Каталонска книжевност

Каталонска книжевност (или валенсиска книжевност) — конвенционално се користи за литература напишана на каталонски јазик. Фокусот на овој напис не е само литературата на Каталонија, туку се однесува и на книжевното творештво на каталонски јазик од каде било, така што вклучува писатели од Андора, Валенсијанската заедница, Балеарските Острови и други територии каде што се зборува која било варијанта на каталонскиот јазик.
Каталонската книжевна традиција е обемна, почнувајќи од раниот среден век. Романтичкото преродбеничко движење од 19 век, познато како ''Ренесанса'', ја класифицирала каталонската литература во периоди. Вековното поглавје познато како ''Декаденција'' што следело по златното доба на валенсиската литература, било перцепирано како исклучително лошо и без квалитетни книжевни дела. Понатамошните обиди да се објасни зошто се случило ова (видете Историја на Каталонија) мотивирале нови критички студии за периодот, а денес се одвива ревалоризација на ова рано модерно доба. Каталонската книжевност повторно се појавила во 19 и почетокот на 20 век, за да преживее тешки времиња од почетокот на Шпанската граѓанска војна па натаму. Многу интелектуалци биле принудени на егзил, а каталонската култура била потисната. Сепак, оваа репресија почнала да се намалува по завршувањето на Втората светска војна. Каталонскиот јазик бил потиснат сè до смртта на Франциско Франко и крајот на неговата диктатура во 1975 година. Потоа, започнал развојот на јазикот кон официјалност и присуство во училиштата и медиумите до ден-денес.
1 Среден век
1.1 Потекло
Каталонскиот, романски јазик, еволуирал од вулгарниот латински во средниот век, кога станал посебен јазик од латинскиот. Се смета дека литературната употреба на каталонскиот јазик генерално започнала со религиозниот текст познат како „Homilies d'Organyà“, напишан кон крајот на 11 или почетокот на 12 век, иако претходната ''„Cançó de Santa Fe“'' (1054 &ndash; 76 година), веројатно била каталонска или окситанска. Друга рана каталонска поема е ''„Augats, seyós qui credets Déu lo Payre'', a ''planctus Mariae“'' (тажалка на Марија) од средината на 13 век.
Рамон Љул (13 век), еден од главните средновековни мајорски писатели на каталонски јазик, не е само пофален за започнувањето на каталонската книжевна традиција како традиција јасно одвоена од окситанскиот говорен свет од тоа време, туку нему му се припишува и збогатувањето на јазикот со неговото смислување на голем број зборови и неговата филозофија.
1.2 Четирите големи хроники
Овие четири главни книжевни дела се хроники напишани помеѓу 13-ти и 14-ти век, кои ги раскажуваат делата на монарсите и водечките личности на Арагонската Круна. Тие се следниве:
* Хрониката за Хајме I, позната и како „Книга на делата“ (видете Надворешни врски)
* Хрониката за Бернат Деклот, позната и како „Книга на кралот, Петар Арагонски“.
* Хрониката за Рамон Мунтанер
* Хрониката за Педро Церемониј
1.3 Лирска поезија
Првото широко распространето народно пишување на кој било романски јазик била лирската поезија на трубадурите, кои компонирале на окситански. Бидејќи окситанскиот и каталонскиот тешко се разликувале пред 14 век, не е изненадувачки што многу Каталонци компонирале на окситанскиот поетски јазик. Првиот каталонски трубадур веројатно билБеренгиер де Палазол, активен околу 1150 година, кој пишувал само ''кансони'' (љубовни песни во дворската традиција). Герау III де Кабрера и Гилем де Бергеда, активни во генерацијата која следела, биле познати претставници на жанровите ''енсенхамен'' и ''сирвентес'', соодветно. Во овој ран период, окситанската литература била покровителствувана од владетелите на Каталонија &mdash; што не е изненадувачки со оглед на нивната широка вклученост во окситанската политика и како грофови од Прованса. Алфонсо II покровителствувал на многу композитори, не само од Каталонија, а дури и самиот пишувал окситанска поезија. Традицијата на кралските трубадури продолжила со неговите потомци Петар III Јаков II Арагонски, анонимниот писател познат само како „Lo bord del rei d'Arago“ („Нелигитимниотосин т на Арагон“), и Фредерик II Сицилијански. Најплодниот каталонски трубадур за време на подемот на окситанскиот како литератукнижевен л Червери де Жирона, кој оставил зад себе повеќе од сто дела. Тој бил најплодниот трубадур од која било националност.
На почетокот на 13 век, Рајмон Видал, од Бесалу, ја составил својата поетска граматика, ''Razos de trobar'' („Цели на компонирањето“). Ова бил најраниот и можеби највлијателниот окситански лирски трактат. Трубадурската лирика ги следела Каталонците во Сицилија подоцна во векот, каде што Жофре де Фоа составил ''Regles de trobar'' („Правила за компонирање“) според моделот на претходните дела на Видал. Третиот каталонски трактат за јазикот на трубадурите и компонирањето на лирска поезија, насловен ''Mirall de trobar'' („Огледало на компонирањето“), бил напишан од мајорчанец, Беренгер д'Аноја.
Првото златно доба на овој јазик се развило во Кралството Валенсија околу 15 век под варијантата „Валенсијано“. Каталонскиот јазик се консолидирал и јасно се разликувал, дури и во лирската поезија, од окситанскиот јазик. Прозата била широко култивирана, со влијанија од италијанскиот хуманизам. Автори како хуманистот Бернат Метге, проповедникот Винсент Ферер, Франческ Еиксименис и Анселм Турмеда пишувале дела кои денес се сметаат за класични модели на каталонската проза. Наративот и фикцијата се прикажани во романи како '''', '''' или витешкиот римски ''Curial i Güelfa.'' Во 15 век главниот центар на книжевната продукција била Валенсија: во лирската поезија се истакнале извонредни петрархиски поети: Жорди де Сант Жорди и Аусијас Марк, како и разработената поезија и проза на Џоан Роис де Корела. Во однос на фикцијата можат да се споменат ''Еспил'' од Хајме Роиг и ''Белиот тиран''.
1.4 Белиот тиран
Напишана од валенсискиот писател Жуанот Марторел, оваа епска романса била меѓу највлијателните романи на своето време и веројатно последната голема книга во каталонската книжевност до 19 век.
2 Модерна ера
2.1 Декаденција
Раниот модерен период (крајот на 15-ти до 18-ти век), иако бил исклучително продуктивен за кастилските писатели од шпанското златно доба, каталонските научници и писатели од 19 век го нарекле ''„Декаденција“''. Овој „декадентен“ период во каталонската книжевност настанал поради општото опаѓање на употребата на народниот јазик и недостатокот на покровителство меѓу благородништвото, бидејќи арагонските институции опаѓале. Декаденцијата на каталонскиот јазик го придружувала порастот на каталонското трговско влијание во Шпанската империја, во кое употребата на шпанскиот јазик била од суштинско значење по династичката унија што произлегла од бракот на Фердинанд II од Арагон и Изабела I од Кастиља во 1474 година. Денес, ова се смета за романтичен поглед што го популаризирале писателите и мислителите од движењето за национално будење од 19 век, познато како Ренесанса. Претпоставениот период на декаденција бил оспорен со појавата на неодамнешните културни и книжевни студии кои покажуваат дека навистина имало значајни книжевни дела во тој период, од автори како Кристофор Деспиг, Пере Серафи, Франсеск Висенч Гарсија, Франсеск Фонтанела и Џоан Рамис.
2.2 Ренесанса
Првите романтичари во Каталонија и Балеарските Острови го избрале шпанскиот како свој јазик и не прибегнале кон користење на каталонскиот јазик сè додека не се појавило движење за национално будење, поттикнато од романтичниот национализам. Основата на движењето најчесто му се припишува на Бонавентура Карлес Арибау и неговата „Oda a la Pàtria“. Книжевната ренесанса во Каталонија ги споделувала со европскиот романтизам повеќето свои карактеристики, но создала свој стил преку восхитувањето од средниот век и својата желба да го разубави јазикот, како и од потребата да се создаде нов заеднички стандард. Реализмот и натурализмот длабоко влијаеле врз подоцнежните автори. Нивните најважни следбеници биле Жасин Вердагер, кој го напишал националниот еп на Каталонија, и Анхел Гимера, чии драми биле преведени и изведувани низ цела Европа.
2.3 Модернизам
Литературниот каталонски модернизам бил природно продолжение на Ренесансата, сè уште покажувајќи романтични црти и влијанија, иако се фокусирал на темни теми, како што биле насилството или темната страна на животот и природата. Што се однесува до поезијата, таа внимателно го следела стилот на Парнасијанците и симболистите. Движењето било поделено на автори во чие творештво преовладувале потемни теми на декадентизмот, класифицирани под името ''Бохемија Негра'', и оние чија кариера се развивала под влијание наестетизмот, познати како следбеници на ''Бохемија Даурада'' или ''Бохемија Роза.'' Сантијаго Русињол, Жоан Марагал и Жоан Пуиг и Феретер биле некои од неговите највлијателни следбеници. Понатаму, потребно е да се спомене плодотворното творештво на Микел Коста и Љобера и Жоан Алковер, балеарски поети кои го развиле своето творештво паралелно со врвот на Југендстил, додека истовремено развивале концепција за книжевноста што била антагонистичка во однос на него и поспоредлива со класичната поезија.
2.4 Новесентизам
Културното и политичко движење познато како Новесентизам се појавило на почетокот на 20 век, време на голем економски раст во Каталонија, како претежно конзервативна реакција против модернизмот и авангардата, и во уметноста и во мислата. Неговиот класицизам бил претставен како „враќање кон убавината“. Љубовта кон елаборираната форма, заедно со нејзиното многу барано совршенство на јазикот, била обвинета од ''модернистите'' дека е претерано афектирана и вештачка. Поезијата била негов префериран жанр, што било потврдено од ремек-делата на Жозеп Карнер и Карлес Риба.
2.5 Франкова Шпанија, егзил и политичка транзиција
По она што изгледало како период на надеж и брз раст, Шпанската граѓанска војна и воспоставувањето на Франкова Шпанија (почнувајќи од 1939 година) принудила многу каталонски левичарски интелектуалци во егзил, бидејќи многу од нив се соочиле со политички прогон.
Во текот на првите години од Франкова Шпанија, употребата на каталонскиот јазик во медиумите била цензурирана. Сепак, објавувањето на каталонски јазик никогаш не престанало целосно, иако само неколку значајни автори како Салвадор Есприу објавувале на овој јазик во првите години од Франкова Шпанија. Тие почетни политички ограничувања за објавување на каталонски јазик се олабавиле со текот на времето. До 1950-тите години, објавувањето на каталонски јазик повеќе не било невообичаено; до 1960-тите станало можно без ограничувања (освен идеолошките што важеле за цела Шпанија).
Некои каталонски книжевни награди биле воспоставени уште во 1947 година (''Premi Joanot Martorell''). Исто така, до крајот на 1940-тите години, познати автори како Хосеп Марија де Сагара повторно објавувале на каталонски (меѓу другите, ''El prestigi dels morts'', 1946, ''L'Hereu i la forastera'', 1949). Следеле многу други книжевни награди, вклучувајќи ги ''Premi Carles de la Riba'' (1950), ''Victor Català'' (1953) и ''Lletra d'Or'' (1956). Од 1951 година, највпечатливиот книжевен натпревар во Каталонија во тоа време (''Premio Ciudad de Barcelona'') прифаќа оригинали на каталонски јазик.
Во 1962 година, Мерсе Родореда ја објавил ''„Времето на гулабите“'', веројатно книгата што го отворила патот на модерната каталонска книжевност, бидејќи можела да ужива пошироко признание благодарение на новите медиуми и ширењето на писменоста на овој јазик. Во 1963 година, Шпанија победила на меѓународен натпревар за песна со дело испеано на каталонски јазик.
Подоцна истата деценија, Жозеп Пла објавил ремек-дело на современата книжевност на каталонски јазик, основоположната ''„Сивата тетратка“'' (''El Quadern Gris'', 1966). Каталонското културно здружение „Òmnium Cultural“, кое било основано во 1961 година, можело да ја започне својата работа во корист на каталонската книжевност од 1967 година па наваму. Салвадор Есприу, кој ги објавил повеќето свои дела на каталонски јазик, бил кандидат за Нобелова награда за литература во 1971 година.
По транзицијата кон демократија (1975–1978) и обновувањето на каталонската регионална влада ''Генералитат'' (1980), книжевниот живот се вратил во нормала и книжевната продукција на каталонски јазик зајакнала со голем број јазични политики наменети за заштита на каталонската култура. Покрај гореспоменатите автори, други релевантни писатели од 20 век од периодот на франкизмот и демократијата се: Џоан Броса, Агусти Бартра, Мануел де Педроло, Пере Калдерс и Квим Монцо, Хесус Монкада и во 21 век, Жаум Кабре и Алберт Санчез. Бројот на писателки во дваесет и првиот век се зголемува и ги вклучува Долорс Микел, Нуриа Перпиња и Ирене Сола.
2.6 Општо
****
2.7 Е-книги
*** Тирант ло Бланк (на англиски)