Ириј

Ириј — во источнословенската и источнополската митологија, античкото име на рајот и небесното светско дрво e митска земја сместена на топлото море на запад или југозапад од земјата, каде што птиците и змиите зимуваат.
Етимолошката реконструкција на зборот, поткрепена со преживеаните верувања, ни овозможува да го поврземе Ириј со најстарите словенски концепти за другиот свет, сместен под земја или над морето, каде што патеката лежи низ вода, поточно низ вртлог или базен. Реконструкцијата на Ириј како „друг свет“ каде што одат душите на мртвите е тесно поврзана со мотивот на птици и змии што зимуваат таму, кои, според словенските верувања, се вообичаени инкарнации на душите на мртвите.
Б. А. Успенски анализирал обемен етнографски материјал за Ирија и заклучил дека „ирија“ е општа ознака за другиот свет.
1 Етимологија
Првото споменување се наоѓа во „Упатството“ на Владимир Мономах.
Во 14 век, новгородскиот надбискуп Василиј Калика напишал „Писмо... до епископот на Тфера, Теодор, за рајот“, кое е ставено под годината 1347 во Софиската прва, Воскресенска и други хроники. Неговите идеи за земскиот рај и земскиот пекол биле формирани, според А. М. Панченко, под влијание на паганските идеи, според кои на крајот од светот се наоѓа „ирија“, што „обично се подразбира како место каде што змиите и птиците се кријат на есен и од каде што излегуваат напролет“.
Идејата дека до Ириј се стигнува преку вода, базен или вртлог се смета за архаична. Според верзијата што ја изнел Безлеј Франце и ја поддржал О. Н. Трубачов, зборот ''вириј'' датира од праиндоевропскиот јазик ''*uir'' — „резервоар, море“, што е потврдено со бројни хидроними како што се ''Вирја, Вирец'', зборот ''вир'' - „вртлог“ итн. Сепак, Макс Вазмер ја отфрлил поврзаноста на зборот со вода, зборот ''вир'' се проследил до различна етимологија, исто така, Владимир Дал не спомнал ниту едно значење поврзано со водата.
Владимир Дал го навел значењето на зборот ''градина'', сродниот збор ''вирец'' — „цветна леа, цветна градина, расадник“, и предложил етимологија од грчкиот ''ир, в-ир'' — „пролет, топла земја“. Васмер , согласувајќи се со оригиналниот збор ''ир'', го отфрлил грчкото потекло на зборот, наклонувајќи се кон потеклото од Иран. ''*airуā-'' — „аријска земја“ (сп. осетиски „ir, iran“ — „осетиски, осетиски“). Дал, исто така, забележал дека зборовите ''вирит, вирожит'' — „лекување, вештерство“, слични по значење и звук, се поврзани со „ворожит“, кој „несомнено потекнува од ''вражит, враг, врагови''“.
2 Зимски места за птици и змии
Истото име го добива и светското дрво на рајот, на чиј врв живеат птиците и душите на мртвите. П. П. Червински ја нарекува Ирија ''рај, рајска градина, небесна шумичка, задгробен живот'' - место на небото или под земја каде што одат и живеат душите на починатите предци, каде што се пресуваат птиците и каде што змиите лазат.
Украинците прават разлика помеѓу Иријата на птиците и Иријата на змиите. Иријата на птиците се наоѓа зад планините, на водите, зад шумите, додека Иријата на змиите е под земја и е голема дупка во шумата каде што змиите се собираат за зимата. Патот на змиите до Иријата може да лежи низ дрвја (кои ги поврзуваат двата света). Птиците и змиите патуваат до Иријата на празникот Воздвижение на Крстот (14 септември) и се враќаат на денот на Четириесетте маченици или 26 март.
Според популарното верување, кукавицата лета таму прва (бидејќи ги држи клучевите), а штркот последен. Понекогаш, самите птици преселници или змиите што хибернираат се нарекуваат виреи, иреи или вирои. Ова е поврзано со идејата дека душите на мртвите се инкарнираат во птици или змии.
Според друга легенда, клучевите од Ирија првично ги чувала црна врана, но таа ги налутила боговите, па тие ги предале клучевите на една чучурлига, првата птица што се појавувала напролет. Идејата за Ирија е поврзана со магични обреди што вклучуваат закопување на крилото на птицата на почетокот на есента.
На белоруски јазик и украинскиот јазик постојат и изрази за именување на птиците преселници кои не се користат во други контексти.