Фробергит

Фробергит (|Frohbergit, име добиено според сопствено име: Макс Ханс Фроберг), исто така ''железен телурид'' - редок хидротермален минерал од класата на сулфиди, во состав - железен телурид со идеална формула FeTe<sub>2</sub> (содржи 82,05% телур и 17,95% железо).
Фробергитот се јавува во вени богати со телур на хидротермални наслаги, понекогаш како тенок раб на периферијата на халкопирит или како опфати на природно злато, петзит или халкопирит. Припаѓа на групата марказити и формира минерална линија со матгамит. Фробергитот најчесто се јавува како ситнозрнести агрегати.
1 Историја
Фробергитот првпат го распознал Томпсон во 1947 година во делот богат со телуриди од рудникот Роб-Монбреј во Квебек, Канада, кој тогаш се сметал за единствена позната појава на минералот речиси три децении. Истата година, Томпсон направил вештачко соединение со составот FeTe<sub>2</sub> за контролни цели. Во однос на карактеристиките на кристалната структура и оптичките својства во полираните делови, се покажало дека е исто или слично на природниот фробергит.
Фробергит бил пронајден во полирани делови како раб широк до 15 μ околу халкопирит на контакт со алтаит (PbTe), природно злато и мелонит. Поврзани минерали: телуробизмут, петзит (Ag,Au)<sub>2</sub>Te, пирит, марказит, халкопирит, ковелит итн. Долго време, фробергитот бил забележан единствено во полирани делови како ситнозрнест агрегат, па затоа неговите макроскопски карактеристики останале непроучени.
Минералот бил именуван во чест на канадскиот геолог и минералог од германско потекло, д-р Макс Ханс Фроберг (1901–1970, Торонто, Канада).
2 Својства
Фробергитот е минерал со орторомпски кристален систем, дипирамидален. Кристалната структура е слична на онаа на марказитот. Минералот е кршлив, тврдоста варира помеѓу 3–4 на Мосовата скала.
Врз основа на неговата хемиска формула и кристална структура, минералот првично бил класифициран во групата марказити, каде што формира постојана минерална линија со матагамит. Покрај тоа, фробергитот и матагамитот, соодветно <sub>,</sub> претставуваат екстремни членови на серија цврсти природни раствори FeTe<sub>2</sub> → CoTe2.
Според друга класификација предложена во 1970-тите од страна на бугарскиот минералог Иван Костов, ''плумботелуридите'' од злато, бакар, железо и сребро (Au—Сu—Fe—Ag) биле припишани на ''групата билибинскити'', како најчест минерал. Фробергитот не бил директно припишан на оваа група, но била забележана неговата блискост со неа, и било утврдено дека плумботелуридите, богати со содржина на метал, делумно ја пополнуваат празнината во составот помеѓу чистите телуриди ( костовит AuCuTe<sub>4</sub>, силванит AuAgTe<sub>4</sub>, фробергит FeTe<sub>2</sub>, рикардит Cu<sub>5</sub>Те<sub>3</sub>, алтаит PbTe) и минералите во системот злато-бакар (Au—Сu)..
Најчесто, фробергитот се јавува како ситнозрнести агрегати,Минералот е непроѕирен, бојата на полираниот дел е бел со синкава или розова нијанса, сјајот е метален, минералот е силно анизотропен: од црвено-портокалова до мастило-сина. Во полиран дел, нијансата на фробергитот е црвеникаво-розова, што го разликува од сличниот, но жолтеникаво-розов мелонит (NiTe<sub>2</sub>). Анизотропијата е нејасна. Двојната рефлексија се движи од портокалово-црвена до бојата на сино мастило. Рентгенското испитување на микроскопски примерок покажало дека е ист со вештачки произведеното соединение FeTe<sub>2</sub>. Во однос на непосредниот визуелен впечаток, бојата на фробергитот е многу слична на главната сорта германит од наоѓалиштето Цумеб (Намибија), разликувајќи се од него по леснотијата (германитот ''R'' е 25%, а фробергитот е 55%) и помалата сатурација на хроматскиот тон.
Експериментално биле синтетизирани неколку железни телуриди за кристалографска и хемиска споредба. На температури под 519°F °C, единствено две минералоидни соединенија биле стабилни: β-FeTe<sub>0,9</sub> и, соодветно, FeTe<sub>2</sub> (фробергит).
Хлороводородната киселина, калиум цијанидот, железниот трихлорид, калиум хидроксид и корозивниот сублимат не дејствуваат на полиран фробергит. Разредената азотна киселина (1:1) предизвикува брзо вриење сè додека не се формира црна дамка
Во својата јоргованска нијанса и висок релјеф, фробергитот наликува на некои минерали од групата линеит - герсдорфит. Во изолирани примероци, фробергитот понекогаш се мешал со пиротит. Фробергитот се разликува од вториот по својата зголемена рефлективност и значително помала сатурација на тонот на бојата, во која синкавата компонента значително преовладува. Кај вкрстените николи, анизотропијата на пиротитот е поизразена, но ефектот на бојата е отсутен.
Фробергитот малку се разликува од герсдорфитот според оптичките својства, особено поради тоа што главната карактеристична црта - оптичката анизотропија на фробергитот - не може секогаш да се открие поради екстремно финозрнестата структура на неговите агрегати. Покрај тоа, герсдорфитот често има аномална анизотропија.
3 Формирање
Фробергитот се јавува во многу хидротермални масивни сулфидни наоѓалишта богати со телур, и понекогаш е изолиран како тенок раб на периферијата на халкопиритите или како опфати во природно злато, петзит или халкопирит заедно со други сродни телуриди. Особено, на наоѓалиштето од типот Роб Монтбреј, фробергитот бил пронајден во тенки делови заедно со алтаит, телуробизмут, монтбреит, мелонит и петзит. Поврзани минерали се природно злато, халкопирит, пирит, сфалерит, марказит, природен телуриум, халкоцит и ковелит. Сегрегациите на фробергитот биле забележани главно во форма на тенок, понекогаш дисконтинуиран, реакционен раб што ги опкружува инклузиите на халкопирит во телуридите. Работ се состоел од агрегат од зрна фробергит, речиси изометриски по големина и облик, во кој уште потенок раб од природен телуриум речиси секогаш се развивал по директен контакт со халкопирит.
Очигледно е дека фробергитот е присутен во рудите на наоѓалиштето Зодское, меѓутоа, поради многу малата големина на сегрегациите и екстремната сличност на оптичките карактеристики на фробергитот и герсдорфитот, не било можно попрецизно да се објасни дијагнозата на минералот во 1960-тите. Во СССР во 1970-тите, фробергит бил пронајден во златните наоѓалишта Озерное (Мурманска област, Северна Карелија, вклучително и во Финска) и Алтин-Таш (во Чељабинската Област), како и во рудниците за злато Жана-Тјубе ( Казахстан). Постојат повеќе од десетина наоѓалишта низ целиот свет каде што фробергитот е сигурно идентификуван.
4 Книги
*''Tengnér, S.'' (1938) Über diselenide und ditelluride von eisen, kobalt und nickel. Zeitschrift für Anorganische und Allgemeine Chemie: 239: 126–132.
*''Thompson, R.M.'' (1947) Frohbergite, FeTe<sub>2</sub>, a new member of the marcasite group. Contributions to Canadian Mineralogy, University of Toronto Studies, Geological Series: 51: 35–40.
*''Hurlbut, C.S.'' (1947) Proceedings of the twenty-seventh annual meeting of the Mineralogical Society of America at Chicago, Illinois. American Mineralogist: 32: 189–214.
*''Fleischer, M.'' (1947) New mineral names. American Mineralogist: 32: 483–485.
*''Thompson, R.M.'' (1947) Frohbergite, FeTe<sub>2</sub>, a new member of the marcasite group. Contributions to Canadian Mineralogy, University of Toronto Studies, Geological Series: 51: 35–40.
*''Thompson, R.M.'' (1949) The telluride minerals and their occurrence in Canada. American Mineralogist, 34 (5–6)
*''Bezsmertnaya M. S., Logikova L. A., Soboleva L. N.'' (1969) Determination of tellurides under a microscope. — Moscow: Nauka. — 175 p. ''(in Russian)''*''Rucklidge, J.'' (1969) Frohbergite, montbrayite and a new PbBBi telluride. The Canadian Mineralogist: 9: 709–716.
*''Brostigen, G., Kjekshus, A., Rømming, Chr., Gronowitz, Salo, Koskikallio, Jouko, Swahn, Carl-Gunnar'' (1973) Compounds with the Marcasite Type Crystal Structure. VIII. Redetermination of the Prototype. Acta Chemica Scandinavica, 27. 2791–2796
*''Ramdohr, P., Udubasa, G.'' (1973) Frohbergit-vorkommen in den Goldenlagerstaetten von Sacaramb und Fata Baii (Rumaenien) (Occurrence of frohbergite in gold ore deposit sites of Sacaramb and Fata-Baii (Romania)). Mineralium Deposita: 8(2): 179–182.
*''Pertlik, F.'' (1986) Strukturverfeinerung der synthetischen Verbindung FeTe<sub>2</sub> (Frohbergit). Anzeiger der Österreichischen Akademie der Wissenschaften Mathematisch-Natur Wissenschaftliche Klasse: 123: 123–125.
*''Lutz, H.D., Muller, B.'' (1991) Lattice vibration spectra. LXVIII. Single-crystal Raman spectra of marcasite-type iron chalcogenides and pnictides, FeX<sub>2</sub> (X=S,Se,Te;P,As,Sb). Physics and Chemistry of Minerals: 18: 265–268.