procesaur/Wiki.mk huggingface dataset:
Клеточно јадро

Само еукариотските клетки имаат морфолошки диференцирано јадро. Тоа е неопходна компонента на клетката, бидејќи содржи наследен материјал. Формата на јадрото зависи од формата на клетката: во топчести и кубични клетки е топчесто, во издолжени клетки-овално. Понекогаш може да има и поинаква форма, на пример, кај некои видови леукоцити, кај кои е сегментирано.
Јадрото е основна компонента на клетката. Тоа е една од најзабележителните структури во еукариотската клетка. Во јадрото се извршуваат најсуштинските процеси поврзани со размножувањето и наследството. Повеќето клетки имаат по едно јадро. Исклучок од ова се клетките со две јадра на некои габи, праживотни, како и клетките на црниот дроб или оние со повеќе јадра (клетките на напречно-пругастите мускули). Меѓутоа, постојат и клетки без јадро (како еритроцитите и ситестите клетки на спроводното ткиво кај растенијата). Тие го губат своето јадро во определен делбен стадиум од развитокот и стануваат безјадрени клетки. Јадрото најчесто има топчест облик, а големината обично е пропорционална со големината на клетката. Доколку од една клетка се извади јадрото, таа по одредено време ќе престане да функционира, но доколку на местото на тоа јадро се стави јадро од друга клетка, клетката ќе продолжи да функционира, меѓутоа со особини на клетката од која е извадено јадрото. Кај секое јадро се разликуваат:
* јадрена обвивка (или мембрана). Изградена е од две липобелковински мембрани. Надворешната мембрана на одделни места преминува во ендоплазматичниот ретикулум, а внатрешната мембрана е вистинска јадрена мембрана. Карактеристично за мембраната е тоа што на нејзината површина постојат пори преку кои се остварува размената на информации меѓу јадрото и цитоплазмата.
* јадрена плазма - внатрешноста на јадрото во која се наоѓаат хроматинот, јадренцата и рибозомите.
Хроматин

Хроматинот е најважниот дел на јадрото. Во неговиот состав влегуваат молекули на ДНК кои се носители на генетската информација. Хроматинот е изграден од ''хроматински нишки''. Се јавува во две форми, и тоа како ''хетерохроматин'' и како ''еухроматин''.
''Хетерохроматинот'' е спирализирана форма на хроматинските нишки, се обојува интензивно со базични бои, а во однос на синтезата на РНК е неактивна форма на хроматинот.
''Еухроматинот'' претставува деспирализирана форма на хроматинските нишки, која многу слабо се обојува и е активна форма на хроматинот.
Гликоген

Гликогенот е резервен шеќер кај животните, кој се складира во црниот дроб и во мускулите. При состојба на хипогликемија, под дејство на гликагонот, тој се мобилизира и претвора во гликоза.
1 Метаболизам на гликогенот
Гликозата не може да се акумулира во големо количество внатре во клетките, бидејќи акумулација на наелектризираниот гликоза-6-фосфат (G-6-P) би имало силен осмотски ефект што би предизвикало плазмолиза на клетките. Наместо ова, гликозата се чува во форма на ненаелектризираниот, безводен гликозен полимер — гликоген. После зголемен внес на јаглехидрати, една десетина од црнодробната маса може да постои како гликоген. Во првите 12 до 24 часа по повлекувањето на храната, повеќето од телесните потреби за јаглехидрати се задоволуваат со овие резерви на гликоген. По овој период, телото врши гликонеогенеза за да ги задоволи потребите за јаглехидрати, што е првенствено помогнато од метаболизмот на аминокиселините, односно разградувањето на белковините. Нормалната содржина на гликоген во црниот дроб варира меѓу 2 и 8%.
1.1 Гликогенеза
Гликогенезата претставува процес на синтеза на гликоген. Гликоза-6-фосфатот се изомеризира до гликоза-1-фосфат (G-1-P) со помош на фосфогликомутаза, а подоцна е активирана од UTP (уридин трифосфат) во вид на високоенергетскиот биосинтетски претходник UDP-гликоза (уридин дифосфат-гликоза):
:
UTP + G-1-P → UDP-гликоза + PP<sub>i</sub>
Високоенергетското соединение UDP-гликоза се користи за пренос на гликозна единица до гранките од гликогенот. Оваа реакција е катализирана од гликоген синтетаза (Е. К. 2.4.1.11). Случајниот нуклеотид кој се користи за гликозна активација при процесот на синтеза на гликоген кај ''E. coli'' е ATP кој дава ADP-гликоза од гликоза-1-фосфат.
1.2 Гликогенолиза
Гликогенолизата или разградувањето на гликогенот се одвива со помош на ензимот фосфорилаза (E.К. 2.4.1.1) за отстранување на гликозните единици со фосфорилација (наместо со хидролиза), по што се добива гликоза-1-фосфат.
1.3 Регулација на метаболизмот на гликоген
Синтезата на гликоген и неговото разградување се заеднички регулирани преку внатреклеточни (алостерични) и надворешноклеточни (хормонски) сигнали. Внатреклеточната регулација е посредувана од нивоата на ATP и AMP, додека хормонската контрола дејствува преку посттранзиционална ензимска фосфорилација и дефосфорилација. Хормоните гликагон и епинефрин го стимулираат разградувањето на гликогенот преку ензимска фосфорилација, со што ја инхибираат неговата синтеза. Инсулинот е антагонист на гликагонот и епинефринот, при што ја стимулира синтезата на гликоген преку дефосфорилација на гликогенската синтаза (сега активна) и фосфорилаза (сега неактивна). Така, со едно копче, гликогенската синтеза може да биде активирана (или инхибирана) додека разградувањето на гликогенот е инхибиран (активиран).
Во отсуство на хормонска активација, цитоплазматскиот AMP ја активира фосфорилазата b. ATP се натпреварува со AMP за инхибиција на фосфорилазата b. Фосфорилацијата на фосфорилазата b со помош на киназа, ја претвора во целосно активната фосфорилаза a, која е независна од нивоата на ATP и AMP. Ова е клеточен (локален) контролен механизам.
Осмотски притисок

Осмотски притисок ― минималниот притисокот што треба да се нанесе врз растворот за да се спречи внатрешен тек на чистиот растворувач низ полупропустлива мембрана. Исто така, се дефинира како мерка за тенденцијата на растворот да внесува чист растворувач со осмоза. Потенцијалниот осмотски притисок е максималниот осмотски притисок што би можел да се развие во растворот доколку тој се одвои од неговиот чист растворувач со полупропустлива мембрана.
Осмозата се јавува кога два раствори кои содржат различни концентрации на растворена супстанција се одделени со избрано пропустлива мембрана. Молекулите на растворувачот преференцијално минуваат низ мембраната од растворот со ниска концентрација до растворот со поголема концентрација на растворена супстанција. Преносот на молекулите на растворувачите ќе продолжи додека не се постигне рамнотежа.
1 Примени
Мерењето на осмотскиот притисок може да се користи за определување на молекуларни тежини.
Осмотскиот притисок е важен фактор што влијае на клетките. Осморегулација е хомеостазен механизам на организмот да постигне рамнотежа во осмотскиот притисок.
*Хипертоничност е присуство на раствор што предизвикува намалување на клетките.
*Хипотоничност е присуство на раствор кој предизвикува отекување на клетките.
*Изотоничност е присуство на раствор кој не предизвикува промена во волуменот на клетката.
Кога клетката е во хипотонична средина, внатрешноста на клетката акумулира вода, водата тече низ клеточната мембрана во клетката, предизвикувајќи нејзино проширување. Во растителна клетка, клеточниот ѕид го ограничува ширењето, што резултира со притисок врз клеточниот ѕид одвнатре наречен тургорски притисок. Тургорскиот притисок им овозможува на тревни растенија да стојат исправено. Тоа е исто така одлучувачки фактор за тоа како растенијата ја регулираат отворот на нивните стоми. Во животинските клетки прекумерниот осмотски притисок може да резултира со цитолиза.
Осмотскиот притисок е основата на филтрирањето („обратна осмоза“), постапка која најчесто се користи во прочистување на водата. Водата што треба да се прочисти се става во комора и се става под притисок поголем од осмотскиот притисок што го врши водата и растворените материи растворени во неа. Дел од комората се отвора кон диференцијално пропустлива мембрана која ги пропушта молекулите на водата, но не и честичките на растворената супстанција. Осмотскиот притисок на океанската вода е околу 27 атм. Обратна осмоза отсолува свежа вода од морска вода.
2 Морсова релација
Осмотскиот притисок Π на идеален раствор може да се пресмета според Морсовата релација (наречена по Хармон Нортроп Морс)::<math> \Pi = i M R T</math>,
каде
:''i'' е бездимензионален Вант Хофов фактор
:''M'' е моларноста
:''R''=0.0821 L atm K<sup>-1</sup> mol<sup>-1</sup> е гасна константа
:''T'' е термодинамичка температура
3 Поврзано
* Гибс-Донанов ефект
Атомски број

Атомски (реден) број на еден хемиски елемент е всушност бројот на протони во атомското јадро. Според него се определува на кој елемент му припаѓа даден атом. Ознака за атомскиот број е ''Z''. Атомскиот број се запишува како горен лев индекс (на пример, кај кислородот, редниот број му е 8, т.е. има 8 протони: <sup>8</sup>O).
Либерална партија (Македонија)

Либерална партија (ЛП) — македонска политичка партија со либерална ориентација. Претседател на партијата е Ивон Величковски.
Либералната партија е наследник на Сојуз на Реформски сили (формирана на 5 октомври 1990) која на 19 април 1997 се обединила со Демократската во Либерално демократската партија. Поради внатрешни несогласвуања во партијата помеѓу поранешните либерали и демократи, во 1999 година дел од поранешните либерали се отцепиле од ЛДП и на 23 декември 1999 година ја формирале (обновиле) ЛПМ.
Партијата досега имала еден свој кандидат за претседател, водачот на партијата, Стојан Андов кој на претседателските избори во 1999 година освоил 111.983 гласови или 10,8% од вкупниот број на гласови. Андов не успеал да се квалификува во вториот круг.
На парламентарните избори во 2002 година ЛПМ настапила во коалиција со ВМРО-ДПМНЕ и освоила 5 мандати во Собранието на Република Македонија. На парламентарните избори во 2006 година ЛПМ повторно настапила во коалиција со ВМРО-ДПМНЕ и освоила 2 мандати. Но, на следните парламентарни избори во 2008 година ЛПМ преминала во опозиција и, како дел од коалицијата СОНЦЕ. Коалиција за Европа, освоила еден мандат.
На Деветтиот конгрес на партијата дотогашниот претседател Стојан Андов се повлекол од функцијата и бил наследен од Борче Стојановски. На Десеттиот партиски конгрес во април 2011 година за претседател на партијата бил избран Ивон Величковски, а Стојан Андов бил назначен за почесен претседател на партијата.
На парламентарните избори во 2011 година ЛПМ повторно учествувала како дел од коалицијата предводена од СДСМ и освоила едно пратеничко место. На парламентарните избори во 2014, ЛП не учествувала.
На парламентарните избори во 2016 година, партијата учествувала самостојно освојувајќи 3.840 гласови (0,32%) и не освоила пратенички мандат.
Либерална партија на Македонија во јуни 2019 година е избришана како политички субјект во Основен суд Скопје 2 Скопје, и веќе не постои.
Либерално-демократска партија

Либерално демократската партија — македонска политичка партија со либерална ориентација. Партијата е наследник на Демократската и Либералната партија, кои на 19 април 1997 се обединиле, формирајќи ја ЛДП. За прв претседател на ЛДП е избран Петар Гошев, дотогашниот претседател на Демократската партија. ЛДП е полноправна членка на Либералната Интернационала. Моментален водач на партијата е Моника Зајкова.
1 Историја
На парламентарните избори 1998 година ЛДП настапи во коалиција со Демократската партија на Македонија (ДПМ) од Тетово. На овие избори ЛДП освои 79.000 гласови (4 пратенички мандати). За пратеници беа избрани: Петар Гошев, Стојан Андов, Латиф Пајковски и Слободан Даневски. На Првиот конгрес на ЛДП во пролетта 1999, а по неуспехот на парламентарните избори 1998, Петар Гошев се повлече од претседателската функција. За нов претседател е избран Ристо Пенов, дотогашен потпретседател на партијата.
Во 1999 во текот на Косовската војна, ЛДП влезе во Владата на Република Македонија. За член на Владата, како министер без ресор, беше избран Радован Стојкоски. Како помошник министер за развој беше избрана Лилјана Поповска. По завршувањето на Косовската војна, ЛДП се повлече од Владата.
На претседателските избори во 1999 година ЛДП учествуваше со свој кандидат, Стојан Андов. Тој на овие избори освои 112.000 гласови и не успеа да се пласира во вториот круг.
На почетокот на 2000 дел од припадниците на поранешната Либерална партија на чело со Стојан Андов (и со пратениците Пајковски и Даневски) ја напушти ЛДП и ја формира Либералната партија на Македонија. Истата година, на Локалните избори 2000 година ЛДП настапи како дел од коалицијата За Македонија заедно, во која членуваа и СДСМ, СПМ и Лигата за демократија.
Во коалиција со СДСМ, ЛДП учествуваше на парламентарните избори 2002 година, освојувајќи 13 пратенички места и влегувајќи во новата влада со 4 министри.
Во 2005 година ЛДП доживеа уште едно отцепување. Лилјана Поповска ја напушти партијата и формира своја партија, Демократска обнова на Македонија.
На парламентарните избори во 2006 година, ЛДП повторно настапи во коалиција со СДСМ и освои 5 пратенички мандати. Претседателот на партијата, Ристо Пенов, најави повлекување од водачката позиција, по што, на 11 февруари 2007 година за нов претседател на Партијата е избран Јован Манасијевски.
Во 2009, партијата за првпат настапува самостојно на локалните и претседателските избори каде што го кандидира порашниот амбасадор при НАТО, проф. д-р Нано Ружин.
На парламентарните избори во 2020 година, партијата учествувала во коалиција предводена од СДСМ и освоила 2 пратенички места.
На парламентарните избори во 2024 година, партијата учествувала во коалиција предводена од СДСМ и освоиле 1 пратеничко место.
2 Парламентарни избори 2011
На Парламентарните избори на 5 јуни 2011 година партијата добила вкупно 16.551 гласови. Поради лошиот изборен резултат и неосвојувањето на ниедно пратеничко место, претседателот Манасијевски на 6 јуни 2011 поднел неотповиклива оставка. На негово место е избран Андреј Жерновски.
Полимер

Полимер (грчки ''поли''-, "многу" + -''мер'', "дел") е голема молекула, или макромолекула, составена од многу повторени подединици. Поради нивниот широк спектар на својства, и синтетичките и природните полимери играат суштинска и сепоприсутна улога во нашиот секојдневен живот. Во групата на полимери се вклучени познати синтетички пластики, како што е полистирен, но, и природните биополимери како што се ДНК и белковините кои се фундаментални за биолошката структура и функција. И природните и синтетичките полимери се создаваат преку полимеризација на многу мали молекули, познати како мономери. Нивната последователна големина и молекуларна маса во споредба со соединенијата со мали молекули создава уникатни физички својства и влијае на цврстината, виско-еластичноста и можноста да се формираат кристални и полукристални структури.
Терминот "полимер" произлегува од грчкиот збор πολύς (полус, што значи "многу") и μέρος (meros , што значи "дел") и се однесува на молекула чија структура е составена од повеќе единици кои се повторуваат. Структурата ја дефинира крајната молекуларна маса и придружни својства. Основните единици кои ги создаваат полимерите се молекули со ниска релативна молекуларна маса. Името „полимер“ бил измислен во 1833 година од Јакоб Берцелиус, иако со дефиниција која се разликува од модерната IUPAC дефиниција. Современиот концепт на полимери како ковалентно врзани макромолекуларни структури бил предложен во 1920 година од страна на Херман Штаудингер. Штаудингер се посветил следната деценија на наоѓање експериментални докази за оваа хипотеза.
Полимерите се изучуваат во областа на биофизиката, макромолекуларната и полимерната наука (која ја вклучува полимерната хемија и физиката на полимери). Историски гледано, производите кои произлегуваат од поврзување на повторувачки единици со ковалентни хемиски врски се примарен фокус на полимерната наука; во поново време, фокусот сè повеќе е на полимери со нековалентни врски.
Нуклеотид

Нуклеотидот е основната структурна единица на молекулата од нуклеинските киселини, кој е составен од три хемиски соединенија што се ковалентно сврзани:
* Пентозен шеќер - рибоза и деоксирибоза (по кој и се разликуваат РНК и ДНК)
* Азотна база - пуринска или пиримидинска
* Фосфорна група (фосфорна киселина).
Нуклеотидите се мономери за синтеза на нуклеинските киселини, а, исто така, се и производи на хемиската и ензимската хидролиза на нуклеинските киселини.
1 Номенклатура
Имињата на нуклеотидите обично се скратуваат во четирибуквени кодови. Првата буква е мала и покажува дали нуклеотидот е рибонуклеотид (r) или деоксирибонуклеотид (d). Втората буква ја означува нуклеобазата:
G: Гванин
А: Аденин
Т: Тимин
C: Цитозин
U: Урацил, кој не се среќава во ДНК, а во РНК е хемиски аналог на тиминот.
Третата и четвртата буква ја индицираат должината на сврзаната фосфатна врска (моно-, ди-, три-) и присуството на фосфат (P).
На пример, деокси-цитозин-трифосфат се пишува како dCTP (или на македонски: дЦТФ).
2 Хемиска структура
2.1 Нуклеотиди
Аденозин монофосфатАМФ, Аденозин дифосфатАДФ, Аденозин трифосфатАТФ
Гванозин монофосфатГМФ, Гванозин дифосфатГДФ, Гванозин трифосфатГТФ
Тирамидин монофосфатТМФ, Тирамидин дифосфатТДФ, Тирамидин трифосфатТТФ
Уридин монофосфатУМФ, Уридин дифосфатУДФ, Уридин трифосфатУТФ
Цитидин монофосфатЦМФ, Цитидин дифосфатЦДФ, Цитидин трифосфатЦТФ
2.2 Деоксинуклеотиди
Деоксиаденозин монофосфатдАМФ, Деоксиаденозин дифосфатдАДФ, Деоксиаденозин трифосфатдАТФ
Деоксигванозин монофосфатдГМФ, Деоксигванозин дифосфатдГДФ, Деоксигванозин трифосфатдГТФ
Деокситирамидин монофосфатдТМФ, Деокситирамидин дифосфатдТДФ, Деокситирамидин трифосфатдТТФ
Деоксиуридин монофосфатдУМФ, Деоксиуридин дифосфатдУДФ, Деоксиуридин трифосфатдУТФ
Деоксицитидин монофосфатдЦМФ, Деоксицитидин дифосфатдЦДФ, Деоксицитидин трифосфатдЦТФ
Хлоропласт

Хлоропласт — органела која се среќава само кај растенијата, и тоа во нивните зелени делови. Во неа се содржи хлорофилот и се одвива фотосинтезата.Таа во себе содржи хлорофил (зелена материја) која ја впива сончевата енергија и со тоа ја почнува фотосинтезата т.е. процесот во кој растителната клетка од јаглерод диоксидот и водата создава шеќер — скроб, и кислород.
Митохондрија

Митохондрии (од грчки: mitos-нишка и hondros-зрно) — клеточни органели кои се наоѓаат во сите еукариотски клетки. Нивниот облик е непостојан и се менува во зависност од физиолошката состојба на клетката. Бројот, димензиите и распоредот зависат од видот на клетките и нивната активност (во некои жлездени клетки кај животните има многу митохондрии).
1 Градба на митохондрија
Митохондриите имаат сложена градба. На електронски микроскоп јасно се гледа дека од цитоплазмата се одвоени со двојна мембрана, на која структурно, а особено биохемиски, се разликуваат надворешна и внатрешна мембрана и внатрешна содржина, т.н. матрица. Внатрешната мембрана се одликува по тоа што создава внатрешни набори (како нецелосни прегради) наречени кристи, што го прекинуваат континуитетот на внатрешниот простор (матрицата) и навлегуваат поплитко или подлабоко во истиот. На површината на кристите се забележуваат голем број топчести структури кои со една куса дршка се поврзани со внатрешната мембрана. Овие структури се наречени оксиозоми (или Ф-1 партикули, атпеозоми). Тие содржат ензими кои учествуваат во процесите на клеточно дишење.
2 Функција на митохондриите
Во митохондриите се врши аеробното разградување на материите и се ослободува енергија што се преобразува пред сè во ATP, како погоден облик што клетката може да го користи. Имајќи предвид дека митохондриите содржат свои нуклеински киселини (ДНК и РНК) и рибозоми и дека се способни сами да синтетизираат белковини, тие во извесна мерка претставуваат автономни (или семиавтономни) структури. Како такви, тие се способни и за саморепродукција и тоа со делба на диференцирани митохондрии. Овој факт е поврзан со ендосимбиотската теорија, популаризирана од биологот Лин Маргулис.
Рибозом

Рибозомите се ситни, субмикроскопски органели во облик на зрна, што можат да се набљудуваат само со електронски микроскоп. Тоа се универзални органели за сите живи клетки. Се создаваат во јадренцето и по нивното создавање преминуваат во цитоплазмата, каде или остануваат во неа, или се прикрепуваат за ендоплазматичниот ретикулум. Други пак се наоѓаат во некои органели, како во хлоропластите и митохондриите. Бројот на рибозоми во клетката е различен и се движи до неколку илјади.
Рибозомите се надмолекулски комплекси, односно изградени се од белковини и рибозомска РНК. Секој рибозом се состои од две морфолошки подединици, кои се разликуваат по големина и тежина, наречени ''голема'' и ''мала подединица''.
Според седиментационата константа се разликуваат два типа на рибозоми: прокариотски (или бактериски) со 70 S и еукариотски со 80 S.
Рибозомите се органели во кои се остварува синтезата на белковините, со учество на нуклеинските киселини рибозомска РНК и транспортна РНК. Нивната улога во синтезата на белковините се остварува само ако се поврзани со информациската РНК, и во тој случај се создаваат структури, наречени полизоми (или полирибозоми).
Ендоплазматичен ретикулум

Ендоплазматичниот ретикулум (латински: reticulum-мрежа) или кратко ЕР, е универзална органела која во клетката е претставена со систем на мембрански структури, кои најчесто се поврзани и формираат мрежа. Мембранските структури ограничуваат каналикуларен систем од плоснати простори означени како лумен на Ендоплазматскиот ретикулум. Испреплетените мембрански структури на ендоплазматичниот ретикулум во цитоплазмата, се во континуитет со надворешната мембрана на јадрената обвивка. Контактни места постојат и со другите органели (митохондриите, ендозомите, пероксизомите) но во овој случај не доаѓа до соединување на двете мембрани, при што тие не се во континуитет (мембрански контактни места).
1 Структура
Површината на мембраната на ЕР може да биде со рибозоми или без нив, па според тоа разликуваме ''груб (зрнест, грануларен) ендоплазматичен ретикулум'' и ''мазен (агрануларен) ендоплазматичен ретикулум'', соодветно. Иако изгледаат како одделни структури, и двата се во континуитет и дел од една иста органела и претставуваат нејзини суб-компартименти, секој со засебна функционална специјализираност. Рапавиот ЕР е претставен со цистерни (ќесести плоснти структури), мазниот ЕР со цевчести стуктури или тубули. Карактеристичниот изглед на рапавиот ЕР се должи на големиот број рибозоми кои се прикачени на цитозолната страна на мембраната на рапавиот ЕР. На рибозомите врзани за мембраната на рапавиот ЕР се одвива синтеза на секреторните и мембранските интегрални белковини, како и помал дел од цитозолните белковини.
2 Функција
Ендоплазматскиот ретикулум е мултифункционална органела и централно место на синтеза, транспорт, набирање и посттранслациона модификација на белковини, синтеза на масти и стероиди. ЕР претставува најголемо внатреклеточно складиште на калциум и со тоа има значајна улога во процесите на сигнална трансдукција.
Во скелетните мускулните влакна и срцевите мускули клетки, мазниот ендоплазматски ретикулум е особено развиен (таканаречен саркоплазматски ретикулум) и има улога преку ослободувањето на калциум во контракција на мускулите.
Мазниот ЕР е специјализиран главно за липидниот метаболизам – на ниво на мазниот ЕР се одвива синтезата на различни липиди (фофсолипиди, холестерол, стероидни хромони). Во мазниот ЕР на клетките на црниот дроб се одвиваат процеси на детоксификација и биотрансформација на ксенобиотици.
ЕР е има значајна улога за обновување на мембраните на клетката, преку синтеза на фосфолипиди  и регулација на везикуларниот транспорт. По митозата, воспоставувањето на нова јадрена обвивка се одвива на ниво на ЕР.
Подобро е развиен ендоплазматичниот ретикулум во клетките кои покажуваат поголема активност, како на пример, во клетките на мускулите, а кај младите недиференцирани клетки (ембрионални и творни) е послабо развиен.
Полисахарид

Полисахариди се јаглехидрати кои настануваат кога стотини или илјадници молекули од моносахариди се сврзуваат меѓусебно со гликозидна врска. Со натрупувањето на толку голем број на молекули во една голема честица, се менуваат основните особини на шеќерот: полисахаридите немаат сладок вкус, не се раствораат во вода, туку само набабруваат и ги имаат сите особини на колоидните големи молекули.
Природните полисахариди се делат на ''скелетни'' или ''структурни'', кои им служат на растенијата или животните како потпорно ткиво за одржување на цврстите механички структури и на ''хранливи'', кои се резервна храна. Меѓутоа, има и многу други полисахариди кои не можат да се вклопат во оваа класификација.
Друга, доста честа поделба на полисахаридите е на растителни (фитополисахариди) и животински (зоополисахариди).
Голџиев апарат

Голџиев апарат е органела која е именувана по италијанскиот научник Камилио Голџи. Голџиевиот систем е изграден од голем број нееднакво дебели и делумно свиткани мембрански структури, сродни на ендоплазматичниот ретикулум, наречени диктиозоми, кои најчесто се наоѓаат околу јадрото.
Производите од синтетската активност на клетката (белковини, јаглехидрати и липиди) преку ендоплазматичниот ретикулум се внесуваат во каналите на сакулите од Голџи системот. По соодветната обработка тие материи се натрупуваат или се одделуваат како крајни производи во облик на секреторни везикули или вакуоли со различна големина. Кај жлездените клетки, секреторните везикули се движат кон површината на клетката, при што мембраната им се слева со клеточната мембрана и на тој начин содржината преку егзоцитоза се одделува во надворешната средина.
Центриола

Центриолите се својствени за животинските клетки. Тие се најчесто две и се наоѓаат до јадрото, а најдобро се забележуваат во клетки што се делат.
Центриолите се цилиндрични структури, чиј ѕид е изграден од 9 групи по 3 микротубули кои делумно се споени, а срцевината е исполнета со еднородна материја.
Центриолите играат важна улога при делбата на јадрото, бидејќи учествуваат во создавањето на делбеното вретено. Имаат слична градба со базалните телца и имаат способност да се претворат во нив, и обратно.
Делба на клетките

Создавањето на новите клетки се одвива со делба на клетките. Секоја клетка, било да е дел од многуклеточен организам или претставува самата едноклеточен организам, потекнува само од претходна (мајчина) клетка. Делбата на клетките опфаќа два процеси кои обично се синхронизирани и временски тесно поврзани: кариокинеза (делба на јадрото), по која следува цитокинезата (делба на цитоплазмата).
Саморазмножувањето е веројатно најфундаменталната особина на клетките, како што може да се каже и за сите живи организми. Сите клетки се размножуваат со делба, при што секоја родителска клетка дава две ќеркини клетки на крајот од циклусот на делба на клетките. Делбата на клетките мора да е внимателно регулирана и координирана во клеточниот раст и репликацијата на ДНК за да се осигура создавање на прогенски клетки кои содржат интактни геноми. Кај еукариотските клетки, напредувањето на клеточниот циклус е контролирано од неколку белковински кинази кои се зачувале (конзервирале) од квасците, па до цицачите. Кај вишите еукариоти, клеточниот циклус е регулиран од факторите на растење кои ја контролираат клеточната пролиферација, притоа дозволувајќи делбата на единечните клетки да биде координирана со потребите на организмот како целина. Дефектите во регулацијата на клеточната делба се честа причина за абнормална пролиферација на канцерни клетки, така што истражувањата на клеточната делба и ракот станаа блиски, слично на врската меѓу истражувањата на ракот и патиштата на клеточна сигнализација.
1 Делба на растителна клетка
Кога клетките ќе постигнат одредена големина и форма, тие се делат. клетките можат да бидат различни пои форма и големина, во зависност од дејноста што ја вршат.
при проста делба на клетката, прво се дели јадрото, а потоа и цитоплазмата. меѓу двете клетки се создава мембрана, а потоа и клеточен ѕид.Делбата на клетката е најинтезивна во пролет кога p'ти семката и растат пупките.
Со делба на клетките растат и им заздравуваат раните.
Џез пејачот

''Џез пејачот'' е американски игран филм од 1927 год. со Ал Џолсон во главната улога. ''Џез пејачот'' е првиот звучен филм во историјата на играниот филм, иако Ал Џолсон има само две реплики за цело времетраење на продукцијата. Според оригиналната замисла на режисерот Алан Кросленд, единствено музичката подлога на сцените требало да се наоѓа во саундтракот, така што ''Џез пејачот'' практично би бил нем филм, но за несреќа на монтажерите Џолсон ја импровизирал познатата реченица: „Не сте слушнале ништо!“
Лизозом

Лизозомите (грчки: lisis-разградува и soma-тело) се органели кои можат да се набљудуваат само со електронски микроскоп. Имаат облик на гранули или меурчиња со единечна мембрана. Во нивната внатрешност содржат ензими хидролази, што можат да ги разградат сите видови високомолекулски органски материи: белковини, нуклеински киселини, јаглехидрати и липиди. Ензимите се синтетизираат во грануларниот ендоплазматичен ретикулум, се сместуваат во структурите на Голџиевиот систем, од каде се одделуваат како лизозомни меурчиња.
Во лизозомите се разградуваат материи што во клетката се наоѓаат како нерастворливи честички или во облик на цели капки. Ова настанува кога првичните вакуоли што се образуваат околу тие честички ќе се слеат со лизозомите и создаваат дигестивна вакуола. Материите добиени со внатреклеточното разградување навлегуваат во цитоплазмата и се користат од клетката. Во одредени услови, со лизозомите клетката ги разградува и сопствените, остарени или непотребни органели или натрупани резервни хранливи материи.
Вегетативни органи

Вегетативните органи се група од растителни органи со кои растенијата ги извршуваат животните функции. Вегетативни органи на растението се:
* Корен
* Стебло
* Лист.
Така се нарекуваа така затоа што тие ја создаваат храната во растението. Тие ја создаваат храната така што преку коренот се пренесуваат минералните соли и вода во стеблото. Од стеблото тие се пренесуваат во листот и таму се создаваат шеќерите односно храната за целиот организам.
Целулоза

Целулозата е фитополисахарид и претставува најважен претставник на полисахаридите во растенијата. Количината на целулоза во некои микроорганизми, алги и лишаи е беззначајна, а животните воопшто не содржат целулоза.
Од целулоза се состојат околу половина материјали кои ги изградуваат клеточните ѕидови кај дрвата и другите растителни производи (памук, филтер хартија итн.).
Љубисав Иванов - Ѕинго

Љубисав Иванов - Ѕинго (, — , ) — македонски стопанственик, спортски работник и политичар, претседател на Социјалистичката партија на Македонија и пратеник во Собранието на Македонија. Бил пратеник во Собранието на Македонија во сите пратенички состави, од осамостојувањето на Република Македонија до 2011 година.
1 Животопис
Завршил Рударско-геолошки факултет и повеќе од 40 години бил генерален директор на Рударско-геолошкиот комбинат „Силекс“ - Кратово.
За претседател на СПМ, тој бил избран на Вториот конгрес на СПМ кој се одржал во јули 1995 година и бил реизбран на Третиот, Четвртиот, Петтиот и Шестиот конгрес на СПМ.
Тој бил првиот претседател на Фудбалската федерација на Македонија по осамостојувањето на Македонија и на должноста бил во периодот од 1993 до 1996 година.
Цитоплазма

Цитоплазмата ја претставува основната маса на протоплазмата, односно под цитоплазма се подразбира целиот жив материјал на една клетка, но без јадрото.
Набљудувана под светлински микроскоп со помало зголемување, таа изгледа како еднородна (хомогена) маса, меѓутоа при поголемо зголемување во неа лесно може да се разликува една хомогена стаклеста маса наречена хијалоплазма (или ''цитоплазматична матрица'') и во неа се распрскани ситни грануларни (зрнести) структури - цитозоми.
Надворешниот слој на цитоплазмата (''ектоплазма'') обично е погуст и завршува со плазмалема. Меѓутоа, сличен слој се гледа и на внатрешната површина на цитоплазмата, кон вакуолата, кој е наречен тонопласт.
Електронско-микроскопските проучувања покажаа дека цитоплазмата претставува сложено организирана клеточна компонента, во чиј состав влегуваат хијалоплазма и цитоплазматични органели.
Цитоплазмата е во постојано кружно движење во клетката, со што ги снабдува другите органели со потребните материи.
Сахароза

Сахарозата (шеќер од трска или обичен, кујнски шеќер) е дисахарид кој се состои од гликоза и фруктоза. Хемиското име на сахарозата е - D - гликозидо (1, 5) - - D - фруктозид (2, 5).
Сахарозата е многу распространета во растителниот свет, а најмногу ја има во шеќерната трска и шеќерната репка. Се произведува со екстракција и кристализација од овие растенија, кои и за таа цел се одгледуваат. Во светот се произведува околу 30 милиони тони сахароза годишно.
Сахарозата се топи на 184 степени, се распаѓа над точката на топење, потемнува и дава карамел. Лесно се раствора во вода. Не го редуцира Фелинговиот реагенс. Под дејство на ензимот инвертаза, сахарозата се дели на гликоза и фруктоза. За време на процесот варење (дигестија), сахарозата се дели во тенкото црево.
Орган

Во биологијата, орган претставува анатомско и функционално обединување на две или повеќе ткива, при што едно од ткивата има главна улога. На пример, во мускулите, главно ткиво е мускулното ткиво, но има и други, споредни ткива: нервно, крвно ткиво итн.
Орган е збир од повеќе ткива кои вршат одредена функција.
1 Органи и нивни функции
Срце - орган за крвоток кој е изграден од мускулно, епително, нервно, крвно и жилно ткиво.
Желудник е изграден од мускулно, слузокожа, нервно и крвно ткиво. Желудникот има улога да ја вари храната.
Бубрегот е изграден од епително, крвно, сврзно и нервно ткиво. Бубрегот има улога да ги исфрла водата и штетните материи од организмот.
Мускулите се изградени од мускулно, сврзно, крвно и нервно ткиво и имаат улога во движењето.
Вегетативни органи
Вегетативни органи се:корен,листот и стеблото
Дисахарид

Дисахарид (или биоза) е олигосахарид, односно јаглехидрат изграден од две моносахаридни единици. Најважните дисахариди се состојат од две хексози и нивната заедничка формула е C<sub>12</sub>H<sub>22</sub>O<sub>11</sub>, молекулската тежина им е 342, 2, а процентниот состав на одделните хемиски елементи е: C - 42, 08%, H - 6, 48%, O - 51, 44%.
Се разликуваат два типа на дисахариди:
* Тип малтоза
* Тип трехалоза.
1 Номенклатура
Имињата на дисахаридите се образуваат така што името на моносахаридот, чијшто полуацетален хидроксил влегува во соединение, добива наставка "ид", а моносахаридот кој се сврзал со алкохолен хидроксил останува со непроменето име, на пример, малтозата е ''гликозидо - гликоза'', а лактозата ''галактозидо - гликоза''.
Некои дисахариди се наоѓаат слободни во природата (сахароза, лактоза, трехалоза), а други ги изградуваат полисахаридите (скроб, целулоза) или се составен дел на некој гликозид.
2 Општопознати дисахариди
Дисахарид, Единица 1, Единица 2, Врска
Сахароза (''кујнски шеќер'', ''трскин шеќер'', ''репкин шеќер''), Гликоза, Фруктоза, α(1→2)β
Лактулоза, Галактоза, Фруктоза, β(1→4)
Лактоза (''млечен шеќер''), Галактоза, Гликоза, β(1→4)
Малтоза, Гликоза, Гликоза, α(1→4)
Трехалоза, Гликоза, Гликоза, α(1→1)α
Целобиоза, Гликоза, Гликоза, β(1→4)
Хитобиоза, Гликозамин, Гликозамин, β(1→4)
Остеоцит

Остеоцитите се клетките од кои се составени коските. Овие клетки се најбројни клетки во целосно равиените коските и можат да живеат колку и самиот организам. Просечниот полураспад на остеоцитите е 25 години.
Остеоцитите се ѕвездообразни клетки, којшто заедно со нивните продолжетоци се поврзуваат меѓусебно и создаваат концентрична плоча наречена ламела.
Литературен минимализам

Литературниот минимализам претставува правец во литературата. Тој исто така е дел од минимализмот, кој претставува генерален правец за уметноста во целост.
Литературниот минимализам се одликува по економичноста со зборовите. Минималистичките автори ги избегнуваат прилозите (за место, време, начин) и претпочитаат да му дозволат на контекстот да го диктира значењето. Од читателите се очекува да преземат улога на директни учесници, да ја создаваат приказната, “да изберат страна” преку заобиколни, посредни алузии и инсинуации. Ликовите во минималистичките приказни се обични, просечни луѓе (продавачи на разни работи, тренираат детска лига или се баснословно богати). Овие приказни се само “залак од животот”.
Коренот на Американскиот литературен минимализам е во делата на Ернест Хемингвеј. Хемингвеј никогаш не го опишува тонот со кој ликот зборува, читателот е принуден да го толкува тонот во зависност од одговорот што го дава другиот лик. Исто така пејзажот е интегрален за симболиката на приказната, овој факт никогаш не е експлицитен како што е во пораната литература.
Литературниот минимализам се јавува како одговор на мета-фикцијата како тренд во 1960-тите години и раните 1970-ти и претпоставува дека читателите знаат дека се изманипулирани и сакаат да партиципираат во процесот.
Познати минималистички автори се: Рејмонд Карвер, Чак Паланик, Ејми Хемпел, Боби Ен Мејсон, Тобајас Вулф, Грејс Пели, Сандра Киснерос и многу други.
Тито Петковски

Тито Петковски (роден 23 јануари 1945 во Псача, Кривопаланечко) — македонски политичар, претседател на Нова социјалдемократска партија. Пратеник е во Собранието на Република Македонија во сите пратенички состави од осамостојувањето на Република Македонија.
1 Биографија
Завршил Правен факултет со правосуден испит. Работел во Општинскиот суд во Крива Паланка, како правник во Републичкиот завод за урбанизам, во Извршниот совет на Собранието на Град Скопје, бил на функција во Градскиот комитет на Сојузот на комунистите на Македонија - Скопје. Бил потпретседател на Македонското собрание во првиот парламентарен состав, пратеник во трите претходни парламентарни состави, а од 6 март 1996 до третите парламентарни избори во 1998 година и претседател на Собранието.
На претседателските избори 1999 година, тој бил кандидат за претседател на СДСМ и го освоил второто место зад кандидатот на ВМРО-ДПМНЕ, Борис Трајковски.
По долгогодишното членство во СДСМ, на 30 ноември 2005 година, Тито Петковски ја основал Нова социјалдемократска партија (НСДП). Во април 2022 година, тој изјавил дека се повлекува од претседателската позиција на партијата, односно и од политиката, и немал план да се кандидира за нов претседателски мандат во НСДП.
Хлорофил

Хлорофил — најважен растителен фотосинтетски пигмент со зелена боја. Синтезата на хлорофилот (кој има сложени и специфични молекули) се врши кога има Сончева светлина и магнезиум.
Молекулата на хлорофилот содржи едно порфиринско јадро што е изградено од четири пиролови прстени, во средината комплексно сврзани со еден атом на магнезиумот. Карбоксилната група од третиот пиролов прстен е естерифицирана со метил алкохол, а карбоксилната група од четвртиот пиролов прстен е естерифицирана со фитол.
Хлорофилот во растителниот свет е застапен со неколку видови, и тоа:
*''Хлорофил (А)'', кој претставува основен активен фотосинтетски пигмент (својствен за сите зелени растенија)
и
*''Хлорофил (B)''*''Хлорофил (C)''*''Хлорофил (D)''*''Хлорофил (E)'', кои апсорбираната светлинска енергија ја пренесуваат на основниот хлорофил (А) и затоа се само помошни пигменти.
Хлорофилот, пак, кој се наоѓа во некои автотрофни бактерии, се нарекува бактериохлорофил.
Автотроф

Автотрофизам претставува капацитет на одредени живи организми да произведуваат органска материја со редукција на неорганската материја како јаглерод (во форма на СО<sub>2</sub>) или азот (во форма на NO<sub>3</sub> или NO<sub>2</sub>). Оваа редукција е придружена со апсорбирање на минерални соли од околината (нитрати, фосфати..). Организмите кои се автотрофни во однос на јаглеродот се способни да се развиваат во средина каде има јаглерод само во минерална форма, спротивно на хетеротрофните организми кои мораат да ги внесуваат органските материи преку исхраната.
Според етимологијата (старогрчки: ''авто'' „сам“ и ''трофос'' „исхранува“), автотрофен организам претставува секој организам кој нема потреба од други живи организми во неговата исхрана.
Овој начин на исхрана е карактеристичен за хлорофилните растенија (зелени растенија), цијанобактериите, сулфатните бактерии.
Спротивно на автотрофија е хетеротрофија – клетки или организми кои не се способни да создаваат органска материја. Тука спаѓаат животните и габите.
Всушност, автотрофните организми се секогаш првата алка на ланецот на исхрана. Можеме да кажеме дека автотрофите се почетокот на скоро целата органска материја присутна во екосистемот.
Хлорофилните растенија поседуваат автотрофни клетки (клетките во зелените листови кои имаат хлорофил) но исто така и хетеротрофни клетки (клетките во коренот).
1 Поделба на автотрофите
Според начинот на кој ја добиваат енергијата која е потребна за синтеза на органските материи, организмините се делат на два типа:
* Фотоавтотрофи – енергија од сончевата светлина, благодарение на фотосинтезата во хлорофилните клетки
* Хемоавтотрофи – енергија од оксидација на неоргански материи како Н<sub>2</sub>Ѕ, амониум и железо
Постојат одредени видови на кои им се потребни органски материи како извор на јаглерод, но се способни да употрeбуваат сончева светлина или неоргански материии како извор на енергија. Овие организми се дефинирани како хетеротрофи, и според начинот на кој ја добиваат енергијата се поделени на фотохетеротрофи и хематрофи.
2 Автотрофните организми и фотосинтезата
Растенијата синтетизираат органска материја употребувајќи минерални субстанци кои ги апсорбираат од почвата (вода и минерални соли) и воздух, поточно СО<sub>2</sub> (како извор на јаглерод). Енергијата која е потрбна за оваа синтеза се добива од сончевата светлина. Овој комплексен систем се нарекува фотосинтеза, и може да се резимира со следната реакција:
6CO<sub>2</sub> + 12H<sub>2</sub>O + светлина → C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> + 6 H<sub>2</sub>O.
С<sub>6</sub>Н<sub>12</sub>О<sub>6</sub> служи за формирање органска материја, а кислородот кој се добива се исфрла во надворешната средина.
Република

Република е облик на владеење каде шефот на државата се избира по пат на избори. Терминот потекнува од латинскиот израз ''res publica'' што во превод значи ''јавни работи''. Иако често републиката се поистоветува со демократијата, фактот дека шефот на државата се избира на избори не мора да значи и дека во одредена република владее демократија. Имено, можно е шефот на државата да ја укине демократијата и да воведе диктатура.
Шефот на државата во републиката може да биде поединечен орган (претседател) или колективен (претседателство). Сепак, најчесто шефот на државата е поединечен орган.
Она што е обележје на републиките се изборноста, одговорноста и видот и обемот на надлежностите на шефот на државата. Според начинот на избор на претседателот и обемот на неговите овластувања, републиката може да се подели на: претседателска, парламентарна и собраниска.
1 Поврзано
* Народна република
* Џумхурија
* Џамахирија
Сперматозоид

Сперматозоид — машкиот гамет (машка полова клетка).
1 Добивање на сперматозоид
Сперматозоидите се добиваат преку повеќе последователни делби на клетките. Добивањето на сперматозоидите започнува со митоза I на герминативниот епител од кој се добиваат сперматогонии. Добиените сперматогонии се диплоидни, со следната митоза II се добиваат примарни сперматоцити кои исто така се диплоидни. Примарните сперматоцити се делат со мејоза I и од нив се добиваат секундарни сперматоцити кои се хаплоидни,тие сперматоцити потоа се делат со мејоза II од кои се добиваат сперматиди. Добиените сперматиди се делат преку процесот спермиогенеза од кои на крај се добиваат сперматозоиди.
2 Градба на сперматозоидот
Од структурата на сперматозоидот може да се види јасно усогласување меѓу формата и функцијата. Сперматозоидот плива кон јајце-клетката, и со тоа е прилагодена и неговата градба.
:*глава - составена од јадро и акрозом
:*врат - во којшто се сместени две центриоли
:*среден дел - во којшто се сместени митохондиите (содржат АТР кој е извор на енергија за движење на сперматозоидот)
:*камшиче
2.1 Акрозом
Акрозом е огранела која што се наоѓа во предниот дел на сперматозоидот и служи за негова интеракција до јајце-клетката за време на оплодувањето.
Се создава од Голџиев апарат за време на спермогенезата кога сперматидите се претвораат во сперматозоиди.
2.2 Хидролитички ензими
Акрозомот кај човекот содржи хидролитички ензими како што се:
:*хијалуронидаза
:*кисела фосфатаза
:*неурамидаза
:*естераза
:*проакрозин/акрозин
За време на оплодувањето кога акрозомот ќе ја допре јајната клетка, доаѓа до акрозомска реакција во која овие ензими се излачуваат во процесот на егзоцитозата.
3 Број и видови на хромозоми
Сперматозоидот содржи хаплоиден број хромозоми кои кај човекот изнесува 23.Постојат X и Y хромозоми, сперматозоидите можат да бидат:
:* X сперматозоиди (познати како женски)
:* y сперматозоиди
Кај човекот сперматозоидите се тие кои го определуваат полот на детето. Јајце-клетките секогаш имаат X-хромозом па во зависност од тоа кој сперматозоид навлегува во јајце-клетката, се образуваат:
:*XX комбинации на хромозоми, кои даваат женски пол
:*XY комбинации на хромозоми кои даваат машки пол
Јајце-клетка

Јајце-клетка — женската гамета (женска полова клетка). Се среќава кај животните и кај семените растенија.
Кај конечната оформена јајце-клетка се разликуваат: јадро (кое сега се нарекува ''Vesicula germinata''), клеточна мембрана (која се нарекува ''Zona pellucida'') и јадренце (''Macula germinativa''). Околу јајце-клетката има слој од фоликуларни клетки, наречен ''corona radiata''.
Диференцијацијата на женските гамети кај цицачите се одвива во специјални јајчни фоликули во јајчникот. Секој ваков фоликул се состои од само една јајце-клетка опкружена со голем број на фоликуларни клетки. Во текот на оогенезата, јајчните фоликули минуваат низ неколку развојни фази (или етапи): примарен фоликул, секундарен фоликул, терциерен фоликул, жолто тело и бело тело.
Постојат три основни типови на животински јајце-клетки, кои се разликуваат по количината на жолток (односно вителус) и начинот на неговата распореденост во цитоплазмата на јајце-клетката:
*''Изолециталните јајце-клетки'' имаат малку жолток, дифузно распореден низ цитоплазмата.
*''Телолециталните јајце-клетки'' имаат многу повеќе жолток кој е концентриран во еден регион од цитоплазмата (помал или поголем).
*''Центролециталните јајце-клетки'' имаат релативно голема количина на жолток кој е распореден во централниот дел од цитоплазмата.
Сапрофит

Сапрофит е организам кој се храни со изумрени растенија или животни, при што органските материи ги минерализира до неоргански. Овие организми се наречени уште и редуценти. Такви се повеќето сапрофитски бактерии.