Синоптички евангелија

Синоптички евангелија — збирен поим за евангелијата според Матеј, Марко и Лука поради сличноста на нивниот текст, често по слична последователност и слични или истоветни зборови. Тие се разликујваат од Евангелието според Јован, чија содржина е прилично различна. Заради нивната сличност, тие може да се стават во три столба и да се се следат со еден поглед, па затоа го носат поимот „синоптички“ (придавка од ''grc'', од ''grc'' „со“ и ''grc'' „гледање“.
Општо е прифатено дека изразената напоредност помеѓу трите евангелија во содржина, распоред и избор на зборови се должи на меѓусебната зависност на текстовите, иако стручњаците ја имаат разгледувано и улогата на усменоста и помнењето на изворите. Во поново време библистиката се се занимава со образложување на поврзаноста на евангелијата врз основа на тогашните начини на сочинување на раскажувањата и со споредба со други историски биографии од стариот век. Точната природа на нивната поврзаност е тема на понатамошна расправа, и засега нема соглоасност за конечно решение. Мнозинскиот став е во полза на т.н. Марково првенство, според кој Матеј и Лука непосредно се служеле со Евангелието според Марко како извор, а воедно и дека Матеј и Лука црпеле и од друг хипотетички документ наречен ''Q'','''' макар што сè повеќе наоѓа прифатеност хипотезата дека Матеј преземал од Лука или обратно, без Q.
1 Структура
1.1 Заеднички одлики
Во поширока смисла, синоптичките евангелија се слични на Јован: сите имаат слична должина, напишани се на коине (тогашниот грчки) и завршени помалку од еден век по смртта на Исус. Се разликуваат од некаконските извори како Евангелието според Тома по тоа што му припаѓаат на стариот биографски жанр, и ги содржат не само учењата на Исус, туку и временски подредени раскажувања за неговото потекло, јавна дејност, страсти, чуда и воскресение. Овој начин на раскажување е типичен за старовековните биографии за вистински личности и историја.
Меѓутоа, синоптичките евангелија во голема мера се разликуваат од Јован по содржината и стилот, а инаку имаат многу заедничко меѓусебе. Иако секое евангелие има извесен уникатен материјал, најголемиот дел од Марко и половина од Матеј и Лука се совпаѓаат по содржина, по истиот редослед, а често до збор. Заедничиот материјал се нарекува ''тројно предание''.
1.2 Тројно предание
Тројното предание, материјалот заеднички за сите три синоптички евангелија, опфаќа многу приказни и учења:
Зачалата на тројното предание се распоредени по истиот редослед во сите три евангелија. Материјалот присутен во само две евангелија.
Класификацијата на текстот како почеток на тројното предание (па и двојното предание) не е секогаш конечна, зависно од бараниот степен на сличност. Матеј и Марко кажуваат за проколнувањето на смоквата, единствен настан, иако имаат различни зборови и содржина. Во Лука, единствената парабола за јаловата смоква се наоѓа на различно место во раскажувачкиот редослед. Некои велат дека Лука има поголема преработка на елемент од тројното предание, додека пак други ја сметаат за различно зачало.
1.2.1 Пример
Илустративен пример за трите текста напоредно е исцелувањето на лепрозниот:
, ,
Поевќе од половина зборови во текстот се истоветни. Секое евангелие има зборови отсутни во другите два и изоставува нешта кои тие го имаат.
1.3 Поврзаност со Марко
Самото тројно предание сочинува целосно евангелие прилично слично на најраткото евангелие — Марковото.
За разлика од Матеј и Лука, Марко додава само малку во тројното предание. Зачалата присутни само во Марко се ретки; две исцелувања со плунка и голиот младич. Неговите додавки кон тројното предание се објаснителни разработки (на пр. „ка­ме­нот е одвален, ) или арамеизми (на пр. „''Талита, куми''!“). Зачалата кои Марко ги дели само со Лука исто така се прилично малку: егзорцизмот во Капернаум и заминувањето од Капернаум, непознатиот истерувач на демони и лептите на вдовицата. Поголем број, но не многу, ги дели со Матеј, од кои се издвојува таканаречената „голема изоставка“ од Лука на Марко 6,45-8,26.
Највеќето стручњаци ги сметаат овие согледувања за показател за книжевната поврзаност помеѓу синоптичките евангелија и посебното место на Марко во тој однос, иако разни библисти укажуваат на целосно усна поврзаност или помнење на преданија наместо просто препишување. Евангелијата како преданија за Исус се раскажувале усно во најраните години на христијанство, и во тоа најпрво време немале книжевен карактер. Највеќето познавачи се определуваат за ''Марково првенство'', според кое Марковото е првото евангелие, а Матеј и Лука се користеле со него, преземајќи материјал и правејќи прилагодувања за своите евангелија. Главна алтернативна хипотеза е ''Маркова подоцнежност'', која смета дека Марко црпел од она што Матеј и Лука го имале како заедничко.
1.4 Двојно предание
Големо количество на материјал — двестотини стихови или околу половина од тројното предание — се зачалата заеднички за Матеј и Лука, но отсутни кај Марко. Ова се нарекува ''двојно предание''. Во ова предание преовладуваат параболите и другите кажувања, но има и раскажувачки елементи:
За разлика од материјалот на тројното предание, оној на двојното предание е поинаку структуриран во двете евангелија. На пример, долгата Беседа на гората кај Матеј се сопоставува со покусата Беседа на рамницата кај Лука, при што остатокот од содржината е расеана низ Лукиното евангелие. Ова е во склад со општиот образец каде Матеј собира кажувања во големи блокови, додека пак Лука го прави спротивното, ставајќи ги на разни места во раскажувањето.
Покрај самото двојно предание, Матеј и Луга често се во несовпаѓање со Марко во рамките на тројното предание до различни мери, поенкогаш ставајќи неколку дополнителни стихови, а понекогаш само со по еден различен збор. Овие се нарекуваат ''големи и мали несовпаѓања'' (разликата е непрецизна). Еден пример е раскажувањето за страстите, каде Марко има само „Проречи!“ додека Матеј и Лука додаваат, „Кој Те удри?“
Потеклото на двојното предание, со неговите мали и големи несовпаѓања, е клучен аспект на синоптичкиот проблем. Наједноставната хипотеза вели дека Лука се потпира на Матеј или обратно. Но многу библисти, по различни основи, велат дека ниту Матеј ниту Лука не се ползувале со текстовите на другиот. Во тој случај, тие мора да црпеле од некаков заеднички извор, различен од Марко, кој го содржи материјалот на двојното предание и се преклопува со содржината на Марко кајшто има големи совпаѓања. Овој хипотетички документ се нарекува ''Q'', од германскиот збор ''Quelle'' што значи „извор“.
1.5 Специјален Матеј и Специјален Лука
Евангелијата според Матеј и Лука содржат големо количество материјал отсутен во другите евангелија. Овие материјали понекогаш се нарекуваат „Специјален Матеј“ или ''М'' и „Специјален Лука“ или ''Л'' (''M'' и ''L'' на латиница).
Двајцата имаат карактеристичен почеток во раскажувањето на Рождеството и заклучоци за времето по распнувањето (Лука ја продолжува приказната во неговата втора книга, „Дела на светите апостоли“). Во меѓувремените настани, Специјален Матеј опфаќа претежно параболи, а Специјален Лука опфаќа и параболи и исцелувања.
Специјален Лука е значаен по тоа што има поголема концентрација на семитизми отколку било кој друг евангелски материјал.
Лука дава некои показатели за тоа како го сочинил неговото евангелие во неговиот предговор:
Бидејќи мнозина се обидоа да го запишат кажувањето за настаните што се случија меѓу нас, како што ни ги предадоа оние, кои уште од почетокот беа очевидци и слу­жители на Словото, намислив и јас, откако испитав сѐ од почетокот, да ти опишам точно по ред, честити Теофиле, за да ја познаеш веродостојноста на учењето, во кое си поучуван.
2 Синоптички проблем
Текстовите на трите синоптички евангелија често имаат мошне блиски совпаѓања во зборовите и редоследот, како во цитатите, така и во раскажувањето. Највеќето стручњаци велат дека ова наведува на ''документарна зависност'': дека тоа се должи на позајмување на материјал од едно евангелие во друго, или од некој пишан извор од кој црпело и друго евангелие. Во поново време се смета дека поврзаноста на евангелијата се должи на тогашните начини на сочинување на раскажувањата и со споредба со други историски биографи од стариот век, наспроти традиционалниот нагласок на теолошки умисли.
2.1 Спороности
Синоптичкиот проблем почива на неколку меѓусебно повезани спорни прашања:
* Првенство: Кое евангелие е напишано прво? (Ако еден текст црпи од друг, изворот мора да е напишан прв.)
* Последователна зависност: Дали секој од синоптичките евангелија црпи од неговите претходници? (Ако не, честите совпаѓања помеѓу двете независни евангелија наспроти третото мора потекнуваат од некаде.)
* Изгубени пишани извори: Дали било кое евангелие црпело од некој постар документ кој не е зачуван (на пр. хипотетичкиот извор Q, или од претходни изданија на евангелијата)?
* Усни извори: Во која мера секој од евангелистите или книжевен соработник црпел од лични сознанија, очевидци, литургија и други усни преданија?
* Превод: Исус и другите цитирани во евангелијата говореле претежно на арамејски, но самите евангелија се напишани на коински грчки. Кој ги вршел преводите, и кога?
* Редакција: На кој начин и кога оние што ги изготвиле евангелијата во нивниот конечен облик ги прошириле, скратиле, измениле или прераспоредиле нивните извори?
Некои теории се обидуваат да дадат образложение за поврзаноста на синоптичките евангелија со Јовановото; со неканонските евангелија како Томиното, Петровото и Егертонското; со Дидахи; и со изгубени документи како Јудеохристијанските евангелија и Евангелието според Маркион.
2.2 Историја
Сите старохристијански извори им ги припушуваат синоптичките евангелија на апостолите Матеј, Марко и Лука по кои се наречени. Меѓутоа, тие автори не се сложуваат во врска со редоследот на пишување на евангелијата. На пример, Климент Александриски смета дека Матеј бил прв, Лука втор, а Марко трет; Ориген, од друга страна, вели дека Матеј бил прв, Марко втор, а Лука трет; Тертулијан смета дека прво се објавени Јован и Матеј, а Марко и Лука подоцна; Иринеј, кој им претходи на сите нив, го дава редоследот Јован, Лука, Матеј и Марко.
Августин на почетокот на V век ги претставува евангелијата како напишани по нивниот канонски редослед (Матеј, Марко, Лука, Јован), каде секој евангелист се надополнува врз неговите претходници — таканаречената Августинова хипотеза (Матеј–Марко).
Ова гледиште (без оглед на редоследот на зависност) не се доведувал во прашање сè до крајот на XVIII век, кога германскиот теолог Јохан Јакоб Грисбах во 1776 г. објавил преглед на синоптичките евангелија. Наместо да ги хармонизира, тој ги прикажал текстовите еден до друг, со што ги сопоставил сличностите и разликите. Грисбах го забележал посебното место на Марко во прегледот, па затоа се залагал за Маркова подоцнежност и ја изложил (како и Хенри Овен неколку години пред тоа) двоевангелската хипотеза (Матеј–Лука).
Во текот на XIX век истражувачите почнале да применуваат книжевна критика врз синоптичкиот проблем, особено во Германија. Најпрвин пошле од претпоставката за хипотетичко праевангелие, можеби на арамејски, како основа за евангелијата. Меѓутоа, од овие иследувања произлегол консензусот дека самиот Марко служел како главен извор за другите две евангелија — Марково првенство.
Во теорија изнесена во 1838 г. германскиот мислител Кристијан Херман Вајсе го образлага двојното предание со тоа што Матеј и Лука независно користеле два извора — воведувајќи ја двоизворната (Марко–Q) — каде Марко се надополнува од друг хипотетички извор сочинет главно од кажувања. Овој дополнителен извор најпрвин се сметал за ''логиите'' (кажувања) за кои зборува Папиј Јераполски и затоа наречен „Λ“, но подоцна наречен „Q“ од геманскиот збор ''Quelle'' зо значење „извор“. Двоизворната теорија со време била широко прифатена и не била ставана под прашање сè до крајот на XX век; највеќето библисти едноставно оваа теорија за решен случај и се насочувале кон самиот Q, што во голема мера е случај е денес.
Теоријата е позната и во посложен облик изнесен од Барнет Хилман Стритер во 1924 г. кој дополнително претпоставува пишани извори „М“ и „Л“ (за „Специјален Матеј“ и „Специјален Лука“) — со тоа воведувајќи ја влијателната четиридокументна хипотеза. Ова е својствено за библистиката од тоа време, која гледала на канонските евангелија како подоцнежни произвори, напишани во II век, сочинети од уредници кои препишувале дословно од низа пишани извори, кои пак дошле преку усни преданија и фолклор што се развивал во разни заедници.
Во последнице децении слабостите на двоизворната теорија се пошироко прифатени и препознаени, и дебатата повторно се одвива. Многумина независно полагаат дека Лука сепак искористил нешто од Матеј. Британските стручњаци отишле понатаму со тоа што сосема го отфрлиле Q, припишувајќи го двојното предание тоа што Лука непосредно позајмувал од Матеј (Фареровата хипотеза од 1955 г.); оваа претпоставка денес има сè повеќе приврзаници. Подемот на хипотезата за Матеевата подоцнежност, која не го прифаќа Q туку му го припишува двојното предание на Матеевата непосредно црпење од Лука, е својствен за 2010-тите, и оваа теорија станал дел од главниот тек на денешната библистичка мисла. Во меѓувреме на сцена се вратила и Августиновата хипотезаcomeback, особено во Америка. Хипотезата на Ерусалимската школа исто така привлекла нови приврзаници, како и хипотезата за независност, која негира било каква документарна поврзаност.
Андрис Абакукс применил статистичка временска низа врз грчките текстови за да ја определи релативната веројатност на овие предлози. Моделите без Q одговараат прилично добро. Матеј и Лука се статистички зависни од нивните зајмувања од Марко. Ова укажува на тоа дека барем еден од Матеј и Лука имале пристап до списите на другиот. Се смета дека Евангелието според Лука има најголема веројатност да е последно, а најмала веројатност за тоа има Марковото. Најмалку веројатно. Иако ова оди на штета на Грисбаховиот предлог, а во полза на Фарер, тој не тврди дека некои предлози се исклучени.
2.3 Заклучоци
Засега никој нема изнајдено конечно решение за синоптичкиот проблем. Двоизворната хипотеза, која преовладувала во XX век, сè уште ужива поддршка од највеќето новозаветни стручњаци; меѓутоа, таа во последно време се соочува со значителни предизвици од низа библисти кои застануваат на страна на Августиновата, Грисбаховата и Фареровата хипотеза.
Постоењето на изворот Q претрпело силна критика во првите децении на XXI век: стручњаците како Грант Гудејкр и Брант Питр посочуваат дека досега никој нема најдено ракопис од Q, ниту пак било какво споменување на Q во делата на Црковните отци (или било кои старохристијански текстови воопшто). Ова ги поттикнало Е. П. Сандерс и Маргарет Дејвис да напишат дека, иако сè уште преовладува, двоизворната хипотеза е „во најмала рака незадоволителна“ а исусовскиот отец Џозеф Фицмајер да рече дека синоптичкиот проблем е „практично нерешлив“.
2.4 Теории
Како одговор синоптичкиот проблем изнесена е речиси секоја замислива теорија. Најважни од нив се следниве:
+ Најважни синоптички теории, Првенство, Теорија, Дијаграм, Белешки
Марково првенство, Двоизворна (Марко–Q), Најприфатена теорија. Матеј и Лука независно се користеле со Q, за кој се претпоставува дека е грчки документ со кажувања и наратив.
Ферерова (Марко–Матеј), Двојното предание целосно е образложено со Лукината употреба на Матеј.
Триизворна (Марко–Q/Матеј), Мешавина од двоизворната и Фареровата хипотеза. Q може да е ограничен на кажувањата, можеби на арамејски, а може и да биде извор за Марко.
Вилкеова (Марко-Лука), Двојното предание explained entirely by Matthew's use of Luke.
Четириизворна (Марко–Q/М/Л), Матеј и Лука црпеле од Q. Само Матеј црпел од М, а само Лука се користел со Л.
Матеево првенство, Двоевангелска (Грисбах) (Матеј–Лука), Марко претежно црпи од она што Матеј и Лука имаат како заедничко (Маркова подоцнежност).
Августинова (Матеј–Марко), Најстарото гледиште, за кое некои сè уште се застапуваат. Посебното место на Марко не е ниту во првенството, ниту во подоцнежноста, туку како посредник помеѓу другите две синоптички евангелија. Канонскиот редослед се води според ова гледиште.
Лукино првенство, Ерусалимска школа (Лука–Q), Секое евангелие се користело со грчка ''антологија'' (''А''), преведена буквално од хебрејски оригинал. Лука црпел и од претходно, изгубено евангелие, реконструкција (''Р'') на житието на Исус, усогласувајќи ја антологијата со уште едно раскажувачко дело. Матеј не црпел непосредно од Лука.
Маркионово првенство, Првенство на Евангелието според Маркион, Сите евангелија непосредно се користеле со Евангелието според Маркион како извор, и имаат печат на големо влијание од него.
Други или ниеден, Повеќеизворна, Секое евангелие црпи од различна комбинација на хипотетички претходни документи.
Праевангелска, Секое евангелие црпи материјал (целосно или делумно) од заедничко праевангелие, можеби на хебрејски или арамејски.
Q+/Папиј (Марко–Q/Матеј), Секој документ црпел од сите негови претходници, вклучувајќи ги ''Слова'' (Q+) и ''Излагање'' на Папиј Јераполски.
Независност, Секое евангелие е независнна и изворно дело засновано на усните преданија.
3 Поврзано
* Авторство на евангелијата
* Библиска критика
* Евангелска хармонија
* Критика на извори