Хрватската латинска литература

Хрватската латинска литература (или хрватски латинизам) е поим кој што ги опфаќа книжевните дела, напишани на латински јазик, кои еволуирале во денешна Хрватска од 9 век од нашата ера. Оттогаш, и јавните и приватните документи се пишувани во локална варијанта на средновековен латински или во подоцнежните времиња неолатински. Биле пронајдени неколку дела (напишани помеѓу 12 и 14 век) кои биле напишани во варијанта што повеќе наликува на класичниот латински јазик.
1 Средновековен период
Хрватската латинска литература била пронајдена во денешна Хрватска уште од 9 век и е видлива на бројните епиграфи излеани во камен и уште побројни во јавните и приватните списи; некои се во стихови. Саркофагот на Петар Црн (од Сплит) во 11 век има натпис за минливоста на животот напишан од ѓаконот Дабрус (хрватски: ''Dabro''). Познат пример е натписот на надгробната плоча на Векенега, поглавар на бенедиктинскиот манастир Света Марија во Задар (п. 1111 година). Натписот бил напишан на четири табли со 20 стихови (хексаметри и елегичен дистих), во кои непознат поет го признал делото на Векенега за манастирот. Постои натпис за кнезот на Брибир, (Младен Шубиќ (д. 1348 г.) во Трогиската катедрала Свети Лоренс), кој се состои од 22 голијардски стихови. Има и фрагменти од два натписи важни во хрватската историја: Кнез Трпимир I (средината на IX век) и кралицата Јелена од Задар (976 г.), почнувајќи со ''In hoc tumulo quiescit Helena famosa'' („Јелена, познатата, почива во овој гроб“) и завршувајќи со ''Icque aspiciens vir [anime]''''dic [miserere Deus]'' („Кога ќе погледнете овде, кажете „Боже, помилуј ја нејзината душа“). Најстариот документ на хрватскиот владетел е Трпимировата повелба (852 г.), прв запис за хрватско име во хрватски документ.
Трагите од латински во средновековна Хрватска датираат уште од 9 век, во камени натписи и добро сочувани јавни и приватни документи. Некои од овие натписи се во стихови. На саркофагот на сплитскиот благородник Петар Црн (11 век) има 10 стихови за минливоста на животот, составени од ѓаконот Бивер (Дабрус). Значаен е гробниот натпис на игуманијата Векенега, директор на бенедиктинскиот манастир Света Марија во Задар (починал во 1111 г.), со 20 стихови во кои непознат поет ја слави неа и манастирот. Натписот на саркофагот на принцот Младен Субиќ (починал во 1348 година) во катедралата Трогир се состои од 22 стиха. Сочувани се фрагменти, од кои горните два се за одбележување.
Од 11 век останале две повелби на хрватскиот крал Петар Крешимир IV: грант за комеморација на основањето на манастирот Света Марија во Задар (1066 г.) и грант во кој св. Грисогоно од Задар го доделил островот Маун, во близина на далматинскиот брег (''dalmatico in nostro mari''). Други документи се нотарските записи (најстариот од 1146 година во Задар): статут од Сплит во 1240 година и Статутот на Загреб, составен од загрепскиот каноник Јован архиѓакон Горички (1334 г.) и најстариот урбариум во Хрватска. ''Супетар картуларот'' („Зборник од преписи на документи во врска со манастирот Свети Петар во село недалеку од Сплит“ датира од 1064 година и е извор за историјата на Хрватска до крајот на 11 век. Од 11 век се останати две литургиски драми, и двете во повеќе ритуални ритуали. Потрага по гробницата (''Sepulchre Visitatio''), втората ја вклучува Божиќната приказна (''Officium stellae''), која ги прикажува библиските мудреци и нивната посета на Ирод.
Средновековните хрватски хроники биле напишани на латински. Најстарата зачувана хроника е на еден свештеник во Доклеја од средината на XII век; во воведот, авторот наведува дека хрониката е напишана на „словенски“ и преведена на латински ''Libellus Gothorum'' или ''Sclavorum regnum''). Авторот на ''Летописите'' бил од Бар и наречен „Поп Дукљанин“ од хрватскиот историчар Иван Лучиќ, кој ја објавил како прилог за неговото дело (''De regno et Dalmatiae Croatiae'', 1666 г.). Насловен како ''Presbyter Diocleatis Regnum Sclavorum'', латинскиот текст содржи 47 поглавја; меѓутоа, оригиналната „словенска“ верзија е изгубена. Има еден стар хрватски превод (најверојатно од XIV век), кој го составил непознат автор во околината на Сплит. Ова е преведено во текот на 16 век од страна на Дмин Папалиќев (од Сплит), кој го открил ракописот во Макарска ривиера и го препишал. Овој превод (наречен ''Хрватска хроника'') опфаќа 23 поглавја од латинскиот оригинал, опишувајќи ја историјата на Хрватска и додавајќи пет поглавја за владеењето на кралот Звонимир и легендите околу неговата смрт. Преписот на Папалиќ понатаму бил преведен на латински од Марко Марулиќ во 1510 година; ова е латинскиот превод кој Луциј го објавил во своето гореспоменато дело. Х''рониката'' е поделена на три дела: генеалогија на словенските владетели, легенда за Владимир Велики и ''Дукљанска хроника'' од 11 и 12 век. Историската вредност на делото не е голема; отсуството на временска рамка, измислувањето и мешањето на различни историски личности и настани и толкувања од подоцнежните препишувачи значително ја попречуваат историската основа на делото.
Во текот на 13 век, Томас Архидијакон (ок. 1200-1268 г.) од Сплит, свештеник и политичар од римско семејство, ја напишал ''Historia Saloni'' во 1266 г. По хронолошки редослед ги опишал животот и делото на архиепископот Сплит-Солин уште од римско време, што претставува вреден историски извор за ерата на Крешимир IV и Звонимир. Оваа современа историја сликовито ја опишува навалата на Татарите, конфликтите меѓу Сплит и Трогир и политичките препирки во градот.
''Опсадата на Задар'' и ''Обсидио Јадренсис'' се две книги од непознати автори од 14 век. Даваат детален преглед на Задар во 1345–1346 година, кога бил загрозен од Венецијанската Република преку копно и море. Авторот на ''Обсидио Јадренсис'' е наклонет кон венецијанската кауза, за разлика од авторот на ''Опсадата на Задар''. Стиховната хроника од најраната историја на Дубровник, ''Милечиевата хроника'' (составена од Милетиј во 13 или 14 век), е зачувана во 91 хексаметар.
2 Ренесансен хуманизам
Поради близината со Италија, хуманизмот веќе стигнал до источниот брег на Јадранското Море до почетокот на 15 век. Почнувајќи од крајот на 14 век, филозофијата почнала да се појавува во натписите на локалната елита и патувачки хуманисти во Хрватска. На крајот на 15 век, Приморски бил под венецијанска власт, додека северна Хрватска (под унгарска власт од 12 век) била под хабсбуршка власт (со делови од Унгарија) во 1526–1527 година (каде останала до 1918 година). Хуманистите од крајбрежните региони заминале во сè поголем број да студираат во Италија и други европски земји и да ги зајакнат културните врски со центрите на европскиот хуманизам. Хуманистите од северна Хрватска првенствено патувале во Будимпешта. Само Дубровник и неговата околина одржувале релативна независност до ерата на Наполеон, а хрватската литература на латински процветала до крајот на 19 век.
Централните фигури на хрватскиот круг во Буда биле Иван Витез од Средна (ок. 1408–1472 г.) и неговиот внук Иван (Јован) Чесмички (1434–1472 година), и двајцата се школувале во Италија. Чесмички бил латински поет, кој основал скрипториум во Буда и библиотека во Позсони во 1467 година. Библиотеката била направена по моделот на Универзитетот во Болоња и била првиот институт за високо образование на територијата на Словачка и Унгарија (''Академија Истрополитана''). Го сметале Чесмички за најголемиот латински поет на своето време надвор од Италија; Италијанците го ценеле неговото образование во Италија, бил истакнат во Унгарија како феудален аристократ и хуманист, додека Хрватите го негувале неговото хрватско потекло. Влијаел на унгарската, хрватската, италијанската и првенствено европската латинска литература (пишувал исклучиво на латински). Неговите латински песни биле најдобрата латинска поезија во 15 век - најмногу неговите епиграми, кои се едноставни, јасни и потсетуваат на Марцијал. Песните ја опфаќале темата на љубовта, расправијата, литературната дискусија и наивноста (и алчноста) на аџиите. Епиграмите кои ги напишал подоцна биле посмирени и често проткаени со меланхолија. Чесмички напишал и елегија која иако ја напишал во хуманистички стил, има многу алузии на класичните теми.
3 Задар
Епископот Јурај Дивница бил историчар и латински поет кој имал влијание врз хуманистите од Задар.
4 Шибеник
Во Шибеник, хрватскиот хуманист од 15 век, Џорџ Хафнер, објавил книга поезија и три книги со елегии, лирски песни (''Elegiarum et carminum libri tres''), која била првиот хрватски неиздржлив во 1477 година. Оваа збирка елегиски песни ги анализира обичните класични теми, но поетот и ''saepenumero Doloris cruciata effectus'' („често претрпува болка“), како што вели во воведот, каде размислува за своето (и туѓото) страдање. Неговата длабоко почувствувана болка најдобро се гледа во елегијата за смртта на двајца браќа (''De duorum backfire Fratrum''), од кои едниот паднал ''Pro Patria pugnans, pro laribusque suis'' („борејќи се за татковината и огништето“). Во елегијата на уништените полиња во Шибеник (''De agri Sibenicensis vastatione''), Хафнер искажува тага и бес заради турските упади во неговата родна земја. Поетот би морал да се бори против ''Pro and, fides sacra, et patria dulcis, pro и / sit vita mea dedit barbaricis viris'' („света вера, за тебе, и слатка татковина, за тебе / би го дал животот против овие варварски луѓе“). Три прозни писма, испратени до неговите пријатели, кои биле вклучени и во збирката, ги илустрираат класичните склоности на Хафнер. Ракописот содржи и дело за Илирија (''De situ et civitate Illyriae Sibenici''). Иако пишувал само на латински, Хафнер го пофалил националниот јазик, посебно неговите песни и поговорки.
Првиот хуманистички просветител во Шибеник бил Антун Вранчиќ (познат и како Антониус Верантиус, или Врантиус, или Врантиј, 1504–1573 г.), вујко на историчарот Фауст (Фауст Верантиус, 1551–1617 година, исто така од Шибеник). На своите патувања, Вранчиќ собирал римски натписи на Балканот. За време на дипломатската мисија во Отоманската империја со фламанскиот хуманист А. Б. ова подоцна било познато како Споменик Анкара (''Monumentum Ancyranum''). По објавувањето, натписот станал познат како ''Codex Verantianus''. Покрај историите и патописите, Вранчиќ во 1542 година објавил збирка елегиски песни кои ги истражуваат љубовта, животните радости и општествените настани.
5 Трогир
Ќипико Кориоланус (1425–1493 година) бил хуманист во Трогир кој напишал биографија со наслов ''Поморски: Три книги за делата на командантот Петар Мочениго'' (''Petri Mocenici imperatoris gestorum libri tres'') во 1477 година. Од Трогир бил и Фран Транквил Андреис (Andronicus Tranquillus Parthenius, 1490–1571 г.), кој студирал во Дубровник, Падова и други италијански универзитети и во Виена, Инголштад и Лајпциг. Обемните научни и литературни дела на латински опфаќаат и дискусии, дијалози, посланија и песни. Многу интересни се и посланието кое ја прикажува ситуацијата во Унгарија по првата Мохачка битка (1526 година) и писмото на папата Пиј V, во кое црквата била остро критикувана од страна на политичарите. Партениј објавил и хексаметриски молитвен говор во 1518 година во Аугсбург, потсетувајќи ги Германците на турското присуство што ја замрачило Европа.
6 Сплит
Централната фигура во сплитскиот хуманистички круг беше Марко Марулиќ (Маркус Марулус, 1450–1524 година), познат во Европа по неговите латински приказни за моралот и дидактички дела: Веселба: животи и примери на светците (''Destitute bene vivendi per exempla sanctorum,'' 1506; познат и по четвртиот наслов во 1530 година: Веселба: животи и примери на светците—''De institutione bene vivendi beateque'') и ''Evangelistarium'' (1516 г.). Првото дело било објавено во 15 изданија и било преведено на италијански, француски, германски, чешки и португалски јазик, а второто имало девет изданија и било преведено на италијански јазик. Овие биле практични упатства за тоа како верниците би можеле да постигнат пристоен живот со основните христијански доблести, напишани во духот на свети Бернард Клерво (1090–1153 година), главен експонент на аскетскиот мистицизам. Марулиќ напишал и на хрватски; иако бил католик, некои од неговите учења биле сметани за реформисти од страна на црковните старешини.
Современикот на Марулиќ, Шимун Кожичиќ Бења од Задар (Симон Бегниус, околу 1460–1536), му го објаснил на папата Лав X пустошот во Хрватска (''De Croatiae desolatione, 1516 г.''); ова писмо потсетува на антитурското писмо на Марулиќ до папата Адријан VI (''Epistola adrianum Pontifice maximum VI'', 1522). Овие писма биле само неколку во серија кои ја објаснувале загриженоста во Западна Европа за зачувувањето на „првите христијански дела“.
Главното латинско дело на Марулиќ било ''Давидијада'' (напишано помеѓу 1506 и 1516 г.). Ова е херојско-историски еп со изразито христијански тенденции во 14 книги и 6.765 хексаметриски стихови. Темата е од Стариот Завет, во комбинација со медитеранскиот хуманизам. Поемата била напишана во виргилески стил на класичен латински, исто така, со додатоци на библиски и средновековен латински.
Друг хрватски хуманист бил Винко Прибојевиќ (Vincentius Priboevius, 15-16 век), кој се фокусирал главно на потеклото на Словените (''De origine successibusque Slavorum,'' 1532 година) е првото дело во хрватската литература кое што се залагало за идејата за панславизам.
7 Дубровник
Во Дубровник најстариот латински поет бил Илија Кријевиќ 1463–1520 година), кој напишал елегии, посланија и недовршена песна за Епидарум (''De Epidauro''). Неговото најпознато дело е циклус на љубовна поезија посветена на династијата Флавија. Додека овие песни ги демонстрирале класичните влијанија на Кријевиќ, тие исто така го истакнале сензибилитетот. Тој имал талент да опишува природна убавина, а неговата поезија содржи описи на Лопуд, Дубровник и Риека.
Сограѓанин и современик на Кријевиќ бил Јаков Буниќ (Џејмс Буниќ, Џакомо Бона, Јакобус Бонус, 1469–1534), кој компонирал религиозна поезија. Неговата кратка поема ''Киднапирањето на Кербер'' (''De Rapti Cerbere'', околу 1490–1494 година), напишана во неговата младост, е најстарата песна во хрватската литература. Друга христијанска песна, ''Христовиот живот и дела'' (''De Vita et gestis Christi'', 1526 година), била парафраза на евангелијата и првата песна во новолатинската литература за животот на Христос. Ова дело, објавено девет години по 95-те тези на Мартин Лутер, го отелотворило духот на реформацијата. Помлад современик на Буниќ бил Дамијан Бенеша (1477–1539), автор на епската поема „Христовата смрт“, која останала во ракопис до нејзиното објавување во 2006 година.
Секуларната литература зела замав и во Дубровник. Историчарот Луј Кријевиќ Туберон (Лудовикус Церва Тубер, 1459–1527 година) ги имитирал Салустиј и Тацит во неговите живописни описи на настани, личности, општествени и економски услови во широки области на Буда и Константинопол од 1490 до 1522 година. Поради острата критика на Туберон за црковната политика, во 1734 година, неговото дело било ставено на ''Индекс на забранети книги''.
Филозофот Јурај Драгишиќ (Georgius Benignus de Salviatis, 1450–1520 година) потекнува од Сребреница во Босна; по почетната обука во Дубровник, студирал во Италија, Париз и во Оксфорд. Во Фиренца, станал член на Платонската академија и бил сметан за експерт за грчки, латински и хебрејски јазик. По 30 години престој во Италија се вратил во родниот Дубровник, набрзо враќајки се во Италија. Неговите филозофски дела биле напишани во ренесански дијалог и барале религиозно помирување.
8 Истра и Кварнер
Матијас Флациус (хрватски: ''Matija Vlačić Ilirik'', 1520–1575 година) потекнувал од Лабин во Истра, дом на хуманистички центар (заедно со Копер и Пиран на многу хрватски протестанти. Флациус го поминал својот живот во Германија, соработник на Мартин Лутер и Филип Меланхтон). По смртта на Лутер (кога многу протестантски водачи се залагале за компромис со Рим), Флациј основал радикална школа на мислата, наречена „Флацијанизам“ по него. Поради својот бескомпромисен однос, до крајот на животот бил прогонуван од Католичката црква. Неговиот теолошко, филозофско, историско и филолошки труд е огромен: оставил повеќе од 300 книги и трудови. Неговите главни дела се ''Каталогот на сведоците на вистината'' (1556 г.), во кој се претставени 650 сведоци, ''Отпадник од Римската црква'' и ''Клучот за Светото писмо'' (''Clavis Scripturae Sacrae'', 1567 г.), енциклопедиски хебрејски речник кој станал фундаментален за протолкувачкиот хебрејски речник Б.
Фрање Петриќ (хрватски: ''Frane Petrić или Franjo Petriš'', 1529–1597 година), од Крес, студирал најмногу во Падова; иако градот бил центар на аристотелизмот, тој бил наклонет кон платонизмот. По патувањето низ Медитеранот, Патрициј се вратил во Рим и станал професор по филозофија.
На италијански јазик пишувал за поезија, реторика, филозофија, историја, математика, геометрија и медицина, но е најпознат како антиперипатичен филозоф. Неговото латинско дело, ''Перипатични Дискусии'' (''Discussiones peripateticae'', 1581 година) ја нагласува предсократската филозофија на природата и се обидува да ја минимизира важноста на Аристотел. Во неговата ''Нова филозофија на општото'' (''Nova de Universis philosophia'', 1591 година), Патрициј ја покажува својата метафизичка концепција за светот, заснована на неколку извори: Платон, стоиците и Хермес Трисмегистус. Поради тоа што библискиот извештај за Битие бил суштински различен од учењата на схоластичкото аристотелизам, делото (и покрај напорите на научниците да го одбранат, или да го просветлат ''quaedam loca obscuriora'' - „досадно место“) било забрането во 1594 година.
9 Од 17 до 20 век
Преминувањето помеѓу хуманистичкиот и класицистичкиот период започнало во текот на 17 век, при што хуманистите станале научници. Околу еден век, се појавувале епохални дела на латински од претставници на науките и филозофијата: Галилео Галилеј, Френсис Бејкон, Рене Декарт, Барух Спиноза и Готфрид Лајбниц. Меѓу хрватските латинисти од овој период бил и Стефанус Градиус (1613–1683 година), дубровнички дипломат во Римската курија, кој бил кустос и директор на Ватиканската библиотека. Тој напишал трактати за филозофија, теологија, математика и физика и говори и песни. Меѓу најпознатите песни на Градиус е „Прејасне Венецијанската Република“, која ги анализира неволјите со кои се соочувал неговиот роден град (''„De laudibus Serenissimae Reipublicae Venetae et Patriae cladibus drought Carmen“'', 1675 г.) во 315 хексаметри, давајќи забележлив опис на земјотресот во Дубровник од 1667 година.
Меѓу латинистите од 17 век бил Иван Лучиќ 1604–1679 година, чие најпознато дело било ''Кралството Далмација и Хрватска'' (''De regno Dalmatiae et Croatiae'', 1666 година), кое дава краток опис на хрватската историја од праисторијата до 15-тиот век, мапирана со материјали и поткрепени со мапи. Луциј се смета за основач на хрватската историографија и бил вмешан во спор за автентичноста на ''празникот Трималхионов'' (''Cena Trimalchionis'') од римскиот сатиричар Петрониј, кој бил пронајден во Трогир. Друг историчар од оваа ера бил и Пол Ритер Витезовиќ (1652–1713 г.); иако неговото најпознато дело „''Оживеано“'' (''Croatia rediviva regnante Leopoldo Magno caesar'', 1700 година) било долго само 32 страници, делови од неговите други историографски дела (и проза и стих) останале во ракопис.
Во текот на 18 век, латинскиот не бил голем дел од европската литература; она што сè уште се пишувало на латинска литература, ја немало својата претходна креативност и тематска кохезија. Меѓутоа, во Дубровничка Република латинската литература цветала до нејзиното укинување од Наполеон во 1808 година. Културното творештво оживеало по земјотресот и пожарот во 1667 година. Дубровник немал длабоки културни врски со остатокот од Хрватска, претпочитајќи да остане во контакт со остатокот од Европа со задржување на латинскиот како ''лингва франка''.
Последните четворица истакнати хрватски латинисти (Руѓер Бошковиќ, Рејмонд Рабитс, Брно Џаманјиќ и Марк Гаљуф) пред се живееле и работеле во странство. Георгиус Ферих (1739–1820 г.), од другата страна, животот го минал во родниот град. Неговото прво книжевно дело било верзија на Псалмите; првенствено во хексаметар, а потоа и во лирски стих. Затоа што народната литература била популарна, во 1794 година Ферих составил збирка од 113 басни во латински стих со наслов ''Fabulae ab Illyricis adagiis desumptae''. Ова дело, заедно со преписката со Јоханес Милер (куратор на царската поетска библиотека во Виена) и Јулиус Бајамонти (градоначалник на Сплит) кон крајот на 18 век, сè уште постои. Во овие писма и поезија, Ферих вклучува набљудувања за локалниот фолклор (посебно народните песни). Едно од писмата на Милер се однесува на преводи на 37 народни песни, меѓу кои и „Хасанагиница“. Ферих составил збирка на латински преводи на словенечки песни (''Slavica poematia Latine reddita''), напишани во духот и стилот на народната поезија. Интересот на Ферих за народната литература е претходник на романтизмот. Тој, напишал и многу епиграми и стих на дубровничкиот брег (''Periegesis orae Rhacusanae'', 1803 г.) во 3379 хексаметри, опишувајќи природна убавина, обичаи и историски настани.
Рејмонд Рабит (Raymundus Cunichius, 1719–1794 година) особено е познат како преведувач од грчки и епиграмски поет. Живеел во Италија (заедно со Џаманјиќ и Гаљуф) и бил член на книжевната академија Римска Аркадија, основана во 1690 година. Неговиот превод на ''Илијадата'' на Хомер во латински стих (''Homer Ilias Latinis versibus Express'', 1776 г.), иако има грешки, сепак е сметан за вреден хомерски латински превод. Покрај Хомер, на латински ги превел поетот Теокрит и грчката антологија.
Ученикот и пријател на Зајакот, Брно Џаманјиќ (Bernardus Zamagna, 1735–1820 година), го објавил ''Улис'' во латински стих (''Homer Odyssee Latinis versibus Express'') во 1777 година. Како Рабит, тој бил под влијание на Вергилиј. Џамонјиќ пишувал епска поезија, комеморативни и едукативни елегии, епиграми и хексаметриски букви (''Epistolae''). Две кратки песни - „Ехо“ (''„Ехо“'', 1764 г.) и „Воздушни бродови“ ''„Navis aëria“'', 1768) - го одредиле како латински поет.
Марк Фаустин Гаљуф (Marcus Faustinus Gagliuffius, 1765–1834 година) рекол за себе: ''„Sort Ragusinus, vita Italus, ore Latinus“'' („Јас сум од Дубровник, мојот живот е во Италија, а јазикот ми е латински“). Честопати прогонуван заради неговите политички активности, тој талкал низ Европа прославен како импровизатор на латински стихови. Џоно Растиќ (Јуниус Рестиус, 1755–1814 г.) бил сатиричар во хрватската латинистичка поезија (''„Кармина“'', 1816 г.) кој бил под влијание на Хорас (познат е како Хрватот Хорас), Виргилиј и Јувенал. Бил критичар на доцната Дубровничка Република, велејќи дека секое зло доаѓало надвор од Дубровник.
Во северна Хрватска, Матија Петар Катанчиќ (Матијас Петрус Катанчич, 1750–1825 година) бил главен претставник на хрватскиот литературен класицизам. Пишувал песни на латински, хрватски и унгарски и бил познат и како филолог, историчар, археолог и нумизматичар. Сезонските латински песни на Катанчиќ, под влијание на Хорас и објавени со неговите хрватски песни во збирката ''Есенски плодови'' (''Fructus Autumnales'', 1791 г,), го покажале неговото мајсторство во класичните стихови. Нему му се припишуваат уште две дела: кратка белешка за прозодијата на илирски јазик (''„Brevis in prosodiam Illyricae linguae animadversio“'', 1791 г.) и брошура за илирската поезија и законите на естетиката (''De poes Illyrica Libellus ad aestheticae'', 1817 г.). Првото е прв обид да се развијат принципи за компонирање на хрватската поезија во класичен метар, а вториот ја дискутира хрватската литература од естетска гледна точка.
Руѓер Бошковиќ (Рогериус Јозеф Боскович, 1711–1787 година) бил еден од најистакнатите источноевропски писатели од 18 век. Вешт, подеднакво креативен во теоретските и практичните научни дисциплини, тој работел во културните и научните центри на Европа. Неговата теорија за еден закон на природата е претставена во неговата ''Теорија на природна филозофија'' (''Philosophiae Naturalis Theoria'', 1758 година). Неговата песна за затемнување на Сонцето и Месечината (''„Luna De Solis ac defectibus“'', 1760 г.) ги анализира причините за овие феномени.
Сонародникот на Бошковиќ, Бенедикт Стај (Стеј Бенедиктус, 1714–1801 година), живеел во Италија по 1746 година. Неговата филозофска поема, ''Шест книги со филозофски песни'' (''Versibus traditae Philosophiae libri sex'', 1744 година), ја напишал во неговиот роден Дубровник. Оваа песна, од повеќе од 10.000 стихови, пробува да ја усогласи работата на Декарт во филозофијата и физиката со христијанското учење. Познат од неговите современици како новиот Лукрециј. Охрабрен од овој успех, во Рим Стеј почнал да ја објаснува Њутновата филозофија и научните откритија во стихови. Завршената песна, со повеќе од 24.000 редови, била наречена ''Десет филозофски книги во стихови'' (''Philosophiae recentioris versibus traditae libri decem'', 1755–1792 г.)
До почетокот на 19 век, латинската литература почнала да исчезнува низ цела Европа, а во 20 век (и покрај индивидуалните напори), речиси целосно исчезна. Хрватски латинист од овој период бил Тон Смердел (1904–1970 г.), класичен филолог кој објавил седум книги со латински стихови од современи неолатински поети.
10 Поврзано
* Латинска азбука на Гај