Стимпанк

Стимпанк (од англиски: ''steampunk''; ''steam'' — „пареа“, и ''punk'' — „панк“) — правец во научната фантастика што вклучува технологија и применета уметност вдахната од технологиите и фантастиката на XIX век, првенствено од парните машини. Настанал во 1980-тите години како книжевен правец како противтежа на киберпанкот, за постепено да прерасне во уметнички стил, културно движење и поткултура. Се смета за најпознатиот дериват на киберпанкот.
Како по правило, стимпанкот подразбира алтернативна варијанта на развојот на човештвото што совршено ја совладало механиката и технологијата на парните машини, со изразена општа стилизација според епохата на Викторијанска Англија (втората половина на XIX век) и епохата на раниот капитализам, со карактеристичен градски пејзаж и изразен социјален контраст. Во ова се пројавува врската помеѓу стимпанкот и ретрофутуризмот. Во делата на стимпанкот е можна и појава на елементи од фантазија, алтернативна историја, ужаси, детективски приказни и чиста фантастика.
1 Настанок на жанрот
Иако многу дела што денес се сметаат за класични примероци на стимпанкот биле објавени уште во 1960-тите и 1970-тите, самиот поим се појавил многу подоцна. Го смислил писателот Кевин Џетер како иронична варијанта на зборот „киберпанк“, а во употреба влегол во април 1987 г. Џетер се обидувал да најде поим што би ги обединил делата „The Anubis Gates“ на Тим Пауерс (1983), „Homunculus“ на Џејмс Блејлок (1986), како и неговите сопствени дела „Ноќта на морлоците“ (1979) и „Infernal Devices“ (1987). Во сите овие дела светот е на технолошко ниво од XIX век, а стилот на раскажување ја подражава викторијанската фантастика, како романот на Херберт Џорџ Велс, „Времеплов“. За разлика од киберпанкот, стимпанкот се заснова на реални или барем теоретски можни технологии, каде клучна е пареата, која му го дала и името на жанрот.
Во своето писмо до редакцијата на научнофантастичното списание ''Locus'', објавено во април 1987 г., Џетер напишал:
Драг „Locus“,Ви приложувам копија од мојот роман од 1979 г., „Ноќта на морлоците“. Би Ви бил многу благодарен доколку ја препратите до Фарен Милер, бидејќи тоа е клучен доказ во големата дебата за тоа кој во „фантастичниот триумвират Пауерс–Блејлок–Џетер“ прв почнал да пишува во „гонзо-историски манир“. Иако, секако, нејзиниот преглед во мартовскиот број на „Locus“ го сметам за многу ласкав. Лично ми се чини дека таквите фантазии на викторијанска тема ќе станат следниот „голем бран“, особено ако јас, Пауерс и Блејлок успееме да смислиме соодветен заеднички поим за нив. Нешто засновано на соодветната технологија од таа епоха; како на пример, „стимпанк“... — К. В. Џетер
Издавањето на романот на Вилијам Гибсон и Брус Стерлинг, „Машина на разлики“ (''The Difference Engine'', 1990), привлекло огромно внимание кон жанрот и значително влијаело на неговиот понатамошен развој. Токму по овој роман стимпанкот почнал да стекнува сѐ поголема популарност кај читателите. Исто така, важна улога во популаризацијата на жанрот во тој период одиграл и аниме-филмот на Хајао Мијазаки, ''Замок на небото'' (1986).
2 Поткултура
Кон крајот на 1990-тите, стимпанкот прераснал од книжевен правец во движење на креативност и начин на живот. Додека во книжевноста постоеле само навестувања, културата стимпанк носи силна компонента на применетата уметност. Стимпанкот претставува критички одговор на современите социјални и политички проблеми и индустриските производи што се непривлечни, за еднократна употреба, често направени од пластика и не се предвидени за поправка. Поддржувачите на стимпанкот го отфрлаат планираното застарување и „веруваат во можноста за изградба на подобра иднина преку преработка на минатото“, покажувајќи оптимизам во однос на човечкиот потенцијал. Ентузијастите често посетуваат продавници за стара облека (секонд-хенд), пазари за стари работи и антикварници во потрага по предмети погодни за редизајн и самостојна изработка.
Гледано во целина, светогледот на стимпанкот е двоен: од една страна, постои песимизам во однос на структурите на моќ и исцрпувањето на ресурсите, а од друга, обид да се извлече поука од историското минато за иднината. Според критичарите, во денешното бурно време, „тивкиот“ XIX век многумина го доживуваат како мирно пристаниште и изгубена „златна епоха“, па оттука увлекувањето во стимпанкот е типичен знак на масовен ескапизам.
Некои обожаватели ја користат оваа естетика во облеката, декорот и предметите за секојдневна употреба. Овие пројавувања понекогаш се нарекуваат „неовикторијанство“, поим што ги обединува викторијанската естетика, современите технологии и начинот на размислување.
2.1 Мода
Елементите на облеката главно ја стилизираат модата од викторијанската епоха, земајќи ја предвид разновидноста на социјалните класи. Типични елементи за жените вклучуваат долги фустани, корсети, здолништа и кринолини; за мажите се карактеристични твидови костуми, фрак, палта, гамаши или облека во стил милитари. Нагласокот е ставен на додатоците: џебен часовник, чадори, бастуни, шешири (цилиндри и полуцилиндри) и заштитни очила. Современите уреди, како мобилните телефони, често се редизајнираат за да добијат „викторијански“ изглед. Исто така, често се среќаваат и механички протези како замена за делови од телото.
Во 2013 г., компанијата IBM, по анализа на социјалните мрежи и блогови, заклучила дека стимпанкот ќе стане главен тренд во трговијата на мало. Познати модни куќи како Prada, Dolce & Gabbana, Versace, Chanel и Christian Dior веќе претставиле свои варијанти на стимпанк на модните ревии.
2.2 Музика
Стимпанкот како посебен музички жанр сѐ уште не е целосно определен, но постојат групи што се поврзуваат со него. Тие главно припаѓаат на жанровите арт-рок, дарк-кабаре, дарквејв и индастријал. Нивната „стимпанкова“ природа се изразува преку неовикторијанскиот амбиент, текстовите и употребата на осовремени мотиви од крајот на XIX век.
Некои од најзначајните претставници вклучуваат:
* Abney Park — група од Сиетл што сврзува индастријал, дарк-кабаре и народна музика.
* Steam Powered Giraffe („Жирафа на парен погон“) — театарско-музичка група каде членовите глумат роботи во викторијански стил.
* Dr. Steel — изведувач што ја игра улогата на „луд научник“.
* Vernian Process — група што се сосредоточува на помрачните страни на стимпанкот и власта на машините.
* Voltaire — познат автор во жанрот дарк-кабаре со кубанско-американско потекло.
Елементи на стимпанк се појавуваат и кај популарни музичари што не му припаѓаат на жанрот, како во спотовите на Давид Гета, Ники Минаж, Panic! At the Disco и во турите на рок-групата Rush.