Ајрис Мердок

Дама Џин Ајрис Мардок (родена на 15 јули 1919 – починала на 8 февруари 1999) — ирска и британска романописец и филозоф. Мардок е најпозната по романите за доброто и злото, сексуалните врски, моралот и моќта на потсвеста. Нејзиниот прв објавен роман, „''Под мрежата“'' (1954), бил избран во 1998 година како еден од 100-те најдобри романи на англиски јазик на 20 век на „''Modern library''“. Нејзиниот роман од 1978 година ''„Морето, морето“'' ја освоиl Букерovata награда. Во 1987 година, таа била прогласена за Дама од кралицата Елизабета II за заслуги во книжевноста. Во 2008 година, ''„Тајмс“'' ја рангирал Мардок на дванаесеттото место на списокот на „50-те најголеми британски писатели од 1945 година“.
Нејзините други книги се ''„Ѕвончето'' “ (1958), ''„Отсечена глава“'' (1961), ''„Неофицијална роза“'' (1962), ''„Црвеното и зеленото“'' (1965), ''„Убавото и доброто“'' (1968), ''„Црниот принц'' “ (1973), ''„Хенри и Катон“'' (1976), ''„Ученикот на филозофот''“ (1983), ''„Добриот чирак'' “ (1985), ''„Книгата и братството“'' (1987), ''„Пораката до планетата''“ (1989) и ''„Зелениот витез“'' (1993).
Како филозоф, најпознатото дело на Мардок е ''„Суверенитетот на доброто“'' (1970). Таа била во брак 43 години, сè до нејзината смрт, со книжевниот критичар и автор Џон Бејли.
1 Живот
Мардок е родена во Фибсборо, Даблин, Ирска, како ќерка на Ирин Алис (родена Ричардсон, 1899–1985) и Вилс Џон Хјуз Мардок. Нејзиниот татко, државен службеник, потекнувал од претежно презвитеријанско семејство кое одгледувало овци од Хилхол, во округот Даун. Во 1915 година, тој се пријавил како војник во коњскиот вод на кралот Едвард и служел во Франција за време на Првата светска војна пред да биде назначен за втор поручник. Нејзината мајка се обучувала за пејачка пред да се роди Ајрис и била од семејство од средната класа на Црквата на Ирска во Даблин. Родителите на Ајрис Мардок првпат се запознале во Даблин кога нејзиниот татко бил на отсуство и се венчале во 1918 година. Ајрис било единственото дете на двојката. Кога имала неколку недели, семејството се преселило во Лондон, каде што нејзиниот татко се вработил во Министерството за здравство како службеник од втора класа. Таа била втора братучетка на ирскиот математичар Брајан Мердок.
Мердок била израсната во Чисвик и се школувала приватно, запишувајќи се во Фробеловото училиште во 1925 година и посетувајќи го Бадминтонското училиште во Бристол како интернат од 1932 до 1938 година. Во 1938 година, таа се запишала на Сомервилскиот колеџ, Оксфорд, со намера да студира англиски јазик, но се префрлила на „ Грејтс“, насока на студии што комбинира класици, античка историја и филозофија. Во Оксфорд студирала филозофија кај Доналд М. Мекинон и присуствувала на семинарите на Едуард Френкел за Агамемнон. Во 1942 година ѝ била доделена диплома со почести од прва класа. Откако го напуштила Оксфорд, таа се вработила во Лондон за Министерството за финансии на нејзиното височество. Во јуни 1944 година, таа го напуштила Министерството за финансии и се вработила за Администрацијата за помош и рехабилитација на Обединетите нации (UNRRA). Најпрво, таа била стационирана во Лондон во Европската регионална канцеларија на агенцијата. Во 1945 година, таа била префрлена прво во Брисел, потоа во Инсбрук, и конечно во Грац, Австрија, каде што работела во бегалски камп. Таа ја напуштила UNRRA во 1946 година.
Од 1947 до 1948 година, Ајрис Мердок студирала филозофија на постдипломски студии на Њунамскиот колеџ во Кембриџ. Таа го запознала Лудвиг Витгенштајн во Кембриџ, но не го слушнала како предава, бидејќи тој го напуштил своето професорско место на колеџот Тринити пред таа да пристигне. Во 1948 година таа станала член на колеџот „Сент Ана“ во Оксфорд, каде што предавала филозофија до 1963 година. Од 1963 до 1967 година, предавала еден ден во неделата на одделот за општи студии на Кралскиот колеџ за уметности.
Во 1956 година, Мардок се омажила за Џон Бејли, книжевен критичар, романописец и од 1974 до 1992 година професор по англиски јазик во Вортон на Оксфордскиот универзитет, кого го запознала во Оксфорд во 1954 година. Невообичаената романтична врска траела повеќе од четириесет години, сè до смртта на Мардок. Бејли сметал дека сексот е „''неизбежно смешен''“. За разлика од него, Мардок имала „''повеќе афери со мажи и жени, за кои, во вознемирувачки прилики, [Бејли] самиот бил сведок''“. Впечатливо е дека имала долга и турбулентна љубовна врска со писателката Бриџит Брофи.
Првиот роман на Ајрис Мердок, ''„Под мрежата“'', бил објавен во 1954 година. Претходно објавила есеи за филозофијата, а првата монографија за Жан-Пол Сартр била објавена на англиски јазик. Потоа напишала уште 25 романи и дополнителни дела од филозофијата, како и поезија и драма. Во 1976 година била именувана за Командант на Редот на Британската империја, а во 1987 година за Дама Командант на Редот на Британската империја. Таа била наградена со почесни дипломи од Дарамскиот универзитет (177), Батскиот универзитет (1983), Кембричкиот универзитет (1993) и Кингстонскиот универзитет (1994), меѓу другите. Таа била избрана за странски почесен член на Американската академија на уметностите и науките во 1982 година.
Куќата на Чарлбери Роуд број 30, каде што живеела со својот сопруг од 1989 година до нејзината смрт, има сина плоча во Оксфордшир. Нејзиниот последен роман, ''„Џексонова дилема“'', е објавен во 1995 година. На Ајрис Мердок ѝ била дијагностицирана Алцхајмерова болест во 1997 година, а починала во 1999 година во Оксфорд. На имотот на Лејди Маргарет Хол, Оксфорд, каде што уживала во прошетките, има клупа посветена на неа. Градскиот совет на Даблин и ирската поштенска служба ја одбележале стогодишнината од раѓањето на Мердок во 2019 година со откривање на комеморативна плоча и поштенска марка на нејзиното родно место.
2 Работа
2.1 Филозофија
Некое време, влијанието и достигнувањата на Мардок како филозоф биле засенети од нејзиниот успех како романописец, но неодамнешните проценки сè повеќе ѝ придаваат значајна улога во повоената англо-американска филозофија, особено за нејзината несовремена пророчка работа во моралната филозофија и нејзиното реинтерпретирање на Аристотел и Платон. Марта Нусбаум се залага за „трансформативното влијание“ на Мардок врз дисциплината на моралната филозофија затоа што таа ја насочила својата анализа не кон некогаш доминантните прашања на волјата и изборот, туку кон оние на вниманието (како луѓето учат да се гледаат и замислуваат едни со други) и феноменалното искуство (како сетилната „стварност“ на животот ја обликува моралната сензибилност). Бидејќи, како што вели Кали А. Хорнбакл, „''За Мардок, најважниот вид знаење е знаењето дека постојат други луѓе''“.
Иако прво била студентка, а подоцна предавач и научник, на британската аналитичка морална филозофија од 20 век, Мардок го отфрлила поголемиот дел од она што било карактеристично за таа традиција. Со подемот на антиметафизичкиот емпиризам воопшто, а особено на логичкиот позитивизам, емотивистите како Алфред Џулс Ајер и прескриптивистите како Ричард М. Хеар го утврдиле доброто независно од активните когнитивни практики и затоа не било нешто што треба да се постигне со нив. Во ''„Суверенитетот на доброто“'', Мардок тврдела дека таков критериум за реалност произлегува од усвојувањето на „''некритикувана концепција за науката''“. Таквата одвоеност од личното потопување во реалноста на моралниот живот била некомпатибилна со нејзините метафизички обврски. Лоренс Блум заклучува од таквите размислувања дека „''[таа] е затоа „морален реалист“, „морален објективист“ и „морален когнитивист“ […]''“.
Во неодамнешниот преглед на филозофското дело на Мардок, Џастин Броукс посочува на неколку специфични карактеристики на моралната филозофија на Мардок, вклучувајќи „морален реализам или „натурализам“, дозволувајќи во светот случаи на такви својства како што се понизност или великодушност; анти-научност; отфрлање на хуменската морална психологија; еден вид „партикуларизам“; посебно внимание на доблестите; и нагласување на метафората за морална перцепција или „гледање“ на моралните факти“. Причините за ова се нејасни, но шкотскиот книжевен критичар Г.С. Фрејзер забележал дека, кон крајот на 1940-тите, филозофите кои тогаш го окупирале вниманието на Мардок биле доцновикторијански британски идеалисти, како што се Томас Х. Грин, Франсис Брадли и Бернард Босанке. Броукс, исто така, забележува дека влијанието на Мардок врз дисциплината филозофија понекогаш било индиректно, бидејќи влијаело и на нејзините современици и на следната генерација филозофи, особено на Елизабет Анскомб, Филипа Фут, Џон Мекдауел и Бернард Вилијамс. Таа испратила копии од своите претходни романи до Анскомб, но нема ништо во пишувањето на Анскомб што ги одразува овие.
Нејзиното филозофско дело било под влијание на Симон Вејл (од која го позајмува концептот на „''внимание''“) и на Платон, под чие знаме тврдела дека се бори. Реанимирајќи го Платон, таа дава сила на реалноста на Доброто и на чувството за моралниот живот како поклонение од илузијата кон реалноста. Од оваа перспектива, делото на Мердок нуди перцептивна критика на Кант, Сартр и Витгенштајн („рано“ и „доцно“). Нејзината најцентрална парабола, која се појавува во ''„Суверенитетот на доброто“'', нè прашува (во концизниот опис на Нусбаум) „да замислиме свекрва, М, која има презир кон Д, нејзината снаа. М го гледа Д како обичен, евтин, низок. Бидејќи М е самоконтролирана Англичанка, таа се однесува (како што предвидува Мердок) со совршена грациозност цело време, и никаков навестување за нејзиниот вистински став не се појавува во нејзините постапки. Но, таа разбира и дека нејзините чувства и мисли се недостојни и веројатно се генерирани од љубомора и претерано силна желба да се држи до својот син. Затоа, таа си поставува морална задача: ќе го промени својот поглед на Д, правејќи го попрецизен, помалку нарушен од себичност. Таа си дава вежби за визија: каде што е склона да каже „грубо“, ќе каже и ќе види „спонтано“. Каде што е склона да каже „обично“, ќе каже и ќе види „свежо и наивно“. Со текот на времето, новите слики ги заменуваат старите. На крајот, М не мора да вложува таков напор за да ги контролира своите постапки: тие произлегуваат природно од начинот на кој таа го гледа Д.“ Вака М негува модел на однесување што ја води да го гледа Д „праведно или со љубов“. Параболата делумно има за цел да ја покаже (спроти современиците од Оксфорд, вклучувајќи ги Р.М. Хејр и Стјуарт Хемпшир) важноста на „внатрешниот“ живот за моралното дејствување. Правилното гледање на другиот може да зависи од надминување на љубомората, а откритијата за светот вклучуваат внатрешна работа.
2.2 Фикција
Нејзините романи, во нивното внимание и дарежливост кон внатрешниот живот на поединците, ја следат традицијата на романописци како Фјодор Достоевски, Лав Толстој, Џорџ Елиот и Марсел Пруст, покрај тоа што покажуваат трајна љубов кон Шекспир. Сепак, постои голема разновидност во нејзиното достигнување, а богатата слоевита структура и привлечната реалистична комична имагинација на ''„Црниот принц“'' (1973) е многу различна од раните комични дела „''Под мрежата''“ (1954) или ''„Еднорогот“'' (1963). ''„Еднорогот“'' може да се чита како софистицирана готска романса, или како роман со готски елементи, или можеби како пародија на готскиот начин на пишување. ''„Црниот принц“'', за кој Мердок ја добила наградата „Џејмс Тејт Блек“, е проучување на еротската опсесија, а текстот станува покомплициран, опфаќајќи повеќекратни толкувања, кога споредните ликови се спротивставуваат на раскажувачот и мистериозниот „уредник“ на книгата во серија поговорки. Иако нејзините романи значително се разликуваат, а нејзиниот стил се развива, темите се повторуваат. Нејзините романи често вклучуваат машки интелектуалци од горната средна класа заглавени во морални дилеми, геј ликови, бегалци, англокатолици со криза на верата, емпатични миленици, љубопитно „знаечки“ деца, а понекогаш и моќен и речиси демонски машки „волшебник“ кој ја наметнува својата волја врз другите ликови - тип на човек за кој се вели дека Мердок го моделирал според својот љубовник, добитникот на Нобелова награда Елијас Канети.
Мардок ја добила Букеровата награда во 1978 година за ''„Морето, морето“'', прецизно детален роман за моќта на љубовта и загубата, во кој се појавува пензиониран театарски режисер кој е преплавен од љубомора кога ја среќава својата поранешна љубовница по неколку децении разделба. Романот бил посветен на археологот Розмари Крамп, која била студентка во црквата „Св. Ана“. Овластена збирка од нејзините поетски дела, ''„Поеми од Ајрис Мардок“'', се појавила во 1997 година, уредена од Пол Хала и Јозо Муроја. Неколку од нејзините дела се приспособени за екранот, вклучувајќи ја и британската телевизиска серија од нејзините романи ''„Неофицијална роза“'' и ''„Ѕвоното“''. Во драматизацијата на Џон Пристли на нејзиниот роман од 1961 година ''„Отсечена глава“'' глумат Ијан Холм и Ричард Атенборо.
Во 1988 година, Фондацијата Алфред Топфер, со седиште во Хамбург, ѝ ја додели на Мердок годишната Шекспирова награда како признание за нејзиното животно дело. Во 1997 година, таа ја добила наградата Златен ПЕН од Англискиот ПЕН за „''доживотна истакната служба на литературата''“.
Харолд Блум напишал во својата рецензија за ''„Добриот чирак“'' од 1986 година дека „''ниту еден друг современ британски романописец''“ не ја сметал за „еминенција“. Антонија Бајат ја нарекол „голем филозофски романописец“. Џејмс Вуд напишал во „''Како функционира фикцијата“'' : „''Во својата литературна и филозофска критика, таа постојано нагласува дека создавањето слободни и независни ликови е белег на голем романописец; сепак, нејзините сопствени ликови никогаш ја немаат оваа слобода''“. Тој нагласил дека некои автори, „како Толстој, Тролоп, Балзак и Дикенс“, пишувале за луѓе различни од себе по избор, додека други, како „Џејмс, Флобер, Лоренс, Вулф“, имаат поголем интерес за себе. Вуд ја нарекол Мердок „''трогателна''“, бидејќи целиот свој живот го поминала пишувајќи во втората категорија, додека се борела да се вклопи во првата.
3 Политички ставови
Мардок добила стипендија за студирање на Васаровиот колеџ во САД во 1946 година, но ѝ била одбиена виза бидејќи се приклучила на Комунистичката партија на Велика Британија во 1938 година, додека била студентка на Оксфорд. Таа ја напуштила партијата во 1942 година, кога започнала да работи во Министерството за финансии, но останала симпатизерка кон комунизмот неколку години. Во подоцнежните години ѝ било дозволено да ги посетува Соединетите Американски Држави, но секогаш морала да добие ослободување од одредбите на Мекарановиот закон, кој им забранувал на членовите на Комунистичката партија и на поранешните членови влез во земјата. Во интервју за ''„Париз Ривју“'' од 1990 година, таа рекла дека нејзиното членство во Комунистичката партија ја натерало да види „''колку е силен и колку е ужасен тој [марксизмот], секако во неговата организирана форма''“.
Освен нејзиното членство во Комунистичката партија, нејзиното ирско наследство е чувствителниот аспект од политичкиот живот на Мардок што привлекло интерес. Дел од интересот се врти околу фактот дека, иако Ирка по раѓање и по траги од двете страни, Мардок не ги покажала сите политички мислења за кои понекогаш се претпоставува дека одат со ова потекло. Биографот Питер Конради напишал: „''Никој никогаш не се согласува за тоа кој има право да тврди дека е Ирка. Братучедите на Ајрис од Белфаст денес се нарекуваат Британци, а не Ирки... [Но] Ајрис има исто толку валидно тврдење да се нарече Ирка како што повеќето Северноамериканци мораат да се нарекуваат Американци''“. Конради го забележува записот А. Н. Вилсон дека Мардок жалела за симпатичниот приказ на ирската националистичка кауза што го дала претходно во ''„Црвеното и зеленото“'', како и за конкурентската одбрана на книгата во Кан во 1978 година. Романот, иако е полн со симпатии, тешко дека е недвосмислена прослава на востанието од 1916 година, задржувајќи се на крвопролевањето, ненамерните последици и злото на романтизмот, покрај тоа што ги слави несебичните поединци од двете страни. Подоцна, за Ијан Пејсли, Мердок изјавила ''„[тој] искрено го осудува насилството и немал намера да ги поттикне протестантските терористи. Тоа што е емотивен и лут не е изненадувачки, по 12-15 години убиствена активност на ИРА. Се плашам дека сето ова е длабоко во мојата душа''.“ Во приватна преписка со нејзината блиска пријателка и колешка филозоф Филипа Фут, таа во 1978 година забележала дека се чувствувала „''несентиментално кон Ирска до степен на омраза''“ и, за француско-ирската конференција на која присуствувала во Кан во 1982 година, рекла дека „''звуците на сите тие ирски гласови ме натераа да се чувствувам приватно лошо. Тие едноставно не можеа а да не сочувствуваат со ИРА, како што прават Американците. Луд лош свет''“.
4 Биографии и мемоари
Биографијата на Питер Џ. Конради од 2001 година е плод на долго истражување и овластен пристап до списанија и други трудови. Таа е исто така труд на љубов и на пријателство со Мардок кое се протегало од средба на нејзините предавања на Гифорд до нејзината смрт. Книгата била добро прифатена. Џон Апдајк коментирал: „''Нема потреба да се жалиме на книжевните биографии [...] доколку сите беа подеднакво добри''“. Текстот се осврнува на многу популарни прашања за Мардок, како на пример колку била Ирка и какви биле нејзините политички ставови. Иако не е обучен филозоф, интересот на Конради за достигнувањата на Мардок како мислител е очигледен во биографијата, а уште повеќе во неговото претходно дело на книжевна критика, ''„Светецот и уметникот: Студија за делата на Ајрис Мардок“'' (Macmillan, 1986; HarperCollins, 2001). Тој, исто така, се присетил на своите лични средби со Мардок во ''„Going Buddhist: Паника и празнина, Буда и јас“'' (Short Books, 2005). Архивата на материјали за Мердок од Конради, заедно со библиотеката на Ајрис Мердок во Оксфорд, се чува на Кингстонскиот универзитет.
Ендрју Вилсон дал опис на животот на Мардок со поинаква амбиција во неговата книга од 2003 година ''„Ајрис Мардок како што ја познавав“''. Делото го опишал Гален Стросон во ''„Гардијан“'' како „немирно откривачко“ и го означил самиот Вилсон како „''антибиографија''“.
Дејвид Морган ја запознал Ајрис Мердок во 1964 година, кога тој бил студент на Кралскиот колеџ за уметност. Неговата мемоарска книга од 2010 година ''„Со љубов и бес: Пријателство со Ајрис Мердок“'' го опишува нивното доживотно пријателство.
Џон Бејли напишал два мемоари за својот живот со Ајрис Мардок. ''„Ајрис: Мемоари“'' била објавена во Обединетото Кралство во 1998 година, кратко пред нејзината смрт. Американското издание, кое било објавено во 1999 година, се викало ''„Елегија за Ајрис“''. Продолжението насловено како ''„Ајрис и нејзините пријатели“'' било објавено во 1999 година, по нејзината смрт. Мердок била толкувана од Кејт Винслет и Џуди Денч во филмот на Ричард Ејр „''Ајрис“'' (2001), базиран на сеќавањата на Бејли за неговата сопруга додека таа развивала Алцхајмерова болест.
Во нејзината стогодишнина, 2019 година, „''Sabrestorm Press''“ објавил збирка необјавени мемоари, насловена како ''„Ајрис Мердок: Прослава на стогодишнината“'', уредена од Мајлс Лисон, кој го води Истражувачкиот центар „Ајрис Мердок“ на Универзитетот во Чичестер, Велика Британија.
5 Адаптации
Во 2015 година, BBC Radio 4 емитувал сезона за Ајрис Мердок, со неколку мемоари од луѓе кои ја познавале и драматизации на нејзините романи:
*''Ајрис Мердок: Девојка од соништата''*''Морето, морето''*''Отсечена глава''
Во март 2019 година, лондонската продуцентска куќа „Ребел Репаблик Филмс“ објавила дека го купила ''„Италијанката“'' и дека развива сценарио базирано на книгата.