Дејтонски мировен договор

Генерален рамковен договор за мир во Босна и Херцеговина, или Дејтонски договор или Дејтонски мировен договор (|Dejtonski mirovni sporazum, Дејтонски мировни споразум) — мировен договор постигнат на Воената база Рајт-Патерсон во близина на Дејтон, Охајо, САД, на 1 ноември 1995 година и официјално потпишан во Париз, на 14 декември 1995 година. Овој договор ставил крај на крвавата Босанска војна, една од Југословенските војни.
Завојуваните страни се согласиле на мир и за една суверена држава позната како Босна и Херцеговина составена од два дела, Република Српска со претежно српско население и хрватско-бошњачката Федерација на Босна и Херцеговина .
1 Преговори и потпис
Иако основните елементи на Дејтонскиот договор биле предложени во меѓународните разговори уште во 1992 година, овие преговори биле иницирани по неуспешните претходни мировни напори и аранжмани, хрватската воена операција Бура во август 1995 година и нејзините последици, владината воена офанзива против Република Српска, спроведена паралелно со оперативните сили на НАТО. Во текот на септември и октомври 1995 година, светските сили (особено САД и Русија), собрани во Контакт групата, извршиле силен притисок врз водачите на трите страни да присуствуваат на преговорите во Дејтон, Охајо.
Конференцијата се одржала од 1 до 21 ноември 1995 година. Главни учесници од регионот биле претседателот на Република Србија Слободан Милошевиќ (застапувајќи ги интересите на Босанските Срби заради отсуството на Караџиќ ), Претседателот на Хрватска Фрањо Туџман и Претседателот на Босна и Херцеговина Алија Изетбеговиќ со неговиот министер за надворешни работи Мухамед Шачирбег.
Мировната конференција ја воделе државниот секретар на САД Ворен Кристофер и преговарачот Ричард Холбрук со двајца копретседатели во форма на специјалниот претставник на ЕУ Карл Билд и првиот заменик министер за надворешни работи на Русија Игор Иванов . Клучен учесник во американската делегација бил генералот Весли Кларк. Претставник на тимот на Велика Британија бил Полин Невил-Џонс, политички директор на Канцеларијата за надворешни работи и Комонвелт . Воен претставник на Велика Британија бил полковникот Арундел Дејвид Лејки . Пол Вилијамс, преку Групата за меѓународно право и политика (''PILPG'') служел како правен советник на делегацијата на босанската влада за време на преговорите.
Било избрано безбедно место со цел да се отстранат сите страни од нивната зона за удобност, без кои тие би имале мал мотив за преговори; да се намали нивната способност за преговори преку медиумите; и безбедно да се сместат над 800 вработени и присутни. Ограничувањето на можноста на учесниците да преговараат преку медиумите било особено важно. Ричард Холбрук сакал да го спречи протекувањето на информации во печатот.
Откако бил инициран во Дејтон, Охајо, на 21 ноември 1995 година, целосниот и официјален договор бил потпишан во Париз на 14 декември 1995 година и на него како сведоци биле на шпанскиот премиер Фелипе Гонсалес, францускиот претседател Жак Ширак, американскиот претседател Бил Клинтон, британскиот премиер Џон Мејџор, германскиот канцелар Хелмут Кол и рускиот премиер Виктор Черномирдин .
2 Содржина
Главната цел на договорот е да се промовира мир и стабилност во Босна и Херцеговина и да се поддржи регионалниот баланс во и околу поранешна Југославија (член V, анекс 1-Б), на тој начин во регионална перспектива.
Биле договорени сегашните политички поделби на Босна и Херцеговина и неговата структура на управување, како дел од уставот, кој го сочинува Анекс 4 од Општиот рамковен договор склучен во Дејтон. Клучна компонента за тоа било разграничувањето на меѓу-ентитетската гранична линија на која се однесуваат многу задачи наведени во анексите.
Државата Босна и Херцеговина била реорганизирана како Федерација на Босна и Херцеговина и Република Српска. Босна и Херцеговина е целосна држава, наспроти конфедерацијата; ниту еден субјект или субјекти не може да се раздели од Босна и Херцеговина, освен преку правилен правен процес. Иако е многу децентрализирана во своите субјекти, таа сепак ќе ја задржи централната власт, со ротирачко државно претседателство, Централна банка и уставен суд.
Договорот предвидува широк спектар на меѓународни организации да ги следат, надгледуваат и спроведуваат компонентите на договорот. ИФОР ( Силите за спроведување) предводени од НАТО биле одговорни за спроведување на воените аспекти на договорот и силите биле распоредени на 20 декември 1995 година, преземајќи ги силите на УНПРОФОР . Канцеларијата на високиот претставник била задолжена за задача за граѓанско спроведување. Организацијата за безбедност и соработка во Европа била проглассена за организатор на првите слободни избори во 1996 година .
2.1 Одлука на Уставниот суд
На 13 октомври 1997 година, хрватската и босанската страна побарале Уставниот суд на Босна и Херцеговина да укине неколку решенија и да потврди една одлука на Врховниот суд на Република Босна и Херцеговина и, што е уште поважно, да се разгледа уставноста на Генералниот рамковен договор за мир во Босна и Херцеговина, бидејќи се тврди дека договорот го крши Уставот на Босна и Херцеговина на начин што го поткопува интегритетот на државата и може да предизвика распаѓање на Босна и Херцеговина. Судот дошол до заклучок дека не е надлежен да решава спор во врска со споменатите решенија, бидејќи жалителите не биле субјекти што биле утврдени во членот VI.3 (а) од Уставот за оние што можат да се оспорат спорови до Судот. Судот го отфрлил и другото барање:
Тоа било еден од раните случаи во кои Судот морал да се справи со прашањето за правната природа на Уставот. Составувајќи ја забелешката во начинот на ''обединетиот диктат во'' врска со Анексот IV (Уставот) и остатокот од мировниот договор, Судот всушност „''ја утврди основата за правно единство'' “ на целиот мировен договор, што понатаму подразбирало дека сите анекси се во хиерархиска рамноправност. Во подоцнежните одлуки, Судот потврдил дека со употреба на други анекси на мировниот договор како директна основа за анализата, не само во контекст на систематско толкување на Анексот IV. Сепак, со оглед на тоа што Судот го отфрлил презентираното барање на жалителите, тој не влегол во детали во врска со контроверзните прашања за законитоста на процесот во кој стапил на сила новиот Устав (Анекс IV) и го заменил поранешниот Устав на Република Босна и Херцеговина. Судот го користел истото образложение за да го отфрли сличното тврдење во подоцнежен случај.
3 Територијални промени
Пред договорот, Босанските Срби контролирале околу 46% од Босна и Херцеговина (23.687 км <sup>2</sup>), Бошњаците 28% (14,505 км <sup>2</sup>) и Босанските Хрвати 25% (12.937 км <sup>2</sup>).
Босанските Срби вратиле некои планински територии (4% од босанските Хрвати и некои мал процент од Бошњаците), но тие морале да го предадат Сараево и некои витални позиции од источна Босна и Херцеговина. Нивниот процент пораснал на 49% (48% со исклучување на областа Брчко, 24.526 км <sup>2</sup>).
Бошњаците го добиле поголемиот дел од Сараево и некои важни позиции во источна Босна и Херцеговина, додека тие изгубиле само неколку локации на планината Озрен и во западна Босна. Нивниот процент пораснал на 30% и тие значително ја зголемиле својата територија.
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve- >&#x5B; ''потребно е цитат'' &#x5D;</sup>
Босанските Хрвати им вратиле на босанските Срби 9% од денешната Република Српска, и исто така, се повлекле од Уна-Сана Доњи Вакуф (во Централна Босна). Малото проширување во Посавина (Оџак и делови од Домалјeвац) не го сменил фактот што по Дејтон, босанските Хрвати контролирале само 21% од Босна и Херцеговина (10.640 км <sup>2</sup>), споредено со повеќе од 25% пред Дејтон. Една од најважните територии на босанските Хрвати (Посавина со Босански Брод, Босански Шамац, Дервента ) била изоставена.
3.1 Контрола на Република Српска
* Околу 89,5% (22.055 км <sup>2</sup>) била под контрола на босанските Срби
* Околу 9% (2.117 км <sup>2</sup>) на денешните територии на Република Српска била контролирана од силите на босанските Хрвати; главно во општините Шипово, Петровац, Источен Дрвар, Језеро, Купрес (РС) и дел од општината Бања Лука
* Околу 1,5% (350 км <sup>2</sup>) на денешните територии на Република Српска биле контролирани од страна на бошњачките сили, главно, некои села во Озрен (Добој и Петрово ), западна Босна (Крупа на Уни и делови од Нови Град и Отра Лук ).
3.2 Контрола на Федерацијата на Босна и Херцеговина
* Околу 53% (13.955 км<sup>2</sup>) на Федерацијата на Босна и Херцеговина била под бошњачка контрола.
* Околу 41% (10.720 км <sup>2</sup>) на Федерацијата на Босна и Херцеговина била под контрола на босанските Хрвати .
* Околу 6% (1.435 км <sup>2</sup>) била под контрола на босанските Срби .
3.2.1 Кантони
Кантон 10 :
* бил скоро целосно под контрола на босанските Хрвати (4.924 км <sup>2</sup> )
* Бошњаците контролирале некои точки источно од Купрес (10 км <sup>2</sup> )
Кантонот Уна-Сана :
* бил скоро целосно под контрола на Бошњаците (3.925) км <sup>2</sup> )
* Босанските Хрвати контролирале некои планински премини на јужните делови на општините Босански Петровац и Бихаќ (200 км <sup>2</sup> )
Кантонот Западна Херцеговина :
* бил целосно под контрола на босанските Хрвати (1.362 км <sup>2</sup> )
Кантонот Херцеговина-Неретва :
* бил поделен, повеќе од половина бил под контрола на босанските Хрвати (2.525 км <sup>2</sup> )
* северните и централните делови биле под бошњачка контрола (1.666 км <sup>2</sup> )
* источните планини биле под контрола на босанските Срби (210 км <sup>2</sup> )
Централен Босански кантон :
* бил поделена, нешто повеќе од една третина бил под контрола на босанските Хрвати (1.099 км <sup>2</sup> )
* остатокот бил под контрола на Бошњаците (2.090 км <sup>2</sup> )
Кантонот Зеница-Добој :
* во голема мера бил под бошњачка контрола (2.843 км <sup>2</sup> )
* имаше неколку мали енклави како Чепче, Усора под контрола на босанските Хрвати (400 км <sup>2</sup> )
* источните планини биле под контрола на босанските Срби (100 км <sup>2</sup> )
Кантонот Тузла :
* главно бил под бошњачка контрола (2.544 км <sup>2</sup> )
* имало неколку села во општината Градачац под контрола на босанските Хрвати (5 км <sup>2</sup> )
* и некои села во општините Добој и Грачаница под контрола на босанските Срби (100 км <sup>2</sup> )
Кантонот Посавина :
* претежно бил под контрола на босанските Хрвати (205 км <sup>2</sup> )
* Босанските Срби ги контролирале Оџак и делови од општините Домалјевац (120 км <sup>2</sup>)
Кантонот Босански Подриње :
* претежно бил под бошњачка контрола (405 км <sup>2</sup> )
* Босанските Срби контролирале области што ги поврзувале со Сараево (100 км <sup>2</sup> )
Каратон Сараево :
* претежно бил под контрола на босанските Срби (800 км <sup>2</sup> )
* додека Бошњаците контролирале некои јужни предградија и поголемиот дел од самиот град (477 км <sup>2</sup> )
Округот Брчко бил поделен;
* Бошњаците ги контролирале повеќето нејзини јужни делови (200 км <sup>2</sup> )
* Босанските Срби нејзините северни делови (193 км <sup>2</sup> )
* Додека босанските Хрвати го контролирале остатокот, дел во близина на општината Ораже и две енклави на јужните делови на општината (100 км <sup>2</sup> )
4 Оценувања
Непосредна цел на договорот било замрзнување на воената конфронтација и спречување на нејзино продолжување. Договорот бил дефиниран како „ неопходен“.
Дејтонскиот договор имал за цел да овозможи на Босна и Херцеговина да се пресели од раната пост-конфликтна фаза преку реконструкција и консолидација, усвојувајќи консоцијален пристап за споделување на моќта . Научниците како што е канадскиот професор Чарлс-Филип Дејвид го нарекуваат Дејтон „''најимпресивниот пример за решавање на конфликти''“. Американскиот научник Хауард М. Хенсел изјавува дека „''Дејтон претставува пример за преговори за решавање на конфликти кои биле успешни''. Сепак, Патрис Ц. Мекмахон и Џон Вестерн пишуваат дека „''Колку што Дејтон беше крај на насилството, тој исто така го посеа семето на нестабилност со создавање децентрализиран политички систем што го поткопа државниот авторитет''“.
Волфганг Петритш од ОХР, во 2006 година тврдел дека Дејтонската рамка овозможила на меѓународната заедница да се пресели „од државно градење преку институции и градење на капацитети во градење идентитет“, ставајќи ја Босна и Херцеговина „на патот кон Брисел “.
Дејтонскиот договор е предмет на критика уште од своето основање, вклучувајќи:
*''Комплициран владин систем'' - Како дел од Дејтонскиот договор, Босна е поделена на 2 субјекти и е формирана владина структура за да ги смири сите страни. Како и да е, со создавање таква растворена влада, Босна е стопирана да продолжи напред, бидејќи секое важно прашање е во ќор-сокак во рамките на централната власт, бидејќи секоја партија се спротивставува на спротивставените приоритети, кои се засноваат на етничка политика и не споделени идеали.*''Зависност и контрола на меѓународните глумци'' - Дејтон е меѓународна визија, предводена од Соединетите држави кои го поддржуваат крајот на војната, но тоа не им дозволи на босанските водачи да преговараат за крај на војната, поради што не оставиле поттик за последователен процес на градење на мирот и нема простор за водачите да разговараат за основните причини за конфликтот. Меѓународните глумци исто така одиграле голема улога во обликувањето на повоената агенда во Босна, вклучително и донесување казна над локалните политички глумци. Приливот на невладини организации и меѓународни глумци да започнат со инвестиции во повоената земја, исто така, не успеало да ја зацврсти економијата, при што Босна страда од слаб економски раст (2% во 2015 година). Недостатокот на економски развој се припишува на лошата координација помеѓу меѓународните глумци и недостаток на внимание за локалниот капацитет *''Завршување на војната, но не и промовирање на мирот'' - Примарните цели на Дејтон се да се запре војната, но договорот е замислен само да биде привремена мерка додека биде развиен долгорочен план. Додека Дејтон го стопирал конфликтот и немало повторно оживување на насилството, стабилноста во конфликтот не дава точна проценка на мирот. Во моментов сè уште има големо воено присуство за да се ублажат сите шанси за насилство и да се спроведе мир во земјата. Спроведувањето таков мир може да се смета дека ги потенцира сè уште длабоко вкоренетите тензии во земјата, со тоа што Дејтон ги покрива пукнатините на скршено општество што може да се врати во конфликт веднаш штом ќе заминат воените сили.
5 Исчезнување на оригиналниот документ
На 13 февруари 2008 година, шефот на Претседателството на Босна и Херцеговина, Жељко Комшиќ рекол дека првичниот договор во Дејтон е изгубен од архивата на Претседателството. Високиот претставник за Босна и Херцеговина Мирослав Лајчак изјавил: „''Не знам дали вестите се тажни или смешни''“. На 16 ноември 2009 година, француското Министерство за надворешни работи го предал заверениот примерок од Дејтонскиот договор до француската амбасада во Сараево. Копијата подоцна била предадена во Министерството за надворешни работи на Босна и Херцеговина. Оригиналот е пронајден во 2017 година во приватна резиденција во Пале, што резултирало до апсење на едно лице.
6 Поврзано
* Договор од Вашингтон
* Мировните планови понудени пред и за време на Босанската војна
* Предложено отцепување на Република Српска
* Уставни реформи во Босна и Херцеговина
7 Дополнителна литература
* Алкок, B.он Б., Марко Миливојевиќ и др. ''Конфликт во поранешна Југославија: Енциклопедија'' (1998)
*** Каплан, Р., 2000 година. „Проценка на Дејтонскиот договор: Структурните слабости на општиот рамковен договор за мир во Босна и Херцеговина“. ''Дипломатија и статистика'', 11 (2), стр. 213–232.
* ** Колета, Дерек. ''Патот до Дејтонскиот договор'' (Palgrave Macmillan, New York, 2005).
* Колет, Дерек Х. и Саманта Пауер. ''Неискрениот Американец: Ричард Холбрук во светот'' (Јавни работи, 2011).
* Куран, Даниел, Jamesејмс К. Себениј и Мајкл Воткинс. „Два патишта кон мирот: Спротивно на Georgeорџ Мичел во Северна Ирска со Ричард Холбрук во Босна и Херцеговина“. ''Весник за преговори'' 20.4 (2004): 513-537.
* Далдер, И.Х., 2014 година. ''Да се дојде до Дејтон: правење политика на Америка во Босна.'' Прес институција за Brookings.
** Гудби, ЈЕ, 1996 г. „Кога војната заврши: Босанските мировни планови пред Дејтон“. ''Меѓународни преговори,'' 1 (3), стр. 501-523 година.
* Парохија, М., 2007 година. „Демикторот на протекцијата на Дејтон. Внатре во босанската криза: Документи и анализи “. ''Journalурнал за интервенција и градежништво,'' 1, стр. 11–23.
***