Византиска книжевност

Византиската книжевност — грчката книжевност од средниот век, без разлика дали е напишана во времето на Византиското Царство или надвор од неговите граници. Таа била обележана со лингвистичка диглосија; се употребувале две различни форми на средновековен грчки јазик, научен дијалект базиран на атичкиот грчки и народен јазик базиран на коине. Поголемиот број на научници сметаат дека „литературата“ ги вклучува сите средновековни грчки текстови, но некои ја дефинираат со специфични ограничувања. Византиската книжевност е наследник на старогрчката книжевност и ја формира основата на современата грчка книжевност, иако се преклопува со двата периода.
Традицијата доживеала конкурентски влијанија од хеленизмот, христијанството и порано во историјата на царството, паганството. Имало општ процут на гномска поезијаи, хагиографија, проповеди и особено историографија, која станала помалку фокусирана на поединци. Поезијата честопати била ограничена на музички форми на химни или на епиграмска традиција, додека античките драми и епови станале застарени. Влијателниот романтичен еп ''Дигенес Акритас'' е голем исклучок.
До неодамнешните истражувања од Александар Каждан, Сајмон Франклин и други, византиската книжевност не била почитувана од академијата. Претходно се сметала или за инфериорна варијанта на старогрчката или библиската книжевност, или била важна единствено поради нејзиниот придонес кон современата грчка книжевност.
1 Жанрови
Следниот извештај ја класифицира византиската книжевност во пет групи. Првите три вклучуваат претставници на оние видови книжевност кои ги продолжиле старите традиции: историчари и хроничари, енциклопедисти и есеисти и писатели на светската поезија. Другите две вклучуваат нови книжевни жанрови, црковна и теолошка книжевност и популарна поезија.
1.1 Историчари и аналисти
Двете групи на секуларна прозна книжевност јасно го покажуваат двојниот карактер на византискиот интелектуален живот во неговите социјални, религиозни и јазични аспекти. Од оваа гледна точка, историската и аналистичката книжевност се надополнуваат една со друга; првата е аристократска и световна, втората црковна и манастирска; првата е класична, а втората популарна. Делата на историчарите припаѓаат на научната книжевност, оние на аналистите (или хроничарите) на народната литература. Првите се внимателно разработени, вторите даваат само суров материјал, првите се ограничуваат на описот на сегашноста и најновото минато и затоа имаат карактер на современи записи; вторите ја опфаќаат целата историја на светот познат од средниот век. Првите затоа се повредни за политичката историја; вторите за историјата на цивилизацијата.
1.1.1 Историчари
Класичната книжевна традиција поставила стандард за византиските историчари во нивното разбирање на целите на историјата, начинот на справување со нивните теми и во стилот на композицијата. Нивните дела се целосно конкретни и објективни по карактер, без страст, па дури и без ентузијазам. Ретко се забележуваат пламен патриотизам и лични убедувања. Тие се дипломатски историчари, експерти во употребата на историски извори и во дотераниот такт што го бара нивната општествена положба; тие не се циосети научници, незнаечки за светот, туку луѓе кои се истакнувале во јавниот живот: правници како Прокопиј, Агатија, Евагриј, Михаил Аталијат, државници како Јован Кинам, Никита Хонијат, Георги Пахимер, Лаоник Халкондил; генерали и дипломати како Никифор Вриениј Помладиот, Георги Акрополит, Георгиј Франтез; па дури и крунисани владетели, како Константин Порфирогенит, Ана Комнина, Јован VI Кантакузен и други. Византиските историчари, според тоа, го претставуваат не само општествениот, туку и интелектуалниот цвет на своето време, потсетувајќи во ова на нивните грчки претходници, Херодот, Тукидид, Ксенофонт и Полибиј, кои станале нивни лидери и модели. Понекогаш Византиецот избира класичен писател со цел да го имитира во методот и стилот. Сепак, мнозинството земале како модели неколку автори, обичај што довел до посебен мозаичен стил, доста карактеристичен за Византијците. Иако честопати претставувал резултат на вистинска заедница на чувства, тој ефикасно го спречувал развојот на индивидуален стил.
Атистичкото влијание врз византиската книжевност продолжило и во подоцнежните векови. Никифор Вриениј Помладиот и Јован Кинам, во 11 и 12 век, го покажале влијанието на Ксенофонт во нивното пишување; Никифор Григора од 13 век го зел Платон како свој модел; а Лав Ѓакон и Георги Пахимер го имитирале Хомер.
Иако византиските историчари најчесто зависеле од странски модели и се смета дека формираат продолжена серија во која секој го наследува последниот, тие не се спојуваат во униформна целина. Поголемиот број од историчарите доаѓаат или од периодот што ги опфаќа 6 и 7 век за време на владеењето на источноримските цареви, или од периодот што се протега од 11 до 15 век под Комнините и Палеолозите. На својот зенит под Македонската династија (9 и 10 век), византискиот свет создал големи херои, но не и големи историчари, освен единствената фигура на царот Константин VII Порфирогенит.
Во првиот период доминира Прокопиј поради неговата тематика и неговото книжевно значење. Типично византиски, неговите дела ''„Анекдота“'' го потценуваат царот Јустинијан I исто толку нагласено колку што го апотеизираат неговото дело ''„Пери Ктисматон“''. Сепак, во книжевноста и историјата, тој ги следи класичните модели, што е очигледно во прецизноста и јасноста на неговата нарација стекната од Тукидид и во веродостојноста на неговите информации, квалитети од посебна вредност кај историчарот. Прокопиј и во голема мера неговиот наследник Агатија останале модели на описен стил дури до 11 век. Прокопиј е првиот претставник на украсен византиски стил во книжевноста и во ова е надминат единствено од Теофилакт Симокат во 7 век. И покрај нивната некласична форма, сепак, тие се приближуваат кон античките во нивната слобода од црковните и догматските тенденции.
Помеѓу историските списи од првиот период и оние од вториот, постои изолирана серија на дела кои по содржина и форма кои нудат силен контраст на двете гореспоменати групи. Ова се делата под името на царот Константин VII Порфирогенит (10 век), кои се занимаваат соодветно со администрацијата на царството, неговата политичка поделба и церемониите на византискиот двор. Тие се занимаваат со внатрешните услови на царството, а првиот и третиот се одликуваат со употреба на народен јазик. Првиот е важен извор на етнолошки информации, додека последниот е интересен придонес во историјата на цивилизацијата.
Втората група историчари претставуваат класичен еклектицизам кој прикрива некласична пристрасност и теолошки фанатизам. Уживајќи во класични форми, историчарите од периодот на династијата на Комнините и Палеолозите биле лишени од класичниот дух. Иако многумина имале посилни, посимпатични личности од школата на Прокопиј, самата енергија на овие поединци и нивните блиски врски со царската влада служеле да ја попречат нивната објективност, создавајќи субјективни, пристрасни дела. Така, „''Алексијада''“, педантното дело на принцезата Ана Комнина, го слави нејзиниот татко Алексиј и царската реорганизација што тој ја започнал; историското дело на нејзиниот сопруг, Никифор Вриениј, ги опишува внатрешните судири што го придружувале подемот на Комнините во форма на семејна хроника (крајот на 11 век); Јован VI Кантакузин самозадоволно ги раскажува своите достигнувања (14 век). Оваа група покажува впечатливи спротивности, и лични и објективни. Покрај Кинам, кој искрено мразел сè што е западно, стојат широкомислениот Никита Хонијат (12 век) и помирливиот, но достоинствен Георги Акрополит (13 век); покрај теолошкиот полемичар Пахимер (13 век), стои Никифор Григор (14 век), добро упатен во филозофијата и класиците. Иако субјективни во прашањата за внатрешната византиска историја, овие и други од овој период се доверливи во нивните извештаи за надворешни настани, а особено вредни како извори за првото појавување на Словените и Турците.
1.1.2 Хроничари
За разлика од историските дела, византиските хроники биле наменети за пошироката јавност. Овде се гледа и разликата во нивното потекло, развој и ширење, како и во нивниот карактер, метод и стил. Иако корените на хрониките сè уште не се задоволително проследени, нивното релативно доцно појавување (во текот на 6 век) и целосното отстранување од хеленистичката традиција го ставаат нивното потекло како прилично неодамнешно. Хроничната книжевност првично била туѓа на грчката цивилизација, од која првата е составена од необразовани Сиријци. Нејзиниот претпоставен прототип, „Хронографијата“ на Секст Јулиј Африканецот, укажува на ориентален христијански извор. Неповрзана со истакнати личности и без допир со големиот свет, таа ги следи моделите поврзани во својата тесна сфера. 9 век го доживеал зенитот на византиската хроника, за време на најниската точка на историската книжевност. Потоа таа нагло опаднала; помалите хроничари, кои се гледаат дури до 12 век, делумно црпат информации од современи, а делумно, иако ретко, од претходни историчари. Во периодот на Палеолозите не се појавуваат значајни хроничари.
Не само важни извори за историјата на византиската цивилизација, туку и самите хроники придонеле за ширењето на цивилизацијата, пренесувајќи ја византиската култура на пристигнатите словенски, унгарски и турски народи. Прикажувајќи го она што лежи во народната свест - настани прекрасни и страшни, обоени во блескави бои и интерпретирани во христијанска смисла - нивното влијание било значително. Методот на ракување со материјалите е примитивен - под секој дел лежи некој постар извор кој бил во мала мера изменет, така што целта наликува на крпеница од материјали, а не на генијалниот мозаик на историчарите. Тие претставуваат богато богатство за компаративна лингвистика, бидејќи нивниот дикција е чисто народен јазик, зборувајќи за слабото образование на авторот и публиката.
Репрезентативни византиски хроники се трите на Јован Малала, Теофан Исповедник и Јован Зонара, соодветно. Првата е најраната христијанска византиска монашка хроника, составена во Антиохија во 6 век од хеленизиран сириски и монофизитски теолог. Првично како градска хроника, таа била проширена во светска хроника. Таа претставува популарно историско дело, полно со историски и хронолошки грешки и прв споменик на чисто популарна хеленистичка цивилизација. Главен извор за поголемиот број на подоцнежни хроничари, како и за неколку црковни историчари, таа е исто така најраната популарна историја преведена на староцрковнословенски јазик (околу почетокот на 10 век). Супериорна по содржина и форма, и поточно историска, е ''Хрониката'' на Теофан, монах од 9 век од Мала Азија, и пак модел за подоцнежните хроники. Таа содржи голме број на вредни информации од изгубени извори, а нејзината важност за западниот свет се должи на фактот што до крајот на 9 век морала да се преведе на латински. Трет патоказ во историјата на византиските хроники е ''Универзална хроника'' на Зонара од 12 век. Таа донекаде ја одразува атмосферата на ренесансата на династијата на Комнините; не само што наративот е подобар од оној на Теофан, туку во текстот се вметнати и многу пасуси од антички писатели. Преведена е не само на словенски и латински, туку и на италијански и француски јазик (16 век).
1.2 Енциклопедисти и есеисти
Духот на антикварната наука се разбудил во Византија порано отколку на Запад, но започнал од аматерски теолози. Поради оваа причина, тој отсекогаш имал схоластички призвук; византискиот хуманистички дух кој во еднаков сооднос ги искусил антиката и средниот век. Првенствено насочен кон систематско собирање и пребарување на ракописи, изразен интерес за книжевноста на грчката антика првпат се манифестирал во Цариград кон крајот на 9 век. Со 12 век започнува периодот на оригинални дела што имитираат антички модели, оживување на александриската есеистичка и реторичка книжевноста, голем број писатели покажуваат енергична оригиналност. Сосем изолиран помеѓу двата периода стои Михаил Псел (11 век), универзален гениј кој ги премостува периодите. Додека хуманизмот од 9 и 10 век задржал теолошка боја и непријателски став кон Западот, од 12 до 14 век се сретнале неколку писатели кои се обидувале да се оттргнат од ортодоксниот класицизам за да постигнат вистински хуманизам, станувајќи претходници на италијанската ренесанса.
Новиот дух првпат нашол израз во академија основана за класични изучувања во Цариград во 863 година. Отприлика во исто време, широко обучениот и енергичен Фотиј I, патријарх на градот и најголемиот државник на грчката црква (820–897), ентузијастички собирал заборавени ракописи, ги оживувал заборавените дела од антиката и ги откривал изгубените дела; неговото внимание било главно насочено кон прозни дела, што укажува на неговиот прагматизам. Цариградскиот патријарх направил избори или извадоци од сите дела што ги открил, формирајќи го почетокот на неговата позната ''Библиотека'' („''Bibliotheca''“), која, иако сува и моделирана, останува највредниот литературен компендиум од средниот век, кој содржи доверливи резимеа на многу антички дела кои денес се изгубени, заедно со добри карактеризации и анализи како оние на Лукијан и Хелиодор. Оваа енциклопедиска активност била поупорно водена во 10 век, особено во систематското собирање материјали поврзани со царот Константин VII Порфирогенит. Научниците, исто така, формирале големи компилации, подредени по тема, врз основа на постари извори. Меѓу нив била и денес фрагментарната енциклопедија на политички науки што содржела извадоци од класичниот, александрискиот и римскиот византиски период. Овие, со збирката антички епиграми познати како ''Антологија Палатина'' и научниот речник познат како ''Суда'', го прават 10 век, век на енциклопедиите.
Типичен претставник на периодот се појавува во следниот век во ликот на најголемиот енциклопедист на византиската книжевност, Михаил Псел. Наоѓајќи се помеѓу средниот век и современото време, тој е правник со рецептивно и продуктивно признание. За разлика од Фотиј, кој повеќе се занимавал со индивидуални филозофски аргументи, Псел не ги потценува старите филозофи, туку самиот има филозофски темперамент. Тој станал првиот од неговиот интелектуален круг кој ја издигнал филозофијата на Платон над онаа на Аристотел и предавал филозофија како професор. Надминувајќи го Фотиј по интелект и духовитост, тој нема достоинство и цврстина на карактерот на тој научник. Неговиот живот го карактеризира книжевната брилијантна дејност. Прво адвокат, потоа професор и монах и дворски службеник, тој ја завршил својата кариера како премиер. Тој бил подеднакво вешт и разновиден во своето книжевно дело; во хармонија со дотеруваната, еластична природа на дворјанин е неговиот елегантен платонски стил на неговите писма и говори. Неговата обемна преписка обезбедува бескраен материјал што го прикажува неговиот личен и литературен карактер. Облагородувачкото влијание на неговите атички модели ги обележува неговите говори, а особено неговите погребни беседи; онаа што ја одржал по смртта на неговата мајка покажува длабока сензибилност. Псел имал повеќе поетски темперамент од Фотиј, како што покажуваат неколку негови песни, иако тие повеќе се должат на сатирична фантазија и повод отколку на длабоко поетско чувство. Иако Псел покажува повеќе формална вештина отколку креативност, неговите дарови блеснале во време особено назадно во естетската култура. Интелектуалната слобода на големите научници (''полихистори''), и црковни и световни, од следните векови би била незамислива без триумфот на Псел над византиската схоластика.
Додека помеѓу неговите наследници - како што се Никифор Влемид и Хиртакен - постои природи исто толку расипани како и пселовиот, мнозинството се одликуваат со нивната чесност во намерата, искреност во чувствата и нивната благотворно широка култура. Меѓу овие големи интелекти и силни карактери од 12 век, неколку теолози се особено впечатливи, на пример Евстатиј Солунски, Михаил Италик и Михаил Хонијат; во 13 и 14 век неколку световни научници, како што се Максим Плануд, Теодор Метохит и, пред сè, Никифор Григора.
Тројцата теолози најдобро може да се проценат според нивните писма и помали повремени списи. Евстатиј се смета дека е најважниот, пишувајќи научни коментари за Хомер и Пиндар, заедно со оригинални дела кои сами по себе се искрени, храбри и контроверзни и вклучуваат намера да се исправи секое зло. Во едно од своите дела тој ја напаѓа корупцијата и интелектуалната стагнација на монашкиот живот од тоа време; во друга полемика, тој го напаѓа лицемерието и лажната светост на неговото време; во трето ја осудува суетата и ароганцијата на византиските свештеници.
Реторичарот Михаил Италик, кој подоцна станал и епископ, ја нападнал главната слабост на византиската книжевност, надворешната имитација; ова го сторил откако добил дело од еден патријарх, кое се состоело од едноставно неуредни збирки од фрагменти од други писатели, толку лошо составени што изворите биле веднаш препознатливи.
Ученик и пријател на Евстатиј бил Михаил Хонијат (12 и 13 век), архиепископ на Атина и брат на историчарот Никита Хонијат. Неговиот инаугуративен говор, одржан на Акропол, покажува длабока класична наука и висок ентузијазам и покрај материјалното и духовното распаѓање на неговото време. Овие жални услови го поттикнале да состави елегија, позната затоа што е единствена во која се опишува падот на Атина, еден вид поетски и антички апостроф на паднатата величина. Грегоровиј го споредил инаугуративниот говор со говорот на Григориј Велики до Римјаните, а ова со оплакувањето на епископот Хилдеберт од Тур за рушењето на Рим од страна на Норманите (1106). Неговите погребни беседи за Евстатиј (1195) и неговиот брат Никита, иако посложни и реторички, сепак покажувале благородна диспозиција и длабоки чувства. Михаил, како и неговиот брат, останал фанатичен противник на Латините. Тие го протерале во егзил во Кеа, од каде што им испратил многу писма на своите пријатели во кои го прикажал неговиот карактер. Стилски под влијание на Евстатиј, неговиот инаку класичен изговор звучел како црковна нота.
Со Теодор Метохит и Максим Плануд се доаѓа до универзалните научници (полиистори) од времето на династијата на Палеолозите. Метохит го покажува својот хуманизам во употребата на хексаметар, а Плануд во познавањето на латинскиот јазик; и двата се инаку непознати во Византија и наговестуваат пошироко разбирање на антиката. И двајцата покажуваат извонредно чувство за поезија, особено за поезијата на природата. Метохит составувал медитации за убавината на морето; Плануд бил автор на долга поетска идила, жанр некултивиран од византиските научници. Додека Метохит бил мислител и поет, Плануд бил главно имитатор и составувач. Метохит бил поспекулативен, како што покажал неговата збирка филозофски и историски зборници; Плануд бил попрецизен, како што докажува неговата склоност кон математиката. Современиот напредок во филозофијата бил во точка каде што Метохит можел отворено да го нападне Аристотел. Тој поотворено се занимава со политички прашања, како што е неговата споредба на демократијата, аристократијата и монархијата. Иако неговиот опсег на интерес бил голем, културата на Метохит целосно се потпира на грчка основа, иако Плануд, со своите преводи од латински (Катон, Овидиј, Цицерон, Цезар и Боетиј), значително го проширил источниот интелектуален хоризонт.
Оваа склоност кон западот била најзабележителна кај Никифор Григор, големиот ученик на Метохит. Неговиот проект за промена на календарот го рангира помеѓу современите интелектуалци на неговото време, како што би се докажало доколку некогаш се откријат неговите бројни дела во секоја област на интелектуалната активност. Неговите писма, особено, ветуваат богата жетва. Неговиот метод на изложување се основа на оној на Платон, кого го имитирал и во своите црковно-политички расправии, на пр. во неговиот дијалог „''Флоренциј, или за мудроста''“. Овие расправии со Варлам се занимавале со прашањето за црковната унија, во која Григор зазел сојузничкаулога. Ова му донело горчливо непријателство и губење на неговиот учителски живот; тој бил зафатен главно со точните науки, со што веќе ја заработил омразата на православните Византијци.
Иако византиските есеисти и енциклопедисти останале целосно под влијание на античката реторика, тие сепак во традиционалните форми го отелотворувале своето карактеристично знаење и со тоа ѝ додавале нов шарм.
1.3 Секуларна поезија
Поезијата исто така имала свои прототипови, при што секој жанр го влече своето потекло до антички предок. За разлика од прозата, овие нови жанрови не произлегле од класичниот атички период, бидејќи Византијците не пишувал ниту драми, имитирајќи ги ниту Пиндар ниту Софокле. Имитирајќи ја книжевноста од александрискиот период, тие пишувале романси, панегирики, епиграми, сатири и дидактичка и олтаристичка поезија, следејќи ги моделите на Хелиодор и Ахил Татиј, Асклепијад и Посидип, Луцијан и Лонг. Дидактичката поезија се потпира на претходен прототип од „ ''Ad Demonicum“'' од Исократ. Поради тоа, поетскиот темперамент на Византијците е сличен на оној на александриските писатели. Единствено еден нов вид независно еволуирал од Византијците - поемата. Шесте жанрови не се истовремени: најпрвин се развиле епиграмот и панегирикот (6 и 7 век), потоа, во долги интервали, сатирата, потоа дидактичка и молатска поезија, и накрај романсата. Дури по 12 век, периодот на распаѓање на царството, тие се појавувиле еден до друг. Епиграмот бил единствената форма на светска поезија што доживеала независно оживување во византиската книжевност, и тоа токму во времето кога и црковната поезија го достигнала својот највисок совршенство, во 6 и 7 век. Затоа, ова доба е најпроцутениот период на византиската научна поезија; нејзиниот пад во 12 век е современ со подемот на популарната поезија. Главните видови поезија во периодот на опаѓање (11 до 13 век) биле сатирата и пародијата, дидактичката и охрабарската поезија и еротската романса. По форма, оваа литература се карактеризира со широка употреба на популарните форми на говор и стих, од кои вториот е „политичкиот“ стих (грчки ἡμαξευμένοι στίχοι, наречен „таа гнасна измислица од еден метар“ од Чарлс Питер Мејсон во ''Речникот'' на Вилијам Смит), стих од петнаесет слога, сè уште стандарден стих на современата грчка популарна поезија. Сепак, по содржина, целата оваа литература продолжува да го носи отпечатокот на византиската ерудиција.
1.3.1 Епиграм
Епиграмот одговарал на византискиот вкус за додавање на поетски украси и за интелектуална генијалност. Тој точно одговарал на концептот на малите уметности кои достигнале висок развој во византискиот период. Не поставувајќи високи барања за имагинацијата на авторот, неговата главна тешкотија лежела во техниката и постигнувањето на најголема можна зрелост на фразата. Византиските епиграматичари може да се разделат во две групи: едната паганска и хуманистичка, другата христијанска. Првата е претставена главно од Агатија (6 век) и Христофор Митиленски (11 век), втората од свештениците Георгиј Писид (7 век) и Теодор Студит (9 век). Помеѓу двете групи, по временска, како и по карактерна гледна точка, стои Јован Геометар (10 век).
Главните фази во развојот на византискиот епиграм се најочигледни во делата на овие тројца автори. Агатија, кој веќе бил споменат помеѓу историчарите, како епиграматист, ги поседува особеностите на школата на полувизантискиот египетски Нон (околу 400 година од н.е.). Тој пишувал во афектиран и надуен стил, во класичната форма на хексаметарот; сепак, тој изобилува со брилијантни идеи, а во својата вешта имитација на античките, особено во неговите еротски дела, ги надминува повеќето епиграматисти од царскиот период. Агатија, исто така, подготвил збирка епиграми, делумно свои, а делумно од други писатели, од кои некои подоцна влегле во ''Антологија Палатина'' поради која се зачувани. Игуменот Теодор Студит е во секој поглед спротивност на Агатија, побожен човек со длабока искреност, со извонредна моќ на набљудување во природата и животот, полн со сентименталност, топлина и едноставност на изразувањето, ослободен од ропска имитација на античките, иако под влијание на Нон. Иако допираат до најразлични работи и ситуации, неговите епиграми за животот и персоналот на неговиот манастир нудат посебен интерес за историјата на цивилизацијата. Јован Геометар ги комбинира аспектите од претходните два. Во текот на својот живот извршувал и световни и црковни функции, а неговата поезија имала универзален карактер; со длабоко религиозен темперамент, сепак ја ценел величината на античките Грци. Заедно со епиграмите за античките поети, филозофи, реторичари и историчари, стојат и други за познати црковни отци, поети и светци. Поетски, епиграмите за современи и световни теми се супериорни во однос на оние за религиозни и класични теми. Неговите најдобри дела прикажуваат историски настани и ситуации што самиот ги доживеал и ги покажуваат неговите сопствени духовни расположенија (Крумбахер).
1.3.2 Панегирики
Дури и најдобрите византиски литературни дејци честопати не можеле да избегнат да ги напишат официјалните панегирики за царевите и нивните достигнувања. Типични за овој вид книжевност се комеморативната поема на Павле Силентијариски за посветувањето на црквата Света Софија и онаа на Георгиј Писид за славата на принцот. Не смеат да се извлечат неповолни заклучоци за карактерот на овие поети, бидејќи вакви пофалби биле составени не само од дворјани како Псел и Мануел Холобол (13 век), туку и од независни ликови како Евстатиј и Михаил Хонијат. Станала традиционална и затоа се пренесувала од царскиот Рим во Византија како дел од античката реторика со целата екстраваганција на една целосно декадентна книжевност (Ф. Грегоровиј). Тоа била еден вид неопходна отстапка кон деспотизмот; народниот вкус генерално не бил навреден од тоа.
1.3.3 Сатири
Татко на византиската сатира се смета дека е Лукијан. Неговите прославени „Дијалози на мртвите“ послужиле како модел за две дела, од кои првото, „Тимарион“ (12 век) е обележано со погруб хумор, а другото, „ Мазарис“ (15 век), со остра сатира. Секое од нив опишува патување во подземјето и разговори со мртви современици; во првото нивните недостатоци се напаѓани со добродушна потсмевка; во второто, под маските на мртвите луѓе, живите лица и современите услови, особено на византискиот двор, се остро стигматизирани. Тимарион е повеќе книжевна сатира а Мазарис политички памфлет, со остри лични нагони и без книжевна вредност, но со уште поголем интерес за историјата на цивилизацијата; Тимарион е во вистински популарен тон, Мазарис во вулгарен и груб.
Две популарни гранки на „Тимарион“, „Апокопос“ и „Пикаторос“, се дискутирани подолу. Друга група сатири е во форма на дијалози помеѓу животни, очигледно развој од христијанската популарна книга позната како ''Физиолог''. Ваквите сатири опишуваат збирови на четвороножици, птици и риби, и ги рецитираат нивните исмејувачки забелешки за свештенството, бирократијата, странските нации во Византиското Царство итн.
Тука спаѓаат и пародиите во форма на црковни песни, а во кои учествувало и самото свештенство, на пример епископот Никита од Сера (11 век). Еден пример за оваа светогрдна книжевност, иако не е целосно разбрана, е „''Потсмев на човекот без брада''“, во форма на непристојна литургија (14 век).
1.3.4 Дидактика
Дидактичката поезија го пронашла својот модел во „''To Demonikos''“ што му се припишува на Исократ. Најголем пример за овој вид книжевност во Византија е „Спанеј“ (12 век), посланичка песна упатена од царот до својот внук, еден вид „Огледало за принцовите“. Неколку изданоци од ова се наоѓаат во популарната литература на Крит во 15 и 16 век, предадена под имињата на Стефанос Сахликис и Дефаран. Тука спаѓаат и тирадните теолошки поуки слични на оние на капучинот во шилеровиот „Валенштајн“. Такви се, на пример, оној на Геогила по големата чума на Родос (1498) и пророчките пророштва за крајот на Византија под името на царот Лав (886–911). (Крумбахер, 332, 336, 343, 352, 366.)
1.3.5 Поема за молење
Доцновизантиска варијанта на пофалната поема е поемата за молење, поетско оплакување на гладни автори на дворот. Нејзини главни претставници се Теодор Продром и грубо ласкавиот Мануел Филес, од кои првиот живеел под Комнините (12 век), вториот под Палеолозите (13 век). За историчарите, ваквите поетски изрази на тага како оние што Продром ги упатил до царот се вредни бидејќи даваат интересни слики од уличниот и деловниот живот во главниот град. (Крумбахер, 324, 333.)
1.3.6 Романтичен роман
Старогрчкиот роман го имитирале четири писатели од 12 век: Евстатиј Макремболити, Теодор Продром, Никита Евгенијан и Константин Манасиј.
1.4 Црковна и теолошка литература
Првиот развој на црковната литература на Византија е хеленистички по форма и ориентален по дух. Овој период започнал во 4 век и е тесно поврзан со имињата на грчките отци од Александрија, Палестина, Ерусалим, Кирена и Кападокија. Нивните дела, кои го опфаќаат целото поле на црковната прозна литература - догма, егзегеза и хомилетика - станале канонски за целиот византиски период; последното важно дело е црковната историја на Евагриј. Освен контроверзните дела против секташите и иконоборците, подоцнежните дела се состојат само од компилации и коментари, во форма на таканаречените ''Катени''; дури и ''Изворот на знаењето'' на Јован Дамаскин (8 век), основниот прирачник на грчката теологија, иако систематски разработен од учен и остар интелект, претставува единствено голема збирка материјали. Дури и проповедта се држи до псевдокласична, реторичка основа и повеќе се стреми кон надворешна ширина, а не кон внатрешност и длабочина.
Единствено три вида црковна книжевност, кои сè уште не биле развиени во 4 век, подоцна покажуваат независен раст. Тоа биле црковната поезија од 6 век, популарните животи на светците од 7 век и мистичните списи од 11 и 12 век. ''Католичка енциклопедија'' пишува дека класичните форми биле недоволни пволни за најдобро да ја изразат христијанската мисла: во неколку збирки ранохристијанска преписка не се ритмичките закони на грчкиот реторички стил кои го регулираат составот, туку оние на семитската и сириската проза. Кардиналот Питра претпоставува дека ритмичката поезија на Византијците потекнува од еврејските Псалми од Септуагинта. Овој ритмички принцип е во согласност со лингвистичкиот карактер на подоцнежниот грчки, кој користел акцент на нагласок како што веќе бил развиен во сириската поезија, наместо класичниот тонален акцент.
Роман Слаткопевецот бил првиот голем црковен поет на Грците кој целосно го прифатил акцентот како ритмички принцип. Како современик и сонародник на хроничарот Малалас, а воедно и реформатор на грчкиот литературен јазик, Роман бил Сириец од еврејско потекло, христијанизиран уште во својата рана возраст. Она што Малалас претставува за прозата, Роман е за христијанската поезија од грчкиот среден век. Иако не отишол толку далеку како Малалас, тој ја создал поезијата од метри засновани на квантитативна и тонална скенирање; ја довел во хармонија со најновите поетики што преовладувале во Сирија, како и со развојниот карактер на грчкиот јазик. Роман наскоро заминал во Цариград, каде што станал ѓакон на Света Софија и каде се вели дека првпат го развил својот дар за пишување химни.
Роман ја позајмил формата на своите песни, материјалот и многу од нивните теми делумно од Библијата, а делумно од (метричките) проповеди на сирискиот отец Ефрем Сирин (4 век). Тој пишувал химни за Страста Господова, за предавството на Јуда, за одрекувањето на Петар, за Марија пред крстот, за Вознесението, за Десетте девици и за Страшниот суд, додека неговите старозаветни теми ја споменуваат историјата на Јосиф и тројцата млади мажи во огнената печка. Се вели дека создал околу илјада химни, од кои само осумдесет се зачувани, очигледно затоа што во 9 век таканаречените ''канони'', лингвистички и метрички поуметнички по форма, го замениле голем дел од неговото дело во грчката книжевност. Оттогаш неговите химни се одржале единствено во неколку од подалечните манастири. Карактеристично за неговата техника е големата должина на неговите химни, кои редовно биле составени од дваесет до триесет строфи (τροπάρια) од дванаесет до дваесет и еден стих секоја, многу фино изработени и разновидни по метричка структура, а по конструкција транспарентни и разновидни. Тие не личат толку на современите латински химни колку на ораториумите од почетокот на 20 век, кои исто така употребуваат антифонско изведување од алтернативни хорови. Ова исто така го објаснува драматичниот карактер на многу химни, со нивните вметнати дијалози и хорски песни, како во „''Петровото одрекување''“, мала драма за човечката слабост, и последниот дел од „''Историјата на Јосиф''“, „''Псалмот на апостолите''“ и „''Раѓањето на Исус''“. Други дела, како химната за Страшниот суд, се чисто описни по карактер, иако дури и во нив реторичките и догматските елементи сериозно го нарушуваат уметничкиот ефект.
Некои, како Буви и Крумбахер, го сместуваат помеѓу најголемите химничари на сите времиња; други, како кардиналот Питра, се поконзервативни. За конечна пресуда е потребно целосно издание на химните. Во споредба со латинските црковни поети како што се Амброзиј и Пруденциј, неговите преживеани дела се стремат кон пореторички цветни, дигресивни и догматски стихови. Тој е љубител на симболични слики и фигури на говорот, антитези, асонанси, особено духовити ''игри'', кои се во спротивност со неговата карактеристична едноставност на дикција и конструкција. Овие украси го прекинуваат непречениот тек на неговите стихови, а честопати низата на мисли во неговите химни е замаглена од влечењето догматски прашања - во прославената божиќна химна прашањето за чудесното раѓање на Исус се расправа четири пати, со удобен замав што го издава теологот туркајќи го поетот настрана. Теологот е исто така премногу очигледен во своите алузии на Стариот завет кога се занимава со инциденти од Новиот завет; Марија при раѓањето на Исус ја споредува својата судбина со онаа на Сара, мудреците ја споредуваат ѕвездата што одела пред Израелците во пустината и и.т.н.. Честото цитирање на делови од пророците повеќе личи на нестрасни парафрази отколку на инспирирана поезија. Всушност, Роман не поседува изобилство и многу обоени слики како најраните грчки црковни поети, ниту нивното разбирање на природата. Читателот, исто така, стекнува впечаток дека висината на имагинацијата на поетот не е пропорционална со длабочината на неговата побожност - во него често се појавува нешто наивно, речиси домашно, како кога Марија го изразува своето задоволство од мудреците и го привлекува вниманието на нивната корисност за претстојното бегство во Египет. Сепак, постојат делови во кои побожниот жар ја носи имагинацијата заедно со себе и го воздигнува поетскиот тон, како во радосната покана за танцот (во велигденската песна), во кои мислите за Воскресението се хармонично измешани:
: Зошто толку малодушност?
: Зошто ги покривате лицата?
: Подигнете ги вашите срца!
: Христос воскресна!
: Придружи се на танците,
: И со нас прогласи:
: Господ е вознесен,
: Блескав и славен,
: Тој што се роди
: На дарителот на светлината.
: Престани тогаш со твојата тага,
: Радувај се во блаженството:
: Пролетта дојде.
: Затоа цветајте сега, лилијани,
: Цветајте и бидете плодни!
: Ништо не носи уништување.
: Плескајте со рацете
: И извикајте: Воскресна!
: Кој им помага на паднатите
: Да се кренат повторно.
Црковната поезија не останала долго на високото ниво на кое ја подигнал Роман. „Химната Акатист“ (со непознат автор) од 7 век, еден вид Te Deum во слава на Богородица, е последниот голем споменик на грчката црковна поезија, споредлив со химните на Роман, кои дури и ги надживеле во слава. Постоеле бројни имитатори и дури во 17 век била преведена на латински.
Брзиот пад на грчката химнологија започнува уште во 7 век во периодот на Андреј Критски. Религиозните чувства во химните биле задушени од класичен формализам кој ја задушувал сета виталност. Преценувањето на техниката во деталите го уништило чувството за пропорција во целина. Ова се смета дека е единственото објаснување за таканаречените канони првпат пронајдени во збирката на Андреј Критски. Додека канонот епретставува комбинација од голем број химни или песнопенија (обично девет) од по три или четири строфи, „Големиот канон“ на Андреј всушност брои 250 строфи каде, „''една идеја е испреплетена во змиски арабески''“.
Псевдокласичната вештачка природа пронашла уште понапреден претставник преку Јован Дамаскин, според мислењето на Византијците, најистакнатиот писател на канони, кој го зел како модел Григориј Богослов, дури и повторно го вовел принципот на квантитет во црковната поезија. Религиозната поезија на овој начин била сведена на обична безначајност, бидејќи во 11 век, кога се случил падот на грчката химнологија и оживувањето на паганскиот хуманизам, Михаил Псел започнал да изведува црковни химни, практика која се вкоренила во популарната култура. Дидактичките песни ја добиле оваа форма без да се сметаат за богохулни.
Религиозната драма не напредувала во византискиот период. Единствен пример е ''Христовото Страдање'' (''Christus Patiens'', ''Χριστὸς πάσχων'' ), напишано во 11 или 12 век; од неговите 2.640 стихови, околу една третина биле позајмени од антички драми, главно од оние на Еврипид, а Марија, главниот лик, понекогаш рецитира стихови од „Медеја“ на Еврипид, повторно од „Електра“ на Софокле или „Прометеј“ на Есхил. Композицијата е очигледно дело на теолог обучен во класиците, но без ни најмала идеја за драмска уметност. Таа е составена главно од оплакувања и извештаи за гласници. Дури и најефективните сцени, оние што му претходат на Распнувањето Христово, се опишани од гласници; речиси две третини од текстот се посветени на слегувањето од крстот, оплакувањето на Марија и јавувањето на Христос. (Ван Клиф, „Псевдогрегоријанската драма ''Христос пашон'' во нејзината релација со текстот на Еврипид“ во ''Transactions of the Wisconsin Academy of Sciences'', VIII, 363–378; Krumbacher, 312.)
Помеѓу црковната поезија и црковната проза се наоѓа теолошко-дидактичката поема, омилен вид на античката христијанска литература. Еден од нејзините најдобри примери е „''Хексаемерон''“ од Георгиј Писид, продуховена химна за вселената и неговите чуда, односно сите живи суштества. Земена како целина, таа е донекаде се смета дека е конвенционална; единствено описот на помалите форми на живот, особено на животните, ја открива вештината на епиграматикот и љубителот на природата, дар за нежно набљудување.
Освен сакралната поезија, хагиографијата била развиена во периодот од 6 до 11 век. Овој вид литература се развил од старите маченичарства и станал омилена форма на популарна литература. Таа цветала од 8 до 11 век и се занимавала главно со манастирскиот живот. За жал, реторичкиот јазик бил во силен контраст со едноставната природа на содржината, така што главната вредност на оваа литература е историска.
Попопуларни по стил се биографите на светците во периодот од 6 и 7 век. Најстариот и најважен од нив е Кирил Скитополски (во Палестина), чии биографии на светци и монаси се одликуваат со веродостојноста на нивните факти и датуми. Од голем интерес претставуваат и за нивниот придонес во историјата на културата и етиката и за нивниот вистински популарен јазик списите на Леонтиј, архиепископ Кипарски (7 век), особено неговото житие на патријархот Јован Милостив, Елемосинариј Александриски. (Спореди Хајнрих Гелцер, ''Kleine Schriften'', Лајпциг, 1907.) Овој живот ни опишува човек кој и покрај своите особености искрено се обидел „да оствари чисто библиско христијанство на саможртвена љубов“, и чиј живот ни ги носи пред себе обичаите и идеите на пониските класи на луѓето од Александрија.
Романсата за Валам и Јоасаф (исто така и за Варлам и Јосафат ) претставува уште едно популарно дело од византиско потекло, денес воздигнато до универзална литература. Тоа е „''Песна над песните''“ на христијанскиот аскетизам, прикажана со искуството на индискиот принц Јоасаф, кој е наведен од пустиникот Варлам да ги напуштил радостите на животот и, како вистински христијанин, да се откаже од светот. Материјалот на приказната е првично индиски, всушност будистички, бидејќи потеклото на Јоасаф бил Буда. Грчката верзија потекнува од манастирот Сава во Палестина околу средината на 7 век. Не циркулирала широко сè до 11 век, кога станала позната во цела Западна Европа преку латински превод [види Ф.К. Конибер, „Легендата за Варлаам и Јосафат“, во ''Фолк-лор'' (1896), VII, 101 sq.]
Аскетската концепција за животот била вградена во византискиот карактер и била зацврстена со високиот развој на манастирските институции. Вторите, пак, донеле широка аскетска литература, иако не го продлабочуваат дополнително аскетизмот на својот голем претставник, Свети Василиј Кесариски.
Помалку обработувани, но со висок квалитет, се византиските мистични списи. Вистинскиот основач на еден препознатлив ''византиски'' мистицизам бил Максим Исповедник (7 век), кој ја продлабочил традицијата на христијанскиот неоплатонизам, како што се наоѓа во Псевдо-Дионисиј, со ресурсите на православната христологија. Ниеден друг писател во источнохристијанската традиција не го надминува Максим во спекулативниот опсег и оригиналност. Подоцнежните претставници на оваа мистична традиција биле Симеон Нов Богослов и Никита Стетат во 11 век, и Никола Кавасила во 14 век. Византиските мистични писатели се разликуваат од оние од Западна Европа главно во нивниот став кон црковните обреди, на кои имплицитно се придржувале, гледајќи во нив длабок симбол на духовниот живот на црквата, каде што запдните свештеници гледаат обид да се замени внатрешниот живот со надворешна помпа. Според тоа, Симеон строго ги почитувал церемонијалните правила на црквата, сметајќи ги само како средство за постигнување на етичко совршенство. Неговото главно дело (објавено единствено на латински) претставува збирка прозни дела и химни за заедништвото со Бога. Тој е сличен на главните германски мистици во својата склонетост кон пантеизмот. За подеднакво истакнатиот ученик на Симеон, Никита Стетат, се споменува дека тој ги отфрлил пантеистичките тенденции на својот учител. Последниот голем мистик Кавасила, архиепископ Солунски, го оживеал учењето на Дионисиј Псевдоареопагит, но во планот на неговото главно дело, „''Животот во Христа''“, покажува целосна независност од сите други светови и е без паралела во византискиот аскетизам.
1.5 Популарна поезија
Освојувањето на Цариград и воспоставувањето на латинските кралства во 1204 година ги променило или заменило аристократските и црковните надзори врз литературниот вкус и стил. Како одговор на новите влијанија од латинскиот Запад, византиската популарна книжевност се движела во различни насоки. Додека литературната поезија извира од рационалистичката, класична атмосфера на хеленистичкиот период, популарната поезија, или народната песна, е резултат на идиличната, романтична книжевност од истиот период. Бидејќи литературните дела имале свои прототипови кај Лукијан, Хелиодор, Ахил Татиј и Нон, популарните дела ги имитирале Аполониј од Родос, Калимах, Теокрит и Музај.
Главната карактеристика на народната песна низ целиот грчки среден век претставува нејзината лирска нота, која постојано наоѓа израз во емоционални пресврти. Во византиската книжевност, од друга страна, префинетоста на еротската поезија се должела на влијанието на љубовната поезија на витештвото воведена од франкските витези започнувајќи од 13 век и подоцна. Византијците ги имитирале и адаптирале романтичните и легендарните материјали што ги донеле овие западњаци. Италијанските влијанија довеле до оживување на драмата. Таа прослава на достигнувањата на грчките херои во популарната литература била резултат на судирите кои Грците ги претрпеле во текот на средниот век со граничните народи источно од царството. Популарните книги што ги раскажуваат делата на античките херои имале долгогодишна и широко распространета употреба низ целиот Исток; и тие ја оживеале херојската поезија, иако им била дадена длабока романтична нијанса. Резултатот бил целосен пресврт на популарните идеали и проширување на популарниот хоризонт, бидејќи атистичките тенденции постепено биле еродирани.
Следствено, се случила целосна реконструкција на литературните видови на Византија. Од сите видови уметничка поезија преживела единствено романсата, иако таа станала посериозна во своите цели, а нејзината област се проширила. Од метричките форми останал само политичкиот (петнаесетсложен) стих. Од овие едноставни материјали се појавило изобилство од нови поетски видови. Заедно со наративната романса за хероизам и љубов, се појавиле и популарните љубовни лирики, па дури и почетоците на современата драма.
Единствениот вистински херојски еп на Византијците е ''Дигенис Акрит'', популарна поетска кристализација на судирите од 10 и 11 век помеѓу византиските чувари на маршевите (ακρίτης, акрити) и Сарацените во источниот дел на Мала Азија. Јадрото на овој еп датира од 12 или 13 век, а неговата последна литературна форма до 15 век. Иако учените ги уредувале оригиналните песни до непрепознатливост, приближна претстава за оригиналната песна може да се добие од бројните нејзини одгласи што постојат во популарната поезија. Постоечките верзии покажуваат мешавина од неколку циклуси, моделирани според хомеровите песни. Нејзините главни теми се љубовта, авантурите, битките и патријархалното, идилично уживање во животот; тоа е мешавина од ''Илијада'' и ''Одисеја'', при што поголемиот дел од материјалот е извлечен од втората, исполнет со христијанска атмосфера. Вистинската побожност и силното семејно чувство се комбинирани со интимна симпатија кон природата. Уметнички, на делото му недостасуваат драматичниот квалитет и разновидните ликови на германските и класичните грчки епови; мора да се спореди со словенските и ориенталните херојски песни, меѓу кои и со право припаѓа.
Љубовната романса од грчкиот среден век е резултат на спојувањето на софистицираната александро-византиска романса и средновековната француска популарна романса, врз основа на хеленистички поглед на животот и природата. Ова го докажуваат нејзините три главни дела, составени во 13 и 14 век. ''Калимах и Хрисороја'', ''Белтандрос и Хрисанца'', ''Либистрос и Родамна''. Додека првата и последната од нив се значително под влијание на византиската романса во однос на мислата и начинот на обработка, втората почнува да го покажува естетското и етичкото влијание на старофранцуската романса; всушност, нејзината приказна често потсетува на легендата за Тристан. Стилот е појасен, дејството подраматично, отколку во постојните верзии на легендата за Дигенис. Етичката идеја е романтичната идеја за витештво - освојување на саканата личност со храброст и смелост, а не со слепа случајност како во византиските книжевни романси. Заедно со овие независни адаптации на француски материјал, постојат и директни преводи од „''Флор и Бланшфлер''“, „''Пјер и Магелон''“ и други, кои преминале во доменот на универзалната литература.
На периодот на франкското освојување припаѓа и метричката ''Хроника на Мореја'' (14 век). Таа била создадена од страна на некој Франк кој бил воспитан во Грција, иако непријател на Грците. Нејзината цел била, среде постојаното напредување на хеленизацијата на западните освојувачи, да ги потсети на духот на нивните предци. Затоа, таа е само грчка по јазик; по литературна форма и дух е целосно франкска. Авторот „детално ги опишува феудалните обичаи што биле пресадени на почвата на Грција, и ова можеби е неговата главна заслуга; размислувањата на Високиот суд се дадени со најголема точност, а тој е доста запознаен со практиката на феудалното право“ (Ј. Шмит). Уште во 14 век ''Хроника на Мореја'' била преведена на шпански, а во 15 век на француски и италијански јазик.
Приближно во исто време и на иста местоположба, на малите острови покрај брегот на Мала Азија, се појавила најраната збирка неогрчки љубовни песни, позната како „ ''Родски љубовни песни''“. Освен песни од различни видови и потекло, тие содржат и комплетна романса, раскажана во форма на игра на броеви, при што еден млад човек е должен да состави сто стихови во чест на девојката на која ѝ се поклонува пред таа да му ја возврати љубовта, при што секој стих одговара на броевите од еден до сто.
2 Понатамошно читање
*R. Beaton, ''The medieval Greek romance'' (Cambridge, 1989). .
*H.-G. Beck, ''Kirche und theologische Literatur im byzantinischen Reich'' (=''Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft'' 12,2,1) (Munich, 1977). .
*G. Horrocks, ''Greek: a history of the language and its speakers'' (London, 1997). .
*H. Hunger, ''Die hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner'' (=''Handbuch der klassischen Altertumswissenschaft'' 12,5) (Munich, 1978) [two volumes]. ; .
*K. Krumbacher, ''Geschichte der byzantinischen Litteratur'' (Munich, 1897).
*M.D. Lauxtermann, ''Byzantine poetry from Psides to Geometres'' (Vienna, 2003). .
*G. Moravcsik, ''Byzantinoturcica'' (Berlin, 1958) [two volumes] (A deceptive title: in fact the most important history of Byzantine secular literature before Hunger).
*Panagiotis Roilos, Amphoteroglossia': A Poetics of the Twelfth-Century Medieval Greek Novel'' (Cambridge, Mass., 2005).
*J. Rosenqvist, ''Die byzantinische Literatur: vom 6. Jahrhundert bis zum Fall Konstantinopels 1453'' (Berlin, 2007). .