Вангари Матаи

Вангари Мута Матаи (1 април 1940 година – 25 септември 2011 година) била кениска социјална, еколошка и политичка активистка и првата жена од Африка што ја добила Нобеловата награда за мир. Како корисник на воздушниот лифт Кенеди, таа студирала во Соединетите Држави, со диплома од Маунт Сент Схоластика и магистерска диплома од Универзитетот во Питсбург. Матаи станала првата жена во Источна и Централна Африка која станала доктор на науки по филозофија, добивајќи го својот докторат од Универзитетот во Најроби во Кенија.
Во 1977 година, Матаи го основала Движењето Зелен појас, еколошка невладина организација фокусирана на садење дрвја, зачувување на животната средина и правата на жените. Во 1984 година, ѝ била доделена наградата за вистински живот за „претворање на кениската еколошка дебата во масовна акција за пошумување“. Матаи била избрана за член на Парламентот на Кенија и помеѓу јануари 2003 и ноември 2005 година служеше како помошник министер за животна средина и природни ресурси во владата на претседателот Мваи Кибаки. Таа била почесен советник на Светскиот иден совет. Како академик и автор на неколку книги, Матаи не била само активистка, туку и интелектуалец кој дал значителен придонес во размислувањето за екологијата, развојот, полот и африканските култури и религии.
Матаи починала од компликации од рак на јајниците на 25 септември 2011 година.
1 Ран живот и образование
Матаи била родена на 1 април 1940 година во селото Ихите, округот Ниери, во централните висорамнини на колонијата Кенија. Нејзиното семејство било Кикују, најнаселената етничка група во Кенија, и живеела во областа неколку генерации. Околу 1943 година, семејството на Матаи се преселило во фарма во Раседната Долина, во близина на градот Накуру, каде што нејзиниот татко нашол работа. Кон крајот на 1947 година, таа се вратила во Ихите со нејзината мајка, бидејќи двајца нејзини браќа оделе основно училиште во селото, а на фармата каде што работел нејзиниот татко немало никакво образование. Нејзиниот татко останал на фармата. Набргу потоа, на осумгодишна возраст, таа им се придружила на своите браќа во основното училиште Ихите.
На 11-годишна возраст, Матаи се преместила во средното основно училиште Сент Сесилија, интернат во католичката мисија Матари во Ниери. Матаи студирала во Сент Сесилија четири години. Во тоа време, таа течно зборувала англиски и го прифатила католицизмот. Била вклучена во Легијата на Марија, чии членови се обидувале „да му служат на Бога служејќи им на другите луѓе“. Студирајќи во Сент Сесилија, таа била заштитена од тековното востание на Мау Мау, што ја принудило нејзината мајка да се пресели од нивниот дом во село во Ихите. Кога ги завршила студиите таму во 1956 година, била оценета прва во своето одделение и добила прием во единственото католичко средно училиште за девојки во Кенија, средното училиште Лорето во Лимуру.
По враќањето во Кенија, Матаи го отфрлила своето име, претпочитајќи да биде позната по нејзиното родено име Вангари Мута. Кога пристигнала на универзитетот за да ја започне својата нова работа, ја известиле дека таа била дадена на некој друг. Матаи веруваше дека ова е поради родовата и племенската пристрасност. По двомесечно барање работа, професорот Рајнхолд Хофман, од Универзитетот во Гисен во Германија, ѝ понуди работа како истражувачки асистент во одделот за микроанатомија на новоформираниот Оддел за ветеринарна анатомија на Факултетот за ветеринарна медицина на Универзитетскиот колеџ во Најроби. Во април 1966 година, таа го запознала Мванги Матаи, друг Кениец кој студирал во Америка, кој подоцна станал нејзин сопруг. Изнајмила и мала продавница во градот и основала општа продавница во која работеле нејзините сестри. Во 1967 година, на повик на професорот Хофман, таа отпатувала на Универзитетот во Гисен во Германија во потрага по докторат. Студирала и на Гисен и на Универзитетот во Минхен.
Во пролетта 1969 година, таа се вратила во Најроби за да ги продолжи студиите на Универзитетскиот колеџ во Најроби како асистент предавач. Во мај, таа и Мванги Матаи (сопруг) се венчале. Подоцна истата година, таа забременила со своето прво дете, а нејзиниот сопруг водел кампања за место во парламентот, која подоцна ја изгубил. За време на изборите, Том Мбоја, кој бил клучен во основањето на програмата што ја испрати во странство, бил убиен. Ова доведе до тоа претседателот на Кенија делотворно да стави крај на повеќепартиската демократија во Кенија. Набргу потоа се роди нејзиниот прв син Ваверу. Во 1971 година, таа стана првата жена од Источна Африка која добила докторат, нејзиниот докторат по ветеринарна анатомија, од Универзитетскиот колеџ во Најроби, кој станал Универзитетот во Најроби следната година. Ја завршила својата дисертација за развој и диференцијација на гонадите кај говедата. Нејзината ќерка Ванџира е родена во декември 1971 година.
2 1972–1977: Активизам и политички живот
Матаи продолжила да предава во Најроби, станувајќи виш предавач по анатомија во 1975 година, претседател на Катедрата за ветеринарна анатомија во 1976 година и вонреден професор во 1977 година. Таа била првата жена во Најроби назначена на која било од овие позиции. За тоа време, таа водела кампања за еднакви придобивки за жените кои работат во персоналот на универзитетот, одејќи дотаму да го претвори здружението на академскиот кадар на универзитетот во синдикат, за да преговара за бенефиции. Судовите ја одбиле оваа понуда, но многу од нејзините барања за еднакви придобивки подоцна биле исполнети. Покрај нејзината работа на Универзитетот во Најроби, Матаи била вклучена во голем број граѓански организации во раните 1970-ти. Таа била член на здружението на Црвениот крст на Кенија, и станала негов директор во 1973 година. Таа исто така била член на Здружението на универзитетски жени во Кенија. По формирањето на Центарот за врски со животната средина во 1974 година, од Матаи било побарано да биде член на локалниот одбор, а на крајот станала претседател на одборот. Центарот за врски со животната средина работел на промовирање на учеството на невладините организации во работата на Програмата за животна средина на Обединетите нации (UNEP), чие седиште било основано во Најроби по Конференцијата на Обединетите нации за човековата животна средина одржана во Стокхолм во 1972 година. Матаи, исто така, се приклучила на Националниот совет на жени на Кенија (НСЖК). Преку нејзината работа во овие различни волонтерски здруженија, на Матаи и станало очигледно дека коренот на повеќето проблеми на Кенија е деградацијата на животната средина.
Во 1974 година, семејството на Матаи се проширило и го вклучило нејзиното трето дете, синот Мута. Нејзиниот сопруг повторно водел кампања за место во Парламентот, надевајќи се дека ќе ја претставува изборната единица Лангата, и победил. За време на неговата кампања, тој ветил дека ќе најде решение за да ја ограничи зголемената невработеност во Кенија. Овие ветувања ја наведоа Матаи да ги поврзе нејзините идеи за обновување на животната средина со обезбедување работни места за невработените и доведоа до основање на Инвајркер Лтд. бизнис кој вклучува садење дрвја за зачувување на животната средина, вклучувајќи обични луѓе во процесот. Ова довело до засадување на нејзиниот прв расадник за дрвја, заедно со владиниот расадник во шумата Карура. Envirocare наишол на повеќе проблеми, првенствено справување со финансирање. Проектот не успеал. Сепак, преку разговори во врска со Envirocare и нејзината работа во Центарот за врски со животната средина, УНЕП и овозможил на Матаи да отиде на првата конференција на ОН за човечки населби, позната како Хабитат I, во јуни 1976 година.
Во 1977 година, Матаи разговарала со НСЖК во врска со нејзиното присуство на Хабитат I. Таа предложила дополнително садење дрвја, што советот го поддржал. На 5 јуни 1977 година, одбележувајќи го Светскиот ден на животната средина, НСЖК марширале во поворка од меѓународниот конференциски центар Кенија во центарот на Најроби до паркот Камукуњи на периферијата на градот, каде што засадиле седум дрвја во чест на лидерите на историските заедници. Ова бил првиот настан на движењето Зелен појас. Матаи ги охрабрила жените од Кенија да засадат расадници низ целата земја, барајќи ги блиските шуми за семиња за да растат дрвја родени во областа. Таа се согласила да им исплати на жените мала стипендија за секое расадче кое подоцна би се засадило на друго место.
Во нејзината книга од 2010 година, ''Обновување на Земјата: Духовни вредности за лекување на себеси и светот'', таа разговара за влијанието на Движењето Зелен појас, објаснувајќи дека семинарите за граѓански и еколошки на групата ја истакнале „важноста заедниците да преземат одговорност за своите постапки и да се мобилизираат за одговори на нивните локални потреби“, и додава: „Сите ние треба да работиме напорно за да направиме разлика во нашите соседства, региони и земји, како и во светот како целина. Тоа значи да се погрижиме да работиме напорно, да соработуваме едни со други и да се направиме подобри агенти за промена.“ Во оваа книга, таа експлицитно се занимава со религиозните традиции, вклучително и домородната кикују религија и христијанството, мобилизирајќи ги како ресурси за еколошко размислување и активизам.
2.1 Движењето Грин Белт
Матаи се преселила во мал дом и се фокусирала на НСЖК пред повторно да се вработи. Во текот на нејзината работа преку НСЖК, таа имала можност да биде партнер со извршниот директор на Норвешкото шумарско друштво, Вилхелм Елсруд. Матаи стана координатор. Заедно со партнерството за Норвешкото шумарско друштво, движењето доби и „семенски пари“ од Доброволниот фонд на Обединетите нации за жени. Овие средства овозможија да се прошири движењето, да се ангажираат дополнителни вработени кои ќе го надгледуваат работењето и да продолжи да се плаќа мала стипендија за жените кои саделе садници низ целата земја. Тоа и овозможи да ги усоврши операциите на движењето, плаќајќи им мала стипендија на сопрузите и синовите на жените кои биле писмени и способни да водат точна евиденција за засадените садници.
ОН ја одржа третата глобална женска конференција во Најроби. За време на конференцијата, Матаи организирала семинари и презентации за да ја опише работата што ја вршеше Движењето зелен појас во Кенија. Таа ги придружуваше делегатите да ги видат расадниците и да засадат дрвја. Таа се сретна со Пеги Снајдер, шеф на УНИФЕМ, и Хелви Сипила, првата жена назначена за помошник генерален секретар на ОН. Конференцијата помогна да се прошири финансирањето на Движењето Зелен појас и доведе до етаблирање на движењето надвор од Кенија. Во 1986 година, со финансирање од УНЕП, движењето се прошири низ цела Африка и доведе до основање на Пан-африканската мрежа на зелениот појас. Четириесет и пет претставници од петнаесет африкански земји отпатувале во Кенија во текот на следните три години за да научат како да воспостават слични програми во нивните земји за борба против опустинувањето, уништувањето на шумите, кризите со вода и гладот во руралните средини. Вниманието кое движењето го добил во медиумите доведе до тоа Матаи да биде почестена со бројни награди. Владата на Кенија, сепак, побарала Движењето Зелен појас да се одвои од НСЖК, сметајќи дека второто треба да се фокусира исклучиво на женските прашања, а не на животната средина. Затоа, во 1987 година, Матаи се повлекла од функцијата претседател на НСЖК и се фокусирала на новоодвоената невладина организација.
3 Нобеловата награда за мир 2004 година
Вангари Матаи ја доби Нобеловата награда за мир во 2004 година за нејзиниот „придонес за одржливиот развој, демократијата и мирот“. Матаи е првата Африканка која ја освоила престижната награда. Според волјата на Нобел, наградата за мир ќе се додели на личноста која во претходната година „направила најмногу или најдобра работа за братство меѓу народите, за укинување или намалување на постојаните армии и за одржување и промовирање на мирот. конгреси“. Помеѓу 1901 и 2018 година, само 52 Нобелови награди се доделени на жени, додека 852 Нобелови награди се доделени на мажи. Преку нејзините значајни напори, Вангари Матаи станала првата африканска жена и првата екологистка што ја добила наградата за мир.