Паранџем

Паранџем (|Փառանձեմ; починала во зима 369/70) — член на благородничкото семејство Сиуни и сопруга на кралот Аршак II од Ерменија. Таа била регент на Ерменија за време на отсуството на нејзиниот сопруг и син во 368–370 година и е позната по нејзината одбрана на тврдината Артагерс против Персија. Таа била брутално убиена од Персијците по падот на Артагерс во зимата 369/70 година. Нејзиниот син Пап набргу потоа бил вратен на престолот со римска помош.
1 Име
Името Паранџем е од иранско потекло; поврзано е со средноперсиското име Xōrānzēm⁠.
2 Позадина
Паранџем била ќерка на Андовк Сиуни, нахарар (магнат) и нахапет (глава на кланот) на кнежевската династија Сиуни, која владеела со ерменската покраина Сиуник. Нејзината мајка била принцеза од династијата Мамиконијан; Кирил Туманов ја идентификува како ќерка на Ваче Мамиконијан, спарапет (врховен командант) на Ерменија во првата половина на 4 век. Таа имала брат, Бабик, кој го наследил Андовк како глава на династијата Сиуни. Друг брат, Вагинак, подоцна го наследил Бабик како глава на кланот. Неименувана сестра на Паранџем била сопруга на Васак Мамиконијан, спарапет за време на владеењето на Аршак II.
3 Бракови
Паранџем бил во брак со принцот од Арсакид, Гнел, внук на кралот Аршак II од Ерменија. Најверојатно во 358 година, Гнел се вратил од заложништво на источниот римски двор, заедно со уште еден арсакидски ценет, Тирит. Според приказната дадена во „Епските истории“ од 5 век (Buzandaran Patmutʻiwnkʻ), која црпила од епски извори и чиј опис бил под влијание на романтичните усни традиции, Тирит се заљубил во Паранџем, која била „многу познат по својата убавина и скромност“. Тирит го клеветил Гнел кај Аршак, кажувајќи му на кралот дека Гнел го посакува престолот и дека има поддршка од благородништвото. Како резултат на тоа, Аршак го наредил убиството на Гнел. Потоа, откривајќи ги постапките на Тирит, Аршак го погубил и него и ја зел Паранџем за своја жена. Според Нина Гарсојан, „Романтичната приказна за љубовта и љубомората раскажана од ерменските извори […] ја замаглила импликацијата, пронајдена во Мовсес Хоренаци, дека, како Аршакуни сепухи [помлади принцови] со право да ја носат круната, и Гнел и Тирит биле можни жаришта на бунт против кралот“. Убиството на Гнел и Тирит се случило во 359 година. Ерменските извори, исто така, известуваат дека Паранџем ја убил другата сопруга на Аршак, римската благородничка Олимпија, од љубомора. Се сметало дека Паранџем ја отрула Олимпија така што помешала отров во лебот на Евхаристијата, кој потоа ѝ бил послужен на Олимпијада од соучесник свештеник. Сепак, некои научници се сомневаат во приказната за убиството на Олимпија од страна на Паранџем.
Постои несогласување помеѓу двата главни ерменски извори, ''Епските истории'' и ''Историјата'' од Мовсес Хоренаци, за редоследот на браковите на Паранџем. И двата наведуваат дека Паранџем се омажила со Аршак II по убиството на Гнел, но не се согласуваат околу тоа дали таа била прва или втора жена на Аршак. Аршак имал повеќе од една жена истовремено и покрај неговата христијанска вера, во согласност со иранската традиција. Хронолошките проблеми се создаваат поради фактот што синот на Паранџем од Аршак, Пап, се верува дека бил роден по убиството на Гнел и бракот на Аршак и Паранџем во 359 година, но други биографски детали за Пап укажуваат дека тој бил роден многу порано од 360 година. Според Гарсојан, можно објаснување е дека Аршак се оженил со Паранџем порано, потоа ја предал на Гнел во привремен брак во ирански стил, а подоцна ја зел назад по смртта на Гнел.{Sfn|Garsoïan|2013|pp=66–67 Иако Аршак бил во брак и со Олимпија, Паранџем веројатно заземала инфериорно место меѓу жените на Аршак, а потоа го добила рангот кралица на кралиците (тикин тикнантс) по убиството на Олимпија, што Гарсојан го ставил по смртта на Констанциј II во 361 година. Алберт Степанјан (кој не се осврнува на прашањето за датумот на раѓање на Пап) наместо тоа изјавил дека Паранџем му припаднала на Аршак по смртта на Гнел, бидејќи „како глава на кланот Арсакид, [Аршак] бил должен да се ожени со вдовицата на својот внук, за да го заштити својот имот и да го предаде на законски син“. Според овој вид брак, кој се нарекува ''стūr ī būtak'' во сасанските извори, Пап би се сметал за биолошки син на Аршак, но за законски син на Гнел.
4 Војна со Шапур II и смрт
По поразот на римските сили од страна на сасанскиот крал Шапур II, римскиот император Јовијан потпишал мировен договор во 363 година, со кој Ерменија останала сама да се соочи со Сасанијците. Шапур ја нападнал Ерменија и ја опустошил земјата. Во меѓувреме, Паранџем ја предводела одбраната на кралскиот замок Артагерс со сила од азати (членови на помладото благородништво). Околу 367/368 година, Аршак II отишол во Персија на мировни преговори со Шапур II и бил затворен, оставајќи го ерменскиот престол празен. Синот на Паранџем, Пап, наследник на престолот, успеал да избега на римска територија по успешен напад против опсадните сасански сили; според римскиот историчар Амијан Марцелин, ова било организирано од двајца пребегнати Ерменци, Цилакес и Артабанес, кои го напуштиле Шапур по жалбата на Паранџем и се вратиле на ерменска страна. Според епските истории, Пап бил во контакт со својата мајка за време на опсадата и ја охрабрил да почека додека тој не пристигне со римска поддршка. Сепак, римскиот император Валенс бил спремен да го врати Пап во Ерменија само во летото 369 година, придружуван од комесот Теренциј, но без тој да добие кралски почести. Враќањето на Пап очигледно го испровоцирало Шапур лично да ја нападне Ерменија, што предизвикало Пап повторно да избега од земјата. Шапур не го гонел Пап, туку ги концентрирал своите сили на опсадата на Артагерс, која завршила во зимата 369/370 година. Епските истории го припишуваат крајот на опсадата на чума што ги убила бранителите, додека Мовсес Хоренаци и Амијан известуваат дека гарнизонот се предал. Паранџем била заробена и транспортирана во Персија, каде што, според Епските истории, таа била силувана до смрт пред толпа по наредба на Шапур; Хоренаци запишал дека таа била убиена со набодување на столбови за коли заедно со други затвореници.
5 Наследство
Нина Гарсојан пишува дека Паранџем е прикажана на „некохерентен начин“ во старите ерменски извори. Во „Епските истории“, таа е прикажана како го оплакува убиениот сопруг, а потоа во истото поглавје ја убива сопругата на Аршак, Олимпија, на светогрдски начин. Истиот извор ја обвинува Паранџем за наводната „демонска опседнатост“ на Пап, но исто така „ја нагласува нејзината позиција како кралица (тикин) на Ерменија и во нејзината одбрана на кралската тврдина Артагерс и во извештајот за нејзината омразна смрт во Персија“. Според Гарсојан, влијанието на романтичните усни извори врз „Епските истории“ веројатно придонело за оваа недоследност; тоа може делумно да биде резултат и на сомнителната религиозна ортодоксија на кралицата.
Паранџем е прикажана во голем број дела од модерната ерменска уметност. Таа е прикажана како „убава, горда и патриотска Ерменка“ во историски романи како што е „Самуил“ од Рафи. Различни портрети на Паранџем може да се видат во двете либрета на операта „Аршак II“, компонирана од Тигран Чухаџијан. Оригиналното либрето од Товмас Терзијан ја прикажува романсата на Паранџем со Гнел, но и нејзиното убиство на Олимпија; либретото од советската ера од Армен Гулакјан ја прикажува Паранџем како му помага на Аршак да открие заговор од страна на предавнички благородници и не ја прикажува како убиец на Олимпија.
6 Библиографија
***********