Момо (роман)

''„Момо“'', исто така познат како ''„Сивите господа“'' или ''„Мажите во сиво“ —'' фантастичен роман од Михаел Енде, објавен во 1973 година. Станува збор за концептот на времето и како го користат луѓето во современите општества. Книгата ја освоила Германската награда за младинска литература во 1974 година. Целосниот наслов на германски јазик (''Momo oder Die seltsame Geschichte von den Zeit-Dieben und von dem Kind, das den Menschen die gestohlene Zeit zurückbrachte'' ) се преведува како ''„Момо, или чудната приказна за крадците на време и детето кое им го вратило украденото време на луѓето“''.
1 Заплет
Во урнатините на еден амфитеатар, веднаш надвор од еден неименуван град, живее Момо, мало девојче со мистериозно потекло. Дошла во урнатините, без родители и облечена во долг, користен капут. Таа е неписмена и не може да брои, а не знае и колку години има. Кога ја прашуваат, таа одговара: „Колку што се сеќавам, отсекогаш сум била тука.“ Таа е извонредна во соседството затоа што има извонредна способност да слуша &#x2014; навистина да слуша. Едноставно со тоа што е со луѓето и ги слуша, таа може да им помогне да најдат одговори на своите проблеми, да се помират и да смислат забавни игри. Советот даден на луѓето „одете и видете ја Момо!“ станал фраза вообичаена за луѓето, а Момо стекнува многу пријатели, особено искрениот, тивок чистач на улици, Бепо, и поетскиот, екстровертен туристички водич, Џиџи (Гвидо во некои преводи).
Оваа пријатна атмосфера е расипана од доаѓањето на Мажите во сива боја, кои на крајот се откриваат како вид паранормални паразити кои им го крадат времето на луѓето. Појавувајќи се во форма на мажи облечени во сива облека, со сива кожа и ќелави, овие чудни поединци се претставуваат себеси како претставници на Банката за штедење време и ја промовираат идејата за „заштеда на време“ меѓу населението: наводно, времето може да се депонира во Банката и подоцна да му се врати на клиентот со интерес. Откако ќе ги сретнат Мажите во сива боја, луѓето се принудени да заборават на нив, но не и на одлуката да заштедат што е можно повеќе време за подоцнежна употреба. Постепено, злокобното влијание на Мажите во сива боја влијае на целиот град: животот станува стерилен, лишен од сè што се смета за губење време, како што се општествени активности, рекреација, уметност, имагинација или спиење. Зградите и облеката се направени потполно исти за сите, а ритмите на животот стануваат хаотични. Всушност, колку повеќе време штедат луѓето, толку помалку имаат; времето што го заштедуваат всушност им е изгубено. Наместо тоа, го консумираат Мажите во сива боја во форма на пури направени од исушените ливчиња од часовните лилјани - лилјани што го претставуваат времето. Без овие пури, Луѓето во сиво не можат да постојат.
Момо, сепак, е клуч во плановите на Мажите во сиво и Банката за штедење време, благодарение на нејзината посебна личност. Мажите во сиво се обидуваат со разни планови да се справат со неа, да ја попречат да ја спречат да ја спречат нивната шема, но сите не успеваат. Кога дури и нејзините најблиски пријатели паѓаат под влијание на Мажите во сиво на еден или друг начин, единствената надеж на Момо да го спаси времето на човештвото се администраторот на Времето, Мајсторот Секундус Минутус Хора, и Касиопеја, желка која може да комуницира преку пишување на својот оклоп и може да гледа триесет минути во иднината. Авантурата на Момо ја води од длабочините на нејзиното срце, од каде што нејзиното сопствено време тече во форма на кринови од час, до дувлото на самите Мажи во сиво, каде што е складирано времето за кое луѓето веруваат дека го штедат.
Откако Мајсторот Хора го запира времето, но ѝ дава на Момо еден крин во сива боја да го носи со себе, таа има точно еден час да ги победи Луѓето во сива боја во замрзнат свет каде што само тие и таа сè уште се движат. Таа тајно ги следи до нивното подземно дувло и набљудува како ги десеткуваат своите со цел да го продолжаат своето време колку што е можно повеќе. Со советот на Касиопеја и користејќи го кринот во сива боја, Момо успева да ја затвори вратата од трезорот каде што се чуваат украдените кринови. Сега соочени со истребување штом ќе ги испијат пурите, малкуте преостанати Луѓе во сива боја го бркаат Момо, пропаѓајќи еден по еден. Последниот Човек во сива боја конечно ја моли да му го даде кринот во сива боја за да може да го отвори трезорот. Кога таа одбива, и тој исчезнува забележувајќи дека „добро е што заврши“.
Користејќи ја последната минута што ја има пред нејзиниот часовен крин да се распадне, Момо повторно го отвора трезорот, ослободувајќи ги милионите часовни кринови складирани во него. Украденото време се враќа кај своите вистински сопственици и се враќа во нивните срца, предизвикувајќи времето да започне одново (без луѓето да знаат дека некогаш застанало). Момо е повторно соединета со своите пријатели, а на други места Мајсторката Хора се радува заедно со Касиопеја.
2 Главни теми
Главната тема на ''„Момо“'' може да се смета за критика на конзумеризмот и стресот. Таа ги опишува личните и општествените загуби предизвикани од непотребната потрошувачка и опасноста да бидат поттикнати од скриена група на интереси со доволно моќ да ги натера луѓето да го направат овој начин на живот. Михаел Енде, исто така, изјавил дека го имал на ум концептот на валута за лежарина кога ја пишувал ''„Момо“''.
Детството е исто така важна тема во многу книги на Енде. Во ''„Момо'' “ се користи за да се понуди контраст со општеството на возрасните. Бидејќи децата имаат „цело време на светот“, тие се тешка цел за „Мажите во сиво“: децата не можат да бидат убедени дека нивните игри се губење време. Авторот користи потсмев на куклите Барби и другите скапи играчки како симболи за да покаже како некој може да биде убеден, дури и индиректно, во конзумеризам.
Роберт Н. Пек опишал дека ''Момо'' има пет принципиелни елементи: одвојување време, слушање, имагинација, луѓе и музика.
3 Литературно значење
Во една статија од филозофот Дејвид Лој и професорката по литература Линда Гудхју, ''„Момо“'' е наречена „еден од најзначајните романи од крајот на дваесеттиот век“. Тие понатаму наведуваат дека: „Една од најневеројатните работи за ''„Момо“'' е тоа што е објавена во 1973 година. Оттогаш, временскиот кошмар што го прикажува стана наша реалност“.
Самиот Енде рекол дека „ ''Момо'' е почит на благодарност кон Италија, а воедно и изјава на љубов“, што укажува дека авторот го идеализирал италијанскиот начин на живот. Лој и Гудхју сугерирале дека перспективата на Енде за времето се совпаѓа со неговиот интерес за будизмот и дека на пример, намерно бавниот карактер на Бепо може да се смета за зен-мајстор, иако Енде ја напишал книгата долго пред неговите посети на Јапонија.
Кога книгата била објавена во САД во 1985 година, Натали Бабит од ''„Вашингтон пост“'' коментирал: „Дали е детска книга? Не тука во Америка.“''„Момо“'' била повторно објавена од „Пафин Прес“ на 19 јануари 2009 година.
Потоа, норвешкиот премиер Торбјорн Јагланд, во своето новогодишно обраќање до нацијата на 1 јануари 1997 година, се осврна на книгата на Енде и нејзиниот заплет: „Луѓето се убедени да заштедат време со елиминирање на сè што не е корисно. Еден од луѓето што се под влијание на тоа ја исклучува својата девојка, го продава своето милениче, престанува да пее, да чита и да ги посетува пријателите. На овој начин, наводно, ќе стане ефикасен човек кој ќе извлече нешто од животот. Чудно е што тој брза повеќе од кога било. Заштеденото време исчезнува - и тој никогаш повеќе не го гледа.“ Премиерот Јагланд продолжи велејќи дека за многу луѓе, ''времето'' станало најредок ресурс од сите, спротивно на нивниот обид да заштедат што е можно повеќе од него.
4 Адаптации
*''Момо'' бил снимен во италијанско-германска продукција во 1986 година, во кој самиот Михаел Енде одигра мала улога како наратор кој се среќава со професорот Хора (го игра Џон Хјустон ) на почетокот од филмот (и на крајот од книгата). Улогата на Момо ја играше германската актерка и модел Радост Бокел.
***''Момо'' (2001) е италијански анимиран филм базиран на романот. Режисер е Енцо Д'Ало, а саундтракот го има Џана Нанини, италијанска популарна пејачка. Во 2003 година, била објавена анимирана телевизиска серија од 26 епизоди директно базирана на оваа адаптација, која служеше како продолжено прераскажување на филмот.
* Книгата е емитувана и во радио програми.
* Германска драматизирана аудиокнига под наслов ''Момо.''* Имало голем број сценски адаптации, вклучувајќи опера напишана од самиот Енде и верзија на англиски јазик од Енди Такереј.
*''Легендата за Раана'' (2014), анимирана мини-серија во режија на Маџид Ахмади
* Во 2015 година, Кралската данска опера ја ангажираше композиторката Свитлана Азарова да ја напише ''„Момо и крадците на времето“''. Неговата светска премиера се одржа во Оперската куќа во Копенхаген во октомври 2017 година.* Во јануари 2023 година, била објавено дека Кристијан Дитер ќе режира филмска адаптација на романот на англиски јазик, а продуцент ќе биде Кристијан Бекер.** „Момо“ (филм од 2025 година) бил најавен како закажан за премиера во 2025 година на 12 јуни 2025 година, кога бил објавен .
5 Преводи
''„Момо“'' е преведена на различни јазици, вклучувајќи арапски, астуриски, бугарски, хрватски, каталонски кинески (поедноставен), кинески (традиционален), чешки, дански, холандски, англиски, естонски, фински, француски, галициски, грчки, хебрејски, унгарски, исландски, индонезиски, италијански, јапонски, корејски, латвиски, литвански, монголски, норвешки, персиски, полски, португалски, романски, руски, српски, словенечки, шпански, шведски, турски, тајландски, украински, виетнамски и синхалски.
Оригиналниот англиски превод ''на „Сивите господа“'' од Франсес Лоб бил објавен во 1974 година. Втор англиски превод, ''„Момо“'', бил објавен во 1984 година. Новопреведеното издание, преведено од Лукас Свирнер и илустрирано од Марсел Џама, било објавено во САД од страна на „МекСвини“ во август 2013 година, во чест на четириесетгодишнината од книгата. Новото издание на „МекСвини“ било закажано за јануари 2017 година.
Шпанскиот превод е направен од Сузана Константе во 1978 година. Романот имал голем успех во Шпанија и Латинска Америка, со десетици препечатени изданија оттогаш.
Персискиот превод бил објавен неколку пати, првично во 1980 година, од издавачката куќа „Зарин“ во Техеран. Во времето на објавувањето, уживаше голема популарност во Иран, но престана да се печати во 1992 година. Ова, заедно со прекинот на објавувањето на други детски книги од германски и други европски писатели, е дел од постојаниот тренд во објавувањето на американска и англиска детска фикција во таа земја.
6 Во популарната култура
* Една епизода од аниме адаптацијата на ''„Сејлор Мун“'' прикажува заплет сличен на оној во „Луѓе во сиво“, каде што негативецот Џадеит им го краде времето на луѓето од Токио.
* Приказната за Момо игра улога во корејската ТВ серија ''„Мојот прекрасен Сем Сун“'', каде што внуката на главниот лик избира да не зборува поради посттрауматски стрес од смртта на двајцата родители во сообраќајна несреќа. Главниот лик ја купува книгата и ја чита (сам, а исто така и на својата внука) за да се обиде подобро да го разбере својот љубовен интерес.
* Романот се споменува во секоја епизода од јапонската ТВ серија ''„Девојка од 35 години“'', во која глумат Ко Шибасаки и Кентаро Сакагучи (2020). Главниот лик се буди по 25 години во кома и чувствува дека времето ѝ е украдено. Таа ги користи ликовите на Момо за да научи како да порасне и да се помири со трагичните последици што ги предизвикала нејзината несреќа врз целото нејзино семејство.
* Корејската женска група Момоленд е именувана по овој роман.
* Една од кратките раскази во ''серијата „Моногатари“'' (Иднината на Јоцуги) се фокусира на перцепцијата на еден од ликовите за романот, која го споредува концептот на време со себе и со возрасните кои губат драгоцено време.
* К-поп пејачот и лидер на групата Exo, Сухо, бил инспириран од романот при создавањето на концептот и насловот за неговиот втор албум „Сиво одело“, како и на насловната песна.
* Ликовите Момо Ајасе и Џин „Џиџи“ Енџоџи од анимето ''Дандадан'' од Јукинобу Тацу се делумно именувани по Момо и по Гвидо/Гиги. * Во 2025 година, „Таласор“ на Севан Кирдер издаде концепт албум базиран на Момо, наречен ''„Вечно сега“''.