Парада (филм)

''Парада'' е српска комедија-драма од 2011 година, по сценарио и режија на Срѓан Драгојевиќ, објавена на 31 октомври 2011 година. Филмот, кој се занимавал со прашањата за правата на ЛГБТ во Србија, содржи снимки од геј парадата на гордоста во Белград во 2010 година.
И покрај контроверзната тема, ''Парада'' продала над 350.000 билети во српските кина во првите 11 недели од дистрибуцијата, 150.000 во Хрватска по 8 недели, 25.000 во Словенија, 40.000 во Босна и Херцеговина и 20.000 во Црна Гора.
1 Заплет
Група геј активисти се обидувале да организираат парада на гордоста во Белград. Меѓу нив е и Мирко Дедијер, тежок театарски режисер кој главно живее преку планирање раскошни и кичести свадбени церемонии. Организирањето на ваква парада не било лесна задача во Србија за што сведочи насилството во обидот во 2001 година. Сега, речиси една деценија подоцна, ситуацијата не е многу подобра - националистичките и десничарските групи претставуваат исто толку голема закана особено како што полицијата одбива да го обезбеди настанот. Женското момче на Мирко, Радмило, ветеринар, не е толку политичко и се задоволува со држење низок профил. Иако двајцата се обидуваат да живеат дискретно, и двајцата доживуваат злоупотреба од хомофобичното мнозинство.
Паралелно се среќаваме со Мишко Драшковиќ т.е Лимун, мачо српски ветеран од југословенските војни во средината и доцните четириесетти. Не е непознат за криминалните активности салон за убавина. Неговиот син од претходниот брак, Вук, работи во автомеханичар и е член на екстремно десничарска скинхед група која напаѓа геј луѓе.
Патеките на двата пара се вкрстуваат. Радмило врши операција за спасување на саканиот булдог на Лимун, жртва на пукање во автомобил што служело како предупредување за неговиот господар. Истовремено, Бисерка го бара Мирко со цел да го ангажира да ја планира нејзината и свадбата на Лимун. Евентуалната средба на двата пара оди ужасно погрешно со појавувањето на насилната и хомофобична страна на Лимун, која служи како катализатор за Мирко (кој веќе добил иселеничка виза за Канада) да ги напушти Радмило и Бисерка да го напушти Лимун.
Бисерка решава да го прекине контактот со Лимун, но го повикува Мирко да се извини. Радмило го крева телефонот и, дознавајќи ги околностите на Бисерк и Лимун, гледа можност и формулира план. Потоа се појавува во агенцијата/џудо клубот на Лимун, нудејќи му ги услугите на Мирко во организирањето на неговата свадбена веселба во замена за персоналот на Лимун да ја обезбедува геј парадата. Лимун неволно прифаќа и, иако Бисерка му се враќа, неговиот српски персонал одбива да ги заштити хомосексуалците, делумно поради веројатната реакција на нивната заедница. Не гледајќи друга опција, Лимун решава да стапи во контакт со поранешните воени противници, повеќето од нив кои се занимавале со ситен шверц преку границите за време на југословенските војни. Лимун и Радмило тргнуваат на регрутирање низ цела поранешна Југославија.
Тие успеваат да се пријават за нивната мисија: Роко (45) хрватски воен ветеран кој сега води кафана, Халил (50) Бошњак кој поседува салон за изнајмување видео и Азем (45), Албанец од Косово кој заработува за живот со продажба на дрога, главно на американските војници стационирани таму.
Кога обидот на Лимун да ги обучи геј активистите за боречки вештини пропаѓа, скинхедсите одбиваат да бидат откупени, а полицијата одбива мито за да ја заштити парадата, малата група е нападната и брутално. Сепак, филмот завршува со прославување на успешна парада следната година.
2 Улоги
* Никола Којо како Лимун
* Милош Самолов како Радмило
* Христина Поповиќ како Бисерка, девојката на Лимун
* Горан Јевтиќ како Мирко, партнерот на Радмило
* Горан Навојец како Роко
* Дејан Аќимовиќ како Халил Зубовиќ
* Тони Михајловски како Азем
* Наташа Марковиќ како Ленка, геј активист
* Младен Андрејевиќ како Ѓорѓе, геј активист
* Реља Поповиќ како Вук, синот на Лимун од претходниот брак
* Радослав Миленковиќ како Кецман, корумпиран полициски инспектор
* Мира Ступица како баба Олга
* Марко Николиќ како Богдан, таткото на Радмило
* Бранимир Поповиќ како Звонче
* Урош Ѓуриќ како Качамак
* Милан „Силен човек“ Јовановиќ како Африка
* Милан Мариќ како Решетка
* Бојан Навојец како Жуко, братот на Роко
* Саша Петровиќ како Ибро
* Анита Манчиќ како Тамара, поранешната сопруга на Лимун
* Младен Нелевиќ како Боро, изнајмен атентатор
* Мирјана Ѓурѓевиќ како Радица, сопругата на Боро
3 Производство
Според неговиот писател и режисер Драгојевиќ, филмот бил замислен во летото 2001 година додека тој ја гледал снимката од насилството на обидот за геј парада во Белград. Тој го напиша првиот нацрт на сценариото за ''Парада'' во 2004 година, пред да се врати на него во 2007 година, откако не успеал да обезбеди финансии за неговиот друг филмски проект насловен ''1999 година''. Во тоа време тој експериментирал со врамување на сценариото во различни жанрови, но на крајот одлучил дека политички некоректната комедија е најдобрата платформа за раскажување на оваа приказна. Тој ја напишал последната верзија на сценариото во текот на три недели во текот на летото 2008 година додека бил на одмор на островот Млет.
До есента 2009 година, Драгојевиќ бил подготвен да започне со снимање со првичниот план ја снима парадата на вистинската геј парада на 20 септември 2009 година во Белград, која на крајот била откажана поради безбедносни причини. Пукањето всушност започнало една година подоцна на парадата во 2010 година и продолжило кон крајот на март 2011 година на локации во Хрватска (Паг, Раб и Обровац) и Македонија (Битола).
Според еден од нејзините продуценти Билјана Првановиќ, изработката на ''Парада'' чинела 1,3 милиони евра, а нејзиното финансирање е од фондот Еуримаж на Европскиот совет, Хрватскиот аудио-визуелен центар (HAVC), српското Министерство за култура, словенечкото Министерство за култура, македонското Министерство за Култура и амбасади на Германија, Холандија и Франција во Белград, како и српските компании Дунав осигурување, Прва Српска Телевизија и Србија Широкопојасен интернет. Драгојевиќ во интервјуата се пожали дека повеќе од сто компании во Србија го одбиле за финансирање поради тоа што не сакал да биде поврзан со проект на тема геј.
4 Издание и благајна
4.1 Општо театарско издание
По медиумското прикажување на 28 октомври 2011 година,''Парада'' “ бил премиерно прикажан во белградскиот Сава Центар во понеделник, 31 октомври и во српските кина од 1 ноември. Премиерата во Нови Сад се одржала на 1 ноември и во Ниш на 18 ноември. Во Црна Гора, премиерата се одржала во Подгорица на 16 ноември.
Кон крајот на јануари 2012 година, Министерството за образование и наука на српската влада (на чело со министерот за кабинет Жарко Обрадовиќ и заменик министерот Зоран Костиќ, двајцата од Социјалистичката партија на Србија (СПС)) испратила известување до училишните одбори низ Србија за бесплатни прикажување на ''Парада'' за директори и наставници од основните и средните училишта, суштински препорачувајќи го филмот како дело што промовирала толеранција. Идејата иницирана од режисерот на филмот Драгојевиќ била да се организираат бесплатни проекции (трошокот ги покрива филмскиот дистрибутер и сопствениците на кината) за директорите и наставниците, а потоа да се оставело на нивна дискреција дали сакаат да ги носат своите ученици во кино на намалена цена како дел од целокупното образование за хомосексуалноста. Драгојевиќ успеал да ги натера сопствениците на театрите да ги покриваат бесплатните проекции за директорите и наставниците бидејќи според Зоран Цветановиќ, сопственикот на театрите Арт виста „потенцијалот на голем број тинејџери што го гледаат филмот, дури и по намалена цена, значел зголемен бизнис за нас, особено што таа демографија била забележливо отсутна за време на комерцијалното театарско прикажување на ''Парада'' “. Некои, како Миодраг Сокиќ, претседателот на белградскиот гимназиски форум, го критикувале фактот што Министерството одлучило да поддржи нечиј приватен комерцијален проект: „Во последните четири години (откако оваа владејачка коалиција е на власт), ниту еден друг филм не добил препорака од Министерството на овој начин. Поддршката на филм, дури и како воннаставна активност, е мешање во училишната програма и тоа е сериозна работа. Не го обвинувам режисерот на филмот Драгојевиќ, но навистина имам проблем со препораката на Министерството“.
Во март и април 2012 година, српската полиција уапсила неколку лица осомничени за учество во прекршување на авторските права на интернет и незаконска дистрибуција на филмски копии.
Премиерите во Босна и Херцеговина биле соодветни, само во Република Српска, на 7 ноември во Бјељина и на 10 декември во Бања Лука,
Во Хрватска, премиерите се одржаа во декември – 12 декември во Загреб, 13 декември во Риека и 14 декември во Сплит. Извесен период се расправало дали филмот ќе се прикажува со превод во Хрватска, но на крајот дистрибутерот се решил против тоа. Слично како и во Србија, хрватската театарска публика исто така реагирала во голем број. По првиот ден од генералното прикажување во земјата на седум екрани низ Хрватска, ''Парада'' ја виделе 1.500 луѓе, што според локалниот дистрибутер е на исто ниво со холивудските блокбастери во Хрватска.  Првично било предвидено да се продаде повеќе од 60.000 влезни билети во земјата, што ќе било повеќе од сите хрватски филмови кои се продадени неодамна во една година, Во средината на март филмот бил одбиен од киното „Висија“ во Дубровник, со кое раководи локалната епархија на Католичката црква.
Во Македонија, премиерата се одржала во Скопје на 16 декември, а потоа во Битола на 17 декември. Во Словенија, премиерата се одржала во Љубљана на 20 декември. До почетокот на март 2012 година, филмот добил „златна лента“ во Словенија за 25.000 влезни билети продадени во кината во земјата.
5 Список на меѓународни фестивали и награди
Филмски фестивал на Берлинале Панорама Награда од публиката Фиктивен филм, Награда на Вселенското жири, Читателско жири на наградата „Siegessäule“
Награда од публиката на филмскиот фестивал GLBT во Торино
Филмски фестивал во Голвеј Награда за најдобар меѓународен филм
Жирито од Одеса на Меѓународната федерација на филмски клубови - најдобар филм
Награда од публиката на филмскиот фестивал во Фрајбург
Пула Златна Арена за Најболи Сценарио Златна Арена за Најболу Глумичу – Христина Поповиќ
Фестроја – Сетубал – Гран при на Португалија – Награда од публиката Златен делфин
Приштина Red Goddess – Најдобар балкански филм
Гран при на МедФилм Рим
Награда од публиката на филмскиот фестивал во Монпелје
Festival Cinéma Méditerranéen de Bruxelles Prix du Public – награда од публиката
Награда за најдобар режисер на Меѓународниот филмски фестивал во Тирана – Срѓан Драгојевиќ, награда за најдобар монтажер – Петар Марковиќ
6 Српски фестивали и награди
Награда ФИПРЕСЦИ за најдобар филм и најдобар глумец во 2011 година.
Награда од публиката на Меѓународниот филмски фестивал Синема Сити во Нови Сад
Софест Сопот Најдобра уредничка и најдобра глумица
Сценарио фестивал Врњачка Бања Најдобро оригинално сценарио
Парадата бил во селекција со други 19 филмови за наградата „Европски Оскар“ на ЕФА (Европска филмска академија)
7 Реакција
''Прес Бранко Росиќ му дал на филмот многу поволно известување, споредувајќи ги неговите „урнебесни дијалози“ со високо ценетите претходни дела на Драгојевиќ, како што се ''Лепа села лепо горе'' и ''Ране''.
Колумнистот на ''Данас'' и познат српски романописец, Светислав Басара, пишувал за ''Парада'' во својата редовна колумна, фалејќи ја нејзината наративна форма и возвишувајќи ја нејзината доблест.
Друг етаблиран српски писател, Марко Видојковиќ, му посветил една од своите колумни во ''Курир'' на филмот, опишувајќи го искуството од гледањето на ''Парада'' во еден од белградските мултиплекси. Бидејќи во времето на неговата колумна, филмот веќе бил потврден хит на бокс офисот, приближувајќи се до 200.000 приеми само во Србија, Видојковиќ го пофалил Драгојевиќ за „ефикасно организирање на најголемата парада на гордоста на Балканот на неговиот заштитен знак Малколм Мекларенеск“.
Политиката на филмот и неговиот режисер, исто така, предизвикала реакции во српските не-мејнстрим и маргинални медиуми. Ајла Терзиќ од екстремно левиот портал ''Пешчаник'' се однесува на ''Парада'' како филмски еквивалент на кавурма, евтино јадење исполнето со холестерол што го „конзумираат ниските и ниски приходни маси кои го прават тоа затоа што е прифатлива, со што ги игнорираат неговите ужасни нутритивни ефекти“. Божидар Маслаќ од централнодесничарскиот портал НСПМ во своето известување се концентрираше на плакатот на филмот, чувствувајќи дека „го скинал логото на белградската зоолошка градина“ и гледајќи го како уште еден плагијат во филмската кариера на Драгојевиќ. Погледот на Јелена Ѓуровиќ (од екстремната левичарска Агитпоп) за ''Парада'' е воведен со признание за лична љубов кон Срѓан Драгојевиќ што таа ја развила во раните 1990-ти кога тој за првпат се појавил на српската јавна сцена, што било проследено со долга листа на лични разочарувања во него поради тоа што таа има проблеми со политичките, идеолошките и социолошките аспекти на неговиот избор на кариера и филмови. Сепак, ѝ се допаѓа политиката на ''Парада'' и тврди дека се враќа на почеток со Драгојевиќ.
Потпретседателот на Република Српска, Емил Влајки, во дневниот весник „ ''Фокус'' “ нашироко пишуваше за ''Парада'', гледајќи ја како уште една алатка на „менталниот геноцид“ спонзориран од САД, истовремено означувајќи го Драгојевиќ „талентиран режисер кој му ја продаде душата на ѓаволот за тупаници долари“.
По премиерата на 12 декември во Загреб, ''Парада'' доби кратко потврдно известување од Милена Зајовиќ од ''Вечерњи лист''. Слично на тоа, по сплитската премиера два дена подоцна , Марко Његиќ од ''Слободна Далмација'' напиша потврден извештај од настанот.
Хрватскиот романописец Анте Томиќ пишувал за ''Парада'' во својата редовна колумна „ ''Слободна Далмација'' “, пофалувајќи ја како „пример за прекрасна уметничка манипулација каде што авторот бесрамно користел ужасна политички некоректна техника за да направи филм што, кога се гледа како севкупна целина, не може да биде политички покоректно“.
8 Критички прием
8.1 Србија
Во главните српски печатени медиуми, филмот добил генерално позитивни критики и известувања. Дубравка Лакиќ од ''Политика'' изјавила дека, со „ користење на плиток, повремено невнимателен хумор испорачан преку ефективни шеги и брзи газења“, Драгојевиќ направил „темелно гледан, ритмички популистички филм кој испраќал повик на толеранција и порака дека љубовта секогаш триумфира“.
Милан Влајчиќ од ''Блиц го'' класифицирал филмот како „горчливо незауздана комедија која значително отстапува од она што обично претставувало комедија на ситуации во Србија“. Тој продолжил да ги споредува „ неконтролираниот и малку анархичен хумор, гнасниот уличен лиго и играњето со стереоипи“ на ''Парада'' со ''продуцентите'' на Мел Брукс и ''Ниночка'' на Ернст Лубич, заклучувајќи дека Драгојевиќ „избегнал банално морализирање додека го спакувал филмот со смешни типови“.
Павле Симјановиќ од ''Данас'' ги споредувал аспектите на ''Парадата'' со „ ''Птичјиот кафез'' “ од Мајк Никол, па дури и со ''„Русите доаѓаат, Русите доаѓаат'' “ на Норман Џевисон, истовремено изразувајќи загриженост дека филмот на Драгојевиќ нема да го има предвидениот ефект „да се ослободи од тврдоглавото мнозинство фобии кон ова стигматизирано малцинство“ затоа што режисерот во одреден момент престанал да прави комедија и наместо тоа се свртел кон создавање политички памфлет.
Филмот ја доби својата најблескава рецензија од пишувањето на Мирољуб Стојановиќ во списанието ''НИН'', кој ја гледа ''Парада'' како „бескомпромисен, суптилен и првенствено интелигентен филм, кој ја испитува денешна Србија со таква ситница што ги поседува сите квалитети на хиперреализам “. Тој заклучува велејќи дека „ ''Парада'' не е само ултразвук на српското општество, тоа е и негова магнетна резонанца“.
Пишувајќи за веб-порталот на радио-телевизија Б92, во мешана рецензија, Слободан Вујановиќ смета дека иако предизвикува многу грешки на филмот , актуелноста на ''Парада'' е знак на храброст и доблест од страна на Драгојевиќ. Тој понатаму ја гледа „оваа сатирична комедија со тажен крај“ како „груба, арогантна, објективна и лута критика на нашето општество, како и на социопатската природа на некои жители на поранешна Југославија на кои не им пречи да бидат натопени во човечка крв. до нивните лакти, но нема да бидат фатени мртов како се ракува со педер“. Додека ги одобрува комичните аспекти на ''Парада'' , Вујановиќ има проблеми со моралниот став на неговите сатирични, чувствувајќи дека некои клише ликови на филмот, особено поранешните воени противници „сите се психопати кои се занимавале со некои ужасни работи за време на војната“. добиваат непотребен откуп.
8.2 Босна и Херцеговина
Иако сè уште не е широко прегледан, доби негативно известување од весникот на РС „''Независне новине“'', Бранко Томиќ, кој го пофали трејлерот за филмот, но го прекорува Драгојевиќ дека „не бил доволно храбар да ја раздрма Србија ако дреме, покажувајќи и страстен геј бакнеж“. Тој понатаму сметал дека јавноста постави „големи општествени очекувања за филмот заснован на трејлерот и претходните дела на режисерот“, но мисли дека тие нема да бидат исполнети и дека филмот ќе исчезне во главите на гледачите набргу по напуштањето на киното.
Иако започна да се игра во кината на Федерацијата БиХ до 25 јануари, ''Парада'' доби некои прегледи на интернет дури и пред тој датум. Мирко В. Илиќ од depo.ba му даде негативна критика на филмот, гледајќи го како „мешавина од логорска комедија (првите 100 минути) и драма за две Срби (останатиот дел од филмот)“ и етикетирање на поранешниот „цврст, добро режирано, а не лошо“ а второто „неподносливо лошо“. Тој понатаму чувствува дека филмот е пресметан и неискрен поради тоа што не се прикажува геј бакнеж и мисли дека „филмот нема да помогне да се излечи Балканиод Белград чиј истакнат претставник е и самиот Драгојевиќ, судејќи според неговите претходни филмови“.
8.3 Хрватска
„ ''Вјесник'' “ објави позитивна рецензија со Божидар Тркуља гледајќи дека ''Парада'' е за различни форми на љубов, кои Драгојевиќ „вешто ги меша и врамува во компактно, преполно со хумор и пријатно филмско искуство“.
Рецензијата на Јурица Павичиќ од ''Јутарњи лист'' е нагласена со неговото тврдење дека „надарениот циник Драгојевиќ, кој првенствено поседува склоност и капацитет за потсмев и чии претходни филмови се изградени на супериорен и често антипатичен сарказам... конечно испорача нешто што никогаш не го сторил. претходно – филм со многу нежност“. Помеѓу споредувањето на аспектите на ''Парада'' со филмовите на Акира Куросава и Џон Стурџес, Павичиќ ги пофалува глумците, го критикува продукцискиот дизајн на филмот и завршува со пофалба на ''Парада'' како „љубезно, бесрамно и намерно популистичко дело што ви дава горчлива политичка лекција завиткана во шеќерна волна".
Пишувајќи во ''Новости'', неделникот наменет за српското малцинство во Хрватска, Кино Радиќ му дава на филмот крајно негативна критика, чувствувајќи дека Драгојевиќ „се свртел кон хиперболизација на стереотипите, и геј и етнички, за да биде идеолошки контроверзен, како и преку популизмот, привлечете голема публика, сето тоа би било добро доколку филмот беше неверојатно смешен, но доминантно е несмешен и, како што продолжува, сè подосаден“. Тој дополнително му прекорува на Драгојевиќ дека „драстично го изгубил ритамот“ и го нарекува за „идеолошка злоба што режисерот веќе ја изложил претходно во ''Лепа села лепо горе'', а сега ја продолжил во ''Парада'' преку албанскиот лик на наркодилер кој не само што е најбеден од сите криминалци. во мултиетничката група, но ги има и најперверзните сексуални навики откако еднаш влегол во сексуален чин со зебра и и дал СПБ, а сето тоа наводно е смешно“.
8.4 Во странство
Со прикажувањето на Берлинале во 2012 година, филмот почнал да добива критики во странство.
Нарекувајќи ја ''Парада'' „груб и жесток предизвик за балканската хомофобија“, Марк Адамс ''од Screen International ја'' пофалил „широката комедија која ужива во нејзините стереотипи и не зема заробеници“, како и Драгојевиќ за „режија со добра доза на интелигенција и многу многу свесен дека неговите несуптилни ликови нуделе забавен поглед на културниот судир помеѓу бруталниот балкански мачизам и геј заедницата“.
Од друга страна, на Џеј Вајсберг од ''Variety'' многу не му се допаднал филмот, пишувајќи: „''Парада'' се гледа себеси како генијална сатира, но уморните и заморни карикатури на Срѓан Драгојевиќ се само засрамувачки. Употребата на формулирани особини - женствени геј мажи, премачо националисти - за да се убеди публиката да се соочи со нивната хомофобија може да работи за секој што сè уште мисли дека Пол Линд е свеж, но гледачите кои гледале слики со геј-темати како созреваат од 1970-тите, наивно ќе се згрозат од ова добронамерна, но безнадежно датирана фарса.“
Во „Холивуд репортер“, Карстен Кастелан пишувал: „Во оваа урнебесна, бурна комедија во режија на Срѓан Драгојевиќ, хомофобичен гангстер е обвинет за заштита на геј парадата во Белград“.