Персеј (соѕвездие)

Персеј — соѕвездие кое се наоѓа на северната полутопка, именувано по грчкиот митолошки херој Персеј. Тоа е едно од 48-те древни соѕвездија наведени од астрономот од II век Птоломеј, и меѓу 88-те современи соѕвездија дефинирани од Меѓународниот астрономски сојуз (МАС). Се наоѓа во близина на неколку други соѕвездија именувани по античките грчки легенди околу Персеј, вклучувајќи ја Андромеда на запад и Касиопеја на север. Персеј исто така се граничи со Овен и Бик на југ, Кочијаш на исток, Жирафа на север и Триаголник на запад. Некои ѕвездени карти во текот на почетокот на 19 век, исто така, го прикажувале Персеј како ја држи бестелесната глава на Медуза, чиј астеризам бил заедно именуван како ''Perseus et Caput Medusae''; сепак, ова никогаш не станало популарна употреба.
Галактичката рамнина на Млечниот Пат поминува низ Персеј, чија најсветла ѕвезда е жолтобелиот суперџин Алфа Персеј (исто така наречен Мирфак), која сјае со светлинска величина од 1,79. Таа и многу од околните ѕвезди се членови на расеаното јато познато како Јатото Алфа Персеј. Најпознатата ѕвезда, сепак, е Алгол (Бета Персеј), поврзана со застрашувачки легенди поради нејзината варијабилност, што е забележлива со голо око. Наместо да биде суштински променлива ѕвезда, таа е двојна затемнувачка ѕвезда. Други значајни ѕвездени системи во Персеј се X Персеј, двоен систем кој содржи неутронска ѕвезда и GK Персеј, нова која достигнала величина од 0,2 во 1901 година. Двојното јато, кое се состои од две отворени јата сосема блиску едно до друго на небото, им биле познати на старите Кинези. Соѕвездието го дава своето име на јатото Персеј (Абел 426), масивно галактичко јато кое се наоѓа на 250 милиони светлосни години од Земјата. Тоа е домаќин на зрачењето на годишниот метеорски дожд Персеиди — еден од најистакнатите метеорски дождови на небото.
1 Историја и митологија
Во грчката митологија, Персеј бил син на Данаја, кој бил испратен од кралот Полидект да ја донесе главата на Медуза Горгона - чиј изглед ги терал сите што ќе ја погледнале да се претворат во камен. Персеј ја убил Медуза во сон, а од нејзиното тело се појавиле Пегаз и Хрисаор. Персеј продолжил во царството на Кефеј, чија ќерка Андромеда требало да биде жртвувана на морското чудовиште Кит.
Персеј ја спасил Андромеда од чудовиштето убивајќи го со својот меч. Тој ги претворил Полидект и неговите следбеници во камен со главата на Медуза и го назначил Диктис за крал. Персеј и Андромеда се венчале и добиле шест деца. На небото, Персеј се наоѓа во близина на соѕвездијата Андромеда, Кефеј, Касиопеја (мајката на Андромеда), Кит и Пегаз.
Во Неоасирска Вавилонија (911–605 п.н.е.), соѕвездието Персеј било познато како соѕвездие ''Старец'' (SU.GI), потоа поврзано со Исток во MUL.APIN, астрономски текст од VII век.
1.1 Во незападната астрономија
Четири кинески соѕвездија се содржани во областа на небото која е идентификувана со Персеј на Запад. ''Тианчуан'' (天船), Небесниот Брод, бил третиот паранателон (ѕвезда или соѕвездие која изгрева истовремено со друга ѕвезда или објект ) од третата куќа на Белиот тигар на Западот, што ги претставува чамците кои Кинезите биле потсетени дека треба да ги градат во случај на катастрофална сезона на поплави. Вклучувајќи ѕвезди од северниот дел на соѕвездието, ги содржело ѕвездите Ми, Делта, Пси, Алфа, Гама и Ета Персеј.''Jīshuǐ'' (積水), Надојдените води, бил четвртиот паранателон на гореспоменатата куќа, што го претставува потенцијалот за невообичаено високи поплави во текот на крајот на август и почетокот на септември на почетокот на сезоната на поплави. Во него се наоѓала Ламбда и веројатно Ми Персеј.''Далинг'' (大陵), Големиот Ров, бил петтиот паранателон на таа куќа, што ги претставувало рововите каде што биле погребани криминалците масовно погубени во август. Формирана е од Капа, Омега, Ро, 24, 17 и 15 Персеј. Купот трупови пред нивното погребување бил претставен од ''Џиши'' (積屍, Пи Персеј), шестиот паранателон на куќата. Двојното јато, h и Хи Персеј, имале посебно значење во кинеската астрономија.
Во Полинезија, Персеј не било вообичаено идентификувано како посебно соѕвездие; единствените луѓе што го именувале биле оние од Друштвените Острови, кои го нарекле ''Фа-ити'', што значи „Мала долина“. Алгол можеби бил именуван ''како Матохи'' од народот Маори, но доказите за оваа идентификација се оспорени. ''Матохи'' повремено доаѓала во судир со ''Тангароа-вакапау'' за тоа кој од нив треба да се појави на небото, а исходот влијаел на плимата и осеката. Се совпаѓа со маорскиот опис на синобела ѕвезда во близина на Алдебаран, но не исчезнува како што би покажал митот.
2 Карактеристики
Персеј се граничи со Овен и Бик на југ, Кочијаш на исток, Жирафа и Касиопеја на север и Андромеда и Триаголник на запад. Покривајќи 615 квадратни степени, се рангира на дваесет и четвртото место од 88-те соѕвездија по големина. Се појавува видно на северното небо за време на пролетта на северната полутопка. Нејзиниот главен астеризам се состои од 19 ѕвезди. Границите на соѕвездието, поставени од белгискиот астроном Ежен Делпорт во 1930 година, се дефинирани со 26-страничен многуаголник. Во екваторијалниот координатен систем, координатите на десната асцензија на овие граници се наоѓаат помеѓу и , додека координатите на деклинација се помеѓу и . Меѓународниот астрономски сојуз (МАС) ја усвоил кратенката со три букви „Per“ за соѕвездието во 1922 година.
3 Особини
3.1 Ѕвезди
Алгол (од арапски رأس الغول ''Ra's al-Ghul'', што значи ''Глава на демонот''), исто така позната по бајеровата ознака Бета Персеј, е најпознатата ѕвезда во Персеј. Претставувајќи ја главата на Горгона Медуза во грчката митологија, таа била наречена Хор во египетската митологија и ''Рош ха Сатана'' („Главата на Сатаната“) на хебрејски. Се наоѓа на 92,8 светлосни години од Земјата и варира во привидна величина од минимум 3,5 до максимум 2,3 во период од 2867 дена. Ѕвездениот систем е прототип на група двојни ѕвезди кои се затемнуваат и се од типот на алголски променливи ѕвезди, иако има трет член што го сочинува она што всушност е троен ѕвезден систем. Најсветлата компонента е синобела ѕвезда од главната низа од спектрален тип B8V, која е 3,5 пати помасивна и 180 пати посветла од Сонцето. Секундарната компонента е портокалов подџин, ѕвезда од типот K0IV која почнала да се лади и да се шири до 3,5 пати од полупречникот на Сонцето, и има 4,5 пати поголема сјајност и 80% од нејзината маса. Овие две се разделени со само 0,05 астрономски единици (АЕ) — пет проценти од растојанието помеѓу Земјата и Сонцето; главното намалување на сјајноста се појавува кога поголемата и послаба придружничка ќе помине пред потоплата посветла примарна ѕвезда. Терциерната компонента е ѕвезда од главната низа од типот A7, која се наоѓа во просек 2,69 АЕ од другите две ѕвезди. AG Пегаз е уште една променлива ѕвезда во Персеј, чија примарна компонента е ѕвезда од главната низа од B-тип со привидна светлинска величина од 6,69. Фи Персеј е двојна ѕвезда, иако двете компоненти не се затемнуваат една со друга. Примарната ѕвезда е Be-ѕвезда од спектрален тип B0.5, веројатно џиновска ѕвезда, а секундарниот придружник е веројатно ѕвезден остаток. Секундарната има сличен спектрален тип на подџуџиња од О-тип.
Со историското име Мирфак (арапски за ''лакт'') или Алгениб, Алфа Персеј е најсветлата ѕвезда на ова соѕвездие со привидна светлинска величина од 1,79. Суперџин од спектрален тип F5Ib кој се наоѓа на околу 590 светлосни години од Земјата, Мирфак има 5.000 пати поголема сјајност и 42 пати е поголем од сончевиот пречник. Тоа е најсветлиот член на јатото Алфа Персеј (познато и како ''Мелота 20'' и ''Колиндер 39''), кое е расеано јато кое содржи многу сјајни ѕвезди. Соседните светли ѕвезди ги вклучуваат Делта Переј која е Be-ѕвезда (величина3,0), Пси Персеј (4,3), и 48 Персеј (4,0); променливата ѕвезда од типот Бета Кефеј, Ипсилон Персеј (2.9); и ѕвездите 29 Персеј (5.2), 30 Персеј (5.5), 31 Персеј (5.0), и 34 Персеј (4.7). Со величина од 4,05, блиската Јота Персеј се смета за член на групата, но всушност се наоѓа на само 34 светлосни години оддалеченост. Оваа ѕвезда е многу слична на Сонцето, сјае со 2,2 пати поголема сјајност. Тоа е жолта ѕвезда од главната низа од спектрален тип G0V. Опсежните пребарувања не успеале да најдат докази дека има планетарен систем.
Зета Персеј е третата најсветла ѕвезда во соѕвездието со светлинска величина 2,86. На околу 750 светлосни години од Земјата, тој е синобел суперџин 26–27 пати поголем од полупречникот на Сонцето и 47.000 пати поголема од неговата сјајност. Таа е најсветлата ѕвезда (како што се гледа од Земјата) од подвижната група на светли синобели џинови и суперџинови ѕвезди, Здружението Персеј OB2 или Здружението Зета Персеј. Зета е троен ѕвезден систем, со придружна ѕвезда од синобела главна низа од спектрален тип B8 и привидна светлинска величина 9,16 околу 3.900 АЕ оддалечена од примарната, и бела ѕвезда од главната низа со светлинска величина 9,90 и спектрален тип A2, на околу 50.000 АЕ. X Персеј е двоен систем во оваа здружение; едната компонента е жешка, светла ѕвезда, а другата е неутронска ѕвезда. Со привидна величина од 6,72, премногу е слаба за да се види со голо око дури и во совршено темни услови. Системот е извор на Х-зраци и се смета дека примарната ѕвезда трпи значителна загуба на маса. Некогаш се сметало дека е член на Здружението Персеј OB2, Омикрон Персеј (Атик ) е повеќекратен ѕвезден систем со комбинирана привидна величина од 3,85. Составен е од две синобели ѕвезди - џин од спектрална класа B1.5 и ѕвезда од главната низа В3 - кои орбитираат една околу друга на секои 4,5 дена и се искривуваат во јајници поради нивната мала одвоеност. Системот има трета ѕвезда за која малку се знае. На проценето растојание од 1.475 светлосни години од Земјата, сега се смета дека системот се наоѓа на премногу далеку од средината на групата Зета Персеј за да му припаѓа.
GRO J0422+32 (V518 Персеј) е уште еден двоен сив систем. Една од компонентите е црвено џуџеста ѕвезда од спектрален тип M4.5V, која орбитира околу мистериозен густ и тежок објект - веројатно црна дупка - на секои 5,1 часа. Системот е нова која испушта рендгенски зраци, што значи дека доживува периодични испади во опсегот на Х-зраци од електромагнетниот спектар. Доколку системот навистина содржи црна дупка, таа би била најмалата снимена досега. Понатамошната анализа во 2012 година пресметала маса од 2,1 сончеви маси, што покренува прашања за тоа што всушност е телото бидејќи се смета дека е премногу мало за да биде црна дупка.
GK Персеј, позната и како Нова Персеј 1901 година, е светла нова која се појавила на половина пат помеѓу Алгол и Делта Персеј. Откриена на 21 февруари 1901 година од шкотскиот аматерски астроном Томас Дејвид Андерсон, го достигнала врвот со светлинска величина од 0,2 - речиси исто толку светла како Капела и Вега. Избледела до величина од 13 околу 30 години по нејзината врвна осветленост. Кси Персеј, традиционално познат како Менхиб, син џин од спектрален тип O7III, е една од најжешките светли ѕвезди на небото, со површинска температура од 37.500 К. Таа е една од помасивните ѕвезди, и се наоѓа помеѓу 26 и 32 сончеви маси, и е 330.000 пати посјајана од Сонцето.
Наречена Горгона Тертија, Ро Персеј се разликува по осветленост како Алгол, но е ѕвезда што пулсира, а не затемнува. Во напредна фаза на ѕвездениот развој, тоа е црвен џин кој се проширил по втор пат и има полупречник околу 150 пати поголем од оној на Сонцето. Нејзиниот хелиум е споен во потешки елементи, а нејзиното јадро е составено од јаглерод и кислород. Тоа е полуправилна променлива ѕвезда од типот Ми Кефеј, чија привидна величина варира помеѓу 3,3 и 4,0 со периоди од 50, 120 и 250 дена. Двојното јато содржи три уште поголеми ѕвезди, секоја од над 700 сончеви полупречници: S, RS и SU Персеј се сите полуправилни пулсирачки суперџинови од типот М. Ѕвездите не се видливи со голо око; SU Персеј, најсветлата од трите, има привидна величина од 7,9 и затоа е видлива преку двоглед. AX Персеј е уште една двојна ѕвезда, примарната компонента е црвен џин во напредната фаза на ѕвездениот развој, која пренесува материјал на остаточен диск околу помала ѕвезда. Ѕвездениот систем е еден од ретките симбиотски двојни системи кои затемнуваат, но е невообичаен бидејќи секундарната ѕвезда не е бело џуџе, туку ѕвезда од типот А. DY Персеј е променлива ѕвезда која е прототип на променливите DY Персеј, кои се богати со јаглеродни променливи ѕвезди од типот Северна Круна кои ја покажуваат варијабилноста на асимптотичните џиновски гранки ѕвезди. Самата DY Персеј е јаглеродна ѕвезда која е премногу слаба за да може да се види преку двоглед, со привидна светлинска величина од 10,6.
Било откриено дека седум ѕвезди во Персеј имаат планетарни системи. V718 Персеј е ѕвезда во младото отворено јато IC 348 кое се смета дека периодично е затемнувано од џиновска планета на секои 4,7 години. Заклучено е дека ова е тело со максимална маса од 6 пати поголема од онаа на Јупитер и орбитален полупречник од 3,3 АЕ.
3.2 Длабоконебесни тела
Галактичката рамнина на Млечниот Пат минува низ Персеј, но е многу помалку очигледна отколку на друго место на небото, бидејќи е претежно скриена со молекуларни облаци. Персеевиот Крак е спирален крак на галаксијата Млечен Пат и се протега низ небото од соѕвездието Касиопеја преку Персеј и Кочијаш до Близнаци и Еднорог. Овој сегмент е кон работ на галаксијата.
Во Персеевиот Крак лежат две отворени кластери (NGC 869 и NGC 884) познати како Двојно јато. Понекогаш познати како h и Хи (χ) Персеј, соодветно, тие се лесно видливи преку двогледи и мали телескопи. И двете се наоѓаат на повеќе од 7.000 светлосни години од Земјата и се оддалечени неколку стотици светлосни години. Двете јата се со приближна големина од 4 и 0,5 степени во пречник. Двете се јата од Трамплерови јата од класа I 3 r, иако NGC 869 е Шаплејова класа f и NGC 884 е јато од Шаплејова класа e. Овие класификации укажуваат дека и двете се доста богати (густи); NGC 869 е побогато од парот. Групите се разликуваат од расеаното ѕвездено поле и се јасно концентрирани во нивните средишта. Ѕвездите кои го сочинуваат, броејќи над 100 во секое јато, имаат широк опсег на светлина.
М34 е расеано јато кое се појавува со светлинска величина 5,5, и е приближно 1.500 светлосни години од Земјата. Содржи околу 100 ѕвезди расфрлани на видно поле поголемо од она на полната месечина. М34 може да се реши со добар вид, но најдобро се гледа со помош на телескоп при мали зголемувања. IC 348 е малку младо расеано јато кое сè уште се наоѓа во маглината од која се формирале нејзините ѕвезди. Се наоѓа на околу 1.027 светлосни години од Земјата, и е старо околу 2 милиони години и содржи многу ѕвезди со околуѕвездени дискови. Многу кафеави џуџиња се откриени во ова јато поради неговата старост; бидејќи кафеавите џуџиња се ладат како што стареат, полесно е да се најдат во помлади јата.
Во Персеј има многу маглини. М76 е планетарна маглина, наречена и Мала теговита маглина. Се смета дека има две лачни минути по една лак минута и има привидна сјајнот од светлинска величина 10,1. NGC 1499, позната и како Калифорниска маглина, е оддавна маглина која била откриена во 1884–85 година од американскиот астроном Едвард Е. Барнард. Многу е тешко да се набљудува визуелно бидејќи неговата мала осветленост на површината ја прави да изгледа потемна од повеќето други оддавни маглини. NGC 1333 е отсјајна маглина и подрачје за формирање ѕвезди. Персеј исто така содржи џиновски молекуларен облак, наречен Персеев молекуларен облак; му припаѓа на Орионовиот Крак и е познат по неговата ниска стапка на ѕвездообразба во споредба со слични облаци.
Персеј содржи некои значајни галаксии. NGC 1023 е пречкеста спирална галаксија со светлинска величина 10,35, околу 30 милиони светлосни години (9.2 милиони парсеци) од Земјата. Таа е главниот член на групата галаксии NGC 1023 и веројатно е во заемен однос со друга галаксија. NGC 1260 е или леќеста или цврсто намотана спирална галаксија околу 76.7 милиони светлосни години (23.5 милиони парсеци) од Земјата. Била домаќин на галаксијата на суперновата SN 2006gy, една од најсветлите снимени досега. Таа е член на Персеевото јато (Абел 426), масивно галактичко јато кое се наоѓа на 76.7 милиони светлосни години (23.5 милиони парсеци). Со црвено поместување од 0,0179, Абел 426 е најблиското големо јато до Земјата. NGC 1275, компонента на јатото, е Сејфертова галаксија која содржи активно јадро кое произведува млазови од материјал, опкружувајќи ја галаксијата со масивни меурчиња. Овие меури создаваат звучни бранови кои патуваат низ јатото Персеј. Оваа галаксија е cD галаксија која претрпела многу галактички спојувања во текот на своето постоење, како што е потврдено од „системот со голема брзина“ — остатоците од помала галаксија — што ја опкружува. Нејзиното активно јадро е силен извор на радио бранови. 3C 31 е активна галаксија и радио извор во Персеј на 237 милиони светлосни години од Земјата (црвено поместување од 0,0173). Нејзините млазови, предизвикани од супермасивната црна дупка во нејзиното средиште, се протегаат неколку милиони светлосни години во спротивни насоки, што ги прави едни од најголемите објекти во вселената.
3.3 Метеорски дождови
Персеидите се истакнат годишен метеорски дожд кој се смета дека зрачат од Персеј од средината на јули, достигнувајќи врв на активност помеѓу 9 и 14 август секоја година. Поврзани со кометата Свифт-Татл, тие биле набљудувани околу 2.000 години. Септемвриските ипсилони персеиди, откриени во 2012 година, се метеорски дожд со непознато родителско тело во Ортовиот Облак.
4 Цитати
*****