Прогласување на Душановиот законик

''Прогласувањето на Душановиот законик'' (|Proglašenje Dušanovog zakonika) — името дадено на секоја од седумте верзии на композицијата насликана од Паја Јовановиќ кои го прикажуваат Душан како го воведува најраниот српски законски кодекс на своите поданици во Скопје во 1349 година. Кралската српска влада ја нарачала првата верзија за 30.000 динари во 1899 година, со намера таа да биде изложена на ''изложбата Universelle'' (светски саем) следната година во Париз.
Кога првично била нарачана, сликата била наменета да го прикаже крунисувањето на Душан во 1346 година како цар на Србија. По консултација со политичарот и историчар Стојан Новаковиќ, Јовановиќ одлучил да не наслика сцена од крунисувањето на Душан и наместо тоа одлучил да го прикаже прогласувањето на неговиот законски кодекс. Така, сликата честопати погрешно била опишувана дека го прикажува крунисувањето. Јовановиќ посветил големо внимание на историските детали при подготовката за работата, посетувајќи неколку средновековни српски православни манастири во Косово и Македонија, проучувајќи ги средновековните носии и оружјето и консултирајќи се со експерти за тој период.
Првата верзија била завршена навреме за светскиот саем, каде што добила широко распространето критичко признание и била наградена со златен медал од уметничката комисија на саемот. Според мислењето на еден историчар на уметност, одлуката на уметничкиот комитет потврдила дека сликата е на исто ниво со делата на најголемите визуелни уметници во светот. Голем број историчари и критичари сметаат дека ''„Прогласувањето на Душановиот законски кодекс“'' е едно од најдобрите дела на Јовановиќ, а самиот Јовановиќ сметал дека сликата е негова „''најубава композиција''“.
1 Душанов законик
Стефан Душан бил еден од најмоќните српски владетели. Во средината на 14 век, тој го надгледувал формирањето на голема српска држава која се протегала од Дунав до грчкото копно. Како резултат на неговите достигнувања, во српската историографија тој се нарекува Душан Моќниот или Душан Законодавецот. Првата наставка претставува признание за неговото проширување на територијата на Србија, а втората како признавање на правниот кодекс што го вовел за време на неговото владеење, вообичаено наречен Душанов законик. Во 1343 година, како крал на Србите и крајбрежјето, Душан го додал „''Крал на Римјаните''“ на својата титула. Кон крајот на 1345 година, тој почнал да се нарекува себеси како Цар на Србија. На Денот на Велигден, 16 април 1346 година, Душан свикал собор во Скопје, на кој присуствувале српскиот архиепископ Јоаникиј II, охридскиот архиепископ Николај I, бугарскиот патријарх Симеон и разни верски водачи од Света Гора. Соборот потоа свечено го извршил подигнувањето на автокефалната српска архиепископија во статус на Патријаршија. Оттогаш, архиепископот се нарекувал српски патријарх, со седиште во Патријаршискиот манастир во Пеќ. Душан потоа бил крунисан за цар на Србија од новиот патријарх Јоаникиј.
Душан имал амбиции да ги освои сите византиски земји, вклучувајќи го и Цариград, и да се прогласи за византиски цар. За да ја постигне оваа цел, знаел дека треба да ја обезбеди лојалноста на своите грчки поданици. Така, Душан наредил земјите населени со Грци да имаат грчки гувернери и да ги следат традиционалните византиски закони наспроти српското обичајно право. Ова имало ефект на намалување на тензиите меѓу Србите и Грците и им олеснило на Србите да ги окупираат грчките земји без никаква значителна закана за востание. Во 1349 година, Душан издал национален правен кодекс од неговиот главен град Скопје, кој се однесувал само на северната половина на царството каде што доминирале Србите. Законикот на Душан е најраниот преживеан правен кодекс на Србија; тој бил под големо влијание на византиското право. Законикот, исто така, е еден од најнапредните правни текстови во своето време и првиот широк сет на закони објавени од Јужните Словени. Бидејќи опфаќа само конкретни злосторства, најверојатно бил дел од правен документ од три дела, кој исто така вклучувал скратување на ''Синтагмата'' на Метју Бластарес и Законот на Јустинијан. Третиот дел, самиот Душанов законик, веројатно имал намера да ги дополни првите два текста со допирање на прашања кои не се опфатени во нив, наместо да служи како самостоен правен систем.
2 Сликање
2.1 Подготовка и состав
Во доцните 1890-ти, Србија била поканета да учествува на 1900 ''Exposition Universelle'' (светски саем) во Париз. Во 1897 година, кралската српска влада создала специјален комитет за да избере кои Срби ќе одат во Франција како претставници на нивната земја; со комисијата претседавал политичарот Светозар Гвоздиќ. Било Одлучено придонесот на Србија на саемот претежно да се состои од уметност, од која најголемиот дел требало да биде изложен на српскиот павилјон, зграда во српско-византиски стил дизајнирана од архитектот Милан Капетановиќ. Во ''Гранд Пале'' требало да бидат изложени и други српски дела. Правилата на уметничката изложба на саемот сметале дека секое платно треба да биде со димензии 390 х 589 сантиметри и содржи над седумдесет фигури во различни, често сложени, позиции.
Во Србија, периодот помеѓу 1889 и 1914 година бил обележан со бран на патриотска литература, театар и визуелна уметност. Српските уметници се натпреварувале еден со друг за тоа кој ќе ги направи најдобрите прикази на средновековната историја на Србија, а во тоа време била направена најдобрата српска национална романтична уметност. Еден од најистакнатите српски уметници на тоа време бил реалистот Паја Јовановиќ, кој бил познат по неговите распространети историски дела. Во 1899 година, специјалниот комитет го ангажирал да состави сцена што го прикажува крунисувањето на Душан што ќе биде прикажана во Париз. За возврат за неговите услуги, тој добил хонорар од 30.000 динари. Владата сметала дека е од суштинско значење делата на Јовановиќ и на другите српски уметници да бидат добро прифатени. Со оглед на децениската политичка нестабилност на Балканот, властите се обиделе да промовираат позитивна слика за нивната земја во странство, особено преку запознавање на западноевропејците со српската уметност. Оттука, Јовановиќ сликал за двојна публика, домашна и странска. Неговата основна цел била да ја нагласи легитимноста на современите територијални претензии на Србија пред Големите сили, особено во однос на Косово, Македонија и Санџак (тогаш поделен меѓу Отоманското Царство и Австро-Унгарија) и да се спротивстави на какви било негативни ставови за српската држава. За неговата домашна публика, целта на Јовановиќ била да ги потсети своите сонародници на богатата историја на Србија и да ги поттикне патриотските чувства. По консултација со политичарот и историчар Стојан Новаковиќ, Јовановиќ одлучил да не наслика сцена од крунисувањето на Душан и наместо тоа одлучил да го прикаже објавувањето на Душановиот законик. Како резултат на тоа, сликата понекогаш погрешно се нарекува ''Крунисување на цар Душан'' (|Krunisanje Cara Dušana).
Јовановиќ почнал да работи на сликата во 1900 година Во согласност со неговиот вообичаен пристап, тој потрошил значително време истражувајќи го животот на Душан. Тој ги читал средновековните извештаи за прогласот, се консултирал со експерти за тој историски период и ги испитувал средновековните слики и илуминирани ракописи за увид во архитектурата и оружјето на Србија од 14 век. Јовановиќ ги посетил и манастирите Грачаница и Лесново, Косово Поле и градовите Призрен и Скопје. Бидејќи црквата во која се одржал прогласот била одамна уништена, тој бил принуден да најде алтернатива, на крајот решил да ја моделира по манастирот Високи Дечани со оглед на сличностите во нивниот дизајн. Според негово признание, најтешката задача со која се соочил Јовановиќ е да постигне автентичност во однос на облеката, оружјето и средновековната хералдика. Тој сметал дека средновековната облека е особено тешка за репродукција бидејќи Србите во тоа време немале своја национална носија. Наместо тоа, средновековните Срби, особено членовите на кралското семејство и благородништвото, носеле облека што била под големо влијание од соседните култури, особено од Византијците. Јовановиќ ја стилизирал облеката видена на сликата на фреските од средновековните манастири што ги посетил, ги скицирал, а потоа побарал од главниот костимограф на Виенската државна опера да ги пресоздаде врз основа на тие скици. По добивањето на костимите, Јовановиќ ги сместил во своето ателје и ги користел како модели за сликата. Германските платеници на Душан, кои се прикажани како ја обложуваат црквата на црковните врати додека тој излегува, носат венецијански оклоп. Јовановиќ го засновал овој детал на средновековна кореспонденција што Новаковиќ ја открил во венецијанските архиви каде што е запишано дека Душан нарачал 300 единици полн оклоп од Венеција. Мечевите на витезите и другото оружје се засновале на прикази од средновековни фрески. Хералдиката прикажана на штитовите и ознаките на различните фигури се засноваат на примери од средновековната книга со наслов ''Armaila Illyricorum''. Јовановиќ ја пронајдел книгата во една виенска библиотека. Неколку децении претходно била отстранета од манастирот Житомислиќ во Херцеговина и донесена во австроунгарската престолнина. ''Прогласот на Душановиот законик'' билнасликан на отворено.
2.2 Опис и историја
Сликата го прикажува Душан како излегува од црква со сопругата Јелена и синот Урош, набргу по објавувањето дека законот ќе стапи во сила. На нивна страна се патријархот Јоаникиј и богатиот феудалец Јован Оливер, како и многу други членови на свештенството и благородништвото. Царот и неговата придружба ги набљудува восхитувана толпа благородници, витези и обични луѓе. Витезите ги спуштаат мечевите пред нозете на Душан во знак на почит и покорност. На сцената владее празнична атмосфера. Пред толпата прогласот го чита благородниот Гојко Мрњавчевиќ. Палман Брахт, германски платеник кој го надгледува личниот телохранител на Душан, стои на крајната десница меѓу редот други витези и внимателно гледа како царот излегува надвор. Историчарот на уметност Лилиен Филипович-Робинсон пишува:Технички, уметникот собра акумулација на неговото значително проучување и искуство како сликар на историја, портрети и жанровски сцени. Како што беше типично, неговиот уреден состав и совршената линеарна перспектива во една точка, кои и двете се соодветни на темата, се информирани од фреските на ренесансата. Секоја фигура во преден план и средина постојано го насочува окото кон композициската точка на исчезнување, Цар Душан. Тој е олицетворение на контрола, достоинство и величественост. Брилијантно облечената придружба зад него ја врамува неговата форма како и масивните камени ѕидови на црквата. Тие не само што даваат композициска стабилност, туку и интимна издржливост споделена со архитектурата инспирирана од Бог и владеењето на Душан..Откако била завршена, сликата била претставена на кралската српска влада. Како дел од неговиот договор, Јовановиќ и доделил на владата право да печати репродукции на сликата. Јовановиќ сметал дека сликата е неговата „''најубава композиција''“, но бил незадоволен што не можел да ја доврши онака како што било првично замислено. Првично имал намера завршената работа да биде насликана на ткаена таписерија. Верзијата која била изложена во Париз била масло на платно што Јовановиќ сакал да го користи само како модел за таписеријата. Подоцна се присетил дека кралот Александар ги прокоцкал парите што ветил дека ќе ги обезбеди за завршување на сликата на таписеријата. Разочаран, Јовановиќ ветил дека ќе го пребојува по свој вкус, иако почнал да работи на ревизија дури во 1925-26 година, до кога имал шеесет години. Тој продолжил да комплетира вкупно седум различни верзии на сликата во неговиот живот. Првата верзија е во сопственост на Националниот музеј на Србија, во Белград. По долгиот процес на реставрација, таа била претставена на јавноста во февруари 2022 година. Друга, со димензии 190 х 126 сантиметри, е постојано изложена во Градскиот музеј во Белград.
3 Критички прием и наследство
''Прогласувањето на Душановиот законик'' била добро прифатена во српската јавност и се вели дека ги надминало очекувањата на сите владини министри. Добро била прифатена и во Франција, каде Јовановиќ бил прогласен за офицер на ''Академијата за убави уметности''. Сликата наишла на пофалби од критичарите на светскиот саем, а уметничката комисија на саемот му доделила на Јовановиќ златен медал за неговата работа. Со оваа одлука, тврди историчарот на уметност Јелена Милојковиќ-Ѓуриќ, парискиот комитет признал дека сликата е на исто ниво со оние на најдобрите светски визуелни уметници.
Српската сликарка и уметничка критичарка Надежда Петровиќ ги опишала композициите на Јовановиќ како „''круна на српската сликарска уметност''“ и го пофалила ''„Прогласувањето на Душановиот законик“'' како негово најдобро дело. Филиповиќ-Робинсон го рангира меѓу трите најдобри слики на Јовановиќ, покрај ''Таковското востание'' (1888) и ''Миграцијата на Србите'' (1896). „''Со фокусирањето на славното владеење на цар Душан''“, напишала таа, „''Јовановиќ се оправдуваше за почитта со која треба да се гледа Србија''“. Сликата, според неа, е и лекција по историја и „''патриотска декларација''“. Конкретно за српската публика, алудира на големината на минатото на Србија и имплицира дека реставрацијата на земјата како слободна, современа нација е на дофат. Според неа, тоа е инхерентно оптимистичко дело.
Тим Јуда, новинар специјализиран за Балканот, го споредува придонесот на Јовановиќ за српската уметност со придонесот на Жак-Луј Давид во француската уметност и повлекува паралели помеѓу ''Прогласувањето на Душановиот законик'' и ''Крунисувањето на Наполеон''. Проф Д. Норис историчар специјализиран за српската култура, го опишува оклопот на витезите како „високо стилизиран“ и смета дека, како директен резултат, некои од фигурите повеќе личат на холивудски актери отколку на средновековни витези „''Сликата покажува одлична концепција и цврстина во нејзиниот состав''“, тврдела историчарката на уметност Радмила Антиќ. „''Фигурите се добро поврзани, нивните ставови совесно проучени, костимите претставени со најголема грижа за деталите“.''
4 Наводи
4.1 Библиографија
***************