Хајнрих фон Клајст

Бернд Хајнрих Вилхелм фон Клајст (18 октомври 1777 година 21 ноември 1811) — германски поет, драматург, романописец, писател на кратки раскази и новинар. Негови најпознати дела се театарските претстави ''„Принцот од Хомбург“'', ''„Кетхен од Хајлброн“'', ''„Скршениот бокал“'', ''„Амфитрион'' и ''Пентесилеја“'', како и новелите ''„Михаел Колхас“'' и ''„Маркизата од О"''. Клајст го завршил својот живот самоубивајќи се заедно со блиска пријателка која била терминално болна.
Наградата Клајст, престижна награда за германската книжевност, била именувана по него, како и театарот Клајст во неговото родно место, Франкфурт на Одра.
1 Живот
Клајст бил роден во семејството фон Клајст во Франкфурт на Одра во Маркгрофовијата Бранденбург, покраина на Кралството Прусија. По оскудно образование, тој се приклучил на пруската армија во 1792 година, служел во Рајнската кампања во 1796 година и се пензионирал од службата во 1799 година со чин поручник. Студирал право, филозофија, природни науки и латински јазик на Вијадринскиот универзитет, а во 1800 година добил подредена позиција во Министерството за финансии во Берлин.
Следната година, скитничкиот немирен дух на Клајст го совладал и, обезбедувајќи продолжено отсуство, го посетил Париз, а потоа се населил во Швајцарија. Таму, тој нашол блиски пријатели, вклучувајќи ги Хајнрих Чоке и Лудвиг Виланд (1777–1819), син на поетот Кристоф Мартин Виланд; и им ја прочитал својата прва драма, мрачната трагедија, ''Семејството Шрофенштајн'' (1803).
Во есента 1802 година, Клајст се вратил во Германија; ги посетил Гете, Шилер и Виланд во Вајмар, останал некое време во Лајпциг и Дрезден, а потоа се вратил во Париз. Во 1804 година се вратил на својата позиција во Берлин, а потоа се префрлил во Домененкамер (оддел за администрација на крунските земјишта) во Кенигсберг. На патување до Дрезден во 1807 година, Клајст бил уапсен од Французите како шпион; тој останал близок затвореник на Франција во тврдината Жу. По враќањето на слободата, се упатил кон Дрезден, каде што, заедно со Адам Хајнрих Милер (1779–1829), го објавил списанието ''„Фобус“'' во 1808 година.
Во 1809 година, Клајст отишол во Прага, а евентуално се населил во Берлин. Тој го уредувал „''"'' во 1810/1811 година. Воодушевен од интелектуалните и музичките достигнувања на терминално болната Хенриет Фогел <sup>(де)</sup>, Клајст, поочаен и огорчен од кога било, се согласил да ја исполни нејзината волја и да умре со неа, спроведувајќи ја оваа одлука прво застрелувајќи ја Фогел, а потоа и себеси на брегот на Клајнер Ванзе (Мало Ванзе) во близина на Потсдам, на 21 ноември 1811 година.
Според единаесеттото издание на ''Енциклопедија Британика'', „Целиот живот на Клајст бил исполнет со немирна потрага по идеална и илузорна среќа, а тоа се одразувало во неговото творештво. Тој бил убедливо најважниот северногермански драматург од романтичкото движење, и ниту еден друг од романтичарите не му се приближува во однос на енергијата со која тој изразува патриотска огорченост.“
1.1 Живот со план
Во пролетта 1799 година, 21-годишниот Клајст напишал писмо до својата полусестра во кое тој изјавил дека е „несфатливо како човечко суштество може да живее без план за живот“ (''Lebensplan''). Всушност, Клајст барал и открил огромно чувство на сигурност гледајќи кон иднината со дефинитивен план за својот живот. Тоа му донело среќа и му обезбедило самодоверба, особено знаејќи дека животот без план само значел очај и непријатност. Иронијата на неговото самоубиство е храна за неговите критичари.
1.2 Врската со Хенриет Фогел и пактот за самоубиство
Клајст ја запознала Хенриет Фогел во 1809 година преку неговиот пријател Адам Милер; пријателството процветало. Тие имале заедничка склоност кон музиката, и според Ернест Пегилен, Хенриет Фогел ја замолила својата пријателка да ѝ ја објасни уметноста на војувањето, како и да ја научи мечување бидејќи Клајст Врската меѓу нив станала интимна во есента 1811 година. Според нивните современици, немало оган од страст, туку чисто духовна љубов. Неговата братучетка Мари фон Клајст, најважниот спонзор и доверлива личност на Хајнрих фон Клајст, исто така се погрижила овие гласини да се шират. Според извештајот од обдукцијата, Фогел имала рак.
На 21 ноември 1811 година, двајцата патувале од Берлин до Ванзе. Пред нивното заминување, тие напишале збогумски писма, заедно со извештај за последната ноќ што ја поминале во гостилницата Гастоф Штиминг. По нивното пристигнување во близина на Ванзе во Потсдам, Клајст ја застрелал Хенриета, а потоа го насочил пиштолот кон себе. Тие биле погребани заедно во заедничка гробница во Клајне Ванзе (Бизмаркштрасе), која станала туристичка атракција. Таа била редизајнирана пред двестегодишнината од нивната смрт. Во таа пригода, бил изграден директен пристап од станицата Ванзе до гробот. Надгробната плоча, подигната од Германците во 1936 година, била ротирана и покажува гравиран оригинален текст напишан од Макс Ринг, како и барањето на Патер Ностер: „прости ни ја нашата вина“, и имињата и податоците за Хенриета Фогел и Хајнрих фон Клајст.
2 Книжевни дела
Неговата прва трагедија била ''„Семејството Шрофенштајн“'' (''Die Familie Schroffenstein''). Материјалот за втората, ''„Пентесилеја“'' (1808), кралица на Амазонките, бил земен од старогрчки извор и претставува слика на дива страст. Поуспешна од двете била неговата романтична драма „''Кетхен од Хајлброн“'' (''Das Käthchen von Heilbronn)'' (1808), поетска драма полна со средновековна врева и мистерија, која ја задржала својата популарност многу години.
Во комедијата, Клајст се прославил со ''„Скршениот бокал“'' (''Der zerbrochne Krug'') (1808), додека ''Амфитрион'' (1808), адаптација на комедијата на Молиер, добила критички признанија долго по неговата смрт. Меѓу другите драми на Клајст, ''„Битката кај Херман“'' (1809) е драмско дело и антинаполеонска пропаганда, напишано додека Австрија и Франција војувале. Карл Шмит го опишал како „најголемото партизанско дело на сите времиња“. Во него тој ја изразил својата омраза кон угнетувачите на неговата земја. Ова, заедно со драмата ''„Принцот од Хомбург“'' (''Prinz Friedrich von Homburg''), кое е меѓу неговите најдобри дела, првпат го објавил Лудвиг Тик во ''„Оставени записи“'' (1821). ''„Роберт Гискард“'', драма замислена според голем план, останала како фрагмент.
Клајст бил и мајстор во уметноста на нарацијата, а од неговите „''Собрани раскази''“ (1810–1811), ''„Михаел Колхас“'', во кој бил овековечен познатиот трговец на коњи од Бранденбург во времето на Мартин Лутер, е една од најдобрите германски раскази од тоа време.''„Земјотресот во Чиле“'' (''Das Erdbeben in Chili'') и ''„Света Цецилија, или моќта на музиката“'' (''Die heilige Cäcilie oder die Gewalt der Musik'') се исто така одлични приказни на Клајст, како и ''„Маркизата од О“'' (''Die Marquise von O''). Неговите кратки наративи влијаеле врз Кафка и врз новелите на австрискиот писател Фридрих Халм. Тој, исто така, пишувал патриотски текстови во контекст на Наполеонските војни.
2.1 Реторички дела
Клајстовите дела навлегоа и во сферата на реториката. Најзначаен по неговата употреба на грешки во сплетот на приказната и разбирањето на нивната важност, Клајстовите методи што ги користел вклучувале погрешно говорење, недоразбирање, погрешни идентитети и други забуни од ваков вид. Во неговите дела може да се види најраспространетата употреба на реториката во рамките на ''Пентесилеја.'' Во приказната, моментите на насилство, заведување и војна се зависни од грешки во јазикот. Преку овие грешки, Клајст покажува како грешката може да влијае на секојдневните ситуации и може да биде причина за сериозни проблеми. Ваквата уотреба на грешки од страна на Клајст истражува што може да се случи поради ироничните грешки во говорот.
3 Филозофски есеи
Клајст е исто така познат по неговите есеи на теми од естетиката и психологијата, кои, подетално гледано, покажуваат остар увид во метафизичките прашања дискутирани од филозофите од неговото време, вклучувајќи ги Кант, Фихте и Шелинг.
3.1 За постепеното производство на мисли при зборување
Во првиот од неговите поголеми есеи, ''За постепеното производство на мисли при зборување'' (''''), Клајст тврди дека на повеќето луѓе им се советува да зборуваат само за она што веќе го разбираат. Наместо да зборувате за она што веќе го знаете, Клајст ги советува своите читатели да разговараат со другите со „разумна намера да се поучите себеси“. Поттикнувањето дијалог преку уметноста на „вешто поставување прашања“ може да игра улога во постигнувањето рационална или просветлена состојба на умот, но не мора („Ниту пак е точно дека вештото поставување прашања ме води до поентата што е важна, иако тоа често може да биде случај“ (фон Клајст, стр. 405)). И сепак, Клајст го користи примерот на Француската револуција како кулминативен настан од ерата на просветителството, кога човекот се ослободил од своите темни и феудални синџири во корист на слободата, еднаквоста, братството. Сепак, тоа не е толку лесно за Клајст. Човекот не може едноставно да се води себеси во иднината со рационален ум како негова примарна алатка. Затоа, Клајст силно се залага за корисноста на размислувањето ''ex post facto'' или по фактот. Правејќи го тоа, човекот ќе може да ја обликува својата колективна свест на начин што е погоден за принципите на слободната волја. Со размислување по настанот, човекот ќе ги избегне навидум одвратните инхибиции што ги нуди рационалната мисла. Со други зборови, волјата за моќ има „свој прекрасен извор во чувствата“ и затоа, човекот мора да ја надмине својата „борба со судбината“ со избалансирана мешавина од мудрост и страст.
4 Библиографија
Неговите ''Gesammelte Schriften'' биле објавени од Лудвиг Тик (3 тома. 1826) и од Џулијан Шмит (ново издание од 1874); исто така од Франц Мункер (4 тома 1882); од Теофил Золинг (4 тома 1885); од К. Зиген, (4 тома 1895); и во критичко издание на Ерих Шмит (5 тома 1904–1905). Неговите ''Ausgewählte Dramen'' биле објавени од K. Siegen (Лајпциг, 1877); а неговите писма за првпат биле објавени од Едвард фон Билоу''le''како ''ists Leben und Briefe'' (1848).
Претстави
* ''Die Familie Schroffenstein'' (''Семејството Шрофенштајн''), напишана во 1802 година, објавена анонимно во 1803 година, премиерно прикажана на 9 јануари 1804 година во Грац.
* ''Robert Guiskard, Herzog der Normänner'' (''Роберт Гискард, нормански војвода''), напишана во 1802-1803 година, објавена во април/мај 1808 година во ''Фебус'', за првпат изведена на 6 април 1901 година во театарот Берлинер во Берлин.
* ''Der zerbrochne Krug'' (''Скршениот бокал''), напишан во 1803–1806 година, премиерно прикажан на 2 март 1808 година во Хофтеатарот во Вајмар.
* ''Amphitryon'' (Амфитрион), напишан во 1807 година, за првпат изведен на 8 април 1899 година во театарот Нојен во Берлин.
* ''Penthesilea'' (''Пентесилеја''), завршена во 1807 година, објавена во 1808 година, за првпат изведена во мај 1876 година во Königlichen Schauspielhaus во Берлин
* ''Das Käthchen von Heilbronn oder Die Feuerprobe. Ein großes historisches Ritterschauspiel'' (''Кетхен фон Хајлброн или „Огнен суд“. Одлична историска витешка драма''), напишана во 1807–1808 година, делумно објавена во ''Phöbus'' во 1808 година, премиерно изведена на 17 март 1810 година во Театарот на Виена во Виена, ревидирана и целосно објавена во 1810 година.
* ''„Die Hermannsschlacht“'' (''Битката кај Херман''), напишана во 1809 година, посмртно објавена во 1821 година, за првпат изведена на 18 октомври 1860 година во Бреслау.
* ''Prinz Friedrich von Homburg'' (''Принцот од Хомбург''), напишан во 1809-1811 година, за првпат изведен на 3 октомври 1821 година како ''Die Schlacht von Fehrbellin'' (''Битката кај Фербелин'') во Бургтеатарот во Виена.
Новели и кратки раскази
* ''Das Erdbeben in Chili (Земјотресот во Чиле)'', објавено под оригиналниот наслов Jeronimo und Josephe 1807 во Cottas Morgenblatt für gebildete Stände; и вклучено во 1810 година во Erzählungen (ревидиран Том 1)
* ''Die Marquise von O....'' (''Маркизата од О''), објавено во февруари 1808 година во Phöbus; и вклучено во 1810 година во Erzählungen (ревидиран Том 1)
* ''Michael Kohlhaas. Aus einer alten Chronik'' (''Мајкл Колхас. Од стара хроника''), делумно објавено во јуни 1808 година во Phöbus; вклучено во 1810 година во Erzählungen (том 1)
* ''Das Bettelweib von Locarno (Посачката од Локарно)'', објавено на 11 октомври 1810 година во Berliner Abendblättern; вклучено во 1811 година во Erzählungen (том 2)
* ''Die heilige Cäcilie oder die Gewalt der Musik. Eine Legende (Света Сесилија или Моќта на музиката)'', објавено на 15-17 ноември 1810 година во Berliner Abendblättern; проширено и вклучено во 1811 година во Erzählungen (том 2)
* ''Die Verlobung in St. Domingo (Свршувачката во Санто Доминго)'', објавено од 25 март до 5 април 1811 година во Der Freimüthige; и вклучено во 1811 година во Erzählungen (ревидиран том 2)
* ''Der Findling (Откриеното)'', објавено во 1811 година во Erzählungen (том 2)
* ''Der Zweikampf (Дуелот)'', објавено во 1811 година во Erzählungen (том 2)
* ''Anekdoten'', објавено во 1810–1811 година во Berliner Abendblättern
** ''Анегдоти''. Преведено од Метју Спенсер. Сиетл: Sublunar Editions. 2021 година.
5 Адаптации
5.1 Опери
* ''Der Prinz von Homburg'' (1960), компонирана од Ханс Вернер Хенце
* ''Der zerbrochne Krug'' (1968/69), компонирана од Фриц Гејслер
* ''Пентесилеја'' (1927), компонирана од Отмар Шок
* ''Пентесилеја'' (2015), компонирана од Паскал Дусапин.
5.2 Филмови
* ''Како двајца весели воздухопловци'' (''Wie dy fröhliche Luftschiffer'', 1969), 85 мин; напишано и режирано од Јонатан Бриел; DFFB Production. Филмот ги прикажува последните три дена од животот на Клајст. Со неговата љубовница, Хенриет Фогел, која умира од рак, Клајст филозофира за животот и го поздравува своето планирано самоубиство.
* ''MichaelаKohlhaas - der Rebell'' во режија на Фолкер Шлондорф
* ''Сан Доминго'' (1970), во режија на Ханс-Јирген Зиберберг
* ''Земјотрес во Чиле'' (1975), во режија на Хелма Сандерс-Брамс
* ''Маркизата од О'' (1976), режиран од Ерик Ромер, базиран на ''делото „Маркизата од О“ од'' Клајст
* '''' (1977), режиран од Хелма Сандерс-Брамс; за авторот
*''„Регтајм“'' (1981), режиран од Милош Форман и базиран на романот со ист наслов од Е.Л. Доктороу; содржи споредна содржина која тесно ја следи приказната за ''Мајкл Колхас.''*''Хајнрих Пентесилеја фон Клајст'' (1983), режиран од Ханс Нојенфелс; интерактивни проби и дискусии за претставата
*''Die Familie oder Schroffenstein'' (1984), во режија на Ханс Нојенфелс
*''Il principe di Homburg'' (1997), италијанска адаптација на ''Prinz Friedrich von Homburg oder die Schlacht bei Fehrbellin'' во режија на Марко Белокио
*''Џек Бикот'' (1999), режиран од Џон Бадам; делумно базиран на делото ''Мајкл Колхас'' од Клајст
*''Il seme della discordia'' (2008), во режија на Папи Корзикато; модерна италијанска адаптација на ''Маркизата од О''* '''' (2012), германски филм во режија на ; лабаво базиран врз основа на ''Мајкл Колхас'' од Клајст.
* ''„Amour Fou“'' (2014), во режија на Џесика Хауснер, номиниран во категоријата „Извесен поглед“ на Канскиот филмски фестивал во 2014 година, со Кристијан Фридел како Хајнрих и Бирте Шноинк како Хенриета. Филмот тврди дека Хенриета всушност не страдала од никаков вид тумор, туку дека нејзините симптоми имаат психолошки причини.
* ''Age of Uprising: The Legend of Michael Kohlhaas'' (2014), во режија на Arnaud des Pallières; со Мадс Микелсен како Колхас
6 Наводи
7 За понатамошно читање
* Банхам, Мартин, уредник (1998). ''Водичот за театар од Кембриџ.'' Кембриџ: Издавачка куќа на Универзитетот Кембриџ. ISBN 0-521-43437-8.
* Кроче, Бенедето (1924). Во: ''Европска литература во деветнаесеттиот век.'' Лондон: Чепмен и Хол, стр. 52–59.
* Хелблинг, Роберт (1975). ''Главните дела на Хајнрих фон Клајст.'' Њујорк: Нови насоки. ISBN 0-8112-0563-0.
* Џејкобс, Керол (1989). ''Неограничлив романтизам: Шели, Бронте, Клајст''. Балтимор: Универзитетски печат „Џонс Хопкинс“.
* Хамп, Бернхард (2017). ''Изникна Wo das Käthchen aus dem Fenster. Kleist-Archiv Sembdner во Хајлброн.'' Во: Бернхард Хамп: ''Швабен ерлесен!'' ''Württemberg für Literaturfreunde und Bibliophile.'' Мескирх: Гмајнер Верлаг. ISBN 978-3839221235. стр. 135–136.
* Лампорт, Франсис Џон (1990). ''Германска класична драма: Театар, човештво и нација, 1750–1870''. Кембриџ: Кембриџ Универзити Прес. ISBN 0-521-36270-9.
* Маас, Јоаким (1983). ''Клајст: Биографија''. Њујорк: Фарар, Штраус и Жиру.
* МекГлатери, Џејмс (1983). ''Влијанието на желбата врз драмите и приказните на Хајнрих фон Клајст''. Детроит: Издавачка куќа на Универзитетот Вејн Стејт. ISBN 978-081431-734-1.
* Мелдрум Браун, Хилда (1998). ''Хајнрих фон Клајст Двосмисленоста на уметноста и потребата од формата.'' Оксфорд: Кларендон Прес. ISBN 0-19-815895-5.
* Minde-Pouet, Georg (1897). . Вајмар: Емил Фелбер.
* Офф, Хајнц (2004). ''Хајнрих фон Клајст: Ein preussisches Schicksal''. Минхен: Пајпер Верлаг
* Пари, Идрис (1988). „Клајст за куклите“. Во: ''Зборувај молчење: Есеи''. Манчестер: Карканет.
* Филипс, Џејмс (2007). ''Еквивокацијата на разумот: Клајст го чита Кант''. Станфорд: Станфорд Универзитетски Прес
* Серваес, Франц (1902). ''Хајнрих фон Клајст'' . Лајпциг: ЕА Симан.
* Сиберт, Еберхард (2009). ''Хајнрих фон Клајст – eine Bildbiographie''. Хајлброн: Клајст-Архив Сембднер
* Стенгл, Питер (2009). ''Клајст. Сеин Лебен''. Хајлброн: Клајст-Архив Сембднер
* Steig, Reinhold (1901). ''Хајнрих фон Клајст Берлинер Кампфе''. Берлин: В. Спеман.
* Дирк де Пол (2021). Во: Dirk de Pol: ''Epochensplitterbruch''. Пандавија, Берлин, стр. 24–52.