Мурса

Мурса е име на римска колонија во покраината Панонија, а археолошкиот материјал кој бил пронајден на поширокото подрачје на денешен Осиек укажува на констатацијата за континуирано присуство на римската војска од времето на Октавијан Август и Тибериј до владеењето на царот Веспазијан во форма на замок, а подоцна и римски воен логор.
1 Развој на населби
На единствениот погоден премин преку долниот тек на Драва, панонското племе Андизети ја изградило Мурса која воедно била и нивната најголема населба, а неговото име го дознаваме благодарение на бројни епиграфски сведоштва, додека во литературата се споменува само од Клавдиј Птоломеј во 2 век.
Археолошките истражувања покажале дека Мурса била поголема населба што Римјаните ја освоиле непосредно пред или за време на Тибериевата Панонска војна, која траела од 12 до 9 година п.н.е. Имено, по освојувањето на Мурса, важна геостратешка позиција на Римското Царство, било сфатено дека во тој дел северната граница на Царството не можело да биде реката Драва, па затоа била поместена и повлечена помеѓу две тврдини на лимесите (Ad Militare и Ad Novas), односно помеѓу денешните градови Батине и Змајевац во Јужна Барања.
Се чини дека во овој случај пошироката урбана област на Мурса одиграла важна улога, чиј интегритет можеби требало да се почитува во областите северно од Драва, бидејќи населбата се наоѓала на самата река. Така на тоа место покрај реката Драва, првично била изградена дрвена и земјена тврдина, од која подоцна се развила колонија што се наоѓала во областа на Долниот град.
Точната година кога Мурса била прогласена за колонија не е сигурно утврдена, но врз основа на натписот, се претпоставува дека тоа се случило околу 133 година од нашата ера, а натписот бил врежан на бела мермерна плоча што најверојатно била вградена во една од јавните згради.
Кога била основана, сите граѓани биле вклучени во трибусот Сергија, на кој припаѓал и царот, а колонијата ја добила придавката Аелија по благородништвото на царот, а целосното име било Колонија Аелија Мурса или Колонија Аелија Мурсенсиум.
Голем број научници веруваат дека легионерски логор бил изграден во Мурса на почетокот на 2 век, но, за жал, ова тврдење е тешко да се докаже бидејќи современиот Осиек бил изграден на таа област.
Мурса била изградена во три градежни фази. Првата фаза се состоела од градежните проекти на Адријан, а по Маркоманските војни, втората фаза започнала кон крајот на 2 век, т.е. обновата на Мурса и изградбата на нови згради за време на владеењето на царевите од династијата Севери, додека последната фаза започнала за време на владеењето на Диоклецијан и траела до инвазијата на Визиготите кои ја опустошиле и ограбиле Панонија.
2 Структура на населбата
Мурса имала правоаголна форма, опкружена со двојни бедеми, а градското подрачје било поделено на блокови згради и воедно градот имал вграден градски водовод со канализација, јавни и приватни бањи и амфитеатар, додека на раскрсницата на главните патишта (кардо и декаманус) имало форум со јавни згради, курија, базилика, аерариум (финансиска канцеларија) и табернакул (пазар).
За жал, денес не можеме точно да го утврдиме точниот изглед на градот бидејќи денешниот Долен Град бил изграден на неговото место пред да се спроведат археолошки истражувања, а многу важни наоди сигурно биле заѕидани или користени како градежен материјал, сепак за остатоците од Мурса пишувале австрискиот генерал Л.Ф. Марсиљи (17 век), В.Ф. Таубе и М.П. Катанчиќ (18 век), кои ја направиле првата реконструкција на планот на Мурса, а Катанчиќ пронашол мост преку реката Драва, кој се наоѓал во близина на денешната улица Рибарска.
Градот имал шест потпорни столбови, а патот до Биље водел преку него. Записи за видливи остатоци од мостот се забележани во литературата во 18 век. Последната реконструкција ја извршил Р. Франјетиќ, која ја објавила познатата осиечка историчарка Даница Пинтеровиќ во нејзината книга „Мурса и нејзината област во античко време“ и според неговата реконструкција, Мурса имала правоаголна форма, а за разлика од Катанчиќ, според него, северниот дел покрај реката Драва бил исто така утврден.
Површината на градот изнесувала 516.800 квадратни метри и се наоѓал на раскрсницата на римските патишта, па патот кон север, т.е. Аквинкум, минувал низ неа, додека патот покрај Драва (од Петовион) продолжувал на исток до Цибале, Сирмиум и Сингидун, а бил поврзан и со пат до Цертиса и крак до границата на Дунав, т.е. Лимес. Оваа добра сообраќајна врска докажува дека Мурса, покрај тоа што била воен центар, била и важен економски центар на римската јужна Панонија.
3 Битката кај Мурса
Во 351 година н.е. кај Мурса се водела голема битка за престолот помеѓу Констанциј II и Магнециј и иако на Битката кај Мурса ѝ било дадено епохално значење од нејзините современици и воедно било означено како еден вид историска пресвртница по која работите тргнале надолу за Империјата, но во реалноста таа не играла таква улога.
Сепак, непосредното влијание на битката, со оглед на големиот број жртви, во никој случај не е занемарливо и ова најдобро се покажува со претпазливоста со која Констанциј II продолжил да дејствува против Магнециј, антиимператорот бил целосно поразен само речиси две години по Битката кај Мурса - бидејќи сигурно не сакал непотребно да ги зголеми своите загуби со форсирање на борбата.
Војната сигурно имала значајни последици за населението во областа помеѓу реките Сава и Драва, бидејќи тој дел од Панонија бил местото на најжестоките борби, а изворите велат дека Констанциј, по победата, плачел додека ги гледал телата на мртвите војници кои биле расфрлани во областа околу Мурса или пловеле во Драва.
Во оваа една од најголемите царски битки, околу 54.000 војници загинале од двете страни, а кон крајот на 4 век, Мурса била опустошена од Готите, а во 441 година од Хуните, кога најверојатно завршила римската власт во Панонија.
4 Живот и обичаи
4.1 Занаетчиски работилници
Во времето на создавањето на колонијата Мурса, можеме да претпоставиме дека постоеле занаетчиски работилници кои произведувале разни корисни предмети за потребите на локалното население, а еден од најразвиените занаети секако била грнчарството, што е потврдено со наодите на грнчарски печки и бројни калапи за производство на садови, ламби и керамика.
Грнчарите најчесто изработувале обична керамика за секојдневна употреба како што се садови, чинии, бокали и други видови керамички предмети, а меѓу бројните керамички предмети пронајдени на подрачјето на поранешна Мурса, ламбите особено се издвојуваат поради нивната зачуваност и бројност.
Со доаѓањето на Римјаните на овие простори, започнала употребата на нови градежни материјали како што се тули, вар и фино обработен камен, а пронајдените тули со печати ни кажуваат за производството на тули и работата на туларски работилници во подрачјето на Мурса. Врз основа на печатот IMP. HADES; IMP.; IMP. N и CAE. Можеме да заклучиме дека првите царски туларски работилници во Мурса произведувале тули за време на царевите Адријан и Антонин Пиј.
Натписот „collegae lapidari“ врежан на надгробната плоча на Валериј Марсијал е неоспорен доказ за постоењето на каменорезска работилница во Мурса.
4.2 Трговија
Поради својата поволна локација на раскрсницата и пловноста на реката Драва, Мурса била важен трговски центар во Панонија. Најмногу садови изработени од посебна фина керамика - terra sigillate - се пронајдени во Мурса. Карактеристика на овој вид керамика е светлоцрвениот премаз добиен со печење на температура од деветстотини степени Целзиусови.
Бронзените предмети пронајдени во Мурса датирале од 1 до 4 век и најчесто се изработувале во галски и јужни работилници, а покрај бронзените садови, бронзените ламби и бронзените фигурини, во Мурса исто така биле увезувани и фибули, од кои најчести биле луковичните фибули.
Стаклени предмети биле увезувани од Италија, Галија и Медитеранот. Повеќето стаклени предмети во Античката колекција на Музеј на Славонија се гробни прилози, додека преживеале само мали фрагменти од секојдневниот стаклен прибор.
Увозот од Италија исто така донел и прстени со скапоцени камења кои биле уметнички обработен скапоцен или полускапоцен камен со минијатурни фигури на божества, пасторални сцени, портрети, животни и разни орнаменти гравирани во негатив, а воедно скапоцените камења, покрај украсите, служеле и како печати.
Особено вреден податок што сведочел за развиената трговија во Мурса е плоча која ја напишал градскиот советник Гај Емилиј Хомулин, кој воедно изградил пазар со 50 тезги и олтар посветен на богот Митра, на кој се споменува трговецот Барбил.
4.3 Верувања
Досега во областа Мурса не бил пронајден храм, но можеме да зборуваме за религија врз основа на бројните олтари, релјефи, мали скулптури изработени од камен, бронза, коска и глина, како и прикази на божества на ламби и садови, а врз основа на пронајдените олтари, можеме да заклучиме дека богот Јупитер бил најпочитуван во колонијата Мурса.
Во областа Осиек имало вкупно 35 олтари, од кои 15 се посветени на врховното божество Јупитер и до денес, во Мурса биле пронајдени 2 олтари посветени на капитолското тројство (Јупитер, Јунона и Минерва).
Бронзените и камените скулптури пронајдени во Мурса сведочеле за популарноста на Херкул. Две скулптури на Меркур од областа Осиек сведочеле за неговата популарност, а меѓу локалните божества, кои биле вклучени во пантеонот на римските богови, најпознат е богот Силван, кој бил обожаван од домородното население.
За време на династијата Севери, обожавањето на египетските култови во Мурса било на својот врв и така имало камени стели посветени на Изида, Озирис и божицата Нефтида, теракота статуетка и фрагмент од стела посветена на Серапис сведочат за фактот дека во Мурса имало обожаватели на египетски култови.
Од ориенталните култови, најпопуларен бил култот на Митра, за што сведочеле фрагментирани вотивни плочи на кои е прикажано жртвување на бик во релјеф и олтар, а постоењето на култот на Кибела во Мурса е потврдено од мермерна статуа пронајдена во нејзиното светилиште, како и од глинена статуа, производ на локална работилница за домашно светилиште.
4.4 Погребување и надгробни споменици
Скелетните погребувања се појавиле уште кон крајот на 2 век, а најчестите предмети пронајдени во гробовите се делови од носии или декоративни предмети како фибули, обетки, ѓердани, прстени, нараквици и шноли.
Починатите биле положени во обични гробни јами, тулени гробници или саркофази, а најрепрезентативниот метод на погребување во римско време бил поставување на починатиот во саркофаг. Саркофагот бил сандак изрезбан од едно парче камен, додека капакот бил направен од друго парче.
До денес, во областа Мурса биле пронајдени петнаесет саркофази, од кои единаесет се целосно зачувани. Саркофазите од областа Мурса биле изградени од варовник, донесен од Сирач и Липовљани во Славонија.
Се претпоставува дека во Мурса имало работилница за изработка на саркофази. Римјаните ги означувале местата на погребување со камени споменици. Стелите се камени плочи високи над два метра кои биле поставени во камена основа што се наоѓала под површината на земјата. Стелите содржат натпис со основни информации за починатиот: име, возраст, занимање или статус, а понекогаш и кој го подигнал споменикот. Многу често, на стелите е прикажан резбан лик на починатиот. Шест стели се пронајдени во областа Мурса, претежно на јужната страна од плоштадот Бан Јосип Јелачиќ „In situ“.
Само еден надгробен споменик е зачуван во колекцијата на надгробни споменици во Осиек. Варовничките стели со профилирано поле со натписи ги подигнал царскиот прокуратор Емилијан во спомен на синот на Кв. Корвин Северијан.
5 Користена литература
* Brunšmid Josip, 1900. Colonia Aelia Mursa, Journal of the Archaeological Museum in Zagreb, Vol.4 бр.1, Загреб, стр.
* Домиќ Куниќ, Алка 2006, Bellum Panonicum; Подоцнежната фаза на освојувањето на Јужна Панонија, Весник на Археолошкиот музеј во Загреб. Том 39, Загреб
* Грачанин, Хрвоје, 2003. Битката кај Мурса во 351 година и нејзините последици, Scrinia Slavonica, Vol.3 бр.1, стр.
* Муратовиќ Периниќ Љубица, 2004. Воени култови во Мурса, весник на Археолошкиот музеј во Загреб, том.36 бр.1, Загреб, стр. 97-112.
* Шимиќ, Јасна, Филиповиќ, Славица, 1997. Келтите и Римјаните во областа Осиек, Музеј на Славонија Осиек, Осиек.
* Пинтеровиќ, Даница, 1978. Мурса и нејзината област во античко време, Центар за научна работа на Хрватската академија на науките и уметностите, Осиек.