Протерување на Албанците (1877–1878)

Протерувањето на Албанците 1877–1878 година се однесува на настаните на присилна миграција на албанското население од областите кои станале инкорпорирани во Кнежевството Србија и Кнежевство Црна Гора во 1878 година. Овие војни, заедно со поголемата Руско-османлиска војна (1877–78) завршиле со пораз и значителни територијални загуби за Отоманското Царство, кои биле официјализирани на Берлинскиот конгрес. Ова протерување било дел од поширокиот прогон на муслиманите на Балканот за време на геополитичкиот и територијалниот пад на Отоманското Царство.
Во предвечерието на конфликтот меѓу Црна Гора и Османлиите (1876–1878), значително албанско население живеело во Скадарскиот санџак. Во Црногорско-османлиската војна што следела, силниот отпор во градовите Подгорица и Спуж кон црногорските сили бил проследен со протерување на нивното албанско и словенско муслиманско население кое се преселило во Скадар.
Во предвечерието на конфликтот меѓу Србија и Османлиите (1876–1878), значително, понекогаш компактно и главно рурално албанско население заедно со некои урбани Турци (некои од албанско наследство ) живееле со Срби во Нишкиот санџак. Во текот на војната, албанското население, во зависност од областа, различно реагирало на влезните српски сили со тоа што давало отпор или бегајќи кон блиските планини и Отоманско Косово. Иако повеќето од овие Албанци биле протерани од српските сили, на мал број им било дозволено да останат во долината Јабланица каде што живеат нивните потомци денес. Србите од Лаб се преселиле во Србија за време и по првиот круг на воените дејствија во 1876 година, додека дојдовните албански бегалци после 1878 година повторно ги населувале нивните села. Албанските бегалци, исто така, се населиле покрај североисточната османлиско-српска граница, во урбаните области и во над 30 населби сместени во централно и југоисточно Косово.
Османлиските власти имале потешкотии да се приспособат на потребите на бегалците и биле непријателски настроени кон локалното српско население кое вршело одмазднички напади. Протерувањето на албанското население од овие региони било направено на начин што денес може да се класифицира како етничко чистење бидејќи меѓу жртвите има и цивили. Овие албански бегалци и нивните потомци станале познати на албански јазик како ''Мухаџир''; множина: ''Muhaxhirë'', генерички збор за муслимански бегалци (позајмен од отомански турски: ''мухаџири'' и изведен од арапски: ''Muhajir'' ). Настаните од овој период довеле до тензични односи и конфликт меѓу српскиот и албанскиот народ.
1 Скадарски санџак
Во предвечерието на конфликтот меѓу Црна Гора и Османлиите (1876–1878), значително албанско население живеело во санџакот на Искодра. Во Црногорско-османлиската војна, црногорската војска успеала да заземе одредени области и населби долж границата, додека наишла на силен отпор од Албанците во Улцињ и на здружени албанско-османлиски сили во Подгорица-Спуж и Гусиње - Плавско. Како такви, територијалните придобивки на Црна Гора беа многу помали. Дел од словенските муслимани и албанското население кое живеело во близина на тогашната јужна граница биле протерани од градовите Подгорица и Спуж. Помалата албанска популација формирана од богатата елита доброволно заминала и се населила во Скадар по инкорпорирањето на Улцињ во Црна Гора во 1880 година
2 Нишки санџак
2.1 Заднина
Топонимите како ''Арбанашка'' и ''Ѓаке'' покажуваат албанско присуство во регионите Топлица и Јужна Морава (сместени североисточно од современо Косово) уште од доцниот среден век. Албанците во регионот на Ниш го прифатиле исламот откако областа станала дел од Отоманското Царство. Поради отоманско-хабсбуршките војни и нивните последици, Албанците од современата северна Албанија и Западно Косово се населиле во поширокото Косово и во регионите Топлица и Морава во втората половина на 18 век, на моменти поттикнати од османлиските власти. Во пресрет на избувнувањето на вториот круг на непријателства меѓу Србија и Отоманското Царство во 1877 година, забележително муслиманско население постоело во областите Ниш, Пирот, Врање, Лесковац, Прокупље и Куршумлија. Руралните делови на долините Топлица, Косаница, Пуста Река и Јабланица и соседната полупланинска внатрешност биле населени со компактно муслиманско албанско население, додека Србите во тие области живееле во близина на устието на реките и планинските падини и двата народи населувале други региони на Сливот на реката Јужна Морава. Муслиманското население во поголемиот дел од областа било составено од етнички геги Албанци и со Турци сместени во урбаните центри. Дел од Турците биле со албанско потекло. Муслиманите во градовите Ниш и Пирот зборувале турски; Врање и Лесковац зборувале турски и албански јазик; Прокупље и Куршумлија биле со албански јазик. Во пошироката област биле присутни и муслимански Роми. Имало и малцинство черкешки бегалци населени од Османлиите во текот на 1860-тите, во близина на тогашната граница околу околината на Ниш.
2.2 Бројки на населението
Проценките варираат во зависност од големината на муслиманското население во овие области. Во неговите опсежни студии за движењето на отоманското население, американскиот историчар Џастин МекКарти во врска со муслиманското население на санџакот во Ниш ја дава бројката од 131.000 муслимани во 1876 година, а само 12.000 останале во 1882 година Додека историчарот Ноел Малколм ја дава бројката за албанското население во областа која брои околу 110.000. Албанските историчари како покојниот Сабит Ука претпоставуваат дека 110.000 е конзервативна проценка заснована на австроунгарската статистика и дава повисока бројка од 200.000 за вкупното албанско население во областа. Други албански истражувачи како Емин Плана, Скендер Ризај и турскиот историчар Билал Шимшир го наведуваат бројот на албански бегалци од регионот меѓу 60 и 70.000 луѓе. Албанологот Роберт Елси проценува дека бројот на албански бегалци е околу 50.000. Јован Цвијиќ проценил дека бројот на албанските бегалци од Србија е околу 30.000 бројка што ја одржуваат и денешните српски историчари како Душан Батаковиќ. Таа бројка била прифатена од српската историографија и останала неспорна речиси цел век. Повикувајќи се на српските архивски и патнички документи, историчарот Милош Јагодиќ верува дека бројот на Албанците и муслиманите што ја напуштиле Србија бил „''многу поголем''“, согласувајќи се со Ѓорѓе Стефановиќ дека бројот бил 49.000 албански бегалци од најмалку 71.000 муслимани што ја напуштиле.
2.3 Прелудиум
 
Српската влада имала повеќе причини за протерувањето. Српските власти имале намера да го протераат муслиманското население, бидејќи тие биле оценети како неверодостојни и непожелни што требало да се заменат со други жители. Одмаздата за ставовите кон христијаните во османлиската држава исто така била искористена како мотив. Премиерот Јован Ристиќ сакал хомогена земја, без муслимани и со доверливо население во областа. Ристиќ сметал дека териториите населени со Албанци се стратешки важни и претставуваат идна база за проширување во османлиско Косово и Македонија. Генералот Коста Протиќ, кој ја предводел српската војска за време на војната, не сакал Србија да го има „''својот Кавказ''“, бидејќи албанското малцинство се сметало за можна безбедносна грижа. Поддршка на ставовите на Протиќ за протерување на муслиманското население, вклучително и Албанците, биле повеќето високи офицери на српската армија и принцот Милан.
2.4 Протерување
Непријателствата избувнале на 15 декември 1877 година, по руското барање Србија да влезе во конфликтот. Српската војска ја преминала границата во два правци. Првата цел била да се заземе Ниш, а втората да се скршат линиите на комуникација Ниш- Софија за османлиските сили. По опсадата на Ниш, српските сили се упатиле југозападно во долината Топлица за да спречат контранапад на османлиските сили. Прокупље бил заземен на третиот ден од војната и локалните Албанци ги напуштиле своите домови кон планинскиот венец Пасјача, оставајќи стока и друг имот зад себе. Некои Албанци се вратиле и се потчиниле на српските власти, додека други побегнале во Куршумлија. Унапредувањето на српските сили што се упатиле кон Куршумлија, исто така, наишло на отпор кон албанските бегалци распослани во околните планински масиви и кои одбиваа да се предадат. Многу лични предмети како вагони биле расфрлани и оставени во шумата. Куршумлија била преземена веднаш по Прокупље, додека албанските бегалци стигнале до јужните падини на планинскиот венец Копаоник. Османлиските сили се обиделе да извршат контранапад низ долината Топлица и да ја олеснат опсадата на Ниш, која ја претворила областа во бојно поле и ги блокирала албанските бегалци во блиските планини. Откако Ниш на крајот бил заземен, бегалците од долината Топлица не можеле да се вратат во своите села. Другите српски сили потоа се упатиле на југ во долината Морава и кон Лесковац. Мнозинството урбани муслимани побегнале, земајќи го најголемиот дел од своите работи пред да пристигне српската војска. Српската војска исто така го зазела Пирот, а Турците побегнале во Косово, Македонија, а некои тргнале кон Тракија.
Османлиските сили го предале Ниш на 10 јануари 1878 година и повеќето муслимани заминале за Приштина, Призрен, Скопје и Солун. Изгорело албанското маало во Ниш. Српските сили продолжиле со напредувањето на југозапад, влегувајќи во долините на Косаница, Пуста Река и Јабланица. Српските сили во долината Морава продолжиле да се упатуваат кон Врање, со намера потоа да свртат кон запад и да влезат во Косово. Српското напредување на југозапад било бавно, поради ридскиот терен и големиот отпор на локалните Албанци кои ги бранеле своите села и исто така се засолнувале во блиските планински масиви Радан и Мајдан. Српските сили ги заземале овие села едно по едно и повеќето останале празни. Албанските бегалци продолжиле да се повлекуваат кон Косово и нивниот марш бил запрен на планините Гољак кога било прогласено примирје. Српската војска која дејствувала во долината Морава продолжила на југ кон два кањони: Грделица (меѓу Врање и Лесковац) и Ветерница (југозападно од Грделица). По заземањето на Грделица, српските сили го зазеле Врање. Локалните муслимани си заминале со своите работи пред српските сили да стигнат до градот, а другите муслимани од селата доживеале тензии со српските соседи кои се бореле против и на крајот ги истерале од областа. Албанските бегалци го бранеле кањонот Ветерница, пред да се повлечат кон планините Гољак. Албанците кои живееле во близина во регионот на Масурица не им се спротивставиле на српските сили, а генералот Јован Белимарковиќ одбил да ги изврши наредбите од Белград за депортирање на овие Албанци нудејќи му оставка. Отомански извори наведуваат дека српските сили за време на војната уништиле џамии во Врање, Лесковац и Прокупље.
2.5 Последици
 
Веднаш по војната, Берлинскиот конгрес ги признал тие територијални придобивки и областа стана дел од Кралството Србија, познато како ''Нови Краеви/Нови Области''. Поради депопулација и економски причини, на некои мал број Албанци им било дозволено да останат и да се вратат, но не во нивните претходни населби, а наместо тоа биле назначени концентрирани селски групи во областите Топлица, Масурица и Јабланица. Од оние само во долината на Јабланица со центар околу градот Медвеѓа има мал број Албанци и останале нивни потомци. Ова се должи на тоа што локалниот отомански албански командант Шахид-паша од областа Јабланица преговарал во добри односи со принцот Милан и со тоа го гарантирал нивното присуство. Некои други Албанци како трговци се обиделе да останат во Ниш, но тие заминале откако се случиле убиства и нивниот имот бил продаден по ниска вредност. <ref name="Malcolm228229 /" Во 1879 година, некои албански бегалци од Лесковачкиот регион се пожалиле во петиција дека нивните имоти и муслимански згради се урнати и дека повеќе не можат да се вратат. Единственото друго муслиманско население на кое било дозволено да остане биле муслиманските Роми кои во 1910 година броеле 14.335 во цела Србија со 6.089 сместени во Врање. Повеќето преостанати Албанци биле принудени да заминат во следните години во Отоманската Империја и особено во Косово. Србите од регионот на реката Лаб се преселиле во Србија за време и по војната од 1876 година, а дојдовните албански бегалци ( ''мухаџири'') повторно ги населиле нивните села. Освен во регионот на реката Лаб, значителен број албански бегалци биле преселени во други делови на северно Косово заедно со новата отоманско-српска граница. Повеќето албански бегалци биле преселени во преку 30 големи рурални населби во централно и југоисточно Косово. Многу бегалци, исто така, биле распространети и преселени во урбаните центри кои значително го зголемиле нивното население.
Западните дипломати кои известуваат во 1878 година го наведуваат бројот на бегалски семејства на 60.000 семејства во Македонија, со 60-70.000 бегалци од Србија распространети во вилаетот на Косово. Отоманскиот гувернер на Косовскиот вилает проценил во 1881 година бројот на бегалците е околу 65.000, а некои се населиле во санџаците во Скопје и Нови Пазар. Некои од овие албански бегалци биле преселени и во други делови на Отоманското Царство како што е регионот Самсун на Црното Море. Тензиите во косовскиот вилает меѓу албанските бегалци и локалните Албанци настанале поради ресурсите, бидејќи на Отоманското Царство му било тешко да се приспособи на нивните потреби и скудните услови. Овие бегалци станале и силна опозициска група за владеење од страна на султанот.
Тензиите во форма на одмазднички напади настанале и со влезните албански бегалци врз локалните косовски Срби, што придонело за почетокот на тековниот српско-албански конфликт во наредните децении. Протерувањето, исто така, предизвикало појава на Призренската лига (1878–1881) како реакција за спречување на дополнителни територии со албанско население да им бидат доделени на Србија и Црна Гора. Среде овие настани, во текот на пролетта/летото 1879 година, повеќекратни насилни и грабливи напади биле спроведени во Србија од страна на групи албански бегалци во поранешните области на живеење, понекогаш со прифаќање на османлиските власти. По војната и протерувањата, извесно време бил извршен британски дипломатски притисок врз Србија за да им се дозволи на албанските бегалци да одат и да се вратат во своите домови, иако тој подоцна стивнал. Отоманското Царство било повлечено во врска со враќањето на бегалците во Србија бидејќи бегалците се сметале за составен дел во демографското зајакнување на муслиманскиот елемент на нејзините преостанати територии, како што е Косовскиот вилает, кој сè уште бил под нејзин суверенитет.
2.6 Реакции на настаните
2.6.1 Големи сили
Во април 1878 година, Јелинек, австроунгарскиот конзул пријавил дека муслиманските бегалци пристигнуваат во Отоманско Косово со појава на епидемии на тифус и некои бегалци кои биле бедно преселени во областите Призрен и Ѓаковица, што генерално придонело за нивната мизерна состојба. Јелинек, исто така, го истакнал непријателството на бегалците кон косовските Срби, бидејќи тие извршиле акти на насилство врз нив. Во вториот дел од 1878 година и жалејќи му се на лордот Солсбери во врска со протерувањата, британскиот жител во Белград Џералд Френсис Гулд известил дека „''мирните и трудољубиви жители“ на „Долината Топлица и Врања биле безмилосно протерани од нивните домови од страна на Србите''“. Гулд, исто така, истакнал дека бегалците „''талкаат во состојба на гладување''“ и дека извесно време бил клучен во примената на британскиот дипломатски притисок врз Србија да им дозволи на бегалците да се вратат дома. Од друга страна, рускиот вицеконзул во косовскиот вилает Иван Јастребов го советувал локалниот отомански гувернер Назиф-паша да го спречи враќањето на бегалците во Србија бидејќи нивното присуство во косовската област ќе го зајакне локалниот муслимански елемент.
2.6.2 Српски реакции
Јосиф Х. Костиќ, директор на локалното училиште од Лесковац, кој бил сведок на бегството на бегалците во текот на зимата 1877 година, забележал дека многумина од нив ги напуштиле своите домови со скудна облека и дека од „''клисурата Гуделица и до Врање и Куманово, може да се видат напуштените трупови на деца, и старци замрзнати до смрт''“. Новинарот Манојло Ѓорѓевиќ се залагал за мирно помирување со Албанците и ги осудил политиките што ги презема српската држава. Во подоцнежните години имало ретроспективни погледи во врска со овие настани. Пред балканските војни, водачот на заедницата на косовските Срби, Јаниќије Поповиќ, изјавил дека војните од 1876–1878 година „тројно“ ја зголемиле омразата на Турците и Албанците, особено омразата на бегалското население кон Србите со извршување акти на насилство врз нив. Белградскиот професор по право Живојин Периќ во 1900 година изјавил дека помирливиот однос кон Албанците од страна на Србија, дозволувајќи им да останат, можел да го спречи таквото непријателство и веројатно да ги придобие албанските симпатии. Научникот Јован Хаџи-Васиљевиќ во 1909 година забележал дека севкупната мотивација за протерувањето била „''да се создаде чиста српска нација''“ преку „''чистење''“ на областа од нехристијани.
2.7 Наследство
Овие настани во подоцнежните години ќе послужат и како можно српско решение за албанското прашање во Косово и Македонија за поединци како Васа Чубриловиќ, кои се залагале за слични мерки поради нивниот успех. Регионите испразнети од Албанците набрзо биле повторно населени со Срби од централна и источна Србија и некои Црногорци кои се населиле долж границата со Косово. Денес, потомците на овие албански бегалци сочинуваат дел од албанското население на Косово и тие се активна и моќна подгрупа во политичката и економската сфера на Косово. Тие исто така формирале локални здруженија кои документираат и имаат за цел да ја зачуваат нивната регионална албанска култура на потекло. Многумина може да се идентификуваат и по нивното презиме кое според албанските обичаи често е местото на потекло. Во Србија денес, иако српско-османлиските војни од 1876–1878 година се спомнати во училишните книги, протерувањето на албанското население од страна на српската војска е испуштено. Ова го ограничило знаењето на српските студенти за настаните што довеле до лоши односи меѓу двата народи.