EOKA

Национална организација на Кипарските Борци (грчки: ''Εθνική Οργάνωσις Κυπρίων Αγωνιστών'') — националистичка герилска организација на кипарските Грци која се борела во кампања за крај на британското владеење на Кипар и за евентуално обединување со Грција.
1 Заднина
Кипар, остров во Источниот Медитеран населен претежно со Грци, бил освоен од Отоманското Царство во 1571 година и останал под негова контрола до 4 јуни 1878 година, кога после Руско-турската војна, бил предаден на Британското Царство. Во тоа време, на островот исто така било формирано значително турско малцинство. Како што растеле националистичките тенденции во двете главни групи на население, кипарските Грци се залагале за ''Енозис'' (Соединување со Грција) што претставувало дел од Големата идеја. Потеклото на Енозис датираат од 1821 година, годината кога започнала Грчката војна за независност, а архиепископот на Кипар, неговиот архиѓакон и тројца епископи биле обезглавени од отоманската колонијална администрација, меѓу другите злодела. Во 1828 година, Јоанис Каподистријас, првиот гувернер на Грција, побарал обединување на Кипар со Грција, додека се случиле и мали востанија. Во 1878 година, кога британскиот генерал Волси пристигнал на Кипар за формално да воспостави британско владеење, го пречекал архиепископот од Китион кој, откако му посакал добредојде, побарал Британија да и го отстапи Кипар на Грција. Првично, кипарските Грци го поздравиле британското владеење, бидејќи биле свесни дека Британците ги вратиле Јонските Острови на Грција во 1864 година. Тие се надевале и на британските инвестиции во Кипар, кој османлиската окупација го оставиле како осиромашен остров.
Во 1912 година, британската влада и понудила на Грција да го замени Кипар за поморска база во Аргостоли, со цел да добие контрола над Јонското Море, понуда која била повторена во 1913 година. Во 1915 година, Британците ѝ го понудиле Кипар на Грција неколку пати во замена за учеството на Грција во Првата светска војна. Додека Грција не била одлучена дали треба да влезе во војната, сепак, британската влада ја повлекла својата понуда. До 1915 година, противењето на кипарските Грци кон британското владеење се зголемило, гледајќи дека ниту британската инвестиција ниту Енозис не биле материјализирани. На почетокот, движењето Енозис имало само малку поддржувачи, главно од повисоките класи. Меѓутоа, тоа требало да се промени бидејќи почнале да се формираат две групи, разочарани од новиот владетел, имено Црквата и Лихварите. Голем број Кипарци кои студирале во Грција во следните години станале силни застапници на Енозис по нивното враќање. Од друга страна, заедницата на кипарските Турци почнала да развива свој национализам на почетокот на 20 век, бидејќи на островот пристигнале вести за прогонствата со кои се соочувале муслиманите во земјите што се формирале по распадот на Отоманското Царство.
Назначувањето на Роналд Сторс во ноември 1926 година за нов гувернер на Кипар, ја поттикнало идејата кај националистите на кипарските Грци дека британското владеење ќе биде отскочна штица за евентуалната унија со Грција. Нивните односи се влошиле во 1928 година, кога кипарските Грци одбиле да учествуваат на прославата на 50-годишнината од британската окупација на Кипар. Грција апелирала на смиреност, ограничувајќи го ширењето на антиколонијалните написи во весниците на кипарските Грци. Образованието станало уште една арена на судир со усвојувањето на Законот за образование, кој се обидувал да го ограничи грчкото влијание во наставните програми на кипарските училишта. Кипарските иредентисти, исто така, жалеле за наводно повластениот третман на Малта и Египет на сметка на Кипар. Односите дополнително се влошиле кога британските власти еднострано донеле нов кривичен законик кој, меѓу другото, дозволувал употреба на мачење. Во 1929 година, членовите на Законодавниот совет, архиепископот од Китион Никодемос и Ставрос Ставринакис пристигнале во Лондон, презентирајќи меморандум до секретарот на колониите Лорд Пасфилд кој содржел барања за Енозис. Како и со претходните такви обиди, одговорот бил негативен.
Во септември 1931 година, Сторс ја блокирал одлуката на Законодавниот совет за стопирање на даночните зголемувања што требало да го покријат дефицитот на локалниот буџет. Пратениците на кипарските Грци реагирале со оставки од своите функции. Понатаму, на 18 октомври, архиепископот од Китион Никодемос ги повикал кипарските Грци да се вклучат во акти на граѓанска непослушност додека не се исполнат нивните барања за Енозис. На 21 октомври 1931 година, 5.000 кипарски Грци, главно студенти, свештеници и градски истакнати се собрале на улиците на Никозија додека извикувале слогани за соединување со Грција во она што станало познато како Октомвриски настани. Толпата ја опседнала владината куќа, по тричасовното фрлање камења зградата била запалена. Демонстрантите на крајот биле растерани од полицијата. Во исто време британските знамиња биле одземени од јавните канцеларии низ целата земја, честопати заменети со грчки. Редот бил вратен до почетокот на ноември. Вкупно седум демонстранти биле убиени, триесет биле повредени, десет биле протерани доживотно, додека 2.606 добиле различни казни од затворски казни до парични казни поради бунтовнички активности.
Бунтот ги оштетил и англо-грчките односи. Законодавниот совет и општинските избори биле укинати, назначувањето на селските власти и окружните судии било пренесено на гувернерот на островот. Пропагирањето на идеите за обединување и веењето странски знамиња било забрането како и собранието на повеќе од 5 луѓе. Така, Кипар влегол во период на автократско владеење познат како ''Палмерократија'' (Παλμεροκρατία ), именуван по гувернерот Ричмонд Палмер, кој започнал непосредно пред бунтот и траел до почетокот на Втората светска војна.
Во 1950-тите, ЕОКА била основана со специфична цел да организира воена кампања за ставање крај на статусот на Кипар како колонија на британската круна и постигнување на обединување на островот со Грција. Раководството на АКЕЛ во тоа време, комунистичката партија на островот, се спротивставила на воената акција на ЕОКА, заговарајќи „гандиски пристап“ на граѓанска непослушност, како што се работничките штрајкови и демонстрации.
Првично, борбата била политичка, наспроти воена. ЕОКА, според зборовите на Гривас, сакала да го привлече вниманието на светот преку операции од висок профил кои ќе бидат на насловните страници.
2 Основање
2.1 Водство
ЕОКА била предводена од Георгиос Гривас, офицер на грчката армија, ветеран од Првата и Втората светска војна. За време на окупацијата на Грција од Оската во Втората светска војна, тој водел мала, антикомунистичка група на отпорот , наречена Организација Х. За време на антикомунистичката борба од декември 1944 година во Атина по повлекувањето на Оската, тој бил спасен поради британската интервенција. Гривас го презел војничкото име ''Дигенис'' директно повикувајќи се на легендарниот византиски еп Дигенис Акритас во кој тој ги одбил напаѓачите од Византиското Царство. Втор по команда во ЕОКА бил Григорис Афксентиу, исто така поранешен офицер на грчката армија. Афксентиу дипломирал на Академијата за резервни офицери во 1950 година без претходно искуство на бојното поле.
2.2 Цели
Главната цел на ЕОКА била Енозис. Организацијата усвоила типични грчки национални идеологии и покажала религиозни, конзервативни и антикомунистички идеи. Ова било во согласност со преовладувачките идеи на кипарското општество во тоа време. Имало широко распространето верување дека левичарите се спротивставуваат на националните цели и обезбедуваат одредена поддршка на колонијалниот режим спротивно на другите современи антиколонијални востанија во Африка или Азија, кои биле предводени од марксисти.
Гривас и архиепископот Макариос III не се согласувале околу начинот на ослободување на островот од британската власт. Гривас го отфрлил обидот на Макариос да ја ограничи кампањата преку акти на саботажа, избегнувајќи загуба на животи. Сепак, тој го споделувал мислењето на Макариос дека победата ќе се извојува преку дипломатски средства. Целта на Гривас била да ги подложи Британците на континуирано немилосрдно вознемирување, ставајќи им јасно до знаење дека окупацијата има цена, додека Енозис ја одржува на меѓународната дипломатска агенда. Британскиот одговор на кампањата на ЕОКА бил клучен во овој поглед: репресијата од една страна ќе го отуѓи кипарското грчко население од британското владеење, а од друга страна ќе им обезбеди на Макариос и на грчката влада сила со кој ќе ги тепаат Британците пред Обединетите нации. ЕОКА ќе се погрижи да има кипарски проблем и ќе му покаже на светот дека Британците не можат да го решат.
2.3 Подготовки
Гривас го извршил првото извидување на Кипар уште во јули 1951 година. Макариос секако бил скептичен, велејќи му на Гривас во една прилика дека нема да пронајде поддржувачи за вооружена борба. Британците го делеле истиот став. Гривас конечно пристигнал на островот на почетокот на ноември 1954 година и започнал да ја основа својата подземна мрежа. Тој регрутирал од Кипарскиот сојуз на фармери (ПЕК) во селата и од двете главни младински движења, Христијанското младинско движење (ОХЕН) контролирано од црквата и националистичкото Панципарско младинско движење (ПЕОН) во градовите. Гривас имал намера да ја претвори младината на Кипар „''во семето на ЕОКА''“. 'Рбетот на ЕОКА биле планинските групи, конвенционалните герилски сили кои живееле во скриени кампови во шумите и градските групи, кои често ја продолжувале својата цивилна работа или школување. Поддршка на ова вооружено крило била многу поширокиот Национален фронт на Кипар (ЕМАК), кој ја обезбедувал ЕОКА со разузнавачки информации, залихи, оружје, лекови, регрути и безбедни куќи, која се соочила со Британците на улиците со демонстрации и немири и спровела пропагандна офанзива.
2.4 АНЕ
АНЕ (грчки: Άλκιμος Νεολαία ΕΟΚΑ) било младинското движење на ЕОКА за време на борбата за енозис помеѓу 1955 и 1959 година. Младинската организација имала самоуправно тело кое било директно одговорно пред водачот на ЕОКА, Дигенис. Меѓу нејзините активности биле и демонстрациите против британското владеење на Кипар.
3 Вооружена кампања
3.1 Од Април 1955 до разрешувањето на гувернерот Армитиџ (октомври)
Вооружената борба започнала ноќта на 29 март - април 1955 година. Вкупно 18 бомбашки напади се случиле на различни места низ островот. Најзабележителни инциденти биле оние во Никозија од страна на групата на Маркос Дракос, како и демолирањето на предавателот на Кипарската радиодифузна станица. Нападите биле придружени со револуционерен проглас потпишан од „Водачот Диген“. Гривас одлучил да ја задржи својата вмешаност во тајност во тој момент и го користел името на византиски генерал кој го бранел Кипар во средновековниот период. Гривас, исто така, забранил напади врз кипарските Турци во тоа време, и сакал само британските војници и грчките соработници да бидат цел. Британците, не очекувајќи го овој пресврт на настаните, ги зацврстиле своите локални воени бази (Декелија и Акротири) со префрлање на војници од Египет.
На крајот на април нападите на ЕОКА привремено прекинале, давајќи му време на Гривас да ги организира младите. Втората офанзива била започната на 19 јуни со координирани напади со бомби и гранати против полициски станици, воени инсталации и домови на армиски офицери и високи функционери. Еден од тие бомбашки напади ја срушила зградата на седиштето на полицијата во Фамагуста. Тие напади обично биле проследени со спорадични инциденти: пукотници, бомбашки напади и зголемено нарушување на јавниот ред и мир. Овој втор бран напади на ЕОКА траел до крајот на јуни, со вкупно 204 напади од почетокот на вооружениот отпор.
Во август, двајца членови на Специјалниот огранок биле убиени во одвоени инциденти. Подигнувањето на грчкото знаме за време на демонстрациите вообичаено доведувало до судири со колонијалните власти, а последниве го отстранувале насилно доколку е потребно. Друг голем успех на ЕОКА било бегството од затворот во замокот Киренија на 16 членови на ЕОКА, вклучително и голем број клучни фигури, како што се Маркос Дракос и Григорис Афксентиу.
3.1.1 Британски реакции
Ситуацијата се чинела дека се влошува надвор од контрола и британските власти направиле обид да ја заштитат својата позиција на Кипар со дипломатски маневри и контра-бунтовничка офанзива. Дипломатските маневри ги насочиле кон грчката и турската влада, да се спротивстават една против друга. Еден ја гледал Турција како „''клучот што ги штити британските интереси''“ на Кипар. До крајот на септември, додека кризата ескалирала, британската влада одлучила да го смени гувернерот Армитиџ. Потоа, британската политика исто така имала за цел драматично зголемување на регрутирањето на кипарските Турци. До почетокот на 1956 година, тие доминирале со полициските сили кои броеле 4.000 во споредба со помалку од 1.000 кипарски Грци. Кипарските Турци биле во првата линија против ЕОКА. Неизбежно, употребата на полицајци од кипарските Турци против заедницата на кипарските Грци ги влошила односите меѓу двете заедници.
3.1.2 Турски реакции
Во август 1955 година, Аднан Мендерес, тогашниот турски претседател, објавил дека Турција нема да прифати какви било промени во статусот на Кипар што не се во интерес на Турција. Во Турција јавното мислење било разгорено. Во турските медиуми се рашириле гласини дека е веројатно да се случи колеж на заедницата на кипарските Турци; тие не биле целосно неосновани, бидејќи во тој јуни имало огромна експлозија на бомба во турскиот дел на Никозија, и водачот на заедницата на кипарските Турци Фазил Ќучук започнал да добива смртни закани. Зголемените тензии довеле до националистички реакции во земјата и антигрчкиот истанбулски погром спонзориран од владата во септември 1955 година. Во исто време, за време на Лондонската трилатерална конференција меѓу Велика Британија, Турција и Грција, договорот не се остварил поради турската загриженост дека она што Грција го подразбира под самоопределување е всушност евентуална анексија. За време на состанокот помеѓу крајот на август и 7 септември 1955 година, Турција исто така тврдела дека доколку статусот на Кипар под британска администрација не се почитува, целиот Лозански договор ќе биде доведен во прашање.
3.2 Октомври 1955 — март 1956 година
Новиот британски гувернер Џон Хардинг пристигнал на 3 октомври. Хардинг се обидел да се сретне со архиепископот Макариос и двајцата се согласиле да започнат со преговори кои станале познати како Хардингово-Макариосови преговори. Зголемената безбедност и засилувањето на воената моќ биле приоритетите на Хардинг. На 26 ноември, Хардинг прогласил вонредна состојба - тоа, меѓу другото, значело и спроведување на смртната казна за нефатални злосторства. Репресивното законодавство и засилувањето на војниците не успеало. Населението на кипарските Грци било непријателски настроено, а Специјалниот огранок бил стерилизиран. Британскиот одговор бил голем кордон и операции за пребарување, кои ретко резултирале со апсења или откривање на складишта за оружје, но кои секогаш ги отуѓувале оние чии куќи биле претресувани или кои биле грубо кршени и влечени за да бидат прегледани. Колективните казни, кои не ја поткопувале поддршката за ЕОКА, само успеале да ги направат кипарските Грци понепријателски настроени кон британското владеење. Освен тоа, Хардинг го гледал Кипар како пион во глобалната ситуација во Студената војна: на 13 декември тој ја забранил партијата АКЕЛ и привел 128 нејзини водечки членови, практично осакатувајќи ја единствената политичка партија на Кипар што се спротивставила на ЕОКА.
Неизбежниот резултат бил да се зголеми симпатијата за ЕОКА и да се помогнат нејзините напори за регрутирање. Проблемот бил што заедницата на кипарските Грци била во огромно мнозинство за Енозис, и далеку од тоа да се појават умерени со кои Британија би можела да се договори. Токму оваа народна поддршка, која му овозможила на Гривас и неговата мала група герилци да го преземат растечкиот безбедносен апарат што Хардинг го насочувал против него, што ја одржувала вооружената борба. Станало јасно дека ЕОКА навистина има ефикасен разузнавачки апарат и дека герилците честопати биле предупредувани за безбедносни намери. Ученици, домашни службеници, цивилен персонал во воените бази, полиција, сите тие биле ангажирани од Гривас во разузнавачката војна додека безбедносните сили дејствувале во темнина.
Операцијата „''Напред кон победата''“ била започната на 18 ноември и била придружена со неколку бомбашки напади. Во урбаните средини, учениците имале истакната улога во борбата на ЕОКА. ''Битката на знамињата'', ескалирала во текот на есента 1955 година и го достигнала врвот во јануари и февруари 1956 година - што ги држела британските сили зафатени подалеку од бркањето на ЕОКА. Учениците не само што учествувале во немири и фрлање камења против полицијата, туку некои од нив биле обучени и да фрлаат бомби и да прават атентати. Бомби од герилци и млади биле фрлани врз куќи на британски персонал, полициски станици и армиски кампови. Во некои случаи, членовите на ЕОКА успеале да украдат одредено оружје. Целта била, Британците никогаш не требало да успеат целосно да ги елиминираат агентите на ЕОКА од полициските сили.
Борбата продолжила во планините додека герилците ја прошириле својата мрежа во планините Тродос. Меѓутоа, поради суровите зимски услови, покрај одредениот британски воен притисок, активноста на ЕОКА привремено се намалила. До крајот на февруари 1956 година, Британците биле вклучени во задушувањето на вистински бунт на учениците што оставиле едно момче застрелано, а училишниот систем на островот речиси целосно бил затворен.
3.3 Март 1956 — март 1957 година
По неуспехот на преговорите Макариос-Хардинг, британската влада на 9 март 1956 година ненадејно го прогонила Макариос на Сејшелите. Ова предизвикало еднонеделен генерален штрајк проследен со драматично зголемување на активноста на ЕОКА: 246 напади до 31 март, вклучително и неуспешен обид за атентат на Хардинг. Офанзивата продолжила во април и мај, а британските жртви изнесувале во просек по двајца убиени секоја недела. Додека силите на Хардинг правеле терен во планините, герилците и младите на ЕОКА се обидувале да убијат членови на безбедносните сили во слободно време или наводни предавници.
Во овој период, ЕОКА ја насочила својата активност кон урбаните средини. Бомбите врз куќи и немирите, главно од ученици, ја принудиле армијата да ги држи силите подалеку од планините каде што се криеле главните борци на ЕОКА. Освен поединечни граѓани или војници во слободното време, нападнати биле и армиски и полициски објекти со вкупно 104 бомбашки напади врз објекти, 53 немири, 136 чинови на саботажа, 403 заседи, 35 напади врз полицајци, 38 напади врз војници и 43 напади на полициски станици. Но, како што се зголемувал притисокот на Хардинг, Гривас почнал да ги гаѓа полицајците на кипарските Турци, што ефективно предизвикало меѓузаеднички немири и серија штрајкови.
Хардинг ја засилил својата борба против EOKA организирајќи серија операции во април-јули Хардинг исто така ја надградил својата разузнавачка мрежа вклучувајќи го и создавањето на озлогласениот X-вод. На 10 мај првите двајца затвореници на ЕОКА биле обесени, а Гривас одговорил со погубување на двајца британски војници. Британците биле загрижени да се спротивстават на планинските единици на ЕОКА. Биле започнати операции од големи размери, но Гривас успеал да побегне. Решил да се пресели во Лимасол каде го основал своето ново седиште. Иако Гривас избегал, операциите во Тродос имале одреден успех за Британците: биле заробени 20 герилци и 50 оружја. Сепак, тие завршиле со катастрофа: најмалку 7 британски војници загинале, а дополнително 21 биле изгорени до смрт случајно. Последниот инцидент го засенил првиот вистински успех против герилските сили на ЕОКА.
На 9 август британските власти обесиле уште тројца затвореници на ЕОКА; сепак Гривас овојпат не возвратил. Во знак на протест биле одржани широки штрајкови. Во ноември 1956 година, поради Суецката криза, голем број британски војници биле префрлени од Кипар, дозволувајќи му на Гривас да започне нова офанзива. ЕОКА започнала бран напади во она што ќе стане за Британците познато како „''Црн ноември''“ со вкупно 416 напади, 39 убиени, од кои 21 Британец. По дебаклот во Суец, британската воена сила се зголемила на 20.000 и Хардинг успеал да започне нова офанзива.
Иако активноста на ЕОКА била строго потисната во планините, нејзината вооружена борба продолжила во урбаните средини, додека британските сили биле очигледно немоќни. Гривас прогласил примирје на 14 март 1957 година, кое траело речиси една година.
3.4 Март 1957 — ноември 1957 година
Хардинг продолжил да врши притисок врз ЕОКА и покрај едностраното примирје кое наметнало безбедносни мерки врз селаните. Ова им се вратило на британските сили бидејќи ЕОКА постигнала придобивки на полето на пропагандата.
Во меѓувреме, ПЕКА ја продолжила борбата за Енозис со политички средства, додека ЕОКА се обидуваше да регрутира нови членови. Свештениците и учителите, под строга тајност, извидувале млади мажи на возраст од 14-24 години и биле главно успешни. Гривас ја реорганизирал структурата на ЕОКА. До есента, Гривас ја зголемил својата автономија од Грција и Макариос и планирал да ја нападне Левицата и заедницата на кипарските Турци. Грчката влада и Макариос не биле во можност да ги спречат тие иницијативи.
3.4.1 Кампови за притвор и тврдења за мачења
Законот за притвор на лица, донесен на 15 јуни 1955 година, им дал овластување на британските власти да затворат осомничен во логор без судење. ПЕКА, а подоцна и Макариос и грчката влада укажале на нечовечките услови во тие кампови. Ситуацијата на затворениците таму била спорна Меѓународниот комитет на Црвениот крст двапати ги посетил камповите и не пронајдел никакви проблеми. Хардинг ги отфрлил обвинувањата за мачење, опишувајќи го како пропаганда на ЕОКА. Наводите за мачење имале влијание во внатрешната британска политика. Прецизната употреба на методите на мачење останува предмет на спор. Според Хајнц Рихтер, додека полицијата или војската генерално биле легални, Британците ги затворале очите пред испрашувачите, од кои многумина биле намерно недоволно образовани кипарски Турци кои биле против ''Енозис''. Друг аспект што Рихтер го истакнува е дека многу тврдења за мачење биле изнесени бидејќи наводните жртви се плашеле за своите животи бидејќи било казнувано со смрт да зборуваат со Британците. Дејвид Френч  од друга страна, смета дека повеќето – но не сите – тврдења за мачење биле пропагандна алатка на ЕОКА. Генерално, Хардинг не успеал да го придобие населението на кипарските Грци, особено кога неговите безбедносни сили прибегнале кон овие мерки.
Мачењето што го користеле Британците на Кипар вклучувало тепање, јавно камшикување, чисто тепање, принудно стоење, мраз и дрога. Другото мачење вклучувало анално и вагинално вметнување врели јајца, тактика што ја користеле и Британците во Кенија. Испитувач на британскиот специјален огранок во Кипар изјавил дека го осмислил „''жешкото јајце под пазувите''“. Во неколку случаи била применета и електротортура. Џек Тејлор, британски полицаец кој бил испратен на Кипар во септември 1956 година, открил дека имало тепање затвореници, додека бригадниот Мајкл Харботл потврдил дека Специјалниот огранок на Кипар користел мачење. Овие изјави ја потврдуваат употребата на мачење на Кипар од страна на Британците, иако останува нејасно колку била раширена и честа неговата употреба.
3.4.2 Кампања против групите на кипарските Грци
Првично, ЕОКА го заплашувала населението да не соработува со безбедносните сили, но дефиницијата за предавник постојано се проширувала бидејќи безбедносните сили имале одредени успеси против ЕОКА на крајот на 1956 година. Членовите на ЕОКА кои разговарале со безбедносните сили кои биле на испрашување исто така се сметале за предавници, а Гривас бил за смртна казна во такви случаи. Се случувале инциденти кога герилците на ЕОКА убивале други по сопствена иницијатива, а не само врз основа на обвинувања за предавство. Убиствата се случувле во јавност. Таквата активност го достигнала својот врв особено во текот на летото-есента 1956 година. Целни групи и левицата на кипарските Грци, а особено комунистичката партија (АКЕЛ). АКЕЛ имала за цел политичка улога во заедницата на кипарските Грци, оспорувајќи го тврдењето на ЕОКА дека Макариос е единствениот водач на заедницата. Бидејќи АКЕЛ растела во бројки, практично ја негирала улогата на Макариос. Британците деликатно го поттикнале ова непријателство и во август 1957 година избувнал вториот бран на внатрешно грчко насилство. Друг сличен бран избувнал во април-октомври 1958 година кога бил неизбежен мировен договор. АКЕЛ одржал масовни демонстрации и побарал помош од Макариос што тој ја одобрил. Голем број научници ја карактеризираат ЕОКА како терористичка организација поради нападите врз јавните претпријатија, убиствата на припадниците на безбедносните сили, државните службеници и методите на заплашување на локалното население и таргетирање на цивили.
3.4.3 Крај на примирјето
Во овој период Британците отворено ги толерирале паравоените организации на кипарските Турци. Британците намерно тргнале да ја употребат заедницата на кипарските Турци на островот и владата на Турците како средство за блокирање на барањата за Енозис. Тие практично се здружиле со турското малцинство и ги претвориле како огромно мнозинство во полициските сили. Ова тогаш излегло од контрола што се однесува до Британците, но сепак тие успеале да ја искористат ситуацијата.
Примирјето против колонијалните власти траело до 28 октомври 1957 година (Охи Ден, грчки национален празник) кога Харолд Мекмилан, британскиот министер за надворешни работи, го одбил предлогот на Макариос.
3.5 Декември 1957 — август 1958 година
Сер Хју Фут пристигнал на Кипар во декември 1956 година, кога станало очигледно дека воената победа на Британците не е неизбежна. Гривас во тоа време планирал постепена ескалација на нападите на ЕОКА врз британските сили, но во средината на декември тој повикал на примирје за да се даде простор за преговори. Примирјето се прекинало на 4 март 1958 година кога бил започнат нов бран напади, но овој пат, Гривас им наредил на своите герилци да не ги напаѓаат кипарските Турци за да избегнат меѓузаедничко насилство што може да доведе до поделба.
3.5.1 ЕОКА и кипарските Турци
Заедницата на кипарските Турци се противела на Енозис долго пред 1950-тите од страв дека обединувањето со Грција ќе доведе до нивно прогонство и протерување, страв заснован на судбината на Критските Турци по обединувањето на Крит со Грција. Слично на тоа, национализмот меѓу кипарските Турци бил изграден од различни настани што довеле до распаѓање на Отоманското Царство. Паравоените групи, како што се ''Кибрис Турк Мукавемет Бирлиги'' („Единица на отпорот на кипарските Турци“), ''Кара Чете'' („Црна банда“) и Волкан, се појавиле уште во мај 1955 година. Сите тие подоцна биле апсорбирани од ТОО (Турска организација на отпорот) ТОО претставувала алатката на Турција за поттикнување меѓузаедничко насилство со цел да се покаже дека поделбата е единствениот можен аранжман. Како и ЕОКА, ТОО употребила насилство врз членовите на сопствената заедница (т.е. левичарите) кои не биле подготвени да останат во линија со нивната кауза.
ЕОКА избегнала судир против кипарските Турци, но тоа се променило подоцна од јануари 1957 година. Според Френч, Гривас одлучил да ги нападне кипарските Турци за да предизвика меѓузаеднички тензии и немири во градовите на Кипар, принудувајќи ги Британците да ги повлечат своите трупи од лов на ЕОКА во планините и да го воспостават редот во урбаните области. Од 19 јануари 1957 година до крајот на март, герилците на ЕОКА ги нападнале членовите на турската заедница, почнувајќи од еден полицаец од кипарските Турци, предизвикувајќи немири кои трале три дена.
Меѓузаедничкото насилство ескалирало во летото 1958 година со бројни жртви. Френч изброил 55 атентати од Турци врз Грци и 59 атентати од Грци врз Турци во периодот од 7 јуни до 7 август. Значителен број кипарски Турци биле раселени поради насилството. Со цел да се справи со меѓузаедничкиот судир, биле монтирани операциите „Кибрит“ и „Запалка“. Во август било склучено примирје, поддржано од грчката и турската влада.
3.6 Август 1958 година до Циришкиот и Лондонскиот договор
Британските власти не биле во можност да ја потиснат активноста на ЕОКА, па британската влада се обидувала да постигне решение што нема да ја засрами Британија. Планот МекМилан вложил напори во оваа насока. Грците го отфрлиле планот бидејќи го гледале како отворена врата што води до поделба на островот и Гривас го откажал примирјето на 7 септември. Била започната нова вооружена кампања и целите значително се разликувале од претходните периоди. Гривас им наредил на герилците „''недискриминирачки да удрат по секој Англичанец каде и да се најде''“, што резултирало со смрт на 8 британски државјани во 104 инциденти напади во следните два месеци. Но, додека воената сила на ЕОКА растела, кипарските Грци се фрустрирале од меѓузаедничкото насилство и борбата против Британците. Макариос во едно интервју навестил дека е подготвен да го смени својот став и да прифати независен Кипар. Овој развој го налутило Гривас, но бил поддржан од влијателни членови на заедницата на кипарските Грци. ЕОКА започнала да ја губи својата широка база на поддршка.
Во текот на последните месеци од 1958 година, сите страни имале причини да се залагаат за компромис. Страната на кипарските Грци се плашела дека поделбата станува сè понеизбежна, Грција била вознемирена дека тековната ситуација може да доведе до војна со Турција, Турција морала да управува со тековните кризи на нејзините источни граници, а Британците не сакале да видат дестабилизација на НАТО поради грчко-турската војна. На 5 декември, министрите за надворешни работи на Грција и Турција ја признале ситуацијата и биле договорени низа состаноци кои резултирале со Лондонско-Циришките договори. Ова било компромисно решение во кое Кипар ќе стане независна и суверена земја. И Макариос и Гривас ги прифатиле договорите со тешко срце, но турско-кипарското раководство било ентузијастичко за компромисот. На 9 март 1959 година, Гривас издал леток во кој се изјаснил дека ги прифаќа лондонските договори.
Според историчарот Хајнц Рихтер, активностите на ЕОКА резултирале со смрт на 104 британски војници, 54 полицајци (меѓу кои 15 кипарски Грци, 22 кипарски Турци и 12 Британци) и 238 граѓани (од нив 26 Британци, 203 Кипарски Грци Кипарски Турци)
4 Последици
По договорите од Цирих и Лондон и формирањето на Република Кипар, Макариос, кој станал првиот претседател, ја екипирал Владата и државната служба со членови на ЕОКА. Екстремистите од двете заедници останале вооружени и продолжиле да ги бараат своите цели, Енозис или Таксим. Министрите и другите ветерани на ЕОКА се приклучиле на тајната организација Акритас, со Поликарпос Јоркацис како нов „Дигенис“. Како што секоја заедница се стремела кон спротивни цели, новоформираната држава набрзо пропаднала, откако Макариос го променил уставот еднострано, отворајќи го патот кон меѓузаедничкото насилство.
4.1 Музеи и споменици
Меморијалниот музеј посветен на кампањата на ЕОКА бил создаден во 1960 година. Се наоѓа во центарот на Никозија
Постојат различни споменици посветени на членовите на ЕОКА кои загинале во текот на годините на борба, кои во голема мера се сметаат за херои од времето на војната од страна на кипарските Грци. Дел од средишниот затвор во Никозија, основан од британскиот гувернер Хардинг, функционира по независноста на Кипар како музеј. Ова ги вклучува затворските ќелии, бесилката и „Затворените гробови“ на 13 борци на ЕОКА кои биле или погубени или убиени од колонијалните власти.
5 Тужби против британската влада
Во 2012 година, Канцеларијата за надворешни работи објавила високо доверливи документи кои ги опишале тврдењата за мачење и злоупотреба помеѓу 1955-1959 година. Во извештаите било откриено дека службениците на колонијалната администрација признале мачење и злоупотреба. Во истите трудови, постојат наводи против британските војници и безбедносниот персонал во врска со (меѓу другите инциденти) убиство на слеп човек, наредување на кипарски Грк да си го ископа гробот и удирајќи бремена жена која последователно абортирала. Други наводи вклучуваат масовно апсење и претепување на 300 цивили во 1958 година од страна на колонијалните сили. Во инцидентот, се тврди дека инволвираните сили оставиле некои цивили зад себе, сметајќи дека се мртви. Една жена, исто така, соопштила дека била силувана во шума, на 16-годишна возраст, од членови на Специјалниот огранок, а потоа била подложена на „''брутално испрашување''“ во врска со нејзината поврзаност со ЕОКА, што вклучувало лажно погубување и насилно носење јаже околу вратот. Во друг инцидент, еден човек го загубил бубрегот по сослушување во озлогласената зграда „Црвена куќа“ во Лимасол.
По објавувањето на документите, ветераните на ЕОКА објавиле дека се планираат тужби против британските власти. Здружението на ветерани тврдело дека најмалку 14 Кипарци загинале, а стотици други можеле да бидат мачени за време на испрашувањата од страна на Британците за време на кампањата 1955-1959 година. Двајца од оние кои наводно починале за време на испрашувањето биле на возраст од 17 години. Правната постапка дошла по откривањето на тајните документи објавени во 2011 година, кои прикажуваат слични практики за време на востанието Мау Мау во Кенија, во истиот период.
Во 2018 година, кипарските ветерани го добиле правото да бараат отштета поради барањата за мачење во Обединетото Кралство на суд. Претседавачкиот судија ги отфрлил аргументите на британската влада дека случајот треба да се суди според кипарскиот закон, што, доколку е точно, би значело дека во случајот се применува статутот на застареност. Судијата коментирал дека „''Ми се чини дека во овој случај, каде што државата треба да одговара за актите на насилство врз нејзините граѓани, таа треба да одговара пред сопствените судови, според сопствениот закон и не треба да бега од одговорност со повикување на колонијалниот закон што самата го донела''“.
Случајот бил решен вонсудски со тоа што Обединетото Кралство им доделил на кипарските Грци 1 милион фунти (ќе бидат распределени меѓу наводните жртви). Владата на Обединетото Кралство негирала каква било одговорност.
Декласифицираните британски архиви, исто така, откриле дека Одделот за истражување на информации тајно пропагандно крило на Министерството за надворешни работи на Обединетото Кралство кое се занимавало со пропагандата на Студената војна, било одговорно за ширење лажни вести во кои се соопштувало дека бунтовниците на ЕОКА силувале ученички на возраст од 12 години. Овие црни пропагандни приказни им биле пренесени на американските новинари како дел од „Операцијата ТЕА-ПАРТИ“.
6 Во популарната култура
Во Кипар, борбата на ЕОКА, од нејзиниот крај, станала речиси митолошка организација поради нејзината изненадувачка победа и подвижноста на кипарскиот народ на тогаш неродената нација за независност, и како таква, има многу филмови, телевизиски серии и документарни филмови до денес. ЕОКА, исто така, била во британските филмови и документарни филмови, но во спротивна насока, пристапот на двете да се сочувствуваат со британските сили на островот и да се прикаже ЕОКА како терористичка организација.
Кипар:
* Μπροστα στην αγχονη - Пред бесилка (филм 1968)
* Μουσείον Αγώνος - Αφιέρωμα - Музеј на борбата - Посвета (документарен филм од 1983 година)
* Η γυναίκα της Κύπρου στον αγώνα της ΕΟΚΑ - Жената од Кипар во борбата на ЕОКА (документарец од 1991 година)
* Ο Γαμπρός της Λευτεριάς - Младоженецот на слободата (ТВ филм од 1995 година)
* Κύπρος Ο Απελευθεροτικός Αγώνας της ΕΟΚΑ 1956-1957 - Кипар, ослободителната борба на ЕОКА 1956-1957 (документарен филм 1996)
Обединетото Кралство:
* Едно утро во близина на Трод (1956)
* Инцидент во Echo Six (1959)
* Испрашувачот (1961)
* Приватен Потер (1962)
* Високото светло сонце (1965)
* Акт на одмазда (1965)
* Приватното право (1966)
* Кипар: Британското мрачно наследство (документарец од 1984 година)
7 Наследство
Властите на Република Кипар ја сметаат борбата на ЕОКА како борба за национално ослободување, а нејзините членови како херојски борци за слобода. Денот на почетокот на кампањата на ЕОКА, 1 април, денеска во земјата се смета за национална годишнина. Турскиот наратив, како што е напишан во учебник за турско-кипарското население, ја смета борбата на герилците на ЕОКА како варварска и нелегална со заклучокот дека „''Кипар е и ќе остане турски''“ (стр. 61).
8 Понатамошно читање
;Примарни извори
**;Секундарни извори
**