Јудита

''Јудита'' — едно од најважните хрватски книжевни дела, епска поема напишана од „таткото на хрватската книжевност“ Марко Марулиќ во 1501 година.
1 Изданија
Делото било завршено на 22 април 1501 година, и било објавено три пати за време на животот на Марулиќ. Првото издание го организирал Петар Сриќиќ од Сплит и било отпечатено во Венеција од Гуљелмо да Фонтането на 13 август 1521 година, односно 20 години откако било напишано. Еден постоечки примерок од првото издание се чува во Францисканска библиотека во Дубровник, а другиот се чува во библиотеката на задарското семејство Паравија, која денес е дел од Научната библиотека на Задар.
Второто издание било уредено од задарскиот библиотекар Јеролим Мирковиќ, и објавено на 30 мај 1522 година. Било илустрирано со девет дрворезки што ги прикажувале воените сцени. Деветтата дрворезка била потпишана со буквата М, и затоа се претпоставува дека самиот Марулиќ е автор на дрворезите. Една копија од изданието на Мирковиќ ѝ ја подарил Иван Кукуљевиќ на Универзитетската библиотека, а другата копија, која сè уште се чува во Збирката на ракописи и стари книги на Универзитетската библиотека, потекнувала од наследството на Кукуљевиќ.
Третото издание било отпечатено на 29 јануари 1522 година, за Јакомо ди Негри, библиотекар од Дубровник. (Со трансфер на датумот од венецијанскиот календар, датумот на објавување би бил 29 јануари 1523 година.) Единствениот преживеан примерок од тоа издание се чува во Баварската државна библиотека во Минхен.
2 Тема и влијание
Фреквенцијата на печатење укажува дека текстот го пронашол својот читателски публицитет не само во Сплит, кој во тоа време имал најмногу 200 писмени граѓани, туку и во другите далматински центри. Песната содржи 2126 додекасложни стихови, со цезури по шестиот слог, составени во шест книги (hr). Јазичната основа на книгата била сплитскиот чакавски говор и штокавската лексика, како и глаголскиот оригинал на легендата; делото на тој начин го најавило единството на хрватскиот јазик, како што самиот Марулиќ изјавил на корицата „hr"/„изложено во хрватски стихови“.
''„Јудита“'' на Марулиќ нема ниту еден од декоративните епитети типични за народните епови. Епската поема била значајна и по хуманистичкиот третман на субјектот и петраркистичките описи на авторот за убавината на Јудита. ''„Јудита“'' е интересна како културен споменик, како и по составот. Изборот на авторот на субјект кој истовремено се занимава со чин на херојство и со злосторство сугерира дека тој ја привилегирал книжевната структура (заплет, драма) на материјалот, а дури потоа ги земал предвид неговите моралистички призвуци.
Тематски, ''„Јудита“'' се занимава со приказната за вдовицата Јудита, која со својот херојски чин - предавството, заведувањето и убиството на асирскиот генерал Олоферн - го спасила градот Бетулија. Не било случајност што Марулиќ ја избрал приказната за библиската Јудита. Неговото дело делумно произлегло од неговата желба да им понуди книжевност „дури и на оние кои не разбираат научни книги“, а заплетот се чини дека имал современи паралели - татковина нападната од странци, додека Балканот бил зафатен од „источниот змеј“ - отоманските Турци. Во однос на политичката и моралната тежина, може да се каже дека ''„Јудита“'' служи како пример за вербата во Бога и во вечната правда.
3 Заплет
3.1 Првата книга
Првата книга го опишува вавилонскиот владетел Навуходонозор II (кој ги освоил Сирија и Палестина), неговото убиство на Арфаксад и неговата желба да владее со светот. Навуходоносор го испраќа својот генерал Олоферн да освои што е можно повеќе земја, тероризирајќи ги жителите.
3.2 Втората книга
Воената кампања на Олоферн, која се протегала низ многу земји, конечно го доведува во Израел. Луѓето, во ужас, му се молат на Бога за спасение.
3.3 Третата книга
Олоферн ја опсадува Бетулија, прекинувајќи го водоснабдувањето на градот. По многу тешкотии, водачите на градот решаваат да се предадат, но војводата Озија ги моли Евреите да бидат трпеливи уште пет дена, да го чекаат Божјото спасение.
3.4 Четвртата книга
Јудита, вдовица на Менасес, му се моли на Господ и, заедно со Абра, нејзината робинка, бега од градот истата ноќ. Бог ѝ го дава дарот на извонредна убавина, кој таа ќе го искористи за да го заведе Олоферн.
3.5 Петтата книга
Олоферн ја поканува Јудита на вечера во својот шатор. На четвртиот ден од фестивалот, пијаниот Олоферн заспива. Јудита му ја отсекува главата и ја поставува на градските порти пред очите на своите луѓе. Тие бегаат во ужас, а оние што остануваат лесно се протерани од граѓаните.
3.6 Шестата книга
Шестата книга ги опишува настаните во Ерусалим по заминувањето на војската на Олоферн. Првосвештеникот Елијаким пристигнал со своите свештеници да ја види Јудита. Таа заминува за Ерусалим и се враќа по три месеци. Никогаш не се премажила и во земјата владеел мир додека била жива. По нејзината смрт граѓаните ја оплакувале седум дена.
4 Преводи
''„Јудита"'' била преведена на стандарден хрватски јазик во 20 век: во 1969 година, Иван Сламинг објавил прозен превод на првото поглавје, а во 1983 година, Марко Грчиќ објавил книга што го содржела целиот превод со споредба со оригиналниот текст. Никица Колумбиќ објавил лирски превод на првото поглавје во 1971 година и го завршил преводот во 1985 година.