Барбара Цељска

Барбара Цељска или Барбара од Цеље (1392 – 11 јули 1451), била Света римска царица и кралица на Унгарија и Бохемија по брак со светиот римски император Сигизмунд. Била активно вклучена во политиката и економијата на своето време, независно управувајќи со големи феудални феуди и даноци, и била клучна во создавањето на познатиот кралски ред на змејот. Таа служела како регент на унгарското кралство во отсуство на нејзиниот сопруг четири пати: во 1412, 1414, 1416 и 1418 година.
1 Биографија
Барбара била родена во Цеље, во Војводството Штаерска (денес Словенија), како ќерка и најмало дете на Херман II, гроф од Цеље, и неговата сопруга, грофицата Ана од Шаунберг.
Барбара се свршила во 1405 година со Сигизмунд од Бохемија, кралот на Унгарија, најмладиот син на Карло IV, светиот римски император. Бракот веројатно бил склучен во декември 1405 година.
1.1 Кралица и царица
Сигизмунд успеал да владее во Германија (1410), Бохемија (1419) и самиот се прогласил за Свето римски император во 1433 година, давајќи и на Барбара еквивалентни титули.
Таа го поминувала најголемиот дел од своето време на нејзините унгарски феуди, додека нејзиниот сопруг бил на други места. Служела како регент на Унгарија во текот на неговите отсуства во 1412, 1414, 1416 и 1418 година. Во 1429 година, таа учествувала на конгресот во Луцк. Била прогласена за кралица на Унгарија во 1408 година, за кралица на Германија во 1414 (последната сопруга која била крунисана во Ахен), Света римска царица во 1433 година и кралица на Бохемија во 1437 година, непосредно пред смртта на нејзиниот сопруг. Во 1409 година, Барбара родила ќерка, Елизабета, единственото потомство на Сигизмунд, која се омажила за германскиот крал Албрехт II.
Барбара била побогата од која било претходна кралица. Во 1409 година, поранешните имоти на Бан на Славонија и биле доделени на Барбара. Сепак, таа поминала низ тешка фаза, кога во 1419 година стигнале гласини до Сигизмунд дека имала афера со германски витез за време на неговиот престој во Констанц. Кралот го одзел имотот на кралицата, ја распуштил нејзината придружба и ја протерал во Орадеја. За време на Божиќ во 1419 година, епископот Џорџ од Пасау и Хофмајстер Луј од Етинген се обиделе да договорат помирување. Барбара паднала на колена и молела за прошка од кралот, но Сигизмунд не сакал да ја слуша, а 10-годишната Елизабета интервенирала во име на нејзината мајка. И било дозволено повторно да држи свој двор само во 1423 година. Во 1424 година, нејзиниот сопруг раскошно и надоместил за изгубените имоти. На Барбара, меѓу другото, и биле дадени окрузите Зволен и Тренчин, како и приходите на Кремница. Северните имоти и биле под хипотека: Диосгиор во 1427 година, Липтов во 1430 година, дел од наследството на Стибор во 1434 година. Нејзиното домаќинство станало малку поскромно од претходното. Забележителна карактеристика била тоа што највисоките функции тогаш биле окупирани од едноставни витези, наместо славни барони, како она што се случило во времето на владетелите на Анжевините и Марија.
Барбара била енергичен регент и имала функција на главен воен командант во случаи кога земјата била напаѓана. Во 1431 година, Унгарија двапати била опколена од страна на Хусите. За време на вториот напад, тие дури и ги прекршиле феудите на Барбара, особено Липтов. Во октомври, во нејзиниот замок во Стара Буда, дознала за ситуацијата во Липтов, а веројатно и за окупацијата на замокот Ликава од Хусите. Веднаш и наложила на Кремница да го следи водството на Ханс Валенрот и испратила голема сила да го ослободи Липтов. Во октомври, таа се преселила во Вигеш, каде ја организирала одбраната од Хусите предводени од Месенпек и планирала повторно да го освои замокот Ликава. На 13 октомври 1431 година, испратила писмо до градот Кошице, во кое ги известила за загубата на Ликава и дала наредба нивните воени дивизии да се приклучат на нејзината војска најбрзо што можат. Подоцна, под команда на нејзиниот воен командант и главен хроничар Стефан Похарнок („Стефан пехаросец“), војската тргнала повторно да го освои замокот Ликава. Според Дворжакова, „недостигот на извори не ни дозволува да потврдиме кога Барбара ја добила Ликава и дали гарнизонот на Хусите функзионирал неколку години во Ликава, како што претпоставуваат некои историчари“, но „Можно е енергичните интервенции на Барбара да и овозможиле за кратко време да испрати силна сила во регионот на Липтов, што ги натерало Хусите да го напуштат Липтов и да се вратат во Регионот Туриец, а потоа се упатиле по долината Нитра до градот Нитра“. На 24 октомври, таа повторно му пишала на Кошице, набавувајќи од нив самострели и стрели (кои би ги плаќале со една триесеттина такса од нејзините собирачи), како и барајќи од нив барут или барем сулфур во случај ако немаат барут.
Барбара зазела амбивалентна позиција кон Хусите. На почетокот, енергично ги нападнала во манифест објавен во јули 1427 година и во друг објавен во октомври 1431 година. Но, подоцна, работела зад сцената за да го поддржи шампионот Хусит Џорџ Подиебрад.
Постојат околу 250 постојни повелби издадени на нејзино име помеѓу 1406 и 1438 година кои денес се чуваат во Унгарскиот национален архив.
Марк Вилан објаснил дека како римска кралица, Барбара, преку кореспонденција со Виена или Тевтонскиот ред, можела да обезбеди градежна експертиза (која и била потребна за нејзините тврдини) од нејзините германски поданици, кои обезбедиле „далеку побогата база на вештини“ од она што можела да го најде во унгарското кралство. Се чинело дека ова било резултат на она што го имала видено на патувањето во Виена (најверојатно го придружувала Сигизмунд до Рајхстагот што се одржувал во Виена). Исто така, го придружувала Сигизмунд на царските собири кои се одржувале во Бреслау (1420), Нирнберг (1422) и во Пресбург (1429). Таа ја презела улогата на прва дама на Европа во Советот на Констанца (1414), извршувајќи церемонијални должности. Била запаметена од многу современици како млада, витална и убава сопруга на царот. Нејзиното либерално однесување, поттикнато од нејзиниот сопруг, предизвикало протести кај моралистите. Жан де Монтреј, секретар на францускиот крал (кој го мразел Сигизмунд), изјавил дека „Никаде во светот нема попустлив сопруг (од Сигизмунд), кој не само што ѝ дозволува на сопругата да прави сè што сака, туку на крајот дури и ја охрабрува да учествува во јавни танци, да зборува со сите и да се поврзе со луѓето на таков пријателски начин дека се вели дека тие што не ја познаваат (лично) не би ја сметале за кралица туку за жена со некоја ниска занает“. Посебно бил шокиран што „сопруги на трговци, разни проститутки и луѓе на ниски позиции“ дошле да ја видат кралицата и слободно го напуштиле нејзиниот стан, на начин невозможен во францускиот двор.
1.1.1 Основање на Редот на змејот
На 12 декември 1408 година, владејачката двојка заедно со дваесет и двајца од водечките барони го основале Редот на змејот. Барбара била ко-издавач на основачката повелба, во која се појавила како рамноправен партнер на Сигизмунд и другите основачи. Прогласената цел на Редот била да се поддржи владејачката двојка, да се подигне достоинството на унгарскиот крал и да се бори против паганите. Според Дворжакова, „членовите на редот биле обврзани да ја бранат кралицата и нејзините деца од двата пола во нивниот домен и имот, дури и во случај на смрт на кралот. Некои роднини на Барбара биле меѓу основачите на редот: освен нејзиниот татко Херман, брат и Фредерик Цељски, и брат и Николас од Гара со неговиот син Џон на кој му било во интерес да ја задржи власта во рацете на Барбара и нејзиното потенцијално потомство дури и по смртта на Сигизмунд.“
1.2 Конфликт со Албрехт II
Неколку денови пред смртта на нејзиниот тешко болен сопруг на 9 декември 1437 година во Знојмо, како изговор да ги конфискува нејзините големи феуди во унгарското кралство (каде му се спротивставувала на самиот крал со тоа што имала поголем број на феуди и замоци), таа брзо била обвинета од страна на нејзиниот зет Албрехт II од Германија од династијата Хабсбург и неговиот канцелар Каспар Шлик за заговор против Сигизмунд, поради што била брзо пренесена во затвор во замокот Братислава и подоцна била принудена да се откаже од поголемиот дел од нејзиниот имот, вклучувајќи го и нејзиното наследство. Конфликтот со новиот крал бил неизбежен, а Барбара набрзо решила да најде засолниште во полскиот кралски двор, каде била во прогонство од 1438 до 1441 година. Кралот на Полска одлучил да ѝ даде финансиска поддршка така што ѝ го доделил Сандомиер за феуд, според хрониката на Јан Длугош.
1.3 Подоцнежниот живот
Во 1441 година, две години по смртта на нејзиниот најголем соперник, кралот Албрехт II од Германија, таа се преселила во Мелник во Бохемија - феудство што и го дал нејзиниот починат сопруг. Сите нејзини унгарски феуди биле веќе изгубени, а некои од нив и припаѓале на нејзината ќерка, кралицата Елизабета. Подоцна се помирила со својата ќерка и се откажала од унгарските поседи (1441 година). До крајот на својот живот останала кралица во Бохемија. Веројатно се повлекла од политичкиот живот, иако хабсбуршкиот суд ја сметал за опасна и се обидел да ја обвини за ерес, алхемија и неморално и агностичко однесување, за што го добила прекарот „Месалина од Германија“. Таа починала од епидемијата на чума во Мелник и била погребана во капелата Свети Андреј во катедралата Свети Вит во Прага.
2 Во културата
Научниот интерес за животот и кариерата на Барбара се повеќе се зголемува. Современите портрети имаат тенденција да го прикажат доцниот средновековен владетел во многу попозитивно светло од средновековните списи. Историчарите посветуваат големо внимание на нејзиниот независен карактер, нејзините забележителни политички достигнувања, нејзината остроумна управа на нејзиниот имот, нејзината сестрана природа (зборувала неколку јазици и вежбала да биде алхемичарка).
2.1 Историографија
2.1.1 Личноста на Барбара
Доцните средновековни и раните современи научници честопати ја прикажувале Барбара во лошо светло, истакнувајќи ја нејзината сексуална девијација. Даниела Дворжакова сметала дека главниот креатор на оваа негативна претстава бил Енеас Силвиус Пиколомини, подоцна папа Пиј II, кој ги мразел Цилиите и работел и за светиот римски император Фредерик III, кој исто така бил непријател на грофовите од Цеље (во 1436 година, Сигизмунд, го подигнал семејството, кои биле вазали на Хабсбурзите, на принцови, без согласност на Фредерик, кој во тоа време бил војвода Фридрих V од Австрија.). Подоцна, историчарот Јоханес Куспинијан (1473–1529) дополнително ја развил сензуалната, негативна слика создадена од Пиколомини. Куспинијан бил првиот автор кој ја споредил Барбара со римската царица Месалина Подоцна, Јохан Јакоб Фугер (1516–1575) ја поврзал Барбара со трајниот прекар „германската Месалина“ (''Teutsche Messalina'').
Барбара се вратила како фокус на биографското истражување преку две рани лајпцишки дисертации во 1755 и 1759 година. Во 1908 година, Ханс фон Чилијан, повторно во Лајпциг, ја објавил дисертацијата ''Барбара фон Чили'', во која кралицата-царица била препознаена како брилијантно надарена личност. Заедно со извонредниот развој на истражувањата за Сигизмунд, повеќе внимание било посветено и на Барбара.
Неодамнешните истражувања, како оние на Роланда Фугер Гермадник („водечкиот словенечки експерт за Барбара од Сили“) или Даниела Дворжакова, имаат за цел да го исчистат името на кралицата од старите неугледни обвинувања. Таа денес е претставена како рано еманципирана, енергична, самоуверена жена со високо образование, која била демонизирана неправедно.
2.1.2 Барбара како политичар
Дворжакова сметала дека Барбара „се вбројува меѓу најфасцинантните женски историски личности од првата половина на 15 век“, иако до скоро била во сенката на својот попознат сопруг. Според истражувачот, „Кохабитацијата на Сигизмунд и Барбара била изградена не само на наклонетост или дури и љубов, туку и на нивната взаемно корисна соработка. Благодарение на нејзиното богатство, заедно со доброто управување, добро осмислената финансиска политика, како и изборот на способни луѓе, кралицата секогаш имала пари на располагање, што на нејзиниот сопруг секогаш му требале. Поради неговата апсолутна окупација со политиката, тој немал капацитет да се посвети на управувањето со сопствените имоти.“ До крајот на владеењето на нејзиниот сопруг, имала 30 замоци, исто како кралот, додека грофовите од Цеље имале 17. Дворжакова сметала дека затворањето на Барбара по или непосредно пред смртта на Сигизмунд било или без знаење на нејзиниот сопруг или со манипулација на Сигизмунд, најверојатно во име на нејзиниот зет, кралот Албрехт од Австрија. Дворжакова утврдила дека неизбежната судбина на самоуверените кралици била неизбежна, без заштита на нивните сопрузи, било лошо да завршат во таа ера – што можело да се види во случаите на Елизабета од Босна, вдовица на Лајош I Анжујски; ќерката на Барбара, Елизабета од Луксембург или Беатрис од Неапол, вдовица на Матија Корвин. Мачилек ја пофалил работата на Дворжакова за успешно прикажување на Барбара како надарена, самоуверена владетелка кој покажала неконформистички став додека била вдовица.
Сандра Б. Вајс истакнала дека Барбара најмногу се потпирала на нејзините планински (рударски) имоти (во 1427 година, Сигизмунд се откажал од своите права на данокот за ископување злато, сребро, железо и олово – освен бакар – во сите рударски градови, во замена за триесеттата тарифа) за да го изгради својот авторитет, па дури и да се спротивстави на нејзината волја.
Според Филип Џ. Потер, Барбара имала клучна улога во основањето на Редот на змејот. Таа го искористила престижот на нејзината династија за да ја потпомогне положбата на Редот.
Ансгар Френкен кажал дека кралицата сега е „експресно почестена како независен политички субјект и е нагласена нејзината политичка улога како унгарски регент, како и администратор на сопствениот имот“.
Кондор истакнал дека организационите вештини на Барбара сега се широко признати од научниците. Јорг К. Хоенш сепак забележал дека во периодот 1416–1419 година, кога Барбара била принудена да владее сама без другите двајца членови (Гараи и Канисаи) на регентскиот совет (''Регентшафтсрат'') што Сигизмунд го назначил кога тој ја напуштил Унгарија, таа не можела да се справи со ситуацијата. Чилијан, исто така, ги забележал различните проблеми со одбраната од Османлиите, другите инциденти на границата и вооружените грабежи што Унгарија ги имала во овој период. Сепак, Фесел тврдел дека овие инциденти или не биле показатели за успех во владеењето со земјата или не биле акутни проблеми во тој период. Мартин Урмахер ја пофалил статијата на Амали Фесел '', Барбара фон Сили'' за ажурирана претстава, во кој авторот ја одбранил кралицата од клишеа, но не ја оставил некритикувана акцијата на владејачката двојка.
За турбулентните настани што се случиле пред и по смртта на Сигизмунд, Ројтнер сметал дека било тешко да се одреди кој бил човекот кој го наредил апсењето на Барбара, како и нејзините конкретни амбиции во тој период.
2.1.3 Барбара и окултизмот
Барбара била препознаена како практикувачки алхемичар и астролог. Нејзиното учество во окултизмот, исто така, придонело за нејзината репутација како безбожна, опасна жена. Херман Шеленц ''во'' „Историја на фармацијата“ од 1904 година ја опишал кралицата-царица како измамничка алхемичарка. Според Станислав Јужнич, Барбара – најбогатата жена алхемичар на сите времиња – користела многу скапи, но лесно кршливи алатки за своите експерименти, така што денес нема многу надеж да се добие зачуван примерок.
2.1.4 Книги и статии
***** Amalie Fößel: ''Die Korrespondenz der Königin Barbara im ungarischen Staatsarchiv zu Budapest''. In: Karel Hruza, Alexandra Kaar (Hrsg.): ''Kaiser Sigismund (1368–1437). Zur Herrschaftspraxis eines europäischen Monarchen'' (''Forschungen zur Kaiser- und Papstgeschichte des Mittelalters''; Bd. 31). Böhlau Verlag, Wien (u.a) 2012, ISBN 978-3-205-78755-6, S. 245–254.
******
2.2 Легенди и анегдоти
Во хрватскиот фолклор, Барбара често се поистоветувала со ликот на Црната кралица. Црната кралица била опишана како дама со долга црна коса, која се облекувала во црно. Постојат мрачни легенди за Црната кралица-Барбара кои се уште се широко познати денес, вклучувајќи:
* Кралицата имала многу љубовници. Кога повеќе не и се допаѓале, наредувала да ги фрлат преку ѕидот на нејзиниот замок.* Можела да зборува со птици и чувала црн гавран како домашно милениче кој ги напаѓал луѓето по нејзина команда.* Побарала од ѓаволот да го заштити Медведград од турските инвазија, нудејќи му го својот живот. Подоцна се обидела да го измами ѓаволот, но не успеала. Една верзија раскажува дека таа понудила 12 кофи злато на секој што би можел да ја однесе околу тврдината Медведград дванаесет пати. Но, никој не успеал да го стори тоа поради сите скриени стапици околу тврдината. Таа била претворена во змија. Но, еднаш на секои сто години, на одреден ден, можел некој човек кој ако ја сретнел во вид на змија, да ја отстрани клетвата со бакнеж.
Барбара наводно имала многу љубовници. Дворжакова рекла дека овие приказни за прељуба се засновале на многу несигурни факти. На пример, германскиот витез Јоханес де Валенрот (чија вмешаност со Барбара била запишана од баварскиот историчар Енох Видман, кој живеел два века по Барбара) всушност служел во нејзиниот двор и веројатно подоцна се фалел со наклонетоста на кралицата кога се пензионирал во Германија, но тешко било да се замисли дека Сигизмунд би го трпел толку многу години по наводното откривање на неверството.
Таа дури била прикажана како лезбејска вампирка - прекрасно (една од карактеристиките за неа за која се согласиле постарите хроничари и историчари), но злобно суштество. Вампиристичките приказни потекнуваат барем делумно од извештајот на Пиколомини, во кој пишувало дека, по смртта на Албрехт, Барбара (која не верувала во задгробниот живот според Пиколомини) и Елизабета ја сквернавеле Светата Причест пиејќи вистинска човечка крв. Ова, дури и според современите медицински стандарди, би ја квалификувало Барбара како „жив вампир“ (личност што пие човечка крв). Мекнали изјавил, „Па, како може да се оцени улогата на Барбара Цељска? За време кога кралското семејство и во западна и во источна Европа едвај знаело да ги потпише своите имиња, Барбара знаела германски, унгарски, чешки, латински, па дури и малку полски. Таа живеела релативно слободен живот по начин на италијанската ренесанса со акцент на поединечната слобода. Изгледа дека Барбара била ран пример на еманципирана жена, која веројатно ги исплашила своите машки современици и тоа ја довела до нејзината злобна репутација на лезбејска вампирка“.
2.3 Прикази во уметноста
2.3.1 Современи уметности
* Таа била присутна во ''Сеќавањата'' на Хелена Котанер, дама во чекање на ќерката на Барбара, кралицата Елизабета и една од првите познати женски мемоаристки.
2.3.2 Подоцнежни прикази
2.3.2.1 Визуелна уметност
* Словенечкиот уметник Рудолф Шпанзел направил нејзин приказ.* Во 2020 година, Рената Фучикова и оддала почит на Барбара со илустрација во серијалот за чешките хероини.
2.3.2.2 Проза
* Во 1941 година, Јан Грежа го напишал романот ''Барбора Челска'' за Барбара.* Таа е лик во ''Насмевката на Империја'' од Антје Виндгасен. Главниот лик е Габриела Коњати, куртизана која се нарекува себеси Империја и е љубовница на Сигизмунд. Врската меѓу Барбара и Габриела е пријателска. Приказната е поврзана со Советот на Констанца од 1414 година.* Миркала, грофицата Карнштајн (женската вампирка Кармила), насловниот лик на Кармила, готска новела од 1872 година на Шеридан Ле Фану, најверојатно се заснова на легендарната слика на Барбара како вампир.
* Барбара е претставена како главен лик во опкружувачката нарација на збирката приказни ''Чудни приказни за шахот''. Наведена како „Кралицата Барбота“, Барбара е прикажана како малку непристоен лик кој, врзан за кревет и досаден за време на нејзината бременост, ги ангажирал своите жени кои чекале да ги раскажуваат нејзините морални приказни. Според предговорот на книгата, тоа се „похотливи, бурни, понекогаш сурово брутални предива, рецитирани со груб ентузијазам и изобилство мажественост на здрави луѓе на отворено“. Кралицата Барбота многу се воодушевува на нив.
* Во август 2023 година, германскиот автор на хорор-фантастика Маркус Хајц го објавил романот ''Црната кралица''. Приказната е за млад човек по име Лен (''Дракулешти'' и последниот потомок на Влад II Дракул) кој оди во Прага и Банат, потпомогнат од неговата пријателка Клара (поранешна професорка по историја) преку Интернет. Тој доаѓа во контакт со светот на минатото, во кој Барбара фон Чили и Влад II се бореле против вампирите кои живееле под земја во Трансилванија и Влашка.
2.3.2.3 Театар
* Вацлав Ренч ја напишал драмата во четири чина ''Барбора Целска'' во 1944 година.
2.4 Комеморација
Во 2014 година (600-годишнината од Советот на Констанца и крунисувањето на Барбара за германска кралица), Провинцискиот музеј Цеље ја организирал Годината на Барбара Цељска . Исто така, во 2014 година, во име на Словенија била издадена комеморативна монета од 2 евра на која кралицата држела скиптар, дизајнирана од страна на Матеј Рамшак.
На 19 ноември и 10 декември 2022 година, Констанц го организирал настанот ''Барбара фон Цили – царица, алхемичар, вампир''.
3 Галерија