Поплави во Југоисточна Европа во 2014

Помеѓу 13 и 18 мај 2014 година, циклонот со низок притисок именуван ''Тамара'' и ''Ивет'' зафатил голема област на Југоисточна и Средна Европа, предизвикувајќи поплави и лизгање на земјиштето. Најголеми штети претрпеа Србија и Босна и Херцеговина, бидејќи дождот бил најсилен во последните 120 години регистрирани временски мерења. До 20 мај, најмалку 62 лица загинале како резултат на поплавите, а стотици илјади биле принудени да ги напуштат своите домови. Најмногу жртви се градовите Обреновац во Србија и Добој во Босна и Херцеговина, откако биле поплавени од неколку метри високи води од блиските реки.
Поплавите предизвикаа над 2.000 лизгања на земјиште низ Југоисточна Европа, ширејќи штета низ многу градови и села. Дождовите активираа порои и одрони од кал, а потоа се издигнаа неколку реки во сливовите на Сава и Морава и ги поплавија околните долини. Официјалните податоци покажуваат дека над 1,6 милиони луѓе се погодени во Србија и Босна, по една недела поплави.
Проценките на штетата се движат до 3,5 милијарди евра за Србија, Босна и Херцеговина. Штетата во Србија, заеднички проценета од претставници на ЕУ, групата Светска банка и ОН, изнесува 1,55 милијарди евра. Официјални лица во Босна имаат изјавено дека штетата може да ја надмине онаа од босанската војна. Настаните иницираа голема меѓународна кампања за помош, при што бројни земји, организации и поединци донираа хуманитарна, материјална и парична поддршка за погодените области.
1 Метеоролошка историја
На 13 мај, област со низок притисок се формирала над Јадранското Море, кога поларниот воздух од Средна Европа навлегол во средоземниот басен. Студената поларна воздушна маса се сретнала со влажен суптропски воздух, што довела до многу низок притисок. На 14 мај, циклонот се поместил над Југоисточна Европа, станувајќи стационарна. Како резултат на тоа, во регионот паднало екстремно силен дожд; Најпогодени беа Србија (во областа околу Белград) и Босна. Српските и босанските метеоролози формираниот циклон го нарекоа „Тамара“. На 15 мај, дневните количини на врнежи соборија историски рекорди во Белград (107,9мм), Ваљево (108,2мм) и Лозница (110mm). До 15 мај, месечните врнежи во Белград го соборија историскиот рекорд (17 5литри од 1897 година), достигнувајќи 205л. До 17 мај, дождот стивнал, а времето постепено стана потопло и сончево, што донекаде ги олеснило напорите за помош и спасување. На 18 мај циклонот се движеше посеверозападно.
Главниот поплавен регион бил сливот на реката Сава, која ја формира границата меѓу Босна и Хрватска, се влева во Србија и во Дунав во Белград. На14 мај, обилните врнежи предизвикале поројни поплави низ планинските региони, кои уништија мостови и инфраструктура и предизвикаа бројни лизгања на земјиштето. Најсмртоносниот удар се случи во четвртокот, на 15 мај, кога нивото на водата во неколку притоки на Сава на десниот брег ненадејно и неконтролирано се зголемило со невидена брзина, поплавувајќи ги градовите во нивните долини. Реката Босна во централна Босна целосно ги поплави градовите Добој, Маглај, Завидовиќи и Шамац, додека Колубара, во близина на Белград, го стори истото со Обреновац; тие градови имаа најголем дел од жртвите. Последователно, Сава се искачи на рекордно високо ниво, загрозувајќи ги градовите Славонски Брод, Шабац и Сремска Митровица и бројни села, но штетите беа релативно ограничени бидејќи населението, помогнато од војската и доброволците, ја зајакна одбраната од поплави. Сепак, насипите попуштија на неколку места.
Обилни врнежи имало и во регионот на 3 и 4 мај, а ги зафатиле Романија, Италија и Босна. Циклонот предизвикал ограничена штета, но оставил голем број инциденти со поплави и високи реки. Локалната власт прогласила вонредна состојба во делови на Босна.
2 Хидрологија
Иако најтешко погодените области беа во долините на реките Сава и Колубара, средиштето на поплавата бил одводниот слив на реката Босна и нејзиното устие во Сава. Водата во Сава потоа го проби новоизградениот насип на левиот брег во Хрватска и го поплави регионот Долна Сирмија. Водата потоа неконтролирано навалила во реката Бошут која се влева назад во Сава во Србија. Во Србија, најтешките поплави беа во сливот на реката Колубара, каде што големите врнежи предизвикаа екстремни порои во планините, предизвикувајќи хидролошка коинциденција, факт дека високите плимни бранови се појавија истовремено и на левата и на десната притока на Колубара. Реките Пештан и Враничина, исто така, се излеаа, поплавувајќи го површинскиот коп „Тамнава-Западна Поље“, во рамките на рудниците Колубара (види Езеро Паљуви). Поплавените рудници зафатија 200 милиони м3 од надојдената вода.
Белградскиот институт „Јарослав Черни“, финансиран од УНДП, состави студија „Подобрување на заштитата на водата во одводниот басен Колубара“. Хидролошкиот дел од извештајот заклучува дека циклонот предизвикал „континуиран дожд со умерен интензитет“, кој сепак траел предолго (над три дена). Во мај, измерените 48-часовни врнежи беа повисоки од милениумските дождови во Лозница, додека периодот на враќање во Белград и Ваљево биле 400 години. Повратните периоди на течението во Колубара беа 120-520, а на вливот во Сава, кога Колубара го поплави Обреновац и рудниците. Доколку системот против поплавите бил завршен и функционираше правилно, а не беа поплавени рудниците и Обреновац, испуштањето ќе било 2.460 кубни метри во секунда.
Во одводниот слив на реката Босна во Босна и Херцеговина, дождовите на некои места го надминувале периодот на враќање од 5.000 години (Видмар А., и др., „Поплавите на реката Босна во мај 2014 година“, весник за ризик од поплави, стр. 1-25). За време на масивното прелевање во сливот, периодот на враќање на максималното празнење бил само 152 години и од волуменот на бранот (1,463,000,000 кубни метри).По реконструкцијата на поплавата во контролираната средина, констатирано е дека испуштањето на Босна кај Добој ќе биде на 16 мај 2014 година. Испуштањето на Сава, веднаш по истекот на Босна, кај мостот Шамац, изнесувало 6.000 кубни метри во секунда. Во Сремска Митровица во Србија, испуштањето на Сава било 6.420 кубни метри во секунда.
Доколку функционирал целиот систем за контрола на поплавите во сите три земји, и да немало прелевања и поплави, ќе дојдеше до хидролошка коинциденција на приклучување на највисоките водостои на Сава и Колубара. Тоа значи дека во Белград, низводно од устието на Колубара во Сава, Сава ќе донело речиси 9.000 кубни метри во секунда. Крајбрежната зона покрај Сава во Белград, наречена Савски Насип и засилена со насипите, е дизајнирана да прими 6.500 кубни метри во секунда така што градот веројатно ќе претрпи голема штета. Дополнително, поради дивоградбата на куќите во месноста Савски Насип се уништува крајбрежната зона и се намалува нејзиниот волумен.
3 Погодените области
Србија била најтешко погодена, со неколку поголеми градови во нејзиниот централен регион целосно поплавени, а лизгање на земјиштето се јавило во планинските региони. Босна, особено нејзиниот ентитет Република Српска, исто така била поплавена во голема мера. Источна Хрватска и јужна Романија исто така доживеале поплави и човечки жртви, додека Австрија, Бугарија, Унгарија, Италија, Полска и Словачка беа погодени од невремето.
3.1 Србија
Градот Обреновац бил најтешко погоден од поплавите, а се проценува дека 90% од градот е поплавен. Во текот на ноќта помеѓу 15 и 16 мај, блиската река Колубара, собирајќи ги водите од јужните планини, ненадејно се издигна неколку метри над нејзините брегови и го поплави градот, изненадувајќи ги жителите. Целиот град бил евакуиран. Во текот на 18 мај нивото на водата падна, што овозможи евакуацијата на граѓаните на Обреновац наместо со чамци да се врши со камиони. До 20 мај вкупниот број на евакуирани лица надмина 30.000.
Во Крупањ во западна Србија (се наоѓа во долината на неколку мали реки) порои, одрони од кал и одрони ја уништиле инфраструктурата и уништија десетици куќи. Поради оштетувања на патот, градот три дена бил целосно непристапен, а патот кон Лозница бил блокиран до 18 мај. Електричната енергија е прекината на речиси цела општина. Околу 500 куќи беа сериозно оштетени, а најмалку 20 куќи се целосно непогодни за живеење Дел од селото Ребељ во општина Ваљево бил уништен од лизгање на земјиштето. Во долината на реката Дрина, на границата со Босна, обилните врнежи од дожд активираа лизгање на земјиштето, отсекувајќи неколку села и затворајќи ги патиштата. Во Мали Зворник, огромен рид се закануваше да се лизне во реката и да го прекине нејзиниот тек, загрозувајќи го тој град и Зворник преку реката.
Врвните поплави од реката Сава го погодија Шабац на 18 мај, но насипите преживеаја, зајакнати со напорите на армијата и неколку илјади доброволци. Надојдените води на реката достигнаа 6.3 метри, највисоко досега, загрозувајќи ги Шабац и Сремска Митровица на левиот брег. Во пресрет на поплавите, подигнат е привремен насип.
Понатаму на исток, по долините на реките Морава и Млава, поплавени се градските центри на Параќин, Петровац на Млави, Свилајнац и Смедеревска Паланка.
За време на периодот на поплави, околу 300.000 домаќинства останале без електрична енергија. Српскиот министер за енергетика, Александар Антиќ, апелирал до поединците да ја зачуваат моќта најдобро што можат. Најголемата термоелектрана во Србија, ТЕ Никола Тесла, која испорачувала близу 50 отсто од електричната енергија во Србија, лежи во околината на Обреновац, но е спасена од опасност. Сепак, надојдените води го наполниле најголемото јагленово поле на РБ Колубара со 210 милиони кубни метри вода, повеќе од волуменот на Власинското Езеро, а неговото испумпување се очекувало да трае со месеци. Понатаму на исток, термоелектраната ТЕ Костолац, која испорачува 11 отсто од електричната енергија во Србија, била загрозена од поплави од реката Млава, но водата не го пробила највнатрешниот одбранбен обрач. За време на поплавите, хидроцентралите кај Железните порти го намалиле своето производство и ги отвориле портите за да го спуштат нивото на Дунав.
За време на поплавите, транспортот низ државата, особено централните и западните делови, бил во прекин или прекин. Поплавени се 2.260 јавни, индустриски и инфраструктурни објекти, а уништени се 3.500 патишта. Железничката пруга Белград-Бар била прекината на неколку локации во западна Србија и е затворена; основните репарации траеја околу еден месец, а потоа возовите беа принудени да заобиколат неколку часа. Реконструкцијата на делот во кањонот на реката Градац била завршена во март 2015 година, овозможувајќи им на возовите да се вратат на првобитната траса.
Земјоделските штети во погодените подрачја биле тотални, а висината допрва ќе се утврдува. Илјадници крави, овци, пилешко и други домашни животни загинаа во поплавите, а нивните трупови претставуваат сериозен здравствен ризик за луѓето кои почнаа да се враќаат и да ги поправаат своите домови.
Владата на Србија на 20 мај прогласи тридневна жалост. Српскиот премиер Александар Вучиќ ги опиша поплавите како „најлошата природна катастрофа што некогаш ја погодила Србија“.
Во извештајот на Владата на Србија од јули 2014 година, вкупниот износ на штетата во земјата се проценувала на 1,53 милијарди евра. Од нив, 810 милиони се припишуваат на директна штета, а 662 милиони на загуби. Две третини од штетите се припишани на производниот сектор (500 милиони директни и 569 милиони индиректни), од кои 228 милиони во земјоделскиот сектор. Вкупните штети на становите изнесуваат 227,3 милиони, додека штетите на инфраструктурата (транспорт, врски и водостопанство) се проценети на 192 милиони.
3.2 Босна и Херцеговина
Поголемиот дел од северна Босна бил поплавен, а најсилно била погодена долината на реката Босна. Други погодени области ги вклучуваа кантонот Сараево и кантонот Тузла Северна и североисточна Босна, вклучувајќи го и регионот Семберија, исто така беа поплавени. Реките кои се поплавија ги вклучуваа Босна, Врбас, Дрина, Сана и Сава. Во целата земја била прогласена вонредна состојба. Херцеговина во јужните и централните региони не беа погодени од поплави.
Градот Маглај доживеа просечни врнежи од два месеци за помалку од 48 часа. Во градот Завидовиќи, снимен е пешачки мост како се повлекува по реката Босна и удира во друг мост. Во Сараево, реката Миљачка се издува речиси на ниво на градски мостови. Целото село Париќи во Храсно Доње, општина Калесија, го затрупаа одрони.
Заклучно со 20 мај, имало 24 потврдени смртни случаи во Босна и Херцеговина: 17 во Република Српска и 7 во Федерацијата. На прес-конференција на 19 мај, директорот на полицијата на Република Српска ги даде имињата на 17 потврдени жртви: 10 во Добој, 2 во Шамац, 2 во Модрича и по една во Бјелина, Власеница и Доњи Жабар; дополнителни 7 лица се уште се водат како исчезнати. Владите на двата ентитета заеднички го прогласија 20 мај за ден на жалост низ целата земја.
Се шпекулираше дека поплавите можеби ги нарушиле нагазните мини останати од Босанската војна (1992–1995), кои би можеле да предизвикаат дополнителна опасност доколку се преместат надвор од обележаните области.
Главниот извршен директор на Железнице Република Српске, железничкиот оператор во Република Српска (еден од двата железнички оператори во Босна) апелирал за помош за санирање на огромната штета на железницата во земјата, наведувајќи дека тие независно не можат да ја санираат штетата, апелирајќи за помош од меѓународната заедница за набавка на материјали, механизација и финансиска помош.
3.3 Хрватска
Хрватска била погодена од поплавите во помала мера отколку Србија или Босна. Најкритично било подрачјето во јужна Славонија. Во близина на Рајево Село и Рачиновци е пробиен насипот на реката Сава, а со тоа е наредена евакуација за Гуња, Рајево Село и Рачиновци. Од 19 мај, околу 15.000 луѓе во најисточните делови на Хрватска беа евакуирани од своите домови. Една од најкритичните точки бил насипот на реката Сава во Славонски Шамац, каде што се наоѓа сливот на Босна и Сава. Во тој момент насипите беа под силен притисок предизвикан од огромното количество вода што доаѓаше од Босна. Неколку официјални лица изјавија дека доколку се пробие овој насип, ќе биде поплавен целиот регион на јужна Славонија, со население од над 300.000 жители. Поплави имаше и во Бановинскиот регион, во градовите Хрватска Костајница и Двор, најмногу предизвикани од реката Уна, чие ниво не било толку високо од 1955 година Видео:
3.4 Романија
Ова била трета голема поплава што ја погодила Романија од крајот на април 2014 година. Над 8.000 луѓе беа изолирани, а речиси 2.000 хектари земја била покриена со вода 125 села за еден ден биле погодени од поплави. Вкупно, 30 магистрални и окружни патишта биле затворени или делумно уништени од вода и кал. Водите на Дунав се зголемиле толку многу што властите поставија портокалова фаза за поплави осум дена, на секторот Железни порти – Зимница. Во округот Вранча, 50-годишен маж бил однесен од поплавата и пронајден мртов следното утро. Букурешт го опустошил невреме пропратено со град и силен ветер. Поплавени се неколку улици, откорнати дрвја, а дебел слој мраз прекри важни транспортни артерии, парализирајќи го сообраќајот во главниот град.
3.5 Словачка
Поплавите и силниот ветер од циклонот стигнаа и до Словачка, каде се удавил постар човек.
4 Меѓународен одговор
4.1 Одговор на славните
* Новак Ѓоковиќ и Ненад Зимоњиќ ја покажале својата поддршка за поплавените и преку Твитер апелирале за донации за помош на настраданите од поплавите. Ѓоковиќ, исто така, го критикувал недостатокот на медиумско покривање на меѓународно ниво, нарекувајќи ги медиумите „неактивен“. По неговата победа над Рафаел Надал на Отвореното првенство на Италија во 2014 година, тој ги донирал сите парични награди од 500.000 долари што ги добил за жртвите од поплавите и собрал уште 100.000 долари преку Фондацијата Новак Ѓоковиќ.* Фондацијата Дејан Станковиќ собрала и донирала над 315.000 евра.* Пејачите Лепа Брена и Саша Поповиќ, кои заеднички ја поседуваат српската фолк етикета ''Гранд продукција'', донирале 20.000 евра лично, како и 250.000 евра преку Јунајтед Груп.* Романскиот стопанственик Јон Сириац, сопственик на тенискиот мастерс турнир Мутуа Мадрилења Мадрид опен, и поранешен тенисер и хокеар, донирал 100.000 долари за жртвите од поплавите во Србија.* Никола Пековиќ од Минесота Тимбервулвс донирал 50.000 евра * Анџелина Џоли донирала 50.000 долари на Црвениот крст на САД за Босна и Србија.* Горан Бреговиќ донирал 20.000 евра за градовите Маглај и Уб и повика на особено внимание за погодените ромски семејства.* Цеца Ражнатовиќ донирала 20.000 евра.* Ана Ивановиќ, која е амбасадор на добра волја на УНИЦЕФ за Србија, донирала 8.700 евра.* Емир Кустурица ги донирал своите хеликоптери за да се користат за спасување луѓе.* Били Ајдол ветил дека ќе донира дел од својата заработка од неговиот концерт во Србија.* Адријана Лима повикала на помош за Србија преку фондацијата Новак Ѓоковиќ.* Холандскиот ТВ-готвач Рудолф ван Веен на 20 мај готвел за мајки со деца во еден од центрите за евакуирани во Белград.* Александар, престолонаследникот на Југославија и неговата сопруга Кетрин, престолонаследникот на Југославија ги посетиле Обреновац, Топола, Наталинац, Блазнава, Шабац и Крупањ (заедно со колективните центри во Карабурма, Сурчин и Крњача ) и донирале помош во вредност од над 30,00 евра.* Миралем Пјаниќ (босански репрезентативен фудбалер) купил цела аптека вредни лекови за помош на жртвите од поплавите во Босна и Херцеговина.
5 Последици
Официјалните лица велат дека може да бидат потребни 5 години за да се опорави земјоделството во погодените региони. Управниот директор на јагленовото наоѓалиште Колубара изјавил дека ќе биде потребна една година за да се продлабочи и суши јамата Тамнава, додека на копот Велики Црљени ќе бидат потребни околу два месеци за повторно да профункционира. Тој изјавил дека јамата Тамнава сега е вештачко езеро. Јаглените полиња Колубара се отворени јами од кои јаглен се снабдува ТЕ Никола Тесла. Имало доволно залихи јаглен при рака за да се премости периодот додека јамите за јаглен не бидат целосно функционални, но системот за испорака има потреба од поправки.
Европската комесарка за развој и хуманитарна помош Кристалина Георгиева изјавила дека Хрватска и Србија имаат можност да аплицираат за помош од Фондот за солидарност на Европската унија, до една милијарда евра за една година, но тоа подоцна било укинато како погрешна изјава на комесарот. Фондот за солидарност на ЕУ во 2014 година изнесува 500 милиони евра, додека поединечни земји може да очекуваат околу 10 милиони. Помошта може да се пренесе доколку се процени дека штетата е над 0,64% од БДП на земјата. За Србија тоа би било околу 175 милиони евра отштета. Босна, која не е земја-кандидат или членка на ЕУ, нема право на помош од овој фонд.
Србија аплицираше за кредит за помош од Светска банка, во вкупна вредност од 227 милиони евра.
6 Поврзано
* Европски поплави 2013 година
* 2013 Сардинија поплави
* Бугарски поплави 2014 година
* Ниско Џенова
* Контрола на поплави
* Список на поплави во Европа