Карабашко Ханство

Карабашкото Ханство (исто така познато и само како Карабах; персиски: خانات قره&zwnj;باغ; , руски:Карабахское ханство) — ханство под иранско, а подоцна и руско сузеренство, кое го контролирало историскиот регион Карабах, кој денес е поделен помеѓу денешна Ерменија и Азербејџан. Во однос на структурата, Карабашкото Ханство претставувало минијатурна верзија на Иранското Царство. Административниот и литературниот јазик во Карабах до крајот на 19 век бил персиски, при што арапскиот се користел единствено за религиозни проучувања, и покрај фактот што поголемиот број на муслимани во регионот зборувале на турски дијалект.
Со него управувале членови на кланот Џаваншири, турско племе кое живеело во низините на регионот. Во 1747 година, началникот на Џаванширите Пана Али-хан ги искористил превирањата кои избувнале по смртта на иранскиот шах (цар) Надер-шах ( ) преку освојување на поголемиот дел од Карабах. Следната година тој ја објавил својата верност кон синот на Надер-шах и наследник Адел-шах, кој официјално го назначил за хан на Карабах. Мандатот на Пана Али-хан бил обележан со градежни активности (како што се замоците Бајат, Шах-Булаги и Панахабад) и потчинување на четири меликства (кнежества) преку помош на неговиот нов сојузник, Шахназар II, ''меликот'' (кнезот) на Варанда.
Во 1762 година, Панах Али-хан го признал авторитетот на владетелот на Зандиската династија, Карим Занд-хан, кој ја воспоставил својата власт во поголемиот дел од Иран. Потоа Карим зел Панах Али како заложник во Шираз и го назначил неговиот син Ибрахим Калил-хан за нов хан. По смртта на Карим во 1779 година, Ибрахим Калил-хан се стремел да ја задржи својата автономија со тоа што се здружил со грузискиот крал Ираклиј II и воспоставил контакт со Руското Царство, дури и бил накратко потчинет. Поради неговиот начин на владеење, тој во 1797 година бил протеран од Карабах од страна на Ага Мохамад-хан Каџар, новиот владетел на Иран. По убиството на Ага Мохамад во Шуша истата година, Ибрахим Калил ја вратил својата власт во Карабах. Тој воспоставил пријателски односи со наследникот на Ага Мохамад-хан, Фат-Али-шах Каџар ( ), кој се оженил со неговата ќерка и го потврдил како хан на Карабах. Во мај 1805 година, тој им се предал на Русите, потпишувајќи го Договорот од Ќурекчај, кој им дал целосна власт над надворешните работи на Карабах во замена за годишен данок.
Наскоро наоѓајќи се во тешка положба, Ибрахим Калил повторно им се придружил на Иранците. Меѓутоа, набргу потоа бил убиен од група руски војници на чело со на неговиот внук Џафар Ќоли-ага и лидерот на рускиот гарнизон. Русите последователно го признале синот на Ибрахим Калил, Мехди Ќоли-хан како хан, иако вистинската власт ја држеле Русите. Со потпишувањето на Договорот од Ѓулистан во 1813 година, Иран официјално и го отстапил најголемиот дел од своите кавкаски имоти (вклучувајќи го и Карабах) на Русија. Во 1822 година, Мехди Ќоли-хан побегнал во Иран како резултат на обидите на рускиот генерал Алексеј Петрович Јермолов да ги укине ханствата, што се случило подоцна.
1 Позадина
Карабах е историски регион кој се наоѓа во Ерменските Висорамнини во Јужен Кавказ. Областа првично се сметала за јужен дел на Аран и претежно била населена со Ерменци. Меѓутоа, поради турските и монголските инвазии, Ерменците таму станале малцинство во 11 век, а до 14 век, турко-персиското име ''Карабах'' („Црна градина“) почнало полека да го заменува името на областа. Голем дел од преживеаните ерменски благородници и нивните следбеници се преселиле во висорамнините на Карабах, каде што продолжиле да имаат свој авторитет. Населението на Ерменците во низините дополнително се намалило со освојувањата на Тимур и инвазиите на туркменските племиња во 14 и 15 век. До почетокот на 16 век, Ерменија станала фокусна точка на постојаните војни меѓу Отоманското Царство ( –1922) и Сафавидски Иран (1501–1736), што дополнително го намалило ерменското население.
Сафавидите ги поделиле своите ерменски територии на две провинции управувани од ''бегларбези'' (генерален гувернер), Карабах и Ериван. Делот на Ерменија под иранско управување бил познат како Иранска Ерменија или Источна Ерменија, додека отоманскиот дел бил познат како Отоманска Ерменија или Западна Ерменија. Во низините на Карабах доминирале номадските турски племиња, кои се преселиле на ридовите во потрага по соодветни пасишта во текот на летото. Во висорамнините на Карабах доминирале ерменски ''мелики'' (кнезови), кои воспоставиле пет меликдоми ( Дизак, Гулистан, Џаберд, Хачен и Варанда) кои владееле во Карабах. Овие кнежевства управувани од Ерменија, кои го поддржувале поимот за ерменска државност, биле користени од Сафавидите за борба против Отоманското Царство.
Од 1554 година, гувернерството и на Карабах и на неговиот главен град Ганџа го имало семејството Зијадоглу од турското племе Каџари. По падот на режимот на Сафавидите во 1722 година, гувернерството било поделено на две различни области, секое контролирано од локален клан. Во овој период се истакнал Панах Али-хан. Тој бил водач на турското племе Џаваншир, кое доминирало во низините на Карабах, како и на племенската федерација Отузики и Кебирлу. Историчарот од времето на Сафавидите, Искандар-бег Мунши (починал ) објавил дека Џаванширите не припаѓале на седумте главни племиња Кизилбаши, туку наместо тоа, група од понизок ранг, наречена „''голам амири''“. Според ''Ровзат-ел-Сафа Насери'', подоцнежните водачи на Џаваншир му припаѓале на племето Саријалу бидејќи тие го презеле раководството на Џаванширите. Џаванширите со децении ги преселувале своите овци во Карабах, каде што на ''мелиците'' им давале годишен данок во замена за пристап до летните пасишта. Така, Карабах имал огромно значење за племето.
Во 1723 година, Османлиите го нападнале Иран, освојувајќи го поголемиот дел од неговиот североисточен дел до 1724 година. Карабах и Зангезур биле единствените делови на Иранска Ерменија кои успеале да им се одвратат на Османлиите, на чело со Давит Бек, кој ги предводел ерменските ''мелици''. Иако Давит Бек починал помеѓу 1726 и 1728 година, неговите наследници успеале да ја задржат својата контрола над поголемиот дел од висорамнините до обновувањето на контролата на Иран, тогаш предводен од Надер-хан Афшар, кој ги одбил Османлиите во 1735 година. Следната година, тој се крунисал како Надер-шах, означувајќи го основањето на династијата Афшариди.
Надер ги наградил ''мелиците'' со признавање на Карабах и Зангезур како полуавтономни региони. Тој го организирал иранскиот дел од Ерменија во четири ханати; Ериван, Нахчиван, Ганџа и Карабах. Ханството претставувало вид на административна единица управувана од наследен или назначен владетел кој подлежи на иранска власт. Титулата на владетелот била или ''бегларбег'' или хан, што било идентично со османлискиот чин паша. Надер-шах, исто така, принудил неколку турски племиња (вклучувајќи ги и Џаванширите) на копното на Иран за да ја гарантира нивната верност. Синот на Пана Али-хан , Ибрахим Калил-хан и остатокот од племето Џаваншир биле принудени да се преселат во Хорасан. Панах Али-хан бил исклучок, бидејќи бил држен како заложник. Меѓутоа, по погубувањето на неговиот брат Бехбуд Али во , Панах Али избегал кај Лезгините, каде што се сокрил од Надер-шах.
2 Историја
2.1 Панах Али-хан
По убиството на Надер-шах во 1747 година, Иран паднал во немири, особено во Јужен Кавказ. Таму Грузијците и локалните ханови започнале меѓусебна војна. Некои турски племиња ја искористиле неговата смрт враќајќи ја својата моќ во Иранска Ерменија. Каџарите ја вратиле својата моќ во Ганџа, Ериван и Нахчиван, додека Панах Али-хан ја презел контролата над цел Карабах, со исклучок на петте меликдоми. Ибрахим Калил-хан и остатокот од племето Џаваншири, исто така, се вратиле во Карабах. Во 1748 година, Панах Али-хан ја објавил својата верност кон синот и наследникот на Надер-шах, Адел-шах ( ), кој официјално го назначил за хан на Карабах.
Набргу потоа, Панах Али-хан го изградил замокот Бајат, во кој го сместил целото негово семејство, неговата свита, достоинственици и бројни племенски водачи. Панах Али-хан наскоро дошол во судир со Хаџи Чалаби-хан , канот на Шекинското Ханство. Повремено се обидувал да формира сојуз со Грузија во обид да ги ограничи целите на Хаџи Чалаби-хан, но неговите напори биле неефикасни. Во 1752 година, Панах Али-хан ги преселил сите од Бајат во новоизграденото упориште Шах-Булаги, кое го донело во непосредна близина на висорамнините управувани од петте ерменски меликдоми. Панах Али-хан склучил сојуз со Шахназар II, меликот од Варанда, додека тој ја наметнал својата власт на преостанатите мелици и ги натерал нивните поданици да му плаќаат даноци. И ерменските извори и џаванширскиот историчар Мирза Џамал ​​Џаваншир се согласуваат дека преку напорите на Шахназар II (кој бил во судир со другите мелици) Панах Али-хан добил пристап до висорамнините и почнал да ги напаѓа мелиците.
Заедно, Панах Али-хан и Шахназар II ја изградиле тврдината Панахабад во Шуша, место во Варанда. Панах Али-хан ги преселил значајните личности, достоинствениците и племенските водачи таму. Моќта на Џаванширите станала сконцентрирана во тоа упориште, кое во иднина издржило многу опсади. Природата на односот патрон-клиент на џаванширските ханови со Шахназар II е нејасна, но се смета дека нивната контрола над тврдината била ограничена на нејзиниот јужен дел, кој бил нејзиниот муслимански сектор. Во 1757 година, каџарскиот поглавар Мохамед Хасан Кан Каџар направил неуспешен обид да ја освои Шуша. Панах Али-хан потоа го зазел градот Ардабил и го поставил својот клан Дарга-Ќоли-бег Џаваншир за негов гувернер, иако не е сигурно колку долго ја извршувал функцијата. Назар Али-хан Шахсеван подоцна е запишан како негов гувернер под владетелот на Зандите, Карим-хан Занд ( ). Во пролетта или летото 1761 година, началникот на Афшар Фат-Али Кан Афшар ја опсадил Шуша. Панах Али-хан го натерал да ја крене опсадата давајќи го како заложник Ибрахим Калил-хан.
До 1762 година, Карим-хан го воспоставил својот авторитет низ поголемиот дел од Иран, и на крајот бил признат од Грузија и различните ханови од Јужен Кавказ како нивен сузерен. Ова го вклучувало Панах Али-хан, кој заедно со некои други ханови бил одведен како заложник во градот Шираз, каде што починал.
2.2 Ибрахим Калил-хан
2.2.1 Консолидација на власта
Карим-хан потоа го назначил Ибрахим Калил-хан за нов хан на Карабах. Меѓутоа, по смртта на Карим на 1 март 1779 година, меѓу неговите роднини започнала меѓусебна борба за моќ. Ибрахим Калил-хан го искористил хаосот што следел со остварување на сопствените цели. Тој ја засилил својата позиција со склучување сојуз со Ираклиј II, кралот на Источна Грузија (Картли-Кахети). Ага Мохамад-хан Каџар, идниот шах на Иран, бил номинален заложник на Карим-хан во Шираз и бил целосно преокупиран со воспоставување на неговиот авторитет и елиминирање на ривалите во Иран. Додека се бореле да ја зачуваат својата автономија во време кога Иранците и Русите сакале да го вклучат источниот Кавказ под нивните царства, партнерството на Грузија и Карабах се покажало како многу корисно.
Капитализирајќи ги превирањата во Иран, како и неспособноста на Османлиите да се спротивстават на Русија, група руски политичари, предводени од воениот водач и државник Григориј Потемкин, ја убедиле руската царица Катерина II да се согласи на билатерален договор (Договорот од Георгиевск) со Ираклиј во 1783 година. Ираклиј, кој бил загрижен од враќањето на верноста кон Иран, се согласил со условите на договорот, според кој требало да се откаже од својата лојалност кон Иран во замена за руска заштита. Овој договор ги затегнал односите меѓу Ираклиј и Ибрахим Калил-хан, кој исто така се обидел да стапи во контакт со Русите, но бил игнориран од Катерина II, бидејќи таа не сакала да се заплетка во судирот меѓу хановите.
Ибрахим Калил-хан ги продолжил напорите на своите татковци да доминира во целиот Карабах, успевајќи да ја задржи поддршката на Шахназар II и исто така се оженил со неговата ќерка. Тој, исто така, го зел Мелик Бахтам од Дизак како заложник и го испратил во Ардабил во континенталниот дел на Иран, во кој Дизак бил присоединет. Ибрахим Калил, исто така, ги заробил Мелик Абов од Гулистан и Мелик Меџлум од Џараберд и ги доделил нивните домени на други.
2.2.2 Прв судир со Ага Мохамад-хан Каџар
Руско-турската војна од 1787–1792 година ги натерала руските трупи да го напуштат градот Тифлис во исто време кога авторитетот на Ага Мохамад-хан во Иран започнал да се зголемува. Од времето на првиот сафавидски шах (крал) Исмаил I ( ), иранските шахови прогласиле владеење над делови од Кавказ. Ова ги вклучувало Надер-шах, Карим-хан и сега Ага Мохамад-хан. Соседните ханови сè уште се сметале за ирански зависности дури и кога шаховите во копното на Иран немале моќ да ја спроведат својата власт во областа. Исто така, Ага Мохамад-хан исто така ја сметал Грузија за иранска провинција. Тој издал заканувачки писма до хановите кои воспоставиле врски со Русија во обид да ја обноват иранската доминација над пограничните области. Во 1792/93 година, Ага Мохамад-хан му доделил на својот поручник Солејман-хан Каџар задача да стави крај на секакво противење против неговата власт.
Наместо лично да оди, Ибрахим Калил-хан го испратил својот внук Абд ел-Самад-бег да му достави подароци и понуди на Солејман-хан во градот Табриз. Тој побарал и рок до летото за да се подготви самиот да го направи патувањето. Солејман-хан го зел Абд ел-Самад како свој заробеник и до крајот на ноември 1793 година заминал во регионот Мазандаран пред да се упати кон градот Техеран. Абд ел-Самад подоцна бил дел од свитата што го придружувал Ага Мохамад-хан за време на неговата опсада на градот Керман. За време на опсадата, Абд ел-Самад се обидел да побегне во Карабах, но бил заробен и убиен во близина на Техеран. Овој инцидент го вознемирило Ибрахим Калил, кој продолжил да бара изговори за да избегне средба со Ага Мохамад-хан.
Ага Мохамад-хан бил подготвен да ја врати иранската власт во југоисточен Кавказ до летото 1795 година. Тој не се плашел да ги ангажира Русите, особина што ја задржал во текот на целиот период од неговото владеење, а ниту Договорот од Георгиевск ниту руската активност во југоисточен Кавказ не го обесхрабриле. Неговите 60.000 војници, кои првенствено биле составени од коњаница, напредувале во областа летото истата година. Првите неколку месеци ги потрошил придобивајќи ја согласноста на муслиманските владетели. Ибрахим Калил-хан и уште двајца ханови (Мир-Мостафа-хан од Талеш и Мохамед-хан Каџар од Ериван) стапиле во преписка со Русите, кои им дале надеж дека можат да ги победат иранските сили. Ираклиј контактирал и со Русите, барајќи од нив помош против претстојната инвазија.
10.000 сили на Ага Мохамад-хан најпрвин марширале кон Талеш, кои брзо се потчиниле. Во меѓувреме, Ибрахим Калил-хан го урнал мостот Кудафарин за да ја спречи иранската војска да ја премине реката Аракс. Мостот служел како главна рута од регионот на Азербејџан до Карабах и остатокот од Кавказ. И покрај тоа, иранските сили успеале да стигнат до другата страна на реката со помош на чамци, а исто така го обновиле мостот. Силите на Ибрахим Калил-хан биле поразени и се повлекле во Шуша, која потоа била ставена под опсада од Ага Мохамад-хан во текот на 43 денови.
Поради заробувањето на неговите двајца внуци и влошените услови на опсадата, Ибрахим Калил-хан поднел петиција за мир и ветил дека ќе ја признае власта на Ага Мохамад-хан. Тој испратил еден од неговите синови да дејствува како заложник наместо него, тврдејќи дека неговите болести поврзани со возраста го спречиле директно да се сретне со Ага Мохамад-хан. Сепак, тој одбил да дозволи влез во Шуша. Ага Мохамад-хан бил подготвен на компромис за да го расчисти патот до Тифлис, бидејќи основната цел на кампањата била потчинување на Грузија.
2.2.3 Спор за Карабах меѓу Иран и Русија
Како резултат на одбивањето на Ираклиј да се потчини, Мохамад-хан започнал марш до Тифлис и го опустошил во септември 1795 година. Катерина II, сметајќи го нападот на Тифлис како навреда за Русија, го искористила како причина да го нападне Јужен Кавказ. Во март 1796 година, таа испратила јавна декларација, напишана на персиски и ерменски, до сите ханови и важни личности во регионот. Писмото ја објаснува нејзината причина за инвазијата како начин да се заштити Грузија и остатокот од Јужен Кавказ од „узурпаторот“ Ага Мохамад-хан.
Ибрахим Калил-хан им се потчинил на Русите, бидејќи повеќе се плашел од нив отколку од Иранците. Иако ниту договор, ниту руски гарнизон не биле воспоставени во Карабах, овој настан воспоставил модел за евентуални руски барања за суверенитет над Карабах и другите ханства. Сепак, смртта на Катерина II на 17 ноември 1796 година довело до повлекување на руските сили под наредба на нејзиниот син и наследник Павле I, а со тоа и крај на кампањата. До јануари 1797 година, сите руски трупи се повлекле во Кизљар.
Со цел да им се одмазди на хановите кои ја признале власта на Русија, Ага Мохамад-хан се вратил на Кавказ. Ибрахим Калил-хан овој пат побегнал кај неговиот роднина Ума-хан V во Дагестан, но неговото семејство било вратено по атентатот на Ага Мохамад-хан во Шуша на 17 јуни 1797 година. Внукот на Ибрахим Калил-хан, Мохамед-бег, накратко ја презел одговорноста за ханството, но не долго откако Ибрахим Калил-хан се вратил и повторно ја воспоставил својата власт. Тој бргу воспоставил пријателски односи со наследникот на Ага Мохамад-хан, Фат-Али Шах Каџар ( ), кој се оженил со неговата ќерка и го потврдил како хан на Карабах.
Фат-Али Шах подоцна станал убеден во недостатокот на сигурност на Ибрахим Калил-хан поради неговата неподготвеност да му помогне на Џавад-хан против руската опсада на Ганџа во 1804 година. Така, синот на Ибрахим Калил-хан , Абу'л-Фатх-хан Џаваншир бил назначен за нов хан. И покрај ова, Ибрахим Калил-хан продолжил да владее како хан на Карабах. Во 1804 година се случиле повеќе судири помеѓу иранската и руската армија, но тие немале значително влијание врз ситуацијата. Грузискиот благородник Павел Цицијанов, кој ја предводел руската кампања и ја предводел опсадата на Гања, набрзо го принудил Ибрахим Калил-хан да попушти и да прифати руски гарнизон во Шуша. Во мај 1805 година, Ибрахим Калил-хан го потпишал Договорот од Курекчај, со кој на Русија ѝ се дало целосна власт над надворешните работи на Карабах во замена за годишна исплата. Русија, исто така, го признала Ибрахим Калил и неговата лоза преку неговиот најстар син како владетели на Карабах.
Истата година, Фат-Али Шах предводел голема сила до реката Арас, додека на престолонаследникот Абас Мирза му била доделена задача да се справи со Ибрахим Калил-хан. Русите биле привремено сопрени со убиството на Цицијанов во февруари 1806 година. Во овој период, Ибрахим Калил-хан испратил писмо до Фат-Али Шах, во кое тој се извинил што им попуштил на Русите, изјавил дека е подготвен да застане на страната на Иран и побарал помош за враќање на контролата врз замокот во Шуша. Промената на страната на Ибрахим Калил-хан била предизвикана од неодамнешната смрт на неговиот најстар син и наследник Мохамад Хасан-ага, кој бил истакнат генерал-мајор во руската армија, а Русите се чини дека не биле во можност ефикасно да се бранат од поголемата иранска војска што се приближувала. Фатх-Али Шах го помилувал Ибрахим Калил-хан, кој се преселил во соседниот рид надвор од Шуша за да можат иранските сили да го нападнат неговиот гарнизон.
Еден од внуците на Ибрахим Калил-хан, Џафар Ќоли-ага, син на Мохамад Хасан-ага, чие наследство требало да биде обезбедено со Договорот од Курекчај и кој имал свои планови за владеење со Карабах, се исплашил и налутил од оваа акција. На 2 јуни 1806 година, Ибрахим Калил-хан заедно со некои од неговите роднини и 30 членови на неговата свита биле убиени од група руски војници на чело со Џафар Ќоли-ага и командантот на рускиот гарнизон. Иако Џафар Ќоли-ага се надевал дека ќе стане новиот хан за помагање на Русите против „предавството“ на неговиот дедо, тие на крајот го назначиле 30-годишниот син на Ибрахим Калил-хан, Мехди Ќоли-хан Џаваншир, поради поддршката што ја уживал помеѓу истакнатите личности на Карабах.
2.3 Мехди Ќоли-хан
Мехди Ќоли-хан се согласил да се придржува до Договорот од Курекчај на 22 септември 1806 година, кога царот Александар I ( ) официјално го потврдил како хан. На Котлијаревски, новиот командант на рускиот гарнизон во Шуша, рускиот командант Иван Гудович му забранил да се меша во внатрешните работи на ханството поради неговата голема почит кон Мехди Ќоли-хан. Иако Мехди Ќоли-хан ја имал титулата хан на Карабах, тој всушност немал сила да владее, а вистинската власт ја имале Русите. Во 1807 година, во јужен Карабах имало значително иранско воено присуство.
Во јуни 1812 година, Мехди Ќоли-хан добил ''ферман'' (кралски декрет) од Фат-Али-шах, барајќи од него да ја потврди својата лојалност и да работи со него за протерување на Русите од Карабах. Покрај тоа што ќе му прости на Мехди Ќоли-хан за неговите претходни престапи, Фат-Али-шах, според ферманот требало да го постави за гувернер на Карабах и да соработува со него за да ги врати племињата на Карабах кои побарале азил во Азербејџан. Мехди Ќоли-хан, кој го променил својот сојуз меѓу Иран и Русија во најголема предност како мнозинството ханови во Јужен Кавказ, донел одлука да се држи до Русија. Во обид да ја увери својата постојана верност кон Руското Царство, тој го испратил ''ферманот'' на Котлијаревски.
Руско-иранската војна од 1804–1813 година завршила со Договорот од Гулистан, во кој Иран се согласил да и го отстапи поголемиот дел од своите територии во источен Кавказ на Русија, вклучувајќи го и Карабах. Договорот бил потпишан во Гулистан, село во Карабах. Иранците биле разочарани од договорот, а официјални лица како Мирза Бозорг Каем-Макам жестоко се спротивставиле на него. Во 1822 година, Мехди Ќоли-хан побегнал во Иран како резултат на обидите на рускиот генерал Алексеј Петрович Јермолов да ги укине ханствата, што се случило подоцна.
Во Иран, Мехди Ќоли-хан станал меѓу членовите на „воената партија“ или „јастребите“, кои се залагале за војна против Русите. Подоцна бил помеѓу иранските војници за време на Руско-иранската војна од 1826-1828 година. Конечно добил дозвола да се врати во Карабах во 1836 година, каде што се пензионирал. Починал во 1845 година и бил погребан во Агдам.
3 Градежна активност
Според Мирза Џамал Џаваншир, Бајат примил многу нови доселеници (вклучувајќи и занаетчии) од блиските области, вклучувајќи ги Ардабил и Табриз. Иранско-американскиот историчар Џорџ Бурнутијан напишал дека ова покажува племенската доминација на Џаванширите вклучувајќи повеќе од само пастирска или миграциска земја. Нивните тврдини, кои личеле на мали градови, служеле како центри на ханството. Упориштата како Бајат, Шах-Булаги и Шуша барале голем број занаетчии и работници за да ги изградат и одржуваат.
Вообичаен метод во голема тврдина-град бил тој да биде центриран околу ''мајданот'' (плоштад), кој бил до чаршијата, главната џамија и ''амамот'' (бања).
4 Монети
По воспоставувањето на иранската валута ријал во 1790 година, претходната валута, шахи , престанала да се употребува. Подоцна бил повторно воспоставена од Ибрахим Калил-хан, ковејќи го среброто во Шуша под името „панахабади“ во чест на Панах Али-хан. Ова било првпат сребрени монети да бидат ковани од хановите на Карабах, што е доцен развој во споредба со другите ханства. Тоа било затоа што Панах Али-хан и Шахназар II ја делеле контролата над Шуша, при што ковањето сребрени монети претставувало можност само по смртта на Шахназар II во 1792 година. Панахабади била моделирана по варијанта на сребрена монета кована од Ганџанското Ханство. Карабашкото Ханство никогаш не издавало монети под свое име, поради недостаток на легитимитет на суверен монарх и какви било претензии за независност.
Два вида панахабади биле откриени, еден со мала тежина, што одговарало на една осмина од иранската рупија, и еден потежок, кој речиси тежелисто како оној од 10 копејки на руската царица Катерина II. Според нумизматичарите Александар Акопјан и Павел Петров, ова не било невообичаено, бидејќи Ибрахим Калил покажувал проруски чувства и учествувал во преговори со руски официјални претставници, но бил и под иранско влијание и се обидувал неговите монети полесно да се шират во Иран.
Панахабади сè уште била во оптек во некои региони на Јужен Кавказ и Иран до почетокот на 19 век. Натписот на предната страна гласел „Еден е Бог, Неговото име е Алах, а Мухамед беше Негов пророк“, додека на задната страна пишувало „искован во Панахабад“. „Панахабади“ се однесувало на Шуша, иако бил употребувано само на службен, бирократски јазик, а не како топоним, бидејќи зборот недостасува во турските текстови кои датираат од изградбата на тврдината. Панахабади навидум имало само свое име како резултат на тоа што тежините на овие монети се разликувале од претходните ирански абаси како и од ријалот и рупијата како подоцнежни тежински системи.
Друг тип на монети, наречен шахибкирани, за прв пат била кована во 1800/01 година во името на Фат-Али Шах. Уникатна варијанта на шахибкирани е врежан со персиска поема; ''be-nām muhrum ṣāḥib az-zamānī, mukram sikke ṣāḥibqirānī'' („во името на печатот на сахиб ал-Замани, овој шахибкирани е кован со чест“).
Поголемиот дел од познатите монети ковани биле издадени за време на нивното поврзување со Русија.
5 Демографија
5.1 Во махалите
Според истражувањето спроведено од Руското Царство во 1823 година, ''махалите'' (областите) на Карабах биле составени од 17.101 семејство на селани и номади. Нејзините жители или биле класифицирани како Татари, Ерменци или номади. Имало 8.445 номадски семејства, 4.654 ерменски семејства и 4.002 татарски семејства, што значи дека номадите сочинувале 49,38% од населението, потоа Ерменците (27,22%), а потоа Татарите (23,40%). Истражувањето додава дека со вклучување на Шуша, целото население на Карабах се состоело од 18.563 семејства.
Во Карабах имало околу 300 населби, подеднакво поделени меѓу Ерменците и Татарите. Во ерменските села живееле неколку повеќе луѓе отколку во татарските. Бројот на номадските пасишта бил околу 375. Според тоа, постоеле 30 семејства по населба и приближно 25 семејства на секое номадско пасиште. Се проценува дека вкупното население на Карабах броело помеѓу 113.000 и 115.000 луѓе, земајќи ја предвид проценетата просечна големина на семејството од 5,5 до 6,5 лица во областа во текот на 19 век.
Во петте ''махали'' (Гулистан, Хачен, Џаберд, Варанда и Дизак) кои подоцна станале познати како Нагорно-Карабах, Ерменците го сочинувале огромното мнозинство од населението. Во сите села во ''махалите'' Гулистан, Хачен и Јраберд, тие претставувале единствените луѓе во регионот. Во секој од ''махалите'' на Варанда и Дизак постоело по едно татарско село, додека останатите села биле населени со Ерменци. Севкупно, во петте области живееле 1.536 ерменски семејства и 53 татарски семејства, кое означува дека во 1822 година, 96,67% од жителите на Нагорно-Карабах биле Ерменци, а останатите 3,33% биле Татари.
5.2 Шуша
Тоа означува дека според податоците во 1823 година, во Шуша и неговата околина живееле вкупно 1.462 семејства, од кои 921 (63,41%) биле муслимани, а 535 (36,59%) биле Ерменци.
6 Приходи
Даноците годишно ги плаќале жителите на Шуша преку едно плаќање. Најмногу требало да плаќаат ерменските квартови, обезбедувајќи 590 златни рубли и 200 ''харвари'' („магарешки товар“) огревно дрво секоја година. Муслиманскиот кварт требало да плати 200 златни рубли и 60 ''харвари'' огревно дрво.
7 Администрација
Карабах претставувал провинција со царска структура која била целосно иранска, на ист начин како и другите провинции како Лорестан и Хорасан. Во однос на структурата, Карабашкото Ханство претставувало минијатурна верзија на Перија. Во истиот образец како и Афшаридите и Зандите, семејството на Пана Али-хан биле сите истакнати личности и служеле како функционери. Тој користел ''минбаши'', ''јузбаши'', ''монши'', ''ешик-агаси'', ''кешикчи'', ''јасаволи'', ''назери'' и друг персонал во администрацијата на неговиот двор и провинција. Во замена за ослободување од данок, секој племенски припадник на Карабах кој се појавил на евиденцијата ја запишувал коњаницата. Дури и племињата ослободени од данок придонесувале финансиски и во натура кога биле потребни платеници, но ханот ги покривал трошоците за нивната опрема и сточна храна кога се приклучиле на војската. Иранологот Вилем Флор го употребува примерот на Панах Али-ханкако аргумент дека карактерот и дизајнот на политичкиот систем на Иран не биле засегнати од зголемената племенска активност.
Каџарски Иран содржи примери кои се слични на оние на ''икта'' (земјени грантови) дадени на жените во периодот на Селџуците и Илханатот. Еден дел од заработката била обезбедена за ќерката на Ибрахим Калил-хан, Ага Баџи и нејзините 200 лични придружници од Карабах, откако таа се приклучила на харемот на Фат-Али Шах. Била дадена и многу земја; Абул-Фатх Кан Џаваншир, еден од синовите на Ибрахим Калил-хан, добил голем дел од земјата на племето Шахсеван во Азербејџан.
Административниот и литературниот јазик во Карабах до крајот на 19 век бил персиски, при што арапскиот се употребувал единствено за религиозни иследувања, и покрај фактот што повеќето муслимани во регионот зборувале на турски дијалект. Персискиот јазик се зборувал и во судството.
8 Историографија
8.1 Во современата историографија
Политичката историја на Иран под династиите Сафавиди, Афшариди, Занди или Каџари е главната тема на поголемиот дел на ирански примарни извори. Настаните што се случуваат во оддалечените области како Карабах обично имаат краток параграф во овие текстови, освен доколку шахот не сметал дека е важно да ги посети таквите области. Карабах претставува главна тема на неколку хроники, напишани од Турците од Јужен Кавказ, подоцна познати како Азери. Сите тие, со еден исклучок, пишувале на персиски јазик.
Тарих-е Карабаг на Мирза Џамал ​​Џаваншир (починал во 1853 година) е најраниот пишан извор кој се фокусира на Карабах. Се фокусира на политичките и, во помала мера, на социјалните и економските околности во Карабах од 1740-тите до 1806 година.
8.2 Во азербејџанската историографија
Ханствата, кои биле маргинализирани во советската историографија како остатоци од архаична феудална институција, биле оживеани во постсоветската азербејџанска историографија. Тие се тешки основни парчиња за национален наратив поради нивната краткост, различност и постојани фракционерски судири. Современата азербејџанска академија и историските книги ги нарекуваат сите ханства северно и јужно од Арас како „азербејџански ханства“, повторно измислувајќи ги како претходници на азерската нација. Ова го вклучува Карабашкото Ханство, чии ханови Џаваншири се претставени како „татковци-основачи“. Дополнително, етничкото наследство на номадите што живееле во Карабах, кое вклучувало турски, курдски и други кавкаски племиња, не го почитуваат азербејџанските историчари, кои ги групираат заедно со Татарите, сметајќи ги сите за „Азербејџанци“. Меѓутоа, пред 20 век, Азербејџанците едвај се претставувале како етничка група, а уште помалку како нација. Луѓето кои живееле во денешната земја Азербејџан се идентификувале или како муслимани од ''умата'' (заедницата), или како Турци, кои делеле јазично семејство распространето низ значителен дел од Средна Азија, или како Персијци.
Пред 1988 година, азерските експерти не го оспорувале историското ерменско присуство во Нагорно-Карабах, што се променило кога Ерменците од Нагорно-Карабах побарале нивниот регион да се отцепи од Азербејџан. Со цел да ја одбранат антиерменската политика на нивната влада во Нагорно-Карабах, азерските политичари, новинари и академици тврделе дека регионот никогаш не бил дел од историскиот регион на Ерменија и дека ерменските жители во регионот биле имигранти кои полека се преселиле таму по 1828 година. Азербејџанското издание на руското истражување од 1823 година од 2003 година претставува изменета верзија на оригиналното дело; покрај тоа што има неколку печатни грешки, исто така често ги испушта клучните информации, како што е зборот „Ерменец“, погрешно или намерно.
Современите азерски научници и историчари сметаат дека денешната територија на Азербејџан и регионот на Азербејџан во денешен северозападен Иран порано биле еден ентитет, врз основа на аргументи како Нахчиван и јужен Карабах привремено како дел од административната поделба на иранската провинција Азербејџан, јазичните сличности меѓу двете места итн. Сепак, големо мнозинство од денешните европски историчари, како и руските и иранските извори од 19 век, сметаат дека тие биле две различни географски и политички области. Пред 1918 година зборот „Азербејџан“ се однесувал на иранскиот регион Азербејџан.
9 Понатамошно читање
****