Чистилиштето (Божествена комедија)

Чистилиште (италијански: ''Purgatorio'' за „''Чистилиште''“) — вториот дел од Божествената комедија на Данте, по Пеколот и му претходи на Рајот. Делото е напишано во почетокот на 14 век. Претставува алегориско раскажување за искачувањето на Данте на Чистилиштето, воден од римскиот поет Вергилиј - освен во последните четири песни, по што Беатриче го презема како водич на Данте. Алегориски, Чистилиштето го претставува покајничкиот христијански живот.Опишувајќи го искачувањето, Данте дебатира за природата на гревот, примери на порок и доблест, како и морални прашања во политиката и во Црквата. Песната ја поставува теоријата дека сите гревови произлегуваат од љубовта - или перверзна љубов насочена кон штета на другите, или дефицитна љубов, или нарушена или прекумерна љубов кон добрите работи.
1 Преглед
Данте го прикажува Чистилиштето како остров-планина на јужната полутопка. Ова царство е поделено на три дела. Долните падини на планината Чистилиште (''Purgatorio I–IX'') се означени како „''Пред-Чистилиште''“ од страна на коментаторите. Самото Чистилиште се состои од седум нивоа (''Purgatorio X–XXVII'') на страдање и духовен раст, поврзани со седумте смртни гревови. Конечно, Земјиниот рај се наоѓа на врвот на планината (''Purgatorio XXVIII–XXXIII'').
1.1 Текот на времето
Како што е опишано во „Пеколот“, првите дваесет и четири часа од патувањето на Данте се случиле на земјата и започнале вечерта на Велики четврток, 24 март (или 7 април) 1300 година I и II), а следниот цел ден (Велики петок) бил поминат истражувајќи ги длабочините на пеколот со Вергилиј како водич (III–XXXIV.69). Данте и Вергилиј го поминале следниот ден искачувајќи се од пеколот за да ги видат ѕвездите (XXXIV.70–139). Тие пристигнуваат на брегот на Планината Чистилиште - единствената земја на јужната полутопка - во 6 часот наутро на Велигденска недела, што е 18 часот во недела во Ерусалим, бидејќи двете точки се антиподни. Данте го опишува Пеколот како да постои под Ерусалим, создаден од ударот на падот на Луцифер; Планината Чистилиште е создадена со поместување на карпа предизвикана од истиот настан. Чистилиштето продолжува таму каде што завршил Пеколот, опишувајќи го патувањето на Данте од три и една четвртина ден на планината, кое завршува со Данте во Земјиниот рај во пладне во среда, 30 март (или 13 април).
1.2 Молитва
Молитвата е доминантна тема во Чистилиштето. Голем дел од душите што ги среќава Данте се прикажани преку молитва, со повеќекратни литургиски наводи на псалми и химни низ терасите. Молитвите од живите во име на душите исто така играат голема улога во кантиката, при што некои души што ги среќава аџијата по патот бараат молитви од живи роднини, па дури и од самиот аџија. Данте дознава од Манфред Сицилијански во „Предчистилиштето“ дека, во Чистилиштето, молитвите од другите делуваат така што го скратуваат чекањето што душите мора да го издржат пред да влезат во Чистилиштето и со забрзување на брзината со која душите се искачуваат на планината Чистилиште. Една душа, Форезе Донати, поминала низ Предчистилиштето и поголемиот дел од терасите само пет години по неговата смрт, благодарение на молитвите на неговата сопруга, Нела, на Земјата. Случајот на Форезе, особено кога се споредува со оној на Стациј, кој поминал повеќе од 500 години на планината Чистилиште, ја покажува моќта на молитвата да им помогне на душите по смртта. Данте добива единаесет различни барања за молитва од поединечни души во Чистилиштето, при што повеќето барања доаѓаат од души во претчистилиштето и со фреквенција на барања што се намалува како што напредува низ Чистилиштето.
2 Предчистилиште
Предчистилиштето е регионот под влезот во Чистилиштето и во него се сместени две главни категории души чиј покаен христијански живот бил одложен или недоволен: изопштуваните и доцно покајаните. Овој преоден простор е паралелен со слични делови што се наоѓаат во Пеколот (просторот резервиран за неутралните ангели што се наоѓаат во Пеколот III) и во Рајот (небесата под сенката на Земјата што ја поминува аџијата во Рајот I–IX).
Затоа, овој регион се карактеризира со долготрајна приврзаност кон земскиот живот и работи, така што толпите души што Данте и Вергилиј ги среќаваат тука се восхитуваат на телото на Данте (Чистилиште II–III). Како што подоцна ќе објасни Стациј, Предчистилиштето е исто така единствената област на планината Чистилиште што е подложена на копнена метеорологија.
2.1 Брег на островот (Песна I–II)
Во Чистилиште I.4–9, со изгрејсонцето на Велигден, Данте ја објавува својата намера да го опише Чистилиштето повикувајќи се на митските Музи, како што направил во Песна II од ''Пеколот'':
Сега ќе го опеам второто царство
таму каде што се чисти душата човечка,
удостоен да се вознесе на Небото.
Еве од мртвите нека се издигне поезијата,
О, свети музи, бидејќи сум твоја.
Еве нека се издигне Калиопа...
На бреговите на Чистилиштето, Данте и Вергилиј го среќаваат Катон, паганин кој бил поставен од Бога како генерален чувар на пристапот до планината (неговото симболично значење е многу дебатирано). Чистилиштето го прикажува средновековното знаење за сферична Земја каде што Данте се повикува на различните ѕвезди видливи на јужната полутопка, изменетата положба на сонцето и различните временски зони на Земјата. На пример, на почетокот на Песна II, читателот дознава дека е зора во Чистилиштето; Данте го пренесува овој концепт објаснувајќи дека е зајдисонце во Ерусалим (антипод на планината Чистилиште), полноќ (шест часа подоцна) над Индија на реката Ганг (со соѕвездието Вага над него) и пладне (шест часа порано) над Шпанија. Патувањето е замислено како да се одвива за време на пролетната рамноденица, кога деновите и ноќите се со иста должина.
Досега сонцето го преминуваше хоризонтот
на меридијанот чија највисока точка
го покрива Ерусалим; и од Ганг,
ноќта, кружејќи спроти сонцето, се движеше
заедно со ѕвездите од Вага кои, кога должината
на темнината го победува денот, рацете на пустинската ноќ;
така што, над брегот што го достигнав,
белите и црвени образи на убавата Аурора
како што Аурора старееше, стануваа портокалови
Во очигледен контраст со фериботот на Харон преку Ахерон во Пеколот, христијанските души се придружувани од ангелски пилот од нивното место за собирање некаде во близина на Остија, морското пристаниште на Рим на устието на реката Тибар, преку Херкуловите столбови преку морињата до планината Чистилиште. Душите пристигнуваат пеејќи In exitu Israel de Aegypto. Во своето ''Писмо до Кангранде'', Данте објаснува дека ова упатување на Израел како го напушта Египет се однесува и на искупувањето на Христос и на „''преобраќањето на душата од тагата и мизеријата на гревот во состојба на благодат''“.Данте го препознава својот пријател Касела меѓу душите таму.
2.2 Екскомуникацијата
Поетите почнуваат да се искачуваат во раните утрински часови. а долните падини, Данте и Вергилиј прво се среќаваат со екскомуницираните, кои се задржани во подножјето на карпата за период триесет пати подолг од нивниот период на контумација. Екскомуницираните се вклучуваат и Манфред од Сицилија. Манфред објаснува дека молитвата од оние што се моментално живи и во Божјата милост може да го намали времето што душата го поминува во чистилиштето. Средбата со Манфред завршува околу 9 часот наутро. (Песна III).
2.3 Доцнопокајаниот
Доцно покајниците вклучуваат (1) оние кои се премногу мрзливи или премногу преокупирани за да се покаат (мрзливите), (2) оние кои се покајале во последен момент без формално да добијат последни обреди, како резултат на насилна смрт, и (3) небрежните владетели. Овие души ќе бидат примени во Чистилиштето благодарение на нивното искрено покајание, но мора да чекаат надвор одредено време еднакво на нивните животи на земјата. Мрзливите вклучуваат Белакуа (веројатно починат пријател на Данте), каде на Данте му олесннува што го наоѓа тука, а не во пеколот. Средбата со Белакуа завршува до пладне (Песна IV).
Меѓу оние што не добиле последен обред е и Пија де Толомеј од Сиена, која била убиена од нејзиниот сопруг, Нело дела Пјетра од Марема (Песна V):
„Можеби се сеќаваш на мене, која сум Ла Пија;“
Сиена те направи, Марема ме разоткри:
оној кој, кога се венчавме, ми го даде својот завет
и потоа, како брачен прстен, неговиот скапоцен камен го знае тоа“.
Исто така, во оваа категорија е и трубадурот Сордело, кој, како и Вергилиј, е од Мантова. Кога Сордело го открива идентитетот на големиот поет, тој му се поклонува во знак на почит. Ова му помага на Вергилиј да остане во преден план на песната, бидејќи (како жител на Лимбо) Вергилиј е помалку квалификуван како водич овде отколку што бил во Пеколот. Како жител на Чистилиштето, Сордело е во состојба да го објасни Правилото на планината: дека по зајдисонцето душите не се способни да се искачуваат понатаму. Алегорично, сонцето го претставува Бога, што значи дека напредокот во покајничкиот христијански живот може да се постигне единствено преку Божествената благодат. Разговорот на Вергилиј со Сордело завршува додека сонцето се движи надолу, односно по 15 часот (Песни VI до VII).
Зајдисонце е, па Данте и неговите придружници застануваат да преноќат во прекрасната Долина на принцовите каде што среќаваат лица чија преокупација со јавни и приватни должности го попречувала нивниот духовен напредок, особено починати монарси како што се Рудолф, Отокар, Филип III и Хенри III (Песни VII и VIII). Џон Чијарди пишува дека овие небрежни владетели се „''возвишени над своите небрежни поданици затоа што нивните посебни должности им отежнувале да размислуваат за благосостојбата на сопствените души''“.Данте, исто така, разговара со душите на современите италијански државници Курадо Маласпина и Нино Висконти, при што вториот е личен пријател кого Данте се радува што не го нашол помеѓу проколнатите.
Како што се приближува ноќта, душите ги пеат химните „Подушевен покров“ „''Salve Regina''“ и „''Te lucis ante terminum''“. Прекрасниот опис на Данте за вечерта во оваа долина била инспирација за сличен пасус во Бајроновиот „Дон Жуан“:
Данте заспива во 20:30 часот; неговиот сон се случува непосредно пред зората на Велики понеделник, каде што златен орел го крева во небото. Будејќи се веднаш по 8 часот наутро, Данте открива дека е однесен до портата на Чистилиштето. Тука има три скалила, кои го претставуваат тројното Свето тајнство на покајувањето. Првото е од бел мермер, толку полиран што е рефлективен како огледало, претставувајќи искрена, саморефлективна исповед и чистота на вистинското јас на покајникот. Следното скалило е темно и испукано, претставувајќи ја тагата и скршеното срце од каењето. Исто така, е забележано дека темната боја е бојата на жалоста, а пукнатината е во форма на христијански крст. Последното скалило е крваво црвено, симболизирајќи ја жешката Љубов што завршува со добра исповед, крвта Христова и враќањето на вистинскиот живот. (Песна IX).
Портата на Чистилиштето, Петровата Порта, ја чува ангел кој носи гол меч, а лицето му е премногу светло за да може да го издржи дантеовиот поглед. Како одговор на предизвикот на ангелот, Вергилиј изјавува дека една дама по име Луција ги донела таму и ги упатила кон портата. По совет на Вергилиј, Данте се качува по скалите и понизно го моли ангелот да влезе, кој со врвот на мечот ја црта буквата „П“ (што означува пектатум, грев) седум пати на челото на Данте, велејќи му „''внимавај да ги измиеш овие рани, кога ќе бидеш внатре''" Со поминувањето низ секоја тераса и соодветното прочистување на неговата душа што го добива аџијата, едно од „П“-ата ќе биде избришано од ангелот, дозволувајќи му премин на следната тераса. Ангелот кај Петровата Порта користи два клуча, сребрен (каење) и златен (помирување), за да ја отвори портата – и двата се неопходни за искупување и спасение.Кога поетите се спремаат да влезат, тие се предупредени да не се свртуваат назад.
3 Седумте тераси на Чистилиштето
Откако ќе помине низ портата на Чистилиштето, Вергилиј го води аџијата Данте низ седумте тераси на планината. Тие одговараат на седумте смртни гревови или „седумте корени на грешноста“:: сладострастие, завист, дрчност, мрзливост, алчност, гнев и гордост. Класификацијата на гревот овде е повеќе психолошка од онаа на Пеколот, бидејќи се базира на мотиви, а не на дејствија. Исто така, таа е извлечена првенствено од христијанската теологија, а не од класични извори. Јадрото на класификацијата се базира на љубовта: првите три тераси на Чистилиштето се однесуваат на перверзна љубов насочена кон вистинска штета на другите, четвртата тераса се однесува на недостаток на љубов (т.е. мрзеливост или ацедија), а последните три тераси се однесуваат на прекумерна или нарушена љубов кон добрите работи. Секоја тераса чисти одреден грев на соодветен начин. Оние во Чистилиштето можат доброволно да го напуштат својот круг, но можат да го сторат тоа само откако ќе го исправат недостатокот во себе што довел до извршување на тој грев
Структурата на поетскиот опис на овие тераси е посистематска од онаа на Пеколот, а со секоја тераса се поврзани соодветна молитва и блаженство. Роберт Холандер ги опишува заедничките карактеристики на сите тераси како „(1) опис на физичкиот аспект на терасата, (2) примери на доблеста што се спротивставува на гревот што се покајал овде, (3) опис на покајниците, (4) рецитирање на нивните гревови од страна на одредени покајници, (5) примери на порокот, (6) појавување на Данте на ангелот што ја претставува спротивставената доблест“.
3.1 Прва тераса (Гордост)
Првите три тераси на Чистилиштето се однесуваат на гревовите предизвикани од изопачена љубов насочена кон вистинска штета на другите.
Првиот од гревовите е Гордоста. Данте и Вергилиј почнуваат да се искачуваат на оваа тераса кратко по 9 часот наутро. На терасата каде што гордите души ги очистуваат своите гревови, Данте и Вергилиј гледаат прекрасни скулптури што изразуваат понизност, спротивна доблест. Првиот пример е Благовештението на Дева Марија, каде што таа му одговара на ангелот Гаврил со зборовите ''Ecce ancilla Dei'' („Еве ја слугинката Господова“, Лука 1:381:38). Пример за понизност од класичната историја е царот Трајан, кој, според средновековна легенда, еднаш го запрел своето патување за да ѝ оддаде правда на сиромашна вдовица (Песна X).
Исто така, со понизноста е поврзана и проширена верзија на молитвата „Оче наш“
„Оче наш, Ти кој живееш на небесата
но не си ограничен од нив поради
Твојата поголема љубов кон Твоите први дела горе,
Славно да е Твоето име и Твојата семоќ,
од секое создание, токму како што е пристојно
да се принесува благодарност на Твоето слатко излевање.
Мирот во Твоето царство дојде кај нас, зашто ако
не дојде, тогаш иако ќе ја повикаме целата
наша сила, не можеме сами да ја достигнеме.
Исто како што Твоите ангели, додека пеат Осана,
ти ја нудат својата волја како жртва,
така и луѓето нека Ти ја принесат својата волја.
Предај ни ја денес нашата мана
без која оној што најмногу се труди да се движи
напред низ оваа сурова пустина се враќа назад.
Исто како што им простуваме на сите што ни нанеле
наштетија, нека Ти, добронамерен,
прости ни и не нè суди според нашата вредност.
Не ја испробувај нашата сила, толку лесно покорена,
против древниот непријател, ослободи ја
од оној што ја поттикнува кон перверзност“.
Откако се запознаваат со понизноста, Данте и Вергилиј се среќаваат со душите на гордите, кои се свиткани под тежината на огромните камења на нивните грбови. Додека шетаат по терасата, тие треба да имаат корист од вајани примери на понизност. Првиот од овие души е Омберто Алдобрандески, чија гордост лежи во неговото потекло („''Бев Италијанец, син на голем Тосканец: / мојот татко беше Гиљелмо Алдобрандески'')), иако учи да биде поскромен („Јас / не знам дали сте го слушнале неговото име“).). Одеризи од Губио е пример за гордост во достигнувањата — тој бил познат уметник на илуминирани ракописи. Провенцано Салвани, водачот на сиенските Гибелини, е пример за гордост во доминацијата над другите (Песна XI).
Во Песна XIII, Данте истакнува, со „искрена самосвест дека гордоста е и негова сериозна маана:
„Се плашам многу повеќе од казната долу;
мојата душа е вознемирена, во неизвесност; веќе
ги чувствувам тешките тежини на првата тераса“.
По разговорите со гордите, Данте забележува дополнителни скулптури на тротоарот подолу, овој пат прикажувајќи ја самата гордост. Скулптурите го прикажуваат Сатана (Луцифер), изградбата на Вавилонската кула, кралот Саул, Ниоба, Арахна и кралот Ровоам, меѓу другите.
Поетите стигнуваат до скалите до втората тераса напладне. [1] Додека се искачуваат, Ангелот на смирението ги поздравува и го допира челото на Данте со своите крилја, бришејќи ја буквата „П“ (peccatum) што одговара на гревот на гордоста, а Данте го слуша блаженството Beati pauperes spiritu („''Блажени се бедните по дух''“, Матеј 5:3)(Песна XII). Данте е изненаден кога открива дека искачувањето сега му изгледа полесно отколку порано. Вергилиј му кажува дека еден од иницијалите му е отстранет од челото од страна на ангелот и дека напорот ќе биде сè помал како што се искачува повисоко. Данте го споредува скалите со лесното искачување од Рубиконте, мост во Фиренца, до Сан Минијато ал Монте, со поглед на градот.
3.2 Втора тераса (Завист)
Зависта е гревот што „''гледа со неволна омраза кон даровите и среќата на другите луѓе, искористувајќи ја секоја можност да ги понижи или лиши од нивната среќа''“. (Ова е спротивно на алчноста, прекумерната желба да се имаат работи како пари.) [2] Како што вели една од завистливите души на оваа тераса:
Крвта ми беше толку пламтена од завист што,кога видов човек што станува среќен,беснината во мене стана очигледна.
Влегувајќи на терасата на завидливите, Данте и Вергилиј прво слушаат гласови во воздухот како раскажуваат приказни за великодушност, спротивната доблест. Постои, како и на сите други тераси, една епизода од животот на Дева Марија ; овој пат, сцената од животот на Дева е Свадбата во Кана, во која таа ја изразува својата радост за нововенчаната двојка и го охрабрува Христос да го изврши своето прво чудо.Исто така, тука е и Исусовата изрека „''Љубете ги своите непријатели''“. Класична приказна го покажува пријателството меѓу Орест и Пилад.
Душите на завистниците носат покајнички сиви наметки,а нивните очи се зашиени со железна жица, слично на начинот на кој соколарот ги шие очите на соколот за да го дресира. Ова резултира со звучни, а не визуелни примери овде. Данте и Вергилиј разговараат со Сапија Салвани (Песна XIII).
Меѓу душите на завидливите се Гвидо дел Дука и Риниери да Калболи. Првиот горчливо зборува за етиката на луѓето во градовите покрај реката Арно.
Гласовите во етерот исто така вклучуваат примери на завист. Класичен пример е Аглаура, која, според Овидиј, се претворила во камен затоа што била љубоморна на љубовта на Хермес кон нејзината постара сестра Херсе. Библискиот пример е Каин, споменат овде не поради неговиот чин на братоубиство, туку поради љубомората на неговиот помлад брат Авел што довело до тоа (Песна XIV).
Веќе на попладне поетите одат кон запад по терасата со сонцето кон нивните лица. Заслепувачка светлина одеднаш го удира Данте по челото, за кое тој претпоставува дека е предизвикано од сонцето; но кога ги засенчува очите од него, новата светлина продолжува и тој е принуден да ги затвори очите. Вергилиј го потсетува дека пристапот на ангел е сè уште премногу моќен за неговите земски сетила, но вели дека тоа нема секогаш да биде така. Ангелот на милосрдието, откако отстранува уште едно „П“ од челото на Данте, го поканува да се искачи на следната тераса. Додека ја напушта терасата, заслепувачката светлина на ангелот на терасата го тера Данте да го открие своето научно знаење, забележувајќи дека аголот на инциденца е еднаков на аголот на рефлексија„''како што ќе покажат теоријата и експериментот''“ (Песна XV).
3.3 Трета тераса (Гнев)
На терасата на гневот, до која поетите достигнуваат во 15 часот, примери на кротост (спротивната доблест) му се дадени на Данте како виденија во неговиот ум. Сцената од Животот на Богородица на оваа тераса на прочистување е Пронаоѓањето во Храмот. Додека повеќето родители би се лутеле на своето дете затоа што ги загрижува, Марија е љубезна и ги разбира мотивите на Христос зад неговото тридневно исчезнување. Во класичен пример, сопругата на Пизистрат сакала еден млад човек да биде погубен затоа што ја прегрнал нивната ќерка, на што Пизистрат одговорил: „''Што да правиме со оној што би нè повредил / ако оној што нè сака ја заслужи нашата осуда''?“ Свети Стефан дава библиски пример, извлечен од Дела 7:54–60 (Песна XV):
Потоа видов луѓе на кои огнот на гневот
се запалиле, додека каменувале еден млад човек и го чувале
викајќи гласно еден на друг: „Убијте!“
„Убиј!“ „Убиј!“ Го видов сега, оптоварен од смртта,
потоне на земја, иако очите му беа свиткани
секогаш на небото – тие беа рајски порти –
Молејќи се на својот возвишен Господ, и покрај мачењето,
да им прости на оние што беа негови гонители;
неговиот поглед беше таков што откриваше сочувство.
Душите на гневните шетаат наоколу во заслепувачки остар чад, што го симболизира заслепувачкиот ефект на гневот
Молитвата за оваа тераса е ''Agnus Dei : Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis ... dona nobis pacem'' („Јагне Божјо, ти што ги земаш гревовите на светот, помилуј нè... дарувај ни мир“).
Марко Ломбардо разговара со Данте за слободната волја – релевантна тема, бидејќи нема смисла да се лутиш на некој што нема избор во однос на своите постапки(Песна XVI). Данте, исто така, гледа виденија со примери на гнев, како што се Прокна, Аман и Лавинија. Кога виденијата ќе поминат, се појавува Ангелот на мирот за да ги поздрави. Повторно, светлината го совладува видот на Данте, но тој ја слуша поканата на ангелот да се искачи на следната тераса и чувствува како крило му го допира челото, бришејќи го третото „П“. Потоа следува изговарањето на блаженството ''Beati pacifici'' („Блажени се миротворците“). Поетите ја напуштаат третата тераса веднаш по стемнувањето (Canto XVII).
Додека престојува на четвртата тераса, Вергилиј е во можност да му ја објасни на Данте организацијата на Чистилиштето и нејзината врска со изопачената, недоволна или погрешно насочена љубов. Трите тераси што ги виделе досега ги прочистиле гордите („''оној кој, преку понижување на друг, / се надева на превласт''"), завидливите („''оној кој, кога е надминат, / се плаши од сопствената загуба на слава, моќ, чест, наклонетост; / неговата тага ја сака несреќата за својот ближен''“.), и гневните („''оној кој, поради повреда / добиена, огорчен, за одмазда станува алчен / и, луто, бара туѓа штета''“). Недостатни и погрешно насочени љубови се на пат да следат. Разговорот на Вергилиј за љубовта завршува на полноќ (Cantos XVII and XVIII).
3.4 Четврта тераса (Мрзеливост)
На четвртата тераса се наоѓаат души чиј грев бил недостаток на љубов - односно мрзеливост или ацедија. Бидејќи во животот не успеале да дејствуваат во потрага по љубов, тука се занимаваат со непрестајна активност. Примерите за мрзеливост и ревност, нејзината спротивна доблест, се повикуваат од овие души додека трчаат по терасата. Сцена од животот на Дева, опишана на оваа тераса, е Посетата, каде што Марија оди „брзо“ да ја посети својата братучетка Елисавета. Овие примери вклучуваат и епизоди од животот на Јулиј Цезар и Енеја Оваа активност, исто така, ја заменува усмената молитва за оваа тераса. Бидејќи порано мрзливите сега се премногу зафатени за да разговараат долго, овој дел од песната е краток.
Алегорично, духовната мрзеливост и недостатокот на грижа водат до тага, и затоа блаженството за оваа тераса е ''Beati qui lugent'' („''Блажени се оние што тагуваат, зашто ќе бидат утешени''“, Матеј, 5:4) (Песна XVIII и XIX).
Втората ноќна пауза на Данте се случува додека поетите се на оваа тераса, а Данте сонува кратко пред вторничната зора за Сирена, симбол на нередна или прекумерна љубов претставена со алчност, лакомост и похота. По будењето од сонот во светлината на сонцето, Данте е посетен од Ангелот на Ревноста, кој отстранува уште едно „П“ од неговото чело, а двајцата поети се искачуваат кон петтата тераса (Песна XIX).
3.5 Петта тераса (Среќа)
На последните три тераси се оние кои згрешиле сакајќи ги добрите работи, но сакајќи ги на прекумерен или нереден начин.
На петтата тераса, прекумерната грижа за земските добра - без разлика дали е во форма на алчност, амбиција или екстраваганција - е казнета и прочистена. Алчните и расипничките лежат со лицето надолу на земја, рецитирајќи го псалмот Adhaesit pavimento anima mea, земен од Псалм 119:25 („''Душата моја лежи во прав: оживи ме според зборот Твој''“),што е молитва што ја изразува желбата да се следи Божјиот закон. Данте се среќава со сенката на папата Адријан V, пример за желба за црковна моќ и престиж, кој ги насочува поетите по нивниот пат (Песна XIX).
Сцената од „''Животот на Богородица''“, употребена овде за да се спротивстави на гревот на алчноста, е скромното раѓање на Христос. Подолу на терасата, Иго Капет ја персонифицира алчноста за световно богатство и поседи. Тој се жали на начинот на кој, за разлика од тоа, алчноста ги мотивирала постапките на неговите наследници и „пророкува“ настани што се случиле по датумот на кој се одвива поемата, но пред да биде напишана.
„Другиот, кој еднаш го напушти својот брод како затвореник Го гледам како ја продава ќерка си, пазарејќи се како што пиратите се ценкаат за женските робинки. О, алчност, мојата куќа сега е твој заробеник: тргува со месото на своите деца што повеќе ти преостанува да ни направиш? Тоа минатото и идното зло може да изгледаат помалку, Гледам дека флер-де-лис влегува во Анагни и, во Неговиот намесник, Христос го направи затвореник. Го гледам како се исмејуваат по втор пат; гледам оцетот и жолчката се обновија и Тој е убиен помеѓу двајца крадци кои се уште се живи. И го гледам новиот Пилат, толку суров дека, сè уште незаситен, тој, без одлука, ги носи своите алчни едра во Храмот“.
Овие настани вклучуваат продажба на својата ќерка од страна на Карло II од Неапол за маж на постар и озлогласен човек, и апсење на Филип IV од Франција од страна на папата Бонифациј VIII во 1303 година (папа предодреден за пеколот, според „ Пеколот“, но сепак, според Данте, викар на Христос). Данте, исто така, се осврнува на потиснувањето на витешкиот ред Темплари по иницијатива на Филип во 1307 година, што го ослободило Филип од долговите што ги имал кон редот. Следејќи ги примерите на алчност (тоа се Пигмалион, Мида, Ахан, Ананија и Сафира, Хелиодор, Полиместор и Крас), се случува ненадеен земјотрес придружен со извикувањето на „''Gloria in excelsis Deo''“. Данте сака да ја разбере причината за земјотресот, но не го прашува Вергилиј за тоа (Песна XX).
Во сцена што Данте ја поврзува со епизодата каде што Исус среќава двајца ученици на патот кон Емаус Данте и Вергилиј се претекнати од сенка која на крајот се открива како римскиот поет Стациј, автор на Тебаида.Стациј ја објаснува причината за земјотресот: има треперење кога душата знае дека е подготвена да се вознесе на небото, што тој штотуку го доживеал. Данте го претставува Стациј, без очигледна или разбирлива основа, како преобратен во христијанството; како христијанин, неговото водство ќе го надополни водството на Вергилиј Стациј е пресреќен што се наоѓа во друштво на Вергилиј, чија „Енеида“ ја почитувал толку многу (Песна XXI).
Ангелот на умереноста ги насочува поетите кон преминот што води до следниот регион откако ќе избрише уште едно „П“ од челото на Данте. Вергилиј и Статиј разговараат додека се искачуваат кон следниот раб. Стациј објаснува дека не бил алчен, туку расипник, туку дека се „преобратил“ од расипништво читајќи го Вергилиј, што го насочило кон поезијата и кон Бога. Стациј објаснува како бил крстен, но останал таен христијанин - ова е причината за неговото прочистување од мрзеливоста на претходната тераса. Стациј го замолува Вергилиј да ги именува своите колеги поети и личности во Лимбо, што тој го прави (Песна XXII).
3.6 Шеста тераса (Ненаситност)
Тоа е помеѓу 10 и 11 часот наутро, и тројцата поети почнуваат да кружат околу шестата тераса каде што се наоѓаатненаситните, а поопшто, оние кои претерувале со храната, пијалокот и телесните удобности. Во сцена што потсетува на казната на Тантал, тие се гладни во присуство на дрвја чиј плод е засекогаш недостапен. Примерите овде се дадени од гласови во дрвјата. Дева Марија, која ги споделила даровите на својот Син со другите на Свадбата во Кана, и Јован Крстител, кој живеел само од скакулци и мед (Матеј 3:4 3:4), се пример за доблеста на умереноста.Класичен пример за спротивниот порок на ненаситноста е пијанството на Кентаурите што довело до битката на Кентаурите и Лапитите..
Молитвата за оваа тераса е ''Labia mea Domine'' (Псалм 51:15: „''Господи, отвори ги моите усни, и мојата уста ќе ја разгласува Твојата пофалба''“). Ова се воведните зборови од дневната Литургија на часовите,,која е исто така извор на молитви за петтата и седмата тераса (Песни XXII до XXIV).
Тука Данте се среќава и со својот пријател Форезе Донати и со неговиот поетски претходник Бонаџунта Орбичани. Бонаџунта има љубезни зборови за претходното дело на Данте „''La Vita Nuova''“, опишувајќи ја неговата техника како ''dolce stil novo'' („сладок нов стил“). Тој го цитира стихот „Дами кои имаат интелигенција за љубов“,напишан во пофалба на Беатриче, која ќе ја сретне подоцна во Чистилиштето:
Дами кои имаат интелигенција за љубов,
Јас, мојата дама, сакам да разговараме со вас;
Не дека можам да верувам дека ќе ја завршам нејзината пофалба,
Но да разговарам за да си го смирам умот.
Велам дека кога размислувам за нејзината вредност,
Толку мила ми се чини дека Љубовта ми се чувствува,
Дека ако тогаш не ја изгубам издржливоста,
Зборувајќи, би требало да го восхитувам целото човештво
Данте веќе е пречекан од Ангелот на воздржаноста, чија светлина е како црвен сјај од стопен метал или стакло. Покажувајќи го преминот нагоре по планината, ангелот отстранува уште едно „П“ од челото на Данте со кревање на крилото, и тој ја изговара блаженството парафразирајќи: „Блажени се оние кои се толку просветлени од благодатта што љубовта кон храната не ги разгорува нивните желби повеќе од она што е соодветно“ (Песна XXIV). 14:00 часот е кога тројцата поети ја напуштаат шестата тераса и го започнуваат своето искачување кон седмата тераса, што значи дека поминале четири часа меѓу Ненаситните. За време на искачувањето, Данте се прашува како е можно бестелесните души да имаат ист тенок изглед на душите што се гладуваат тука. Објаснувајќи, Стациј дебатира за природата на душата и нејзиниот однос со телото (Песна XXV).
3.7 Седма тераса (Похота)
Терасата на похотата, последната тераса на Чистилиштето и последниот порок на прекумерната љубов, има огромен ѕид од пламен низ кој секоја душа мора да помине (Песна XXV). Како молитва, тие ја пеат химната ''Summae Deus clementiae'' („''Бог на Врховната Милост''“) од Литургијата на часовите.Душите што се каат за погрешно насочената сексуална желба повикуваат во пофалба на целомудрието, како што е онаа на Дијана, и на брачната верност.
Две групи души трчаат низ пламенот повикувајќи примери на похота (Содома и Гомора од хомосексуалецот и Пасифаја од хетеросексуалецот). Хомосексуалците трчаат спротивно на сонцето, од запад кон исток, симболизирајќи ги нивните гревови против природата и Бога, додека хетеросексуалците трчаат од исток кон запад, со сонцето. Дантеовиот приказ на хомосексуалците како души способни за спасение е особено благ за временскиот период и често е изоставен од подоцнежните прикажувања на ''Чистилиштето''Покрај тоа, овој приказ е значително отстапување од Пеколот, каде што Данте ја претставува содомијата како грев на насилство наместо грев на прекумерна љубов.
Кога се среќаваат, двете групи разменуваат краток бакнеж како поздрав и знак на мир пред хомосексуалците да продолжат, а хетеросексуалците да му се приближат на аџијата Аџијата се моли за вознесение на двете групи на небото и застанува да разговара со Гвидо Гвинизели, кој ја објаснува природата на пороците исчистени на оваа тераса и ги нарекува содомитите оние кои „''го извршиле прекршокот за кој Цезар... еднаш се слушнал себеси прекоруван како „Кралица“'', алудирајќи на наводните истополови врски на Јулиј Цезар..
Кратко пред зајдисонце, поетите се пречекани од Ангелот на целомудрието, кој им наредува да поминат низ огнениот ѕид. Со потсетување на Данте дека Беатриче може да се најде во Земјиниот рај од другата страна, Вергилиј конечно го убедува Данте да помине низ интензивниот оган. Откако поетите ќе поминат низ пламенот, сонцето заоѓа и тие легнуваат да спијат на скалите помеѓу последната тераса и Земјиниот рај. На овие скали, непосредно пред зората на среда наутро, Данте го сонува својот трет сон: визија за Леја и Рахила. Тие се симболи на активниот (светски или секуларен) и контемплативниот (монашки) христијански живот, и двата важни.
.. во мојот сон, ми се чинеше дека видов жена
и младa и убавa; по рамнината собираше
цвеќиња, и дури и додека пееше, таа рече:
„Кој и да ме праша за името, нека знае дека сум Лија,
и ги ставам моите прекрасни раце
за да создадам венец од цвеќињата што ги собрав.
За да најдам задоволство во ова огледало, се украсувам;
додека мојата сестра Рахела
никогаш не го напушта своето огледало; таа таму седи.
цел ден; таа копнее да ги види своите убави очи како зјапаат,
како што јас, да ги видам моите раце како украсуваат,
таа е задоволна со гледање, јас со трудот“.
Данте се буди со зората, а поетите продолжуваат по остатокот од искачувањето сè додека не го видат Земјиниот Рај (Песна XXVII).
4 Земјен Рај
На врвот на планината Чистилиште се наоѓа Земјиниот рај или Едемската градина. Алегорично, таа ја претставува состојбата на невиност што постоела пред Адам и Ева да паднат во немилост - состојбата што патувањето на Данте на планината Чистилиште ја вратило.
4.1 Небесната поворка
Овде Данте ја среќава Матилда, жена чиј буквален и алегориски идентитет „''е можеби најзаводливиот проблем во Комедијата''. Критичарите до почетокот на дваесеттиот век имале тенденција да ја поврзуваат со историската Матилда од Тоскана,но неодамна некои сугерираат поврзаност со сонот на Леја во Песна XXVII. Како и да е, Матилда јасно го подготвува Данте за неговата средба со Беатриче, жената на која (историски) Данте ѝ ја посветил својата претходна поезија, жената на чие барање (во приказната) Вергилиј бил задолжен да го донесе Данте на неговото патување,и жената која (алегориски) го симболизира патот до Бога (Песна XXVIII).
Со „Матилда“, Данте е сведок на поворка која формира алегорија во алегоријата, нешто слично како Шекспировата претстава во претстава. Таа има многу поинаков стил од Чистилиштето како целина, имајќи форма на маска, каде што ликовите се одечки симболи, а не вистински луѓе. Поворката се состои од (Песна XXIX):
*„Дваесет и четири старешини“ (навод од Откровение 4:4), што ги претставува 24-те книги од Хебрејската Библија, класифицирани од Јероним* „Четири животни“ со „шест крилја како пердуви“ ((навод од Откровение 4:6–8), традиционален приказ на четирите евангелисти* „Триумфална кочија на две тркала“, која е влечена од Грифон што ја претставува споената божественост и човечност на Христос
* „Три жени во круг“ обоени во црвена, зелена и бела боја, претставувајќи ги трите теолошки доблести: Љубов, Надеж и Вера, соодветно* „Четири други жени“ облечени во виолетова боја, претставувајќи ги четирите главни доблести: разумност, правда, воздржаност и цврстина* „Двајца старешини, различни по облека“, што ги претставуваат Делата на апостолите и посланијата на Павле* „Четири од скромна природа“, што ги претставуваат соборните посланија* „Кога сите останати починаа, еден осамен старец“, претставувајќи ја Книгата Откровение
4.2 Пристигнувањето на Беатриче
Песната XXX го прикажува преминот помеѓу заминувањето на Вергилиј и пристигнувањето на Беатриче. Сега кога аџијата завршил со својата подготовка и ги достигнал границите на човечкиот разум, Вергилиј повеќе не може да му служи како водич: тој нема што повеќе да го поучи Данте, бидејќи човечкиот разум не може да ја објасни или разбере божествената благодат. Беатриче, пак, е способна да го поучи Данте за значењето на таа благодат, бидејќи е христијанка и обдарена со разбирање од Бога.
Сепак, дури и кога Вергилиј заминува, неговото влијание врз поемата останува силно. Збогувањето на Данте со Вергилиј, со трикратно повторување на името на Вергилиј, потсетува на пасус од „''Георгики''“ на Вергилиј, каде што Орфеј ја повикува Евридика откако се свртел и ја осудил на вечност во земјата на мртвите..
По заминувањето на Вергилиј, Беатриче почнува да го опоменува Данте, обвинувајќи го дека отстапил од патот на доблеста што му го поставила по нејзиното заминување од земниот живот. Таа бара исповед од аџијата - неговата прва лична исповед во целата ''Комедија'':
„О, вие кои сте преку светата река“,
свртувајќи ја кон мене поентата на нејзиниот говор,
чијашто само острина ми се чинеше остра,
таа повторно почна, продолжувајќи без одлагање:
„кажи, кажи доколку ова е вистина:
на толку големо обвинение
мора да се придружи твоето признание“
Дури по повеќе опомени од Беатриче и искрено признание од Данте, Данте е искапан во реката Лета, што го брише сеќавањето на минатиот грев (Песна XXXI), и гледа алегорија на библиската и црковната историја. Оваа алегорија вклучува осуда на корумпираното папство од тоа време: една блудница (папството) е одвлечена со кочијата (Црквата) од еден џин (француската монархија, која под водство на кралот Филип IV го организирала преместувањето на папското седиште во Авињон во 1309 година) (Песна XXXII):
Како тврдина поставена на стрмна падина,
безбедно седната таму,
неопремена, ми се појави курва,
чии очи брзо талкаа,
и видов покрај неа, исправен, џин,
кој изгледаше дека служел како нејзин старател;
и тие повторно, повторно се прегрнаа.
Пладне е кога настаните забележани во Земјиниот рај завршуваат.Конечно, Данте пие од реката Еуноа, која враќа добри спомени и го подготвува за неговото вознесение кон рајот (опишано во Рајот, последната кантика). Како и со другите два дела од Божествената комедија, Чистилиштето завршува со зборот „ѕвезди“ (Песна XXXIII):
Од тој најсвет бран сега се вратив кај Беатриче; претворен, како што новите дрвја се обновуваат кога раѓаат нови гранки, чист и подготвен да се искачам кон ѕвездите.
5 Место, облик и големина
Научниците долго време дебатираат за местоположбата, обликот и големината на разни географски карактеристики во Божествената комедија користејќи астрономски и геометриски пресметки.
Данте ни кажува дека планината Чистилиште се наоѓа на антиподите на Ерусалим, во Јужниот Пацифик.
Во ренесансата, Антонио Манети и Алесандро Велутело предложиле модели кои Галилео Галилеј ги побил во неговото дело „''За обликот, местото и големината на Дантеовиот пекол''“. Во 20 век, Родолфо Бенини и Идеале Капасо, а во 21 век, Клаудио Фачоло дале свој придонес во дебатата. Пресметките резултираат со површина помеѓу 115,6 и 1243. км² и висина помеѓу 11,4 и 192 км. Наклонот би бил помеѓу 23° и 37°.
6 Во уметноста
Божествената комедија е извор на инспирација за бројни уметници повеќе од седум века. Иако најчестите се споменувањата на Пеколот, постојат и споменувања на Чистилиштето. Францлистовата Симфонија кон Дантовата Божествена Комедија (1856) има став „''Чистилиште''“, како и „''Божествената комедија''“ (2006) на Роберт В. Смит. Чосер и други се споменуваат на Чистилиштето во своите дела. Многу визуелни уметници прикажале сцени од Чистилиштето, вклучувајќи ги Гистав Доре, Џон Флаксман, Данте Габриел Росети, Џон Вилијам Вотерхаус и Вилијам Блејк.
7 Поврзано
* Данте Алигиери
* Божествена комедија
* Пеколот
* Рајот