Библос

Библос (Βύβλος), познат и како Џебеил, Џбеил или Џубаил (, локално apc-Latn; |𐤂𐤁𐤋, , веројатно phn-Latn) — град во покраината Кесерван-Џбеил во Либан. Се верува дека првпат бил населен помеѓу 8800 и 7000 годинап.н.е. и постојано населен од 5000 годинап.н.е., што го прави еден од најстарите постојано населени градови во светот. Во текот на својата историја, Библос бил дел од бројни цивилизации, вклучувајќи ги египетската, феникиската, асирската, персиската, хеленистичката, римската, фатимидската, џеновската, мамелучката и отоманската. Градот е дел од светското наследство на УНЕСКО.
Во древниот Библос била развиена феникиската азбука, најверојатно предок на грчката, латинската и сите други западни азбуки.
1 Етимологија
Во ''Ономастикон'', Евсевиј пишува дека Библос бил познат на хебрејски како Габел / Гобел. Името се појавува како ''Кебни'' во египетските хиероглифски записи кои датираат од фараонот Снеферу од Четвртата династија (2600п.н.е.) и како Губла (akk) во акадското клинесто писмо Амарна до фараоните од 18-та династија. Во 1-вимилениумп.н.е., неговото име се појавува во феникиските и пунските натписи како Гебал; во хебрејската Библија како ''Гевал'' (he); и на сириски како (syc). Се смета дека името потекнува од (phn, „ бунар“) и (phn „''божество''“), вториот збор што може различно да се однесува на кој било од хананските богови или особено на нивниот водач. Така, се смета дека името значело „Божји бунар“ или „Божји извор“.
Денешното арапско име Џубаил (ar) е директен потомок на овие претходни имиња, иако очигледно е изменето од погрешно разбирање на името како трилитарски корен или , што значи „планина“. Кога се користи арапската форма на името, тоа обично се преведува Џбеил, Џбаил или Џубаил. Сите овие, заедно со Библос, се етимолошки поврзани. За време на крстоносните војни, ова име се појавило во европските записи како ''Гибелет'' или Гибле. Ова име се користело за Библошкиот замок.
Феникискиот град, кај Грците познат како Библос (grc) и на Римјаните како Библус, бил важен за нивниот увоз на папирус од Египет – до тој степен што „''библос'' “ на грчки значи „папирус“. Според тоа, зборот „ Библија“ на крајот потекнува од грчкото име на градот.
2 Историја
Градот е сместен на приближно 42 км (26 милји) северно од Бејрут. Градот има силна привлечност за археолозите поради неговите акумулации на различни слоеви кои произлегуваат од безброј векови на човечко живеалиште. Првичното ископување било спроведено од Ернест Ренан во 1860 година, документирано во неговото дело ''„Mission de Pénicie“ (1865–1874)''. Ова било постигнато со напорите на Пјер Монте од 1921 до 1924 година, а подоцна и од Морис Динанд, кој продолжил со ископувањата од 1925 година во период од четириесет години. Експедицијата на Ренан требало да „''да обезбеди докази дека градот не се поместил и дека Гебеил е Библос''“.
Локалитетот првпат се смета дека бил населуван за време на периодот пред-грнчарски неолитски Б период, приближно 8800-7000 п.н.е. На локалитетот може да се забележат неолитски остатоци од некои градби. Според писателот Филон од Библос (цитирајќи го Санчунијатон и цитиран во Евсебиј), Библос бил основан од феникискиот бог Ел, (кого Грците го идентификувале со нивниот бог Крон). Во текот на III милениум п.н.е., може да се забележат првите знаци на град, со остатоци од добро изградени куќи со еднаква големина. Ова бил периодот кога Хананската цивилизација започнала да се развива.
2.1 Неолитски и халколитски нивоа
Жак Ковин објавил студии за орудја од камен од стратификуваните неолитски и халколитски локалитети во 1962 година Остатоци од луѓе пронајдени во калколитските погребувања биле објавени од Анри Виктор Валоа во 1937 година За гробниците од овој период зборувал емирот Морис Шехаб во 1950 година Раната керамика пронајдена на ова место била објавена од Е.С. Бојнтон во 1960 година со понатамошни студии од Р. Ерих во 1954 година и Ван Лиер и Анри де Контенсон во 1964 година
2.1.1 Стратиграфија на пет нивоа
Праисториските населби во Библос биле поделени од Дананд во следните пет периоди, кои неодамна биле проширени и ре-калибрирани од Јосеф Гарфинкел за да се поврзат со Тел ес-Султан (Ерихон):
* Раниот неолит (рана фаза) што одговара на предгрнчарскиот неолит Б (PPNB) на Ерихон, претставен со малтерисани подови и технологија на навиформа, датиран помеѓу 8800 и 7000 п.н.е.;
* Раниот неолит (доцна фаза) што одговара на младо камено време на Тел ес-Султан (Ерихон) IX (исто така Јармукијан) помеѓу 6400 и 5800 п.н.е., претставена со керамика, српови сечила, статуетки и мали точки;
* Средниот неолит што одговара на младо камено време на Тел ес-Султан (Ерихон) VIII и претставен со керамика, датиран помеѓу 5800 и 5300 п.н.е.;
* Доцниот неолит што одговара на средниот халколит на Бет Шеан и претставен со керамика, камени садови, силоси, камерни гробници и печати, датирани помеѓу 5300 и 4500 п.н.е.;
* Раниот халколит кој одговара на доцниот халколит на Гасулијан, претставен со погребувања, прободен камен, датирана помеѓу 4500 и 3600 п.н.е.
* Доцниот халколит кој одговара на раното бронзено време, претставен со архитектура и отпечатоци од цилиндрични печати, датирани помеѓу 3600 и 3100 п.н.е.
Раниот неолит бил подоцнежна населба од другите во долината Бека, како што се Лабве и Ард Тлаили. Се наоѓала на падината кон морето на поголемиот од двата рида што го сочинувале древниот Библос, со водена долина помеѓу.
Оригиналната местоположба се проширила во долината и опфаќала површина од 1,2 хектари обезбедувајќи плодна почва и заштитено место за слетување за чамци. Дананд открил околу дваесет куќи, иако се претпоставува дека некои од населбата биле изгубени во морето, ограбени или уништени. Живеалиштата биле правоаголни со малтерисани подови, керамиката обично била со темна боја, со некои отпечатоци од школки.
Средниот неолит била помала населба со не повеќе од 0,15 хектари во непосредна близина на постарата локација. Грнчарството било поразвиено со црвена боја и поразновидни форми и елаборирани украси, зградите биле посиромашни со немалтерисани подови.
Доцниот неолит покажал развој од средината во дизајнот на зградите, поширок опсег на поразвиени алатки од камен и многу поголема разновидност на керамика со изработка вклучувајќи силика. Доцниот халколит се одликува со развој на „ханански лопатки“ и стругалки за вентилатор. Погребувањата на возрасните во бокали почнало да се појавува заедно со метал во форма на една бакарна кука, пронајдена во бокалот. Некои бокали биле обложени со бел малтер кој се нанесувал и се самозацврстувал по печењето. Бакарот се појавува почесто во доцниот халколит, заедно со повеќекратни погребувања во гробници и рачки од тегли со впечатливи знаци. Остатоците од раното бронзено време се карактеризираат со развој на чешлани производи од Библос и литичко склопување проучувано од Жак Ковин.
Според Лоренцо Нигро, Библос се преселил од рибарско село во неговата претходна урбана форма на почетокот на третиот милениум п.н.е. Фрагментите кои му се припишуваат на полулегендарниот предхомерски феникиски свештеник Санчунијатон велат дека Библос бил првиот град подигнат во Феникија и бил основан од богот Крон. (Крон се сметал за најблискиот еквивалент на хананскиот Бал или Бал Хамон во синкретизирачкиот систем што го користеле античките Грци и Римјани.)
2.2 Египетски период
 
Вотсон Милс и Роџер Булард сугерираат дека за време на Старото Кралство и Средното Кралство, Библос бил практично египетска колонија. Растечкиот град бил богат и се смета дека бил сојузник (меѓу „оние што се на неговите води“) на Египет многу векови. Гробниците на првата династија користеле дрва од Библос. Еден од најстарите египетски зборови за брод што плови во океанот бил „''брод Библос''“. Археолозите пронашле артефакти направени од Египет стари колку фрагмент од сад што го носи името на владетелот на втората династија Хасехемви, иако ова „''можеби лесно стигнало до Библос преку трговија и/или во подоцнежен период''“. Пронајдени се предмети во Библос со именување на египетскиот крал на 13-та династија Неферхотеп I, а владетелите на Библос одржувале блиски односи со фараоните на Новото кралство од Стариот Египет.
Околу 1350 п.н.е., Амарнските писма вклучуваат 60 писма од Риб-Хада и неговиот наследник Или-Рапих, кои биле владетели на Библос, пишувајќи до египетската влада. Ова главно се должи на постојаните молби на Риб-Хада за воена помош од Ехнатон. Тие се занимаваат и со освојување на соседните градови-држави од страна на Хабиру.
Се смета дека египетскиот контакт го достигнал својот врв за време на 19-тата династија, само за да се намали во текот на 20-тата и 21-та династија. Покрај тоа, кога Новото Кралство се распаднало во 11 век п.н.е., Библос престанал да биде колонија и станал најистакнат град во Феникија. Иако се смета дека археолошките докази укажуваат на кратко оживување во текот на 22-та и 23-та династија, јасно е по Третиот среден период Египќаните почнале да ги фаворизираат Тир и Сидон наместо Библос.
Археолошките докази во Библос, особено петте Библиски кралски натписи кои датираат од околу 1200–1000 п.н.е., покажуваат постоење на феникиска азбука од дваесет и два знаци; важен пример е саркофагот на Ахирам. Употребата на азбуката ја рашириле феникиските трговци преку нивната поморска трговија во делови од Северна Африка и Европа. Еден од најважните споменици од овој период е Храмот на Обелисците, посветен на хананскиот воен бог Решеф, но тој паднал во урнатини во времето на Александар Македонски.
2.3 Античка историја
Во асирскиот период, Сибитибал од Библос станал сојузник на Тиглат-Пилесер III во 738 п.н.е., а во 701 п.н.е., кога Сенахериб ја освоил цела Феникија, крал на Библос бил Урумилки. Библос, исто така, бил подложен на асирските кралеви Есархадон (681–669 п.н.е.) и Асурбанипал (668–627 п.н.е.), под неговите кралеви Милкијасаф и Јехавмелек.
Во Ахеменидското Царство (538–332 п.н.е.), Библос бил еден од четирите феникиски вазални кралства основани од Персијците; првите три биле Сидон, Тир и Арвад.
Хеленистичкото владеење дошло со доаѓањето на Александар Македонски во областа во 332 година п.н.е. Монетите биле во употреба, а има изобилство докази за континуирана трговија со другите медитерански земји.
За време на грчко-римскиот период, храмот на Решеф бил детално обновен, а градот, иако помал од неговите соседи како Тир и Сидон, бил центар за култот на Адонис. Во 3 век бил изграден мал, но впечатлив театар. Со подемот на христијанството, во Библос била основана епископија, а градот бргу се развивал. Иако е познато дека е основана сасанска колонија во регионот по раните муслимански освојувања во 636 година, има малку археолошки докази за тоа. Трговијата со Европа практично престанала, и дури со започнувањето на Првата крстоносна војна во 1098 година, просперитетот се вратил во Библос, познат тогаш како Гибелет или Гиблет.
2.4 Крстоносен, мамелучки и отомански период
Во 12 и 13 век, Библос станал дел од Грофовијата Триполи, крстоносна држава поврзана, но во голема мера независна од, крстоносното Ерусалимско Кралство.
Како Гибелет или Гиблет, потпаднал под власта на џеновското семејство Ембријако, кое за себе го создал Господарството Гибелет, прво како администратори на градот во името на Република Џенова, а потоа како наследен феуд, кој се обврзал да плаќа годишен надоместок за Џенова и црквата Сан Лоренцо (Џеновска катедрала).
Резиденцијата на семејството Ембријако, замокот на крстоносците, заедно со утврдениот град, служеле како важна воена база за крстоносците. Остатоците од замокот се меѓу најимпресивните архитектонски структури кои денес се видливи во центарот на градот. Градот бил преземен од Саладин во 1187 година, повторно заземен од крстоносците и освоен од Бајбарс во 1266 година, но останал во сопственост на Ембријакос до околу 1300 година.
Откако доброволно им се предал на Мамелуците, градот бил релативно поштеден од грабежи по неговото заземање. Неговите утврдувања подоцна биле обновени од Бајбарс. Од 1516 до 1918 година, градот и целиот регион станале дел од Отомансканското Царство.
2.5 Современа историја
Библос и цел Либан биле ставени под француски мандат од 1920 до 1943 година кога Либан постигнал независност. Либанската војна од 2006 година негативно влијаела на античкиот град со покривање на неговото пристаниште и градските ѕидини со нафтена дамка што било резултат на истекување нафта од блиската електрана. Ова, сепак, било исчистено и оттогаш крајбрежната област станала дестинација за посетителите на плажата, особено во доцната пролет и во текот на целата летна сезона.
3 Демографија
Жителите на Библос се претежно христијани, главно Маронити, со малцинства од ерменски апостолски христијани, грчки православни и грчки католици. Има и малцинство шиитски муслимани. Се вели дека градот Бинт Џбеил („Ќерката на Библос“) во јужен Либан бил основан од тие шиитски муслимани. Библос има тројца претставници во Парламентот на Либан: двајца Маронити и еден Шиит.
4 Образование
Библос е дом на професионалните училишта на Либанскиот американски универзитет (ЛАУ). Во кампусот се сместени Медицинскиот факултет, Инженерскиот факултет, Факултетот за архитектура и дизајн, Фармацевтската школа, која ја нуди единствената фарма. Програма надвор од Соединетите Американски Држави, акредитирана од Советот за акредитација за образование за фармација (ACPE), Факултетот за бизнис и Факултетот за уметности и науки. Кампусот се наоѓа на рид со поглед на градот и на Средоземното Море.
5 Туризам
Библос повторно се појавува како луксузен туристички центар. Со своето древно пристаниште, феникиските, римските и крстоносците урнатини, песочните плажи и живописните планини што го опкружуваат го прават идеална туристичка дестинација. Градот е познат по рибните ресторани, баровите на отворено и кафулињата на отворено. Јахти крстарат во неговото пристаниште денес како што правеле во 1960-тите и 1970-тите кога Марлон Брандо и Френк Синатра биле редовни посетители на градот. Библос бил крунисан како „Арапска престолнина“ за 2016 година од страна на либанскиот министер за туризам во Гранд Сераил во Бејрут. Библос бил избран од Condé Nast Traveler за втор најдобар град на Блискиот Исток за 2012 година, победувајќи ги Тел Авив и Дубаи и Светската туристичка организација како најдобар арапски туристички град за 2013 година
6 Археолошки локалитет
*''Аин ел-Малик'' или ''Кралскиот извор'', длабок околу 20 метри, е голема шуплина до која се пристапува со спирални скали. Во минатото го снабдувал градот со вода. Според верзијата на Плутарх за египетскиот мит за Озирис, слугите на кралот ја сретнале Изида на скалите на изворот и ја однеле во кралската палата, каде што го нашла телото на нејзиниот сопруг Озирис вградено во еден од столбовите на палатата.*''Храмот во облик на латинското L'' бил подигнат околу 2700 п.н.е.
* Храмот на Обелисците, првично изграден во 1600–1200 п.н.е. на врвот на „храмот во облик на латинското L“, археолозите го преместиле на неговата денешна локација. Многуте мали обелисци пронајдени во овој храм биле користени како верски приноси. Светилиштето содржело голем број човечки статуетки изработени од бронза и покриени со златни листови, кои денес се изложени во Националниот музеј на Бејрут.
* Кралската некропола датира од вториот милениум п.н.е. и содржи гробници на кралевите од Библос, вклучувајќи го и кралот Ахирам.
* Римскиот театар бил изграден околу 218 година од нашата ера.
7 Други историски градби
* Музеј на восочни фигури
Музејот на восочни фигури во Библос прикажува восочни статуи на ликови чии датуми на потекло се движат од феникиско време до сегашни денови.
* Музеј на фосилите
Музејот на фосилите во Библос има збирка на фосилизирани риби, ајкули, јагула, летечка риба и друг морски свет, од кои некои се стари милиони години.
* Средновековни градски ѕидини
Стариот средновековен дел на Библос е опкружен со ѕидови кои се протегаат околу 270 метри од исток кон запад и 200 метри од север кон југ.
* Замок
Замокот бил изграден од крстоносците во 12 век. Се наоѓа во археолошкиот локалитет во близина на пристаништето.
* Црква Свети Јован Крстител
Изградбата на црквата започнала за време на крстоносните војни во 1115 година. Се сметала за катедрала и делумно била уништена за време на земјотрес во 1170 година. Подоцна му била дадена на епископ како подарок од принцот Јусуф Шихаб.* Џамија Султан Абдулџид
Старата џамија покрај замокот датира од периодот на Мамелуците и го усвоила името на султанот Абдул Меџид I откако тој ја реновирал.
* Историски кварт и пазари
Во југоисточниот дел од историскиот град, во близина на влезот на археолошкиот локалитет, се наоѓа стар пазар каде туристите можат да купуваат сувенири и антиквитети или едноставно да се шетаат по старата калдрма и да уживаат во архитектурата.
* Меѓународен фестивал Библос 
Овој летен музички фестивал е годишен настан што се одржува во историскиот кварт.
* Храм на Балат Гебал 
8 Забележителни луѓе
* Мајди Алави (роден 1970), либански маронитски свештеник, основач на здружението
9 Меѓународни односи
; Збратимени градови - збратимени градови
Библос е збратимен со:
* Патра, Грција
* Триполи, Грција
* Спарта, Грција
* Бонифачо, Франција
* Оранж, Франција
* Триполи, Либан
* Валета, Малта
* Кадиз, Шпанија
* Измир, Турција
10 Галерија
11 Дополнителна литература
****************