Mолишки хрватски јазик

Молишкиот хрватски јазик (соодветна деноминација ''naš jezik'', „наш јазик“; прилошка форма ''na-našu'' или ''na-našo'', „наш пат“; други деноминации: ''slavisano'', молишки словенски, словенски; на хрватски ''moliškohrvatski'' ) е јужнословенски јазик што се зборува во Италија, во регионот на Молизе.
1 Географска распространетост
Молишкиот хрватски јазик е малцински словенски јазик кој се зборува во три општини во провинцијата Кампобасо на околу 30 километри од Јадранското Море. Во минатото се зборувало и во Палата, Мафалда, Тавена, Сан Биасе, Монтелонго и Сан Џакомо дељи Скиавони, како и во други центри на Абруцо (на север барем до Капеле сул Таво ) и во Кампанските Апенини (барем колку во Џинестра дељи Скијавони и во Виланова дел Батиста).
Според ''Ethnologue'', во 2012 година го зборувале вкупно илјада луѓе.
2 Класификација
Лингвистички, молишкиот хрватски припаѓа на групата штокавско-икавски дијалекти (со некои одлики на чакавскиот).
Според ''Ethnologue'' класификацијата на хрватскиот Молизе е како што следува:
* Индоевропски јазици
** Словенски јазици
*** Јужнословенски јазици
**** Југозападни словенски јазици
***** Молишки хрватски јазик
3 Историја
Хрватските малцинства кои се населиле во Молизе во петнаесеттиот век за да ја избегнат инвазијата на Турците кои дошле на Балканскиот полуостров, се остаток од колонии првично многу пообемни во заднината на Јадранот и во планинските области, од Маршовите до Кампањите . Апенини: особено, нивното пристигнување влијаеше и на многу локалитети во Абруцо помеѓу реките Пескара и Трињо, бидејќи многубројни групи Словени се чини дека биле присутни во Капеле сул Таво , во провинцијата Пескара, како и во долна-средна област Киети, во Васто, Купело, Моцагроња, Касакандитела (каде што се уште е на сила топонимот „ ''li schiavunë'' “ во дијалектот), Torrevecchia Teatina и Schiavi d'Abruzzo, вториот локалитет кој би го добиваат своето име од веројатното потекло на жителите („роб“ понекогаш се подразбирал како синоним за „словенски“); познато е и дека со декрет на Фердинандо I од 1488 година тие биле протерани од Ланчиано поради нивните турбуленции. На југ, многу забележливо словенско присуство беше посведочено во Гинестра дегли Скиавони и во Виланова дел Батиста (древниот ''Polcarino degli Schiavoni'' ), во северниот сектор на Ирпинија .
Сепак, само во Молизе им дадоа живот на вистинските урбани населби, додека во другите региони пристигнаа само изолирани семејства на доселеници, кои беа асимилирани од околното италијанско население за неколку генерации, без да остават трага, освен многу ретки атестации во топонимијата: причината за тоа може да се најде во поголемата изолација што ја уживаат заедниците на Молизе.
Во врска со неговото потекло, научниците ги формулирале следните хипотези:
* предците на денешните Хрвати од Молизе емигрирале во Италија во 16 век од долината на реката Нарента помеѓу Хрватска и Херцеговина, или во секој случај од устието на оваа река, која се наоѓа во Далмација (Рајсмилер);
* доаѓаат од околината на Зара (Аранза), или во секој случај од внатрешниот регион од Зара до Шибенико (Храсте): тоа би се покажало со широката дифузија на презимето Зара во Сан Феличе и Тавена;
* потекнуваат од областа Сточава во јужна Истра (Бадурина), но тоа е прилично сомнителна хипотеза, бидејќи ако овие преселби биле неопходни поради турската окупација, тогаш не е јасно зошто тие би можеле да потекнуваат од земја, Истра, која не мораше да го трпи тоа;
* потекнуваат од регионот околу планината Биоково, во Забиоковлје ( Жарко Муљачиќ );
* конечно, бидејќи низа лингвистички студии од 60-тите години на дваесеттиот век открија присуство на различни елементи на чакавскиот дијалект помешани со оние на штокавискиот, се сметаше дека регионот на потекло на овие миграциски бранови може да биде оној на локалитетите. на Макарска, Имотски и Омис : поголемата валидност на оваа хипотеза би произлегла и од географски причини, бидејќи предметните локалитети се најблиску до брегот на Молизе, сместени речиси спроти на спротивниот брег на Јадранот .
Покрај историските документи и презимиња кои сè уште се присутни во словенските земји во Молизе, овие податоци ги потврдуваат и фонетските, лексичките и структурните својства на молишкиот хрватски јазик. Без разлика на стокавско-икавискиот карактер, мора да се потсетиме на пример на развојот на последното ''-l'' во ''-a'', кое се среќава токму во таа претпоставена оригинална област во спротивност со зачувувањето на ''-l'' во некои хрватски дијалекти или неговиот развој во ''-о'' во другите хрватски дијалекти; види ''je nosija'' „тој донесе“ на молишки хрватски (и во крајбрежните хрватски дијалекти) vs ''nosio je'' на стандарден хрватски .
Речиси целосниот недостиг на турцизми во словенската лексика на Молизе, исто така, покажува дека отоманската инвазија на Балканот е терминот ''ante quem'' за емиграција. Недостигот на ''-ā'' во генитивот множина кој се развил не порано од 16 век, толку својствен на пример на стандардниот хрватски јазик, ни дава уште еден поим ''ante quem'' .
Различни локалитети на земјите за кои станува збор откриваат словенско потекло, како што се ''Dolazza'' ( Montemitro ), ''Rovulavizza'', ''Cucilavaccia'' и ''Buvolavizza'' ( Palata ), а многубројни, дури и ако се италијализирани, се презимињата со јасно словенско потекло, како што се ''Radatta'', ''Staniscia'' (второто исто така широко распространета во областа Ланчиано во Абруцо ), ''Берчичи'', ''Бласкета'' итн. Во минатото често биле и прекари ( ''Мачак'' „мачка“, ''зец'' „зајак“, ''Вук'' „волк“), како и деминутиви со наставката во ''-иц'' ( ''Сепиќ'' од ''сеп'' „Јосиф“).
Се чини дека барем до 19 век имало околу 10.000 словенски алоготи, често распоредени во преостаната форма во Палата, Рипалта (сегашна Мафалда ), Тавена, Монтелонго, Сан Биасе и Сан Џакомо дегли Скиавони .
4 Тековна дифузија и заштита
Во денешно време хрватско-молисанот е сè уште актуелен јазик во два града (општини), во Acquaviva Collecroce (на молишки хрватски: ''Kruč'' ) и во Montemitro ''(Mundimitar)'', помал град, но со поконзервативно јазично однесување. Во третото село, San Felice del Molise ''(Filić)'', некогаш наречено ''Сан Феличе Славо'', малцинскиот јазик речиси исчезна од јавниот сектор и сега во семејството го користат само неколку постари луѓе.
Молишкиот словенски (хрватски) денес е во ситуација на апсолутен јазичен контакт, во смисла дека сите говорници доминираат барем во една варијанта на италијанскиот и покажува влијанија на adstratus на сите лингвистички нивоа. Треба да се издвојат два главни периоди во кои се вршело романското влијание. На почетокот имало речиси исклучиво контакт со италијанскиот дијалект на Молизе, освен одредено влијание на регионалниот дијалект. Со обединувањето на Италија дојде до контакт со стандардниот италијански јазик кој преовладуваше од Втората светска војна .
Молизе хрватскиот обично се користи само орално. Книжевните сведоштва, обично мали збирки песни како онаа на ''Глиоска'', се многу ретки. Единствениот јазик на покривот за овој малцински јазик е италијанскиот (надворешен покрив). Стандардниот хрватски јазик што се зборува денес во Хрватска никогаш не одиграл никаква улога во секојдневната комуникација, со оглед на значителната оддалеченост и изолација што траеле со векови.
Земајќи го предвид неговиот јазичен развој, со векови независен од хрватскиот, молишкиот хрватски ( ''našu'' ) може да се третира како автономен систем, како во однос на неговата граматика, така и во однос на правописот, заснован на специфична фонетика и фонологија. Ова, исто така, го зема предвид фактот дека овој малцински јазик е структурно во многу аспекти (на пример, системот на написи, флексија, компаративен, род, редослед на зборови) поблизок до романтичните идиоми на доминантните контактни јазици, како и генетски поврзаните јазици, како на пр. како стандарден хрватски .
5 Граматика
Во Молишкиот хрватски јазик се користат латински знаци со додавање, за некои фонеми, на дијакритични знаци и диграфи. Основата на писмото е таканаречената ''„гајица“'', воведена од Људевит Гај на хрватски јазик во 19 век.
5.1 Азбука
a, b, c, č, d, dj, dz, dž, e, f, g, h, i, j, k, kj, l, lj, m, n, nj, o, p, r, s, š, t, tj, u, v, z, ž
5.2 Родови, броеви, падежи
Хрватско-молишки јазик (''na-našo'' или ''na-našu'' ) поседува
; три рода
* машки
* женски
* среден
; три броја
* еднина
* множина
* двојна
; седум падежи
* номинатив
* генитив
* датив
* акузатив
* вокатив
* локатив
* инструментал
Среден род е речиси целосно изгубен кај именките што се асимилирани во машки род.
Двојното е зачувано само делумно, што предизвикува промена на случајот на изразените зборови во зависност од тоа дали покажуваат број од 2 до 4 или од 5 нагоре, соодветно со ''генитив еднина'' и со ''множина генитив'' во машки род или со ''номинатив множина'' и со ''генитив множина'' во женски род.
; Примери
:''ljud'' = човек
Номинатив: ''ljud''
Генитив: ''ljudа''
Датив: ''ljudu''
Акузатив: ''ljud / - а''
Вокатив: ''ljud''
Локатив: ''ljudu''
Инструментал: ''ljudem''''hižа'' = куќа
Номинатив: ''hiža''
Генитив: ''hiže''
Датив: ''hiž''
Акузатив: hiž''u''
Вокатив: hiž''а''
Локатив: ''hiž''
Инструментал: ''hižom''
6 Примери
6.1 Оче наш на-нашу (разновидност на Акуавива Колекроче / Круч)
; Тата наш
Tata naš, Ka jesi na nebu,
da bi bija Sfe sfeti Jima Tvoj,
da bi doša Tvoj Kraljar,
da bi sa čila ono ka Koš Ti,
na nebu a zgora sfita.
Daj nami naš kruh saki dan
a jam nami naše duge,
kaka mi hi jamivama drugimi.
A nomo nasa čit past na tendacijunu,
ma zdriš nasa do zlo.
Amen.
6.2 Оче наш на-нашо (разновидност на Монтемитро / Мундимитар)
; Otac naš
Otac naš, ke jesi na nebo,
neka se sveti ime Tvoj,
doješ Ti naš kralj,
bide činjena riča Tvoja,
kano na nebo tako na zemblj.
Daj nam danas naš kruh sakoga dana,
odjaj nam duge naše,
kako mi hi odjamamo drugimi.
Nemo nas čini past na grihe,
ma zdriši nas do zla.
Semaj bilo.
6.3 Оче наш на стандарден хрватски јазик
; Oče naš
Oče naš,
koji jesi na nebesima,
sveti se ime Tvoje,
dođi kraljevstvo Tvoje,
budi volja Tvoja,
kako na nebu, tako i na zemlji.
Kruh naš svagdanji daj nam danas,
i otpusti nam duge naše,
kako i mi otpuštamo dužnicima našim,
i ne uvedi nas u napast,
nego izbavi nas od Zla!
Amen.
6.4 Оче наш на италијански
; Padre nostro
Padre nostro, che sei nei cieli,
sia santificato il tuo nome,
venga il tuo regno,
sia fatta la tua volontà, come in cielo così in terra.
Dacci oggi il nostro pane quotidiano,
e rimetti a noi i nostri debiti
come anche noi li rimettiamo ai nostri debitori,
e non abbandonarci alla tentazione,
ma liberaci dal male.
Amen.
6.5 Оче наш на латински
; Pater noster
Pater Noster qui es in cælis:
sanctificetur nomen tuum;
adveniat regnum tuum;
fiat voluntas tua,
sicut in cælo, et in terra.
Panem nostrum cotidianum
da nobis hodie;
et dimítte nobis debita nostra,
sicut et nos dimittimus
debitoribus nostris;
et ne nos inducas in tentationem,
sed libera nos a malo.
Amen.
7 Библиографија
* Aranza, Josip (1892), ''Woher die südslavischen Colonien in Süditalien'' (Archiv für slavische Philologie, XIV, pagg. 78-82, Berlin 1892)
* Bada, Maria (2005), “Sociolinguistica interazionale nelle comunità croatofone del Molise e in contesto scolastico”, Itinerari, XLIV, 3: 73-90
* Bada, Maria (2007a), “Istruzione bilingue e programmazione didattica per le minoranze alloglotte: l’area croato-molisana”, Itinerari, XLVI, 1: 81-103
* Bada, Maria (2007b), “The Nā-naš Variety in Molise (Italy): Sociolinguistic Patterns and Bilingual Education”, Proceedings of the 11th International Conference on Minority Languages (ICML 11), University of Pécs, Hungary, 5-6 July 2007
* Bada, Maria (2007c), "Repertori allofoni e pratiche metacomunicative in classe: il caso del croato-molisano”. In: C. Consani e P. Desideri (a cura di), "Alloglossia e comunità alloglotte nell’Italia contemporanea. Teorie, applicazioni e descrizioni, prospettive". Atti del XLI Congresso Internazionale della Società Italiana di Linguistica (SLI), 27–29 settembre 2007, Bulzoni, Roma: 317-338
* Bada, Maria (2008a), “Politica linguistica e istruzione bilingue nell’area croatofona del Molise”. In: G. Agresti e F. Rosati (a cura di), "Les droits linguistiques en Europe et ailleurs /Linguistic Rights: Europe and Beyond", Atti delle Prime Giornate dei Diritti Linguistici. Università di Teramo, 11-12 giugno 2007, Aracne, Roma: 101-128
* Bada, Maria (2008b), “Acquisition Planning, autopercezione dei parlanti alloglotti e competenza metalinguistica”. In: G. Berruto, J. Brincat, S. Caruana e C. Andorno (a cura di), "Atti dell'8º Congresso dell'Associazione Italiana di Linguistica Applicata. Lingua, cultura e cittadinanza in contesti migratori. Europa e area mediterranea", Malta, 21-22 febbraio 2008, Guerra, Perugia: 191-210
* Bada, Maria (2009a), "La minoranza croata del Molise: un'indagine sociolinguistica e glottodidattica". In: Rita Franceschini (a cura di) "Le facce del plurilinguismo: fra metodologia, applicazione e neurolinguistica", Franco Angeli, Milano: 100-169
* Badurina, Teodoro (1950), ''Rotas Opera Tenet Arepo Sator'' (Roma, 1950)
* Barone, Charles, ''La parlata croata di Acquaviva Collecroce. Studio fonetico e fonologico'', Firenze, Leo S. Olschki Editore, MCMXCV, p. 206 (Accademia toscana di scienze e lettere »La Colombaria«. »Studi CXLVI)
* Breu, W. (1990), ''Sprache und Sprachverhalten in den slavischen Dörfern des Molise (Süditalien)''. In: W. BREU (a cura di), ''Slavistische Linguistik'' 1989. München, 35 65
* Breu, W. (1998), ''Romanisches Adstrat im Moliseslavischen''. In: ''Die Welt der Slaven'' 43, 339-354
* Breu, W. / Piccoli, G. con la collaborazione di Snježana Marčec (2000), ''Dizionario croato molisano di Acquaviva Collecroce. Dizionario plurilingue della lingua slava della minoranza di provenienza dalmata di Acquaviva Collecroce in Provincia di Campobasso. Dizionario, registri, grammatica, testi''. Campobasso
* Breu, W. (2003a), ''Bilingualism and linguistic interference in the Slavic-Romance contact area of Molise (Southern Italy)''. In: R. ECKARDT et al. (a cura di), ''Words in Time. Diacronic Semantics from Different Points of View''. Berlin/New York, 351-373
* Breu, W. a cura di (2005), ''L'influsso dell'italiano sulla grammatica delle lingue minoritarie''. Università della Calabria. In questo volume: W. Breu, ''Il sistema degli articoli nello slavo molisano: eccezione a un universale tipologico'', 111-139; A. Marra, ''Mutamenti e persistenze nelle forme di futuro dello slavo molisano'', 141-166; G. Piccoli, ''L'influsso dell'italiano nella sintassi del periodo del croato (slavo) molisano'', 167-175.
* , in: ''Komoštre/Kamastra''. Rivista bilingue di cultura e attualità delle minoranze linguistiche degli Arbëreshë e Croati del Molise 8/3, 8-9.
* Heršak, Emil (1982), ''Hrvati u talijanskoj pokrajini Molise", Teme o iseljeništvu. br. 11, Zagreb: Centar za istraživanje migracija, 1982, 49 str. lit 16.''* Hraste, Mate (1964), ''Govori jugozapadne Istre'' (Zagreb, 1964)
* Marinović, Ivo / Sammartino, Antonio / Šutić, Baldo (2014) ''Korijeni, Hrvati Biokpvlja i Donje Neretve u Italiji / Radici, Croati del Biokovo e della Bassa Narenta in Italia, ''Fondazione "Agostina Piccoli / Centar za nove inicijative, Montemitro/Zagreb.
* Muljačić, Žarko (1996), ''Charles Barone, La parlata croata di Acquaviva Collecroce'' (189-190), »Čakavska rič« XXIV (1996) • br. 1-2 • Split • siječanj - prosinac 1996.
* Piccoli, A. (1995) ''Fonološki prikaz govora u Montemitru (primjer jezika moliških Hrvata)'', Tesi di laurea, Zagreb 1993, in: Hrvatska Obzorija, n. 4. Split
* Piccoli, A. (1994) ''Prolegomena za rječnik govora Montemitra'', in: Filologija 22-23. Zagreb
* Piccoli A. / Sammartino A. (2000), ''Dizionario dell'idioma croato-molisano di Montemitro'', Fondazione “Agostina Piccoli”, Montemitro – Matica hrvatska. Zagreb
* Reissmüller, Johann Georg (1969) ''Slavenske riječi u Apeninima'' (Frankfurter Allgemeine, n. 212 del 13.11.1969
* Rešetar, M. (1997), ''Le colonie serbocroate nell'Italia meridionale''. A cura di W. Breu e M. Gardenghi (traduzione italiana dell'originale tedesco ''Die Serbokroatischen Kolonien Süditaliens'', Wien 1911 con prefazione, note e bibliografia aggiornata). Campobasso
* Sammartino, A. (1999). ''Ali tagliate – parole di un libro incompiuto.'' (a cura) Vasto.
* Sammartino, A. (2001). ''Studio toponomastico del territorio di Montemitro.'' In: Folia onomastica croatica (Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti). Zagreb
* Sammartino, A. a cura di (2001) ''Segni e memorie di cinque secoli di storia''. Fondazione "Agostina Piccoli", Montemitro
* Sammartino A. / Menac-Mihalić M. (2003). ''Adattamento degli italianismi nell'idioma croato-molisano di Montemitro.'' In: Hrvatski dijalektološki zbornik (Hrvatska akademija znanosti i umjetnosti). Zagreb
* Sammartino, A. a cura di (2004) ''S našimi riči / Con le nostre parole - raccolta di componimenti in croato molisano''. Fondazione "Agostina Piccoli". Montemitro
* Sammartino A. (2004), ''Grammatica della lingua croato-molisana'', Fondazione “Agostina Piccoli”, Montemitro – Profil international. Zagreb
* Sammartino, A. (2006) ''Moliški Hrvati: petstoljetno očuvanje kulturno-jezične baštine i suvremena praksa.'' In: Zavičajnost, globalizacija i škola (Sveučilište U Rijeci). Gospić
* Sammartino, A. (2006) ''Sime do simena / Il seme dal seme'', Collana ''Scripta manent'', Fondazione "Agostina Piccoli". Montemitro.
* Sammartino, A. a cura di (2007) "''S našimi riči''" - 2. raccolta di componimenti in croato molisano, Fondazione "Agostina Piccoli". Montemitro.
* Sammartino, A. (2008) "''Kako se zove.../Come si chiama''", Collana ''Scripta manent'', Fondazione "Agostina Piccoli", Montemitro
* Sammartino, A. a cura di (2009) "Kuhamo na-našo", Collana 'Scripta mament', Comune di Montemitro / Fondazione "Agostina Piccoli", Montemitro.
* Sammartino, A. (2009) "Osvrt na prozodijski sustav moliškohrvatskoga govora" (Cenni sul sistema prosodico dell'idioma croato-molisano), in: Croatica et Slavica Iadertina, V 2009, Zadar.
* Sammartino, A. a cura di (2010) "S našimi riči / Con le nostre parole" - 3. raccolta di componimenti in croato molisano, Fondazione "Agostina Piccoli", Montemitro.
* Sammartino, A. a cura di (2013) "S našimi riči / Con le nostre parole" - 4. raccolta di componimenti in croato molisano, Fondazione "Agostina Piccoli", Montemitro.
* Scotti, G. (2006) ''Hrvatski trokut u Italiji'', Društvo hrvatskih književnika, Liber d.o.o. Rijeka
* Scotti, Giacomo. Z one bane mora. Rijeka: Otokar Keršovani, 1980.
* Žanić, Ivo, ''Nemojte zabit naš lipi jezik!'', Nedjeljna Dalmacija, Split, 18. ožujka 1984. (18. marzo 1984)
* Badurina, T.O.R. Rotas, opera, tenet, arepo, sator. Roma 1950.
* Barone, Charles. Une situation de Trilinguisme: l'enclave croate d'Acquaviva Collecroce province de Campobasso (Italie). Université Stendhal Grenoble III nov. 1991.
* Ciarlanti, Giovanni Vincenzo. Memorie Historiche del Sannio. Isernia, 1646.
* Cirese, Arturo M. Saggi sulla cultura meridionale: Gli studi di tradizioni popolari nel Molise e saggio bibliografico. Roma 1955.
* Fratamico, Umberto. Brevi notizie storiche di Acquaviva Collecroce. Vasto: Arte della Stampa, 1973.
* Giustiniani, L. Dizionario geografico ragionato del Regno di Napoli. tom IX, Napoli, 1797.
* Masciotta, G. Battista. Il Molise. Dalle origini ai nostri giorni. vol IV. Cava dei Tirenni, 1952.
* Neri, Pierino. I paesi slavi del Molise. Campobasso: Edizioni Enne, 1983.
* Piccoli, Agostina. Fonološki prikaz govora u Montemitru. Diplomski rad, Zagreb, 1993.
* Piccoli, Giovanni. Il lessico nelle colonie slave del Molise. Tesi di laurea. Roma 1968.
* Piccoli, Pasquale. Tradizione e mutamento Culturale di una comunità bilingue nel Molise. Tesi di laurea. Urbino 1977.
* Rešetar, Milan. Die Serbokroatischen Kolonien Süditaliens. Wien: Schriften der Balkankommission Linguistische Abteilung, 1911.
* Sabella, Pasqualino. ''Fonološki prikaz kručanskog govora''.Tesi di laurea.Zagreb 1996.
* Sabella, Pasqualino. "Vocabolario illustrato per bambini- na našu-italiano-croato. Acquaviva Collecroce/Kruč 2005
* Satriani, L.L. “Antropologia culturale e analisi della cultura subalterna”, u: R. Rauty. Cultura popolare e marxismo. Roma: 1976.
* Smodlaka, Josip. Posjet apeninskim Hrvatima. u: Hrvatska misao i Kalendar Svačić, Zadar 1904, 1905.
* Salvi, Sergio. Le lingue tagliate - Storia delle minoranze linguistiche in Italia. Milano: Rizzoli, 1975.
* Tria, G.A. Memorie storiche civili ed ecclesiastiche della Chiesa e Diocesi di Termoli. Roma 1744.
* Vidov, Božidar. Grammatica ikavo-stokavskog govora molizanskih Hrvata. Gottaferrata 1968.