Релјеф (вајарство)

Релјеф или подиг — скулпторско обликување каде што скулпторот создава фигури или други облици што не стојат слободно, туку се прицврстени за рамнината или отстапуваат од неа. Фигурите делумно се поврзани со основата или заднината, а делумно се издвојуваат од неа.
Изразот релјеф е изведен од латинскиот глагол ''relievo'' (подигне). Македонскиот еквивалент за ова е подиг. За да се создаде подигната или релјефна слика, важно е да се остави впечаток дека обликуваната фигура е подигната над рамнината на заднината. Релјефот има грб што е помалку чувствителен и побезбеден за прицврстување од статуа што стои слободно. Во материјали како што се метали, глина, гипс, керамика или ламинирана хартија, обликот може да се додаде или подигне само од заднина, а бронзените споменици се прават со лиење.
Релјефот е посоодветен за прикажување сложени предмети со многу ликови во многу активни пози (на пример, битки) отколку за самостојна скулптура. Најстарите архитектонски елементи биле насликани, што помагало да се определи обликот, особено во низок релјеф. Фигурите во релјеф често се украсни геометриски фигури или обрасци на зеленило, како што се арабески во исламската уметност.
1 Начин на изведба
Според начинот на изведба, дали фигурата се издвојува од основата или е потопена во неа, се разликуваат:
* висок релјеф (''alto-rilievo'') — облиците доста се издвојуваат, мораат да бидат испакнати најмалку 50 % од прикажаните фигури, можат да бидат дури и целосно пластични,
* среден релјеф (''mezzo-rilievo'')
* низок релјеф (исто така basrelief или ''basso-rilievo'') — фигурата е само малку подигната од основата (примери се монети и медали),
* плиток (низок) релјеф (''rilievo schiacciato'') — речиси е само изгребан во основата,
* длабок или потонат релјеф (''cavo-rilievo'') — обликот е втиснат или врежан, и
* комбиниран релјеф.
Определбата на овие поими е различна и во голем дел е севкупност на облици. Затоа некои автори претпочитаат да избегнуваат поими. Разликата помеѓу висок и низок релјеф е многу субјективна, и многу често двете се поврзани во едно уметничко дело. Повеќето високи релјефи содржат делови со низок релјеф, обично во заднина. Таков пример е фризот на Партенон, каде поединечните делови и глави се во висок релјеф, а долниот дел и нозете се во низок релјеф.
1.1 Висок релјеф или висок подиг
Висок релјеф (''alto rilievo'' на италијански) е кога повеќе од половина од масата на фигурата излегува од заднината. Делови од темата обично се прикажуваат во целосна длабочина, за разлика од нискиот релјеф, каде што елементите изгледаат потиснати. Така, високиот релјеф го користи истиот стил и техники како самостојната скулптура и, во случај на една фигура, го дава истиот впечаток како и самостојната скулптура. Сите култури и раздобја во кои се создавале големи скулптури ја користат оваа техника во монументалната скулптура и архитектура.
Повеќето од многуте големи релјефни прикази во старогрчката скулптура користат многу висока верзија на висок релјеф, со елементи во заднина што поминуваат еден преку друг за да укажат на длабочината. Високиот релјеф станал преовладувачки облик за фигурен релјеф во западната скулптура, слична на онаа што се наоѓа во индиските храмови. Нискиот релјеф почесто се користел за помали грчки скулптури како што се лични гробници и помали украсени површини како фризови на големи згради.
Хеленистичките и римските релјефи на саркофазите биле спуштани со дупчалка, а не со длето, што овозможувало композиции преполни со фигури, како што е ''Лудовизевиот саркофаг на битка'' (250-260 н. е.). Такви се и огромните појаси на релјефи со кои се обвиткани римските славолаци (триумфални капии). Во европското средновековие, високиот релјеф најчесто се користел за сите дела во камен, но нивните релјефи не се толку високи како во Стара Грција. Многу високиот релјеф главно се користел во ренесансата како наѕидна погребна уметност, а подоцна и во неокласичните тимпанони и јавни споменици.
1.2 Барелјеф или низок подиг
Низок релјеф (француски ''Basrelief'', италијански ''basso rilievo'') е изведба на фигура со мала вкупна длабочина и обично се користи за монети. Во најнискиот релјеф, релативната длабочина на елементите е прикажана искривено и нема ефект кога се гледа од страна, но кога се гледа од предната страна делува како тридимензионална слика. Оваа техника е помалку трудоинтензивна бидејќи бара помалку заднина за отстранување, но и помалку моделирање и затоа е поевтина за изработка. Во уметноста на Стариот Египет и другите култури на древниот Близок Исток и Азија, како и во Мезоамерика, вообичаено се користел многу низок релјеф за целокупната композиција. Овие фигури честопати биле обоени за да се помогне во определувањето на облиците. Боите не преживеале до денес, но можат да се откријат преку посебни постапки.
Вавилонската ''Иштарина порта'', која сега се наоѓа во Берлин, е изработена во низок релјеф обликуван во тула, глазиран и во бои. Во Египет понекогаш се користел гипсот, а веројатно и на други места, но условите за негово зачувување мораат да бидат многу добри. Римските украсни штукатури се познати главно од Помпеја и други градови што биле затрупани во пепелта на Везув. Нискиот релјеф е релативно редок во западната средновековна уметност, вообичаен е во дрвените изведби или сцените на внатрешните страни на преклопените олтарни крила.
Оживувањето на нискиот релјеф започнало во раната ренесанса. ''Tempio Malatestiano'' во Римини, пионерска класицистичка градба што ја проектирал Леон Батиста Алберти околу 1450 година, на внатрешните и надворешните ѕидови има низок релјеф што го изработил Агостино ди Дучо. Ренесансниот малтер многу често се користел за внатрешни украсни дела, како што се облоги на ѕидовите и таваните. Во подоцнежната западна уметност, до преродбата во XX век, нискиот релјеф се користел главно за помали дела или во комбинација со висок релјеф за да се даде чувство на длабочина, особено за сцени со многу фигури и предели или архитектонска заднина. Така, сликите во преден план се врежани во висок релјеф, а оние во заднина во низок релјеф. Кај нискиот релјеф може да се користи каков било медиум или техника за вајање, а најчести се клепање на камен и леење. Големите архитектонски композиции во низок релјеф оживеале во XX век, кога биле популарни на зградите во ар деко и сродните стилови.
''Среден релјеф'' или полурелјеф или ''mezzo-rilievo'' е донекаде неточно определен поим за низок релјеф. Типична определба е дека само до половина излегува од заднината. Длабочината на прикажаните елементи обично е малку искривена.
Плиток релјеф или ''rilievo stiacciato'' се користи за делот на заднината со главни елементи изработени во низок релјеф. Стилот го усовршил италијанскиот ренесансен скулптор Донатело. Ова е многу плиток релјеф што се вклопува во гравурата и тешко се согледува.
1.3 Длабок релјеф
Длабокиот или потонат релјеф во голема мера е ограничен на уметноста на Стар Египет, каде што е многу вообичаен, дури и преовладувачки, тип во раздобјето Амарна (18-та династија). Претходно, главно се користел за големи релјефи на надворешни ѕидови и за хиероглифи. Фигурата е направена со резба на рамна површина. Во поедноставена облик, фигурите обично се прилично рамни, како кај хиероглифите, во повеќето случаи самата фигура е во низок релјеф, а само дел од неа е во потонатиот дел. Во некои случаи ликовите и другите елементи се во многу низок релјеф, тешко се издигнуваат до основната површина, додека други се пополни, со некои вдлабнати делови. Овој начин ја намалува работата на отстранување на заднината, а во исто време овозможува нормално моделирање на релјефот.
Техниката е најуспешна при силна сончева светлина, бидејќи ги нагласува оцртите и облиците што се во сенка. Некои релјефи, особено надгробните споменици со глави или бисти од Стариот Рим и подоцна од западната уметност, ја оставиле „рамката“ на основно ниво околу работ на релјефот или ја поставиле главата во полукружна вдлабнатина во блокот.
1.4 Прозорски релјеф
Техниката на длабоко релјеф не треба да се меша со прозорскиот релјет или ''intagliu'' што се гледа на врежан печат, каде што сликата е целосно обликувана во негатива. Фигурата излегува на површината на таков начин што кога е втисната во восок дава нормален релјеф. Таков релјеф е вистна во јувелирството како камеја.
Неколку многу доцни хеленистички монументални резби од Египет користат целосен „негативно“, моделирање, како на печат.
1.5 Мали предмети
Релјефите за мали предмети се издлабени од разни материјали, главно од слонова коска, дрво и восок. Релјефите често се наоѓаат во украсните уметности како што се керамиката и металната обработка. Малите бронзени релјефи често се во облик на плочи кои се додаваат во покуќнината или во рамка. Се користат различни техники за моделирање, како што е ''repoussé'' во метал, каде што релјефните слики се втиснати на тенок лист од долната страна со помош на удари. Лиење во бронза или други метали е исто така широко користена техника. Лиење и репусе често се користат заедно за да се забрза производството и да се додадат повеќе детали во конечниот релјефен облик. Гравирањето на скапоцени камења е високо престижна активност уште од древно време во многу евроазиски култури. Релјефи во восок биле изработувани барем од времето на ренесансата.
Резбата во слонова коска се користела уште од древно време. Бидејќи материјалот, иако скапоцен, е многу издржлив, па претставува голем дел од зачуваната световна уметност од доцната антика до денес. Во готскиот период, во Париз и во други средишта, резбањето на релјефи во слонова коска станало приличен луксуз. Тие, исто така, создадоа мали диптиси и триптиси со мноштво религиозни прикази, обично од Новиот завет, и световни предмети во низок релјеф. Обично тоа биле тркалезни ковчези со огледала, чешли, рачки и други мали предмети, како и поголеми ковчези, како што е примерот ''Ковчег со сцени на романси (каталогизиран како Волтерс 71264'') од Балтимор, Мериленд, Соединетите Американски Држави. Релјефите можат да бидат печати направени од глина или калап втиснат во глина, за сериско производство. Украсните релјефи во гипс или штуко може да бидат многу поголеми. Овој облик на архитектонско украсување се појавува во многу стилови во доцната ренесансна на Запад и во исламската архитектура.
2 Материјал
Релјефот може да изработува во најразлични материјали, а најчести се: камен, глина, метали, дрво, слонова коска, скапоцени и полускапоцени камења, восок итн.