Мартовски денови

Мартовски денови или мартовски настани (азербејџански: Mart hadisələri) биле период на меѓуетнички судири и што се случиле помеѓу 30 март - 2 април 1918 година во градот Баку и соседните области на гувернерат на Баку на Закавкаскиот комесаријат.
Олеснети од политичката борба за моќ меѓу болшевиците со поддршка на Ерменската револуционерна федерација (Дашнакцутиун) од една страна и Азербејџанската партија Мусават од друга, настаните довеле до гласини за можен муслимански бунт дел од Болш и силите Давик и формирањето на краткотрајната Баку-комуна во април 1918 година.
Повеќето историски извори и извештаи ги толкуваат мартовските настани во контекст на немири во граѓанската војна, додека современите азербејџански извори официјално ги нарекле мартовските денови како ''геноцид''. Потоа следеле септемвриските денови кога 10.000 етнички Ерменци биле масакрирани од Армијата на исламот и нивните локални азербејџански сојузници по заземањето на Баку.
1 Позадина
1.1 Политичка ситуација
По Февруарската револуција, бил формиран специјален транскавкаски комитет, вклучувајќи ерменски, азербејџански и грузиски претставници, за да управува со делови од Јужен Кавказ под контрола на руската привремена влада. По Октомвриската револуција, на 11 ноември 1917 година, овој комитет бил заменет со Закавкаскиот комесаријат, познат и како ''Сејм'', со седиште во Тбилиси. Сејмот се спротивставил на болшевизмот и барал одвојување на Јужен Кавказ од болшевичка Русија. Со цел да се спречи тоа, на 13 ноември 1917 година, група болшевици и леви социјалисти-револуционери (СР) го прокламирале советот на Баку, раководно тело кое ја презело власта над територијата на гувернерат Баку под водство на болшевикот Степан Шахумјан. Иако советот во Баку вклучувал Азербејџанци и Ерменци кои не биле ниту болшевици ниту нужно симпатизери на болшевичките идеи, двете националистички партии и членови на Сејмот - Мусават и Ерменската револуционерна федерација - одбиле да го признаат нејзиниот авторитет. Мусават со седиште во Баку, доминирал во Муслиманските национални совети (МНК), претставничко тело кое на крајот го формирало првиот парламент на Азербејџанска Демократската Република (АДР). Мамед Хасан Хаџински претседавал со Привремениот извршен комитет за МНК, додека Мамед Амин Расулзаде, Алимардан Топчубашев, Фатали Кан Хојски и други истакнати политички фигури биле меѓу 44-те азербејџански делегати во Сејмот. Во меѓувреме, АРФ, која била основана во Тбилиси, формирала 27-члена ерменска делегација во Сејмот. Водачот на советот во Баку, Шахумјан, одржувал контакти со АРФ и го гледал како извор на поддршка за елиминирање на влијанието на Мусават во Баку.
По Октомвриската револуција, руската армија се распаднала и нејзините единици масовно побегнале од линиите на фронтот, често малтретирајќи ги локалните жители. Загрижен за ситуацијата, Сејмот формирал Воен совет на националности, со претставници од Ерменија, Азербејџан и Грузија, кој имал трупи на располагање. Кога голема група руски војници се повлекле од османлискиот фронт во јануари 1918 година, шефот на советот, грузискиот меншевик Ное Рамишвили, наредил нивно разоружување. Руските војници биле запрени во близина на станицата Шамхор и, по одбивањето да се предадат, биле нападнати од страна на азербејџански банди во тоа што подоцна станало познато како масакрот во Шамхор. Советите од Баку го одиграле овој инцидент во своја полза против Сејмот.
На 10-24 февруари 1918 година, Сејмот усвоил декларација за независност. Во меѓувреме, за да го поддржи ерменскиот отпор против Отоманската Империја, британската влада се обидела да реорганизира и обучи група Ерменци од Кавказ под водство на генералот Лајонел Данстервил во Багдад. Сојузниците, исто така, им обезбедиле на Ерменците финансиска помош од 6.500.000 рубли (3.250.000 долари од вредноста од 1918 година). Покрај тоа, Ерменската национална организација на Кавказ формирала Ерменски воен комитет во Петроград под команда на генералот Баградуни и го повикала целиот ерменски воен персонал расфрлен низ Русија да се мобилизира на кавкаскиот фронт. Како одговор на ова, до почетокот на март 1918 година, голем број Ерменци се собрале во Баку, придружувајќи се на групата од 200 обучени офицери придружени од генералот Баградуни и соосновачот на АРФ Степан Зоријан (г. Ростом).
На Азербејџанците им станало сè посомнително дека Шахумјан, кој бил етнички Ерменец, заговарал со Дашнаците против нив. Единиците на кавкаската автохтона коњаничка дивизија, составена од кавкаски муслимани кои служеле во Империјалната руска армија, наречена Дивизија „Дивјачка“, разоружале про-болшевички гарнизон во Ланкаран и дагестанските бунтовници под имамот Најмудин од Петровшевшедро од Гоцо ги истерал болшевиците од Петровск, прекинувајќи ги копнените комуникации на Баку со болшевичка Русија копнени комуникации со болшевичка Русија. Примирјето во Ерзинчан, проследено со Брест-литовски договор, потпишано на 3 март 1918 година, го формализирало излегувањето на Русија од Првата светска војна. Според Ричард Г. Хованнисијан, таен анекс на Договорот ги обврзал болшевиците да ги демобилизираат и распуштат етничките ерменски банди на териториите кои претходно се наоѓале под руска контрола. На наредната мировна конференција во Трабзон, отоманската делегација повикала на унифициран став на Сејмот пред преговорите да бидат завршени. Болшевиците станале сè позагрижени за новонастанатата Закавкаска федерација, и во дадената ситуација, морале да изберат меѓу Мусават и АРФ во борбата да доминираат во најголемиот град во Закавказ. Така, советот од Баку бил вовлечен во националистичката борба меѓу Азербејџанците и Ерменците, обидувајќи се да го искористи еден народ против другиот.
Со оглед на тоа дека Баку произведувал 7 милиони тони нафта за една година (приближно 15% од глобалното производство на нафта), за време на Првата светска војна градот останал како главна цел на големите завојувани сили. Повеќето од нафтените полиња припаѓале на Азербејџанци. Помалку од 5 проценти на Ерменци, најголемиот дел од правата за производство/дистрибуција во Баку биле на странски инвеститори, најмногу Британци. На почетокот на 1918 година, Германија го префрлила генералот Фридрих Фрајхер Крес фон Кресенштајн од Синајско-палестинскиот поход со цел да ја основа германската Кавкаска експедиција за да го заземе Баку. Како одговор, во февруари 1918 година, Британците го испратиле генералот Лионел Данстервил со војници во Баку преку Енцели, за да го блокираат германскиот потег и да ги заштитат британските инвестиции.
1.2 Демографија и вооружени групи
Пред Првата светска војна, населението на Баку, вклучително и подножјето Бајлоф, Белиот град, нафтените полиња и соседните села, изнесувало над 200.000 кое било распоредено на следниов начин: 74.000 привремени мигранти од различни делови на Русија, 56.000 Азери домородци од градот и округот, 5,000 Персиски Ерменци, 6.000 Евреи, 4.000 Волшки Татари, 3.800 Лезгини, 2.600 Грузијци, 5.000 Германци, 1.500 Полјаци и многу други националности со по помалку од 1.000. Азербејџанците го сочинувале мнозинството меѓу домородците и поседувале голем дел од земјиштето, вклучувајќи ги и нафтените полиња. Исто така, го сочинувале најголемиот дел од работната сила и малата трговска класа, и некои трговски и финансиски места. Нафтената индустрија најмногу припаѓала на мал број странски капиталисти.
Пред настаните во март 1918 година, главните вооружени групи во Баку имале 6.000 луѓе од остатоците на руската кавкаска армија која се повлекла од османлискиот фронт, околу 4.000 луѓе од ерменската милиција организирана под АРФ Дашнакцутиун, и недефиниран број на војници од кавкаската автономна коњаничка дивизија 1918.
2 Настани од 30 март - 2 април 1918 година
Кога персоналот на распуштената кавкаска автохтона коњаничка дивизија пристигнал во Баку на 9 март 1918 година, советот веднаш го уапсил својот командант, генерал Талишински. Овој потег предизвикал протести кај азербејџанското население, со повремени повици да се понуди вооружен отпор на Советскиот Сојуз. Според историчарот Фируз Каземзадех, Шахумјан можел да спречи крвопролевање, ако бил помалку импулсивен и тврдоглав. Само неколку дена претходно, Шахумјан добил телеграма од Ленин, во која бил советуван „да научи дипломатија“, но овој совет бил игнориран.
Конфронтацијата во март 1918 година била предизвикана од инцидентот со парабродот ''Евелина''. На 27 март 1918 година, педесет поранешни војници на кавкаската автохтона коњаничка дивизија пристигнале во Баку на тој брод со цел да присуствуваат на погребот на нивниот колега Мамед Тагиев, син на познатиот азербејџански нафтен магнат и филантроп, Хаџи Зејналабдин Тагиев. М. Тагиев бил убиен во пресметка од руско-ерменските сили во Ланкаран. Кога војниците се вратиле на бродот ''Евелина'' за да испловат од Баку на 30 март 1918 година, Советите добиле информација дека муслиманскиот екипаж на бродот бил вооружен и чекал сигнал да се побуни против Советскиот Сојуз. Иако извештајот немал основа, советот дејствувал по него, разоружувајќи го екипажот кој се обидел да се спротивстави. Други извори тврдат дека Азербејџанците биле вознемирени од зголемената воена сила на Ерменците во Баку и побарале помош од единиците на кавкаската автохтона коњаничка дивизија во Ленкоран. Нивното пристигнување предизвикало голема загриженост и кај болшевиците и кај Ерменците, а кога службениците биле испратени на пристаништето за да се обидат да откријат кои се нивните намери, тие биле вратени со пукање, а многу од нив биле ликвидирани. На крајот, овие новодојденци биле разоружани од посилна болшевичка сила, но кога на 1 април пристигнале повеќе единици на кавкаската автохтона коњаничка дивизија, според зборовите на МекДонел, „котелот во Баку зовре“. Никој не знае точно кој го испукал првиот истрел, но многу брзо Баку станал бојно поле, со ровови и барикади кои набрзина се подготвувале низ градот.
До 18 часот на 30 март 1918 година, Баку бил зафатен со борби. Советската страна, предводена од Шахумјан, сфатила дека започнува целосна граѓанска војна и дека нејзините сопствени сили биле недоволни против азербејџанските маси предводени од Мусават. Се нашле сојузници меѓу меншевиците, СР и Кадетите (десничарски либерали), кои ветиле дека ќе ги поддржат болшевиците како шампиони на „руската кауза“. Како одговор на ова, весникот ''Ачик Соз'' на Мусават додал дека додека болшевиците и меншевиците се бореле цела година, и двајцата се обединувале против Мусават дури и со Кадетите и Дашнаците. Весникот го припишувал таквиот сојуз на националните фактори и заклучил дека обидот на Советскиот Сојуз да предизвика „една националност против друга, наместо да води класна војна, беше трагична капитулација на демократијата“.
Утрото на 31 март, Азербејџанците кои се противеле на болшевичкото разоружување на Кавкаската автономна коњаничка дивизија одржале протести во Баку, барајќи да ги вооружат муслиманите. Азербејџанската болшевичка организација, Хуммет, се обидела да влијае врз спорот, предлагајќи оружјето земено од Кавкаската автохтона коњаничка дивизија да биде предадено на чување на Хуммет. Шахумјан се согласил со овој предлог, но попладнето на 31 март, кога претставниците на муслиманите се појавиле пред советското раководство во Баку за да го земат оружјето, во градот почнале да се слушаат истрели и советскиот комесар Прокофи Џапариџе одбил да го предаде оружјето. Тој соопштил на раководството на Хуммет дека „Мусават почнал политичка војна“. Разговорите нагло прекинале кога било пукано врз советските војници. Болшевиците ги обвиниле муслиманите за одговорност за инцидентот, ги прекинале преговорите и започнале непријателства. Подоцна Шахумјан признал дека болшевиците намерно користеле изговор да ги нападнат своите политички противници:
 Ерменците првично биле неутрални кога започнал муслиманскиот бунт против Советскиот Сојуз. Партијата Мусават предложила сојуз со Дашнаците, но била одбиена. Ерменското раководство ги повлекло своите сили во ерменските области на Баку и ја ограничило својата самоодбрана. Вечерта на 31 март, пукотниците од митралези и пушки во Баку се интензивирале во вистинска битка. Утрото на 1 април 1918 година, Комитетот за револуционерна одбрана на советот на Баку издало леток во кој пишувало:Принуден да бара поддршка или од муслиманскиот Мусават или од ерменскиот Дашнацутјун, Шахумјан, и самиот Ерменец, го избрал второто. По првичните престрелки на улиците, Дашнаците почнале да иницираат масакр, диво убивајќи ги воените елементи на Мусават и муслиманските цивили без милост или дискриминација и во Баку и во околните села.
Постоеле описи како силите на Дашнак ограбувале, палеле и убивале во муслиманските делови на градот. Според Питер Хопкирк, „Ерменците, гледајќи дека конечно ги имаа своите антички непријатели во бегство, сега беа излезени за одмазда“. Во областите Балахани и Рамани во Баку, мнозинството муслимански работници останале на своите места и ги избегнувале битките, додека селаните не биле преместени да им се придружат на антисоветските бунтовници. Персиските работници останале пасивни за време на борбите, одбивајќи да заземат страна. Левичарските муслимански лидери, вклучително и оние на СР и партијата Хуммет, како што биле Нариманов, Азизбеков, Буњат Сардаров и Кази-Магомед Агасиев, ги поддржувале советските сили. За време на битките, болшевиците одлучиле да употребат артилерија против азербејџанските станбени квартови во градот.
Попладнето на 1 април, муслиманска делегација пристигнала во хотелот Асторија. Комитетот за револуционерна одбрана им поставил ултиматум и побарал претставниците на сите муслимански партии да го потпишат документот пред да престане гранатирањето. Рано вечерта биле потпишани договорите и прекинало бомбардирањето. Сепак, борбите не престанале сè до ноќта на 2 април 1918 година, кога илјадници муслимани почнале да го напуштаат градот во масовен егзодус. До петтиот ден, иако голем дел од градот сè уште бил во пламен, целиот отпор престанал, оставајќи ги улиците преполни со мртви и ранети, речиси сите муслимани.
3 Жртви
Во мај 1918 година извештајот на ''Њујорк Тајмс'' пишувал дека „2.000 биле убиени, а 3.000 биле ранети во борбата меѓу Русите и Мусулманите“. Една подоцнежна публикација од 1919 година на ''Њујорк Тајмс'' објавила - веројатно цитирајќи азербејџански официјални лица - дека 12.000 луѓе биле убиени за време на настаните. Истиот извештај напишал дека, според азербејџанските претставници, болшевиците ги скршиле муслиманите со помош на Ерменците кои сакале да ги „избришат старите непријатели и да ги заземат нивните земји“. Изданието за тековна историја на Њујорк Тајмс од 1920 година ја користела истата бројка од 12.000 жртви.
Азербејџанската делегација на Париската мировна конференција во 1919 година го дала следното мислење за мартовските денови:
 Лидерот на советот во Баку, Степан Шахумјан, тврдел дека за два дена биле убиени повеќе од 3.000 луѓе од двете страни. Меѓутоа, во својата статија од октомври 1918 година за „Ерменски Хералд“ - публикација на Ерменскиот национален сојуз на Америка со седиште во Бостон - истакнатиот водач на АРФ Карекин Пастермаџијан потврдил дека биле убиени повеќе од 10.000 Азербејџанци и речиси 2.500 Ерменци.
Според Фируз Каземзадех:
 
4 Последици
По Мартовските денови, многу од преживеаните муслимани побегнале во Елизабетпол (Гања) во централен Азербејџан. Додека Азербејџански национален совет и Мусават ги прекинале своите активности на територијата на гувернерат Баку, левичарските политички групи на Азербејџан, како СР и Хуммет, имале корист од случувањата и станале ефективни водачи на азербејџанската заедница во Баку. Муслиманското социјалистичко биро апелирало до Комитетот за револуционерна одбрана да поправи некои од поплаките на муслиманите.
На 13 април 1918 година, за неколку дена по масакрите, болшевиците под водство на Степан Шахумјан ја прогласиле Бакуската комуна. Ова ново тело се трудело да ги национализира нафтените полиња во Баку, привлекувајќи го гневот на Британците, и ја формирало „Црвената армија на Баку“, недисциплинирана и лошо управувана сила составена најмногу од етнички Ерменци регрути. 26-те бакуски комесари не биле сите комесари и не биле сите болшевици; меѓу нив имало и многу етникуми: Грци, Летонци, Евреи, Руси, Грузијци, Ерменци и двајца од нив биле етнички азербејџански револуционери, Мешади Азизбеков и Мир Хасан Вазиров. Сепак, во азербејџанската психа, Бакуската комуна го симболизирала болшевичко-ерменскиот дослух роден од мартовскиот крвопролевање.
Мартовските денови од 1918 година имале огромно влијание и врз формулирањето на азербејџанските политички цели. Додека претходно азербејџанските лидери барале само автономија во рамките на рускиот домен, по масакрите извршени од болшевиците во Баку, тие повеќе не верувале во Руската револуција и се свртеле кон Османлиите за поддршка за постигнување целосна независност. Затоа, кога Демократската Република Азербејџан била прогласена на 28 мај 1918 година, нејзината влада веднаш испратила делегација во Истанбул за да разговара за можноста за отоманска воена поддршка за младата република. Отоманскиот триумвир, Енвер-паша, се согласил со азербејџанските барања и го задолжил својот брат Нуру-паша да формира османлиска воена единица, позната како Кавкаска армија на исламот, за да го врати Баку. Кога во јули 1918 година, османлиско-азербејџанската сила ја поразила „Црвената армија на Баку“ во неколку клучни битки во Централен Азербејџан, болшевичката моќ во Баку почнала да се распаѓа под притисок на руските социјалистички револуционери, дашнаците и британските агенти во градот. На 1 август 1918 година, Бакуската комуна била заменета со Центрокасписката диктатура, која очајно поканила британска експедициска сила од 1000, предводена од страна на генералот Лионел Данстервил во градот. Ова се покажало како залуден напор и, во лицето на огромната отоманско-азербејџанска офанзива, Данстерфорс побегнал и кавкаската армија на исламот влегла во главниот град на Азербејџан на 15 септември 1918 година.
Мартовските денови ги донеле на прв план основните тензии меѓу Ерменците и Азербејџанците. Помалку од шест месеци по масакрите во март, кога отоманско-азербејџанските сили влегле во Баку, градот западнал во хаос и речиси 10.000 Ерменци биле масакрирани. Специјалната комисија формирана од Ерменскиот национален совет (АНЦ) известила за масакрирани вкупно 8.988 етнички Ерменци, меѓу кои имало 5.248 ерменски жители на Баку, 1.500 ерменски бегалци од другите делови на Кавказ кои биле во Баку и 2.240 Ерменци чии трупови никогаш не биле пронајдени на улиците. Иако овие бројки биле собрани од Ерменскиот национален совет, а некои биле доведени во прашање, со оглед на општиот тек на настаните, веројатно не биле многу преувеличени.
Додека пробувале да избегаат од Баку среде османлиско-азербејџанската офанзива, болшевичките комесари биле пренесени со брод преку Каспиското Море во Красноводск, каде биле затворени од Социјал-револуционерната транскасписка влада, со наводна поддршка на Британците. Неколку дена подоцна, на 20 септември 1918 година, меѓу станиците Перевал и Ахча-Кујма на Транскасписката железница, 26 комесари биле убиени со стрелачки вод.
5 Анализа и толкувања
Според Мајкл Смит, муслиманите се соочиле со крупен пораз од Баку Совет проследен со „невоздржана бруталност на дашначките сили“. Додека после трагичните настани, Мусават ги користел за да поттикне национално сеќавање на болката, неговиот водач М.Е. Расулзаде дал анализа која изгледа дека ја одразувала суштината на извештаите на сведоците. Според мислењето на Расулзаде, болшевиците и нивните поддржувачи долго време се обидувале да го намалат влијанието на Мусават меѓу азербејџанските маси, а муслиманските елити се чувствувале фрустрирани и немоќни пред овој притисок. Мартовските денови биле насилна кулминација во овој напад на рускиот болшевизам против неподготвениот азербејџански народ.
5.1 Азербејџанска позиција
Лидерот на Мусават Мамед Амин Расулзаде во врска со мартовските денови навел:
 Во Советскиот Азербејџан, биле направени историски извештаи за Мартовски денови за да се поддржат активностите на Баку Совет и да се осуди Мусават како виновник за трагедијата. Советската историографија, исто така, се обидела да го потисне сеќавањето на масакрите во 1918 година и го испуштила фактот дека болшевиците ја искористиле ерменско-азербејџанската етничка конфронтација за да добијат моќ. Меѓутоа, во 1978 година, тогашниот водач на Советски Азербејџан, Хејдар Алиев се потсетил на заборавените мартовски денови во својот говор посветен на 100-годишнината од Степан Шахумјан на следниов начин: 
Точно дваесет години подоцна, како претседател на независниот Азербејџан, Хејдар Алиев издал декрет со кој ги опишал Мартовските денови како почеток на азербејџанскиот геноцид. Текстот на Претседателскиот декрет од 1998 година ги објаснил мартовските настани на следниов начин:
5.2 Советска позиција
Советскиот комитет на Баку за револуционерна одбрана издал проглас на почетокот на април во која ги објаснил настаните и нивните причини. Во соопштението се потврдил антисоветскиот карактер на бунтот и биле обвинети Мусават и неговото раководство за настаните. Во изјавата на Советот се тврдело дека имало внимателно поставен заговор од Мусават за соборување на советот во Баку и за воспоставување сопствен режим:
 
Шахумјан ги сметал мартовските настани за триумф на советската моќ на Кавказ:
 
Според американскиот историчар Тадеуш Свиетоховски, „во неговиот ентузијазам, Шахумјан веројатно не се сеќаваше дека во 1905 година тој самиот го обвини царството дека жнее придобивки од муслиманско-ерменските масакри. Сомнително е дека нему, наспроти Азербејџанците, се сугерирала каква било сличност“.
Јосиф Сталин, кој во тоа време бил болшевички народен комесар, во весникот „Правда“ изјавил дека ''мартовските денови'' се случиле како протест против Закавкаскиот комесаријат во Тбилиси:Цела Ерменија протестира против присвојувањето на самопрогласената „влада“ во Тифлис, барајќи оставка од пратениците на Сејмот. И центарот на муслиманите, Баку, цитаделата на советската моќ во Закавказ, го обедини околу себе целиот Источен Закавказ, од Ленкоран и Куба до Елизаветпол, со раце во раце ги потврдува правата на луѓето од Закавказ, кои со сите сили се обидуваат да одржат врска со Советска Русија.Виктор Серж во ''Првата година (Прва година) од Руската револуција'': „Советот во Баку, предводен од Шахумјан, во меѓувреме се поставуваше себеси за владетел на областа, дискретно, но непогрешливо. По муслиманскиот подем на 18 (30) март, тој мораше да воведе диктатура. Овој подем, поттикнат од Мусават, го постави татарското и турското население, предводено од нивната реакционерна буржоазија, против Советскиот, кој се состоеше од Руси со поддршка од Ерменците. Тие почнаа да се колат меѓу себе на улица. Повеќето од турските пристанишни работници (амбалот) или останале неутрални или ги поддржувале Црвените. Натпреварот го освоија Советите“
5.3 Ерменската позиција
Ерменскиот поглед на настаните од март 1918 година бил документиран во писмото напишано од страна на архиепископот Баграт до американската мисија во Баку. Писмото започнало со обвинување дека на Азербејџанците, како ученици на Турците и на Германците, не можело да им се верува. Отфрлајќи ја на тој начин азербејџанската верзија на настаните, Баграт изјавил дека битката ја воделе Мусаватот и Советскиот сојуз, а Ерменците останале неутрални. Надбискупот тврдел дека некои ерменски војници учествувале во борбите, но дека биле само изолирани поединци за кои Ерменскиот национален совет не можел да биде одговорен. Исто така тврдел дека Ерменците им дале засолниште на околу 20.000 муслимани за време на борбата.
Ерменците биле разгорени од глетката и жалните приказни на неколку стотици илјади бегалци кои успеале да стигнат до Закавказ, бегајќи пред османлиската армија. Следствено, кога руската армија се распаднала, Ерменците ја зачувале својата дисциплина против сите обиди на болшевиците и биле единствената сила на која сојузниците можеле да сметаат во југозападна Азија во текот на последната година од војната. Двата милиони Ерменци од Закавказ, дополнително со неколку стотици илјади бегалци од Отоманската Империја, издржале на својата лојалност кон Русија се додека Брест-Литовскиот договор не ги предал на Отоманската Империја. Потоа се преселиле со цел да формираат сопствена држава, која успеала да се одржи во периодот на анархија и глад што болшевизмот ги донел врз Руската империја. На Мировната конференција, говорејќи пред Советот на Десетте, М. Ахаронијан, делегат на Ерменската Република Кавказ, изјавил дека два и пол милиони Ерменци во Закавказ сакале да се спојат со Ерменците од Отоманската Империја за да формираат Голема Ерменија. Според Мајкл П. Кроасан, АРФ тргнал да се одмазди за прогонството и геноцидот што ги претрпеле Ерменците од Османлиите, а Тадеуш Свиетоховски споделува дека „ерменските историчари не ги објаснуваат политичките пресметки зад овој потег, кој требаше да предизвика ужасен излив на емоции“.
5.4 Други позиции
Според Фируз Каземзадех, Советите ги испровоцирале мартовските настани со цел да го елиминираат својот најстрашен противник - Мусават. Меѓутоа, кога советските лидери побарале помош од АРФ против азербејџанските националисти, конфликтот пораснал во масакр во кои Ерменците убивале муслимани без оглед на нивната политичка припадност или социјална и економска положба.
По истрагата, Научната служба на германскиот Бундестаг дошла до заклучокот дека, во специјализираната литература и новинарство, постојат различни извештаи за настаните, инцидентите и бројките на жртвите, што го отежнува веродостојниот извештај.
5.5 Меѓународно признание
На 27 март 2012 година, Сенатот на државата Њујорк ја усвоил првата законска резолуција J3784-2011 со која 31 март 2012 година се прогласил за Ден на сеќавање на Азербејџан. Одлуката била претставена од државниот сенатор Џејмс Алеси на иницијатива на членовите на Азербејџанското друштво на Америка и Азербејџанско-американскиот совет.
На 31 декември 2010 година, гувернерат Џим Гибонс, од американската држава Невада, го прогласил 31 март за Ден на сеќавање на масакрите на азербејџанските цивили во 1918 година, што станало првото такво признавање од страна на американската владина институција.
6 Поврзано
* Список на масакри во Азербејџан
* Демократска Република Азербејџан
* Септемвриски денови
7 Библиографија
*********