Рутенци

Рутенци или Рутени или Русини ― неколку од имињата на овој источнословенски народ. Првите две се егзоними од латинско потекло, кои порано се користеле во Источна и Средна Европа како заеднички етноними за источните Словени, особено за време на доцниот среден век и раниот нов век. Латинскиот поим la бил користел во средновековните извори за да бидат опишат сите источни Словени на Големото Војводство Литванија, како егзоним за луѓето од поранешна Киевска Русија, вклучувајќи ги на тој начин предците на современите Белоруси, Русини и Украинци. Употребата на рутенски и сродните егзоними продолжила низ раниот нов век, развивајќи неколку карактеристични значења, како во однос на нивните регионални опфати, така и во однос на дополнителните религиозни конотации (како што е припадноста кон Рутенската грчкокатоличка црква).
Во средновековните извори, латинскиот поим la вообичаено бил применуван на источните Словени воопшто, со што ги опфаќа сите ендоними и нивните различни облици (|русіны; |русини). Со изборот за употреба на егзонимски поими, авторите кои пишувале на латински биле ослободени од потребата да бидат специфични во нивната примена на тие поими, а истиот квалитет на рутенските егзоними често е препознаван кај современите, главно западни автори, особено оние кои претпочитаат да се користат егзоними (странско потекло) над ендонимите.
За време на раниот нов век, егзонимот Рутенци најчесто се применувал на источнословенското население на Полско-литванската Државна Заедница, област која опфаќа територии на денешна Белорусија и Украина од 15 до 18 век. Во поранешната Австроунгарија, истиот поим (|Ruthenen) бил применуван до 1918 година како службен егзоним за целото украинско население во границите на Монархијата.
1 Историја
Рутени, погрешен назив кој исто така бил име на веќе непостоечко и неповрзано келтско племе во античка Галија, бил користен однесувајќи се на старите Руси во ''Annales Augustani'' од 1089 година. Алтернативна рана современа латинизација, Rucenus (множина Ruceni), според Борис Унбегаун, потекнува од Русин. Барон Херберштајн, опишувајќи ја земјата Русија, населена со Рутенци кои себеси се нарекуваат Руси, тврдел дека првиот од управниците кои владеат со Русија е големиот војвода на Москва, вториот е големиот војвода од Литванија и третиот е кралот на Полска.
Според професорот Џон-Пол Химка од Универзитетот во Алберта, зборот Рутенци (Rutheni) не ги вклучувал денешните Руси, кои биле познати како Московци (Moscovitae) низ Западна Европа. Василиј III, кој владеел со Големото Московско Кнежевство во 16 век, во европските латински извори бил познат како рутенски император (Rhuteni Imperator). Жак Маржерет во својата книга „''Држава на Руската Империја и Големото Војводство Московија''“ („Estat de l'empire de Russie, et grande duché de Moscovie“) од 1607 година објаснила дека името „Московјани“ за населението на Царството (Империјата) Русија е грешка. За време на разговорите, тие се нарекувале Русаки (што е разговоричен поим за Русите) и само граѓаните на главниот град се нарекувале себеси „Московјани“. Маржерет сметал дека оваа грешка е полоша отколку да ги нарече сите Французи „Парижани“. Професорот Дејвид Фрик од Украинскиот истражувачки институт при Харвард, исто така, во Вилнус ги пронашол документите од 1655 година, кои покажуваат дека Московјаните биле познати и во Литванија како Рутенци. Португалскиот поет од 16 век Луиш Ваз де Камоеш во неговата „''Лузијада''“ (''Os Lusíadas'') (песна III, 11) јасно пишува „... Entre este mar eo Tánais vive estranha Gente: Rutenos, Moscos e Livónios, Sármatas outro tempo...“ („... Помеѓу ова море и Танаис живеат чудни луѓе: Рутенци, Московјани и Ливонци, Сармати во друго време...“), правејќи разлика помеѓу Рутенците и Московјаните.
Рутенците од различни региони во 1836 година:
По поделбата на Полска, поимот Рутенци се однесувал исклучиво на луѓето од областите на Австрија/Австроунгарија каде што е зборуван русински и украински, особено во Кралството Галиција и Лодомерија, Буковина и Закарпатија.
На барање на Михаило Левицки, во 1843 година, поимот Рутенци станал службено име за Русините и Украинците во рамките на Австриската Империја. На пример, Иван Франко и Степан Бандера во нивните пасоши биле идентификувани како Рутенци (|Rusini). До 1900 година, сè повеќе Рутенци почнале да се нарекуваат себеси со самонареченото име Украинци. Со појавата на украинскиот национализам во средината на 19 век, употребата на „Рутенци“ и сродни поими опадна меѓу Украинците и испадна од употреба во источна и средна Украина. Повеќето луѓе во западниот регион на Украина го следеа примерот подоцна во 19 век. Во текот на почетокот на 20 век, името українська мова („украински јазик“) станал прифатено од голем дел од книжевната класа што зборувала украински во австроунгарското Кралство Галиција и Лодомерија.
По распаѓањето на Австроунгарија во 1918 година, се појавиле и се распаднале нови држави; границите често се менувале. По неколку години, областите на русинско и украинско говорно подрачје во источна Австроунгарија се нашле поделени меѓу Чехословачка, Полска и Романија.
Кога ја коментирал поделбата на Чехословачка од Германија во март 1939 година, дипломатот од Соединетите Држави, Џорџ Кенан забележал: „На оние кои се распрашуваат дали овие селани се Руси или Украинци, има само еден одговор. Тие не се ниту едното ниту другото. Д-р Пол Р. Магоци нагласува дека современите Рутенци имаат „чувство на националност различно од Украинците“ и често ги поврзуваат Украинците со Советите или комунистите.
По проширувањето на советска Украина по Втората светска војна, неколку групи кои претходно не се сметале себеси за Украинци биле споени во украинскиот идентитет.
2 Рутенска терминологија во Полска
Во меѓувоениот период на 20 век, поимоте Русин (Рутенец) бил применуван и на луѓето од ''Kresy Wschodnie'' (Источните погранични земји) во Втората Полска Република, и вклучувал Украинци, Русини и Лемки, или алтернативно, членови на унијатски или грчкокатолички цркви. Во Галиција, полската влада активно ги заменила сите значења на „Украинци“ со стариот збор Русини („Рутенци“).
Полскиот попис од 1921 година не ги сметал Украинците освен Рутенците, а во меѓувреме Белорусите веќе станале посебен народ, која на полски буквално е преведена како „Бели Рутенци“ (|Białorusini). Меѓутоа, полскиот попис од 1931 година ги вброил белорускиот, украинскиот и русинскиот како посебни јазични категории, а резултатите од пописот биле суштински различни од порано. Според историчарот Пол Роберт Магочи од Соединетите Држави и кој имал русинско потекло, политиката на полската влада во 1930-тите следела стратегија на племенска приврзаност, во однос на различни етнографски групи - т.е. Лемките, Бојките и Хуцулите, како и старите Рутенци и русофилите - различни од другите Украинци и нудела инструкции на лемски народен јазик во државните училишта основани во најзападниот регион Лемковина.
Полскиот попис од 1931 година ги навел „белорускиот“, „русинскиот“ и „украински“ (|białoruski, ruski, ukraiński, соодветно) како посебни јазици.
3 Карпатско-рутенски етноними
До крајот на 19 век, друг сет на поими стапил во употреба во неколку западни јазици, комбинирајќи ги регионалните карпатски со рутенски ознаки, и на тој начин произвеле сложени поими како што се: Карпаторутенци или Карпатски Рутенци. Тие поими, исто така, добиле неколку значења, во зависност од променливите географски опфати на поимот Карпатска Рутенија. Тие значења, исто така, се протегале од пошироки употреби како ознаки за сите источни Словени од регионот на Карпатите, до потесни употреби, насочувајќи се на оние месни групи на источни Словени кои не прифаќале современ украински идентитет, туку одлучиле да го задржат својот традиционален русински идентитет.
Ознаките Русинци и Карпатски Русинци биле забранети во Советскиот Сојуз до крајот на Втората светска војна во јуни 1945 година. Рутенците кои се идентификувале под етнонимот Русинци и се сметале себеси за народносна и јазична група одвоена од Украинците и Белорусите биле префрлени во дијаспората на Карпатите и формално функционираа меѓу големите доселенички заедници во Соединетите Држави. Вкрстено-европско заживување се случи само со падот на комунистичкото владеење во 1989 година. Ова резултирало со политички судир и обвинувања за интриги против русинските активисти, вклучително и кривични пријави. Русинското малцинство е добро застапено во Словачка. Единствената категорија на луѓе кои ја навеле својата етничка припадност како Русини била создадена во 1920-тите; сепак, не постоел општо прифатен стандардизиран русински јазик.
По Втората светска војна, следејќи ја практиката во Советскиот Сојуз, рутенската етничка припадност била забранета. Оваа советска политика тврдела дека Рутенците и нивниот јазик биле дел од украинската етничка група и јазик. Во исто време, грчкокатоличката црква била забранета и заменета со православна црква под рускиот патријарх, во атмосфера која ги репресирала сите религии. Така, во Словачка, поранешните Рутенци биле технички слободни да се регистрираат како било која етничка припадност освен Рутенци.
Владата на Словачка ги прогласи Русините (Rusíni) за посебно национално малцинство (1991) и го признала русинскиот јазик како посебен јазик (1995).
4 Шпекулативни теории
Од 19 век, се појавиле неколку шпекулативни теории во врска со потеклото и природата на средновековната и раната современа употреба на рутенските поими како ознаки за источните Словени. Некои од тие теории биле насочени на многу специфичен извор, спомен плоча од 1521 година, која била поставена во катакомбната капела „Св. Максим“ во Петерсфридхоф, погребното место на опатијата „Св. Петар“ во Салцбург (денешна Австрија). Плочата содржи латински натпис кој го споменува владетелот во денешна Италија, Одоакар (476–493) како рутенски крал (|Rex Rhvtenorvm), и раскажува приказна за мачеништвото на Свети Максим за време на инвазијата на неколку народи во Норик во 477 година. Поради многу доцниот датум (1521) и неколкуте анахрони елементи, содржината на таа плоча се смета за легендарна.
И покрај тоа, некои автори (главно аматери изучувачи) ја користеле таа плоча како „извор“ за неколку теории кои се обидувале да го поврзат Одоакар со древните келтски Рутенци од Галија, со што бил обезбедуван и очигледен мост кон подоцнежните средновековни автори кои ги означувале источните Словени како Рутенци или Рутени. Врз тие основи била создадена цела низа шпекулативни теории, во врска со наводната поврзаност помеѓу античките галски Рутенци и подоцна источнословенските Рутенци. Како што забележа професорот Пол Р. Магочи, тие теории треба да бидат сметани за „измислени приказни“ на „креативните“ писатели.
5 Географија
Од 9 век, Киевска Русија - сега дел од современите држави Украина, Белорусија и Русија - била позната во Западна Европа со различни имиња добиени од зборот Рус(ија). Од 12 век, земјата на Русија обично била позната во Западна Европа со латинизираното име Рутенија.
6 Рутенска култура
6.1 Јазик
Рутенскиот јазик (рутенски: рускаꙗ мова, рускїй ѧзыкъ) бил егзонимскио име на јазик за тесно поврзана група на источнословенски јазични врсти, особено оние што се зборувале од 15 до 18 век во источнословенските региони на Полско-литванската Државна Заедница. До крајот на 18 век, тие постепено се разграничиле во регионални варијанти, кои подоцна се развиле во современите белоруски (белорутенски), украински (рутенски) и русински (карпатскорутенски) јазици.
6.2 Религија
Со крштевањето на Володимир започнала долга историја на доминација на православие во Рутенија. Киевска Русија го прифати христијанството во неговата источноримски облик во исто време кога Полјаците го прифатиле во неговата латински облик, Литванците во голема мера останале пагани до доцниот среден век пред нивното благородништво да ја прифати латинскиот облик по политичката сојуз со Полјаците. Проширувањето на Големото Војводство Литванија кон исток било олеснето со пријателски договори и меѓубракови на благородништвото кога се соочиле со надворешната закана од монголската инвазија на Киевска Русија.
До крајот на 12 век, Европа претежно била поделена на две големи области: Западна Европа со доминација на католицизмот и Источна Европа со православни и римски влијанија. Границата меѓу нив била грубо обележана со реката Буг. Ова ја ставила областа сега позната како Белорусија во единствена положба каде што овие две влијанија се измешале и дејствувале.
Првата латинска црковна епархија во Бела Рутенија била основана во Турат помеѓу 1008 и 1013 година. Католицизмот бил традиционално доминантна религија на белоруското благородништво (шлахта) и на голем дел од населението во западните и северозападните делови на Белорусија. Пред 14 век, православната црква била доминантна во Бела Рутенија. Сојузот на Крево во 1385 година го скршил овој монопол и го направи католицизмот религија на владејачката класа.
Јагело, тогашниот владетел на Големото Војводство Литванија, му наредил на целото население на Литванија да премине во католицизам. Една и пол година по Сојузот на Крево, Вилнуската епископија била создадена епископија која добила многу земја од литванските војводи. До средината на 16 век католицизмот станал силен во Литванија и се граничи со неа северозападни делови на Белата Рутенија, но православната црква сè уште била доминантна.
Во 14 век, императорот Андроник II Палеолог го одобрил создавањето на две дополнителни митрополски седишта: Халичката митрополија(1303) и Литванската митрополија (1317).
Митрополитот Роман (1355–1362) од Литванија и митрополитот Алексиј Киевски и двајцата претендирале на функцијата. И двајцата митрополити отпатувале во Константинопол за лично да ги упатат своите молби. Во 1356 година, нивните случаи биле сослушани од Патријаршискиот синод. Светиот синод потврдил дека Алексиј бил митрополит киевски, додека Роман исто така бил потврден во неговото седиште во Новогородек. Во 1361 година, двете функции биле формално поделени. Набргу потоа, во зимата 1361/62 година, Роман умрел. Од 1362 до 1371 година, слободното седиште во Литванија–Галич било управувано од Алексиј. До тој момент, литванската митрополија била практично распуштена.
По потпишувањето на Соборот во Фиренца, митрополитот Исидор Киевски се вратил во Москва во 1441 година како рутенски кардинал. Тој бил уапсен од големиот војвода на Москва и обвинет за отпадништво. Големиот војвода го соборил Исидор и во 1448 година поставил свој кандидат за митрополит на Киев - Јона. Тоа било извршено без одобрение од вселенскиот патријарх Григориј III. Кога Исидор починал во 1458 година, бил наследен како митрополит во Вселенската патријаршија од Григориј Бугарин. Канонската територија на Григориј била западниот дел од традиционалните земји на Киевска Русија - државите на Големото Војводство Литванија и Кралството Полска. Епископското седиште било во градот Навахрудак кој денес се наоѓа во Белорусија. Подоцна било преместено во Вилнус - главниот град на Големото Војводство Литванија. Следело напоредно наследување на титулата меѓу Москва и Вилнус. Киевските митрополити се претходници на патријархот на Москва и сите Руси создаден во 16 век.
Рутинската унијатска црква била создадена во 1595-1596 година од свештенството на православните цркви кои се приврзале на Брестовскиот сојуз. Во таа постапка, тие ја префрлиле својата верност и јурисдикција од Вселенската патријаршија на Светата Столица. Создавањето на црквата довел до висок степен на судирање меѓу Рутенците, како што е убиството на архиерејот Јосафат Кунцевич во 1623 година. Противниците на сојузот ги нарекле црковните членови „унијати“, иако католичките документи повеќе не го користат поимот поради неговиот воочен негативен призвук. Во 1620 година, овие неистомисленици подигнале своја митрополија - „Митрополијата Киев, Галиција и цела Рутенија“.
Во 16 век започнала криза во христијанството: протестантската реформација започнала во католицизмот и период на ерес започнал во православната област. Од средината на 16 век протестантските идеи почнале да се шират во Големото Војводство Литванија. Првата протестантска црква во Белорусија била создадена во Брест од Миколај „Црниот“ Раѓивил . Протестантството не опстанал поради контрареформацијата во Полска.
И католичката црква во Државната Заедница и Рутенската црква поминаа низ период на распаѓање. Рутинската црква била црква на народ без државност. Полјаците ги сметале Рутенците за освоен народ. Со текот на времето, литванската воена и политичка надмоќ ги уништила рутенските автономии. Неповолниот политички статус на рутенскиот народ, исто така, влијаел на статусот на нивната црква и го поткопал нејзиниот капацитет за реформи и обновување. Понатаму, тие не можеле да очекуваат поддршка од мајката црква во Константинопол или од нивните соверници во Москва. Така, Рутенската црква била во послаба положба од католичката црква во Државната Заедница.
До 1666 година, кога патријархот Никон бил сменет од царот, Руската православна црква била независна од државата. Во 1721 година, првиот руски император, Петар I, целосно ја укинал патријаршијата и фактички ја направил црквата одделение на власта, управуван од Пресветиот синод составен од високи епископи и лаици назначени од самиот император. Со текот на времето, Русија ќе се обликува како заштитник и покровител на сите православни христијани, особено на оние во Отоманската Империја.
Доминацијата во Мала Украина од страна на Руската Империја (од 1721 година) на крајот довела до пад на унијатскиот католицизам (службено основан во 1596 година) во украинските земји под царска контрола.
6.3 Музика и танци
Партитурите насловени како „''Балето Рутено''“ или „''Хореа Рутенија''“, што значи рутенски балет може да бидат најдени во европските збирки за време на литванското и полското владеење со Рутенија, како што е гдањската лаутна таблатура од 1640 година.
6.4 Симболи
7 Поистакнати Рутенци
* Константи Острогски ( 1460–1530), рутенски кнез и големец на Големото Војводство Литванија, а подоцна и Голем хетман на Литванија
* Рокселана ( 1504-1558), позната и како султан Хасеки Хурем, сопруга на Сулејман Величествениот
* Мелетиј Смотрицки ( 1577–1633), архиепископ на Полотск, писател, религиозен и педагошки активист на Полско-литванската Државна Заедница и рутенски јазичар* Богдан Хмелницки ( 1595–1657), рутенски благородник, воен командант на запорошките Козаци, водач на Хмелницкиевото востание и основач на Козачкиот Хетманат
* Иван Мазепа ( 1639–1709), хетман на Козачкиот Хетманат, покровител на уметноста
* Петро Дорошенко ( 1595–1657), козачки политички и воен водач, хетман од десниот брег на Украина (1665–1672)
8 Поврзано
* Американска карпаторутенска православна епархија
* Грб на Карпатска Рутенија
* Имиња на Рус, Русија и Рутенија
* Полско-литванско-рутенска Државна Заедница
* Козачки Хетманат
* Рутенска грчкокатоличка црква
* Рутенско благородништво
* Украинска гркокатоличка црква
* Галициска русофилија
9 Општи извори
************* Nakonechny, Ye. '''' [''Stolen Name: Why Ruthenians Became Ukrainians''] . Stefanyk Science Library (National Academy of Sciences of Ukraine). Lviv, 2001.
*******
10 Дополнителна литература
*** "The Carpathian Connection"