Драготин-Тополница

Драготин–Тополница ― името на праисториска населба сместена на бугарско-грчката граница, недалеку од десниот брег на реката Струма — на влезот во Рупелската Клисура. Таа се наоѓа помеѓу пиринското село Тополница и егејското село Драготин.
Административно, населбата е поделена на два дела: пирински дел — Тополница, и егејски дел — Драготин. До 1992 година, кога започнале археолошките истражувања во егејскиот дел Драготин, наоѓалиштето било познато исклучиво под своето пиринско име — Тополница. Токму оваа населба им го дала името на културата Тополница–Акропотамос — голема доцнонеолитска култура распространета во долината на реката Струма.
Материјалите од пиринскиот дел Тополница се чувани во Националниот археолошки институт со музеј (НАИМ-БАН), Националниот историски музеј (НИМ, Софија), Регионалниот историски музеј – Благоевград и Историскиот музеј – Петрич, додека материјалите од егејскиот дел Драготин биле депонирани во Археолошкиот музеј во Сер и во базата во санаториумот кај Валовишта.
1 Местоположба
{ "type": "FeatureCollection", "features": [
{ "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] }
Праисториската населба Драготин–Тополница се наоѓа на границата меѓу Бугарија и Грција, во југозападниот агол на Бугарија, во близина на граничната пирамида бр. 63. Современата државна граница го дели наоѓалиштето на два дела: делот во Бугарија е познат како дел Тополница, а во Грција — како дел Драготин.
Населбата лежи на околу 1 км западно од десниот брег на реката Струма, 2 км јужно од пиринското село Тополница (Бугарија) и 3,5 км северозападно од егејското село Драготин (Грција). Тоа е поставен на работ на една од издолжените надалувијални тераси на реката, во подножјето на источните падини на планината Беласица. Ова е западниот дел на една од широките долини во сливот на реката Струма, која на исток се граничи со планината Славјанка (Али Ботуш). Многу е веројатно дека во минатото водите на реката Струма течеле поблиску до самата населба.
Во пиринскиот дел, местото каде што е сместено наоѓалиштето е познато под името Кременица. Геолошките особини на регионот покажуваат дека населбата била изградена врз голем ерозионен конус.
Праисториската населба зафаќа површина од околу 40 декари. Нејзината доминантна географска положба укажува дека жителите ја контролирале комуникацијата низ Рупелската Клисура, а со тоа и трговскиот пат долж реката Струма.
Драготин–Тополница претставува важно сврзно јадро меѓу неолитските култури на источна Македонија, југозападна Мизија/Бугарија и Србија. Кон крајот на VI и почетокот на V милениум пр.н.е., населбата имала клучна улога во праисторијата на овој дел од Балканскиот Полуостров и во култните практики во регионот. Животот во неа траел околу 400 години, приближно помеѓу 5100 и 4700 година п.н.е.
2 Историја на истражувањата
Праисториската населба Драготин–Тополница е откриена во 1979 година од Димитрина Бчварова, тогашен директор на музејот во град Петрич. Во тој период таа спроведува низа теренски обиколки со учество на ученици, членови на кружокот „Млад историчар“. Локалитетот е регистриран и во 1980 година од бугарско-полската експедиција „Струма“, која ја проучува населбената мрежа по сливовите на реките Струмешница и Средна Струма. Обиколките се изведени под раководство на Мечислав Домарадски. Во нив учествувале и: Лилјана Перничева-Перец, Малгожата Гремска-Кулов и Илија Кулов.
Археолошките истражувања на населбата започнуваат во 1980 година и траат повеќе од 20 години. Ископувањата во сектор Тополница се спроведуваат без прекин од 1980 до 1991 година и се раководени од Хенриета Тодорова, Тодор Димов, Јавор Бојаџиев и Иван Ваjсов. Во тоа време местото било строго чувана „затворена“ гранична зона, поради што истражувањата се изведувале во ограничен временски распон.
Истражувањата на егејскиот дел Драготин започнувале во 1992 година и траеле до 2002 година. Тие се раководени од Хајдо Кукули-Хрисантаки и Јоанис Асланис. Во рамките на грчко-бугарски проект, во нив учествува и бугарски тим предводен од Хенриета Тодорова, во кој влегуваат: Јавор Бојаџиев, Иван Ваjсов, Веселин Драганов, Калин Димитров и други.
3 Методика на истражувањата
Покрај традиционалните археолошки методи на истражување, неолитската населба Драготин–Тополница е испитувана и со методите на геофизиката. Со методите на геоелектриката (вертикално електрично сондирање) е истражена целата територија на населбата, а со методите на геомагнетиката — бугарскиот сектор Тополница и мал дел од егејскиот дел Драготин. Резултатите од овие истражувања покажуваат дека раната населба била со помала површина и била оградена со широк вал со полегата надворешна и стрмна внатрешна страна.
4 Резултати од археолошките истражувања
Праисториската населба Драготин–Тополница има три основни фази на развој. Тие најдобро се претставени во стратиграфијата на вкопаниот храм во сектор Промахон
4.1 Фаза I (5250—5100 г. пр.н.е.)
Во првата фаза од животот на населбата овде е изграден голем, сутеренски храм, вкопан околу 3 m во стерилниот слој. Тој бил двокатен. Долниот, вкопан дел служел за изведување жртвени ритуали. Таму е откриен голем број букраниони — фронтални делови од бикови черепи. Вертикалните ѕидови на храмот биле зајакнати со вертикално поставени дрвени колови, на кои биле обесени споменатите бикови черепи. Черепите биле претходно обработувани: тилниот дел се отстранувал, а со црвена охра се боеле лицевите површини На места на ѕидовите имало дрвена облога, насликана со повеќебоен геометриски украс. Во сутеренот било влегувано по скалила низ отвор во подот на храмот. Можно е покривната конструкција на вкопаниот храм да била рамна, овална по форма, изградена од масивна дрвена конструкција. Депонираните во сутеренот керамични садови, високите шупливи цилиндрични столчиња користени за изработка на ударни музички инструменти, аскоси, бројните бикови черепи, антропоморфни фигурини (дел од нив неизпечени и грубо моделирани), глинени светилници и др. специфични предмети, како и бројните наслаги, укажуваат на цикличност на култните ритуали практикувани во храмот
Фактички, населбата од овој период претставува комплекс изграден околу храмот и ограден со широк глинен вал. Многу е веројатно дека зградите имале директна врска со култните практики, што ја претвора населбата во регионална — култна. Откриените големи дупки од колови сугерираат дека зградите имале масивни дрвени потпори и биле групирани во комплекси (кластери) што обединуваат неколку градби под заеднички рамeн покрив, кој исто така бил користен во секојдневието. Доказ за тоа се откриените паднати од покривот отухлени елементи од огништа и глинени подници. Малку е веројатно, но не може да се исклучи, дека дел од зградите биле двокатни. Сутеренот на градбите од првата фаза бил вкопан околу 50 cm во стерилата.
Првата населба загинала во пожар, што се потврдува со откривање моќен пепелест слој што ги запечатува деструкциите. Не е исклучено (но сè уште недокажано) опожарувањето да било последица на надворешна интервенција.
Специфично за керамиката од оваа фаза е присуството на големо количество „специјална“ керамика, украсена со густа супстанција на база црн растителен катран (сок извлечен од корените и кората на иглолисни и широколисни растенија), измешан со фини прашкасти честички (погрешно нарекувана битумен). Добиената густа супстанција се користела за лепење геометриски орнаментални панели изработени од белата кора на бреза — траги од неа се откриени на ѕидовите на некои керамични садови. Нивното откривање во сутеренот на храмот јасно упатува на култниот карактер на оваа категорија садови.
Карактеристично за керамиката од овој период е и појавата на керамика украсена во драготински стил (орнаментални композиции изведени со широко црвено обоени полиња, како и една специфична категорија керамични садови — т.н. брек-топед (black-topped) керамика. За првпат се појавуваат и аскоси, дел со врежан украс и изразени антропо-зооморфни црти.
Општата карактеристика на керамичниот комплекс недвосмислено покажува дека населбата е една од периферните на северозападната култура Винча В2, која успешно наметнала одредени култни практики во регионот. Кон оваа фаза се однесуваат и првите податоци за појава на јужно население — култура Тополница–Акропотамос.
4.2 Фаза II (5100—4900 г. пр.н.е.)
Во втората фаза населбата значително се проширува. Тоа е времето на културата Тополница–Акропотамос. Заштитниот вал од првата фаза престанува да постои. Населбата има хоризонтална стратиграфија и две подфази (A и B). Фазите покажуваат следлива развојна приемственост. Масовно се појавува керамика со специфичен за регионот насликан украс:струмски стил (сликано со широки, темнокафеави линии), стил Акропотамос (сликано со тенки, темнокафеави линии) и стил Димитра (широки црвено обоени полиња, кантовани со тенки темнокафеави линии). Стратиграфската позиција на сликаната керамика во стил Струмско покажува дека таа ѝ претходи на онаа во стил Акропотамос, што е клучно за разделувањето на подфазите. Во реалноста, на некои места двата стила се истовремени. Понекаде широката темнокафеав украс во струмски стил се појавува заедно и со најраниот широк графитен украс. Хронолошки, појавата на графитниот украс во Драготин–Тополница е сметан за најран графитен украс на Балканот.
Зградите од втората населба веќе биле надземни, со форма блиска до квадрат и дрвена колова конструкција. Во тоа време во населбата имало и култни градби, една од кои е зградата 1 (сектор Тополница), откриена во 1982 година Зградата е со форма блиска до квадрат — 5,00 × 5,20 m. Ориентирана е североисток — југозапад. Има два спротивни влеза — еден од североисток и еден од југозапад. Во неа е откриена голема печка со два странични „џеба“, во кои се ставале претходно загреани камења. Овој начин на дополнителна акумулација на топлинска енергија е уникатен не само за Бугарија.
Недалеку од печката е откриен голем глинен подиум, врз кој е оформена статична композиција од три масивни антропоморфни фигури. Централната фигура е изградена околу вертикален дрвен столб. Надвор, покрај североисточниот влез, имало богато декориран антропоморфен сад со сликан украс во акропотамоски стил, чиј горен дел е откриен во изоран дел од блиската гранична бразда. Во зградата се пронајдени и други садови со украс во актопотамоски стил и еден увезен сад со црна површина од лариски тип. Овде бил откриен и голем глинен светилник. Овој уникатен култен комплекс е единствен од својот вид на територијата на денешна Бугарија и сведочи за постоење стационарни, антропо-зооморфно ориентирани култни практики.
4.3 Фаза III
Подоцна овде се населува мобилна група раноенеолитско население (култура Дикили Таш–Слатино). Овие дојденци се занимавале со добив и преработка на бакарна руда. Во досега истражените зони, сепак, не се регистрирани станбени структури од овој период. Откриени се само неколку плитки јами и постројки поврзани со преработка на бакарна руда, како: една вкопана металуршка печка во која е откриена зачуваната металуршка пота, како и два комплекса од по четири–пет плитки јамички — топилки, на чија површина се откриени траги од малахит. Овие факти ја потврдуваат констатацијата дека местото било користено краткотрајно за преработка на бакарна руда.
Покрај вообичаената за периодот керамика со врежан украс од градешнички тип, овде биле откриени и фрагменти од големи чинии, украсени однадвор и однатре со познатиот тенок графитен украс како кај населбите Слатино (Бугарија) и Дикили Таш (Грција).
5 Научни публикации за неолитската населба Драготин–Тополница
5.1 Монографии
*2018.
5.2 Научни соопштенија
* 1982. X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница. – Археологически открития и разкопки през 1981, 13.
* 1983. X. Тодорова. Разкопки на обект „Тополница“, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1982, XXVIII Национална конференция по археология, 1983, 11–13.
* 1984. Х. Тодорова. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1983, XXIX Национална конференция по археология, 1984, 18–19.
* 1985. Х. Тодорова, Я. Бояджиев. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1984, XXX Национална конференция по археология, 1985, 18–19.
* 1986. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище Кременика край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1985, XXXI Национална конференция по археология, 1986, 19–20.
* 1987. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище „Кременица“ край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1986, XXXII Национална конференция по археология, 1987, 35–36.
* 1995a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica. Ενα πρόγραμμα ελληνo-βoυλγαρικής συνεργασίας. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ)6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311)
* 1995b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1995. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία καιΘράκη (ΑEMΘ) 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311)
* 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνo-βoυλγαρικές έρευνες στoν προϊστoρικό oικισμό. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311)
* 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Nεολιθικός Πολιτισμός στην Eλλάδα, Ίδρυμα N.Π. Γουλανδρή-Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, Aθήνα 1996, αρ. κατ. 84.
* 1997a.
* 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νειλιθικός οικιςμός ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311)
* 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού σταελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311)
* 1998. Х.Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικούοικισμού Προμαχώνα-Topolnica 1998. – Tο Αρχαιολογ ικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311)
* 1999. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στονπροϊστορικό οικισμό Προμαχώνα-Topolnica κατά το 1999. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία иΘράκη (ΑEMΘ) 13 (Thessaloniki 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311)
* 2000a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα,Προμαχώνας-Topolnica 2000. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311)
* 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. — Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629.
* 2001. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 2001. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311)
* 2002. Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Tessaloniki, Hellas. Abstracts book. Tessaloniki, 2002, 193–194.
* 2005. (ISSN:1106-5311)
* 2011.
* 2012.
5.3 Студии и статии
* 1998. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Πρoμαχώνας-Topolnica:Πρόγραμμα ελληνοβoυλγαρικής συνεργασίας. — In: Δ. Σερρω, Οι Σέρρες και η Περιοχή τους από την Αρχαίαστη Μεταβυζαντινή Κοινωνία, Πρακτικα συνεδρίου, A΄ Tόμος (Thessaloniki 1998), 7–24.
* 2007a. (ISBN: 978-954-8191-11-1)
* 2007b. (ISBN:978-954-8191-11-1)
* 2014a. (ISBN: 978-960-9621-14-4)
* 2014b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Ο νεολιθικός οικισμός «Προμαχών - Topolnica». ΔΗΜΟΣ ΣΙΝΤΙΚΗΣ Ο Χώρος και η Ιστορία του, 1, 1, ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟ, 2014, 185-203.
* 2014c. (ISBN: 978-960-9621-14-4)
* 2014d.
* 2017. (Paperback: ISBN 978-1-879621-47-3; Hard Cover: ISBN: 978-1-879621-48-0)
5.4 Публикации на интернет
* 2013.
5.5 Постери
* 2012.
* 2014.
5.6 Претставувања од конференции
* 2012.
* 2015.
* 2023.
6 Наводи