Прашања за човекови права поврзани со задушувањето на белоруските протести во 2020 година

Според бројни публикации наведени од сведоци и жртви на задушувањето на белоруските протести во 2020 година, настаните биле придружени со екстремно полициско насилство и систематско кршење на човековите права во сите фази на процесот на притвор, вклучително и широко распространето користење на прекумерна сила и тортура, медицинско одбивање помош и силување.
Понатамошните извештаи на Фондацијата за човекови права (ФЧП) и Светската организација против тортура (СОПТ) го покренале прашањето за класификација на овие настани како злосторства против човештвото.
На 1 септември 2020 година, според соопштението на Канцеларијата за човекови права на Обединетите нации, биле споменати повеќе од 450 документирани случаи на тортура и малтретирање на затворениците, вклучително и сексуална злоупотреба и силување.
1 Заднина
На 9 август 2020 година, непосредно по белоруските претседателски избори во 2020 година, за кои белоруската опозиција сметала дека биле фалсификувани, започнале да се формираат масовни собири на демонстранти во Минск и другите поголеми градови на Белорусија. Следната ноќ, првично мирните протести се претвориле во целосен судир меѓу демонстрантите и белоруските безбедносни сили, при што биле уапсени повеќе од 3.000 демонстранти. Отворената конфронтација продолжила во текот на следните два дена, што довело до вкупно околу 7.000 уапсени демонстранти. На 12 август 2020 година, отворената конфронтација престанала и мирните протести продолжиле.
2 Жртви и сведоци
Според Светската организација против тортура (СОПТ), и машките и женските притвореници биле изложени на силување и други форми на сексуално и родово насилство. Медицинските досиеја прегледани од СОПТ укажуваат на лезии и други повреди на машките гениталии поврзани со насилно извртување и силување. Психичко насилство, вклучително и закани за силување, било употребено и врз притворените.
Според Максим Солопов, специјален дописник на „Медуза“, кој бил приведен за време на протестот на 10 август и поминал два дена во притворскиот центар Окрештина, на приведените им било наредено да клечат со рацете зад главата и да ги стават главите на земја; потоа со часови биле континуирано тепани од персоналот пред да бидат ставени во ќелиите. На приведените мажи им било наредено целосно да се соблечат лежејќи на земја, а во неколку наврати од страна на Солопов се слушале силни експлозии; тој верувал дека тоа би можело да бидат детонации на шок-бомби. Според Солопов, подот во притворот бил целосно облеан со крв, а за целиот негов престој таму се слушале врисоци на претепаните притвореници. Солопов пријавил и дека ќелијата во која престојувал тој и другите притвореници (вкупно 45 лица) имала површина од приближно 8 метри квадратни и немала соодветна вентилација. Во една прилика, 35 притворенички од ќелијата до Солопов, откако им врескале на персоналот што, ги полиле со валкана вода (останата од миењето на подот) и им се заканувале дека ќе ги фрлат фекалии доколку врескањето не сопрело.
Поранешен притвореник кој првично бил пренесен во округот Савјетски ''РУВД'' ( |РУВД – Районное Управление Внутренних Дел; Окружно одделение за внатрешни работи) пријавиле дека околу 80 лица биле наредени покрај ѕид таму и биле принудени да останат 24 часа со рацете зад главата, вклучително и оние со скршени раце, на кои им била одбиена лекарска помош. Според него, приведените таму биле тепани и од страна на полициски службеници им се заканувале егзекуција, за што тие тврделе дека имаат директна наредба да го извршат и им било дозволено да седат само во текот на една ноќ вкупно 15 минути. Според друг поранешен притвореник, кој првично бил пренесен во Партизанскиот округ ''РУВД'', тамошните притвореници (вкупно околу 30) биле жестоко претепани, одведени во подрум и наредени да ја пеат химната на Белорусија во повеќе наврати. Поранешна притвореничка која била пренесена во ''РУВД'' округот Масковски, пријавила дека во раните фази на притворот била постојано тепана, обвинета дека е „координатор на протестите“ и барала да ги именува луѓето кои и платиле. Во ''РУВД'', таа била однесена во сала каде што подот бил покриен со крв и остатоци од повраќање, по кое и наредиле да легне и ѝ се заканиле дека ќе и ја отсечат суканицата. За време на испрашувањето од страна на 7 полицајци, од неа побарале да каже кој и платил за субверзијата и во одреден момент била соборена од столот, и било наредено да легне и била тепана со палки секој пат кога нејзините одговори не биле сметани за задоволителни. По сослушувањето, таа била одведена во сала со околу 40 или повеќе притвореници, а облеката и била обележана со аеросолна боја, што, како што дознала подоцна, било порака до другите полицајци што значи дека е една од најактивните демонстранти. Во притворниот центар Окрестина, таа, заедно со други 35-40 жени, била сместена во ќелија со четири лица каде што поминала уште 3 дена. Друга поранешна притвореничка пријавила дека во одреден момент била одведена во ќелија со шест лица со уште 50 други притвореници на кои им била одбиена храна и немале пристап до чиста вода. За време на нејзината последна ноќ таму, персоналот на Окрестина тропал на вратата на ќелијата еднаш на час, спречувајќи ги притворениците да спијат. Таму приведените речиси се задушувале и не зборувале за да зачуваат што повеќе кислород. Кога била пренесена во притворниот центар во Жодзина, таа добила храна за прв пат по три дена и слушнала како локалниот персонал ја нарекува Окрестина како концентрационен логор Аушвиц. Друга поранешна притвореничка од Окрештина, која била уапсена од 10 офицери ''на ОМОН'' како независен набљудувач за време на изборите и била ставена во четиричлена ќелија со 35 други жени, изјавила дека сите барања на затворениците за повеќе воздух биле исполнети со отворање на вратата и прскање вода. Таму приведените постојано биле понижувани и им биле одбивани средствата за лична хигиена, како што се хигиенски салфетки, кои ги барале. Во текот на ноќта, кога машките притвореници биле извадени од нивните ќелии, таа слушнала звуци на жестоки тепања и врисоци, а утрото ги видела ѕидовите на коридорот на Окрестина покриени со крв.
Според публикацијата Tut.by, повикувајќи се на анонимен медицински работник на воената болница во Минск, околу 60 пациенти со прострелни рани биле донесени во болницата на 9 и 10 август, на неколку од нив им била потребна вентилација. Еден од пациентите, 60-годишен маж, раскажал дека додека се движел низ толпата демонстранти, пристигнала полицијата и толпата почнала да се растерува; бидејќи не можел да трча поради возраста, решил да се предаде и ги кренал рацете нагоре. Набргу потоа добил истрел во торзото. Најмладиот од хоспитализираните притвореници бил 16-годишно момче во критична состојба: полицијата фрлила неидентификувана експлозивна направа под неговите нозе, при што едното бедро му било целосно скршено. Според медицинскиот работник, многу од пациентите донесени во воената болница имале тешки трауми на торзото и градниот кош.
Според новинарката на Naviny.by, Аљона Шчербинскаја, која била приведена на 10 август и поминала три дена во притворниот центар Окрестина, притворените таму биле постојано тепани и понижувани од страна на женскиот персонал. „Шчербинскаја“ известила дека членот на персоналот ''Кристина'' бил меѓу најзлобните таму: постојано ги навредувала приведените жени, ги терала да се наведнуваат напред и ги удирала во стомакот, ги принудувала да прават сквотови голи и во одреден момент „''зела влошки од чизмите на притворениците''“. Притвореничките кои имале менструација добиле наредба да ги фрлат своите хигиенски салфетки, што било оправдано со „''потребата да се уверат дека нема ништо забрането под него''“. Една од приведените го раскинала палтото и ги дала парчињата ткаенина на затворениците на кои им била потребна замена на хигиена. Сепак, парчињата не издржале долго и набрзо морало да се заменат со тоалетна хартија, која набргу потоа им ја снемало. Според Шчербинскаја, притвореничките биле изнесувани од нивните ќелии неколку пати на ден и биле принудувани да останат во линија покрај ѕидот со широко раширени нозе, и доколку персоналот сметал дека нозете не се раширени доволно широко., жените биле удирани со тупаници во пределот на препоните, вклучително и оние со менструација. Во времето на судењето на Шчербинскаја, кое се случило токму во притворот, таа била злобно претепана од ''Кристина'' откако одбила да потпише фалсификуван протокол за притвор. Исто така, таа се изјавила дека во одреден момент била однесена во коридор со голи мажи на колена, чела на ѕидот и со рацете врзани зад грб. Коридорот бил облеан со крв, машките притвореници стенкале, а персоналот многу силно врескал.
Во интервју за Naviny.by, поранешен затвореник од Окрештина изјавил дека во одреден момент се слушало екстремно насилно претепување на жена цела ноќ. Според него, некои луѓе умирале во ќелиите по насилните тепања, додека сите барања за медицинска помош од нивните затвореници биле игнорирани од персоналот на Окрештина. Во ретки прилики, кога на медицинските лица им било дозволувано да ги прегледаат настраданите затвореници и барале дозвола да ги пренесат во болниците, тие биле одбивани од офицерите ''на ОМОН'', кои кажувале „''Нека умрат''“. Истото важело и за лицата со дијабетес. Во неколку наврати на приведените им ги одземале паметните телефони и им ги кршеле во главите. Уапсените кои одбивале да ги дадат лозинките за отклучување, биле измачувани со солзавец и им биле кршени прстите додека не им била дадена лозинката. Според поранешниот притвореник, во ќелија од 30 метри квадратни биле чувани околу 124 лица, поради што биле принудени да останат до 24 часа, додека 15 часа им била одбиена секаква вода. Тој, исто така, истакнал дека не била извршена инвенторизација при прифаќањето на притворениците во притворниот центар, што значи дека нивните лични предмети, вклучително и пари, можеле да бидат украдени. Некои затвореници биле забележани како излегуваат од Окрештина без чевли.
Според вработените на Клиничката болница за итни случаи во Минск, повеќето од хоспитализираните демонстранти се здобиле со прострелни рани и повреди од експлозија, а најтешките случаи биле ампутации на трауматизираните екстремитети. На приведените пренесени во болница од притворот Окрештина им биле констатирани повреди на затворена глава, потрес на мозокот и тешки набиеници на главата и торзото. Во некои случаи биле регистрирани тешки скршеници на раката, кои според медицинските лица „''изгледале како намерно да се направени''“. На некои од хоспитализираните машки притвореници им биле констатирани скршеници на правото црево.
На 11 август, Артјом Важенков и Игор Рогов, членови на организацијата „Отворена Русија“ кои пристигнале во Минск за да ги следат изборите, биле приведени од полицијата и донесени во притворниот центар Окрестина. Во своето интервју за Радио Слободна Европа, насловено „''Ве превоспитуваме ѓубриња''!“, Важенков раскажал за бројните злоупотреби на кои тој и другите приведени, некои од нив и малолетни, биле изложени од персоналот на притворот. Важенков пријавил дека секогаш кога приведените барале храна или вода или кога барале дека треба да одат во тоалет, биле пречекани со вербална и физичка агресија од страна на персоналот на центарот. Уапсените биле понижувани со тоа што биле принудувани да се соблечат до долна облека и да останат во ваква состојба и во ќелијата и за време на судењата, кои се вршеле директно во притворот.
Според еден од поранешните затвореници од Окрештина, набргу по приведувањето, на луѓето им била пресечена облеката (вклучувајќи ја, во некои случаи, и долната облека) и биле нумерички означени со маркер од страна на полицијата, по што само биле упатувани од нивните доделени броеви. Некои од вклучените полицајци направиле цртежи на телата на приведените.
Во видеото на телевизијата Current Time, насловено „''Тие ме третираа како животно''“, неколку ослободени белоруски притвореници дале лични извештаи за полициска злоупотреба, што вклучувало групно силување и закани за убиство, тешки тепања, мачење со ладна вода, одбивање храна и вода за повеќе од 48 часа и принудување да се потпише протокол за притвор под закани за тортура.
Според 16-годишен поранешен притвореник, кој морал да биде хоспитализиран во состојба на индуцирана кома откако бил жестоко претепан и измачуван од струен удар, на уапсените им било наредено да ја пеат химната на ''ОМОН'' и, доколку одбијат, им ставале палка во грлото, а во една прилика притвореник бил анално силуван со палка.
Сергеј Дилевски, челичар во Минскиот Тракторски Завод, кој помогнал да се пренесат демонстрантите ослободени од притвор во болница, се сеќава дека еден од нив изгубил око откако бил претепан во објектот. Овој доказ го налутил Дилевски и довело до негово приклучување во Координативниот совет.
На 11 август, Карина Малиновскаја од Гродно била приведена од луѓе во цивилна облека во близина на нејзиниот дом и однесена во ''РУВД'' во Ленинскиот округ Гродно, каде била силно удрена со тупаница во стомакот додека била бремена. И покрај тоа што го информирала персоналот ''на РУВД'' за нејзината состојба и појавата на болки во стомакот, првично ѝ била одбиена медицинска помош и ѝ се заканувале дека ќе биде тепана и дека ќе и биде одземано другото дете од страна на владата во случај да не ги почитува наредбите на полицијата. По околу три часа, таа била проверена од медицинскиот персонал ''на РУВД'', кој се сомневал во фактот за нејзината бременост и повикал итна помош дури откако Малиновскаја ги потсетила на нивната законска одговорност. Во градската болница ѝ била потврдена бременоста, а тамошниот медицински персонал инсистирал на итна хоспитализација, кое според полициските службеници што го придружувале е можно само преку поврзување на Малиновскаја со лисици на креветот. Претставена со алтернативна опција да биде ослободена наутро, откако ќе биде пренесена во местниот притвор и ќе помине низ нејзиното судење, таа се согласила под услов да не биде повторно тепана. Во притворниот центар, таа не била тепана, туку била доведена до масовно истепани мажи, што била принудена да го гледа од персоналот на центарот информиран за нејзината состојба. По некое време од оваа тортура, која Малиновскаја ја споредила со „''нешто како филм за Гестапо'' “, нејзиното тело почнало силно да трепери, што ги исплашило чуварите и ги натерало да повикаат итна помош. Во болница, на Малиновскаја ѝ била дијагностицирана руптура на цистата и биола оперирана, што на крајот резултирало со губење на бременоста. Последователно, ''РУВД'' ја контактирал Малинвоскаја и побарал да потпише протокол за притвор во кој се опишува како „''пцуе, вреска и напаѓа луѓе''“, што таа го одбила тоа. На крајот, таа била осудена на административна такса за учество во „''синџир на солидарност''“ на 14 август.
3 Повреди при апсење и судски постапки
3.1 Прекршување на постапката за апсење
Апсењата на демонстрантите често биле спроведувани од луѓе со маски или капа и без лични карти, при што некои од нив носеле цивилна облека и панцири. Агентите во цивилна облека, неофицијално наречени „тивки луѓе“ (|тихари — ''тихари''), не само што апселе демонстранти во соработка со владините трупи, туку и тепале луѓе, правеле оперативни видеа и сведочеле пред судовите. Нивната припадност честопати била невозможно да се утврди. Вработувањето на полиција во цивилна облека го признал министерот за внатрешни работи, Јуриј Карајев, додека, според белоруските активисти за човекови права, единственото можно правно оправдување за таквите мерки била специјалната истражна активност. Тие исто така забележуваат дека упатството на ОБСЕ за масовните политички состаноци бара полицајците да бидат лесно препознатливи.
Исто така биле пријавени бројни извештаи за апсења без претставување (име, чин, институција на службеникот) и објаснување за причините за апсењето, и покрај директното барање на белорускиот закон. Министерството за внатрешни работи соопштило дека сите вакви случаи се оправдани поради „итни потреби“. Апсењето на Марија Калесникава понекогаш се споредува со киднапирање.
Присилните проверки на мобилните телефони на случаен минувач нашироко се практикувале без наредба на обвинителството или судот. Доколку полицајците или војниците пронашле фотографии од протестните на собири или претплата на каналите на Телеграм против Лукашенко, увидуваното лице можело да биде приведено и/или претепано.
Според изворите, на избирачките места биле приведени и дел од недемонстрантите, меѓу кои и случајни минувачи, велосипедисти, новинари и набљудувачи на изборите.
3.2 Прекршувања на судската постапка
Голем број луѓе приведени во првите денови по изборите изјавиле дека нивните судења биле крајно поедноставени и кратки, а честопати се водат токму во притворскиот центар. Некои од приведените полицајци со палки ги принудиле да клечат пред судиите и да не ги гледаат. Во некои случаи, имињата на судиите не биле соопштени, а пресудата се читала без судија. Многу судења се одржале зад затворени врати.
Полициските извештаи (протоколи) често се пријавувале дека се полни со грешки, вклучително и конфузија на имиња, места и околности, но приговорите за овие грешки ретко биле земени предвид од судиите. Било објавено дека оние кои не се согласуваат со полициските извештаи и одбиле да ги потпишат, може да бидат претепани. Набљудувачот на изборите, кој бил приведен на избирачкото место, бил осуден врз основа на извештајот во кој се тврди дека 2 часа по притворот извикувала антивладини пароли на друго место во Минск. Приведен руски турист бил последователно обвинет за протестирање во два различни делови на Минск во исто време. Познати се најмалку три слични случаи во кои се вмешани новинари: прво биле обвинети врз основа на еден полициски извештај, но откако се расправале дека биле на друго место во наведеното време на притвор, биле обвинети и осудени врз основа на друг извештај. Една жена во Минск била прогласена за виновна поради една фотографија на социјалната мрежа која делувала како единствен доказ.
Сведоците на обвинителството, доколку ги имало, сведочеле од далечина (преку видео комуникациските услуги), анонимно или со променети имиња, а нивните лица понекогаш биле покривани со маска. Еден од обвинетите новинари тврдеше дека на сведокот што сведочеше против него му давал навестување од човек во близина. Во септември, министерот за внатрешни работи, Јуриј Караев, му понудил на белорускиот парламент да ја легализира таквата практика со цел да се зголеми безбедноста на полицајците.
Адвокатите на одбраната пријавиле опструкција од страна на владините службеници и прекршување на нивните права, вклучително и намерно прикривање на местото на нивните клиенти и ненајавен почеток на судења.
На 11 септември, судијката на округот Заводски во Минск, Жана Хвоинискаја, во пресудата изјавила дека имањето договор со адвокат претставува доказ за вина.
4 Внатрешни и меѓународни реакции
* На 14 август, Александар Барсуков, заменик-министер за внатрешни работи, негирал употреба на тортура од страна на безбедносните сили. На 16 август, Јуриј Караев, министерот за внатрешни работи, изјавил дека сите случаи на злоупотреба на овластувањата ќе бидат истражени по стабилизирањето на ситуацијата во земјата. На 17 август, Александар Лукашенко, претседател на Белорусија, признал дека некои од затворениците во Окрестина биле претепани, но истакнал дека тоа биле само оние кои се обиделе да го нападнат персоналот на Окрестина.* На 20 август, Мајк Помпео, државниот секретар на Соединетите Американски Држави, дал изјава во која го осудил насилството употребено врз мирните демонстранти и злоупотребата на уапсените.* Во изјавата на Високиот комесаријат за човекови права на ОН од 21 август, било забележано дека, и покрај ослободувањето на мнозинството од приведените, сè уште постои сериозна загриженост за исчезнатите демонстранти и обвинетите за криминални дејствија. Во соопштението бил нагласен недостатокот на информации за статусот на приведените и се барало итно ослободување на незаконски приведените лица.