Кренерит

Кренерит е редок хидротермален минерал, сличен на силванит, а особено на калаверит. По состав е златен телурид, со формула <sub>AuTe2</sub>, иако се пронајдени примероци што содржат до 24% сребро (5-7% по тежина). Така, рафинираната формула во различни извори има различни форми, на пример, оваа: [Au<sub>0,77</sub>Ag<sub>0,24</sub>]Te<sub>2.</sub>
Се наоѓа во хидротермални средини со висока температура. Бојата и сјајот на минералот варираат од сребрено-бела до месингово-жолта, во зависност од процентот на сребро и пропорциите на други нечистотии. Кај жолтите сорти, кренеритот (исто како и калаверитот) наликува на домашно злато, што довело до бројни недоразбирања за време на златната треска.
Кренеритот е диморфен со калаверит, има иста или многу слична формула, но се разликува по својата орторомбична кристална решетка. До средината на 20 век, разликата помеѓу овие два минерали била контроверзна во научните трудови, а во практичните описи на наоѓалиштата, овие два минерали честопати биле мешани.
1 Историја на откривање
Минералот за прв пат бил откриен во 1877 година во Романија (Сакарамб). Првиот опис и анализа на нов примерок го направил Јозеф Шандор Кренер (1839–1920), професор на Техничкиот универзитет во Будимпешта, кристалограф и кустос на Унгарскиот музеј на минерали. Кренер го именувал минералот ''бунсенит'' во чест на Роберт Бунзен. Сепак, Герхард фон Рат го преименувал во кренерит во подоцнежна публикација, бидејќи името бунсенит веќе било користено за друг минерал. Некое време по ова, Кренер го нарекувал минералот ''и семсеит'', но второто име не се проширило.
2 Општи карактеристики
Кренеритот е изразен хидротермален минерал. Масивните варијанти се многу ретки, најчесто се јавуваат како инклузии во матичната руда. Понекогаш се развива во тенки табеларни кристали со ретки полисинтетски близнаци. Физичките својства на кренеритот, со исклучок на тврдоста и густината, се разликуваат многу од оние на тесно поврзаните златни и сребрени телуриди. Расцепувањето е совршено по должината на {001}. Минералот е кршлив. Фрактурата е субконхоидна до нерамномерна. Тврдоста е околу 2,5. Специфичната тежина за време на мерењата беше 8,62, а пресметаната беше 8,86. Најниската густина кај поединечните примероци била 8,53.
Под дувачка цевка или на јаглен, кренеритот се распаѓа, ослободувајќи златни зрнца, во отворена цевка, формира бел слој од TeO<sub>2</sub>. Се раствора во азотна киселина, формирајќи карактеристичен „рѓосан“ златен талог. Бојата на кренеритот е сребрено-бела до светло месингово-жолта. Промените во бојата се поврзани со бројот и природата на нечистотиите, првенствено сребрен телурид. Сјајот е метален, светол. Минералот е непроѕирен.
Сингонијата на кренеритот е орторомбична, просторна група ''C42v'' — ''Pma2'', вистинската густина на минералот е 8,62 g/ <sup>cm3</sup>. Кристалната структура на кренеритот се карактеризира со распаѓање на густото пакување на атоми во линеарни детали, атомите се поврзани тука во бесконечни цик-цак синџири.
Типични асоцијации на кренерит: кренерит- колорадоит (калаверит), тетраедрит (халко-кренерит -пирит), кренерит-калаверит. Понекогаш се забележуваат формации на близнаци во меѓурастенија на калаверит и кренерит.
Според сите свои морфолошки карактеристики, кренеритот спаѓа во групата на гланц и може да се нарече ''„телурски златен блескавец“'', меѓутоа, до 1950-тите всушност не носел такво име, бидејќи не бил откриен како посебен идентификуван минерал во Русија и Советскиот Сојуз.
Формулата на минералот варира во голема мера во различни публикации во зависност од пристапот на авторот, како и од степенот на точност со која тој се обидува да ја пренесе природата на кристалите и количината на нечистотија од сребро телурид. Најчесто, може да се сретне универзалната формула AuTe <sub>2</sub>, која подеднакво ги опишува и кренеритот и калаверитот. Сепак, во оваа форма, разликата меѓу нив е израмнета. Во поедноставена форма, кренеритот се опишува и како [(Au, Ag)Te<sub>2</sub>] или (Au Ag)Te<sub>2</sub> . Исто така, постојат обиди да се пренесат со поголема точност односите помеѓу среброто и златото поврзани со просечните вредности во специфични наоѓалишта. Во вторите случаи, се појавуваат специфични формули од пропорционална природа, кои имаат форма [Au <sub>0,77</sub> Ag <sub>0,24</sub>]Te<sub>2</sub> или, позаоблено, (Au <sub>0,8</sub> Ag <sub>0,2</sub>)Te <sub>2.</sub>
3 Поврзани минерали
Кренеритот е диморфен со калаверит, има иста или слична формула, но се разликува по својата орторомбична кристална решетка. Покрај тоа, во хемискиот состав, кренеритот е близок до силванит (мешан златен и сребрен телурид) и се сметал за негова варијанта во 19 век. Кренеритот, силванит и калаверит лесно се разликуваат по расцепувањето. Кренеритот има совршено расцепување по должината на {001}, силванит има совршено расцепување по должината на {010} по должината на кристалот, а калаверитот нема расцепување.
До средината на 1960-тите, информациите за кренеритот во советската и светската минералогија останале прилично нејасни, што и овозможило на М. С. Безсмертнаја да ја користи следната формулација: „објавените лабораториски и аналитички податоци за калаверит и кренерит се толку контрадикторни и збунувачки што целосно ја исклучуваат можноста за нивно користење за дијагностички цели“. Проучувањето на двата минерали било значително комплицирано од фактот дека кренеритот не бил откриен на територијата на Советскиот Сојуз (вклучително и поради „невозможноста на дијагностиката“), а потребниот материјал за проучување на калаверит и кренерит главно морало да се добие од Минералошкиот музеј на MGRI, каде што имало неколку примероци идентификувани од западните научници - особено, од наоѓалиштето Калгурли (Австралија), кое долго време се сметало за стандард.
Најважната фаза во проучувањето на кренеритот и калаверитот била работата на австралискиот минералог Н. Л. Маркгам, посветен на хемијата и геохемијата на мешани телуриди од сребро и злато, како во природата, така и во лабораториски услови. Особено, тој бил во можност да воспостави специфични критериуми за структурните, температурните и старосните односи помеѓу два телуриди: калаверит и кренерит.
Според Маркгам, главната причина за разликите што се јавуваат се природните услови на локализација на овие минерали. Според Маркгам, кренеритот е потипичен за наслаги близу до површината поврзани со млада вулканска активност, калаверитот е ограничен главно на наслаги од антички региони на преклопување (како што се наслагите Калгурли и Поркупин). Молекуларните волумени се во целосна согласност со условите на појава, првенствено со длабочината, која е значително поголема во случајот на калаверит, помала за калаверит (160,4 Å), поголема за кренерит (162,6 Å). Како последица на тоа, калаверитот има значително поголема густина од кренерит (9,35 наспроти 8,62).
Во обид вештачки да синтетизира мешани телуриди во лабораторија на температура од 300°, Маркам успеал да добие само калаверит. За време на загревањето на синтетички примерок со стехиометриски состав на кренерит на 150°, почнал да се случува делумен премин кон кристалната структура на калаверит.
Информациите наведени во делата на Маркам овозможиле да се извлечат неколку заклучоци во врска со природните златни телуриди. Кренеритот е релативно стабилен до температура од 382°C, а потоа преминува во моноклинична модификација, слична на калаверит. Затоа, природно е што во длабоко еродираните наслаги, не се забележуваат само масовни замени на кренерит со калаверит, туку на места, целосна замена на кренерит со калаверит на длабоки хоризонти. Накратко, кренеритот може да се смета за близу-површински, а калаверит за длабоко вкоренет златен дителурид. Индиректно, овој заклучок е потврден со истражувањето на Г. Берхерт, кој ја разјаснил температурната граница на стабилноста на кренерит и калаверит и дошол до недвосмислен заклучок дека кренерит е нискотемпературна варијанта на калаверит.
4 Појава
Кренеритот е еден од трите најчести златни и сребрени телуриди во природата, меѓу кои најчести се хесит Ag<sub>2</sub>Te, калаверит AuTe<sub>2</sub>, потоа кренерит Au<sub>3</sub>AgTe<sub>8</sub>, силванит AuAgTe<sub>4</sub>, пецит AuAg<sub>3</sub>Te<sub>2</sub> и штуцит Ag <sub>5х</sub>Te<sub>3.</sub> Како по правило, кренеритот е присутен во истите наоѓалишта како и калаверит, разликувајќи се по природата и длабочината на појавување.
Кренеритот се наоѓа во Крипл Крик (Колорадо, САД), округ Калаверас (Калифорнија, САД), Сакарембе (Романија), езерото Киркланд (Онтарио, Канада), Руан (Квебек, Канада), Калгурли (Австралија).
Во полето за злато Крипл Крик, познато по неколку златни трески и производство на злато во вредност од над 360 милиони долари, значителен дел беше ископан од телуриди. Една геода во цевката Кресон, во која главниот минерал бил еден од опишаните телуриди (калаверит или кренерит), дало злато во вредност од над 1 милион долари.
На референтното наоѓалиште Калгурли во Австралија, кренеритот е генерално поретко застапен од калаверитот, но на длабочина од приближно 100 метри во наоѓалиштето Лејк Вју, тој станува доминантен минерал што содржи злато. Таму, кренеритот формира масивни џебови со дијаметар до 5 см, без инклузии на други минерали.
Во СССР, наоѓалиштата на златен телурид долго време биле речиси непознати. Постоеле изолирани индикации за присуство на калаверит во пиритните руди на Јужен Урал и кварцно-златните вени на наоѓалиштето Кључи (регион Чита). Во Ерменската ССР, златни телуриди биле утврдени во голем број наоѓалишта на злато: Мисхан (Карапетјан, 1961), Каџаран (Меликсетјан и др., 1960), Меградзор и неколку други. Кренеритот и калаверитот се сметале за ''многу ретки'' минерали на наоѓалиштата на бакар- молибден и злато-сулфид. Тие првпат биле опишани како поединечни минерали од А.С. Фарамазијан (1958) во рудите на наоѓалиштето Каџаран, каде што биле откриени во руди од асоцијацијата кварц - сфалерит - галенит и забележани во полињата на галенит како мали заоблени сегрегации.
5 Поврзано
* Калаверит
* Силванит
* Хесит
* Тетрадимит
* Нагиагит
* Телуридно сребро
* Телуридно злато
* Златна измама