Сухумски нереди (1989)

Сухумските немири — немири кои се случиле во Сухуми, Абхаска Автономна Советска Социјалистичка Република, Грузиска Советска Социјалистичка Република, Советски Сојуз, во јули 1989 година, предизвикани од зголемените меѓуетнички тензии меѓу абхаската и грузиската заедница, по што следеле неколкудневни улични борби и граѓански немири во Сухуми и низ цела Абхазија.
Немирите започнале како абхазиски протест против отворањето на филијала на оддел на Државниот универзитет во Сухуми, а завршиле со грабеж на грузиското училиште во кое се очекувало да биде сместен новиот универзитет на 16 јули 1989 година. Насилството што следело брзо прераснало во меѓуетничка конфронтација од големи размери. Додека советската армија успеала привремено да ја стави ситуацијата под контрола, немирите резултирале со најмалку 18 мртви и 448 повредени, претежно Грузијци. Како прв случај на меѓуетничко насилство во Грузија, тој ефикасно го означи почетокот на грузиско-абхазискиот конфликт.
1 Позадина
Абхазија, како дел од средновековното Кралство Грузија и западното грузиско Кралство Имерети, се придружила на Грузија во современо време дури во 1918 година како автономен ентитет. По советската анексија на Грузија, од 1921 до 1931 година, Абхазија била квази-независна советска република, Социјалистичка Советска Република Абхазија (ССР Абхазија), обединета со Грузиска ССР со посебен договор, но не и целосно потчинета. Овој аранжман завршил кога ССР Абхазија била деградирана во Абхаска АССР и целосно под контрола на Грузиска ССР.
Во 1956 година, Грузијците протестирале против политиката на десталинизација на Никита Хрушчов, разгорена од саркастичниот и огорчен начин на кој Хрушчов го нагласувал грузискиот карактер на Сталин. Така, оцрнувањето на Сталин се сметало за симбол на малтретирањето на грузиската национална свест од страна на советските владетели. Протестите биле насилно растерани од страна на советските власти, а проценките за бројот на жртви се движеат од неколку десетици до неколку стотици. Сепаратистичките елементи во Абхазија ги искористиле овие околности за да ја добијат поддршката на советската влада и започнале контрапротести во 1957 година, вклучително и против автономниот статус на Абхазија во рамките на Грузија. Антигрузиски телеграми, писма и изјави биле испратени до централните советски власти во Москва од страна на Абхазите, додека грузиските натписи во Абхазија биле уништени или фалсификувани. Советската влада одговорила со доделување значајни привилегии на Абхазите. Овие протести биле повторени во 1967 година и во 1978 година, при што вториот го искористил срамот со кој се соочила советската влада кога морала да попушти пред грузиските демонстранти кои на тој начин успешно го бранеле уставниот статус на грузискиот јазик во Грузиска ССР. Затоа, секој пат абхаските протести резултирале со фаворизирање на Абхазите од страна на советската влада и доделување привилегии врз основа на етничноста во Абхаската ССР. Овие привилегии вклучувале надградба на Педагошкиот институт во Сухуми во целосен универзитет, Абхазиски државен универзитет, но и широка презастапеност на Абхазите во номенклатурата.
Кога грузиските дисиденти започнале да водат кампања за грузиска независност и мобилизирале голем број демонстранти кон крајот на 1980-тите, на 17 јуни 1988 година, до Михаил Горбачов и остатокот од советското раководство бил испратен документ од 87 страници, познат како „Абхазиско писмо“. Тоа било потпишано од 60 водечки абхазиски комунисти и во него биле наведени „''поплаките што ги чувствуваа Абхазите''“ и се тврдело дека и покрај отстапките од 1978 година, автономијата во голема мера била игнорирана во регионот. Затоа, се барало Абхазија да биде отстранета од Грузиската ССР и да биде „вратена како целосна советска република, слична на ССР Абхазија“.
На 18 март 1989 година се појавиле дополнителни проблеми. Околу 37.000 луѓе се собрале во селото Лихни, традиционално место за состаноци на Абхазите, и ја потпишале она што стана лопознато како Лихниска декларација. Таа повторно повикала Абхазија да стане посебна република како што била помеѓу 1921 и 1931 година. Декларацијата, која за разлика од претходното „Абхазиско писмо“, била објавена јавно, веднаш предизвикала масовни опозициски демонстрации од грузиската заедница во Абхазија. Протестите кулминирале во грузиската престолнина Тбилиси и прераснале во голем антисоветски и пронезависни митинг на 9 април 1989 година, кој бил насилно растеран од Внатрешните трупи на Советскиот Сојуз, што резултирало со смрт на најмалку деветнаесет, претежно млади жени, и повреди на стотици демонстранти. До април, демонстрациите станувале сè понасилни. Абхазиските бунтовници нападнале автобуси што превезувале грузиски студенти во Гагра, Бзипи и Гудаута. На пленарната седница на грузискиот централен комитет следниот ден, првиот секретар на Комунистичката партија, Џумбер Патијашвили, поднел оставка и бил заменет од поранешниот шеф на грузискиот КГБ, Гиви Гумбариѕе. Трагедијата од 9 април ги отстранила последните траги од кредибилитетот на советскиот режим во Грузија и турнала многу Грузијци во радикално спротивставување на Советскиот Сојуз, а ги влошило и етничките тензии меѓу Грузијците и другите групи, особено Абхазите и Осетијците.
2 Спор околу универзитетот
Прашањето за универзитет отсекогаш било многу чувствително во Абхазија. Државниот универзитет во Сухуми бил основан во 1978 година како дел од отстапките кон барањата на абхазиската сецесија, што пак било предизвикано од грузиската национална мобилизација во одбрана на нивниот јазик и култура. Универзитетот имал три сектори: абхазиски, грузиски и руски. Сепак, грузиските студенти постојано се жалеле на дискриминација од страна на нивните абхазиски и руски предавачи и администрација. По настаните од 9 април, грузиските студенти на Државниот универзитет во Сухуми започнале штрајк со глад, барајќи грузискиот сектор на универзитетот да се преобрази во филијала на Државниот универзитет во Тбилиси, и всушност да биде контролиран од Грузијци, а не од Абхази. На кој се придружиле студенти и наставен кадар од Субтропскиот институт, ова било дел од кампањата што ја започнале етничките Грузијци во Абхазија за поголема културна поделба и појасна поделба меѓу двете етнички групи. Свесни дека тоа ќе предизвика немири во Абхазија, властите ја одобриле мерката на 14 мај. Како одговор на тоа, Абхазијците организирале седечки протест. Врховниот совет во Москва, исто така, формирал комисија, која пресудила дека Грузијците немаат овластување да го основаат универзитетот, бидејќи тоа е исклучиво во негова надлежност. Тие заклучиле дека регион со големина на Абхазија нема потреба од два универзитета.
3 Немири
И покрај пресудата против легалноста на универзитетот, приемните испити биле закажани за 15 јули. Се вели дека обидите на Абхазијците да ги фотографираат толпите Грузијци собрани во градот го започнале насилството. До 19:00 часот универзитетот бил нападнат. Доцна на 16 јули, толпа од пет илјади Абхазијци, од кои многумина биле вооружени, влегле во објактот на универзитетот. Неколку членови на грузиската испитна комисија биле претепани, а училиштето било ограбено.
Ова предизвикало низа настани што довело до дополнителни жртви и уништување, бидејќи двете страни се вклучиле во вооружени борби во текот на неколку дена. Истата вечер, Абхазите и Грузијците почнале да се мобилизираат низ цела Абхазија и западна Грузија. Сваните, етничка грузиска подгрупа од североисточна Абхазија, и Абхазите од градот Ткварчели во Абхазија се судриле во престрелка што траела цела ноќ и повремено неколку дена потоа. Во меѓувреме, до 25.000 Грузијци од западна Грузија и претежно грузискиот округ Гали во јужна Абхазија, се собрале во близина на Очамчира. Советските трупи на Министерството за внатрешни работи биле испратени за да воспостават ред, а до 17 јули насилството во голема мера исчезнало.
4 Последици
Јулските настани во Абхазија оставиле најмалку 18 мртви и 448 повредени, од кои, според официјалните извештаи, 302 биле Грузијци. Тоа било и првиот случај на меѓуетничко насилство во Грузија; иако претходните протести и демонстрации се случиле во Абхазија, во ниту еден од нив немало жртви. Иако постојаното присуство на трупите на Министерството за внатрешни работи одржувало несигурен мир во регионот, сепак се случиле изливи на насилство, а советската влада не постигнала никаков напредок кон решавање на меѓуетничките проблеми. Грузијците се сомневале дека нападот врз нивниот универзитет бил намерно инсцениран од абхаските сецесионисти со цел да предизвикаат насилство од големи размери што ќе ја натера Москва да прогласи воена состојба во регионот, со што ќе ја лиши владата во Тбилиси од каква било контрола врз автономните структури во Абхазија. Во исто време, тие ја обвинниле советската влада за манипулирање со етничките прашања за да го ограничи инаку незапирливото движење за независност на Грузија. Од друга страна, Абхазите тврделе дека новиот универзитет е инструмент во рацете на Грузијците за зацврстување на нивната културна доминација во регионот и продолжиле да бараат истрагата за јулските настани да ѝ се предаде на Москва и да не се отвори филијала на Државниот универзитет во Тбилиси во Сухуми.
Тензиите во Абхазија останале високи, а Абхазијците целосно ја игнорирале грузиската власт во регионот. Ова било потврдено на 25 август 1990 година, кога Абхазискиот Врховен совет донел декларација „За државниот суверенитет на Абхазија“, која им дала супериорност на абхазиските закони над грузиските. Истиот ден, Врховниот совет ја прогласил Абхазија за полноправна сојузна република во рамките на Советскиот Сојуз. На ова се спротивставиле обвинувањата од Грузијците дека Абхазијците не се првобитните жители на регионот, тврдење кое првпат го промовирале грузиските научници во 1950-тите, но без никаква сериозна академска или историска основа. Победата на националистичката коалиција во октомври 1990 година само дополнително довело до зголемени проблеми, бидејќи новоизбраниот претседател на Грузискиот Врховен совет, Звијад Гамсахурдија, отворено ја искажал својата желба да ја намали автономијата на негрузиското население во земјата. Сепак, до овој момент, грузиската власт ефикасно престанала да постои во Абхазија: Абхазија учествувала на советскиот референдум на 17 март 1991 година, кој остатокот од Грузија го бојкотирал, додека негрузиското население од регионот (заедно со Јужна Осетија, друг автономен регион на Грузија), пак, го бојкотирало референдумот за независност на 9 април 1991 година.
Во август 1991 година бил постигнат договор за поделба на власта, со кој изборните единици биле поделени според етничка припадност, а изборите во 1991 година се одржале според овој формат, иако не траел долго. Сепак, со распадот на владата на Гамсахурида во Грузија и напорите на Едуард Шеварднаѕе да го делегитимизира Гамсахурдија со тоа што не ги почитувал договорите што ги потпишал, како и желбата на Абхазија да ја искористи тековната Грузиска граѓанска војна, таа се распаднала. Така, на 23 јули 1992 година, Абхазискиот Врховен совет го вратил уставот од 1925 година, во кој Абхазија била прогласена за суверена држава, иако во договорна унија со Грузија. Грузија одговорила воено на 14 август, започнувајќи офанзива. Војната која траела до септември 1993 година довело до абхаско-грузиската војна. По војната од 1992-1993 година, филијалата на Државниот универзитет во Тбилиси во Сухуми, која останала отворена, била преместена во Тбилиси откако градот излегол од грузиска контрола. Била повторно основана во Тбилиси во декември 1993 година и таму сè уште постои.
5 Библиографија
*********************