Кордиерит

Кордирит (минералогија) или јолит (гемологија) — магнезиум-железен алуминиумов циклосиликат. Железото речиси секогаш е присутно, а постои и цврст раствор помеѓу Mg-богатиот кордирит и Fe-богатиот секанинаит со сериска формула: до . Постојат високотемпературен полиморф, индијалит, кој е изоструктурен со берил и има случајна распределба на Al во прстените. Кордирит исто така се синтетизира и се користи во високотемпературни примени како што се каталитички конвертори и подлога за правње пица.
1 Име и откривање
Кордиритот, кој бил откриен во 1813 година во примероци од Нихар, Алмерија, Шпанија, е именуван по францускиот геолог Луј Кордје (1777–1861).
2 Појава
Кордиритот типично се јавува при допирен или регионален метаморфизам на пелитни карпи. Особено е чест во роговникот создаден со контактен метаморфизам на пелитни карпи. Две вообичаени метаморфни минерални склопови се силиманит-кордирит-шпинел и кордирит-спинел-плагиоклас-ортопироксен. Други придружни минерали се гранат (кордирит-гранат-силиманитен гнајс) и антофилит. Кордирит се јавува и во некои гранити, пегматити и норити во габроидни магми. Производи на измена се лискун, хлорит и талк. Кордирит се јавува, на пример, во контактната зона на гранитот кај рудникот Гивор Тин во Корнвол.
3 Комерцијална употреба
Каталитички конвертори често се изработуваат од керамика што содржи голем процент синтетички кордирит. Производствениот процес намерно ги порамнува кристалите на кордирит за да се искористи многу ниската топлинска експанзија по должината на една оска. Ова спречува појава на пукнатини од термички шок при користење на каталитичкиот конвертор.
4 Скапоценa разновидност
Како проѕирен вид на јолит, често се користи како скапоцен камен. Името „јолит“ потекнува од грчкиот збор за виолетова боја. Друго старо име е ''дихроит'', грчки збор што значи „двобоен камен“, што се однесува на силниот плеохроизам на кордиритот. Нарекуван е и „воден сафир“ и „викинпки компас“, поради неговата употребливост за одредување на положбата на сонцето во облачни денови, при што Викинзите го користеле за оваа намена. Ова функционира преку одредување на насоката на поларизација на небото. Светлината расфрлана од молекулите на воздухот е поларизирана, а насоката на поларизацијата е под прав агол на линијата кон сонцето, дури и кога сончевиот диск е прикриен со густа магла или се наоѓа веднаш под хоризонтот.
Јолит со квалитет за накит варира по боја од сафирно сина до сино-виолетова, до жолтеникаво-сива и светлосина во зависност од аголот на светлината. Понекогаш се користи како поевтина замена за сафир. Тој е многу помек од сафирот и е широко распространет во Австралија (Северна Територија), Бразил, Бурма, Канада (областа Јелоунајф во Северозападните Територии), Индија, Мадагаскар, Намибија, Шри Ланка, Танзанија и САД (Конектикат). Најголемиот пронајден кристал јолит тежел повеќе од 24.000 карати (4,800g) и бил откриен во Вајоминг, САД.
Друго име за синиот јолит е штајнхајлит, по Фабијан Штајнхајл, руски воен гувернер на Финска, кој забележал дека станува збор за различен минерал од кварц. Празеолит е друга разновидност на јолит што настанува со термичка обработка. Не треба да се меша со празиолит.
5 Употреба
Кордирит се користи во производство на опрема за печки поради неговата извонредна отпорност на термички шок, што му овозможува да издржи нагли температурни промени без пукање. Исто така се користи за производство на изолациска опрема и елементи за електрично греење во осигурачи, термостати и светлосна технологија.
Во автомобилската индустрија, кордирит се користи во каталитички конвертор поради неговата одлична топлинска стабилност и ниска топлинска експанзија. Тој формира саќести подлоги во конверторите, кои го поддржуваат каталитичкиот премаз што ги намалува штетните емисии.