Иштар

Инана е древна месопотамска божица на војната, љубовта и плодноста. Таа е поврзана и со политичката моќ, божествениот закон, сензуалноста, размножувањето и убавината . Првично обожавана во Сумер, таа била позната кај Акадците, Вавилонците и Асирците како Иштар. Нејзината примарна титула е „Кралица на небото“.
Таа била божица, заштитничка на храмот Еана во градот Урук, нејзиното рано главно религиозно седиште. Во архаичниот Урук, таа била обожавана во три форми: утринска Инана (Инана-УД/худ), вечерна Инана (Инана сиг) и кнежевска Инана (Инана НУН), при што првите две ги одразуваат фазите на нејзината поврзана планета Венера. Нејзините најистакнати симболи се лавот и осумкраката ѕвезда. Нејзин сопруг е богот Думузи (подоцна познат како Тамуз), а нејзин придружник е божицата Ниншубур, подоцна споена со машките божества Илабрат и Папсукал.
Иштар била обожавана во Сумер уште во Уручкиот период, а нејзиното обожавање било релативно локализирано пред освојувањето на Саргон. За време на постсаргоновиот период, таа станала едно од најпочитуваните божества во сумерскиот пантеон, со храмови низ Месопотамија. Обожавањето на Инана/Иштар продолжило од страна на источносемитските народи (Акадијци, Асирци и Вавилонци) кои ги наследиле и ги приспособиле кон себе Сумерите во регионот.
Асирците ја воздигнале на највисоко божество во нивниот пантеон, рангирајќи ја над нивниот национален бог Ашур. Инана/Иштар се споменува во хебрејската Библија и таа во голема мера влијаела врз угаритската божица Аштарт, а подоцна и врз феникиската божица Астарта, која пак можеби влијаела врз развојот на грчката божица Афродита. Нејзиното обожавање продолжило да се развива сè до нејзиното постепено опаѓање помеѓу првиот и шестиот век од н.е., по појавата на христијанството.
Иштар се појавува во поголем број на митови од кое било друго сумерско божество. Таа, исто така, има уникатно голем број епитети и алтернативни имиња, споредливи само со Нергал.
Голем дел од нејзините митови вклучуваат нејзино преземање на доменот на други божества. Се верува дека Енки, богот на мудроста, ѝ ги дал ''мес'', кои ги претставуваат сите позитивни и негативни аспекти на цивилизацијата. Се верува и дека го презела храмот Еана од Ану, богот на небото. Заедно со нејзиниот брат близнак Уту (подоцна познат како Шамаш), Иштар е спроведувач на божествената правда; таа ја уништила планината Ебих затоа што го оспорила нејзиниот авторитет, го исфрлила својот бес врз градинарот Шукалетуда откако ја силувал во сон и ја пронашла разбојничката Билулу и ја убила како божествена одмазда за убиството на Думузи. Во стандардната акадска верзија на ''Епот за Гилгамеш'', Иштар го моли Гилгамеш да стане нејзина сопруга. Кога тој презирно одбива, таа го ослободува Бикот на небото, што резултира со смртта на Енкиду и последователната борба на Гилгамеш со сопствената смртност.
Најпознатиот мит на Инана е приказната за нејзиното слегување и враќање од древниот месопотамски подземен свет, управуван од нејзината постара сестра Ерешкигал. Откако ќе стигне до престолната соба на Ерешкигал, седумте судии на подземниот свет ја прогласуваат за виновна и ја убиваат. Три дена подоцна, Ниншубур ги моли сите богови да ја вратат Иштар. Сите ја одбиваат, освен Енки, кој испраќа две безполови суштества да ја спасат.
Тие ја испраќаат Иштар надвор од подземјето, но чуварите на подземјето, го влечат нејзиниот сопруг Думузи долу во подземјето како нејзина замена. На Думузи конечно му е дозволено да се врати во рајот половина од годината, додека неговата сестра Гештинана останува во подземјето другата половина, што резултира со циклус на годишните времиња.
1 Етимологија
Научниците веруваат дека Инана и Иштар првично биле одделни, неповрзани божества, но биле споени едно со друго за време на владеењето на Саргон Акадски и започнале да се сметаат за ефикасно иста божица под две различни имиња. Името Инана може да потекнува од сумерската фраза , што значи „Дама од небото“, но клинестото писмо за ''Инана'' (𒈹) не е лигатура на знаците ''дама'' (сумерски: ; клинесто: 𒊩𒌆 SAL.TUG) и ''небо'' (сумерски: ; клинесто: 𒀭 AN). Овие тешкотии ги навеле некои рани асиролози да сугерираат дека Инана можеби првично била протоеуфратска божица, која подоцна била прифатена во сумерскиот пантеон. Оваа идеја била поткрепена од младоста на Инана, како и од фактот дека, за разлика од останатите сумерски божества, се смета дека првично немала јасна сфера на одговорности. Ставот дека постоел праеуфратски супстратен јазик во Јужен Ирак пред сумерскиот не е широко прифатен од современите асиролози.
Името ''Иштар'' се јавува како елемент во личните имиња и од пред саргонскиот и по сарагонскиот период во Акад, Асирија и Вавилонија. Има семитско потекло и веројатно етимолошки е поврзано со името на западносемитскиот бог Атар, кој се споменува во подоцнежните натписи од Угарит и јужна Арабија. Утринската ѕвезда можеби била замислена како машко божество кое претседавало со уметноста на војувањето, а вечерната ѕвезда можеби била замислена како женско божество кое претседавало со уметноста на љубовта. Меѓу Акадците, Асирците и Вавилонците, името на машкиот бог на крајот го заменило името на неговиот женски пандан, но, поради обемниот синкретизам со Инана, божеството останало женско, иако нејзиното име било во машка форма.
2 Потекло и развој
Иштар претставувала проблем за многу научници од античкиот Сумер поради фактот што нејзината сфера на моќ содржела повеќе различни и спротиставени аспекти од онаа на кое било друго божество. Предложени се две главни теории во врска со нејзиното потекло. Првото објаснување тврди дека Иштар е резултат на синкретизам помеѓу неколку претходно неповрзани сумерски божества со сосема различни домени. Второто објаснување смета дека Иштар првично била семитско божество кое влегло во сумерскиот пантеон откако тој веќе бил целосно структуриран и кое ги презело сите улоги што сè уште не им биле доделени на други божества.
Уште во Уручкиот период, Иштар веќе била поврзана со градот Урук. Во овој период, симболот на прстенестата врата бил тесно поврзан со Иштар. Познатата вазна од Урук (пронајдена во депонија од култни предмети на третиот уручки период) прикажува ред голи мажи кои носат разни предмети, вклучувајќи чинии, садови и корпи со земјоделски производи, и носат овци и кози до женска фигура свртена кон владетелот. Жената стои пред симболот на Иштар - двете извиткани трски на вратата, додека машката фигура држи кутија и куп чинии, подоцнежнотоклинесто писмо го означува , или првосвештеникот на храмот.
Отпечатоци од печати од периодот Џемдет Насра покажуваат фиксна низа симболи кои претставуваат различни градови, вклучувајќи ги оние на Ур, Ларса, Забалам, Урум, Арина и веројатно Кеш. Овој список веројатно го одразува извештајот за прилозите за Иштар во Урук од градовите што го поддржуваат нејзиниот култ. Голем број слични печати се откриени од фазата I од раниот династички период во Ур, во малку поинаков редослед, во комбинација со симболот на розета на Иштар. Овие печати се користеле за заклучување на складиштата за чувување на материјалите резервирани за нејзиниот култ.
Познати се разни натписи во името на Иштар, како што е монистра во името на кралот Ага од Киш , или плочка од кралот Лугал-кисалси :
 
За време на акадскиот период, по освојувањата на Саргон Акадски, Инана и првично независната Иштар станале толку широко синкретизирани што започнале да се сметаат за ефикасно исти. Акадската поетеса Енхедуана, ќерката на Саргон, напишала бројни химни за Инана, идентификувајќи ја со Иштар. Како резултат на ова, популарноста на култот на Инана/Иштар многу бргу се зголемила. Алфонсо Арчи, кој бил вклучен во раните ископувања на Ебла, претпоставува дека Иштар првично била божица почитувана во долината на Еуфрат, истакнувајќи дека поврзаноста помеѓу неа и пустинската топола е потврдена во најстарите текстови и од Ебла и од Мари. Тој ја смета неа, бог на месечината (на пр. Син) и божество на сонцето од различен пол (Шамаш / Шапаш) за единствените божества што ги споделувале различните рани семитски народи од Месопотамија и древна Сирија, кои инаку имале различни, не нужно преклопувачки пантеони.
3 Обожување
 
Гвендолин Лејк претпоставува дека за време на предсаргонскиот период, култот на Иштар бил доста ограничен, иако други експерти тврдат дека таа веќе била најистакнатото божество во Урук и голем број други политички центри во Уручкиот период. Таа имала храмови во Нипур, Лагаш, Шурупак, Забалам и Ур, но нејзиниот главен култен центар бил храмот Еана во Урук, чие име значи „Куќа на небото“ (сумерски: ; клинесто: 𒂍𒀭 E .AN). Некои истражувања претпоставуваат дека оригиналното божество-заштитник на овој град од четвртиот милениум п.н.е. била Ану. По неговото посветување на Инана, се смета дека храмот сместувал свештенички на божицата. Веднаш до Урук, Забалам бил најважното рано место на обожување на Инана, бидејќи името на градот најчесто се пишувало со знаците MUŠ и UNUG, што значат соодветно „Инана“ и „светилиште“. Можно е градската божица Забалам првично да била посебно божество, иако чиј култ бил приспособен од оној на урукчиската божица многу рано. Џоан Гудник Вестенхолц предложила дека божица распознаена со името Нин-УМ (читање и значење неизвесно), поврзана со Иштаран во химна ''заме'', била оригиналниот идентитет на Инана од Забалам.
Во старакадскиот период, Инана се споила со акадската божица Иштар, поврзана со градот Агаде. Химна од тој период ја нарекува акадската Иштар „Инана од Улмаш“ заедно со Инана од Урук и од Забалам. Обожавањето на Иштар и спојувањето помеѓу неа и Инана биле охрабрени од царот Саргон и неговите наследници, и како резултат на тоа таа многу бргу станала едно од најпочитуваните божества во месопотамскиот пантеон. Во натписите на Саргон, Нарам-Син и Шар-Кали-Шари, Иштар е најчесто повикуваното божество.
Во старовавилонскиот период, нејзините главни култни седишта биле Урук, Забалам, Агаде и Илип. Нејзиниот култ бил воведен и во Киш.
Во подоцнежните времиња, додека нејзиниот култ во Урук продолжил да се развива, Иштар станала особено почитувана и во горномесопотамиското кралство Асирија (денешен северен Ирак, североисточна Сирија и југоисточна Турција), особено во градовите Ниневија, Ашур и Арбела (денешен Ербил). За време на владеењето на асирскиот крал Асурбанипал, Иштар се издигнала и станала најважното и најпочитуваното божество во асирскиот пантеон, надминувајќи го дури и асирскиот национален бог Ашур. Предметите пронајдени во нејзиниот главен асирски храм укажуваат дека таа била популарно божество меѓу жените.
Поединци кои практикувале родов неконформизам биле силно вклучени во култот на Инана. Во текот на сумерските времиња, група свештеници познати како работеле во храмовите на Иштар, каде што изведувале елегии и оплакувања. Мажите кои станувале гала понекогаш прифаќале женски имиња, а нивните песни биле компонирани на сумерскиот дијалект еме-сал, кој, во книжевните текстови, е нормално резервиран за говорот на женските ликови. Некои сумерски поговорки сугерираат дека ''гала'' имале репутација за анален секс со мажи. Во текот на акадскиот период, кургару и асину биле слуги на Иштар кои се облекувале во женска облека и изведувале воени танци во храмовите на Иштар. Неколку акадски поговорки сугерираат дека тие можеби имале и хомосексуални склоности. Гвендолин Лејк, антрополог позната по своите дела за Месопотамија, ги споредила овие лица со современата индиска ''хиџра''. Во една акадска химна, Иштар е опишана како преобразување на мажите во жени.
Во текот на втората половина на 20 век, широко се верувало дека култот на Инана вклучувал ритуал на „свет брак“, во кој кралот ќе го воспостави својот легитимитет со преземање на улогата на Думузи и со вклучување во ритуален сексуален однос со високата свештеничка на Инана, која ја преземала улогата на божица. Сепак, ова гледиште е оспорено и научниците продолжуваат да дебатираат дали светиот брак опишан во книжевните текстови воопшто вклучувал некаков вид физичко ритуално изведување и, доколку е така, дали ова ритуално изведување вклучувало вистински сексуален однос или само симболично претставување на сексуалниот однос. Научничката на древниот Близок Исток, Луиз М. Прајк, наведува дека поголемиот дел од научниците деенс тврдат дека доколку светиот брак бил ритуал што всушност се изведувал, тогаш тој вклучувал само симболичен сексуален однос.
Долго време се сметало дека култот на Иштар вклучувал света проституција, но денес ова е отфрлено од многу научници. Се вели дека хиеродули познати како работеле во храмовите на Иштар, но не е познато дали таквите свештенички всушност извршувале некакви сексуални дејствија, а неколку современи научници тврдат дека не го правеле тоа. Жените низ античкиот Блиски Исток ја обожавале Иштар посветувајќи ѝ колачи печени во пепел (познати какокаман тумри). Посвета од овој тип е опишана во акадска химна. Неколку глинени калапи за колачи откриени во Мари се обликувани како голи жени со големи колкови кои ги држат градите. Некои научници сугерираат дека колачите направени од овие калапи биле наменети како претстави на самата Иштар. Во библиската книга Еремија, пророкот ги осудува јудејските жени бегалци затоа што ја обожаваат Небесната Царица (синкретизам на Иштар и Ашера) печејќи колачи со ликот на божицата врз нив и истурајќи ѝ налевници (Ер. Гл. 7 и 44). Жените и нивните сопрузи му се спротивставуваат и изјавуваат дека ќе ги следат практиките на своите предци, кои ги извршувале овие дела „во градовите на Јудеја и по улиците на Ерусалим“ (Ер. 44:15–19). Во Езекел 8:14, пророкот има визија за жените од Ерусалим како плачат за Тамуз.