Додола и Пеперуна

Додола (исто така се ''Додолица, Додолка,''''Додоле'', ''Дудола'', ''Дудула'' итн.) и Перперуна (исто така се пишува ''Пеперуда'', ''Преперуда'', ''Преперуша'', ''Прпоруша'', ''Папалуга'' итн.), се древни словенски пагански обичаи на дождење практикувани до 20 век. Традицијата се среќава во јужнословенските земји ( Бугарија, Хрватска, Северна Македонија, Црна Гора и Србија ), како и во близина на Албанија, Грција, Унгарија, Молдавија и Романија .
Тоа е церемонијален ритуал на пеење и играње што го прават млади момчиња и девојчиња во време на суша . Според некои толкувања, тоа било поврзано со словенскиот бог Перун, а Перперуна можела да биде словенска божица на дождот и сопруга на врховното божество Перун (бог на громот и времето во словенскиот пантеон ).
Словенскиот прототип на обичајот е ''*''Перперуна (со варијации Преперуна, Пеперуна, Преперуда/Пеперуда, Пепереда, Преперуга/Пеперуга, Пеперунга, Пемперуга во Македонија и Бугарија, особено во деловите на окупираната Пиринска Македонија : ''Prporuša'', ''Parparuša'', ''Parparuša'', ''Preporuša''''/Preporuša арбаруша'' во Хрватска ; ''Пеперуда'' , ''Папалуга'', ''Папалуда / Папаруда'', ''Бабарута'', ''Мамарута'' во Романија и Молдавија ; ''Перперуна'', ''Перперинон'', ''Перперуга'', ''Папаруна''''во'' Грција ; ''Перперона / Перпероне'', ''Рона'' во Албанија ; ''Пирпируна'' меѓу Ароманците, ''Додолингот'', ''Дудола'', ''Дудула'', ''Дудуле'', ''Дудулица'', ''Дода'', ''Додочка'', ''Дудулејка'', ''Диѓуља'', ''Дордолец/Дурдулец'' итн.). Тие можат да се најдат кај јужните Словени, Албанци, Грци, Унгарци, Молдавци, Романци, Власи или Ароманци (вклучувајќи ги и регионите на Буковина и Бесарабија ).
Сите варијанти се сметаат за алтернативи за табуто „да се избегне сквернавење на светото име“ на (паганскиот) бог. Според Роман Јакобсон и други, ''перперуната'' се формира со редупликација на корените „пр“ „на-“ со слична конотација (да удри/тепа). Оние со корен „peper-“, „papar-“ и „pirpir-“ биле соодветно променети современите зборови за пипер-дрво и афион, веројатно и перпер и друго. Димитар Маринов го извел од бугарскиот збор за пеперутка каде што во народните верувања има натприродни моќи поврзани со дождот, но според Јакобсон митолошкиот контекст на обичаите и врските ги објаснуваат бугарските ентомолошки имиња. Михаил Арнаудов го извел од словенскиот глагол „пршити“ (прскање). Петар Скок ја сметал ''prporuša'' за метафорична деривација од словенскиот ''prpor/pŕpa'' (жежок пепел), ''pórusa'' („кога се истура вода на запален пепел“ ). Станислав Урбањчик и Михал Лучински ја доведуваат во прашање теонимската деривација на Јакобсон, која наместо тоа произлегува од прасловенскиот ''*perpera'', ''*perperъka'' (на полски ''przepiórka'' ), име за обична препелица, која има улога во полските ритуали на жетва и името на невестата. свадбен танц. Овие се поврзани и со ''*pъrpati'' (ономатопејски), сп. Полски бирање. ''perpotać'', ''perpac'', староисточнословенски ''пороприти'' . Во етимолошките толкувања често (не)свесно се избегнува толкувањето со коренот на зборот ''„ПР“'' што означува ''удира, мава ( од таму-перење, пердашење, перкање, перка, пераја...)'' и врската со ведското божество Перхуна, што е пермутација на словенскиот Перун, божество кое ариевците, прасловените го носат во Индија, при првата селидба под водство на Нено Белов.
1 Потекло
Практиката на повикување или предизвикување на дожд е заедничка традиција меѓу балканските народи и јасно укажува на преднеолитските поимања на светот – денес би се објаснило со фразата „како горе така долу/како долу така горе“. Фактот дека сличните обичаи на Балканот се познати под две различни имиња, се смета дека разликите не се од ист временски период и етнички групи. Поверојатно е дека станува збор за прастари модели на однесување кои добиле свој специфични текови, промени и називи со текот на милениумите во словенската традиција на Балканот.
Обично се смета дека тие имаат митолошко и етимолошко словенско потекло поврзано со словенскиот бог на громот Перун, [30] и станале широко распространети во Југоисточна Европа со словенските преселби на Балканот (6-10 век). <sup>[1]</sup><sup>[2]</sup><sup>[3]</sup> Според словенската теорија, тоа е (балто-)словенско наследство од протоиндоевропско потекло поврзано со словенскиот бог на громовите Перун. Има паралели во ритуалните молитви за носење дожд во време на суша посветена на божеството на дождот Парјања, забележано во ''Ведите'' и балтичкиот бог на громовите Перкуна, сродни заедно со Перун на прото-индоевропскиот бог на времето Перквунос . Истиот ритуал во раниот средновековен рутенски ракопис е поврзан со источнословенското божество Переплут . Според Јакобсон, ''Новгородската хроника'' („dožd prapruden“) и ''Pskov Chronicle'' („dožd praprudoju neiskazaemo silen“) би можеле да имаат „источнословенска трага на Пеперуда што го повикува дождот“, а западнословенскиот бог Припегала потсетува на врската ''Преперуга/Препелу'' со Перун. Српско-хрватската архаична варијанта ''Prporuša'' и глаголот ''prporiti se'' („да се борат“) исто така имаат паралели во старорускиот („porъprjutъsja“). Името ''Додола'' е сродно со литванскиот ''Дундулис'', збор за „гром“ и друго име на балтичкиот бог на громовите Перкунас. Тоа е исто така далечно поврзано со грчките Додона и Дедала, кои се преземени од староседелците-словени . <sup>[4]</sup> Бугарската варијанта ''Didjulja'' е слична на наводната полска божица Џиџилела, а полскиот јазик има и глагол ''dudnić'' („грми“). Според друга интерпретација, името ''Перперуна'' може да се идентификува како редупликат женски дериват на името на машкиот бог ''Перун'' ( ''per-perun-a'' ), како негова женска сопруга, сопруга и божица на дождот ''Перперуна Додола'', која е паралелна со старонордиската двојка. Fjörgyn–Fjörgynn и литванскиот Perkūnas–Perkūnija. <sup>[5]</sup> Битката на Перун против Велес поради киднапирањето на Перперуна/Додола има паралели во спасувањето на Персефона од Зевс, откако Хадес ја носел под земја, предизвикувајќи голема суша на Земјата, што се гледа и во сличноста на имињата Перперуна и Персефона. <sup>[5]</sup> Неодамнешните истражувања го критикуваат изумот на словенска женска божица. Друго објаснување за варијациите на името ''Додола'' е односот со словенската пролетна божица (Дидо-) Лада/Ладо/Лела, <sup>[6]</sup> некои научници го поврзуваат ''Додол'' со пагански обичај и песни на ''Ладе'' (Ладарице) во Хрватско Загорје (т.н. „Ладарице Додолске“), <sup>[7]</sup><sup>[8]</sup> а во Жумберак - Крижевци за ''преперушанскиот'' обичај се користел и терминот ''Ладекарице'' . 
Слични обичаи се забележани на Балканот, Кавказ, Блискиот Исток и Северна Африка. <sup>[1]</sup><sup>[2]</sup> Вилијам Шеден-Ралстон забележал дека Џејкоб Грим сметал дека Перперуна/Додола биле „првично идентични со баварскиот ''Васервогел'' и австрискиот ритуал ''Пфингсткониг'' “. <sup>[3]</sup> Миленко С. Филиповиќ и Витомир Белај, иако ги поврзуваа со култот на Перун, со оглед на географската распространетост ја разгледаа можноста тој да има и палеобалканска позадина . Романско-ароманското и грчкото етничко потекло го отфрлија Алан Вејс, Морис Скот Томпсон, Џорџ Фредерик Абот, меѓу другите, истакнувајќи дека тоа не било познато во Јужна Грција. Една теорија, особено, тврди дека словенското божество Перун и обичаите Перперуна/Додола се од тракиско потекло. <sup>[4]</sup><sup>[5]</sup><sup>[6]</sup>
2 Ритуал
Перперуна и Додола се сметаат за многу слични пагански обичаи со заедничко потекло, при што главната разлика е во најчестиот пол на централниот лик (можеби поврзана со социјалната хиерархија на одредена етничка или регионална група), лирски стихови, понекогаш религиозна содржина и присуство или отсуство на хор. Тие во суштина припаѓаат на ритуали поврзани со плодноста, но со текот на времето се диференцираат во специфична форма поврзана со вода и вегетација. Тие претставуваат група ритуали - колективно движење во поворка околу куќите и полињата на едно село, но со централен жив карактер што ги разликува од другите слични колективни ритуали во истиот регион и период (Крстоноше, Покладе, Коледе, германски, Ладарице, оние за време на Јурјево и Ивандан и така натаму). Во скопската долина во Македонија се одржуваа Додола во четвртокот на денот на Перун. Во јадрото на песната секогаш се споменува еден вид дожд и список на регионални култури. Првите пишани спомнувања и описи на паганскиот обичај се од 18 век од Димитрие Кантемир во Descriptio Moldaviae (1714/1771, Papaluga), потоа во една грчка правна книга од Букурешт (1765 година, тој се повикал на 62. Топ за да го запре обичајот на Папаруда. ), и од јеромонах Спиридон Габровски кој исто така забележал дека е во роднинска врска со Перун (1792, Пеперуд).
Додолските ритуали се обредни пагански игри чии магиски елементи требале да предизвикаат дожд. Во играта учествуваат само девојки, најчесто млади девојчиња (5-10 години) бидејќи обредните правила барале потполна невиност. Девојките, наречени Додолчиња оделе облечени во стара облека, најчесто испокината, на главата носеле венци од трева, жито и цвеќе, а во рацете букети цвеќе со кои прскале вода по дворовите. Меѓу девојките е избирана главната додола, најчесто сираче, која се соблекувала и врз себе фрлала цвеќе и трева. Главната додола танцувала пред секоја куќа, а останатите девојки кои оделе поредени две по две пееле додолски песни:
''дарувајте додолето,''''додолето сирачето,''''да попадне темна магла,''''да зароси ситна роса,''''да наводи рамно поле,''''да си роди бериќетот!''
Обраќањето на додолките најчесто се однесувало на бога кому му била упатена молитвата:
''додолица бога моли,''''ој додоле, мили боже,''''дај ни, боже ситна роса, да нароси редом поле...''
По пеењето домаќинката ги прскала девојките со вода и им дарувала брашно, волна, сланина, пари, но никогаш јајца, бидејќи се верувало дека тогаш би паѓал град. Некаде добиеното брашно го носеле кај вдовица која правела бакрдан (качамак) кој го јаделе врз чинија свртена наопаку, а од која претходно е истурена вода, некаде вдовицата правела обреден леб кој додолките го кршеле врз главата на главната додолка. По завршување на обредот со заедничкиот ручек на додлките, тие ги фрлале венците и букетите во река. Во некои краишта додолките го изведувале обредот по нивите, а некаде се капеле во реката по завршениот обред.
Јужните Словени и несловенските народи го организирале ритуалот Перперуна/Додола во време на пролетните и особено летните суши, каде што му се поклонувале на богот/божицата и му се молеле за дожд (и плодност, подоцна барале и друго поле и куќни благослови). Централниот лик на церемонијата на Перперуна е обично младо момче, додека на Додола обично млада девојка, двајцата на возраст меѓу 10-15 години. Новната чистотата е важна, а понекогаш е важно и да биде сираче. Порано тие би биле голи, но веќе не биле во најновите форми од 19-20 век, носејќи здолниште и фустан густо изработен од свежо зелени плетени лози, лисја и цветови од ''Sambucus nigra'', ''Sambucus ebulus'', ''Clematis flammula'', ''Clematis vitalba'', папрат и други листопадни грмушки и винова лоза, мали гранки од ''Тилија'', даб и др. Зелената обвивка првично го покривала целото тело, така што централната личност била речиси непрепознатлива, но како и потребата од директен контакт со кожата со зеленилото, таа исто така значително се намалила и било многу поедноставено во модерниот период. Тие се вртле и биле следени од мала поворка од деца кои шетале и играле со нив низ истото село и полињата, понекогаш носејќи дабови или букови гранки, пеејќи ја ритуалната молитва, застанувајќи заедно во секој двор од куќата, каде што домаќините посипувале вода. избрано момче/девојка кое ќе се истресе и на тој начин ќе ги попрска сите и сè околу себе (пример за „аналогна магија“ ), домаќини исто така надарени задоволства (леб, јајца, сирење, колбаси итн., во подоцнежен период и пари) за да децата кои ги делеле и консумирале меѓу нив, а понекогаш дури и домаќините пиеле вино, навидум како жртва во чест на Перун. <sup>[1]</sup> Избраното момче/девојче се нарекувало со една од варијантите на името на самиот ритуал, но во Истра било познато и како ''Прпоруш'', а во Далмација - Бока Которска како ''Прпац/Прпатс'' и во двата региони неговите придружници како ''Прпоруше'', <sup>[2]</sup><sup>[1]</sup> додека во областа Пирот и Нишава во Јужна Србија во близина на бугарската граница се нарекувале ''додолќе'' и ''преперуѓе'', а како и во Македонија и двете имиња се појавуваат во истата песна. 
До 20 век, некогаш обичните ритуали речиси исчезнале на Балканот, иако ретки примери на практика може да се следат до 1950-1980-тите и останале во народната меморија. Основната причина е „модернизирањето“ - развојот на земјоделството и следствено немањето практична потреба за постоење на мистична врска и обичаи со природата и времето. Важен фактор низ милениумите е и  Христијанската црква која иако е базирана во голема мерка на словенските претхристијански митови кои ги интегрирала во својата доктрина, сепак се обидувала што повеќе да се оддалечи од нив, и да ги обесмисли,  да ги намали ''паганските'' верувања и обичаи, што резултирало со „двојно верување“ ( ''двоверие'' ) кај руралните популации, свесно зачувување на претхристијанските верувања и практики заедно со христијанството. Во обичаите и песните беа измешани елементи од други ритуали, вклучително и христијанството, но тие исто така влијаеа на создавањето христијански песни и молитви кои повикуваат на дожд, кои се користеа како блиска христијанска алтернатива (падот наводно бил побрз кај католиците ). Според Велимир Дежелиќ помладиот во 1937 година, бил стар обичај дека "христијаните го одобруваат, го преземале и дополнително го усовршувале. Во старите времиња, ''Прпуша'' многу наликувала на побожен ритуал, дури подоцна водачите - ''Прпац'' - започнале да се пофали премногу, а ''на Прпоруше'' изгледаше дека повеќе го интересираат подароци отколку убаво пеење и молитва“. <sup>[1]</sup> Во зависност од регионот, наместо со селски момчиња и девојчиња, паганскиот ритуал дотогаш најмногу го правеле мигрирање Роми од други села и за кои станувало професионална изведба мотивирана од подароци, понекогаш проследена со финансиски сиромашни членови од други етнички групи. <sup>[2]</sup><sup>[3]</sup> Поради антиромското расположение, дружењето со Ромите предизвика и одбивност, срам и незнаење кај последните генерации на припадници на етничките групи кои првично го правеа. На крајот тоа доведе до дихотомија на идентификација со сопственото традиционално наследство, христијанството и стереотипите за ромското вештерство.
2.1 Додолски песни
Јоан Славици во 1881 година известил дека обичајот ''Папаруга'' веќе бил „многу распуштен“ во Романија. Што исто покажува дека кај Румуните е насилно избришан чистиот словенски идентитет и културен печат. Стјепан Жижа во 1889/95 година известил дека некогаш вообичаениот ритуал речиси исчезнал во југозападна и централно-источна Истра, Хрватска. Иван Милчетиќ запишал во 1896 година дека обичајот ''Прпуша'' речиси исчезнал и од севернојадранскиот остров Крк, иако скоро неодамна бил добро познат во сите западни делови на Хрватска, додека во другите делови како ''Додола'' . Хрватскиот лингвист Јосип Рибариќ запишал во 1916 година дека сè уште е жив во Југозападна Истра и Чиќарија (и го поврзал со миграцијата во 16 век од Далмација на говорителите на југозападниот истарски дијалект). На островот Крк бил познат и како ''Барбуруша/Барбаруша/Бамбаруша'' (појавата веројатно е поврзана со миграцијата од 15 век, која покрај Хрватите вклучувала и Влашко - истроромански овчари ). Бил широко распространет и во Далмација (особено задарската заднина, брегот и островите), Жумберак (исто така познат како ''Пепелуше'', ''Препелице'' ) и Западна Славонија (Крижевци). Се одржувал во Истра барем до 1950-тите, во Жумберак до 1960-тите, додека според една приказна во Језера на островот Муртер последните биле кон крајот на 20 век. Во Србија, Перперуна беше пронајдена само во Косово, Јужна и Источна Србија во близина на бугарската граница. Според Натко Нодило, неусогласеноста во дистрибуцијата меѓу овие две земји создава идеја дека првично Перперуна била хрватска, додека Додола била српски обичај. Навидум не беше присутен во Словенија, Северна Хрватска, речиси цела Босна и Херцеговина и Црна Гора (само спорадично во Бока Которска ). Лука Јововиќ од Вирпазар, Црна Гора во 1896 година известил дека во Црна Гора постоел некој ''обичај'' за летни суши, но бил редок и од 1870-тите повеќе не се практикувал.
Бугарија , Албанија , Хрватска-Крк</br> ( Дубашница, 1896 ), Хрватска-Истра</br> ( Водис, 1916 година ), Хрватска-Истра</br> ( Чепиќ, 1896 /Штифаниќи кај Бадерна, 1906/08 ), Хрватска-Далмација</br> ( Ражанац, 1905 ), Хрватска-Далмација</br> ( Равни Котари, 1867 ), Хрватска-Жумберак</br> (Павланци, 1890 )
Најстар запис за додолски ритуали во Македонија е песната „Ој Љуле“ од Струшко, снимена во 1861 година <sup>[1]</sup> Додола ритуалите во Македонија активно се одржувале до 1960-тите. <sup>[2]</sup> Во Бугарија, во очигледен обид да се легитимизира со античко наследство, да се легитимира како словенска а не турко-татарска култура (со политичка одлука) и да присвои важен дел од македонската и другите словенски култури, долго време рефрен беше и „Ој Љуле“. Најстариот запис во Србија бил на Вук Караџиќ (1841), каде бил широко распространет низ целата земја и се одржувал најмалку до 1950/70-тите. Во Хрватска е пронајден во Источна Славонија, Јужна Барања и Југоисточен Срем . <sup>[3]</sup><sup>[4]</sup> Август Шеноа во своето пишување за патувањето во Окиќ-град во близина на Самобор, Хрватска спомна дека видел два додола. <sup>[5]</sup> За нив е поврзан обичајот Ладе/Ладарице од другите краишта на Хрватска, со рефрен „ ''Ој Ладо, ој!'' “ и слични стихови ''„ Molimo se višnjem Bogu/Da popuhne tihi vjetar, Da udari rodna kiša/Da porosi naša polja, I. travicu mekušicu/Да нам стадион Ладо, Угоје се наша стадион'' “. <sup>[6]</sup><sup>[7]</sup>
Македонија</br> ( Струга, 1861 ), Србија</br> (1841 ), Србија</br> (1867 ), Србија</br> (1867 ), Хрватска-Славонија</br> ( Ѓаково ), Хрватска-Славонија</br> (Ѓаково, 1957 ), Хрватска-Срем</br> ( Товарник, 1979 )
Отлетала преперуга, ој љуле, ој!
3 Поврзано
* Бог
* Калоиски
* Поревит
* Поренут
* словенски паганизам
4 Наводи