Вернер Хајзенберг

Вернер Карл Хајзенберг ( – ) —германски теоретски физичар и еден од клучните пронаоѓачи на квантна физика. Неговата работа била публицирана во 1925 во пробивот Über quantentheoretische Umdeutung kinematischer und mechanischer Beziehungen или на македонски За квантно-теориските толкувања на кинематичките и механичките односи. Во последователната серија на докменти со Макс Борн и Паскуал Јордан, во текот на истата година, оваа матрична формулација на квантната механика била значително елаборирана. Во 1927 го објавува неговиот принцип на неопределеност, врз чија основа ја гради својата филозофија и за што е најпознат. Хајзенберг ја добил Нобеловата награда за физика за неговата работа од 1932 "за создавањето на квантната механика". Тој исто така придонел во теоријата на хидродинамиката на турбулентен проток, атомското јадро, феромагнетизам, космички зраци, и субатомски честички, и одиграл најзначајна улога во планирањето на првиот западно германски јадрен реактор во Карлсруе, заедно со истражувачки реактор во Минхен, во 1957. Значителна контроверзија ја обиколува неговата работа за атомското истражување во текот втората светска војна.
Во текот на војната, бил назначен за директор на Институт Каисер Вилхелм за, кој кратко подоцна бил реименуван во Макс-планков институт за физика. Бил директор на овој институт сè додека неговите простории биле преместени во Минхен во 1958, кога бил проширен и реименуван во Макс-планков институт за физика и астрофизика.
Хајзенберг бил исто така претседател на Германската заедница за истражување, претседател на комисијата за атомска физика, директор на работната група за јадрена физика и претседател на фондација Александар вон Хумболт.
1 Живот и кариера
1.1 Рани години од животот
Хајзенберг се родил во Вирцбург, Германија. Негов татко бил Каспар Ернст Август Хајзенберг, професор во средно училиште по класични јазици кој станал единствениот германски "''ordentlicher Professor"'' (уреден професор) на средновековни и модерни грчки студии во универзитетскиот систем, а мајка Ане Веклајн.
Тој студирал физика и математика од 1920 до 1923 на ''Ludwig-Maximilians-Universität München'' и ''Georg-August-Universität Göttingen''. Во Минхен тој студирал под водство на Арнолд Зомерфелд и Вилхелм Вин. Во Готинген студирал физика заедно со Макс Борн и Џејмс Франк, а математика студирал заедно со Давид Хилберт. Неговиот докторат бил одобрен во 1923 во Минхен под водство на Зомерфелд. Ја завршил својата докторска работа или таканаречена хабилитација во 1924, во Готинген под водство на Бор.
Во текот на истрагата на Хајзенберг, тројцата истражители имале обука за физика. Хајзенберг учествувал во докторскато испитување на еден од нив на “Лајпцишки универзитет”. Највлијателн од тројцата бил Јоханес Јуилфс. Подоцна тие стануваат поддржувачи на Хајзенберг.
1.2.4 Втора светска војна
Во 1939, кратко по откритието на јадрено цепење започанл германскиот проект за јадрена енергија, исто така познат како “Uranverein”(здружение ураниум). Хајзенберг бил еден од главните научници којшто го водел истражувањето на овој проект и понатамошниот развиток.
Од 15 до 22 септември 1941, Хајзенберг отпатувал до тогаш окупираната Данска, Копенхаген за да предава и дискутира за јадрени истражувања и теориска Физика заедно со Нилс Бор. Средбата и што специфично може да открие за Хајзенберговите интенции и загриженост за развиток на јадрени оружја за тогашниот режим е предмет на наградениот филм на Михаел Фраин. BBC во 2002 направила режија со Стивен Реја како Бор и Даниел Краг како Хајзенберг. Истата средба на Бор со Хајзенберг била претходно драматизирана во 1992 исто така од ББС како научно-документарна серија, со Антони Бате како Бор и Филип Антони како Хајзенберг. Документи поврзани со оваа средба биле објавени во 2002 од архивот на Нилс Бор и фамилијата на Хајзенберг. Играна серија за работата на Хајзенберг во текот на војната се појавила во 2015 во серијата ''The Heavy Water War''.
На 26 февруари 1942, Хајзенберг презентирал лекција на претставниците на Рајх за стекнувањето на енергија од јадреното цепење, откако армијата ги повлекла повеќето од неговите пронајдоци. Здружението ураниум било префрлено во советот за истражување Рајх во јули 1942. На 4 јуни 1942, Хајзенберг бил повикан да даде извештај на Алберт Спир, германскиот министер за одбрана, на изгледите за пренасочувањето на ураниумовото здружение кон развој на јадрени оружја. Во текот на разговорот Хајзенберг му кажал на Спир дека атомската бомба не би можела да биде завршена пред 1945, и би барала значајни монетарни средства и работна сила. Неколку денови подоцна на 9 јуни, Адолф Хитлер издаде декрет за реорганизација на RFR како посебен правен субјект во рамките на Министерството на Рајхот за вооружување и муниција; декретот го назначувала маршалот на рајхот Херман Горинг за претседател.
Во Септември 1942, Хајзенберг го доставил својот прв труд од серијата од три дела за расејување на матрица во елементарната Физика на честички. Првите два труда биле објавени во 1943. and the third in 1944. S-матрицата ги опишувала само воочливите, т.е. состојбите на инцидентни честички во процесот на судирање, сосојбите од оние кои произлегуваат од судирот, и стабилни гранични состојби. Ова бил истиот преседан што тој го следел во 1925 во кој се испоставило дека бил откритието на матричната фомулација на квантната механика само со користењето на воочливите.
Во Февруари 1943, Хајзенберг бил назначен за претседател на теориската Физика на Универзитетот Вилхелм (денес познат како Humboldt-Universität zu Berlin). Во Април неговиот избор бил одобрен. Истиот месец го преместил своето семејство во Urfeld откако започнало бомбардирање на Берлин. Во летото тој испратил дел од своите вработени во ''Kaiser-Wilhelm Institut für Physik'' во Хехинген и соседниот град Хагерлох, на работ на црна шума, од истите причини. Од 18-26 октомври, патувал до тогашната окупирана Холандија. Во Декември 1943, Хајзенберг ја посетил окупираната Полска.
Од 24 јануари до 4 февруари 1944, Хајзенберг патувал до окупираниот Копенхаген, откако германската армија го конфискувала Боровиот институт за теориска Физика. Во Април тој повторно навратил на ова место. Во Декември Хајзенберг предавал во неутрална Швајцарија. САД и Канцеларијата за стратешки услуги испратила поранешен бејзбол играч и ОСС агент Мо Берг да присуствува на ова предавање. Тој носел пиштол кој би го употребил доколку предавањата на Хајзенберг индицирале дека Германија е блиску до завршувањето на атомската бомба. Хајзенберг не дал таква индикација, па така Берг одлучил да не го убие. Оваа одлука Берг ја опишува како сопствен “принцип на неизвесност”.
Во Јануари 1945, Хајзенберг заедно со остатокот од своите вработени се вратиле во ''Kaiser-Wilhelm Institut für Physik'' во просториите во Црната Шума.
1.2.5 Ураниумово здружение
Во Декември 1938, германските хемичари Ото Хан и Фриц Штрасман испратиле ракопис до ''Naturwissenschaften'' известувајќи дека тие го откриле елементот бариум по бомбардирањето на ураниумот со неутрони и Ото Хан го заклучил “пукањето” на ураниумовите јадра истовремено, Хан ги соопштил овие резултати до неговиот пријател Лисе Мајтнер, кој истата таа година побеганл во Холандија а потоа заминал за Шведска.
Мајтнер и нејзиниот внук Ото Роберт Фриш точно ги протолкувале резултатите на Хан и Штрасман како јадрено цепење. Фриш го потврдил ова со експеримент на 13 јануари 1939. Фриш заедно со
Рудолф Пајерлс, до тогаш двајцата во Британија, подоцна го напишал Фриш-Пајерловиот меморандум и се приклучил кон проектот за цевки од легури.
Пол Хартек бил директор на физичко-хемиското одделение на хамбурскиот универзитет и советник на ''Heereswaffenamt'' (Канцеларијата за армија и артилерија). На 24 април 1939 заедно со Вилхелм Грот, Хартек потпишал договор со ''Reichskriegsministerium'' (рајхот или Министерство за војна) да ги предупреди за можната апликација за воени цели. Две години порано на 22 април 1939 по слушањето на предавање од Вилхелм Ханле за употребата на ураниумот и јадреното цепење во ''Uranmaschine'' (машина за ураниум, т.e., јадрен реактор), Џорџ Џош, заедно со Ханле, известувале во ''Reichserziehungsministerium'' (рајхот Владин оддел на министерство за образование), за потенцијалните воени апликации на јадрената енергија. Комуникацијата била предадена до Абрахам Есау, директор на секцијата за физика во ''Reichsforschungsrat'' (советот за истражување на Рајхот). На 29 април група организирана од Есау се сретнала во советот за да ги дискутира потенциите на јадрената верижна реакција.
Во групата членувале и Волтер Боте, Роберт Допел, Ханс Гајгер, Волфанг Гентнер, Вилхелм Ханле, [[Герхард Хофман и Џорџ Џош. Петар Дабје бил поканет, но не се појавил. По ова започнала неформална работа на Готингентскиот универзитет од страна на Џош, Ханле и нивниот колега Рајнхолд Манфопф. Оваа група е позната како првото германско здружение за ураниум и формално познато како''Arbeitsgemeinschaft für Kernphysik''. Работата на групата била прекината во август 1939, кога тројцата биле повикани на воен тренинг.
Второто германско здружение за ураниум започнало со работа по ''Heereswaffenamt'' (Армиската канцеларија за ордени) истиснувајќи го ''Reichsforschungsrat'' (советот за истраување на Рајхот) од ''Reichserziehungsministerium'' (Министерството за образование на Рајхот) и така започал со работа проектот на Германија за јадрено оружје во воени цели. Второто здружение за ураниум било формирано на 1 септември 1939, денот кога започнала втората светска војна и првата средба се одржала на 16 септември 1939. Состанокот бил организиран од Курт Дибнер. Меѓу поканетите биле и Волтер Боте, Зигфрид Флуге, Ханс Гајгер, Ото Хан, Пол Хартек, Герхард Хофман, Џозеф Матаух и Џорџ Стетер. Вториот состанок се одржал за кратко време., но овој пат биле вклучени и Клаус Клусиус, Роберт Допел, Вернер Хајзенберг и Карл Фридрих фон Вајцзакер. Исто така овој пат ''Kaiser-Wilhelm Institut für Physik'' (Кајзер-Вилхелмовиот Институт за Физика, по втората светска војна Макс-планков институт за Физика), во Берлин-Дахлем, бил под водство на други институции со водство на Дибнер како административен директор.
Кога беше очигледно дека проект за јадрена енергија нема да направи одлучувачки воен придонес за ставање крај на војната во блиска иднина, контролата врз KWIP беше вратена во јануари 1942 година на чадор организација, Кајзер-вилхелмовото друштво подоцна познато како Макс-планков институт за Физика во јули 1942. Проектот за јадрена енергија бил назначен како ''kriegswichtig'' (важен за војната) за означување и финансирање од војната. Како и да е проектот за германската јадрена енергија бил одложен во следните области: ураниум и производство на тешка вода, изотоп делба на ураниум и ''Uranmaschine'' или јадрен реактор. Исто така проектот се поделил помеѓу институтите, каде што директорите доминирале со истражувањата и наметнувале своја сопствена агенда за истражување. The dominant personnel and facilities were the following:*''Institut für Physik'' (Волтер Боте) од ''Кајзер-вилхелмовиот институт за истражување во медицината''* Институт за Физика и ХемијаInstitute (Клаус Клусиус) на Минхенски универзитет,
* HWA ''Versuchsstelle'' (станица за тестирање) во Готоу (Курт Дибнер),
*''Kaiser-Wilhelm-Institut für Chemie'' (Ото Хан),
* Оддел за физичка хемија (Пол Хартек) на Хамбурски универзитет,
*''Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik'' (Вернер Хајзенберг),
* Втор експериментален институт за Физика (Ханс Копферман) на Готингенски универзитет,
* Auergesellschaft (Николаус Рил), и
*''II. Physikalisches Institut'' (Џорџ Стетер) на Виенски универзитет.
Хајзенберг бил назначен за директор на 1 јули 1942 кога Петар Дебие сè уште бил директор и заминувал за САД. Дебие заминал како граѓанин на Холандија и одбил да стане германски државјанин. Хајзенберг имал исто така оддел на Лајпцишкиот универзитет каде што Роберт Допел и неговата сопруга Клара Допел работеле за ''Uranverein'' (ураниумовото здружение). Со текот на времето Курт Дибнер го водел KWIP под водство на програмата од HWA, и започнуваат лични и неподносливи непријателства помеѓу Хајзенберг и Дибнер inner circle – Хајзенберг.
Поентата во 1942 година, кога војската се откажала од својата контрола врз германскиот енергетски проект за јадрена енергија, била зенитот на проектот во однос на бројот на вработените и нивното посветено време и напори врз проектот. Имало само 70 научници кои работеле на проектот, и околу 40 кои посветуваат половина од своето работно време на истражувањето за јадреното цепење. После ова, бројот на научници кои работат на проектот за јадрено цепење драматично се намалил. Многу од научниците кои не работеле во главниот институт престанале да работат на проектот за јадрено цепење и посветиле внимание на позначајни истражувања поврзани со војната.
Со тек на време, HWA и RFR ја контролирале работата врз проектот за јадрена енергија. Најзначајни (највијателни) луѓе (научници) поврзани со проектот биле Курт Дибнер, Авраам Исав, Волтер Герлах и Ерих Шуман. Шуман бил еден од најмоќните и највлијателните физичари во Германија. Шуман бил директор на Одделот за Физика II на Фридрих-вилхелмовиот Универзитет (Берлински универзитет), кој бил финансиран од ''Oberkommando des Heeres'' (АВК, Армијата Висока Команда) за да се спроведат истражувачки проекти поврзани со физиката. Исто така тој бил главата на истражувачкиот оддел на HWA, асистент сектетар на Научниот Оддел на OKH и Bevollmächtiger (ополномоштен) за експлозивни материјали. Diebner, во текот на својот живот посветен на проектот за јадрена енергија, имал повеќе контрола врз истражување јадрено цепење отколку Волтер Боте, Клаус Клусиус, Ото Хан, Пол Хартек или Вернер Хајзенберг.
1.2.6 1945: Операција Алсос и операција Епсилон
Операцијата Алсос бил напор командуван од Руско-американскиот полковник Борис Т. Паш. То репортирал директно до генералот Лесли Гровс, командант на областа Менхетен инжиниринг која што развивала атомски оружја за САД. Главниот начник советник на операцијата Алсос бил физичарот Самуел Годсмит. Годсмит бил избран за оваа задача заради неговото познавање на физиката, зборувал германски и лично познавал голем борој германски научници кој работеле на германскиот проект за јадрена енергија. Тој исто така знаел само малку работи за проектот Менхетен, па така доколку би бил фатен не би можел да издаде голем број информации на германците.
Целите на операцијата Алсос биле да одредат дали германците имале програма за атомска бомба и да ги експлотираат германските објекти поврзани со атомско оружје, изворите на материјали и научниот кадар сè во корист на САД. Персоналот на оваа операција бил сконцентриран на области каде владееле здружените сили, но некогаш оперирале и во области сè уште под контрола на германските сили.
Берлин била локацијата за најповеќето начни истражувања на германците. За да се ограничи бројот на жртвите и губење на опрема, голем број од овие објекти се отстрануваат на други локации во последните години од војната. ''Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik'' (KWIP, Кајзер-Вилхелмовиот институт за Физика) — најчесто преместуван во 1943 и 1944 во Хехинген и соседниот град Хајгерлох, на работ од црната шума, која област на крајот потпаѓа под француска окупациона зона. Ова преместување, некои шеми и брзото делување на американските сили им дозволило да се однесат во притвор голем број на германски научници поврзани со јадрени истражувања. Единствениот дел од институтот што останал во Берлин бил делот ниски температури под водство на Лудвиг Бевилога (1906-83), кој бил одговорен за експоненцијалната ураниумова толпа.
Девет од проминентните германски научници кои публикувале извештаи во ''Kernphysikalische Forschungsberichte'' како членови на “здружението ураниум” биле киднапирани и затворени во Англија под операцијата епсилон: Ерик Баге, Курт Дибнер, Валтер Герлах, Ото Хан, Пол Хартек, Вернер Хајзенберг, Хорст Коршинг, Карл Фридрих вон Вајцсакер и Карл Вирц. Исто така затворен бил Макс вон Лауе, иако тој не рабтел на проектот за јадрена енергија.
Годсмит, главниот научник советник на Операцијата Алсос мислел дека вон Лауе можеби би бил од корист за повоената реизградба на Германија и би бил од корист од големиот број на контакти што ги имал во Англија.
Хајзенберг бил фатен и уапсен од полковникот Паш при неговото повлекување во Урфелд, на 3 мај 1945 во алпинистичка територија сè уште под контрола на германските сили. Тој бил одведен во Хајделберг, каде што на 5 мај се сретнам со Годсмит за првпат по посетата Ен Арбор во 1939. Германија капитулирала само 2 дена подоцна. Подоцна Хајзенберг не го видел своето семејство во временски период од 8 месеци. Тој бил преместуван низ Франција и Белгија и летал за Англија на 3 јули 1945.
Десетте германски научници биле држени во Farm Hall во Англија. Објектот бил безбедна куќа на британскиот министер за надворешни работи. Во текот на нивното испрашување разговорите биле снимани. Тие биле сметани за разговори со разознавачка вредност и биле напишани и преведени на англиски. Преписите беа објавени во 1992 година. Бернштајн има објавено коментари од верзијата на записите во својата книга '' хитлеровиот ураниум клуб: Тајните снимки во салата од фарма '', заедно со вовед за подоцна да ги стави во перспектива. Комплетна, непроменета публикација од британската верзија на овие записи е позната како “операција Епсилон: Транскриптите од салата на фарма, која што била објавена во 1993 од институтот за Физика во Бристол и универзитетот од Калифорнија во САД”.
1.2.7 По 1945 (повоен период)
На 3 јануари 1946, десетте затвореници од операцијата епсилон биле транспортирани во Алсведе во Германија, град којшто бил под британска окупација. Хајзенберг се населил во Готинген, исто така во британската окупациона зона. Во Јули бил именуван за директор на ''Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik'' (KWIP, Кајзер-вилхелмовиот институт за физика), тогаш сместен во Готинген. Кратко подоцна бил реименуван во ''Max-Planck-Institut für Physik'', во чест на Макс Планк и да ги смири политичките несогласувања за продолжувањето со работа на институтот. Хајзенберг бил директор сè до 1958. Во 1958 институтот бил преместен во Минхен, проширен и реименуван во ''Max-Planck-Institut für Physik und Astrophysik'' (Макс-планков институт за Физика и Астрофизика). Хајзенберг бил директор од 1960 до 1970; привремено, Хајзенберг и астрофизичарот Лудвиг Бирман биле ко-директори. На 31 декември 1970 Хајзенберг повторно го потпишува договорт за директор. При преминот во Минхен Хајзенберг постанува ''ordentlicher Professor'' (ординариус професор) на Минхенскиот универзитет.
Како што американците направиле со операцијата Алсос, така и русите инфилтрирале посебни тимови за потрага во Германија и Австрија во составот на нивните трупи. Нивната цел во рамките на Руската Алсос операција била исто така да ги експлотираат германските објекти поврзани со атомско оружје, изворите на материјали и суровини и научен кадар во полза на Советскиот Сојуз. Еден од германските научници регрутиран од страна на советите бил јадрениот физичар Хајнц Посе кој бил директор на лабораторијата V во Обнинск. Кога се вратил во Германија, Посе испратил писмо до Вернер Хајзенберг со покана да работи заедно со него во СССР. На писмото стоело “услови за работа во СССР и расположливи ресурси” како и поволниот став на советите кон германските научници. Со датум 18 јули 1946 ова писмо било љубезно одбијано од Хајзенберг.
Во 1947 Хајзенберг предавал на Кембриџ, Единбург и Бристол. Хајзенберг исто така придонел за разбирањето на феноменот на суперспроводливост со напис во 1947. и два написа во 1948, еден од нив заедно со Mакс вон Лауе.
Во периодод кратко по втората светска војна, Хајзенберг кратко се навратил на темата од својата докторска работа, т.е. турбуленција. Биле публикувани три трудови во 1948 и еден во 1950.
Во повоениот период, Хајзенберг го продолжил својот интерес за тушеви од космички зраци со разгледување на повеќекратно производство на мезони. Објавил три трудови во 1949, два во 1952, и еден во 1955.
На 9 март 1949, ''Deutsche Forschungsrat'' (германскиот совет за истражување) — основан од ''Max-Planck Gesellschaft'' (MPG, друштвото „Макс Планк“, наследник организација на ''Kaiser-Wilhelm Gesellschaft''). Хајзенберг бил назначен за претседател на ''Deutsche Forschungsrat''. Во 1951 организацијата се споила со Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschaft (асоцијација за итност на германската наука) и истата таа година била реименувана во ''Deutsche Forschungsgemeinschaft'' (германска фондација за истражување). Со спојувањето Хајзенберг бил назначен за нејзин директор.
1952 Хајзенберг служел како претседател на Комисијата за атомска физика на ДФГ. Исто така, таа година, тој беше на чело на германската делегација на Европскиот совет за јадрени истражувања.
Во 1953 Хајзенберг бил назначен за претседател на ''Alexander von Humboldt-Stiftung'' од Конрад Аденауер. Хајзенберг служел на оваа функција сè до 1975. Исто така од 1953 теориската работа на Хајзенберг се сокнцентрира на теорија на унифицирана област на елементарни честички.
При крајот на 1955 и почетокот на 1956, Хајзенберг предавал на Универзитетот во St Andrews, во Шкотска, интелектуална историја на физиката. Предавањата подоцна биле објавени како '' физика и филозофија: револуцијата во модерната наука .
Во текот на 1956 и 57, Хајзенберг бил предводник на ''Arbeitskreis Kernphysik'' (работната група за јадрена физика) на ''Fachkommission II "Forschung und Nachwuchs"'' (комисија II "истражување и пораст") од ''Deutschen Atomkommission'' (Германската комисија за атомска енергија). Други членови на работната група за јадрена физика во овие години биле: Валтер Боте, Ханс Копферман (заменик директор), Фриц Боп, Волфганг Гентнер, Ото Хаксел, Вилибалд Јентшке, Хајнз Мајер-Лајбниц, Јозеф Матаух, Волфганг Рицлер, Вилхелм Валхер и Карл Фридрих вон Вајцсакер. Волфганг Пол бил исто така член на оваа комисија во текот на 1957.
Во 1957 Хајзенберг бил потписник на манифестот од Готинген. Манифест од Готинген.
Од 1957 Хајзенберг се заинтересирал за плазма физиката и процесот на јадрено соединување. Тој исто така соработувал со меѓународниот институт за атомска Физика во Женева. Тој бил член на комитетот за научна политика од Институтот, како и неколку години претседател на тој комитет.
Во 1973 Хајзенберг предавал на Харвард универзитетот со осврт на историскиот развој на концептите од квантната теорија.
На 24 март 1973 Хајзенберг држел говор пред Католичката академија од Баварија, каде што му била врачена наградата „Романо Гвардини“.
Преводот на неговата титула е “Научна и религиска вистина”. Неговата деклариран цел е: “за тоа што следи, најпрво треба да се справиме со цената на научната вистина, и потоа со многу поширокиот поглед на религијата, од којшто христијанската религија е уплашена-Гуардини сам напишал убедливо; тоа ќе биде најтешкиот дел да се формулира – ние ќе зборуваме за врските помеѓу две вистини”" Повеќе детален увид во погледот на Хајзенберг на религијата е дискутиран од страна на Вилфрид Шредер во "Природна наука и религија" (Бремен 1999, научно издание) и Вилфрид Шредер "Naturerkenntnis und Religion" (Бремен, научно издание 2008).
1.3 Личен живот
Во Јануари 1937 Хајзенберг ја запознал Елизабет Шумахер(1914-1998) на приватен музички рецитал. Елизабет била ќерка на добро познат професор по економија од Берлин, а нејзин брат бил економистот Е.Ф. Шумахер, авторот на малото е убаво. Хајзенберг се оженил со неа на 29 април. Близнаците Марија и Волфганг се родиле во јануари 1938 година, при што Волфганг Паули му честитал на Хајзенберг на неговата „Творба на пар“- игра со зборови на процес од основна физика, произведување на парови. Тие имале уште 5 други деца во текот на наредните 12 год: Барбара, Кристина, Јохен Хајзенберг, Мартин Хајзенберг и Верена. Јохен станал професор по физика на Универзитетот во Њу Хемшир.
Хејзенберг уживал во класичната музика и бил успешен пијанист. Тој бил одгледан и живеел како Лутерантски Христијанин, издавајќи и давајќи неколку говори усогласувајќи ја науката со неговата вера.
Во неговиот говор Научна и Религиозна Вистина(1974) додека ја прифаќал Romano Guardini наградата, тој изјавил: „Во историјата на науката, дури од познатото судење на Галилео, во повеќе наврати се тврдело дека научната вистина не може да биде усогласена со религиозната определба на светот. Иако сега јас сум убеден дека научната вистина е недостижна во нејзини рамки, немам откриено дека е можно да отфрлиш содржина на религиозно мислење како едноставен дел од застарена фаза на свеста на човештвото, дел што би требало да се откажеме од сега понатаму. Иако во оваа насока од мојот живот многу сум приморан да размислам за поврзаноста на овие две области од мислата, за што сè уште не би бил во можност да се двоумам за реалноста на тоа што тие го покажуваат.“(Хајзенберг 1974,213) )
„Каде што водечките идејали се оставени да го покажуваат патот, скалата на вредности исчезнува и со тоа значењето на нашите постапки и страдања, и на крајот може да се лаже само негирањето и очајот. Религијата затоа е фондација на етика и етиката е претпоставка на животот.“(Хајзенберг 1974,219).
Во неговиата автобиогравска статија во весникот “Вистина”, Henry Margenau (Професор во пензија на Физика и Природна филозофија на Универзитетот во Јеил) истакнал: „Немам кажано ништо за годините помеѓу 1936-1950. Иако има некои искуства кои не можам да ги заборавам. Едно беше моето запознавање со Хајзенберг, кој дојде во Америка набрзо после крајот на Втората светска војна. Нашиот разговор беше интимен и тој ме импресионира со неговото длабоко религиозно убедување. Тој беше вистински Христијанин во секоја смисла на зборот.“
Хајзенберг исто така уживал во планинарење. Во неговата автобиографија тој вклучил фотографии од неговите активности.
Тој починал од рак на бубрезите и жолчката во неговиот дом на 1 февруари 1976. Следната вечер, неговите колеги и пријатели пешачеле во сеќавање од Институтот за Физика до неговиот дом, и секој оставал свеќа пред неговата врата. Тој е закопан во Минхенските гробишта
2 Почести и награди
Хајзенберг добил многу награди од кои најважни се:
* Почесен докторат од Универзитетот во Брисел, Тешничкиот универзитет во Карлсруе и Будимпешкиот Универзитет.
* Орден за заслуги на Баварија
* Награда Romano Guardini
* Големиот крст со ѕвезда за федералната служба
* Knight of the Order of Merit (граѓанска класа)
* Избран за странски член на Кралското друштво во 1955 година
* Член на академиите на науки во Готинген, Баварија, Саксонија, Прусија, Шведска, Романија, Норвешка, Шпанија и Холандија (1939) Рим Папата ''Deutsche Akademie der Naturforscher Leopoldina'' (Хале), Accademia dei Lincei (Рим) и американската академија за науки.
* 1932–Нобелова награда за физика „за создавањето на кантната механика, која што придонела за откривањето на алотропските облици на водородот“.
* 1933–''Макс-планков медал'' од ''Deutsche Physikalische Gesellschaft или на македонски Германско друштво за физика
3 Објавени дела
3.1 Биографии
*****
3.2 Одбрани трудови
********* The paper was received on 29 July 1925. [English translation in: ] This is the first paper in the famous trilogy which launched the matrix mechanics formulation of quantum mechanics.
* The paper was received on 27 September 1925. [English translation in: ] This is the second paper in the famous trilogy which launched the matrix mechanics formulation of quantum mechanics.
* The paper was received on 16 November 1925. [English translation in: ] This is the third paper in the famous trilogy which launched the matrix mechanics formulation of quantum mechanics.
******** The author was cited as being at Leipzig. The paper was received on 21 June 1934.
** The authors were cited as being at Leipzig. The paper was received on 22 December 1935. A translation of this paper has been done by W. Korolevski and H. Kleinert: .
**W. Heisenberg ''Der Durchgang sehr energiereicher Korpuskeln durch den Atomkern'', ''Ber. Sächs, Akad. Wiss.'' Volume 89, 369; ''Die Naturwissenschaften'' Volume 25, 749–750 (1937)
***W. Heisenberg ''Der Durchgang sehr energiereicher Korpuskeln durch den Atomkern'', ''Nuovo Cimento'' Volume 15, 31–34; ''Verh. Dtsch. physik. Ges.'' Volume 19, 2 (1938)
****W. Heisenberg ''Zur Theorie der Supraleitung'', ''Forsch. Fortschr.'' Volumes 21/23, 243–244 (1947); ''Z. Naturforsch.'' Volume 2a, 185–201 (1947)
*********W. Heisenberg ''On the stability of laminar flow'', ''Proc. International Congress Mathematicians'' Volume II, 292–296 (1950)
**** The substance of this article was presented by Heisenberg in a lecture at Harvard University.
3.3 Книги
**** Werner Heisenberg ''Physics and Beyond: Encounters and Conversations'' (Harper & Row, 1971)
*** Werner Heisenberg ''Physik und Philosophie: Weltperspektiven. '' (Ullstein Taschenbuchvlg., 1988)
** Werner Heisenberg and F. S. C. Northrop ''Physics and Philosophy: The Revolution in Modern Science (Great Minds Series)'' (Prometheus, 1999)
*** Werner Heisenberg ''Physik und Philosophie'' (Hirzel, 2007)
*
4 Поврзано
* Список на именувања според Вернер Хајзенберг
* Список на германски пронаоѓачи и окривачи
*''Физичките начела на квантната теорија''
5 Наводи
**** See also ''Letters to the Editor'' by Klaus Gottstein and a reply by Jeremy Bernstein in
* Department of Physics, Stevens Institute of Technology, Hoboken, New Jersey|Hoboken, New Jersey 07030. Received 14 April 2005; accepted 29 July 2005.
****** See also individual letters by Klaus Gottstein, Harry J. Lipkin, Donald C. Sachs, and David C. Cassidy.
* Chevalley, Catherine Werner Heisenberg: Philosophie le Manuscrit de 1942 (Éditions du Seuil, 1998)
** Eckert, Michael ''Werner Heisenberg: controversial scientist'' physicsweb.org
* Goudsmit, Samuel with an introduction by Reginald Victor Jones|R. V. Jones ''Alsos'' (Toamsh, 1986)
** Also published in Germany:
* Heisenberg, Werner ''Nobel Prize Presentation Speech'', Nobelprize.org
** '''', ''Nobel Prize in Physics 1932'' Nobelprize.org
* Heisenberg, Elisabeth ''Inner Exile: Recollections of a Life with Heisenberg'' (Birkhäuser, 1984)
* Heisenberg, Werner ''Physics and Beyond: Encounters and Conversations'' (Harper & Row, 1971)
* See also the annotated English translation:
* See also the annotated English translation:
*
* [This book is a collection of 121 primary German documents relating to physics under National Socialism. The documents have been translated and annotated, and there is a lengthy introduction to put them into perspective.]
* Hentschel, Klaus ''The Metal Aftermath: The Mentality of German Physicists 1945–1949'' (Oxford, 2007)
*
* Jammer, Max ''The Conceptual Development of Quantum Mechanics'' (McGraw-Hill, 1966)
* Junk, Robert ''Brighter Than a Thousand Suns: A personal history of the atomic scientists'' (Harcourt, Brace, 1958)
* Kant, Horst ''Werner Heisenberg and the German Uranium Project / Otto Hahn and the Declarations of Mainau and Göttingen'', Preprint 203 (Max-Planck Institut für Wissenschaftsgeschichte, )
* as
*
* Macrakis, Kristie ''Surviving the Swastika: Scientific Research in Nazi Germany'' (Oxford, 1993)
*
*
*
*
* Norman Naimark''The Russians in Germany: A History of the Soviet Zone of Occupation, 1945–1949'' (Belkanp, 1995)
* The author has been a group leader at the Institute of Technical Physics of the Russian Federal Nuclear Center in Snezhinsk (Chelyabinsk-70).
* Boris Pash ''The Alsos Mission'' (Award, 1969)
*
* Rose, Paul Lawrence, ''Heisenberg and the Nazi Atomic Bomb Project: A Study in German Culture'' (California, 1998). For a critical review of this book, please see:
* Schaaf, Michael: ''Heisenberg, Hitler und die Bombe. Gespräche mit Zeitzeugen.'' GNT-Verlag, Berlin 2001, ISBN 3-928186-60-4.
*
*
*
*
*
* Walker, Mark ''Eine Waffenschmiede? Kernwaffen- und Reaktorforschung am Kaiser-Wilhelm-Institut für Physik'', ''Forschungsprogramm "Geschichte der Kaiser-Wilhelm-Gesellschaft im Nationalsozialismus"'' (2005)
6 Надворешни врски
* from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
* ''MacTutor Biography: ''
* biographical exhibit by American Institute of Physics.
* – ''Linus Pauling and the Nature of the Chemical Bond: A Documentary History''
****