медицина
Табелата подолу ги прикажува главните Центри за семејна медицина во Приштина и нивните местоположби.
Медицински центар, Место
QKMF, Ул. „Фехми Агани“ бр. 20
QMF-I, Ул. Илир Конушефци
QMF-II, Кодра е Тримаве
QMF-III, Ул. „Џеладин Курбалиу“
QMF-IV, Ул. „Џемајл Ибиши“
QMF-V, Ул. „Нена Терезе“ - Дардани
QMF-VI, Ул. „Хизри Тала“
QMF-VII, Емшир
QMF, Хајвали
QMF, Беси Беси
QMF, Мат Матикан
DAT, Ул. „Фехми Агани“ бр. 20
Стоматолошка поликлиника, Ул. „Луан Харадинај“ бр. 20
2.1.2 Амбулантни медицински единици
Табелата подолу ги прикажува амбулантските медицински единици во Приштина и нивните местоположби.
Центар, Адреса
Амбуланта, Љукаре
Амбуланта, Кекеколе
Амбуланта, Колик
Амбуланта, Дабишевц
Амбуланта, Шкабај
Амбуланта, Барилеве
Амбуланта, Бардхош
Амбуланта, Кишнице
Амбуланта, Сливове
Амбуланта, Вити
Амбуланта, Булај
Амбуланта, Флотацион
Амбуланта, Мрамур
Амбуланта, Риманишт
Итна помош, Улпијана
Недостаток на специјалисти за семејна медицина
Примарните медицински центри обично се справуваат со проблеми како што се мали податоци во регистарот на граѓани, неточни адреси или голем број миграции на заедницата од руралните во урбаните средини. До 2013 година, Министерството за здравство потпишало договор со британски колеџ за обука на дипломирани лекари од Косово во Велика Британија. Центрите за семејна здравствена заштита во Косово имале потреба од 1.000 специјалисти по семејна медицина и поседувале само половина од тој број лекари кои обезбедувале услуги за примарна здравствена заштита.
2.2 Секундарна здравствена заштита
Секундарната здравствена заштита се однесува на повисоко ниво на систем за здравствена заштита, во кој пациентите од примарната здравствена заштита се упатуваат на поспецијализирани третмани. Секундарното ниво на здравствена заштита вклучува медицински услуги обезбедени од специјалист или понапредни установи, по упатување од матичен лекар, што бара поспецијализирано знаење, вештина или опрема од матичниот лекар. Програмите за секундарна превенција ги распознаваат и лекуваат асимптоматските лица, кои веќе биле изложени на различни фактори на ризик или имаат какви било претклинички болести, без никакви клинички симптоми. Овие активности се фокусирани на ран скрининг на асимптоматски пациенти кои се склоети да ја развијат болеста без каква било можна превенција или третман. Скрининг тестовите се пример за секундарни превентивни активности, бидејќи се спроведуваат дури и кај пациенти кои не покажале никакви клинички симптоми на болести, како што се: хиперлипидемија, хипертензија, рак на дојка, рак на простата и многу други. Секундарната здравствена заштита ја нудат регионални болници во општини како што се Митровица, Пеќ, Ѓаковица, Призрен и Гнилане.
2.2.1 Регионални болници
Освен Универзитетскиот клинички центар на Косово (УКЦК), кој е единствениот центар за терцијарна здравствена заштита, постојат и седум регионални болници кои ги нудат своите услуги за секундарна здравствена заштита. Поголемиот број од пациентите упатени во УКЦК доаѓаат од регионалните болници. Регионалните болници во Косово се: * Подрачна болница во Призрен
* Подрачна болница во Пеќ
* Подрачна болница во Ѓаковица
* Подрачна болница во Урошевац
* Подрачна болница во Гилане
* Подрачна болница во Митровица
* Подрачна болница во Вучитрн
2.3 Терцијарна здравствена заштита
Терцијарната здравствена заштита е највисокото специјализирано медицинско ниво, кое нуди посложени процедури и третмани кои ги извршуваат специјалисти. Терцијарните активности вклучуваат третман на веќе воспоставени болести, успеваат да ги вратат пациентите на нивното највисоко функционално ниво, ги минимизираат негативните ефекти од болеста и понатамошните компликации.
Специјализираните медицински услуги за терцијарна здравствена заштита на Косово ги нудат медицински институции како што се Универзитетскиот клинички центар на Косово, Универзитетскиот стоматолошки клинички центар на Косово, Националниот центар за трансфузија на крв, Националниот институт за медицина на трудот, Медицинскиот центар за спорт и рекреација, Националниот институт за јавно здравје и Медицинскиот факултет на Приштинскиот универзитет. Голем дел од услугите за терцијарна здравствена заштита погрешно се користат наместо услугите за примарна и секундарна здравствена заштита од жителите на Косово.
2.3.1 Универзитетски клинички центар на Косово (УКЦК)
Универзитетскиот клинички центар на Косово е главната терцијарна здравствена установа која се наоѓа во Приштина и која нуди најспецијализирани медицински услуги. Се состои од Центар за итна медицинска помош, 12 клиники, Национален институт за јавно здравје, Централна аптека, приватни аптеки и институти како што се анатомија, патологија, физиологија, фармакологија и токсикологија.
Клиники на УКЦК - Човечки ресурси
Следната табела ги прикажува вкупните човечки ресурси кои работат во Универзитетскиот клинички центар на Косово, вклучувајќи специјализирани лекари и медицински сестри за 12 клиники, Одделот за итна медицинска помош, Националниот институт за јавно здравје на Косово и Централната аптека.
УКЦК, Специјализирани лекари, Медицински сестри, Вкупно вработени
Пулмонолошка клиника, 11, 36, 47
Клиника за детска хирургија, 7, 25, 32
Клиника за неврохирургија, 7, 25, 32
Уролошка клиника, 11, 31, 42
Хируршка клиника, 52, 164, 216
Клиника за дерматологија и сексуално преносливи болести, 18, 25, 43
Клиника за гинекологија и акушерство, 61, 265, 326
Национален институт за јавно здравје, 37, 27, 64
Оддел за анестезија и интензивна нега, 44, 154, 202
Централна аптека, 21, 20, 41
Клиника за психијатрија, 16, 47, 63
Клиника за неврологија, 19, 59, 78
Педијатриска клиника, 37, 176, 213
Ортопедска клиника, 37, 103, 140
Центар за итна медицинска помош, 20, 78, 98
2.3.2 Национален институт за јавно здравје на Косово
Националниот институт за јавно здравје (НИЈЗ) бил основан на 5 јуни 1925 година и претставува највисока медицинска, професионална и научна институција. Институцијата организира и применува стратегија за хигиенско-санитарни мерки на јавното здравје, профилактички-епидемиски мерки, социјално-медицински, здравствено образование, проширена програма за имунизација, промоција на здравјето, контрола на квалитетот на водата, храната и воздухот, здравствена политика, економија на здравството и развива научни истражувања на територијата на Република Косово. Оттука, институтот е познат како образовна основа на Медицинскиот факултет и е поделен на пет оддели: епидемиологија, хумана екологија, социјална медицина, микробиологија и здравствен информативен систем; Косовско училиште за јавно здравје.
Историја и развој на НИЈЗ
1920-тите години биле карактеризирани со многу лоши медицински услови на Балканот. Општо земено, врз основа на состојбата со косовското здравство и целокупната состојба со јавното здравје, била донесена одлука за воспоставување хигиенски и епидемиолошки служби во градот Пеќ со поддршка од фондот „Рокфелер“ од САД и на 5 јуни 1925 година оваа служба започнала да работи. Истиот ден биле поставени темелите за превентивна медицина во Косово, а 5 јуни се одбележува како празничен ден за основањето на Институтот за јавно здравје. По тој датум, санитарни станици, хигиенски и микробиолошки или епидемиолошки служби биле основани во Приштина, Призрен и Митровица. Во овие единици имало голем недостаток на специјализиран персонал (освен во Призрен), но здравствените услуги ги вршеле здравствени работници со дипломи од медицински факултет. Во Призрен, во текот на 1923/1924 година, била основана високо ефикасна бактериолошка служба која обезбедувала услуги на целата територија на Косово (во тоа време дел од Санџак и Црна Гора). Сепак, д-р Исуф Дедушај изјавил дека единственобактериолошката служба подоцна се развила во хигиенско-санитарни служби, за подоцна да се преобрази во Регионален институт за јавно здравје на Призрен. Во текот на годините 1946/1947, првиот албански лекар, д-р Дурмиш Челина, ја започнал својата работа развивајќи образовно-медицински активности. Во тоа време, д-р Даут Мустафа држел стручни курсеви и во средното медицинско училиште.
Наследувањето на многу заразни болести ја оштетило земјата во однос на економијата, културата, образованието и здравството. Пред Втората светска војна, а особено по нејзиното завршување, здравствената состојба и околностите во Косово биле исклучително лоши. Имало многу сериозни заразни болести како што се: маларија, тифус, туберкулоза, мали сипаници, менингитис, дифтерија и други болести кои довеле до смрт на стотици до илјадници доенчиња. Во Косово во 1940 година имало пет болници со 390 кревети, 36 различни амбулантски медицински и превентивни служби кои имале пет санитарно-епидемиолошки станици, од кои работеле само три. Д-р Исуф Дедушај изјавил дека во сите овие медицински установи имало 38 лекари, 20 приватни фармацевти, еден стоматолог и околу 85 медицински работници. По Втората светска војна, Косово имало ужасни услови за живот, а стапката на неписменост била околу 98%.
На почетокот на 1946 година, Косово имало пет болници со 333 кревети, во просек 0,4 кревети на 1.000 жители, девет доктори (странски и локални), 15 фармацевти, шест медицински техничари, 11 чистачи и 27 други медицински работници со пониски квалификации. Медицинска заштита се нудела во осум градови, три села и една антитуберкулозна амбуланта, додека во програмата за стоматолошка превенција имало четири стоматолози.
2.3.3 Универзитетски клинички центар за стоматологија (УКЦС)
Универзитетскиот клинички центар за стоматологија (УКЦС) се наоѓа во Приштина и претставува главна медицинска, образовна и научна институција во областа на стоматологијата во Косово, а нивната мисија е да одржуваат и развиваат добро орално здравје. Нивниот персонал учествува на различни местни и меѓународни состаноци, обуки, професионални и научни конференции. Резултатот од овие активности е првенствено зголемување на ефикасноста на стоматолошките процедури со цел да се биде во чекор со современите случувања во стоматологијата. Примената на здравствениот информативен систем во УКЦС ја потврдило нивната работа во развојот во однос на стоматолошката медицина, бидејќи обезбедува сигурни податоци, во соработка со Министерството за здравство на Косово, за воспоставување на благосостојбата на стоматолошката медицина воопшто.
Историја и развој на УКЦС
Историјата на косовската стоматолошка медицина започнала со практичната обука во лабораторијата на Средното медицинско училиште во Приштина. Во тоа време, бил основан стоматолошкиот оддел каде што работеле 96 стоматолози. Стоматолошкиот оддел бил организиран во независни работни единици, а тие биле: клиника за протетика, клиника за забни заболувања, клиника за уста, клиника за превентивна стоматологија, орална хирургија, лабораторија за заби и рендген и работна заедница. Во Стоматолошкиот оддел имало 177 работодавци, 44 лекари, 20 асистенти, девет асистенти-приправници, 29 забни техничари, 50 медицински техничари, 15 административен персонал и 32 помошен персонал. Образовните и здравствените активности главно се спроведувале во Добротворната хуманитарна организација „Мајка Тереза“ во Приштина. Од јуни 1999 година, стоматолошките клиники станале дел од УКЦС до ноември 2003 година, кога се случил важен настан за стоматологијата кога Министерството за здравство издало Административна инструкција 12/2003, за основање на УКЦС како автономна и независна институција од Универзитетскиот клинички центар на Косово (УКЦК).
2.3.4 Приватни клиники
Врз основа на изјавие на Министерството за здравство во Косово, постојат само 248 лиценцирани приватни стоматолошки клиники, иако низ Косово има околу 921 регистрирани стоматолошки клиники.
2.4 Приватни болници
Лиценцирани приватни болници во Косово се следниве: Специјална болница за кардиоваскуларни заболувања „Интермед“, Специјализирана болница за кардиоваскуларни заболувања „Интернешнл Медисин Хоспитал“ и Кабинет за коронарографија „Дијагностика“.
Американската болница е приватна болница во Приштина, која била отворена на 6 април 2012 година. Американската болница во Косово претставува инвестиција на Фондот за управување со капитал „Бедминстер“, со седиште во Њујорк, чии учесници се Владата на Соединетите Американски Држави. Претставена е од Канцеларијата за странски инвестиции, Европската банка за обнова и развој и различни американски инвеститори. Има површина од 3000 м<sup>2</sup>, четири ката, 30 болнички кревети, три хируршки сали, две породилни сали, два апартмани со современа опрема и околу 100 вработени достапни за обезбедување професионални медицински услуги.
2.5 Медицински факултет во Приштина
Приштинскиот универзитет бил основан на 17 јуни 1969 година, а започнал со работа во декември истата година. Првите предавања се одржале на филозофскиот оддел на универзитетот.
Медицинскиот факултет се состои од шест оддели, вклучувајќи општа медицина, фармација, физиотерапија, стоматологија и оддел за медицински сестри. Студиите по општа медицина и стоматологија траат шест години, фармацијата трае пет години, додека физиотерапијата и одделот за медицинска сестра траат по три години.
Првично, Медицинскиот факултет во Приштина започнал само со општа медицина, но шест години подоцна била основана стоматолошката клиника, а на 15 мај 1996 година била основана и фармациска клиника. Во 2001 година била основана физиотерапија.
Денес, Медицинскиот факултет при Приштинскиот универзитет е составен дел од Универзитетскиот клинички центар на Косово.
Оддели и студенти
До 2012 година, околу 1.985 студенти посетувале медицински предавања секоја година. Министерот за здравство, проф. д-р Ферид Агани, изјавил дека медицинскиот факултет со нетрпение очекува да стане независен дел од Приштинскиот универзитет чија цел е да се создаде Биомедицински универзитет чиј ректор би бил доктор, а шесте оддели на Медицинскиот факултет би биле префрлени на Биомедицинскиот универзитет. Доколку се основа, Факултетот за медицински науки ќе биде третиот јавен универзитет во Косово, веднаш по Универзитетот во Приштина и Универзитетот во Призрен.
3 Регулација и надзор
3.1 Министерство за здравство
Министерството за здравство работи во рамките на Владата на Косово во согласност со Уставот и важечките закони. Владата на Косово е составена од премиер, вицепремиери и министри. Се наоѓа во центарот на главниот град на Косово, Приштина. Работата на Министерството за здравство е организирана преку Одделот за финансии и општи услуги, Правниот оддел, Одделот за здравствени информациски системи, Одделот за здравствени услуги, Одделот за европска интеграција и координација на политиките, Одделот за стратешки развој на здравството и Одделот за здравствени услуги во затворите. Министерството за здравство е одговорно, меѓу другото, за изготвување политики и обезбедување спроведување на законите, промовирање на пристап на недискриминација во здравствениот систем, утврдување норми и стандарди со почитување на релевантните меѓународни здравствени стандарди. Министерството за здравство ги координира активностите во здравствениот сектор, вклучително и заштитата на животната средина. Функциите на здравствената заштита на Косово се засноваат на следниве принципи: еднаквост, квалитет, еднаков третман, одржливи финансиски услови и економични услуги.
3.2 Дирекција за здравство
Министерство за здравство и социјална помош
Според законите на локалната самоуправа, одделот за здравство и социјална грижа создава стратегии за примарна здравствена заштита, дијагноза и основна здравствена заштита, вклучувајќи мали хируршки зафати, промоција на оралното здравје и основна стоматолошка нега, обезбедување квалитет на храна и вода, обезбедување социјални услуги и семејства на нејзина територија, преку активностите на Центарот за социјална работа (ЦСР) или преку обезбедување финансиска или друга помош на невладини организации кои се занимаваат со оваа дејност.
4 Човечки ресурси на установата за јавна здравствена заштита во споредба со други земји
Табелата подолу ги прикажува човечките ресурси кои работат во држвните здравствени установи во Косово, во споредба со другите земји, врз основа на Стратегијата за здравствениот сектор обезбедена од Министерството за здравство на Косово.
Место, Број, Доктор на 1000 жители, Година, Број, Стоматолози на 1000 жители, Година, Број, Медицински сестри на 1000 жители, Година
1941 година, 0,94, 2006, 114, 0,06, 2006, 5374, 2,61, 2006
4100, 1.31, 2002, 630, 0,03, 2001, 11473, 3,62, 2002
27738, 2.06, 2002, 3792, 0,36, 2002, 48875, 4,64, 2002
730801, 2,56, 2000, 463663, 1,63, 2000, 2.669603, 9.37, 2000
29122, 3,28, 2002, 7270, 0,82, 2002, 90758, 10.24, 2002
10820, 2,44, 2003, 3085, 0,70, 2003, 22372, 5.05, 2003
5 Ефикасност и еднаквост на здравствениот систем
Различни национални и меѓународни извештаи покажале дека жителите на Косово се многу незадоволни од понудените здравствени услуги, а корупцијата е распространета и претставува секојдневн предизвик за здравствениот сектор, иако ваквите заклучоци биле донесени без подлабоки анализи. УНДП се обврзал да го направи Извештајот за јавен пулс, да спроведе подетални анализи околу перцепциите за корупцијата во здравствениот сектор и да го измери задоволството на пациентите од здравствените услуги во Косово. Извештајот за јавен пулс регрутирал примерок од 1.334 пациенти, кои биле лекувани во јавни здравствени установи низ Косово. Резултатите покажале дека пациентите се многу задоволни од понудените здравствени услуги, поради фактот што повеќе од 70% одговориле дека се задоволни или многу задоволни од здравствените услуги, персоналот и поддршката што ја добиле во здравствените установи. Во меѓувреме, се покажало дека корупцијата е помалку распространета отколку што било објавено во други студии, само 4 проценти од испитаниците побарале мито за време на нивната најнова посета на јавните здравствени центри.
*''Општо задоволство''
Резултатите од Извештајот „Јавен пулс“ покажале дека испитаниците генерално биле задоволни од здравствените услуги кои се нудат во Центрите за семејна медицина, Регионалните болници и Универзитетскиот клинички центар на Косово. Најголемо незадоволство било покажано од работењето на Универзитетскиот клинички центар. Речиси 30% од испитаниците биле незадоволни од понудениот третман. Од друга страна, 70% биле задоволни или многу задоволни. Дополнително, 25% од пациентите лекувани во Регионалните болници и Центрите за семејна медицина биле незадоволни или многу незадоволни од здравствените услуги, додека само 15% од пациентите лекувани во приватни клиники биле незадоволни. Во меѓувреме, пациентите кои ги посетиле аптеките изразиле големо задоволство од добиените услуги, 86% биле задоволни. Затоа, најзадоволни пациенти биле оние кои добиле услуги во аптеки и приватни здравствени установи, по што следувале пациентите кои биле лекувани во Регионалните болници и Центрите за семејна медицина.
*''Трошоци за медицински третмани''
Најголем дел од испитаниците во Извештајот за јавен пулс (43%) изјавиле дека не платиле за услуги кои се нудат во јавните здравствени установи. Само 666 испитаници од 1.334 платиле за обезбедени здравствени услуги. Пациентите кои доаѓаат од рурални средини плаќале приближно од 50 до 200 евра за да патуваат до најблискиот медицински центар, што сè уште останува еден од најзагрижувачките проблеми на косовскиот здравствен систем.
*''Докторска изведба''
Испитаниците од „Извештајот за јавен пулс“ (16%) биле најмногу загрижени за краткото време кое лекарите го поминувале со нив, а нивната вклученост во донесувањето одлуки била многу мала. Најсилниот атрибут на косовските лекари е почитта што им ја покажуваат на своите пациенти, бидејќи само 225 (15%) од пациентите се пожалиле на таа страна.
*''Перцепции за присуство на корупција''
Корупцијата сè уште останува голем предизвик за јавните здравствени установи. Од извештајот за јавниот пулс, 52 испитаници (4%) од примерокот одговориле потврдно, што укажува дека биле барани за време на нивната последна посета. Од друга страна, мнозинството (96%) не пријавиле такви ситуации. Митото најчесто се користи како начин за полесно и порано добивање здравствени услуги во јавните здравствени установи.
6 Имунизација
Косово има непроменлив и регулиран распоред за имунизација на децата како дел од Националната програма за имунизација на Косово. Овој распоред е поткрепен со членот 28 од ''Законот за превенција и борба против заразни болести од 2007 година'', кој пропишува дека вакцинацијата на децата против туберкулоза, хепатит Б, голема кашлица, дифтерија, детска парализа, тетанус, мали сипаници, заушки и рубеола е задолжителна. Според истиот закон, непочитувањето на овој распоред резултира со казна од 500 до 1000 евра.
7 Абортус
Законите за абортус во Косово произлегуваат од законите од времето на поранешна Југославија со рок од 10 недели за абортус.
8 Ефикасност и безбедност на лекот
Во регионот на Приштина има регистрирано 116 лиценцирани аптеки. Сите тие се лиценцирани од Косовската агенција за лекови (КАЛ) и Косовската царина, кои имаат должност да го контролираат увозот на фармацевтски производи и медицински помагала. Оттука, за увоз на овие производи е потребна важечка дозвола за увоз, а тоа е регулирано со Законот за медицински производи и опрема бр. 03/L-188, член 14, и други законски норми. КАЛ е одговорна за заштита на здравјето, обезбедување квалитетни и гарантирани медицински производи, опрема и услуги преку лиценцирање на професионални компании и поединци, а сепак „го регулира производството, увозот и распространувањето на лекови, активни супстанции, хербални производи, додатоци во исхраната, ексципиенси, витамини во терапевтски дози, медицинска опрема (машини за медицинско снимање, медицински ласери, опрема за одржување во живот, ин витро дијагностика итн.).“
9 Буџет
Табелата подолу го прикажува буџетот за здравствена заштита на Косово за 2012 година, врз основа на извештајот за здравствена статистика за 2012 година, подготвен од кабинетот на косовскиот премиер.
Трошоци, Износ
Плати, 40.610.525
Стоки и услуги, 41.606.936
Општински трошоци, 3.502.073
Субвенции и преноси, 3.881.863
Капитални инвестиции, 18.709.282
Вкупно, 108.310.679
10 Здравствена реформа
Здравствениот систем за реформи е предмет на расправа долго време во повоениот период. Четиринаесет години по војната во 1999 година, сè уште постоеле сериозни проблеми во здравствениот сектор, вклучувајќи ги и тековните напори за реформа на здравствената заштита и спроведување на законот за здравствено осигурување. Доцнењата во процесот на гласање на законот, поради некои технички грешки, имаат директно влијание врз почетокот на процесот на реформа на здравствениот систем. Овие доцнења во спроведувањето најчесто се случуваат поради тековната дебата за тоа дали законот треба или не треба да наведува дека јавниот сектор треба да се одвои од приватниот сектор во здравствениот систем. Здравствените специјалисти тврдат дека спротивставувањето на поделбата на двата сектора е наменето да се направи со закон со цел да се надмине двосмисленоста вградена во УКЦК. Неодамна, започнале со работа Лекарските комори, што веднаш довело до понатамошен напредок во здравствената реформа. Лекарската комора треба да биде одговорна за формирање на етичкиот кодекс, а исто така и за децентрализација и извршување на главните одговорности што во моментов се на Министерството за здравство. Во тековните јавни дебати за системот за здравствена заштита и законот за здравствено осигурување, се бараат мали измени во корист на граѓаните, вклучително и здравствено осигурување за секој граѓанин на Косово.
11 Здравствено осигурување
Здравствениот сектор во последните 60 години поминал низ многу тежок транзициски период. Социјалното осигурување, кое вклучува и пакети за здравствено осигурување, во Косово првпат започнало во 1945 година врз основа на одредени подзаконски акти. Во тој период постоеле многу обиди да се распределат пакетите за здравствено осигурување во различни категории на општеството. По некои длабоки уставни промени во поранешна Југославија во 1965 година, сите жители биле покриени со основен пакет за здравствено осигурување, основан од посебен фонд на Владата. Од 1970-тите до 90-тите години, поради многу комплицирана политичка ситуација, здравственото осигурување не било можно. Од 1999 година, кога Косово конечно станало независно, имало инвестиции од 60 милиони долари во здравствениот сектор, а потоа се случиле и дополнителни инвестиции.
Здравствено осигурување низ годините
Во 2007 година бил одобрен Законот за здравствено осигурување на Косово. Средствата за пакетите за здравствено осигурување биле собрани од даноците на личен доход. По одреден временски период, генерирањето средства не се покажало како соодветно и нов закон за здравствено осигурување бил преиспитан. Споредувајќи го Косово со земјите од регионот, Косово е единствената земја која сè уште нема одобрен и функционален закон за здравствено осигурување. Реформата на здравството во Косово вклучува некои длабоки промени во финансиските, организациските и функционалните системи за здравствена заштита, а исто така се насочени и кон Закон за здравствено осигурување. Целите на Федерацијата на синдикати за здравство на Косово се следниве:
* Изградба на правна инфраструктура, потоа создавање на Закон за здравствено осигурување;
* Нудење основен пакет за сите жители на Косово;
* Нудење квалитетни услуги;
* Создавање и одржување на регионална мрежа со други држави, учење од нивните искуства.
Иако здравственото осигурување е суштинско човеково право, од 2012 година голем број на жители на Косово сè уште го сметаат здравственото осигурување за скап луксуз. До денес, сите здравствени услуги кои се нудат во јавните установи се покриени од владини средства, распределени до Општинската здравствена управа. Само 2% од жителите на Косово се покриени од приватни компании за здравствено осигурување.
11.1 Приватни осигурителни компании
Основани во 2002 година, приватните осигурителни компании биле организирани преку договор со лиценцираните тела на Косово во Здружението за осигурување на Косово (ЗОК). Здружението се стреми да ја подобри осигурителната индустрија во Косово, да го стабилизира осигурителниот пазар и да понуди обука за компаниите. Осигурителните компании во Косово се следниве:
Компанија за здравствено осигурување, Понудени услуги
SIGURIA, Осигурување од одговорност кон трети лица, каско, осигурување од лични ризици, здравствено осигурување, осигурување од имот, осигурување од дом и осигурување од градежни ризици
SIGKOS, Осигурување за возила, каско, лични, гаранции, здравје, имот, одговорност, сите ризици од изведувачи, осигурување за монтажа, сеф и осигурување за готовина при транзит
SIGAL UNIQA GROUP АВСТРИЈА КОСОВО, Здравствено, животно, осигурување за возила, имот, гаранции, финансии, инженерство, одговорност, земјоделство, поморство, воздухопловство и осигурување за транспорт на производи
ILLYRIA, Здравствено, осигурување на возила и осигурување на имот
GRAWE ELSIG, Осигурување на возила, несреќи, имот, здравје, гаранции и одговорност
12 Медицински агенции и здруженија
Здружението за права на пациентите во Косово (ЗППК) претставува независно и непрофитно здружение. Неговите главни активности вклучуваат промоција, образование, јавни состаноци, информирање, конференции и семинари.
Целта на Албанската здравствена иницијатива (АЗИ) е да ги распознае и отстрани нееднаквостите во здравствената заштита што постојат во албанско - американската заедница. Оваа иницијатива промовира превентивни мерки за скрининг и ефикасно искористување на ресурсите за здравствена заштита, со цел да се подобри квалитетот на грижата и да се зацврсти односот пациент - лекар. Од 2000 година, д-р Џејмс Ц. Стриклер, заслужен професор по медицина, доктор по семејна медицина и поранешен декан на Медицинскиот факултет во Дартмут, ја надгледува програмата за размена на студенти помеѓу Медицинскиот факултет во Дартмут и Приштинскиот универзитет, Медицински факултет. Повеќе од 200 студенти имале корист од програмата. Некои албански студенти на размена успешно добиле сертификат ECFMG, кои вршеле истражувања за медицински институции во Соединетите Американски Држави и се приклучиле на Албанско-американското медицинско друштво. Со постојаните напори на д-р Стриклер, Медицинскиот факултет „Гајзел“ собрал повеќе од 4,5 милиони долари за развој на програми за здравствена заштита во Косово.
Албанскиот здравствен фонд (АЗФ) регрутирал, планирал и испратил мали тимови медицински и хируршки персонал во Албанија, кои учествувале во наставата и клиничката интеракција со албански специјалисти. Главните цели на АЗФ се продолжување на вежбите за дадени медицински специјалности за албанската медицинска заедница, обезбедување медицински материјали и опрема, организирање медицински студиски патувања во Соединетите Американски Држави за одбрани албански лекари и многу други јавни активности.
МедиГАЛ претставува здружение на здравствени менаџери во Косово. Најновото и најважно случување била шведската донација од Парлан од 350 надворешни протези за гради за пациенти по хируршка мастектомија. Министерството за здравство на Косово неодамна потпишало договор за соработка помеѓу Здружението на косовски медицински здравствен менаџмент и Организацијата за специјално образование „Озел Егитим Курумлари Ирем“ од Турција, за суштинска соработка во здравствениот сектор. Договорот се обврзува да им помогне на пациентите кои не можат да добијат третман во Косово да добијат третман во Турција кај медицински специјалисти. Овој договор го потпишале министерот за здравство, проф. д-р Ферид Агани, д-р Генц Демјаха, доктор по медицина, магистер по бизнис администрација од МедиГАЛ и г-дин Зилфикар Аклар од Ирем Озел Егитим Курумлари.