Етноцентризам

Етноцентризмот, во својата најмодерна и најздрава смисла, е тенденција да се судат другите култури и да се толкуваат врз основа на сопствените критериуми, проектирајќи го врз нив сопствениот концепт за еволуција, напредок, развој и благосостојба, заснован на еден страничен критички поглед.
1 Социолошка дефиниција
Терминот бил воведен во 1879 година од полскиот социолог Лудвиг Гумплович, а повторно употребен во првата деценија на дваесеттиот век од американскиот социолог и антрополог Вилијам Грахам Самнер и означува концепција за која групата се смета за центар на секоја референца, додека другите групирања се класифицираат и оценуваат ''само'' во однос на неа. Самнер, исто така, ја истакнал универзалната природа на феноменот.
Поедноставно, етноцентризмот е „технички термин за тоа гледиште дека нашата група е центар на сите нешта, додека сите други групи се мерат и оценуваат според неа“. Етноцентризмот, кој се изразува на културно ниво во однос на колективното ''его'', може да се спореди со егоцентризмот кој наместо тоа наоѓа интерпретација во психолошката сфера во однос на поединечното его: и етноцентризмот и егоцентризмот ја означуваат тенденцијата на јас (колективно или поединечно) да не се децентрализира и да има несвесна конфузија на своето гледиште со она на другите.
Овој пристап главно се заснова на споредбата помеѓу ''модерните'' и ''традиционалните'' општества; од оваа споредба може да се заклучи дека вторите ги преземаат одликите на неразвиеноста, но основната грешка лежи во употребата на параметри типични за западниот капиталистички социо-економски систем, вклучувајќи ги и индексите на приход по глава на жител, производство, писменост, раѓање и стапка на смртност.
Често се дава искривена и не секогаш веродостојна слика за традиционалните (или ''едноставни'') општества, бидејќи постои тенденција да се претпостави дека хипотезите елаборирани за да се објасни процесот на индустријализација на западните општества можат подеднакво да се применат и за развојот во земјите од Третиот свет, денес главни резервоари на таканаречените ''традиционални општества''.
Имплицитно во етноцентризмот е преценување на општеството на кое му припаѓа; жртви на етноцентризмот биле и научници, како што се етнолозите и антрополозите, кои, особено во последно време, ги направиле овие ''примитивни'' популации плоден предмет на истражување и проучување.
Затоа, во извесна смисла, етноцентризмот на напредокот и развојот му припишува неопходна вредност од која ниедно општество не може да избега, а последователната економска промена се гледа како неизбежна и често безболна појава. Но, токму како резултат на оваа прекумерна доверба во сопствените еволутивни модели со намалување на валидноста на оние на другите, етички неприфатливи чинови на нетолеранција биле извршени низ историјата.
2 Потекло на феноменот
Со откривањето на Африка и Америка, процветале етноцентристичките ставови на португалските и шпанските истражувачи/освојувачи кон локалното население.
Некои интелектуалци од тоа време се занимавале со тоа, вклучувајќи го и монахот Бартоломео де Лас Касас (1474-1566). Монахот, кој долго време живеел на Новиот континент, јавно застанал во одбрана на американското население, истакнувајќи го нивниот човечки квалитет и фалејќи го нивниот карактер „без злоба и без двојство“. Лас Касас рекол дека нема популации во светот, колку и да се груби, диви, сурови или речиси животински, кои не можат да се доведат до цивилизација и општествено уредување.
Тој не се согласувал со гледиштата на хуманистот Хуан Жинес де Сепулведа (1490-1573), кој со апсолутно убедување мислел дека робовите се такви „по природа“ и бил сигурен дека тоа е состојбата на домородните народи во Америка. Тој рекол дека американските популации се „мали човечиња“ без душа во која не нашол ниту трага од човечност. Поради ова би можеле да бидат поробени.
Лас Касас не се сомневал дека постои само една цивилизација и дека Европејците и христијаните ја претставуваат. Тој не ги сфатил целосно Америдијанците како друга цивилизација.
Ова била, сепак, мислата на филозофот Мишел де Монтењ (1533-1592). Монтењ имал за помошник човек кој живеел повеќе од 10 години на Новиот континент, благодарение на овој човек можел да потврди дека во тие популации немало ништо диво и варварско. Изјавил: „Секој го нарекува варварство она што не е во неговиот обичај. Се чини дека немаме друга референтна точка за вистината и разумот освен примерот и идеите за мислењата и обичаите на земјата во која живееме. Тоа е секогаш совршена религија, совршена влада, совршена и остварена употреба на сè“.Монтењ всушност ја признава различноста како променлива на човековото однесување.
3 Кон нетолеранција
Етноцентризмот во најлош случај може да се воочи како патолошко однесување. Ова се случува кога има прекумерно отфрлање на другите до степен да резултира со вистинска нетолеранција или во директни или индиректни сложени ментални форми кои генерално се штетни за оние кои не се дел од ''нас''. Кога етноцентризмот ќе се преточи во својот најпретеран ментален, социјален и културен облик, тој станува расизам, тенденцијално ориентиран не само кон отфрлање, туку и кон уништување на другиот. Како категорија на мислата, проширената самоконцепција припаѓа на бројни културни контексти. Ова е случај - но ова се само примери, кои би можеле да се намножат за да ја вклучат практично секоја човечка култура - во јапонскиот, кинескиот, арапскиот, персискиот, турскиот или домородниот американски свет, во кој „различното од мене“ систематски се понижува и презира, кога не се негира ниту припадноста кон човештвото на различна култура.
4 Во современото општество
Проблемот на етноцентризмот не се однесува само на настаните што се случиле во минатото, туку влијае и на актуелните феномени, како што се интеграцијата на народите и глобализацијата на културите во денешното западно општество, со често драматични епизоди на социјален конфликт кога наместо тоа, конфронтацијата и дијалектиката меѓу народите мора да делуваат како моменти за заеднички раст на солидарноста и демократијата, наместо да стане повод за конфронтација.
Исто така, треба да се запомни дека етноцентризмот е суштински феномен на секоја човечка заедница и на која било култура и затоа кога е општествено контролирана може само да придонесе за социјалната кохезија на групата и да обезбеди одржување на нејзиниот општествен идентитет.
5 Забелешка
6 Библиографија
* AA.VV., Le parole dell'intercultura, Martina Franca (TA), Mario Adda Editore, 1996.
* AA.VV., Il coraggio del dialogo, Milano, Università Bocconi Editore, 2002.
* Vincenzo Cesareo, Società multietniche e multiculturalismi, Milano, Vita e Pensiero, 2002.
* Vittorio Lanternari, L'incivilimento dei barbari – Problemi di etnocentrismo e di identità, Bari, Dedalo Edizioni, 1983.
* Marco Martiniello, Le società multietniche, Bologna, Il Mulino, 2000.
* Giovanni Sartori, Pluralismo, multiculturalismo ed estranei. Saggio sulla società multietnica, Milano, Rizzoli, 2000.
7 Поврзани ставки
* Егоцентризам
* Евроцентризам
* Глобализација
* Хомофобија
* Расизам
* Релативизам
* Универзализам
* Ксенофобија