Просерпина

Просерпина — древна римска божица чија иконографија, функции и митови се практично идентични со оние на старогрчката Персефона. Просерпина ја заменила или била комбинирана со древна римска божица на плодноста Либера, чиј главен култ бил сместен во храм на врвот на римскиот Авентински рид, кој го делела со божицата на плодородството Церера и богот на виното Либер.
Секое од овие три божества ја заземала својата цела во храмот, а нивните култови биле служени или надгледувани од машко јавно свештенство. Церера била убедливо најстара од тројцата, една од ''Dii Consentes'', приближниот римски еквивалент на грчките Дванаесет Олимпијци, при што Церера се идентификува со грчката Деметра, а Либер со Дионис. Либер понекогаш се опишува како женска верзија на Либер Патер, која се занимава со женската плодност. Инаку, римските извори не ѝ даваат јасен идентитет или митологија, ниту грчки еквивалент. Ништо не се знае за нејзината родна иконографија: нејзиното име се преведува како женска форма на Либер, „слободната“. Името Просерпина е латинизација на „Персефона“, можеби под влијание на латинското ''proserpere'' („да се појави, да се извлече“), што се однесува на одгледувањето жито.
Просерпина била увезена од јужна Италија како дел од официјална религиозна стратегија, кон крајот на Втората пунска војна, кога антагонизмот меѓу долните и горните општествени класи на Рим, неуспешните жетви и повремениот глад се сметале за знаци на божествен гнев, предизвикан од римската безбожност. Новиот култ бил воспоставен околу 205 година п.н.е. во Авентинскиот храм на Церера. Етнички грчки свештенички биле регрутирани да им служат на Церера и Просерпина како „Мајка и Девица“. Оваа иновација може да претставува обид на владејачката класа на Рим да им угоди на боговите и плебејската класа; вторите делеле силни културни врски со ''Голема Грција'', неколкуте грчки колонијални населби во јужна Италија, кои првпат биле основани во 8 век п.н.е. Реформираниот култ се темелил на грчката Тесмофорија, единствено за жени, и бил промовиран како морално пожелен за угледните римски жени, и како следбенички и како свештенички. Речиси сигурно бил надгледуван од римскиот ''Фламен'', машко свештенство обично резервирано за плебејците. Новиот култ можеби делумно ги споил постарите, домородни култови на Авентинскиот храм кон Церера, Либер и Либера, но функционирал и заедно со нив. Либер немал никаква улога во променетиот култ. Познато е дека Церера, Просерпина/Либера и Либер добиле култ самостојно, во нивниот Авентински храм и на други места, иако недостасуваат детали.
Римскиот култ на „Мајка и Девица“ ја прогласува Просерпина за кралица на подземјето, сопруга на римскиот крал на подземјето, Дис Патер, и ќерка на Церера. Функциите на култот, рамката на митовите и улогите вклучувале земјоделски циклус, сезонска смрт и преродба, послушна ќерка и мајчинска грижа. Тие вклучувале тајни иницијации и ноќни процесии со факели, како и култни предмети скриени од неиницијатори. Насилното грабнување на Персефона од страна на богот на подземјето, потрагата на нејзината мајка по неа и нејзиното конечно, но привремено враќање во горниот свет се тема на дела во римската и подоцнежната уметност и книжевност. Особено, нејзиното грабнување од страна на богот на Подземјето - обично опишано како Грабнување на Просерпина или на Персефона - понудило драматична тема за ренесансните и подоцнежните скулптори и сликари.
1 Етимологија
Просерпина (|Προσερπίνα или grc) претставува модификација на ''Персефона'' (преку метатеза на формата grc, ''Порсефоне''), можеби под влијание на латинскиот збор ''proserpere'' што значи „да се краде“.
2 Епитети и поетски алузии
* Јуно Аверна * Јуно инферна<ref>Вергилиј, „Енеида'' 6.138
* Јуно Стигија
3 Култ и митови
3.1 Потекло на Либера
Во раната римска религија, Либера била женски еквивалент на Либер Патер, заштитник на плебејските права, бог на виното, машката плодност и слободата, еквивалентен на старогрчкиот Дионис. Либера првично била италска божица, спарена со Либер како „етимолошка двојност“ за време на римскиот кралски или многу ран републикански период. Таа влегува во римската историја како дел од таканаречен тријадски култ заедно со Церера и Либер, во храм основан околу 493 година п.н.е. на Авентинскиот рид на државен трошок, ветено од владејачката класа на Рим на плебејците (римските граѓани-обични луѓе), кои се заканиле со отцепување. Заедно, овие три божества биле божествени покровители и заштитници на римските обични граѓани и чувари на сенаторските записи и пишаните закони на Рим, сместени во храмот веднаш по неговото основање. На Либера можеби ѝ бил понуден култ на 17 март за време на фестивалот на Либер, Либералија, или во некое време за време на седумте дена Цереалија, што се одржувале од средината до крајот на април; на вториот фестивал, таа би била подредена на Церера; имињата и Либер и Либера биле подоцнежен додаток на фестивалот на Церера. Инаку, функционалната врска на Либера со нејзините партнери од авентинскиот култ е непозната. Таа нема позната домородна иконографија или митологија.
3.2 Либера и Просерпина
Либера официјално била распознаена како Просерпина од 205 година п.н.е., кога таа и Церера се здобиле со романизирана форма на грчки мистериозен обред, ''ritus graecia cereris''. Ова било дел од римското религиозно регрутирање на божества за да служат како божествени сојузници против Картагина, кон крајот на Втората пунска војна. Во доцниот републикански период, Цицерон ги опишал Либер и Либера како деца на Церера. Приближно во исто време, Хигин ја изедначил Либера со грчката Аријадна. Постарите и поновите форми на нејзините имиња, култ и обреди, како и нивните разновидни асоцијации, опстојувале и до доцниот царски период. Свети Августин (354–430 н.е.) напишал дека Либера била божица на женската плодност, исто како што Либер била бог на машката плодност.
3.3 Просерпина
Просерпина официјално била претставена во Рим како ќерка на Церера во новороманизираниот култ „Мајка и ќерка“. Потеклото на култот се наоѓа во јужна Италија, која политички била поврзана со Рим, но културно дел од Голема Грција. Култот се темелил на грчката Тесмофорија, која била само за жени, а била делумно јавен, а делумно мистериозен култ посветен на Деметра и Персефона како „Мајка и Девица“. Култот пристигнал во Рим заедно со грчките свештенички, на кои им било доделено римско државјанство за да можат да им се молат на боговите „со туѓо и надворешно знаење, но со домашна и граѓанска намера“. Во својот коментар за Вергилиј, Сервиј напишал дека небесното име на Просерпина е Луна, а нејзиното земно име е Дијана.
Од исклучиво женските иницијативи и свештенички на новите мистерии на Церера и Просерпина во „грчки стил“ се очекувало да ја одржуваат традиционалната римска, патрициски доминирана општествена хиерархија и традиционалниот морал. Од немажените девојки се очекувало да ја имитираат невиноста на Просерпина, девицата; од мажените жени се очекувало да се стремат да ја имитираат Церера, посветената и плодна Мајка. Нивните обреди имале за цел да обезбедат добра жетва и да ја зголемат плодноста на оние кои учествувале во мистериите. Секое од божествата на Авентинската тријада продолжило да добива култ самостојно. Отворениот, мешан култ и фестивали на Либер продолжиле, иако веројатно биле зафатени од потиснувањето на Баханалиите околу дваесет години подоцна. Индивидуалниот култ на Просерпина и нејзиниот заеднички култ со Церера станале широко распространети низ Римската Република и Римското Царство. Храмот на Просерпина се наоѓал во предградие на Мелите, во денешна Малта. Урнатините на храмот биле ископани помеѓу 17 и 18 век; денес се зачувани само неколку фрагменти.
3.4 Митови
Најпознатиот мит околу Просерпина е за нејзиното грабнување од страна на богот на Подземјето, френетичната потрага на нејзината мајка Церера по неа и нејзиното конечно, но привремено враќање во горниот свет. Во латинската книжевност се познати неколку варијанти, сите слични во повеќето аспекти на митовите за грабнувањето на Персефона од страна на Ад, именуван различно во латинските извори како Дис или Плутон. „Ад“ може да значи и скриениот Подземен свет и неговиот крал („скриениот“), кој во раните грчки верзии на митот е темна, несимпатична фигура; Персефона е „Коре“ („девојката“), земена против нејзина волја;во грчките Елефсински мистерии, таа и Ад формираат божествен пар кој заедно владее со подземјето и прима елефсински иницијати во некоја форма на подобар задгробен живот. Преименуван во Плутон, кралот на подземјето е оддалечен од неговото насилно грабнување на неговата сопруга. Во 27 година п.н.е. Вергилиј ја претставил својата варијанта на митот во своите ''„Георгики“'' . На почетокот на 1 век од н.е., Овидиј дава две поетски верзии: една во Книга 5 од неговите ''„Метаморфози“'' и друга во Книга 4 од неговите ''„Фасти“''. Латинска верзија на истиот мит од почетокот на 5 век од н.е. е Клаудијановата „''De raptu Proserpinae“''; во повеќето случаи, овие латински дела го идентификуваат киднаперот на Просерпина од подземјето, а подоцна и сопругот, како Дис.
Во верзијата на Клаудијан, непривлечниот Дис копнее по радостите на брачната љубов и татковството и се заканува дека ќе војува со другите богови доколку остане сам во Ереб. Судбините (Парки), кои ги одредуваат судбините на сите, договараат иден брак за Дис, за да спречат избувнување на војна. Јупитер ѝ наредува на Венера да му донесе љубов на Дис, во исполнување на пророштвото. Церера веќе се обидела да ја скрие невината Просерпина испраќајќи ја на безбедно во Сицилија, земскиот дом и светилиште на Церера; но Дис излегува од вулканот на планината Етна во својата кочија, ја грабнува Просерпина кај езерото Пергуса во близина на Ена и ја одведува во подземјето. Песната завршува на ова место.
Мајката на Просерпина, Церера, ја бара својата ќерка низ целиот свет, но залудно. Сонцето заоѓа и темнината паѓа додека Церера оди по земјата, запирајќи го растот на посевите и создавајќи пустина со секој чекор. Јупитер го испраќа Меркур да му нареди на Дис да ја ослободи Просерпина; но Просерпина го стопила тврдото срце на Дис и јаде „неколку“ од семките од калинка што ѝ ги нуди; оние што ја јаделе храната на мртвите не можат да се вратат во светот на живите. Плутон инсистира дека таа доброволно ги јадела неговите семки од калинка и за возврат мора да остане со него половина година. Вергилиј тврди дека Просерпина се согласила со ова и не сакала да се вознесе од подземјето и повторно да се обедини со својата мајка. Кога Церера го поздравува враќањето на својата ќерка во светот на живите, посевите растат, цвеќињата цветаат, а во лето сите растечки посеви цветаат, за да се соберат на есен. Во времето кога Просерпина живее со Плутон, светот поминува низ зима, кога земјата не дава посеви. Земјата може да биде плодна само кога таа е горе.
3.5 Орфеј и Евридика
Најобемниот мит за Прозерпина на латински е оној на Клавдијан (4 век од н.е.). Тој е тесно поврзан со оној за Орфеј и Евридика. Во ''„Георгики“'' на Вергилиј, саканата сопруга на Орфеј, Евридика, починала од каснување од змија; Просерпина го пуштила Орфеј во Адот без да го изгуби животот; воодушевена од неговата музика, таа му дозволила да ја одведе својата сопруга назад во земјата на живите, сè додека не се свртел назад за време на патувањето. Но, Орфеј не можел да одолее на поглед назад, па Евридика била засекогаш изгубена за него.
4 Во уметноста
Ликот на Просерпина инспирирал многу уметнички композиции, особено во скулптурата (Бернини, ''„Грабнувањето на Просерпина''“), во сликарството (Д.Г. Росети,фреска од Помаранчо, Ј. Хајнц, Рубенс, А. Дирер, дел Абате,, Париш ) и во книжевноста (''„Химна на'' ''Просерпина''“ од Гете и Свинбурн и ''„Градината на Просерпина''“). Статуата на „Грабнувањето на Просерпина“ од Плутон, која стои во Големата градина во Дрезден, Германија, е исто така позната како „Времето ја уништува убавината“. Песната на Кејт Мекгаригл за легендата била едно од последните нешта што ги напишала пред нејзината смрт и била изведена само на нејзиниот последен концерт во Ројал Алберт Хол во декември 2009 година.
5 Наводи
6 Литература
*
*
*
*
*
*
*
* Miles, Gary B. (1980), ''Virgil's Georgics: A New Interpretation'', University of California Press, . .
7 Надворешни врски
* Клаудијан, ''De raptu Proserpinae'' („Грабнувањето на Прозерпина“), три книги на и , издание на Бил Тејер на текстот од класичната библиотека Лоеб во ЛакусКуртиус.
*
* '''', Proserpina.net. Пристапено на 27 јануари 2012 година
* '' ''
*