Државен удар во Грција (1909)

Државниот удар во Гуди (|κίνημα στο Γουδί) — воен државен удар што се случил во Грција ноќта на 28 август 1909 година, започнувајќи од касарната во Гуди, населба во источната периферија на Атина. Државниот удар бил клучен настан во современата грчка историја, бидејќи довел до доаѓањето на Елефтериос Венизелос во Грција и неговото евентуално назначување за премиер. Во еден потег, ова ставило крај на стариот политички систем и вовел нов период. Од тој момент и неколку децении, грчкиот политички живот ќе биде доминиран од две спротивставени сили: либералниот, републикански венизелизам и конзервативниот, монархистички антивензелизам.
Самиот пуч бил резултат на тензиите во грчкото општество, кои се одвивале под последиците од катастрофалната грчко-турска војна од 1897 година, финансиските проблеми, недостатокот на неопходни реформи и разочарувањето од воспоставениот политички систем. Имитирајќи ги Младотурците, неколку помлади армиски офицери основале тајно друштво, Воена лига. Со полковник Николаос Зорбас како нивна фигура, ноќта на 15 август, Воената лига, откако ги собрала своите трупи во касарната Гуди, издала pronunciamiento на владата барајќи итен пресврт за земјата и нејзините вооружени сили.
Кралот Ѓорѓи I попуштил и го заменил премиерот Димитриос Ралис со Киријакулис Мавромихалис, без сепак да ги задоволи востаниците, кои прибегнале кон големи јавни демонстрации следниот месец. Кога дошло до ќор-сокак, водачите на пучистите апелирале до нова и провиденцијална фигура, Критјанецот Елефтериос Венизелос, кој ги почитувал демократските норми во повикувањето на нови избори. По двојните победи на неговите сојузници во грчкиот парламент во август и ноември 1910 година, Венизелос станал премиер и продолжил со реформите што ги барале поттикнувачите на пучот.
1 Грција на почетокот на 20 век
Берлинскиот конгрес во 1878 година и Цариградската конвенција од 1881 година претставувале успеси за грчката дипломатија. Таму земјата ја освоила Тесалија и дел од Епир. За да продолжи да ја постигнува Мегали идејата, Грција потоа се свртела кон Македонија и Крит, но наишла на сериозни неуспеси.
1.1 Воени понижувања
Од 1895 година, по Хамидијанските масакри на Ерменците во Отоманското Царство; Критските христијани, тогаш под османлиска доминација, барале самоуправа на нивниот остров под заштита на големите сили. Масакрите на христијаните од страна на муслиманите ја навеле Грција да интервенира, прво со прифаќање на заминувањето на доброволците од нејзините брегови, потоа со сè подиректно испраќање на дел од својата флота, проследено со војници на почетокот на 1897 година, токму кога самите Критјани прогласиле ''еноза'' (сојуз со Грција). Интервенцијата на европските сили (Франција, Велика Британија, Италија, Русија, Австро-Унгарија и Германија) ја принудило Грција да отстапи. Опозицијата ја критикувала немоќта и неодлучноста на владата, која на почетокот на април им објавила војна на Османлиите. Борбите траеле еден месец, што го дало и своето име на судирот (Триесетдневна војна); грчкиот пораз бил темелен. Иако Грција изгубила само мала територија на нејзината северна граница, таа била принудена да плати огромни воени репарации од 4 милиони отомански фунти на победникот. Доаѓајќи по јавната неликвидност прогласена во 1893 година, тоа значело дека Грција мора да прифати комисија за меѓународна финансиска контрола (Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος), која всушност ги пренасочила главните извори на приход на грчката држава (државните монополи и пристанишните царински тарифи) на отплата на јавните заеми на Грција. Меѓутоа, Крит станал автономна држава под меѓународен надзор, додека останал под сузеренијата на султанот.
1.2 Македонија
Македонија била спорна област меѓу Грција, Отоманското Царство и Бугарија (создадена на конгресот во Берлин). На 2 август 1903 година, празникот на пророкот Илија (македонски: ''Илинден''), започнало Илинденското востание, на чело со Внатрешната македонска револуционерна организација. Востанието пропаднало, а турските репресии биле жестоки, со 2.000 убиени и срамнети со земја села и домови. По овие настани, многу Грци се загрижиле за нивото на бугарската активност во Македонија. Поради тоа била формирана ''Етники етерија'' (Национално друштво), која испратила вооружени чети на Грци ( ''makedonomakhoi''), премолчено помогнати од владата во Атина, која обезбедувала финансиска поддршка преку нејзините конзуларни агенти како што е Јон Драгумис и обука од воени советници како Павлос Мелас. Со ова започна она што во Грција е познато како „ Македонска борба “, каде што Грците се судриле со македонските комити, додека двете страни се судриле и со османлиската војска и жандармеријата. Одмаздите имале многу форми, вклучувајќи грабеж, палење и атентати. Длабоко загрижени, западните сили решиле да интервенираат. Евентуалниот план бил за административна реорганизација на регионот што ќе овозможи поделба по етничка основа. Така, секоја од засегнатите етнички групи се обидела да ја зацврсти својата позиција за да добие максимум територија кога ќе дојде потенцијалната поделба. Успесите и жртвите на младите офицери како Мелас го вратиле имиџот на дел од армијата. За возврат, мешањето на европските сили во внатрешните османлиски работи придонело за избувнувањето на Младотурската револуција од јули 1908 година, која ставила крај на судирите во Македонија.
1.3 Последици од Младотурската револуција
Грција во тоа време сè уште била заплеткана во Критското прашање. Во 1905 година, Елефтериос Венизелос го предводел бунтот Терисо против високиот комесар Георги, кој бил назначен од европските сили, и побарал ''еносис''. Во 1906 година, принцот поднел оставка и бил поставен нов комесар, поранешниот грчки премиер Александрос Заимис . Младотурската револуција ги поттикнала Критјаните еднострано да прогласат дефинитивна ''еноза'', искористувајќи го отсуството на новиот висок комесар.
Антигрчки демонстрации се одржале во Турција, каде печатот започнал слична кампања. Европските сили покажале непријателство кон Грција, додека владата на Георгиос Теотокис била предмет на зголемени критики. Неговата замена со Ралис имало мал ефект. Новиот премиер побрзал да покаже знаци на добра волја кон турскиот амбасадор и кон западните сили. Сакајќи да избегне нова грчко-турска војна, тој ги критикувал „''критските револуционери''“ и изјавил дека е подготвен да се придржува до одлуките на големите сили. Негодувањето кон слабостите на власта и морничавиот однос се зголемило, како кај народот, така и кај армијата, пред сè кај младите офицери кои се бореле во Македонија. Почнало да се шири идејата за имитирање на младотурските офицери.
1.4 Економска и социјална состојба
Грција била во економска криза со децении. Јавниот долг (пред сè на големите сили) кој датира од Војната за независност достигнал нови височини во 1890-тите. Во тој момент, владата на Харилаос Трикупис признала дека земјата е банкротирана со тоа што одлучила да го намали јавниот долг на 30% од неговата вредност, што ги налутило доверителите, особено европските сили. Во исто време, извозот на рибизла од Занте влегло во криза. Потоа започнал нов феномен: иселување на работоспособното население. Бројот на емигранти (особено во Соединетите Американски Држави) се искачил од 1.108 во 1890 година на 39.135 во 1910 година (од 2,8 милиони жители); значително, дознаките од Америка и Египет паднале во услови на економско забавување во 1908 година. Економскиот раст бил премногу бавен за работниците и земјоделците кои заминале да бараат работа на друго место. Дотогаш останале само планините и островјаните без земја. Сепак, овој економски раст навистина довел до создавање, како и насекаде во Европа во истиот период, на средна класа родена од индустрискиот развој, на раст на бројот на бирократи (поврзани со политичкиот клиентелизам) и до урбана експлозија. Во средината на 1900-тите, оваа средна класа не можела да разбере зошто земјата е просперитетна додека државните финансии биле во толку лоша состојба. Реагирале и политичарите, исто така незадоволни од владината политика. Во 1906 година, група млади радикали наречена „Јапонска група“ (Ομάς Ιαπώνων), во врска со динамиката на периодот Меиџи, формирана околу титуларното раководство на Стефанос Драгумис, со Димитриос Гунарис неговиот движечки дух, ја критикувала старата олигархија која ја уништувала земјата и барала радикални реформи. Групата „ Социолози“ (Κοινωνιολόγοι), особено под влијание на марксизмот, повикувала и на модернизација на државниот апарат и економијата.
2 Државен удар
2.1 Воена лига
Воената лига (Στρατιωτικός Σύνδεσμος) била формирана во октомври 1908 година од две групи: една од армиските подофицери (со членови меѓу кои и идните генерали Николаос Пластирас и Георгиос Кондилис) и една од помладите офицери околу Теодорос Пангалос. Тие биле мотивирани од различни причини: желбата за реформи која била распространета во широки делови од општеството била комбинирана со фрустрација поради бавната стапка на унапредување и отсуството на меритократија, особено кај дипломираните студенти на Воената академија. Подоцна се приклучиле и други офицери од Армијата, морнарицата и жандармеријата, а до јуни 1909 година се прошириле над грчката војска.
Во тоа време барањата на Воената лига биле ограничени за зголемување на воениот буџет, негова реорганизација и осовременување, како и разрешување на кнезовите од армијата. Иако владата на Теотокис го зголемила снабдувањето со оружје и муниција, тој исто така го вратил престолонаследникот Константин, кој ја предводел армијата во војната во 1897 година, како главен инспектор на армијата. Исто така, и покрај барањата, тој овластил само неколку офицери да продолжат со понатамошни студии во Франција и Германија.
2.2 Армиска акција
Воената лига, која во тоа време броела околу 1.300, започнала со ангажирање во форма на лобирање преку притисок врз оние кои се на власт. Таа веќе имала постигнато успех со оставката на Теотокис во јули 1909 година, со својот ''безте ноар'' и со симболот на парламентарниот клиентелизам што го мразела. Но, неговиот наследник Димитриос Ралис веднаш ја отуѓила Лигата со оддавање почит на главната улога на Константин во војната од 1897 година, со отповикување на сите офицери присутни во Македонија, со барање за интервенција на Големата сила на Крит и со апсење на повеќе од десетина членови на Лигата за непослушност на 12 август.
Апсењето на офицерите на Лигата ги забрзало настаните: или Лигата ќе дејствува во моментот, или ќе биде распуштена од влада. Лигата барала поддршка меѓу високите офицери, а за нејзина фигура бил избран полковникот Николаос Зорбас. На 14 август, Пангалос ослободил двајца од уапсените офицери, со што го испровоцирал Ралис да нареди апсење на сите членови на лигата.
Истата ноќ, Лигата го започнала својот бескрвен државен удар. Членовите на Лигата биле собрани во касарната Гуди: неколку стотици помлади офицери, подофицери, војници, жандарми и цивили се заканиле дека ќе маршираат кон Атина доколку не се исполнат нивните барања. Вооружените сили, особено младите офицери, и испратиле на владата на Ралис pronunciamento со нивните барања (претходниот ден Ралис одбил да прими пратеник кој сакал да го предаде манифестот). Дел од него бил чисто внатрешен по природа: на пример, војниците го предизвикале системот за унапредување, со неговите ограничени изгледи за напредување. Друг дел бил политички и барал длабоки реформи во земјата: во нејзиното политичко функционирање, како и во социјалното, економското и военото. Војниците повикале на поморско и копнено вооружување и побарале министрите за морнарица и за војна да и припаѓаат на војската. Востаниците не повикале на абдикација на кралот или укинување на монархијата, останувајќи лојални поданици. Ниту најавиле воена диктатура, ниту пак сакале да ја сменат власта. Тие ги почитувале институциите на парламентарната власт. Сепак, офицерите барале кралските принцови, главно престолонаследникот Константин, кој го обвиниле поразот од 1897 година, да бидат ослободени од нивните позиции и протерани од војската. Конечно, Лигата повикала на намалување на даночните оптоварувања.
Премиерот отворил ''проформа'' преговори со револуционерите кои за да ги забрзаат прибегнал кон жителите на Атина.
2.3 Популарни барања
Голема народна демонстрација, организирана и надгледувана од војниците, се одржала на улиците на Атина на 14 септември 1909 година. Демонстрантите, кои дошле од Атина и Пиреја, побарале наметнување данок на приход, протекционизам, доделување мандат на бирократите (за да не зависат повеќе од политичарите за нивните работни места), подобри работни услови и осуда на лихварството. Кралот Ѓорѓи I, не сакајќи да ги следи стапките на неговиот претходник Отон, кој бил принуден од престолот под слични околности во 1862 година, го принудил премиерот Ралис да поднесе оставка и го заменил со Киријакулис Мавромихалис.
2.4 Застој
Преговорите се одолговлекувале, а полковникот Зорбас немал политички вештини да остане во чекор со искусни ветерани од владината страна. Мавромихалис, обезбедувајќи усвојување на голем број благо реформски закони, спровел дел од програмата што ја барала Воената лига, овојпат под закана од вистинско воено преземање. Така, генералштабот бил реорганизиран и блиските до Константин (како што е Јоанис Метаксас) биле отстранети додека биле направени кратења на буџетот со цел да се финансира модернизацијата на армијата. Но, неговата влада јасно покажала дека стариот систем опстојува: единствено министерот за финансии Атанасиос Ефтаксијас имал реформистички идеи. Откако револуцијата останала без пареа, Лигата почнала да се распаѓа. Тоа не било вистинско политичко движење: нејзината идеологија и програма немале кохерентност; нејзините водачи биле популарни, но неквалификувани. Тие биле пред сè војници кои не биле спокојни надвор од нивната касарна. Лигата знаела како да ги поврзе своите корпоратистички барања со јавното незадоволство користејќи популистички и националистички слогани, но ја вознемирило буржоазијата. Иако ја увидувала потребата од модернизација на земјата, средната класа се плашела од движењето кон воена диктатура, која се сметала за штетна за нормалниот напредок на работите.
2.5 Апел до Венизелос
Некои од офицерите заминале на Крит, кој добро го познавале, или поради учеството во претходните настани или во формирањето на нејзината цивилна гарда за време на периодот на автономија. Таму, тие исто така можеле да ги видат политичките таленти на човекот кој бил премиер на Крит од 9 мај 1909 година: Елефтериос Венизелос. Кога принцот Ѓорѓи бил висок комесар на Крит, тој се нашол во опозиција на Венизелос. Ова му дало антидинастичка аура што ги привлекло бунтовниците Гуди; Тој, исто така, се сметал за слободен од поврзување со хаосот, корупцијата и неспособноста на копнената олигархија. Почнувајќи од октомври 1909 година, тие му испратиле емисар да ги открие неговите намери,, исто така, предлагајќи му да ја преземе функцијата премиер на Грција. Сепак, Венизелос не сакал да се појави како човек на војниците, ниту во Грција, ниту во странство. Тој не сакал ниту директно да се судри со кралот и со „старите“ политички партии. На тој начин тој ги советувал да продолжат со легислативни избори и да му ја доверат спроведувањето на реформската програма на новото собрание. Тој заминал во Атина на 28 декември и бил пречекан во пристаништето Пиреја од желни офицери. Во јануари, Крунскиот совет ги собрал главните водачи на политичките движења, под покровителство на кралот и на Венизелос. Вториот ја играл улогата на посредник меѓу присутните сили: кралот, владата, парламентот, трупите и народот. Биле усвоени решенијата предложени од критскиот премиер: свикување на собрание задолжено за уставна ревизија; и оставка на владата на Мавромихалис, за да се замени со преодна влада која би организирала законодавни избори. Раководството на преодната влада го добил Стефанос Драгумис, кој се сметал за „независен“. Николаос Зорбас бил назначен за министер за копнени сили. Во замена, Венизелос успеал да ја убеди Воената лига да се распушти за да не го попречува политичкиот процес. Во март 1910 година, првично неволниот суверен свикал нови избори; три дена подоцна, Лигата го објавила своето распуштање. Венизелос се вратил на Крит.
Користејќи го своето критско државјанство како изговор (островот прогласил унија со Грција, но Грција допрва требало да го признае тоа), Венизелос не учествувал на изборите одржани во август 1910 година. Неговите сојузници го номинирале за место во Атикобеотија, но тој се држел настрана од изборната кампања. Тој бил на дипломатска турнеја низ Западна Европа кога дознал дека е избран и дека пратениците кои му се сојузници добиле релативно мнозинство со 146 од 362 места. Така, тој се вратил во Атина среде восхитеното јавно признание; Владата на Драгумис поднела оставка, а Венизелос станал премиер во октомври 1910 година. Тој се опкружил со соработници наклонети кон реформските политики и почнал да ја применува програмата на револуционерите од Гуди, силно поддржана од јавното мислење. Австрискиот амбасадор забележал на 28 октомври 1910 година: „''Венизелос е еден вид народен трибун и речиси диктатор на Грција. Ентузијазмот на народот, кој го признава насекаде, е впечатлив''“. Тој решил веднаш да распише нови избори за да го зајакне своето мнозинство: собранието избрано во август продолжило да биде доминирано од старите политичари. Тие се случиле на 11 декември 1910 година. Венизелос внимавал да се претстави како противник на „старите“ партии (кои ги бојкотирале изборите), но и како ослободен од влијанието на Воената лига што го барала по пучот во Гуди. Така, тој не се двоумел да го земе за помошник Јоанис Метаксас, ''безте ноар'' на Лигата, кого таа го отстранила. Либералната партија на Венизелос победила на изборите со огромно мнозинство од 300 од вкупно 362 пратеници.
3 Реформистички политики
Реформите на владата на Венизелос биле многубројни и и овозможиле на Грција да се модернизира и на тој начин да биде подобро подготвена за Балканските војни и Првата светска војна. Кралот ги поддржал, гледајќи во неговиот премиер најдобрата надеж за запирање на антимонархизмот што се појавил на површина во 1897 година и добил нов замав во кризата 1908–1909 година.
На луѓето кои сакале собранието избрано во 1910 година да биде конститутивно собрание, Венизелос одговорил дека го смета повеќе за „''ревизионерско собрание''“. 50-те уставни амандмани од 1911 година, подготвени од комисија под раководство на Стефанос Драгумис, довеле до често изразеното мислење дека по овој датум, Грција ќе има сосема нов фундаментален закон, грчкиот Устав од 1911 година. Оваа ревизија го реформирала статусот на имотот дозволувајќи експропријација во национален интерес, отворајќи ја можноста за земјишни реформи; 100,000 хектари виле пренесени на 4.000 фармерски семејства во Тесалија. Се поттикнувало земјоделското образование, земјоделските задруги, било формирано Министерство за земјоделство и именуван агроном во секој регион. На бирократите им била дадена поголема сигурност на мандатот и вработувањето за работни места во државната служба почнало да се врши преку јавен испит. Судиите биле заштитени од Врховен магистративен совет. Социјалното законодавство ја подобрило состојбата на работничката класа: детскиот труд бил укинат, како и ноќната работа на жените и била воведена минимална плата за двете; Неделата била направена за задолжителен ден за одмор; основното образование станало бесплатно и задолжително; и се создало систем за социјално осигурување. Било признаено правото на синдикатите да функционираат. Стабилизацијата на драхмата уште еднаш овозможило задолжување во странство. Државниот буџет покажал суфицит во 1911 и 1912 година по долги години дефицит, а даночното затајување било спречено. Данокот на шеќерот бил намален за 50 отсто и воведен бил воведен прогресивен данок на доход. Земени заедно, реформите помогнале да се неутрализира развојот на силните социјалистички и аграрни движења забележани на други места на Балканот во тој период. Армијата и морнарицата биле реорганизирани со помош на Франција, која испратила воена мисија предводена од генералот Ејду (Германија ја реформирала турската армија). Морнарицата била реорганизирана од британската мисија на чело на адмиралот Туфнел. Сепак, Венизелос, сакајќи да покаже дека не е воена марионета, ги исклучила војниците од политичкиот живот, ги ослободил офицерите уапсени за обид да го спречат пучот во Гуди и му го вратил на престолонаследникот Константин (со оглед на новата функција генерален инспектор на армијата), заедно со неговите браќа, нивните армиски пунктови. Ова ги налутило членовите на непостоечката Воена лига, кои извесно време размислувале да извршат уште еден државен удар.