Саудиска Арабија

Саудиска Арабија, службено: Кралство Саудиска Арабија или КСА (|ٱلسَّعُوْدِيَّة) — земја во Западна Азија што претставува најголем дел од Арапскиот Полуостров. Со површина од приближно 2.150.000 км<sup>2</sup>, Саудиска Арабија е географски најголема суверена држава во Западна Азија, втора по големина во Арапскиот свет (по Алжир), петта по големина во Азија и 12-та по големина во светот. Саудиска Арабија се граничи со Јордан и Ирак на север, Кувајт на североисток, Катар, Бахреин и Обединетите Арапски Емирати на исток, Оман на југоисток и Јемен на југ. Земјата е одделена од Синај (Египет) на северозапад со Акапскиот Залив. Саудиска Арабија е единствената земја и со крајбрежје на Црвеното Море и со крајбрежје на Персискиот Залив, а поголемиот дел од нејзината територија се состои од сушна пустина, низини и планини. Од октомври 2018 година, саудиската економија била најголема на Блискиот Исток и 18-та по големина во светот. Саудиска Арабија исто така има едно од најмладото население на светот, приближно 50 проценти од нејзиното население од 34,2 милиони е под 25 години.
Територијата што денес ја сочинува Саудиска Арабија во минатото претставувала место на неколку антички култури и цивилизации. Праисторијата на Саудиска Арабија покажува некои од најраните траги на човечка активност во светот. Втората по големина религија во светот, исламот, се појавила во денешна Саудиска Арабија. Во почетокот на 7 век, исламскиот пророк Мухамед го обединил населението во Арабија и создал единствено исламско религиозно водство.. По неговата смрт во 632 година, неговите следбеници брзо ја прошириле територијата под муслиманска власт надвор од Арабија, освојувајќи огромни и невидени територии (од Пиринејскиот Полуостров на запад до денешен Пакистан на исток) за неколку децении. Арапските династии кои потекнуваат од денешна Саудиска Арабија владееле преку Праведниот Калифат (632-661), Омејадскиот Калифат (661-750), Абасидскиот Калифат (750-1517) и Фатимидскиот Калифат (909-1171), како и бројни други династии во Азија, Африка и Европа.
Областа на денешна Саудиска Арабија порано се состоела од главно четири различни региони: Хеџаз, Наџд и делови од Источна Арабија (Ал-Ахса) и Јужна Арабија (Асир). Кралството Саудиска Арабија било основано во 1932 година од Абдул Азиз бин Сауд. Тој ги обединил четирите региони во единствена држава преку низа освојувања кои започнале во 1902 година со заземањето на Ријад, домот на предците на неговото семејство, династијата Сауд. Од тогаш Саудиска Арабија е тоталитарна апсолутна монархија, делотворно наследна диктатура управувана по исламистички линии.. Ултраконзервативното вехабистичко верско движење во рамките на сунитскиот ислам е наречено „''преовладувачка одлика на саудиската култура''“, со неговото глобално ширење во голема мерка финансирано од трговија со нафта и гас. Саудиска Арабија понекогаш се нарекува „''Земја на двете свети џамии''“ бидејќи во земјата се наоѓаат Месџид ел-Харам (во Мека) и џамијата на Пророкот (во Медина), двете најсвета места во исламот. Официјален јазик на државата е арапски.
Нафтата била откриена на 3 март 1938 година и следена од неколку други откритија во источната провинција. Од тогаш Саудиска Арабија станала втор најголем производител на нафта во светот (зад САД) и најголем извозник на нафта во светот, контролирајќи ги вторите најголеми резерви на нафта во светот и земјата се наоѓа на шесто место според најголеми резерви на гас. Кралството се категоризира со економија со високи приходи според Светска банка, но и со многу висок индекс на човековиот развој и е единствената арапска земја што е дел од најголемите економии на Г-20.
Државата привлекла критики од различни причини, вклучително: нејзината улога во граѓанската војна во Јемен, спонзорството на исламскиот тероризам, неуспехот да се донесат соодветни мерки против трговијата со луѓе и лошите податоци за човекови права, што се одликува со проблематичен третман кон жените, прекумерна и честопати вонсудска употреба на смртна казна, спонзорирана од државата дискриминација кон религиозните малцинства и атеисти, расизам и антисемитизам, кои се санкционирани од државата, и строгото толкување на шеријатскиот закон.
Кралството троши 8% од својот БДП на војската (највисоко во светот по Оман), што ја прави трет најголем воен потрошувач на светот, веднаш зад Кина и САД, и најголем увозник на оружје во светот во периодот од 2015 до 2019 година, примајќи половина од целиот извоз на оружје од САД на Блискиот Исток. Според Меѓународниот центар за претворање во Бон, Саудиска Арабија е 28-та милитаризирана земја во светот и квалитативно ужива во најдобрата воена опрема во регионот, веднаш по Израел. Сепак, во последниве години постојат постојани повици за стопирање на продажбата на оружје кон Саудиска Арабија, главно поради наводни воени злосторства во Јемен и особено по убиството на Џамал Кашогџи.
Саудиска Арабија се смета за регионална и средна сила. Покрај тоа што е член на Советот за соработка во Заливот, земјата е активна и основачка членка на Обединетите нации, Организацијата за исламска соработка, Арапската лига, ОПЕК и е исто така голем сојузник на НАТО.
1 Етимологија
После спојувањето на Кралството Хеџаз и Наџд, новата држава била именувана како ''ал-Мамлака ал-Арабија ас-Саудија'' (транслитерација на المملكة العربية السعودية на арапски јазик) со кралски декрет на 23 септември 1932 година од нејзиниот основач Абдулазиз бин Сауд. Иако ова е нормално преведено како „''Кралство Саудиска Арабија'', на македонски буквално значи „''Арапско саудиско кралство''“.
Зборот „''Саудиска Арабија''“ е изведен од елементот ''as-Saʿūdīyah'' во арапското име на земјата, што е вид придавка позната како нисба, формирана од династичкото име на саудиското кралско семејство, Сауд (арап. آل سعود ). Неговото вклучување го изразува ставот дека земјата е лична сопственост на кралското семејство. Сауд е арапско име формирано со додавање на зборот ''ел'', што значи „''семејство на''“ или „''Куќата на''“, на личното име на предокот. Во случајот на ел-Сауд, ова е Сауд ибн Мухамед ибн Мукрин, татко на основачот на династијата во XVIII век, Мухамед бин Сауд.
2 Историја
2.1 Праисторија
Постојат докази дека човековото живеење на Арапскиот Полуостров датира од пред околу 125.000 години. Студија од 2011 година открива дека првите современи луѓе кои се прошириле на исток низ Азија, ја напуштиле Африка пред околу 75.000 години преку Баб-ел-Мандеб што ги поврзува рогот на Африка и Арабија. Арапскиот Полуостров се смета за централна фигура во разбирањето на хомининската еволуција и дисперзии. Арабија претрпела екстремна еколошка флуктуација во квартарот, што довело до длабоки еволутивни и демографски промени. Арабија има богат долен палеолитски запис, а количината на места слични на Олдован во регионот укажува на значајна улога што Арабија ја имала во раната хомининска колонизација на Евроазија.
Во неолитот, цветале истакнати култури како што е ел-Магар, чиј центар се наоѓал во денешниот југозападен Наџд. ел-Магар може да се смета како „''неолитска револуција''“ во човековите знаења и вештини за ракотворби. Културата се одликува како една од првите во светот што вклучува широко распространето припитомување на животни, особено коњи, за време на неолитот. Освен коњите, откриени се животни како овци, кози, кучиња, особено од расата Салуки, ноеви, соколи и риби во форма на камени статуи и гравури на карпи. Статуите на ел-Магар биле направени од локален камен и се чини дека статуите биле фиксирани во централна зграда што можеби имала значајна улога во социјалниот и верскиот живот на жителите.
Во ноември 2017 година, во Шувајмис, ридско подрачје на северозападна Саудиска Арабија, биле откриени сцени на лов на кои се прикажани слики од најверојатно припитомени кучиња, кои наликуваат на хананското куче, носејќи каишки. Овие карпести гравури датираат повеќе од 8.000 години, што ги прави најраните прикази на кучиња во светот.
На крајот на 4 милениум п.н.е., Арабија влегла во бронзеното доба откако претрпела драстични трансформации; металите биле широко користени, а периодот се одликувал со погребувања, што било истовремено проследено со постоење на бројни храмови, кои вклучувале многу самостојни скулптури првично насликани со црвени бои.
2.2 Предисламски период
Најраната култура во Саудиска Арабија датира од Убаидскиот период, откако била откриена разна грнчарија во Досарија. Првичната анализа на откритието заклучила дека источната провинција Саудиска Арабија е татковина на најраните доселеници во Месопотамија, а по проширувањето, веројатно има сумерско потекло. Сепак, експертите како Џон Оутс за Убаидскиот период во источна Арабија заклучиле дека остатоците датираат од последните две фази од Убаидскиот период (период три и четири), додека неколку примери може да се класифицираат приближно како Убаидски период 3 или Убаидски период 2. Така, идејата дека колонистите од Саудиска Арабија емигрирале во јужна Месопотамија и ја основале првата култура во регионот, била напуштена.
Климатските промени и почетокот на сувоста можеби донеле крај на оваа фаза на населување, бидејќи постојат малку археолошки докази од милениумот што следел. Населувањето на регионот повторно се вратило во периодот на Дилмун, на почетокот на 3 милениум. Познатите записи од Урук се однесуваат на местото наречено Дилмун, поврзано во неколку наврати со бакар и во подоцнежниот период било извор на увезени дрвја во јужна Месопотамија. Голем број научници сугерираат дека Дилмун првично ја означувал Источната Провинција Саудиска Арабија, особено поврзана со најголемите населби на Дилмуните, Ум ан-Нуси и Ум-Ар-Рамад во внатрешноста и Тарут на брегот. Веројатно е дека островот Тарут бил главното пристаниште и главен град на Дилмун. Месопотамските врежани плочки од глина сугерираат дека, во раниот период на Дилмун, постоел облик на хиерархиска организирана политичка структура. Во 1966 година, земјени работи во Тарут истражиле античко погребно поле со импресивна статуа која датира од времето на Дилмунит (средината на 3 милениум п.н.е.). Статуата е локално изработена под силно месопотамско влијание врз уметничкиот принцип на Дилмун.
До 2200 година п.н.е., центарот на Дилмун од непознати причини се префрлил од Тарут и копното на Саудиска Арабија кон островот Бахреин и таму се појавила многу развиена населба, каде што биле откриени макотрпен храмски комплекс и илјадници гробишта што датираат од овој период.
До крајот на бронзеното време, историски запишаниот народ и земја (Мадијан и Мадијамци) во северозападниот дел на Саудиска Арабија се добро документирани во Библијата. Тие биле центрирани во Табук, и живееле од Вади Арабах на север до областа ел-Вејх на југ. Главниот град на Мадијамците била Куреја<ref>''''. Baker Publishing Group; 2016. p. 462., која се состоела од голема утврдена тврдина од 35 хектари, а под неа лежи заградена населба од 15 хектари. Во градот живееле од 10 до 12 илјади жители
. Ропството официјално било укинато во 1962 година.
7.1 Јазици
Официјален јазик на Саудиска Арабија е арапскиот. Трите главни регионални варијанти што ги зборуваат Саудијците се хиџаски арапски јазик (околу 6 милиони говорници), неџдиски арапски јазик (околу 8 милиони говорници) и заливски арапски јазик (околу 0,2 милиони говорници). Фаифи го зборуваат околу 50.000. Саудискиот знаковен јазик е главниот јазик на заедницата на глуви. Големите иселенички заедници зборуваат и на своите јазици, од кои најбројни се тагалог (700 000), Рохинџа (400 000), урду (380 000), египетски арапски (300 000) и индонезиски (250 000).
7.2 Религија
Буквално сите граѓани на Саудиска Арабија се муслимани и скоро сите жители на Саудиска Арабија се муслимани. Проценките на сунитското население во Саудиска Арабија се движат помеѓу 75% и 90%, а останатите 10-25% се шиитски муслимани. Официјалната и доминантна форма на сунитски ислам во Саудиска Арабија е попозната како вахабизам (поборниците го претпочитаат името салафизам, сметајќи го терминот вахабизам за погрден), кој бил основан на Арапскиот Полуостров од Мухамед ибн Абд ал-Вахаб во 18 век. Другите деноминации, како што е малцинскиот шиитски ислам, се систематски потиснати.
Според проценките, во Саудиска Арабија има околу 1.500.000 христијани, скоро сите странски работници. Саудиска Арабија им дозволува на христијаните да влегуваат во земјата како странски работници за привремена работа, но не им дозволува отворено да ја практикуваат својата вера. Процентот на граѓани на Саудиска Арабија кои се христијани е официјално нула, бидејќи Саудиска Арабија забранува религиозно преобраќање од ислам (отпадништво) и го казнува со смрт. Според истражувачкиот центар Пју, во Саудиска Арабија има 390.000 хиндуисти, скоро сите странски работници.
Можеби има значителен дел од атеисти и агностици во Саудиска Арабија, иако тие официјално се нарекуваат „''терористи''“..
Во својот извештај за верската слобода во 2017 година, американскиот Стејт департмент ја прогласи Саудиска Арабија за земја со посебна грижа (ЗКП).
7.3 Странци
Централниот оддел за статистика и информации на Саудиска Арабија го процени странското население на крајот на 2014 година на 33% (10,1 милиони). „Светска книга на факти“ на ЦИА проценила дека заклучно со 2013 година странските државјани кои живеат во Саудиска Арабија сочинуваат околу 21% од населението. Другите извори известуваат за различни проценки. по потекло од Индија: 1,5 милиони, Пакистан: 1,3 милиони, Египет: 900 000, Јемен: 800 000, Бангладеш: 400 000, Филипини: 500 000, Јордан/Палестина: 260 000, Индонезија: 250 000, Шри Ланка: 350 000, Судан: 250 000, Сирија: 100 000 и Турција: 80 000. Во Саудиска Арабија има околу 100.000 западни државјани, од кои повеќето живеат во сложени или затворени заедници.
Странски муслимани кои престојуваат во кралството десет години можат да поднесат барање за саудиско државјанство. (Приоритет им се дава на носителите на дипломи во различни научни области, и исклучок е направен за Палестинците кои се исклучени освен ако не се во брак со саудиски државјанин, заради инструкциите на Арапската лига што им забранува на арапските држави да им даваат државјанство.) Саудиска Арабија не е потписник на Конвенцијата на ООН за бегалци во 1951 година.
Како што расте саудиското население, а приходите од извоз на нафта стагнираат, притисокот за „''Саудизација''“ (замена на странски работници со Саудијци) расте, а саудиската влада се надева дека ќе го намали бројот на странски државјани во земјата. Саудиска Арабија протерала 800.000 Јеменци во 1990 и 1991 година и изградила саудиско-јеменска бариера против приливот на илегални имигранти и против шверцот на дрога и оружје. Во ноември 2013 година, Саудиска Арабија протерала илјадници илегални жители на Етиопија од Кралството. Разни субјекти за човекови права го критикувале постапувањето на Саудиска Арабија со ова прашање.. Над 500.000 работници мигранти без документи - претежно од Сомалија, Етиопија и Јемен - биле приведени и депортирани од 2013 година.
На 13 август 2020 година, Хјуман рајтс воч известил за десетици мигранти од Етиопија, кои биле присилно протерани од силите на Хутите, под изговор на мерките КОВИД-19, убиени и приведени од саудиските граничари. Мигрантите биле заробени од саудиските чувари кога се обиделе да избегаат од пограничната област. Истрагата предводена од „''Сандеј телеграф''“ ја открила состојбата на африканските мигранти кои биле приведени во Саудиска Арабија, наводно, затоа што во кралството имало Ковид-19. Тие биле тепани, и измачувани со електрични удари. Голем дел од мигрантите починале поради топлотен удар или со обид за самоубиство, откако биле сериозно тепани и измачувани. Мигрантите немаат соодветна животна состојба, обезбедување храна и вода.
8 Култура
Саудиска Арабија има вековни ставови и традиции, честопати потекнувајќи од арапската цивилизација. Главните фактори кои влијаат на културата на Саудиска Арабија се исламското наследство и бедуинските традиции, како и неговата историска улога како антички трговски центар.
8.1 Религијата во општеството
Регионот Хеџаз, каде се наоѓаат исламските свети градови Мека и Медина, е одредиште за аџилакот, и честопати се смета дека е лулка на исламот.
Исламот е државна религија на Саудиска Арабија и нејзиниот закон бара сите граѓани да бидат муслимани. Ниту граѓаните на Саудиска Арабија, ниту работниците-гости немаат право на слобода на вероисповед. Официјалната и доминантна форма на исламот во кралството е вахабизам. Застапниците го нарекуваат движењето „салафизам“ и веруваат дека неговото учење ја прочистува практиката на исламот од иновации или практики што отстапуваат од учењата на Мухамед и неговите придружници во седмиот век. Саудиската влада честопати се смета за активен угнетувач на шиитските муслимани заради финансирање на вахабистичката идеологија која ја осудува шиитската вера. Принцот Бандар бин Султан, саудиски амбасадор во САД, изјавил: „''На Блискиот Исток не е далеку времето кога ќе биде буквално„ Бог да им помогне на шиитите''“.
Саудиска Арабија е една од ретките земји кои имаат „''религиозната полиција''“ која патролира по улиците, прави увид во начинот на облекување, строга поделба на мажите и жените, присуство на молитва пет пати на ден, забрана за алкохол и други аспекти на шеријатот (исламски закон). (Во приватноста на однесувањето во домот може да биде далеку полабаво, а извештаите од „''Дејли меил''“ и „''Викиликс''“ укажуваат на тоа дека владејачкото саудиско кралско семејство применува различен морален код за себе, препуштајќи се на забави, дрога и секс.)
До 2016 година, кралството го користело месечевиот исламски календар, не меѓународниот грегоријански календар но во 2016 година кралството го објавил своето преминување во Грегоријанскиот календар за граѓански цели.
Во секојдневниот живот доминира исламското почитување. Бизнисите се затворени три или четири пати на ден од 30 до 45 минути за време на работното време, додека вработените и клиентите се испраќаат да се молат. Викендот е петок-сабота, а не сабота-недела, бидејќи петок е најсветиот ден за муслиманите. За многу години, само два верски празници биле јавно признати - Ед ал-Фир и Ед ал-Аш. (Ад ал-Фир е „''најголемиот''“ празник, тридневен период на „''гозба, дарување подароци и општо пуштање''“.)
Од 2004 година, приближно половина од емитуваното време на саудиската државна телевизија било посветено на религиозни теми. 90 проценти од книгите објавени во кралството биле на религиозни теми, а повеќето докторати доделени од неговите универзитети биле на исламски студии. Во системот на државно училиште, околу половина од предаваниот материјал е религиозен. Спротивно на тоа, доделените читања над 12 години основно и средно образование посветени на покривање на историјата, литературата и културите на немуслиманскиот свет достигнуваат вкупно околу 40 страници.
Требало да се надмине „''жестокиот религиозен отпор''“ за да се дозволат новини како што се хартиени пари (во 1951 година), женско образование (1964) и телевизија (1965) и укинување на ропството (1962). Јавната поддршка за традиционалната политичка / религиозна структура на кралството е толку силна што еден истражувач што интервјуираше Саудијци, практично не нашол поддршка за реформите за секуларизација на државата.
Поради религиозни ограничувања, саудиската култура нема каква било разновидност на религиозно изразување, згради, годишни фестивали и јавни настани. Прослава на други (не-вахабистички) исламски празници, како што се роденденот на Мухамед и Денот на ашурата, (важен празник за 10-25% од населението), се толерираат само кога се слават локално и во мал обем. Шиитите исто така се соочуваат со систематска дискриминација при вработувањето, образованието, правосудниот систем според Хјуман рајтс воч. Немуслиманските фестивали како Божиќ и Велигден воопшто не се толерираат, иако меѓу странските работници има скоро милион христијани, како и хиндуси и будисти. Не се дозволени цркви, храмови или други немуслимански домови за богослужба во земјата. Прозелитизирање од немуслимани и преобраќање од муслимани во друга религија е незаконско. Од 2014 дистрибуцијата на „''публикации што имаат предрасуди за кое било друго религиозно верување освен исламот''“ (како што се Библијата), наводно, се казнувало со смрт. Во судски случаи за правна компензација (''Дијаја'') немуслиманите се доделуваат помалку од муслиманите. Атеистите се легално назначени како терористи. Муслиманите од Ахмадија, биле протерани бидејќи им е законски забрането да влегуваат во земјата.
8.2 Локалитети на исламското наследство
Саудискиот вехабизам е непријателски настроен кон секоја почит што им се дава на историските или верските места од значење, бидејќи се плаши дека може да предизвика „''ширк''“ (идолопоклонство), а најзначајните историски муслимански места (во Мека и Медина) се наоѓаат во западниот саудиски регион на Хеџаз. Како последица на тоа, под саудиска власт, околу 95% од историските згради на Мека, стари над илјада години, биле срушени од религиозни причини. Критичарите тврдат дека во последните 50 години се изгубени 300 историски места поврзани со Мухамед, неговото семејство или придружници, оставајќи помалку од 20 структури во Мека, кои датираат од времето на Мухамед.. Во урнатите структури спаѓаат џамијата првично изградена од ќерката на Мухамед Фатима и други џамии основани од Абу Бакр (свекор на Мухамед и првиот калиф ), Омар (втор калиф), Али (зет на Мухамед и четврти Калиф) и Салман ел-Фарси (друг придружник на Мухамед).
Пет културни места во Саудиска Арабија се назначени за места на светско наследство на УНЕСКО : Археолошки локалитет ел-Хиџр, областа Тураиф во градот Дирија; Историска Џеда, портата за Мека, Оаза ел-Ахса и Рок на уметноста.. Десет други страници поднеле барања за признавање до УНЕСКО во 2015 година.
Постојат шест елементи запишани на списокот на нематеријалното културно наследство на човештвото на УНЕСКО: ел-Кат ел-Асири, женска традиционална внатрешна декорација на ѕидови во Асир; Алмезмар, тапан и танцување со стапови; Соколство, живо човечко наследство; арапско кафе, симбол на дарежливост; Мајлис, културен и социјален простор; Аларда Алнајдија, танц, тапан и поезија во Саудиска Арабија.
Во јуни 2014 година, Советот на министри одобрло и закон со кој на Саудиската Комисија за туризам и национално наследство им се даваат средства за заштита на античките мошти и историските места на Саудиска Арабија. Во рамките на Националната програма за трансформација 2016 година, позната и како Саудиска визија 2030 година, кралството одвоило 900 милиони евра за зачувување на своето историско и културно наследство. Саудиска Арабија учествува и во Меѓународната алијанса за заштита на наследството во конфликтните области (АЛИФХ), создадена во март 2017 година, со придонес од 18,5 милиони евра.
Во 2017 година, престолонаследникот Мохамад бин Салман ветил дека ќе ја врати Саудиска Арабија во „''умерениот ислам''“ од периодот пред Иранската револуција во 1979 година. Таа година бил формиран нов центар, Комплексот крал Салман, за да ги следи толкувањата на хадисите на пророкот Мухамед за да се спречи нивното користење за оправдување на тероризмот.
Во март 2018 година, престолонаследникот при посетата на Велика Британија се сретнал со архиепископот од Кантербери, ветувајќи се дека ќе го промовира меѓуверскиот дијалог. Следниот месец кралот Салман бин Абдулазиз во Ријад се состанал со шефот на Папскиот совет на Ватикан за меѓурелигиски дијалог.
Во јули 2019 година, УНЕСКО потпишал писмо со саудискиот министер за култура во кое Саудиска Арабија дала 25 милиони американски долари во УНЕСКО за зачувување на наследството.
8.3 Облека
Облеката во Саудиска Арабија строго ги следи принципите на хиџаб (исламски принцип на скромност, особено во облекувањето). Претежно лабава, но покривна облека, одговара на пустинската клима на Саудиска Арабија. Традиционално, мажите обично носат бела облека во должина на глуждот, ткаена од волна или памук (позната како ''тавб''), со куфија (голем кариран квадрат од памук што го држи агал) или гутра (обичен бел квадрат направен од пофин памук, исто така задржан од агал) носен на главата. За ретки студени денови, саудијците носат мантил од камила (бишт) над врвот. Во јавност, од жените се бара да носат црна абаја или друга црна облека што покрива сè под вратот, со исклучок на нивните раце и нозе, иако повеќето жени ја покриваат главата во почит кон нивната религија. Ова барање се однесува и на немуслиманските жени и непочитувањето може да резултира си полициска акција, особено во поконзервативните области на земјата. Женската облека честопати е украсена со племенски мотиви, монети, светки, метална нишка и апликации.
* Куфија (|غتره) е традиционална капа, која обично ја носат арапските мажи. Направена е од карирана ткаенина („шал“), обично памучен, преклопен и завиткан во разни стилови околу главата. Најчесто се носи во области со сува клима, за да се обезбеди заштита од директно изложување на сонце, а исто така и заштита на устата и очите од разнесена прашина и песок .
* Агал (|عقال) е предмет од арапски капаци на главата, кој е прицврстен околу куфијата за да го држи на место. Агалот обично има црна боја.
* Тавб (|ثوب) е стандарден арапски збор за облека. Тој е долг до глуждот, обично со долги ракави, сличен на наметка .
* Бишт (|بشت) е традиционална арапска машка наметка која обично се носи само за престиж во посебни прилики како што се свадби.
* Абаја (|عبائة) е женска облека. Тоа е црна наметка која лабаво го покрива целото тело, освен главата. Некои жени избираат да ги покриваат своите лица со никаб, а некои не. Некои абаја го покриваат и горниот дел од главата.
8.4 Уметност и забава
Во текот на седумдесеттите години од минатиот век, киносалите биле многубројни во Кралството, иако се сметало дека се спротивни на вахабистичките норми. За време на движењето за исламско заживување во 80-тите години на минатиот век, и како политички одговор на зголемувањето на исламистичкиот активизам, вклучително и заплената на Големата џамија во Мека во 1979 година, владата ги затворила сите кина и театри. Сепак, со реформите на кралот Абдулах од 2005 година, некои кина повторно биле отворени,вклучувајќи и едно во КАУСТ .
Од 18 век наваму, вахабистичкиот фундаментализам го обесхрабрувал уметничкиот развој несоодветно на неговото учење. Покрај тоа, сунитската исламска забрана за создавање претстави на луѓе ги ограничило визуелните уметности, кои имаат тенденција да доминираат геометриски, цветни и апстрактни дизајни и калиграфија. Со доаѓањето на богатството со нафта во XX век, се појавила изложеност на надворешни влијанија, како што се стилови на домување во Западот, мебел и облека. Музиката и танцот отсекогаш биле дел од животот на Саудиска Арабија. Традиционалната музика генерално се поврзува со поезијата и се пее колективно. Инструментите вклучуваат рабаба и разни видови ударни инструменти, како што се тапани и тамбура. Од тамошните танци, најпопуларен е воен борбен танц познат како ʿarʿah, кој вклучува редови на луѓе, често вооружени со мечеви или пушки, кои танцуваат под тапани и тамбури. Бедуинската поезија, позната како набаш, сè уште е многу популарна.
Цензурата го ограничила развојот на саудиската литература, иако неколку саудиски романописци и поети постигнале критички и популарни признанија во арапскиот свет - иако генерираат официјално непријателство во нивната матична земја. Тука спаѓаат Гази Алгосаиби, Абделрахман Муниф, Турки ал-Хамад и Раџаа ал-Санеа. Во 2016 година бил формиран Генералниот орган за забава за да го надгледува ширењето на секторот за забава во Саудиска Арабија. Првите концерти во Ријад за 25 години се одржале следната година. Другите настани од создавањето на ГЕА вклучуваат хумористични претстави, настани во професионално борење и митинзи со камиони чудовишта. Во 2018 година се отворило првото јавно кино по забрана за 35 години, со планови до 2030 година да работат повеќе од 2.000 кина.
Случувањата во уметноста во 2018 година ги вклучуваат дебитантите на Саудиска Арабија на Канскиот филмски фестивал и Биеналето во Венеција. Во исто време, Дејвид Гета изјавил дека „''Очигледно има многу голем напор во Саудиска Арабија да се отвори кон музиката и кон уметниците''“. Ова било изјавено откако тој настапли на концерт на кој присуствувале повеќе од 10.000 луѓе северозападно од Ријад. На концертот биле вклучени и емисии од Енрике Иглесијас и „The Black Eyed Peas“. Коментарите на Гета доаѓаат во моментот кога Саудиска Арабија сè повеќе привлекува големи западни музички акти за да настапуваат во кралството. Од неговиот концерт, Мараја Кери, Шон Пол и Акон настапиле во различни саудиски градови.
8.5 Спорт
Фудбалот е национален спорт во Саудиска Арабија. Фудбалската репрезентација на Саудиска Арабија се смета за една од најуспешните репрезентации на Азија, која достигнала рекордни 6 финалиња во Азискиот куп на АФЦ, победила во три од тие финалиња (1984, 1988 и 1996 година) и се пласирала на СП четири последователни пати од кога дебитирала на турнирот во 1994 година. На Светскиот куп на ФИФА во 1994 под водство на Хорхе Солари, Саудиска Арабија ги победила и Белгија и Мароко во групната фаза пред да биде поразена од Шведска во осминафиналето. За време на Купот на конфедерациите на ФИФА во 1992 година, кој се играл во Саудиска Арабија, земјата стигнала до финалето, губејќи со 1-3 од Аргентина. Нуркање во вода, сурфање на ветер, едрење и кошарка (која ја играат и мажи и жени) се исто така популарни кај кошаркарската репрезентација на Саудиска Арабија која освоила бронза на Азиското првенство во 1999 година. Повеќе традиционални спортови како што се трки со коњи и трки со камили се исто така популарни. Стадионот во Ријад одржува трки во зима. Годишната трка со камили, започната во 1974 година, е еден од најважните натпревари во овој спорт и привлекува животни и возачи од целиот регион. Соколството, друга традиционална потрага, сè уште се практикува.
Спортот на жените е контроверзен поради сузбивањето на женското учество во спортот од страна на конзервативните исламски религиозни власти, сепак ова ограничување малку се намалило во последните години.. До 2018 година на жените не им било дозволено присуство на спортски стадиони. Разделено место за седење, што им овозможува на жените да влезат, е развиено на три стадиони низ поголемите градови.
Саудиска Арабија, во својата визија за модернизација, ја вовела нацијата во голем број меѓународни спортски настани, носејќи ги спортските ѕвезди во Кралството. Сепак, во август 2019 година, стратегијата на кралството добила критики за тоа што се појавило како метод на спортско миење наскоро по објавувањето на Интернет на документите за странска регистрација на лобистичката кампања на Саудиска Арабија во 2018 година во САД. Документите покажале дека Саудиска Арабија наводно спроведува стратегија за „''спортско миење''“, вклучително и состаноци и официјални повици со врховните власти на здруженија како што се МЛС, WWE, Националната кошаркарска асоцијација (НБА). Стратегијата се разгледува како метод на спортско перење по хаосот што се шири низ Јемен од 4 години.
На 31 октомври 2019 година, Саудиска Арабија била домаќин на првиот натпревар во борба за жени што го одржла Свтската федерација по кечерство (WWE). Како и да е, играчите на суперѕвездата Лејси Еванс и Наталија требало да ги покријат рацете и нозете носејќи боди за време на борбата, наместо повеќе обелоденувачката опрема што вообичаено ја носат.
Саудиска Арабија, во декември 2019 година, се нашла на удар на критики поради користењето на западните спортови за рехабилитација на глобалниот имиџ нарушен по континуираната акција против неистомислениците Критичарите го обвинле кралството за „спортско перење“, бидејќи замижале на непрестајното кршење на човековите права во земјата против жените, малцинствата, поборниците за правата и критичарите.
Само две години откако Саудиска Арабија потпишала договор на 10 години со WWE, сè поголем број на борачи одбиле да го посетат Ријад. Во 2018 година, суперѕѕвездите како Cон Сина, Кевин Овенс и Даниел Брајан одбиле да заминат во Саудиска Арабија, поради падот на записите за човекови права на Кралството, повикувајќи се на убиството на Кашогши. Во јануари 2020 година, неколку други суперувезди на WWE фрлиле сомнеж во посеттаа на Саудиска Арабија, по зголемените тензии на Блискиот Исток поради убиството на Касем Солеимани.
8.6 Кујна
Кујната од Саудиска Арабија е слична на онаа во околните земји на Арапскиот Полуостров и поширокиот арапски свет и има влијание и е под влијание на турската, индиската, персиската и африканската храна. Се применуваат исламски закони за исхрана: свинско месо не е дозволено, а други животни се колат во согласност со халалот. Ќебапи и фалафел се популарни, како што е шаварма со скара од јагнешко месо, овчо месо или пилешко месо. Како и во другите арапски земји на Арапскиот полуостров, ''махбас'' (кабса), оризово јадење со јагнешко, пилешко, риба или ракчиња е меѓу националните јадења, како и јадењето манди (храна). Рамен, бесквасен табун леб е главен буквално на секој оброк, како и урмите, свежо овошје, јогурт и хумус. Кафето, сервирано во арапски стил, е традиционален пијалак, но популарни се и чајот и разните овошни сокови. Арапското кафе е традиционален пијалак во арапската кујна. Најраните докажани докази за пиење кафе или познавање на кафето е од 15 век, во суфиските манастири во Арабија.
8.7 Жени
Жените немаат еднакви права на мажите во кралството; американскиот Стејт департмент смета дека дискриминацијата на жените од Саудиска Арабија кон жените е „''значаен проблем''“ во Саудиска Арабија и забележува дека жените имаат малку политички права поради дискриминаторската политика на владата. Извештајот за глобален родов јаз на Светскиот економски форум 2010 ја рангирала Саудиска Арабија на 129-то место од 134 земји според родов паритет. Други извори се жалеле на отсуство на закони со кои се криминализира насилството врз жените.
Според саудискиот закон, секоја возрасна жена мора да има машки роднина како нејзин „''старател''“ (вали). Од 2008 година, жената требало да има дозвола од својот машки старател за да патува, учи или работи. Кралскиот декрет донесен во мај 2017 година им овозможило да користат услуги на владата, како што се образование и здравствена заштита, без потреба од согласност од машки старател. Во наредбата, исто така, се наведува дека треба да се дозволи само ако не е во спротивност со шеријатскиот систем.
Според водечката саудиска феминистка и новинарка, Вајеха ал-Хуваидер, „''Саудијките се слаби, без оглед колку е висок нивниот статус, дури и„ разгалените “меѓу нив, затоа што немаат закон да ги штити од напад од никого''“.
Жените се соочуваат со дискриминација во судовите, каде што сведочењето на еден маж е еднакво на она на две жени во семејното и законот за наследство. Полигамијата е дозволена за мажи, и мажите имаат еднострано право да се разведат од сопругата (талак) без да им треба никакво правно оправдување. Жената може да добие развод само со согласност на нејзиниот сопруг или судски доколку нејзиниот сопруг и нанел штета. Во пракса, една Саудијка е многу тешко да се разведе од суд. Во однос на законот за наследување, Куранот прецизира дека фиксните делови од недвижноста на починатиот мора да им се препуштат на наследниците на Куранот и генерално, женските наследници добиваат половина од машките наследници.
Просечната возраст на првиот брак кај жените од Саудиска Арабија е 25 години во Саудиска Арабија, а детски бракови веќе несе вообичаени. Од 2015 година, Саудијките сочинуваат 13% од родната работна сила во земјата и покрај тоа што се 51% од сите дипломирани универзитети. Женската писменост се проценува на 81%, пониска од машката..
Дебелината е проблем кај Саудијците од средната и високата класа кои имаат домашни службеници да вршат традиционална работа, но до 2018 година им било забрането да возат и затоа им е ограничена можноста да го напуштат својот дом. Од април 2014 година, саудиските власти во Министерството за образование биле замолени од Советот на Шоура да размислат за укинување на забраната за државно училиште за спорт за девојчиња со услов сите спортови да бидат во согласност со шеријатските правила за облекување и поделба на половите, според официјалната СПА новинска агенција.
Религиозната полиција, позната како мутава, воведува многу ограничувања на жените во јавноста во Саудиска Арабија. Ограничувањата вклучуваат принудување жени да седат во посебни специјално одредени семејни делови во ресторани, да носат абаја и да ја покриваат косата.. Иако Саудиска Арабија наметнува строг кодекс на облекување на жените ширум земјата со употреба на религиозна полиција, на сидровите жени кои работат за новинската мрежа Ал-Арабија, чијашто делумна сопственост е принцот Абдулазиз, син на починатиот крал Фахад, им е забрането да носат превез и се охрабруваат да усвојат западен кодекс на облекување.
Неколку Саудијки се искачиле на врвот на медицинската професија; на пример, д-р Гада Ал-Мутаири раководи со медицински истражувачки центар во Калифорнија а д-р Салва Ал-Хазаа е раководител на одделот за офталмологија во специјализираната болница „Крал Фејсал“ во Ријад и била личен офталмолог на покојниот крал Фахад.
Во февруари 2017 година, Саудиска Арабија ја назначила својата прва жена на чело на Саудиската берза. Од 2018 година, две жени имаат функции во кабинетот во саудиската влада: д-р Тамадур бинт Јусеф Ал Рамах, која е назначена за заменик министер за труд таа година; и Нора Бинт Абдалах Ал Фаиз, која станала заменик министер за образование одговорен за женски работи во 2009 година.
8.8 Животна средина
Војната во Персискиот Залив од 1991 година донела сериозни еколошки штети на регионот. Најголемото излевање на нафта во светот, проценето на дури 8,000,000 барели, се случило во заливот и крајбрежните области на Кувајт, Иран и голем дел од крајбрежјето на Персискиот Залив во Саудиска Арабија. Во некои делови од саудискиот брег кои претрпеле најголеми штети, се покажало дека седиментите содржат 7% нафта. Плитките подрачја погодени вообичаено обезбедуваат место за хранење на птиците. Бидејќи растенијата и животните на морското дно се основа на синџирот на исхрана, оштетувањето на крајбрежјето има последици врз целиот екосистем на плитката вода, вклучувајќи ја и мултимилионската индустрија за риболов во Саудиска Арабија.
Излевањето имало сериозно влијание врз крајбрежната област околу Мадинат ел-Џубајл како Синаија, најголемиот центар за индустрија и население, кој неодамна бил планиран и изграден од саудиската влада. Излевањето ги загрозило индустриските постројки во „ел-Џубајл“ поради системот за ладење на морската вода за примарните индустрии и го загрозил снабдувањето со вода за пиење произведена од постројки за одсолување на морска вода. Пристаништето во „ел-Џубајл“ и островот Абу Али, кој влегува во заливот веднаш северно од„ел-Џубајл“, доживеало најголемо загадување, а главниот ефект на излевањето бил концентриран во областите на ракчињата. Голем број морски птици биле убиени кога нивниот пердув бил премачкан со масло. Покрај тоа, плажите долж целото крајбрежје биле покриени со топчиња од масло и катран.
Експлодирањето и палењето на приближно 700 бунари на нафта во Кувајт, исто така, создало неверојатни нивоа на загадување во атмосферата, исфрлило масна саѓи во околните области и произвело нафтени езера во пустината Кувајт еднаква на волумен 150,000,000 барели. Саѓите од пожарите во Кувајт се пронајдени во снеговите на Хималаите и при врнежи од дожд над јужните делови на ЗНД, Иран, Оман и Турција. Жителитена Ријад објавиле дека автомобилите и мебелот на отворено се покриваат секојдневно со облога на мрсна саѓи. Конечните ефекти на загадувањето во воздухот од изгорениците на бунарите допрва треба да се утврдат, но примероците на почвата и растителноста во Рас ел-Кафџи во северна Саудиска Арабија откриле високи нивоа на честички на мрсна саѓи вметнати во пустината. Програмата за животна средина на ООН предупредила дека јадењето добиток што пасел на површина од 7.000 квадратни километри од пожарите, или 1.100 километри од центарот на пожарите, област што ја вклучувала северна Саудиска Арабија, претставува опасност по здравјето на луѓето. Вкупните ефекти од излевањето на нафтата и пожарите врз морскиот живот, здравјето на луѓето, квалитетот на водата и растителноста останува да се утврдат од 1992 година. Покрај тоа, на овие два главни извори на штета на животната средина мора да се додадат големи количини на отпад, токсични материјали и помеѓу 173 и 207 милиони литри канализација во јами со песок што ги оставиле коалициските сили.
8.9 Политички, економски и социјални промени во 2010-тите
На 25 септември 2011 година, кралот Абдула објавил дека Саудијките ќе добијат право на глас (и да бидат кандидат) на општинските избори, под услов машки старател да даде дозвола. На жените им било дозволено да гласаат и да бидат кандидати на општинските избори на 12 декември 2015 година.
Во август 2013 година бил донесен закон со кој се криминализира семејното насилство врз жените. Забраната вклучува казни со 12-месечна затворска казна и парични казни до 50.000 риали (13.000 американски долари).
Во февруари 2017 година, Саудиска Арабија ја назначила својата прва жена на чело на Саудиската берза. Во април 2017 година, Салман бин Абдулазиз објавил проект за изградба на еден од најголемите светски културни, спортски и забавни градови во ел-Кидија, југозападно од Ријад. Градот со површина од 334 квадратни километри ќе вклучува сафари и тематски парк Шест знамиња
Во септември 2017 година, кралот Салман издал декрет со кој им се дозволува на жените да возат, со што се укина единствената забрана за возење во светот.
Од февруари 2018 година, саудијките можат да отворат сопствен бизнис, без дозвола од маж.
Во март 2018 година бил донесен закон со кој им се дозволува на саудиските мајки да го задржат старателството над своите деца по разводот, без притоа да поднесат тужби.
Во април 2018 година, во Саудиска Арабија се отворило првото јавно кино по забрана за 35 години, со планови до 2030 година да работат повеќе од 2.000 екрани.
Другите домашни реформи вклучуваат значителни регулативи со кои се ограничуваат овластувањата на религиозната полиција и формирање на национален орган за забава што организирало комични претстави. Понатамошните културни случувања вклучуваат први саудиски јавни концерти од пејачка, први саудиски спортски стадиони на кои се примаат жени и зголемено присуство на жени во работната сила.
На 1 август 2019 година, Саудиска Арабија им дозволила на жените да патуваат во странство, да регистрираат развод или брак и да аплицираат за официјални документи без согласност на машки старател. Законите исто така им даваат на жените подобност за старателство над малолетни деца.
На 27.09.2019 година, Саудиска Арабија објавила нови измени во туристичките визи за нерелигиозни посети, дозволувајќи им на граѓаните на 49 земји да аплицираат за Е-виза за 90 дена. На 2 јануари 2020 година, Саудиска Арабија објавила тридневна виза „Само за настани“ за иселениците кои живеат во Обединетите Арапски Емирати, Бахреин и Кувајт.
Престолонаследникот Мохамед бин Салман ја предвидел 2020 година во согласност со неговите планови за модернизација, каде рекорден број муслимани требало да ги посетат Мека и Медина, да се формираат нови индустрии, да се развива секторот за забава, додека принцот престолонаследник требало да биде домаќин на самитот на Г20. Сепак, неочекуваното влијание на пандемијата КОВИД-19 врз економијата, заедно со лошата евиденција за човекови права во Саудиска Арабија, поставиле непредвидени предизвици пред плановите за развој на Кралството, каде што се очекувало да бидат засегнати и некои од програмите под „Визија 2030“. На 2 мај, министерот за финансии на Саудиска Арабија признал дека економијата на земјата се соочува со тешка економска криза за прв пат во последните неколку децении, како резултат на пандемијата, како и на падот на глобалните пазари на нафта. Мохамед ал-Џадан изјавил дека земјата ќе преземе „болни“ мерки и ќе ги задржи сите опции отворени за справување со влијанието. Сепак, и покрај мрачната економија и потребата од „длабоко кратење“ на државните трошоци, земјата ги поставила плановите за купување на Њукасл Јунајтед вреден 300 милиони фунти.
9 Образование
Образованието е бесплатно на сите нивоа. Училишниот систем е составен од основни, средни и средни училишта. Голем дел од наставната програма на сите нивоа е посветен на исламот, а, на средно ниво, студентите се во можност да следат или религиозна или техничка патека. Стапката на писменост е 97,1% кај мажите и е околу 92,71% кај жените (2017).. Часовите се одделени по пол. Високото образование се проширило брзо, со голем број универзитети и колеџи основани особено од 2000 година. Институциите за високо образование го вклучуваат првиот универзитет во земјата, Универзитетот „Крал Сауд“ основан во 1957 година, Исламскиот универзитет во Медина основан во 1961 година и Универзитетот „Крал Абдулазиз“ во Џеда, основан во 1967 година. Универзитетот за наука и технологија „Крал Абдула“, познат како КАУСТ, основан неодамна во 2009 година. Другите колеџи и универзитети ги нагласуваат наставните програми во науките и технологијата, воените студии, религијата и медицината. Институтите посветени на исламските студии, особено се во изобилство. Жените типично, обично добиваат настава на колеџ во одделени институции.
Академското рангирање на светските универзитети, познато како Шангајско рангирање, вклчил четири институции во Саудиска Арабија во својот список од 990 врвни универзитети во светот за 2016-2017 година. Исто така, рангирањето на светскиот универзитет QS рангирал 19 саудиски универзитети меѓу најдобрите 100 арапски институции, на своето 13-то издание. Последниот список на академско рангирање на светски универзитети 2018, рангирал два универзитети во Саудиска Арабија, Универзитетот Крал Абдулазиз и Универзитетот Крал Сауд, се меѓу најдобрите 150 универзитети во светот.
Според критичарите, во наставната програма во Саудиска Арабија не доминира само исламот, туку системот страда од вахабистичка догма која пропагира омраза кон немуслиманите и невахабистите и нема техничко и друго образование корисно за продуктивно вработување.
Меморирањето преку глава на големи делови од Куранот, неговото толкување и разбирање (''Тафсир'') и примената на исламската традиција во секојдневниот живот е во основата на наставната програма. Религијата што се учи на овој начин е исто така задолжителен предмет за сите студенти на Универзитетот. Како последица на тоа, саудиската младина „''генерално немаат образование и технички вештини што му се потребни на приватниот сектор''“ според ЦИА. Слично на тоа, „''Хроника на високото образование''“ во 2010 година напишала дека ''„на земјата и требаат образовани млади Саудијци со продажни вештини и капацитет за иновации и претприемништво. Тоа не е обично она што образовниот систем на Саудиска Арабија испорачува, киснат како што е во учење напамет и веронаука''."
Религиозниот сектор на саудиската национална наставна програма бил испитан во извештајот на Фридом Хаус во 2006 година, во кој се заклучило дека „''верската програма на саудиското јавно училиште продолжува да пропагира идеологија на омраза кон „неверникот “, односно христијаните, евреите, шиитите, суфиите, Сунитски муслимани кои не ја следат вахабистичката доктрина, хиндусите, атеистите и други''“. Наставната програма по религиозни студии во Саудиска Арабија се изучува надвор од Кралството преку медреса, училишта и клубови поврзани со Саудиска Арабија низ целиот свет. Критичарите го опишале образовниот систем како „''средновековен''“ и дека неговата примарна цел е „''одржување на владеењето на апсолутната монархија ставајќи ја како ракоположен заштитник на верата и дека исламот војува со другите вери и култури''“.
Саудиска Арабија го спонзорира и промовира учењето на вахабизам, идеологија што ја усвоиле салафистички џихадистички групи како што се ИСИС, Ал Каеда и Фронтот Нусра. Ова радикално учење се одвива во џамии и медреси финансирани од Саудиска Арабија низ исламскиот свет, од Мароко до Пакистан до Индонезија.
Според образовниот план за средно образование 1435–1438, од учениците кои се запишуваат на патот „''природни науки''“ се бара да полагаат пет предмети по религија кои се: Тевхид, Фикх, Тафсир, Хадис и Исламско образование и Куран. Покрај тоа, од студентите се бара да полагаат шест научни предмети кои се математика, физика, хемија, биологија, геологија и компјутер.
Пристапот преземен во саудискиот образовен систем е обвинет за поттикнување на исламски тероризам, што доведува до напори за реформа. По нападите на 11.09., Владата имaла за цел да се справи со двојните проблеми на поттикнување на екстремизмот и несоодветноста на универзитетското образование на земјата за модерна економија, со бавно модернизирање на образовниот систем преку реформската програма „''Татвиер''“. Програмата Татвир е пријавена да има буџет од приближно 2 милијарди американски долари и се фокусира на движење на наставата подалеку од традиционалните саудиски методи на меморирање и учење кон поттикнување на студентите да анализираат и да решаваат проблеми. Исто така, целта е да се создаде образовен систем кој ќе обезбеди повеќе секуларна и стручно заснована обука.
Во 2018 година, Саудиска Арабија била рангирана на 28-то место ширум светот според висококвалитетни истражувачки резултати според научното списание ''Nature''. Ова ја прави Саудиска Арабија на најдобро место од земјите од Блискиот Исток. Саудиска Арабија троши 8,8% од својот бруто домашен производ на образование, во споредба со глобалниот просек од 4,6%.
10 Здравствена грижа
Саудиска Арабија има животен век од 74,99 години (73,79 за мажи и 76,61 за жени) според најновите податоци на Светската банка за 2018 година. Детската смртност во 2018 година била 6 на 1.000. Во 2016 година, 69,7% од возрасната популација имала прекумерна тежина и 35,5% биле дебели.
11 Библиографија
************