Мајански близнаци-херои

Мајански близнаци-херои — централни фигури во наративот вклучен во колонијалниот документ на јазикот киче наречен Попол Вух, кој го претставува најстариот мајански мит зачуван во целост. Познати како Хунахпу и Шбаланке на јазикот киче, близнаците се идентификувани и во уметноста на класичните Маи (200–900 н.е.). Близнаците често се прикажуваат како комплементарни сили.
Мотивот на близнаци се појавува во многу митологии на американските староседелци; мајанските близнаци може да се сметаат за митски предци на владејачките лози на Маите.
1 Во збор и слика
Откако Еден-Смрт и Седум-Смрт, господарите на подземниот свет, ги повикуваат на партија Пок-та-пок (мајанска игра со топка) во Шибалба, Хун-Хунахпу (буквално: Еден-Хунахпу) и Вукуб-Хунахпу (буквално: Седум-Хунахпу) биле поразени и како резултат на тоа погубени. Главата на Хун-Хунахпу била закачена на дрво. Кога Крвава Месечина, ќерка на Собирачот на Крв (еден од господарите на подземниот свет), поминува покрај дрвото, главата ѝ зборува и потоа ја оплодува со својата плунка. Нејзиниот татко дознава дека е бремена и се состанува со Еден-Смрт и Седум-Смрт. Тие одлучуваат дека ако Крвава Месечина не сака да каже кој е таткото, треба да биде убиена. Крвава Месечина вистинито одговара дека не спиела со никого, што се смета за лага бидејќи таа е видливо бремена. Поради тоа, тие им наредуваат на своите Бувови-гласници да ја убијат и да го донесат нејзиното срце како доказ.
Крвава Месечина тогаш им ја кажува вистината на бувовите и тие се согласуваат да ја поштедат. Тие прават лажно срце од црвена смола од дрво, кое им го носат на господарите на подземниот свет. Потоа, бувовите ѝ го покажуваат патот кон горниот свет. Таму, таа оди во куќата на Шмукане, мајката на Хун-Хунахпу и Вукуб-Хунахпу, која живее со Еден-Мајмун и Еден-Занаетчија, првородените деца на Хун-Хунахпу, кои ги зачнал со Жената-Чапја. Крвава Месечина ѝ кажува на Шмукане дека е бремена со нејзините внуци. Шмукане на почетокот не ѝ верува и ѝ наредува, како искушение, да набере една голема мрежа со кочани пченка од градината на Еден-Мајмун и Еден-Занаетчија. Меѓутоа, кога Крвава Месечина пристигнува во градината, таму има само едно растение пченка. Таа ги повикува Чуварите на храната, и пченката магично создава доволно кочани за да ја наполни мрежата.
Шмукане сега признава дека Крвава Месечина ја кажува вистината. Таа подоцна ги раѓа децата, Хунахпу и Шбаланке. Синовите, или ’Близнаците’, пораснуваат за да го одмаздат својот татко и по многу искушенија, конечно ги победуваат господарите на подземниот свет во игра со топка. ''Попол Вух'' содржи и други епизоди со Близнаците (види подолу), вклучувајќи го и уништувањето на вообразениот демон-птица, Вукуб Какуиш, и на неговите двајца демонски синови. Близнаците исто така ги претвораат своите полубраќа во богови на мајмуните-урликачи, кои биле заштитници на уметниците и писарите. На крајот, близнаците биле трансформирани во сонце и месечина, означувајќи го почетокот на новата ера. Митот за сонцето и месечината кај народот Кекчи, каде што Шбаланке лови елени (метафора за заробување; еленот исто така е син на Божеството на Земјата) и ја заробува ќерката на Божеството на Земјата. Во овие случаи, Хунахпу нема никаква улога.
1.1 Иконографија
Друг главен извор за митологијата на близнаците-херои е многу постар и се состои од претстави пронајдени на мајанската керамика сè до околу 900 година н.е. и во Дрезденскиот кодекс неколку века подоцна. Јасно препознатливи се фигурите на Хунахпу, Шбаланке и писарите и скулпторите во облик на мајмуни-урликачи. Хунахпу се разликува по црните дамки на неговата кожа, интерпретирани како дамки од труп или како пустули. На преткласичните мурали од Сан Бартоло, кралот, обележан со црна дамка на образот и пуштајќи крв од своите гениталии кон четирите страни на светот, изгледа како да го олицетворува херојот Хунахпу. Шбаланке — ’Близнакот војник’ — е повеќе сличен на животно, по тоа што се разликува по јагуарските шари на неговата кожа и по мустаќите или брадата.
Одредени иконографски сцени сугерираат на епизоди од ''Попол Вух''. Пукањето на Близнаците со дувалки во птица која стрмно се спушта (Главното птичјо божество) може да го претставува поразот на Вукуб Какуиш, додека главниот мајански бог на пченката кој се издигнува од оклопот на желка во присуство на близнаците-херои, може да го претставува воскреснувањето на таткото на близнаците, Хун-Хунахпу. Сепак, оваа втора сцена е објаснета и на поинаков начин. Во секој случај, близнаците често се прикажуваат заедно со главниот бог на пченката, и очигледно се сметало дека овие три полубожества припаѓаат заедно. Затоа, веројатно не е случајност што во ''Попол Вух'', близнаците се симболично претставени со две стебла пченка.
1.2 Имиња и календарски функции
Името ’Шбаланке’ е преведувано на различни начини, како ’Јагуар-Сонце’, ’Скриено Сонце’ и ’Јагуар-Елен’. Почетниот глас можеби потекнува од ''yax'' (скапоцен), бидејќи во класичниот мајански јазик, хиероглифски елемент со ова значење стои пред пиктограмот на херојот (иако постојат претпоставки дека тоа е женскиот префикс ''ix-''). За комбинацијата од префикс и пиктограм, предложено е читањето ''Yax Balam''. Името ’Хунахпу’ обично се подразбира како ''Hun-ahpub'' или ’Еден-Стрелец со дувалка’, каде што дувалката го карактеризира младиот херој како ловец на птици.
Главата на Хунахпу се користи како варијантен знак за 20-тиот ден во броењето на деновите или цолкин (''tzolkin''), кој во овие случаи всушност можеби се читал како (Хун)ахпу, наместо Ахау (господар или крал). 20-тиот ден е исто така завршниот ден на сите вигезимални (дваесетични) периоди, вклучувајќи ги к'атун (''katun'') и бактун (''baktun''). Главата на Шбаланке се користи како варијанта за бројот девет (''balan'' е слично на ''bolon'' — девет).
2 Резиме на митот за близнаците-херои
Во продолжение е детален преглед на митот за близнаците-херои, почнувајќи од смртта на нивните татко и чичко.
2.1 Раниот живот на хероите
Хунахпу и неговиот брат биле зачнати кога нивната мајка Шкик (Крвава Месечина), ќерка на еден од господарите на Шибалба, разговарала со отсечената глава на нивниот татко Хун. Черепот плукнал на раката на девицата, што предизвикало близнаците да бидат зачнати во нејзината утроба. Шкик ја побарала мајката на Хун-Хунахпу, која неволно ја прифатила под своја заштита откако ѝ поставила низа искушенија за да го докаже својот идентитет.
Дури и по раѓањето, Хунахпу и Шбаланке не биле добро третирани од нивната баба ниту од нивните постари полубраќа, Еден-Мајмун-Урликач и Еден-Занаетчија. Веднаш по нивното раѓање, бабата побарала да бидат изнесени од куќата поради нивното плачење, а постарите браќа ја послушале ставајќи ги на мравјалник и меѓу трње. Нивната намера била да ги убијат своите помлади полубраќа од љубомора и пакост, бидејќи постариот пар долго време бил почитуван како вешти занаетчии и мислители, па се плашеле дека новодојденците ќе им го одземат вниманието што го добивале.
Обидите да се убијат младите близнаци биле неуспешни, а момчињата пораснале без никаква очигледна пакост кон своите зли постари полубраќа. Во текот на нивните помлади години, близнаците биле принудувани да работат, одејќи во лов на птици кои ги носеле дома за вечера. На постарите полубраќа им ја давале храната да ја јадат први, и покрај тоа што тие го поминувале денот пеејќи и играјќи додека помладите близнаци работеле.
Хунахпу и Шбаланке ја покажале својата мудрост уште на млада возраст во справувањето со нивните постари полубраќа. Еден ден, парот се вратил од полето без птици за јадење, па биле испрашувани од нивните постари полубраќа. Помладите момчиња тврделе дека навистина застрелале неколку птици, но дека тие се заглавиле високо на едно дрво и не можеле да ги земат. Постарите полубраќа биле однесени до дрвото и почнале да се качуваат за да ги земат птиците, кога одеднаш дрвото почнало да расте уште повисоко, а полубраќата останале заробени. Ова е воедно и првиот случај во кој близнаците покажуваат натприродни моќи, или можеби едноставно благослов од повисоките богови; овие подвизи на моќ често само индиректно им се припишуваат на двајцата.
Хунахпу дополнително ги понижил своите постари полубраќа поучувајќи ги да ги извадат своите превези за бедрата и да ги врзат околу половината во обид да се симнат долу. Превезите станале опашки, а полубраќата се претвориле во мајмуни. Кога нивната баба била информирана дека постарите момчиња не се повредени, таа побарала да им биде дозволено да се вратат. Кога тие се вратиле дома, бабата не можела да ја задржи смеата поради нивниот изглед, а изобличените браќа побегнале од срам.
2.2 Поразот на Седум Ара и неговото семејство
Во еден момент од нивниот живот, кој не е прецизиран во ''Попол Вух'', на близнаците им пристапил богот Хуракан во врска со еден арогантен бог по име Седум Ара (Вукуб Какуиш). Седум Ара веќе имал придобиено мноштво следбеници меѓу некои од жителите на Земјата, лажно тврдејќи дека е или сонцето или месечината. Седум Ара бил и екстремно вообразен, украсувајќи се со метални орнаменти на своите крилја и со вештачки заби направени од скапоцени камења.
Во првиот обид да го погубат вообразениот бог, близнаците се обиделе да му се прикрадат додека тој јадел на едно дрво и му пукале во вилицата со дувалка. Седум Ара бил соборен од дрвото, но бил само ранет, а додека Хунахпу се обидувал да побегне, неговата рака била зграпчена од богот и откорната.
И покрај нивниот првичен неуспех, близнаците повторно ја покажале својата итрост смислувајќи план за поразот на Седум Ара. Повикувајќи пар богови маскирани како старец и старица, близнаците ги упатиле да му пристапат на Седум Ара и да преговараат за враќањето на раката на Хунахпу. Притоа, старецот и старицата посочиле дека се само сиромашно семејство кое заработува за живот како лекари и забари, обидувајќи се да се грижат за своите внуци сирачиња. Слушајќи го ова, Седум Ара побарал да му ги поправат забите бидејќи биле повредени и разлабавени при застрелувањето со дувалката, и да му ги излечат очите (не е конкретно наведено што му пречело на очите). Правејќи го тоа, старецот и старицата ги замениле неговите заби од скапоцени камења со бела пченка и му ги отстраниле украсите што ги имал околу очите, оставајќи го богот лишен од неговата поранешна слава. Откако паднал од својата позиција, Седум Ара умрел, веројатно од срам.
Синовите на Седум Ара, Зипакна и Кабракан, наследиле голем дел од ароганцијата на својот татко, тврдејќи дека се создавачи, односно уништувачи на планини. Постариот син Зипакна бил уништен кога близнаците го намамиле со мамка во облик на лажен рак, притоа закопувајќи го под една планина.
Мајанскиот бог Хуракан повторно ги замолил младите близнаци за помош во справувањето со помладиот син на Седум Ара, Кабракан, Земјотресот. Повторно, првенствено преку нивната итрост, двајцата успеале да го соборат својот непријател, откако го побарале и потоа ја искористиле токму неговата ароганција против него; му раскажале приказна за една голема планина на која налетале, а која постојано растела и растела. Кабракан се гордеел со тоа што е тој кој ги урива планините и, слушајќи таква приказна, очекувано побарал да му ја покажат планината. Хунахпу и Шбаланке прифатиле, водејќи го Кабракан кон непостоечката планина. Како вешти ловци, тие застрелале неколку птици по патот, печејќи ги на оган и искористувајќи го гладот на Кабракан. Кога тој побарал месо, му дале птица која била подготвена со малтер и гипс — отров за богот. Откако ја изел, тој ослабел, па момчињата успеале да го врзат и да го фрлат во дупка во земјата, закопувајќи го засекогаш.
2.3 Откривањето на опремата за игри на Хун-Хунахпу
Некое време по прогонот на нивните постари полубраќа, близнаците ги искористиле своите посебни моќи или способности за да ги забрзаат градинарските работи за својата баба: на пример, само еден замав со секирата заменувал цел ден чистење на земјиштето. Двајцата се покривале со прашина и струготини кога нивната баба се приближувала, за да изгледа како напорно да работат, и покрај фактот што цел ден го поминувале одморајќи се. Меѓутоа, следниот ден се вратиле и виделе дека нивната работа е уништена од шумските животни. По завршувањето на работата, тие се сокриле и чекале во заседа, па кога животните се вратиле, се обиделе да ги фатат или да ги исплашат.
Повеќето животни успеале да им побегнат. Зајакот и еленот ги фатиле за опашките, но тие се откорнале, со што на сите идни генерации зајаци и елени им останале кратки опашки. Стаорецот, пак, успеале да го фатат и му ја потпалиле опашката на оган како одмазда за неговото дело. Во замена за милост, стаорецот им открил важна информација: опремата за игра на нивниот татко и чичко била сокриена од нивната баба, бидејќи токму играњето топка било директно одговорно за смртта на нејзините синови.
Повторно бил смислен лукав план за да дојдат до својата опрема, при што близнаците уште еднаш се потпреле на измама за да ги остварат своите цели. Парот го внел стаорецот скришум во својот дом за време на вечерата и ја натерале бабата да зготви јадење со лут чили сос. Побарале вода за време на оброкот, по што бабата отишла да ја земе. Меѓутоа, грнето за вода било саботирано со дупка, па таа не можела да се врати со водата. Кога нивната мајка заминала да види што се случува и кога двајцата останале сами во домот, го испратиле стаорецот горе во покривот за да ги прегризе јажињата што ја држеле скриената опрема, и успеале да ги земат предметите што нивниот татко и чичко ги користеле за игра со топка. Тоа долго време било омилена разонода за нивниот татко, а набрзо станало омилена активност и за нив.
2.4 Игри со топка во Шибалба
Хунахпу и Шбаланке играле топка на истото игралиште на кое нивниот татко и неговиот брат играле долго пред нив. Кога Хун-Хунахпу и неговиот брат играле, бучавата ги вознемирила Господарите на Шибалба, владетелите на мајанскиот подземен свет. Шибалбанците ги повикале да играат топка на нивното игралиште во подземјето.
Кога близнаците почнале да играат топка на игралиштето, Господарите на Шибалба повторно биле вознемирени од вревата и им испратиле покана на момчињата да дојдат во Шибалба и да играат на нивното игралиште. Плашејќи се дека ќе ја доживеат истата судбина, нивната баба ја пренела пораката само индиректно, кажувајќи и ја на една вошка која била скриена во устата на една жаба, која пак била скриена во стомакот на една змија, која била проголтана од сокол. Сепак, момчињата ја примиле пораката и, на големо разочарување на нивната баба, тргнале кон Шибалба.
Кога нивниот татко одговорил на повикот, тој и неговиот брат се соочиле со бројни предизвици по патот кои служеле за да ги збунат и посрамотат пред нивното пристигнување, но помладите близнаци не станале жртви на истите трикови. Тие испратиле комарец пред нив за да ги касне Господарите на Шибалба и да открие кои се вистински, а кои се само кукли, како и да ги открие нивните идентитети (односно нивните имиња). Кога пристигнале во Шибалба, тие лесно успеале да ги идентификуваат вистинските Господари на Шибалба и да им се обратат по име. Исто така, ја одбиле поканата на Господарите да седнат на клупата за посетители, правилно препознавајќи дека клупата е всушност вжештен камен за готвење. Фрустрирани од способноста на близнаците да ги ппрепознаат нивните стапици, тие ги испратиле момчињата во Темната куќа, првиот од неколкуте смртоносни тестови смислени од Шибалбанците.
Нивниот татко и чичко претрпеле срамни порази во секој од тестовите, но Хунахпу и Шбаланке повторно ја покажале својата вештина надитрувајќи ги Шибалбанците уште на првиот тест. Близнаците ставиле перја од папагал во факелот и светулки на врвовите од своите цигари, правејќи ги Шибалбанците да веруваат дека нивните факели и цигари останале запалени цела ноќ. Разочарани, Шибалбанците ги прескокнале преостанатите тестови и ги поканиле момчињата директно на играта. Шибалбанците инсистирале да ја користат сопствената топка за натпреварот, на што близнаците се согласиле. Меѓутоа, топката била череп со сечило во него, и кога Хунахпу ја удрил топката, оружјето било откриено. Жалејќи се дека биле повикани само за да бидат убиени, Хунахпу и Шбаланке се заканиле дека ќе ја напуштат играта.
Како компромис, Господарите на Шибалба им дозволиле на момчињата да ја користат нивната гумена топка, по што следела долга и вистинска игра. На крајот, близнаците им дозволиле на Шибалбанците да победат, но тоа повторно било дел од нивниот лукав план. Тие биле испратени во Куќата на ножевите, вториот смртоносен тест на Шибалба, исполнета со ножеви кои се движеле сами од себе. Близнаците им се обратиле на ножевите и им ветиле месо од сите животни во иднина. Во замена за тоа, ножевите престанале да се движат. Потоа, тие испратиле мравки секачи на лисја да донесат ливчиња од градините на Шибалба, како награда што требало да им биде понудена на Господарите за нивната победа. Господарите намерно избрале награда за која верувале дека е невозможна, бидејќи цвеќињата биле чувани од птици. Меѓутоа, птиците не забележале како мравките ги кинат цветовите. Шибалбанците биле бесни кога ги добиле чиниите со ливчиња од сопствените цвеќиња и им ги распориле клуновите на птиците, давајќи им го на ноќните птици (легатите) нивниот карактеристичен широк зев.
Секој од следните денови резултирал со нерешена игра и нов тест. Во Куќата на студот, близнаците го држеле студот на растојание со чиста силна волја. Во Куќата на јагуарите, ги хранеле јагуарите со коски за да преживеат. Во Куќата на огнот, близнаците биле само малку поткалени, но не и изгорени. Господарите на Шибалба биле разочарани од успехот на близнаците, сè додека тие не биле ставени во Куќата на лилјаците. Иако се криеле во своите дувалки од смртоносните лилјаци, Хунахпу ѕирнал надвор за да види дали дошла зората, при што му била отсечена главата од лилјак-убиец.
Шбаланке ги повикал полските животни и побарал од нив да му ја донесат што јадат. Коатито (вид на мала мечка) донело тиква, која Шбаланке ја поставил врз телото на Хунахпу. Потоа, Шбаланке го замолил зајакот да им го одвлече вниманието на Шибалбанците кога топката ќе излета надвор од игралиштето. Новата игра започнала, а главата на Хунахпу била користена како топка. Меѓутоа, кога главата на Хунахпу излетала од теренот, Шибалбанците помислиле дека скокањето на зајакот е всушност топката, па почнале да го гонат. Тогаш Шбаланке ја зел главата на својот брат, а на нејзино место ја подметнал тиквата. Играта продолжила сè додека тиквата не пукнала, што резултирало со срамен пораз за Шибалбанците.
2.5 Падот на Шибалба
Посрамени од својот пораз, Шибалбанците и понатаму барале начин да ги уништат близнаците. Тие направиле огромна печка и уште еднаш ги повикале момчињата, со намера да ги намамат во неа и да ги усмртат. Близнаците сфатиле дека Господарите го смислиле овој лукав план за да им пресудат, но сепак, и покрај тоа, дозволиле да бидат изгорени до смрт во печката, а пепелта од нивните коски да биде сомелена во прашина. Шибалбанците биле пресреќни поради очигледната смрт на близнаците и ја фрлиле нивната пепел во реката. Меѓутоа, ова било дел од планот на момчињата, бидејќи штом се нашле во реката, пепелта се регенерирала во тела – најпрво во пар сомови, кои потоа се трансформирале во две млади момчиња.
Непрепознаени, на момчињата им било дозволено да останат меѓу Шибалбанците. Приказните за нивната трансформација од сомови се раширила, како и приказните за нивните танци и начинот на кој го забавувале народот на Шибалба. Тие изведувале голем број чуда: палеле куќи, а потоа ги враќале цели од пепелта, се жртвувале еден со друг и воскреснувале од мртвите. Кога Господарите на Шибалба ја слушнале приказната, ги повикале двајцата во својот двор за да ги забавуваат, барајќи со свои очи да ги видат тие чуда.
Момчињата одговориле на повикот и се пријавиле доброволно да ги забавуваат Господарите без никаков надомест. Нивниот идентитет во тој момент останал тајна; тврделе дека се сирачиња и скитници, а Господарите воопшто не се сомневале. Тие го извеле целиот свој спектар на чуда: убиле куче и го вратиле од мртвите, направиле куќата на Господарите да гори околу нив додека жителите биле неповредени, а потоа ја вратиле куќата од пепелта. Во кулминацијата на нивниот настап, Шбаланке го исекол Хунахпу на парчиња и го принел како жртва, само за неговиот брат повторно да стане од мртвите.
Воодушевени од претставата, Еден Смрт и Седум Смрт, највисоките господари на Шибалба, побарале чудото да биде изведено и на нив. Близнаците прифатиле, ги убиле и ги принеле господарите како жртва, но не ги вратиле од мртвите. Потоа, близнаците ги шокирале Шибалбанците откривајќи го својот идентитет како Хунахпу и Шбаланке, синови на Хун-Хунахпу, кого тие го убиле пред многу години заедно со нивниот чичко Вукуб-Хунахпу. Шибалбанците паднале во очај, ги признале злосторствата за убиството на браќата пред години и молеле за милост. Како казна за нивните злодела, царството Шибалба веќе не смеело да биде место на слава и големина, а Шибалбанците повеќе немало да примаат дарови од луѓето кои оделе горе по Земјата. Цела Шибалба била практично поразена.
Близнаците се вратиле на игралиштето за топка и ги извадиле закопаните посмртни останки на нивниот татко, Хун-Хунахпу.
Откако нивната мисија била завршена, двајцата ја напуштиле Шибалба, искачувајќи се назад на површината на Земјата; но тие не застанале таму, туку продолжиле да се качуваат право нагоре кон небото – Хунахпу станал Сонцето, а Шбаланке станал Месечината.
3 Близнаци-херои во други култури на американските староседелци
Многу култури на домородните Американци во Соединетите Американски Држави имаат традиции за двајца машки близнаци-херои. На пример, во митот на создавањето на народот Навахо (наречен „Diné Bahaneʼ“), близнаците-херои „Убиец на чудовишта“ и „Роден за вода“ (синови на Жената која се менува) добиваат стрели од молњи од својот татко, Сонцето, за да го исчистат светот од чудовишта кои ги напаѓаат луѓето.
Народот Хо-Чунк и другите народи што зборуваат сиуански јазици имаат традиција за синовите на Црвениот Рог. Митологијата за Црвениот Рог и неговите два сина има интересни аналогии со митскиот циклус за мајанските Близнаци-херои.
4 Во популарната култура
* Шбаланке е лик што може да се игра во бесплатната видео игра ''Smite'', каде што неговата титула е „Скриено јагуарово сонце“.
* Шбаланке е лик во бесплатната видеоигра Genshin Impact, каде што неговата титула е „Оној што е погребан со првобитниот оган“. Тој е првиот Пајро Архонт (Владетел на огнот) на Натлан и исто така се појавува во приказната на сегашниот Пајро Архонт, Мавуика.
* Серијата ''„Од самрак до зори“'' од 2014 година алудира на пророштво за браќата Геко како „Близнаци-херои“ од легендата на Маите.
* Хунахпу е името на едно од племињата во ''Survivor: San Juan del Sur.''* Близнаците-херои се појавуваат на почетокот од анимираниот филм од 2000 година, ''Патот до Елдорадо''. Тие се и боговите што главните ликови Мигел и Тулио ги имитираат.
* Близнаците-херои се појавуваат во играта Civilization VI Heroes & Legends.* Близнаците-херои се алудираат во ''Onyx Equinox'', каде што главните ликови Кин и Јун имаат имиња што буквално значат „сонце“ и „месечина“ и сакаат спортски игри со топка. Релјеф на митолошките близнаци се гледа во епизода 3.
* Близнаците-херои (и нивните потенцијални идни реинкарнации) се централните ликови во научно-фантастичниот роман на Моника Бирн, ''Вистинската ѕвезда'', кој е за пронаоѓањето на Шибалба во времето, како и во вселената.
* Близнаците-херои биле инспирација за првата епизода од рестартираната серија „Легенди на скриениот храм“ .
* Близнаците-херои се појавиле како полубожица по име Маја од ''Маја и тројцата'' кои го победуваат злиот Господар Миктлан.
5 Поврзано
* Јагуари во мезоамериканската култура
* Мајанска религија
* Мајанска митологија
* Близнаци во митологијата
* Божествени близнаци
* HD 98219
* Список на месечеви божества
* Список на сончеви божества
6 Наводи