Историја на Унгарија пред унгарското освојување

Историјата на Унгарија пред унгарското освојување го опфаќа временскиот период пред унгарското освојување во 9 век на териториите кои подоцна биле претворени во Кнежеството Унгарија и Кралството Унгарија.
Првите познати траги припаѓаат на Хомо хајделбергенсис, со ретки или непостоечки докази за човечко присуство до неандерталците пред околу 100.000 години. Анатомски модерните луѓе пристигнале во Панонската низина пред и припаѓале на групата Oрињаци. Остатокот од каменото време се истакнува со минимални или сè уште необработени археолошки докази, со исклучок на културата на линеарната керамика — „цивилизацијата од типот на градина“ што го вовело земјоделството во Панонската низина.
За време на бакарното и бронзеното време, три значајни групи биле културите на Баден, Мако и Османлиска (да не се меша со Турците Османлии). Големото подобрување очигледно било обработката на метал, но културата на Баден, исто така, донела кремирање, па дури и трговија на далечина со оддалечените области како што се Балтикот или Иран. Турбулентните промени во текот на доцното бронзено време ја завршиле староседелната, релативно напредна цивилизација и го започнале железното доба и била забележана масовна имиграција на индоевропски номади за кои се верува дека биле од античко иранско потекло. Меѓутоа, како што одминувало времето, Панонската низина привлекувал имиграција од сите правци: Келтите Халштат од запад биле првите и највлијателните околу 750 пред нашата ера, мистериозните Сигине околу 500 пред нашата ера, Панонците — илирско племе ја дале иднината. Римската провинција го добила своето име, додека самиот исток бил окупиран од други тракиски, ирански и подоцна келтски племиња. Пред 100 п.н.е., поголемиот дел од областа била окупирана од различни келтски народи, како што се наследниците на културата Халштат, Тауриските, Бои и Панонците.
Римската ера започнала со неколку напади помеѓу 156 и 70 пред нашата ера, но нивното постепено освојување било прекинато од страна на дакискиот крал Буребиста, чие кралство се протегало до денешна Словачка во најголем обем. Сепак, периодот на доминација на Дакиј не траел долго, па Римјаните до 9 п.н.е. ја потчиниле целата област и ја претвориле во покраината Панонија на провинцијата Илирик и на крајот во провинцијата Панонија. Под римско владеење, многу современи градови како Будим, Ѓер и Шопрон биле основани и населението се романизирало, а културата како целина процветала. Римските императори понекогаш дозволувале други племиња да се населуваат на територијата, како што биле Јазигите или Вандалите. Христијанството се проширило во текот на 4 век, кога станало државна религија.
Во првите години од големата преселба на народите, Панонската низина бил населен од Хуните кои до 430 година имале воспоставено сериозна, ако и краткотрајна, доминација во Европа со центар во сливот. Со нив заедно живееле и бројни германски племиња како што се Готите, Маркомани, Квади или Гепиди, од кои Гепидите останало најдолго и нивните народи биле инкорпорирани во Хунската империја. Следниот бран на миграција во текот на 6 век донел други германски племиња, Ломбардите и Херули, кои ги совладале Гепидите, само за да бидат соборени од друго големо номадско племе, Аварите. Како и Хуните, Аварите основале таму империја и претставувале огромна закана за нивните соседи, но на крајот биле поразени од двете соседни држави и од внатрешните судири (околу 800). Сепак, населението на Аварите останало прилично стабилно до унгарското освојување. Територијата станала поделена помеѓу Источна Франција и Првото бугарско царство со североисточниот дел под Моравското словенско кнежество Нитра. Ваквата состојба траела до доаѓањето на племињата Маџар кон крајот на 9 век.
1 Праисторија
1.1 Камено доба
Најстариот археолошки локалитет кој дал докази за човечко присуство - човечки коски, алатки од камчиња и кујнски ѓубре - во Панонската Низина бил ископан во Вертеселуш во Прекудунавска Унгарија во 1960-тите. Средниот плеистоцен се наоѓал во басени од варовнички туф со дијаметар од 3-6 метри (9.8-19.7 фт) и таму биле формирани блиските топли извори. Локацијата кај Вертеселуш била окупирана пет пати помеѓу околу 500.000 и 250.000 години. Пронајдени биле тилна коска на возрасен маж ''Хомо хејделбергенсис'', кој сега е познат како „Саму“, и млечен заб на дете. Пронајдени биле и алатки од кварцити и силекс камчиња собрани кај блиската река, како и камин со огништа направени од згмечени животински коски, со остатоци од диви коњи, аурохи, бизони, црвени елени, елени, волци, мечки, и мачки со сабја заби.
Постои празнина во археолошките записи, без докази за човечко присуство пред околу 250.000 до 100.000 години. Најраните локалитети од среден палеолитдатираат во преодниот период помеѓу глацијалните периоди Рис и Вурм пред околу 100.000 години. Остатоци од черепи покажуваат дека неандерталците ја населувале североисточна Прекудунавска Унгарија и планините Бик во овој период. Неандерталците кои живееле во регионот Ерд помеѓу околу 100.000 и 40.000 пред нашата ера користеле кварцитни камчиња. Тие воделе ловечки експедиции до ридовите Герече за пештерски мечки, диви коњи, волнени носорози и други животни. Неандерталската заедница се населила во близина на изворите со топла вода во Тата околу 50.000 п.н.е. Ловеле телиња од мамут, кафеава мечка, диви коњи и елени. На местото бил пронајден рамен овален предмет направен од ламела на забот на мамут, сличен на ритуалот ''тјурунга'' на домородните Австралијци. Третата група неандерталци била населена во пештерите на ридовите Пилиш, Вертес и Гересе. Тие редовно ги посетувале планините Бик и Белите Карпати за да соберат суровина за нивните алатки. Козорог бил главниот плен на неандерталците од локалитетите од средниот палеолот во планините Бик. Покрај локалниот камен, користеле и суровина од Белите Карпати и регионот на реката Прут. Археолошките истражувања покажале дека неандерталците исчезнале од северните региони на Панонската низина пред околу 40.000 години.
Најновите истражувања покажале дека првите заедници на анатомски модерни луѓе дошле во Панонската низина помеѓу Следствено, не можело да се докаже соживотот на неандерталците и современите луѓе на територијата, што се претпоставувало со претходна студија. Групата на модерни луѓе Орињаци кои се населиле во пештерата Исталоско првенствено користеле алатки направени од коски и ја користеле пештерата како сезонско кампување за време на нивниот лов на дивокоза, црвен елен, ирваси и други локални животни. Нивните алатки направени од камен покажуваат дека дошле до планините Бик од северните Карпати и од регионот на Прут. Според научното гледиште, може да се разликува локална археолошка култура - „културата на Селета“ - која претставува премин помеѓу средниот и доцен палеолит и се карактеризира со копја во облик на лист од околу Сепак, постоењето на посебна археолошка култура не е едногласно прифатено од специјалистите, бидејќи повеќето праисториски алатки од истоимената пештера Селета (во источната страна на Бик) се слични на оние пронајдени во локалитетите од Горнопалеолит во Средна Европа.
Привлечени од богатата фауна на низините во центарот на Панонска низина, групи ловци „Гравети“ навлегле на територијата од запад пред околу 27.000 години. Централните пасишта не биле покриени со мраз дури и во максимумот од последната глацијација (пред околу 20.000 години). Тие што пристигнале подоцна се населиле на врвовите на ридовите покрај реките Хорнад и Бодрог. Првенствено ловеле мамут и елен и користеле камени сечила за обработка на кожа, коски, рогови и дрво. Уметничките наоди се ретки; на пример, диск со назабени рабови, кој бил направен од полиран варовник, бил пронајден во Бодрогкерестур. Вториот бран на „Гравети“ пристигнал во потоплиот период кој започнал пред околу 20.000 години. Тие првенствено ги правеле своите алатки од камчиња, слични на заедниците од долниот палеолит, но не можело да се открие континуитет помеѓу двете групи. Остатоците од полупотонати колиби биле ископани на место на врвот на ридот во близина на Сарвар, каде што биле пронајдени и коски од ирваси. Местото, исто така, дало перфориран (но не украсен) рогов од ирваси. Покрај постојаните населби, привремените логори на ловците на Гравети биле откопани во рамнините на Јасшаг и околу Сегед. Пред околу 15.000 години, на територијата дошле нови ловци; нивните најпознати населби се наоѓале во североисточна Прекудунавска Унгарија. Приврзок направен од заб од волк, пар црвени заби од елени и слични наоди укажуваат дека овие ловци носеле украси.
Локалитети од средно камено време се ретки, но почнуваат да се појавуваат по извршување на систематски истражувања, особено во областа Јасшаг.
1.2 Неолит до бакарно доба
Неолитската населба започнала со културата Криш-Корош, која датира од јаглерод околу 6200 година п.н.е. Во средниот неолит, културата на западната линеарна керамика во Прекудунавска Унгаријаи Сату-Маре (Шатмар) и источната линеарна керамика (наречена „Алфелд линеарна керамика“ во Унгарија) на исток, се развила во Желиезовце (Словачка) и Сакалхат и Бик, соодветно. Културата на Тиса од доцниот неолит била проследена со енеолитските култури Тизаполгар и Бодрогкерештур. Овие култури биле дел од поширокиот културен комплекс познат како Стара Европа или Дунавската цивилизација.
Баденската култура (околу 3600 – 2800 пред наша ера) била археолошка култура од бакарното доба (халколитска) пронајдена во Централна Европа. Во унгарските и словачките локалитети, кремираните човечки останки често биле ставани во антропоморфни урни, додека во Нитриански Храдок, била пронајдена масовна гробница. Пилисмарот биле единствените познати гробишта со поединечни гробници кои биле пронајдени во раниот локалитет Баден („фаза Болерас“), во округот Комаром-Естергом, кој исто така содржел неколку примери на стоки што веројатно биле извезени од културата на стоката со украси со мозочен удар (центрирана во она што сега е Полска). Некои научници тврдат дека културата на Баден била ран пример за индоевропска култура во Централна Европа.
1.3 Бронзено доба
Мако (град во современиот округ Чонград) го позајмува своето име на материјалната култура од 3-тиот милениум п.н.е. (позната и како Мако-Цака или Косихи-Цака култура) и други археолошки наоди од бакарното / бронзеното време. Околу Мако има повеќе од 180 регистрирани археолошки локалитети, од кои најважни се во Кизомбор. Културата Мако често се смета за подмножество или гранка на пошироката Вучедолска култура, со центар на Вуковар). Иако не постои консензус за културната припадност на локалитетите Мако, курганите, токите, накитот и коњичката опрема пронајдени во близина на Мако може да сугерираат врски со номадите кои мигрираат од евроазиската степа. Во подоцнежните фази, овие локации содржат многу голем број предмети поврзани со Сарматите.
Османлиската култура (позната и како култура Отоманско- Фузесабонија) била култура од бронзеното време (околу 2100–1400 пред нашата ера) која се протегала од источна Унгарија и западна Романија до југоисточна Полска и западна Украина. Килибарот извезен на праисториските трговски патишта од Балтикот често се наоѓа на местата во Отоманија, а луѓето од оваа култура изгледа дека го држеле централниот дел од таканаречениот „Јантарски пат“, кој ги поврзувал моќните и во подем антички медитерански држави на југ - источен балтички регион. Културата на Османлиите била наследена од могилна култура и културата на Урнфилд.
1.4 Железно доба
Во Панонската низина, железното време започнало околу 800 година пред нашата ера, кога новото население се преселило на територијата и ги зазело поранешните центри на населението утврдени со земјени работи. Новото население веројатно се состоело од антички ирански племиња кои се отцепиле од федерацијата на племињата кои живееле под сузеренството на Кимеријците. Тие биле коњички номади и ги формирале луѓето од културата Мезочат кои користеле алатки и оружје направени од железо. Го прошириле своето владеење над она што сега е Големата Унгарска Низина и источните делови на Прекудунавска Унгарија.
Околу 750 п.н.е., луѓето од културата на Халштат постепено ги окупирале западните делови на Прекудунавска Унгарија, но претходното население на територијата исто така преживеало и на тој начин двете археолошки култури постоеле заедно со векови. Луѓето од културата на Халштат ги презеле поранешните утврдувања на населението (''на пр''. во Велем, Челдемолк, Тихањ), но изградиле и нови затворени со земјени работи (''на пример'', во Шопрон). Благородниците биле погребани во камерни гробници покриени со земја. Некои од нивните населби сместени покрај Јантарски пат се развиле во трговски центри.
Класичната скитска култура се проширила низ Големата Унгарска Низина помеѓу 7 и 6 век п.н.е.
Помеѓу 550 и 500 п.н.е., нови луѓе се населиле покрај реката Тиса и во Трансилванија. Нивната имиграција можеби била поврзана или со воените походи на кралот Дариј I од Персија (522 п.н.е. - 486 п.н.е.) на Балканскиот полуостров или со борбите меѓу Кимеријците и Скитите. Оние луѓе, кои се населиле во Трансилванија и во Банат, се идентификуваат како Агатирси (веројатно античко тракиско племе чие присуство на територијата е забележано од Херодот); додека оние кои живееле во сегашната Голема Унгарска Низина може да се поистоветуваат со Сигине. Новото население ја вовело употребата на грнчарското тркало во Панонската Низина и одржувало блиски трговски контакти со соседните народи.
Панонците (илирско племе) веројатно се преселиле на јужните територии на Прекудунавска Унгарија во текот на 5 век п.н.е.
Во IV век п.н.е., келтските племиња емигрирале на териториите околу реката Раба и го поразиле илирскиот народ што живеел таму, но Илирите успеале да ги асимилираат Келтите, кои го прифатиле нивниот јазик. Во 290-тите и 280-тите п.н.е., келтскиот народ кој мигрирал кон Балканскиот Полуостров поминал низ Прекудунавска Унгарија, но некои од племињата се населиле на територијата. По 279 п.н.е., Скордиските (келтско племе), кои биле поразени во Делфи, се населиле на сливот на реките Сава и Дунав и ја прошириле својата власт над јужните делови на Трансдунав. Отприлика во тоа време, северните делови на Прекудунавска Унгарија биле управувани од Тауриски (исто така келтско племе) и до 230 п.н.е., келтите (луѓето од латенската култура) постепено ја окупирале целата територија на Големата Унгарска Низина. Помеѓу 150 и 100 п.н.е., ново келтско племе, Бои се преселиле во Панонската низина и ги окупирале северните и североисточните делови на територијата (главно територијата на денешна Словачка).
2 Римска ера
Римјаните ги започнале своите воени напади во Панонската низина во 156 п.н.е., кога ги нападнале Скордисците кои живееле во Трансдунавскиот регион. Во 119 пред нашата ера, марширале против Сишија (денес Сисак во Хрватска) и ја зајакнале својата власт над идната провинција Илирик јужно од Панонската низина. Во 88 пред нашата ера, тие ги поразиле Скордиските чиешто владеење било протерано во источните делови на Срем, додека Панонците се преселиле во северните делови на Трансдунабија. Кога кралот Митридат VI од Понт направил планови да ги нападне Римјаните преку Балканскиот Полуостров, тој се осврнал на Панонските племиња, а не на Скордиските, како господари на регионот на неговиот пат; Според тоа, изгледа дека околу 70–60 пред нашата ера, панонските племиња повеќе не биле потчинети.
Околу 50 пред нашата ера, главно келтските племиња кои живееле на територијата биле соочени со Буребиста, кралот на Дакијците (82-44 п.н.е.), кој почнал ненадејно да го шири својот домен со центар во Трансилванија. Изворите не посочуваат јасно дали Буребиста бил првобитниот обединувач на Дакијските племиња или дали неговите напори за обединување биле изградени врз работата на неговите претходници. Буребиста ги потчинил Тауриските и Анартите; во тој процес, се соочил со келтскиот племенски сојуз предводен од Бои. Победата на Буребишта над Келтите довела не само до распад на нивниот племенски сојуз, туку и до формирање на дакиски населби во јужните делови на денешна Словачка. Буребишта, сепак, станал жртва на неговите политички непријатели, а неговиот домен бил поделен на четири дела.
Периодот помеѓу 15 п.н.е. и 9 н.е. е познат по континуираните востанија на Панонците против моќта на Римската империја. Римјаните, сепак, можеле да ја зајакнат својата надмоќ над бунтовничките племиња и ја организирале окупираната територија во нова провинција.
2.1 Провинција Панонија
Римската империја ги покорила Панонците, Дакијците, Келтите и другите народи на оваа територија. Територијата западно од Дунав била освоена од Римската империја помеѓу 35 и 9 п.н.е., и станала провинција на Римската империја под името Панонија. Најисточните делови на денешна Унгарија подоцна (106 н.е.) биле организирани како римска провинција Дакија (трае до 271 година). Територијата помеѓу Дунав и Тиса била населена од сарматски Јазиги помеѓу 1 и 4 век од н.е., или уште порано (најраните остатоци датираат од 80 п.н.е.). Римскиот император Трајан официјално им дозволил на Јазигите да се населат таму како конфедерации. Преостанатата територија била во тракиски (дакиски) раце. Покрај тоа, вандалите се населиле на горниот дел на Тиса во втората половина на 2 век од н.е.
Како и во другите области, така и во Панонија, материјалната култура на домородното население покажала малку знаци на романизација во првите 160 години од римското владеење.
Четирите века римско владеење создале напредна и процутена цивилизација. Многу од важните градови на денешна Унгарија биле основани во овој период, како што се Аквинкум (Будимпешта), Сопијана (Печ), Арабона (Ѓер), Солва (Естергом), Саварија (Сомбатхељ) и Скарбантија (Шопрон). Христијанството се проширило во Панонија во 4 век, кога станало официјална религија на империјата.
3 Период на миграција
Во 375 од нашата ера, номадските Хуни почнале да ја напаѓаат Европа од источните степи, поттикнувајќи ја Големата преселба на народите. Во 380 година, Хуните навлегле во денешна Унгарија и останале важен фактор во регионот и во 5 век.
Отприлика во истото време (379-395), Римската империја им дозволила на групите Готи, Алани, Хуни, Маркомани и Квади да се населат во Панонија, која сè уште била римска територија. Меѓутоа, Визиготите, Аланите, Вандалите и поголемиот дел од Квади и Маркомани ја напуштиле оваа територија околу 400 година и се преселиле во западна и јужна Европа.
Панонските провинции страдале од големата преселба на народите од 379 година наваму, населувањето на сојузникот Гот-Алан-Хун предизвикало повеќекратни сериозни кризи и пустошења, современиците го опишале како состојба на опсада, Панонија станала коридор за инвазија и на север и во југот. Бегството и емиграцијата на Римјаните започнале по две тешки децении во 401 година, што исто така предизвикало рецесија во световниот и црковниот живот. Контролата на Хуните постепено се проширила над Панонија од 410 година, конечно Римската империја ја ратификувала цесијата на Панонија со договор во 433 година. Бегството и иселувањето на Римјаните од Панонија продолжило без прекин до инвазијата на Аварите. Андрас Мокси претпоставува дека најголемата римска емиграција била најраната, а 5 и 6 век биле фаза на постепена емиграција.
Епископот Амантиј избегал околу 400 година во Аквилеја. Римјаните што емигрирале со себе донеле неколку христијански мошти и останки на маченици од Панонците во Рим и во неколку други градови во Италија. Околу 400 година, жителите на Скарбантија (денес Шопрон во Унгарија) побегнале од инвазијата на варварите „''инкурсио барбарорум''“ во Италија и ги однеле моштите на Квирин, епископот маченик од Сесија (денес Сисак во Хрватска), од Саварија (денес Сомбатхељ во Унгарија) со нив. Овие настани го означиле распаѓањето на христијанските заедници во Панонија.
Хуните, искористувајќи го заминувањето на Готите, Квади ''и др.'', создале значајна империја во 423 година со седиште во Унгарија. Во 453 година го достигнале врвот на нивната експанзија под водство на добро познатиот освојувач, Атила. Империјата пропаднала во 455 година, кога Хуните биле поразени од соседните германски племиња (како што се Квади, Гепиди и Скири).
Гепидите (живееле на исток од горната река Тиса од 260 н.е.) потоа се преселиле во источниот Панонската низина во 455 година. Престанале да постојат во 567 година кога биле поразени од страна на Ломбардите и Аварите (види подолу).
Германските Остроготи се доселиле во Панонија, со дозвола од Рим, помеѓу 456 и 471 година.
3.1 По Римјаните
Римското влијание во Панонија почнало да опаѓа уште кога почнале да доаѓаат Хуните во 4 век.
Според Андрас Мокси, не е можно да се докаже дали реконструкцијата на црквата треба да им се припише на варварите или на преостанатите Римјани на другите места. Употребата на христијанските култни згради по IV век не го докажува опстанокот на панонските култни заедници бидејќи Готите и другите народи биле ариски христијани и продолжиле да ги користат дотраените цркви, но досега (1974) оваа употреба се има покажано во „Базиликата II“ во големиот утврден центар во Фенекпушта (дел од Кештели во Унгарија). Културата Кезтели е посебен археолошки состав од раниот аварски период кој не може да се проследи до локалната култура од римскиот период. Сепак, врз основа на ископувањата на Фенекпушта, група наоди како златна игла со името БОНОСА има докажано дека некоја етничка група Римјани останала таму. Има примери на спорадични Римјани кои останале во 5 век, Свети Антониј Пустиник бил роден во Панонија Валерија и како сирак дете бил испратен кај својот вујко Констанциј, епископот Лорш во денешна Германија. Подоцна, свети Леонијан отпатувал во Галија од Саварија (сега Сомбатхељ во Унгарија), Свети Мартин Брага емигрирал од Панонија во Хиспанија. Ломбардите исто така ги однеле Римјаните заедно со нив во Италија. Последното иселување било Срем во Салона на денешното хрватско крајбрежје во почетокот на VII век.
Подоцна, христијанските варвари кои мигрирале во северниот дел на езерото Балатон ја основале Културата Кежели, која била исчезната до средината на VII век.
Првите Словени дошле во регионот, најверојатно од север, скоро по заминувањето на Остроготите (471 од нашата ера), заедно со Ломбардите и Херулите. Околу 530 година, германските ломбарди се населиле во Панонија. Тие морале да се борат против Гепидите и Словените. Во 568 година, истиснати од Аварите, се преселиле во северна Италија.
Номадските Авари пристигнале од Азија во 560-тите, целосно ги уништиле Гепидите на исток, ги истерале Ломбардите на запад и ги потчиниле Словените, делумно асимилирајќи ги. Аварите основале голема империја, иста таква како што имале Хуните неколку децении претходно. Империјата била уништена околу 800 година од нападите од страна на Франките и Прабугарите, а пред сè од внатрешните непријателства, но аварското население останало во број до доаѓањето на Арпадовите Маџари. Од 800 година, целата област на Панонската низина била под контрола на две сили (Источна Франкијака и Првото бугарско царство). Околу 800 година, североисточна Унгарија станала дел од словенското кнежество Нитра, кое потоа станало дел од Велика Моравија во 833 година.
Исто така, по 800 година, југоисточна Унгарија била освоена од Бугарија. Западна Унгарија (Панонија) била под Франките. Во 839 година во југозападна Унгарија (под Франкиско суверенство) било основано словенското кнежество Балатон. За време на владеењето на Сватоплук, северозападна Унгарија била освоена од Велика Моравија. Панонија останала под контрола на Франките до унгарското освојување.
4 Поврзано
* Историја на Унгарија
* Унгарска праисторија
* Богатство Сеусо