Правосудство на МРО

Правосудсвото на МРО е составен дел од структурата на Македонската револуционерна организација и e паралелна судска институција преку која се остварувала организациската власт и законодавство на еден дел од територијата на Отоманското Царство.
1 Создавање и развиток на револуционерното правосудство
Кон крајот на XIX и почетокот на XX век, Македонската револуционерна организација започнала со изградување на својата организациска мрежа и револуционерна власт, а паралелно започнал и процесот на создавање на револуционерното правосудство.
Во почетокот судската улога ја играле самите револуционерни комитети и војводи, а по Рилскиот конгрес биле создадени специјални правосудни институции и органи.
Со оваа паралелна судска власт се бојкотирале и избегнувале турските судови, како во областа на кривично-правните дела така и во областа на граѓанско-правните спорови .
За револуционерното правосудство на Организацијата имал голем број на историски извори, тука влегуваа изворната документација на самата Организацијата како и нејзините уставо-статутарни акти, а дополнително светло фрлаат и спомените на македонските револуционери.
1.1 Првите чекори
Формално-правно основите на револуционерното правосудство се наоѓаат во Првиот устав и Првиот правилник на Македонската револуционерна организација од 1894 година во кој биле регулирани прават и обврските на организациските членови, како и казните и нивните извршители. Во првиот Устав меѓу другото се истакнува:
*''член 10. За следење на делата на внатрешните и надворешните непријатели и за претпазување од нив, секој комитет има своја тајна полиција''*''член 13. Накажувањето му се определува од месниот комитет и се извршува во согласност со Централниот''
додека пак во првиот правилник се регулирани детално Казните, Тајна полиција и обврските на членовите:
*''Член 19. Ниеден работник не смее да се откаже од извршување на каква било задача која му е поставена од организацијата''*''Член 26. Членовите на организацијата не смееле да го напаѓаат управното тело, и воопшто делото, таквите се сметале за пакосници''*''Член 34. Тајната полиција се состои од две одделенија, истражно и казанено. На чело на двете одделенија стоеле по еден раководител кои биле поставувани од раководителот на комитетот. Раководителот на истражното одделение поставувал 3 помошници кои не се познавале меѓу себе ''*''Член 35. Задача на истражната полиција е да го следи поведението на своите ечленови но и на христијанското и муслиманско население и да ја прати активноста на јавната и тајната османска полиција и да го известува својот комитет''*''Член 37. Задача на казнената полиција е да ги спроведува казните кон сите кој му наштетиле на делото''*''Член 43. Се однесува на смртните казни, За да се изврши смртна казна требало дозвла од ЦК''*''Член 44. Смртната казна можела да биде извршена и од специјално пратеништво на ЦК''
Првите-уставо статутарни акти првенствено биле насочени кон реулирање на внатрешните и надворешните потреби на Организацијата но со појавата на првите чети Македонска револуционерна организација таа добила значење:
1.2 Првите судови
Со појавата на четите Организацијата започнала вистински да ја контролира територијата и тогаш се направени првите напори за создавање на граѓанските судови кој својата конечна физијономија ќе ја добијат со Правилникот на ВМОРО. Кон крајот на 1899 година бил одржан собир на четите од Струмичкиот револуционерен округ во селото Моноспитово, Гоце Делчев во својсво на главен четнички инспектор меѓу другото од селаните побарал:
Интересно сведоштво за селските судови дава Славејко Арсов во своите спомени каде истакнува:
Дополнителна светлина врз револуционерното судство дава и организациската документација како што е пресудата на ''Костурскиот револуционерен комитет'' во која е забележано:
Ваквите случувања и пресуди биле дел од секојдневниот живот во Македонија и Одринско но со текот на времето се покажало дека постојните нормативни акти не се доволно прецизни и се претесни за работата на понатамошното револуционерно судство.
Затоа правосудството на Организацијата било дополнето и својата конечна физиономија ја добива со правилникот на ВМОРО.
2 Правосудството според Правилникот на ВМОРО
Судскиот систем на Организацијата својата конечна физиономија ја добива со Правилникот на ВМОРО донесен на Рилскиот конгрес во 1905 година. Овој Правилник се состоел од 216 члена подделени во XVI глави, а правосудсвото било регулирано со XIV, XIV и XVI глава.
2.1 Глава XIV
Оваа глава ги регулирала:
::''A) Судоустројсвото''::''Б) Мировно судство (судска постапка)''::''В) Казни'':Член 189. Членовите-работници и десетниците се судат и накажуваат од месните комитети (селски, градски и реонски), должностите на последните од околиските комитети, должностите на околиските комитети-од окружните, членовите на последните од Централниот комитет.
:Член 191. За дела од обикновен карактер, недоволните од решенијата на првата инстанца, можат да се жалат до наредниот повисок комитет.
:Член 192. Сите членови на Внатрешната Македонско-одринска револуционерна организација, независно од нивната должност и положба се еднакви пред организациските закони.
:Член 195. Казните секој пат имаат поправителна дејност (цел). Виновниците се накажуваат сообразно со карактерот и големината на вината и престапката.
:Член 206. Понижувањето и унакажувањето на труповите на убиените и смислено мачење при исполнување на смртните пресуди строго се забранува. Нарушителите на тоа се судат и накажуваат.
2.2 Глава XIV
Во оваа глава се регулирани ''Граѓанските судови''.
:Член 207. За дела од неорганизациски карактер (било да се граѓански или воени) се избираат специјално за тоа судски тела.
:Член 208. Судски тела се: селски, градски и околиски. Тие се избираат по истиот начин и едновремено со соодветни комитети. Составот им е од 3-5 членови со едногодишен мандат.
:Член 209. Недоволните од решенијата на првата инстанца имаат право да се жалат пред околиски суд, како втора и последана инстанца.
:Член 210. Во случај на родбински врски со некој од судиите или сомнение за пристрасност, по желаба на која и да е од заинтересиранитре страни се допушта изземање на судски лица, кои се заменуваат само за тоа дело со некои други.
:Член 211. Како раководни начела и суд служат: месното обичајно право, чиста совест, справедливост и спогодба.
:Член 212. Судиите фатени во пристрасност и несправедливост строго се накажуваат.
:Член 213. Исполнување на пресудте се дава на соодветни комитетски орган.
:Член 214. Судењето е бесплатно.
2.3 Глава XVI
Во оваа глава е ''Општиот одеел''.
:Член 216. За зачувување на единството на Организацијата, се употребува само постојниот правилник .
Од последните глави од правилникот на ВМОРО се гледа дека Организацијата се стремела да ги регулира, не само сопствените организациски дела, туку и граѓанско-правниоте спорови на населението со што започнала да наликува на една паралелна држава или како што ја нарекувале Подземна република со свој сопствен судски систем.