Рис (соѕвездие)

Рис (лат. ''Lynx'', Lyn) — соѕвездие именувано по животното, кое се наоѓа на северната небесна полутопка. Соѕвездието било воведено кон крајот на 17 век од Јохан Хевелиј. Тоа е слабо соѕвездие, со неговите најсветли ѕвезди кои формираат цик-цак линија. Портокаловиот џин Алфа Рис е најсветлата ѕвезда во соѕвездието, а полуправилната променлива ѕвезда Y Рис е цел на љубителски астрономи. Било откриено дека дека шест ѕвездени системи содржат планети. Оние од 6 Рис и HD 75898 биле откриени со Доплеров метод; оние на XO-2, XO-4, XO-5 и WASP-13 биле забележани додека преминувале пред ѕвездата домаќин.
Во границите на соѕвездието се наоѓа NGC 2419, невообичаено оддалечено збиено јато; галаксијата NGC 2770, која била домаќин на три неодамнешни супернови од типот Ib; далечниот квазар APM 08279+5255, чија светлина се зголемува и се дели на повеќе слики со ефектот на гравитациони леќи на галаксијата во преден план; и Суперјатото Рис, кое било најдалечното суперјато познато во времето на неговото откривање во 1999 година.
1 Историја
 
Полскиот астроном Јан Хевелиј го формирал соѕвездието во 1687 година од 19 слаби ѕвезди помеѓу соѕвездијата Голема Мечка и Кочијаш, кои порано биле дел од застареното соѕвездие Река Јордан. Нарекувајќи го како рис, поради неговата слаба видливост, тој ги предизвикал идните гледачи на ѕвезди да го видат, изјавувајќи дека само рисовите очи (оние со добар вид) би можеле да го препознаат. Хевелиј го користел името Тигар и во својот каталог, но претходното име го задржал само во својот атлас. Англискиот астроном Џон Фламстид го усвоил соѕвездието во неговиот каталог, објавен во 1712 година, и неговиот последователен атлас. Според аматерскиот астроном од 19 век Ричард Хинкли Ален, главните ѕвезди во Рис „можеби биле искористени од современиот конструктор, кој и да бил тој, на нашата Голема Мечка за да се комплетира квартетата од стапки“.
2 Карактеристики
Соѕвездието Рис се граничи со Жирафа на север, Кочијаш на запад, Близнаци на југозапад, Рак на југ, Лав на исток и Голема Мечка на североисток. Покриваа на 545.4 квадратни степени и 1,322% од ноќното небо. Соѕвездието го зазема 28-то место од 88-те соѕвездија по големина, надминувајќи ги попознатите соѕвездија како Близнаци. Кратенката со три букви за соѕвездието, усвоена од Меѓународниот астрономски сојуз во 1922 година, е „Lyn“. Официјалните граници на соѕвездијата, поставени од белгискиот астроном Ежен Делпорт во 1930 година, се дефинирани со многуаголник од 20 отсечки ( ''илустрирани во инфокутијата''). Во екваторијалниот координатен систем, координатите на десното искачување на овие граници лежат помеѓу и , а координатите на деклинација се помеѓу +32,97 ° и +61,96 °. Во темни ноќи, посветлите ѕвезди може да се видат како крива линија која се протега приближно помеѓу Жирафа и Лав, и северно од светлата ѕвезда Кастор. Рис најлесно се набљудува од крајот на зимата до крајот на летото до набљудувачите на северната полутопка, со полноќна кулминација на 20 јануари. Целото соѕвездие е видливо за набљудувачите северно од географската ширина 28°S.
3 Забележителни карактеристики
3.1 Ѕвезди
Англискиот астроном Френсис Бејли дал на една ѕвезда Бајерова ознака - Алфа Рис - додека Фламстид изброил 44 ѕвезди, иако неколку се наоѓаат преку границата во Голема Мечка. Севкупно, има 97 ѕвезди во границите на соѕвездието посјајни од или еднакви на привидната светлинска величина од 6,5.
Најсветлата ѕвезда во ова соѕвездие е Алфа Рис, со привидна величина од 3,14. Станува збор за портокалов џин од спектрален тип K7III кој се наоѓа на 203 ± 2 светлосни години оддалеченост од Земјата. Околу двапати помасивна од Сонцето, таа го исцрпила водородот во своето јадро и се развила далеку од главната низа. Ѕвездата е отечена до околу 55 пати повеќе од сончевиот полупречник и емитира приближно 673 пати поголема сончева сјајност. Ѕвездената атмосфера е студена, што и дава површинска температура од 3.880 К. Единствената ѕвезда со соодветно име е Алшавкат (од арапски за трн), позната и како 31 Рис, која се наоѓа на 380 ± 10 светлосни години од Земјата. Оваа ѕвезда е, исто така, развоен џин со околу двапати поголема сончевата маса, кој отекува и лади откако го исцрпи водородот во своето јадро. Таа е некаде од 59 до 75 пати поширока од Сонцето и 740 пати посјајна. Алшавкат е исто така променлива ѕвезда, која се движи во светлина од 0,05 светлинска величина во текот на 25 до 30 дена од нејзината основна светлинска величина од 4,25.
Соѕвездието е богато со двојни ѕвезди. Втората најсветла ѕвезда во соѕвездието е 38 Рис со светлинска величина од 3,8. Кога се гледаат преку умерен телескоп, може да се видат двете компоненти - посветла синобела ѕвезда со светлинска величина 3,9 и побледа ѕвезда со светлинска величина 6,1 која е опишана како јоргована, како и синобела. 15 Рис е уште една ѕвезда за која е откриено дека е двоен систем кога се гледа преку телескоп, се дели на две жолтеникави ѕвезди со светлинска величина 4,7 и 5,8 кои се оддалечени 0,9 лачни секунди. Компонентите се жолт џин од спектрален тип G8III кој е околу 4,01 пати помасивен од Сонцето и жолтобела ѕвезда од главната низа од спектрален тип F8V која е околу 3,73 пати помасивна од Сонцето. Орбитирајќи една околу друга на секои 262 години, ѕвездите се оддалечени од Земјата 178 ± 2 светлосни години. 12 Рис има комбинирана привидна светлинска величина од 4,87. Кога се гледа преку телескоп, може да се подели на три ѕвезди: две компоненти со величина 5,4 и 6,0 кои лежат на аголно растојание за 1,8 ″ (според податоци од 1992 година) и ѕвезда со жолта нијанса со светлинска величина 7,2 на оддалеченост од 8,6 инчи (од 1990 година). Се проценува дека двете посјајни ѕвезди кружат една околу друга со период кој е слабо познат, но се проценува дека е приближно 700 до 900 години. Системот 12 Рис е оддалечен 210 ± 10 светлосни години од Земјата.
10 Голема Мечка е третата најсветла ѕвезда во Рис. Првично таа се наоѓала во соседното соѕвездие Голема Мечка, но станала дел од Рис со официјалното утврдување на границите на соѕвездието. Се смета дека е со светлинска величина 3,97, телескопот открива жолтобела ѕвезда од главната низа од спектрален тип F4V со светлинска величина 4,11 и ѕвезда многу слична на Сонцето од спектрален тип G5V и светлинска величина 6,18. Двете се 10,6 астрономски единици (АЕ) една од друга и орбитираат една со друга на секои 21,78 години. Системот е оддалечен од Земјата на 52,4 ± 0,6 светлосни години. Слично на тоа, 16 Рис првично била познат како Psi <sup>10</sup> Кочијаш и обратно, 37, 39, 41 и 44 Рис станале дел од Голема Мечка.
Y Рис е популарна мета меѓу љубителските астрономи, бидејќи е полуправилна променлива со сјајност од 6,2 до 8,9. Овие промени во сјајноста се сложени, со пократок период од 110 дена поради пулсирањата на ѕвездата и подолг период од 1400 дена, веројатно поради вртењето на ѕвездата или редовните циклуси во нејзиното струење. Црвен суперџин, има проценет пречник околу 580 пати поголем од Сонцето, е околу 1,5 до 2 пати помасивна и има сјајност околу 25.000 пати поголема од Сонцето. 1 Рис и UX Рис се црвени џинови кои се исто така полуправилни променливи со сложени флуктуации во осветленоста.
3.2 Вонсончеви планети
Било откриено дека шест ѕвездени системи содржат вонсончеви планети, од кои две биле откриени преку Доплеровиот метод и четири со методот на премин. 6 Рис, портокаловиот подџин кој поминал голем дел од својот живот како ѕвезда од главната низа од типот А или F, орбитира од планета со минимална маса од 2,4 јупитерови маси и орбитален период од 899 дена. HD 75898 е жолта ѕвезда стара 3,8 ± 0,8 милијарди години од спектрален тип G0V која штотуку почнала да се шири и да се лади од главната низа. Има планета 2,51 пати помасивна од Јупитер која орбитира со период од околу 418 денови. Средиштето на масата на системот се забрзува, што покажува дека постои трета, пооддалечена компонента барем со големината на Јупитер. Откриено е дека три ѕвездени системи имаат планети кои биле набљудувани од телескопот XO на Хаваи додека преминувале пред нив. XO-2 е двоен ѕвезден систем, чиишто ѕвезди се малку помалку масивни и поладни од Сонцето и имаат планетарни придружници: XO-2S има планета со маса на Сатурн на растојание од 0,13 АЕ со период од околу 18 дена, и еден малку помасивен од Јупитер на растојание од 0,48 АЕ и со период од околу 120 дена, и XO-2N има Топол Јупитер со околу половина од јупитеровата маса кој има орбита од само 2,6 дена. XO-4 е ѕвезда од главната низа од типот F, која е малку пожешка и помасивна од Сонцето кое има Топол Јупитер кој орбитира со период од околу 4,1 дена. XO-5 е ѕвезда слична на Сонцето со Топол Јупитер и масивен приближно колку Јупитер, на која и се потребни околу 4,2 дена за да ја заврши орбитата. WASP-13, ѕвезда слична на Сонцето која почнала да отекува и да ја лади главната низа, има преминска планета откриена од програмата SuperWASP во 2009 година. Планетата е околу половина помасивна од Јупитер и потребни се 4,35 дена за да се заврши револуцијата.
3.3 Длабоконебесни тела
Најзабележителното длабоконебесно тело на Рис е NGC 2419, наречен и „Меѓугалактички скитник“ бидејќи се претпоставувало дека се наоѓа надвор од Млечниот Пат. На растојание од 275.000 до 300.000 светлосни години од Земјата, тоа е едно од најдалечните познати збиени јата во галаксијата. NGC 2419 е веројатно во високо елипсовидна орбита околу Млечниот Пат. Има светлинска величина +9,06 и е јато од шеплиева VII класа. Првично се сметало дека е ѕвезда, но американскиот астроном Карл Лампленд открил дека NGC 2419 е збиено јато.
NGC 2537, позната како Галаксијата на мечкина шепа, се наоѓа на околу 3 степени северно-северозападно од 31 Рис. Станува збор за сина компактна џуџеста галаксија која е оддалечена од Земјата некаде помеѓу 17 и 30 милиони светлосни години. Во близина е IC 2233, многу рамна и тенка спирална галаксија која е оддалечена од Земјата помеѓу 26 и 40 милиони светлосни години. Релативно тивка галаксија со мала стапка на формирање на ѕвезди (помалку од една сончева маса на секои дваесет години), долго време се сметало дека е во заемно дејство со галаксијата. Тоа денес се смета за многу малку веројатно бидејќи набљудувањата со „Многу големата низа“ покажале дека двете галаксии се наоѓаат на различни растојанија.
Групата NGC 2841 е група на галаксии кои се наоѓаат и во Рис и во соседната Голема Мечка. Ги вклучува лабавата тројка NGC 2541, NGC 2500 и NGC 2552 во рамките на Рис. Користејќи ги кефеидите од NGC 2541 како стандардни свеќи, растојанието до таа галаксија (и групата) е проценето на околу 40 милиони светлосни години. Самиата NGC 2841 се наоѓа во Голема Мечка.
NGC 2770 е спирална галаксија од типот SASc која се наоѓа на околу 88 милиони светлосни години оддалеченост и која била домаќин на супернови од тип Ib: SN 1999eh, SN 2007uy и SN 2008D. Последната од нив е позната по тоа што е првата супернова откриена од рендгенските зраци ослободени многу рано во нејзиното формирање, наместо од оптичката светлина емитирана во подоцнежните фази, што овозможило да се забележат првите моменти на изливот. Можно е заемните дејства на NGC 2770 со сомнителна придружна галаксија да ги создале масивните ѕвезди што ја предизвикуваат оваа активност. UGC 4904 е галаксија која се наоѓа на околу 77 милиони светлосни години од Земјата. На 20 октомври 2004 година, јапонскиот аматерски астроном Коичи Итагаки забележал лажна супернова во галаксијата. Набљудувањата на нејзиниот спектар сугерираат дека исфрлила огромни количества материјал во период од две години, претварајќи се од ѕвезда ССПЅ-и во Волф-Рајеова ѕвезда, пред да биде забележана како еруптира како хипернова SN 2006jc на 11 октомври 2006 година.
APM 08279+5255 е многу далечен квазар со широка впивачка линија, откриен во 1998 година и првично се сметали за најсветлото во тоа време тело. Таа е зголемена и поделена на повеќе слики со ефектот на гравитационите леќи на галаксијата во преден план низ која поминува нејзината светлина. Се смета дека е џиновска елиптична галаксија со супермасивна црна дупка околу 23 милијарди пати помасивна од Сонцето и поврзан насобирачки диск кој има пречник од 3600 светлосни години. Галаксијата поседува големи региони на жешка прашина и молекуларен гас, како и подрачја со активност на избувнување на ѕвезди. Има космолошко црвено поместување од 3.911. Додека го набљудувале квазарот во 2008 година, астрономите користејќи го XMM Њутн на ESA и Големиот двогледен телескоп (LBT) во Аризона го откриле огромното галаксиско јато 2XMM J083026+524133.
Суперјатото Рис е оддалечено суперјато со црвено поместување од 1,26-1,27. Тоа било најдалечното суперјато познато во времето на неговото откривање во 1999 година. Составено е од две главни јата галаксии — RX J0849+4452 или Рис E и RX J0848+4453 или Рис W — и неколку помали јата. Сè уште се наоѓа Рисовиот Лак, кој се наоѓа на околу 12 милијарди светлосни години од Земјата (црвено поместување од 3.357). Тоа е далечно подрачје кое содржи милион екстремно топли, млади сини ѕвезди со површински температури од 80.000-100.000 К кои се двојно пожешки од сличните ѕвезди во галаксијата Млечен Пат. Видлив само преку гравитационите леќи произведени од поблиско јато галаксии, Лакот е карактеристика на раните денови на вселената, кога „бесните огнени бури“ биле почести.
3.4 Метеорски дождови
Септемвриските Линкиди се помал метеорски дожд што се појавува околу 6 септември. Тие биле историски поистакнати, опишани како такви од кинеските набљудувачи во 1037 и 1063 година и корејските астрономи во 1560 година. Алфа дождовите биле откриени во 1971 година од Малколм Кари, и се појавуваат помеѓу 10 декември и 3 јануари.
4 Наводи
*''Universe: The Definitive Visual Dictionary'', Robert Dinwiddie et al., DK Adult Publishing, (2005), pg. 346.
** Ian Ridpath and Wil Tirion (2007). ''Stars and Planets Guide'', Collins, London. ISBN 978-0-00-725120-9. Princeton University Press, Princeton. ISBN 978-0-691-13556-4.
* Ferris, Timothy. ''Seeing in the Dark''. 2002. p. 244
5 Поврзано
* Список на соѕвездија
* Список на ѕвезди во соѕвездието Рис