Религија во Азербејџан

Мнозинска религија во Азербејџан е Исламот, но земјата се смета за најсекуларна во муслиманскиот свет. Според проценките, 90% (The World Factbook, 2020) или 99,2% (Pew Research Center, 2006) од населението се идентификува како муслиманско. Од нив, мнозинството припаѓаат на шиитската гранка (75-85%), додека значително малцинство (15%-25%) се сунити. Традиционални, разликите помеѓу овие гранки на исламот не биле остро дефинирани во Азербејџан.
Повеќето шиитски муслимани во земјата се придржуваат конџафариското училиште на шиитскиот ислам, додека сунитските муслимани обично се придржуваат кон ханафиското или шафиското училиште. Поради повеќедецениската советска атеистичка политика, муслиманската религиозна припадност во Азербејџан е повеќе културна и етничка отколку религиозна. Шиитскиот ислам е распространет во западните, централните и јужните региони на земјата. Традиционално, селата околу Баку и регионот Ланкаран се сметаат за упоришта на шиитите. Спротивно на тоа, сунитскиот ислам е доминантен во северните региони.
Остатокот од населението се придржува кон други вери или е нерелигиозно; тие не се официјално застапени. Други верски традиции што имаат значителен број приврзаници во земјата се Руската православна црква и разни други христијански деноминации.
Како и сите други постсоветски држави со кои порано владеел Советскиот Сојуз, Азербејџан е секуларна држава; Член 48 од неговиот Устав ја обезбедува слободата на вероисповед. Законот од 1996 година наведува дека странците имаат слобода на совест, но им е ускратено правото да „вршат верска пропаганда“ (т.е. да прозелитизираат) под закана од парични казни или депортација. Според ставовите 1-3 од член 18 од Уставот, религијата дејствува одвоено од власта; секоја религија е еднаква пред законот; а пропагандата на религиите, ускратувањето на човековата слобода и противречење на принципите на хуманизмот се забранети.
1 Ислам
Надворешни видеа
Улогата на исламот во политиката и во секојдневниот живот во Азербејџан останува релативно мала. Истражувањата во доцната советска и раната постсоветска ера генерално покажале дека иако огромното мнозинство Азербејџанци се идентификуваат како муслимани, помалку од една четвртина од оние кои се сметале себеси за муслимани „имале дури и основно разбирање за столбовите на исламот“. За многу Азербејџанци, поврзаноста со исламот се стреми повеќе кон етнички/националистички идентитет отколку чисто религиозен идентитет. Една анкета од 1998 година ја проценила застапеноста на жестоки верници во Азербејџан на само 20 проценти.
Во постсоветскиот период, иако мнозинството од населението на Азербејџан сè уште номинално се идентификувало со исламот, студиите покажуваат дека азербејџанското општество останало релативно секуларно во годините по распадот на Советскиот Сојуз. Додека проценките идентификуваат 93-99% од населението на Азербејџан како приврзаници на исламот, важноста на религијата во секојдневниот живот останала мала. Според владините проценки, муслиманското население е приближно 55-65% шиити и 35-45% сунити, но официјално разликите не се остро нагласени. Односите на азербејџанските шиити со Иран, неговиот сосед и доминантната шиитска сила, не се блиски, барем од средината на 1990-тите години. Поглаварот на азербејџанското шиитско свештенство, Шиек Хаџи Хумат Пашазада, се придржува кон тивкото училиште на Абу ал-Касим ал-Куи и бил ученик на иранскиот свештеник Мохамад Казем Шариатмадари (и двајцата свештеници биле силни противници на Хомеинистичките доктрини и на репресивната политика на иранската влада).
Азербејџанската влада одржува секуларна позиција. Членот 7 од уставот на Азербејџан официјално го прогласува Азербејџан за секуларна држава. Членот 18 декларира одвојување на религијата од државата, еднаквост на сите религии пред законот, а го декларира и секуларниот карактер на државниот образовен систем. Во декември 2010 година, Министерството за образование на Азербејџан ја објавил забраната за хиџаб, според која на учениците им е забрането да носат хиџаб во училиштата. Во април 2021 година, до парламентот на Азербејџан биле поднесени дополнителен сет на предлози со кои се воведуваат дополнителни, интензивно секуларни амандмани на Законот за религија и Административниот законик на Азербејџан.
2 Бахаизам
Бахаизмот во Азербејџан поминал низ сложена историја на регионални промени. Пред 1850 година, следбениците на религијата-претходник наречена Бабизам се појавиле во Нахчиван. До почетокот на 20-тиот век, бахајската заедница, денес со центар во Баку, броела можеби 2.000 поединци и неколку бахајски локални духовни собранија. Таа оставила поволен впечаток кај локалните, регионалните и меѓународните лидери на мислата, како и долгогодишните водечки фигури во религијата. Меѓутоа, согласно официјалната советска доктрина за државен атеизам, бахајската заедница била речиси елиминирана, иако таа подоцна била повторно активирана бидејќи перестројката ги намалила ограничувањата врз религиите. Бахајската заедница на Азербејџан повторно извршила избор на своето Национално духовно собрание во 1992 година. До 2007 година, бахајското население на Азербејџан, со центар во Баку, го вратило своите бројки од претсоветскиот период, со околу 2.000 приврзаници, од кои повеќе од 80% биле преобратени. Сепак, бахајската заедница во Нахчиван, каде за прв пат се појавиле азербејџанските верници, била сериозно малтретирана и угнетувана дури во 2006 година, веројатно поврзано со ставовите 1-3 од член 18 од азербејџанскиот Устав, според кој секоја религија е еднаква пред законот, но пропагандата на религиите, оневозможувањето на човековата слобода и непочитувањето на принципот на хуманизмот се забранети.
3 Христијанство
Христијанската религија почнала да се шири на територијата на денешен Азербејџан во првите години од апостолската ера. Христијанството е претставено со православието, католицизмот и протестантството, како и голем број малцински заедници во Азербејџан.
Христијаните, кои се проценува дека се околу 280.000-450.000 (3,1% -4,8%) од населението се главно православни Руси, православни Грузијци и ерменски Апостолци (пред 1990 низ цел Азербејџан, помеѓу 1990 и 2023 година само во отцепениот регион Нагорно-Карабах, а по отцепот на Арцахската Република и бегството на практично сите Ерменци, практично веќе ги нема во Азербејџан). Постои мала етничка азерска протестантска заедница, која брои околу 5.000 верници, главно од муслиманско потекло.
3.1 Источна православна црква
Православието во Азербејџан денес е претставено со Руската и Грузиската православна црква. Руските православни цркви се групирани во епархијата Баку и Каспискиот регион.
Азербејџан има и единаесет молокански заедници поврзани со старите ритуали на православието. Овие заедници немаат никаква црква; нивните догми се наоѓаат во посебна книга за ритуали. Тие се противат на црковната хиерархија која има посебна моќ.
3.2 Црква Свети Григориј Просветител
Црквата Свети Григориј Просветител (азербејџански: Müqəddəs Qriqori kilsəsi, ерменски: Свети Գրիգոր Լուսաւորիչի Եկեղեցի) била изградена во 1871 година. Во 1869 година воениот гувернер на Баку, Михаил Петрович Кољубакин, доделил земјиште за изградба на црквата. Зградата била дизајнирана од Карл Гипиус, брат на познатиот уметник Ото Густавович Гипиус (Евстафиевич) и архитект на градот Баку и неговата гувернерија. Првото дело на Карл Гипиус била црквата Свети Карло во Талин, а второ била црквата Свети Григориј Просветител во Баку. Поголемиот дел од својот живот го посветил на изградба на цркви. Во 1903 година во дворот на црквата биле изградени библиотека и училиште. Таа ја преживеала советската државна атеистичка политика од 1920-тите и 1930-тите години кога биле уништени сите, освен една ерменска црква во Баку. Во 2002 година црквата била префрлена во Претседателската библиотека, која се наоѓала во близина, и во која денес се наоѓа нејзината архива.
3.3 Албанско-удиска црква
Приближно 6.000 од 10.000 лица од удиската етничка заедница живеат во Азербејџан, вклучувајќи 4.400 луѓе кои живеат во селото Ниџ, во Кабалскиот округ.
3.4 Католичка црква
Во Баку и неговата околина постои мала католичка заедница, со помалку од илјада членови.
Министерот за надворешни работи на Ватикан Џовани Лајоло го посетил Баку на 19 мај 2006 година. За време на посетата што траела до 25 мај, тој се состанал со претседателот Илхам Алиев и со претседателот на Кавкаската свештеничка канцеларија, шеикот Алахшукур Пашазадех, да разговораат за врските помеѓу Азербејџан и Светата Столица.
Џовани Лајоло ги дал следните изјави: „Задоволни сме од нивото на пријателска комуникација помеѓу Азербејџан и Светата Столица“. „Азербејџан навистина е место на спојување на религиите и културите. Ние високо ја проценуваме толеранцијата што постои овде. И многу ни е драго поради интензивниот развој на Азербејџан. Светата Столица е заинтересирана за проширување на односите со Азербејџан, а целта на мојата посета на Баку се состои во размена на мислења за понатамошниот развој на нашите врски“.
Католичката црква во Баку била урната за време на владеењето на Сталин, но нова почнала да се гради во септември 2005 година и била отворена во летото 2007 година.
4 Зороастризам
Историјата на зороастризмот во Азербејџан датира од првиот милениум п.н.е. Како и другите територитории на Персиската империја, Азербејџан останал претежно зороастриска држава до арапската инвазија во VII век. Името Азербејџан значи „Земја на вечниот оган“ на средноперсиски, име за кое се смета дека има директна врска со зороастризмот. Денес религијата, културата и традициите на зороастризмот остануваат високо почитувани во Азербејџан, а Новруз продолжува да биде главен празник во земјата. Зороастризмот оставил длабока трага во историјата на Азербејџан. Трагите на религијата сè уште се видливи во Рамана, Хиналуг и Јанар Даг.
Зороастризмот во Азербејџан не е поврзан со опстанокот на античката религија во областа, туку со поново пристигнување на парсиските Зороастријци кои се населиле од британска Индија во времето на откривањето на нафтата во Баку и потребата од стручна работа во 1880-тите години. Огнениот храм во Баку бил изграден за нивна употреба на местото на древен огнен храм кој користел природно запален гас и нафта на земјата. Огнениот храм бил изграден според чахартакскиот изглед што го користеле Зороастријците илјадници години.
5 Јудаизам
Постојат три посебни заедници на Евреи (планински Евреи, Ашкенази и Грузиски Евреи) во Азербејџан, кои вкупно бројат речиси 16.000 заедно. Од нив, 11.000 се планински Евреи, со концентрации од 6.000 во Баку и 4.000 во Куба, 4.300 се Ашкенази, од кои повеќето живеат во Баку и Сумгаит, а 700 се грузиски Евреи. Постојат три синагоги во Баку и неколку во провинциите. Шеик-ул-Ислам Алахшукур Пашазаде донирал 40.000 американски долари за изградба на Еврејската куќа во Баку во 2000 година. Постои и едно еврејско село по име Кирмизи Кесебе.
6 Хиндуизам
Хиндуизмот во Азербејџан е поврзан со културната дифузија на Патот на свилата. Во средниот век, хиндуските трговци го посетиле денешен Азербејџан за трговија на Патот на свилата. Областа ја минувале хиндуски трговци кои главно доаѓале од Мултан и Синд (Пакистан). Хиндусите го поставиле и Огнениот храм во Баку. Денес во Азербејџан живеат над 400-500 Хиндуси.
7 Постари религии
Многу малку се знае за претхристијанската и предисламската азербејџанска митологија; изворите се претежно хеленски историчари како Страбон и се засновани на археолошки докази. Страбон ги именува боговите на сонцето, небото и пред се Месечината.
8 Мултикултурализам во Азербејџан
Во Азербејџан има 1802 џамии, 10 синагоги, 5 источни православни цркви, 1 католичка, 4 грузиски православни, 1 лутеранска црква и други места за богослужба. Црвениот град Куба е дом на Евреите од 13-тиот век со нивниот уникатен јазик, специфични обичаи и традиции и се верува дека е единствениот целосно еврејски град во светот надвор од Израел. Во градот има 2 училишта за еврејски деца и 2 синагоги.
Членовите 25 и 44 од Уставот на Азербејџан гарантираат еднаквост на правата и слободите на сите, без разлика на раса, националност, вера, јазик, пол, потекло, финансиска состојба, занимање, политички убедувања, членство во политички партии, синдикати и други јавни организации. Претседателот на Азербејџан, Илхам Алиев, ја прогласил 2016 година за „Година на мултикултурализмот“.
9 Слобода на вероисповед
Уставот на Азербејџан предвидува слобода на вероисповед, а законот не дозволува мешање во верските активности освен ако тие не го загрозуваат јавниот ред.
Извештајот на Стејт департментот на САД за човекови права во Азербејџан од 2004 година забележал некои случаи на прекршување на слободата на вероисповед, како што било мешањето во Џумаската џамија поради политичкиот активизам на нејзиниот имам. Од сите религиозни организации се бара да се регистрираат во владата, а на некои групи како што се Баптистите, Јеховините сведоци и членовите на Божјите собранија и понатаму им се одбива можност за регистрација. Официјалната веб-страница на Јеховините сведоци документира голем број чинови на верска нетолеранција извршени од страна на владата на Азербејџан против Јеховините сведоци.
Како резултат на Првата нагорно-карабашка војна, џамиите во регионот Нагорно-Карабах биле напуштени, а ерменските цркви во Азербејџан исто така биле напуштени или оштетени во борбите.
Позицијата на властите кон исламот е контроверзна. На мажите кои пуштаат долги бради властите често гледаат со сомнеж, поради страв од ширење на Вахабизмот. И покрај тоа што владата го негирала ова прашање, азербејџанската полиција привлекла критики од адвокатите поради кршењето на правата на посветените муслимани.
Во меѓувреме, Законот за религија од 2009 година барал задолжителна пререгистрација на сите верски групи. Огромното мнозинство на религиозни групи на кои им била одобрена пререгистрација биле муслимански, а на стотици други не ми било одговорено.
Во 2019 година, Комисијата на САД за верска слобода објавила апсење на 77 лица означени како „шиитски екстремисти“, од кои 48 биле сметани за политички затвореници од бранителите на човековите права, тие исто така објавиле дека на судските сослушувања во текот на годината, овие лица сведочеле дека полицијата и други службеници ги мачеле за да изнудат лажни признанија. Властите накратко приведувале, казнувале или предупредувале поединци за одржување на неовластени верски состаноци; притоа барањата на владата за законска регистрација биле неостварливи за заедниците со помалку од 50 членови. Судовите казниле поединци за неовластена продажба или дистрибуција на верски материјали. Претставниците на граѓанското општество изјавиле дека граѓаните продолжуваат да ги толерираат „традиционалните“ малцински религиозни групи (т.е. историски присутни во земјата), вклучително и Евреи, православни Руси и католици; сепак, групите кои се сметаат за „нетрадиционални“ често се гледаат со сомнеж и недоверба.
И покрај тоа што е земја со мнозинство шиитски муслимани, владејачкиот режим на Илхам Алиев редовно и агресивно го спроведува секуларизмот. Во 2023 година, земјата била оценета со нула (од четири) поради непочитување на верската слобода.