Словачки протести 2024–2026

Словачки протести од 2024–2026 година — големи демонстрации во кои учествувале десетици илјади словачки граѓани кои се мобилизирале низ цела Словачка првенствено во знак на протест против проруските политики на премиерот на Словачка, Роберт Фицо. Демонстрациите, организирани од „Мир за Украина“, се одржале во повеќе од дваесетина различни области низ целата земја.
И покрај нивниот обем, протестите не довеле до промена во владината политика, а Фицо останал на функцијата додека неговата администрација ја консолидирала власта преку реконструкција на кабинетот и ново законодавство.
1 Позадина
Протестите се појавиле како одговор на дипломатските акции и политичките позиции на премиерот на Словачка Роберт Фицо по неговото враќање на власт во октомври 2023 година. Неговата партија „Насока - Социјалдемократија“ (Смер-СД) обезбедила изборна победа на платформа која комбинирала проруски чувства со антиамериканска и евроскептична реторика, што довело до значителни промени во надворешната политичка ориентација на Словачка. Под водство на Фицо, Словачка спровела неколку контроверзни промени во политиката, кои вклучувале прекин на воената помош за Украина, изразено спротивставување на санкциите на Европската Унија против Русија, ветување дека ќе го блокира потенцијалното членство на Украина во НАТО и предлог за повлекување на Словачка од Европската Унија и НАТО.
Во април 2024 година, словачката влада, под водство на Роберт Фицо, одобрила закон со кој ќе се укинала постојната јавна радиодифузна служба Радио и телевизија на Словачка (RTVS) и ќе се заменила со нов субјект наречен Словачка телевизија и радио (STVR). Примарното оправдување се базирало на обвинувања за политички активизам и недостаток на објективност. „Ситуацијата во РТВС е неодржлива... [таа] не може да биде објективна бидејќи е во постојан конфликт со словачката влада“, изјавил премиерот Роберт Фицо. Генералниот директор на СТВР сега го избира совет чии членови ги назначуваат министерот за култура, министерот за финансии и парламентот, каде што владејачката коалиција имала мнозинство, давајќи му непропорционална моќ на Фицо и неговите сојузници врз радиодифузната служба.
На 15 мај 2024 година, Фицо бил застрелан и критично повреден за време на обидот за атентат извршен од 71-годишниот Јурај Цинтула, кој изјавил дека дејствувал првенствено поради противењето на владата на Фицо на давањето на воената помош на Украина за време на руската инвазија. По неговото закрепнување, на 5 јуни 2024 година, Роберт Фицо објавил 14-минутен претходно снимен говор на интернет, нарекувајќи го потенцијалниот убиец „активист на словачката опозиција“ што се претворил во „гласник на злото и политичката омраза“ создадена и исфрлена од контрола од „неуспешната и фрустрирана опозиција“. Фицо тврдел дека политичката опозиција од левицата покажала „насилни или омразни ексцеси“ против неговата демократски избрана влада поради верувањето дека надворешната политика фокусирана на Западот е единствениот прифатлив пристап, особено во врска со руско-украинската војна, верувајќи дека „правото на различно мислење престанало да постои во Европската Унија“.
На 12 јуни, владата на Фицо открила низа мерки за подобрување на безбедноста на политичарите и другите важни поединци како одговор на обидот за атентат. Тие вклучувале забрана за протести пред резиденциите на политичарите и во рамките на 50 метри од седиштето на владата и претседателството, доделување долгорочни резиденции за претседателот, премиерот и претседателот на Националниот совет и безбедност за лидерите на сите политички партии во Националниот совет, генералниот обвинител и претседателот на Уставниот суд. Предлозите биле одобрени од Националниот совет на 27 јуни и стапиле во сила на 15 јули. Опозициските групи и Амнести Интернешенал ги критикувале мерките како обид за ограничување на правото на собирање.
Покрај тоа, словачката влада се соочила со потенцијални економски последици од прекинот на транзитот на руски гас предизвикан од заострувањето на санкциите од страна на Украина против Лукоил, најголемата приватна нафтена компанија во Русија. Ова вклучувало забрана за снабдување на Лукоил со нафта и доделување на неговите договорни обврски за снабдување со нафта во Унгарија и Словачка преку гасоводот ''Дружба'' на други компании.
На 31 декември 2024 година, истекол петгодишниот договор потпишан во 2019 година за транзит на руски природен гас низ Украина. Следниот ден, притисокот во ГТС постепено се намалил, а во 07:00 часот (UTC+2), вентилот конечно бил исклучен на станицата во близина на градот Суџа во Курската област. И покрај фактот што Украина ја објавила својата намера да одбие да го продолжи договорот за транзит на гас со Газпром уште за време на молдавската енергетска криза во 2022 година, а Роберт Фицо имал доволно време да обезбеди енергетска независност од Русија и да ги диверзифицира испораките на гас, тој го потрошил залудно. Кога Украина понудила да помогне во организирањето на снабдувањето со гас произведен во Азербејџан, Фицо одбил и повторил дека сака да продолжи да купува само руски гас. Според Фицо, Словачка, која заработува пари од транспорт на руски гас преку парадржавниот Еустрим, ќе изгуби половина милијарда евра годишно во иднина. Сепак, во пракса, компанијата не донела половина милијарда евра на државата ниту пред ниту за време на руската инвазија на Украина: во периодот 2022–2024 година, обемот на гас, заедно со неговите приходи, паднал уште повеќе, а во 2023 година компанијата пријавила загуба. Ова довело до понатамошен антагонизам кон украинската влада од страна на Фицо и понатамошни барања за запирање на европските санкции и на воена помош.
На 17 јануари 2025 година, за време на вечерното емитување на РТВС, Тибор Гашпар, заменик-претседател на Националниот совет и истакнат член на Смер-СД, посочил дека иако Смер-СД во моментов не дава приоритет или не се стреми да ја напушти Европската унија или НАТО, обете организации еволуираат. Тој изјавил дека, под специфични околности, Словачка дури може да размисли за повлекување, иако секоја таква одлука треба да се донесе преку референдум, отсликувајќи го процесот со кој Словачка првично се приклучи на овие организации. Претседателот Петер Пелегрини брзо одговорил, повикувајќи се на меморандумот од септември 2024 година потпишан од највисоките уставни претставници на Словачка, потврдувајќи го „неоспорното членство“ и во ЕУ и во НАТО, додека Хлас-СД, еден од коалициските партнери, отфрлил каква било дискусија за повлекување, инсистирајќи дека демократските и безбедносните интереси на Словачка остануваат поврзани со овие сојузи. Главните опозициски партии, исто така, остро ги осудиле забелешките. Во видео објавено подоцна, Гашпар ги бранел своите забелешки нагласувајќи дека секој избор за излегување од големите европски или трансатлантски организации треба да биде демократски и да се базира на согласност од граѓаните, поточно преку референдум, и инсистирал дека неговиот став е во согласност со националните интереси.
Анкетите за јавното мислење за следните словачки парламентарни избори покажале намалена поддршка за владата и зголемена поддршка за опозициските партии како што е Прогресивна Словачка.
2 Протести
2.1 Во 2024 година
Демонстрациите против Фицо започнале на 23 декември 2024 година, по неговата дипломатска посета на Москва, каде што се сретнал со рускиот претседател Владимир Путин. Фицо не се вратил веднаш во Словачка и не бил виден во јавноста повеќе од две недели по посетата. Подоцна, новинарите го пронашле во луксузен стан во Виетнам врз основа на видеата што ги објавил преку неговиот Фејсбук профил.
2.2 Во 2025 година
На 10 јануари 2025 година, организацијата „Мир за Украина“ координирала демонстрации низ цела Словачка, а лидерката на протестите, Луција Штаселова, ја осудила посетата на Москва како фундаментално некомпатибилна со демократските вредности. Протести против Фицо се појавиле и во соседните земји, вклучително и во Чешка и Полска.
Големи протести се случиле на 24 јануари 2025 година, во услови на зголемена политичка тензија откако премиерот Фицо презентирал обвинувања за потенцијален обид за државен удар. Повикувајќи се на класифициран извештај на Словачката разузнавачка служба (СИС), која ја води син на близок партиски соработник на Фицо, кој се соочува со сериозни обвиненија за злоупотреба на полицијата за политички цели, Фицо тврдел дека неговата политичка опозиција се координирала со странски субјекти за да го оркестрира соборувањето на неговата влада преку планирана граѓанска непослушност, вклучувајќи окупации на владини згради, блокади на патишта и штрајкови низ целата земја. Опозициските лидери и организаторите на протестите од „Мир за Украина“ категорично ги отфрлиле овие обвинувања, карактеризирајќи ги како обиди за заплашување на словачкото население. Критичарите забележале дека раководството на СИС одржувало блиски врски со политичките сојузници на Фицо. Овие протести, центрирани во Братислава, привлекле околу 35.000-40.000 учесници, дополнителни протести привлекле толпа од 15.000 во Кошице, а илјадници во други градови низ земјата, според пребројувањето на организаторите. Демонстрантите го изразиле своето противење преку разни слогани со кои се нагласувал европскиот идентитет на Словачка, вклучувајќи „Словачка не е Русија, Словачка е Европа“ и повици за оставка на Фицо.
„Мир за Украина“ објавила планови за продолжување на демонстрациите, закажувајќи го следниот голем протест за 7 февруари 2025 година. На овој ден, околу 110.000 луѓе присуствувале на вечерните демонстрации во 41 град во Словачка и во уште 13 градови низ Европа. Се проценило дека 42.000-45.000 луѓе биле вклучени во протестите во главниот град Братислава. Набљудувачите забележале дека ова биле најголемите протести во Словачка од 2018 година и, за разлика од претходните напори фокусирани на големите градови, февруарските протести се прошириле во региони кои традиционално биле про-Фицо, а учество било пријавено и во словачките заедници во странство. Во меѓувреме, владата на Фицо тврдела дека организаторите на протестите дејствувале под странско влијание и се обидувале да ја дестабилизираат државата, иако овие тврдења биле широко отфрлени од демонстрантите и групите на граѓанското општество.
Словачката опозиција протестирала на 9 мај, за време на Денот на победата во Русија, против одлуките на Роберт Фицо, пријателски настроени кон Русија.
На 17 ноември, десетици илјади Словаци се собрале да протестираат против политиките на владата на Фицо, што претставувало прва голема мобилизација од претходните демонстрации на 9 мај. Одржани на годишнината од Кадифената револуција, демонстрантите се повикале на наследството на Вацлав Хавел, нагласувајќи го неговиот повик вистината и љубовта да преовладаат над лагите и омразата.
На 16 и 17 декември, многу Словаци протестирале против промените во судскиот систем на земјата, кои сметале дека го загрозиле владеењето на правото и биле во одбрана на суспендираниот закон за дојавувачи и претходните казнени одредби. Најголемата опозициска партија, „Прогресивна Словачка", ги поддржала овие демонстрации.
На 20 декември, унгарското малцинство во Словачка демонстрирало против закон со кој се криминализирала критиката на Бенешките декрети, серија закони изготвени од чехословачката влада во егзил во отсуство на чехословачкиот парламент за време на германската окупација на Чехословачка во Втората светска војна, со кои се прекинале законите на малцинствата како Германците и Унгарците. Унгарскиот премиер Виктор Орбан реагирал двосмислено, додека лидерот на унгарската опозиција, Петер Маѓар, ги критикувал законите и изјавил дека ако го замени Орбан, ќе ги искористи сите дипломатски опции за да го одбрани унгарското малцинство кај северниот сосед на неговата земја.
3 Тврдења за странска вмешаност
3.1 Чешка Република
За време на протестите, словачкиот премиер Роберт Фицо постојано тврдел дека чешките дипломати и чешките медиуми „се мешаат во внатрешните работи на Словачка“. За време на состанокот во Брисел, чешкиот премиер Петр Фиала му рекол на Фицо: „Имам право да коментирам за надворешната политика на Словачка ако таа влијае на чешките интереси. И ако словачкиот премиер патува во Москва за да се сретне со Владимир Путин додека Русија продолжува да убива луѓе секој ден, тогаш тоа не е во интерес на чешкиот народ. Јас не се мешам во внатрешните работи на Словачка, ниту еден од моите колеги не се меша“. Континуираните тврдења на Фицо за чешка вмешаност предизвикале влошување на чешко-словачките односи.
3.2 Украина
Роберт Фицо ја обвинил Украина повеќе пати дека е вмешана во организирањето на протестите против неговата влада. Фицо, исто така, ја обвинил Украина дека е вмешана во сајбер напад против словачка осигурителна компанија.
3.2.1 Наводи за обид за државен удар
На 22 јануари 2025 година, Фицо тврдел дека Украина ја поддржува словачката опозиција во „планирањето државен удар во стилот на Мајдан“. На 30 јануари 2025 година, еден Украинец бил уапсен од словачката полиција и бил обвинет за „подготовка на државен удар во земјата“. На 31 јануари 2025 година, Фицо и Словачката информативна служба ја обвиниле Грузиската легија за вмешаност во наводниот обид за државен удар. На прес-конференција истиот ден, Фицо, исто така, покажал фотографии од командантот на Грузиската легија, Мамука Мамулашвили, на состанок со членови на словачката опозиција, вклучувајќи ја активистката Луција Штаселова, онлајн коментаторот на вести Мартин Милан Шимечка, таткото на лидерот на опозицијата Михал Шимечка. Фицо, исто така, објавил дека на Мамулашвили и 9 други членови на Грузиската легија им е забранет влез во Словачка бидејќи словачката влада наводно ја поврзала единицата со наводниот обид за државен удар.
На 1 февруари 2025 година, Главната дирекција за разузнавање на Украина (HUR) ги негирала тврдењата на Фицо и СИС за наводната вмешаност на Грузиската легија. HUR објавила извештај истиот ден во кој се наведува: „Одбранбената разузнавачка служба на Украина официјално известува дека во нејзината структура нема единица наречена Грузиска национална легија“.
И покрај забраната, Мамулашвили неочекувано влегол во Словачка неколку месеци подоцна, појавувајќи се во Братислава кон крајот на јули. Тој бил снимен и интервјуиран од новинарот Томаш Форо во близина на Владата. Не се случила полициска интервенција бидејќи било потврдено дека не е наведен во Шенгенската база на податоци за забранети лица. Во медиумите Мамулашвили категорично ги негирал обвинувањата за државен удар, нарекувајќи ги „лаги“ и „клевета“ и нагласил дека никогаш не планирал никаква дестабилизирачка активност во Словачка. Новинарите и коментаторите се прашувала дали владата намерно ширела дезинформации или не успеала во своите безбедносни должности.
3.3 Соединети Американски Држави
На 10 февруари 2025 година, Роберт Фицо му честитал на Елон Маск за намерата да го расформира УСАИД. Фицо во објава на Фејсбук изјавил: „Неспорно е дека финансиските средства од УСАИД биле користени во Словачка за политички цели, со цел да се наруши политичкиот систем и да се фаворизираат одредени политички партии“.
4 Последици
4.1 Владина коалиција
4.1.1 Пад на владиното мнозинство
На 24 јануари 2025 година, владината коалиција го изгубила мнозинството во Националниот совет. Двајца пратеници од владејачката партија Хлас-СД, Самуел Мигаљ и Радомир Шалитрош, биле исклучени. Еден ден подоцна, тие издале заедничка изјава заедно со Јан Ференчак и Роман Малатинец, велејќи дека нема да учествуваат во гласањето во парламентот до понатамошно известување. Сепак, на 19 март 2025 година, Мигаљ го прекинал својот судир со владината коалиција и во замена за тоа станал министер за регионален развој. Како резултат на тоа, владината коалиција успеала да го врати своето мнозинство од 79 членови во Националниот совет.
4.1.2 Реконструкција на кабинетот
На 19 февруари 2025 година, Роберт Фицо извршил реконструкција на кабинетот со цел консолидирање на неговата владина коалиција во услови на растечки протести и внатрешна нестабилност. Според договорот, другите два коалициски партнери, „Глас - Социјалдемократија“ и „Словачката национална партија“, отстапиле едно министерство на партијата Смер-СД на Фицо. Овој потег дошол по неколку недели шпекулации за кревкоста на коалицијата, по несогласувањето во редовите на Хлас-СД и постојаниот притисок од демонстрациите против проруската надворешна политика на Фицо. Аналитичарите забележале дека реконструкцијата ја зголемила способноста на Смер да ја води политиката и да издржи надворешни критики, но исто така ризикувала затегнување на односите со своите партнери со тоа што ги намалила нивното влијание во кабинетот.
На 19 март 2025 година, претседателот Петер Пелегрини ја спровел реконструкцијата што му помогнала на премиерот Фицо да изгради повторно мнозинство во Националниот совет, враќајќи го бројот на места во коалицијата на неговиот првичен број и зајакнувајќи ја доминацијата на Смер-СД во кабинетот. Меѓународните медиуми и словачките медиуми го сметале потегот за консолидирање на моќта по неколку недели пребегнувања и внатрешно пазарење, сигнализирајќи ја намерата на владата да продолжи со својата агенда и покрај повеќето демонстрации.
5 Меѓународен прием
Протестите привлекле значително меѓународно внимание, а странските медиуми и политичките аналитичари ги претставиле како дел од поширока борба за демократско уназадување и европско усогласување во Централна и Источна Европа. Медиуми како што се „Фајненшл тајмс“ и регионалните тинк-тенкови ја опишале Словачка како „новото нелиберално дете на блокот“, правејќи споредби помеѓу стилот на владеење на Роберт Фицо и оној на унгарскиот Виктор Орбан, особено во врска со реториката за странско влијание, ограничувањата за невладините организации и предизвиците за судската независност.
Протестите, на кои истакнати биле слогани како „Словачка е Европа“, биле широко прикажани во странство како знак на посветеноста на Словачка кон Европската Унија и НАТО, стоејќи во контраст со попријателски став на владата кон Москва. Демонстрациите во заедниците на словачката дијаспора низ цела Европа, вклучувајќи ги Виена, Прага и Берлин, го зајакнале впечатокот дека движењето одекнува надвор од националните граници и станува симбол на пошироката загриженост за демократската отпорност во рамките на Европската Унија.
6 Кредовата револуција
„Кредовата рволуцијата (Kriedová revolúcia)“, исто така наречена „Ноемвриски бран на креда (Kriedová novembrová vlna)“, било протестно движење на граѓаните што ја зафатило Словачка во ноември 2025 година. Започнало откако 19-годишен ученик, со прекар „Муро“, бил однесен од неговата училница од страна на полицијата на испрашување откако користел креда за да напише антивладини слогани пред неговото училиште во Попрад на 7 ноември 2025 година. Инцидентот се случил кратко пред закажаната официјална посета на Фицо на училиштето. Ученикот бил ослободен без обвинение истиот ден.
Неколку дена подоцна, за време на предавање во друго средно училиште во Попрад, Фицо изјавил дека Европската унија планирала да потроши 140 милијарди евра „за продолжување на војната“ во Украина, што резултирало со реакција од учениците. Како одговор, Фицо рекол „Ако сте такви херои, одете и борете се во Украина“.
Во знак на солидарност со студентите, илјадници знаци и пораки напишани со креда, почнувајќи од „Доста е со Фицо“ до проевропски и проукраински симболи, се појавиле на тротоари, плоштади и пред владини згради во десетици градови низ Словачка.
Протестите го достигнале својот врв на 17 ноември 2025 година, кога десетици илјади луѓе се собирале во Братислава и други градови за да ја одбележат годишнината од Кадифената револуција и да побараат оставка од Фицо. Митинзите биле организирани од опозициски партии и граѓански групи. „Муро“ и опозициските лидери зборувале на митингот во Братислава. Сепак, поради влошувањето на временските услови, „Ноемврискиот бран на креда“ завршил кратко потоа, бидејќи надворешните елементи, поточно дождот и снегот, ги направиле континуираните демонстрации непрактични.