Шушински масакр

Масакрот во Шуша (|Շուշիի ջարդեր, ''Shushii charder'') — масовно убиство на ерменското население во Шуша и уништување на ерменската половина од градот што следило по задушувањето на ерменскиот бунт против властите на Азербејџанска Демократска Република во 1920 година.
Настанот се случил помеѓу 22 и 26 март 1920 година и е дел од Ерменско-азербејџанската војна. Настанот резултирал во големо уништување на ерменското население во квартот Шуша и убиства на голем број ерменски жители на градот.
1 Заднина
На крајот на Првата светска војна, сопственоста на територијата на Нагорно-Карабах била оспорена меѓу новооснованите држави на Демократска Република Ерменија и Демократска Република Азербејџан. Шуша - најголемата населба на територијата, нејзин главен град и со мешано население кое се состоел претежно од етнички Ерменци и Азербејџанци - се нашле во центарот на спорот.
Владата на Азербејџан прогласила во Баку анексија на спорната територија и на 15 јануари 1919 година го назначил Хосров Бек Султанов за генерален гувернер на Карабах. Велика Британија имала мал одред војници стационирани во Шуша и пристапила кон назначувањето на Султанов за привремен гувернер, но инсистирала на тоа дека конечната одлука за сопственоста на територијата треба да биде решена само на идна мировна конференција.
Како одговор на назначувањето на Султанов, Генералното собрание на Ерменците од Карабах (Ерменски национален совет на Карабах), на состанок во Шуша на 19 февруари, „''со легитимна огорченост ги отфрли сите претензии на Азербејџан во однос на ерменски Карабах, кој рече дека Собранието го прогласи како составен дел на Ерменија''“.
На 23 април 1919 година, Националниот совет на Карабах повторно се состанал во Шуша и повторно го отфрлил тврдењето на Азербејџан за суверенитет, инсистирајќи на нивното право на самоопределување. По ова, локален азербејџански одред го опколил ерменскиот кварт на Шуша, барајќи од жителите да ја предадат тврдината. По неколку истрели, Британците станале посредници за да се смират страстите, па Ерменците се согласиле да им се предадат.
На 4 и 5 јуни 1919 година, во Шуша се случиле вооружени судири меѓу двете заедници и Султанов започнал блокада на ерменските квартови во градот. Американските медицински сестри кои работеле во Шуша за ''Near East Relief'' напишале за масакр „''од страна на Татарите на 700 христијански жители на градот''“. Брзо било организирано примирје откако ерменската страна се согласила на условот на Султанов членовите на Ерменскиот национален совет да го напуштат градот. Сепак, нов бран насилство потоа ги зафатило соседните села населени со Ерменци: во средината на јуни, азербејџанските сили со околу 2.000 на број, нападнале, ограбиле и изгореле големо ерменско село, непосредно пред Шуша, и приближно 600 Ерменци биле убиени.
Седмиот конгрес на Ерменците од Карабах бил свикан во Шуша на 13 август 1919 година. Со договорот од 22 август, според кој Нагорно-Карабах би се сметал дека е привремено во границите на Република Азербејџан, сè додека не се реши неговиот конечен статус на Мировната конференција во Париз.
На 19 февруари 1920 година, Султанов издал барање Ерменскиот национален совет на Карабах „''итно да го реши прашањето за конечно вклучување на Карабах во Азербејџан''“. Советот, на нивниот осми конгрес одржан од 23 февруари до 4 март, одговорил дека барањето на Азербејџан ги крши условите на привремениот договор од 22 август и предупредил дека „повторувањето на настаните ќе ги принуди Ерменците од Нагорно-Карабах да се обратат до соодветни средства за одбрана“. Ерменците од Карабах подготвиле бунт против азербејџанската сила.
1.1 Револт
Според Ричард Хованисијан, неуспехот кај Ханкенди ја запечатила пропаста на Шуша. „Како што беше планирано, милицијата од Варанда влезе во Шуша вечерта на 22 март, наводно да ја добие својата плата и да му го честита на генералниот гувернер Султанов празникот Новруз. Истата вечер, околу 100 вооружени луѓе предводени од Нерсес Азбекијан навлегле во градот за да го разоружаат азербејџанскиот гарнизон во ерменскиот кварт. Но, сè тргнало наопаку. Милиционерите го поминуваа поголемиот дел од ноќта јадејќи и пиејќи и доцнеа да ги заземат своите доделени позиции, додека четата на Азбекијан, не успевајќи да се поврзе со милицијата, започна да пука кон азербејџанската тврдина од далеку, будејќи ги трупите. Дури тогаш беа разбудени милицајците од Варанда и започнаа да ги запленуваат азербејџанските офицери кои биле сместени во ерменските домови. Конфузијата од двете страни продолжи до зори, кога Азербејџанците дознаа дека нивниот гарнизон кај Ханкенди се држеше и, со срце, започна да се шири во ерменскиот кварт. Борбите ги изненадија Ерменците од Шуша. Неколку илјади избегаа под капата на густата магла по патот кон селото Варанда.
Одри Л.Алстад, повикувајќи се на британски дописник во Баку, напишал дека претставниците на сојузничките сили во регионот донеле одлука полицијата на Карабах да биде составена од еднаков број Ерменци и Азербејџанци; сепак, кон крајот на март 1920 година, ерменската половина на полицијата ја убила азербејџанската половина за време на традиционалните празнувања на празникот Новруз Бајрам.
2 Масакр
Според Ричард Хованисијан, „азербејџанските трупи, придружувани од азербејџанските жители на градот, ја претворија ерменската Шуша во пекол. Од 23 до 26 март, околу 2.000 структури беа опфатени во пламен, вклучувајќи ги црквите, културните институции, училиштата, библиотеките, деловниот дел и големите домови на трговската класа. Владиката Вахан, ја плати цената на одмазда, бидејќи неговиот јазик беше искинат пред да му ја отсечат главата. Началникот на полицијата, Аветис Тер-Гукасијан, беше претворен во човечки факел, а голем број интелектуалци беа меѓу 500-те ерменски жртви“.
Според описот на азербејџанскиот комунист Оџахкули Мусаев, „започнало безмилосно уништување на беспомошни жени, деца, стари жени и стари мажи. Ерменците биле изложени на масовен колеж... И какви убави ерменски девојки биле силувани, а потоа и застрелани... По нарачка на... Хосров-бек Султанов, погромите се одвиваа повеќе од шест дена, куќите во ерменскиот дел беа смачкани, ограбени и сите претворени во пепел, сите ги водеа жените кога сакаа, до мусаватистичките џелати. За време на овие историски „извонредни“ казни, Хосров-бек Султанов, држејќи говори, разговараше со муслиманите за светата војна ( џихад ) и ги повика да ги довршат Ерменците во градот Шуша, не поштедувајќи ги ниту жените, децата и сл. “
Според ''Големата советска енциклопедија'' (Трето издание, 1970 година), овие настани придонеле за смртта на 2.096 од населението на градот. Последователно, останале само неколку ерменски семејства.
Надежда Манделстам напишала за Шуша во дваесеттите години од минатиот век: „... во овој град, кој порано, се разбира, беше здрав и со секоја пријатност, сликата за катастрофа и масакри беше страшно жива... Тие велат дека по масакрите сите бунари биле полни со трупови. Никој не видовме на улиците или на планината. Само во центарот на градот, на плоштадот имаше многу луѓе, но меѓу нив немаше ниту еден Ерменец, сите тие беа муслимани.“
На 21 јануари 1936 година, во Московски кремљ, за време на приемот на делегацијата од Азербејџанска ССР, Григориј Серго Орџоникидзе се сеќава на неговата посета на уништената Шуша: „Дури и денес со ужас се сеќавам на она што го видов во Шуша во 1920 година. Најубавиот ерменски град беше целосно уништен, а во бунарите видовме трупови на жени и деца. “
Поранешниот министер за внатрешни работи на Демократска Република Азербејџан, Бехбуд Кан Јаваншир, бил убиен за време на операцијата „Немезис“ на Ерменската револуционерна федерација, за неговата вмешаност во овие настани.
3 Жртви
Според последните статистички податоци објавени во кавкаскиот календар во 1917 година, во 1916 година непосредно пред Руската револуција, населението во градот Шуша изнесувало 43.869, од кои 23.396 (53%) биле Ерменци, а 19.121 (44%) биле Татари (Азербејџанци). Масакрот резултирал со меѓу 500 до 20.000 смртни случаи и уништување на многу згради во Шуша.
3.1 Сеќавања
Истакнатиот руски поет Осип Мандељштам кој бил во Шуша во 1931 година, напишал поема („Возачот на Фаетон“) посветена на масакрите во Шуша:
Значи во Нагорно-Карабах
Ова беа моите стравови
Четириесет илјади мртви прозорци
Се видливи таму од сите правци,
Кожурец на бездушна работа
Закопан на планините.
Една од водачите на Комсомол на Азербејџанската ССР, Олга Шатуновска, подоцна во своите мемоари напишала: „Азербејџан не сакаше да ја изгуби моќта бидејќи Нагорно-Карабах е одличен регион. Тоа е автономно, но само номинално, во текот на овие години тие протераа многу Ерменци, затворија училишта и колеџи. Претходно, главниот град беше Шуша. Кога во 1920-тите години имаше масакр, тие го запалија целиот централен дел на градот, а потоа тие дури и не го обновија“.
Двајца истакнати ерменско-руски комунистички активисти, Анастас Микојан и Мариета Шагињан, напишале за масакрите во своите мемоари. Микојан, кој бил во регионот, подоцна забележал: „Според извидничките информации, на располагање на азербејџанската влада имало 30,000 војници, од кои 20,000 биле распоредени во близина на границата на Ерменија... Армијата на Азербејџан непосредно пред тоа ги масакрираше Ерменците во Шуша, Карабах.“
Руско-грузиската писателка Анаида Беставашвили ги споредила во публикацијата „''Луѓето и спомениците''“ погромите и палењето на Шуша со трагедијата на Помпеја.
Историчарот Кристофер Вокер напишал дека одбивањето на британските власти во Шуша да се мешаат во масакрот е резултат на „''векот на протурцитезам''“.
Истражувачката аналитичарка Кали Раптис во својата книга ''Нагорно-Карабах и евроазискиот коридор за транспорт'' напишала: „Во јули 1918 година, првото ерменско собрание на Нагорно Карабах го прогласи регионот за самоуправа и создаде национален совет и влада. Во август 1919 година, националниот совет на Карабах склучи привремен договор со азербејџанската влада со цел да се избегне воен судир со надреден противник“. Непочитувањето на Азербејџан на договорот кулминирале во март 1920 година со масакрот на Ерменците во главниот град Нагорно-Карабах".''Ерменија, Ерменија: за земјата и народот од библиските времиња до нашите денови,'' референтната книга ги смета погромите во Шуша како дел од геноцид врз Ерменците што се практикува низ цела Источна Ерменија: „Шуша, главниот град на Карабах беше заземен од азербејџанските националисти на 23 март 1920 година, загинаа над 20 000 Ерменци и беа израмнети со земјата 7000 куќи, библиотеки, цркви, гробишта и пантеони за три дена и три ноќи “.
Ричард Г.Хованисијан напишал за масакрите: „Конечно, во август 1919 година, Националното собрание на Карабах попушти во привремена и условена азербејџанска јурисдикција. Дваесет и шест услови строго го ограничија азербејџанското административно и воено присуство во регионот и ја нагласија внатрешната автономија на планинскиот Карабах. Прекршувањето на тие услови од страна на Азербејџан кулминираше со бунт во март 1920 година. Како одмазда, азербејџанските сили го запалија прекрасниот град Шуша, го обесија владиката Вахан и масакрираа голем дел од населението. Тоа беше крајот на ерменскиот Шуши “.
Во Карабах, ерменската заедница била поделена меѓу вековната дилема за соработка или конфронтација. Имало и такви - првенствено Дашнаци и селани - кој сакале обединување со Ерменија и оние - главно болшевици, трговци и професионалци - кој, според зборовите на ерменскиот историчар Ричард Хованисијан, „признал дека округот бил економски со источно Закавказје и барал сместување со азербејџанската влада како единствен начин да го поштеди планинскиот Карабах од пропаст“. Последната група била главно концентрирана во Шуша, но и двете групи биле убиени или протерани кога ерменскиот бунт бил брутално спуштен во март 1920 година со бројни стотици Ерменци од Шуша. Тој исто така напишал дека „Во март 1920 година, една азербејџанска армија го запали ерменскиот кварт и убивајќи околу петстотини Ерменци“.
Според Тим Потје, „По Октомвриската револуција, Карабах стана дел од независната Република Азербејџан, иако неговата контрола беше жестоко оспорувана од османлиските и британските сили, како и, се разбира, Ерменците и Азербејџанците. Досега, ерменскиот народ Шуша го сметаше за ерменски културен центар и дури на 28 февруари 1920 година, ерменските старешини на Шуша неволно се согласија да го признаат авторитетот на Азербејџан. Ситуацијата требаше да се смени по настаните од 4 април, кога масовниот егзодус на Ерменците од Шуша кон блискиот Канкенди (Степанакерт, денес главен град на Нагорно-Карабах), по ерменското востание што го истуркаа азербејџанските сили, се трансформираше, скоро преку ноќ, Шуша во азербејџански град.
На 20 март 2000 година, во Шуша бил поставен спомен камен на местото на планираниот споменик на жртвите од погромот. Владата на Република Нагорно-Карабах дала предлог до Националното собрание да се утврди 23 март како ден на спомен на жртвите од погромите во Шуша.