Такахе (планина)

Планината Такахе — штитест вулкан од 3.460 метри, кој се наоѓа на Земјата на Мери Берд, Антарктик, на 200 километри од Амундсеновото Море. Претставува планина со паразитски отвори и калдера со ширина од 8 километри. Поголемиот дел од вулканот е формиран од трахитични текови на лава, но има и хијалокластит. Снегот, мразот и ледниците го покриваат најголемиот дел од планината Такахе. Со волумен од , тоа е масивен вулкан; деловите од градбата што се закопани под ледената покривка на Западниот Антарктик се веројатно уште поголеми. Тој е дел од Западноантарктичкиот Расед заедно со уште осумнаесет познати вулкани.
Вулканот бил активен во кватернерниот период, пред околу 2,5 милиони години до денес. Радиометриското датирање дало возраст до 300.000години за нејзините карпи, и ја достигнало својата сегашна висина пред околу 200.000 години. Неколку тефра слоеви кои се среќаваат во ледените јадра на планината Ваше и станицата Берд се припишуваат на планината Такахе, иако некои од нив подоцна биле поврзани со ерупциите на планината Берлин. Слоевите на тефра биле формирани од експлозивни или фреатомагматски ерупции. Големи ерупции се случиле пред околу 17.700 години - веројатно формирајќи озонска дупка над Антарктикот - и во раниот холоцен. Последната ерупција на планината Такахе се случила пред околу 7.600 години и нема денешна активност.
1 Географија и геоморфологија
Планината Такахе е на Бакутисовиот Брег, источниот дел на Земјата на Мери Берд, Антарктик. Полуостровот и брегот на Амундсеновото Море се 200 километри северно од планината Такахе. Тоа е изолирана планина, а најблиските вулкани се планината Марфи на 100 км и планината Тони 140 км подалеку.
Ниту една голема воздушна рута или патишта за снабдување до станиците на Антарктикот не минуваат блиску до вулканот, и некои делови од зградата се достапни само со хеликоптер. Името на вулканот се однесува на такахе, речиси изумрена птица од Нов Зеланд; членовите на групата Мери Берд Ленд Траверс од 1957 до 1958 година го нарекле авионот што ги снабдувал со „такахе“. Планината Такахе првпат била посетена во 1957-1958 година и повторно во 1968 година, 1984-1985 и 1998-1999 година.
Вулканот се издига 2.100 метри над нивото на мразот до максимална надморска височина од 3,460 метри. Претставува нерассечен речиси совршен конус, широк 30 километри штитест вулкан со изложен волумен од околу . Субглацијалниот дел, кој може да заврши на 1.340-2.030 метри под нивото на морето, би можел да има уште поголем волумен и е издолжен во правец исток-запад. На нејзиниот врв се наоѓа рамен, исполнет со снег и калдера со ширина од 10 метри. Во калдерата може да лавинска купола. Отвори со радијални пукнатини се наоѓаат околу вулканот, а отворите се појавуваат и околу работ на калдерата. Постојат најмалку три паразитски отвори со базалтен состав на неговите долни крила, со три конуси од пепел пронајдени на западните и јужните падини.
Вулканот е во голема мера нееродиран и затоа изложеноста на неговата внатрешна структура која би овозможила реконструкција на неговата историја се ретки. Само дванаесет излети, со вкупна површина помала од 0,5 км, излегуваат од мразот што ја покрива планината Такахе. Внатрешната структура на вулканот е непозната. Врз основа на овие излети, лавата тече со дебелина од 2-10 метри се чини дека се широко распространети на планината Такахе, додека пирокластични карпи како што се наоѓалишта на Стромболиски ерупции, лапилски туфови и наслаги на лахар се поретки. Појавата на пирокластични карпи на врвот се во корелација со наоѓалишта на тефра на друго место на Антарктикот. Дополнителни, носители на опсидијан и неодамна еруптирани вулкански бомби и блок единици се појавуваат во обрачот на калдерата, .
1.1 Глецијација
Планината Такахе е речиси целосно покриена со мраз на ледената покривка на Западен Антарктик, кој се издига околу 1.300 метри надморска височина. Притока на Твејтсовиот Ледник поминува блиску до планината Такахе. Постојат два мали глечера на самиот вулкан, на југозападното и северното крило. Тие ги еродираат производите на ерупцијата од областа на врвот, а морените се мапирани и на западното крило и на калдерата на врвот. Глечерната ерозија не е изразена, само неколку кори се сечат во долните падини. Ледената покривка на планината ги опфаќа и областите покриени со снег и прекриени со мраз, со саструги и други површини заоблени од ветер. Поларното опкружување е студено и суво, што ги забавува атмосферските процеси. Температурите на воздухот забележани на планината Такахе обично се под нулата.
Некои карпести единици во подножјето на вулканот биле сместени под мраз или вода и имаат хијалокластити и перничеста лава. Овие единици се издигнуваат на околу 350-400 метри над денешното ниво на мразот. Некои од овие единици, како што се Гил Блаф, Мол Спур и Стауфер Блаф, се „хидровулкански делти“ споредливи со делтите на лавата кои се формирале кога течењето на лавата од планината Такахе или паразитски отвори влегле во мразот, генерирајќи езера од топена вода кои ги опкружуваат лавите. Тие излегуваат во основата на вулканот и се добро сочувани. Висината на мразот не била стабилна за време на поставувањето на овие делти, а топената вода се исцедила, што довело до формирање на различни структури во делтите на хијалокластитите. Делтите можеби се формирале за време на ледени периоди пред 66.000 и 22.000-15.000 години.
2 Геологија
Системот на Западноантарктичкиот Расед е слив и провинција слична на Големиот басен во Северна Америка; го пресекува Антарктикот од Росовото Море до Белингсхаузеното Море. Расцепот станал активен за време на мезозоикот. Поради густата ледена покривка не е јасно дали моментално е активна, и нема сеизмичка активност. Поголемиот дел од Раседот се наоѓа под нивото на морето. На југ е опкружен со Задантарктичките Планини и на север со вулканската провинција Мери Берд. Вулканската активност во Земјата на Мари Берд започнала пред околу 34милиони години, но високата активност започнала пред 14 милиони години. Голема подигната купола, 1.200 на 500 километри во ширина, е центрирана на брегот на Амундсеновото Море и е поврзан со Раседот.
Околу 18 централни вулкани биле активни во земјата од миоценот до холоценот. Меѓу вулканските области во Земјата на Мери Берд се опсегот на поплавите со планината Берлин, Опсегот Ејмс, опсегот на Извршниот Комитет со планините Сидли и планината Ваше, планините Крари, планината Тони, планината Такахе и планината Марфи. Овие вулкани главно се појавуваат во групи или синџири, но има и изолирани градби. Планината Такахе се наоѓа во источната вулканска провинција Мери Берд и со проценет волумен од би можел да биде најголемиот од вулканите на Земјата на Мери Берд, споредлив со планината Килиманџаро во Африка.
Повеќето од овие вулкани се големи, покриени со врвна калдера и се смета дека започнале како брзорастечки штитни вулкани. Подоцна се формирале калдери. На крајот, доцна во историјата на вулканите биле активни паразитски отвори. Сите вулкани се обвиени со карпи составени од трахит, фонолит, пантелерит или комедит. Нивната активност се припишува или на реактивирањето на структурите на кората или на присуството на облак од плашт. Вулканите се издигнуваат од палеозојскиот подрум.
Планината Такахе може да има големо магматско огниште и во вулканот е пронајдена аномалија на протокот на топлина под мразот. Со планината е поврзана и магнетна аномалија.
2.1 Состав
Трахитот е најчестата карпа на планината Такахе, а фонолитот е поредок. Базанитот, хавајот и мугеаритот се невообичаени, но е забележана појава на бенмореит и пантелерит, а некои карпи се класифицирани како андезити. Хаваитот се јавува исклучиво во постарите места, базанитот само во паразитските отвори и мугеаритот само на долниот сектор на вулканот. И покрај ова, се верува дека најголемиот дел од вулканот се состои од мафични карпи со само околу 10-15% од фелсичните карпи, бидејќи горниот видлив дел од вулканот би можел да лежи на многу поголема закопана основа. Паразитски отвори веројатно сочинуваат помалку од 1%. Интеракциите на мраз-лава произвеле хијалокластит, палагонит и сидромелан. Не се случиле големи промени во хемијата на магмата во текот на последните 40.000години но забележани се одредени варијации.
Се смета дека сите овие карпи имаат заедничко потекло и дефинираат алкална –пералкална група. Фенокристите вклучуваат главно плагиоклаза, со поредок оливин и титаномагнетит; пријавен е и апатит. Изгледа дека магмите се формирале преку фракционата кристализација при различни притисоци, и на крајот дошле од литосферата на 80-90 км длабочина, на која влијаеле процесите на подвлекување пред 85 милиони години.
3 Историја на ерупции
Вулканот бил активен во доцниот кватернер. Радиометриските резултати пријавени во 1988 година вклучуваат возраст помала од 360.000години за карпите во работ на калдерата и помалку од 240.000години за вулкански карпи на страните. Во својата книга од 1990 година, ''Вулканите на Антарктичката плоча и јужните океани'', Ле Мазуриер дал 310.000±90.000години како најстар датум за тестираните примероци, наведувајќи ги необјавените датуми на K-Ar, но во прегледот на датумите за планината Такахе, Ле Масуриер од 2016 година објавил дека ниту еден не бил постар од 192.000години. Еден труд од 2013 година, исто така, од Ле Масуриер, објавил максимална возраст од 192.000години за карпите на ободот на калдерата и од 66.000години за долните карпи. Целиот вулкан можеби се формирал за помалку од 400.000години или дури и помалку од 200.000години, што би значело брз раст на градбата. Карпи на возраст од 192.000±6.300 годинигодини се пронајдени на врвот на калдерата, што значи дека вулканот дотогаш ја достигнал својата денешна височина.
Раните истражувања покажале дека поголемиот дел од планината Такахе се формирал под мразот, но подеталните теренски студии заклучиле дека најголемиот дел од вулканот се развил над површината на мразот. Површината на мразот флуктуирала во текот на животот на планината Такахе со зголемена дебелина за време на фазите 4 и 2 на морскиот изотоп, објаснувајќи зошто единиците првично поставени под мраз или вода сега лежат над површината на мразот и се менуваат со депозити на проток на лава. Овие покачени депозити биле сместени околу пред 29.000-12.000 години додека депозитите слични на делта на лава се помеѓу околу 70.000и 15.000години. Откако израснала од мразот, планината Такахе се зголемила во големина преку емисија на текови на лава со повремени пирокластични ерупции. Излезите во регионот на врвот покажуваат дека повеќето ерупции биле магматски, но се случила одредена хидромагматска активност. Конуси од пепел и туф формирани во доцната фаза на активност.
3.1 Тефра во ледените јадра
Слоевите на тефра во ледените јадра издупчени на станицата Берд се припишуваат на планината Такахе. Вулканот достигнува доволна височина што тефрата што избила од него може лесно да навлезе во тропопаузата и да се прошири над Антарктикот низ стратосферата. Појавата на неколку вулкански ерупции во регионот пред околу 30.000 години се сугерира дека предизвикало заладување на климата на Антарктикот, но исто така е можно растот на ледените плочи во тоа време да ги притиснал магматските огништа на планината Такахе и на тој начин да предизвикал зголемување на еруптивната активност.
Претпоставувајќи дека повеќето тефра слоеви потекнуваат од планината Такахе, заклучено е дека вулканот бил многу активен помеѓу 60.000 и 7.500 години, со девет периоди на ерупција и помеѓу 60.000-57.000и 40.000–14.000 години. Во вториот дел од последниот период, хидровулканските ерупции станале доминантни на планината Такахе, со максимум околу времето кога завршила глацијацијата во Висконсин. Можно е пред околу 18.000 и 15.000 години, или кратерско езеро се формирало во калдерата или отворите за вентилација биле затрупани од снег и мраз. Самата калдера можеби се формирала пред околу 20.000 и 15.000 години, веројатно не преку голема експлозивна ерупција.
Не може целосно да се исклучи дека тефрата потекнува од други вулкани на земјата како што е планината Берлин. Особено, слоеви од тефра помеѓу 30.000и 20.000 години му се припишуваат на вториот вулкан.
Слоеви од тефра од планината Такахе, исто така, се пронајдени на куполата C, куполата F, самата планина Такахе, планината Ваше, Симплова купола и на други места на Антарктикот. Освен во ледените јадра, тефрите кои се припишуваат на планината Такахе се пронајдени во седиментни јадра земени од морето. На вулканските ерупции на планината Такахе им недостасуваат наслаги од пирокластичен проток забележани во други големи експлозивни ерупции. Дебелината на тефрата на леденото јадро на Берд, припишана на планината Такахе, сугерира дека ерупциите не биле големи, но подоцнежните истражувања покажале дека се случиле и големи плински ерупции.
Серија ерупции долги околу 200 години се случиле на планината Такахе пред 17.700 години. Овие ерупции се забележани од ледените јадра во WAIS Divide и во Тејлоровиот Ледник во сувите долини Мекмердо, каде што ги ограничуваат проценките за стапката на одглацијација. Овие ерупции ослободиле големо количество халогени во стратосферата, што заедно со студените и суви климатски услови на последниот глацијален максимум веројатно би довело до масовно уништување на озонот и формирање на озонска дупка. Податоците за изотоп на бром и сулфур покажуваат дека количината на УВ зрачење во атмосферата навистина се зголемила во тоа време на Антарктикот. Како што е случајот со денешната озонска дупка, озонската дупка создадена од ерупциите на Такахе можеби ја променила климата на Антарктикот и ја забрзала деглацијацијата, која во тоа време се забрзувала, но подоцна истражувањата утврдиле дека затоплувањето најверојатно не било вулкански принудно.
3.2 Холоцен и неодамнешна активност
Активноста се намалила по оваа точка, забележани се две хидромагматски ерупции пред 13.000и 9.000 години и магматска ерупција пред 7.500 години. Оваа последна ерупција е позната и од леденото јадро на Земјата на Мери Берд и може да одговара на ерупција пред 8200±5400години забележана на планината Ваше и Такахе и на два тефра слоеви од 6217 и 6231 година п.н.е. во куполата Сипл. Тефра од 8.200пред сегашната ерупција е забележана на куполата Сипл и планината Ваше. 7.900 г. пред сегашната ерупција на планината Такахе е една од најсилните ерупции на куполата Сипл и станицата Берд од последните 10.000години. Друга ерупција пријавена од Глобалната програма за вулканизам можеби се случила во 7050 п.н.е. Во куполата Сипл, понатамошна ерупција помеѓу 10.700 и 5.600 години е забележана и еден слој на тефра околу 1783 п.н.е. (придружувано од зголемени концентрации на сулфати во мразот) може да дојде и од планината Такахе.
Глобалната програма за вулканизам известува 5550 п.н.е. како датум на најновата ерупција, и вулканот моментално се смета за неактивен. Нема докази за фумаролична активност или топла почва, за разлика од планината Берлин, кој е другиот млад вулкан во Земјата на Мери Берд. Сеизмичка активност забележана на 9-19 км длабочината околу вулканот може да биде поврзана со неговата активност.
4 Наводи