Жолтика

Жолтика (науч. ''Berberis'') — голем род на листопадни и зимзелени грмушести растенија со должина од 1 до 5 метри, која се среќава низ умерените и суптропските региони на светот (освен Австралија). Разновидноста на видовите е најголема во Јужна Америка и Азија, но автохтони видови се појавуваат и во Европа, Африка и Северна Америка. Исто така жолтиката расте и во Македонија.
Најпознатиот вид жолтики е типот ''B.vulgaris'' (кисел трн), која е честа појава во Европа, Северна Африка, Блискиот Исток и Средна Азија; исто така е широко распространета во Северна Америка. Дополнително, ''B. aquifolium'' е државниот цвет на сојузната американска држава Орегон.
1 Опис
Родот ''Berberis'' има диморфни изданоци: долги изданоци кои ја формираат структурата на растението и само кратки изданоци долги 1 до 2 милиметри. Многу видови имаат трнови на изданоците и по сите рабови на листовите. Листовите на долгите изданоци не се фотосинтетски, собрани во снопчиња во пазувите на единични или тројни трнови и се долги 3 до 30 милиметри. Пупката на секој трнлив лист потоа развива краток изданок со неколку нормални, фотосинтетски лисја. Овие лисја се долги 11 до 10 сантиметри, едноставни и цели или со бодликави рабови. Единствено на млади садници се развиваат лисја на долгите изданоци, при што возрасниот тип на лисје се развива откако младото растение ќе наполни 1-2 години.
Многу листопадни видови, како што се ''Berberis thunbergii''''и B. vulgaris'', се познати по нивната привлечна розова или црвена есенска боја. Кај некои зимзелени видови од Кина, како што ''B. candidula'' и ''B. verruculosa'', долните страни на листовите се брилијантно бели, карактеристика што се цени хортикултурно. Некои хортикултурни варијанти на ''B. thunbergii'' имаат темноцрвени до виолетови лисја. Како што е ''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'', и ''B. thunbergii'' f. ''atropurpurea'' (темно виолетова нана).
Цветовите се жолти и се групирани поединечно или во гроздови соцветија до 20 на една цветна глава. Тие се жолти или портокалови, долги од 3 до 6 милиметри, чашките обично се шест, ретко три или девет и има шест ливчиња во наизменични спирали од по три, чашките обично обоени како ливчињата. Ливчињата на перијантот се 12 на број, прашниците 6, антерите се отвараат со 2 капаќиња а плодникот има широк жиг. Плодот е мала бобинка кој е долг 5 до 15 милиметри, зрели црвени или темно сини, често со розова или виолетова восочна површинска обвивка; кај некои видови, тие може да бидат долги и тесни, но се сферични кај други видови.
Некои автори ги сметаат сложенолисните видови како припадници на различен род, ''Махонија''. Нема конзистентни разлики помеѓу двете групи освен перката на листот (''Berberis sensu stricto'' изгледа дека има едноставни листови, но тие всушност се сложени со еден лист; тие се нарекуваат „унифолиолни“ ), и голем број на ботаничари претпочитаат да ги класифицираат сите овие растенија во еден род ''жолтики''. Сепак, филогенетското испитување на ДНК ги задржува двата одделни рода, со тоа што појаснува дека унифолиолно-лисната ''Berberis ss'' е изведена од парафилетска група грмушки што носат импариперни зимзелени листови, кои трудот потоа ги дели на три рода: ''Mahonia'', ''Alloberberis'' (порано дел од ''Mahonia''''Horridae'') и ''Moranothamnus'' (порано ''Berberis claireae''); потврдува дека широко ограничениот ''Berberis'' (т.е. вклучувајќи ги ''Махонија'', ''Alloberberis'' и ''Moranothamnus'') е монофилетичен.
2 Екологија
Видовите жолтики се користат како храна од страна на ларвите на некои видови пеперуги, вклучувајќи ги молците ''Pareulype berberata'' и шарениот мопс (''Eupithecia exiguata'').
Видовите можат да го инфицираат стеблото на пченицата кое е сериозна габична болест на пченицата и сродните зрна. ''Berberis vulgaris'' (киселиот трн) и ''Berberis canadensis'' (канадската жолтика) служат како алтернативни видови домаќини на одговорната 'рѓа, габата ''Puccinia graminis''. Поради оваа причина, одгледувањето на ''Berberis vulgaris'' е забрането во многу области, а увозот во Соединетите Американски Држави е забранет. Северноамериканскиот ''B. canadensis'', роден во Апалачките Планини и Средниот Запад на САД, бил речиси искоренет поради оваа причина и денес ретко се среќава, со најголем број преостанати појави во планините на Вирџинија.
Некои видови стануваат синвазивни кога се садат надвор од нивните автохтони области, вклучувајќи ги ''B. darwinii и B. canadensis'' во Нов Зеланд (каде што денес е забранета продажба и размножувањето), како и ''B. vulgaris'' и зеленолистен ''B. thunbergii'' во поголемиот дел од источниот дел на САД.
Јапонската жолтика се смета за инвазивно растение во 32 американски држави. Отпорна е на елени поради својот вкус и е омилена како засолниште за крлежи способни да пренесат лајмска болест.
3 Одгледување
Неколку видови жолтики се претпочитаат како градинарски грмушки, одгледувани поради карактеристики како што се украсни лисја, жолти цветови или црвени или сино-црни бобинки. Бројни сорти и хибриди се избрани за користење во градината. Нискорастечките растенија исто така најчесто се садат како пешачки бариери. Повисоките видови се ценети за спречување на криминал; бидејќи се густи и многу бодликави, тие се ефикасни бариери за крадци; соодветно на тоа, тие може да се садат под ранливи прозорци и да се користат како жива ограда. Голем број на видови се отпорни на предаторство од елени.
Видовите што се одгледуваат вклучуваат:
*''B. darwinii''*''B. dictyophylla''*''B. julianae''*''B. thunbergii''*''B. verruculosa''
Следните хибридни селекции ја добиле наградата за градинарски заслуги на Кралското хортикултурно друштво:
*''B.'' 'Georgei'*''B.'' × ''lologensis'' (Кралица на кајсијата)*''B.'' × ''media'' „Црвен скапоцен камен“*''B.'' × ''stenophylla'' „Коралина Компактa“*''B.'' × ''stenophylla'' „златна жолтика“
4 Употреба
4.1 Кулинарство
''Berberis vulgaris'' расте диво во поголемиот дел од Европа и Западна Азија. Произведува големи култури на јастиви бобинки, богати со витамин Ц, но со остар кисел вкус. Во Европа, со векови бобинките се употребувале за кулинарски цели исто како што се користи кората од цитрус. Земјата во која се користат најмногу е Иран, каде што се нарекуваат ''zereshk'' (fa) на персиски јазик. Бобинките се вообичаени во персиската кујна во јадења со ориз, како што се ''зерешк поло'' (јадење ориз зготвено на персиски начин со качунка и жолтика, често послужено со пилешко) и ''мораса поло'' (буквален превод „ориз со скапоцени камења“, раскошно јадење од ориз со жплтика и парчиња ф'стаци, бадем и кора од портокал) и како арома за живина. Поради нивниот кисел вкус, понекогаш се готват со шеќер пред да се додадат во персискиот ориз. Иранските пазари продаваат сушен зерешк. Поради нивната ограничена достапност, специјализираните услови за одгледување и сложеноста на процесот на берба, тие се сметаат за скапи и затоа се служат во најдобрите персиски јадења. Во Русија и Источна Европа, понекогаш се употребува во џемови како извор на пектин (особено со мешани бобинки). Екстракт од жолтика е вообичаена арома за безалкохолни пијалоци, бомбони и слатки.
''Berberis aquifolium'' (орегонско грозје) традиционално се јадело во мали количини од страна на домородните народи на северозападниот брег на Тихиот Океан во Северна Америка. ''Berberis microphylla'' и ''Berberis darwinii'' (и двата познати како ''calafate'' и ''michay'') се два вида што се наоѓаат во Патагонија во Аргентина и Чиле. Нивните јадливи виолетови плодови се користат за џемови.
4.2 Традиционална медицина и несакани ефекти
Сувиот плод на ''B. vulgaris'' се употребува во билкарството. Хемиските состојки вклучуваат изохинолински алкалоиди, особено берберин. Целосен список на фитохемикалии бил составен и објавен во 2014 година. Безбедноста на употребата на берберин за која било состојба не е соодветно дефинирана со висококвалитетни клинички истражувања. Неговиот потенцијал за предизвикување несакани ефекти е висок, вклучително и несакани заемни дејства со лекови на рецепт, намалувајќи го наменетиот ефект на воспоставените терапии. Гадење, повраќање, дијареја, вртоглавица и несвестица се можни ефекти, особено со високи дози. Особено е небезбеден за употреба за време на бременост.
4.3 Други употреби
Историски гледано, жолтата боја се извлекува од стеблото, коренот и кората.
Трњето од грмушката се употребувало за чистење на антички златни монети, бидејќи е доволно меко за да не ја оштети површината, туку да ја отстрани корозијата и остатоците.
Киселите млади листови понекогаш се џвакаат за освежување.
5 Во културата
Ова растение од Орегон е државниот цвет на Орегон.
6 Галерија