Хетитска митологија и религија

Хетитска митологија и хетитска религија — религиозни верувања и практики на Хетитите, кои создале империја со центар во Анадолија од околу 1600-1180 година п.н.е.
Повеќето од наративите што ја отелотворуваат хетитската митологија биле изгубени, а елементите што би дале избалансиран поглед на хетитската религија недостасуваат меѓу плочите пронајдени во хетитската престолнина Хатуса и други хетитски локалитети. Така, „нема канонски списи, нема теолошки дискурси, нема помагала за приватна побожност“. Некои религиозни документи биле дел од корпусот со кој биле обучени младите писари и преживеале, повеќето од нив датираат од последните неколку децении пред конечното палење на локалитетите. Писарите во кралската администрација, од чии архиви биле зачувани некои дела, биле бирократија, организирајќи и одржувајќи ги кралските одговорности во области што денес би се сметале за дел од религијата: организација на храмови, култна администрација, извештаи за гатачи; ваквите дела го сочинуваат главниот дел од зачуваните текстови.
Разбирањето на хетитската митологија зависи од читањата на преживеаните камени резби, дешифрирањето на иконологијата претставена во печатните камења, толкувањето на плановите на храмовите: дополнително, постојат неколку слики на божества, бидејќи Хетитите честопати ги обожавале своите богови преку камењата Хуваси, кои претставувале божества и биле третирани како свети предмети. Боговите честопати биле прикажувани како стојат на грбовите на нивните соодветни животни или биле препознатливи во нивната животинска форма.
1 Преглед
Иако се потпирала на древната месопотамска религија, религијата на Хетитите и Лувијците имала и забележителни елементи од реконструираната праиндоевропска митологија. На пример, Тархунт, богот на громот и неговиот конфликт со змијата Илујанка наликува на конфликтот меѓу Индра и космичката змија Вритра во ведската митологија, или Тор и змијата Јермунгандр во нордиската митологија. Овој мит, исто така, покажува сличност и со секојдневната борба меѓу Ра и змијата Апофис во египетската митологија.
Хетитската митологија била подиректно под влијание и на Хуријците, соседна цивилизација близу до Мала Азија, каде што се наоѓале Хетитите. Хуријската митологија била толку тесно поврзана што Oxford University Press објавил водич за митологија и ги категоризирал хетитската и хуријската митологија заедно како „хетитско-хуријска“. За жал, голем дел од знаењето за Хетитите доаѓа од уметнички, а не од текстуални извори, што го отежнува утврдувањето на специфични детали за оваа тема. Хетитските таблички во врска со митологијата често датираат од крајот на Старото Хетитско Кралство, со значително помалку извори од други периоди. Групи хетитски документи што биле пронајдени се нарекуваат ''„култни инвентари“'' и даваат информации за тоа како хетитскиот мит и практика биле вклучени во секојдневниот живот.
Хетитската митологија е мешавина од хатски, хуриски и хетитски влијанија. Месопотамските и ханаанските влијанија навлегле во митологијата на Анадолија преку хуритската митологија. Не се познати детали за хетитскиот мит за создавање, но научниците шпекулираат дека хатитската божица-мајка, за која се верува дека е поврзана со концептот на „голема божица“ позната од неолитското наоѓалиште Чаталхојук, веројатно била сопруга на анадолскиот бог на бурата (за кој се верува дека бил поврзан со споредливи божества од други традиции како Тор, Индра и Зевс).
2 Свештеници и места за култ
Лиминалната фигура што посредувала меѓу интимно поврзаните светови на боговите и човештвото била кралот и свештеникот; во ритуал што датира од периодот на Старото Хетитско Кралство:
Боговите, Богот на Сонцето и Богот на Бурата, ми ја довериле на мене, кралот, земјата и моето домаќинство, за да можам јас, кралот, да ја заштитам мојата земја и моето домаќинство, за себе.
Хетитите не изведувале редовно закажани церемонии за да ги смират боговите, туку наместо тоа спроведувале ритуали како одговор на тешки времиња или за да одбележат пригоди. Митот и ритуалот биле тесно поврзани, бидејќи многу ритуали се засновале на мит и честопати вклучувале изведување на приказните. Многу од ритуалите биле изведувани во јами, места за кои се верувало дека претставуваат блискост помеѓу човекот и боговите, особено оние што биле хтонски или поврзани со земјата. Овој вид ритуал во јама бил познат како „некромантичен“, бидејќи тие се обидувале да комуницираат со боговите на Подземјето и да ги повикаат во живиот свет.
Градот Арина, во близина на Хатуса, веројатно бил главниот култен центар на Хетитите, а секако и на нивната главна божица на сонцето, позната како <sup>d</sup> UTU <sup>URU</sup>''Arinna'' „божица на сонцето на Арина“. Записите пронајдени во култните инвентари покажуваат дека локалните култови и практики биле активни. Традициите и статусот на локалните култови постојано се менувале поради недостаток на национален стандард за ритуална практика. Помалите фестивали и периоди на богослужба не барале секогаш присуство на свештеникот-крал, па локалните места имале поголема слобода кога станувало збор за обожавање на боговите, но кралот се трудел да ги почитува сите култни места и храмови на неговите земји, бидејќи тоа била негова должност кон боговите и кон својот народ. Кога кралот умрел, тој бил обожен, бидејќи му служел на својот народ и верно им се поклонувал на боговите. Одговорностите што му биле доверени на свештеникот-крал не биле еднострани: боговите морале да се грижат за луѓето ако биле обожавани правилно. Боговите поседувале голем дел од очигледната моќ, но без посветена практика и ритуал од страна на смртниците, тие не можеле да функционираат. Кралот Мурсили II им се обратил на боговите во име на своите поданици, во време кога нивната земјоделска егзистенција била во тешка состојба:
„Целата земја Хати умира, така што никој не подготвува жртвен леб и налив за вас [боговите]. Орачите кои порано ги обработувале полињата на боговите умреле, така што никој повеќе не работи ниту жнее полиња на боговите. Мелничарките кои порано подготвувале жртвени лебови на боговите умреле, така што повеќе не прават жртвени лебови. Што се однесува до трлото од кое се собирале жртвите од овци и говеда - краварите и овчарите умреле, а трлото е празно. Така се случува жртвените лебови, наливките и жртвувањата на животни да бидат отстранети. И вие доаѓате кај нас, о богови, и нè сметате за виновни за ова!“ 
Очигледно, зачувувањето на добрите односи со божествата кои биле тесно поврзани со природата и земјоделството, како божицата Арина, би било од суштинско значење. Доколку рамнотежата помеѓу почитта и критиката била значително поместена, тоа би можело да значи немилост во очите на боговите, а веројатно и многу несреќна сезона на жетва. И покрај оваа опасност, Хетитите најчесто комуницирале со своите богови на неформален начин, а поединците честопати едноставно упатувале барања до боговите без придружба на ритуали или помош од свештеници кога пригодата била неформална. Хетитите, исто така, ги користеле асоцијациите со божественото на начин сличен на античките Египќани, користејќи ја волјата на боговите за да ги оправдаат човечките постапки.
3 Божества и нивните митови
Хетитите се повикувале на своите „илјада богови“, од кои зачудувачки голем број се појавуваат во натписи, но денес остануваат само имиња. Оваа мноштво се припишува на отпорот на Хетитите кон синкретизацијата: Бекман (1989) забележал дека „многу хетитски градови одржувале индивидуални богови на бурата, одбивајќи да ги идентификуваат локалните божества како манифестации на една национална фигура“. Множеството е несомнено артефакт на ниво на општествено-политичка локализација во рамките на хетитската „империја“ што не е лесно да се реконструира.
Во 13-ти век п.н.е. во натписите се појавуваат некои експлицитни напори кон синкретизам. Кралицата и свештеничката Пудухепа работеле кон иста цел која вклучувала организирање и рационализирање на религијата на својот народ. Во еден натпис таа се повикува:Божица на сонцето на Арина, госпоѓо моја, ти си кралица на сите земји! Во земјата Хати го зедовте името Божица на сонцето на Арина, но во однос на земјата што ја направивте од кедри, го зедовте името Хебат.Многу од хетитските митови вклучуваат голем број на ликови, обично затоа што централниот проблем во приказната имал широко распространети ефекти и секој имал удел во решавањето на проблемот/проблемите. Обично решението можело да се најде само со заедничка работа за надминување на проблемот, иако ова не биле толку морални приказни, колку што биле акциони епови со ансамблска екипа.
3.1 Богот на бурата на Нерик
Хетитите верувале дека култниот центар Нерик од бронзеното доба, северно од главните градови Хатуса и Сапинува, бил свет за локалниот бог на бурата, кој бил син на Вурусему, божицата на сонцето од Арина. Богот на времето таму бил идентификуван со планината Залијану, во близина на Нерик, и бил одговорен за организирање на дождот за обработливите површини во градот. Тој бил смирен од Хатуса:
3.2 Децата и внуците на Кумарби
Кумарби била татко на Тархунт; неговата улога во ''Песната за Кумарби'' потсетува на онаа на Крон во хесиодовата ''Теогонија''. Уликуми бил камено чудовиште чиј татко бил Кумарби, инаку нејасно потсетува на хесиодовиот Тифон.
Меѓу толпата, неколкумина, како Телипину и неговата сестра Инара, се издвојуваат како нешто повеќе од локално божество. Тархунт имал син, Телипину и ќерка, Инара. Инара била заштитно божество (<sup>d</sup> LAMMA) вклучено во пролетниот фестивал Пурули. Сопруга на Тархунт и мајка на Телипину била хатичката божица на сонцето на Арина (''Аринти'' или ''Вуру(н)шему''). Оваа божествена двојка веројатно била обожавана во идентичнте ќелии на најголемиот храм во Хатуса.
3.3 Запуштеноста на Телипину
Во митот за Телипину, исчезнувањето на Телипину, богот на земјоделството и плодноста, предизвикувало уништување на целата плодност, и растителна и животинска. Ова резултирало со пустош и очај кај боговите и луѓето. За да го спречат хаосот и пустошот, боговите го барале Телипину, но не успеале да го најдат. Само пчела испратена од божицата Ханана успешно го нашла Телипину и го каснала за да го разбуди. Сепак, ова го разбеснало Телипину уште повеќе и тој „го пренасочил текот на реките и ги разурнал куќите“.
На крајот, божицата Камрусепа искористила лек и магија за да го смири Телипину, по што се вратил дома и ја вратил вегетацијата и плодноста. Во други референци станува збор за смртен свештеник кој се молел целиот гнев на Телипину да биде испратен во бронзени контејнери во подземјето, од кои ништо не би можело да избега.
3.4 Убиството на змејот
Друг мит што го одразува овој вид на заплет е ''„Убиството на змејот“''. Овој мит се рецитирал за време на новогодишните ритуали, кои се изведувале за да се обезбеди земјоделски просперитет во наредната година.
Митот се врти околу змија (или змеј) што ги претставувала „силите на злото“ и го победила Богот на бурата во борба. Божицата Инара смислува план да ја измами и убие змијата и го ангажира човекот, Хупашија, да му помогне. Хупашија, се разбира, не сака да помогне без некаков поттик, па затоа ја наведува Инара да спие со него пред да ја спроведат нејзината шема. Потоа Инара ја поканува змијата и тие прават гозба, толку опивајќи се што Хупашија успева да ја врзе змијата, по што Богот на бурата се вмешува и самиот ја убива змијата.
Слично како во митот за Телипину, човекот се користел за да им помогне на боговите во нивните заговори, што дополнително го нагласува познатиот однос помеѓу смртникот и божественото. Смртникот нема голема улога во приказната, но неговото присуство е помош, а не пречка.
Приказната, исто така, ги илустрирала улогите што ги играле божиците во митот: Моќните богови провоцираат борба или прават нешто друго за да го создадат централниот проблем на секој мит, а потоа божиците чистат по нив и решаваат сè со внимателно размислување и здрав разум. За жал, и покрај нивното корисно мешање, природата не може да се врати во својот статус кво сè додека богот не го заврши последниот чекор пред нормалноста да може да се врати: Тој мора да се разбуди и да се врати на своите должности, или да го убие ѕверот, или да преземе некое друго дејствие.
3.5 Размена на божества со соседните култури
Слично како и другите кралства во тоа време, Хетитите имале навика да посвојуваат богови од други пантеони со кои доаѓале во контакт, вклучувајќи ја месопотамската божица Иштар, која се славела во нејзиниот познат храм во Аин Дара. Исто така, се чини дека постојат траги од хетитски/анадолски божества кои се распрснале кон запад во Еолис и Дореис.
Лувискиот бог на времето и молњата, Пихасаса, веројатно е потеклото на грчкиот Пегаз.
Приказите на хибридни животни (вклучувајќи хипогрифи, химери итн.) биле типични за анадолската уметност од тој период.
Митовите за божества кои првично не биле хетитски честопати биле адаптирани и асимилирани.
Месопотамската божица Иштар била едно од многуте посвоени божества кои биле асимилирани во хетитските пантеони преку поврзување со слични божества и прилагодувања на нивните митови. Бидејќи митологијата била голем дел од хетитската култна практика, разбирањето на моќите и историјата на Иштар било од суштинско значење за развојот на ритуалите и инкантациите со кои се повикувала.
Суптилни промени како оваа биле овозможени и со нејзиното апсорбирање или блиско поврзување со други божици, имено Анзили, како и со Шавушка и Гештинана. Преку ваквото апсорбирање на особините на повеќе други божици, моќта на Иштар растела, а со тоа и нејзината популарност. Еден иновативен начин на кој таа била искористена бил во ритуалите за прочистување (како што бил оној на Алаитурахи), во кои нејзиниот афинитет кон подземјето бил искористен и толкуван на начин што му користел на читателот и ја претставувал како заштитник, а не како жртва, како што била претставена во месопотамскиот мит. Односот на Иштар со подземјето, исто така, ја направил хтонско божество, особено кога се земале предвид нејзините други афинитети кон војната, сексуалноста и магија. Комбинацијата на овие карактеристики значително го зголемиле нејзиното влијание, бидејќи плодноста на земјата била еден од најфундаменталните приоритети за Хетитите. Хетитите дури препознале дека таа е доста истакната во другите култури и создале ритуал кој „ја третира како меѓународна божица“. Разликите помеѓу надворешните божества како Иштар биле почитувани, иако таа била присвоена за употреба кај Хетитите.
4 За понатамошно читање
*** Haas, Volkert (1994). ''Geschichte der hethitischen Religion'' [History of Hittite Religion]. (Handbook of Oriental Studies, vol. 1,15). Leiden: Brill, .
* Hutter, Manfred (2021). ''Religionsgeschichte Anatoliens'' [Religious History of Anatolia]. (Die Religionen der Menschheit, vol. 10.1). Stuttgart: Kohlhammer, .
**