Шеесетгодишен циклус

Шеесетгодишен циклус (|干支, , , букв. стебла и гранки) — циклус од шеесет периоди со цел бележење на последователни години кој во минатото се користел во Кина и остатокот од источноазиската културна сфера, како и во Југоисточна Азија.
Секој период во шеесетгодишниот циклус се состои од два кинески знака: првиот е едно од десетте небесните стебла за денови од неделата, а вториот е една од дванаесетте земски гранки, кои ги претставуваат годините во дванаесетгодишниот орбитален циклус на Јупитер. Првиот период наречен ''ѓаѕе'' (zh) е сложенка од првото небесно стебло и првата небесна гранка. Вториот, наречен ''јичоу'' (zh) е сложенка од второто стебло и втората гранка. Ова продолжува така, сè додека двата циклуса не завршат истовремено со ''гуејхај'' (zh), а потоа циклусот повторно почнува од ''ѓаѕе''. Оваа завршница во најмалиот заеднички содржател на десет и дванаесет, значи дека половина од комбинациите (на пр. ''ѓачоу'', zh) се неискористени; образложението за ова е традиционалното спарување на стеблата и гранките според нивните јин-јанг својства.
Овој систем е начин на запишување на деновите во најраните кинески текстови, гатачките коски од крајот на II илјадалетие п.н.е. (династија Шанг). Со него почнале да се бележат годините кон средината на III век п.н.е. Циклусот и неговите варијации се важен дел од кинеските календарски системи во азиските земји и територии повлијаени од Кина, особено оние на Јапонија, Кореја и Виетнам; кинескиот систем сè уште е присутен во Тајван и Континентална Кина. Ахомите во Индија (потомци на Даите од Јунан преселени во Асам во XIII век) исто така го користат шеесетгодишниот циклус, кај нив познат како „Лак-ни“.
Овој традиционален метод за означување на деновите и годините нема значајна улога во Кина и не е дел од обичниот календар. Но истиот се користи во именување на значајни историски настани како што се Синхајската револуција во Кина, Бошинската војна во Јапонија, Имџинската војна во Кореја и Гладот во Ат зау и Тетската офанзива во Виетнам. Продолжува да игра важна улога и во денешната киеската астрологија и претскажување. Постојат извесни паралели со тамилскиот календар.
Оваа комбинација од два потциклуса за добивање на поголем циклус и неговата употреба за бележење на времето имаат сличности со други системи, особено со аканскиот календар.
1 Историја
За употребата на шеесетгодишниот циклус како начин на запишување на деновите е присутен уште во најраните записи во Кина, гатачки записи на коски, почнувајќи од . Речиси секој коскен напис има датум во овој формат. Употребата на циклусот за бележење на денови се користел и за време на династијата Џоу, и останал во широка употреба и за време на ханскиот период за сите документарни цели каде мора да се посочи точен ден.
Речиси сите датуми во времеследниот список на настани во ''Пролетно-есенски летопис'' од 722 до 481 г. п.н.е. го користат овој систем заедно со владетелските години и месеци (лунации) за бележење на датумите. Затемнувањата запишани во оваа книга покажуваат непрекинато користење на ваквиот запис на денови оттогаш натаму. Веројатно е дека се користел непрекинато уште во времето на Шанг.
Употребата на шеесетгодишниот циклус за бележење на години е многу понова појава. Најраните наоди за ова се ракописите на свила пронајдени во гробницата бр. 3 во Мавангдуеј, запечатени во 168 г. п.н.е. Еден од овие документи бележи значајни настани на шеесетгодишен решеткав дијаграм означен на три места. На пример, првата година од владеењето на Ќин Ши Хуанг (und-Hani), 246 г. п.н.е., е обележана веднаш до периодот ''јимао'' (und-Hani, 52 од 60), што одговара на таа година. Ваквото бележење на години за административни цели зело замав за време на династијата Западен Хан (202 п.н.е. – 8 н.е.). Редувањето на годините оттогаш е непрекинато: годината 1984 го започнала сегашниот циклус (година ''ѓаѕе'', und-Hani), а во 2044 г. ќе почне новиот циклус. Новата година во Кина, кога се зголемува бројот на шеесетгодишното редување на почнува на 1 јануари, туку месечевата Нова година од традиционалниот кинески календар. На пример, годината ''ѓичоу'' und-Hani (приближно 2009 г.) започнала на 26 јануари 2009 г. (Но во астрологијата таа започнува со првиот сончев период „личуен“ (und-Hani), што се паѓа на 4 февруари.)
Во Јапонија, според летописот ''Нихон шоки'', календарот дошол во 553 г. и почнал да се користи политички за време на царицата Сујко. Годината 604, кога Јапонците официјално го усвоиле кинескиот календар, станала првата година на циклусот.
Корејската (ko ''хвангап'') и јапонската традиција (ja ''канреки'') на прославување на 60-тиот роденден (букв. „враќање на календарот“) го одразува влијанието на шеесетгодишниот циклус.
Тибетскиот календар исто така ги смета годините во циклус од 60 години, и тоа според 12 животни и 5 елементи; меѓутоа, додека кинескиот циклус секогаш почнува со година ''ѓаѕе'' (година на дрвениот стаорец), првата година од тибетскиот циклус е ''дингмао'' (und-Hani, која е четврта година во кинескиот циклус — онаа на огнениот зајак).
2 Небесни стебла
Бр., Небесно стебло, Ахомскиназив, Кинескиназив, Јапонскиназив, Корејскиназив, Виетнамскиназив, Јин-јанг, Елемент
Мандариски(пинјин), Кантонски(јитпинг), Среднокинески(Бакстер), Старокинески(Бакстер-Сагар), Онјоми, Кунјоми сосоодветни канџи, Романиз., Хангул
1, zh-Hant, kap, jiǎ, gaap<sup>3</sup>, ''kæp'', *[k]ˤr[a]p, kō (ja), kinoe (ja), gap, ko, vi, yang, дрво
2, zh-Hant, dap, yǐ, jyut<sup>3</sup>, ''ʔit'', *qrət, otsu (ja), kinoto (ja), eul, ko, vi, yin
3, zh-Hant, rai, bǐng, bing<sup>2</sup>, ''pjæng<sup>X</sup>'', *praŋʔ, hei (ja), hinoe (ja), byeong, ko, vi, yang, оган
4, zh-Hant, Mueang, dīng, ding<sup>1</sup>, ''teng'', *tˤeŋ, tei (ja), hinoto (ja), jeong, ko, vi, yin
5, zh-Hant, plaek, wù, mou<sup>6</sup>, ''muw<sup>H</sup>'', *m(r)uʔ-s (~ *m(r)uʔ), bo (ja), tsuchinoe (ja), mu, ko, vi, yang, земја
6, zh-Hant, kat, jǐ, gei<sup>2</sup>, ''ki<sup>X</sup>'', *k(r)əʔ, ki (ja), tsuchinoto (ja), gi, ko, vi, yin
7, zh-Hant, khut, gēng, gang<sup>1</sup>, ''kæng'', *kˤraŋ, kō (ja), kanoe (ja), gyeong, ko, vi, yang, метал
8, zh-Hant, rung, xīn, san<sup>1</sup>, ''sin'', *si[n], shin (ja), kanoto (ja), sin, ko, vi, yin
9, zh-Hant, tao, rén, jam<sup>4</sup>, ''nyim'', *n[ə]m, jin (ja), mizunoe (ja), im, ko, vi, yang, вода
10, zh-Hant, ka, guǐ, gwai<sup>3</sup>, ''kjwij<sup>X</sup>'', *kʷijʔ, ki (ja), mizunoto (ja), gye, ko, vi, yin
3 Земски гранки
Бр., Земска гранка, Кинескиназив, Јапонскиназив, Корејскиназив, Виетнамскиназив, Виетнамскизодијак, Кинескизодијак, Соодветничасови
Мандарински(пинјин), Кантонски(јитпинг), Среднокинески(Бакстер), Старокинески(Бакстер-Сагар), Онјоми, Кунјоми, Романиз., Хангул
1, zh-Hant, zǐ, zi<sup>2</sup>, ''tsi<sup>X</sup>'', *[ts]əʔ, shi (ja), ne (ja, ja, ko, vi, Стаорец (vi vi-hani), Стаорец (zh-Hant), 23:00–01:00
2, zh-Hant, chǒu, cau<sup>2</sup>, ''trhjuw<sup>X</sup>'', *[n̥]ruʔ, chū (ja), ushi (ja), chuk, ko, vi, Бивол (vi vi-hani), Вол (zh-Hant), 01:00–03:00
3, zh-Hant, yín, jan<sup>4</sup>, ''yij'', *[ɢ](r)ər, in (ja), tora (ja), in, ko, vi, Тигар (vi /vi vi-hani), Тигар (zh-Hant), 03:00–05:00
4, zh-Hant, mǎo, maau<sup>5</sup>, ''mæw<sup>X</sup>'', *mˤruʔ, bō (ja), u (ja), myo, ko, vi, Мачка (vi vi-hani), Зајак (zh-Hant), 05:00–07:00
5, zh-Hant, chén, san<sup>4</sup>, ''dzyin'', *[d]ər, shin (ja), tatsu (ja), jin, ko, vi, Змеј (vi vi-hani), Змеј (zh-Hant), 07:00–09:00
6, zh-Hant, sì, zi<sup>6</sup>, ''zi<sup>X</sup>'', *s-[ɢ]əʔ, shi (ja), mi (ja), sa, ko, vi, Змија (vi vi-hani), Змија (zh-Hant), 09:00–11:00
7, zh-Hant, wǔ, ng<sup>5</sup>, ''ngu<sup>X</sup>'', *[m].qʰˤaʔ, go (ja), uma (ja), o, ko, vi, Коњ (vi vi-hani), Коњ (zh-Hant), 11:00–13:00
8, zh-Hant, wèi, mei<sup>6</sup>, ''mjɨj<sup>H</sup>'', *m[ə]t-s, mi (ja) ''or'' bi (ja), hitsuji (ja), mi, ko, vi, Коза (vi vi-hani), Коза (zh-Hant), 13:00–15:00
9, zh-Hant, shēn, san<sup>1</sup>, ''syin'', *l̥i[n], shin (ja), saru (ja), sin, ko, vi, Мајмун (vi vi-hani), Мајмун (zh-Hant), 15:00–17:00
10, zh-Hant, yǒu, jau<sup>5</sup>, ''yuw<sup>X</sup>'', *N-ruʔ, yū (ja), tori (ja), yu, ko, vi, Петел (vi vi-hani), Петел (zh-Hant), 17:00–19:00
11, zh-Hant, xū, seot<sup>1</sup>, ''swit'', *s.mi[t], jutsu (ja), inu (ja), sul, ko, vi, Куче (vi vi-hani), Куче (zh-Hant), 19:00–21:00
12, zh-Hant, hài, hoi<sup>6</sup>, ''hoj<sup>X</sup>'', *[g]ˤəʔ, gai (ja), i (ja), hae, ko, vi, Свиња (vi vi-hani/vi vi-hani), Свиња (zh-Hant), 21:00–23:00
*Имињата на некои животни може да се преведат различно. Виетнамските земски гранки користат мачка наместо зајак.
4 Години
Бр. Стебло-гранка Мандарински пинјин Јапонски Корејски Виетнамски Принадлежност н.е. п.н.е. Тековен циклус
1, 甲子, jiǎzǐ, gapja 갑자, Giáp Tý, јаншки дрвен стаорец, 4, 57, 1984
2, 乙丑, yǐchǒu, eulchuk 을축, Ất Sửu, јиншки дрвен вол, 5, 56, 1985
3, 丙寅, bǐngyín, byeongin 병인, Bính Dần, јаншки огнен тигар, 6, 55, 1986
4, 丁卯, dīngmǎo, jeongmyo 정묘, Đinh Mão, јиншки огнен зајак, 7, 54, 1987
5, 戊辰, wùchén, mujin 무진, Mậu Thìn, јаншки земјен змеј, 8, 53, 1988
6, 己巳, jǐsì, gisa 기사, Kỷ Tỵ, јиншка земјена змија, 9, 52, 1989
7, 庚午, gēngwǔ, gyeongo 경오, Canh Ngọ, јаншки метален коњ, 10, 51, 1990
8, 辛未, xīnwèi, sinmi 신미, Tân Mùi, јиншка метална коза, 11, 50, 1991
9, 壬申, rénshēn, imsin 임신, Nhâm Thân, јаншки воден мајмун, 12, 49, 1992
10, 癸酉, guǐyǒu, gyeyu 계유, Quý Dậu, јиншки воден петел, 13, 48, 1993
11, 甲戌, jiǎxū, gapsul 갑술, Giáp Tuất, јаншко дрвено куче, 14, 47, 1994
12, 乙亥, yǐhài, eulhae 을해, Ât Hợi, јиншка дрвена свиња, 15, 46, 1995
13, 丙子, bǐngzǐ, byeongja 병자, Bính Tý, јаншки огнен стаорец, 16, 45, 1996
14, 丁丑, dīngchǒu, jeongchuk 정축, Đinh Sửu, јиншки огнен вол, 17, 44, 1997
15, 戊寅, wùyín, muin 무인, Mậu Dần, јаншки земјен тигар, 18, 43, 1998
16, 己卯, jǐmǎo, gimyo 기묘, Kỷ Mão, јиншки земјен зајак, 19, 42, 1999
17, 庚辰, gēngchén, gyeongjin 경진, Canh Thìn, јаншки метален змеј, 20, 41, 2000
18, 辛巳, xīnsì, sinsa 신사, Tân Tỵ, јиншка метална змија, 21, 40, 2001
19, 壬午, rénwǔ, imo 임오, Nhâm Ngọ, јаншки воден коњ, 22, 39, 2002
20, 癸未, guǐwèi, gyemi 계미, Quý Mùi, јиншка водна коза, 23, 38, 2003
21, 甲申, jiǎshēn, gapsin 갑신, Giáp Thân, јаншки дрвен мајмун, 24, 37, 2004
22, 乙酉, yǐyǒu, euryu 을유, Ất Dậu, јиншки дрвен петел, 25, 36, 2005
23, 丙戌, bǐngxū, byeongsul 병술, Bính Tuất, јаншко огнено куче, 26, 35, 2006
24, 丁亥, dīnghài, jeonghae 정해, Đinh Hợi, јиншка огнена свиња, 27, 34, 2007
25, 戊子, wùzǐ, muja 무자, Mậu Tý, јаншки земјен стаорец, 28, 33, 2008
26, 己丑, jǐchǒu, gichuk 기축, Kỷ Sửu, јиншки земјен вол, 29, 32, 2009
27, 庚寅, gēngyín, gyeongin 경인, Canh Dần, јаншки метален тигар, 30, 31, 2010
28, 辛卯, xīnmǎo, sinmyo 신묘, Tân Mão, јиншки метален зајак, 31, 30, 2011
29, 壬辰, rénchén, imjin 임진, Nhâm Thìn, јаншки воден змеј, 32, 29, 2012
30, 癸巳, guǐsì, gyesa 계사, Quý Tỵ, јиншка водна змија, 33, 28, 2013
31, 甲午, jiǎwǔ, gabo 갑오, Giáp Ngọ, јаншки дрвен коњ, 34, 27, 2014
32, 乙未, yǐwèi, eulmi 을미, Ất Mùi, јиншка дрвена коза, 35, 26, 2015
33, 丙申, bǐngshēn, byeongsin 병신, Bính Thân, јаншки огнен мајмун, 36, 25, 2016
34, 丁酉, dīngyǒu, jeongyu 정유, Đinh Dậu, јиншки огнен петел, 37, 24, 2017
35, 戊戌, wùxū, musul 무술, Mậu Tuất, јаншко земјено куче, 38, 23, 2018
36, 己亥, jǐhài, gihae 기해, Kỷ Hợi, јиншка земјена свиња, 39, 22, 2019
37, 庚子, gēngzǐ, gyeongja 경자, Canh Tý, јаншки метален стаорец, 40, 21, 2020
38, 辛丑, xīnchǒu, sinchuk 신축, Tân Sửu, јиншки метален вол, 41, 20, 2021
39, 壬寅, rényín, imin 임인, Nhâm Dần, јаншки воден тигар, 42, 19, 2022
40, 癸卯, guǐmǎo, gyemyo 계묘, Quý Mão, јиншки воден зајак, 43, 18, 2023
41, 甲辰, jiǎchén, gapjin 갑진, Giáp Thìn, јаншки дрвен змеј, 44, 17, 2024
42, 乙巳, yǐsì, eulsa 을사, Ất Tỵ, јиншка дрвена змија, 45, 16, 2025
43, 丙午, bǐngwǔ, byeongo 병오, Bính Ngọ, јаншки огнен коњ, 46, 15, 2026
44, 丁未, dīngwèi, jeongmi 정미, Đinh Mùi, јиншка огнена коза, 47, 14, 2027
45, 戊申, wùshēn, musin 무신, Mậu Thân, јаншки земјен мајмун, 48, 13, 2028
46, 己酉, jǐyǒu, giyu 기유, Kỷ Dậu, јиншки земјен петел, 49, 12, 2029
47, 庚戌, gēngxū, gyeongsul 경술, Canh Tuất, јаншко метално куче, 50, 11, 2030
48, 辛亥, xīnhài, sinhae 신해, Tân Hợi, јиншка метална свиња, 51, 10, 2031
49, 壬子, rénzǐ, imja 임자, Nhâm Tý, јаншки воден стаорец, 52, 9, 2032
50, 癸丑, guǐchǒu, gyechuk 계축, Quý Sửu, јиншки воден вол, 53, 8, 2033
51, 甲寅, jiǎyín, gabin 갑인, Giáp Dần, јаншки дрвен тигар, 54, 7, 2034
52, 乙卯, yǐmǎo, eulmyo 을묘, Ất Mão, јиншки дрвен зајак, 55, 6, 2035
53, 丙辰, bǐngchén, byeongjin 병진, Bính Thìn, јаншки огнен змеј, 56, 5, 2036
54, 丁巳, dīngsì, jeongsa 정사, Đinh Tỵ, јиншка огнена змија, 57, 4, 2037
55, 戊午, wùwǔ, muo 무오, Mậu Ngọ, јаншки земјен коњ, 58, 3, 2038
56, 己未, jǐwèi, gimi 기미, Kỷ Mùi, јиншка земјена коза, 59, 2, 2039
57, 庚申, gēngshēn, gyeongsin 경신, Canh Thân, јаншки метален мајмун, 60, 1, 2040
58, 辛酉, xīnyǒu, sinyu 신유, Tân Dậu, јиншки метален петел, 1, 60, 2041
59, 壬戌, rénxū, imsul 임술, Nhâm Tuất, јаншко водено куче, 2, 59, 2042
60, 癸亥, guǐhài, gyehae 계해, Quý Hợi, јиншка водена свиња, 3, 58, 2043
5 Поврзано
* Тај суеј
* Кинески календар
* Месечево-сончев календар
6 Наводи