Големо Војводство Саксонија-Вајмар-Ајзенах

Големо Војводство Саксонија-Вајмар-Ајзенах (германски: ''Großherzogtum Sachsen-Weimar-Eisenach'') — големо Војводство во западна Германија кое постоело од 1809 до 1918 година. Било создадено во 1809 година со спојување на Ернестинските војводства Саксонија-Вајмар и Саксонија-Ајзенах, кои биле во личен сојуз од 1741 година. Било издигнато во големо војводство во 1815 година со резолуција на Виенскиот конгрес. Во 1903 година, официјално го променила своето име во Големо Војводство Саксонија (германски: ''Großherzogtum Sachsen''), но ова име ретко се користело. Големото Војводство завршило со германската револуција од 1918-1919 година со другите монархии на Германското Царство. Тоа било наследено од Слободната држава Саксонија-Вајмар-Ајзенах, која била споена во новата Слободна држава Тирингија две години подоцна.
Целосниот голем војводски стил бил големиот војвода од Саксонија-Вајмар-Ајзенах, Ландгров во Тирингија, Маркгров од Мајсен, кнежествен гроф од Хенеберг, Господар на Бланкенхајн, Нојштат и Таутенбург.
Огранокот Саксонија-Вајмар-Ајзенах е генеалошки најстарата постоечка гранка на Домот на Ветин од 1672 година.
1 Географија
Големото Војводство Саксонија-Вајмар-Ајзенах се состоело од три поголеми области, од кои секоја формирала ''Крајс'' административно, плус неколку ексклави. Соседни земји биле Прусија, Саксонија, Баварија, Хесен-Касел (до 1866 година, кога било инкорпорирано во пруската провинција Хесен-Насау), и сите други тирингиски покраини (Саксо-Алтенбург, Саксо-Кобург и Гота, Саксонија-Мајнинген, Кнежевство Ројс-Грајц, Кнежевство Ројс-Гера, Шварцбург-Рудолштат и Шварцбург-Зондерхаузен).
Северниот дел од областа Вајмар била рамен и дел од Тириншка Котлина; јужниот и источниот дел се наоѓале на висорамнината Илм-Зале и во долината Зале. Северниот дел од областа Ајзенах бил ридски (ридовите Херселберге и Хајних); централниот дел со градот Ајзенах бил во долината Херзел; појужно се наоѓале планините на Тириншката Шума, проследено со долината на Вера, планините Купенрхон и на крај, на далечниот југ, главниот синџир на планините Рен. Областа Нојштад се наоѓала во ридови со надморска височина меѓу 200 и 400 метри.
Главните реки во земјата биле:
* Зале што тече низ Јена на исток.
* Вера во Фаха и Ајзенах и нејзините притоки Фелда и Улстер на запад.
* Унштрут во ексклавите Алштет и Олдислебен на север.
* Вајсе Елстер во Берга на далечниот исток.
* Илм, тече низ Илменау, Аполда и главниот град Вајмар во центарот. Вршителот на должноста премиер Гете еднаш го опишал Вајмар како „Атина на Илм“.
Највисоката надморска височина во Големото Војводство биле Кикелхан (861 м) во близина на Илменау, Еленбоген (814 м) во Рен и Етерсберг (477 м) во близина на Вајмар.
Во 1895 година, Големото Војводство Саксонија-Вајмар-Ајзенах било административно поделено на три области ''Крајзе'':
округ, Површина (во км<sup>2</sup>), Жители, Градови, ексклави
Област Вајмар, 1.752,59, 191.975, Вајмар, Аполда, Јена, Илменау, Алштет, Растенберг, Бутштет, Бутелштет, Нојмарк, Дорнбург, Биргел, Лобеда, Бад Зулца, Магдала, Бад Берка, Бланкенхајн, Ремда, Кранихфелд и Танрода, Илменау, Бослебен, Клајн Кробиц, Алштети Олдислебен
Област Ајзенах, 1.214.03, 95.226, Ајзенах, Кројцбург, Берка/Вера, Рула, Фаха, Штадленгсфелд, Гајза, Остхајм и Калтенордхајм, Зебах, Остхајм и Ајхенцел
Област Нојштад, 628,71, 52.016, Нојштат на Орла, Триптис, Аума, Вајда и Берга/Елстер, Русдорф, Тајхволфрамсдорф и Фертен
Понатаму, областите Вајмар и Ајзенах биле поделени на два ''Бецирки''. Во случајот со Вајмар, тоа биле: Вајмар и Аполда, во случајот со Ајзенах тоа биле Ајзенах и Дермбах. Севкупно, во Големото Војводство имало 31 град и 594 општини. Големите војводи од Саксонија-Вајмар-Ајзенах им дале статус на „град“ на три локалитети во државата, имено Берка/Вера (област Ајзенах, 1847), Рула (област Ајзенах, 1886, администриран заедно со војводата од Саксо-Кобург и Гота) и Минхенбернсдорф (област Нојштад, 1904).
Во 1840 година имало 13 града со над 2.000 жители. Во 70-те години до 1910 година, Големото Војводство силно се индустријализирало и населението на најголемите градови растело, додека градовите со средна големина останале константни, па дури и изгубиле население. Населението на Штатленгсфелд драстично се намалило по еврејската еманципација, кога повеќето од еврејските граѓани на градот мигрирале во поголемите градови.
+Градовите во војводството подредени по население, Град, Население
1840, 1910
Вајмар, 5.949, 38.487
Ајзенах, 9.377, 38.362
Јена, 11.444, 34.582
Аполда, 4.128, 22.610
Илменау, 2.721, 12.202
Вајда, 3.756, 9.036
Нојштат на Орла, 4.154, 7.095
Алштет, 2.507, 3.353
Бутштет, 2.164, 2.843
Остхајм, 2.497, 2.277
Фаха, 2.239, 2.240
Кројцбург, 2.103, 2.062
Штатленгсфелд, 2.239, 1.593
2 Историја
Војводствата Саксонија-Вајмар и Саксонија-Ајзенах биле управувани во личен сојуз од истиот огранок на Домот на Ветин од 1741 година, откако лозата Ајзенах изумрела по смртта на војводата Вилхелм Хајнрих. Првиот војвода на личниот сојуз бил Ернест Август I, кој ја изградил палатата Белведере во Вајмар. Неговиот син Ернест Август II владеел само три години, а починал на 20-годишна возраст. На 18-годишна возраст се оженил со принцезата од Брауншвајг Ана Амалија, една година помлада од него и внука на кралот Фридрих Велики од Прусија. Една година подоцна го родила синот Карл Август, а по уште една година, кога веќе била вдовица, синот Константин.
Додека војвотката Ана Амалија активно ја презела регенцијата, со одобрение од царицата Марија Терезија и поддршка од нејзиниот етички министер Барон фон Фрич. Како воспитувач на нејзините синови, таа го вработила поетот Кристоф Мартин Виланд, кој бил професор на Универзитетот во Ерфурт.
На 18-годишна возраст, Карл Август се оженил со принцезата Луиз од Хесен-Дармштат. Го вработил поетот Јохан Волфганг фон Гете, со кого набрзо се здружил. Гете, пак, ги поканил авторите Јохан Готфрид Хердер и Фридрих Шилер во Вајмар, поставувајќи ги на тој начин темелите на кругот Вајмарски класицизам, кој во позадина бил поддржан од Ана Амалија. Подоцнежните регенти ќе гледаат како главна задача да го чуваат ова наследство.
Во 1804 година, најстариот син на војводата Карл Август и наследникот Карл Фридрих се оженил со Марија Павловна Романова, сестра на царот Александар I од Русија, брачна заедница која решително го промовирала подемот на династијата Ернестин Саксо-Вајмар. Исто така, на војводството му дало одредена заштита за време на превирањата на Наполеоновите војни. Иако најпрво бил сојузник на Прусија во војната на четвртата коалиција, војводата Карл Август го избегнал неговото депонирање со тоа што се приклучил на Сојузот на Рајна на 15 декември 1806 година.
По официјалното спојување во 1809 година, Војводството Саксонија-Вајмар-Ајзенах се состоело од посебни области околу главниот град Вајмар на север и Ајзенах на запад. Благодарение на нивната руска поврзаност, војводството значително се зголемило по Виенскиот конгрес во 1815 година. На исток, го добило најголемиот дел од ''Нојштадтер Крајс'' (област Нојштад; 629 км<sup>2</sup>) од Кралството Саксонија. Исто така, го добило најголемиот дел од Кнежеството Ерфурт, кое било ексклава на Мајнц пред војната и директно управуван француски феуд под окупација. Понатаму стекнало помали поседи, како Бланкенхајн и Кранихфелд. Во областа Рен, Ајзенахер Оберланд бил создаден од соседните поранешни делови на Хесен-Касел и териториите што ги држел секуларизираниот манастир Фулда. Конечно, земјата била подигната во Големо Војводство.
Космополитскиот велики војвода му го дал на своето големо војводство првиот либерален устав во Германија, на 5 мај 1816 година. Студентите на Универзитетот во Јена се организирале како прво германско братство, ''Урбуршеншафт'' и го прославиле фестивалот Вартбург во Вартбург во октомври 1817 година. Многу либерални луѓе учествувале на фестивалот, а говорниците, повеќето студенти, се сметале дека биле меѓу најраните демократи во Германија.
Големиот војвода Карл Александар (1818–1901) ја поддржувал уметноста, а особено музиката. Тој бил оженет со Софи, која ги поддржувала неговите планови за обнова на распаднатиот Вартбург во стилот на романтичниот историцизам. Тој, исто така, го поддржал, иако со половина срце, основањето на Школата за применета уметност во Вајмар, која се споила за да го формира Баухаус во 1919 година.
Во 1901 година Карл Александар бил наследен од неговиот внук Вилхелм Ернест, кој бил оженет со Каролин Ројс од Грајз, а подоцна и со Феодора од Саксо-Мајнинген. Во 1903 година, Големото Војводство официјално го сменило своето име во Големо Војводство Саксонија. Сепак, многу луѓе продолжиле да го нарекуваат Саксо-Вајмар-Ајзенах, за да се избегне забуна со соседното Кралство Саксонија.
Вилхелм Ернест абдицирал од престолот на 9 ноември 1918 година, со што ставил крај на монархијата во државата. Државата продолжила да постои како Слободна Држава Саксо-Вајмар-Ајзенах, до 1920 година, кога се споила со повеќето нејзини соседи за да ја формира Тирингија, со Вајмар како главен град на државата.
3 Религија
Во Големото Војводство Саксонија-Вајмар-Ајзенах, како и во сите тирингиски држави, најраспространета била лутеранската вера. Поточно, во 1895 година, пријавените религиозни припадности на 339.217 жители биле:
* Евангелско: 325.315 (95,9%)
* Католици: 12.112 (3,6%)
* Евреи: 1.290 (0,4%)
* Друго: 500 (0,1%)
Во областа Ајзенах, дистрибуцијата била малку поинаква. Религиозните припадности на 95.226 жители биле:
* Евангелско: 85.319 (89,6%)
* Католици: 8.809 (9,3%)
* Евреи: 979 (1,0%)
* Друго: 119 (0,1%)
Католичкото и еврејското малцинство во областа Ајзенах живееле главно во Рен. Областа околу градот Гајза била претежно католичка и припаѓала на епархијата Фулда.
4 Владетели
4.1 Војводи од Саксонија-Вајмар и Саксонија-Ајзенах, 1741-1809
* Ернест Август I, 1741-1748; Војвода од Саксо-Вајмар од 1707 година.
* Ернест Август II, 1748-1758.
* Карл Август, 1758-1809, до 1775 година под регентство на неговата мајка, војвотката Ана Амалија од Брауншвајг-Волфенбител.
4.2 Војводи од Саксонија-Вајмар-Ајзенах, 1809-1815 година
* Карл Август, 1809–1815; Војвода од Саксонија-Вајмар и Саксонија-Ајзенах од 1758 година.
4.3 Големи војводи од Саксонија-Вајмар-Ајзенах, 1815-1918
* Карл Август, 1815-1828.
* Карл Фридрих, 1828-1853.
* Карл Александар, 1853-1901.
* Вилхелм Ернест, 1901-1918.
5 Економија
5.1 Земјоделство
Во 1895 година, 37,9% од работната сила биле вработени во земјоделството и шумарската индустрија, 38,9% работеле во производствениот сектор и 16,4% биле вработени во услужниот сектор.
До 1900 година, земјоделството било најважната гранка во економијата на Големото Војводство. Вкупно 56% од територијата на војводството се користела за земјоделство, главно во областите Вајмар и Нојштат и ексклавите Алштет и Олдислебен во областа Голдене Ауе.
Жетвата од 1895 година се состоела од:
Култура, Површина (км<sup>2</sup>), Принос (метрички тони)
Пченица, 216, 27.100
'Рж, 295, 33.300
Јачмен, 276, 41.900
Овес, 334, 39.600
Компир, 225, 232.200
Сено, 574, 192.717
Фуражни култури, 92, 152.400
Овошјето главно се одгледувало во долината Зале, околу Јена и Биргел. Постоело лозарство северно од Јена, помеѓу Дорнбург и Камбург.
Распространето било и сточарството. Во 1892 година, во Големото Војводство имало 19.121 коњ, 119.720 говеда, 113.208 овци, 122.974 свињи, 46.405 кози и 16.999 пчелни кошници.
Дивечот бил пронајден само во близина на Ајзенах, во Ајхенцел и во ексклавата Илменау, каде што се наоѓало најголемото ловиште на големиот војвода на бреговите на Габелбах. Околу 50% од шумите биле во државна сопственост (450 км<sup>2</sup>). Доминантни видови дрвја биле буката (во областа Вајмар), борот (особено во областа Нојштат) и смрчата (во областа Ајзенах и околу Илменау). Државната шумарска управа на Големото Војводство било со седиште во Ајзенах.
5.2 Индустрија
Разновидна низа на производствени индустрии се развиле во Големото Војводство. На пример, во Биргел и Илменау имало фабрики за порцелан (севкупно, во земјата имало 39 такви фабрики).
Во Илменау и Јена се правело стакло (особено во фабриките Шот). Стаклената индустрија била специјализирана за индустриско стакло (на пример мерни уреди како термометри во областа околу Илменау) и оптички производи околу Јена. Во 1846 година, Карл Цајс пронашол прецизна инженерска и оптичка компанија која брзо се развила во светски лидер. Во 1917 година, компанијата имала 10.000 вработени. Во 1889 година, Ернст Абе ја основал фондацијата Карл-Цајс, која станала единствен акционер на компаниите Карл Цајс АГ и Шот АГ.
Важна била и текстилната индустрија. Била концентрирана во Аполда и во Нојштат на Орла. Други големи текстилни погони можеле да се најдат во Венигенјена, Ајзенах, Вајда, Ремда и Бланкенхајн. Во 1895 година, текстилната индустрија вработувала околу 7.000 луѓе.
Рула бил центар на металопреработувачката индустрија. Првата фабрика за автомобили во земјата била изградена во 1895 година во Ајзенах. Во Ајзенах можело да се најдат и хемиски индустрии, како што била фабриката за бои. Понатаму, постоела фабрика за хартија во Обервајмар и фабрика за играчки во Илменау. Во 1895 година, во Големото Војводство имало 257 пиварници; најголемите од нив биле во Аполда и Илменау.
5.3 Рударска индустрија
Илменау и Рула биле важни рударски центри во Тириншката Шума. Околу 1900 година, индустријата за поташа почнала да се развива во долината на Вера, околу Вача и Берка/Вера. Рудници за сол постоеле во Кројцбург и Бад Сулца.
5.4 Трговија
Главните транспортни центри биле Вајмар и Ајзенах, каде многу банки имале отворено филијали. Во 1895 година, имало 23 филијали на штедилници во Големото Војводство и тие управувале со депозити во вкупна вредност од околу 40 милиони рејхмарки.
6 Култура
Во Големото Војводство постоел еден државен универзитет, Универзитетот во Јена, кој бил финансиран од Саксонија-Вајмар-Ајзенах заедно со другите тирингиски држави. Постоеле неколку уметнички и музички училишта во Вајмар, а во Илменау имало Техничкиот Универзитет Илменау (ТУИ), универзитет во приватна сопственост кој обезбедувал техничко и научно образование. Гимназии постоеле во Вајмар, Ајзенах и Јена; Вистински гимназии работеле во Вајмар, Аполда, Јена, Ајзенах, Нојштад и Илменау. Во 1895 година имало 462 основни училишта и секое дете би требало да добие најмалку четиригодишно основно образование. Во Вајмар и Јена постоеле големи библиотеки од по 200.000 тома. Во 1869 година, во Вајмар бил основан Државен музеј.
7 Библиографија
* Карл Фердинанд Вајланд: ''General Charte von dem Großherzogthume Weimar-Eisenach nach den besten vorhandenen Hülfsmitteln entworfen und gezeichnet von C. F. Weiland'', Географски институт во Вајмар, 1817 година, препечатено: Rockstuhl, 89-89IS27B0n -136-8, (на германски).
* Карл Хелмрих: ''Geschichte des Großherzogthums Sachsen-Weimar-Eisenach für Schule und Haus'', Албрехт, Вајмар, 1852 година, (на германски).
* Константин Кронфелд (1878), ''Geschichte des Landes, Landeskunde des Großherzogthums Sachsen-Weimar-Eisenach'' (на германски), кн. 1, Вајмар: Херман Болау
* Константин Кронфелд (1879), ''Topographie des Landes, Landeskunde des Großherzogthums Sachsen-Weimar-Eisenach'' (на германски), кн. 2, Вајмар: Херман Болау
* Детлеф Игнасиак (1996), ''Regenten-Tafeln Thüringischer Fürstenhäuser. Mit einer Einführung in die Geschichte der Dynastien in Thüringen'' (на германски), Јена: Quartus, ISBN 3-931505-20-0