Сумо

Сумо (|相撲) — вид боречка вештина, во која двајца борачи ја одмеруваат својата сила на кружна површина (дохјо).
Татковината на овој вид спорт е Јапонија. Јапонците го вбројуваат сумото во боречките вештини. Традицијата на сумото потекнува од древни времиња, поради што секоја борба е придружена со бројни ритуали.
Јапонија е признатиот центар на сумото и единствената земја каде што се одржуваат натпревари на професионални рикиши (борачи). Во остатокот од светот постои само љубителско сумо. Современото професионално сумо ги сврзува елементите на спортот, боречката вештина, шоуто, традицијата и бизнисот.
1 Историја
Првото писмено спомнување на сумото се среќава во „Коџики“ („Записи за древните нешта“), книга датирана од 712 г., која е најстариот преживеан јапонски летопис. Според легендата наведена таму, пред 2500 години боговите Такемиказучи и Такеминаката се соочиле во сумо-борба за правото на владеење со јапонските острови. Преданието вели дека во првата борба победил Такемиказучи.
Сумото се спомнува во старите јапонски текстови од VIII век под името ''сумаи''. Покрај својата основна намена, сумото се поврзувало и со ритуалите на религијата шинто. До ден-денес во некои манастири може да се види ритуална борба меѓу „човек и бог“.
Сумото било важен ритуал на императорскиот двор. Претставниците од сите провинции морале да учествуваат во натпреварите на дворот. Покрај храмското и дворското, постоело и улично, народно сумо — борби на силни луѓе или обични граѓани и селани за сопствена забава и забава на толпата. Постоеле и комични борби, како и женско сумо, кое било подложно на ограничувања и практично исчезнало до почетокот на XX век.
Се смета дека современиот терен за сумо — ''дохјо'', се појавил околу XVI век, иако формата и големината се менувале со текот на времето (честопати формата била квадратна). Правилата на сумото се определувале во епохата хеиан (794 — 1185). Било забрането влечење за коса, удирање со нозе и удари во главата.
До XVII век се оформиле два главни вида на сумо: ''канџин-сумо'' (јап. 勧進相撲 — „храмско борење“) и ''цуџи-сумо'' (јап. 辻相撲 — „борба на уличниот агол“). Првото било добротворно и средствата оделе за развој на градовите и храмовите. Второто било народно и многу популарно меѓу ронините. Поради честите нереди и тепачки, уличното сумо било забрането во 1648 г. од страна на Токугава Иемицу.
Во 1684 г., ронинот Иказучи Гондају добил право да организира свој турнир со нови правила. Со текот на времето, во водењето на асоцијациите главна улога почнале да играат пензионираните борачи наречени ''тошијори'' („старешини“). Во периодот генроку почнале да се појавуваат ''хеја'' (јап. 部屋 — „соби“) — здруженија или екипи на сумо-борачи. Главните тренери на овие екипи се нарекуваат ''ојаката''.
Во 1757 г. во градот Едо (денешно Токио) била формирана асоцијацијата „Едо-сумо Каишо“, која подоцна станала највлијателна. Првиот официјален ранг-список — ''банзуке'', бил составен во 1761 г. Тогаш за првпат почнал да се користи поимот ''озумо'' (јап. 大相撲) — буквално „големо сумо“, поим со кој се означуваат официјалните професионални турнири. Во 1927 г. сите регионални асоцијации се споиле во една — денешната Јапонска асоцијација по сумо.
Бројот на турнири се менувал низ годините. Од 1958 г. е воведен современиот систем со шест турнири годишно (во јануари, март, мај, јули, септември и ноември).
1.1 Палата на сумото
Палатата Рјогоку Кокугикан во Токио е средиштето на јапонското сумо. Сегашната палата е изградена во 1985 г., но салите „Кокугикан“ (Дом на националната боречка вештина) имаат историја подолга од еден век. Ова име за првпат било употребено за сумо-арената изградена во храмот Рјогоку-Екоин во 1909 г. Во периодот едо, парите од турнирите се користеле за јавни потреби (изградба и поправка на храмови). Првиот турнир на сегашната местоположба се одржал во 1768 г., а од 1833 г. храмот Екоин станал постојано место за одржување на редовните пролетни и есенски турнири.
Поради тоа што борбите се одржувале на отворено, лошото време често ги продолжувало десетдневните турнири на месец и повеќе. За да се избегне зависноста од временските услови, бил изграден првиот затворен павилјон во европски стил, кој станал знаменитост на Токио. Меѓутоа, зградата двапати била уништувана од пожари (едниот предизвикан од Големиот земјотрес во Канто во 1923 г.) и еднаш од бомбардирањата во 1945 г. Сегашната палата е изградена со најсовремена технологија; традиционалниот подиум и покривот над него можат автоматски да се отстрануваат, а сеизмичката отпорност на објектот е исклучително висока.
2 Основни податоци
2.1 Терен за борба
Теренот за сумо-борба претставува квадратен подиум висок од 34 до 60 см, наречен дохјо. Направен е од набиена глина од посебен вид и е покриен со тенок слој песок. Борбата се одвива во круг со пречник од 4,55 метри, чии граници се означени со плетени јажиња од оризова слама (т.н. „тавара“). Во центарот на дохјото има две бели линии што ги означуваат почетните положби на борачите. Песокот околу кругот („змиско око“) пред борбата внимателно се израмнува со метли за да може точно да се утврди дали некој од противниците ја допрел земјата надвор од кругот.
Теренот е полн со шинтоистички симболи: песокот ја симболизира чистотата; фрлањето сол — прочистувањето и протерувањето на злите духови; а настрешницата над теренот (јаката) е изработена во стил на покрив на шинтоистички храм. Четирите украсни реси на аглите ги претставуваат четирите годишни времиња: белата — есента, црната — зимата, зелената — пролетта и црвената — летото. Според древната традиција, на жените им е забранет пристапот на дохјото.
2.2 Облека и фризура
Единствената облека на борачот за време на борбата е особен појас наречен „маваши“. Тоа е цврста, широка платнена лента долга 9 метри и широка 80 см. Мавашито се замотува околу голото тело и меѓу нозете, а крајот се прицврстува со јазол на грбот. Доколку појасот се одмота за време на борбата, борачот се дисквалификува. Борачите од највисоките рангови носат маваши од свила.
Борачите од двете највисоки дивизии носат и посебен, украсен појас наречен „кешо-маваши“, кој наликува на извезен престил и се користи само при ритуалите. Носителите на највисокиот чин, јокозуна, за време на церемониите носат и посебно исплетено дебело јаже (цуна).
Косата се собира во традиционална пунџа на темето. Покрај естетската улога, оваа фризура служи и за ублажување на ударите при падови на глава. Облеката и фризурата на борачите се строго пропишани дури и надвор од натпреварите, во зависност од нивниот ранг.
Судиите (гјоџи) носат традиционална јапонска облека во стил на дворската мода од периодот муромати. Нивната облека и обувки (или отсуството на обувки кај помладите судии) точно го откриваат нивниот ранг. Задолжителен реквизит на судијата е лепезата наречена „гумбаи“.
2.3 Правила
Во сумото е забрането удирање со што било друго освен со отворена дланка, како и удари во очите и во пределот на половите органи. Забрането е влечење за коса, уши, прсти и за делот од мавашито што ги покрива половите органи. Не смеат да се применуваат зафати за давење. Сѐ друго е дозволено, па затоа во арсеналот на борачите влегуваат шлаканици („харите“), туркања, зафати за кој било дозволен дел од телото (особено за појасот), притисок со работ на дланката во грлото („нодова“), како и фрлања и разни видови сопнувања. Борбата започнува со истовремен налет на борачите еден кон друг, по што следи судир („тачиаи“). За добар стил, како и за поуспешна тактика, се смета офанзивната борба. Триковите засновани на избегнување контакт (на пр. „тачиаи-хенка“, односно отстранување во страна на почетокот), иако се дозволени, не се сметаат за „убави“. Поради големата разновидност на техники, ретко кој владее со целиот арсенал, па постојат борачи склони кон зафати во појасот (како озеки Каио) или кон туркање од далечина (како Чијотаикаи).
За одредување на победникот се користат две основни правила:
* оној што прв ќе ја допре земјата со кој било дел од телото (освен со стапалата), се смета за поразен;
* оној што прв ќе ја допре земјата надвор од кругот, се смета за поразен.
За тело се смета сѐ, вклучувајќи ги и врвовите на косата и појасот (освен украсните реси „сагари“). Постои и „принцип на мртво тело“ — ако еден борач падне прв, но неговиот противник веќе бил во безизлезна положба (на пр. бил подигнат и исфрлен), победата му се доделува на напаѓачот. Исто така, победата веднаш му се доделува на оној против кого е извршен забранет зафат (пр. влечење за коса).
Веднаш по борбата, судијата на дохјото (гјоџи) покажува кон победникот со својата лепеза. Одлуката на судијата може да биде оспорена од советот на четворица кружни судии („шимпан“) што седат околу теренот. За разрешување на спорни ситуации, на судиите им е достапна видеоснимка од борбата. Доколку победникот не може да се утврди ниту по советувањето, се одредува повторна борба (''торинаоши'').
2.4 Животот на борачот
Учениците се примаат во сумо-школите (хеја) по завршување на средно училиште, или како истакнати љубители по завршување универзитет. Горната старосна граница е 23 години за дебитанти и 25 за студенти. При влезот во школата, борачот добива псевдоним — шикона, под кој настапува. Борачите се нарекуваат и ''сумотори'' или ''рикиши''.
Формирањето на телото се случува исклучиво преку тренинзи, со зголемување на мускулната маса и тежината. Денот започнува со изгрејсонце. По петчасовен исцрпувачки тренинг на празен стомак, борачите се бањаат во топла бања и задолжително јадат обилно (обично без ограничувања), по што следи тричасовен сон.
Привилегиите во животот на борачот зависат од неговиот успех. Рангот одредува каква облека смее да носи, дали смее да користи мобилен телефон и интернет, па дури и дали мора да им служи на постарите колеги во бањата или при јадењето. Овој строг хиерархиски поредок служи како мотив за посилно тренирање. Поради безбедносни причини и минати случки, на борачите им е строго забрането сами да управуваат со автомобил; тие обично користат такси или посебни комбиња.
2.4.1 Маса на борачите
Во сумото нема тежински категории, па затоа еден од одлучувачките чинители е масата на борачот. Речиси сите рикиши од висок ранг тежат над 120 кг — во спротивно не може да се очекува успех. Обично во сумото доаѓаат млади момчиња со тежина околу 100 кг, додека просечната маса на професионалците изнесува околу 120–130 кг.
Крајно големата тежина не гарантира успех, бидејќи ја намалува подвижноста и го зголемува ризикот од повреди. Атлетските „леснокатегорници“ (како јокозуната Чијонофуџи) често имаат предност пред потешките противници поради поголемата подвижност и надмоќната техника.
Во љубителското сумо може да постои систем на тежински категории.
За да ја одржат тежината, сумо-борачите внесуваат околу 20.000 калории дневно преку два оброка. Главното јадење е чанконабе, вид чорба (густа супа) богата со белковини. За подобро таложење на тежината, борачите спијат по секој оброк, а често користат и маски со кислород за да си го олеснат дишењето по обилното јадење.
2.4.2 Повреди и здравствени проблеми
Бидејќи сумото е контактна борба на тешкокатегорници, чести се повредите на прстите, зглобовите, ’рбетот и мускулите. Поради тоа што борбата се одвива на издигнат терен (околу половина метар), падовите надвор од кругот се особено опасни.
Професионалните борачи често настапуваат со повреди бидејќи пропуштањето на борба се смета за пораз, што влијае на нивниот ранг. Затоа вообичаена глетка се борачи со преврзани колена, лакти или глуждови. Прекумерната тежина предизвикува и хронични болести како хипертензија (висок крвен притисок), шеќерна болест и гихт.
Дополнителен ризик за здравјето претставуваат и социјалните обврски, како што е честата консумација на алкохолни пијалаци на средбите со спонзорите и на прославите по турнирите.