Историја словенобугарска

Историjа словенобугарска (оригинален наслов: Истори́ѧ славѣноболгарскаѧ, ''Историја славјаноболгарскаја''; |История славянобългарска, ''Историја славјаноб'лгарска'') e првата ренесансна работа на бугарската историографија напишана од Паисиј Хилендарски во Хилендарскиот манастир и Зографскиот манастир во периодот 1760 - 1762 година.
Прв препис на делото е од Софрониј Врачански (1765). Оригиналниот ракопис на Паисиј го открил Јордан Иванов во Зографскиот манастир во 1906 година.
1 Содржина
Предисловието (предговорот) на „Историја словенобугарска“ е еден од највпечатливите и најпознатите делови од делото, често цитиран поради неговиот страствен и патриотски тон. Пајсиј го започнува со директен повик до своите читатели – Бугарите – да ја ценат својата историја, јазик и култура. Тој изразува длабоко разочарување од оние Бугари кои го занемаруваат или се срамат од своето потекло, особено под влијание на странските култури (главно грчката, поради доминацијата на грчкото свештенство во црквата под османлиска власт).
Пајсиј остро ги критикува Бугарите кои го презираат својот јазик и се восхитуваат на туѓите култури. Тој пишува: „''О, неразумни јуроде! Зошто се срамиш да се наречеш Бугарин и не читаш и не говориш на својот јазик?''“ Ова е директен повик за будење на националната свест и гордост.
2 Преписи
По завршувањето на книгата, Паисиј продолжил да патува и сам да ја распространува.
За прв зачуван препис се смета преписот од 1765 година, порачан од богатите граѓани на Котел и направен од Софрониј Врачански. Вториот бил направен во 1771 година во Самоков од поп Алекси. За тие преписи се знае дека биле препишувани директно од оригиналот на Паисиj и во негово присуство. Од периодот до краjот на 18 век се познати околу 10 ракописни преписи, а до краjот на 19 век нивниот броj е повеќе од 60.
Следната табела дава преглед на досега познати преписи и преработки вклучувајќи ги датирањата и авторите.
+, Година, Наслов, Автор, Место на потекло, Место на чување
1762, Зографски препис, Пајсиј Хилендарски, Хилендарски манастир, Зографски манастир
1765, Прв препис на Софрониј – Котленски препис, Софрониј Врачански, Котел, Народна библиотека – Софија
1771, Самоковски препис, Алекси Велкович Попович, Самоков, Црковноархеологичен музеј во Софија
1772, Никифоров (Рилски) препис, Монах Никифор (според Самоковскиот препис), Рилски манастир, Архивски оддел на Бугарската академија на науките
најдоцна 1772, Жеравненски (Априловски) препис, ? (предаден во 1838 г. од В. Априлов на Н. Мурзакевич), Жеравна, Котленско, неизвесно – некаде во Русија
1781, Втор препис на Софрониј – Котленски препис, Софрониј Врачански, Котел, Романска академија на науките
1783, Кованлачки препис, поп Стојан, с. Kованлак (Пчелиште), Трновско, Народна библиотека – Софија
1784, Еленски препис (заедно со Стематографијата на Х. Жефаровиќ), Дојно Граматик, Елена, Народна библиотека – Софија
1796, Поппунчова преработка, Поп Пунчо, Мокреш, Ломско, Народна библиотека – Софија
1809, Прв русенски (Пантелејмонов) препис, монах Пантелејмон, Русе, Хилендарски манастир
1809, Преображенски препис, Влад, поп Петков Гладичков од Габрово, Русе, Преображенски манастир
1811, Втори русенски (Лазаров) препис, Никола поп Лазаров, Русе, Народна библиотека – Софија
1825, Рилска преработка, монах Пајсиј, Рилски манастир, Народна библиотека – Софија
поч. на 19 век, Карловечки препис, ?, Сремски Карловци?, Патријаршиска библиотека во Белград
1829, Тошковичев (Калоферски) препис, Тошкович?, Калофер, Училиште „Христо Ботев“ – Калофер
I пол. на 19 век, Попјоанова преработка, Поп Јоан, ?, Народна библиотека – Софија
1831, Прва Харитонова (Втора Змеевска) преработка, монах Харитон, Змеево, Старозагорско, Народна библиотека – Софија
1831, Чирпанска преработка, монах Харитон, Чирпан, Народна библиотека – Софија
1832, Втора Харитонова преработка, монах Харитон, ?, ?
1833, Габровска преработка, ?, Габрово, Народна библиотека – Софија
поч. на 19 век, Пирдопска преработка, даскал Тодор Пирдопски, Пирдоп, Народна библиотека – Софија
1837, Прва старозагорска преработка, ?, Стара Загора, Народен музеј во Стара Загора
1838, Венелиновски препис (според Золовски препис), ? (за Јуриј Венелин), ?, Државна библиотека „В. И. Ленин“ во Москва
ок. 1840, Хилендарска преработка, ?, Хилендарски манастир, Хилендарски манастир
после 1839, Григоровичева преработка, ? (пронајдено од страна на В. И. Григорович), ?, Државна библиотека „В. И. Ленин“ во Москва
1841-1842, Башќојски препис, поп Василиј Манолов, с. Башќој (Кирсово), Бесарабија (донесен од Тулча), Народна библиотека – Софија
1842, Прв трновски препис - Трново, П. Р. Славејков и Хр. Драганов, Трново, Народна библиотека – Софија
1842, Втор трновски препис – Трново, најверојатно П. Р. Славејков и Хр. Драганов, Трново, Народна библиотека – Софија
1842, Свиштовска преработка (според, Васил Станковиќ, Свиштов, наследници на проф. Г. Данаилов во Софија
најверојатно, Ахтаров препис, Стојан Пенев Ахтар, Трново, Архивско одделение на Бугарската академија на науките
1843, Белочерковски (Горнотурченски) препис, учител Драгија (?), с. Бјала Черква, Трновско, Народна библиотека – Софија
1845, Шипковски (Трети Трновски) препис, Тодор Н. Шишков, Трново, Народна библиотека – Софија
пол. на 19 век (можеби 1849 –1850), Софиска преработка (непознато кој и каде), ?, ?, Архивско одделение на Бугарската академија на науките
поч. на 19 век, Чехларовски (Четврти трновски) препис, ? (пронајден од Н. Чехларов), Трново, Народна библиотека – Софија
веројатно пол. на 19 век, Прва Павликијанска преработка (запишана на латиница), католички духовник (?), Пловдив, Народна библиотека – Софија
ок. 1848, Втора Павликијанска преработка (запишана на латиница), Лавренти Ќосестојанов, Пловдив, Народна библиотека – Софија
ок. 1860, Геровски препис, Најден Геров, Пловдив, Бугарски историски архив на Народна библиотека – Софија
1879 или 1880, Оџакова (Пирдопска) преработка, Димитар П. Оџаков, Пирдоп, Народна библиотека – Софија
1882, Втор Бански препис (точен препис на Царственикот на Хр. Павлович), К. Иванов Чулулаин, Банско, во сопственост на Асен Костадинов Икономов во Банско
19 век, Чертков препис, ?, ?, Државен историски музеј во Москва
Вистинска историска вредност "Историjа словенобугарска" добила во првата половина на 19 век и натаму по неjзиното прво преработено печатено издание, направено од Христаки Павлович во Будимпешта во 1844 година со наслов ''Царственик или историjа болгарска''. Царственикот претставува своевидна христоматија што вклучувало и некои делови од "Стематографијата" на Христофор Жефаровиќ, а било користено како учебник по историjа во преродбенските училишта.