Скриени Ерменци

Скриени Ерменци (|թաքնված հայեր|t’ak’nvats hayer; |Gizli Ermeniler) или крипто-Ерменци (tr) — термин за опишување на турските граѓани кои го кријат своето целосно или делумно ерменско потекло од поголемото турско општество. Тие се главно потомци на Отоманските Ерменци кои, барем однадвор, биле исламизирани (турцифицирани или курдизирани) „''под закана од физичко истребување''“ за време на ерменскиот геноцид.
Турскиот новинар Ерхан Башјурт ги опишува скриените Ерменци како „семејства (а во некои случаи, цели села или населби) [...] кои преминале во ислам за да ги избегнат депортациите и маршевите на смртта [од 1915 година], но продолжиле нивните скриени животи како Ерменци, венчавајќи се меѓу себе и, во некои случаи, тајно се враќаат во христијанството“. Според извештајот на Европската комисија за Турција од 2012 година, „''голем број крипто-Ерменци почнаа да ги користат нивните оригинални имиња и религија''“.''Економист'' сугерира дека расте бројот на Турци кои го откриваат своето ерменско потекло. На турски, тие се нарекуваат со погрден термин „остатоци од мечот“ ( |kılıç artıkları).
1 Историја
1.1 Заднина
Ерменците потекнуваат од Ерменските Висорамнини. Западните делови на она што се нарекува Шест вилаети потпаднале под контрола на Отоманското Царство во 16 век со мирот во Амасија. Ерменците останале огромно мнозинство од населението во областа до 17 век; сепак, нивниот број постепено се намалувал и до почетокот на 20 век тие сочинувале до 38% од населението на Западна Ерменија, наречени во тоа време како Шест вилаети. Курдите сочинувале значителен дел од населението.
1.2 Ерменски геноцид
Даниел Јона Голдхаген објаснува дека сторителите се разликуваат во начинот на кој тие се однесувале кон децата на целната група: „''Во некои случаи, поради социјалната теорија на сторителите, тие ги третираат децата од групите насочени поради етничката или националната припадност радикално различно од нивните родители. Турците ги сфаќаат своите егзистенцијални непријатели Ерменците не сосема кохерентно, нестабилна агломерација на национална/етничка/верска омраза, сепак имаа дефинитивно нерасистички поглед на нив''“. Тој понатаму објаснува дека Турците усвоиле формална политика „''да ги остават девојчињата и децата да бидат исламизирани''“. Иако многу деца биле убиени, некои биле поштедени и им било дозволено да живеат како Турци. Историчарот за геноцидот Норман Најмарк пишува:„Илјадници ерменски деца беа воспитувани како муслимани и Турци, додека жените и девојчињата рутински беа преобратени, земени во хареми и мажени за сопрузи Турци, Курди и Черкези. Во периодот 1918-1922 година, некои од овие жени и деца, поттикнати од Западните сили и антиитихадистичките отомански функционери, повторно се поврзаа со нивните ерменски семејства и заедници предадени од турски семејства на ерменската заедница, но, напишал еден ерменски офицер, „многу од нив сакаат да се вратат назад“.Кога хуманитарните работници и преживеаните Ерменци започнале да ги бараат овие ерменски сирачиња по Првата светска војна, само мал процент биле пронајдени и повторно обединети, додека многу други продолжиле да живеат како муслимани. Дополнително, имало случаи кога цели семејства преминале во ислам за да го преживеат геноцидот.
1.3 Републикански период
По прифаќањето на исламот, многу од скриените Ерменци рекле дека сè уште се соочуваат со нефер третман: нивната земја често била конфискувана, мажите биле понижувани со „проверки на обрежувањето“ во армијата, а некои биле мачени. Помеѓу 1930-тите и 1980-тите, турската влада спровела тајна истрага за скриените Ерменци.
Терминот „Крипто-Ерменци“ се појавил уште во 1956 година.
1.4 Последни случувања
Според турски извори, скриените Ерменци во Турција повеќе не чувствуваат дека треба да го чуваат во тајност својот ерменски идентитет. Некои се крстени во црква и почнале да користат ерменски имиња.
Во 2010 година, во катедралата на „Светиот крст во Агтамар“ (на турски наречена ''Акдамар Килисеси'') се одржала миса за прв пат по 95 години. По реставрацијата вредна милион долари, црквата била повторно отворена како музеј во 2007 година. 2010 година ја одбележала првата христијанска молитва во Агтамар по геноцидот. Во септември 2010 година, 2.000 Ерменци присуствувале на миса во катедралата.
Кога црквата Свети Киракос била повторно отворена во 2011 година, десетици Ерменци кои биле воспитани како муслимани учествувале на церемонијата на крштевање во обновената црква. Имињата на оние кои учествувале на церемонијата на крштевање, што ја спровел заменик-патријархот архиепископ Арам Атешјан, не биле јавно објавени од безбедносни причини. Турско-Ерменците кои сакаат да се преобратат мора прво да поднесат барање за формална „''промена на религијата''“ преку суд. Тие потоа одат во црквата каде што учат за основните учења на христијанската вера. Кога ќе се одлучи дека апликантот ги разбрал овие учења, им е дозволено да се подготват за церемонијата на крштевање.
Во 2012 година, весникот ''Агос'' објавил дека шефот на Организацијата за помош на верата и потеклото на Ерменците од Дерсим ( ''Dersimli Ermeniler İnanç ve Soyal Yardımlaşma Derneği'' ) изјавил дека скриените Ерменци немаат од што да се плашат во денешно време.
Во мај 2015 година биле крстени 12 Ерменци од Тунџели. Дванаесетте Ерменци биле крстени заедно на колективна церемонија по шестмесечното образование за христијанските верувања.
Од 2015 година, во Истанбул има дваесет ерменски училишта. Ерменските и муслиманските семејства живеат во мешани населби. Во минатото ерменскиот јазик се зборувал само дома, но некои Ерменци кои живеат во Истанбул велат дека денес отворено зборуваат ерменски на улиците.
Во 2009 година, Азиз Дагџи, ко-основач на Унијата за социјална солидарност и култура за ерменските малцинства кои живеат во провинциите Битлис, Батман, Ван, Муш и округот Сасон, се обидела да ја регистрира фондацијата во судот во Истанбул и нејзината апликација била одбиена. Неговата жалба пред Касациониот суд била одбиена. Во 2011 година, тој поднел жалба пред Европскиот суд за човекови права, тврдејќи дека таквото одбивање ги нарушува правата на малцинствата загарантирани за Ерменците во Турција според Договорот од Лозана. По неуспешните преговори меѓу Дагџи и турската влада, турската влада еднострано признала дека одбивањето е незаконско, прифатила да ја регистрира фондацијата и му дала 3.600 евра на Дагџи за покривање на неговата материјална и нематеријална штета. Во декември 2021 година, Судот ја прифатил спогодбата како праведна и го затворил случајот.
2 Региони
Поголемиот дел од Скриените Ерменци живеат во источните провинции на Турција, каде што било концентрирано ерменското население пред геноцидот.
2.1 Тунџели (Дерсим)
Во текот на 20 век, непознат број Ерменци кои живееле во планинскиот регион Тунџели (Дерсим) преминале во алевизам. За време на ерменскиот геноцид, голем број од Ерменците во регионот биле спасени од нивните курдски соседи. Според Михран Пргич Ѓултекин, шеф на Сојузот на Ерменците од Дерсим, околу 75% од населението на Дерсим се „''преобратени Ерменци''“. Тој во 2012 година објавил дека над 200 семејства во Тунџели се изјасниле за своето ерменско потекло, но други се плашат да го сторат тоа. Во април 2013 година, Арам Атешјан, вршител на должноста ерменски патријарх од Цариград, изјавил дека 90% од населението на Тунџели е со ерменско потекло.
2.2 Дијарбакир
Пред геноцидот, Дијарбакир бил ерменски град. Сè уште има некои преживеани црковни кули во сега претежно муслиманскиот град, но поголемиот дел од црквите се во лоша состојба. Во минатото, христијанските Ерменци морале да останат скриени, но ситуацијата е подобрена. Ерменската заедница обновила една од црквите и достапни се часови по ерменски јазик.
3 Забележителни скриени Ерменци
* Фетије Четин (роден во 1950 година во Маден, провинција Елазиг), адвокат, писател и активист за човекови права
* Ахмет Абакај (роден 1950 година во Дивриџи ), новинар * Јашар Курт (роден 1968), рок пејач
* Рухи Су (1912-1985), музичар
4 Број
Различни научници и автори го процениле бројот на поединци со целосно или делумно ерменско потекло кои живеат во Турција. Опсегот на проценките е голем поради различните критериуми што се користат. Повеќето од овие бројки не прават разлика помеѓу скриените Ерменци и исламизираните Ерменци. Според новинарот Ерхан Башјурт, главната разлика меѓу двете групи е нивниот самоидентитет. Исламизираните Ерменци, според неговите зборови, се „''деца на жени кои биле спасени од муслимански семејства и го продолжиле својот живот меѓу нив''“, додека скриените Ерменци „''го продолжиле својот скриен живот како Ерменци''“.
5 Библиографија
* Hadjian, Avedis (2018). Secret Nation: The Hidden Armenians of Turkey. I.B.Tauris.
*******