Браунит

Браунит — силикатен минерал кој содржи двовалентен и тривалентен манган со хемиска формула: Mn<sup>2+</sup>Mn<sup>3+</sup><sub>6</sub>[O<sub>8</sub>|SiO<sub>4</sub>]. Вообичаени нечистотии вклучуваат железо, калциум, бор, бариум, титаниум, алуминиум и магнезиум.
Браунитот формира сиво/црни тетрагонални кристали и има Мосова тврдост од 6 - 6,5.
Именуван е по Вилхелм фон Браун (1790–1872) од Гота, Тирингија, Германија.
Варијанта што содржи калциумово железо, наречена браунит II (формула: Ca(Mn<sup>3+</sup>,Fe<sup>3+</sup>)<sub>14</sub>SiO<sub>24</sub>), е откриена и опишана во 1967 година од Калахари, провинција Кејп, Јужна Африка.
1 Етимологија и историја
Браунитот за прв пат е откриен во минерални примероци од каменоломот Ореншток во близина на Лангевизен во Тириншката Шума и е опишан во 1826 година од Вилхелм Ритер фон Хајдингер, кој го именувал минералот во чест на тајниот советник Вилхелм фон Браун од Гота.
Бидејќи браунитот бил познат и признат како посебен минерален вид долго пред основањето на Меѓународното минералошко здружение (ИМА), нејзината Комисија за нови минерали, номенклатура и класификација (CNMNC) го усвоила ова означување и го нарекува браунитот таканаречен „дедовски“ (G) минерал. Скратеното име (исто така и симболот на минералот) за браунитот, исто така признато од IMA/CNMNC од 2021 година, е „Bnt“.
Не е документирано складиште за типскиот материјал на минералот.
2 Класификација
Во застареното 8-мо издание на класификацијата на минерали на Штрунц, браунитот припаѓал на минералната класа „силикати“, а во рамките на тоа на поделбата „незо-субсиликати“, каде што бил групиран со диксенит, катоптрит, лонганит, мкговернит, велинит и јетманит во „групата браунит-лонганит“ со системски број VIII/A'.05.
Во системот за класификација Лапис од Стефан Вајс, последен пат ревидиран во 2018 година и формално базиран на старата класификација од Карл Хуго Штрунц во 8-мото издание, минералот го добил системскиот и минералниот број VIII/B.09-003. Ова одговара на класата „силикати“ и во рамките на неа, поделбата „Островски силикати со екстратетраедарски анјони“, каде што браунитот, заедно со апсвурмбахитот, францисканитот, гатедалитот, катоптритот, лонгбанит, нелтнерит, ереброит, велинит и јетманит, формира неименувана група со системски број VIII/B.09.
9-тото издание на класификацијата на минерали на Штрунц, последен пат ажурирано во 2009 година од страна на Меѓународното минералошко здружение (ИМА), го сместува браунитот во класата „силикати и германати“ и во рамките на тоа, во поделбата „Островски силикати (незосиликати)“. Тука, минералот се наоѓа во поделбата „Островски силикати со дополнителни анјони; катјони претежно во er и > er координација“, каде што, заедно со апсвурмбахитот и нелтнерит, ја формира „Браунитската група“ со системски број 9.AG.05.
Деветтото издание на класификацијата на минерали на Штрунц, последно ажурирано во 2009 година од страна на Меѓународното минералошко здружение (ИМА), го класифицира браунитот во класата „силикати и германати“ и во рамките на тоа, во поделбата „Островски силикати (незосиликати)“. Во Дана класификацијата на минерали, претежно користена во земјите што зборуваат англиски јазик, минералот што овде се нарекува Браунит I има системски и минерален број 07.05.01.01. Ова одговара на класата „Оксиди и хидроксиди“ и во рамките на таа поделба „Повеќекратни оксиди“, каде што минералот, заедно со апсвурмбахитот, нелтнеритот и Браунит II, се наоѓа во „Хумитската група (тетрагонална: I41/acd) со Si“ со системски број 07.05.01 во рамките на поделбата „Повеќекратни оксиди со формула ABX2“.
3 Хемија
Во својот идеален, чист состав, браунитот (Mn<sup>2+</sup>Mn<sup>3+</sup><sub>6</sub>[O<sub>8</sub>|SiO<sub>4</sub>]) се состои од седум дела манган (Mn) во оксидациски состојби +2 и +3, дванаесет дела кислород (O) и еден дел силициум (Si). Ова одговара на масен удел (тежински процент) од 63,60 тежински% Mn, 31,75 тежински% O и 4,64 тежински% Si, или во неговата оксидна форма, 11,73 тежински% манган(II) оксид (MnO), 78,33 тежински% манган(III) оксид (Mn<sub>2</sub>O<sub>3</sub>) и 9,94 тежински% силициум диоксид (SiO<sub>2</sub>).
Анализата на природните минерални примероци од браунит обично покажува мали варијации во составот, во зависност од условите на формирање и/или нечистотиите. На пример, хемиски слични примероци од рудникот за манган Тироди во близина на истоимениот град во округот Балагат во индиската држава Мадја Прадеш покажаа содржина од 10,80 тежински % MnO, 75,80 тежински % Mn2O3 и 9,68 тежински % SiO2, како и нечистотии од 2,02 тежински % железо(III) оксид (Fe<sub>2</sub>O<sub>3</sub>), 0,38 тежински % калциум оксид (CaO), 0,35 тежински % алуминиум оксид (Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub>), 0,13 тежински % магнезиум оксид (MgO) и 0,09 тежински % титаниум(IV) оксид (TiO<sub>2</sub>).
4 Кристална структура
Браунитот кристализира тетрагонално во просторната група I41/acd (просторна група бр. 142) со параметри на решетката a = 9,41 Å и c = 18,67 Å и 8 формулни единици по единична ќелија.
5 Модификации и варијанти
Браунит II е варијанта што содржи калциум.
6 Формирање и локации
Браунитот се формира од манган силикати и оксиди преку метаморфизам или атмосферско дејство. Поврзаните минерали вклучуваат пиролузит, јакобзит, хаусманит, биксбиит-(Mn), родонит, спесартин и хематит.
Од 2009 година, Браунитот е пронајден на над 300 локации, вклучувајќи ги Австралија, Белгија, Чиле, Кина, Германија, Франција, Грција, Велика Британија, Индија, Индонезија, Ирска, Италија, Јапонија, Канада, Казахстан, Мадагаскар, Мароко, Северна Македонија, Мексико, Нов Зеланд, Норвешка, Оман, Австрија, Пакистан, Полска, Португалија, Русија, Шведска, Швајцарија, Словачка, Шпанија, Јужна Африка, Јужна Кореја, Чешка, Турција, Украина и САД.
7 Употреба
Браунитот се користи како манганова руда во локално збогатување.