Златна капа

Златните капи (германски: ''Goldhüte'', еднина: ''de'') — многу специфичен и редок вид археолошки артефакт од Европа од бронзеното време. Досега се познати четири такви предмети („златни капи во облик на конус од типот на Шиферштат“). Тие се изработени од тенок лим од злато и однадвор биле прикачени на долги конусни и ободни навлаки за глава кои веројатно биле направени од некој органски материјал и служеле за стабилизирање на надворешниот златен лист. Познати се следните конусни златни капи:
* Авантоновиот златен конус, нецелосен, пронајден во Авантон во близина на Поатје во 1844 година, ок.1400 пр. н.е.
* Шиферштатовата златна капа, пронајдена во 1835 година во Шиферштат во близина на Шпајер, ок.1400–1300 пр. н.е.
* Езелсдорф-Буховиот златен конус, пронајден во близина на Езелсдорф во близина на Нирнберг во 1953 година, ок.1000–900 пр. н.е; највисокиот познат примерок со висина од 90 см.
* Берлинската златна капа, пронајдена веројатно во Швабија или Швајцарија, купена од Берлинскиот музеј за праисторија и рана историја, Берлин, во 1996 година, ок.1000–800 пр. н.е.
Археолошките контексти на конусите не се целосно јасни; за берлинскиот примерок, контекстот е целосно непознат. Најмалку два од познатите примери (Берлин и Шиферштат) се чини дека биле намерно и внимателно закопани во антиката.
Иако ниедно не може точно да се датира, нивната технологија сугерира дека најверојатно биле направени меѓу 1400-800 г. пр. н.е.
1 Галерија
2 Културен контекст
Капите се поврзани со културата на тумулите од бронзеното време и културата на Урнфилд. Нивните блиски сличности во симболиката и техниките на производство се сведоштво за кохерентна култура од бронзеното време на широка територија во западна и централна Европа. Споредлива златна наметка била пронајдена во Молд, Флинтшир, во северниот дел на Велс, која била направена малку порано.
Се претпоставува дека златните капи од Шиферштадовиот тип во облик на конус се поврзани со голем број споредливи златни капи и златни листови во облик на круна од Ирска (Комерфордова круна, пронајдена во 1692 и оттогаш изгубена) и атлантскиот брег на Шпанија (круни од златни листови, како Акстроки и Ајро) како и разни златни чинии, садови, орнаменти и дијадеми (како Велемската дијадема од Унгарија) од цела централна и северна Европа. Според Спербер (2003 година), конусните златни капи од Шиферштадовиот тип веројатно водат потекло од контакт со културите од атлантското бронзено време.
3 Функција
Се претпоставува дека златните капи служеле како религиозни обележја за божествата или свештениците на сончевиот култ кој тогаш бил широко распространет во Централна Европа. Нивната употреба како покривка за глава е многу веројатна поради фактот дека трите од четирите примероци имаат проширување како капа на дното на конусот и нивните отвори се овални (не тркалезни), со дијаметри и форми приближно еднакви на оние на човечкиот череп. Фигуралниот приказ на објект кој личи на конусна капа на камена плоча на гробот на кралот во Кивик, Јужна Шведска, силно ја поддржувал нивната поврзаност со религијата и култот, како и фактот дека познатите примери се чини дека биле внимателно депонирани (закопани).
Обидите да се дешифрира украсот на златните капи укажуваат на тоа дека нивната култна улога е придружена или дополнета со нивната употреба како сложени календарски уреди. Дали тие навистина биле користени за тие цели или можеби само го презентирале основното астрономско знаење, останува непознато.
4 Календари
Златните конуси се прекриени со ленти од орнаменти по целата површина. Орнаментите - главно дискови и концентрични кругови, понекогаш тркала - биле удирани со печати, ролни или чешли. Постарите примери (Авантон, Шиферштад), демонстрираат поограничен опсег на украси од оние по нив.
Веројатно украсите на сите познати златни капи претставуваат систематски секвенци во однос на бројот и видовите на украси по лента.
5 Изложби
Златните капи првпат биле собрани за споредба и поставени во поширок контекст на културата на Европа од бронзеното време на изложба во 1999 година во Бон, ''Богови и херои од бронзеното доба: Европа во времето на Одисеј''. Најчесто, тие се сместени во посебни музеи, во Берлин (Музеј на праисторија и рана историја), Спајер (Историски музеј на палатинат, Шиферштатовиот примерок), Нирнберг (Германски национален музеј, во Езелсдорф) и Сеинт-Гермаин-ен-Лај (Национален музеј Ар).
6 Поврзано
* Леиров шлем – златен шлем од бронзеното време од Галиција, СЗ Иберија
* Небрески небесен диск – уште еден централноевропски метален објект од бронзеното доба кој изразува напредни знаења за астрономијата, помеѓу 1700 и 2100 пр. н.е.
* Трундхолмова сончева кочија
* Могилна култура
* Урнфилд култура
7 Библиографија
#''Gold und Kult der Bronzezeit''. (Каталог на изложба). Германски национален музеј, Нирнберг 2003 година.ISBN 3-926982-95-0
# Вилфрид Менгин (уред.): ''Acta Praehistorica et Archaeologica.'' Унзе, Потсдам 32.2000 година, стр. 31-108.ISSN
# Петер Шауер: ''Die Goldblechkegel der Bronzezeit – Ein Beitrag zur Kulturverbindung zwischen Orient und Mitteleuropa.'' Хабелт, Бон 1986 година.ISBN 3-7749-2238-1
# Герхард Бот (уред.): ''Der Goldblechkegel von Ezelsdorf.'' (Изложба мачка.). Theiß, Штутгарт 1983 година.ISBN 3-8062-0390-3
# Марк Шмит: ''Von Hüten, Kegeln und Kalendern oder Das blendende Licht des Orients.'' во: ''Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift.'' Берлин 43.2002 година, стр. 499-541.ISSN
# Вернер Шретер, Карл-Фридрих Лебкухер, Александар Кох (уред.), Лотар Спербер: ''Der Goldene Hut von Schifferstadt (Музејска книга)'', Historisches Museum der Pfalz Speyer, Speyer 2008