Силвана Арменулиќ

Зилха Арменулиќ (српскохрватски:''Силвана Барјактаревић''; родена како Зилха Бајрактаревиќ, 10 февруари 1939 година – 10 октомври 1976 година,, професионално позната како Силвана Арменулиќ - југословенска кантавторка и глумица и една од најистакнатите пејачки на комерцијална народна музика и традиционални севдалинки во Југославија. Ја нарекуваат „Кралица на севдалинките“. Нејзиниот живот бил прекинат кога загинала во сообраќајна несреќа на 37-годишна возраст, но таа продолжува да биде добро ценета во регионот и е препознаена по својот уникатен стил на пеење и глас. Песната на Арменулиќ „''Шта че ми живот''“, напишана од нејзиниот пријател и современик Тома Здравковиќ, е еден од најпродаваните синглови од поранешна Југославија.
Две од нејзините сестри биле и професионални пејачки: Мирсада „Мирјана“ Бајрактаревиќ и Хајрудина „Дина“ Бајрактаревиќ.
1 Живот
1.1 1939–55: Ран живот, семејство и интерес за музика
Родена како Зилха Бајрактаревиќ во Добој, Кралство Југославија, таа била трето од тринаесетте деца во босанско муслиманско семејство. Нејзиниот татко се викал Мехмед Бајрактаревиќ (1909–1966), сопственик на локална продавница за торти наречена Јагода а нејзината мајка била Хајрија (1916–2008). Зилха преживеала напад на дифтерија како дете кратко по Втората светска војна.
Зилха имала брат по име Хајрудин, кој починал околу две недели откако бил нападнат од куче во 1940-тите. По смртта на нејзиниот брат, нејзиниот татко нашол утеха во алкохолот и осаменоста, занемарувајќи го семејството и својот бизнис. Откако слаткарницата на нејзиниот татко била затворена, семејството многу страдало. Некои од нејзините најрани спомени биле за отсуството на нејзиниот татко и Втората светска војна, кога мајката Хајрија и децата се криеле во подрумот од усташките трупи. Семејството од тринаесет деца ги вклучувало сестрите на Зилха, Мирсада, Хајрудина, Абида и Шевка, и браќата Хајрудин, Мухамед, Изудин, Абудин и Исмет. Синот на нејзината сестра Шевка, Сабахудин Билаловиќ, станал професионален кошаркар, кој починал на 43-годишна возраст од срцев удар на плажа додека пливал со својот син. Десет години подоцна, Шевка и нејзиниот сопруг Лутво починале од природна смрт во септември 2013 година, со само неколку дена разлика.
Зилха започнала да пее уште од рана возраст и подоцна изјавила дека гласот го добила од својот татко, боем. Како дете, му пеела додека седела во неговиот скут. Но, кога помислила да продолжи со професионална пејачка кариера, нејзиниот татко не ја поддржал во тоа. Потоа, еден ден, откако се вратила дома од ноќно пиење, ѝ рекол: „''Оди! Ако навистина сакаш да бидеш пејачка, оди''“. Во 1947 година, таа била запишана во основно училиште, каде што научила да свири мандолина, што бил подарок од нејзините родители. После тоа, таа свирела мандолина и пеела сè повеќе и повеќе, но нејзините оценки во училиштето постојано опаѓале. Додека стигнала до осмо одделение, целиот интерес за училиштето бил изгубен и таа се прославила локално како истакната кафеана пејачка.
1.2 1959–68: Брак и врски
Зилха го запознала својот сопруг, тенисерот Радмило Арменулиќ, во 1959 година, кога пеела во ''Гранд Казино'' во Белград. Тие се венчале две години подоцна, на 26 октомври 1961 година, а нивната ќерка Гордана се родила на 13 јануари 1965 година. По седум години брак, Радмило наводно ја изневерувал на својата сопруга со нејзината пријателка, пејачката Лепа Лукиќ. После тоа, таа снимила песна наречена „''Седам години љубав'' “. Се верува дека таа и нејзиниот сопруг се развеле, иако многу години подоцна, Радмило открил дека се разделиле, но останале законски во брак до нејзината смрт.
Зилха била етнички муслиманка, а нејзиниот сопруг Радмило бил Србин, што го направило нивниот брак етнички мешан во мултиетничка Југославија. Мајката на Радмило, Гордана не го одобрувала бракот, како и таткото на Зилха, Мехмед, кој дури и одбил да разговара со својата ќерка. Всушност, на Зилха не ѝ било дозволено да влезе во неговиот дом сè до неговата смрт во 1965 година, кога се вратила во Добој за неговиот погреб.
Откако нејзиниот брак завршил, голем број на мажи се натпреварувале за нејзината наклонетост, вклучувајќи ги политичарите Стане Доланц и Бранко Пешиќ.
2 Кариера
2.1 Почетоци во кариерата
Некаде во 1953 година, младата Зилха ја слушнала Аца Степиќ како пее во кафеана во Добој, и според него, тоа бил глас што тој не го заборавил. Тие се сретнале повторно шест години подоцна, во 1959 година, во хотелот Бристол во Белград, откако таа почнала професионално да пее. Настапувала со оркестарот на Јовица Мариновиќ, а пејач/тапанар бил Цуне Гојковиќ. После тоа, таа започнала да пее со Аца во ''Гранд Казино'' во Белград, каде што го запознала својот иден сопруг Радмило.
Зилха се преселила во Сараево кога наполнила 16 години, во 1954 година, каде што живеела со својата тетка и пеела во локалните кафеани за пари. Една ноќ Зилха го запознала хармоникашот Исмет Алајбеговиќ Шербо во сараевското предградие Илиџа. Воодушевен од нејзиниот глас, тој сакал да ја вклучи во својот оркестар, но девојчето било малолетно и ѝ била потребна дозвола од нејзините родители. Секако, тие дале согласност и Шербо ѝ ветил дека ќе има храна, место за престој и плата од 20.000 динари месечно. Таму, таа влегла во професионалниот свет на шоубизнисот.
Една студена ноќ во Лесковац, пролетта 1958 година, Зилха шетала низ паркот пред настап во градината на ресторанот ''„Хисар“'' во хотел, кога видела млад човек како спие на некоја клупа. Тоа бил Тома Здравковиќ. Му се приближила, го разбудила, седнала и започнала разговор. Го прашала „''Од каде си? Што работиш''?“. Тој ѝ рекол дека е од село и дека дошол во градот и барал работа. Бидејќи неможел да најде работа и бил банкротиран, немал начин да си ја плати картата за дома. Зилха сакала да му помогне. Го донела на својот настап, дури и во еден момент му го предала микрофонот.
Кога го слушнала Тома како пее, таа станала воодушевена, според ''„За друштво во ќошку“'', напишана од Александар Гајовиќ, новинар и културен работник. Таа го замолила менаџерот на хотелот да му помогне на Тома Здравковиќ да најде работа. Тома започнал да пее со неа, а подоцна таа му го обезбедила сопствениот договор за снимање, а тој почнал сам да снима и да оди на турнеи. Двајцата станале легенди на поранешна Југославија.
2.2 Сценско име
На крајот, таа заминала да живее во Белград, главниот град на Југославија, за да ја продолжи својата пејачка кариера. Таму го усвоила мононимното сценско име „Силвана“ според италијанската глумица Силвана Мангано. Кога била мала, нејзините пријатели на шега ја нарекувале Силвана откако го гледале филмот ''„Горчлив ориз'' “ (1949), бидејќи личела на глумицата.
2.3 1965–69: Први снимки и телевизија
Додека била во Белград, Силвана често настапувала во боемската населба Скадарлија. Во тој период, ѝ биле понудени неколку договори за снимање од неверојатно конкурентните југословенски издавачки куќи. Првата песна што ја снимила била босанската севдалинка „Над извором врба се надвила“ иако официјално не била издадена сè до нејзиниот албум од 1968 година ''„Отишо си без поздрава“'' (''Замина без да се збогуваш''), три години по издавањето на нејзиниот прв албум. Откако снимила еден албум за издавачката куќа Дискос во Александровац, таа била поканета од издавачката куќа PGP-RTB да снима во тогаш популарниот дуетски формат. Силвана снимила дуетски албуми со пејачите Петар Танасијевиќ, Александар Трандафиловиќ, Славко Перовиќ и Драган Живковиќ во 1960-тите. Откако обете компании конкурентно ги издавале нејзините плочи за одреден период, Силвана се „уморила“ од пеење во дуети. Можноста да сними како солист дошла од издавачката куќа „Југотон“ со седиште во Загреб.
Нејзината кариера брзо се развила и таа станала една од најголемите комерцијални фолк ѕвезди во Југославија. Ова довело до бројни и добро публицизирани пејачки ангажмани низ целата земја. Таа, исто така, се појавила во многу популарни ТВ ситкоми како што е ''„Љубав на село''“ со познатиот српски комичар Миодраг Петровиќ Чкаља и фолк филмови како што е ''„Граѓани села Луга“'' (''Граѓани на село Луга'').
2.4 1969–76: „Шта че ми живот“ и „Лов на елени “.
Во 1969 година, таа и пејачот Тома Здравковиќ пееле во иста група, а Здравковиќ го напишал нејзиниот најголем хит „Шта че ми живот, без тебе драги“''...Додека бевме на турнеја, се среќававме многу во различни градови низ цела Југославија, а во 1969 година дури и пеевме во ист бенд. Јас веќе бев добро познат и баран композитор. Таа беше целосно тажна. Постојано беше депресивна и сакаше да напишам песна за неа. Но, јас всушност не знаев што. Сите мои песни беа инспирирани од жени што ги сакав и од љубовниот живот, но бевме добри стари пријатели. Немав инспирација. Сè додека еден ден, не отидов да пијам со моите пријатели, бевме пијани три дена по ред, а четвртиот ден се разбудив во хотел, отидов во салонот, нарачав шолја кафе и така, додека се справував со мамурлак, ја напишав „Šta će mi život“. Ја снимив песната во студиото и сакав да ја искористам за претстојниот фестивал, но кога таа ја слушна, сакаше да ја има. А што можев да направам? Тоа беше нејзина песна, инспирирана од нејзиниот живот и нејзините проблеми. Ѝ ја дадов песната и беше бинго. Жалам што никогаш не ја напишав. Таа почина седум години подоцна, беше како песната да се оствари. Ќе беше подобро никогаш да не ја снимеше таа песна. Ќе беше подобро никогаш да не станеше славна. Можеби сè уште ќе беше жива...''Песната станала еден од најголемите фолк хитови некогаш напишани во Југославија, која била подадена во над 300.000 примероци и ги преобразила Здравковиќ и самата Силвана во суперѕвезди. Но, животот на Силвана иронично завршил седум години подоцна.
Во интервју за весникот ''„Новости“'' која го дала во март 1971 година, Силвана не го криела фактот дека истото отфрлање и критики со кои се соочила на почетокот на нејзината кариера, продолжиле и во нејзините успешни денови.
Таа глумела во филмот ''„Лов на елени'' “ од 1972 година, заедно со Борис Дворник, Иво Сердар и Миха Балох, меѓу другите. Филмот е напишан и режиран од Фадил Хаџиќ.
Во новогодишната програма на белградската телевизија во пресрет на 1972 година, режисерот Дејан Караклајиќ ѝ предложил на Силвана да се облече во бикини и да скокне во базен за да личи на холивудската глумица Естер Вилијамс. Таа првично одбила и не ѝ се допаднало како нејзиното тело изгледало во костимот за капење, но била принудена да го стори тоа бидејќи спонзорите платиле 13 милиони динари. Таа плачела, а потоа се согласила да се појави во програмата, но не во костимот за капење и одбила да плива во базен. Трикот предизвикал негодување кај нејзините обожаватели, кои не биле навикнати да ја гледаат како се сексуализира. Исто така, ѝ било забрането да се појавува на сите југословенски телевизии поради одбивање да ги исполни наредбите.
Во текот на 1970-тите и до нејзината смрт во 1976 година, таа имала неколку хит песни: ''„Ране моје“, „Циганине, свирај свирај“, „Срце гори јер те воли“, „Ја немам права никога да волим“, „Сречо моја“, „Кишо, кишо тихо паѓа“ и „Живот тече“.''
Како што станувала сè попопуларна во Југославија, таа често настапувала за претседателот Јосип Броз Тито и првата дама Јованка Броз. Таа била пријателка со многу комунистички политичари, вклучувајќи ги Бранко Микулиќ, Хамдија Пождерац и Џемал Биједиќ. За време на радио интервју во Сараево во 1973 година, таа изјавила дека е обожавателка на колегата пејач на севдалинка Сафет Исовиќ и го нарекла „драг“.
3 Смрт
3.1 Пред смртта
По смртта на Арменулиќ, нејзините пријатели изјавиле дека таа често се грижела за својата судбина. Во октомври 1971 година, таа доживеала сообраќајна несреќа во која речиси си го одзела животот, а која неодоливо потсетува на трагедијата што ѝ го одзела животот пет години подоцна. Три месеци по несреќата, таа изјавила: „''Голем песимист сум. Се плашам од животот. Иднината. Што ќе се случи утре. Се плашам дека, за мене, можеби дури и нема да има утре''...“
Во последните неколку години од својот живот, Арменулиќ станала сè повеќе опседната со учењето на сопствената судбина, толку многу што научила сè што можела за астрологијата, телепатијата и разговарала со самопрогласени пророци. На почетокот на август 1976 година, само два месеци пред нејзината смрт, таа била на турнеја во Бугарија и решила да ја искористи можноста да се сретне со Баба Ванѓа. Средбата била непријатна. Ванѓа, која била слепа, само седела и гледала низ прозорецот со грбот свртен кон Арменулиќ. Не проговорила. По долго време, Ванѓа конечно проговорила: „''Ништо. Не мора да плаќаш. Не сакам да зборувам со тебе. Не сега. Оди и врати се за три месеци''.“ Додека Арменулиќ се свртела и тргнала кон вратата, Ванѓа рекла: „''Чекај. Всушност, нема да можеш да дојдеш. Оди, оди. Ако можеш да се вратиш за три месеци, направи го тоа''.“ Таа го сфатила ова како потврда дека ќе умре и го напуштила домот на Ванѓа во солзи.
Арменулиќ и нејзината помлада сестра Мирсада Бајрактаревиќ биле на отворањето на ресторанот наречен „Ленин Бар“ на 9 октомври 1976 година, еден ден пред нивната смрт. Бидејќи внатрешноста на ресторанот требало да личи на пештера, од таванот виселе шилци во облик на сталактити. Арменулиќ ја удрила главата во еден од нив кога станала од столот, што ѝ предизвикало огромна главоболка до крајот на денот.
3.2 Смрт и погреб
Во недела, 10 октомври 1976 година, околу 9:15 часотпопладне средноевропско летно време, Арменулиќ загинала во сообраќајна несреќа во близина на српското село Колари во Смедерево, заедно со нејзината 25-годишна бремена сестра Мирсада и виолинистот/диригент на народниот оркестар на Радио Белград, Миодраг „Раде“ Јашаревиќ. Тие се возеле во автомобил „Форд Гранада“ на пат од Александровац до Белград по концертот. Арменулиќ била зад воланот кога тргнале, но некаде помеѓу нивното заминување и несреќата, 60-годишната Јашаревиќ го презела воланот.
Нивниот автомобил наводно се движел со брзина од 130 км/ч, кога свртило во спротивната сообраќајна лента на 60-тиот километар од автопатот Белград-Ниш, судирајќи се челно со камион ФАП управуван од 52-годишниот Растко Грујиќ. Арменулиќ спиела на страничното седиште од совозачот, а нејзината помлада сестра спиела на задното седиште.
Првично, била објавена само смртта на Јашаревиќ, бидејќи телевизиските емисии одбивале да ја споменат Арменулиќ поради инцидентот од 1972 година за време на преносот во живо на новогодишната емисија, поради кое и било забрането да се појавува на телевизија. Точната причина за несреќата е непозната, но се верува дека несреќата е директно поврзана со проблем со сопирачките. Автомобилот Форд Гранада што го возеле бил повлечен поради „''опасни структурни дефекти забележани во контролниот механизам''“. До сите клиенти било испратено известување дека моделите произведени помеѓу септември 1975 и јуни 1976 година биле неисправни. Сопствениците биле советувани да ги вратат автомобилите; понатамошни детали во врска со овие настани останале непознати.
На нивниот погреб присуствувале помеѓу 30.000 и 50.000 луѓе, вклучувајќи ги пејачите Лепа Лукиќ и Хашим Кучук Хоки (кој самиот загинал во речиси иста сообраќајна несреќа на 26 ноември 2002 година). Таа и нејзината сестра биле погребани една до друга на гробиштата Ново гробље.
3.3 1976–2026: Последици
Пејачката Лепа Лукиќ изјавила дека била замолена да настапи на концертот тој ден, но за прв пат во кариерата заспала и не стигнала на концертот; подоцна изјавила дека верува оти, доколку заминала со нив, ќе го изгубела животот во несреќата со сестрите. Во 2013 година, Лепа открила во едно интервју дека не возела автомобил откако загинале сестрите, од страв дека ќе ја сподели нивната судбина.
За време на Босанската војна во 1990-тите, мајката на Арменулиќ, Хајрија, и сестрата Дина, побегнале од својот дом во Добој во Данска. Во 2004 година, Хајрија (дотогаш имала речиси 88 години) поднела тужба против својот поранешен зет и поранешен сопруг на Арменулиќ, Радмило Арменулиќ, во која се тврдело дека шестсобен стан во кој живеел со својата втора сопруга му припаѓал на семејството Бајрактаревиќ. Таа изјавила дека Арменулиќ го купил станот откако се развела од Радмило и планирала да живее таму со нејзината ќерка Гордана, но набргу потоа го загубила животот. Радмило за печатот изјавил дека сè уште бил законски во брак со Арменулиќ до нејзината смрт и тврдел дека станот бил оставен на нивната ќерка Гордана. По смртта на Силвана, Радмило го добил старателството над тогаш дванаесетгодишното девојче и, како нејзин законски старател, го поседувал станот.
Мајката на Силвана, Хајрија, живеела до своите 90-ти години, починала во 2008 година. Пет години по смртта на нивната мајка, најстарата сестра на Силвана, Шевка, починала на 30 септември 2013 година во Требиње на 79-годишна возраст, оставајќи ја Дина како последна жива од женските деца на семејството Бајрактаревиќ.
Во едно интервју од 2013 година, нејзиниот поранешен сопруг Радмило изјавил дека сè уште го посетувал нејзиниот гроб и секогаш оставал свежо цвеќе. Тој исто така изјавил дека пријателот на Силвана, Предраг Живковиќ Тозовац, често го посетувал нејзиниот гроб сè до неговата смрт во 2021 година.
3.4 Наследство
Колешката од Југославија, Лепа Брена, двапати ги обработувала песните на Арменулиќ; во 1995 година ја обработила „Шта че ми живот“ за нејзиниот албум ''Казна Божија'', а во 2013 година ја обработила „''Циганине ти што свираш''“ на ''Изворни и новокомпонирани народни песни''. Иако Силвана и Брена никогаш не се запознале (кариерата на Брена започнала неколку години по смртта на Силвана), тие имале заеднички познаник: нивниот менаџер Милован Илиќ Минимакс.
На 10 октомври 2011 година, по повод 35-годишнината од нејзината смрт, ''„Експлозив“'', емисија на српскиот телевизиски канал „Прва српска телевизија“, вклучил десетминутен сегмент во кој интервјуирале некои од преживеаните пријатели на Арменулиќ и нејзината ќерка, Гордана. Видеото, исто така, вклучувало и реконструкција на сообраќајната несреќа.
Српскиот писател Драган Марковиќ објавил биографија за нејзиниот живот насловен како „ ''Книга''''за Силвана'' “ на 9 декември 2011 година. Ќерката на Силвана, Гордана, била меѓу интервјуираните за книгата.
Друга биографија за неа, насловена како ''Силвана'', била објавена во декември 2023 година.
4 Дискографија
+Албуми и синглови, Албуми и песни, Дата на објавување
Вољесмо се злато моје со Петар Танасијевиќ, ноември 1965 година
Да ли чујеш, драги са Круна Јанковиќ, ноември 1965 година
Без тебе ми живот пуст и празан, 21 јуни 1966 година
Нисам више, нано, дјевојчица, 5 октомври 1966 година
Ником нечу речи да те волим со Петар Танасијевиќ, 10 октомври 1966 година
Волесмо се злато моје со Петар Танасијевиќ, 1966.
Девојке смо са Мораве са Петар Танасијевиќ, 10 ноември 1966 година
Крчмарице, дај ми вина со Славко Перовиќ, 23 јануари 1967 година
Кад једном одем, 14 февруари 1967 година
Мујо шаље хабер са мјесеца со Александар Трандафиловиќ, 11. мај 1967.
Од дјевојке ништа драже со Предраг Живковиќ Тозовац, 1967.
Нај – најлијепши, 17 јуно 1968 година
Отиш'о си без поздрава, 25 декември 1968 година
Моња / Над овором врба се наднела са The Montenegro Five, 1969.
Даруј ми ноч, даруј ми трен / Кап љубави, 21 јули 1969 година
Мајко, опрости ми, 17 ноември 1969 година
Шта ќе ми живот, 6 август 1970 година
Оставите тугу моју / Живот тече, 7 август 1970 година
Женидба и љубав, 2 ноември 1970 година
Живот тече с Арсен Дедиќ, 4 ноември 1970 година
Ја молим за љубав / Ране моје, 15 јуни 1971 година
Мајко опрости, 16 јуни 1971 година
Југо, моја Југо / Кад се вратим у завичај, 27 септември 1971 година
Грли ме, љуби ме, 16 јуни 1972 година
Срце гори, јер те воли, 12 септември 1972 година
Жељна сам родног дома / А што чемо љубав крити, 6 јули 1973. година
Гдје си да си моје голубе / Кад у јесен лишче жути со Предраг Гојковиќ Цуне, 6 јули 1973 година
Сама сам / Циганине, свирај, свирај, 1 октомври 1973 година
Заплакаче стара мајка / Памтичу увијек тебе, 12 ноември 1974 година
Да сам птица, 10 декември 1974 година
Дани наше младости, 21 ноември 1975 година
Душо моја, 4 јуни 1976 година
Лудујем за тобом / Не сјечај се више мене, 2 ноември 1976 година
Голубе, полети, 7 декември 1976 година
Сачували смо од заборава, 12 април 1983 година
Силвана, 1990 (повторно објавен во 1996)
Хитови, 2010.