Закарпатија

Закарпатија (украински: ''Закарпаття'') — историски регион на границата помеѓу Средна и Источна Европа, кој претежно се наоѓа во Закарпатската Област во западна Украина.
Од унгарското освојување на Карпатскиот басен (на крајот на 9 век) до крајот на Првата светска војна (Договорот од Тријанон во 1920 година), поголемиот дел од овој регион бил дел од Кралството Унгарија. Во меѓувоениот период бил дел од Првата и Втората Чехословачка Република. Пред Втората светска војна, регионот бил припоен од Кралството Унгарија уште еднаш кога Германија ја распарчила Втората Чехословачка Република. По војната, таа била припоена од Советскиот Сојуз и станала дел од Украинската Советска Социјалистичка Република.
Тоа е етнички разновиден регион, населен претежно со луѓе кои се сметаат себеси за етнички Украинци, Русини, Унгарци, Романци, Словаци и Полјаци. Има и мали заедници на еврејско и ромско малцинство. Пред Втората светска војна, многу повеќе Евреи живееле во регионот, што сочинувало над 13% од вкупното население во 1930 година. Најчесто зборувани јазици се русински, украински, унгарски, романски, словачки и полски.
1 Топонимија
Името Карпатска Рутенија понекогаш се употребува за соседната прекугранична област на Украина, Словачка и Полска населена со Рутенци. Местното рутинско население се самоидентификува на различни начини: некои се сметаат себеси за посебна и единствена словенска група Русини, а некои сметаат дека се и Русини и Украинци. За да го опишат својот роден регион, повеќето од нив го користат терминот ''Закарпатија.'' Ова е имплицитно контрастно со Прикарпатија, неофицијален географски регион во Украина, непосредно североисточно од централната област на Карпатскиот венец, и потенцијално вклучувајќи го подножјето, подкарпатскиот басен и дел од околните рамнини.
Од унгарска (и до одреден степен словачка и чешка) перспектива, регионот обично се опишува како Подкарпатија (буквално „под Карпатите“), иако технички ова име се однесува само на долг, тесен слив што се наоѓа на северната страна на планините.
За време на периодот во кој регионот бил управуван од унгарските држави, тој на унгарски официјално бил означен како Карпаталија (буквално: „основата на Карпатите“) или североисточните региони на средновековна ''Горна Унгарија'', која во 16 век била оспорувана меѓу Хабсбуршката Монархија и царството.
Романското име на регионот е Марамуреш, кој географски се наоѓа во источните и југоисточните делови на регионот.
За време на периодот на чехословачка администрација во првата половина на 20 век, регионот некое време бил означен како ''Русинско'' (Рутенија) или ''Карпатске Русинско'', а подоцна и како Подкарпатска Рус (чешки и словачки:''Podkarpatská Rus'') или Подкарпатска Украина (чешки и словачки: ''Podkarpatská украинска'' патка192). (чешки: ''Země podkarpatoruská'', словачки: ''Krajina podkarpatoruská'' ).
Алтернативните, неофицијални имиња што се користеле во Чехословачка пред Втората светска војна вклучуваат Подкарпатија (чешки и словачки: ''Podkarpatsko''), Задкарпатија (чешки и словачки: ''Zakarpatsko'' ), Закарпатска Украина (чешки и словачки: ''Zakarpatská Ukrajina''), Карпатска Русија/Рутенија (чешки и словачки: ''Karpatská Rus.''
Регионот ја прогласил својата независност како Карпато-Украина на 15 март 1939 година, но истиот ден бил окупиран и анектиран од Унгарија и останал под унгарска контрола до крајот на Втората светска војна. Во овој период регионот продолжил да поседува посебна управа и локално се користел терминот ''Карпаталја''.
Во 1944–1946 година, регионот бил окупиран од Советската армија и бил посебна политичка формација позната како Закарпатска Украина или Подкарпатска Рутенија. Во овој период регионот поседувал некаква форма на квази-автономија со сопствен законодавен дом, додека останал под управа на Комунистичката партија на Закарпатска Украина. По потпишувањето на договорот меѓу Чехословачка и Советскиот Сојуз, како и одлуката на регионалниот совет, Закарпатија се приклучила на Украинска ССР како Закарпатска Област.
Регионот последователно бил означен како ''Закарпатија'' (украински: Закарпаття), а понекогаш и како ''Карпатска Русија'' (украински: Карпатська Русь), ''Закарпатска Русија'' (украински: Закарпатська Русь), или ''Подкарпатска Русија'' (украински: Підкарпатська Русь).
2 Географија
Карпатската Рутенија се наоѓа на јужните падини на источните Карпати, граничи на исток и југ со реката Тиса, а на запад со реките Хорнад и Попрад. Регионот се граничи со Полска, Словачка, Унгарија и Романија и сочинува дел од Панонската низина.
Регионот е претежно рурален и инфраструктурно неразвиен. Пејзажот е претежно планински; географски е одвоен од Украина, Словачка и Романија со планини, а од Унгарија со реката Тиса. Двата поголеми града се Ужхород и Мукачево, и двата со население околу 100.000. Населението на другите пет градови (вклучувајќи ги Куст и Берехово) варира помеѓу 10.000 и 30.000. Други урбани и рурални населени места имаат население од помалку од 10.000.
3 Историја
3.1 Праисториски култури
За време на доцното бронзено време во II милениум п.н.е., регионот се карактеризирал со Становската култура; сепак, таа се здобила само со понапредни вештини за обработка на метал со доаѓањето на Тракијците од југ со културата Куштановица во 6 и 3 век п.н.е. Во 5-3 п.н.е., Келтите пристигнале од Запад, носејќи ги вештините за топење на железо и Латенската култура. Тракиско-келтската симбиоза постоела некое време во регионот, по што се појавиле Бастарните. Во тоа време, во регионот биле присутни Скитите кои зборувале ирански, а подоцна и сарматското племе наречено Јазиги. Протословенското населување започнало помеѓу 2 век п.н.е. и 2 век н.е., и за време на периодот на миграција, регионот го поминувале Хуни и Гепиди (IV век) и Панонските Авари (6 век).
3.2 Словенска населба
До 8 и 9 век, долините на северните и јужните падини на Карпатите биле „густо“ населени од словенското племе Бели Хрвати, кои биле тесно поврзани со источнословенските племиња кои ги населувале Запарати, Волинија, Приднестровие и Днепарска Украина. Додека некои бели Хрвати останале зад Карпатска Рутенија, други се преселиле на југ на Балканот во VII век. Оние што останале биле освоени од Киевска Русија кон крајот на 10 век.
3.3 Унгарско пристигнување
Во 896 година Унгарците го преминале Карпатскиот венец и мигрирале во Панонскиот басен. Несторовата хроника напишала дека унгарските племиња морале да се борат против Власите и се населиле меѓу Словените кога оделе кон Панонија. Принцот Лаборец паднал од власт под напорите на Унгарците и Киевските сили. Според Унгарската хроника, Унгарците ја поразиле обединетата бугарска и византиска војска предводена од Салан на почетокот на 10 век на рамнините на Алпар, кој владеел со територијата што конечно била освоена од Унгарците. Во текот на десеттиот и поголемиот дел од единаесеттиот век, територијата останала граница помеѓу Кралството Унгарија на југ и Киевскотото руско кнежество Халич на север.
Словените од север (Галиција ) и од исток - кои всушност пристигнале од Подолија преку планинските премини на Трансилванија - продолжиле да се населуваат во мал број во различни делови на пограничната област на Карпатите, кои Унгарците и другите средновековни писатели ги нарекувале Маркија Рутенорум - Рускиот марш. Овие нови доселеници, од север и од исток, како и Словените кои веќе живееле во Карпатска Рутенија, до 11 век станале познати како Русини. Месното словенско благородништво често се венчало со унгарските благородници на југ. Принцот Ростислав, рутински благородник кој не можел да го продолжи владеењето на неговото семејство со Киев, управувал со голем дел од Закарпатија од 1243 до 1261 година за неговиот свекор, Бела IV од Унгарија. Етничката разновидност на територијата се зголемила со приливот на околу 40.000 кумански доселеници, кои дошле во Панонскиот басен по нивниот пораз од Владимир II (Мономах) во 12 век и нивниот конечен пораз од страна на Монголите во 1238 година.
За време на раниот период на унгарската администрација, дел од областа била вклучена во пограничниот регион Ѓепу, додека другиот дел бил под окружни власти и бил вклучен во окрузите Унг, Борсова и Шатмар. Подоцна, административниот систем на округот бил проширен на цела Закарпатија, а областа била поделена помеѓу окрузите Унг, Берег, Угоча и Марамарос. На крајот на 13 и почетокот на 14 век, за време на колапсот на средишната моќ во Кралството Унгарија, регионот станал дел од доменот на полунезависните олигарси Амадеус Аба и Никола Пок. Иако кралот Лав I од Галиција-Волинија (Лав Данилович) се обидел да го прошири своето влијание врз делови од регионот на Карпатите во доцниот 13 век, нема веродостојни историски докази дека северозападната Карпатска Рутенија била трајно припоена кон неговото кралство. Современите унгарски кралски повелби од тој период потврдуваат дека регионот - вклучувајќи ги клучните тврдини како Хуст и Мункач - останал под контрола на Кралството Унгарија.
Историчарите како Ѓула Кристо и Пал Енгел се согласуваат дека интервенциите на Лав биле привремени, искористувајќи ги внатрешните судири во Унгарија, но тие не довеле до трајна окупација.
Така, тврдењето дека северозападната Карпатска Рутенија му припаѓала на Кралството Галиција-Волинија помеѓу 1280 и 1320 година не е поддржано од примарни извори или мејнстрим историска студија.
Помеѓу 12 и 15 век, областа веројатно била колонизирана од источноправославни групи влашки (романски) планинци со придружно рутенско население. Првично, Романците биле организирани во Војводството Марамуреш, формално интегрирано во Унгарија во 1402 година. Сите групи, вклучително и локалното словенско население, се измешале заедно, создавајќи посебна култура од главните рутенски говорни области. Со текот на времето, поради географската и политичката изолација од главната рутенска говорна територија, жителите развиле посебни карактеристики.
3.4 Дел од Унгарија и Трансилванија
Во 1526 година регионот бил поделен помеѓу Хабсбуршкото Кралство Унгарија и Источно Унгарското Кралство. Почнувајќи од 1570 година, второто се трансформирало во Кнежевството Трансилванија, кое набрзо потпаднало под османлиска власт. Делот на Закарпатија под хабсбуршка управа бил вклучен во Капетанијата на Горна Унгарија, која била една од административните единици на Хабсбуршкото Кралство Унгарија. Во овој период, еден важен фактор на рутинскиот културен идентитет, имено религијата, дошол на прв план. Брестовската унија (1595) и Унија на Ужхород (1646) биле воспоставени, предизвикувајќи византиските православни цркви на Карпатите и Закарпатска Русија да потпаднат под јурисдикција на Рим, со што се воспоставила таканаречената „Унија“ на источните католички цркви помеѓу Рутенската у Украинската грчка католичка црква.
Во 17 век (до 1648 година) целиот регион станал дел од Кнежеството Трансилванија, а меѓу 1682 и 1685 година неговиот северозападен дел бил управуван од отоманската вазална држава Горна Унгарија, додека југоисточните делови останале под управа на Трансилванија. Од 1699 година целиот регион на крајот станал дел од Хабсбуршката Монархија, поделена помеѓу Кралството Унгарија и Кнежеството Трансилванија. Подоцна, целиот регион бил вклучен во составот на Кралството Унгарија. Помеѓу 1850 и 1860 година Хабсбуршкото Кралство Унгарија било поделено на пет воени области, а регионот бил дел од Воениот округ Кашау.
3.5 Земји на круната на Свети Стефан
По 1867 година, регионот административно бил вклучен во Земјите на Круната на Свети Стефани ли унгарскиот дел на Австро-Унгарија.
Во 19 и 20 век, многу националистички групи се натпреварувале за обединување или усогласување со многу различни можни националности, сите сметајќи дека рускиот народ би било подобро да се обедини со таа нација за безбедност или да остане во рамките на нацијата Унгарија. Многу од овие групи го употребувале етничкиот состав на регионот, со идеи кои сакале да ја докажат словенската природа на Русија, и затоа ја оправдувале заедницата со Русија (или подоцна украинска држава) под тврдењето дека Русите биле дел од таа словенска културна сфера. Овие Руси или Рутени ќе ја расправаат оваа точка до раните 1900-ти кога ќе се преземе акција.
Во 1910 година, населението на Закарпатија било 605.942, од кои 330.010 (54,5%) зборувале рутенски, 185.433 (30,6%) зборувале унгарски, 64.257 (10,6%) говореле германски, 11,96 говореле романски (1,9%) 6,346 (1%) зборувале словачки или чешки, а 8.228 (1,4%) зборувале други јазици.
* Округ Унг, Унгвар (Ужхород)
* Берег, Берегшаш (Берегово)
* Угоча, Нагишулш (Виноградив)
* Марамарос (само северниот дел), Марамаросцигет (Сигету Мармациеј)
3.6 Преоден период (1918–1919)
По Првата светска војна, австроунгарската монархија пропаднала и регионот накратко (во 1918 и 1919 година) бил прогласен за дел од независната Република Западна Украина. Сепак, поголемиот дел од овој период регионот бил контролиран од новоформираната независна Унгарска Демократска Република, со краток период на контрола на Западна Украина.
На 8 ноември 1918 година, во западна Рутенија се одржал првиот Национален совет (Советот од Љубовња, кој подоцна повторно се собрал како Прешовски совет). Првиот од многуте совети, тој едноставно ја навел желбата на неговите членови да се одделат од новоформираната унгарска држава, но не прецизирал одредена алтернатива - само дека таа мора да вклучува право на самоопределување.
Други совети, како што се состаноците на Карпато-рутенскиот национален совет во Хуст (ноември 1918), повикале на обединување со Западноукраинската Народна Република. Дури на почетокот на јануари 1919 година во Рутенија се слушнале првите повици за обединување со Чехословачка.
3.6.1 Руска Краина
Во текот на ноември и следните неколку месеци, советите се состанувале на секои неколку недели, барајќи различни решенија. Некои сакале да останат дел од Унгарската Демократска Република, но со поголема автономија; најзначајниот од нив, Советот на Ужхород (9 ноември 1918 година), се прогласил за претставник на Русините и започнал преговори со унгарските власти. Овие преговори на крајот резултирале со донесување на ''Законот бр.10''​​​​од страна на унгарската влада на 21 декември 1918 година, со што се основала автономната русинска покраина Руска Краина од деловите населени со русини од четири источни окрузи (округ Марамарош, округ Угоча, округ Берег, округ Унг)
На 5 февруари 1919 година била формирана привремена влада за Руска Краина. „Руска рада“ (или Русински совет), составена од 42 претставници од четирите конститутивни окрузи и предводена од претседавачот, Орест Сабов, и заменик-претседателот Августин Штефан. Следниот месец, на 4 март, се одржале избори за формалното собрание кое броело 36 пратеници. По изборот, новото собрание барало од унгарската влада да ги дефинира границите на автономниот регион, што сè уште не било елаборирано; без утврдена територија, пратениците тврделе дека собранието е бескорисна.
На 21 март 1919 година, Демократската Република Унгарија била заменета со Унгарската Советска Република, која потоа го објавила постоењето на „Советска Руска Краина“. Изборите организирани од новата унгарска влада на народен совет на 6 и 7 април 1919 година довеле до Руска Краина, тогаш имала два совети: оригиналното собрание и новоизбраниот совет. Претставниците од двата совети потоа решиле да се приклучат, формирајќи ја ''Радата Уријадова'' („Управен совет) на Руска Краина.
3.6.2 Пад на Советска Унгарија
Пред ова, во јули 1918 година, русинските имигранти во Соединетите Американски Држави се собрале и повикале на целосна независност. Доколку тоа не успеало, тие ќе направиле обид да се обединат со Галиција и Буковина; а доколку тоа не се случило, тие ќе барале автономија, иако не прецизирале во која држава. Тие се обратиле до американската влада и им било кажано дека единствената остварлива опција е обединувањето со Чехословачка. Нивниот водач, Григориј Заткович, потоа го потпишал „Договорот од Филаделфија“ со чехословачкиот претседател Томаш Гариг Масарик, гарантирајќи им автономија при обединувањето со Чехословачка на 25 октомври 1918 година. Во ноември 1918 година бил одржан референдум меѓу американските русински парохии, со резултат 67% за. Други 28% гласале за унија со Украина, а помалку од по 1% за Галиција, Унгарија и Русија. Помалку од 2% посакувале целосна независност.
Во април 1919 година, била воспоставена чехословачка контрола на теренот, кога чехословачката армија дејствувала во координација со силите на Кралската романска армија кои пристигнувале од исток - и двете дејствувале под француско покровителство - влегле во областа. Во серија битки тие ги поразиле и ги уништија локалните милиции на новоформираната Унгарска Советска Република, која ја создала Словачката Советска Република и чија прокламирана цел била „''да ги обединат унгарските, русинските и еврејските работници против експлоататорите на истите националности''“. Комунистичките симпатизери ги обвиниле Чехословаците и Романците за злосторства, како што се јавно бесење и убивање на клада на ранети затвореници. Оваа борба го спречила доаѓањето на советската помош, на која унгарските комунисти залудно се надевале; болшевиците исто така биле премногу преокупирани со сопствената граѓанска војна за да помогнат.
Во мај 1919 година, во Соединетите Американски Држави се состанал Централниот национален совет на чело со Заткович и гласал едногласно да го прифати приемот на Карпатска Рутенија во Чехословачка. Назад во Рутенија, на 8 мај 1919 година, се одржал генерален состанок на претставници од сите претходни совети, на кој било објавено дека „''Централниот руски национален совет... целосно ја поддржува одлуката на американскиот совет да се обедини со чешко-словачката нација врз основа на целосна национална автономија''“. Забележливо е дека Централниот руски национален совет бил огранок на Централниот рутински национален совет и претставувал карпатски огранок на русофилското движење кое постоело во австриска Галиција.
Унгарскиот левичарски писателк Бела Илеш сметал дека средбата била нешто повеќе од фарса, со разни „''значајни личности''“ кои биле донесени од нивните домови од полицијата, формирани во „''Национално собрание''“ без никаков привид на демократски процес и практично наредиле да се одобри присоединување во Чехословачка. Тој понатаму тврди дека Клемансо лично му наредил на францускиот генерал на лице место да ја вклучи областа во Чехословачка „''по секоја цена''“, за да се создаде тампон што ја дели Советска Украина од Унгарија, како дел од француската антикомунистичка политика „ Кордон санитар“, и дека ефикасната одлука ја донеле Французите, а не Чехословаците.
3.7 Дел од Чехословачка (1920–1938)
Членот 53 од договорот од Сент Жермен (10 септември 1919 година) им доделил автономија на Карпатските Рутени, која подоцна до одреден степен била потврдена со чехословачкиот устав. Некои права, сепак, биле задржани од Прага, која ги оправдала нејзините постапки со тврдењето дека процесот треба да биде постепен; а застапеноста на Рутенците во националната сфера била помала од она што се надевале тие. Карпатска Рутенија вклучувала поранешни унгарски територии на округот Унг, округот Берег, округот Угоча и округот Марамарос.
По Париската мировна конференција, Закарпатија станала дел од Чехословачка. Дали ова било широко популарно меѓу главно селското население, е дискутабилно; Сепак, познато е дека она што им било најважно на Рутенците не било во која земја ќе се приклучат, туку да им се даде автономија во неа. По нивното искуство на магијаризација, неколку Карпатски Русини сакале да останат под унгарска власт и сакале да обезбедат самоопределување. Според чехословачкиот устав од 1920 година, поранешниот регион на Кралството Унгарија, Рутенска Земја (''Русска Крајна''), бил официјално преименуван во Подкарпатска Рутенија (''Подкарпатска Рус'').
Во 1920 година, областа била користена како канал за оружје и муниција за антисоветските Полјаци кои се бореле во Полско-советската војна директно на север, додека местните комунисти ги саботирале возовите и се обидувале да и помогнат на советската страна. За време и по војната, голем број на украински националисти во Источна Галиција кои се противеле и на полската и на советската власт побегнале во Карпатска Рутенија.
Григориј Жаткович бил назначен за гувернер на покраината од Масарик на 20 април 1920 година и поднел оставка речиси една година подоцна, на 17 април 1921 година, за да се врати на својата адвокатска пракса во Питсбург, Пенсилванија, САД. Причина за неговата оставка било незадоволството од границите со Словачка. Неговиот мандат е историска аномалија како единствен американски граѓанин кој некогаш дејствувал како гувернер на провинција која подоцна станала дел од СССР.
3.8 Подкарпатска Русија (1928–1939)
Во 1928 година, Чехословачка била поделена на четири провинции: Бохемија, Моравија-Шлезија, Словачка и Подкарпатска Русија. Главниот град на регионот и главен град до 1938 година бил Ужхород. Регионот имал површина од површина од , а неговото население од 1921 година се проценувало на 592.044 жители.
Во периодот 1918–1938 чехословачката влада се обидела да ја подигне Подкарпатска Русија, со 70% од населението неписмени, без индустрија и начин на живот на сточари, на нивото на остатокот од Чехословачка. Илјадници чешки наставници, полицајци, службеници и бизнисмени заминале во регионот за да помогнат. Чехословачката влада изградила илјадници километри железници, патишта, аеродроми и стотици училишта и станбени згради.
Русините одлучиле да се приклучат на новата држава Чехословачка, одлука што се случила паралелно со другите настани што влијаеле на овие постапки. На Париската мировна конференција, неколку други земји (вклучувајќи ги Унгарија, Украина и Русија) полагале претензии за Карпатска Русија. Меѓутоа, сојузниците имале малку алтернативи за избор на Чехословачка. Унгарија ја загубила војната и затоа се откажала од своите претензии; Украина се сметала за политички неодржлива; а Русија била во средина на граѓанска војна. Така, единствената важност на одлуката на Русините да станат дел од Чехословачка била во создавањето, барем на почетокот, добри односи меѓу водачите на Карпатите Русија и Чехословачка. Украинскиот јазик не бил активно прогонуван во Чехословачка за време на меѓувоениот период, за разлика од Полска и Романија. 73% од локалните родители гласале против образованието на нивните деца на украински јазик на референдумот спроведен во Подкарпатска Русија во 1937 година.
3.9 Карпатска Украина (1938–1939)
Во ноември 1938 година, според Првата виенска арбитража - резултат на Минхенскиот договор - Чехословачка и ја отстапила јужна Карпатска Русија на Унгарија. Остатокот од Подкарпатска Русија добила автономија, со Андреј Броди како премиер на автономната влада. По оставката на владата по локалната политичка криза, Августин Волошин станал премиер на новата влада. Во декември 1938 година, Подкарпатска Русија била преименувана во Карпатска Украина.
По прогласувањето на независноста на Словачка на 14 март 1939 година и заземањето на Чешка од страна на нацистите на 15 март, Карпатска Украина ја прогласила својата независност како Република Карпато-Украина, со Августин Волошин како шеф на државата, и веднаш била окупирана и анектирана од Унгарија, делумно обновувајќи ја визијата за привремено враќање на поранешните окрузи Унг, Берег и делумно Марамарос.
3.10 Подкарпатски гувернат (1939–1945)
На 23 март 1939 година, Унгарија анектирала дополнителни територии спорни со Словачка што се граничи со западниот дел на поранешна Карпато-Русија. Унгарската инвазија била проследена со неколкунеделен терор во кој повеќе од 27.000 луѓе биле застрелани без судење и истрага. Над 75.000 Украинци решиле да побараат азил во Советскиот Сојуз; од тие речиси 60.000 од нив умреле во затворските логори во Гулаг. Други им се придружиле на преостанатите чешки трупи од чехословачката армија во егзил.
По уништувањето на Карпато-Украина, на анектираната територија, бил инсталиран гувернерот на Подкарпатија и поделен на три, административни подружници на Унг, Берег и Марамарос, управуван од Ужгород, Мукачево и Хуст соодветно, со унгарскиот и русинскиот јазик како официјални јазици.
Мемоарите и историските истражувања даваат многу докази дека во деветнаесеттиот и почетокот на дваесеттиот век русинско-еврејските односи генерално биле мирни. Во 1939 година, пописните записи покажале дека 80.000 Евреи живееле во автономната провинција Рутенија. Евреите сочинувале приближно 14% од предвоеното население; сепак, ова население било концентрирано во поголемите градови, особено Мукачево, каде што сочинувале 43% од предвоеното население. По германската окупација на Унгарија (19 март 1944 година) пронацистичката политика на унгарската влада резултирала со укинување и депортација на Евреите што зборуваат унгарски, а другите групи што живееле на територијата биле десеткувани со војна. За време на холокаустот, 17 главни гета биле поставени во градовите во Карпатска Рутенија, од кои сите Евреи биле однесени во Аушвиц за истребување. Рутенските гета биле формирани во мај 1944 година и ликвидирани до јуни 1944 година. Повеќето од Евреите од Закарпатија биле убиени, иако голем број преживеале, или затоа што биле скриени од нивните соседи или биле принудени во работнички баталјони, кои често гарантирале храна и засолниште.
Крајот на војната имала значително влијание врз етничкото унгарско население во областа: 10.000 избегале пред доаѓањето на советските сили. Многу од преостанатите возрасни мажи (25.000) биле протерани во Советскиот Сојуз; околу 30% од нив умреле во советските работни логори. Како резултат на овој развој од 1938 година, унгарското население во Закарпатија било забележано различно во различни пописи и проценки од тоа време: пописот од 1930 година забележал 116.548 етнички Унгарци, додека оспорениот унгарски попис од 1941 година покажува околку 233,840 говорители на унгарски јазик. Последователните проценки покажуваат 66.000 етнички Унгарци во 1946 година и 139.700 во 1950 година, додека советскиот попис од 1959 година забележал 146.247 Унгарци.
3.11 Советско преземање и контрола (1944–1945)
Советското преземање на регионот започнало со Стратешката офанзива на Источните Карпати во есента 1944 година. Оваа офанзива се состоела од два дела: Битката кај преминот Дукла во обид да се поддржи Словачкото национално востание; и Ужгородската битка да се пробие до унгарските рамнини и да ги опколи германските трупи во Трансилванија. На 28 октомври 1944 година, по завршувањето на офанзивната кампања, поголемиот дел од Подкарпатска Рутенија бил обезбеден од Работно-селанската Црвена армија (РККА).
Делегацијата на чехословачката влада предводена од министерот Франтишек Немец пристигнал во Хуст за да ја воспостави привремената чехословачка администрација,<ref>Bryzh, Yevhen. ''''. Poltava 365. 26 November 2018. според договорите меѓу советската и чехословачката влада на 8 мај 1944 година. Според советско-чехословачкиот договор, било договорено штом некоја ослободена територија на Чехословачка ќе престане да биде борбена зона на Црвената армија, тие земји да бидат префрлени под целосна контрола на чехословачката држава. Меѓутоа, по неколку недели, Црвената армија и НКВД почнале да ја попречуваат работата на чехословачката делегација. Комуникации помеѓу Хуст и владиниот центар во егзил во Лондон биле попречени и чехословачките власти биле принудени да користат подземно радио.
На 14 ноември 1944 година подземното радио „Владислав“ ја пренелследнава порака од Хуст до Лондон: „Црвената армија сè ѝ потчинува. Бараме информации, дали е разговарано со владата. Нашата ситуација е критична. Во тек е отворена кампања за обединување на Подкарпатска Украина со Советскиот Сојуз. Присилно регрутирање во редовите на Црвената армија. Луѓето се необразовани. Чекаме ваши препораки. Итно ни требаат инструкции од владата.“
На 5 ноември 1944 година, во пресрет на советската власт, градскиот совет на Ужгород вовел московско време (2 часа пред средноевропско време). Според Магдалена Лавринцова, тоа многумина го сфатиле како знак на тоталитаризмот што доаѓа.
Во ноември 1944 година, во Мукачево се одржал состанок на претставници на организацијата на Комунистичката партија од локалните окрузи, кои создале организациски комитет за да повикаат на партиска конференција. На 19 ноември 1944 година, на конференцијата во Мукачево, била формирана Комунистичката партија на Закарпатија Украина. Конференцијата, исто така, одлучила да ја обедини Карпатска Рутенија со Украинската ССР, да ги зајакне Народните комитети како органи на револуционерната власт и да организира помош за Црвената армија. Конференцијата, исто така, го избрала својот централен комитет и нејзиниот прв секретар, Иван Турјаница, и се согласила да се одржи конгрес на Народните одбори на 26 ноември 1944 година.
Под заштита на Црвената армија во Мукачево бил формиран „Националниот совет на Подкарпатска Украина“. На 26 ноември овој комитет, предводен од Иван Турјаница (Русин кој дезертирал од чехословачката војска) ја објавил волјата на украинскиот народ да се оддели од Чехословачка и да се приклучи на советска Украина. По двомесечни судири и преговори, делегацијата на чехословачката влада заминала од Хуст на 1 февруари 1945 година, оставајќи ја под советска контрола.
3.12 Закарпатска Украина-Советски Сојуз (1945-1991)
На 29 јуни 1945 година, Чехословачка потпишала договор со Советскиот Сојуз, официјално отстапувајќи го регионот. Помеѓу 1945 и 1947 година, новите советски власти ги зацврстиле новите граници, а во јули 1947 година ја прогласиле Закарпатија за „''ограничена зона на највисоко ниво''“, со контролни пунктови на планинските премини што го поврзуваат регионот со копното на Украина.
Во декември 1944 година Националниот совет на Закарпатска Украина формирала специјален народен трибунал во Ужгород за да се обиде да ги осуди сите колаборационисти со претходните режими - и Унгарија и Карпатска Украина. На судот му било дозволено да изрече или 10 години принудна работа или смртна казна. Неколку рутенски водачи, вклучувајќи ги Андреј Броди и Штефан Фенцик, биле осудени и погубени во мај 1946 година. Во затвор починал и Августин Волошин. Обемот на репресијата им покажала на многу карпато-рутенски активисти како не би било можно да се најде сместување со претстојниот советски режим како што било со сите претходни.
Откако ја разбиле грчката католичка црква во Источна Галиција во 1946 година, советските власти извршиле притисок за враќање на православието на грчко-католичките парохии во Закарпатија, вклучително и со инженерска несреќа што довела до смрт на непослушниот бискуп Теодор Ромжа на 1 ноември 1947 година. Во јануари 1949 година грчко-католичката епархија Мукачево била прогласена за нелегална; преостанатите свештеници и монахињи биле уапсени, а црковните имоти биле национализирани и парцелизирани за јавна употреба или позајмени на Руската православна црква (Мосовска патријаршија), единствената прифатена верска власт во регионот.
Забранети биле и културните институции, вклучително и русофилското друштво Духнович, украинофилската Просвита и Подкарпатското научно друштво. Биле циркулирани нови книги и публикации, вклучувајќи ја и ''Закарпатска Правда'' (130.000 примероци). Националниот универзитет во Ужхород бил отворен во 1945 година и над 816 кинематографи биле отворени до 1967 година. Украинскиот јазик станал првиот наставен јазик во училиштата низ регионот, а потоа рускиот, кој се користел во академските кругови. Повеќето нови генерации имале пасивно познавање на русинскиот јазик, но немале познавање за локалната култура. Русинските интелектуалци од XIX век биле етикетирани како „''членови на реакционерната класа и инструменти на ватиканскиот опскурантизам''“. Химната на Русините била забранета за јавна изведба. Народната култура и песните на Карпато-Русините, кои биле промовирани, биле претставени како дел од регионалната култура на Закарпатската област како локална варијанта на украинската култура.
Во 1924 година, Коминтерната ги прогласила сите источнословенски жители на Чехословачка (Русини, Карпато-Руси, Руснаци) за Украинци. Почнувајќи со пописот од 1946 година, сите Русини биле евидентирани како Украинци; секој што се држел до старата етикета се сметал за сепаратист и потенцијален контрареволуционер.
Во февруари 1945 година, Националниот совет конфискувал 53.000 хектари земјиште од големите земјопоседници и го прераспределил на 54.000 селски домаќинства (37% од населението). Колективизацијата на земјиштето започнала во 1946 година; околу 2.000 селани биле уапсени за време на протестите во 1948-49 година и испратени на принудна работа во гулазите. Колективизацијата, вклучително и на планинските овчари, била завршена до мај 1950 година. Одлуките за централно планирање ја поставиле Закарпатија да стане „''земја на овоштарници и лозја''“ помеѓу 1955 и 1965 година, засадувајќи 98.000 хектари со мали резултати. Обидот за одгледување чај и цитрус исто така не успеале поради климата. Повеќето лозја биле откорнати дваесет години подоцна, за време на кампањата на Горбачов против алкохолот во 1985-1987 година.
Советскиот период значел и зголемување на индустријализацијата во Закарпатија. Се прошириле државните фабрики за граѓа, хемиските и прехранбените погони, а најголеми биле тутунската фабрика во Мукачево и Солотвино, кои обезбедувале стабилно вработување на жителите во регионот, надвор од традиционалното земјоделство за егзистенција. И додека традиционалните патеки за миграција на работна сила до полињата во Унгарија или фабриките во Соединетите Американски Држави биле затворени, Карпатските Рутени и Романците веќе можеле да се преселат за сезонска работа во северниот и источниот дел на Русија.
Бројот на жителите на регионот постојано растел во советскиот период, од 776.000 во 1946 година на над 1,2 милиони во 1989 година. Населението на Ужгород се зголемило пет пати, од 26.000 на 117.000, а исто така и на Мукачево од 26.600 на 84.000. Овој пораст на населението ги одразува и демографските промени. Пристигнувањето на Црвената армија значело заминување на 5.100 Унгарци и 2.500 Германци, додека 15-20.000 Евреи кои го преживеале Холокаустот, исто така, одлучиле да се иселат пред да бидат запечатени границите. До 1945 година, околу 30.000 Унгарци и Германци биле испратени во работни логори во Источна Украина и Сибир; додека биле амнестирани во 1955 година, околу 5.000 не се вратиле. Во јануари 1946 година, уште 2.000 Германци биле протерани. За возврат, голем број Украинци и Руси се преселиле во Закарпатија, доколку нашле работа во индустријата, војската или цивилната администрација. До 1989 година, околу 170.000 Украинци (главно од блиската Галиција) и 49.000 Руси живееле во Закарпатија, главно во нови станбени блокови во главните градови Ужгород и Мукачево, каде доминантниот јазик набрзо се претворил од унгарски и јидиш на руски. Тие продолжиле да се сметаат за новодојденци поради нивното исклучување од селата на русинско и унгарско говорно подрачје.
3.13 Независна Украина (1991-)
Во јули 1991 година, Украинска ССР усвоила закон за референдуми кој траел до 2012 година. Набргу по августовскиот пуч во Москва (19-22), на 24 август 1991 година Врховната Рада (украинскиот парламент) на Украинската ССР прогласила декларација за нејзината независност и исто така ја забранила Комунистичката партија во републиката. Локалната номенклатура останала во збунетост неколку дена по тие настани. Локалното народно движење на Украина (Рух) и други активисти организирале протести низ целата област (регион). Локалниот совет на градот Ужхород го преименувала плоштадот Ленин во Народен плоштад. На 30 август 1991 година, за време на протестот во Ужхород, бил отстранет споменикот на Ленин. Спомениците на Ленин биле отстранети и во други населби; сепак, оваа одлука не била универзално прифатена и во некои случаи се соочила со отпор. Во Тијачив, општина која, исто така, ја усвоила одлуката за отстранување на споменикот, се соочила со отпор од локалните „''поддржувачи на Ленин''“ од ромска етничка припадност кои се судриле со активистите на Рух. Поради поддршката на регионалниот совет на Закарпатија на организаторите на пучот во Москва, локалните „демократски сили“ барале советот да го објави неговото распуштање. Меѓу тие „демократски сили“ биле членовите на градскиот совет на Ужхород, пратениците на „Демократската платформа“ во регионалниот совет, Националното движење на Украина, Украинската републиканска партија, Демократската партија на Украина, Унгарската културна федерација во Закарпатија, Здружението за украински јазик Шевченко и регионалниот огранок на „Просвета“.
Поради ситуацијата во регионот, на 26 август 1991 година, заменик-претседателот на регионалниот совет Јуриј Воробец потпишал наредба за одржување на вонредна седница на советот на 30 август, но на 29 август шефот на советот Михаило Волошчук (поранешен прв секретар на Регионалниот комитет на Закарпатија по одделна комунистичка партија) го наредил. На 28 август 1991 година, барањето за вонредна седница било поддржано од Демократската лига на младите во Закарпатија, која претходно била дел од Комсомол на Украина. За да го намали притисокот, Волошчук одобрил состав на привремена заменичка комисија за проверка на активноста на функционерите за време на пучот, која се состоела од 17 членови главно од неодамна распуштената Комунистичка партија и неколку членови на Рух (Михаило Тиводар и Љубов Караванска). Во исто време Волошчук итно побарал други раководни позиции за други партиски функционери кои останале без работа со неодамнешната ликвидација на партијата. Истовремено, регионалниот исполком (извршен комитет) ненадејно регистрирал 208 верски заедници и им ја пренел сопственоста на имотот на 83 црковни објекти.
Владата на Закарпатија одлучила да се обложи на сепаратистички акции. На 27 август 1991 година, градскиот совет на Мукачево одлучил да побара од регионалниот совет на Закарпатија да донесе одлука за прогласување на регионот за „''автономна земја на Закарпатија на Украина''“. За два дена, Советот на Мукачево одлучил да побара од регионалниот совет да поднесе петиција пред Врховната Рада (украинскиот парламент) за „''доделување на статусот на автономна република на областа Закарпатија''“. Последната одлука била поддржана од советот на Берегово, градскиот совет на Ужхород и советот на Свалијава. На 1 септември 1991 година во Мукачево, Здружението на Карпато-Русините организирал протест со антиукраински слогани и обвинувања за „''насилна украинизација на Русините''“. На собирот била усвоена изјава со барање за автономија и спроведување на регионален референдум за ова прашање. На 15 септември 1991 година истото барање било изнесено од КМКСЗ. Тие Русини ја довеле во прашање законитоста на обединувањето на Закарпатија со Украинската ССР во 1945 година.
До крајот на септември 1991 година, во Закарпатската Област се формирале два спротивставени политички табори. Еден проукраински камп се обединил околу Националното движење на Украина, исто така, ги вклучувал УРП, ДемПу, Партијата на зелените, Здружението за украински јазик „Шевченко“, регионални ограноци на Просвита, Меморијал и други. Кампот, исто така, бил поддржан од студентите на Државниот универзитет во Ужхород, неколку членови на градскиот совет на Ужхород, грчката католичка епархија Мукачево и мала фракција пратеници во регионалниот совет. Проукраинскиот камп се обидувал да го реизбори регионалниот совет. Другиот табор се состоел од симпатизери на регионалните функционери на номенклатурата (и порано комунистички) кои биле поддржани од Здружението на Карпато-Руси, подоцна му се приклучил и КМКСЗ (Здружение на унгарската култура на Закарпатија). Последниот камп, исто така, бил поддржан од епархијата на Руската православна црква во Закарпатија, избраните членови на Грчката католичка епархија Мукачево, како и од мнозинството на регионалниот совет. Кампот имал за цел да го спречи реизборот на регионалниот совет и да добие автономен статус за регионот.
На 27 септември 1991 година конечно било објавено за вонредната седница на регионалниот совет. Раководството на советот планирало да ја заврши својата работа истиот ден, но седницата траела до 31 октомври 1991 година и центарот на политичкиот живот во областа Закарпатија се преселил во регионалниот совет и на Народниот плоштад пред зградата на советот.
Во декември 1991 година Закарпатија стана дел од независна Украина. Мнозинството 92,59% од гласачите во областа Закарпатија ја одобриле Декларацијата за независност на Украина. Истиот ден во областа Закарпатија се одржал и регионален референдум. 78% од гласачите гласале за автономија во рамките на Украина, која не била дадена.
4 Демографија
4.1 Етнички групи
Попис, Рутенци , Украинци Русини, "Чехословаци", Германци, Унгарци, Евреи, Романци, Останати, Вкупно
1880, 244,742 (59.8%), 8,611 (2.1%), 31,745 (7.8%), 105,343 (25.8%), (без опција на пописот), 16,713 (4.1%), 1,817 (0.4%), 408,971 (100%)
1921, 372,884 (63.0%), 19,737 (3.3%), 10,460 (1.8%), 102,144 (17.3%), 80,059 (13.5%), (во „останати“), 6,760 (1.1%), 592,044 (100%)
1930, 450,925 (62.2%), 34,511 (4.8%), 13,804 (1.9%), 115,805 (16.0%), 95,008 (13.1%), 12,777 (1.8%), 2,527 (0.4%), 725,357 (100%)
1959, 686,464 (74.6%), Словаци, 3,504 (0.4%), 146,247 (15.9%), 12,169 (1.3%), 18,346 (2%), Руси, 920,173 (100%)
1970, 808,131 (76.5%), Словаци, 4,230 (0.4%), 151,949 (14.4%), 10,856 (1%), 23,454 (2.2%), Руси, 1,056,799 (100%)
1979, 898,606 (77.8%), Словаци, 3,746 (0.3%), 158,446 (13.7%), 3,848 (0.3%), 27,155 (2.3%), Руси, 1,155,759 (100%)
1989, 976,749 (78.4%), Словаци, 3,478 (0.3%), 155,711 (12.5%), 2,639 (0.2%), 29,485 (2.4%), Руси, 1,245,618 (100%)
2001, Ukrainians, Словаци, 3,500 (0.3%), 151,500 (12.1%), no data, 32,100 (2.6%), Русини, (100%)
5 Белешки
6 Наводи
7 Извори
* Baerlein, Henri (1938). ''In Czechoslovakia's Hinterland'', Hutchinson.
* Boysak, Basil (1963). ''The Fate of the Holy Union in Carpatho-Ukraine'', Toronto-New York.
* Fentsik, Stefan A. (1935). ''Greetings from the Old Country to all of the American Russian people! (Pozdravlenije iz staroho Kraja vsemu Amerikanskomu Karpatorusskomu Narodu!)''.
* Nemec, Frantisek, and Vladimir Moudry (2nd ed., 1980). ''The Soviet Seizure of Subcarpathian Ruthenia'', Hyperion Press.
* Ganzer, Christian (2001). ''Die Karpato-Ukraine 1938/39: Spielball im internationalen Interessenkonflikt am Vorabend des Zweiten Weltkrieges.'' Hamburg (''Die Ostreihe – Neue Folge'', Heft 12).
* Kotowski, Albert S. (2001). ''"Ukrainisches Piemont"? Die Karpartenukraine am Vorabend des Zweiten Weltkrieges'', in ''Jahrbücher für Geschichte Osteuropas 49'', Heft 1. S. 67–95.
* Krofta, Kamil (1934). ''Carpathian Ruthenia and the Czechoslovak Republic''.
*
*
*
*
*
* Magocsi, Paul R.
* Magocsi, Paul R. – Pop, Ivan. ''Encyclopedia of Rusyn history and culture'', Univ. of Toronto Press, 2005.
* Pop, Ivan. ''Dějiny Podkarpatské Rusi v datech.'' Libri, Praha 2005.
* Rosokha, Stepan (1949). ''Parliament of Carpatho-Ukraine (Coйм Карпатськoї України)'', Ukrainian National Publishing Co., Ltd. for Culture and Knowledge (Культура й ocвiтa).
*
* Stercho, Peter (1959). ''Carpatho-Ukraine in International Affairs: 1938–1939'', Notre Dame.
* Subtelny, Orest (3rd ed., 2000). ''Ukraine: A History'', University of Toronto Press
* Wilson, Andrew (2nd ed., 2002). ''The Ukrainians: Unexpected Nation'', Yale University Press. .
* Winch, Michael (1973). '' Republic for a day: An eye-witness account of the Carpatho-Ukraine incident'', University Microfilms.
* Nykolaj Beskyd. "Who Was Aleksander Duchnovyc?" Narodny Novynky. Prešov, Slovakia. No. 17. April 28, 1993. Translated by John E. Timo.
* Paul Robert Magocsi (1995) ''The Carpatho-Rusyns''.
* "Nation Building or Nation Destroying? Lemkos, Poles and Ukrainians in Contemporary Poland." Polish Review. XXXV 3/4. New York 1990.
* John Slivka. The History of the Greek Rite Gatholics in Pannonia, Hungary, Czechoslovakia and Podkarpatska Rus 863–1949. 1974.
* Ivan Panjkevic (1938) ''Українськi Говори Пiдкарпатської Руси i Сумeжних'' Областeй: Prague.
* Aleksej L. Petrov (1998) ''Medieval Carpathian Rus'', New York.
8 Надворешни врски
*
*
* (Encyclopedia of Ukraine)
* (Encyclopedia of Ukraine)
* (the web library of historical documents & publicism about Malorussia/Ukraine)
*
* Mykola Vehesh, ''The greatness and the tragedy of Carpathian Ukraine'', ''Zerkalo Nedeli'', 10(485), 13–19 March 2004 and
*** – photographs and information
*