Балша III

Балша III (српски: Балша III; албански: Balsha III) бил петтиот и последниот владетел на Зета од династијата Балшиќи, кој владеел од април 1403 до април 1421 година. Роден бил во 1387 година и починал на 28 април 1421 година во Белград, на возраст од околу 34 години. Неговото владеење било обележано со интензивни политички, воени и семејни конфликти во периодот на распаѓањето на Српското царство и растот на Отоманската империја, Венеција и Унгарија. Тој бил син на Ѓураѓ II Балшиќ и Јелена Лазаревиќ, сестра на српскиот деспот Стефан Лазаревиќ.
1 Рано детство и подем на власт
Балша III бил роден во 1387 година во Зета (денешна Црна Гора и околни региони), во време кога Балшиќите биле значајна аристократска династија во јужните словенски земји. Неговиот татко, Ѓураѓ II Балшиќ, бил владетел на Зета од 1385 година, а мајка му Јелена била ќерка на царот Лазар Хребељановиќ, што го поврзувало Балша со моќната династија Лазаревиќ. Семејството Балшиќ потекнувало од српско аристократство, иако некои историчари дискутираат за можни албански влијанија поради географската локација на Зета.
Во април 1403 година, на само 16 години, Балша III станал владетел на Зета по смртта на татко му. Ѓураѓ II загинал од последици од повреди од битката на Трипоље (1403), каде што се соочил со османлиските сили. Поради младоста и недостасокот на искуство на Балша, неговата мајка Јелена станала главен советник и ''де факто'' регент во првите години од владеењето. Оваа динамика била клучна за неговата политика, особено во религиозните и дипломатските одлуки.
2 Владеење и клучни настани
Владеењето на Балша III започнало во време на голема нестабилност во Балканот, по Косовскиот бој (1389) и распаѓањето на Српското царство. Зета, како полунезависна област, била изложена на притисоци од Венеција, која сакала да ја контролира далматинската обала, од Отоманската империја на исток и од Унгарија на север. Балша III се обидел да ја одржи независноста на Зета преку дипломатија, сојузи и воени кампањи.
Една од првите одлуки, под влијание на мајка му, била прогласувањето на православното христијанство како официјална религија во Зета во 1403 година, додека католицизмот бил толериран. Ова одразувало на тензиите меѓу православните Словени и католичката Венеција. Балша бил и значаен градител и донатор: во 1413 година изградил црква посветена на Св. Никола во манастирот Прасквица, а околу 1417 година бил ктитор (основач) на манастирот Морачник, за што издаде грамота.
Неговото владеење било доминирано од Првата скадарска војна (1405–1415) против Венецијанската Република, која траела десет години и била дел од пошироките борби за контрола на Јадранското Море. Во 1405 година, Венецијанците зазеле клучни пристанишни градови како Улцињ, Бар и Будва, што го ослабнало економското и воено влијание на Зета. За да се спротивстави на Венеција, Балша III станал вазал на Османлиите во 1405 година, плаќајќи данок за заштита. Оваа одлука била прагматична, но привремена.
Во 1409 година, Венеција купила права врз Далмација од неаполскиот крал Ладислав, што ги ескалирало тензиите. Балша успеал да го одбие овој притисок: во 1412 година го зазел Бар од Венецијанците, што ги принудило да ги вратат заземените територии поради нивните сопствени проблеми во други војни. Во 1418 година, Балша го освоил Скадар од Венецијанците, но во истата година го загубил Будва и полуостровот Лустица, вклучително и солените полиња, што било економски удар.
Во 1419 година, Балша направил неуспешен обид да ја поврати Будва и побарал помош од чичко му, деспотот Стефан Лазаревиќ, во Белград. Тој не се вратил во Зета, а под влијание на мајка му, пред смртта ја предал власта на Стефан Лазаревиќ. Ова означило крај на директното владеење на Балшиќите над Зета, која станала дел од Српскиот деспотат.
3 Семејство и бракови
Балша III се оженил двапати, и двете бракови биле политички мотивирани за да се зајакнат сојузи.
- Првиот брак (1407 година): Со Мара Топија, ќерка на Никета Топија, албански аристократ од регионот на Кроја. Од овој брак имале ќерка, Јелена Балшиќ (родена 1411, починала 1453). Бракот завршил со развод во 1412 или почетокот на 1413 година. Јелена подоцна се омажила за Стјепан Вукчиќ Косача (херцегот на Херцеговина) во 1424 година и била мајка на кралицата Катерина на Босна и Владислав Херцеговиќ.
- Вториот брак (1412/1413 година): Со Богдана Захарија (позната и како Богуља), ќерка на Коџа Захарија, друг албански аристократ. Од овој брак имале син (починал во 1415 година во младост) и ќерка, Теодора (починала по 1456 година). Теодора подоцна се омажила за Петар Војсалиќ, војвода на Босна.
Смртта на синот во 1415 година оставила христијанската гранка на Балшиќите без машки наследник, што придонело за крајот на династијата. Балша немал други деца, иако постојат споменувања за можни други врски, но тие не се потврдени.
4 Смрт и наследство
Балша III починал на 28 април 1421 година во Белград, во српскиот Деспотат, на возраст од 33-34 години. Причините за смртта не се детално документирани, но се смета дека била од природни причини или болести, во контекст на неговите патувања и стресот од војните. Пред смртта, под влијание на мајка му Јелена, тој формално ја предал Зета на чичко му Стефан Лазаревиќ, кој станал нејзин управител до 1427 година, кога Зета паднала под османлиска контрола.
Наследството на Балша III е двојно: од една страна, тој бил последниот од Балшиќите кои се обиделе да ја зачуваат независноста на Зета против надворешните завјувачи, оставјајќи трага во архитектурата (манастири и цркви) и во регионалната политика. Од друга страна, неговата смрт означувала крај на еден век од Балшиќ владеење (од 1362 година), и Зета влегла во период на османлиска доминација. Денес, Балша III се смета за значајна фигура во историјата на Црна Гора, Србија и Албанија, со дебати за неговото етничко потекло (српско или со албански влијанија). Неговите ќерки продолжиле да имаат влијание преку бракови со други аристократски династии во регионот.