Крвав Божиќ (1963)

Крвав Божиќ (турски: ''Kanlı Noel'') — судир што се однесува на колежот на населението на кипарските Турци за време на Кипарската криза од 1963–64 година, ноќта меѓу 20 и 21 декември 1963 година и последователниот период на насилство на целиот остров што предизвикало граѓанска војна. Оваа првична епизода на насилство траела до 31 декември и била донекаде потисната со почетокот на мировните разговори на Конференцијата во Лондон, но изливите на насилство продолжиле и потоа. Насилството го забрзало крајот на претставувањето на кипарските Турци во Република Кипар.
Бројот на загинати за целиот судир помеѓу декември и август изнесува 364 кипарски Турци и 174 кипарски Грци, од кои 136 кипарски Турци и 30 кипарски Грци биле убиени во почетниот период помеѓу 21 декември и 1 јануари.
Приближно 25.000 кипарски Турци од 104 села, што е една четвртина од населението на кипарските Турци, ги напуштиле своите села и биле раселени во енклави. Илјадници куќи на кипарските Турци биле ограбени или целосно уништени. Раселени биле и околу 1.200 кипарски Ерменци и 500 кипарски Грци.
1 Позадина
Република Кипар е основана како двојна заедничка унитарна држава во 1960 година. Ниту една од двете заедници не била задоволна од оваа ситуација бидејќи кипарските Грци сметале дека е нивно право да го обединат Кипар со Грција (енозис), додека кипарските Турци се стремале кон поделба (таксим).
Првата голема криза дошла во декември 1961 година кога Турците одбиле да гласаат за буџетот како одмазда за грчкото неисполнување на одредени обврски кои ги засегале турските интереси во други сфери.
По две релативно мирни години, во ноември 1963 година тензиите вртоглаво пораснале кога претседателот и архиепископот Макариос III предложиле 13 уставни измени за негово разгледување, кои биле дочекани со гнев кај кипарските Турци. Некои од предлозите биле технички, неколку имале предности за Турците, други влијаеле на перцепираната турска безбедност. Ништо во оваа фаза не ги попречувала пошироките интереси на Турција според Гаранциониот договор, но турската влада го сметала обидот за промена на основните членови како опасен преседан и ги отфрлила предлозите. Архиепископот го направил својот потег во време кога меѓузаедничката тензија била висока. Двете страни складирале оружје уште од договорот во Цирих кој довел до независност на Кипар и порано или подоцна се очекувало судир.
2 Настани
2.1 21 декември
Инцидентот што ги поттикнало настаните на Крвавиот Божиќ се случил во раните утрински часови на 21 декември 1963 година. Полицијата на кипарските Грци што оперирала во рамките на старите венецијански ѕидини на Никозија побарала да ги види документите за идентификација на некои кипарски Турци кои се враќале дома со такси од вечерно излегување. Овие кипарски Турци ги возел таксистот Зеки Халил и биле околу улицата Хермес на пат кон Тахт-ел Кале. Кога полицајците се обиделе да ги претресат жените во автомобилот, Халил се спротивставил и настанала расправија. Набргу се собрала толпа и бил отворен оган.
Џемалије Емирали, поранешната љубовница на Зеки Халил, која слично се враќала од ноќно излегување, го видела инцидентот и се вклучила. Полицијата повикала засилување од портата Пафос, а едно од засилувањата ги застрелало и ги убило Зеки Халил и Џемалије Емирали. До зори, двајца кипарски Турци биле убиени, а уште осуммина, и кипарски Грци и кипарски Турци, биле ранети.
Хари Скот Гибонс, уредник на лондонскиот весник Дејли експрес, ја опишал бруталноста во селото Ајвасил на следниов начин:„Се слушнаа истрели; заклучените врати беа искршени со кундаци од пушки; луѓето беа влечени по улиците. Седумдесетгодишен Турчин се разбуди со звукот на кршењето на неговата влезна врата. Кога се влечкаше од својата спална соба, наиде на многу вооружени млади луѓе. „Имате ли деца? ", прашаа тие на збунет начин. "Да", рече тој, "испратете го надвор.
Неговите двајца сина, на возраст од 19 и 17 години, и неговиот 10-годишен внук брзо се облекле и излегле по вооружените мажи. Тие биле убиени од митралез во друга куќа. Едно 13-годишно момче било фрлено на земја со рацете врзани зад колена. Куќата била ограбена, а ограбувачите го клоцале, го силувале, а потоа го застрелале во тилот со пиштол. Таа ноќ, вкупно 12 Турци биле собрани во Ајос Василиос, туркани и тепани во близина на Турците таму.
Ги одведоа на патот Скилура за засолниште и почнаа да се тетерават на студот во ноќници, пижами и боси нозе. Грците пукаа одзади во темница. Вниманието на вооружените мажи беше насочено кон турските куќи. Ги ограбуваа и уништуваа куќите, а кога се заморија, ги запалија. Во истиот регион, уште девет Турци беа убиени во напуштени селски куќи.
2.2 21 до 23 декември
По пукањето, толпи кипарски Турци се собрале во северниот дел на Никозија, често предводени од Турскиот организациски отпор (ТОО). На 22 декември, погребите на двајцата убиени кипарски Турци се одржале без инциденти. Сепак, пукањето избувнало вечерта на 22 декември. Автомобили полни со вооружени кипарски Грци дивееле низ улиците на Никозија и пукале неселективно, а кипарските Турци пукале кон полициските автомобили кои патролирале. Снајперисти на кипарските Турци пукале од минарињата и покривот на хотелот Сарај на плоштадот Сарајону. Некои пукотници се прошириле во предградијата и во Ларнака. Администрацијата на кипарските Грци ги прекинала телефонските и телеграфските линии до квартовите на кипарските Турци во градот Никозија и полицијата ја презела контролата врз меѓународниот аеродром во Никозија. Биле активирани грчките паравоени групи предводени од Никос Сампсон и Васос Лисаридес.
На 23 декември, Макариос III и раководството на кипарските Турци се договориле за прекин на огнот. Сепак, борбите продолжиле и се интензивирале во Никозија и Ларнака. Истрели од митралез биле пукани од џамии во областите населени со Турци, а подоцна на 23 декември, нередовните кипарски Грци на чело со Сампсон дошле да помогнат во Битката кај Оморфита, тие го нападнале предградието и на крајот го презеле, а жителите на кипарските Турци од квартот подоцна биле протерани од нивните домови.
2.3 Подоцнежни настани
Голем број џамии, светилишта и други места за богослужба на кипарските Турци биле осквернавени. Нередовни кипарски Грци ги нападнале кипарските Турци во мешаните села Матијатис на 23 декември и Ајос Василиос на 24 декември. Целото кипарско турско население на Матијатис, 208 лица, побегнало во блиските села на кипарските Турци.
Врз основа на подоцнежните интервјуа, репортерот Хари Скот Гибонс го опишал убиството на 21 пациент од кипарските Турци од општата болница во Никозија на Бадник. Ова се зема како факт во наративот на кипарските Турци, но е оспорен во наративот на кипарските Грци. Истрагата за инцидентот од извор од кипарските Грци покажала дека загинале тројца кипарски Турци, од кои едниот починал од срцев удар, а другите двајца биле застрелани од „''осамен психопат''“.
На 24 декември 1963 година, 11 луѓе биле убиени во областа Кумсал во Никозија. Меѓу нив биле четворица членови на семејството на мајорот Нихат Илхан, кој се пензионирал од турската армија како медицински бригаден генерал и служел со 650-члениот полк на кипарските турски сили стациониран на Кипар според договорите од 1960 година. Неговата сопруга Мурувет Илхан и нивните деца Мурат, Куци и Хакан биле пронајдени мртви во кадата во домот на Илхан. Куќата во која се случил нападот подоцна била отворена за посетителите како Музеј на варварството.
Заеднички повик за смиреност бил упатен на 24 декември од владите на Турција, Грција и Обединетото Кралство.
Дополнителни судири се случиле на преминот што ја поврзува Никозија со Киренија преку планините Киренија. Овој премин бил под контрола на кипарските Турци и бил под интензивен напад на 26 декември од север, при што силите на кипарските Грци биле командувани од грчки офицер од копното.Силите на кипарските Турци, главно од селото Агирда, успеале да ја задржат контролата над преминот, а еден кипарски Турчин бил убиен.
Додека Кипар запаѓал во хаос, Грција, Турција и Британија, со одобрување на Макариос, создадале Заеднички сили за примирје под команда на генералот Питер Јанг, чија цел била одржување, или подобро кажано повторно воспоставување на законот, редот и мирот на Кипар. Конференцијата одржана во Лондон во јануари меѓу протагонистите на настаните пропаднала поради максималистичките позиции на раководството на кипарските Грци и Турци.
2.3.1 Масовна гробница на Ајос Василиос
Силите на кипарските Грци го нападнале селото Ајос Василиос на кипарските Турци на 24 декември. Таму на 12 јануари 1964 година била ексхумирана масовна гробница во присуство на странски новинари, офицери на британската армија и претставници на Меѓународниот комитет на Црвениот крст. Во овој гроб биле пронајдени телата на 21 кипарски Турци. Голем број од жртвите во масовната гробница покажале знаци на мачење, а набљудувачите забележале дека дека биле застрелани со врзани раце и нозе.
Различни причини биле изнесени како мотиватори за овој напад на кипарските Грци. Раководството на кипарските Грци во тоа време било особено претпазливо поради тоа што селаните на Ајос Василиос и блиското Скилура го блокирале патот од Никозија до Мирту, што би претставувало стратешка неповолна положба доколку турската војска во тоа време навлегла од северниот брег. Можеби имало и елемент на одмазда како одговор на претходните убиства на кипарските Грци во локалната област.
Истражниот комитет предводен од независни британски истражители потоа го поврзал инцидентот со наводно исчезнување на пациенти кипарски Турци во Општата болница во Никозија, но дури децении подоцна било утврдено дека многу од телата биле убиени на друго место, чувани во болница некое време и потоа закопани во Ајос Василиос. Сепак, неколку од жителите на селото исто така биле меѓу убиените од кипарските Грци. Ексхумираните тела биле погребани од властите на кипарските Турци во дворот на теќето Мевлеви во Никозија. Телата биле ексхумирани во 2010-тите од страна на Комитетот за исчезнати лица, осумте селани на Ајос Василиос биле идентификувани и погребани поединечно.
3 Наследство
Република Кипар наведува дека помеѓу 21 декември 1963 година и 10 август 1964 година, 191 кипарски Турци биле убиени, а 173 исчезнале, се претпоставува дека се убиени, додека кипарските Грци претрпеле 133 убиени и 41 исчезнат, се претпоставува дека се убиени. Севкупно, 364 кипарски Турци и 174 кипарски Грци биле убиени во судирот 1963–1964 година. Околу 25.000 кипарски Турци од 104 различни села ги напуштиле своите домови. Овие се состоеле од 72 мешани и 24 села на кипарските Турци кои биле целосно евакуирани и 8 мешани села кои биле делумно евакуирани. Раселувањето изнесувало четвртина од населението на кипарските Турци. Приближно 1.200 кипарски Ерменци и 500 кипарски Грци биле исто така раселени.
Настаните на Крвавиот Божиќ ненадејно довеле до крај на аранжманот за поделба на власта во владата на Кипар, оставајќи ја полицијата и државната служба да станат ''де факто'' организации на кипарските Грци. Ова било главно затоа што кипарските Турци се чувствувале премногу небезбедни за да ги напуштат своите локални области и да одат на работа во места со мнозинство кипарски Грци, особено поради убиствата од одмазда предизвикани од емитувањата на антикипарските Турци на радиото на грчки јазик. Ова, исто така, ги поттикнало работодавците на кипарските Грци да ги отпуштат своите вработени од кипарските Турци, додека некои кипарски Турци дале оставки од своите позиции по своја волја.
Поголемиот дел од имотот напуштен од кипарските Турци бил ограбен, оштетен, запален или уништен од кипарските Грци. Извештајот на Обединетите нации од 1964 година, кој користел воздушни фотографии, утврдил дека најмалку 977 домови на кипарските Турци биле уништени и дека 2.000 домови на кипарските Турци претрпеле сериозни оштетувања и ограбувања. Извештајот на генералниот секретар на ОН од 10 септември 1964 година го дал бројот на уништени куќи како 527, а бројот на ограбените куќи изнесувал 2.000. Ова вклучувало 50 целосно уништени и 240 делумно уништени куќи во Оморфита и околните предградија, и 38 целосно и 122 делумно уништени куќи и продавници во градот Пафос.
4 Историографија и комеморација
Општо е прифатено од двете страни на островот дека настанот очигледно не е повод за славење, што е помалку важно поради поврзаноста со прашањето на меѓузаедничкото насилство и до што довело тоа, а уште повеќе со сопствената низа трагични настани. Исто така, често се смета дека настанот придонесува за размислувањата дека островот Кипар е уште повеќе поделен по овие настани и во денешно време, што е постојан потсетник за двете страни дека оттогаш речиси и немало заеднички достигнувања, и затоа многумина го гледаат како време за размислување и обид за изнаоѓање решение за идните генерации.
Кипарските Турци секоја година и официјално ја одбележуваат 1963 година како „''Канли Ноел''“ (Крвав Божиќ) на 21 декември, како колективна трагедија, за која кипарските Грци немаат официјална комеморација. Годишнината се одбележува од кипарските Турци како „''недела на сеќавање''“ и „''маченичка''“ борба од 1963–1974 година, а следи по Денот на независноста на ТРСК, кој е на 15 ноември и е обележан со протести на југот.
Има такви од двете страни кои ги сметаат овие комеморации или недостаток од нив како прашања за расправа за време на мировните разговори во Кипар. Често се случува неколкуте јавни гестови направени од официјалните претставници на кипарските Турци и Грци кои сигнализираат можно повторно обединување, честопати да бидат контрадикторни од овие елементи кои имаат ефект на зацврстување на судирниот менталитет.
4.1 Официјален став на кипарските Грци
По кризата, официјалната кипарска и грчка историографија тврделе дека продолжувањето на насилството било резултат на „турскиот бунт“ (грчки: ''Τουρκανταρσία'') против законската влада на Република Кипар. Официјалните пропагандни дела на кипарските Грци во тоа време ги истакнале, како што тврделе, „''варварските''“ акции на кипарските Турци и „''херојските''“ акции на кипарските Грци против нив. Овој пристап претставува пример на првиот состанок на сега единствениот Претставнички дом на кипарските Грци по судирот, на 9 март 1964 година. За време на судирот, непријателството меѓу кипарското грчко население било поттикнато и со радио преноси кои го прикажувале судирот како бунт на кипарските Турци со намера да предизвикаат турска инвазија на островот. Оваа линија е во контраст со популарното име на настаните меѓу кипарските Грци, „Неволјите“ ( el).
Нијази Кизиљурек го истакнал „''граничниот расистички''“ јазик на овие пропагандни дела и навел дека фабрикуваниот наратив станал вообичаена перцепција меѓу целокупната елита на кипарските Грци од тоа време. Антропологот Олга Деметриу го опишала официјалниот дискурс на кипарските Грци во врска со настаните на Крвавиот Божиќ како оној кој „''во извесна смисла, паралелно со негирачките стратегии кои, на пример, и иако во погруб облик, се потпираат на Битката кај Ван во 1915 година за да ги претстават Ерменците како агресори против Турците и да го негираат геноцидот''“. Според Деметриу, ова сè уште се рефлектира во учебниците по историја на кипарските Грци денес и има ефект на претставување на кипарските Грци како жртви на агресијата на кипарските Турци, иако најголемиот дел од жртвите биле кипарски Турци. Според Јанис Пападакис, учебниците на кипарските Грци ги опишуваат 1960-тите како „''период на агресија на „Турците''“ (односно Турција и кипарските Турци) против „Грците““, иако кипарските Турци претрпеле поголеми загуби во судирот. Ова било искористено од Република Кипар за легитимирање на кршењето на човековите права против кипарските Турци, суспензијата на нивните политички права и, до 2003 година, исклучување на кипарските Турци од рамката на потрагата по исчезнатите луѓе од страна на Република Кипар. Во 2004 година, претседателот на кипарските Грци, Тасос Пападопулос, во интервју изјавил дека помеѓу 1963 и 1974 година не биле убиени кипарски Турци. Реакција на ова тврдење се појавила во медиумите на кипарските Грци и Турци, при што некои медиуми на кипарските Грци го нарекле тврдењето на Пападопулос како бесрамна лага.
Деметриу тврдел дека употребата на терминот „турски бунт“ (''Туркантарсија'') за опишување на настаните од 1963–64 година придонесува за наративот на кипарските Грци дека кипарскиот проблем започнал во 1974 година, според кој Кипарските Грци и Ерменци раселени во 1963–64 година не се класифицирани како „бегалци“, туку како „''оние погодени од Турците''“ (Τουρκόπληκτοι).
5 Поврзано
* Кипарскиот проблем
* Северен Кипар