Власи во Србија

Власите (|rumâń; |Власи|Vlasi) — признато етничко малцинство во Србија кое зборува романски јазик. Според податоците од пописот од 2022 година, во Србија живееле 21.013 Власи (што претставува 0,3% од вкупното население), иако неофицијалните проценки на членовите на заедницата го проценуваат бројот на Власи или говорници на романски јазик во источна Србија помеѓу 150.000 и 300.000. Тие се концентрирани во источна Србија, главно во Тимочка Краина.
Власите се карактеризираат со култура која ги зачувала архаичните и античките елементи во прашања како што се јазикот или обичаите. Иако етнографски и јазично се поврзани со Романците, во рамките на влашката заедница постојат разлики околу тоа дали припаѓаат на романската етничка припадност и дали нивното малцинство треба да се спои со романското етничко малцинство во Србија.
1 Историја
„Влав“ е збор од германско потекло, првично употребен од германските племиња за Римјаните. Подоцна бил употребуван во Византија, Отоманското Царство и практично сите Словени за да се означи романските јазици што ги зборувале на Балканот, а кои останале по разните миграции во областа. Овие народи никогаш не се нарекувале себеси „Власи“, туку како некоја варијанта на „Романи“. Денес постојат неколку народи кои сè уште се нарекуваат Власи, меѓу кои и Власите од источна Србија.
Постојат хипотези за автохтоно потекло на Власите во областа во која тие моментално живеат. Меѓу истражувачите кои ја промовирале оваа идеја е и истражувачот Атанасие Поповиќ, роден во областа. Сепак, поголемиот дел од истражувачите се согласуваат дека Власите од источна Србија потекнуваат од области во денешна Романија и се населиле во земјата во која живеат денес како резултат на миграциите кои се случиле во 18 и 19 век. Овие миграции се случиле поради тешките услови за живот во Унгарија, Молдавија и Влашка. Големи миграции се регистрирани помеѓу 1718 и 1739 година по Австро-турската војна од 1716–1718 година; во тоа време, источна Србија била дел од Темешварскиот Банат. Миграциите во источна Србија продолжиле и по овој период, иако во помал обем. Поточно, миграциите се евидентирани во периодите 1723–1725, 1733–1734, 1818 и 1834 година. Тие биле насочени кон населбите Јошаница, Крепољин, Лазница, Осаница, Рибаре, Суви Дол, Вуковац, Јагубица. Овие преселби го зголемиле бројот на куќи во областа околу Хомолските Планини (|Munții Homolie или ro) од 80 во 1718 година на 155 во 1733 година. Понатаму, двата последни бранови довеле до основање на населбите Близнак, Брезница, Изварица, Јасиково, Крупаја, Милановац и Сиге. Според местото на потекло на овие нови доселеници, Власите од источна Србија биле поделени на ''унгурени'' оние со потекло од Кралството Унгарија, или поточно, од Банат и Трансилванија) и ''тарани'' (со потекло од Молдавија и Влашка). Власите сè уште се поделени во овие две групи според романскиот дијалект што го зборуваат; унгурените имаат говор тесно поврзан со банатскиот романски дијалект, додека дијалектот на тараните е поблиску до влашкиот. Дијалектно, постојат уште две групи Власи, мунтени и буфани, но овие во голема мера се асимилирани во првите две.
Пред обединувањето на Молдавија и Влашка во 1859 година, Власите во источна Србија официјално биле познати како „Романци“. Од друга страна, земјата (чие име е изведено од „Влах“), била позната на српски како „Влашка“. Понатаму, во етнографските студии од 19 или почетокот на 20 век, Власите од источна Србија биле сметани за Романци на неоспорен начин. Сепак, по 1859 година и формирањето на првата современа романска држава, оваа практика била обратна, со тоа што името „Влах“ било наметнато врз заедницата на источна Србија за да се прекинат сличностите со Романците; ова било интензивирано по создавањето на Југославија.
Според статијата на Иван Миладиновиќ за ''„Вечерни новости“'', на крајот од 1946 година, водачот на југословенските партизани Јосип Броз-Тито дал предлог да ѝ се дозволи на Романија да ги анектира областите населени со власи во источна Србија, бидејќи „романските другари, Георге Георгиу-Деж и Ана Паукер, сметале дека тоа е нивен народ и нивна територија“; но секретарот на Централниот комитет на Комунистичката партија на Србија, Благоје Нешковиќ, изразил силно противење на овој предлог.
2 Правен статус
Српската држава ги смета Власите за посебно етничко малцинство, отфрлајќи какво било спојување со Романците, повикувајќи се на резултатите од пописот и нивното право на самоопределување со етничката припадност по свој избор. Од друга страна, ставот на Романија е дека Власите се Романци, тврдејќи дека поделбата помеѓу „романскиот“ и „влашкиот“ идентитет е вештачка. Во исто време, Романија ја обвинува Србија дека не ги заштитила правата на етничките малцинства на Романците во источна Србија.
Според одредбите од договорот меѓу Романија и СР Југославија од 2002 година, Сојузна Република Југославија се согласила да го признае романскиот идентитет на влашкото население во источна Србија, но договорот останал спроведен.
Во 2005 година, 23 пратеници од Советот на Европа, претставници од Унгарија, Грузија, Литванија, Романија, Молдавија, Естонија, Ерменија, Азербејџан, Данска и Бугарија протестирале против третманот на Србија кон ова население.
Во 2011 година, Сенатот на Романија ја одложил за неколку месеци ратификацијата на кандидатурата на Србија за членство во Европската Унија додека не се разјасни правниот статус и малцинските права на романското население во Србија.
Според договорот од 2012 година меѓу Романија и Србија, на членовите на влашката заедница кои се самопрогласуваат за Романци им е обезбеден пристап до образование, медиуми и религија на романски јазик.
3 Спор околу етничкиот идентитет
Идентитетот и етничката класификација на Власите во Србија се многу оспорени. Овие спорови се јавуваат и пимеѓу самите Власи: „антироманска“ група и „пророманска“ група. Првата ја смета Србија за татковина на Власите и отфрла каква било врска со Романија, додека втората ги поврзува Власите и Романците преку елементи како што е јазикот и честопати ја смета Романија за татковина на Власите, иако и двете се согласуваат за потребата српската држава да стори повеќе за да ги заштити Власите.
Ситуацијата во Националниот совет на влашкото национално малцинство е особено потресен. Во 2009 година, за време на интервју за српскиот весник ''Политика'', Живослав Лазиќ, претседателот на Советот и тогашен градоначалник на Велико Градиште, ги нарекол напорите на „некои во Србија“ да докажат дека Романците и Власите се две различни малцинства „ксенофобични“. Тој, исто така, тврдел дека основите за романизација на Власите од страна на Романија доаѓаат од луѓе чија вистинска цел е асимилација на Власите. Во 2010 година, кратко пред првите избори за избор на членови на Советот, влашкиот политичар Милетиќ Михајловиќ го обвинил советот дека е проромански ориентиран и дека за главна цел има „пренос“ на Власите во Романци, додавајќи дека Србија е татковина на Власите. Новото свикување на Советот, избрано во 2010 година, го предводеле членови на главните српски партии (Демократска партија и Социјалистичка партија на Србија), од кои повеќето биле етнички Срби без никаква врска со влашкото малцинство. Новиот претседател, Радиша Драгоевиќ, изјавил дека „''Никој нема право да бара од Власите да се изјаснат како Романци''“, дека „''Власите ја сметаат Србија за своја татковина''“ и дека „''Ние немаме никакви забелешки, ниту пак основа да се свртиме кон Романија, ниту пак Романија има основа да поставува какви било барања во наше име''“. Според Драгоевиќ, од 23 члена на Советот, само четворица биле проромански ориентирани. Во 2018 година, било избрано ново свикување на советот, а коалицијата „Власи за Србија“ освоила 22 од 23 места. Драгоевиќ, кој бил повторно избран за претседател на Советот, коментирал дека нивниот резултат се должи на тоа што пророманските влашки политички организации или ги бојкотирале изборите или се кандидирале на изборите за Националниот совет на романското национално малцинство Радиша Драгоевиќ, претседателт на Советот, изјавил дека никој нема право да бара од влашкото етничко малцинство во Србија да се идентификува како Романци или да стави вето на ништо. Како одговор на оваа изјава, неколку културни организации протестирале и го обвиниле за лажна наративност. Влашката национална партија ја обвинила српската влада за асимилација со користење на Националниот совет на влашкото национално малцинство против интересите на оваа заедница.
Меѓу некои членови на Власите постои движење за усогласување со Романија и идентификување како дел од поширокиот романски идентитет во Србија. Од 2009 година, околу неколку илјади Власи посетувале средни училишта и универзитети во Романија. Се вели дека постои страв кај дел од српската политичка елита дека некои од нив би можеле да се вратат во Србија со романски етнички идентитет и да влијаат врз остатокот од влашката заедница. Здружението на Власите на Србија се издвоила по тврдењето дека Романија е татковина на Власите, дека тие зборуваат романски и дека Србија правила обиди да ги асимилира Власите нарекувајќи ги Власи за да ги одвои од романската етничка припадност. Влашката национална партија тврдела дека српската држава манипулирала со културата и историјата на Власите и им наметнала „историски културен конструкт“. ''Тимок Прес'' е уште една пророманска организација во Тимочката долина, финансирана од Одделот за Романци на романската влада, која ги смета Власите и Романците за еден народ, од кој првиот би бил асимилиран од Србите. Сепак, постојат антиромански организации, како што е Влашката демократска партија, чиј претседател, Синиша Челоевиќ, во 2012 година изјавил дека „Власите од Србија не се и никогаш нема да бидат членови на романското етничко малцинство“ и дека „Романија бара групи надвор од нејзините граници за да ја зацврсти својата историска пиостојаност и етнички идентитет, искористувајќи го недостатокот на права на етничките малцинства за Власите да се „инфилтрираат“ меѓу нив“.
4 Политика
Влашкиот национален совет е претставничко тело на влашкото етничко малцинство во Србија. Главната цел за неговото основање била заштита на правата и малцинската самоуправа на Власите во Србија.
Влашката национална партија и Влашката демократска партија се партии на етничките малцинства кои ги претставуваат интересите на Власите во Србија.
5 Демографија
Најголемата концентрација на Власи во Србија е во трите најисточни управни окрузи каде што живеат над 90% од декларираните Власи. Според податоците од пописот од 2022 година, Власите сочинуваат 8,1% од населението во Борскиот Округ, 5,1% во Браничевскиот Округ и 3,2% во Заечарскиот Округ.
Нема општини со влашко етничко мнозинство или повеќекратно население. Сепак, има 15 села со влашко етничко мнозинство или повеќекратно население. Селата со влашко етничко мнозинство се: * Манастирица (ro; општина Петровац)
* Бусур (ro; општина Петровац)
* Кладурово (ro; општина Петровац)
* Бродица (Општина Кучево)
* Кривача (ro; општина Голубац)
* Осаница (ro; општина Жагубица)
* Горњане (ro; град Бор)
* Лука (ro; град Бор)
Селата со влашка етничка плуралност се:
* Мелница (ro; општина Петровац)
* Старчево (ro; општина Петровац)
* Дубочане (ro; град Заечар)
* Влаоле (ro; општина Мајданпек)
* Дебели Луг (општина Мајданпек)
* Лесково (ro; општина Мајданпек)
* Бељајка (ro; општина Деспотовац)
6 Култура
6.1 Јазик
Власите зборуваат група архаични романски варијанти, понекогаш познати како „влашки“ во Србија. Според податоците од пописот од 2022 година, 23.216 лица го изјасниле влашкиот како мајчин јазик.
Романскиот јазик не се употребува од страна на локалната администрација во општините каде што членовите на влашкото малцинство претставуваат повеќе од 15% од населението, каде што тоа би било дозволено според српскиот закон, како што се Кучево и Жагубица (каде Власите сочинуваат 16,4% и 15% од населението на општината, соодветно). Ова е главно поради недостаток на наставници и затоа што романскиот јазик е повеќе усен отколку пишан јазик меѓу Власите. Од 2012 година започнале се прават постојани напори за стандардизирање на влашкиот романски јазик во писмена форма, а наставата на влашки романски јазик започнала во училиштата. Додека стандардниот пишан јазик на влашките романски јазик е во развој, Влашкиот национален совет на влашкото национално малцинство во Србија во 2010 година ја усвоила употребата на српскиот јазик како службен јазик и романскиот како книжевен јазик. Во 2012 година, советот одлучил да усвои предлог за пишан и усен романски јазик и започнал да работи на негова стандардизација.
6.2 Религија
Поголемиот број на Власи се православни христијани и се дел од Српската православна црква од 19 век. Српскиот закон за цркви и верски организации од 2006 година не ја признава Романската православна црква како традиционална црква, бидејќи таа добила дозвола од Српската православна црква да има канонска власт единствено меѓу Романците во Банат, но не и во источна Србија. Во Малајница, влашки свештеник кој припаѓал на Романската православна црква наишол на намерно подигнати административни бариери кога се обидел да изгради црква. Сепак, во 2009 година, српската држава ја признала канонската власт на Романската православна црква над влашкото население во источна Србија.
6.3 Влашка магија
Релативната изолација на Власите овозможила опстанок на разни претхристијански религиозни обичаи и верувања кои се неодобрувани од Православната црква. Влашките магиски ритуали се добро познати низ цела современа Србија. Власите го слават оспăț, наречен на српски ''празник'' или ''слава''. Обичаите на Власите се многу слични на оние од Јужна Романија (Влашка).
7 Значајни луѓе
* Бојан Александровиќ – свештеник
* Предраг Балашевиќ – политичар
* Паун Ес Дурлиќ – етнолог
* Славољуб Гацовиќ – етнолог
* Милетиќ Михајловиќ – политичар
* Изворинка Милошевиќ – пејач
* Бранко Олар – пејач
* Станиша Пауновиќ – пејачка * Сафет Павловиќ – политичар
* Душан Парвуловиќи – активист
* Атанасие Поповиќи – активист