Руси во Естонија

Во Естонија, населението на етничките Руси се проценува на 306.801, од кои повеќето живеат во главниот град Талин и другите урбани области на окрузите Харјума и Ида-Вирума. Мала населба на руски стари верници на брегот на Чудско-псковското Езеро има повеќе од 300-годишна историја, големо мнозинство од етничкото руско население во земјата потекнува од имиграцијата од Русија и другите делови на поранешниот СССР во текот на 1944 година. – 1991 година советскиот период на Естонија.
1 Рани контакти
Современиот збор на естонски јазик за Русите ''vene (lane)'' веројатно е поврзан со стар германски збор ''veneð'' што се однесува на Вендите, говорители на словенски јазик кои живееле на јужниот брег на Балтичкото Море во средниот век.
Војниците на принцот Јарослав Мудриот од Киевска Русија ги поразиле естонските ''Чуди'' во околу 1030 година и ја основале тврдината ''Јуриев'' (во денешно Тарту), која можеби опстанала таму до околу. 1061 година, кога бранителите на тврдината биле поразени и истерани од племето ''Сосоли''.
Поради блиските трговски врски со републиките Новгород и Псков, малите заедници на православни трговци и занаетчии од овие соседни држави понекогаш останувале во естонските градови во средновековната ''Тера Маријана'' подолг временски период. Помеѓу 1558 и 1582 година, Иван IV (Царство Русија) зазел големи делови од копното на Естонија, но на крајот неговите трупи биле истерани од шведските и литванско-полските војски.
2 17 век до независна Естонија
Почетокот на континуираното руско населување во денешна Естонија датира од крајот на 17 век кога неколку илјади источни православни стари верници, бегајќи од верските прогони во Русија, се населиле во областите кои тогаш биле дел од Шведското Царство во близина на западниот брег на Чудско-псковското Езеро.
Во 18 век, по руското освојување на северниот балтички регион, вклучувајќи ја и Естонија, од Шведска во Големата северна војна (1700–1721), следел втор период на имиграција од Русија. Според новото владеење, власта во регионот останала првенствено во рацете на местното балтичко германско благородништво, но ограничен број административни работни места постепено биле преземени од Русите, кои се населиле во Ревал (Талин) и други поголеми градови.
Релативно поголем број етнички руски работници се населиле во Талин и Нарва во периодот на брзиот индустриски развој на крајот на 19 век и почетокот на 20 век. По Првата светска војна, уделот на етничките Руси во населението во границите на новонезависна Естонија изнесувал 7,3%. Околу половина од нив биле домородни етнички Руси кои живееле во областа Петсери (Печори) и источно од реката Нарва („ Естонска Ингрија“), во двете области кои биле додадени на естонската територија според мировниот Тартски договор од 1920 година, но биле префрлени во Руската СФСР во 1944 година.
По Првата светска војна, Естонија станала независна држава каде што етничките Руси основале културни самоуправи според естонскиот закон за културна автономија од 1925 година.
Државата била толерантна кон Руската православна црква и станала дом на многу руски емигранти по Руската револуција во 1917 година .
3 Втората светска војна и советска Естонија
По окупацијата и анексијата на балтичките држави од страна на Советскиот Сојуз во 1940 година, следела репресија и на етничките Естонци и на етничките Руси. Според Сергеј Исаков, речиси сите општества, весници, организации на етничките Руси во Естонија биле затворени во 1940 година, а нивните активисти биле прогонувани. Земјата останала припоена кон Советскиот Сојуз до 1991 година, освен периодот на нацистичката германска окупација помеѓу 1941 и 1944 година. Во текот на трансферот на населението, илјадници естонски граѓани биле депортирани во внатрешните делови на Русија (најчесто Сибир), а огромен број советски граѓани кои зборувале руски јазик биле охрабрени да се населат во Естонија. За време на советскиот период, руското население во Естонија пораснало од околу 23.000 луѓе во 1945 година на 475.000 во 1991 година, а другото население што зборувало руски на 551.000, што претставува 35% од вкупното население во својот врв.
Во 1939 година, етничките Руси сочинувале 8% од населението; сепак, по анексијата на околу земјиште од страна на Руската СФСР во јануари 1945 година, вклучувајќи го Ивангород (тогаш источното предградие Нарва) и округот Печори, Естонија го загубила најголемиот дел од своето меѓувоено етничко руско население. Од околу 20.000 Руси што останале во Естонија, мнозинството припаѓало на историската заедница на стари верници.
Повеќето од денешните Руси во Естонија се неодамнешни мигранти и нивни потомци кои се населиле за време на советскиот период помеѓу 1945 и 1991 година. Откако Советскиот Сојуз ја окупирал и анектирал Естонија, Латвија и Литванија во 1940 година. сталинистичките власти извршиле репресии против многу истакнати етнички Руси активисти и бели емигранти во Естонија. Многу Руси биле уапсени и погубени од различни советски воени трибунали во 1940-1941 година. Откако Германија го нападнала Советскиот Сојуз во 1941 година, балтичките држави бргу паднале под германска контрола. Многу Руси, особено членовите на Комунистичката партија кои пристигнале во областа со почетната окупација и анексија, се повлекле; оние кои паднале во германските раце биле третирани сурово, многумина биле погубени.
По војната, на жителите на Нарва во најголем дел не им било дозволено да се вратат и тие биле заменети со бегалци и работници административно мобилизирани главно меѓу Русите, како и другите делови на Советскиот Сојуз. До 1989 година, етничките Руси сочинувале 30,3% од населението во Естонија.
За време на Распеаната револуција, Интердвижењето, Меѓународното движење на работниците на ЕССР, го организирал локалниот руски отпор кон движењето за независност и наводно ги претставува етничките Руси и другите Русофони во Естонија.
4 Постсоветска Естонија (1991–денес)
Денес повеќето Руси живеат во Талин и главните североисточни градови Нарва, Кохтла-Јарве, Јихви и Силамае. Руралните области се населени речиси целосно со етнички Естонци, освен брегот на Чудско-псковското Езеро, кое има долга историја на заедници на староверници. Во 2011 година, професорот по социологија на Универзитетот во Тарту, Марју Лауристин, открил дека 21% биле успешно интегрирани, 28% покажале делумна интеграција и 51% биле неинтегрирани или малку интегрирани.
Постојат напори од страна на естонската влада да ја подобри својата врска со руската заедница преку поранешниот премиер Јури Ратас кој започнал да учи руски јазик за да има подобра комуникација со нив. За бранител на интересите на рускојазичното малцинство се смета и поранешната претседателка Керсти Каљулаид, која претходно се преселила во Нарва со цел „''подобро да ги разбере луѓето и нивните проблеми''“. Помладата генерација е подобро интегрирана со остатокот од земјата, како што се приклучување на војската преку регрутација и подобрување на нивните вештини за естонски јазик.
4.1 Државјанство
Естонија признава државјанство само за преокупациските граѓани или потомците од таквите (вклучувајќи ги и долгорочните руски доселеници од претходните приливи, како што е брегот на Чудско-псковското Езеро и 10.000 жители на округот Печори), наместо да дава естонска националност на сите советски граѓани кои живеат во Естонија. Законот за државјанство ги предвидува следните барања за натурализација на оние луѓе кои пристигнале во земјата по 1940 година, од кои мнозинството биле етнички Руси: познавање на естонскиот јазик, Уставот и ветување за лојалност кон Естонија. Владата нуди бесплатни курсеви за подготовка за испитот за Устав и Закон за државјанство, а надоместува до 380 евра за јазични студии.
Според законот, жителите без државјанство не смеат да се избираат за националниот парламент ниту за Европскиот парламент, но имаат право да гласаат на општинските избори. Од 2 јули 2010 година, 84,1% од жителите на Естонија се естонски државјани, 8,6% се државјани на други земји (главно Русија) и 7,3% се „''лица со неодредено државјанство''“.
Помеѓу 1992 и 2007 година, околу 147.000 луѓе добиле естонско или руско државјанство или ја напуштиле земјата, со што процентот на жители без државјанство од 32% се намалил на околу 8%. Според извештајот на Амнести интернешенал за 2015 година, приближно 6,8% од населението на Естонија не се државјани на земјата.
Кон крајот на 2014 година бил предложен амандман на законот со кој требало да им се даде естонско државјанство на деца од родители кои не се државјани на државата кои престојувале во Естонија најмалку пет години.
4.2 Јазични барања
Воочената тешкотија на јазичните тестови станала точка на меѓународна расправа, бидејќи владата на Руската Федерација и голем број организации за човекови права  се спротивставиле со образложение дека им отежнуваат на многу Руси кои не го научиле јазикот да добијат државјанство на краток рок. Како резултат на тоа, тестовите биле донекаде изменети, поради што бројот на лица без државјанство постојано се намалувал. Според естонските власти, во 1992 година, 32% од жителите немале каква било форма на државјанство. Во мај 2009 година, Регистарот на население објавил дека 7,6% од жителите имаат недефинирано државјанство и 8,4% имаат странско државјанство, главно руско. Бидејќи Руската Федерација била призната како држава наследник на Советскиот Сојуз, сите поранешни граѓани на СССР се квалификувале за природно родено државјанство на Русија, достапно на барање, како што е предвидено со законот „''За државјанство на РСФСР''“ кој бил во сила до крајот на 2000.
4.3 Политика
Историски гледано, Естонската Централна партија е најпопуларна партија меѓу граѓаните што зборуваат на руски јазик. Во 2012 година, била поддржана од до 75% од етничките не-Естонци.
Во 2021 година, некои експерти излегле со шпекулации дека од 2019 година, поддршката на Конзервативната народна партија на Естонија се зголемила во руската заедница (особено во округот Ида-Вирума, кој има мнозинство Руси), и покрај естонскиот национализам на партијата и честопати антируската реторика и позиции. Тие шпекулирале дека тоа се должи на партиското спротивставување на федерализмот на Европската Унија и на омекнувањето на тогашната реторика на партијата за Русија, како и на нејзината тогашна коалиција со Партијата на центарот. Сепак, и покрај овие тврдења, Конзервативната народна партија имала слаби резултати во округот Ида-Вирума за време на парламентарните избори во Естонија во 2023 година, со само 8,4% од гласовите во таа област, што е нивен најнизок резултат. Во тој округ, левичарската и руското малцинство ориентирана естонска Обединета лева партија направила пробив за време на овие избори и добила 14,9% од гласовите. Оваа партија, исто така, имала подобри резултати во Талин, каде што живее значително руско малцинство, отколку во повеќето други делови на Естонија.
4.4 По окрузи
Округ, Руси, Проценти
Ида-Вирума, 94.835, 71%
Харјума, 173.526, 27%
Тарту, 15.887, 9,7%
Валга, 3.413, 12,1%
Лане-Вирума, 5.197, 8,7%
Парнума, 5.526, 6,3%
Ланема, 1.521, 7,3%
Јигева, 1.834, 6,6%
Раплама, 1.072, 3,1%
Пилва, 783, 3,2%
Вирума, 1.170, 3,4%
Виљандима, 1.092, 2,3%
Јарвама, 693, 2,3%
Сарема, 204, 0,6%
Хиујуна, 48, 0,5%
Вкупно, 306.801, 22,0%
5 Значајни Руси од Естонија
* Вилхелм Кихелбекер (1797–1846), руски патриотски поет и Декебрист (1825) револуционер; израснат во Естонија.
* Леонид Кулик (1883–1942), руски минералог, ја предводел (1927) првата советска експедиција за истражување на Тунгуската експлозија; роден во Тарту.
* Игор Северјанин (Игор Лотарјов, 1887–1941), поет; живеел, се оженил и умрел во Естонија.
* Николај Векшин (1887–1951), морнар, кормилар на бронзениот медал, освојувач на естонски брод од 6 метри на Олимписките игри во Амстердам во 1928 година.
* Борис Нарцисов (1906–1982), руски емигрант поет; израснат и образован во Естонија.
* Николај Степулов (1913-1968), освоил сребрен медал во бокс, лесна класа на Летните олимписки игри 1936 година во Берлин.
* Алексеј II Московски (1929–2008), поранешен патријарх на Руската православна црква; роден и израснат во Естонија.
* Светлана Циркова-Лозоваја (р. 1945), поранешна мечувачка, претставник на СССР, двапати го освои олимпиското злато во тимска флорет (1968, 1972); живее во Естонија од рана возраст.
* Михаил Велер (р. 1948), руски писател; работи во Талин.
* Марина Каљуранд (р. Рајевскаја, р. 1962), естонска политичарка, пратеник во Европскиот парламент, поранешен министер за надворешни работи.
* Ана Леванди (родена Кондрашова, р. 1965), поранешна уметничка лизгачка, претставник на СССР, освоила сребро на Светското првенство во 1984 година; живее во Талин.
* Валери Карпин (р. 1969), руски фудбалски менаџер и поранешен играч, од 2021 година менаџер на репрезентацијата на Русија; роден во Нарва.
* Антон Ваино (р. 1972), началник на кабинетот на извршната канцеларија на претседателот на Русија; роден во Талин.
* Кристина Калас (р. 1976), естонска политичарка, лидер на политичката партија ''Естонија 200'' од нејзиното основање во 2018 година.
* Татјана Михајлова-Сар (р. 1983), ја претставувала Естонија на Евровизија 2014 година; живее во Естонија од рана возраст.
* Јевгени Осиновски (р. 1986), естонски политичар и поранешен лидер на Естонската Социјалдемократска партија
* Лео Комаров (Леонид Комаров, р. 1987), играч на хокеј на мраз, претставник на Финска, Светски шампион од 2011 година и златен медалист на Зимските олимписки игри 2022 година; роден во Нарва.
* Валентина Голубенко (р. 1990), шаховски велемајстор, претставувајќи ја Хрватска, светски шампион во категоријата У18 девојки во 2008 година; живее во Естонија од рана возраст.
* Елина Нечаева (р. 1991), сопран, ја претставувала Естонија на Евровизија 2018 година.
* Алика Милова (р. 2002), пејачка, ја претставувала Естонија на Изборот за песна на Евровизија 2023 година.
6 Дополнителна литература
**********