Северна Круна (соѕвездие)

Северна Круна (лат. ''Corona Borealis'', CrB, народно: Софра) — мало соѕвездие на северното небо. Неговото латинско име значи „северна круна“, а името доаѓа поради неговата форма. Едно е од соѕвездијата забележани од Птоломеј.
Северна Круна (лат. ''Corona Borealis'', CrB, народно: Софра) — мало соѕвездие на северната небесна полутопка. Тоа е едно од 48-те соѕвездија наведени од астрономот од II век Птоломеј и останува едно од 88-те современи соѕвездија. Неговите најсветли ѕвезди формираат полукружен лак. Неговото латинско име, инспирирано од неговата форма, значи „северна круна“. Во класичната митологија Северна Круна генерално ја претставувала круната што богот Дионис и ја дал на критската принцеза Аријадна и била поставена од неа на небесата. Други култури го споредуваат моделот со круг на старешини, орлово гнездо, дувло за мечки или баџа (димник). Птоломеј, исто така, го навел неговиот сосед како Јужна Круна, со сличен модел.
Најсветлата ѕвезда Алфа Северна Круна е со величина од 2.2. Жолтиот суперџин R Северна Круна е прототип на ретка класа на џиновски ѕвезди - променливите R Северна Круна - кои се екстремно дефицитарни во водород и се смета дека се резултат на спојување на две бели џуџиња. T Северна Круна, е уште еден необичен тип на променлива ѕвезда позната како повторлива нова. Нормална со големина 10, последен пат се разгорела до величина од 2 во 1946 година, а се предвидува дека ќе го стори истото во 2024 година. ADS 9731 и Sigma Северна Круна се системи со повеќе ѕвезди со шест и пет компоненти соодветно. Откриено е дека системи со пет ѕвезди имаат вонсончеви планети со големина на Јупитер. Абел 2065 е високо концентрирано галактичко јато оддалечено една милијарда светлосни години од Сончевиот Систем кое содржи повеќе од 400 членови, а самиот е дел од поголемото суперјато Северна Круна.
2 Карактеристики
Покривајќи 179 квадратни степени и оттука 0,433% од небото, Северна Круна се рангира на 73-то место од соѕвездијата назначени од МАС по површина. Неговата позиција во северната небесна полутопка значи дека целото соѕвездие е видливо за набљудувачите северно од 50°С. Се граничи со Воловар на север и запад, со Змија на југ и со Херкул на исток. Кратенката со три букви за соѕвездието, усвоена од Меѓународниот астрономски сојуз во 1922 година, е „CrB“. Официјалните граници на соѕвездијата, поставени од белгискиот астроном Ежен Делпорт во 1930 година, се дефинирани со многуаголник од осум отсечки (''илустрирани во инфокутијата''). Во екваторијалниот координатен систем, координатите на десното искачување на овие граници лежат помеѓу и , додека координатите на деклинација се помеѓу 39,71° и 25,54°. Има пандан ова соѕвездие - Јужна Круна - на јужната небесна полутопка.
2 Карактеристики
2.1 Ѕвезди
Седумте ѕвезди кои го сочинуваат карактеристичниот модел на соѕвездието во облик на круна се сите ѕвезди со 4-та величина освен најсветлата од нив, Алфа Северна Круна. Останатите шест ѕвезди се Тета, Бета, Гама, Делта, Ипсилон и Јота Северна Круна. Германскиот картограф Јохан Бајер дал на дваесет ѕвезди во Северна Круна ознаки од Алфа до Ипсилон во неговиот ѕвезден атлас ''Уранометрија'' од 1603 година. Зета Северна Круна била забележана како двојна ѕвезда од подоцнежните астрономи и нејзините компоненти означени Зета1 и Зета2. Џон Фламстид го сторил истото со Nu Северна Круна; класифицирана од Бајер како единствена ѕвезда, забележано е дека се две блиски ѕвезди од Фламстид. Тој ги нарекол 20 и 21 Северна Круна во неговиот каталог, заедно со ознаките Nu1 и Nu2 соодветно. Кинеските астрономи сметале дека девет ѕвезди го сочинуваат астеризмот, додавајќи ги Пи и Ро Северна Круна. Во границите на соѕвездието има 37 ѕвезди посветли од или еднакви на привидна величина од 6.5.
Алфа Северна Круна (официјално наречена Алфека од МАС, но понекогаш позната и како Гема) се појавува како синобела ѕвезда со големина 2.2. Всушност, тоа е двојна затемнувачка ѕвезда од типот на Алгол која варира за 0,1величина со период од 17,4 денови. Примарната е бела ѕвезда од главната низа од спектрален тип A0V која е 2,91 пати поголема од Сончевата маса (M<sub>☉</sub>) и 57 пати посјајна (L<sub>☉</sub>), и е опкружена со остаточен диск до пречник од околу 60 астрономски единици (АЕ). Секундарниот придружник е жолта ѕвезда од главната низа од спектрален тип G5V, која е малку помала (0,9 пати) од пречникот на Сонцето. Лежи 75±0,5 светлосни години од Земјата,Се верува дека Алфека е член на движечката група на ѕвезди на Голема Ѕвезда кои имаат заедничко движење низ вселената.
Бета Северна Круна или Нусакан се наоѓа на 112±3 светлосни години далеку, и претставува спектроскопски двоен систем чии две компоненти се разделени со 10АЕ и орбитираат едни со други на секои 10,5 години. Посветлата компонента е Ap-ѕвезда која брзо осцилира, пулсира со период од 16,2 минути. Од спектрален тип A5V со површинска температура од околу 7980 К, има околу , 2,6 сончеви полупречници (R<sub>☉</sub>) и . Помалата ѕвезда е од спектрален тип F2V со површинска температура од околу 6750 К, а има околу , и помеѓу 4 и . Во близина на Нусакан се наоѓа Тета Северна Круна, двоен систем кој сјае со комбинирана светлинска величина од 4,13 и која се наоѓа на оддалеченост од 380±20 светлосни години. Посветлата компонента, Тета Северна Круна A, е синобела ѕвезда која се врти исклучително брзо - со брзина од околу 393 км во секунда. Be-ѕвезда, таа е опкружена со остаточен диск.
Крајна Алфа на исток е Гама Северна Круна, уште еден двоен ѕвезден систем, чии компоненти орбитираат една околу друга на секои 92,94 години и се оддалечени приближно една од друга како Сонцето и Нептун. Посветлата компонента е класифицирана како променлива ѕвезда од типот на Делта Штит, иако овој поглед не е универзален. Компонентите се ѕвезди од главната низа од спектралните типови B9V и A3V. Се наоѓа 170±2 светлосни години далеку, Делта Северна Круна со големина од 4,06 е жолта џиновска ѕвезда од спектрален тип G3.5III која е околу и . Има површинска температура од 5180 K. Во поголемиот дел од своето постоење, Делта Северна Круна била синобела ѕвезда од главната низа од спектрален тип В пред да снема водородно гориво во нејзиното јадро. Нејзината сјајност и спектар сугерираат дека штотуку го преминала Херцшпрунговата празнина, откако завршила со согорување на јадрото на водородот и штотуку почнала да согорува водород во обвивка што го опкружува јадрото.
Зета Северна Круна е двојна ѕвезда со две синобели компоненти 6.3 оддалечени лачни секунди што може лесно да се одвојат на 100x зголемување. Примарната е со големина 5.1, а секундарната е со јачина 6.0. Ну Северна Круна е оптичка двоѕвезда, чии компоненти се на слично растојание од Земјата, но имаат различни радијални брзини, па оттука се претпоставува дека не се поврзани. Примарниот, Nu1 Северна Круна, е црвен џин од спектрален тип M2III и светлинска величина 5,2, кој се наоѓа на оддалеченост од 640±30 светлосни години, и секундарната, Nu2 Северна Круна, е џин со портокалова нијанса. ѕвезда од спектрален тип K5III и светлинска величина 5,4, проценета на 590±30 светлосни години далеку. Сигма Северна Круна, од друга страна, е вистински систем со повеќе ѕвезди што може да се види со мали аматерски телескопи. Тоа е всушност сложен систем составен од две ѕвезди околу масата колку Сонцето кои орбитираат една околу друга на секои 1,14 денови, орбитира од трета ѕвезда слична на Сонцето на секои 726 години. Четвртата и петтата компонента се двоен црвено џуџест систем кој е 14.000 АЕ оддалечена од другите три ѕвезди. ADS 9731 е уште поредок повеќекратен систем во соѕвездието, составен од шест ѕвезди, од кои две се спектроскопски бинарни.
Северна Круна е дом на две извонредни променливи ѕвезди. T Северна Круна е катаклизмична променлива ѕвезда. Таа има светлинската величина 10 - има минимум 10,2 и максимум 9,9 - се осветлува до светлинска величина 2 во период од неколку часа, предизвикано од јадрената верижна реакција и последователната експлозија. T Северна Круна е една од неколкуте ѕвезди наречени повторливи нови, кои ги вклучуваат Т Компас и U Скорпија. Излив на T Северна Круна за прв пат бил снимен во 1866 година; неговиот втор забележан испад се случил во февруари 1946 година. T Северна Круна започнал да се затемнува во март 2023 година и познато е дека пред да замине нова се затемнува околу една година; поради оваа причина се очекува да оди нова во секое време помеѓу март и септември, 2024 година. T Северна Круна е двојна ѕвезда со џиновска примарна црвена нијанса и секундарно бело џуџе, двете ѕвезди орбитираат една околу друга во период од приближно 8 месеци. R Северна Круна е променлива суперџинска ѕвезда со жолта нијанса, оддалечена над 7000 светлосни години од Земјата и прототип на класата на ѕвезди познати како променливи R Северна Круна. Нормална со светлинска величина 6, нејзината осветленост периодично паѓа на ниско ниво од 15 степени, а потоа полека се зголемува во текот на следните неколку месеци. Овие опаѓања на величина се случуваат кога прашината што била исфрлена од ѕвездата ја прикрива. Директната слика со вселенскиот телескоп „Хабл“ покажува обемни облаци од прашина до полупречник од околу 2000 година АЕ од ѕвездата, што одговара на проток на ситна прашина (составен од зрна 5 nm во пречник) поврзани со ѕвездениот ветер на ѕвездата и погруб прав (составен од зрна со пречник од околу 0,14 μm) периодично исфрлени.
Постојат неколку други променливи со разумна сјајност за аматерските астрономи да ги набљудуваат, вклучувајќи три долги периодични променливи од типот Мирида: S Северна Круна се движи помеѓу величините 5,8 и 14,1 во период од 360 денови. Се наоѓа околу 1946 година светлосни години оддалечена, сјае со сјајност 16.643 пати повеќе од Сонцето и има површинска температура од 3033 К. Една од најцрвените ѕвезди на небото, V Северна Круна е студена ѕвезда со површинска температура од 2877 К што сјае со сјајност 102.831 пати поголема од онаа на Сонцето и е оддалечена 8810 светлосни години оддалечени од Земјата. Променлива помеѓу величините 6,9 и 12,6 во период од 357 дена, и се наоѓа во близина на раскрсницата на границата на Северна Круна со Херкул и Воловар. Сместена на 1,5° североисточно од Тау Северна Круна, W Северна Круна се движи помеѓу величините 7,8 и 14,3 во период од 238 денови. Друг црвен џин, RR Северна Круна е полуправилна променлива ѕвезда од типот М3 која варира помеѓу светлините 7,3 и 8,2 во текот на 60,8 дена. RS Северна Круна е уште еден полуправилен променлив црвен џин, кој се движи помеѓу величините од 8,7 до 11,6 во текот на 332 дена. Невообичаено е по тоа што е црвена ѕвезда со високо правилно движење (повеќе од 50 милијарсекунди годишно). Во меѓувреме, U Северна Круна е двоен ѕвезден затемнувачки систем од типот на Алгол чија величина варира помеѓу 7,66 и 8,79 во период од 3,45 дена
TY Северна Круна е пулсирачко бело џуџе (од ZZ Кит), кое е околу 70% масивно како Сонцето, но има само 1,1% од неговиот пречник. UW Северна Круна било откриено во 1990 година, и претствува двоен систем со ниска маса на Х-зраци составен од ѕвезда помала маса од Сонцето и неутронска ѕвезда опкружена со насобирачки диск кој црпи материјал од придружната ѕвезда. Таа варира во сјајноста на невообичаено сложен начин: двете ѕвезди орбитираат една околу друга на секои 111 минути, но сепак има уште еден циклус од 112,6 минути, што одговара на орбитата на дискот околу дегенерираната ѕвезда. Периодот на отчукување од 5,5 дена го означува времето што му треба на насобирачкиот диск - кој е асиметричен - за да се пречекорува околу ѕвездата.
2.2 Вонсончеви планетарни системи
Вонсончеви планети се потврдени во пет ѕвездени системи, од кои четири се пронајдени со методот на радијална брзина. Спектарот на Ипсилон Северна Круна бил анализиран во период од седум години од 2005 до 2012 година, откривајќи планета околу 6,7 пати помасивна од Јупитер (M<sub>J</sub>) која орбитира на секои 418 денови на просечно растојание од околу 1,3 АЕ. Ипсилон Северна Круна е портокалови џин од спектрален тип K2III кој е отечен до и . Капа Северна Круна е спектрален тип K1IV портокаловиот подџин речиси двојно помасивна од Сонцето; околу неа се наоѓа остаточен диск, и една планета со период од 3,4 години. Масата на оваа планета се проценува на . Димензиите на остаточниот диск укажуваат на тоа дека веројатно постои втор подѕвезден придружник. Омикрон Северна Круна е џин од типот К со една потврдена планета со маса од што орбитира на секои 187 денови, една од двете најмалку масивни планети познати околу џиновите. HD 145457 е портокалов џин од спектрален тип K0III откриен дека има една планета од . Оваа планета била откриена преку Доплеровиот метод во 2010 година, Потребни се 176 денови до завршување на орбитата. XO-1 е жолта ѕвезда од главната низа со светлинска величина на приближно 172 парсеци (560 светлосни години), од спектрален тип G1V со маса и полупречник сличен на Сонцето. Во 2006 година била откриена жешката Јупитерова вонсончева планета XO-1b која орбитира околу XO-1 со премински метод со помош на телескопот XO. Приближно со големина на Јупитер, таа завршува орбита околу својата ѕвезда на секои три дена.
Откривањето на планетарен придружник со големина на Јупитер било објавено во 1997 година преку анализа на радијалната брзина на Ро Северна Круна , жолта ѕвезда од главната низа и Сончев двојник од спектрален тип G0V, оддалечен околу 57 светлосни години од Земјата. Попрецизното мерење на податоците од сателитот Хипаркос подоцна покажале дека наместо тоа е ѕвезда со мала маса некаде помеѓу 100 и 200 пати поголема од масата на Јупитер. Можните стабилни планетарни орбити во животопогодниот појас биле пресметани за двојната ѕвезда Ета Северна Круна, која е составена од две ѕвезди - жолти ѕвезди од главната низа од спектрален тип G1V и G3V соодветно - слични по маса и спектар на Сонцето. Ниту една планета не била пронајдена, но на растојание од 3640 е откриена кафеава џуџеста придружничка околу 63 пати поголема од Јупитер со спектрален тип L8 и растојание од 3640 АЕ во 2001 година.
2.3 Длабоконебесни тела
Северна Круна содржи неколку галаксии кои можат да се набљудуваат со аматерски телескопи. NGC 6085 и 6086 се бледа спирална и елиптична галаксија соодветно доволно блиску една до друга за да се видат во исто видно поле преку телескоп. Абел 2142 е огромно (со пречник од шест милиони светлосни години), прозрачно галактичко јато со Х-зраци кое е резултат на тековно спојување помеѓу две галаксии. Има поместување на црвено од 0,0909 (што значи дека се оддалечува од Земјата на 27.250 km/s) и визуелна величина од 16,0. Тоа е оддалечено околу 1,2 милијарди светлосни години. Друго галактичкото јато во соѕвездието, RX J1532.9+3021, е оддалечен приближно 3,9 милијарди светлосни години од Земјата. Во центарот на јатото е голема елиптична галаксија која содржи една од најмасивните и најмоќните супермасивни црни дупки досега откриени. Абел 2065 е високо концентрирано галактичко јато кое содржи повеќе од 400 членови, од кои најсјајните се со 16-та светлинска величина; јатото е оддалечено повеќе од една милијарда светлосни години од Земјата. Сепак, во поголем обем, Абел 2065, заедно со Абел 2061, Абел 2067, Абел 2079, Абел 2089 и Абел 2092 година, го сочинуваат суперјатото Северна Круна. Друго галактичко јато, Абел 2162, е член на суперјатото Херкул.
3 Митологија
Во грчката митологија, Северна Круна била поврзана со легендата за Тезеј и минотаурот. Генерално се сметало дека претставува круна дадена од Дионис на Аријадна, ќерката на Минос од Крит, откако била напуштена од атинскиот принц Тезеј. Кога ја носела круната на нејзиниот брак со Дионис, тој ја ставил на небото за да ја одбележи нивната венчавка. Алтернативната верзија на измачениот Дионис ѝ ја дава круната на Аријадна, која пак ја дава на Тезеј откако тој ќе пристигне на Крит за да го убие минотаурот за кој Критјаните барале данок од Атина за да го нахранат. Херојот ја користи светлината на круната за да избега од лавиринтот откако ќе го отстрани суштеството, а Дионис подоцна го поставува на небото. ''De atsronomia'', дело кое му се припишува на Хигин, го поврзува со круна или венец што го носел Бахус (Дионис) кога првпат се приближува до планината Олимп и им се открива на боговите, откако претходно бил скриен како дете. Неговата близина до соѕвездирто Херкул и Лира може да укаже дека трите соѕвездија биле измислени како група. Северна Круна било едно од 48-те соѕвездија споменати во ''Алмагест'' на класичниот астроном Птоломеј.
Во Месопотамија, Северна Круна била поврзана со божицата Нанаја.<ref>M. Stol, ''Nanaja'' [in:] '''' vol 9, 1998, p. 147
Во велшката митологија, тоа било наречено како Каер Аријанрход, „Замокот на сребрениот круг“ и било небесно живеалиште на дамата Аријанрод. За античките Балти, Северна Круна било познато како ''Даржелис'', „цветна градина“.
Арапите го нарекле соѕвездието Алфека (име подоцна дадено на Алфа Северна Круна), што значи „одвоено“ или „распарчено“ ( ar, ''''), упатување на сличноста на ѕвездите на Северна Круна со лабава низа од накит. Ова исто така било протолкувано како скршена чинија. Меѓу бедуините, соѕвездието било познато како '''' ( ar), или „садот на сиромашните луѓе“.
Народот Скиди од домородните Американци ги препознавал ѕвездите на Северна Круна кои претставуваат совет од ѕвезди од кои главна била Полар. Соѕвездието, исто така, симболизирало димник над каминот, кој ги пренесува нивните пораки до боговите, како и поглаварите кои треба да се соберат за да ги разгледаат важните работи. Народот Шони ги препознавал ѕвездите како ''Небесните сестри'', кои секоја вечер се спуштале од небото за да танцуваат на земјата. Алфека ја означува најмладата и најзгодна сестра, која ја зграпчил ловец кој се претворил во глушец за да и се доближи. Тие се венчале, иако таа подоцна се вратила на небото, а нејзиниот сопруг и син со скршено срце ја следеле подоцна. Микмаците од источна Канада го препознавале Северна Круна како ''Mskegwǒm'', дувлото на небесната мечка (Алфа, Бета, Гама и Делта Голема Мечка).
Полинезиските народи често го препознавале соѕвездието Северна Круна Бореалис; луѓето од Туамоту го нарекле ''На Кауа-ки-токерау'' и веројатно ''Те Хету''. Соѕвездието најверојатно било наречено ''Кауа-меа'' на Хаваи, ''Рангавенуа'' на Нов Зеланд и ''Те Вале-о-Авиту'' во атолот Пукапука на островите Кукови. Неговото име во Тонга било неизвесно; се викало или ''Ао-о-Увеа'' или ''Кау-купенга''.
Во австралиската абориџинска астрономија, соѕвездието се нарекува ''вомера'' поради обликот на ѕвездите. Народот Ваилвун од северозападниот дел на Нов Јужен Велс ја препознавал Северна Круна како ''милјон волаи'' „орлово гнездо“, со Алтаир и Вега - секоја наречена ''мулион'' - парот орли кои го придружуваат. Народот Вардаман од северна Австралија го сметал соѕвездието како место за собирање на машкиот закон, женскиот закон и законот од двата пола се здружуваат и ги разгледуваат прашањата на постоење.
3.1 Подоцнежни наводи
Северна Круна била преименувана во Корона Фирмијана во чест на надбискупот од Салцбург во Atlas ''Mercurii Philosophicii Firmamentum Firminianum Descriptionem'' од 1730 година од Корбинијан Томас, но тоа не било преземено од следните картографи. Соѕвездието било прикажано како главно место на заплетот во расказот „Hipnos“ од Х. Лавкрафт, објавен во 1923 година; тоа е предмет на страв на еден од протагонистите во расказот. Финскиот бенд Cadacross објавил албум насловен ''Corona Borealis'' во 2002 година.
4 Поврзано
* Јужна Круна (соѕвездие)