Кримски легенди

Интересот за кримските легенди започнал кон крајот на 19 век. Легендите биле објавувани со цел привлекување на туристи. Теренската работа и публикациите на кримскиот фолклор биле претежно извршени од непрофесионални фолклористи. Затоа, често се случува принципите на класификација на собраниот материјал да не се познати, а националното потекло на легендите не се разликува.
1 Преглед
Легендите конкретно за Кримските Татари биле објавени во 1937 година, други се припишуваат на грчки, ерменски, и кримски караити. Повеќето легенди биле собрани на нивниот оригинален јазик и биле преведени на руски за објавување. Природата на текстовите на легендите била под влијание на професиите на преведувачите/колекционерите и нивната културна средина.
Најнаучниот пристап за собирање легенди бил прикажан во 1920-тите и 1930-тите години, кога научните експедиции биле поддржани од Комунистичката партија, која штотуку дошла на власт и почнала да го поддржува културниот развој на националните малцинства. Сепак, по Сталиновите репресии и депортацијата на Кримските Татари, фолклорот станал предмет на уредување според идеолошките барања на тоа време. Тоа го направил третманот на фолклорот во советската ера специфичен феномен сам по себе, што е достојно за посебно истражување.
Кога се распаднал Советскиот Сојуз, кримските легенди продолжиле да се објавуваат комерцијално. Освен ваквите публикации за популарниот пазар, националните друштва почнале да објавуваат и збирки легенди.
2 Појава
Кримските легенди станале предмет на собирање и проучување уште во првата половина на 19 век. Патеписците што го посетувале Крим запишувале легенди и ги вклучувале во своите патеписи и дела. Постојат многу такви примери. Најпозната од нив е поемата „Фонтаната на Бахчисарај“, напишана од А. С. Пушкин по посетата на Крим во 1824 година, врз основа на легенда што ја слушнал.
Првиот голем издавач на кримски легенди што систематски собирал фолклор бил етнографот и историчар В. Х. Кондараки (1834–1886). Во 1875 година ја објавил книгата „Универзален опис на Крим“ во 17 дела, во која биле вклучени текстови на легенди и бајки. Во 1883 година била објавена неговата книга „Легенди на Крим“, која содржела 32 легенди. Објавените текстови биле грчки и кримскотатарски легенди. Иако Кондараки не бил професионален фолклорист, а неговите принципи за избор и уредување на легенди остануваат непознати, оваа книга е несомнено од интерес за истражувачите.
Истакнатиот руски турколог, фолклорист, етнограф и академик на Царската академија на науките, В. В. Радлов (1837–1918), патувал низ Кримскиот Полуостров во 1886 година за да го проучи јазикот на Кримските Татари. Врз основа на фолклорен материјал собран во пет области на Крим, седмиот дел од добро познатата книга на Радлов, „Примери од народната литература на севернотурските (турски) племиња“, бил објавен во 1896 година. Во првиот дел од книгата собрал дела од кримскотатарската и кримско ногајската народна литература, а најобемната категорија (69 примери) била „Бајки, легенди и традиции“. За жал, текстовите на легендите остануваат тешко достапни за истражување, прво затоа што книгата станала библиографска реткост, а второ затоа што текстовите биле печатени на оригиналниот јазик без превод.
Познатиот руски филолог и епиграф В. В. Латишев (1855–1921) ја одбранил својата докторска дисертација во 1887 година за старогрчки и латински натписи пронајдени во Северниот црноморски регион, а во 1893 година го објавил првиот број на „Вести за старогрчки и латински автори за Скитија и Кавказ“. Вториот број бил објавен во 1896 година, а целото издание било завршено во 1906 година. Всушност, тоа била збирка на старогрчки легенди и митови распространети во црноморскиот регион за време на антиката. В. В. Латишев објавил верен превод на античките автори, без да додаде ништо свое. Книгата го содржела текстот на старогрчки јазик лево, а преводот на Латишев десно, со краток коментар.
Историчарот, археологот, палеографот, професорот и генералот Н. А. Маркс (1861–1921), со добро познавање на кримскотатарскиот јазик, собирал легенди во областа околу селото Отузи, каде што се наоѓал неговиот имот. Маркс ги објавувал легендите почнувајќи од 1912 година во весникот „Руско утро". Откако собрал доволен број легенди, решил да ги објави во збирки. Првата во 1913 година и втората во 1914 година биле објавени во Москва и содржеле по 11 легенди. Двете изданија биле веднаш препечатени во 1914 и 1915 година. Трета збирка, која содржела 14 легенди, била објавена во Одеса во 1917 година. Збирките биле придружени со детални коментари од Маркс, кој ја навел локацијата на легендата и нејзиниот раскажувач, како и обичаите и ритуалите поврзани со неа.
3 Од руската револуцијата до војната
Во постреволуционерните години, интересот за кримскиот фолклор растел. Главен настан во собирањето фолклор на Крим биле археолошките и етнографските експедиции на Музејот на Бахчисарајската палата, предводени од Кримскиот народен комесаријат за образование, од 1924 до 1929 година. Експедицијата од 1925 година била најпродуктивна во однос на фолклорот. Собирањето фолклор за време на експедицијата му била доверено на археологот, фолклористот, историчарот и епиграфот О. Н. Акчокракли, со помош на студентот-практикант С. Абдул-Рахим. За жал, судбината на архивите на експедицијата останува непозната поради политичките репресии на кои биле подложени нејзините учесници.
Во 1925 година, книгата на С. С. Крим „Кримски легенди“ била објавена во Париз. Всушност, книгата содржела шест кримскотатарски бајки и само една оригинална легенда. Во 1930 година, пејачот, музичарот и етнографот А.К. Кончевски (1883–1969) објавил збирка „Приказни, легенди и фолклор на Крим“, од издавачката куќа „Физичка култура и спорт“. Збирката вклучувала пет кримскотатарски бајки, единаесет легенди и три песни.
Музејот на палатата Алупка презел сериозен обид за научно собирање и објавување на кримскотатарски бајки и легенди. Од 1935 до 1937 година, историска и археолошка експедиција предводена од професорот Н. Л. Ернст (1889–1956) исто така се фокусирала на фолклорот. Во 1936 година била објавена книгата „Приказни и легенди на Кримските Татари“. Збирката содржела 23 приказни и три легенди, заедно со детални информации за раскажувачите.
Во 1941 година, издавачката куќа на Кримската АССР, под раководство на уредникот Роман Вул, ја објавила книгата „Приказни за Кримските Татари во превод на М. Г. Кустоваја“. Книгата вклучувала девет легенди, три приказни и три анегдоти.
Ова било последната збирка фолклор на Кримските Татари. По Втората светска војна и депортацијата на многу Кримјани во 1944 година, објавувањето на кримските легенди било суспендирано долго време.
4 Повоена ситуација
Поминале речиси дваесет години, а Кримската државна издавачка куќа ја објавила првата повоена збирка „Кримски легенди“. Таа била составена во 1957 година од Р. Н. Вул и С. К. Шљапошников, уредници на Кримиздат. Г. И. Таран (1930–1999) исто така работел таму во тоа време; подоцна станал главен уредник на фикција (1969), а подоцна директор на издавачката куќа (1972). Неговото име не е споменато во првото издание, но несомнено ги составил и уредувал сите десет последователни изданија од оваа збирка.
Второто издание, објавено во 1959 година, го носело насловот „Легенди на Крим“, и овој наслов останал непроменет. Почнувајќи од второто издание, бил користен предговор напишан од познатиот украински поет и академик на Академијата на науките на СССР, М. Ф. Рилски (1895–1964), кој го посетил Крим кон крајот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите години.
Во 1974 година било објавено десетгодишниното издание на „Легенди за Крим“, последната книга со легенди објавена под советска власт. Во текот на дваесет години биле објавени вкупно 59 легенди. За издавачот, ова било производ на масовна култура насочен кон туристите. Во одбрана на издавачите на легенди за време на советската ера, може да се каже дека ова било единствената форма на објавување можна за кримските легенди во тој период.
5 По Перестројката
После ова, објавувањето на легендите престанало речиси 20 години. Дури по Перестројката, на почетокот на 1990-тите години, станало можно повторно да се објават. Се појавиле препечатени дела од Н. Маркс и збирка кримскотатарски приказни и легенди објавени во 1936 година од Музејот на палатата во Алупка. Комерцијалните изданија на легенди имале голема популарност, а творците не само што го занемариле научниот пристап, туку дури и сите принципи на селекција и класификација. Легендите објавени пред револуцијата биле препечатени заедно со советските; религиозните се појавувале заедно со атеистичките, без соодветни фусноти и коментари.
Понатаму, кримските национални друштва моментално активно објавуваат збирки легенди со цел да ја зачуваат културната меморија на своите народи. Значајни издавачи се М. Х. Фајзи, Ју. А. Полканов и В. З. Тиријаки.
Делото на кримскиот писател Е. Г. Кристоф (1925–2001) во оваа област се издвојува. Во 1978 година била објавена нејзината книга „Сто приказни за Крим“,<ref> која исто така содржела легенди, а во 2001 година била објавена „Легендите за Крим прераскажани од Елена Кристоф“.
6 Поврзано
* Историја на Крим
* Кримски Татари
* Караими
7 За понатамошно читање
*''Жердева А. М.'' Крымские легенды как часть мировой культуры. Симферополь: Таврида, 2017. 247 с. ISBN 978-5-9500280-7-6
*''Жердева А. М.'' Модели ремифологизации культурного сознания в координатах советской идеологии (на примере десяти послевоенных сборников легенд Крыма) // Научный альманах. Традиционная культура. — М., 2010. № 2 (38). С. 110—127.
*''Жердева А. М.'' О некоторых проблемах издания и изучения крымских легенд // Культура народов Причерноморья. 2005. — № 66. — С. 182—184.
*''Жердева А. М.'' Принципы собирания и издания легенд Крыма // Культура народов Причерноморья. 2012. — № 220. — С. 148—156.
* Легенды, предания и сказки Крыма. Симферополь: Симферопольский издательский центр КГМУ, 1999. 195 с.
* Сказки и легенды татар Крыма. Симферополь: Дар, 1991. 160 с.
*''Темненко Г. М.'' Крымские легенды и некоторые черты современного культурного сознания. Материалы и исследования // Этнография Крыма XIX—XX вв. и современные этнокультурные процессы. 2002. — С. 120—126.
* Радлов В.В. Сказки, легенды и анекдоты, собранные В.В.Радловым в ходе крымской экспедиции 1886 года. В переводе А.Жердевой. — Симферополь: Н.Орiанда, 2021. ISBN 9785604550786.