Протести во Турција (2013)

Бран демонстрации и граѓански немири во Турција започнале на 28 мај 2013 година, првично да се оспори планот за урбан развој за истанбулскиот парк Таксим Гези и негово рушење. Последователно, поддршката на протестите и започнување штрајкови започнале низ цела Турција, протестирајќи против широк спектар на загриженост во основата на прашањата за слободата на печатот, изразувањето и собирот, како и ерозијата на политичката исламистичка влада на секуларизмот на Турција. Без централизирано раководство надвор од малото собрание што го организирал првичниот еколошки протест, протестите биле споредувани со движењето „Окупирај“ и настаните во мај 1968 година. Социјалните медиуми одиграле клучна улога во протестите, и покрај тоа што голем дел од турските медиуми ги минимизирале протестите, особено во раните фази. Три и пол милиони луѓе (од 80 милиони жители на Турција) се проценува дека учествувале активно во скоро 5.000 демонстрации низ Турција поврзани со првичниот протест на паркот Гези. Дваесет и две лица биле убиени, а над 8.000 биле повредени, многумина критички настроени.
Заседавањето на паркот Таксим Гези било обновено откако полицијата се повлекла од плоштадот Таксим на 1 јуни и самиот парк се претворил во протестен камп, со илјадници демонстранти во шатори, организирање медицински центар, дистрибуција на храна и свои медиуми. Откако кампот во паркот Гези бил расчистен од полицијата по немирите на 15 јуни, демонстрантите започнале да се состануваат во други паркови низ цела Турција и организирале јавни форуми за да разговараат за начините како ќе продолжат протестите во следниот период. Турскиот премиер Реџеп Таип Ердоган ги опишал демонстрантите како „''неколку разбојници''“ на 2 јуни. Полицијата ги потиснала протестите со солзавец и водени топови. Покрај 11-те смртни случаи и над 8.000 повреди, биле извршени над 3.000 апсења. Бруталноста на полицијата и целокупното отсуство на владин дијалог со демонстрантите била критикувана од некои странски влади и меѓународни организации.
Опсегот на демонстранти бил опишан како широк, опфаќајќи и поединци од десно и од лево крило. Нивните поплаки се движеле од првичните локални проблеми со животната средина, до прашања како што се авторитаризмот на Реџеп Таип Ердоган, ограничувања на алкохолот, неодамнешен спор за бакнување во јавноста, и војната во Сирија. Демонстрантите се нарекувале себеси ''çapulcu'', повторно присвојувајќи ја навредата на Ердоган за себе (и го измислиле дериватот „''чапулџи''“, со оглед на значењето на „''борба за вашите права''“). Многу корисници на Твитер исто така го смениле името на своите домашни сметки и наместо тоа користеле чапулџи во знак на поддршка''.'' Според различни аналитичари, протестите биле најпредизвикувачките настани за десетгодишниот мандат на Ердоган и најзначајното вознемирување во целата земја со децении.
1 Заднина
Партијата за правда и развој (АКП) предводена од Реџеп Таип Ердоган владела од 2002 година, победувајќи на изборите во 2002, 2007 и 2011 година со голема разлика. Под нејзино владеење, економијата на Турција се опоравила од финансиската криза и рецесијата во 2001 година, особено водена од градежниот бум. Во исто време, особено од 2011 година, Ердоган бил обвинет за водење на исламистичка агенда што го поткопал секуларното влијание на Турската армија. Во истиот период, тој исто така зголемил низа ограничувања на човековите права, особено слободата на говорот и слободата на печатот, и покрај подобрувањата што произлегле од процесот на пристапување кон Европската унија.
Од 2011 година, АКП ги зголемила ограничувањата на слободата на говорот, слободата на печатот, употребата на семјрежјето, телевизиска содржина, и правото на слободно собирање. Партијата исто така развила врски со турските медиумски групи и користела административни и правни мерки (вклучително, во еден случај, даночна казна од 2,5 милијарди американски долари) против критичните медиумски групи и новинарите: „''во текот на последната деценија АКП изгради неформална, моќна, коалиција на партиски поврзани стопанственци и медиуми чија егзистенција зависи од политичкиот поредок што го гради Ердоган. Оние кои се спротивставуваат го прават тоа на сопствен ризик''“.
Од страна на одредени изборни единици владата се сметала за сè повеќе исламистичка и авторитарна Во парламентот во 2012 година била одобрена реформа во образованието што ги зајакнува исламските елементи и курсеви во јавните основни и средни училишта, а Ердоган изјавил дека тој сакал да поттикне „''побожна генерација''“. Продажбата и потрошувачката на алкохол во универзитетските кампуси била забранета. Луѓето добивале затворски казни за богохулие.
Додека градежништвото во Турција било во нагорна линија и преттавувало најголем двигател за економијата, тоа било спроведувано без никакви локални консултации. На пример, на големите градежни проекти во Истанбул „''им се спротивставија широко распространетите коалиции од различни интереси. Но владата нагло се спротивстави на противниците на проектите на отфрлачки начин, тврдејќи дека секој што се спротивставува треба да запомни колку АПК има популарност кога се одржуваат изборите''“.
Еколошките проблеми, особено од одлуката на Владата за изградба на дополнителни атомски централи и третиот мост во 2010 година, довеле до продолжување на демонстрациите во Истанбул и Анкара. Регионот на Црното Море доживеало десетици протести против изградба на депонии, атомски централи и јаглен, рудници, фабрики и хидроелектрични брани. 24 локални музичари и активисти во 2012 година создале видео со наслов „''Дирен Карадениз''“ („''Отпор, Црно Море''“), кое го претставило на паркот Гези.
Ставот на владата за граѓанската војна во Сирија била уште една причина за социјална напнатост во земјата.
Контроверзи во рамките на прогресивните заедници биле предизвикани од плановите за претворање на поранешните христијански цркви Аја Софија во Исaтнбул и во Трабзон, во џамии, план што не успеал да ја добие поддршката на истакнатите муслимански водачи од Трабзон.
Во 2012 и 2013 година, структурните слабости во турската економија станале се поочигледни. Економскиот раст значително забавил во 2012 година од 8,8% во 2011 година на 2,2% во 2012 година и предвидувањата за 2013 година биле под овој процент. Невработеноста останала висока најмалку 9%, а дефицитот на тековната сметка пораснал на над 6% од БДП.
Клучно прашање за кое Ердоган водел поход пред изборите во 2011 година било препишување на воено напишаниот устав од 1982 година. Клучни меѓу барањата на Ердоган биле Турција да се трнсформира во извршна претседателска република со засилени овластувања и тој да биде избран за претседател на претседателските избори во 2014 година. За да се достават вакви предлози на референдум, потребни биле 330 од 550 гласа во Големото национално собрание и да се одобри без референдум од парламентот, потребни биле 367 од 550 гласа (двотретинско мнозинство) - АКП во тој момент имала само 326 места. Како таква, уставната комисија барала согласност од опозициските партии, имено ЦХП, МХП и БДП кои во голема мерка се спротивставувале на ваквите предлози. Покрај тоа, уставните судови пресудиле дека на актуелниот претседател Абдула Ѓул му е дозволено да се кандидира за изборите во 2014 година, за кои се шпекулира дека има сè повеќе напнати односи и конкуренција со Ердоган. Понатаму, многу членови на парламентот во владејачката АКП, исто така, се спротивставиле со аргументот дека сегашниот претседателски систем е доволен. На самиот Ердоган во тој момент му било забрането да се кандидира за четврти мандат како премиер на општите избори во 2015 година, поради тогашните подзаконски акти на АКП, што во голема мерка предизвикале обвинувања од јавноста дека предлозите на Ердоган биле наведени во светло на тоа дека тој имал само намера да го продолжи своето владеење како најдоминантна фигура во политиката. Уставните предлози главно биле одложени во разгледување или немале никаков широк договор за реформи.
1.1 Настани што довеле до протестите
* 29 октомври 2012 година: Гувернерот на Анкара забранил планиран марш на Денот на републиката организиран од секуларистички опозициски групи. И покрај забраната, илјадници луѓе, вклучувајќи го и лидерот на најголемата опозициска партија во Турција ЦХП, се собирале на плоштадот Улус. Полициските сили ги нападнале демонстрантите со солзавец и водени топови, и покрај фактот дека во толпата имало многу деца и стари лица.* Почеток на февруари 2013 година: Владата се обидела да го направи абортусот практично неостварлив. Ова следело откако Ердоган ја предизвикал неговиот поход против абортусот во јуни 2012 година, на која подоцна се појавиле различни протести од феминистички групи и поединци.
* 19 февруари: Истражувањето спроведено од Универзитетот „Кадир Хас“ (кое вклучувало 20.000 испитаници од 26 провинции и има мала маргина на грешка) покажало значително неодобрување на силно застапуваната предложена промена на Ердоган за промена од парламентарен систем во извршен претседателски систем, во американски стил - 65,8% се спротивставиле а 21,2% дале поддршка на предлогот.* Февруари - март: Голема банка во Турција, Зират банка, го променила името од „ТЦ Зират банка“ во едноставно „Зираат банка“, со што се изоставил акронимот на Република Турција, ТЦ, (''Türkiye Cumhuriyeti''). Турското Министерство за здравство исто така престанало да користи ТЦ во својот грб. Во знак на протест, илјадници луѓе започнале да го додаваат пред своите имиња на Фејсбук и Твитер како нем протест. Некои луѓе веруваат дека АКП се обидувала да го смени името или режимот на земјата, додека други веруваат дека овој пропуст на буквите е знак за приватизација на банката Зират и болници
* Кон крајот на март: На прославите Навроз недостасувало турското знаме. Многумина сметаат дека ова било оцрнување на републиката. Опозициските членови на парламентот протестирале со внесување лични знамиња во комората додека седат.* 2 април: Шефот на огранокот на АКП во Истанбул, Азиз Бабушчу, изјавил дека очекува неговата партија да ја изгуби либералната поддршка.* 3 април: Започнало ископувањето за изградба на огромната контроверзна џамија Џамлица во Истанбул. Како амбиција на политиката за потпис на Ердоган - била испланирана да биде изградена на 57.511 квадратни метри, да има капацитет до 30.000 верници и да има минариња високи 1071 метри (што претставува година на турската победа во Битката кај Манцикерт). Жителите на Истанбул веќе подолго време се жалеле дека проектот бил непотребен и ќе го наруши хоризонтот и околината со вклучената сеча. Дури и многу религиозни фигури се противале на планот, при што еден религиозно конзервативен интелектуалец кон крајот на 2012 година ги нарекол ваквите планови „евтина копија“ на Сината џамија и му напишал на Ердоган да не ги срами идните генерации со таква „грозна работа“.* 15 април: Светски познатиот турски пијанист Фазил Сај бил осуден на условна казна затвор во траење од 10 месеци за „навреда на религиозни убедувања што ги држи во дел од општеството“, со што се затворил контроверзниот случај, додека предизвикал бурни реакции и неодобрувања во Турција и во странство. Фазил Сај е атеист и самопрогласен противник на Ердоган.
* 1 мај: Полицијата употребила водени топови и солзавец за да спречи марширачи на Први мај да стигнат до плоштадот Таксим. Владата ја навела работата за реновирање како причина за затворање на плоштадот.* 11 мај: Автомобил-бомба убил 52 лица и ранил 140 лица во Рејханли во близина на границата со Сирија. Владата тврдила дека е вклучена сириската влада, но многу локални жители ја обвиниле владината политика за атентатот.
* 16 мај: Ердоган престојувал во официјална посета на Соединетите Американски Држави во посета на Барак Обама за да разговара за кризата во Сирија меѓу другите прашања. Двајцата лидери ја потврдиле својата посветеност да го соборат режимот на Асад, и покрај растечката непопуларност на политиката меѓу турските граѓани.* 18 мај: Демонстрантите се судриле со полицијата во Рејханли.* 22 мај: Турската хакерска група RedHack објавила тајни документи кои и припаѓаат на турската жандармерија. Според документите, Националната разузнавачка организација (Турција), турската жандармерија и Генералниот директорат за безбедност знаеле дека нападот ќе биде еден месец однапред.* 22 мај Официјален претставник на владејачката АКП, Махмут Маџит, предизвикал значителни полемики откако на својот профил на Твитер повикал на „уништување на атеистите“.: Ерменско-турскиот писател, Севан Нишанијан, бил осуден на 58 недели затвор за наводна навреда на исламскиот пророк Мухамед во блог, под слични обвиненија за оние за кои бил обвинет и Фазил Сај.* 24 мај: Владата изгласала забрана за продажба на алкохол во продавниците помеѓу 22:00 и 06:00 часот, спонзорирање на настани од компании за пијалаци и каква било потрошувачка на алкохол на 100 метри од џамиите. Законите биле донесени по помалку од две недели по објавувањето на јавноста и без јавни консултации.* 25 мај: Како одговор на предупредувањето на Ердоган против паровите кои прикажуваат романтична наклоност кон јавноста, десетици парови се собрале во метро-станицата во Анкара да протестираат со бакнување. Полицијата брзо интервенирала и насилно се обидела да им стави крај.* 27 мај: Необјавената одлука за именување на Третиот мост на Босфор, мост ''Јавуз Султан Селим'', за Селим I, е критикувана од алевитските групи (околу 15-30% од турското население), бидејќи Алевитите го сметаат султанот одговорен за смртта на десетици алевити по Битката кај Чалдиран. Исто така е критикуван од некои турски и странски извори (на пр. Иранската телевизија Наср) како одраз на политиката на сојуз на Ердоган со американската влада против Башар Асад, бидејќи султанот Селим I ги освоил земјите каде денес се наоѓа Сирија и ги вклучил во составот на Отоманското Царство по Битката на Марџ Дабик. Некои „демократи и либерали“ исто така претпочитале повеќе политички неутрално име, при што Марио Леви предложил да се именува мостот по Руми или Јунус Емре.* 28 Мај Ердоган се потсмевал на полемиките во врска со ограничувањата на алкохолот, во кои се вели: „Со оглед на тоа што се почитува законот направен од двајца пијаници, зошто законот под команда на религијата да биде отфрлен од ваша страна“ Според многумина, ова се смета како упатување на Ататурк и Инону, основачи на Турската Република.* 29 мај: Во парламентарна дебата, владата се спротивставила на предложеното проширување на ЛГБТ-правата во Турција.
1.2 Парк Гези
Првичната причина за протестите бил планот за рушење односно отстранување на паркот Гези, еден од ретките преостанати зелени површини во центарот на европската страна на Истанбул. Планот вклучувал пешачка патека на плоштадот Таксим и обнова на воената касарна Таксим од времето на Османлиите, која била срушена во 1940 година. Развојните проекти во Турција вклучувале „табли за зачувување на културата“ за кои се претпоставува дека се независни од владата, а во јануари ваквиот одбор го отфрлил проектот бидејќи не бил од јавен интерес. Сепак, повисокиот одбор го поништил тоа на 1-ви мај, во еден потег, активисти за паркови, кои биле под влијание на владата. Во приземјето на обновената касарна се очекувало да се смести трговски центар, а луксузни станови на горните катови, иако како одговор на протестите, веројатноста за трговски центар била минимизирана и можноста за музеј да се подигне. Главниот изведувач на проектот била групата ''Калион'', опишана во 2013 година од страна на BBC News како „''компанија што има блиски врски со владејачката АКП''“.
Протестите на паркот Гези започнале во април, откако започнале со петиција во декември 2012 година. Протестите биле обновени на 27 мај, а кулминирале со создавање логор кој го окупирал паркот. Нападот на овој логор на 29 мај предизвикало бес и пошироки протести. Иако Турција има историја на полициска бруталност, нападот врз мирната маса екологисти била доволна за да предизвика поширок бес од ваквите претходни инциденти, прераснувајќи во најголеми протести во Турција во последните неколку децении.
Големиот број дрвја што биле исечени во шумите на северен Истанбул за изградба на мостот Јавуз Султан Селим (Трет мост на Босфор) и новиот меѓународен аеродром во Истанбул (најголемиот во светот аеродром, со капацитет за 150 милиони патници годишно) исто така имале влијание врз јавната чувствителност за заштита на паркот Гези. Според официјалните податоци на турската влада, вкупно 2.330.012 дрвја биле исечени за изградба на Меѓународниот аеродром во Истанбул и неговите патни врски; и исечени вкупно 381.096 дрвја за изградба на автопатски врски на мостот Јавуз Султан Селим; достигнувајќи вкупно 2.711.108 дрвја кои биле исечени само за двата проекти.
2 Времеплов
* Мај 2013 година Утрото на 28 мај, околу 50 екологисти кампувале во паркот Гези со цел да спречат негово рушење. Демонстрантите првично ги запреле обидите на булдожерите да влезат во паркот.
Полицијата употребила солзавец за да ги растера мирните демонстранти и да им ги запали шаторите со цел да дозволи продолжување на рушењето преку булдожерите. Фотографиите од сцената, како на пример, слика на млада демонстрантка (подоцна наречена ) како ја држи земјата додека ја прска полицаец, брзо се рашириле низ светските медиуми.''Вашингтон пост'' известил дека сликата „ги опфаќа протестите на Турција и тешката полициска акција“, додека Ројтерс ја нарекол сликата „иконски лајтмотив “.
Големината на протестите започнала да се зголемува.
Полицијата извршила напади во логорите на демонстрантите. Повиците на активисти преку Интернет за поддршка против полициската акција го зголемиле бројот на демонстранти кои седеле во вечерните часови.
Полицијата извршила уште еден напад на логорот во раните утрински часови на 31 мај, користејќи водени топови и солзавец за да ги растера демонстрантите во околните области и поставила барикади околу паркот за да спречи повторна окупација. Во текот на целиот ден, полицијата продолжила да напаѓа со солзавец и водени топови кон демонстрантите, што резултирало со извештаи за повеќе од 100 повредени. Пратеникот Сири Сиреја Ондер и новинарот Ахмет Шик биле хоспитализирани откако ги погодиле канистри со солзавец.
Извршната наредба во врска со процесот одлучен претходно бил прогласен за „во мирување“.
10.000 луѓе се собрале во авенијата Истиклал. Според гувернерот Хусеин Авни Мутлу, 63 лица биле уапсени и приведени. Полициската употреба на солзавец била критикувана дека е „неселективна“. Министерот за внатрешни работи, Муамер Ѓулер, вели дека тврдењата за употреба на непропорционална сила ќе бидат испитани.
* Јуни 2013 година Тешките судири меѓу демонстрантите и полицијата продолжиле до раните утрински часови околу улицата Истиклал. Во меѓувреме, околу 5.000 луѓе се собрале на азиската страна на Истанбул и марширале низ улицата Багдат во Кадиќој. Околу 1.000 луѓе продолжиле да маршираат кон европската страна и пеш го преминувале Босфорскиот мост. Демонстрантите стигнале до Бешикташ утрото и полицијата ги растерала со солзавец.
Судирите продолжиле во текот на целиот ден. Лидерот на Републиканската народна партија Кемал Киличдароглу објавил дека ќе го преместат планираниот митинг на плоштадот Таксим наместо во Кадиќој. Премиерот Реџеп Таип Ердоган изјавил дека ја одобрил таа одлука. Околу 15:45 часот полициските сили се повлекле од плоштадот Таксим. Илјадници демонстранти се собрале на паркот Гези и плоштадот Таксим.
За време на протестите на плоштадот Кизилај во Анкара, демонстрантот Етем Сарисулук бил застрелан во глава од полицаец. Тој починал 14 дена подоцна поради повредите.
Премиерот Реџеп Таип Ердоган ги опишал демонстрантите како „неколку разбојници“ во телевизиско интервју. Тој исто така ги критикувал социјалните медиуми, нарекувајќи го Твитер „закана“ и „екстремна верзија на лажење“.
Ноќта, полициските сили се обиделе да ги растераат демонстрантите собрани во областа Бешикташ. Судирите меѓу полицијата и демонстрантите продолжиле до следното утро. Членовите на групата Чарши на поддржувачите на фудбалскиот тим Бешикташ заплениле булдожер и започнале да ги бркаат полициските возила.
Предната страна од зградата на АКМ (Центар за култура Ататурк) на плоштадот Таксим била покриена со транспаренти.
Во Анкара, полицијата направила обид да растера илјадници демонстранти кои се обидувале да маршираат кон канцеларијата на премиерот.
Премиерот Реџеп Таип Ердоган разговарал со новинарите на аеродромот пред да замине на тридневно патување во Северна Африка. Тој им се заканил на демонстрантите велејќи „''Едвај ги држиме 50-те проценти (кои гласаа за нас) дома''“.
Вицепремиерот на Турција Булент Аринч им се извинил на демонстрантите.
22-годишниот Абдулах Кемерт починал откако бил погоден во главата од туба полна со солзавец за време на протестите на Хатај.
Премиерот Реџеп Таип Ердоган разговарал со своите приврзаници пред аеродромот „Ататурк“ по Истанбул на враќањето од четиридневното патување во Северна Африка. Ердоган ги обвинил „''лобистите за каматни стапки''“ тврдејќи дека тие стојат зад протестите во Гези. Неговите приврзаници скандирале „''Дајте ни пат, ќе го уништиме плоштадот Таксим''“.
Полициските сили влегле рано наутро на плоштадот Таксим. Тие дале соопштенија дека нема да влегуваат во паркот Гези и нивната мисија е повторно да го отворат плоштадот Таксим за сообраќај. Повеќето демонстранти се собрале на паркот Гези, но мала група што носела транспаренти на Партијата на социјалистичката демократија возвратила со употреба на молотови коктели и куршуми. Некои луѓе како Лук Хардинг од „Гардијан“ тврдат дека тајната полиција фрлала молотови коктели „самостојно организирајќи не многу веродостоен”напад “за доброто на камерите“. Овие тврдења биле негирани од гувернерот на Истанбул, Хусеин Авни Мутлу.
Откако полицијата се обидела да влезе во паркот Гези, судирите продолжиле цела ноќ и Си-Ен-Ен Интернешнл направила осумчасовно известување во живо. Провладините медиуми ги обвиниле Си-Ен-Ен и Кристијан Аманпур дека намерно ја прикажале Турција во состојба на граѓанска војна.
Премиерот Реџеп Таип Ердоган одржал состанок со членовите на „Солидарност“ на Таксим во Анкара. Кога некој член кажал дека тие протести имаат социолошки аспект, тој се налутил и го напуштил состанокот велејќи: „''Нема да учиме што е социологија од тебе''!“.
Партијата за правда и развој организирала масовен митинг наречен „Почитување на националната волја“ во Анкара. Зборувајќи на митингот, премиерот Реџеп Таип Ердоган изјавил дека „''Ако демонстрантите не се иселат од паркот Гези, полициските сили ќе интервенираат''“.
Околу 17:30 часот, полициските сили започнале да им соопштуваат на демонстрантите со пораки да го напуштат паркот Гези. Полициските сили извршиле напад околу 20:50 часот и го расчистиле паркот Гези. Демонстрантите се преселиле во областите околу улицата „Истиклал“ и повторно се судриле со полицијата.
Во меѓувреме, околу 5.000 демонстранти се собрале на азиската страна на Истанбул и започнале да маршираат кон европската страна. Полициските сили започнале да ги растураат и растеруваат демонстрантите со солзавец пред да стигнат до Босфорскиот мост.
Тешки судири меѓу полицијата и демонстрантите продолжиле до утрото на различни делови во Истанбул.
Партијата за правда и развој го организирала својот втор митинг на плоштадот Истанбул Казличешеме.
Генерален штрајк и протести организирани од пет синдикати се случиле во скоро секој дел на Турција. Штрајковите немале никакво негативно влијание врз секојдневниот живот што довело до критики кон синдикатите и нивната моќ.
„Постојаниот човек“, Ердем Гундуз го започнал својот тивок протест навечер. Слични протести кои се состојат од едноставно запирање и стоење, се прошириле насекаде во Турција.
Претседателот Абдула Ѓул објавил суспензија на плановите за обнова на паркот Гези.
Отворена е истрага во врска со полициската бруталност и некои офицери биле отпуштени
Насилството и масовните демонстрации повторно се прошириле во земјата, по полициските напади врз илјадници демонстранти кои фрлале каранфили кон нив и повикале на братство. Повторно се случиле масовни демонстрации на плоштадот Таксим, Истанбул и исто така во Гувенпарк и Дикмен во Анкара, во знак на протест против ослободувањето на полицаецот Ахмет Шахбаз, кој фатално го застрелал Етем Сарисулук во главата, како и против настаните во Лиџе, Дијарбекир и Џизре, Шрнак. Полицијата за немири ги потиснала демонстрантите делумно со пластични куршуми и некои бомби со солзавец, а дел од демонстрантите биле приведени. Исто така, била спроведена и голема полициска интервенција во Анкара. Парадата на гордоста на ЛГБТ во Истанбул 2013 на плоштадот Таксим привлекла скоро 100.000 луѓе. На учесниците им се придружиле и демонстрантите од паркот Гези, со што Парадата на гордоста на ЛГБТ во Истанбул била најголемата што некогаш била одржана во Турција и источна Европа. Европската Унија ја пофалила Турција дека парадата поминала без нарушувања.* 2013 јули - човек напаѓал со мачета на Гези парк. Тој бил приведен од полицијата, но истиот ден излегол на слобода. Откако бил ослободен, тој побегнал во Мароко на 10 јули.
Илјадници луѓе го организирале „1-от фестивал Газданадам“ во Кадиќој во знак на протест против полициската акција против антивладините и демонстрациите за поддршка на природата низ целата земја. Со доаѓањето на Рамазан, демонстрантите во Истанбул одржувале масовен ''ифтар'' (свечениот оброк кој го крши секојдневниот пост) за сите дојдени. Починал 19-годишниот Али Исмаил Коркмаз, кој бил во кома од 4 јуни. Тој бил сериозно малтретиран од група случајно облечени луѓе на 3 јуни, додека бегал од полициска интервенција.* 2013 август Честотата на демонстрациите во текот на летото започнала да се намалува. Протести биле организирани за мир и против интервенција во Сирија. Демонстрантите започнале да сликаат чекори во бои на виножито.
3 Демонстранти
Првичните протести во Истанбул на крајот на мај ги воделе 50-тина екологисти спротивставувајќи се на замена на паркот Таксим Гези со трговски центар и можен престој како и реконструкција на историската воена касарна Таксим (срушена во 1940 година) над соседниот плоштад Таксим. Протестите прераснале во немири кога групата која го окупирала паркот била нападната од полицијата со солзавец и водени топови. Темите на протестите потоа се прошириле надвор од развојот на паркот Таксим Гези во пошироки антивладини демонстрации. Протестите се прошириле и во другите градови во Турција, а протести се одржале и во други земји со значителни турски заедници, вклучувајќи ги и европските земји, САД и на други места. Демонстрантите излегле на плоштадот Таксим во Истанбул и на улиците во Анкара како и на Измир, Бурса, Анталија, Ескишехир, Балкесир, Едрене, Мерсин, Адана, Озмит, Коња, Кајсери, Самсун, Антакија, Трабзон, Испарта, Текирдаг, Бодрум, и Мардин.
Вкупниот број на вклучени демонстранти бил пријавен од минимум 2,5 милиони од Министерството за внатрешни работи на Турција во текот на 3 недели од почетокот на настаните. Хаштагот #OccupyGezi бил тренд во социјалните мрежи. На 3 јуни синдикатите најавиле штрајкови за 4 и 5 јуни. Некои турско-американски поддржувачи на протестите објавиле реклама на целата страница во ''Њујорк Тајмс'' на 7 јуни, ко-создадена и финансирана од толпа за неколку дена од илјадници луѓе на Интернет. Рекламата и ''„Њујорк тајмс“'' предизвикала критики од турскиот премиер, со што весникот требало да одговора.
Опсегот на демонстранти бил забележан како широк, опфаќајќи и поединци од десното и од левото крило. ''Атлантик'' ги опишал учесниците како „млади и стари, секуларни и религиозни, фудбалски хулигани и слепи, анархисти, комунисти, националисти, Курди, хомосексуалци, феминистки и студенти“.''Дер Шпигел'' напишал дека протестите „привлекуваат повеќе од студенти и интелектуалци. Семејства со деца, жени во шамии, мажи во костуми, хипстери во патики, фармацевти, трговци со чаеви - сите излегуваат на улиците за да го искажат своето незадоволство. “ Во него се додава дека има забележително отсуство на раководство на политичката партија: „Немало партиски знамиња, партиски пароли и истакнати партиски функционери. Кемалистите и комунистите демонстрираат рамо до рамо со либералите и секуларистите “. Опозициските партии им порачале на членовите да не учествуваат, оставајќи ги оние што се приклучиле како приватни лица.Во земја како Турција, каде што луѓето изјавуваат дека повремено се чувствуваат поделени поради нивниот социо-економски статус, раса и религија, најголемата обединувачка сила отсекогаш била спортот, поточно фудбалот. Трите најистакнати и историски фудбалски клубови во Турција се Галатасарај, Фенербахче и Бешикташ. Меѓу овие три клубови во Истанбул, соперништвото е толку жестоко што турските вооружени сили се вклучуваат во обезбедувањето на терените за време на дерби деновите. За најстрасните навивачи, прифаќањето на ракување од противничкиот тим се чини дека е незамислив подвиг. Сепак, сето ова било оставено настрана за време на протестите во паркот Гези. Многумина биле револтирани по инвазијата во паркот на плоштадот Таксим, па ултрасите на Галатасарај, Фенербахче и Бешикташ се собрале во знак на протест за инцидентот. Навивачите се држеле за рака и извикувале како што би сакале на стадион со вообичаените фанатични скандирања; но, овој пат против претседателот Реџеп Таип Ердоган и полициските сили. Милиони турски фудбалски навивачи се истуриле низ улиците на Истанбул и генерирале марш на единство. Изненадувачката хармонија на овие навивачи била толку моќна што придонела главно претседателот Ердоган да смени некои свои ставови за темата. Тоа бил доказ и за моќта на протестот и за зближувањето на луѓето со различни ставови.''Гардијан'' забележал дека „Знамињата на движењето за заштита на животната средина, транспаренти со виножито, знамиња на Ататурк, на Че Гевара, на различни синдикати, го красат паркот Гези“. Знаме на ПКК и нејзиниот лидер Абдула Оџалан исто така можело да се видат. Фоторепортажа од ''РТ'' покажала графити на плоштадот Таксим за поддршка на интернационализмот.''„Економист“'' истакнал дека има исто толку жени како мажи и напичал дека „Сцените на тетовирани млади луѓе кои им помагаат на жените во марами погодени од солзавец имаат уморни стереотипи за секуларизмот наспроти исламот“ Низ политичките поделби, демонстрантите меѓусебно се поддржувале против полицијата.
Според говорот на Ердоган на 4 јуни од Мароко, демонстрантите се претежно ограбувачи, политички губитници и екстремистички групи. Тој продолжил да раскажува дека тие одат рака под рака со „терористите“ и „екстремистите“. Тој посочил дека овие протести се организирани од Републиканската народна партија (иако ЦХП првично ја поддржувал изградбата на паркот Гези). Сепак, турските аналитичари посочиле дека демонстрациите произлегле од процесите од долу нагоре, и немале водство.
Истражувањето на универзитетот Билги ги прашало демонстрантите за настаните што влијаеле да се приклучат на протестите. Најцитирани се „авторитарниот став“ на премиерот (92%), „несразмерната употреба на сила“ на полицијата (91%), „кршењето на демократските права” (91%) и „тишината на медиумите” (84 %). Половина демонстранти биле под 30 години, а 70% немале политичка припадност; друга анкета покажала дека 79% немаат никаква поврзаност со некоја организација.
3.1 Барања
На 4 јуни, солидарната група поврзана со движењето „Окупирај го Гези“, ''Таксим Дајанишмаси'' („Солидарност на Таксим“), издала неколку барања:* зачувување на паркот Гези;
* крај на полициското насилство, правото на слобода на собирање и гонењето на одговорните за насилството врз демонстрантите;
* крај на продажбата на „јавни простори, плажи, води, шуми, потоци, паркови и урбани симболи на приватни компании, големи фарми и инвеститори“;
* правото на луѓето да ги изразат своите „потреби и поплаки без да доживеат страв, апсење или мачење“.
* за медиумите „чија професионална должност е да го штитат јавното добро и да пренесат точни информации... да дејствуваат на етички и професионален начин“.* владејачките власти да сфатат дека реакцијата на граѓаните е и за третиот аеродром во Истанбул, третиот мост над Босфорот, изградбата на шумската фарма Ататурк и хидроелектраните (ХЕЦ)
Вицепремиерот Булент Аринч се состанал со групата на 5 јуни, но подоцна ги отфрлил овие барања.
4 Видови протести
4.1 Камп во паркот Гези
Бидејќи полицијата ги напуштила обидите за расчистување на логорот во паркот Гези на 1 јуни, областа започнала да зема некои од одликите поврзани со движењето „Окупирај“. Бројот на шатори се зголемил, до точката каде што на влезот била поставена рачно изработена карта. Пристапните патишта до паркот и до плоштадот Таксим биле блокирани од демонстрантите против полицијата со барикади од поплочени камења и железо.
До вечерта на 4 јуни имало повторно десетици илјади на плоштадот Таксим; Ал Џезира објавила дека „има многу семејства со своите деца кои уживаат во демонстрациите што го развија чувството на манифестација“. Исто така, постоеле знаци на развој на инфраструктурата што потсетува на некои набљудувачи на Окупирај го Вол Стрит, со „''комплетно оперативна кујна и клиника за прва помош... издлабена од напуштен штанд за концесија во задниот дел на паркот''“. Демонстрантите донесувале храна за да донираат, а десетици доброволци се организирале во четири смени.
Исто така, била создадена импровизирана „библиотека на демонстранти“ (наскоро достигнувајќи 5000 книги), и Шебнем Ферах одржал концерт. Бил поставен „импровизиран филмски екран“, заедно со сцена со микрофони и звучници и генератор. Симболична „улица“ била именувана по Хрант Динк, новинарот убиен во 2007 година; улицата го поврзува Плоштадот на мирот со детското игралиште. Продавачи на лубеници се мешале со продавачите на очила за пливање и хируршки маски (за заштита од солзавец) и наставник по јога одржувал часови. Луѓето отекувале навечер кога се придружувале и административните работници.
Со оглед на тоа што 5 јуни бил верски празник Лаилат ал Мирај, демонстрантите дистрибуирале „кандил симиди“ (пециво специфично за празникот) и привремено го прогласиле паркот за зона без алкохол. Одбележувањето на празникот вклучуваше читање на Куран.
Питер Гелдерлоус тврдел дека кампот е мала, анархистичка заедница која силно ја нагласува взаемната помош. Тој исто така тврдел дека во рамките на кампот се случиле големи културни промени. Тој тврдел дека паркот Гези бил еден од најуспешните примери на социјален активизам во поновата историја, главно поради неговото одбивање да биде претставен од политички партии, синдикати и медиуми.
4.2 Симболи и хумор
Една фотографија направена од фотографот на Ројтерс, Осман Орсал, од жена во црвен фустан како се прска со бибер, станала една од иконите на протестите: „Во нејзиниот црвен памучен летен фустан, ѓердан и бела торба закачени на рамото, таа можеби лебдеше преку тревникот на забава во градината; но пред да се стутка маскиран полицаец пука со солзавец со спреј што ја испраќа нејзината долга коса нагоре. Самиот Орсал бил повреден од солзавец. Во јуни 2015 година, полицискиот службеник кој прскал пипер-гас во лицето на „''жената во црвено''“ бил осуден на 20 месеци затвор и да засади 600 дрвја од кривичниот суд во Истанбул.
Маските на Гај Фокс исто така биле широко користени, на пример со штрајк на екипажот на кабината на Туркиш ерлајнс изведувајќи пародија на најавите за безбедност на авиокомпаниите што се однесуваат на протестите.
Демонстрантите, исто така, значително го искористиле хуморот, како во графити, така и преку Интернет, во она што BBC News го нарекол „''експлозија на изразување... во форма на сатира, иронија и целосно исмевање на популарниот лидер на улиците во Истанбул и социјалните мрежи''.“ Како пример била дадена пародија на турската аукциска страница ''sahibinden.com'' како „''tayyibinden.com''“, наведувајќи го Паркот Гези за продажба. Примери за пароли вклучуваат „''Доста! Повикувам полиција''“, како и референци за поп-културата: „''Тајип - Зимата доаѓа''“ (упатување на ”''Игра на тронови“'') и „''Се плеткаш со генерацијата што победува полицајци во GTA''“. (Повикување на Grand Theft Auto).
Демонстрантите претходно се потсмевале на препораката на Ердоган да има најмалку 3 деца и политиката на ограничување на алкохолот со слоганот „''најмалку 3 пива''“ иако ова е критикувано на социјалните мрежи за препораката на Ердоган да има 3 деца е негов личен став, а не политика на владата.
Пингвините исто така биле усвоени како симбол, осврнувајќи се на Си-Ен-Ен Турк прикажувајќи документарец за пингвин, додека Си-Ен-Ен Интернационал обезбедувал во живо известување за протестите; примери ги вклучуваат маиците „''Сите ние сме пингвини''“.
Како одговор на описот на Ердоган за демонстрантите како ограбувачи (''tr'', „''неколку [буквално: три до пет] разбојници''“), демонстрантите го зеле името како симбол на гордоста, опишувајќи ги нивните мирни и смешни активности на граѓанска непослушност како повлекување. Мнозинството корисници на социјалните медиуми кои учествувале во протестите, исто така ги смениле имињата на екранот на Твитер откако Ердоган ги нарекол ограбувачи, додавајќи çapulcu како професионална титула.
4.3 Други паркови и јавни форуми
Биле направени логори во други паркови за поддршка на протестите во Гези, вклучително и во паркот Кугулу и на плоштадот Ѓундогду во Измир.
По насилното расчистување на паркот Гези на 15-16 јуни од страна на полицијата и турската жандармерија, групата поддржувачи на Бешикташ, Чарши, го прогласил паркот Абабаса, во областа Бешикташ за втор парк Гези и ги повикал луѓето да го окупираат на 17 јуни. По овој повик, илјадници почнале да се собираат на паркот Абабаша, одржувајќи јавни форуми за да разговараат и дискутирајќи за ситуацијата на отпорот и активностите што треба да се преземат. Набргу по ова, форумите и состаноците за демократија се прошириле во многу паркови во Истанбул, а потоа и во другите градови, како Анкара, Измир, Мерсин, итн.
4.4 Дипломирање
Бидејќи протестите главно се одржувале на почетокот на летото, во времето кога сите училишта ги тераат своите студенти да дипломираат, протестите и хуморот погодиле и стотици матуранти на универзитети и средни училишта.
4.5 Стадиони
Бидејќи многу навивачки здруженија од различни делови на Турција поддржувале и учествувале на протестите активно на теренот и исто така го поддржувале отпорот против владата на АКП и нејзините различни политики, на стадионите со свои скандирања, облека, пароли, транспаренти и постери, стадионите станале практични места на протестите во Гези и каде навивачите можат да искажат уште повеќе политички изрази отколку порано, главно спротивставувајќи се на владата и нејзините идеологии. Бидејќи ова продолжило да се случува за време на натпреварите надвор од сезоната на пријателски и континентален трофеј, владата презела многу мерки на претпазливост со организирање на закон за стадионите што поминал од собранието со гласови на АКП, забранувајќи да се внесува политика на стадионите, но набргу по почетокот на Турските спортски лиги, бидејќи повеќето навивачи продолжиле на протестите, овојпат биле уште поорганизирани и гласни, биле дадени први казни за противничките навивачи и клубови, но имало и многу критики и од турски и од странски експерти во врска со законот за забрана „''на стадионите''“, а не „''политиката''“, бидејќи некои навивачки групи истакнале транспаренти кои отворено ја поддржуваат АКП во Конија и го поддржувале Морси од Египет во Бурса.
4.6 Демонстрации и штрајкови
Демонстрации се одржале во многу градови во Турција. Според Фондацијата за човекови права на Турција, околу 640.000 луѓе учествувале во демонстрациите заклучно со 5 јуни. Протести се одржале во 78 од 81 провинции во Турција. Најголемите протести биле во Истанбул, со извештаи за повеќе од 100.000 демонстранти. Внатре во градот, протестите биле концентрирани во централните квартови на Бејоглу (околу плоштадот Таксим и улицата Истиклал), Бешикташ (од Долмабахче до Ортаќој) и Усќудар (од Малтепе до Кадиќој, Бејлербеј до Ченгелќој). Исто така во Зејтинбурну, традиционално гледано како конзервативно соседство на работничката класа на запад од стариот град, десетици илјади марширале во знак на протест. Меѓу предградијата што забележале демонстрации биле Бејликдузу и Ќучукчекмече на крајната западна страна на градот, Пендик и Картал на крајниот исток и Емраније, Бејкоз и Есенлер на север.
Гази (да не се меша со паркот Гези), мала населба во Истанбул и дел од областа Султангази, била една од најголемите точки на контра-протести.
Најголемите протести надвор од Истанбул се одржале во Хатај, а потоа и во Анкара и Измир. Другите градови во Турција со протести вклучуваат (помеѓу 31 мај - 25 јуни):
* Истанбул * Хатај * Анкара * Измир * Бурса* Текирдаг * Ескишехир * Мерсин * Газиантеп * Денизли * Адана * Мугла * Анталија * Чорум
Другите градови надвор од Турција со протести вклучуваат:
* Сан Франциско* Чикаго* Њујорк* Вашингтон* Софија* Амстердам* Брисел* Милано* Цирих* Берлин* Штутгарт* Париз* Лондон* Отава* Атина
Гео-просторна анализа на протест покажува поддршка од целиот свет и главно концентрирана во Турција, Европа и источниот брег на САД.
4.7 Рекламирање и петиција
Во рок од 24 часа на 3 јуни, Њујорк тајмс објавил оглас од демонстрантите во кој биле објавенибарањата за „''крај на полициската бруталност''“; „''слободен и непристрасен медиум''“; и „''отворен дијалог, а не диктат на автократ''“. Раниот нацрт предизвикал дебата меѓу демонстрантите во Гези за неговите референци кон Ататурк, што не било вообичаена практика на демонстрантите. Уредувањето на последниот оглас вклучувал илјадници луѓе, а огласот бил објавен на 7 јуни. И покрај неговото финансирање од 2.654 интернет-финансиери, Ердоган и неговата администрација ги обвиниле домашните и странските „''лоби со камати''“ и ''„Њујорк Тајмс“'' за рекламата.
Во петицијата на Авааз било побарано да се стави крај на насилството врз демонстрантите, зачувување на паркот Гези и „''преостанатите зелени површини во Истанбул''“.
На 24 јули, весникот „Тајмс“ објавил отворено писмо на цела страница, подготвено и предводено од Фуад Кавур, упатено до турскиот премиер Реџеп Таип Ердоган, во кое се осудува тешката акција на турските власти за протестите на паркот Гези. Писмото го потпишале меѓународно реномирани уметници и научници како Шон Пен, Сузан Сарандон, Бен Кингсли, Дејвид Линч и Ендру Манго. Премиерот Реџеп Таип Ердоган го обвинил „Тајмс“ за „''изнајмување на своите страници за пари''“ и се заканил дека ќе го тужи весникот.
4.8 Протест на стоечки маж / жена
По расчистувањето на кампот во паркот Гези, на 15 јуни, се развил нов вид протест, наречен „Стоечки маж“ или „''Стоечка жена''“. Демонстрантот Ердем Ѓундуз, го иницирал на 17 јуни 2013 година стоејќи на плоштадот Таксим со часови гледајќи во турските знамиња на Центарот за култура Ататурк. Интернетот широко дистрибуирал слики од ваков протест; други лица го имитирале стилот на протест. Еден вид акција на дилема, првичниот протест на Стоечкиот човек наскоро ги инспирирал и другите да го сторат истото. Фондацијата за човекови права ги објавил 2 мај добитниците на наградата Вацлав Хавел за креативно несогласување во 2014 година. Лауреати во 2014 година се турскиот изведувач на перформанси Ердем Ѓундуз заедно со руската панк-протестна група „Pussy Riot“.
4.9 Бојкот
Дополнителен облик на протест се развил под името „''Бојкот Листеси''“, како бојкот на деловните активности кои не успеале да ги отворат вратите за демонстрантите кои бараат засолниште поради нападите од солзавец и водени топови, и на компании како Догуш Холдинг (сопственик на НТВ ) кои не давале доволно известување за протестите. Бил користен хаштагот # boykoticiyoruz.
4.10 Насилство и вандализам
И покрај тоа што протестите биле дефинитивно мирни во првите денови, со продолжување на протестите постоеле обвинувања за насилство и вандализам. Според новинарот Ѓулај Гектурк, „''демонстрантите во паркот Гези оштетиле 103 полициски возила, 207 автомобили, 15 амбуланти и 280 згради и автобуси во демонстрациите низ целата земја''“. иако никој друг извор не ги потврдил овие бројки.
5 Одговори
5.1 Одговор на владата
На 29 мај, по првичните протести, Ердоган одржал говор на свечената церемонија за мостот Јавуз Султан Селим, повторувајќи ја својата посветеност на планот за повторен развој, велејќи: „''Што и да направите, ние ја донесовме нашата одлука и ќе ја спроведеме''“. На 31 мај, градоначалникот на Истанбул, Кадир Топбаш, изјавил дека еколошката кампања е изманипулирана од „''политичките агенди''“.
Ердоган на 1 јуни одржал телевизиски говор во кој ги осудил демонстрантите и ветил дека „''каде што ќе соберат 20, јас ќе станам и ќе соберам 200.000 луѓе. Каде што соберат 100.000, јас ќе соберам еден милион од мојата партија''.“ На 2 јуни тој ги опишал демонстрантите како „çapulcular“ („''ограбувачи''“).
Заменик-премиерот Булент Аринч на 1 јуни ја критикувал употребата на солзавец против демонстрантите и изјавил: „''Би било покорисно да се обидат да ги убедат луѓето кои велат дека не сакаат трговски центар, наместо да ги прскаат со солзавец''“ На 4 јуни, официјален твит во кој се сумираат новите коментари на Аринч, напишал „''Ние со почит ги следевме ненасилните демонстрации''“. Аринч подоцна се извинил за употребата на „''прекумерна сила''“.
На 2 јуни било објавено дека турскиот претседател Абдула Ѓул контактирал со други високи лидери повикувајќи на „''умереност''“. По повикот, министерот за внатрешни работи Муамер Ѓулер наредил полицијата да се повлече од Таксим, дозволувајќи им на демонстрантите повторно да го окупираат плоштадот. На 3 јуни, Ѓул го бранел правото на протест, велејќи дека „''Демократија не значи само избори''“.
На 4 јуни вицепремиерот за економија Али Бабаџан изјавил дека „''владата го почитува правото на ненасилен протест и слобода на говор, но и дека мора да ги заштити своите граѓани од насилство''“.
На 8 јуни, градоначалникот на Истанбул, Кадир Топбаш пред новинарите изјавил: „''Дефинитивно не размислуваме да изградиме трговски центар таму, ниту хотел. Може да биде... градски музеј или изложбен центар''“.
Во соопштението за печатот на 17 јуни, Егемен Багиш, министер за прашања на ЕУ, ја критикувал „''употребата на платформата на Европскиот парламент за изразување на затемнувањето на разумот преку непропорционални, неизбалансирани и нелогични изјави...“'' и рекол дека „''Наместо да го дозволат тоа, ќе биде поумно за претставниците на ЕУ да стават крај на тоа''“.
3 јули, Откажувањето на планираната конструкција, во областа Таксим, што ги предизвикало протестите, конечно била објавено во јавноста. Судската наредба била донесена во средината на јуни во екот на протестот, но необјасниво не била ослободена со недели.
Ердоган одржал голем број говори со кои ги разреши демонстрантите, и на 3 јуни ја напуштил земјата на планираната тридневна дипломатска турнеја низ земјите од Северна Африка, потег кој бил критикуван како неодговорен од спротивставените политички лидери. На 4 јуни, вицепремиерот Булент Аринч им се извинил на демонстрантите за „''прекумерното насилство''“ употребено од полицијата на почетокот на немирите, но рекол дека нема да се извини за полициското насилство што следувало после тоа. Премиерот Ердоган на 6 јуни изјавил дека плановите за повторен развој ќе продолжат и покрај протестите.
5.2 Тврд заговор
Владата тврдела дека зад протестите стои широк спектар на сили. Во говорот на 18 јуни, Ердоган обвинил „''внатрешни предавници и надворешни соработници''“, велејќи дека „''е подготвен многу професионално... Социјалните медиуми беа подготвени за ова, беа опремени. Најсилните рекламни компании на нашата земја, одредени групи на капитал, лоби со каматни стапки, организации одвнатре и однадвор, центри, тие беа подготвени, опремени за ова.''“ Ердоган имплицитно ја вклучил главната опозициска ЦХП во категоријата „''внатрешни предавници''“, тврдејќи дека три четвртини од учесниците во протестот гласале за ЦХП, и обвинувајќи го лидерот на ЦХП, Кемал Киличдароглу, дека се однесува како шеф на терористичка организација со повикување на полицијата да не ги почитува наредбите “. Ердоган, исто така, тврдел дека протестите на Таксим се поврзани со бомбашките напади во Рејханли, и го обвинил ЦХП за соучесништво во бомбашките напади, повикувајќи го Киличдароглу да си даде оставка.
Кон крајот на јуни било објавено дека Националната разузнавачка организација ги истражува странските елементи во протестите. Министерството за надворешни работи, исто така, побарало „''извештај во кој детално се наведени напорите што овие земји ги презеле за да создадат перцепција против Турција, кои инструменти беа користени во овој процес, што направија нашите амбасади и какви беа реакциите на нашите граѓани''“.
Про-АКП весниците објавиле дека протестите ги планирала српската граѓанска организација „Отпор!“.
Весникот Јени Шафак тврдел дека театарската претстава наречена „''Ми Минор''“, наводно поддржана од агенција во Британија, со месеци одржувала проби на „''револуција''“ во Турција.
Градоначалникот на Анкара Мелих Ѓучек го обвинил Селин Гирит, дописник на Би-Би-Си за Турција дека е шпион.
На 1 јули, вицепремиерот Бешир Аталај ги обвинил странските агенти и еврејската дијаспора за организирање на протестите. „''Постојат некои кругови кои се љубоморни на растот на Турција''“, изјавил Аталај. „''Сите тие се обединуваат, од една страна еврејската дијаспора. Го видовте односот на странските медиуми за време на инцидентите во паркот Гези; тие го купија и веднаш започнаа да емитуваат програма, без да направат проценка на [случајот]''“. Голем број турски коментатори и претставници на пониско ниво ги обвиниле еврејските групи како главни заговорници на протестите. На 2 јули, Турската еврејска заедница дала изјава дека станува збор за неосновано антисемитско генерализирање
Пратеникот на АКП, Бурхан Кузу ја обвинил Германија дека стои зад протестите во Гези за запирање на изградбата на третиот аеродром во Истанбул. Тој изјавил дека „''Кога ќе биде готов, аеродромот во Франкфурт во Германија ќе ја изгуби својата важност. Оттука, во неодамнешните инциденти во Гези, Германија, заедно со агентите, има голема улога''“.
Мехмет Ејмур, пензиониран офицер на Турската национална разузнавачка организација тврдел дека Мосад стои зад протестите во Гези. За време на телевизиско интервју на еден од провладините телевизиски канали, тој изјавил дека некои турски Евреи кои ја извршиле својата воена служба во Израел биле агенти на Мосад и активни за време на протестите во Гези.
На 18 октомври 2017 година турскиот филантроп Осман Кавала бил уапсен без обвинение на аеродромот Ататурк во Истанбул при враќање од состанок во Газиантеп. На 4 март 2019 година, повеќе од 500 дена Кавала останал затворен за кривично обвинение за кое се барало доживотен затвор за Кавала и уште 15 други лица, вклучувајќи ги и новинарот Кан Дундар и глумецот Мемет Али Алабут, кои биле спроведени во казнениот суд во Истанбул. Обвинението ги обвинило обвинетите дека го формирале мозокот зад сцената на протестите во паркот Гези, што обвинението го опишува како „''обид за уривање на владата преку насилство''“. Обвинението исто така тврдело дека филантропот Џорџ Сорос стои зад заговорот. Судењето било закажано на 24 јуни 2019 година со 5-дневно сослушување во судската зграда во Силиври во Истанбул.
5.3 Одговор на полицијата
Протестите се интензивирале откако (утрото на 30 мај) тајната полиција ги запалила шаторите на демонстрантите кои организирале седница на паркот Гези. Полициските внатрешни пораки на Чевик Куввет ги споредиле настаните со Галиполскиот поход во 1916 година. Амнести Интернешнл на 1 јуни напишал дека „Јасно е дека употребата на сила од страна на полицијата не е водена од потребата да се одговори на насилството - од кои имало многу малку од страна на демонстрантите - туку од желбата да се спречат и обесхрабри протест од секаков вид “. До 14 јуни биле искористени 150.000 касети со солзавец и 3000 тони вода. Во средината на јуни, Амнести интернешенал соопштил дека „''добила доследни и веродостојни извештаи за демонстранти кои биле тепани од полицијата за време на апсењето и префрлање во притвор и им бил забранет пристап до храна, вода и тоалети до 12 часа за време на тековните протести кои се одржуваат скоро три недели''“. Стотици демонстранти биле приведени.
Како што протестите продолжиле на почетокот на јуни, солзавецот се користел толку многу што многу жители на центарот на Истанбул морале да ги држат затворени прозорците дури и во топлината на летото, или да користат респиратори, а потоа да се борат да ги деконтаминираат остатоците од солзавецот. Полицијата дури погодила и човек во инвалидска количка. Турското здружение на лекари соопштило дека до 15 јуни над 11.000 лица биле под третман од изложеноста на солзавец и скоро 800 од повреди предизвикани од туби со солзавец. За време на викендот на 15 јуни, полициската акција значително ескалирала. Полицијата била видена како додава спреј за пиперки Јеникс на нивните водени топови, а Здружението на лекари во Истанбул подоцна изјавило дека има „голем, но непознат број на повреди на изгореници од прв и втор степен, поради некоја супстанца измешана во водените топови “. Ноќта на 15/16 јуни полицијата повеќе пати го расекувала холот на хотелот „Диван Истанбул “, каде се засолниле демонстрантите, предизвикувајќи абортус на една бремена жена. Тие исто така со водени топови и солзи ја нападнале германската болница Таксим.
Лекарите и студентите по медицина организирале станици за прва помош. Во некои случаи, станиците и медицинскиот персонал биле мета на солзавец од полицијата, а еден студент по медицина, волонтер, бил оставен на интензивна нега откако бил претепан од полицијата, и покрај тоа што им кажал дека тој е лекар кој се обидува да помогне. Уапсени биле и медицински волонтери. „''[Полицијата] сега патролира по улиците ноќе и селективно крши приземни прозорци на станови и фрла солзавец во домовите на луѓето. Ним им се придружија групи симпатизери на АКП со бејзбол палки.''“ Еден волонтер медицински работник кој работел на шатор на плоштадот Таксим рекол дека „''Тие ни ветија дека нема да ја нападнат нашата теренска болница, но тие сепак го сторија тоа, испукајќи шест куршуми со солзавец директно во нашиот шатор''“.
Адвокатите биле мета и на полицијата. На 11 јуни најмалку 20 адвокати кои се собрале во Палатата на правдата во Истанбул Чаглајан за да дадат изјава за медиумите за паркот Гези биле приведени од полицијата, вклучително и полицијата за немири. Апсењата на вкупно 73-74 адвокати биле опишани како „''многу брутални и антидемократски''“ од еден присутен адвокат, со многу повредени: „''Не удираа, туркаа. Тие изградија круг околу нас и потоа нападнаа''.“
Имало и извештаи дека новинари биле мета на полицијата.''Њујорк Тајмс'' објавил на 16 јуни дека „Еден странски фотограф кој ги документирал судирите во саботата вечерта изјавил дека полицаец му ја искинал маската за гас додека бил во близина на чадот од солзавец и го присилил да ја исчисти мемориската картичка од фотографии“. Новинарите без граници пријавиле осуммина уапсени новинари, некои насилно, а неколкумина принудени да бришат фотографии од нивните дигитални фотоапарати.
Портпаролот на полицискиот синдикат Емнијет-Сен изјавил дека лошиот третман на полицајците од страна на полицијата е делумно виновен за насилството: „Заморот и постојаниот притисок доведуваат до невнимание, агресија и недостаток на емпатија. Неодговорно е да се чува полицијата за борба против немирите толку долги часови без одмор “.
На 2 октомври, Амнести Интернешнл објавил целосен извештај за полициската бруталност на протестите во паркот Гези со наслов „Протести на паркот Гези: Брутален Денжал од мирното собрание во Турција“.
На 16 октомври, Европската Унија го објавила извештајот за напредокот на Турција, со протестите на Гези, ставајќи трага врз клучните делови на документот. Извештајот наведува дека „Прекумерната употреба на сила од страна на полицијата и целокупното отсуство на дијалог за време на протестите во мај / јуни покрена сериозна загриженост“.
На 26 ноември, комесарот за човекови права на Советот на Европа објавил целосен извештај за протестите во Турција и Гези. Во извештајот се вели дека „Комесарот смета дека неказнивоста на службениците за спроведување на законот што вршат кршење на човековите права е вкоренет проблем во Турција“.
5.4 Контра-движења
Иако во повеќето градови немало контра-протести во текот на првата недела, некои градови (на пр Конија) забележале мали несогласувања и расправии меѓу националистите и левичарските групи. Кога мала група луѓе сакале да прочитаат изјава пред статуата на Ататурк на централниот плоштад Мејдан / Ататурк во Трабзон, друга мала група екстремно десничарски националисти ги бркала, полицијата ги одделила групите за да спречи насилство. Како и да е, во текот на денот и ноќта имало маршеви и други видови протести во градот, но главно без политички транспаренти.
Биле циркулирани списоци на истакнати поединци кои ги поддржуваат протестите (на пр. Глумецот Мемет Али Алабор . Дневниот весник ''Јени Шафак ги'' критикувал истакнатите владини критичари како Еџе Темелкуран, со текст на 18 јуни со наслов „Клуб на губитници“.
Хасан Каракаја, автор на про-АКП весникот “''Акит“'', пишувал за настаните што се случуваат во Турција, наоѓајќи ги слични на најновата состојба во Египет и ги употребил изразите „куче“, „макро“ и „курва“ за да ги опише демонстрантите.
6 Жртви
Додека протестите продолжувале низ цела Турција, полицијата употребила солзавец и водени топови доведувајќи до повреди на илјадници лица, вклучувајќи критични повреди, губење на видот и голем број смртни случаи. Биле извршени над три илјади апсења. Амнести Интернешнл тврди дека полициските сили постојано користеле „непотребна и навредлива сила за спречување и растерување на мирни демонстрации“. Како резултат на протестите, имало 11 жртви.
7 Цензура и дезинформација на медиумите
Странските медиуми забележале дека, особено во раните денови (31 мај - 2 јуни), протестите привлекле релативно мало медиумско покривање во Турција, или заради притисок на владата врз деловните интереси на медиумските групи или едноставно идеолошката симпатија од страна на медиумите. Би-Би-Си истакнал дека додека некои места се усогласени со АКП или се лично блиски со Ердоган, „повеќето мејнстрим медиуми - како што се телевизиските новински канали ХаберТурк и НТВ и најголемиот центристички дневен весник ''Милијет'' - не сакаат да ја иритираат владата затоа што нивните сопственици „деловните интереси на моменти се потпираат на владината поддршка. Сите овие имаат тенденција да се снаоѓаат во покривањето на демонстрациите“. Улусал Канал и Халк ТВ обезбедиле голема покриеност во живо од паркот Гези.
На 14 февруари 2014 година, објавената видео-снимка открива дека всушност немало напад врз жена која носела марама од демонстрантите на 1 јуни. Жената и премиерот Ердоган на прес-конференции и политички митинзи тврделе дека демонстрантите ја нападнале неа и нејзиното бебе.
8 Меѓународна реакција
Справувањето со протестите на владата на АКП било критикувано од други нации и меѓународни организации, вклучувајќи ги и Европската Унија, Обединетите нации, САД, Велика Британија, и Германија.
9 Влијание
9.1 Политика
Според Корај Чалишкан, политиколог од универзитетот Богазичи во Истанбул, протестите се „пресвртница за АКП. Ердоган е многу самоуверен и многу авторитарен политичар и повеќе не слуша никого. Но, тој треба да разбере дека Турција не е кралство и дека не може сам да управува со Истанбул од Анкара.“ Чалишкан исто така сугерирал дека изгледите за планот на Ердоган да донесе нов устав заснован на претседателски систем, со тоа што Ердоган станува првиот претседател според овој систем, можеби е оштетен.
И покрај поддршката на АКП што лежела кај верските конзервативци, некои конзервативни и исламистички организации застанале против Ердоган. Групи како што се антикапиталистичките муслимани и револуционерните муслимани извеле петочен намаз пред ''месцид чадири'' (џамија на шаторот) во паркот Гези на 7 и 14 јуни, еден ден пред иселувањето на полицијата. Мустафа Акиол, либерален исламистички новинар, ги опишал настаните како кумулативна реакција на народот кон Ердоган. Меѓу значајните конзервативни противници на владата спаѓа и верскиот писател Ихсан Елиачик, кој го обвинил Ердоган за диктатор Фатма Бостан Енсал, еден од соосновачите на АКП, која изразила поддршка на протестите. и Абдулатиф Шенер, поранешниот вицепремиер на АКП, кој остро ја критикувал владата во интервју за левичарската телевизија Халк.
Фарук Биртек, професор по социологија на универзитетот Богазичи, ги критикувал постапките на турската полиција против демонстрантите и ги споредил со СС на Нацистичка Германија. Дарон Аџемоглу, професор по економија на МИТ, напишал за ''Тајмс'': „ако гласачката кутија не понуди вистински избор, демократијата напредува со директна акција“.
Главните градови каде се одржале протести одговориле со „Не“ на турскиот уставен референдум во 2017 година. Во 2019 година, кандидатите за локални избори во Националната алијанса, коалицијата предводена од опозиција ги освоила повеќето од овие градови со Истанбул и Анкара кои се префрлиле на најголемата опозициска партија ЦХП по 25 години.
9.2 Популарна култура
Музичката група Думан компонираше и пееше песна наречена ''Ејвалах,'' повикувајќи се на зборовите на Ердоган во врска со признавањето употреба на прекумерна сила.
Бендот Kardeş Türküler компонирал и пеел песна наречена „Tencere Tava Havas S“ што се однесува на треснување на саксии и тави во балконите во знак на протест против Ердоган.
Next Animation Studio го сатиризирал Ердоган за протестите во Гези со 3 смешни серии, кои вклучиле многу симболи од тековните протести. Тие исто така направиле анимација за Мелих Ѓукчек, градоначалникот на Анкара, кој го обвинил „''Некст медиа анимишн''“ за контрола на демонстрантите. Овие анимации реагирале и во турските медиуми.
Џез хорот Богазичи компонирал песна со име „Чапулџу Мусун Вај Вај“, со која го сатиризирал зборот Чапулинг и ја свирел најпрво во метрото во Истанбул, а потоа и во паркот Гези.
Поранешниот член на Пинк Флојд , Роџер Вотерс, за време на неговиот концерт „''The Wall Live''“ во Истанбул на 4 август 2013 година, ја изразил својата поддршка и им изразил сочувство на демонстрантите на турски јазик, проектирајќи ги сликите на лицата убиени за време на протестите во позадина.
Водителот на „Колберт репорт“, Стивен Колберт, имал сегмент од протестите за создавање на „автократскиот анаграм“ ''Pro Gay Centipede Ray'' за Ердоган и продолжил да го нарекува „Премиер стоногалка“ повеќе пати, што било критикувано од некои од турските медиуми.
Меѓународно познатиот турски електропоп музичар Бедук, компонирал, снимил и издал песна со име „Тоа е бунт“ во која се опишуваат протестите и борбата за слобода во Турција и на 28 јуни објавил официјално музичко видео, создадено со сите анонимни снимки од различни делови од Турција, за време на тековните протести.
Озби, турски рапер (и член на групата Каос), се стекнал со национална слава со компонирање и снимање на песна со име „Аси“ (Бунтовник).
Светски познатата алтернативна рок- група “Пласибо“ вклучила слики што ги претставуваат протестите на Гези во музичкото видео за нивната најнова песна „Rob the Bank“.
Турска рок-група, Џетс, објавила песна наречена ''“ “'' за протестите.
За време на нивниот концерт во Истанбул, Масив Атак ги именувал оние што загинале во протестите со следниве реченици, ''Нивните убијци сè уште се таму'' и ''ние нема да ја заборавиме Сома''.
Италијанскиот документарец ''Capulcu-Voices from Gezi се'' фокусира на протестите.
9.3 Туризам
Во 2011 година, Турција привлекла повеќе од 31,5 милиони странски туристи, рангирана како 6-та најпопуларна туристичка дестинација во светот. Туризмот е опишан како „еден од највиталните извори на приход за Турција“, предизвикувајќи загриженост дека „немирите ќе имаат лош ефект врз Истанбул [...] и пошироката туристичка економија“. На 4 јуни, инвеститорите во хотел и туризам од Истанбул објавиле дека се откажани „повеќе од 40 проценти од резервациите во хотели“.* Портпаролот на Стејт департментот на САД, како што било соопштено, забележал дека „задушувањето на полициските сили вооружени со солзавец и водени топови се случило во едно од најтуристичките места каде што се сместени многу од најголемите хотели, индиректно предупредувајќи дека советодавниот пат за граѓаните на САД може да се издадат “. На 1 јуни 2013 година, Амбасадата на САД во Турција навистина издала такво предупредување дека „американските граѓани кои патуваат или престојуваат во Турција треба да бидат претпазливи за потенцијалот за насилство“.* Германското Министерство за надворешни работи издало предупредување со кое ги повикува своите граѓани да ги избегнуваат погодените области.
Многу светски познати и наградувани филмаџии биле во Истанбул на Фестивалот на филмот „Документаристи“ во 2013 година, кој бил одложен на неодредено време, поради насилната реакција на турските власти на мирните протести таму. Првите два дена на фестивалот, 1 и 2 јуни, не се случиле поради социјалниот пресврт и едно од главните места, Акбанк Санат, не бил во можност да прикажува филмови од подолг временски период, заради неговата близина на протестите. Петра Коста, бразилската режисерка на документарниот филм Елена и египетскиот директор на фотографија Мухамед Хамди започнале со снимање на протестите и известување од теренот.
9.4 Скандали со Средоземните игри 2013 година
Од почетокот на протестите, демонстрациите се одржале во Мерсин, градот што требало да биде домаќин на Средоземните игри во 2013 година. Бидејќи Ердоган требало да зборува на церемонијата на отворање на игрите, се појавиле шпекулации дека демонстрантите ќе ја искористат можноста да ја посрамотат владата. Само 15 минути откако билетите биле пуштени во продажба преку Интернет, сите биле продадени на анонимен купувач и очигледно биле дистрибуирани до разни организации на АКП. Во комбинација со бојкот од страна на месното население на игрите, ова значело дека стадионот честопати бил скоро празен. Демонстрантите биле спречени да се приближат до стадионот од страна на полицијата за борба против немирите, и биле протерани од паркот на мирот во Мерсин ноќта пред игрите. Против демонстрантите биле употребени солзавец, водени топови и гумени куршуми.
Други скандали што ги опкружувале игрите вклучуваат: осум турски кревачи на тегови откриле дека имаат лекови за подобрување на ефикасноста во крвта, а потоа биле дисквалификувани Комбе на организацијата на Игрите кои превезувале персонал и спортисти биле видени пред бордел во Мерсин.
9.5 Понуда за Летни олимписки игри во 2020 година
Градоначалникот на Истанбул, Кадир Топбаш, дал интервју изразувајќи загриженост дека постапките на полицијата ќе ја загрозат кандидатурата на Истанбул за домаќин на Летните олимписки игри во 2020 година, велејќи: „Додека градоначалникот на Истанбул минуваше низ ваков настан, ме растажува фактот што целиот свет го гледаше. Како ќе го објасниме тоа? Со какви тврдења ќе бидеме домаќини на Олимписките игри во 2020 година? “ Како што се испоставило, „политичките немири“ биле наведени како една од причините за неуспехот на обидот на Истанбул да биде домаќин на Олимписките игри, заедно со загриженоста за економијата, сириската криза и скандалите околу Средоземните игри.
9.6 Економија
На 3 јуни, берзата во Истанбул претрпела загуба од 10,5% за еден ден - падот бил „најголемата еднодневна загуба во последната деценија“. Падот на индексот БИСТ 100 бил најострен од август 2011 година а приносот на двегодишните обврзници пораснал за 71 основна точка до 6,78 проценти, најголем скок од 2005 година. Турската централна банка морала да излезе на аукција и да ја купи турска лира со цел да го задржи курсот. Следните 11 средства исто така паднале поради спротивставените ставови на турскиот премиер за слободата и демократијата
Премиерот Ердоган на 6 јуни рекол дека плановите за повторен развој ќе продолжат и покрај протестите. Набргу по пренесувањето на коментарите, турските берзи паднале за 5%.
На 11 јуни, агенцијата „Рејтинг“ Мудис ја предупредила Турција дека тековните протести ќе резултираат со значителни кредитни ризици, што доведува до „главниот индекс на удел во Истанбул“ да падне за дополнителни 1,7%.
9.7 Привремена блокада на преговорите со ЕУ
На 25 јуни 2013 година министрите за надворешни работи на ЕУ го поддржале предлогот на Германија да ги одложи понатамошните разговори за членство во ЕУ со Турција за околу четири месеци, поради владините постапки со протестите. Ова одложување предизвикало нови сомнежи дали Турција треба некогаш да биде примена во Европската Унија. На почетокот на јуни, во коментарите за можното членство на Турција, германската канцеларка Ангела Меркел не се осврнала на предлогот за компромис, но изјавила дека Турција мора да направи напредок во односите со Кипар, членка на ЕУ, за да им даде поттик на нејзините амбиции за членство.