Евхемеризам

Евхемеризам ― пристап кон толкувањето на митологијата во филозофијата и митографијата при кој се претпоставува дека митолошките приказни потекнуваат од вистински историски настани или личности. Еухемеризмот претпоставува дека историските приказни станале митови бидејќи се преувеличеле во текот на прераскажувањето, акумулирајќи елаборации и измени што одразувале културни обичаи . Именуван е по грчкиот митограф Евхемер, кој живеел кон крајот на 4 век п.н.е. Во поновата литература за митовите, како што е ''„Митологијата“ на Булфинч'', евхемеризмот се нарекува „историска теорија“ на митологијата.
Евхемер не бил првиот што се обидел да ја рационализира митологијата во историски термини: еухемеристички погледи се наоѓаат во постари дела, вклучувајќи ги оние на Санхунијатон, Ксенофан, Херодот, Хекатај од Абдера и Ефор. Сепак, трајното влијание на Евхемер врз подоцнежните мислители вклучувајќи го класичниот поет Ениј (роден 239 п.н.е.) и современиот автор Антоан Бание (роден 1673 н.е.) го идентификувало како традиционален основач на ова школа на мисла.
1 Рана историја
Во сцена опишана во Платоновиот ''„Федар“'', Сократ нуди евхемеристичко толкување на митот за Бореј и Оритија:
Сократ илустрирал еухемеристички пристап кон митот закиднапира Оритија од Бореј. Сепак, и покрај тоа што Сократ имал некои евхемеристички ставови, тој се потсмевал на концептот дека сите митови можат да се рационализираат, забележувајќи дека митските суштества од „апсурдни форми“ како Кентаурите и Химерите не можат лесно да се објаснат.
Во древната скептична филозофска традиција на Теодор Киринески и Киренајците, Евхемер создал нов метод на толкување на современите религиозни верувања. Иако неговото творештво било изгубено, се сметало дека Евхемер верувал дека голем дел од старогрчката митологија може да се толкува како природни или историски настани на кои подоцна им биле дадени натприродни карактеристики преку прераскажувањето. Последователно, Евхемер бил сметан за атеист од неговите противници, особено Калимах.
1.1 Обожување
Ставовите на Евхемер биле инспирирани од обожувањето на луѓето, обично кралевите, т.е. нивното претворање во богови преку апотеоза. Во бројни култури, кралевите биле возвишени или почитувани во статус на божествени суштества и се обожавале по нивната смрт, а понекогаш дури и додека владееле. Дион, тиранскиот владетел на Сиракуза, бил обожен додека бил жив и современите научници сметаат дека неговата апотеоза влијаела врз ставовите на Евхемер за потеклото на сите богови. Евхемер живеел и за време на истовремената обожување на Селевкидите и „фараонизацијата" на Птоломејците при фузија на хеленските и египетските традиции.
1.2 Гробницата на Зевс
Евхемер тврдел дека Зевс бил крал смртник кој починал на Крит и дека неговиот гроб сè уште може да се најде таму со натписот што го носи неговото име. Сепак, ова тврдење не потекнувало од Евхемер, бидејќи општото мислење на Крит за време на Епименид од Кносос (околу 600 п.н.е.) било дека Зевс бил погребан некаде на Крит. Поради оваа причина, Критјаните често биле сметани за атеисти, а Епименид ги нарекувал сите нив лажговци. Калимах, противник на ставовите на Евхемер во однос намитологијата, тврдел дека критската гробница на Зевс била измислена и дека тој е вечен:
''Кротјаните секогаш лажат.'' Зашто Критјаните дури изградиле гробница,
Господи, за тебе. Но, ти не умре, зашто си вечен.
Подоцнежен латински схолиум за ''Химните'' на Калимах се обидел да го објасни гробот на Зевс. Според схолиумот, оригиналниот натпис на гробот гласел: „Гробницата на Минос, синот на Јупитер “, но со текот на времето зборовите „Минос, синот“ исчезнале, па останало само „гробницата на Јупитер“. Ова ги довело Критјаните до заблуда дека Зевс умрел и бил погребан таму.
Под влијание на Евхемер, Порфириј во 3 век од н.е. тврдел дека Питагора го открил гробот на Зевс на Крит и на површината на гробот пишувало: „Тука умрел и бил погребан Зан, кого го нарекуваат Зевс“. Варон, исто така, пишувал за гробот на Зевс.
2 Христијанство
Непријателски настроени кон паганството, раните христијани, вклучувајќи ги црковните отци, го прифатиле евхемеризмот во обид да ја поткопаат валидноста на паганските богови. Корисноста на евхемеристичките погледи за раните христијански апологети може да се сумира во триумфалниот извик на Климент Александриски во ''Cohortatio ad gentes:'' „Оние на кои им се поклонувате некогаш биле луѓе како вас.“
2.1 Книгата на мудроста
„''Мудрост Соломонова“'', девтероканонска книга, има пасус што дава евхемеристичко објаснување за потеклото на идолите.
2.2 Ранохристијански апологети
Раните христијански апологети го користеле евхемеристичкиот аргумент за да ја поддржат својата позиција дека паганската митологија е само збир од басни и човечка измислица. Кипријан, северноафрикански конвертит во христијанството, напишал краток есеј наречен la („За суетата на идолите“) во 247 година од н.е. што ја претпоставува евхемеристичката логика како да не е ниту потребна демонстрација. Кипријан почнува:
Кипријан директно продолжува со примери, апотеозата на Меликерт и Левкотеја ; „Касторите [т.е. Кастор и Полукс] умираат наизменично, за да можат да живеат“, што е референца за секојдневното споделување на нивната бесмртност од страна на Небесните Близнаци. „Пештерата на Јупитер може да се види на Крит, а неговиот гроб е прикажан“, вели Кипријан, збунувајќи ги Зевс и Дионис, но покажувајќи дека минојскиот пештерски култ сè уште бил жив на Крит во третиот век од н.е. Во неговото излагање, на аргументот на Кипријан е да се маргинализира синкретизмот на паганското верување, со цел да се нагласи индивидуалната разновидност на локалните божества:
Евзебиј во својата ''Хроника'' употребил евхемеризам кога пишувал како вавилонскиот бог Баал бил обожествен владетел и дека богот Бел бил првиот асирски крал.
Евхемеристичките гледишта можат да се пронајдат и во творештвото на Тертулијан (la), ''Октавиј'' од Марко Минуциј Феликс и во делата наОриген. Отфрлањето на паганството од страна на Арнобиј во петтиот век, врз основа на рационализирање, веројатно било инспирирано од читање на Кипријан, со детали енормно проширени. Исидор Севилски, составувач на највлијателната раносредновековна енциклопедија, посветил поглавје наречено la за да се разјасни, со бројни примери и разработени генеалогии на боговите, принципот извлечен од Lactantius, la („Оние за кои паганите тврдат дека се богови некогаш биле само луѓе“). Логично елаборирајќи, тој се обидел да ги смести овие обожени луѓе во шесте големи периоди од историјата, при што ги поделил во разни митолошки династии. Евхемеристичката склоност на Исидор била кодифицирана во ригидна паралела со светата историја во додатокот на Петрус Коместор кон неговата често преведена la (напишана околу 1160 година), дополнително кондензирајќи го мислењето на Исидор за да обезбеди строги паралели на ликовите од паганската легенда, каква што се гледала во историцизираната нарација, и моќните човечки духови на патријарсите од Стариот завет. Мартин од Брага, во неговото дело la, напишал дека идолопоклонството потекнувало од преживеаните од семејството на Ное по потопот, кои почнале да ги обожаваат сонцето и ѕвездите наместо Бога. Според него, старогрчките богови биле обожени потомци на Ное кои некогаш биле вистински личности.
2.3 Среден век
Христијанските писатели во текот на средниот век продолжиле да го прифаќаат евхемеризмот, вклучувајќи ги Винсент Бовески, Петрус Коместор, Роџер Бејкон и Годфри од Витербо. Според Џон Даниел Кук, средновековните христијански научници го прифатиле евхемеризмот затоа што верувале дека:
Иако во повеќето аспекти античките Грци и Римјани биле супериорни во однос на нив, тие грешеле во врска со своите религиозни верувања. Испитувањето на главните списи на средноанглиски јазик со значително читање на литература покрај англиската, го открива фактот дека луѓето од средниот век ретко ги сметале таканаречените богови како обична фантазија, туку верувале дека тие се или биле вистински суштества, понекогаш поседувајќи вистинска моќ.
3 „Евхемеризмот“ на Снори Стурлусон
Во ''„Прозна Еда“'', составена околу 1220 година, христијанскиот исландски бард и историчар Снори Стурлусон предлага дека нордиските богови првично биле историски водачи и кралеви. Один, таткото на боговите, бил претставен како историска личност по потекло од Мала Азија, следејќи го своето потекло до Пријам, кралот на Троја за време на Тројанската војна.
Додека Один патувал на север за да се насели во нордиските земји, тој ги воспоставувал кралските семејства кои владееле во Данска, Шведска и Норвешка во тоа време:
Евхемеризмот на Снори ја следел ранохристијанската традиција.
4 Во современиот свет
Еухемеристичките толкувања на митологијата продолжиле низ целиот раниот модерен период од 16 век, до модерно време. Во 1711 година, францускиот историчар Антоан Бание во својата fr („Митологијата и басните на древните луѓе, објаснети“) презентирал силни аргументи за евхемеристичко толкување на старогрчката митологија.''„Нов систем или анализа на античката митологија''“ (1744) од Џејкоб Брајант исто така било клучно дело за евхемеризмот од тој период, но аргументирало од библиска перспектива. Од почетокот на 19 век, Џорџ Стенли Фабер бил уште еден библиски евхемерист. Во неговото дело ''„Потеклото на паганското идолопоклонство''“ (1816) тој тврди дека сите пагански народи ги обожаваат истите богови, кои сите биле обожествени луѓе. Надвор од литературата под влијание на Библијата, некои археолози ги прифатиле евхемеристките ставови откако откриле дека митовите можат да ги потврдат археолошките наоди. Хајнрих Шлиман бил истакнат археолог од 19 век кој тврдел дека митовите имаат вградени историски вистини во нив. Шлиман бил застапник на територијата за историската реалност на местата и ликовите споменати во делата на Хомер. Тој ја ископал Троја и тврдел дека открил артефакти поврзани со разни фигури од грчката митологија, вклучувајќи ја Маската на Агамемнон и Пријамовото богатство.
Херберт Спенсер прифатил некои евхемеристички аргументи во обид да го објасни антропоцентричното потекло на религијата, преку обожавањето на предците. Рационализирачките методи на толкување кои ги третираат митовите како традиционални приказни засновани на историски настани се континуирана карактеристика на некои современи толкувања на митологијата.
Поетот и митограф од дваесеттиот век, Роберт Грејвс, понудил многу такви „евхемеристички“ толкувања во своето раскажување за ''„Белата божица“'' (1948) и ''„Грчките митови“'' (1955). Неговите сугестии дека таквите митови го евидентираат и оправдуваат политичкото и религиозното соборување на претходните култни системи биле широко критикувани и отфрлени од повеќето научници.
4.1 Еухемеризација
Авторот Ричард Кериер ја дефинирал „евхемеризацијата“ како „земање на космички бог и негово поставување во одредена точка во историјата како вистинска личност која подоцна била обожена“.
При ова толкување, наместо да се ''претпоставува'' дека потекнуваат од вистински историски настани или личности, се ''тврди'' дека митолошките прикази имале такво потекло, а историските прикази биле измислени соодветно - така што, спротивно на вообичаената смисла на „евхемеризмот“, во „евхемеризацијата“ митолошката фигура всушност се трансформира во (псевдо)историска.
5 Поврзано
* Демитологизација
* Геомитологија
* Легендарен предок