Илија Бирчанин

Илија Бирчанин (српски: Илија Бирчанин; 12 август 1764 – 4 јануари 1804) ― османлиски кнез од српска народност, и командант на милицијата во околината на Ваљево, во тоа што е денес западна Србија. Тој бил убиен за време на т.н. Колење на кнезовите, што го предизвикало Првото српско востание на Српската револуција, кое на крајот довело до автономија на Србија во рамките на Отоманската Империја.
1 Ран живот
Бирчанин е роден во селото Суводање под планината Медведник, во нахијата Ваљево. Неговото семејство припаѓало на кланот Ненадовиќ кој се населил од Бирач (во Стара Херцеговина). На овој клан му припаѓало и семејството Ненадовиќ во Бранковина, во кое биле браќата Алекса и Јаков Ненадовиќ.
Во „''Спомените''“ на протојерејот и војвода Матија Ненадовиќ, нема споменувања дека Бирчанин учествувал во Австриско-турската војна (1788–1791) или дека бил дел од Српскиот слободен корпус. Ваљевската нахија била место на операции во војната. Портата им дала амнестија на учесниците на австриската страна и ги забранила проблематичните јаничари од Смедеревскиот Санџак.
2 Кнез
Илија Бирчанин бил кнез на кнежината (христијанска самоуправна селска група) Подгорје (или Подгорина) за време на мандатот на везирот Хаџи Мустафа-паша, откако го наследил Јока од Рабас како кнез. Тој тесно соработувал со кнезот на Бранковина, Алекса Ненадовиќ и кнезот на Колубара, Никола Грбовиќ, одржувајќи собранија каде што разговарале и одлучувале за прашања заедно, и собирале даноци од селаните со кои тројцата оделе во Белград и им ги предавале на везирот, а подоцна и на дахиите. Тројката ги заштитувала своите селани од османлиското угнетување и неправда.
3 Хаџи Мустафа-паша и јаничарите
Хаџи Мустафа-паша станал везир на Белград (поточно на Смедеревскиот Санџак, познат како „Белградски Пашалак“) во јули 1793 година. Отпадниците јаничари од Видинскиот Санџак, под водство на Осман Пазвантоглу, се обиделе да го освојат Смедеревскиот Санџак, а Мустафа-паша затоа решил да ги зголеми даноците за да се заштити себеси и населението. Српските кнезови се сретнале со Мустафа-паша во Белград и му рекле дека вонредните даноци ќе бидат невозможно да бидат собрани, бидејќи народот немал што повеќе да даде. Мустафа-паша ја објаснил заканата од јаничарите, а кнезовите, меѓу кои биле Алекса, Грбовиќ и Бирчанин, предложиле наместо даноци, Србите да му понудат српска милиција за борба против јаничарите во случај на напад. Пашата прифатил, под услов секој војник да биде опремен со една мускета, јатаган и две кременарки, а милицијата да биде борбено подготвена, чекајќи го неговиот повик да се бори против јаничарите. Така, за да се ослободи од заканата од јаничарите, била основана „народна милиција“ од Срби ставени под османлиска служба, која броела околу 15.000 луѓе, од кои многумина стекнале воена обука и искуство во последната војна. Врховен командант на милицијата бил Станко Арамбашиќ.
Јаничарите под команда на Тосун-ага влегле во Смеревскиот Санкак, поделени на две групи, едната која го зазела Ќуприја на југоисток, а другата која го нападнала Пожаревац на исток, судирајќи се со милицијата под директна команда на Арамбашиќ. Јаничарите го победиле Арамбашиќ и продолжиле кон Белград, каде што го зазеле Долниот град (варош). Везирот Мустафа-паша се затворил себеси и својот мал број војници во Белградската тврдина. Алекса, Грбовиќ и Бирчанин собрале сила кај Грабовац, западно од Белград, кога слушнале за нападот на јаничарите и чекале повик од Мустафа-паша. Кога слушнале дека јаничарите го зазеле Долниот град, а сè уште не добиле никаква информација од пашата, тројцата се качиле на брод кај Палеж (сега Обреновац) на реката Сава до Белградската тврдина, каде што го информирале Мустафа-паша за нивната подготвена сила кај Грабовац. Мустафа Паша го задржал Алекса, додека Грбовиќ и Бирчанин отишле во Грабовац и ги повеле своите сили со бродови од Палеж до Белград. Спахиите биле сместени кај Видинската порта, придружбата на Мустафа-паша кај Стамболската порта, ваљевските сили под водство на Алекса, Грбовиќ и Бирчанин отишле преку Сава до Савската порта, а потоа истовремено ги отвориле портите и ги нападнале јаничарите кои го зазеле Долниот град и успешно ги протерале од Белград, на крајот на ноември 1797 година. Потоа Алекса останал покрај везирот со своите трупи за да го обезбеди градот и паланката. Бирчанин ги зел своите кнежински трупи и се придружил на друга милиција под водство на Караѓорѓе, кои заедно ги гонеле јаничарите до Смедерево, во јануари 1798 година. Јаничарите се затвориле во Смедеревската тврдина, па Мустафа-паша испратил топови со кои Смедерево било бомбардирано, принудувајќи ги јаничарите да заминат, а тие биле гонети сè до Видин. Бирчанин и неговите Подгорци учествувале во многу битки против јаничарите. Како награда за помошта, Портата издала фермани (декрети) со кои било забранувано насилство врз христијаните, им давало на Србите самоуправни привилегии, подобар општествено-економски статус, им дозволувало да градат цркви, а нивните кнезови да ги задржат безбедносните сили.
Оваа состојба не траела долго, бидејќи се појавиле нови судири со јаничарите, а заканата од Французите во Египет ја натерала Портата да дозволи враќање на јаничарите во Пашалакот на почетокот на 1799 година. По нивното враќање, јаничарите го обновиле теророт против Србите, го заробиле Белград и Мустафа-паша во јули 1801 година, убивајќи го во декември, а потоа управувале со Пашалакот со везир како нивна марионета. Јаничарите се заговориле со Видинскиот Пашалак. Водечките јаничари, наречени дахии, ги укинале ферманите за Србите, ги протерале неподдржувачите спахии и ги поканиле муслиманите од блиските санџаци кои ги користеле за контрола врз Србите.
Угнетувањето и тиранијата продолжиле. Алекса, Грбовиќ и Бирчанин со други кнезови тајно се сретнале во Чокешинскиот манастир каде што напишале молба до султанот во врска со јаничарите и го испратиле преку Австрија до Портата. Потоа Портата им се заканила на дахиите дека ќе им биде испратена голема војска ако не престанат со угнетувањето на рајата. Протераните спахии и верни муслимани организирале бунт против јаничарите со поддршка на Србите во средината на 1802 година, но тој не успеал, што резултирало со понатамошно угнетување.
4 Колење на кнезовите
Алекса му напишал писмо на австрискиот офицер Паул фон Митесер во Земун, во врска со плановите за востание против дахиите, кое сепак го пресретнале. Дахиите сега им наредиле на своите мутеселими да убијат избрани значајни Срби на одреден нареден датум. Водачот на дахиите, Мехмед-ага Фочиќ, испратил по Алекса, Бирчанин и Никола Грбовиќ да им обезбедат сместување и храна за лов на неговите 200 луѓе во Ваљево и Шабац. Момокот на Бирчанин, Милиќ Кедиќ, му предложил да поведе придружба со себе, но тој одбил, бидејќи тоа би му покажало на Фочиќ дека не му верува. Откако бил старосват на свадба во Рабас, тој отишол во Седлар, а потоа се упатил кон Ваљево. Алекса, Бирчанин и синот на Никола Грбовиќ, Милован, се сретнале со Фочиќ на полето Лубеница, а потоа се упатиле кон Ваљево, каде што биле заробени и ставени во тешки окови во зандана. Откако го слушнал ова, братот на Алекса, Јаков Ненадовиќ, собрал неколку кметови и Живко Дабиќ за да се сретнат со старешините Турци од Ваљево, кои ги почитувале Алекса и Бирчанин, и да преговараат со Фочиќ за нивно ослободување. Фочиќ побарал надомест за тоа што „не го примиле добро, не му подготвиле сместување“, од што Јаков собрал дел, а остатокот го позајмил од Турците од Ваљево. Турците биле информирани дека Фочиќ ќе ја украде исплатата и ќе ги убие сите поглавари, па му рекле на Јаков дека ќе ја имаат исплатата подготвена следниот ден. Семејството Ненадовиќ го собрало целиот свој имот за да му го даде на Фочиќ за да не се предомисли таа ноќ за нивното ослободување. Следниот ден Милован Грбовиќ бил ослободен, а Алекса Ненадовиќ и Илија Бирчанин биле погубени. Алекса се свртел да им проговори на насобраните луѓе, но бил прекинат од Фочиќ, кој му нареди на џелатот да го исече, прво Илија, а потоа и Алекса, кој го преживеал првиот тап удар. Фочиќ ги изложил отсечените глави во својата куќа.
По три дена и молби од Ваљевците, телата биле собрани. Милиќ Кедиќ го однел телото да биде погребано во манастирот Ќелије, каде што бил подигнат надгробен споменик од бел мермер. Дахиите убиле многу значајни Срби во настанот познат како „Колење на кнезовите“, што помогнало да биде започнато Првото српско востание.
Бирчанин бил висок, со коскено силно тело, долги образи, темен тен со густи големи мустаќи, многу остар поглед и гласен глас. Тој бил кул, паметен и храбар, познат како многу добар јавач и вешт во пукање со пушка, и носел убава облека. Бил вооружен со боздоган. Ги мразел Турците, а дахиите наводно се плашеле од него.
Милиќ Кедиќ го наследил како кнез, откако братот на Бирчанин одбил.
5 Наследство
Илија Бирчанин е познат од епската поема „''Почеток на буната против дахиите''“ (изворно на српски: „sr“) во кое водачот на дахиите , Мехмед-ага Фочиќ е особено задоволен што Илија Бирчанин, кој „ги носел мустаќите под капа“ и се однесувал како „тој бил паша, а јас субашија“, ќе биде убиен во претстојното колење на кнезовите.
Јоксим Новиќ-Оточанин (1807–1868) напишал епска поема од 3.082 стихови за него (1862). Во 1951 година, Муселимовиот конак во Ваљево, каде што биле држени пред погубувањето, бил претворен во музеј.
Српскиот четник Илија Трифуновиќ (1877–1943) го зел презимето Бирчанин за свое воено име.
Едно училиште во Земун, било именувано по него. Биста била поставена пред влезот на Музејот на Ваљево.
6 Поврзано
* Список на српски револуционери
7 Општи извори
********