Плејона (ѕвезда)

Плејона — двојна ѕвезда и седма најсветла ѕвезда во ѕвезденото јато Плејади (Месје 45). Ја има променливата ознака на ѕвезда BU Бик (BU Tau) и ознаката Флемстид 28 Бик (28 Tau). Ѕвездата се наоѓа на приближно 450 светлосни години од Сонцето, појавувајќи се во соѕвездието Бик. Плејона се наоѓа блиску на небото до посветлата ѕвезда Атлас, така што е тешко за гледачите на ѕвезди да се разликуваат со голо око и покрај тоа што е ѕвезда со петта величина.
Посветлата ѕвезда на двојниот пар Плејона, компонентата А, е жешка ѕвезда од типот Б, 184 пати посветла од Сонцето. Таа е класифицирана како Be-ѕвезда со одредени карактеристични особини: периодични фазни промени и сложена околу ѕвездена средина составена од два гасовити дискови под различни агли еден на друг. Примарната ѕвезда ротира брзо, блиску до нејзината брзина на распаѓање, дури и побрзо од Архернар. Иако некои истражувања за придружната ѕвезда се извршени, ѕвездените карактеристики на компонентата В што орбитира не се добро познати.
1 Номенклатура
''28 Бик'' претставува Флемстидово означување на ѕвездата и ''BU Бик за'' нејзината ознака на променлива ѕвезда. Името Плејона потекнува од грчката митологија; таа е мајка на седум ќерки познати како Плејади. Во 2016 година, Меѓународниот астрономски сојуз организирал Работна група за имиња на ѕвезди (РГИЅ) за да ги каталогизира и стандардизира соодветните имиња за ѕвездите. Првиот билтен на РГИЅ од јули 2016 година вклучил табела со првите две групи на имиња одобрени од РГИЅ; во кој била вклучена и Плејона за оваа ѕвезда. Денес е внесена во Каталогот на имиња на ѕвезди на МАС.
2 Видливост
Со привидна величина од +5,05 во V, ѕвездата е прилично тешко да се забележи со голо око, особено затоа што нејзиниот близок сосед Атлас е 3,7 пати посветла и се наоѓа на помалку од 5 лачни минути. Почнувајќи од октомври секоја година, Плејона заедно со остатокот од кластерот може да се види како се издига на исток рано наутро пред зори. За да се види по зајдисонце, ќе треба да се почека до декември во годината. До средината на февруари, ѕвездата е видлива за речиси секој населен регион на земјината топка, а само оние јужно од 66° не можат да ја видат. Дури и во градовите како Кејптаун, Јужна Африка, на врвот на африканскиот континент, ѕвездата се издигнува речиси 32° над хоризонтот. Поради деклинацијата од околу +24°, Плејона е кружна на северната полутопка на географски широчини поголеми од 66° северно. Откако ќе пристигне крајот на април, јатото може накратко да се забележи во продлабочениот самрак на западниот хоризонт, кој наскоро исчезнува заедно со другите ѕвезди што заоѓаат.
Плејона е класифицирана како променлива ѕвезда од типот Гама Касиопеја, со осветлени флуктуации кои се движат помеѓу визуелна величина од 4,8 до 5,5. Има спектрална класификација на B8Vne, ѕвезда од жешката главна низа со „небулозни“ спектрални линии поради нејзината брза ротација и линии од околните кружни ѕвездени дискови формирани од материјал што се исфрла од ѕвездата.
Постоела значајна дебата за вистинското растојание на ѕвездата од Земјата. Дебатата се врти околу различните методологии за мерење на растојанието - паралаксата е најцентрална, но фотометриските и спектроскопските набљудувања даваат и вредни сознанија. Пред мисијата Хипаркос, проценетото растојание за ѕвезденото јато Плејади било околу 135 парсеци или 440 светлосни години. Кога Хипаркос бил објавен во 1997 година, новото мерење на паралакса укажало на многу поблиско растојание од околу ( ), предизвикувајќи значителни контроверзии меѓу астрономите. Новото намалување произвело слично растојание од . Доколку проценката на Хипаркос била точна, според некои астрономи, тогаш ѕвездите во јатото би морале да бидат побледи од ѕвездите слични на Сонцето - идеја што би предизвикала некои од основните правила за ѕвездената структура. Интерферометриските мерења направени во 2004 година со Fine Guidance Sensor на телескопот Хабл и потврдени со студии од Калтек и лабораторијата за реактивен погон на НАСА покажале дека оригиналната проценка од 135 парсеци или 440 литри е точна бројка. Паралаксата на Gaia EDR3 е , што укажува на растојание околу парсеци. Ова е релативно непрецизно за резултатот Гаја поради осветленоста на ѕвездата, но сепак со статистичка маргина на грешка слична на резултатите на Хипаркос.
3 Својства
Во 1942 година, Ото Струве, еден од раните истражувачи на Be-ѕвезди, изјавил дека Плејона е „најинтересниот член на кластерот Плејади“. Како и многу од ѕвездите во јатото, Плејона е џуџеста ѕвезда од главната низа од синобел Б-тип со температура од околу келвини. Има булометриска сјајност од претпоставувајќи растојание од приближно 130 парсеци. Со полупречник од и маса која е , Плејона е значително помала од најсветлите ѕвезди во Плејадите. Алкион, на пример, има полупречник кој е со осветленост , што ја прави приближно 30 пати пообемна од Плејона и околу 13 пати посветла.
3.1 Be-ѕвезда
Плејона е класична Be-ѕвездите,Be-ѕвезда, често нарекувана како „активна жешка ѕвезда“. Класичните Be-ѕвезди се ѕвезди од типот Б блиску до главната низа со „е“ во спектралниот тип што означува дека Плејона покажува линии на е -мисијата во својот спектар, наместо линии на апсорпција типични за ѕвездите од типот В. Емисионите линии обично покажуваат дека ѕвездата е опкружена со гас. Во случај на Be-ѕвезда, гасот е типично во форма на околуѕведен диск, што резултира со електромагнетно зрачење кое произлегува не само од фотосферата, туку и од дискот. Геометријата и кинематиката на оваа гасовита кружна ѕвездена средина најдобро се објаснети со кеплеријански диск - оној што е поддржан против гравитацијата со ротација, наместо притисок на гас или зрачење. Ваквите кружни ѕвездени дискови понекогаш се нарекуваат ''„дискови за декреција“'', бидејќи се состојат од материјал што се исфрла од ѕвездата (за разлика од насобирачкиот диск кои содржат материјал што паѓа кон ѕвездата).
Be-ѕвездите се брзи ротатори (> 200 км/с), предизвикувајќи ги да бидат високо сплеснати, со значителен ѕвезден ветер и висока стапка на загуба на маса. Брзина на ротација на Плејона од км/сек. е значително побрза од км/сек. од Ахернар, прототипна Be-ѕвезда. Плејона се врти околу својата оска еднаш на секои 11,8 часа, во споредба со 48,4 часа за Ахернар. За споредба, на Сонцето му требаат 25,3 дена да ротира. Плејона се врти толку брзо што е блиску до проценетата брзина на распаѓање за ѕвезда B8V од околу 370-390 км/сек, поради што губи толку голема маса.
Плејона е необична затоа што наизменично се менува помеѓу три различни фази: 1) нормална ѕвезда В, 2)Be-ѕвезда и 3) Слоевита ѕвезда. Причината се промените во дискот за декреција, кој се појавува, исчезнува и се реформира. Материјалот во дискот се повлекува назад кон ѕвездата со помош на гравитацијата, но доколку има доволно енергија може да избега во вселената, што придонесува за ѕвездениот ветер. Понекогаш, Be-ѕвезда формираат повеќекратни дискови за декреција истовремено, создавајќи сложена околу ѕвездена динамика.
Како резултат на таквата динамика, Плејона покажува истакнати долгорочни фотометриски и спектроскопски варијации кои опфаќаат период од околу 35 години. Во текот на 20 век, Плејона поминала низ неколку фазни промени: била во Ве-фаза до 1903 година, фаза В (1905–1936), фаза В-школка (1938–1954), проследена со друга фаза на Be (1955–1972)). Потоа се вратила во фазата Be-школка во 1972 година, развивајќи бројни линии за апсорпција на школка во својот спектар. Во исто време, ѕвездата покажала намалување на светлината, почнувајќи од крајот на 1971 година. Откако достигнала минимална светлина кон крајот на 1973 година, ѕвездата постепено повторно осветлува. Во 1989 година, Плејона влегла во фаза на Be која траела до летото 2005 година.
Овие фазни промени се припишуваат на еволуцијата на дискот за декреција што се формирал во 1972 година. Полариметриските набљудувања покажуваат дека внатрешниот агол на поларизација е променет, што укажува на промена во ориентацијата на оската на дискот. Бидејќи Плејона има ѕвезден придружник со блиска орбита, поместувањето на аголот на поларизација му се припишува на придружникот што предизвикува прецесија (нишање) на дискот, со период на прецесија од приближно 81 години.
Фотометриските и спектроскопските набљудувања од 2005 до 2007 година покажале дека се формирал нов диск околу екваторот - создавајќи два диска под различни агли на наклон (60° и 30°). Таква погрешно поставена структура на двојни дискови не била забележана околу другите ѕвезди на Be.
4 Ѕвезден систем
Познато е дека Плејона е бинарна дамка, иако нејзините орбитални параметри допрва треба целосно да се утврдат. Во 1996 година, група јапонски и француски астрономи откриле дека Плејона е еднолиниска спектроскопска двојна форма со орбитален период од 218,0 дена и голема ексцентричност од 0,6. Каталогот со двојни ѕвезди на Вашингтон наведува аголно растојание помеѓу двете компоненти од 0,2 лачни секунди - агол што е еднаков на растојание од околу 24 АЕ, претпоставувајќи растојание од 120 парсеци.
5 Етнолошки влијанија
5.1 Митологија
Плејона била океанска нимфа на планината Килена во Аркадија (јужна Грција), една од трите илјади ќерки на титаните Океан и Тетија. Нимфите во грчката митологија биле духови на природата а океанидите биле морските духови. Иако се сметале за помали божества, тие сепак биле многу почитувани како заштитници на природниот свет. Оттука, секој океанид бил покровител на одредено водно тело - било да е тоа океан, река, езеро, извор или дури и облак - и со проширување на активностите поврзани со нив. Морската нимфа, Плејона, била сопруга на Атлас, титан, и мајка на Хјаите, Хјадите и Плејадите.
5.2 Етимологија
Постои одредена разновидност во мислењата за потеклото на имињата Плејона и Плејади. Постојат три можни изводи на нотата. Најважно е што и двете имиња потекнуваат од грчкиот збор πλεῖν што значи „да плови“. Ова е особено веродостојно со оглед на тоа што Стара Грција била морнарска култура и поради митскиот статус на Плејона како нимфа од океани. Како резултат на тоа, Плејона понекогаш се нарекува „кралица на едрењето“, додека нејзините ќерки „едриличарки“. Исто така, појавата на овие ѕвезди се совпадна со сезоната на едрење во антиката; морнарите биле добро советувани да пловат само кога Плејадите биле видливи ноќе, за да не наидат на несреќа.
Друга деривација на името е грчкиот збор Πλειόνη, што значи „повеќе“, „многу“ - лексема со многу англиски деривати како плејотропија, плеоморфизам, плеоназам, плеонексија, плетора и Плиоцен. Ова значење, исто така, се совпаѓа со библискиот Кимах и арапскиот збор за Плејадите - ел-Тураја. Всушност, Плејона можеби била нумерирана меѓу Епимелидите (нимфи на ливадите и пасиштата) и раководела со размножувањето на животните, бидејќи нејзиното име значи „да се зголемува во број“.
Името доаѓа од Пелејад (|Πελειάδες), упатување на митската трансформација на сестрите од Зевс во јато гулаби по нивната потера од Орион, , преку небото.
5.3 Современо наследство
Во најпродаваната книга за природата од 1955 година, објавена од Time-Life, наречена ''Светот во кој живееме'', постои впечаток на уметник за Плејона со наслов ''Пурпурна Плејона''. Илустрацијата е од познатиот вселенски уметник Чесли Бонестел и го носи натписот: „''Виолетова плејона, ѕвезда од познатото јато Плејади, ротира толку брзо што се срамни во летечка чинија и исфрли темно црвен прстен од водород. Возбудениот гас го преминува екваторот на Плејона, ја прикрива нејзината виолетова светлина''“.
Со оглед на нејзината митска поврзаност со пловењето и орхидеите, името Плејона често се поврзува со грациозност, брзина и елеганција. Некои од најдобрите дизајни во тркачките јахти го имаат името Плејона,, а неодамнешниот Шангајски ориентален уметнички центар ја црпи својата инспирација од орхидејата. Фет Џон во својот нов албум Hundred Eight Stars има призматична песна посветена на 28 Бик.