Фјодор Достоевски

Фјодор Михајлович Достоевски (|Фёдор Михайлович Достоевский; роден на 11 ноември 1821 година во Москва — починал на 9 февруари 1881 година во Санкт Петербург) — руски писател, раскажувач,есеист, филозоф, новинар и публицист . Тој бил дописен член на Санктпетербуршката академија на науките од 1877 година и претставува класичен писател на светската книжевност, а според УНЕСКО, еден од најчитаните писатели во светот.
Раните дела на писателот, како што е расказот „Записи од мртвиот дом“, придонеле за појавата на жанрот психолошка проза . Достоевски е централна личност на книжевниот реализам во 19 век, и тоа не само во Русија.
Тој бил осуден во случајот на Петрашевците на четири години тешка работа и ја отслужил казната во воениот град Омск .
По неговата смрт, Достоевски бил признат како класик на руската книжевност и еден од најдобрите романописци од светско значење, кој се смета за прв претставник на персонализмот во Русија. Делата на рускиот писател влијаело врз светската книжевност, особено врз делата на неколку добитници на Нобелова награда за литература, филозофите Фридрих Ниче и Жан Пол Сартр, како и врз развојот на разни психолошки доктрини и егзистенцијализмот; неговиот расказ од 1864 година „Записи од подземјето''“'' се смета за едно од првите дела на егзистенцијалистичката книжевност.
Најзначајните дела на Достоевски се прогласени за ремек-дела и ги вклучуваат романите од „Големото Петокнижје“ - „Злосторство и казна“ (1866), „Идиот“ (1869), „Бесови“ (1872), „Момче“ (1875) и „Браќа Карамазови“ (1880) . Тој напишал повеќе од 700 писма, од кои десетина се изгубени.
Голем дел од познатите дела на Достоевски се постојано екранизиранизи на филм или театар, а балетски и оперски продукции се поставувани на сцена.
1 Животопис
1.1 Рани години (1821–1837)
1.1.1 Семејството Достоевски
Семејството Достоевски потекнува од болјарот Данил Иванович Иртишчев (Ртишчев, Ртишчевич, Иртишчевич, Артишчевич, кој го добил имотот „Достоев“ во Поречската област на Пинскиот округ, северозападно од Пинск на 6 октомври 1506 година . Истражувачите на потеклото на семејството се речиси сигурни дека целата фамилија Достоевски се потомци на Данил Иртишчев . Според местните легенди, името „Достоевски“ потекнува од |dostojnik — достоинственик, близок до суверенитет. Жителите на селото од кое биле регрутирани слугите на принцот биле нарекувани „Достојники“ со извесен потсмев. Се имплицирало дека овие луѓе се „достојни“ за оваа служба . Во Брестската област во Белорусија, селото Достоево опстојува до денес. Според истражувачите, предок на Данил Иванович Ртишчев бил Татарецот Аслан-Челеби-мурза, споменат во историските извори, кој ја напуштил Златната орда уште во 1389 година и бил покрстен во православие од московскиот кнез Дмитриј Донски. Синот на овој Татар го добил прекарот Широка Уста, а неговите потомци станале Ртишчевци. Грбот на Ртишчев, на кој е прикажана полумесечина, шестоаголна ѕвезда и пар вооружени Татари, укажува на неправославното потекло на семејството .
Презимето „Достоевски“ конечно им било доделено на внуците на Данил Иванович, чии потомци на крајот станале типично благородништво на служба. Пинската гранка на Достоевски се споменувала во разни документи речиси два века, но со текот на времето била интегрирана во полско-литванската држава, губејќи го своето благородништво. Во втората половина на 17 век, семејството се преселило во Украина. Во исто време, бројот на споменувања на презимето во историските документи нагло се намалило. Истражувачите не пронашле јасна врска помеѓу писателот и основачот на семејството, Данил Иртишчев. Со сигурност е познато единствено дека директните предци на писателот живееле во Волин во првата половина на 18 век. За да се надмине генеалошкиот јаз од неколку генерации, истражувачите го користеле методот на реконструкција. Дури и за дедото на писателот, Андреј Григориевич Достоевски, нема прецизни податоци. Познато е дека е роден околу 1756 година во Волин, во семејство на малолетен благородник. Во 1775 година, тој се преселил со својот татко и браќа во Брацлавското Војводство, кое, по втората поделба на Полско-литванската Државна Заедница, станало дел од Руското Царство. Од 1782 година, Андреј Достоевски бил свештеник во селото Војтовци..
1.1.2 Родителите на писателот
Првиот Достоевски за кого постојат веродостојни податоци е таткото на писателот, Михаил Андреевич Достоевски . Според откриените документи, Михаил Достоевски бил роден во 1789 година во селото Војтовци , а во 1802 година влегол во теолошката семинарија во Шаргородскиот Николаевски манастир . Во август 1809 година, Александар I издал декрет за назначување на дополнителни 120 луѓе од теолошките академии и семинарии во Царската медицинско-хируршка академија . Михаил Достоевски успешно ги положил испитите и на 14 октомври 1809 година се приклучил на студентите по медицина финансирани од државата во московскиот огранок на академијата . За време на Патриотската војна од 1812 година, ученикот од 4-то одделение Достоевски најпрвин бил испратен „''да се грижи за болните и ранетите''“ , а подоцна се борел против епидемијата на тифус . На 5 август 1813 година, тој бил унапреден во лекар на 1-виот одред на Бородинскиот пешадиски полк , а на 5 август 1816 година, му бил доделен чин лекар на персоналот .
Во април 1818 година, Михаил Достоевски бил префрлен како болничар во воена болница во Москва , каде што, преку негов колега, наскоро ја запознал Марија Нечаева, ќерка на трговец од Третиот еснаф, Фјодор Тимофеевич Нечаев, кој потекнувал од старите занаетчии на градот Боровск во Калушката област . Занаетот на Нечаев со ткаенини цветал сè до француската инвазијата на Наполеон, по што трговецот го изгубил речиси целото свое богатство . Постарата сестра на Марија, Александра, која била во брак со богат трговец од прва класа од Првиот еснаф, Александар Куманин, подоцна одиграла голема улога во судбината на писателот .
На 14 јануари 1820 година, Михаил Достоевски и Марија Нечаева се венчале во црквата на Московската воена болница . На крајот на 1820 година, по раѓањето на својот прв син, Михаил, Достоевски се откажал од воената служба и од 1821 година се префрлил на работа во Маринската болница за сиромашни , и покрај скромните плати, кои, дури и според официјалните признанија, „''не ги наградуваат доволно нивните трудови и не одговараат на неопходните потреби на секоја личност за издржување себеси и своето семејство''“ . Главното правило на институцијата било дека „''сиромашните имаат најпрвин право''“ да добијат помош таму во кое било време од денот . Кога се преселиле во Божедомка (денешната улица Достоевски во Москва), Достоевски веќе очекувале проширување на своето семејство до крајот на есента .
1.2 Московско детство
Фјодор Михајлович Достоевски бил роден на 30 октомври 1821 година, во Москва, на улицата Новаја Божедомка, во десното крило на Маринската болница за сиромашни на Московскиот дом за најденчиња. Во „''Книгата на раѓања..''.“ на црквата „Свети Петар и Павле“ во болницата, имало запис кој гласел: „''Во куќата на болницата за сиромашни, на лекарот Михаил Андреевич Достоевски, му се родило бебе - син, Фјодор. Свештеникот Василиј Илин се молел за него''“ . Името Фјодор било избрано, според биографите, од името на неговиот дедо по мајка, трговецот Фјодор Тимофеевич Нечаев . Достоевски бил крстен на 4 ноември. Кумови биле лекарот по мајчина линија и дворски советник Григориј Павлович Маслович и принцезата Прасковја Трофимовна Козловска, дедото Фјодор Тимофеевич Нечаев и Александра Фјодоровна Куманина .
Половина век подоцна, Фјодор Михајлович се присетил: „''Потекнувам од руско и побожно семејство. Колку што знам за себе, се сеќавам на љубовта на моите родители кон мене''...“. Во семејството Достоевски, патријархалните обичаи строго се почитувале. Домашната рутина била подредена на службата на таткото. Во шест часот Михаил Достоевски се будел, правел утрински обиколки во болницата и ги посетувал пациентите во нивните домови. По дванаесет часот имало ручек со семејството, одмор и уште еден преглед во болницата. „''Во 9 часот навечер, ни порано ни подоцна, обично се поставуваше трпезариската маса, а по вечерата, ние момчињата стоевме пред иконата; читавме молитви и, откако ќе се збогувавме со родителите, си легнувавме. Овој вид забава се повторуваше секојдневно''“, се присетил Фјодор Михајлович. Најраните мемоари на писателот датираат од 1823-1824 година. Според сведоштвото на првиот биограф на Достоевски, Орест Фјодорович Милер, такво сеќавање било токму молитвата пред спиење пред иконите во дневната соба кога биле присутни гости. По раѓањето на неговата сестра Варвара кон крајот на 1822 година, Алјона Фроловна станала дадилка во семејството Достоевски, за која идниот писател имал најубави спомени: „''Таа нè одгледа и не негуваше сите нас, децата. Тогаш имаше околу четириесет и пет години, со јасен, весел карактер и секогаш ни раскажуваше толку прекрасни приказни''!“ Во делата на Достоевски, дадилката се споменува во романот „Бесови“. По раѓањето на Андреј во март 1825 година, семејството се преселило во левото крило на болницата. Новиот стан, според сеќавањата на Андреј, се состоел од две соби, ходник и кујна. Детската соба за постарите деца била „полутемна соба“, преграден заден дел од ходникот.
Според мемоарите на Андреј, како деца Достоевски слушале бајки за „Жар-птицата“, „Алјоша Попович“, „Сината брада“, приказни од „Илјада и една ноќ“, хомеровите Илијада и Одисеја. Достоевски бил во голема мера под влијание на делото на Николај Гогољ. На Велигден тие ги гледале Подновинските свечености со „кловнови, карневали, силни луѓе, Петрушки и комичари“. Во лето, се организирале семејни вечерни прошетки во Марина Рошча. Во неделите и празниците, Достоевски присуствувале на миса во болничката црква, а во лето, нивната мајка и децата заминувале во Троице-Сергиева лавра. Во детството на Достоевски, сестрата на неговата мајка, Александра Куманина, и нејзиниот сопруг ја посетувале куќата; неговиот дедо, Фјодор Тимофеевич Нечаев, и неговата втора сопруга, Олга Јаковлевна; и неговиот чичко, Михаил Фјодорович Нечаев. Пријатели на куќата биле првенствено колегите на неговиот татко и нивните семејства: управителот на Маринската болница, Фјодор Антонович Маркус, и семејствата на главниот лекар, Кузма Алексеевич Шчировски, и специјализантот во болницата, Аркадиј Алексеевич Алфонски. Многу од нив подоцна се појавиле во неговите дела и биле споменати во неостварените планови на писателот.
1.3 Почеток на обука
Домашниот живот на Достоевски го поттикнувал развојот на имагинацијата и љубопитноста. Подоцна во своите мемоари, писателот ги нарекол своите родители, кои се стремеле да се ослободат од обичното и секојдневното, „''најдобрите, најпрогресивните луѓе''“.. На семејните вечери во дневната соба, на глас се читале Карамзин, Державин, Жуковски, Пушкин, Полевој и Радклиф. Фјодор Михајлович подоцна особено го нагласил читањето на „''Историја на руската држава''“ од неговиот татко: „''Имав само десет години кога веќе ги знаев речиси сите главни епизоди од руската историја''“ . Марија Фјодоровна ги учела децата да читаат. Според мемоарите, децата почнале да учат рано: „''на четиригодишна возраст ги седнувале со книга и повторувале: „учете!“'' . Тие почнале со евтини популарни бајки за Бова Королевич и Јеруслан Лазаревич, приказни за Куликовската битка, приказни за шутот Балакирев и Ермак Првата сериозна книга од која децата научиле да читаат била ''„''“. Половина век подоцна, Достоевски успеал да најде публикација од своето детство, која подоцна ја „''негувал како света реликвија''“, велејќи дека оваа книга била „''една од првите што го погодиле во животот, сè уште бев речиси бебе''!“
Заедно со чинот на колегијален проценител, во пролетта 1827 година, Михаил Андреевич го добил правото на наследно благородништво; на 28 јуни 1828 година, Достоевски станале благородничко семејство, запишано во Дел III од генеалошката книга на благородништвото на Московската губернија, што им овозможило да стекнат сопствен имот, каде што големото семејство можело да ги поминува летните месеци. Во летото 1831 година, Михаил Андреевич, откако платил околу 30 илјади рубли во банкноти од заштедени и позајмени средства, го стекнал селото Дарово во округот Кашира во Тулската губернија, на 150 км од Москва. Земјиштето во оваа област било сиромашно, неговите единаесет селски домаќинства биле сиромашни, а куќата била мала, плетена, глинена помошна зграда со три соби. Поради преостанатите шест фарми во селото, кои му припаѓале на сосед, речиси веднаш избувнал спор, кој ескалирал во судски спор. Покрај тоа, во пролетта 1832 година, поради вина на еден од селаните, во Дарово избувнал пожар, од кој вкупните загуби изнесувале околу 9 илјади рубли. Подоцна, писателот се присетил: „''се покажа дека сè изгорело, сè до темел. Со првиот страв, мислевме на целосна пропаст''“. Распределбата на парите на погодените селани придонела за фактот дека до крајот на летото селото било изградено до темели, но дури во 1833 година била стекната спорната Черемошња, со хипотека на Дарово. Во летото 1832 година, децата за прв пат се запознале со рурална Русија. Домот на Достоевски се наоѓал во голема, сива липа во непосредна близина на брезовата шума Бриково, „''многу густа и со прилично мрачен и див пејзаж''“. Андреј Михајлович се присетил дека „''Федја ја сакал брезовата шума од самиот почеток''“ и дека „''селаните, особено жените, многу ги сакале''“. Впечатоците од ова патување подоцна биле одразени, особено, во романите „Бедни луѓе“, „Бесови“ и „Дневникот на писателот“.
По враќањето во Москва, Михаил и Фјодор ги започнале своите години на образование. Првично, нивниот татко планирал да ги испрати своите постари синови во Благородниот интернат на Московскиот универзитет, но се предомислил поради неговата преобразба во гимназија, каде што се практикувало телесно казнување. И покрај нетрпеливата, избувлива и барачка природа на Михаил Андреевич, во семејството Достоевски „''било вообичаено да се однесуваат кон децата многу хумано, тие никогаш никого не казнувале телесно''“. Постарите деца учеле со наставници. Божјиот закон, рускиот јазик, книжевноста, аритметиката и географијата ги предавал И.В. Хинковски, гостувачки ѓакон од Катеринскиот институт. Секој ден оделе на полупансион со Н.И. Драшусов, наставник од Институтот „Александар и Катерина“, кој им предавал на браќата француски. Таму, синовите на Драшусов, Александар и Владимир, предавале математика и лингвистика. Бидејќи Драшусов немал учител по латински, Михаил Андреевич „''ја купил латинската граматика на Бантишев''“ и, на есен и зима, „''почнал да учи латински со своите браќа Михаил и Фјодор секоја вечер''“. Михаил подоцна се присетил дека „''мојот татко, и покрај сета своја љубезност, бил исклучително баран и нетрпелив, а што е најважно, многу избувлив''“. Откако станале поголеми, Михаил и Фјодор можеле да доаѓаат во Дарово единствено во лето, на еден и пол до два месеци. Според пописот спроведен во тоа време, семејството Достоевски поседувале „''околу стотина селани и повеќе од петстотини десетини земја''“. Во 1833-1834 година, Достоевски се запознал со делата на Валтер Скот. Писателот подоцна признал дека ова му овозможило да ја развие својата „''имагинација и впечатливост''“, задржувајќи многу „''прекрасни и возвишени впечатоци''“. Според сеќавањата на Андреј Михајлович, најчесто го забележувал Фјодор како ги чита историските романи „Квентин Дарвард“ и „Вејверли, или пред шеесет години“.
1.4 Чермаков институт и смртта на мајка му
Во септември 1834 година, Фјодор и Михаил Достоевски се запишале во Чермаковиот институт кој се наоѓал на улицата Новаја Басманаја, кој се сметал за еден од најдобрите приватни образовни институции во Москва. Школарината била скапа, но трговското семејство Куманини им помагале. Дневната рутина во образовната институција била строга. Учениците со полн пансион се враќале дома единствено за време на викендите. Морале да станат во шест часот наутро, или во седум часот во текот на зимата; по молитвите и појадокот, учеле до дванаесет; по ручекот, повторно учеле од два до шест часот; од седум до десет часот, ги повторувале часовите, по што вечерале и си легнале. Целосниот курс се состоел од три часа, секој од нив траел 11 месеци. Предавале математика, реторика, географија, историја, физика, логика, руски, грчки, латински, германски, англиски, француски, калиграфија, цртање, па дури и танцување. Леонти Чермак се обидел да создаде илузија за семеен живот: „''тој јадеше на иста маса со своите ученици и се однесуваше љубезно кон нив, како кон свои синови''“, бил внимателен кон сите потреби на децата и се грижел за нивното здравје .
Според сеќавањата на оние кои студирале во тоа време, Фјодор Достоевски бил „''сериозно, замислено момче, русокос, со бледо лице. Малку се интересирал за игри: за време на рекреативните периоди, речиси никогаш не ги спуштал книгите, поминувајќи го остатокот од слободното време во разговори со постари ученици''“. Во зимата 1835 година, Достоевски наводно го доживеал својот прв напад на епилепсија.Меѓу наставниците во интернатот, Фјодор и Михаил особено го издвоиле нивниот наставник по руски јазик, Николај Иванович Билевич, кој „''едноставно станал нивен идол, бидејќи го паметеле на секој чекор''“. Билевич студирал истовремено со Гогољ, присуствувал на литературни собири, пишувал поезија и го преведувал Шилер. Според биографите на Достоевски, наставникот можел да го привлече вниманието на учениците кон актуелните литературни настани, делото на Гогољ, а Билевич, писателот, придонел Достоевски да почне да размислува за книжевноста како професија На семејните читања за време на викендите и во лето, тие продолжиле да ги читаат Державин, Жуковски, Карамзин и Пушкин. Наводно, од 1835 година па наваму, Достоевски се претплатил на списанието „''Библиотека за читање''“, во кое идниот писател прво ги читал „Дама пик“ од Пушкин, „Чичко Горио“ од Оноре де Балзак, делата на Виктор Иго и Жорж Санд, драмите на Ежен Скриб и други нови книжевни дела.
Во април 1835 година, Марија Фјодоровна заминала во Дарово со своите помлади деца. Првиот доказ за почетокот на нејзината сериозна болест се појавил во писмо од Михаил Андреевич од 29 април . Во тоа време, Михаил, Фјодор и Андреј се подготвувале за испити во интернатот . Во тој период можеле да доаѓаат во Дарово само еден месец во јули и август . По раѓањето на нејзината ќерка во јули, болеста на Марија Фјодоровна се влошила . Следното лето, 1836 година, било нејзиното последно во Дарово. На есен, Марија Фјодоровна се разболела целосно. Андреј Достоевски подоцна се присетил: „''од почетокот на новата година, 1837 година, состојбата на мајка ми се влошила многу, таа речиси никогаш не станувала од кревет, а од февруари па натаму целосно била прикована за кревет''“. Колегите лекари се обиделе да ѝ помогнат на сопругата на Михаил Андреевич, но ниту мешавините од лекови ниту советите на колегите не помогнале ; Марија Фјодоровна Достоевска починала, не доживувајќи 37 години. На 1 март била погребана на Лазаревските гробиша во Москва .
1.5 Младост
Во мај 1837 година, нивниот татко ги однел нивните браќа Михаил и Фјодор во Санкт Петербург и ги запишал во подготвителниот интернат на К. Ф. Костомаров за да ги подготви за прием во Главното инженерско училиште . Михаил и Фјодор Достоевски сакале да се занимаваат со книжевност, но нивниот татко верувал дека пишувањето нема да им обезбеди иднина на неговите постари синови и инсистирал на нивно примање во инженерското училиште, каде што службата по дипломирањето би ја гарантирала материјална благосостојба. Во „Дневникот на писателот“, Достоевски се присетил како, на пат кон Санкт Петербург, тој и неговиот брат сонувале само за поезија и поети; „''додека јас постојано пишував роман за венецијанскиот живот во мојот ум''“. Постариот брат не бил примен во училиштето. Помладиот брат учел со тешкотии, не чувствувајќи никаква привилегија за идна служба. Истата година, нивниот татко, со чин на колегијален советник, ја напуштил службата (за време на која бил награден со Орден на Свети Владимир, 4-ти степен – 1829 година и Орден на Света Ана, 2-ри степен – 1832 година ) и се населил во Дарово, каде што во 1839 година, под сè уште нејасни околности, починал.
Достоевски целото свое слободно време го посветувал на читање на делата на Хомер, Корнеј, Расин, Балзак, Иго, Гете, Хофман, Шилер, Шекспир, Бајрон и од руските автори, Державин, Лермонтов, Гогољ, а ги знаел речиси сите дела на Пушкин напамет. Според мемоарите на рускиот географ Пјотор Семенов-Тјаншански , Достоевски бил „пообразован од многу руски писатели од своето време, како што се Некрасов, Панаев, Григорович, Плешчеев, па дури и самиот Гогољ“ .
Инспириран од она што го прочитал, младиот човек започнал да ги прави своите први чекори во книжевната креативност во текот на ноќта. Во есента 1838 година, неговите соученици во Инженерскиот факултет, под влијание на Достоевски, организирале книжевен круг, во кој членувале И. И. Бережецки , Н. И. Витковски, А. Н. Бекетов и Д. В. Григорович. Во јуни 1839 година, Фјодор ја добил трагичната вест за ненадејната смрт на својот татко, која следела по мозочен удар предизвикан од судир со неговите сопствени селани .
По дипломирањето на колеџ во 1843 година, Достоевски се запишал како теренски инженер-втор поручник во инженерскиот тим на Санкт Петербург, но веќе на почетокот на летото следната година, откако решил целосно да се посвети на книжевноста, дал оставка и на 19 октомври 1844 година бил отпуштен од воена служба со чин поручник .
1.6 Први книжевни искуства
Додека сè уште бил ученик во училиштето, од 1840 до 1842 година, Достоевски работел на драмите „''Мери Стјуарт''“ и „''Борис Годунов''“, извадоци од кои му ги читал на својот брат во 1841 година. Во јануари 1844 година, Достоевски му пишал на својот брат дека ја завршил драмата „Евреинот Јанкел“. Овие први младешки дела не се зачувани. Кон крајот на 1843 година и почетокот на 1844 година, Достоевски го превел романот „''Матилда''“ од Ежен Си и, малку подоцна, романот „''Последниот од Алдините''“ од Жорж Санд, истовремено започнувајќи да работи на својот роман „Бедни луѓе“. И двата преводи останале недовршени. Во исто време, Достоевски пишувал кратки раскази кои никогаш не биле завршени. Помалку од една година пред неговото отпуштање од воена служба, во јануари 1844 година, Достоевски го завршил својот прв превод на руски јазик на романот „Евгенија Гранде“ од Балзак, објавен во списанието „''Репертоар и Пантеон''“ во 1844 година без да го наведе името на преведувачот. Кон крајот на мај 1845 година, амбициозниот писател го завршил својот прв роман, „Бедни луѓе“. Со посредство на Д. В. Григорович, Н. А. Некрасов и В. Г. Белински се запознале со ракописот „Бесниот Висарион“ кој првично го пофалил ова дело. Достоевски бил топло пречекан во кругот на Белински и станал познат пред објавувањето на романот од Н. А. Некрасов во јануари 1846 година. Сите започнале да зборуваат за „''новиот Гогољ''“. Многу години подоцна, Достоевски се присетил на зборовите на Белински во „Дневникот на писателот“:
Сепак, неговото следно дело, „Двојникот“ наишло на негодување. Според Д. В. Григорович, ентузијастичкото признавање и воздигнувањето на Достоевски „''скоро до ниво на гениј''“ отстапило место на разочарување и незадоволство. Белински го променил својот почетен поволен став кон писателот-аспирант. Критичарите на „''природната школа''“ саркастично пишувале за Достоевски како новосоздаден и непризнаен генијалец. Белински не успеал да ја процени иновацијата на „Двојник“, за кое М. М. Бахтин пишувал само многу години подоцна. Во расказот „Двојник“, аргентинскиот писател Хорхе Луис Борхес го опишал Достоевски како „рускиот мајстор“ кој „повеќе од сите останати навлегол во лавиринтите на словенската душа“.
Освен „''Бесниот Висарион''“, единствено амбициозниот и ветувачки критичар Валеријан Николаевич Мајков дал позитивна оценка за првите две дела на Достоевски. Блиската врска на Достоевски со кругот на Белински завршила со раскинување по судирот со Иван С. Тургенев на крајот од 1846 година. Во исто време, Достоевски конечно се скарал со редакцијата на „Современник“, претставувана од Н. А. Некрасов , и започнал да објавува во „''Отечествение записки''“ на А. А. Краевски.
Големата слава на Достоевски му овозможило значително да го прошири својот круг на познаници. Голем дел од неговите познаници станале прототипови за ликовите во неговите идни дела, додека други создаале долгогодишни пријателства, споделувале идеолошки ставови и книжевни и новинарски врски. Во јануари-февруари 1846 година, Достоевски, на покана на критичарот В. Н. Мајков, присуствувал на книжевниот собир на Николај А. Мајков , каде што се запознал со Иван А. Гончаров . Алексеј Николаевич Бекетов, со кого Достоевски учел на Инженерското училиште, го запознал писателот со своите браќа. Од крајот на зимата до почетокот на пролетта 1846 година, Достоевски станал член на книжевниот и филозофскиот круг на браќата Бекетови (Алексеј и Андреј и Николај), во кој биле вклучени поетот А. Н. Мајков, критичарот В. Н. Мајков, А. Н. Плештејев , пријателот и доктор на писателот С. Д. Јановски, Д. В. Григорович и други. Во есента истата година, членовите на овој круг организирале „здружение“ со заедничко домаќинство, кое постоело до февруари 1847 година. Во кругот на нови познаници, Достоевски пронашол вистински пријатели кои му помогнале на писателот повторно да се пронајде себеси по расправијата со членовите на кругот на Белински. На 26 ноември 1846 година, Достоевски му пишал на својот брат Михаил дека неговите добри пријатели Бекетови и други „''го излекувале со своето друштво''“ .
Во пролетта 1846 година, А. Н. Плештејев го запознал Достоевски со Михаил Петрашевски, обожавател на Шарл Фурје.Но, Достоевски почнал да ги посетува „Петоците“ на Петрашевски од крајот на јануари 1847 година, каде што главните прашања што се разговарало биле слободата на печатење, промените во правните постапки и еманципацијата на кметовите. Меѓу групата Петрашевски имало неколку независни кругови. Во пролетта 1849 година, Достоевски го посетувал книжениот и музичкиот круг на Сергеј Дуров, составен од учесници на „Петоците“ кои се разликувале од Петрашевски по политичките ставови. Во есента 1848 година, Достоевски го запознал Николај А. Спешев, самопрогласен комунист, околу кого наскоро се собрале седуммина од најрадикалната група Петрашевски, формирајќи посебно тајно друштво. Достоевски станал член на ова друштво, чија цел била да создаде нелегална печатница и да спроведе револуција во Русија Во кругот на С. Ф. Дуров, Достоевски неколку пати го прочитал забранетото „''Писмо од Белински до Гогољ''“. Набргу по објавувањето на „Бели ноќи“, рано наутро на 23 април 1849 година, писателот, заедно со многу членови на Петрашевски, бил уапсени поминал 8 месеци во затвор во Петропавловската тврдина. Истрагата за случајот Петрашевски останала несвесна за постоењето на „Седумте“ на Спешев. Ова станало познато многу години подоцна од мемоарите на поетот А. Н. Мајков, по смртта на Достоевски. За време на испрашувањата, Достоевски ѝ дал на истрагата минимум инкриминирачки информации.
На почетокот на својата книжевна кариера, младиот Достоевски повеќе страдал од вишок идеи и заплети отколку од недостаток на материјал. Делата од првиот период на Достоевски припаѓале на различни жанрови:
* хумористична приказна - „Роман во девет букви“ (создаден во 1845 година, објавен во 1847 година) * физиолошки есеј - фељтони на „Петербуршската хроника“ (1847)
* раскази - „Господин Прохарчин“ (1846) , „Ползунков“ (1848) , „Чесен крадец“ (1848) * Трагикомичните раскази „Жената на другиот маж“ и „Љубоморниот сопруг“ биле објавени како две одделни раскази во 1848 година, а за објавувањето на првите собрани дела во два тома во 1860 година биле споени под насловот „Чуждата жена и мажот под креветот“ * Божиќна приказна - „Елка и свадба“ (1848) * раскази - „Господарката“ (1847) , „Слабото срце“ (1848) , „Бели ноќи“ (1848)
* роман - епистоларниот роман „Бедни луѓе“ (1846); „Неточка Незванова“ бил создаден во 1848-1849 година како образовен роман, кој не бил завршен поради апсење, а подоцна бил преработен во расказ објавен во 1866 година
Во Алексеевскиот Равелин, Достоевски ја напишал приказната „Малиот херој“ (1849) . Многу од креативните потфати и идеи на младиот писател нашле поширок израз во неговите последователни дела. Романот „Бедни луѓе“ е признат како најдобро дело од овој период .
1.7 Прогонство
Достоевски ги негирал обвиненијата поднесени против него, но судот го прогласил за „''еден од најважните криминалци''“ за читање и „''за непријавување на распространување на кривично писмо за религијата и владата од писателот Белински''“ . На 13 ноември 1849 година, Воената судска комисија го осудил Ф. М. Достоевски на лишување од сите имотни права и „''смртна казна со стрелање''“ . На 19 ноември, смртната казна на Достоевски била поништена со заклучок на Генералниот ревизорат „''поради неконзистентност на неговата вина со осуденото лице''“ и го осудил на осум години тешка работа . На крајот на ноември, царот Николај I, по одобрувањето на казната подготвена од Генералниот ревизорат за Петрашевците, го заменил осумгодишниот затвор на Достоевски со четири години тешка работа, проследено со воена служба како војник .
На 3 јануари 1850 година на парадниот терен пред Семјоновскиот плоштад, на гардата на Петрашевците им била прочитана пресудата „''смрт со стрелачки вод''“ со меч скршен преку главата, по што следело одложување на погубувањето и помилување. За време на лажното погубување, помилувањето и изрекувањето казна во форма на тешка работа биле објавени во последен момент. Еден од осудените на смрт, Николај Григориев, полудел. Чувствата што Достоевски можеби ги доживеал пред неговото погубување се одразени во еден од монолозите на кнезот Мишкин во романот „Идиот“. Најверојатно, политичките ставови на писателот почнале да се менуваат додека сè уште биле во Петропавловската тврдина, додека неговите религиозни ставови се темелеле на светогледот на православието. Така, членот на Петрашевците, Ф. Н. Лвов, се сетил на зборовите на Достоевски упатени до Спешев пред неговото јавно погубување на парадниот терен на Семјоновскиот плоштад: „''Nous serons avec le Christ''“ (Ќе бидеме со Христос), на што тој одговорил: „''Un peu de poussière''“ (Грст прашина). Во 1849 година, Достоевски, вмешан во случајот Петрашевски, бил протеран во Сибир.
За време на краткиот престој во Тоболск од 9 до 20 јануари 1850 година, на пат кон местото на тешка работа, сопругите на протераните декабристи Ж. А. Муравјов, П. Е. Аненков и Н. Д. Фонвизин договориле средба помеѓу писателот и другите членови на групата Петрашевци кои биле пренесени и, преку капетанот Смолков, им дале на секој од нив по едно Евангелие со пари (10 рубли) дискретно залепени во корицата. Достоевски го чувал својот примерок од Евангелието целиот свој живот како реликвија. Достоевски ги поминал следните четири години на тешка работа во Омск. Освен Достоевски, само уште еден руски писател од 19 век, Н. Г. Чернишевски, поминал низ суровата школа на тешка работа. Класифициран како еден од најопасните осуденици, Достоевски имал оковани раце и нозе сè до неговото ослободување. Му било дозволено единствено да ја чита својата Библија од Новиот завет. Покрај нападите, имал хемороиди, ослабел и „''го горела треска, треперел и чувствувал премногу топло или премногу ладно секоја вечер''“. Мирисот на тоалетот ја преплавувал целата зграда, а малата бања морала да биде доволна за повеќе од 200 луѓе.
Достоевски повремено бил испраќан во воената болница, каде што читал весници и романи од Дикенс, а таму писателот можел тајно да пишува во таканаречениот „Сибирски тефтер“ („''мојот казнен тефтер''“ како што го нарекол ). Бил почитуван од повеќето други затвореници, но презиран од некои полски политички затвореници поради неговиот руски национализам и антиполски чувства. Впечатоците од неговото време поминато во затвор подоцна биле одразени во расказот „Записи од мртвиот дом“. На Достоевски му биле потребни години за да ја надмине непријателската отуѓеност кон себе како благородник, по што затворениците почнале да го прифаќаат како еден од своите. Првиот биограф на писателот, О. Ф. Милер, верувал дека казненото ропство станало „''лекција за популарната вистина за Достоевски''“. Во 1850 година, извадоци од романот „Бедни луѓе“ и позитивна рецензија за него биле објавени во полското списание „Варшавска библиотека“. Првата медицинска дијагноза за неговата болест како епилепсија која датира од времето на писателот во казнено ропство, како што е очигледно од приложеното сведоштво на лекарот Ермаков кон петицијата на Достоевски за оставка од 1858 година упатена до Александар II.
По ослободувањето од затвор на 14 февруари 1854 година, Достоевски го замолил Михаил да му помогне финансиски и да му испрати книги од Џамбатиста Вико, Франсоа Гизо, Леополд фон Ранке, Георг Вилхелм Фридрих Хегел и Имануел Кант. Достоевски поминал околу еден месец во Омск, каде што се запознал и се спријателил со Чокан Валиханов , иден познат казахстански патник и етнограф .
Околу ноември 1854 година, тој се сретнал со баронот Александар Егорович Врангел, обожавател на неговите книги, кој присуствувал на лажмптп погубување. Двајцата изнајмиле куќи во Козачката градина надвор од Семипалатинск. Врангел забележал дека Достоевски „''изгледал мрачно. Неговото болно, бледо лице било покриено со пеги, а русата коса му била кратко потстрижена. Имал малку повисока висина од просечната и ме гледал интензивно со своите остри, сиво-сини очи. Како да се обидувал да погледне во мојата душа и да открие каков човек сум''.“ Кон крајот на февруари 1854 година, Достоевски бил испратен како војник во 7-миот сибирски линиски баталјон во Семипалатинск. Таму, напролет истата година, тој започнал љубовна афера со Марија Дмитриевна Исаева, која била во брак со локалниот службеник, Александар Иванович Исаев, кој бил голем пијаница. По некое време, Исаев бил префрлен на позицијата чувар на кафеана во Кузнецк. На 14 август 1855 година, Фјодор Михајлович добил писмо од Кузнецк дека сопругот на М. Д. Исаева починал по долго боледување .
По смртта на царот Николај I на 18 февруари 1855 година, Достоевски напишал песна за лојалност посветена на неговата вдовица, царицата Александра Феодоровна. Благодарение на петицијата на командантот на посебниот сибирски корпус, генералот пешадија Г. Х. Гасфорт, Достоевски бил унапреден во подофицер во согласност со клаузулата од наредбата на министерот за војна во врска со манифестот од 27 март 1855 година, со која се означува почетокот на владеењето на Александар II и доделувањето привилегии и услуги на голем број осудени криминалци. Надевајќи се на помилување од новиот цар Александар II, Фјодор Михајлович му напишал писмо на својот стар познаник, херојот на одбраната на Севастопол, генерал-аѓутантот Едуард Иванович Тотлебен, барајќи од него да се заложи во негово име кај царот. Ова писмо било доставено во Санкт Петербург од пријателот на писателот, баронот Александар Јегорович Врангел, кој ги објавил неговите мемоари по смртта на Достоевски. Е. И. Тотлебен, на личен прием кај царот, обезбедил одредено помилување. На денот на крунисувањето на Александар II, 26 август 1856 година, било објавено помилување за поранешните Петрашевци. Сепак, Александар II наредил писателот да биде ставен под таен надзор сè додека неговата доверливост не биде целосно осигурана. На 20 октомври 1856 година, Достоевски бил унапреден во поручник.
На 6 февруари 1857 година, Достоевски се оженил со Марија Исаева во руска православна црква во Кузњецк . Една недела по свадбата, младенците заминале во Семипалатинск и останале четири дена во Барнаул со П. П. Семјонов, каде што Достоевски доживеал епилептичен напад Спротивно на очекувањата на Достоевски, нивниот семеен живот бил несреќен и на неа ѝ било тешко да се справи со неговите напади. Опишувајќи ја нивната врска, тој напишал: „''Поради нејзиниот чуден, сомнителен и фантастичен карактер, дефинитивно не бевме среќни заедно, но не можевме да престанеме да се сакаме; и колку повеќе бевме несреќни, толку повеќе се приврзувавме еден кон друг''“. Тие живееле претежно одвоено. Во 1859 година тој бил ослободен од воена служба поради влошено здравје и му било дадена дозвола да се врати во Европска Русија, прво во Твер, каде што го сретнал својот брат за прв пат по десет години, а потоа во Санкт Петербург.
Помилувањето за Достоевски (т.е. целосна амнестија и дозвола за објавување) било објавено со царскиот декрет од 17 април 1857 година, според кој правата на благородништвото биле вратени и на декабристите и на сите браќа Петрашевци. Периодот на затворање и воена служба бил пресвртница во животот на Достоевски: од сè уште недефиниран „''трагач на вистината во човекот''“ тој се претворил во длабоко религиозен човек, чиј единствен идеал до крајот на животот бил Исус Христос. Сите три „лојални“ песни на Достоевски („''За европските настани во 1854 година''“, „''На 1 јули 1855 година''“, „''За крунисувањето и склучувањето на мирот''“ ) не биле објавени за време на животот на писателот. Првото објавено дело на Достоевски по казнената робија и егзилот бил расказот „Малиот херој“ („Отечественние записки“, 1857, бр. 8), кој се случил по целосна амнестија. Во 1859 година биле објавени расказите на Достоевски „Дедовиот сон“ (во списанието „Руское слово“) и „Селото Степанчиково и неговите жители“ (во списанието „Отечественние записки“) .
1.8 По врската
На 30 јуни 1859 година, на Достоевски му била издадена привремена карта со која му било дозволено да патува во Твер, а на 2 јули писателот го напуштил Семипалатинск . Кон крајот на декември 1859 година, Достоевски, неговата сопруга и неговиот посвоен син Павел се вратиле во Санкт Петербург , но тајниот надзор врз писателот не престанал сè до средината на 1870-тите. Достоевски бил ослободен од полицискиот надзор на 9 јули 1875 година .
Во 1860 година, била објавена двотомна збирка од делата на Достоевски . Меѓутоа, бидејќи неговите современици не биле во можност соодветно да ги оценат расказите „Дедовиот сон“ и „Селото Степанчиково“, на Достоевски му требало второ високопрофилно литературно деби, а тоа било објавувањето на „Записи од мртвиот дом“ (првпат објавено во целост во списанието „Време“, 1861-1862). Ова иновативно дело, чиј прецизен жанр книжевните научници сè уште не биле во можност да го достигнат, ги запрепастило читателите во Русија. За неговите современици, „Записите“ претставувале откровение. Пред Достоевски, никој не ја допрел темата за прикажување на животот на осудениците . Само ова дело било доволно писателот да го заземе своето заслужено место и во руската и во светската книжевност. Според Александар Херцен , во „Записи од мртвиот дом“, Достоевски се појавил како рускиот Данте, кој се спуштил во пеколот. А. И. Херцен ги споредил „Записите“ со фреската на Микеланџело „Страшниот суд“ и се обидел да го преведе делото на писателот на англиски јазик, но поради сложеноста на преводот, објавувањето не било извршено.
Од почетокот на 1861 година, Фјодор Михајлович му помогнал на својот брат Михаил да го објави своето книжевно и политичко списание, Време , по што браќата почнале да го издаваат списанието Епоха во 1863 година. Следните дела од Достоевски се појавиле на страниците на следните списанија: „Понижени и навредени“ (1861) , „Записи од мртвиот дом“, „Глупав настан“ (1862) , „Зимски записи за летните впечатоци“ (1863) и „Записи од подземјето“ (1864) . Соработката во списанијата „Време“ и „Епоха“ го означила почетокот на новинарската активност на Достоевски, а заедничката работа со Николај Н. Страхов и Аполон А. Григориев придонела за развојот на браќата Достоевски на позициите на почвеничество.
Во летото 1862 година, Достоевски го направил своето прво патување во странство, посетувајќи ги Германија, Франција, Англија, Швајцарија, Италија и Австрија. Иако главната цел на патувањето била да се побара лекување во германските бањи, во Баден-Баден писателот се зафатил со уништувачка игра рулет и постојано имал потреба од пари. Достоевски дел од своето второ патување во Европа го поминал во летото 1863 година со млада, еманципирана жена, Аполинарија Суслова
(„пеколна жена“ според писателката), која ја запознал и во 1865 година во Висбаден. Љубовта на Достоевски кон А.П. Суслова, нивниот сложен однос и приврзаноста на писателот кон рулетот се одразени во романот „Коцкарот“. Достоевски ги посетил казината во Баден-Баден, Висбаден и Хомбург во 1862, 1863, 1865, 1867, 1870 и 1871 година. Писателот играл рулет за последен пат во Висбаден на 16 април 1871 година, кога, откако изгубил, засекогаш ја победил својата страст за коцкање. Достоевски ги опишал своите впечатоци од своето прво патување во Европа и своите размислувања за идеалите на Големата француска револуција — „Слобода, еднаквост, братство“ во серија од осум филозофски есеи насловени како „Зимски белешки за летните впечатоци“. Писателот „''нашол инспирација и сила во своите париски и лондонски впечатоци''“ „''за да се прогласи за непријател на буржоаскиот напредок''“. Размислувањата на писателот за буржоаската цивилизација во „Зимски белешки за летните впечатоци“ ги антиципираат историските и социолошките проблеми на „Големото Петокнижје“, чија филозофска основа, според дефиницијата на научникот на Достоевски Аркадиј Семенович Долинин беше напишана во „Записи од подземјето“.
„Записи од подземјето, кои означиле нова етапа во развојот на талентот на Достоевски, требало да станат дел од големиот роман „''Исповед''“, чија нереализирана идеја се појавила во 1862 година. Првиот дел од филозофската исповед на херојот, „Подземје“, бил напишан во јануари и февруари, а вториот („Приказна за влажниот снег“) - од март до мај 1864 година. Во приказната, Достоевски дејствува како иноватор, исполнувајќи го расудувањето на „''човекот од подземјето''“
со голема убедлива моќ. Оваа „заклучливост“ ја наследиле Расколников, Ставрогин и браќата Карамазови во монолозите на последователните романи на „Големото Петокнижје“. Таквиот начин, необичен за современиците, станал основа за погрешно идентификување на ликот со авторот. Поседувајќи го својот концепт за корист, „''откако се откажал од почвата и народните принципи''“, „подземниот парадоксалист“ води полемика не само со теоријата за „рационален егоизам“ на Н. Г. Чернишевски
. Неговите аргументи се насочени и против рационализмот и оптимизмот на просветителите од 18 век (Русо и Дидро), и против поддржувачите на различните кампови на социо-политичката борба од почетокот на 1860-тите. „Записи од подземјето“ е сигурен дека „живиот живот“<ref>«„Живеење живот“ е концепт вообичаен во литературата и новинарството од 19 век, првпат употребен од Достоевски во „Записи од подземјето“ како контрапункт на логиката, рационалноста и математичката природа на рационалистичките теории, како еден вид протест против нивелирањето и елиминирањето на индивидуалноста. Во „Злосторство и казна“ од Разумихинин, тоа е „живиот процес на животот“, додека во нацртите на Ставрогин за „Бесови“, тоа се „извори на живиот живот“. Во „Момче“, Версилов ја дискутира „големата идеја“ како извор на „живиот живот“, аргументирајќи се со „идејата на Ротшилд“. Видете: не може да се пресмета со формулата „2 x 2 = 4“. Херојот на „Записи од подземјето“, кој себеси се нарекува „''антихерој''“ на последните страници од приказната, е поблиску до филозофските идеи на Кант, Шопенхауер и Штирнер за слободната волја - „''сопствена, слободна и неограничена желба''“ пред сè . - и ја носи својата програма на екстремен индивидуализам и скептицизам до нејзиниот логички екстрем. Во исто време, за големо изненадување на Достоевски, тезата за „''потребата од вера и Христос''“ не била одобрена од цензорите. Сликата на „''излишниот човек''“ кој го изгубил контактот со луѓето била резултат на долгогодишно размислување на Достоевски и продолжило да го мачи до крајот на неговиот живот. Многу од идеите на авторот во „Записи од подземјето“ биле развиени во последователните романи, почнувајќи со „Злосторство и казна“.
Во 1864 година, починале сопругата и постариот брат на писателот. Во овој период, социјалистичките илузии од неговата младост (засновани на европските социјалистички теории) биле разбиени, а кај писателот се формирала критичка перцепција за буржоаско-либералните вредности. Размислувањата на Достоевски на оваа тема подоцна ќе бидат одразени во романите „Големото петокнижје“ и „Дневникот на писателот“.
1.9 Процутот на креативноста
Помеѓуеѓу најзначајните дела на писателот, книжевните научници го вклучуваат уникатниот моно-журнал за филозофско и литературно новинарство во руската и светската книжевност, „Дневникот на писателот“ и таканареченото „Големо Петокнижје“ , кој ги вклучува најновите романи:
* Злосторство и казна (1866),
* Идиот (роман) (1868),
* Бесови (роман) (1871–1872),
* Момче (роман) (1875),
* Браќа Карамазови (1879–1880).
1.9.1 „Злосторство и казна“ и „Коцкар“
Во февруари 1865 година, шест месеци по смртта на неговиот брат, објавувањето на „''Епоха''“ престанало. Преземајќи ја одговорноста за долговите на „''Епоха''“ и доживувајќи финансиски тешкотии, Достоевски бил принуден да се согласи со тешките услови на договорот за објавување на неговите собрани дела со издавачот Ф. Т. Стеловски и заочнал да работи на романот „Злосторство и казна“. Од 1865 до 1870 година, Стеловски објавил комплетна збирка од делата на Достоевски во 4 тома, која била завршена во тоа време. Создавањето на „Злосторство и казна“ започнало во август 1865 година во странство. Преживеан е нацрт на писмото на писателот од 10 (22) до 15 (27) септември 1865 година до М. Н. Катков, во кое е прикажан заплетот на речиси завршената приказна и се предлага нејзино објавување во списанието „Руски гласник“, привлекувајќи најмалку 500 нови претплатници на списанието и за кое Катков му испратил аванс на Достоевски во Висбаден. Во ова писмо до Катков, Достоевски ја опишал содржината и главната идеја на приказната. „''Психолошки приказ на едно злосторство''“ за еден млад човек, студент исклучен од универзитетот, кој живеел во екстремна сиромаштија, кој „од ''лекомисленост и колебање во своите концепти подлегнал на некои чудни „незавршени“ идеи''“. „''Тој решил да убие една старица, титуларна советничка која позајмува пари со камата“, со цел да ги усреќи мајка си и сестра си. Потоа, можел да дипломира на универзитет, да оди во странство и „да го помине целиот свој живот чесен, цврст и непоколеблив во исполнувањето на својата „хуманитарна должност кон човештвото''“.
„Овде се одвива целиот психолошки процес на злосторството. Нерешени прашања се појавуваат пред убиецот, неочекувани чувства го мачат неговото срце. Божјата вистина и земскиот закон преовладуваат и тој завршува принуден да се самооткаже. Принуден, за да може да загине во тешка работа, но во исто време повторно да се придружи на човештвото; чувството на изолација и одвоеност од човештвото, кое го почувствувал веднаш по извршувањето на злосторството, го мачи постојано. Законот на вистината и човечката природа го земаат својот данок, убивајќи ги неговите убедувања, дури и без отпор. Самиот криминалец одлучува да прифати мачење за да се искупи за своето дело.“
Заплетот наведен во писмото до Катков станало синтеза на раните, нереализирани планови на писателот. Постоењето на главната филозофска идеја за иднината „Злосторство и казна“ било потврдено со запис во дневникот на А. П. Суслова од 17 септември 1863 година: „...некој Наполеон вели: „Уништете го целиот град““. Во писмо до својот пријател од Семипалатинск, Баронот А. Е. Врангел, на 28 септември 1865 година, Достоевски напишал: „''Во меѓувреме, приказната што ја пишувам сега ќе биде, можеби, подобра од сè што сум напишал, ако ми дадат време да ја завршам''“[1]. На почетокот на ноември, по враќањето во Санкт Петербург, Достоевски продолжи да работи на приказната, која наскоро прерасна во роман. Во писмо од Санкт Петербург до А. Е. Врангел на 18 февруари 1866 година, Достоевски напишал: „На крајот на ноември, голем дел беше напишано и готово; сè изгорев; сега можам да го признаам тоа. Ни мене не ми се допадна. Новата форма, новиот план ме однесоа и почнав одново“. Приказната била раскажана во прво лице. На романот му била додадена социјална позадина - репликата на Мармеладов од идејата за приказната „Пијани“, на херојот му било дадено името Раскољников, нарацијата била раскажана од гледна точка на авторот за да се даде веродостојност на описот на психологијата и да се открие напнатиот внатрешен живот на главниот лик. Нова, суштински ревидирана и проширена верзија на романот „Злосторство и казна“, објавена во списанието „Руски гласник“ во 1866 година, била создадена од декември 1865 до декември 1866 година.
Првите поглавја му биле испратени на М. Н. Катков директно во канцеларијата за пишување на конзервативното списание „Руски весник“, каде што биле објавени во јануари и февруари 1866 година, додека последователните поглавја биле печатени број по број. Достоевски можел да го заврши романот до крајот на годината. Сепак, според строгите услови на „драконскиот договор“ , под закана од губење на авторските права и авторските права врз своите публикации во текот на 9 години во корист на издавачот Ф. Т. Стеловски, писателот морал да достави нов необјавен роман до 1 ноември 1866 година. Достоевски бил во временска криза, кога било физички невозможно да се напише нов роман во толку краток рок. Сосема случајно, пријателот на писателот, Александар Миљуков дошол на помош; за да ја забрза работата на романот „Коцкар“ , ја пронашол најдобрата стенографка, Ана Григориевна Сниткина .
Романот бил создаден за 26 дена . Од 4 до 29 октомври, Ана Григориевна го запишала текстот од диктат во станот на писателот во куќата на И. М. Алонкин во Санкт Петербург на аголот на Малаја Мешчанска и Столјарна улица , а не во Баден-Баден, како што „потврдува“ натписот под барелефот на Достоевски: „''Романот „Коцкар“ е напишан тука''“. Можеби не е случајно што писателот го избрал ова место, каде што се случиле настаните опишани во расказот „Штос“ на Михаил Лермонтов и каде што „живеел“ Родион Раскољников. Набргу по предавањето на ракописот на романот „Коцкар“ на издавачот, на 8 ноември 1866 година, Достоевски ѝ предложил брак на Ана Григориевна . На 15 февруари 1867 година, во катедралата Света Троица се одржала венчавката на Достоевски и А. Г. Сниткина. М. Н. Катков платил богато за романот „Злосторство и казна“, но за да ги спречи доверителите да ги конфискуваат парите, писателот заминал во странство со својата нова сопруга. Патувањето е одразено во дневникот што сопругата на писателот, Ана Григориевна, започнала да го води во 1867 година. На пат кон Германија, двојката застанала неколку дена во Вилнус .
Романот „Злосторство и казна“ добил и критички и популарно признание. Тој останува еден од највлијателните и најчитаните романи во руската книжевност, и понекогаш е опишан како ремек-дело на Достоевски..
1.9.2 „Идиот“
Романот „Идиот“ бил напишан во странство. Достоевски започнал да работи на него во септември 1867 година во Женева, продолжил таму до крајот на мај 1868 година, потоа го напишал во Вевеј и Милано, а го завршил во Фиренца на 17 јануари (29) 1869 година . Достоевски ја истакнал главната идеја на романот во писмо од Женева до А. Н. Мајков од 31 декември 1867 година (12 јануари 1868 година): „''Една идеја ме мачеше долго време, но се плашев да направам роман од неа, бидејќи идејата е премногу тешка и не сум подготвен за неа, иако идејата е доста примамлива и ја сакам. Оваа идеја е да прикаже една сосема прекрасна личност''. ''Според мене, ништо не може да биде потешко од ова, особено во наше време''“ . „Идиот“ е едно од најсложените дела на Достоевски . Трагедијата на романот се наоѓа во фактот што „Принцот Христос“ (Мишкин, омилениот херој на писателот ) не успева никого да усреќи мешајќи се во судбините на другите ликови и не успева да ги победи непријателските сили на кои самиот станува жртва .
1.9.3 „Бесови“
Откако го завршил романот „Идиот“, Достоевски го зачнал епот „Атеизам“ (1869–70), подоцна менувајќи го неговиот наслов во „''Животот на еден голем грешник''“ . Овој план никогаш не бил реализиран, но делови од идејата биле реализирани во 1870–72 година за време на подготвителната работа за романот „Бесови“, во 1874–75 година додека го пишувал романот „Момче“ и во 1878–80 година додека го создавал романот „Браќа Карамазови“ . Во август 1869 година, писателот започнал да ја пишува приказната „Вечниот маж“ , чиј текст бил испратен три месеци подоцна за објавување во списанието „Зарја . Во есента истата година, Достоевски истовремено работел на други нереализирани планови кои подоцна ќе станат дел од романот „Бесови“; поточно, ликот на еден од нив, Картузов, бил отелотворен во ликот на Капетанот Лебједкин. Забелешките на писателот од овој период се значајни: „''Сè е кратко, во стилот на Пушкин, од самиот почеток, без психолошки суптилности, со кратки фрази. Учење да се пишува''“ .
Романот „Бесови“ (1871-1872) ги одразува жестоките полемики на Достоевски со револуционерна Русија: и со нечаевистите („децата“ - нихилисти од генерацијата „бесови“) и со либералите („татковците“), кои до одреден степен биле одговорни за почетокот на теророт. Според зборовите на Достоевски од писмата до Н. Н. Страхов од 9 октомври (21) и 2 декември (14) 1870 година, идејата за антинихилистички роман се појавила кон крајот на 1869 година. Писателот започнал директно да работи на „Бесови“ во јануари 1870 година во Дрезден, што го потврдуваат подготвителните материјали за романот. Во март 1870 година, Достоевски му пишал на Н. Н. Страхов дека наскоро ќе заврши еден тенденциозен памфлетски роман. „''Нихилистите и вестернизаторите бараат последен удар''“. Еден ден подоцна, писателот му пишал на А. Н. Мајков: „''Она што го пишувам е тенденциозно; сакам да се изразам пострасно. (Сега нихилистите и вестернизаторите ќе викаат дека сум ретрограден!) Но, по ѓаволите, ќе го кажам до последен збор''“ Работата на романот значително застанала во летото, кога моќната слика на Ставрогин, кој станал клучен лик на „Бесови“, почнала да зазема централно место. Потоа концептот на делото бил радикално ревидиран, а политичкиот памфлет бил комбиниран со трагичниот роман. Процесот на создавање на „Бесови“ му чинело на Достоевски повеќе труд од кое било друго негово дело.
Бегајќи од доверителите, Достоевски бил принуден да помине четири години во странство. На 8 јули 1871 година, по четиригодишен престој во Европа, Достоевски и неговото семејство се вратиле во Санкт Петербург . Неговото враќање во Русија го означило материјално најповолниот период во животот на писателот и најсветлиот период на семејна среќа . Неговата втора сопруга, Ана Григориевна, го уредила животот на писателот, преземајќи го управувањето со семејните финансии, а од 1871 година па натаму, Достоевски засекогаш се откажал од рулетот. Овие години од неговиот живот биле многу плодни. Од 1872 година па натаму, семејството на писателот го поминувало летото во градот Стараја Руса во Новгородската област . За да го подобри своето здравје, Достоевски често патувал во Германија, во одморалиштето во Емс.
Во Русија, писателот продолжил да го пишува романот „Бесови“, кој го завршил во Санкт Петербург во втората половина на ноември 1872 година . Имало повеќе негативни критики за романот отколку позитивни. Бранејќи се од критичарите кои погрешно ја протолкувале идејата за романот „Бесови“, Достоевски објавил статија во „Дневникот на писателот“, насловена како „“ (1873), во која напишал дека не сите Нечаевци биле „''идиотски фанатици“, негодници, „чудовишта“ и „измамници“: „Не верувам во тоа, не сите; јас самиот сум стар „Нечаевец“.“''
1.9.4 „Дневник на писателот“
Достоевски имал склонетост кон новинарството уште од првиот период на неговото творештво, кога неговите фељтони „Петербуршка хроника“ биле објавени во 1847 година. По долгата принудна пауза од казнената робија и егзилот, желбата на писателот да фрли светлина врз актуелните прашања била реализирана преку објавувањето во списанијата „Време“ и „Епоха“. Во првото јануарско издание на неделното списание „Гражданин“ за 1873 година, објавено од В. П. Мешчерски , се појавил дел насловен како „Дневник на писателот“ , во кој Достоевски ја објаснил својата желба да го одрази сопствениот став кон актуелните настани со зборовите „''И јас ќе разговарам сам со себе... во форма на овој дневник. За што да се зборува? За сè што ме погодува или ме тера да размислувам''“ , ''кога хаосот, недостатокот на убедувања и „точките на акцент“, цинизмот преовладувале во постреформска Русија''. Н.К. Михајловски ја нарекол новата колумна коментар на романот „Бесови“, чие објавување и работата на Достоевски како уредник-издавач на „Гражданин“ им дало повод на критичарите да го обвинат писателот за реакционерни и ретроградни тенденции. Извршувањето на уредничките должности одземало многу време и труд, па писателот решил да ја напушти својата позиција и да премине на пишување на романот „Момче“. Последниот број на „Гражданин“ потпишан од Достоевски како уредник бил објавен на 15 април 1874 година .
Иновативна по форма и содржина, оваа публикација од еден автор се состоела од серија подлистоци, есеи, полемички белешки за актуелни прашања, книжевна критика и мемоари. „Дневникот на писателот“ станал првиот што објавил одговори на писма од читатели низ цела Русија и кратки дела од фикцијата: „Бобок“ (1873), „Момчето на Христовата елка“ (1876), „Селанецот Мареј“ (1876), „Стогодишникот“ (1876), „Кротка“ (1876) и „Сон на смешниот човек“ (1877). Во 1880 година бил објавен есеј за Пушкин. На страниците на моно-списанието, полемика меѓу подеднакво силни противници се водела во форма на дијалог, претставувајќи различни трендови во руската социо-литературна мисла: конзервативна (Руски свет, Руски гласник), либерална (Вестник Европа) и револуционерно демократска (Отечествене записки) . Авторот презентирал различни гледишта за современите настани и својот став кон нив. Потрагата по одговори на итни прашања од политичкиот, социјалниот и духовниот живот на Русија последователно продолжило во независни изданија на „Дневник на писателот“ за 1876, 1877, 1880 и 1881 година, во романите „Момче“ и „Браќата Карамазови“, како и во говорот за Пушкин во 1880 година. „Дневник на писателот“ уживал голема популарност, благодарение на што влијанието на неговиот автор врз јавното мислење се зголемило .
1.9.5 „Момче“
На барање на Н. А. Некрасов, Достоевски го доставил својот четврти роман од „Големото Петокнижје“ до списанието „Белешки на татковината“, каде што бил објавен во текот на 1875 година. Концептот на романот се обликувал за време на уредничката работа на писателот во списанието „Гражданин“ и бил поврзан и со новинарските дела објавени таму, со претходни нереализирани планови, како и со некои рани дела („Двојникот“, „Малиот херој“, „Белешки од подземјето“) и зрели романи („Идиот“, „Бесови“). Заедно со многу протагонисти од романите на „Големото Петокнижје“, насловниот лик од „Момче“ е носител на идејата. Поради оваа причина, книжевните научници ги нарекуваат „Злосторство и казна“, „Идиот“, „Бесови“, „Момче“ и „Браќа Карамазови“ идеолошки романи (термин првпат употребен од Б. М. Енгелхард. Херојот на романот, 19-годишен тинејџер, Аркадиј Макарович Долгоруки, се обидува да ја отелотвори „''идејата на Ротшилд''“ - „''целта не е материјално богатство, туку моќта''“. Во исто време, Достоевски сметал дека главната работа во делото не е тест на „идејата“ на Аркадиј Долгоруки за сила, туку неговата потрага по идеал. Заедно со темата за „''татковци и синови''“, рефлектирана во Бесови, темата за воспитувањето на детето доаѓа во преден план, поради што книжевните научници го класифицираат ова дело како образовен роман. На крајот од „Белешките“ (еден вид покајничка исповед), херојот пишува за непрепознатливата промена на „идејата на Ротшилд“: „''Но, овој нов живот, овој нов пат што се отвори пред мене е моја сопствена „идеја“, иста како порано, но во сосема поинаква форма, така што повеќе не може да се препознае''“.
1.9.6 Браќата Карамазови и Пушкиновиот говор
Во март 1878 година, Комитетот на Француското друштво на книжевни уметници го поканил Достоевски да учествува на Меѓународниот книжевен конгрес во Париз, под претседателство на Виктор Иго. На списокот на членови на Меѓународното литературно здружение, Достоевски ги предводел претставниците од Русија . Поради болест и смртта на неговиот син Алексеј на 16 мај, Достоевски не можел да присуствува на конгресот, кој се одржал на 30 мај (11 јуни) 1878 година .
Во зимата 1878 година, учителот на Големите војводи Сергеј и Павел, Димитриј Арсењев по барање на царот Александар II, се сретнал со Достоевски и го поканил писателот на вечера со големите војводи напролет. Достоевски не бил лично запознаен со Александар II, но присуствувал на три вечери со своите синови, Сергеј и Павел Александрович. На 21 март и 24 април 1878 година, Константин Бестужев-Рјумин присуствувал на вечерите на Големите војводи со Достоевски.. Третата вечера со Достоевски се одржала на 5 март 1879 година, како што известил големиот војвода Константин Романов. во неговиот дневник . На 16 декември 1880 година, Достоевски бил примен од наследникот и иден цар Александар III во Аничковскиот дворец.. Во текот на истите овие години, писателот се зближил со конзервативни новинари, издавачи и мислители и се допишувал со истакнатиот државник Константин Победоносцев, кого го познавал од 1872 година. Во пролетта 1878 година, Достоевски се заинтересирал за личноста на еден од основачите на рускиот космизам, Николај Ф. Фјдоров, чии идеи ги сметал „''како да се негови''“, и присуствувал на некои од предавањата на Владимир Соловјов „За Богочовештвото“. Размислувањата на писателот за филозофските идеи на Николај Фјдоров, кои му биле блиски, и проблемот на односот помеѓу природните и моралните принципи на човечката личност, допрени во читањата на Соловјов, ќе бидат одразени во „Браќа Карамазови“.
Кулминацијата на креативното и животно патување на Достоевски бил последниот роман од „големото Петокнижје“, „Браќа Карамазови“ , чија концепција се појавила во пролетта 1878 година, но била поврзана со нереализираните планови за обемните дела „''Атеизам''“ (1868-1869) и „''Животот на еден голем грешник''“ (1869-1870). Составен од 12 „книги“, романот ја раскажува приказната за почетникот Аљоша Карамазов, неверникот Иван Карамазов и војникот Дмитриј Карамазов. Првите книги ги претставуваат Карамазови. Главниот заплет е смртта на нивниот татко Фјодор, додека другите делови се филозофски и религиозни аргументи од отец Зосима до Аљоша.
Некои слики, епизоди и идеолошки мотиви од последниот роман на Достоевски имаат потекло од речиси сите негови претходни дела, почнувајќи со „Бедни луѓе“ и завршувајќи со „Дневникот на писателот“ и „Момче“. Првите груби белешки за романот „за децата“ („Браќата Карамазови“) се појавиле по 12 април 1878 година и биле насловени „Спомен“ (за романот). Писателот планирал да вклучи во заплетот настани од нереализираниот проект од 1874 година „''Драма. Во Тоболск''“ . Во јуни 1878 година, Достоевски поминал неколку дена со Владимир Соловјов во Оптинскиот манастир. Средбите со монасите влијаеле врз создавањето на ликот на старецот Зосима. Откако го поминал летото 1878 година во Стараја Руса, Достоевски и неговото семејство се вратиле во Санкт Петербург и на 5 октомври се населиле во стан на Кузнечни 5/2, каде што живеел до својата смрт на 28 јануари 1881 година . Овде, во 1880 година, писателот го завршил својот последен роман, „Браќа Карамазови“, кој бил објавен во списанието „Руски весник“ од февруари 1879 година (јануарски број). Во моментов, во станот се наоѓа Меморијалниот книжевен музеј на ФФјодор Достоевски.
На 8 јуни 1880 година, малку повеќе од шест месеци пред неговата смрт, Достоевски одржал познат говор на Дворјанското собрание, посветен на отворањето на споменикот на Пушкин во Москва .
Доживотната слава на писателот го достигна својот врв по објавувањето на „Браќа Карамазови“. Говорот на Пушкин го означил врвот на популарноста на Достоевски. Д.С. Мирски напишал: „''Овој говор предизвика задоволство какво што никогаш не е видено во историјата на руската книжевност''“ .
1.10 Болест
Достоевски страдал од епилепсија од 9-годишна возраст. Врз основа на проучување на бројни документи, кандидатот за медицински науки Михаил Давидов објавил статија за болеста на Достоевски во 2022 година (А. А. Шутов и Ју. В. Каракулова биле научни консултанти за статијата) . Давидов идентификувал четири фази од болеста на Достоевски :
*''Почетна'' (од летото 1831 до јуни 1839 година) - првите неконвулзивни манифестации на епилепсија;
*''Манифестирачка'' (од јуни 1839 до декември 1849 година) - десетина мали понапади, мали напади, халуцинации, фобии, феномени на деперсонализација и дереализација, феноменот на „дежа ву“, пароксизмални нарушувања на спиењето и дисфорија;
*''Прогресивна'' (1850 – декември 1859) – нагло зголемување на бројот и сериозноста на големите конвулзивни напади;
*''Фаза на целосен развој на болеста'' (1860 - јануари 1881) - значителна доминација на големи конвулзивни напади, зголемување на нивниот број и сериозност, оштетување на меморијата, дисфорија, појава на лесни и умерени епилептоидни карактерни црти.
1.11 Смрт и погреб
На почетокот на јануари 1881 година, за време на состанокот со Д. В. Григорович, Достоевски претчувствувал дека нема да ја преживее тековната зима . На 26 јануари (7 февруари) 1881 година, сестрата на писателот Вера Михајловна дошла во куќата на Достоевски за да го замоли својот брат да се откаже од својот дел од имотот во Рјазањ, кој го наследил од неговата тетка А. Ф. Куманина , во корист на своите сестри. Љубов Ф. Достоевска се присетила на бурна сцена со објаснувања и солзи, по која Достоевски започнал да крвари од грлото . Можно е овој непријатен разговор да станал поттик за влошување на неговата болест (емфизем).
Два дена подоцна, на 28 јануари 1881 година, на 60-годишна возраст, починал Фјодор Михајлович Достоевски. Дијагнозата била белодробна туберкулоза, хроничен бронхитис и мала количина на белодробен емфизем .
По веста за смртта на Достоевска, неговиот стан започнал да се полни со толпи луѓе кои дошле да се збогуваат со големиот писател. Меѓу оние кои се збогувале имало многу млади луѓе. Уметникот Иван Н. Крамској насликал посмртен портрет на писателот со молив и мастило , успевајќи да го пренесе чувството врежано во сеќавањето на А. Г. Достоевска: „''Лицето на починатиот беше мирно и се чинеше дека не умрел, туку спиеше и се смееше во сон на некоја „голема вистина“ што сега ја дознал''“ . Овие зборови на вдовицата на писателот потсетуваат на стиховите од говорот на Достоевска за Пушкин: „''Пушкин умре во целосен развој на своите сили и несомнено понесе со себе во гробот некоја голема тајна. А сега ја откриваме оваа тајна без него''“.
На 1 февруари 1881 година, Ф. М. Достоевски бил погребан на Тихвинските гробишта на Александро-Невската лавра во Санкт Петербург . На погребот на гробот на Достоевски зборувале Александар Палм, првиот биограф на писателот Орест Милер, Павел Гајдебуров, К. Н. Бестужев-Рјумин, Владимир Соловјов, Петар Биков учениците Д. И. Козирев, Павловски и други. Епитафот на надгробната плоча ги содржи зборовите од Евангелието според Јован:Вистина, вистина ви велам, ако пченичното зрно не падне во земјата и не умре, останува само; а ако умре, донесува многу плод (Јован 12:24), означено како епиграф на романот „Браќа Карамазови“. Пепелта на сопругата на писателот А. Г. Достоевска и нивниот внук Андреј Федорович (1908-1968) исто така почиваат таму<ref>Пепелта на А. Г. Достоевска била пренесена од Јалта од нејзиниот внук А. Ф. Достоевска и погребана во лаврата Александар Невски на 9 јуни 1968 година:.
И покрај славата што Достоевски ја стекнал на крајот од својот живот, неговата навистина трајна, светска слава дошла по неговата смрт. Фридрих Ниче, особено, признал дека Достоевски бил единствениот психолог од кого можел да научи нешто („Самракот на идолите“) и го опишал како „''меѓу најубавите потези на среќата во мојот живот''“.
2 Семејство
Ф. М. Достоевски немал деца од својот прв брак со Марија Димитриевна Достоевска (Исаева), кој траел седум години. Неговата втора сопруга, Ана Григориевна Достоевска, била родена во семејство на чиновник од Санкт Петербург. Според нејзино признание, таа го сакала Достоевски уште пред да се запознаат. Ана Григориевна станала сопруга на писателот на 20-годишна возраст, кратко по завршувањето на романот „Коцкар“. Во тоа време (крајот на 1866 - почетокот на 1867 година), Достоевски се соочувал со сериозни финансиски тешкотии, бидејќи покрај тоа што ги отплаќал долговите кон доверителите, го издржувал својот посинок од првиот брак, Павел Александрович Исаев, и му помагал на семејството на својот постар брат. Покрај тоа, Достоевски не знаел како да ракува со пари. Под овие околности, Ана Григориевна ја презела контролата врз финансиските работи на семејството, заштитувајќи го писателот од доверителите. По смртта на писателот, А. Г. Достоевска се присетила: „...''мојот сопруг бил во финансиски тешкотии целиот свој живот''“ . Достоевски го посветил својот последен роман, „Браќа Карамазови“, на својата сопруга. По смртта на писателот, Ана Григориевна собирала документи поврзани со животот и делото на Достоевски, работела на објавување на неговите дела и ги подготвувала своите дневници и мемоари за објавување.
Семејната лоза на писателот ја продолжил неговиот син, Фјодор Фјодорович Достоевски, кој се оженил со ќерката на П. Г. Цугаловски, Екатерина Петровна (1875-1958); во 1876 година, Достоевски ѝ пишал на својата сопруга од Емс: „''Феда го има мојот карактер, мојата едноставност. На крајот на краиштата, ова е можеби единственото нешто со кое можам да се пофалам''...“ . А. Г. Достоевска се присетила на Евангелието што му го дале жените на декабристите: „''Околу два часа пред неговата смрт, кога неговите деца дојдоа како одговор на неговиот повик, Фјодор Михајлович наредил Евангелието да му се даде на неговиот син Феда''“ .
* Ќерката Софија (1868-1868) е родена во Женева , каде што починала неколку месеци подоцна
* Ќерка Љубов (1869-1926) е родена во Дрезден * Синот Фјодор (1871-1922) е роден во Санкт Петербург * Синот Алексеј (1875-1878) е роден во Стараја Руса
Нивното прво дете, Софија, било зачнато во Баден-Баден и родено во Женева на 5 март 1868 година. Бебето починало од пневмонија три месеци подоцна, а Ана се сеќавала како Достоевски „''плачел како жена во очај''“. Софија била погребана на Гробиштата на кралевите, кои се сметаат за Женевски Пантеон. Гробницата подоцна била распуштена, но во 1986 година Меѓународното друштво на Достоевски донирало комеморативна плоча.
Семејната лоза на писателот ја продолжил неговиот син, Фјодор Фјодорович Достоевски, кој се оженил со ќерката на П. Г. Цугаловски, Екатерина Петровна (1875-1958); Во 1876 година, Достоевски ѝ пишал на својата сопруга од Емс: „''Феѓа го има мојот карактер, мојата едноставност. На крајот на краиштата, ова е можеби единственото нешто со кое можам да се пофалам''...“ . А. Г. Достоевска се присетила на Евангелието што му го дале жените на декабристите: „''Околу два часа пред неговата смрт, кога неговите деца дојдоа како одговор на неговиот повик, Фјодор Михајлович наредил Евангелието да му се даде на неговиот син Феда''“ .
Потомците на Фјодор Михајлович продолжуваат да живеат во Санкт Петербург . Во интервју за списанието „Итоги“, правнукот на писателот, Дмитриј Андреевич Достоевски (1945–2024), рекол дека се смета себеси за аматерски научник на Достоевски. Дмитриј Достоевски глумел во три филма („Момци“, „Патувањето на Достоевски“ и „Тајната служба на Неговото Височество“. Тој возел трамвај во Санкт Петербург за да ги посети историските места на Достоевски .
3 Филозофски и политички ставови
Новините на Фјодор Михајлович Достоевски во областа на поетиката се разгледуваат во монографии и статии од истражувачи на делото на писателот. Достоевски е писател-мислител кој настојува фактите од реалниот живот да ги генерализира, да ги сведе на општи принципи и да ги прикаже низ призмата на единствен поглед на светот. Секој поединечен настан тој настојува да го расветли од некое повисоко гледиште, од аспект на општата човечка психологија или како карактеристична појава на општетсвениот живот. Во секој роман, тој сака да каже нешто посебно, да изрази некоја своја идеја, така што секој негов роман може да се нарече роман со теза.
Достоевски изразувал религиозни, психолошки и филозофски идеи во своите дела. Неговите дела истражуваат теми како што се самоубиство, сиромаштија, човечка манипулација и морал. Психолошките теми вклучуваат сонување, првпат видено во „Бели ноќи“, и односот татко-син, почнувајќи од „Момче“. Повеќето од неговите дела прикажуваат визија за хаотичната социополитичка структура на современа Русија. Неговите рани дела го гледаат општеството (на пример, разликите меѓу сиромашните и богатите) низ призмата на литературниот реализам и натурализмот. Влијанијата на други писатели, особено евидентни во неговите рани дела, довеле до обвинувања за плагијат, но неговиот стил постепено станал поиндивидуален. По ослободувањето од затвор, Достоевски вклучил религиозни теми, особено оние на руското православие, во своето пишување. Елементи на готска фикција, романтизам, и сатира се видливи во некои од неговите книги. Тој често користел автобиографски или полуавтобиографски детали.
Сепак, неговата филозофија нема спекулативен карактер, туку е непосредно поврзана со стварноста. Иако во делата на Достоевски се нагласени идеолошките и мисловните елементи, тој е пред сè уметник кој, наспроти честите девијации во текот на кариерата, секогаш му останал верен на реалистичкиот метод изграден врз основа на гогољевата „натурална школа“. Неговите мисловни тенденции никогаш не можеле да ја уништат уметноста кај Достоевски, затоа што тој никогаш не бил потполно убеден во исправноста на своите идејни погледи, туку постојано се колебал и токму уметничкото чувство за стварноста го спречувало конечно да прифати определени идеолошки позиции.
Ф. М. Достоевски не студирал филозофија, не пишувал филозофски трактати и не тврдел дека е филозоф. Современиците на писателот не ги испитувале неговите дела од филозофска перспектива. Меѓутоа, денес, како што напишал американскиот истражувач Џејмс Сканлан, „''дури и најстрогиот критичар мора да признае дека Достоевски, и покрај неговата одвоеност од академската филозофија, бил еден од најфилозофските писатели''“ .
Во различни периоди од неговото делување, противниците на Ф. М. Достоевски ги толкувале неговите политички ставови како ретроградни, реакционерни, националистички, шовинистички, анахронистички, антисемитски. Ф. М. Достоевски станал познат како ретрограден и реакционер по објавувањето на неговиот роман „Бесови“, кога дел од образованата јавност ги поддржал ставовите на нихилистите, популистите и револуционерните демократи. Ова мислење било зацврстено со делото на Николај К. Михајловски „''Суров талент''“, чии епиграфи содржеле цитати од делата на Ф. М. Достоевски, кои сведочеле за погрешно толкување на нивната идеолошка ориентација .
Кентерберскиот архиепископ, Роуан Вилијамс, во интервју за руската служба на Би-Би-Си изјавил: „''Достоевски е ужасно незгоден автор за секој политичар, без разлика дали е лев или десен: тој секогаш ја отстранува секоја ароганција. И ова, според мене, е важно''“ .
3.1 Ставови за социјализмот
Достоевски подоцна ги нарекол своите политички ставови од времето на групата Петрашевци „теоретски социјализам“ во духот на Фурјеовиот систем. По неговото прво патување во европските земји во 1862 година, „''Достоевски станал противник на ширењето на универзалниот, паневропски прогресивизам во Русија''“, појавувајќи се во статијата „Зимски записо за летните впечатоци“ (1863) со остра критика кон западноевропското буржоаско општество, кое ја заменило слободата. Достоевски го исполнил концептот на Херцен за „''руски социјализам''“ со христијанска содржина. Достоевски ја отфрлил поделбата на општеството на класи и класната борба, верувајќи дека атеистичкиот социјализам не може да ja замени буржоазијата, бидејќи не е фундаментално различен од неа. Во списанијата „Време“, „Епоха“ и во „Дневникот на писателот“ Достоевски дозволил можност слободно да се изразат спротивставени мислења. Писателот се сметал себеси за полиберален од руските либерали:
3.2 Почвеничество
За време на животот на Достоевски, две струи на социјална и филозофска мисла - славофилството и западништвото - се натпреварувале во рамките на културните слоеви на општеството во врска со алтернативната опозиција помеѓу Русија и Западот. Суштината на овие струи била приближно следнава: приврзаниците на првата тврделе дека иднината на Русија лежи во нејзиниот национален карактер, православието и автократијата, додека приврзаниците на втората верувале дека Русите треба да ги имитираат Европејците во сè. Двете групи размислувале за историската судбина на Русија. Мал круг соработници на списанијата „Време“ и „Епоха“, заедно со Достоевски, имале своја независна позиција, изразена преку „почвеничеството“ .
Политичките ставови на Ф. М. Достоевски треба да се разгледуваат во рамките на теоријата за официјална националност (православие, автократија и националност). Политикологот Л. В. Пољаков го смета Ф. М. Достоевски за извонреден претставник на рускиот конзервативизам, а историчарот Александар Репников го припишува почвеничеството на Ф. М. Достоевски на славофилството и рускиот конзервативизам . Почвеничеството е најтемелно испитано во монографиите на полскиот политиколог Анджеј де Лазари и канадскиот историчар ''Вејн'' Даулер .
И покрај неговото противење на славофилството, самиот писател се сметал себеси за славофил кој се залагал за обединување на сите Словени (панславизам):„Јас сум во многу погледи чисто славофил, иако можеби не сум целосен славофил.“... „И конечно, за другите, славофилството, покрај ова обединување на Словените под водство на Русија, значи и опфаќа духовно соединување на сите оние кои веруваат дека нашата голема Русија, на чело на обединетите Словени, ќе му зборува на целиот свет, на целото европско човештво и на нејзината цивилизација, за својот нов, здрав и досега нечуен збор. Овој збор ќе биде изговорен за доброто и вистински за обединување на целото човештво во нов, братски, светски сојуз, чие потекло лежи во генијалноста на Словените, а особено во духот на големиот руски народ, кој толку долго страдал, бил осуден на молчење толку векови, но секогаш содржел во себе голема сила за идно разјаснување и решавање на многу горчливи и најфатални недоразбирања на западноевропската цивилизација. На овој дел од убедени и верувачки луѓе припаѓам“ - Достоевски Ф. М. „Дневникот на писателот“. 1877. јули-август. Глава 2. Исповеди на еден славофил
Тој се држал до пансловенска идеологија насочена кон Отоманското Царство и неговите територии во Европа. Во 1876 година, словенското население на денешна Југоисточна Србија надвор од Кнежевство Србија (независно од 1868 година) и од регионот каде била подоцна создадена Бугарија се кренало против своите отомански владетели, но бунтот бил задушен. Во тој процес, околу 12.000 луѓе биле убиени. Во своите дневници, тој ги презирал западњаците и оние кои биле против пансловенското движење. Оваа идеологија била делумно мотивирана од желбата да се промовира заедничко православно христијанско наследство, кое тој го сметал и за обединувачко, а воедно и за сила за заедничко ослободување.
Достоевски бил уверен дека крајот на светот ќе дојде во 1876 или 1877 година (тој дал конкретни предвидувања), кога ќе се случи последната битка меѓу доброто и злото, по што ќе следи владеењето на универзалното братство. Во својата збирка „Дневникот на писателот“, Достоевски ги толкувал Откровенијата како борба на поединци отелотворени во нации или народи. Тој верувал дека може да ги разбере карактерите на овие народи и да ги предвидил нивните постапки .Во 1860 година, Достоевски го вовел терминот „руска идеја“ . Филозофот Арсениј В. Гулига напишал: ''„Руската идеја на Достоевски е концептот на универзален морал отелотворен во патриотска форма“'' .
Достоевски ја опишал руската култура како заснована на длабоко православно разбирање на христијанството, а рускиот народ како народ-богоносец со посебен повик, кој е да му го покаже на човештвото религиозниот пат кон спасението и да го води по тој пат .
Достоевски ги поздравил реформите на Петар I, кои ја збогатиле руската култура со европски генијалци, и ги повикал Русија и Европа на мирно братство:Во 1879 година, во својот познат Пушкинов говор, Достоевски ја прогласил подготвеноста на Русите за „''повторно обединување со сите племиња на големата ариевска раса''“. Според Достоевски, ова претставувало руска „''универзалност''“ и „''братство''“ .
3.3 Апокалиптицизам
Тој предложил неколку верзии за исходот на историјата. Католицизмот (Франција), протестантизмот (Германија) и православието (Русија) ќе се борат меѓу себе; Русија ќе излезе како победничка од оваа борба; Христијанска Русија ќе се бори против силите на Антихристот, предводена од Папата; или христијанскиот принцип на љубовта ќе се соочи со „''еврејскиот принцип''“ на материјализмот, претставен од Бенџамин Дизраели, Англија и руската финансиска заедница, и самите Евреи. Кога оваа последна идеја почнала да преовладува во неговиот ум, Достоевски напишал дека Евреите, доколку имаат можност, ќе ги истребат Русите до последниот човек, како што направиле, според него, со хананските племиња во библиски времиња. Достоевски се смета за пример за тезата на Норман Кон дека апокалиптицизмот го поттикнува антисемитизмот. Од гледна точка на Достоевски, во последната битка помеѓу доброто и злото, Евреите најверојатно ќе бидат откриени како сила на злото .
Кога крајот на светот не дојде, Достоевски престанал да го објавува „Дневникот на писателот“ и го напишал својот најголем роман, „Браќа Карамазови“. Во него, Апокалипсата повеќе не се толкува како неизбежна, туку или метафорично или како непредвидлива .
3.4 Еврејско прашање
Прашањето за антисемитизмот на Фјодор Достоевски отсекогаш ги мачело неговите обожаватели, особено на Западот. Критичарите или ги минимизирале или ги оправдувале коментарите на Достоевски за Евреите, или ги отфрлувале неговите дела како антисемитски. Тие се изненадувале што автор кој толку целосно изразува сочувство за сите оние што страдаат и е посветен на христијанските идеи за љубов и милост, може да ги напушти овие верувања кога пишува за Евреите .
Негативните перцепции за Евреите и христијанското религиозно непријателство кон јудаизмот се изразени во фикцијата и новинарството на Достоевски. Тој имал негативен став кон „странските“ и „хетеродоксните“ вери, кои биле карактеристични одлики на современиот руски национализам. Писателот употребувал навредливи прекари: ''жидови'', ''жидки'', ''жидишки''. Сепак, генерално, до последните пет или шест години од животот на писателот, Евреите играле само мала улога во неговото размислување. Во поголемиот дел од својата фикција, Достоевски ги споменувал Евреите единствено како слики што помагаат да се нагласи некоја друга идеја. Со оглед на рускиот контекст од тоа време, неговите дела од 1860-тите не ги оправдуваат обвинувањата за антисемитизам. Сепак, во средината на 1870-тите, неговото размислување претрпело одлучувачка промена; од тогаш до неговата смрт во 1881 година, тој почнал да промовира антисемитски идеи, а неговите дела инспирирале многу други. Дури и според руските стандарди од своето време, Достоевски се издвојувал како особено остар критичар на Евреите. Оваа промена во ставовите е поврзана со неговите идеи за крајот на светот во 1876 или 1877 година, кога ќе се случи последната битка меѓу нациите или народите, а во оваа последна битка меѓу доброто и злото, Евреите ќе застанат на страната на злото .
Првиот еврејски лик во делото на писателот бил Исај Фомич Бумштеин („Записи од мртвиот дом“, 1861-1862), Евреин од Рига и осуденик, кого авторот го стилизирал како Јанкел од „Тарас Булба“ на Гогољ. Достоевски ги прикажал манирите, изгледот, молитвените ритуали и говорот на Исај потсмевливо и нељубезно. Писателот ги обдарил речиси сите Евреи во своите дела со негативни ликови, правејќи ги истовремено опасни и патетични, кукавички и дрски, лукави, алчни и нечесни. Достоевски се осврнал на антисемитските клишеа и клевети, вклучувајќи го и сквернавењето на иконата на Богородица од страна на преобратениот Евреин Љамшин во Бесови, и „правдата“ на обвинувањето на Евреите за ритуално пиење крв од христијански бебиња во „Браќа Карамазови“ . Сепак, во овој роман, како и во неговите претходни романи, Евреите практично немаат никаква улога .
Достоевски посветил значително внимание на еврејското прашање во своето новинарство. Во своето списание „Време“, писателот го поддржал законот од 27 ноември 1861 година, со кој се прошириле граѓанските права на Евреите со високо образование, и објавил одговор на антиеврејските говори на весникот „Ден“ од славофилот Иван Аксаков. Во новинарството на Достоевски од 1870-тите, еврејското прашање добило контрадикторен, претежно непријателски третман. Како и поголемиот дел од руските новинари од своето време, Достоевски ги обвинувал Евреите за постреформското уништување на руското селанство. Според него, Евреите претставувале ужасна опасност за Русија и нејзиниот народ економски, политички и духовно. Тој тврдел дека иако рускиот народ не ги мрази Евреите, самите Евреи ги мразат Русите и дека рестриктивните закони против Евреите не се ништо повеќе од самоодбрана на Русите угнетени од Евреите. Либерализацијата на политичкиот режим, според него, би довела до тоа „''Евреите да ја пијат крвта на народот''“. Достоевски пишувал особено негативно за образованиот Евреин, „''еден од оние што не веруваат во Бог''“ и кој ги отелотворува принципите на космополитизмот и либерализмот. Таквиот Евреин го поврзува еврејскиот гостилничар со Бендџмин Дизраели, чија антируска политика Достоевски ја припишува на неговото еврејско потекло. Писателот тврдел дека моќта на „''еврејската идеја''“ во светот го спречила решавањето на словенското прашање на Берлинскиот конгрес во корист на словенските народи, а не на Турците.
Откако во 1877 година добил писмо од Аркадиј Ковнер, во кое го обвинува писателот за антисемитизам, Достоевски повторно се осврнал на еврејското прашање истата година, посветувајќи му неколку поглавја во „Дневникот на писателот“. Тој напишал: „''Но, нивното 40-вековно постоење, како што велите, докажува дека ова племе поседува исклучително силна витална сила, која не можела, низ историјата, да не се развие во разни status in statu“ (држава во држави)''. Негативниот став на писателот кон Евреите се одразува во неговите писма од 1878 до 1881 година, каде што, забележувајќи го активното учество на Евреите во револуционерните и социјалистичките движења, тој тврди дека „Евреинот“ има корист од секое радикално превирање и слабеење на „''сè што не е еврејско''“. Во Германија, според него, „''еврејските шолји''“ се насекаде. Во советското издание („Писма. 1832-1881“, уредено и со белешки од А. Долинин, том 1-4, Москва-Ленинград, 1928-1959) овие пасуси биле изоставени .
Во исто време, писателот изразил збунетост од „тајната“ неуништливост на еврејскиот народ, преданоста на Евреите кон нивната религија и древна татковина. Тој ги перцепирал Евреите, нивната историја и нивното место во светот како религиозен феномен, а религиозната природа на јудаизмот, според него, не можела да се промени. „''Евреин без Бог е некако незамислив''“ .
Ставовите на Достоевски за еврејското прашање се поврзани со славофилските корени на неговиот поглед на светот и рускиот национално-религиозен месијанизам, кој е во спротивност со еврејскиот месијанизам. За Достоевски, постоењето на Евреите претставува предизвик за христијанството и, пред сè, за руското православие. Достоевски ги сметал Русите за единствен вистински богоносен народ, а постоењето на еврејскиот народ било живо побивање на неговите идеи. За разлика од „руската идеја“, Достоевски ја дефинирал „еврејската идеја“ како ''слепа, месојадна жед за лично збогатување, светски материјализам и неморал'' .
4 Лав Толстој и Фјодор Достоевски
.
Достоевски се смета за еден од најголемите и највлијателните романописци на Златното доба на руската книжевност. Лав Толстој се восхитувал на некои од делата на Достоевски, особено на „Записи од мртвиот дом“, која ја сметал за возвишена религиозна уметност, инспирирана од длабока вера и љубов кон човештвото
До крајот на 19 и почетокот на 20 век, големата слава на Иван С. Тургенев, кој дотогаш се сметал за најдобар руски писател, била засенета од подемот на Лав Толстој и Фјодор Достоевски, чии споредби предизвикале критики, а за кои Д. С. Мережковски страсно пишувал во својот книжевен есеј „''Толстој и Достоевски''“ . Со ретки исклучоци, читателите ги поделиле своите симпатии меѓу двајцата големи руски писатели. Николај А. Бердјаев, кој се сметал себеси за едно од духовните деца на Достоевски, пишувал за две структури на душата: „… ''едната е поволна за согледување на духот на Толстој, другата - за согледување на духот на Достоевски. А оние кои премногу го сакаат духовниот состав на Толстој и патот на Толстој, имаат тешкотии да го разберат Достоевски. Луѓето од типот на Толстој честопати покажуваат не само недостаток на разбирање на Достоевски, туку и вистинска аверзија кон Достоевски''“ . В. В. Вересаев, Андреј Бели, В. В. Набоков му дал предност на Л. Н. Толстој, што влијаело врз нивните проценки за делото на Достоевски: светлиот Толстој (жив живот) бил во контраст со мрачниот Достоевски (бања со пајаци, тарантула).
Иван А. Бунин го обожавал Лав Толстој и предложил Достоевски да се исфрли од бродот на современоста. Оваа место е во согласност со зборовите на Бунин цитирани од Ирин В. Одоевцев: „''Тој [Достоевски] нема описи на природата - поради недостаток на талент''“. Познато е дека Иван Бунин не го сакал Достоевски и го сметал за лош писател. Сепак, Галина Н. Кузнецова истакнала дека „''перцепцијата на Бунин за Достоевски била многу посложена отколку што може да изгледа од неговите зборови и не секогаш останувала негативна''“. Како доказ дека Достоевски не му бил непријател на Бунин, В. А. Туниманов ги цитира зборовите на Галина Кузнецова: „''Достоевски му е непријатен, туѓ на неговата душа, но тој ја препознава својата сила, самиот често вели: секако, прекрасен руски писател - сила! Широко се пишува дека не го сака Достоевски, но тоа е всушност само случај. Сето ова се должи на неговата страсна природа и страст за изразување''“.
Преводите на делата на Лав Толстој станале познати во Европа во текот на 1864 година, 20 години порано од делата на Фјодор Достоевски. Во 1908 година, Андре Жид напишал: „''Заедно со имињата'' на ''Ибзен и Ниче, треба да се спомене не името на Толстој, туку името на Достоевски, колку и да е голем, и можеби најзначајниот од тројцата''“ .
Темелна компаративна книжевна анализа на гигантите на руската проза дал марксистичкиот критичар Валеријан Переверцев во 1912 година . Значајно е што советскиот научник на Достоевски Георгиј М. Фридландер, на крајот на 20 век, продолжил да ги споредува овие два врва од историјата не само на руската, туку и на целата светска книжевност, два национални генијалци кои „''по уметничка моќ, длабочина и ширина на нивното репродуцирање на животот биле споредливи со Хомер и Шекспир''“ .
Според Григориј С. Померанц, Толстој и Достоевски ги изразувале „''расположенијата на подлабоките слоеви на Русија, жртвувани за напредокот''“ . Според мислењето на Г. С. Померанц, Иван Тургенев и Иван Гончаров припаѓале на либералното крило, кругот на списанието Современик на радикалното крило, а Толстој и Достоевски на русистичкото крило со популарна аверзија кон буржоаскиот напредок . Во своите романи, Достоевски и Толстој барале решение за злото во човечката душа, што е чекор напред во уметничкиот развој на човештвото .
5 Проценки на креативноста и влијание
5.1 Современици
Делото на Достоевски имало длабоко влијание врз руската и светската култура. Книжевното наследство на писателот се оценува различно во Русија и во странство. Времето покажало дека една од раните проценки на В. Г. Белински била точна: „''Неговиот талент [на Достоевски] е еден од оние што не се веднаш разбираат и препознаваат. Во текот на неговата кариера ќе се појават многу таленти што ќе бидат споредени со него, но на крајот ќе бидат заборавени токму кога ќе го достигне врвот на својата слава''“ . Уште при појавата на првиот роман на Достоевски, тој бил пречекан со блескави критики, а големиот критичар Белински напишал дека „никој од руските писатели така не ја почнал кариерата“, дека се работи за „необичен талент“ и дека се појавил новиот Гогољ.
Николај Н. Страхов го сметал главниот карактеристичен креативен квалитет на Достоевски за неговата „''способност за многу широка симпатија, способност да сочувствува со животот во неговите најниски претстави, увид способен да открие вистински човечки движења во душите искривени и потиснати, очигледно, до крај''“, способноста „''да го прикаже со голема суптилност''“ внатрешниот живот на луѓето, додека главните ликови во неговите дела се „''слаби луѓе, болни по дух од една или друга причина, достигнувајќи ги последните граници на опаѓање на духовната сила, до заматување на умот, до злосторство''“. Страхов ја нарекол постојаната тема на своите дела борбата „''помеѓу таа искра Божја што може да гори во секој човек и сите видови внатрешни заболувања што ги совладуваат луѓето''“ .
5.2 Пред 1917 година
Во 1905 година, уредникот на Рускиот биографски речник, Александар Половцов, напишал дека и покрај обемната книжевност за Ф. М. Достоевски, сеопфатната и непристрасна проценка на него како писател и личност е комплицирана од пропусти, контрадикторни проценки и ставови.
Димитриј П. Мирски, чии некои (но не сите) главни тези од статијата за Достоевски биле употребени 50 години подоцна од Владимир Набоков <ref>Половцов А. А., Достоевски, Фјдор Михајлович // Руски биографски речник: во 25 тома. — СПб.—М., 1896—1918. с. 669, „''се одликуваше со својата разноврсна ерудиција, острина на проценките, полемичка страст, што понекогаш водеше до субјективизам''“ , и го сметал Достоевски за многу сложена фигура и од историска и од психолошка гледна точка и ја истакнал потребата да се прави разлика „''не само помеѓу различни периоди од неговиот живот и различни линии на неговиот поглед на светот, туку и помеѓу различни нивоа на неговата личност''“ .
За време на животот на писателот, покрај поединечните издаваштва, биле објавени две собрани дела: двотомна збирка (1860) и четиритомна збирка (1865-70), кога „Записи од мртвиот дом“ се сметал за најдобро дело на Достоевски . Оваа оценка ја делеле и Л. Н. Толстој и В. И. Ленин . „Двојникот“, „Записи од мртвиот дом“ и „Идиот“ биле неразбирливи за неговите современици. Подоцна, во своето дело „Легендата за големиот инквизитор“ (1894) , В. В. Розанов пишувал за „Записите“ како камен-темелник на литературното дело на Достоевски, главна линија во неговиот поглед на светот. Единствениот критичар кој го разбрал идеолошкиот концепт на романот „Идиот“ бил противникот и идеолошкиот ривал на писателот Михаил Салтиков-Шчедрин .
Со текот на времето, „Злосторство и казна“ бил признат како најдобар роман . Во најзначајните статии на современите критичари на „рускиот јакобин“ Петар Н. Ткачов и теоретичарот на популизмот Николај К. Михајловски, сложените филозофски проблеми на „''Бесови''“ биле премолчени, а главното внимание било посветено на антинихилистичката насока на романот . Дури и пред објавувањето на „Бесови“, Достоевски предвидел дека ќе добие репутација на „ретрограден“. Оценката на писателот како ''реакционер'' цврсто се вкоренила во либералната, револуционерно-демократската, популистичката, а подоцна и во марксистичката критика , и се среќава кај современите автори. Зборовите на Роза Луксембург звучеле дисонантно во марксистичката критика; таа се согласувала со оценката на Достоевски како реакционер, но во исто време сметала дека основата на неговото дело не е реакционерна. По смртта на писателот, „Браќа Карамазови“ добиле повисоки пофалби. Дмитриј П. Мирски пишувал за четирите големи романи на писателот („Петокнижјето“ без романот „Момче“). Дури во втората половина на 20 век, научниците за Достоевски почнале да ги нарекуваат петте најпознати романи на писателот „големото Петокнижје“.
Некои либерални и демократски личности, особено лидерот на либералните популисти Николај К. Михајловски, двосмислено ја оцениле личноста на Достоевски. Во 1913 година, Максим Горки бил првиот што го опишал Достоевски како „''злобен гениј''“ и садомазохист.
Во 1912 година, В. Ф. Переверзев напишал дека, во однос на искреноста и вистината, оригиналноста и новината на содржината, уметничката вредност на делата на Достоевски е генерално призната , и ги поделил проценките за значењето на делото на Достоевски на три гледни точки врз основа на нивните најдобри претставници:
* Николај Константинович Михајловски: Ликовите на Достоевски се ментално болни и работа на психијатрите е да се справат со нив; делата на Достоевски немаат уметничка вредност.
* Димитриј Сергеевич Мережковски - Делата на Достоевски имаат пророчко, месијанско значење; хероите на Достоевски се гласници на новото човештво, но ние не сме во состојба да го разбереме значењето на делата на Достоевски.
* Висарион Г. Белински и Николај А. Доброљубов, хероите на Достоевски, претставуваат широко распространет општествен феномен, „''тие ни поставуваат голема општествена задача, барајќи да ја решиме и со мисла и со акција''“ .
Переверзев напишал: „''Михајловски целосно не успеа да ја разбере двојната природа на психата на хероите на Достоевски. Михајловски погрешно ја разбра природата на делото на Достоевски''“ . Н.К. Михајловски не успеал да ја процени сложеноста и оригиналноста на делото на Достоевски, го негирал хуманизмот на писателот, што го забележале В.Г. Белински и Н.А. Доброљубов, не ја видел иновацијата на реализмот во психологијата на „''големиот истражувач на срцето''“ и го сметал „''суровиот талент''“ за карактеристика на неговата лична психологија. Двосмислени проценки биле споделени од идеолошките противници на Достоевски - либерали, демократи, комунисти, фројдовци, ционисти, кога глобалното значење на делото на писателот не било оспорено: „''Достоевски е гениј, но''...“. По „''но''“ следела негативна идеолошка етикета. Вакви гледишта се среќаваат и денес.
За соодветно да се согледаат контрадикторните, меѓусебно исклучувачки проценки на авторитативни автори, мора да се земе предвид историската и политичката ситуација, како и посветеноста на одредена идеологија. На пример,Владимир Соловјов напишал дека Достоевски, пророкот, „''верувал во бесконечната моќ на човечката душа''“, а Георгиј Фридлендер го цитирал мислењето на основачот на социјалистичката реалистичка книжевност, Максим Горки, кој полемизирал со Достоевски против неговото „''неверување во човекот, неговото претерување со моќта на темната, „ѕверска“ природа генерирана кај човекот од моќта на сопственоста''“ .
Достоевски првпат бил спореден со Шекспир од страна на историчарот и страствен обожавател на писателот Јевгениј Тарле, кој го сметал рускиот писател за „''најголем уметник на светската книжевност''“. Откако одржал предавање под наслов „''Шекспир и Достоевски''“ на Руското собрание во Варшава во 1900 година, Е. В. Тарле и пишал на А. Г. Достоевска: „''Достоевски отворил такви бездни и бездни во човечката душа што останале затворени и за Шекспир и за Толстој''“ . Според теологот Роуан Вилијамс, Достоевски, романописецот, размислувал креативно, како Шекспир.
Голем број автори (С. Н. Булгаков во својот извештај „Руска трагедија“, М. А. Волошин, Вјачеслав Иванов во својот говор кој станал основа за статијата „Главниот мит во романот „Бесови“, В. В. Розанов) биле првите што зборувале за трагичната природа на делата на Достоевски. Во 1911 година, Вјачеслав Иванов вовел нов термин „''трагичен роман''“ во однос на романите на Достоевски, кој, заедно со споменатите автори, го користеле Д. С. Мережковски, И. Ф. Аненски, А. Л. Волински, А. В. Луначарски, В. В. Вересаев и други.
Веховитите и руските религиозни филозофи Николај Бердјаев , Сергеј Н. Булгаков, Владимир Соловјов, Георгиј Флоровски, Семен Франк и Лав Шестов биле првите што го привлекле вниманието кон филозофскиот правец на делото на Достоевски. Овие автори биле под влијание на идеите на Достоевски и, во своите статии и монографии, дадле најпозитивна оценка за делото на писателот во руската критика .
Недостатокот на академска аргументација е карактеристичен за сите автори кои го побиваат значењето на делото на Достоевски. Негативната оценка на делото на Достоевски во 19 и почетокот на 20 век била едноставно прашање на споменување на тешката болест на писателот, кога широко се верувало дека епилептичните напади предизвикуваат уништување на личноста. Главната грешка на оние кои го критикуваат делото на Достоевски е идентификацијата на авторот со ликовите во неговите дела, на што предупредил О. Ф. Милер, првиот биограф на писателот.
5.3 Советски период
Достоевски не се вклопувал во рамките на официјалната марксистичка книжевна критика, бидејќи се спротивставувал на насилните методи на револуционерна борба, проповедал христијанство и се спротивставувал на атеизмот. Ленин не сакал да губи време читајќи ги романите на писателот, но по познатата споредба со „''лошиот Достоевски''“, револуционерните книжевни научници биле принудени да ги следат упатствата на водачот. Во 1920-тите и 1930-тите, имало случаи на целосно отфрлање на Достоевски .
Марксистичко-ленинистичката книжевна критика не можела а да не го смета Достоевски за класен непријател, контрареволуционер. Но, дотогаш, делото на писателот станало широко познато и високо ценето на Запад. Во контекст на изградбата на пролетерска култура, револуционерната книжевна критика била принудена да го отфрли Достоевски или да го прилагоди неговото дело на барањата на идеологијата, додека молчела за итни, непријатни прашања .
Во 1921 година, Анатолиј Луначарски, во говор на прославата во чест на стогодишнината од раѓањето на Ф. М. Достоевски, го рангирал меѓу големите писатели и меѓу големите пророци на Русија: „''Достоевски не е само уметник, туку и мислител. Достоевски е социјалист. Достоевски е револуционер!...патриот''.“ Првиот народен комесар за образование на РСФСР го објавил откривањето на делови од романот „Бесови“ кои не биле објавени во доживотните изданија на Достоевски поради цензура: „Денес овие поглавја ќе бидат објавени“. Поглавјето „''Кај Тихон''“, кое радикално ја променило перцепцијата за ликот на Ставрогин и идеите на романот, било објавено како додаток на комплетната збирка на фикцијата на Ф. М. Достоевски во 1926 година.
Во октомври 1921 година, во Петроград, членовите на Слободното филозофско здружение широко ја прославиле 100-годишнината од раѓањето на Ф. М. Достоевски. На состаноците на здружението биле прочитани осум предавања во спомен на писателот (поточно, од Виктор Б. Шкловски, Арон Штајнберг и Иванов-Разумник). Но, марксистичката идеологија почнала да ги потчинува хуманистичките науки. Како дел од борбата против несогласувањето, религиозните филозофи кои претходно давале високи пофалби за делото на Достоевски биле принудени да ја напуштат земјата со филозофски пароброди, а центарот на студиите за Достоевски се преселил во Прага.
На 20 ноември 1929 година, А. В. Луначарски, во својот воведен говор на вечерта посветена на Ф. М. Достоевски, зборувал за најголемиот писател на руската книжевност и еден од најголемите писатели на светската книжевност, споменувајќи го достоевскизмот и споделувајќи ја оценката на В. Ф. Переверцев : ''Достоевски „беше, и покрај неговото официјално благородно потекло, претставник на разночинска Русија, претставник на буржоазијата. …Но, дали Достоевски е штетен? Во некои случаи, многу штетен, но тоа не значи дека верувам дека треба да му се забрани влез во библиотеката или на сцената''“ .
За време на кампањата против контрареволуцијата и антисемитизмот во Советскиот Сојуз во 1920-тите и 1930-тите, „антисемитот“ и „контрареволуционерниот“ Достоевски не бил забранет како писател. Сепак, романите „Бесови“ и „Дневникот на писателот“ биле објавени само во собрани изданија, никогаш како посебни изданија, а нивното значење во делото на писателот било прикриено. Статија за Достоевски се појавила во првиот советски учебник по литература, објавен во 1935 година .
Името на Ф. М. Достоевски исчезнало од списокот на автори изучувани во вториот училиштен учебник, создаден во 1938-1940 година . Делата на писателот долго време биле исклучени од училишните, па дури и од универзитетските книжевни програми. Достоевски не влегол во пантеонот на писатели официјално признати од советската влада - неговиот портрет отсуствува од барелефите (Пушкин, Толстој, Чехов, Горки, Мајаковски, Шолохов; или: Пушкин, Гогољ, Толстој, Чехов, Горки, Мајаковски) на зградите на советските училишта.
Во 1956 година, писателот бил рехабилитиран од советската книжевна критика, кога „''успехот на Достоевски на Запад ги надмина неговите идеолошки гревови против советскиот режим''“, а етикетата „''реакционер''“ исчезнала од неговата карактеризација . Достоевски бил вклучен во пантеонот на руските советски класици во последниот училиштен учебник, објавен во 1969 година . Затоа, зборовите на формалниот училиштен теоретичар Виктор Шкловски, „''Делото на Достоевски падна под тешките шахти на историјата, под силниот притисок на оловните букви на времето''“, може да се сфатат не толку како да се однесуваат на времето пред победата на пролетерската револуција, туку повеќе како на времето по неа. Подоцнежните откритија на советските научници за Достоевски биле одразени во корегираните и дополнети коментари на последните 30-томни комплетни дела на Ф. М. Достоевски .
5.4 Современа Русија
Домашните истражувачи на делото на Достоевски учествуваат во активностите на Меѓународното друштво на Достоевски од крајот на 1980-тите. Во 1991 година, Г. М. Фридлендер ги пресметал достигнувањата на советските студии за Достоевски во својата статија „''Достоевски во периодот на новото размислување''“. Уредниците на серијата „''Достоевски. Материјали и истражување''“ предупредуваат против статии, извештаи и белешки што се однесуваат на делата на Владимир Ленин, чии некои проценки може да изгледаат анахронистички, што особено може да се однесува на студии поврзани со религиозните теми на писателот .
Во 1997 година, Фондацијата Достоевски била основана во Русија од страна на научникот за Достоевски Игор Л. Волгин .
Владимир Н. Захаров, претседател на Меѓународното друштво на Достоевски, напишал дека Достоевски во моментов е еден од најпроучуваните и најистражуваните писатели. Библиографијата на студии за неговото дело годишно се надополнува со објавување на десетици монографии и стотици статии низ целиот свет .
Меѓусебните проценки за делото на Достоевски се променувале со текот на времето, но продолжуваат да постојат и денес. Писателот Михаил Јосифоцич Велер признал дека започнал да го чита Достоевски „''на 25-годишна возраст - не му се допаѓало. Тој е монструозно несмасен во јазикот и депресивен. Читањето на него бара стабилен нервен систем. Затоа, во училиште, човек може да се ограничи на предавање за Достоевски, каде што се скицира контурата - идеолошка, филозофска, уметничка - а потоа остатокот му се остава на ученикот да го работи во иднина''“ . Научникот за Достоевски, Б.Н. Тихомиров, верува дека и покрај фактот дека подемот на романот „Злосторство и казна“ на чело на училишната програма за христијанската мисла во последните децении „''создава свои тешкотии и во наставата и во перцепцијата на учениците“, предлогот да се замени ова дело со друго не наишол на поддршка - „тоа е уметничко ремек-дело''“ .
5.5 Евалуација на психоаналитичарите
Зигмунд Фројд го ​​пофалил делото на Достоевски:Тој е најмалку оспоруваниот писател, рангиран покрај Шекспир. „Браќа Карамазови“ е најголемиот роман напишан некогаш, а „Легендата за големиот инквизитор“ е едно од врвните достигнувања на светската книжевност, што е невозможно да се прецени.Во писмо до Стефан Цвајг од 19 октомври 1920 година, Фројд напишал дека Достоевски нема потреба од психоанализа бидејќи психоанализата не е способна да го испита проблемот на пишувањето . Во исто време, Фројд не се сметал себеси за познавач на уметност . Препознавајќи го Достоевски како голем писател, основачот на психоанализата го посветил поголемиот дел од својата статија „Достоевски и парицидот“ (1928) на испитување на други аспекти од неговата „''богата личност''“ и бил во можност „''да извлече многу оригинални и, во рамките на својата логика, убедливи заклучоци од ограничени информации''“ . Достоевски, поседувајќи типично руска црта - правејќи компромиси со сопствената совест - бил грешник и криминалец . Рускиот писател се покорувал на световните и духовните власти, го обожавал царскиот татко и христијанскиот Бог и гравитирал кон бездушен руски национализам. Неговите морални борби завршиле на неславен начин: „''Достоевски ја пропушти можноста да стане учител и ослободител на човештвото; тој им се придружи на неговите затворски чувари; идната култура на човештвото малку ќе му должи''“ . Развојот на овие тези може да се проследи во делата на следбениците на Фројд во нивните обиди да го применат психоаналитичкиот метод во проучувањето на делото на Достоевски.
Делата на Зигмунд Фројд и неговите следбеници (И. Нојфелд, Т.К. Розентал, И.Д. Ермаков, Н.Е. Осипов) за Достоевски сведочат за недоследноста во примената на методот на психоанализа во книжевната критика. Проценката на делото на рускиот писател од страна на психоаналитичарите не издржала на академската критика. В.С. Ефремов го цитира мислењето на научникот за Достоевски Алфред Боем за „''насилното навлегување на психоанализата во областа на книжевните студии''“: „''Преземени без посебно познавање на оваа област, овие обиди обично водеа кон дилетантизам, облечен во форма на научно знаење. Во повеќето случаи, заклучоците во овие дела се засноваат на целосно занемарување на спецификите на книжевното дело''“. Заклучоците на следбениците на Фројд не можат ни да се сметаат за научни хипотези, бидејќи во нивната аргументација биле користени застарени, несигурни и полусигурни извори мемоарите на современици и документите што се спротивставувале на тезите за Едиповиот комплекс не биле земени предвид, а текстовите на авторот биле слободно толкувани. Воведната статија од А. М. Еткинд и коментарите од Е. Н. Строганова и М. В. Строганов за делото на И. Д. Ермаков за Достоевски, во која писателот бил оценет како претходник на психоанализата, им покажале на читателите и истражувачите каква не треба да биде психоаналитичката книжевна критика, што заработило едногласно негодување кај филолозите, став со голема доза на хумор од В. Ф. Ходасевич, остра оценка од Г. А. Мајер, предизвикувајќи насмевка и активно отфрлање од современиот читател. Во еден напис од 2012 година, И. А. Есаулов анализирал „''некои маргинални одредби од концептот на Фројд и неговиот напис за Достоевски''“, забележувајќи дека менталниот фокус на „''културната несвесност''“ на основачот на психоанализата е сè уште карактеристичен за постсоветската книжевна критика, и „…''патеките на студиите за Достоевски и Достоевски се разминувале донекаде. Речиси сто години''“
В. Г. Калашников го привлекува вниманието на фактот дека Т. К. Розентал, за разлика од Фројд и многу други психоаналитичари, не го сметал „Едиповиот комплекс“ за одлучувачки за личноста на писателот , го цитира мислењето на Б. С. Мејлах: „''во Русија, преносот на фројдовизмот на почвата на проучување на креативната личност на писателот ја покажа својата целосна стерилност''“ , смета дека главната заслуга на психоанализата е точното толкување на болеста на Ф. М. Достоевски како прикажување на невроза, која со години останала надвор од видното поле на истражувачите, што овозможува надминување на вообичаениот мит за епилепсијата на големиот писател. Истражувачот верува дека „''многу откритија на првиот психоаналитичар биле имплицитно, уметнички предвидени во делото на генијот на светската книжевност''“ .
5.6 Прифаќање во странство
Во 1931 година, Едвард Халет Кар напишал: „''Достоевски влијаел врз речиси сите водечки романописци од Англија, Франција и Германија во текот на последните дваесет години''“
Од гледна точка на Франц Кафка, Достоевски е еден од четворицата „''со кои тој (Кафка) почувствувал духовно сродство''“. Од „Писма до Фелисија“ (писмо од 2 септември 1913 година, во превод на Рудницки): „''Проценете сами: од четворицата луѓе со кои јас (без да се споредувам со нив ниту по силата, ниту според моќта на дофат) чувствувам крвна врска - Грилпарцер, Достоевски, Клајст и Флобер''
Во исто време, на Запад, каде што романите на Достоевски уживаат популарност од почетокот на 20 век, неговото дело извршило значајно влијание врз генерално либерални движења како што се егзистенцијализмот, експресионизмот и надреализмот. Во предговорот на антологијата „Егзистенцијализмот од Достоевски до Сартр“, Валтер Кауфман напишал дека „Записи од подземјето“ на Достоевски веќе ги содржеле предусловите за појава на егзистенцијализмот. Влијанието на Достоевски се чувствува во делата на многу странски класици, вклучувајќи ги Марсел Пруст, Андре Жид , Албер Ками , Жан-Пол Сартр во Франција, Кнут Хамсун во Норвешка, Томас Ман , Херман Хесе , Хајнрих Бел во Германија, Вилијам Фолкнер , Ернест Хемингвеј во Америка, Кобо Абе, Кензабуро Ое во Јапонија.
Алберт Ајнштајн го нарекол Достоевски „''голем религиозен писател''“ кој ја истражува „''мистеријата на духовното постоење''“. Во својата постхумна збирка скици „Подвижна гозба“, Ернест Хемингвеј изјавил дека кај Достоевски „''имало работи на кои може да се верува и работи на кои не може да се верува, но некои биле толку вистинити што ве менувале додека ги читате; кршливоста и лудилото, злобата и светоста и лудилото на коцкањето биле таму за да се знае''“Џејмс Џојс ја пофалил прозата на Достоевски: „''... тој е човекот повеќе од кој било друг што создал модерна проза и ја интензивирал до нејзиниот денешен степен. Неговата експлозивна моќ го разбила викторијанскиот роман со неговите тивки девојки и уредни обични места; книги кои биле без имагинација или насилство''“. Во својот есеј „''Руска гледна точка''“, Вирџинија Вулф напишала: „''Од Шекспир нема повозбудливо четиво''“. Франц Кафка го нарекол Достоевски свој „''крвен роднина''“ и бил силно под влијание на неговите дела, особено „Браќа Карамазови“ и „Злосторство и казна“, кои длабоко влијаеле на романот „Процес“. Херман Хесе уживал во делото на Достоевски и рекол дека читањето на него е како „поглед во хаосот“. Норвешкиот романописец Кнут Хамсун напишал дека „''никој не ја анализирал комплицираната човечка структура како Достоевски. Неговото психолошко чувство е преовладувачко и визионерско''“. Писателите поврзани со културни движења како што се надреализмот, егзистенцијализмот и Бит-генерација го наведуваат Достоевски како да влијале врз нив,, и тој се смета за претходник на рускиот симболизам, експресионизмот и психоанализата..
Според сопственото признание, Достоевски извршил големо влијание врз американскиот писател Џон Апдајк, кој ги читал неговите дела како студент. Уште еден американски писател, Чарлс Буковски, признава дека во младоста многу го сакал Достоевски, а францускиот писател Албер Ками во младоста бил голем љубител на творештвото на Достоевски. Во романот „Старите мајстори. Комедија“, австрискиот писател Томас Бернхард го нарекува Достоевски „''еден од нашите најголеми пророци''“.
6 Во културата
Темата „''Достоевски во книжевноста''“, влијанието на делото на Ф. М. Достоевски врз создавањето музички опуси, опери, театарски и балетски продукции засновани на делата на писателот, ликот на Достоевски во документарни и играни филмови и екранизирани адаптации на делата на писателот се претставени во голем број.
6.1 Музика
Влијанието на делото на Достоевски врз создавањето музички дела е подетално опишано во монографијата „''Достоевски и музиката''“ од А. А. Гозенпуд.
* Опера „''Елка''“ — првиот музички опус базиран на делата на Ф. М. Достоевски, била едночинка опера од рускиот композитор Владимир Ребиков
* Опера „Коцкарот“ — рускиот композитор Сергеј Прокофјев ја завршил првата верзија на своето дело заснована на истоимениот роман на Фјодор Достоевски во 1916 година. По ревизиите, првата продукција на втората верзија на операта била претставена во 1929 година во Брисел на француски јазик (Le Joueur, оп. 24, 1927). Операта премиерно била изведена во Москва во 1974 година.
* Опера „''Записи од мртвиот дом''“ (''Z mrtvého domu'') е последната опера од чешкиот композитор Леош Јаначек, заснована на романот на Достоевски „Записи од мртвиот дом“.. Првата изведба се одржала посмртно во 1930 година во Националниот театар во Брно. Ова е една од најдобрите музички интерпретации на делото на Достоевски, како и операта „Коцкар“ од С. С. Прокофјев [13].
* Ораториумот „''Големиот инквизитор''“ (''Der Großinquisitor'') за баритон, хор и оркестар, дело од 1942 година од германскиот композитор Борис Блахер. Првпат изведена на 14 октомври 1947 година во Берлин.
* Опера „''Раскољников''“ (''Raskolnikoff'') – швајцарскиот композитор Хајнрих Зутермајстер напишал опера во два чина по либрето од Петер Зутермајстер на германски јазик, заснована на романот „Злосторство и казна“ од Достоевски. Премиерата се одржала на 14 октомври 1948 година во Кралската опера во Стокхолм. Композиторот ја оживеал поделената личност на Раскољников, давајќи му на херојот улога на тенор. Алтер егото на Раскољников го изведува баритон.
* Опера „''Идиот''“ во четири чина од композиторот Мојсеј Вајнберг.
* Операта „''Момчето на Христовата елка''“ заснована на расказите на Ф. М. Достоевски „Момчето на Христовата елка“ и „Момчето со мала рака“ во два чина, три сцени со пролог и епилог од композиторот С. А. Дјагилев, била напишана во 2007 година и премиерно е изведена на 27 и 28 ноември 2021 година, во Државниот театар за опера и балет во Астрахан.
* Српската рок-група Бјесови го добила името според истоимениот роман на Достоевски.
6.2 Театар
Драматичното дело на писателот ги инспирирало првите театарски продукции. Премиерата на првата претстава базирана на романот „Бесови“ се одржала на 29 септември 1907 година во Театарот на Литературното и уметничкото друштво во Санкт Петербург, по што следеле продукции на „Браќа Карамазови“ (1910) и „Бесови“ (под наслов „Николај Ставрогин“ на 23 октомври 1913 година) во Московскиот уметнички театар. Во одбрана на продукцијата на Николај Ставрогин на состанокот на Московското религиозно и филозофско друштво на 2 февруари 1914 година, С. Н. Булгаков одржал говор насловен како „Руска трагедија“ а Вјачеслав Иванов одржал говор што станал основа за статијата „Главниот мит во романот „Бесови““. Друга продукција на „Браќа Карамазови“ во овој театар се одржала 50 години подоцна, во 1960 година. Лев Додин ги режирал „Бесови“ во Европскиот театар од 1991 година. Достоевски станал централен лик во драмата на драматургот Константин Скворцов „''Дар Божји: Драмата на љубовта од Ф. М. Достоевски''“.
6.3 Балет
* 1980 — Премиера на балетот „Идиот“ во Ленинград од кореографот Борис Ајфман, базиран на истоимениот роман од Достоевски, поставен на музика од Шестата симфонија на Петар Чајковски* 1995 — Продукција на балетот „Карамазови“ од Борис Ајфман, базиран на романот од Достоевски, поставен на музика од Сергеј Рахманинов, Рихард Вагнер и Михаил Мусоргски
* 2013 — Борис Ајфман поставил нова адаптација на својот балет од 1995 година „Карамазови“ со наслов „''Над гревот''“, базиран на романот „Браќа Карамазови“, поставен на музика од Сергеј Рахманинов, Рихард Вагнер и Михаил Мусоргски* 2015 — Во пролетта и летото во Државниот музички театар во Омск, кореографката од Санкт Петербург Надежда Калинина подготвила оригинална продукција на балетот „Идиот“ базиран на истоимениот роман, со музика од Петар Чајковски. Кореографијата се разликува од верзијата на Борис Ајфман. Премиерата се одржала на 30 јули 2015 година.
6.4 Филм
* „Куќата на мртвите“ (1932) е биографски филм во режија на Василиј Фјодоров, СССР, во кој глуми Николај Хмелев како Достоевски.
* „Чокан Валиханов“ или „Неговото време ќе дојде“ (1957), Казахфилм, во кој глуми Владимир Чесноков како Достоевски.
* „Партнер“ (1968) — користејќи одредени мотиви.
* „Дваесет и шест дена од животот на Достоевски“ (1980) е игран филм од Александар Зархи, СССР, во кој глуми Анатолиј Солоницин.
* „Софија Ковалевска“ (1985) (Александар Филипенко).
* „Чокан Валиханов“ (1985) (Јури Орлов).
* „Русија“ (1986) (Олег Фјодоров).
* „Авантуристот“ (1997), Холандија, Унгарија, Велика Британија. Режија: Кароли Мак. Мајкл Гамбон го игра Достоевски.
* „Машински оператор“ (2004) — под влијание на Достоевски.
* „Господа од жирито“ (2005) (Олег Власов).
* „Демони од Санкт Петербург“ (2008) е игран филм на Џулијано Монталдо, Италија. Достоевски го игра Мики Манојловиќ.
* „Три жени на Достоевски“ (2010) е филм на Евгениј Ташков, Русија. Андреј Ташков ја игра улогата на Достоевски.
* „Достоевски“ (2011) — Русија, телевизиска серија на Владимир Хотиненко за 190-годишнината од раѓањето на Достоевски. Во главната улога е Евгениј Миронов.
* „Двојникот“ (2013) — филм базиран на Достоевски.
* „Алиби“ (2021) — Русија, телевизиска серија. Режисер: Нурбек Еген. Достоевски го игра Тимофеј Трибунцев. Достоевски 360[24] (2025[25]) — Русија, драматична VR мини-серија. Режисер: Максим Никонов. Алексеј Бостон го игра Достоевски.
6.5 Документарци
* Писателот и неговиот град: Достоевски и Санкт Петербург — филм од Хајнрих Бел (Западна Германија, 1969)
* — од документарецот „Русија“ (Канада, 1986)
* Враќањето на пророкот — документарец од В. Е. Рижко (Русија, 1994)
* Дневник од Санкт Петербург. Откривање на споменикот на Достоевски. Режисер: Александар Сокуров. Фондација за филмско и видео студио А.С. (Санкт Петербург) (Русија, 1997). Во документарецот глумат Јуриј Шевчук, Андреј Битов и Андреј Толубеев.
* Животот и смртта на Достоевски — документарец (12 епизоди) од Александар Кљушкин (Русија, 2004) на YouTube
* „Досиеја Икс“ „Легендата за големиот Достоевски“ (Мир, 2011)* Обраќањата на Достоевски во Санкт Петербург. Серија: Прошетка низ историјата. Документарен филм. Телеинвест (Русија, 2012)
* Фјодор Достоевски — документарен филм во режија на Олга Нифонтова. Кварт Видео Студио (Русија, 2012)
* Отвореност кон Достоевскиовата бездна — документарен филм во четири дела со Григориј Померанц и Зинаида Миркина во главните улоги. Режисер: Ирина Василева. Фишка-Филм Студио ДОО (Русија, 2013) на YouTube
* „Фјодор Достоевски. „Помеѓу пеколот и рајот““ (Прв канал, 2020)* Фјодор Михајлович. Филмски есеј од Егор Холмогоров за Ф.М. Достоевски („РТ Русија“, 2021)
6.6 Почести
Во 1956 година, во Советскиот Сојуз била издадена маслинесто-зелена поштенска марка посветена на Достоевски, со тираж од 1.000 примероци. Музејот на Достоевски бил отворен на 12 ноември 1971 година во станот каде што ги напишал своите први и последни романи. Кратер на Меркур бил именуван по него во 1979 година, а мала планета откриена во 1981 година од Људмила Карачкина била именувана како 3453 Достоевски. Музичкиот критичар и водител Артеми Троицки ја води радио емисијата „ФМ Достоевский“ (ФМ Достоевски) од 1997 година. Гледачите на ТВ-емисијата „Име на Русија“ го избрале за деветти најголем Русин на сите времиња, веднаш по Дмитриј Менделеев, и веднаш пред владетелот Иван IV. ТВ-серија, наградена со наградата „Орел“, режирана од Владимир Хотиненко, за животот на Достоевски била прикажана во 2011 година.
Бројни споменици биле откриени во градови и региони како што се Москва, Санкт Петербург, Новосибирск, Омск, Семипалатинск, Куснецк, Дарово, Стараја Руса, Љублино, Талин, Дрезден, Баден-Баден и Висбаден. Метро станицата Достоевска во Санкт Петербург била отворена на 30 декември 1991 година, а истоимената станица во Москва била отворена на 19 јуни 2010 година, на 75-годишнината од московското метро. Московската станица е украсена со мурали од уметникот Иван Николаев кои прикажуваат сцени од делата на Достоевски, како што се контроверзни самоубиства..
Во 2021 година, Казахстан ја прославил 200-годишнината од раѓањето на Достоевски.
6.7 Останато
Во 2019 година, невронска мрежа била искористена за виртуелно оживување на слика од писателот Фјодор Достоевски. Ова било постигнато со помош на технологија за статична анимација на слики која користи маска на човечко лице од видео секвенца како основа, пренесувајќи ја на сликата .
Во 2021 година, во Италија се појавила теренска слика со портрет на Достоевски . Таа опфаќала 25.000 квадратни метри и била долга 250 метри.
Македонскиот писател Хигсов Бозон од 2011 година го напишал кусиот расказ „достојевски ги гали децата на фпро“.
6.8 Библиографија
6.8.1 Романи и новели
* (1846) ''Бедни луѓе''* (1846) ''Двојник''* (1847) ''Газдарицата'' (новела)
* (1849) ''Неточка Незванова'' (незавршена)
* (1859) ''Дедовиот сон'' (новела)
* (1859) ''Селото Степанчиково''* (1861) ''Понижени и навредени''* (1862) ''Записи од мртвиот дом''* (1864) ''Записи од подземјето'' (новела)
* (1866) ''Злосторство и казна''* (1866) ''Коцкар''* (1869) ''Идиот''* (1870) ''Вечниот маж''* (1872) ''Бесови'' (исто така насловен како: ''Опседнати'', ''Ѓаволи'') * (1875) ''Момче''* (1880) ''Браќа Карамазови''
| class="col-break col-break-2" |
6.8.2 Кратки раскази
* (1846) „Господин Прохарчин“
* (1847) „Роман во девет писма“
* (1848) „Љубоморен маж“ (спојување на „Жената на друг маж“ и „Љубоморен сопруг“)
* (1848) „Слабо срце“
* (1848) „Ползунков“
* (1848) „Чесен крадец“
* (1848) „Елка и свадба“
* (1848) „Бели ноќи“
* (1849) „Мал херој“
* (1862) „Глупав настан“
* (1865) „Крокодил“
* (1873) „Бобок“
* (1876) „Небесна елка“ (исто така насловена како: „Момчето-просјак на Христовата елка“) * (1876) „Кротка“ (исто така насловена како „Нежно суштество“)
* (1876) „Селанецот Мареј“
* (1877) „Сон на смешниот човек“
|}
6.8.3 Збирки есеи
*''Зимски записи за летните впечатоци'' (1863)
*''Дневникот на писателот'' (1873–1881)
6.8.4 Преводи
* (1843) ''Евгенија Гранде'' (Оноре де Балзак)
* (1843) ''La dernière Aldini'' (Жорж Санд)
* (1843) ''Мери Стјуарт'' (Фридрих Шилер)
6.8.5 Лични писма
* (1912) ''Писма од Фјодор Михајлович Достоевски до неговото семејство и пријатели'' од Фјодор Михајлович Достоевски (автор), преведувач Етел Колбурн Мејн Кесингер Паблишинг, ДОО (26 мај 2006)
6.8.6 Посмртно објавени тетратки
* (1922) ''Ставрогиновата исповед и планот на животот на еден голем грешник'' – Англиски превод од Вирџинија Вулф и С. Котелијански
7 Дополнителна литература
* Allen, James Sloan (2008), "Condemned to Be Free," ''Worldly Wisdom: Great Books and the Meanings of Life,'' Savannah: Frederic C. Beil.
*Birmingham, Kevin. 2021. ''The sinner and the saint: Dostoevsky and the gentleman murderer who inspired a masterpiece.'' New York: Penguin.
* Nikolai Berdyaev (1948). , The Macmillan Company.
* Otto Julius Bierbaum (1910–1911). ''The Hibbert Journal'', Vol. IX.
* Hubben, William. (1997). ''Dostoevsky, Kierkegaard, Nietzsche, and Kafka: Four Prophets of Our Destiny,'' Simon & Schuster. Originally published in 1952.
* Lavrin, Janko (1918). , , , , , , , , , ''The New Age'', Vol. XXII, Nos. 12–21.
* Lavrin, Janko (1918). ''The New Age'', Vol. XXII, No. 24, pp. 465–66.
* Maeztu, Ramiro de (1918). ''The New Age'', Vol. XXII, No. 23, 1918, pp. 449–51.
* Manning, Clarence Augustus (1922). ''The Sewanee Review'', Vol. 30, No. 3.
** Simmons, Ernest J. (1940). , Vintage Books.
* Westbrook, Perry D. (1961). . New York: Thomas Yoseloff.