Еспадрили

Еспадрили — вид лесни летни обувки, чиј горен дел најчесто е направен од платно, а ѓонот од јаже. Во пишаните извори, оваа обувка (каталонски: ''espardenya'') била спомната за прв пат во 1322 година, но се верува дека се многу постари. Традиционално, еспадрилите биле обувки на најсиромашните слоеви од населението, потоа летни женски обувки во Средоземјето, сè до 70-тите кога модниот дизајнер Ив Сен Лоран ги донесе на модната сцена како летни обувки, и за мажи и за жени.
1 Етимологија
Поимот ''еспадрила'' потекнува од каталонскиот збор espardenya (''espardenya''), кој асоцира на тревата еспарто што се користи за изработка на ѓоновите на овие традиционални обувки. Тревата еспарто е вообичаено име за растителните видови од семејството треви (|Poaceae) - ''Stipa tenacissima'' и ''Lygeum spartum'', кои природно растат во Северна Африка, Јужна Шпанија, Сицилија и Сардинија. Текстилните влакна се направени од нивните листови, кои со векови се користат за правење јаже, обувки, корпи, душеци и други издржливи предмети, а исто така и за производство на хартија. Еспарто влакната се исклучително силни и флексибилни и затоа погодни за изработка на ѓоновите на овие лесни и практични обувки.
2 Историја
Обувките направени од јаже се познати илјадници години. Постојат различни мислења за тоа од каде потекнува. Некои извори тврдат дека потекнуваат од Шпанија или Франција, додека според други постоеле во Стариот Египет. Во пишани извори првпат се споменуваат во 1322 година, но се знае дека биле дел од униформата што во текот на 13 век ја носела пешадијата на кралот на Арагон на француско-шпанската граница.
Еспадрилите, како обувки за чие производство се користи јаже, потекнуваат од Пиринеите. Тие претставуваа совршени обувки за топлата клима таму и активниот начин на живот на жителите. Изобилството на материјали за нивна изработка ги направило обувките достапни за сите слоеви на населението. Дури и најсиромашните можеле да си ги дозволат, а секој имал барем два пара – еден црн за работа и еден бел, резервиран за недели и свечености. Токму затоа на нив се гледало како на работнички чевли, а до 19 век останале главни работни обувки на земјоделците. Во почетокот ги носеле мажите и жените во земјоделските заедници во тие краишта. Биле изработени како едноставни и функционални обувки, евтини за правење и лесни за носење - јажето и платното биле многу поевтини материјали од кожата. Подоцна тие станале традиционални обувки на свештениците и рударите, а традицијата е зачувана до ден-денес благодарение на играорците во традиционалниот каталонски танц сардана.
Се произведувале во пиринејскиот дел на Баскија (Северна Шпанија) и во Каталонија, најмногу во градот Молеон-Лишар (|Mauléon-Licharre) кој се наоѓа во Атлантските Пиринеи во југозападниот дел на Франција, од каде што биле пренесени низ Европа. Во текот на 15 век, шпанските колонизатори однеле еспадрили во Америка. Оваа евтина обувка, погодна за носење во топла клима, особено популарна станала во Јужна Америка и меѓу посиромашните слоеви на населението. До 1850 година во Буенос Аирес имало повеќе од 50 семејства кои рачно правеле еспадрили како основен извор на приход.
Во првата половина на 20 век, еспадрилите станале популарни меѓу уметничката елита. Во Марсеј во 30-тите, познатата француска писателка и филозофка Симон де Бовоар шетала во потрага по вдахновение облечена во „стар фустан и еспадрили“. Отприлика во исто време, Коко Шанел шетала по француската ривиера во еспадрили вдахновени од морнарскиот стил, додека во Шпанија надреалистот Салвадор Дали правел свои еспадрили, што станало дел од неговиот препознатлив изглед.
До 1940-тите веќе се појавиле на неколку насловни страници на „Вог“, а трендот стигнал и до Холивуд. За ова се заслужни водечките филмски диви кои често ги носеле пред камерите. Познато е дека Рита Хејворт во филмот „Дамата од Шангај“ од 1947 година носела бел пар еспадрили во 1948 година, додека Лорен Бекол носела во филмот на Џон Хјустон од 1948 година „Кеј Ларго“. После тоа, секој сакал да има еспадрили.
Еспадрилите на модната сцена стапиле во раните 70-ти, претставени од модниот дизајнер Ив Сен Лоран. Презентирал и женски и машки модели, а за жени во 1976 година креирал еспадрили со висока потпетица. Ги создал во соработка со познатите каталонски производители на еспадрили, семејството Кастанјер (|Castañer) што ја запознал на саем во Париз во 1970 година. Кастанјер е семејна фабрика за каталонски еспадрили, основана во 1927 година, која била задолжена за снабдување со чевли на републиканските војници за време на Шпанската граѓанска војна. Подоцна произведувале луксузни еспадрили за многу модни дизајнери.
Поради нивната издржлива потпетица и боемски изглед, одлично се вклопуваат во модните трендови од тоа време. Еспадрилите со висока потпетица сè уште се популарни летни обувки, украсени и стилизирани на различни начини. Нивната популарност се зголемила и кај мажите, особено во Соединетите Американски Држави, кога во 80-тите актерот Дон Џонсон ги носел во тогаш популарната ТВ серија „Пороците на Мајами“. Сепак, изворната платнена еспадрила го издржала тестот на времето и останува популарна и практична обувка до ден-денес. Во споредба со изворната ''Espardenja,'' малку е променета.
2.1 Еспадрилите како симбол на националниот идентитет и слободарски дух
Повеќе од сиромашните слоеви на општеството, еспадрилите дефинирале цели региони и засекогаш ќе бидат поврзани со Баскија и Каталонија. Поимот за регион во Европа станал политизиран на почетокот на 19 век. Како што националните држави почнале да се образуваат, социјалните и политичките елити почнале да ги потиснуваат националистичките идеали, обично заради личен интерес, а набрзо следело широко распространето потиснување на регионалниот идентитет. Како одговор, се појавиле милитантни баскиски и каталонски движења. Додека борбата за каталонска независност започнала со републиканска, антиројалистичка порака, баскиските борци се потпирале на конзервативни, националистички идеи. И покрај нивните идеолошки разлики, нивниот избор на обувки бил ист. Во Шпанската граѓанска војна, каталонските војници марширале против фашистичката армија во работнички обувки - еспадрили. Иако брзо се трошеле, што значело честа замена, еспадрилите сепак биле поевтини од војничките чизми.
Кога републиканците ја загубиле војната и фашистите дошле на власт, баскискиот и каталонскиот идентитет бил брутално потиснат. Генералот Франциско Франко посебно ги целел Баскијците, почнувајќи од бомбардирањето и уништувањето на баскискиот град Герника за време на војната, а завршувајќи со забраната на баскискиот јазик кога тој станал шеф на државата во 1939 година. Идентитетите кои се разликувале од нормативниот шпански што го промовирал Франко се сметале за закана. Во ова раздобје регионалните сепаратистички лидери и многу други Шпанци биле принудени да ја напуштат земјата.
Низ дијаспората, еспадрилите се рашириле низ светот, појавувајќи се на нозете на многу познати личности од светот, меѓу кои и американскиот претседател Џон Ф. Кенеди. Во француско-белгиското младинско списание „Спиру“, ги носел стрип-јунакот ''Гастон Лагаф'' како симбол на еманципаторскиот дух на младинскиот бунт во мај 1968 година. Каталонските уметници Пабло Пикасо и Салвадор Дали често биле фотографирани облечени во еспадрили, што придонело за популаризација на оваа обувка меѓу модерните боеми.
Со смртта на Франко во 1977 година, исчезнала и воената диктатура во Шпанија. Две години подоцна, Каталонија и Баскија станале автономни региони. Еспадрилите и понатму ги претставуваат двата регионални идентитети. Според Ерик Реми, француско-каталонски социолог чија специјалност е културата на консумеризмот, регионалните култури во Западна Европа се помалку политички отколку што биле порано. Онаму каде што каталонската култура некогаш го дефинирала начинот на живот во традиционалното, прединдустриско општество, сега е модифицирана на многу начини и служи како естетика, дури и меѓу самите Каталонци, и на тој начин еспадрилите се преобразиле од практични и евтини обувки во симбол на престиж.
3 Изработка
Традиционалните каталонски еспадрили имале ѓон направен од тревата еспарто. Горниот дел бил изработен од платно, поточно две парчиња платно - дел за прстите и дел за петицата, кои се посебно пришиени за ѓонот. За да ги задржат обувките цврсто на ногата, биле додадени врвци, кои се врзувале околу глуждовите.
Иако важеле за евтини обувки, нивното производство сепак барало вештина и различни занаетчиии кои изработувале различни делови. Двете најважни работи биле изработката на ѓонот и горниот дел од платното. Работниците кои ги произведувале ѓоновите биле познати како „елпаргатерос“. Прицврстувањето на платното најчесто го правеле шивачки. За изработка на ѓонот се користеле влакна направени од трева еспарто, кои биле усучени во јаже. Едниот крај на ова јаже е прикачен на дрвен калап кој се врти, виткајќи го во цврста платформа. Вака намотаната платформа се става во топол челичен калап за да се постигне саканата густина и облик сообразен на стапалото. Добиениот ѓон на крајот се прошивал за да го задржи својот облик. Две парчиња платно за горниот дел биле пришиени на посебно парче усучено еспарто, кое потоа се прицврстувало на ѓонот.
На почетокот на 20 век, еспадрилите, како лесни и евтини обувки, станале многу популарни меѓу рударите, но влажноста на рударските јами била голем проблем за ѓоновите од природни влакна. Се јавила потреба од водоотпорна зајакнување, па првично ѓоновите биле обложувани со катран, а подоцна биле заливани со гума.
Постојат јасни разлики помеѓу традиционалните и модерните еспадрили. Не само по стилот, туку и по користените материјали. Денес, ѓоновите се изработуваат од различни видови природни влакна, а не исклучиво од тревата еспарто. Најчесто се користат јута и коноп. Модерната верзија на еспадрилата често има гумен надворешен ѓон под ѓонот од јута за да го зајакне и да го направи поиздржлив. Горниот дел обично е рачно зашиен за ѓонот, иако има и посебни машини за вакво шиење.
Еспадрилите сè уште се произведуваат во Јужна Европа, особено во Шпанија, но има многу помалку специјализирани фабрики отколку што имало порано. Меѓутоа, многу еспадрили сега се произведуваат во Азија, главно во Индија и Бангладеш. Бангладеш е еден од најголемите светски производители на јута. Се тврди дека околу 90 отсто од вкупното светско производство на комплетни еспадрили, како и ѓонови од јута, потекнува од оваа земја. Голем број производители на обувки во Франција, Италија и Шпанија увезуваат јутени ѓонови од Бангладеш за производството на еспадрили. Целосни еспадрили користејќи бангладешка јута се склопуваат и во Аргентина, Боливија, Чиле, Колумбија, Парагвај и Венецуела.
4 Модерни еспадрили
Додека во минатото еспадрилите ги носеле и мажи и жени, модерните стилови најчесто се наменети за жени. Денес има голем број на различни модели. Покрај оние кои најмногу наликуваат на традиционалните, со рамен ѓон, се прават и модели со врвки, како класични чевли, со врвки кои се врзуваат околу глуждовите, а понекогаш и со лепенка. Се разбира, женските еспадрили со високи потпетици кои во далечната 1976 година ги креирал Ив Сен Лоран сè уште се популарни. Еспадрилите се изработуваат како сандали, влечки или целосно затворени чевли, а изборот на материјали и бои за горниот дел е впечатливо широк. Покрај платно, сега се користат кожа, тантела и други материјали, во пастелни или светли бои, со цветни дезени, а често се украсени со разни детали, накит и слично.
Со зголемувањето на популарноста и потрагата по поефикасно производство, се создал нов вид - „лажна“ еспадрила. Тие изгледаат како традиционални, но наместо јаже зајакнато со гума, ѓонот им е направен на ист начин како и патиките, а јутеното јаже е прикачено на страните за да личи на вистински еспадрили.
4.1 Здравствен и еколошки аспект
Најважниот дел од еспадрилата, ѓонот од јаже, е направен од јута. Покрај ниската топлинска спроводливост, ова предено има силни изолациски и антистатички својства, што им дава на нозете чувство на удобност и свежина.
Покрај тоа, јутеното јаже е со органско потекло и може да се рециклира што го прави еколошки прифатливо. Како обувки направени главно само од природни материјали од растителна основа, еспадрилите се поеколошки од апостолките, кожните сандали или патиките.