Елизабет Гаскел

Елизабет Клегхорн Гаскел (родена како Стивенсон; родена на 29 септември 1810 - починала на 12 ноември 1865), честопати нарекувана госпоѓа Гаскел — англиска романописка, биографка и писателка на кратки раскази. Нејзините романи нудат детални студии за викторијанското општество, вклучувајќи го и животот на многу сиромашните. Нејзиниот прв роман, ''Мери Бартон'', бил објавен во 1848 година. Нејзината единствена биографија ''„Животот на Шарлот Бронте“'', објавена во 1857 година, станала спорна и значајна во воспоставувањето на трајната слава на семејството Бронте. Меѓу најпознатите романи на Гаскел се ''„Кренфорд“'' (1851–1853), ''„Север и југ“'' (1854–1855) и ''„Сопруги и ќерки“'' (1864–1866), сите адаптирани за телевизија од страна на Би-би-си.
1 Ран живот
Родена е како Елизабет Клегхорн Стивенсон на 29 септември 1810 година во Линдзи Роу, Челзи, Лондон, денес Чејн Вок 93. Докторот кој ја породил бил Ентони Тод Томсон, чија сестра Катерина подоцна станала маќеа на Гаскел. Таа била најмладата од осум деца; само таа и нејзиниот брат Џон го преживеале детството. Нејзиниот татко, Вилијам Стивенсон, унитаријанец од Бервик-на-Твид, бил свештеник во Фејлсворт, Ланкашир, но ги напуштил своите редови од совесни причини. Тој се преселил во Лондон во 1806 година со договор дека ќе биде назначен за личен секретар на Џејмс Мејтланд, 8-ми Ерл од Лодердејл, кој требало да стане генерален гувернер на Индија. Сепак, тоа работно место не се материјализирало и Стивенсон бил номиниран за Чувар на евиденцијата на благајната.
Неговата сопруга, Елизабет Холанд, потекнувала од семејство основано во Ланкашир и Чешир кое било поврзано со други познати унитарски семејства, вклучувајќи ги Веџвудови, Мартинови, Тарнерови и Дарвинови. Кога таа починала 13 месеци по раѓањето на Гаскел, нејзиниот сопруг го испратил бебето да живее со сестрата на Елизабет, Хана Ламб, во Натсфорд, Чешир.
Нејзиниот татко во текот на 1814 година се преженил со Кетрин Томсон. Тие имале син, Вилијам, во 1815 година, и ќерка, Кетрин, родена во 1816 година. Иако Елизабет поминала неколку години без да го види својот татко, на кого била посветена, нејзиниот постар брат Џон често ја посетувал во Натсфорд. Џон бил предодреден за Кралската воена морнарица уште од рана возраст, како неговите дедовци и чичковци, но не добил предност во службата и морал да се приклучи на Трговската морнарица со флотата на Источноиндиската компанија. Џон исчезнал во 1827 година за време на експедиција во Индија.
2 Карактер и влијанија
Гаскел голем дел од своето детство го поминала во Чешир, каде што живеела со својата тетка Хана Ламб во Натсфорд, градот што го овековечила како ''Кранфорд''. Тие живееле во голема куќа од црвена тула наречена Хит (денес Хитвејт). Таа прераснала во убава млада жена, добро негувана, уредно облечена, љубезна, нежна и внимателна кон другите. Нејзиниот темперамент бил смирен и прибран, радосен и невин, уживала во едноставноста на селскиот живот.
Во периодот од 1821 до 1826 година таа посетувала училиште во Ворикшир управувано од госпоѓиците Бајерли, најпрвин во Барфорд, а од 1824 година во Ејвонбенк надвор од Стратфорд на Ејвон, каде што го добила традиционалното образование по уметност, класиците, пристојноста и пристојноста што им се давале на младите дами од релативно богати семејства во тоа време. Нејзините тетки ѝ ги давале класиците за читање, а нејзиниот татко ја охрабрувал во учењето и пишувањето. Нејзиниот брат Џон ѝ испраќал современи нови книги и описи за неговиот живот на море и неговите искуства во странство.
Откако го напуштила училиштето на 16-годишна возраст, таа заминала во Лондон за да помине време со своите братучеди од Холандија. Таа, исто така, поминала некое време во Њукасл на Тајн (со семејството на преподобниот Вилијам Тарнер) и оттаму го направила патувањето до Единбург. Брат на нејзината маќеа бил минијатурниот уметник Вилијам Џон Томсон, кој во 1832 година го насликал нејзиниот портрет (погледнете горе десно). Во исто време, Дејвид Данбар извајал биста.
3 Брачен живот и писателска кариера
На 30 август 1832 година, г-ѓа Гаскел се омажила за унитарниот свештеник Вилијам Гаскел, во Натсфорд. Тие го поминале својот меден месец во Северен Велс, престојувајќи кај нејзиниот чичко, Самуел Холанд, во Плас-ин-Пенрин во близина на Портмадог. Потоа Гаскелови се населиле во Манчестер, каде што Вилијам бил свештеник во капелата Крос Стрит и најдолгогодишен претседател на библиотеката „Портико“. Индустриската околина на Манчестер и книгите позајмени од библиотеката влијаеле врз пишувањето на Елизабет во индустрискиот жанр. Нивната прва ќерка се родила мртвородена во 1833 година. Нивните други деца биле Маријана (1834), Маргарет Емили, позната како Мета (1837), Флоренс Елизабет (1842) и Џулија Брадфорд (1846). Маријана и Мета учеле во приватното училиште што го водела Рејчел Мартино, сестра на Хариет, блиска пријателка на Елизабет. Флоренс се омажила за Чарлс Кромптон, адвокат и либерален политичар, во 1863 година.
Во март 1835 година, г-ѓа Гаскел започнала да води дневник во кој го документирала развојот на нејзината ќерка Маријана: таа го истражувала родителството, вредностите што ги придавала на нејзината улога како мајка; нејзината вера и, подоцна, односите помеѓу Маријана и нејзината сестра, Мета. Во 1836 година, таа станала коавторка со својот сопруг на циклус песни, ''„Скици меѓу сиромашните''“, дело кое било објавено во ''списанието „Блеквудс“'' во јануари 1837 година. Во 1840 година, Вилијам Ховит ја објавил книгата „ ''Посети на извонредни места“,'' која содржела прилог насловен како ''„Клоптон Хол“'' од „Дамата“, првото дело напишано и објавено исклучиво од неа. Во април 1840 година, Ховит ја објавила книгата ''„Руралниот живот на Англија“'', која вклучувала и второ дело насловено како ''„Белешки за обичаите на Чешир“''.
Во јули 1841 година, Гаскелови заминале најпрвин во Белгија а потоа и во Германија. Германската книжевност имала силно влијание врз нејзините кратки раскази, од кои првиот го објавила во 1847 година како ''„Три ери“ на Либи Марш'', во ''„Хоуитс журнал“'', под псевдонимот „Котон Мадер Милс“. Но, други влијанија, вклучувајќи ја и ''„Социјална политика“'' на Адам Смит, овозможиле многу пошироко разбирање на културното опкружување во кое биле сместени нејзините дела. Нејзината втора приказна објавена под псевдонимот била ''„Клисарскиот херој“''. Последен пат го употребила во 1848 година, со објавувањето на нејзината приказна ''„Божиќни бури и сонце“''.
Околу 20 години, почнувајќи од 1843 година, Гаскелови заминувале на одмор во Силвердејл на Моркампскиот залив, а особено престојувале во кулата Линдет. Ќерките Мета и Јулија подоцна изградиле куќа, „Шилинг“, во Силвердејл.
Синот, Вилијам (1844–45), починал во детството, а оваа трагедија ја потикнала во пишувањето на првиот роман на Гаскел, ''Мери Бартон''. Бил готов за објавување во октомври 1848 година, кратко пред да се преселат на југ. Доживеал огромен успех, продавајќи илјадници примероци. Ричи го нарекол „''голема и извонредна сензација''“. Бил пофален од Томас Карлајл и Марија Еџворт. Таа ги оживеала преполните сиромашни населби во Манчестер на читателите кои сè уште не биле запознаени со преполните тесни улички. Нејзината очигледна длабочина на чувствата била очигледна, додека нејзиниот начин на фраза и опис бил опишан како најголем од времето на Џејн Остин.
Во 1850 година, Гаскелови се преселиле во вила на Плимут Гроув број 84. Таа ја зела својата крава со себе. За вежбање, таа со задоволство пешачела три милји за да му помогне на друго лице во неволја. Во Манчестер, Елизабет ги напишала своите преостанати книжевни дела, додека нејзиниот сопруг одржувал одбори за социјална помош и ги подучувал сиромашните во својата студија. Кругот со кој се дружеле Гаскелови вклучувал писатели, новинари, религиозни дисиденти и социјални реформатори како што се Вилијам и Мери Ховит и Хариет Мартино. Поети, покровители на книжевноста и писатели како што се Лорд Хотон, Чарлс Дикенс и Џон Раскин го посетувале Плимут Гроув, како и американските писатели Хариет Бичер Стоу и Чарлс Елиот Нортон, додека диригентот Чарлс Хале, кој живеел во близина, ја подучувал една од нивните ќерки да свири пијано. Пријателката на Елизабет, Шарлот Бронте, престојувала таму три пати, а во една прилика се скрила зад завесите во дневната соба бидејќи била премногу срамежлива за да се сретне со другите посетители на Гаскелови.
На почетокот на 1850 година, Гаскел му пишала на Чарлс Дикенс барајќи совет за тоа како да ѝ помогне на девојка по име Пасли која ја посетувала во затвор. Пасли ѝ дала модел за главниот лик на ''Рут'' во 1853 година. ''„Лизи Ли“'' била објавена во март и април 1850 година, во првите броеви на списанието на Дикенс „''Household Words“'', во кое требало да бидат објавени многу од нејзините дела, вклучувајќи ги ''„Кранфорд“'' и ''„Север и Југ“'', нејзината новела ''„Мојата госпоѓа Ладлоу“'' и кратки раскази.
Во јуни 1855 година, Патрик Бронте ја замолил Гаскел да напише биографија за неговата ќерка Шарлот, и следствено таа го објавила ''„Животот на Шарлот Бронте“'' во 1857 година, значаен развој во книжевната кариера на Гаскел. Нејзиниот избор да го привилегира приватниот живот на Бронте пред нејзината јавна книжевна кариера бил неконвенционален и се покажал како контроверзен. Во 1859 година, Гаскел заминала во Витби за да собере материјал за ''„Љубовниците на Силвија“'', која била објавена во 1863 година. Нејзината новела ''„Братучетка Филис“'' била серијализирана во ''списанието „Корнхил“'' од ноември 1863 година до февруари 1864 година. Серијализацијата на нејзиниот последен роман, ''„Сопруги и ќерки“'', започнала во август 1864 година во ''„Корнхил“''. Таа починала од срцев удар во 1865 година, додека била во посета на куќа што ја купила во Холиборн, Хемпшир. ''„Сопруги и ќерки“'' била објавена во форма на книга на почетокот на 1866 година, прво во Соединетите Американски Држави, а потоа, десет дена подоцна, во Британија.
Нејзиниот гроб се наоѓа во близина на капелата Брук Стрит, Натсфорд.
4 Репутација и повторна евалуација
Репутацијата на г-ѓа Гаскел од нејзината смрт до 1950-тите била олицетворена во проценката на Лорд Дејвид Сесил во ''„Раните викторијански романописци'' “ (1934) дека таа била „''целосна жена''“ и „''вложувала пофални напори да ги надмине своите природни недостатоци, но сè останало залудно''“ (цитирано во Стоунман, 1987, од Сесил, стр. 235). Во еден остар непотпишан осврт за ''„Север и Југ“'' во ''весникот „Лидер“'' Гаскел е обвинета дека прави грешки за Ланкашир, што жител на Манчестер не би ги направил, и се вели дека жена (или свештеници и свештенички лица) не можат да „''разберат индустриски проблеми''“, „''знаат премалку за памучната индустрија''“ и немаат „''право да ја зголемуваат збунетоста пишувајќи за неа''“.
Романите на г-ѓа Гаскел, со исклучок на ''„Кранфорд“'', постепено западнале во заборав кон крајот на 19 век; пред 1950 година, таа била отфрлена како спореден автор со добра проценка и „женски“ сензибилитети. Арчи Стентон Витфилд рекол дека нејзиното дело е „како мешавина од темјанушки, орлови нокти, лаванда, мињонет и слако трње“ во 1929 година. Сесил (1934) кажал дека ѝ недостасува „машкоста“ потребна за правилно справување со општествените проблеми (Чепман, 1999, стр. 39–40).
Сепак, критичката плима започнала да се променува во корист на г-ѓа Гаскел кога, во 1950-тите и 1960-тите, социјалистичките критичари како Кетлин Тилотсон, Арнолд Кетл и Рејмонд Вилијамс го преиспитале описот на социјалните и индустриските проблеми во нејзините романи (видете Мур, 1999 за елаборација) и - сфаќајќи дека нејзината визија е спротивна на преовладувачките ставови во тоа време - го сметале тоа за подготовка на патот за гласните женски движења. На почетокот на 21 век, со делото на г-ѓа Гаскел „''вклучено во современите преговори за националноста, како и за родовите и класните идентитети''“, ''Север и Југ'' - еден од првите индустриски романи што го опишуваат судирот меѓу работодавачите и работниците - станал препознаен како прикажување на сложени социјални судири и нудење позадоволителни решенија преку Маргарет Хејл: портпарол на авторката и најзрело творештво на Гаскел.
Во нејзиниот вовед во ''„Кембричкиот придружник на Елизабет Гаскел“'' (2007), збирка есеи што ја претставуваат моменталната стипендија на Гаскел, Џил Л. Матус го нагласува растечкиот углед на авторката во викторијанските книжевни студии и како нејзиното иновативно, разновидно раскажување се справува со брзите промени во текот на нејзиниот живот.
5 Литературен стил и теми
Првиот роман на Гаскел, ''„Мери Бартон“'', бил објавен анонимно во 1848 година. Најпознати од нејзините преостанати романи се ''„Кренфорд“'' (1851–1853), ''„Север и југ“'' (1854–1855) и ''„Сопруги и ќерки“'' (1864–1866). Таа станала популарна по своето пишување, особено по своите приказни за духови, потпомогната од Чарлс Дикенс, кој ги објавил нејзините дела во неговото списание „''Household Words“''. Нејзините приказни за духови се во „готски“ стил, што ги прави доста различни од нејзината „индустриска“ фикција.
Иако нејзиното пишување се придржува до викторијанското, вклучително и употребата на името „Госпоѓа Гаскел“, таа обично ги формулирала своите приказни како критики на современите ставови. Нејзините рани дела биле под силно влијание на социјалната анализа на Томас Карлајл и главно се концентрирале на фабричката работа во Мидлендс. Таа обично ја нагласувала улогата на жените, со сложени наративи и реалистични женски ликови. Гаскел била под влијание на делата на Џејн Остин, особено во ''„Север и Југ“,'' кои изобилно позајмуваат од заплетот за додворување во ''„Гордост и предрасуди“''. Таа била етаблиран романописец кога Патрик Бронте ја поканил да напише биографија за неговата ќерка, иако се грижела, како писателка на фикција, дека ќе биде „тешко“ да се „биде точна и да се држи до фактите“. Нејзиниот однос кон класата продолжува да ги интересира социјалните историчари, како и читателите на фикција.
5.1 Теми
Унитаризмот како движење поттикнува разбирање и толеранција кон сите религии и иако Гаскел се обидувала да ги сокрие своите верувања, таа силно се чувствувала во врска со овие вредности кои ги исполнувале нејзините дела; во ''Север и Југ'', „Маргарет како црковна жена, нејзиниот татко дисидентот, Хигинс неверникот, клекнале заедно. Тоа не им наштетило.“
5.2 Употреба на дијалект
Стилот на Гаскел е значаен по тоа што им става зборови од местни дијалекти во устата на ликовите од средната класа и раскажувачот. Во ''„Север и Југ“,'' Маргарет Хејл предлага ''да се среди'' куќата на Бушер, па дури и на шега нуди да ја научи мајка си преку зборови како што е ''knobstick''. Во 1854 година, таа ја бранела својата употреба на дијалект за да изрази поинаку неискажливи концепти во писмо до Волтер Севиџ Ландор:...Ќе се сетите на употребата на зборот „необработен“ од страна на селските луѓе. Не можам да најдам друг збор за да го изразам точното чувство на чудна, необична пуста непријатност, а понекогаш ги „митеризирам“ луѓето користејќи го. 
Таа исто така го користела дијалектскиот збор „nesh“ (лице кое лесно чувствува студ, кој датира од староанглискиот јазик, кај ''Мери Бартон'':Седни овде: тревата е речиси сува до овој момент; а ти не си ниту еден од нив кој настинува. 
исто така на ''Север и Југ'' :И не сакав да ме сметаат за свеж и мек., 
и подоцна во „Манчестерскиот брак“ (1858):Сега, не сум против да бидам штребер за другите луѓе. Можам да издржам добар удар и никогаш да не ја сменам бојата; но, ако ме ставите во операционата сала во амбулантата, ќе се разболам како девојче.и:По смртта на г-ѓа Вилсон, Нора се врати кај нив, како медицинска сестра на новородениот мал Едвин; на која позиција не беше поставена без прилично силен говор од страна на гордиот и среќен татко; кој изјави дека ако открие дека Нора некогаш се обидела да го скрие момчето со лаги или да го направи лош, било да е телесно или ментално, таа треба да си замине истиот ден.
6 Дела
Извор:
6.1 Романи
*''Мери Бартон'' (1848)
*''Кранфорд'' (1851–1853)
*''Рут'' (1853)
*''Север и Југ'' (1854–1855)
*''Мојата Госпоѓа Ладлоу'' (1858–1859)
*''„Работа во темната ноќ“'' (1863)
*''Љубовниците на Силвија'' (1863)
*''Сопруги и ќерки: Секојдневна приказна'' (1864–1866)
6.2 Новели и збирки
*„''Куќата во Мурленд''“ (1850)
*„''Исповедите на г-дин Харисон''“ (1851)
*„''Лизи Ли''“ (1855)
*„''Околу софата''“ (1859)
*„''Вештерката Лоис''“ (1859; 1861)
*„''Братучетката Филис''“ (1863–1864)
*„Сивата жена и други приказни“ (1865)
6.3 Кратки раскази
* „Трите ери на Либи Марш“ (1847)
* „Херојот на Секстон“ (1847)
* „Божиќни бури и сончева светлина“ (1848)
* „Рака и срце“ (1849)
* „Марта Престон“ (1850)
* „Бунарот на Пен-Морфа“ (1850)
* „Срцето на Џон Мидлтон“ (1850)
* „Исчезнувања“ (1851)
* „Домашните проблеми на Беси“ (1852)
* „Приказната на старата медицинска сестра“ (1852)
* „Камберлендскиот стрижач на овци“ (1853)
* „Мортон Хол“ (1853)
* „Карактеристики и приказни на хугенотите“ (1853)
* „Мојот француски господар“ (1853)
* „Приказната на штитоносецот“ (1853)
* „Манир на компанијата“ (1854)
* „Половина од животот“ (1855)
* „Сиромашната Клер“ (1856)
* „Пропаста на Грифитс“ (1858)
* „Инцидент кај Нијагарините водопади“ (1858)
* „Гревот на еден татко“ (1858), подоцна повторно објавен како „Конечно“
* „Бракот во Манчестер“ (1858)
* „Куќата со духови“ (1859)
* „Духот во градинарската соба“ (1859), подоцна „Искривената гранка“
* „Полубраќата“ (1859)
* „Чудно доколку е вистина“ (1860)
* „Сивата жена“ (1861)
* „Шест недели во Хепенхајм“ (1862)
* „Кафезот во Кранфорд“ (1863)
* „Замокот Кроули“ (1863),
* „Одмор на еден свештеник“ (1865)
6.4 Нефикција
* „Белешки за Чеширската царина“ (1840)
*''Проколната раса'' (1855)
*''Животот на Шарлот Бронте'' (1857)
* „Француски живот“ (1864)
* „Колумна со озборувања од Париз“ (1865)
6.5 Поезија
*''Скици меѓу сиромашните'' (со Вилијам Гаскел; 1837)
*''Рими за воздржаност'' (1839)
7 Наследство
Куќата на Плимут Гроув останала во сопственост на семејството Гаскел до 1913 година, по што останала празна и западнала во запуштеност. Манчестерскиот универзитет ја стекнал нејзината сопственост во 1969 година, а во 2004 година ја стекнал Фондот за историски градби на Манчестер, кој потоа собрал пари за нејзина реставрација. Надворешните реновирања биле завршени во 2011 година; денес е отворена за јавноста како историска куќа-музеј. Во 2010 година, споменик на Гаскел бил откриен во Поетскиот агол во Вестминстерската опатија. Панелот го посветила нејзината пра-пра-пра-внука Сара Принс и бил положен венец. Градскиот совет на Манчестер вовел награда во име на Гаскел, доделена за да се признае вклученоста на жените во добротворна работа и подобрување на животите. Библиомемоарот ''„Госпоѓа Гаскел и јас: Две жени, две љубовни приказни, одвоени два века“'' од Нел Стивенс бил објавен во 2018 година.
Драматуршката писателка Маргарет Макнамара напишала драма базирана на романот, која била изведена во 1949 година. Нејзиниот роман „''Сопруги и ќерки“'' бил емитуван на телевизијата на Би-Би-Си во 1999 година. Во 2004 година, на телевизијата на Би-Би-Си била емитувана телевизиска мини-серија од нејзиниот роман од 1854 година ''„Север и југ“''. Во 2007 година, нејзината новела во три дела ''„Кранфорд“'' со Џуди Денч во главната улога била емитувана на телевизијата на Би-Би-Си.
Спомен-салата Гаскел, селската сала на Силвердејл, е така именувана бидејќи додека се собирале средства за изградбата на салата во 1928 година, еден донатор понудил 50 фунти, или 100 фунти доколку била именувана така: разговорот е снимен од романописецот Вили Рајли во неговата автобиографија.
Обновената капела на Крос Стрит во Манчестер сместува колекција од сувенири од писателката во собата Гаскел во новата зграда.