Тајната на Никола Тесла

''Тајната на Никола Тесла'' е југословенски биографски филм од 1980 година кој драматизирал настани од животот на инженерот и пронаоѓач Никола Тесла. Овој донекаде измислен приказ на животот на Тесла го претставува како се бори со Томас Едисон и ЈП Морган и неговите обиди да развие наизменична струја, а потоа и „слободна“ безжична енергија.
1 Заплет
Никола Тесла во хотелска соба во 1943 година разговарал со новинар. Потоа се присетил на тоа како работите би биле поинакви доколку Џеј Пи Морган го слушал.
Тесла пристигнал во САД во 1880-тите. Тој се обидел да го убеди својот нов работодавец, Томас Едисон, да го усвои неговиот ново измислен електричен индукциски мотор кој работи на систем на наизменична струја (НС), но Едисон тврдел дека еднонасочната струја (ЕС) била подобра и го одбил. Роберт Андервуд Џонсон и неговата сопруга Кетрин, кои биле на состанокот, подоцна го нашле Тесла како копа ров, откако ја напуштил работата во Едисон. Тесла склучил деловен договор со двајца инвеститори за да го финансира развојот на неговиот мотор. Тој го покажал својот систем за наизменична струја на состанокот на Американскиот институт за електроинженери, но Едисон, во публиката, тврдел дека тоа е непрактично. Откако новинарите, па дури и самите инвеститори на Тесла, се одвратиле од него, Џорџ Вестингхаус го убедил Тесла да му ги продаде патентите за наизменична струја и му понудил договор да му плати на Тесла хонорар за неговиот дизајн на моторот. Тие завршиле во јавна битка со Едисон обидувајќи се да покажат дека нивниот систем не е опасен (како што тврдел Едисон) и всушност бил подобар од ЕС. ЈП Морган, влечејќи ги конците во позадина, ги повикал Тесла и Едисон на состанок и, незадоволен од напредокот на Едисон кој ги наелектризирал неговите фабрики, му кажал на Тесла дека може да се обиде да докаже дека НС ќе работи подобро.
На банкет на кој се славела изградбата на електрична централа со наизменична струја кај Нијагарините водопади, Тесла ја збунил публиката со своите футуристички идеи за неговиот високофреквентен безжичен систем за пренос на наизменична струја, а потоа му кажал на некого дека заминува во Европа за да се види со своето семејство. На тоа патување тој ја посетил својата мајка во кревет која умрела во неговите раце. Тој потоа талкал во селата имајќи потсвесни навраќања за неговото детство и смртта на неговиот брат. Вестингхаус и Кетрин го посетиле Тесла назад во неговата лабораторија во Њујорк, каде што пронаоѓачот го раскинал договорот за авторски права за да го спаси Вестингхаус од финансиска пропаст. Тесла продолжил да го развива својот безжичен систем за напојување, правејќи неколку извештаи до Морган за неговиот напредок. Морган му кажал на Тесла дека е незадоволен од дивите приказни за пронаоѓачот, но продолжил да го поддржува.
Вестингхаус го предупредил Тесла (кој ја градел својата безжична електрана во Варденклиф финансирана од Морган) да внимава на мотивите на Морган и Кетрин, па му кажал на пронаоѓачот како сакала да имаат повеќе заеднички односи. Тесла дознал од Морган дека Гуљелмо Маркони му ги украл патентите за безжична мрежа и дека Алберт Ајнштајн имал нови теории за материјата и енергијата. Тесла му кажал на Морган дека овие нови теории биле „злосторство против природата“ и се обидел да го натера Морган да го поддржи својот бесплатен безжичен систем за напојување пред да биде предоцна. Откако Тесла го напуштил, Морган вели дека нема да го поддржи системот што би го ставил надвор од бизнисот и наредил да се прекине целата понатамошна интеракција со Тесла. Тесла гледал над неговата уништена станица во Варденклиф и се пожалил, на крајот од својот живот во свет задушен од смог, дека сакал Морган да го послуша.
2 Улоги
* Петар Божовиќ како Никола Тесла
* Стродер Мартин како Џорџ Вестингхаус
* Орсон Велс како ЈП Морган
* Денис Патрик како Томас Едисон
* Оја Кодар како Кетрин Џонсон
* Борис Бузанчиќ како Роберт Андервуд Џонсон
* Чарлс Милот како „Адамс“ ( Едвард Дин Адамс )
* Игор Гало како Гуљелмо Маркони
* Вања Драх како Марк Твен
3 Продукција
Филмот бил снимен во поранешна Југославија. Покрај главниот југословенски актер Петар Божовиќ, режисерот Крсто Папиќ составил актерска екипа која вклучила тројца американски актери кои ги играле главните личности од Америка од 19 и почетокот на 20 век, Орсон Велс како Морган, Стротер Мартин (кој починал шест недели пред премиерата на филмот) како Вестингхаус и Денис Патрик како Едисон. Хрватската глумица Оја Кодар, која ја играла Кетрин, му била придружничка на Велс речиси две децении до времето на снимање.
Филмот го напишале Иво Брешан, Иван Кушан и Крсто Папиќ. Двајца американски писатели придонеле за сценариото и биле цитирани на екранот. Тоа биле Џон В. Инглиш, професор по новинарство на Универзитетот во Џорџија и Ди Браун, автор на книгата ''„Закопајте го моето срце на рането колено“'' . Тие биле нарачани од директорот на Филмското студио во Загреб и координатор за претпродукција, Желимир Матко.
4 Прикажување
Филмот бил премиерно прикажан во Југославија на Денот на Тесла, 10 јули 1980 година. Филмот имал понатамошна премиера на англиски јазик на 12 септември 1980 година на Меѓународниот филмски фестивал во Торонто и го имало во малите кина во САД во 1985 година.
4.1 Критички осврт
Онлајн рецензентите го забележале прецизното прикажување на поставките и костимите на периодот и мислеле дека главниот интерес за повеќето публика ќе биде портретирањето на Морган од Орсон Велс. Ниските вредности на продукција, постојаното менување помеѓу српско-хрватски и слабо именуваниот англиски и закопаните потсвесни навраќања, биле откриени дека го одвлекуваат вниманието. Забележано било дека се игра како лекција по историја наместо проучување на ликот на Никола Тесла. Коментатор на 3 Кваркс Дејли мислел дека заговорот на „месијански волшебник“ наспроти „капиталистичките злоби“ е лош.
4.2 Награди
* Фестивал на југословенски долгометражен филм во Пула, 1980 – Гранд Сребрен
5 Поврзано
** at Filmski-Programi.hr