Време на барикади

Барикади (|Barikādes), Време на барикадите (|Barikāžu laiks|label=none) или Барикадите од 1991 година (|1991. gada barikādes|label=none) — серија противставување помеѓу Република Латвија и Советскиот Сојуз во јануари 1991 година, кои главно се одвивале во Рига. Настаните се именувани по народниот напор за градење и заштита на барикади од 13 јануари до околу 27 јануари. Латвија, која една година претходно прогласила обнова на независноста од Советскиот Сојуз, очекувала дека Советскиот Сојуз може да се обиде повторно да воспостави контрола над земјата со сила.
По нападите од советскиот ОМОН врз Рига во почетокот на јануари, владата ги повикала граѓаните да изградат барикади за заштита на можни цели (главно во главниот град Рига и блиската Улброка, како и Кулдига и Лиепаја). Шест лица биле убиени во понатамошните напади, а неколку биле ранети при пукања или претепани од ОМОН. Повеќето жртви биле застрелани за време на советскиот напад врз латвиското Министерство за внатрешни работи на 20 јануари, додека едно лице загинало во несреќа при зајакнување на барикадите. Точниот број на жртви меѓу советските приврзаници е непознат. Околу 32.000 луѓе добиле Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година за учество или поддршка на настанот.
1 Позадина
За време на Втората светска војна Латвија била окупирана од СССР двапати (1940/41 и во јули 1944). Во 1985 година, Михаил Горбачов вовел политики на гласност и перестројка, со надеж да ја спаси пропаѓачката советска економија. Реформите исто така ги намалиле ограничувањата врз политичката слобода во Советскиот Сојуз. Ова довело до ненамерни последици, бидејќи проблемите во Советскиот Сојуз и злосторствата на советскиот режим, кои претходно биле тајни и негирани од владата, биле разоткриени, предизвикувајќи незадоволство во јавноста, дополнително продлабочено од војната во Авганистан и Чернобилската несреќа која започнала во април 1986 година. Друга ненамерна последица на гласност за советските централни власти била долго потиснатите национални чувства кои биле ослободени во републиките на Советскиот Сојуз.
Започнале масовни демонстрации против советскиот режим. Во Латвија започнало движење за независност на Латвија. Поддржувачите нанезависноста – Народен фронт на Латвија, Латвиска зелена партија и Латвиско движење за национална независност – победиле на изборите за Врховен совет на 18 март 1990 година и ја формирале фракцијата на Народниот фронт, оставајќи ја прoсоветската фракција Еднакви права во опозиција.
На 4 мај 1990 година, Врховниот совет, кој потоа станал познат како Врховен совет на Република Латвија, прогласил обнова на независноста на Латвија и започнал сецесија од Советскиот Сојуз. СССР не ги признал овие дејствија и ги сметал за спротивни на советските федерални и републички устави. Како резултат на тоа, се зголемила тензијата во односите меѓу Латвија и Советскиот Сојуз, како и меѓу движењето за независност и просоветските сили, како што се Меѓународниот фронт на работничкиот народ на Латвија (Интерфронт) и Комунистичката партија, заедно со нејзиниот Селатвиски јавен комитет за спас.
2 Закана од советска воена интервенција
Просоветските сили се обидувале да предизвикаат насилство и да ја преземат власта во Латвија. Серија бомбашки напади се случиле во декември 1990 година, а маршалот Дмитриј Јазов признал дека војската била одговорна за првите четири напади, додека сторителите на другите напади остануваат непознати; тогашниот прокомунистички печат ги обвинувал латвиските националисти.
Владата на Советскиот Сојуз и други просоветски групи се заканувале дека ќе биде воведена вонредна состојба која би му дала неограничени овластувања во Латвија на претседателот Горбачов и дека ќе биде употребена воена сила за „воспоставување ред во Балтички држави“. Во тоа време, советски трупи, единици на ОМОН и сили на КГБ биле стационирани во Латвија. На 23 декември 1990 година, голема борбена група на КГБ била откриена во Јурмала. Во тоа време се ширеле гласини дека ќе има државен удар и ќе биде воспоставена диктатура. Министерот за надворешни работи на Советскиот Сојуз Едуард Шеварнадзе наводно го потврдил ова кога поднел оставка на 20 декември 1990 година, изјавувајќи дека доаѓа диктатура.
На 11 декември 1990 година, Народниот фронт објавил соопштение дека нема потреба од атмосфера на страв и хистерија во она што било наречено „час X“ – моментот кога претседателот би добил неограничена власт – и дека секој треба да биде подготвен да размисли што би направил ако тоа се случи. Народниот фронт исто така дал предлози што треба да се направи до и по „часот X“, доколку советските сили успеат. Овие планови вклучувале активности за поддршка на независноста и привлекување внимание од меѓународната јавност, приклучување кон доброволни чуварски единици, објаснување на Русите во Латвија, особено на воените лица, дека идеите на Народниот фронт се слични на оние на руските демократи. Исто така било повикано на заштита на економијата и обезбедување проток на информации.
Во случај на успешно воспоставување советска контрола, овој план предвидувал кампања на граѓанска непослушност – игнорирање на сите наредби и барања на советските власти, како и на сите советски избори и референдуми, поткопување на советската економија преку штрајкови и со строго следење на сложените советски производствени инструкции со цел да се парализира производството, помагање на движењето за независност да продолжи да работи нелегално и вклучување на неговите поддржувачи во работата на советските институции. Конечно, внимателно документирање на сите злосторства што би можеле да ги извршат советските сили за време на вонредната состојба.
3 Напади во почетокот на јануари
На 2 јануари 1991 година ОМОН ја зазел ''Прес Намс'', националната печатница на Латвија и нападнал криминалистички полицајци кои го документирале настанот. Врховниот совет одржал седница на која било соопштено дека директорот на печатницата бил држан како заложник, додека на другите работници, иако физички и вербално малтретирани, им било дозволено да ја напуштат печатницата. Врховниот совет официјално го признал заземањето на печатницата како незаконски чин од страна на КПЛ.
Народниот фронт организирал протести пред зградата на Комунистичката партија. Печатницата била делумно парализирана бидејќи продолжила да печати само просоветски медиуми.
На 4 јануари ОМОН ја зазел телефонската централа во Вецмилгравис, се претпоставува дека тоа било затоа што телефонските линии што ги користел ОМОН биле прекинати. Потоа, ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи, но телефонот не бил исклучен од страв дека ОМОН ќе ја нападне меѓународната телефонска централа.
Спротивно на тврдењата на офицерите на ОМОН, Борис Пуго и Михаил Горбачов тврделе дека не биле информирани за овој напад. Во меѓувреме, советската војска била во движење – истиот ден разузнавачка единица пристигнала во Рига.
На 7 јануари, по наредба на Михаил Горбачов, Дмитриј Јазов испратил командоси во неколку републики на Советскиот Сојуз, вклучително и Латвија.
На 11 јануари бил одржан Воениот совет на Балтичкиот воен округ. Било одлучено советските офицери и питомци да бидат вооружени со митралези. Отворено движење на советски трупи и оклопни возила било забележано по улиците на Рига. На 10 јануари биле одржани неколку состаноци и од страна на про-независните и од страна на просоветските движења. Интерфронт одржал состанок на кој се барало оставка од владата на Латвија. Околу 50.000 луѓе учествувале и се обиделе да влезат во зградата на Советот на министри откако биле повикани на тоа од воени лица.
4 Изградба на барикадите
На 11 јануари, советската војска започнала напад врз соседната на Латвија, Литванија.
На 12 јануари, Народниот фронт објавил повик за национални демонстрации што требало да се одржат на 13 јануари во поддршка на легално избраната влада на Латвија и за заштита на стратешките објекти. Претседателството на Врховниот совет го повикало советското раководство да ги повлече своите воени сили од Балтичките држави. Лидерите на латвиската влада се сретнале со Горбачов, кој дал уверување дека нема да се употреби сила. Таа вечер, Народниот фронт, откако дознал дека советските сили во Литванија ја нападнале телевизиската кула во Вилнус и убиле 13 цивили, ги повикал граѓаните да се соберат за одбрана на стратешките објекти. Поради заедничките напори на балтичките држави во претходните години за повторно стекнување независност во рамките на Распеаната револуција, нападот врз една од нив бил сфатен како напад врз сите.
Во 4:45 часот на 13 јануари, преку латвиското радио било емитувано соопштение од Народниот фронт со повик граѓаните да се соберат на плоштадот кај Ришката катедрала. Во 12:00 часот се одржала седница на Врховниот совет посветена на одбранбени прашања. Во 14:00 започнала демонстрацијата на Народниот фронт, на која се собрале околу 700.000 луѓе; советски хеликоптери фрлале воздушна пропаганда со летоци со предупредувања врз толпата. Народниот фронт ги повикал луѓето да изградат барикади. Врховниот совет одржал уште една седница по демонстрацијата, а пратениците биле замолени да останат во зградата преку ноќ. На вечерната седница бил упатен повик до советските војници да не ги почитуваат наредбите за употреба на сила против цивили.
Како што паднала ноќта, по наредба на владата, земјоделски и градежни машини и камиони натоварени со дрва пристигнале во Рига за изградба на барикади. Камиони, градежни машини и земјоделска механизација биле донесени во градот за блокирање на улиците. Луѓето веќе се собирале во текот на денот. Дел од нив се собрале на плоштадот кај Ришката катедрала, како што било побарано, а други пристигнале по пладневната демонстрација. Меѓу нив имало колеги и студенти, организирани од работни организации и образовни институции. Пристигнувале цели семејства, вклучувајќи жени, постари лица и деца. Дотогаш повеќето биле психолошки подготвени дека може да се случи нешто. Луѓе пристигнувале од целата земја. Барикадите главно се сметале за форма на ненасилен отпор, при што луѓето биле подготвени да формираат човечки штит. Сепак, многумина се вооружиле со што било достапно – од метални предмети до специјално изработени штитови и средства за цивилна одбрана. Некои подготвиле и молотови коктели, но тие биле одземени заради безбедност. Латвиската милиција била вооружена со автоматско оружје и пиштоли.
Подоцна латвиската влада била критикувана дека не обезбедила оружје, иако го имала, што било потврдено кога ОМОН го зазел Министерството за внатрешни работи и одзел значителна количина оружје (се тврдело дека имало околу 200 огнени оружја).
Камионите биле натоварени со градежен отпад, дрва и друг материјал. Користени биле и големи бетонски блокови, ѕидови, жични препреки и други материјали. Изградбата започнала вечерта на 13 јануари и траела околу три часа. Главните стратешки објекти биле зградите на Врховниот совет (Стариот град кај катедралата Свети Јаков), Советот на министри (центарот на градот кај катедралата Рождество Христово), Латвиска телевизија (на Закусала), радиото (Стариот град кај катедралата), меѓународната телефонска централа (центарот на градот), радиостаницата во Улброка и мостовите. Барикади биле изградени и во други делови на земјата, вклучително и во Лиепаја и Кулдига.
Посебно внимание било посветено на документирање на настаните, не само за евиденција и лични спомени, туку и за да се покаже на светот што се случува. Околу 300 странски новинари работеле во Рига во тоа време. Латвиската влада се грижела странските медиуми постојано да добиваат информации.
Многу стратешки објекти биле важни главно за пренос на информации. Тоа ќе овозможело, доколку Советите започнат напад, латвиските сили да ги задржат овие позиции доволно долго за да го информираат остатокот од светот. Меѓународната телефонска централа била клучна за одржување на врските со странство и со други делови од СССР. Често се наведува примерот со Литванија, која по советскиот напад била делумно отсечена од светот, а странските повици биле пренасочувани преку Рига. Латвиското радио и телевизија работеле постојано.
Радиото имало важна улога во животот на барикадите – се користело за организација на исхрана и одмор, повикување луѓе, како и за различни собири. Уметници биле поканувани да ги забавуваат луѓето. Шумари обезбедувале огревно дрво за огновите. Храна и пијалаци обезбедувале јавни институции, а граѓаните донирале чорапи, ракавици и освежување. Местата за спиење биле ограничени – често се користеле училишта. Некои спиеле на барикадите, а други се враќале дома. Здравствените проблеми кај некои луѓе се влошиле поради студот, заморот и стресот.
Биле поставени пунктови за прва помош со дополнителна медицинска опрема. Биле организирани смени – луѓето што оделе на работа биле заменувани од други. Работниците кои биле на барикадите добивале плата без оглед дали биле на работа. Премиерот Иварс Годманис редовно одржувал состаноци со командантите на барикадите. Народниот фронт учествувал во координација. Одлучено било најважните објекти да се бранат со милиција. Барикадите биле организирани по региони. Просоветските сили се обидувале да ги инфилтрираат и да шират гласини за напади.
5 Борби
На 14 јануари, командантот на советската армија во Балтичкиот воен округ Фјодор Кузмин издал ултиматум до претседателот на Врховниот совер Анатолиј Горбуновс, барајќи поништување на донесените закони.ОМОН ги нападнал мостовите Браса и Вецмилгравис. 17 автомобили биле запалени. Ноќта на 15 јануари, ОМОН двапати ја нападнал филијалата на Минската милициска академија во Рига. Подоцна тој ден, 10.000 луѓе се собрале на митинг на Интерфронт, каде бил прогласен Селатвискиот комитет за спасување како нова власт, а ова било објавено и во советските медиуми.
На 16 јануари, Врховниот совет организирал пратениците да останат во зградата преку ноќ. Во 16:45 часот, при нов напад на мостот Вецмилгравис, возачот на Министерството за сообраќај Робертс Мурниекс бил застрелан и подоцна починал во болница, станувајќи првата жртва на барикадите. Уште две лица биле ранети. Во 18:30 часот ОМОН го нападнал мостот Браса, а во 20:45 часот се случил нов бомбашки напад.
На 17 јануари била прогласена тревога на барикадите, а штрајкувачкиот комитет на Комунистичката партија изјавил дека фашизмот повторно се раѓа. Делегација на Врховниот совет на СССР ја посетила Рига и по враќањето во Москва изјавила дека Латвија поддржува неограничена власт на претседателот на СССР.
На 18 јануари Врховниот совет одлучил да формира комитет за национална самоодбрана, а Народниот фронт го повлекол повикот за одбрана на барикадите.
На 19 јануари, погребот на Робертс Мурниекс се претворил во демонстрација. Таа ноќ ОМОН уапсил и претепал пет членови на доброволна единица.
На 20 јануари, околу 100.000 луѓе се собрале во Москва во поддршка на балтичките држави, барајќи оставка од советските власти. Таа вечер била најкрвавата – ОМОН и други единици го нападнале латвиското Министерство за внатрешни работи. Убиени биле двајца полицајци, снимателот Андрис Слапинш и 17-годишен ученик. Гвидо Зваигзне подоцна починал од повредите. Неколку други лица, вклучувајќи новинари, биле повредени. По борбата, ОМОН се повлекол во зградата на Комунистичката партија.
На 21 јануари, Врховниот совет повикал млади луѓе да се приклучат на системот на Министерството за внатрешни работи. Горбуновс отпатувал во Москва на разговор со Горбачов. На 22 јануари, Пуго негирал дека наредил напад.
На 24 јануари бил формиран оддел за јавна безбедност за заштита на барикадите.
На 25 јануари, по погребот на жртвите, бранителите на барикадите се повлекле.
6 Последици и понатамошни настани
Самите барикади останале на улиците на Рига подолго време; на пример, оние кај Врховниот совет биле отстранети дури во есента 1992 година. Во март, делумно како одговор на јануарските настани и делумно поради претстојниот советски референдум за зачувување на федерацијата, кој Латвија имала намера да го бојкотира, бил одржан референдум за независност, при што три четвртини од учесниците гласале „за“. Латвија се соочила со понатамошни напади од просоветските сили подоцна во 1991 година – на 23 мај, кога ОМОН извршил напад врз пет латвиски гранични пунктови и за време на обидот за државен удар во 1991 година, кога биле заземени неколку стратешки објекти кои биле бранети за време на барикадите, при што еден цивил (возачот Рајмондс Салминш) бил убиен од советските сили. Обидот за државен удар ја поттикнал латвиската влада, која првично планирала постепена сецесија, да прогласи целосна независност, која била признаена од Советскиот Сојуз на 6 септември. Советскиот Сојуз се распаднал во декември 1991 година.
7 Одговорност
Главните напади биле извршени од ришкиот ОМОН, но за време на нападот врз Министерството за внатрешни работи била забележана и друга борбена единица. Се претпоставува дека таа единица била Алфа група, која била видена во акција за време на нападот врз Вилнус. Во интервју со филмскиот режисер Јурис Подниекс, еден офицер на ОМОН изјавил дека првично било планирано да се нападне Рига, а не Вилнус. Во последен момент, една недела пред нападот врз Вилнус, планот бил променет. Тој исто така тврдел дека ОМОН од Рига бил толку добро подготвен што немало потреба советската војска, која тогаш била присутна во Рига, да се вклучи.
ОМОН не делувал самостојно – по заземањето на „''Пресес Намс''“, тие тврделе дека високи функционери на советската влада – Борис Пуго и Михаил Горбачов – знаеле за нападот, но и двајцата ја негирале вмешаноста, а Врховниот совет ја обвинил Комунистичката партија. Во декември, пред настаните, Народниот фронт во своите инструкции за „часот X“ тврдел дека се подготвува државен удар од страна на групата „Сојуз“ во рамките на Врховниот совет на СССР.
Дмитриј Јужков признал дека советската војска била одговорна за првите бомбашки напади, но никој не презел одговорност за останатите, за кои комунистичкиот печат ги обвинувал латвиските националисти. Врз основа на овие и последователните настани, неколку офицери на ОМОН биле судени, иако многумина не биле осудени; КМЛ, Интерфронт, Селатвискиот јавен комитет за спас и неколку поврзани организации биле забранети од парламентот поради обидот за државен удар, а двајца нивни лидери биле судени за предавство. На 9 ноември 1999 година, Ришкиот окружен суд прогласил десет поранешни офицери на ОМОН за виновни за нивната вмешаност во нападите.
Виктор Алкснис префрлил голем број балтички сили на ОМОН во територијата на Приднестровие во Молдавија, во поддршка на тамошниот сепаратистички режим, каде што Владимир Антуфеев, командант на ришкиот ОМОН, станал министер за безбедност (првично под лажно име), функција што ја извршувал до 2012 година. Тој се појавил во Украина како „заменик премиер“ на руската поддржана Донечка Народна Република во јули 2014 година.
8 Ненасилен отпор
Барикадите биле движење на ненасилен отпор, бидејќи учесниците биле јавно охрабрувани да не носат оружје, и покрај тоа што Советскиот Сојуз применувал брутални мерки против демонстрантите.
НАродниот фронт на Латвија развил план наречен „Инструкции за часот X“, објавен во печатот во декември 1990 година. Во него било наведено дека сите протести мора да бидат ненасилни и дека сè треба да се документира со фотографии и видеа за да постојат докази против можната пропаганда.
И покрај ветувањата на Михаил Горбачов дека нема да се користи насилство за промена на власта во балтичките држави, армијата на СССР и внатрешните структури нападнале локални власти и стратешки објекти во Литванија и Латвија во јануари 1991 година, при што биле убиени службеници и цивили.
9 Наследство
Во 1995 година бил формиран фонд за поддршка на „Учесниците во барикадите од 1991 година“. Фондот е наменет за семејствата на жртвите и собира информации за учесниците. Во 2001 година фондот го основал „Музејот на барикадите од 1991 година“ за да ги направи достапни собраните историски материјали.
20 јануари е ден на сеќавање на учесниците во барикадите, а тие се одбележуваат и на 18 ноември, 4 мај и 21 август. Учесниците добиваат Спомен-медал за учесниците во барикадите од 1991 година. Ова одликување било воспоставено во 1996 година, а од 1999 година се доделува од државата на лица кои покажале храброст и несебичност. Барикадите се одбележани и со бројни споменици низ Латвија.
10 Поврзано
* Јануарски настани (1991)
* Црн јануари
* Распеана револуција
* Балтички Пат
11 Библиографија
*