Лаза Лазаревиќ

Лазар Лаза К. Лазаревиќ (Шабац, 13 мај 1851 – Белград, 10 јануари 1891) српски писател, психијатар и невролог.
Специјалната болница за психијатриски болести „Д-р Лаза Лазаревиќ“ во Белград и во Падинска Скела е именувана по него.
1 Животопис
Неговиот татко Кузман, по потекло од Херцеговина, водел продавница со својот брат Михаил. Неговата мајка Јелка, ќерка на ковач од Шабац, останала сираче и се омажила за Кузман, кој бил петнаесет години постар од неа, на петнаесетгодишна возраст. Семејството Лазаревиќ имало примерен патријархален поредок. Кога Лаза имал девет години, неговиот татко ненадејно починал, а една година подоцна и неговиот чичко Михаил. Тешките околности во кои се нашло семејството наметнале голема одговорност врз мајката на Лазаревиќ. Таа морала да се грижи и да ги води своите четири деца, Лаза и неговите три сестри: Евица (1842), Милка (1844) и Катица (1857). Неговата сестра Милка била мажена за Милорад Поповиќ Шапчанин. Посветеноста на Лаза кон своето семејство се одразила во неговото книжевно дело. Култот на семејството и жртвувањето за неговите интереси биле постојано присутни и во животот и во делата на овој писател.
Лазаревиќ завршил основно училиште и четири класови гимназија во Шабац, а по смртта на неговиот татко, ги завршил петтиот и шестиот клас гимназија во Белград. Неговиот татко бил претплатен на многу книги што се издавале во тоа време, па Лазаревиќ имал можност да се запознае и да се заљуби во книжевноста уште од рана возраст. Есента 1867 година, кога имал шеснаесет години, Лазаревиќ се запишал на Правниот факултет на Големата школа. Станал секретар на здружението на Големата школа „Побратимство“. За време на студиите по право во Белград, Лазаревиќ бил под влијание на Светозар Марковиќ, а неговиот ентузијазам за рускиот јазик и книжевност влијаел и врз Лазаревиќ, кој студирал руски јазик и ги читал делата на руските револуционерни демократи Чернишевски, Писарев и Доброљубов. Пред да дипломира на Правниот факултет на 15 јануари 1871 година, бил избран за државен кадет да студира медицина во Париз, но неговата стипендија била отповикана поради околностите што се појавиле како резултат на Француско-пруската војна и последователната Париска комуна. После тоа, Лазаревиќ дипломирал на правен факултет и станал практикант во Министерството за образование. На обновен конкурс во 1872 година, тој добил државна стипендија за студирање медицина, овој пат во Берлин. За време на Српско-турската војна од 1876–1877 година, Лазаревиќ ги прекинал студиите откако бил повикан на воена служба. Служел како медицински асистент и бил награден со сребрен медал за вредна служба. Се вратил во Берлин и ги завршил медицинските студии на 8 март 1879 година. По враќањето во Белград, бил назначен за лекар за белградскиот округ, а во 1881 година станал прв лекар во Општата државна болница во Белград. Истата година, Лазаревиќ се оженил со Полексија, сестрата на неговиот пријател Коста Христиќ, со која имал три сина: Милорад, Кузман и Владан, и ќерка, Анѓелија. Кузман починал една година подоцна, а Владан две години по неговото раѓање. Напоредно со неговата напорна пракса, тој работел и на книжевност. За десет години, напишал само девет кратки раскази, додека осум останале недовршени. На почетокот на 1888 година, бил избран за член на Српската академија на науките поради неговите книжевни достигнувања. Во февруари 1889 година, станал личен лекар на кралот Милан и бил унапреден во чин медицински потполковник. На 8 јули 1890 година, Српската академија на науките го наградила последниот расказ на Лазаревиќ, „Тој сè знае“. Се разболел од туберкулоза во 1884 година, а на 10 јануари 1891 година (29 декември 1890 година според јулијанскиот календар), Лаза Лазаревиќ починал.
2 Преведувачка работа
Во јуни 1868 година, Лазаревиќ објавил во списанието „Вила“ превод на „Како театарот станал и напредувал кај Старите Грци“. Во декември истата година, исто така во списанието „Вила“ објавил превод на „Припитомувањето на нашите домашни животни“. Во ноември и декември 1869 година, во списанието „Матица“ објавил превод на извадокот „Специјалниот“ од романот на Чернишевски „Што да се прави“, а следната година, исто така во „Матица“ објавил превод на расказот на Гогољ „Ѓаволова работа“ и, заедно со уште едно лице, ја превел драмата „Царицата“ од Е. Скриб и делото „Полковникот и војникот“.
3 Книжевно дело
Лаза Лазаревиќ спаѓа во писателите реалисти. Се смета за творец на српскиот психолошки расказ. Лазаревиќ ги објавувал своите раскази во списанија и објавил само една книга со наслов „Шест раскази“ во јули 1886 година. Напишал девет раскази, додека осум останале недовршени. За време на својот живот, објавил осум раскази: „Прв пат со татко ми на утрена“, „Училишна икона“, „Во добар час ајдуци!“, „На бунарот“, „Вертер“, „Народот ќе позлати сè“, „Ветер“ и „Тој знае сè“. Тој не го објавил расказот „Швабица“ во тоа време бидејќи, како што многумина веруваат, бил премногу автобиографски. Објавен е само седум години по смртта на писателот во 1898 година во книгата „Приказните за Лаза К. Лазаревиќ“ уредена од Љубомир Јовановиќ. Сите негови раскази можат да се поделат на раскази од градскиот живот и раскази од селскиот живот. Расказите на Лазаревиќ се одликуваат со идеализација и величење на патријархалниот свет и семејната задруга на која сè и се жртвува, дури и сопствената среќа.
Незавршените раскази на Лаза „На село“, „Тешан“ и „Секција“, од кои фрагменти биле објавени по смртта на писателот, претставуваат поверна слика на селаните од другите раскази на Лазаревиќ. Тие покажуваат поголема зрелост, која писателот ја должи на искуството.
4 Критички осврт и наследство
Во младоста, Лазаревиќ самиот бил поддржувач на нови идеи, противник на стариот морал и стариот поредок, но во основа бил благороден и сентиментален, нималку уништувач и иноватор. Почнал да пишува како зрел човек. Кога задругата почнала да се распаѓа, а семејниот морал опаѓал, во него се појавил романтичен копнеж по минатото. Во борбата помеѓу традиционалната мисла и новото, космополитското и деструктивното, тој се определил за традицијата, за спонтаните креации на српскиот и балканскиот дух. Во судирот помеѓу семејството и личните барања на поединците, Лазаревиќ застанал на страната на семејството. Со нежна и чувствителна природа, тој создал лирска приказна со етичка насока. Поранешната критика, која секогаш ја признавала високата уметничка вредност на неговите раскази, ги критикувала неговите стремежи и го нарекувала конзервативен писател кој, заради љубов кон поуката, честопати ги завршувал своите раскази мелодраматично.
Меѓутоа, ако Лазаревиќ понекогаш се оддалечувал од стварноста, тоа го правел од уметнички причини: да го проткае својот реалистичен приказ на животот со дискретен лиризам, благородни и возвишени идеи и чувства. А во својот израз, тој главно се водел од уметнички причини. Набљудувајќи го животот, тој ги забележувал особеностите на типовите, сцените, разговорите, спорадично правел белешки, а подоцна макотрпно и совесно барал начини да го преведе овој материјал во јазик во соодветно, неусилено и концизно дело. Тој е еден од ретките српски писатели кој, по цена на голем труд, барал најдобар израз и најхармоничен облик, кој знаел како да избере заплет, да го развие драматично, да опише занимливи епизоди, живи дијалози низ него, да даде пластични описи и возбудливи и нежни чувства. Читајќи ги големите европски писатели, особено Тургенев и Гогољ, тој развил вкус за нивните дела и ја научил уметноста на изразувањето и композицијата. Лазаревиќ го сфатил своето книжевно дело сериозно и совесно; бил свесен дека на српскиот расказ му недостасува уметнички облик, а не вдахновение, и навистина успеал да го реформира и да го подигне српскиот расказ на ниво на европски уметнички расказ.
За време на неговиот живот бил нарекуван српски Тургенев.