Уличен весник

Улични весници — весници или списанија што се продавани од страна на бездомници или сиромашни поединци и се произведувани главно за поддршка на овие групи на население. Повеќето такви весници првенствено обезбедуваат покривање за прашањата поврзани со бездомништвото и сиромаштијата и се обидуваат да ги зајакнат социјалните мрежи во заедниците на бездомници. Уличните трудови имаат за цел да им дадат на овие поединци можности за вработување и глас во нивната заедница. Покрај тоа што се продавани од бездомници, многу од овие трудови се делумно произведувани и пишувани од нив.
Кон крајот на 19 и почетокот на 20 век, неколку публикации од добротворни, религиозни и работнички организации се обиделе да го свртат вниманието кон бездомниците, но уличните весници станале вообичаени дури по основањето на њујоршкиот „''Стрит Њуз''“ во 1989 година. Слични трудови сега се објавувани во над 30 земји, од кои повеќето се наоѓаат во Соединетите Држави и Западна Европа. Тие се поддржувани од влади, добротворни организации и коалиции како што се Меѓународната мрежа на улични документи и Северноамериканското здружение на улични весници. Иако уличните весници се намножиле, многумина сè уште се соочуваат со предизвици, вклучувајќи недостиг од финансиски средства, несигурен работен кадар и тешкотии во создавањето интерес и одржување на јавноста.
Уличните весници се продавани главно од бездомници, но весниците се разликуваат по тоа колку содржини се доставени од нив и колку од покриеноста се однесува на нив: додека некои трудови се пишувани и објавени главно од соработници бездомници, други имаат стручен кадар и се обидуваат да го отсликуваат водечките публикации. Овие разлики предизвикаа контроверзии меѓу издавачите на уличните весници за тоа каков вид материјал треба да биде покриен и до кој степен бездомниците треба да учествуваат во пишувањето и производството. Еден популарен уличен весник, „''The Big Issue''“, бил во фокусот на оваа контроверзност бидејќи се концентрира на привлекување на голема читателска публика преку покривање на популистички прашања и популарна култура, додека другите весници го нагласуваат застапувањето на бездомниците и општествените прашања и заработуваат помалку заработка.
1 Историја
1.1 Историски основи
Иако современиот уличен весник започнал со објавувањето на „''Street News''“ во Њујорк во 1989 година, и „''Street Sheet''“ во Сан Франциско, 1989 година, весниците што биле продавани од сиромашните и бездомниците за да создаваат приход и да обрнат внимание на општествените проблеми, датираат од крајот на 19 век. Новинарката Норма Феј Грин го навела „''The War Cry''“ (во превод: ''Воениот крик''), создаден од Армијата на спасот во Лондон во 1879 година, како ран облик на „дисидентско, подземно, алтернативно објавување“.''The War Cry'' бил продаван од офицерите на Армијата на спасот и работоспособните сиромашни за да го привлечат вниманието на луѓето кон лошите животни услови на овие лица. Друг претходник на современиот уличен весник бил синсинатскиот „''Hobo News''“, кој бил објавуван од 1915 до 1930 годинаЕден друг автор тврди дека весникот имал пократок век на издавање, траејќи „од доцните 1910-ти до раните 1920-ти“. . и содржи пишувања од истакнати работнички и општествени активисти, како и членови на Индустриските работници од светот, заедно со придонеси на усна историја, творечко пишување и уметнички дела од скитачи или патувачки питачи. Повеќето улични весници објавени пред 1970 година, како што е „''The Catholic Worker''“ (во превод: Католичкиот работник; основан во 1933 година), биле поврзани со верски организации. Како работничките весници и другите облици на алтернативни медиуми во доцниот 19-ти и почетокот на 20-тиот век, раните улични весници често биле создавани затоа што основачите верувале дека водечките вести не покриваат прашања што се релевантни за обичните луѓе.
1.2 Современи улични весници
Современите улични весници почнаа да се појавуваат во Соединетите Држави кон крајот на 1980-тите како одговор на зголеменото ниво на бездомници и незадоволството на бранителите на бездомниците од прикажувањето на бездомниците од главните медиуми. Во тоа време, многу медиуми ги прикажувале бездомниците како сите злосторници и зависници од дрога и предложиле дека бездомништвото е резултат на мрзеливост, а не на општествени или политички фактори. Така, една мотивација за создавањето на првите улични весници било да се спротивстави на негативното покривање на бездомниците што доаѓало од постоечките медиуми.
„''Street News''“, основан кон крајот на 1989 година во Њујорк, често е наведуван како првиот современ уличен весник. Додека некои мали трудови веќе биле објавувани кога бил основан, „''Street News''“ привлекол најголемо внимание и станал „катализатор“ за многу други трудови. Многу повеќе улични весници биле пуштени во продажба во раните 1990-ти, како нивно вдахновение за њујоршкиот весник од висок профил, како што е „''Spare Change News''“ во Бостон, кој бил основан во 1992 година. Во овој период, секоја година биле создавани во просек по пет нови трудови. Овој раст се припишува и на промената на ставовите и политиките кон бездомниците и на леснотијата на објавување обезбедена од десктоп сметачите; По 1989 година, биле појавени најмалку 100 трудови во над 30 земји. До 2008 година, околу 32 милиони луѓе ширум светот читаат улични весници, а 250.000 сиромашни, обесправени или бездомници ги продавале или придонесувале за нив.
Уличните весници се објавувани во многу поголеми градови ширум светот, главно во Соединетите Држави и Западна Европа. Тие особено се размножиле во Германија, која во 1999 година имало повеќе улични весници отколку остатокот од Европа заедно, и во Шведска, каде што уличните весници „''Aluma''“, „''Situation Sthlm''“ и „''Faktum''“ во 2006 година ја освоиле главната награда за новинарство, доделена од Шведското здружение на публицисти. Улични весници биле основани во некои градови во Канада, Африка, Јужна Америка и Азија. Дури и во Соединетите Држави, некои улични весници (како што е двојазичниот ''Hasta Cuando'' во Чикаго) се објавувани на други јазици освен англискиот.
Во средината на 1990-тите, биле создадени коалиции за зајакнување на движењето на уличните весници. Меѓународната мрежа на улични документи (ММУВ) (основана во 1994 година) и Северноамериканското здружение на улични весници (САЗУВ) (основано во 1997 година) имаат за цел да обезбедат поддршка за уличните весници и да ги „поддржуваат етичките стандарди“. Конкретно, ММУВ била основана за да им помогне на групите кои започнуваат нови улични весници, да привлече поголемо внимание на главните медиуми кон движењето на уличните весници во текот на 1990-тите и да ја поддржи заемнодејствијата и вкрстените разговори помеѓу издавачите на уличните весници и работниот кадар од различни земји. ММУВ и САЗУВ гласале за комбинирање на нивните ресурси во 2006 година; тие соработувале за да го основаат Сервисот за улични вести, проект кој собира написи од трудови на членови и ги архивира на интернет. Националните коалиции за улични весници биле создадени и во Европа (има национална коалиција во Италија, а Холандија има Straatmedia Groep Nederland).
2 Опис
Повеќето улични весници имаат три главни цели:* Да биде обезбеден приход и работни вештини за бездомниците и другите маргинализирани поединци, кои дејствуваат како продавачи и често соработници на весниците
* Да биде обезбеден покривање и да се едуцира пошироката јавност за прашања кои се однесуваат на бездомништвото и сиромаштијата
* Да биде воспостават друштевени мрежи во заедниците на бездомници и помеѓу бездомниците и давателите на услуги
Дефинитивна особина на уличниот весник е тоа што се продавани од бездомници или маргинализирани продавачи. Додека многу улични весници имаат за цел да обезбедат покривање на општествените прашања и да ја образуваат јавноста за бездомништвото, оваа цел е често споредна: многу луѓе кои купуваат улични весници го прават тоа за да го поддржат и изразат солидарноста со продавачот бездомник, наместо да го читаат весникот.
Прецизната демографија на читателската публика на уличните весници е нејасна. Две анкети од 1993 година, спроведени од чикашкиот „''StreetWise''“, наведуваат дека читателите на весникот во тоа време имале тежнеење да бидат високообразовани, при што нешто повеќе од половина биле жени, а нешто повеќе од половина невенчани.
2.1 Операции и бизнис
Повеќето улични весници работат така што ги продаваат самите весници на продавачи бездомници за дел од малопродажната цена (обично помеѓу 10% и 50%), по што продавачите ги продаваат весниците по малопродажна цена и ги задржуваат сите приходи од улична продажба.Некои улични весници, сепак, работат различно, имајќи продавачи кои го даваат дел од исплатеното по продажбата на весникот. . Приходите што продавачите го заработуваат од продажбата имаат за цел да им помогнат „да се вратат на нозе“. Целта на барањето од продавачите да купуваат весници однапред и да ги заработат парите со нивна продажба е да им биде помогнато да развијат вештини за финансиско управување. Продавачите на повеќето весници се препознавани со значки и ознаки или торби за гласници. Многу весници бараат продавачите да потпишат кодекс на однесување или на друг начин „да го исчистат својот чин“.
Повеќето продавачи на улични весници во Соединетите Држави и Обединетото Кралство се бездомници, иако во неколку други земји (особено во контитентална Европа), весниците главно се продавани од бегалци. Сепак, не сите продавачи се бездомници; некои имаат стабилни станбени ситуации, но не можат да имаат други работни места, додека други започнале бездомници, но на крајот можеле да ги искористат своите приходи од продажба за да најдат станови. Претежно, главните улични весници во Соединетите Држави, не бараат од потенцијалните продавачи да покажат доказ за бездомништво или сиромаштија и не бараат од продавачите да си заминат откако ќе најдат стабилно домување. Во Соединетите Држави, за време и по Големата рецесија, имало многу продавачи кои станале „тазе сиромашни“ - неодамна биле бездомници или само со привремени финансиски тешкотии - за разлика од „хронично бездомниците“ кои традиционално го сочинуваат мнозинството од силата на продавачот. Овие продавачи често се добро образовани и имаат долгогодишно работно искуство, но ги загубиле своите работни места.
Уличните весници започнуваат на различни начини. Некои, како што е „''Street Sense''“, се започнати од бездомници или порано бездомници, додека други се попрофесионални потфати. Многумина, особено во Соединетите Држави, добиваат помош од локалната власт и добротворни организации, а коалициите како што се Меѓународната мрежа на улични весници и Северноамериканското здружение на улични весници, обезбедуваат работилници и поддршка за нови улични весници. Многумина се развивани на начин од долу нагоре, започнувајќи преку доброволна работа и „новодојденци во медиумскиот бизнис“ и постепено проширувајќи се за да вклучат професионалци. За повеќето весници, најголемиот дел од приходите доаѓаат од продажба, дарувања и владини грантови, додека некои добиваат приходи од реклами од месни бизниси. Имало одредени несогласувања меѓу издавачите и поддржувачите на уличните весници околу тоа дали весниците треба да прифатат рекламирање, при што некои тврделе дека рекламирањето е практично и помага во поддршката на весникот, а други тврделе дека многу видови реклами се несоодветни во труд кој главно е насочен кон сиромашните.
Посебните деловни модели за улични весници се разликуваат во голема мера, почнувајќи од весници управувани од продавачи кои даваат најголема вредност на зајакнувањето и вклучувањето на бездомниците до високо професионизирани и комерцијализирани неделници. Некои трудови (особено во Европа) работат како автономни бизниси, додека други работат како дел од постоечки организации или проекти. Постојат трудови кои се многу успешни, како што е ''The Big Issue'' со седиште во Обединетото Кралство, кој во 2001 година продавал речиси 300.000 примероци неделно и заработувал еднакво на 1 милион долари во заработка, но многу трудови се продавани дури и до 3.000 примероци еден месец и едвај создава заработка за издавачите.
2.2 Покриеност
Повеќето улични весници известуваат за прашања во врска со бездомништвото и сиромаштијата, понекогаш функционираат како главен извор на информации за промените на политиките и други практични прашања кои се релевантни за бездомниците, но може да останат неизвестени во главните медиуми. Многу од нив вклучуваат придонеси од бездомници и сиромашни, како и написи од активисти и организатори на заедницата, вклучувајќи профили на поединечни продавачи на улични весници. На пример, првото издание на вашингтонскиот „''Street Sense''“ вклучувал опис на истакната заедница на бездомници, интервју со конгресменка, едиторијал за трошоците и придобивките од наоѓањето работа, неколку песни за бездомништвото, како да биде создадена колумна и дел за рецепти. Изданието на ''Change of Heart'' од Лоренс, Канзас од 2009 година вклучувал приказна за неодамнешното булдожерирање на камп за бездомници, преглед на книга за бездомништвото, опис на организацијата „Семејно ветување“ (Family Promise) за поддршка на бездомниците и список на ресурси на заедницата; голем дел од оваа содржина била поднесена од бездомници. Стилот на пишување е често едноставен и јасен; општествениот научник Кевин Хаули ги опишува уличните весници како „мајчина елоквентност“.
Според Хаули, уличните весници се слични на граѓанското новинарство со тоа што и двете се одговор на воочените недостатоци на водечките медиумите и обете поттикнуваат вклучување на непрофесионалци. Меѓутоа, големата разлика меѓу двете е тоа што движењето за граѓанско новинарство не мора да се залага за одредена положба, додека уличните весници отворено се залагаат за бездомниците и сиромашните.
За разлика од повеќето улични весници, „''The Big Issue''“ со седиште во Обединетото Кралствоа најмногу се насочува на вести и интервјуа на познати личности, наместо на покривање на бездомништвото и сиромаштијата. Сè уште е продаван од продавачи на бездомници и го користи најголемиот дел од приходите за поддршка на бездомници и организации за застапување на бездомниците, но содржината на весникот е главно напишана од стручен кадари е наменета за широка јавност. Поради својата професионална природа и високите производствени вредности, весникот бил честа мета на критики во тековната дебата меѓу приврзаниците на професионалните и идеалите од зачетништвото за тоа како треба да работат уличните весници.
2.3 Општествени придобивки
Покрај обезбедувањето приходи и вработување на некои поединци, уличните весници имаат за цел да им дадат одговорност и независност на учесниците на бездомниците и да создаваат тесно поврзана заедница за бездомници. Многумина нудат дополнителни програми на продавачите, како што се обука за работа, помош за сместување во домување и упатување до други директни услуги. Други функционираат како програма на поголема организација за општествени услуги - на пример, чикашкиот ''StreetWise'' може да ги упати продавачите на даватели на „третман од дрога и алкохол, часови за еквивалентност во средно училиште, советување за кариера и постојано сместување“. Повеќето се ангажирани во некаков облик на организирање и застапување во однос на бездомништвото и сиромаштијата, а многумина функционираат како „чувари“ за месните заедници на бездомници. Хаули ги опишал уличните весници како средство за мобилизирање на мрежите на „формални и неформални односи што постојат меѓу бездомниците, невработените и сиромашните работници, и раководителите на засолништата, здравствените работници, организаторите на заедницата и другите кои работат во нивно име“.
2.4 Предизвици и критики
Во раните денови на уличните весници, луѓето честопати не сакаа да купуваат од продавачите бездомници од страв дека ќе бидат измамени. Понатаму, многу од поактивистичките весници не успеваат добро да бидат продавани затоа што нивното пишување и производство е сметано за непрофесионално и необично. Темите кои се опфатени понекогаш се сметани за недостиг на содржина од вести и од мала релевантност или интерес за пошироката јавност или заедницата на бездомници. Организациите во Монтреал и Сан Франциско одговориле на овие критики нудејќи работилници во писмен облик и новинарство за соработниците бездомници. Трудовите како ''StreetWise'' во минатото биле критикувани како „мрачни“ и дека имаат продавачи кои се премногу гласни и наметливи. Некои весници се продавани добро, но можеби нема да бидат широко читани, бидејќи многу луѓе ќе даруваат на продавачите без да купат, или ќе го купат весникот и потоа ќе го фрлат. Хаули ја опишал колебливоста или неподготвеноста на читателите да ги читаат весниците како „замор од сочувство“. Од друга страна, оние весници кои се продавани добро и се нашироко читани, како што е ''The Big Issue'', често се мета на критики поради тоа што се премногу „класични“ или комерцијални.
Други тешкотии со кои се соочуваат уличните весници вклучуваат висок промет на „минлив“ или несигурен кадар, недостаток на соодветно финансирање, недостаток на новинарска слобода за весниците кои се финансирани од месните власти и, поради некоја возрасна група, незаинтересираност за прашањата на бездомниците. На пример, професорот по новинарство Џим Канингем ги припишувал тешкотиите во продажбата на калгарскиот „''Street Talk''“ на фактот дека претежно од средната класа, конзервативно население „нема доволно чувствителност на причините за бездомништвото“. Конечно, законодавството против бездомниците често ги цели уличните весници и продавачите; на пример, во Њујорк и Кливленд, законите ги спречувале продавачите да продаваат хартии на јавен превоз или други области со голем сообраќај, што им отежнува на весниците „''Street News''“ и „''Homeless Grapevine''“ да имаат приходи.
2.5 Различни пристапи
Помеѓу застапниците и издавачите на уличните весници постои несогласување за тоа како треба да бидат водени уличните весници и кои треба да бидат нивните цели, што одразува „судир меѓу две филозофии за застапување општествени промени“. На едната страна од дебатата се трудови кои настојуваат да функционираат како бизнис и да создаваат заработка и широка читателска публика, со цел да имаат корист на бездомниците на практичен начин; од друга се трудовите кои се обидуваат да им дадат „глас“ на бездомниците и сиромашните без да ја намалат нивната порака за широката читателска публика. Тимоти Харис, директорот на „''Real Change''“, ги опишал двата табора како „либерални претприемачи“ и „радикални зачетнички активисти“.
Контроверзноста околу „''The Big Issue''“, најтиражниот уличен весник во светот, е добар пример за овие две школи на мислата. „''The Big Issue''“ е претежно таблоид кој покрива вести за познати личности; додека го продаваат бездомниците и создава заработка што е користена за корист на бездомниците, содржината не е напишана од нив и има мало покривање на општествените прашања што се релевантни за нив. Во доцните 1990-ти, кога весникот со седиште во Лондон почна да прави планови за влез на пазарите во Соединетите Држави, многу тамошни издавачи на улични весници реагираа одбранбено, велејќи дека не можат да се натпреваруваат со производствените вредности и општата привлечност на професионално произведениот „''The Big Issue''“ или дека „''The Big Issue''“ не направил доволно за да им обезбеди глас на бездомниците. Реакцијата на ''The Big Issue'' го покренала она што сега е тековен судир помеѓу комерцијализираните, професионални весници и оние во популарен стил, со весници како што се ''The Big Issue'' кои имитираат водечки весници и списанија со цел да биде создадена голема заработка, да вложат во прашања за бездомниците и други насочувајќи се на политички и општествени прашања наместо на содржина што ќе создава пари. Некои поддржувачи на уличните весници веруваат дека главна цел на весниците треба да биде да им биде даден глас на бездомниците и да биде „пополнета празнината“ во покривањето на главните медиуми, додека други веруваат дека треба да им биде обезбедина на бездомниците работа и приход.
Други чести области на несогласување го вклучуваат степенот до кој бездомниците треба да учествуваат во пишувањето и печатењето на улични весници, и дали уличните весници треба да прифатат рекламирање за да имаат приходи. Кевин Хаули ја сумира поделбата помеѓу различните модели на улични весници кога е прашувано дали е „можно (или пожелно за тоа прашање) да биде објавен еден дисидентски весник - односно публикација посветена на напредни општествени промени - а сепак да биде привлечена широка публика“.
3 Улични весници во Македонија
* Лице в лице — уличен весник кој излегува од 2012 година.
4 Библиографија
** .
********