Станко Блоудек

Станко Блоудек ( – ) — словенечки дизајнер на авиони и автомобили, спортист и спортски пронаоѓач, дизајнер, градител и едукатор.
1 Биографија
Станко Блоудек бил роден на 11 февруари 1890 година како син на татко Чех и мајка Словенка во словенечкиот рударски град Идрија. Посетувал училиште во Мост (во денешна Чешка), каде што неговиот татко работел во локалната рударска индустрија. По завршувањето на средното училиште во 1908 година, Блоудек студирал во Прага. Отпрвин студирал на Прашката академија за уметности, но сфатил дека тоа не е негов интерес и се префрлил на технички студии. Тој никогаш не дипломирал на академијата, но сепак бил сметан за инженер.
Блоудек бил ангажиран како пионер на летачката техника. Во 1910 година, додека бил во Прага, го претставил својот прв моноплан наречен „Рацек“ („Гул“). Во следната година следел втор, наречен „Либела“ („Драгонфлај“). Некое време работел заедно со Иго Етрих, изумителот на монопланото летало ''Етрих Таубе''. Пред Првата светска војна, бил вработен во Трутнов, денес во Чешка. Во тој период се заинтересирал за скијањето. По крајот на Првата светска војна, Блоудек се преселил во домот на својата мајка во Љубљана, каде што живеел до својата смрт. Таму продолжил да работи на развојот на леталата и исто така се интересирал за подобрување на автомобилите. Во 1920-тите години, тој и Љубљанскиот аероклуб конструирале уште еден моноплан, наречен „Срака“ („Гавран“), а потоа и двоседно летало, наречено Блоудек XV (познато како Лојзе). Тој ја прекинал работата во 1934 година, кога еден од тест-пилотите на неговиот авион, Јанез Колнар, загинал за време на авио-шоу во Загреб. Во 1930-те години, Блоудек го дизајнирал првиот словенечки автомобил, „Триглав“, кој бил произведен во 1934 година од компанијата „Автомонтажa“, каде што тој бил главен конструктор до Втората светска војна.
Блоудек исто така бил активен спортист. Во 1928 година, тој станал член на олимпискиот тим за Зимските игри во Санкт Мориц како лизгач, но конечно не се натпреварувал на натпреварот. Во 1929 година станал словенечки шампион во фрлање диск, откако го фрлил 29.95 метри. Како инженер, Блоудек се занимавал и со изградба на спортски објекти. Врз основа на неговите планови, џинот Блоудек, скокалницата во Планица, била изграден во 1934 година. Таму првиот скок над 100 метри е постигнат во 1936 година од Австриецот Сеп Бредл. Во тоа време, ова било најголемиот скокачки рид во светот, понекогаш наречен „мајка на сите скокачки ридови“. Друг рид за скијачки скокови врз основа на плановите на Блоудек бил изграден во областа Шишка во Љубљана во 1954 година и постоел до 1976 година. Таму биле организирани меѓународни натпревари за Купот Конгсберг, на кои присуствувале илјадници гледачи. Во Љубљана, тој исто така изгради, а понекогаш и финансирал голем број други објекти: првото модерно фудбалско игралиште, првиот олимписки базен во Југославија (1929), тениски терени, првото лизгалиште во Словенија, и други структури.
Блоудек бил активен и во спортската администрација. Во 1909 година учествувал во основањето на фудбалските клубови Хермес и Илирија. Во 1919 година учествувал во основањето на Југословенскиот олимписки комитет. Тој бил голем пријател со Рудолф Цветко, првиот словенечки олимписки медалист, откако тој му помогнал да ја задржи работата и да го промовира мечувањето во Љубљана. Од 1947 до 1951 година бил претседател на Југословенскиот олимписки комитет. Во 1948 година, Блоудек станал член на Меѓународниот олимписки комитет (МОК). Тој бил единствениот Словенец што дури бил член на МОК. За време на Втората светска војна, тој силно го финансирал Ослободителниот фронт на словенечката нација и поради тоа бил затворен во 1942 и 1945 година. Во 1958 година, тој станал првиот почесен член на Фудбалскиот сојуз на Словенија и следната година го водел реновирањето на стадионот Бежиград. Починал на 26 ноември 1959 година додека пишувал писмо за изградба скокалници на ридови низ Југославија.
2 Комеморација
За да се оддаде почит на неговите достигнувања, биста на Станко Блоудек била изработена од страна на Стојан Батиќ и поставена во Паркот Тиволи во Љубљана во 1969 година. Таа била украдена во 2008 година. На крај, најпрестижната словенечка спортска награда, Наградата Блоудек, е именувана по „таткото на словенечките зимски спортови“.
3 Понатамошно читање
* Марко Малец: ''Станко Блоудек во његова летола'', Љубљана
**