Срби во Босна и Херцеговина

Србите во Босна и Херцеговина (српски: ''Срби у Босни и Херцеговини'', ''Srbi u Bosni i Hercegovini''), понекогаш нарекувани босански Срби — еден од трите уставни народи на Босна и Херцеговина. Според податоците од пописот од 2013 година, населението на етнички Срби во Босна и Херцеговина броело 1.086.733, што претставува 30,8% од вкупното население; тие се втората најголема етничка група во земјата (по Бошњаците) и живеат претежно во политичко-територијалниот ентитет Република Српска.
Србите имаат долга историја на населување на денешната територија на Босна и Херцеговина, како и долга историја на државност на таа територија. Словените го населиле Балканот во 6 век, а Србите биле едно од главните племиња кои го населиле полуостровот, вклучувајќи делови од денешна Босна и Херцеговина. Делови од Босна биле управувани од српскиот принц Часлав во 10 век, додека југоисточните и источните делови биле интегрирани во српската средновековна држава под династијата Немањиќ до 13-14 век. По османлиското освојување на Босна и Херцеговина, мнозинството од православното христијанско население во регионот го задржало својот српски етнички и религиозен идентитет под обновената Српска патријаршија во Пеќ, додека многу земјопоседници се преобратиле во ислам. Во текот на периодот на османлиското владеење, Србите од Босна и Херцеговина го формирале јадрото на неколку големи востанија против османлиското владеење. Во 1878 година, по Берлинскиот конгрес, Австроунгарија ја окупирала Босна и Херцеговина, соочувајќи се со отпор од српското население, кое сè повеќе се стремело кон обединување со Кралството Србија, што кулминирало со растечки тензии што придонеле за атентатот врз надвојводата Франц Фердинанд во Сараево, што довело до избувнување на Првата светска војна.
По распадот на Австроунгарија во 1918 година, српското население во Босна и Херцеговина го поддржало создавањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна преименувано во Југославија), гледајќи го тоа како реализација на национално обединување со Србија. За време на Втората светска војна, Босна и Херцеговина станала дел од нацистичката марионетска држава Независна Држава Хрватска во која стотици илјади Срби биле убиени во геноцид извршен од усташкиот режим, додека партизаните се бореле против нацистичките окупатори и нивните соработници. Во социјалистичка Југославија, Србите биле признати како еден од трите конститутивни народи на Босна и Херцеговина, држејќи значително политичко влијание, додека републиката доживеала брза индустријализација и меѓуетнички мир до крајот на 1990-тите. Босанската војна, предизвикана од отцепувањето на републиката од Југославија, довела до раселување на населението; Дејтонскиот договор ја воспоставила Босна и Херцеговина како консоцијална држава од два ентитета, каде што Србите денес одржуваат силна политичка автономија во рамките на политичко-територијалниот ентитет Република Српска, додека продолжуваат дебатите за централизација, заканите за отцепување и интеграцијата во НАТО.
1 Историја
1.1 Среден век
Словенското населување на Балканот започнало во 6 век. Територијата на денешна југозападна Србија (Рашка) и источна Босна била центар на српското населување. Српските племиња и групите на Словени кои се идентификувале како Срби постепено се ширеле низ Херцеговина и јадранското крајбрежје.
Кнезот Властимир (вл. 830–850) ги обединил српските племиња во околината, и по победата над напредувачките Бугари, продолжил да се шири кон запад, освојувајќи ја Босна и Захумје (Херцеговина). Токму во овој период Босна се појавува во изворите како посебен територијален ентитет, во ''За управувањето со царството'' (околу 960), политички и географски документ напишан од источноримскиот цар Константин Порфирогенит. Во делот посветен на териториите на српскиот кнез Часлав неговите земји биле опишани како што ги вклучуваат „''Босона, Катера и Десник''“, што ја покажува зависноста на Босна од Србите, иако областите биле помали од денешна Босна. По неговата смрт, поголем дел од Босна потпаднал под хрватска власт, пред доаѓањето на цар Самоил кој ја потчинил територијата, но на крајот бил победен од Византиското Царство.
Во текот на 11 век, Босна преминувала помеѓу делумна хрватска и делумна српска власт. Јужно од самата Босна се наоѓале териториите на Дукља, кои ги вклучувале Зета и Захумје, кои биле обединети во српско кралство и управувани од локални српски кнезови. Под Константин Бодин, српската територија се проширила и го опфатила поголемиот дел од Босна, но кралството се распаднало по неговата смрт во 1101 година. Во поголемиот дел од 12 век, Босна била предмет на борба помеѓу Унгарија и Византиското Царство; Унгарија ја анектирала во 1137 година, пред да ја изгуби од Византија во 1167 година, и повторно да ја преземе во 1180 година. По 1180 година, бан Кулин, владетел на Босна, започнал да ја истакнува својата независност и унгарската контрола станала номинална. Во поголемиот дел од раниот среден век, Херцеговина практично била српска територија, додека самата Босна била политички и верски повеќе поврзана со Хрватска. Општо е прифатено дека ниту еден сосед не ја контролирал доволно долго за да стекне лојалност или да воспостави сериозно право на Босна.
Котроманиќиевата благородничка и подоцна кралска династија владеела со Босна од втората половина на 13 век до османлиското освојување во 1463 година. Тоа започнало со Стефан II во 1322 година, кој успеал да ја прошири босанската држава со освојување територии што ја вклучувале Херцеговина, овозможувајќи создавање на единствен политички ентитет Босна и Херцеговина за првпат. Котроманиќите стапувале во бракови со неколку југоисточни и средноевропски кралски куќи, што помогнало во нивниот династички развој. Внукот на Стефан II, Твртко I, потомок на српската династија Немањиќи, го наследил и го основал Кралство Босна во 1377 година, крунисувајќи се како „Крал на Србите и Босна“. Последниот суверен, Стефан Томашевиќ, кратко владеел како деспот на Србија во 1459 година и како крал на Босна помеѓу 1461 и 1463 година, пред да ги изгуби двете држави и животот од Османлиите.
До средниот век, православието се вкоренило во Херцеговина, а за време на династијата Немањиќ влијанието на Српска православна црква се зголемило во регионот. Сепак, православието немало значителен развој во Босна сè до османлиското освојување. Според некои историчари, постоела општа свест во средновековна Босна, барем меѓу владетелите, за припадност кон заедничка држава со Србија и ист народ. Таа свест со текот на времето ослабнала поради разликите во политичкиот и општествениот развој, иако се задржала во Херцеговина и делови од Босна кои биле дел од српската држава.
1.2 Османлиско владеење
Освојувањето на Босна од страна на Османлиите донело значајни административни, економски, општествени и културни промени во земјата. Сепак, Османлиите дозволиле зачувување на босанскиот идентитет и територијален интегритет, правејќи ја Босна интегрална провинција на нивното царство. Под милетскиот систем, христијаните добиле одредено ниво на автономија преку локални водачи кои ѝ служеле на османлиската држава за верски, општествени, административни и правни цели. Османлиите им дозволиле на христијанските заедници да се организираат околу овие водачи и да ги зачуваат своите обичаи. Како последица на тоа, овој систем направил јасна разлика меѓу муслиманите и немуслиманите, отворајќи пат за исламска надмоќ и дискриминација кон христијаните. На пример, немуслиманите морале да плаќаат дополнителни даноци и не можеле да поседуваат земја или имот ниту да заземаат позиции во османлиската државна структура. Поради тоа, преминувањето во ислам било поволно за Босанците, а 15 и 16 век го означиле почетокот на периодот на исламизација. Значаен ефект од овој систем било и оформувањето на три различни етнички идентитети меѓу Босанците во текот на 19 век. Поради заканата од Хабсбуршката Монархија кон Османлиското Царство, католиците во Босна биле изложени на силна верска репресија, додека слично ниво на дискриминација било применето и врз православното население со појавата на независна српска држава во 19 век. Во истиот период, османлиската политика поттикнувала населување на значително православно население во Босна, вклучително и некои Власи од среден Балкан. Преминувањето на припадниците на Босанската црква исто така придонело за ширење на православието. Подоцна, некои области напуштени од католиците за време на Отоманско–хабсбуршките војни биле населени со муслимани и православни христијани.
Српската патријаршија воспоставила посебна митрополија за православните христијани во Босна, при што митрополитот формално го пренел своето седиште во Сараево во 1699 година. Пресвртница во односите меѓу православната црква и Османлиите настапила кога православното свештенство ја отфрлило лојалноста кон султаните и почнало да поттикнува и поддржува селски востанија, барајќи христијански сојузници во соседните земји, што довело до прогон на нивното свештенство. Големо српско востание против османлиската власт се случило за време на Долгата војна во Унгарија (1593–1606), кога српските племенски водачи во Херцеговина се кренале на бунт, активно поддржувајќи ја хабсбуршката Света лига против Османлиите и настојувајќи да обноват независна српска држава. Водачите на херцеговските племиња координирале со Република Венеција и со шпанскиот вицекрал на Неапол, кои ветиле воена и финансиска помош за антиисманлиската борба.
Околу една четвртина од бунтовничките водачи (војводи) во Српската револуција биле родени во денешна Босна и Херцеговина или потекнувале од регионот на Босна или Херцеговина. Матеја Ненадовиќ се сретнал со локални српски водачи од Сараево во 1803 година за да го договорат нивното учество во востанието, со крајна цел двете армии да се сретнат во Сараево.
Како што развојот на Западна Европа го засенувал феудалниот османлиски систем, царството започнало нагло да опаѓа, што било очигледно во 19 век. Во тој период Босна била заостаната држава со големи земјопоседници, сиромашно селанство и недостаток на индустрија и современ превоз. Се појавиле бројни антиисманлиски востанија, бидејќи незадоволството на муслиманските земјопоседници се усогласило со националистичките движења на немуслиманското население. Различните востанија главно биле насочени против османлиската држава, а не резултат на внатрешни судири меѓу групите. Србите во Босна се залагале за српска државност; муслиманските востанија имале за цел да ги запрат административните реформи, а селските востанија биле резултат на аграрни судири. По реорганизацијата на османлиската армија и укинувањето на јаничарите, босанското благородништво се кренало на бунт во 1831 година, предводено од Хусеин Градашчевиќ, кој сакал да ги зачува постојните привилегии и да спречи понатамошни општествени реформи. Клучното востание започнало во 1875 година со востание во Херцеговина од страна на христијанското население, предводено од босанските Срби. Првично тоа било бунт против преголемото оданочување од страна на муслиманските земјопоседници, а потоа прераснал во пошироко востание против османлиската власт, при што босанските Срби се стремеле кон обединување со Србија. Османлиските власти не успеале да го задушат востанието, кое брзо се проширило и во други делови од царството, при што се приклучило Кнежевство Србија, како и Руското Царство, што довело до Руско-турската војна која Османлиите на крај ја изгубиле. По Берлинскиот конгрес во 1878 година, Австроунгарија добила право да ја окупира и управува Босна и Херцеговина, при што Кнежевството Србија и Кнежевството Црна Гора (кои добиле целосна независност на конгресот) биле длабоко незадоволни од одлуката, како и босанските Срби. Сите три страни ја сметале австроунгарската окупација како јасно попречување на српските национални стремежи, особено бидејќи Босна и Херцеговина имала големо српско население кое претставувало најголема етничка група и апсолутно мнозинство во многу региони, особено во источна и северозападна Босна и во поголемиот дел од Херцеговина.
1.3 Австроунгарска власт
Австроунгарската власт првично довела до фрагментација меѓу населението на Босна и Херцеговина, бидејќи технички тие биле поданици на Османлиите, додека земјата припаѓала на Австроунгарија. Австроунгарската администрација го поддржувала идеалот за плуралистичка и мултиконфесионална босанска нација. Заедничкиот царски министер за финансии и администратор на Босна со седиште во Виена Бени Калај го поддржувал босанскиот национализа во форма на ''бошњаштво'' („Bosniakhood“) со цел да се поттикне кај населението „''чувство дека припаѓаат на голема и моќна нација''“.
Австроунгарците ги гледале Босанците како „''луѓе што го зборуваат босански јазикот и се поделени во три религии со еднакви права''“. Од една страна, овие политики се обидувале да ја изолираат Босна и Херцеговина од нејзините иредентистички соседи (православна Србија, католичка Хрватска и муслиманското Османлиско Царство) и да ги маргинализираат веќе постојните идеи за српска и хрватска националност меѓу православните и католичките заедници во Босна. Од друга страна, хабсбуршките администратори ги користеле постојните идеи за нација (особено босанскиот фолклор и симболика) за да ја промовираат сопствената верзија на бошњачки патриотизам, усогласен со лојалноста кон хабсбуршката држава. Овие политики најдобро се опишуваат не како антинационални, туку како развивање на сопствен стил на проимперијален национализам. Сепак, тие исто така ги засилиле поделбите по национални и верски линии. Босанските Срби се чувствувале угнетени од Австроунгарците кои го фаворизирале католицизмот, додека хрватското население, единствено меѓу трите групи со одредена лојалност кон царството, имало поинаква позиција. По смртта на Калај, оваа политика била напуштена.
До 1905 година, национализмот станал клучен фактор во босанската политика, при што националните политички партии што одговарале на трите етнички групи доминирале на изборите. Австроунгарските власти забраниле учебници печатени во Србија и голем број други книги на српски јазик кои ги сметале за националистички. Во почетокот на 20 век биле основани бројни културни и национални организации на босанските Срби, меѓу кои и Просвјета. Австроунгарија ја анектирала територијата во 1908 година.
Првите парламентарни избори за избор на членови во Босанскиот собор биле одржани во 1910 година. Населението било класифицирано според етно-религиозниот статус и секоја група добила соодветен број места во парламентот според својата бројност. Како мнозинство, српското претставување било освоено од Српската народна организација, која добила 31 место.
На 28 јуни 1914 година, босанскиот Србин Гаврило Принцип станал светски познат по атентатот врз надвојводата Франц Фердинанд и неговата сопруга Софија во Сараево. Овој настан ја предизвикало Првата светска војна, што довело до пораз на Австроунгарија и вклучување на Босна и Херцеговина во Кралство Југославија.
За време на Првата светска војна, Србите во Босна често биле обвинувани за избувнувањето на војната, за атентатот врз Франц Фердинанд, и биле изложени на прогон од страна на австроунгарските власти, вклучувајќи интернирање и ограбување на нивниот имот. На почетокот на војната, австроунгарските власти започнале прогон на босанските Срби, што вклучувало интернирање на илјадници во логори, судења и смртни пресуди за интелектуалци, масакри од страна на Шуцкорците, ограбување на имотот и присилни протерувања.
Босанските Срби служеле во Австроунгарската армија за време на Првата светска војна: на италијанскиот фронт генерално останале лојални, но кога биле распоредени на српскиот или подоцна на Македонскиот, многумина дезертирале и преминувале на страната на српската војска. Значителен број служеле и во српската и црногорската војска поради чувството на припадност кон пансрпската кауза.
1.4 Кралство Југославија
По Првата светска војна, Босна и Херцеговина станала дел од меѓународно непризнаената Држава на Словенците, Хрватите и Србите, која постоела од октомври до декември 1918 година. Во декември 1918 година, оваа држава се обединила со Кралството Србија во Кралство на Србите, Хрватите и Словенците.
Босанските Срби во голема мера го поздравиле обединувањето со Србија, гледајќи го како исполнување на нивната национална цел. Сепак, дел од нив биле незадоволни поради отсуството на формално обединување со Србија. Босанските муслимани го гледале новиот систем како форма на колонијална власт и се залагале за децентрализирана држава со автономија. Босанските Хрвати во меѓувреме ја поддржуваа федерализацијата на Југославија во шест единици, од кои едната требало да биде Босна и Херцеговина.За да обезбеди политичка поддршка од босанските муслимани, владата на новоформираната држава, доминирана од Србите, го прифатила главното барање на водечкиот босански муслимански политичар Мехмед Спахо и Југословенската муслиманска организација: таа се обврзала да го почитува историскиот и територијалниот интегритет на Босна и Херцеговина и не ги прецртала предвоените граници на покраината во административната реформа од 1922-1924 година. Ова траело до 1929 година, кога кралот Александар прогласил диктатура.Кралството било преименувано во Кралство Југославија, поделено на нови територијални ентитети наречени бановини, во голема мера засновани на природни граници. Босна и Херцеговина била поделена на четири бановини, при што Србите претставувале мнозинство во три од нив. Кралот Александар бил убиен во 1934 година, што довело до крај на диктатурата.
Соочено со убиства, корупциски скандали, насилство и неуспехот на централизирана политика, српското раководство на земјата прифатило компромис со Хрватите. Компромисот се засновал на следните широки принципи: бановините подоцна ќе се развијат во конечен предлог за територијална поделба на три дела или три бановини (една словенечка бановина, една хрватска и една српска, при што секоја би го опфаќала поголемиот дел од традиционалната етничка територија на соодветната група), при што поголемиот дел од територијата на современа Босна и Херцеговина требало да биде вклучен во предложената српска бановина/Бановина Србија, одразувајќи го фактот дека Србите претставувале најголема поединечна етничка група во Босна и Херцеговина во целина и сочинувале апсолутно мнозинство на исток, северозапад и во поголем дел од Херцеговина. Во 1939 година, премиерот на Југославија, Драгиша Цветковиќ (етнички Србин), и претседателот на Хрватската селска партија, Влатко Мачек, го постигнале договорот според кој била создадена Бановина Хрватска, која опфаќала поголем дел од Херцеговина и делови од средна и северна Босна. Договорот Цветковиќ–Мачек не успеал да ги задоволи клучните барања на ниту една страна: многу Хрвати ги сметале отстапките за недоволни, додека Србите се чувствувале оштетени бидејќи не била создадена соодветна српска бановина. Босанските муслимани, пак, ниту биле консултирани ниту им била понудена сопствена територијална или административна алтернатива.
Спротивставените идеологии меѓу Србите и Хрватите и нивното влијание врз Босна и Херцеговина, а пошироко и недостатокот на договор за меѓуетничките односи во новата југословенска држава и нејзиното управување, резултирале со постојана нестабилност. Сепак, Југославија ќе се распадне дури по нацистичката инвазија на земјата во април 1941 година, која ја распарчила земјата на три различни зони на окупација.
1.5 Втора светска војна
По нацистичката инвазија на Југославија, територијата на Босна и Херцеговина била вклучена во Независна Држава Хрватска (НДХ), марионетска држава воспоставена од Италија и Германија, управувана од хрватскиот фашистички режим на Усташите под Анте Павелиќ. Србите, заедно со Евреите и Ромите, станале жртви и главна и најбројна цел на намерна политика на геноцид. Во руралните области, Србите биле брутално масакрирани: сечени до смрт со секири и ножеви или фрлани живи во јами и провалии.
Според Музејот на Холокаустот на САД, 320.000–340.000 Срби биле убиени под усташкиот режим, од кои се проценува дека 209.000 босански Срби или 16,9% од босанскосрпското население биле убиени. Искуството имало длабоко влијание врз колективната меморија на Србите во Хрватска и Босна. Интензитетот на геноцидот предводен од Усташите и масовното насилство бил таков што приближно секој шести Србин во Босна и Херцеговина загинал, а речиси секое српско семејство во регионот изгубило барем еден член. Други биле испратени во концентрациони логори. Концентрациониот логор во Крушница, лоциран во близина на градот Витез во средна Босна, бил основан во април 1941 година за српски и еврејски жени и деца. Во август 1941 година, усташките сили масакрирале меѓу 650 и 850 српски цивили (главно жени и деца) од селото Пребиловци во Херцеговина, фрлајќи ги живи во јама во близина на селото Шурманци и подоцна минирајќи го местото, што го прави едно од најбруталните поединечни злосторства врз Србите за време на Втората светска војна.
Геноцидните политики на усташкиот режим предизвикале масовно и постојано српско востание. Во јуни 1941 година, Србите во источна Херцеговина организирале вооружено востание против властите на Независна Држава Хрватска, кое било задушено по две недели. Прогонството на Србите довело до појава на движења на отпор во областите населени со Срби. Друго востание, предводено од партизаните, започнало на 27 јули 1941 година. Дел од овие востаници, пак, извршиле злосторства врз муслиманското и хрватското население.
Во поширокиот југословенски контекст, повеќеетничкото движење на отпорот, југословенските партизани предводени од Јосип Броз Тито, се појавило за да се бори против окупацијата на Оската. Истовремено, претежно српска националистичка и ројалистичка герилска сила позната како четници била формирана под Дража Михаиловиќ; иако започнала како движење на отпор против Оската, подоцна се насочила кон сè поголема соработка со окупаторските сили. Српската припадност била поделена меѓу партизаните и четниците, иако Србите во западна Босна повеќе се усогласиле со партизаните, кои постигнале воени успеси во областа. Во раните фази на војната, Србите сочинувале околу 90% од партизанските единици активни на териториите на Независна Држава Хрватска, при што најголемиот дел од борбите се воделе во области населени со Срби, како што се битката на Неретва, битката на Сутјеска, Дрварската операција и Козара. Според повоените југословенски записи за приматели на ветерански пензии, 64,1% од сите партизани од Босна и Херцеговина биле етнички Срби. Партизаните го ослободиле Сараево на 6 април 1945 година и Босна дошла под целосна контрола неколку недели подоцна.
1.6 Социјалистичка Југославија
По Втората светска војна, Босна и Херцеговина станала една од шесте составни републики на Народна Федеративна Република Југославија. По повоеното протерување на етничките Германци од српската покраина Војводина, југословенската комунистичка влада започнала државна програма за колонизација, која достигнала врв помеѓу 1945 и 1948 година, при што десетици илјади етнички Срби од Босанска Краина и Херцеговина биле преселени во Војводина. Уставните измени од 1968 година официјално ги признале босанските муслимани како посебна етничка припадност, со што им бил даден еднаков статус заедно со Србите и Хрватите. Во текот на 1960-тите и 1970-тите, Босна и Херцеговина често била претставувана како „''Југославија во мало''“, со механизми за споделување на власта меѓу трите конститутивни народи и релативно висок степен на меѓуетнички соживот.
1.7 Босанска војна
По прогласувањето на независност од страна на Словенија и Хрватска во јуни 1991 година, Босна и Херцеговина се соочила со дилемата дали да остане во југословенската федерација или да бара независност. Независноста била силно поддржана од мнозинството Бошњаци и Хрвати, но цврсто спротивставена од повеќето босански Срби. На 15 октомври 1991 година, Парламентот на Босна и Херцеговина усвоил Меморандум за суверенитет, што ги натерало пратениците Срби да ја напуштат седницата во знак на протест и практично да ја бојкотираат работата на собранието потоа. Набргу потоа српските пратеници го формирале Собранието на српскиот народ на Босна и Херцеговина, изјавувајќи дека српскиот народ сака да остане во Југославија. Во јануари 1992 година, босанските Срби прогласиле „''Република на српскиот народ во Босна и Херцеговина''“ (преименувана во Република Српска во август 1992 година). Босанскиот референдум, одржан на 29 февруари – 1 март 1992 година, резултирал со огромни 99,7% гласови за независност, но со излезност од само 63,4%, поради речиси целосниот бојкот од страна на босанските Срби. По прогласувањето на независноста на Босна, насилните судири на крајот прераснале во целосна војна до април 1992 година.
Силите на босанските Срби, реорганизирани во Војска на Република Српска, поддржани од Србија, брзо зазеле околу 70% од територијата на Босна и Херцеговина. Борбите се воделе на три главни фронта: бошњачките сили против силите на босанските Срби, бошњачките сили против силите на босанските Хрвати (во текот на 1993 година), и променлив сојуз меѓу Бошњаците и Хрватите пред и по Вашингтонскиот договор од 1994 година. Војната завршила по НАТО бомбардирањето против силите на босанските Срби, што довело до мировни преговори и потпишување на Дејтонскиот договор во ноември 1995 година. Договорот ја поделил Босна и Херцеговина на два ентитета, Федерација на Босна и Херцеговина и Република Српска, додека државата останала меѓународно признаена како единствена целина.
2 Демографија
Според податоците од пописот од 2013 година, 1.086.733 лица во Босна и Херцеговина се изјасниле како етнички Срби, односно 30,8% од вкупното население, со што претставуваат втора најголема етничка група по Бошњаците. Огромното мнозинство, односно 92,1% од Србите живеат во Република Српска, каде што сочинуваат 81,5% од населението на ентитетот. Имало 56.550 Срби во Федерацијата (2,5% од населението на ентитетот) и дополнителни 28.884 во округот Брчко (34,6% од населението на округот).
За време на Втората светска војна, во почетниот бран на терор (мај–август 1941 година), над 200.000 Срби биле протерани преку границата во окупирана Србија. До крајот на војната, дополнителни 137.000 Срби ја напуштиле Босна и Херцеговина. Раселувањето и загубите претрпени за време на Втората светска војна биле дополнително зголемени со повоеното државно организирано преселување на 76.000 етнички Срби од Босанска Краина и Херцеговина во Војводина. Федералниот завод за статистика на Југославија регистрирал вкупно 179.173 лица убиени во Босна и Херцеговина за време на војната, од кои 129.114 биле етнички Срби (72,1%), 29.539 босански муслимани (16,5%) и 7.850 Хрвати (4,4%).
Година, Население, Процент
1851, 485,800, 45%
1870, 550,256, 36.4%
1879, 496,485, 42.9%
1885, 571,250, 42.7%
1895, 673,246, 42.9%
1910, 825,418, 43.5%
1921, 829,290, 43.8%
1931, 1,028,139, 44.2%
1948, 1,136,116, 44.3%
1953, 1,261,405, 44.4%
1961, 1,406,057, 42.9%
1971, 1,393,148, 37.2%
1981, 1,320,644 or 1,320,738, 32%
1991, 1,369,258 or 1,366,104, 31.2%
2013, 1,086,733, 30.8%
Србите во Босна и Херцеговина припаѓаат на Источното православие и се следбеници на Српската православна црква. Пет епархии на Српската православна црква имаат јурисдикција над територијата на Босна и Херцеговина: една митрополија и четири епархии. Дабарско-Босанска митртополија била основана во 1220 година од Свети Сава како Дабарска епархија која се протегала во Босна; по обновувањето на Пеќската патријаршија во 1557 година, таа станала Дабарска и Босанска епархија, на крајот добивајќи статус на митрополија. Во 1611 година, Хумската епархија била поделена на два региона пред да се консолидира во Захумјско-херцеговска епархија во 18 век. Околу 1532 година, во Зворник била основана православна епископија и префрлена во Тузла во 1852 година, станувајќи Зворничко-тузланска епархија. Бањалучка епархија била формирана во 1900 година, додека Бихаќско-петровачка епархија првично била основана во 1925 година, укината во 1934 година и повторно основана во 1990 година.
3 Политика
Босна и Херцеговина функционира според сложен консоцијален систем воспоставен со Дејтонскиот договор, со кој завршила Босанската војна.. Оваа рамка ги признава Бошњаците, Србите и Хрватите како „уставни народи“ со еднакви права, вклучувајќи механизми за етничка застапеност. Во својата суштина, системот има за цел да спречи доминација од страна на која било етничка група преку поделба на власта, но тоа често води до застој поради механизми за вето и етнички вета врз „виталните национални интереси“.
Србите вршат значително политичко влијание првенствено преку ентитетот Република Српска, кој покрива приближно половина од територијата на земјата и е претежно населен со Срби. Република Српска ужива еден од најшироките групи на прерогативи и компетенции од кој било субнационален ентитет во Европа со овластувања кои во многу аспекти личат на оние на суверена држава, а не на чисто субнационален ентитет. Таа независно ги извршува сите функции освен во оние прашања што се изрично доделени на државните институции на Босна и Херцеговина, вклучувајќи: образование, здравство, полиција, судство, оданочување, економска политика, просторно планирање, култура и медиуми. Република Српска има свој устав, парламент, претседател, влада, посебен судски систем, полиција, како и свои симболи (знаме, химна и грб).
4 Култура
Културата на Србите во Босна и Херцеговина е составен дел од поширокото српско културно наследство. Иако ги споделува основните елементи на српската култура на други места, таа развила посебни регионални карактеристики обликувани од динарскиот пејзаж и историското искуство во мултиетничка средина.
Босна и Херцеговина е богата со српска архитектура, особено кога станува збор за бројни српски цркви и манастири, кои се движат од доцносредновековни основања (Тавна, Озрен, Тврдош, Житомислиќ) до цркви од 19 и 20 век изградени во барок (како Катедралата на Рождеството на Пресвета Богородица во Сараево и катедралата на Света Троица во Мостар) или српско-византиски стил (како Катедрала на Христос Спасителот во Бања Лука и Херцеговинска Грачаница во Требиње). Многу цркви зачувуваат вредни иконостаси и фрески; ризницата на црквата на Светите Архангели Михаил и Гаврил во Сараево се смета за една од петте најбогати колекции на православни икони и литургиски предмети во светот.
Србите во Босна и Херцеговина го зборуваат источнохерцеговскиот дијалект на српскиот јазик, кој се одликува со ијекавски изговор. Траги од српскиот јазик на оваа територија се многу стари, како во старите натписи, на пример надгробната плоча на Грдеша, најстариот познат стеќак. Српскиот јазик поседува богат корпус на средновековни евангелија создадени на територијата на денешна Босна и Херцеговина, од кои многу се издвојуваат по своите извонредни минијатурни илуминации, а најзначајно е Мирославовото евангелие, нарачано од српскиот голем кнез Мирослав Завидовиќ и широко се смета за најубавата и уметнички највредна српска средновековна книга.
Во раниот 16 век била основана Горажданската печатница, една од најраните печатници кај Србите, и прва на територијата на денешна Босна и Херцеговина. Горажданскиот псалтир отпечатен таму се смета за едно од подобрите достигнувања на раните српски печатари.
Почнувајќи од 19 век, ''Босанска вила'' од Сараево и ''Зора'' од Мостар биле значајни книжевни списанија на чело на политичките и културните прашања.
Традиционални инструменти како гусла, фрула и гајда биле користени од Србите во Босна и Херцеговина за музички изведби. Првите српски пејачки друштва во Босна и Херцеговина биле основани во Фоча (1885), Тузла (1886), Приједор (1887), Мостар и Сараево (1888). Првиот концерт во Босна и Херцеговина бил одржан во Бања Лука во 1881 година. Српската музика е богата со народни песни на Србите од Босна и Херцеговина, а многу песни се изведуваат во традиционален стил на пеење наречен ојкача.
Србите во Босна и Херцеговина дале значителен придонес во српското народно наследство, особено во областа на традиционалните носии. Народните носии на босанските Срби најчесто се класифицираат во два главни типа: оние од динаридската зона (преовладуваат во поголемиот дел од Босна и Херцеговина) и пореткиот панонски тип (присутен во северните региони на Семберија и Посавина).
Српското културно-просветно друштво Просвјета било основано во Сараево во 1902 година и наскоро станало главна организација која ги обединува Србите во Босна и Херцеговина. Посебно културно друштво на српските муслимани, Гајрет, било основано следната година. Академијата на науките и уметностите на Република Српска, основана во 1996 година, денес е највисоката научна институција меѓу Србите во Босна и Херцеговина.
Во отсуство на државно школство за време на османлиското владеење, писменоста и основното образование кај босанските Срби главно се пренесувале преку српските православни манастири и цркви, каде свештениците и монасите ја имале улогата на учители. По австро-унгарската окупација во 1878 година, Босна и Херцеговина имала 56 српски православни парохиски училишта, број кој пораснал на 107 до 1910 година. Сите биле укинати од властите за време на Првата светска војна и не ја обновиле својата работа потоа.
Првото училиште за девојки било основано во Сараево во 1858 година. Високото образование во Република Српска е концентрирано околу два јавни универзитети: Универзитетот во Бања Лука, основан во 1975 година, и Универзитетот во Источно Сараево, основан во 1992 година, создаден од факултетите и инфраструктурата на оригиналниот Сараевски универзитет кои преминале под контрола на Република Српска по Босанската војна, ефективно дејствувајќи како негов наследник во рамките на ентитетот. Православниот богословски факултет „Св. Василиј Острошки“ и Православната богословија „Св. Петар Дабробосански“ се двете православни високообразовни институции, двете сместени во Фоча, со историски континуитет со Сараевско-релјевската богословија основана во 1882 година, како прво српско средно училиште во Босна.
Првите српски соколски спортски друштва на територијата на денешна Босна и Херцеговина биле основани кон крајот на 19 век, вклучувајќи го гимнастичкото друштво „Обилиќ“ во Мостар и спортско-гимнастичкото друштво „Српски соко“ во Тузла, по што наскоро биле основани и други соколски друштва во различни градови низ земјата.
5 Значајни луѓе
*Душан Бајевиќ – фудбалер и тренер
*Тијана Бошковиќ – одбојкарка
*Милан Будимир – лингвист
*Ранко Бугарски – лингвист
*Василиј Острошки – почитуван православен светител
*Родољуб Чолаковиќ – политичар
*Здравко Чолиќ – пејач
*Васо Чубриловиќ – историчар
*Бранко Ќопиќ – писател
*Владимир Ќоровиќ – историчар
*Предраг Даниловиќ – кошаркар
*Милорад Додик – политичар
*Ратомир Дугоњиќ – политичар
*Милорад Екмечиќ – историчар
*Милан Галиќ – фудбалер
*Небојша Глоговац – актер
*Слободан Качар – боксер
*Тадија Качар – боксер
*Момо Капор – сликар и романсиер
*Неле Карајлиќ – актер и музичар
*Светлана Китиќ – ракометарка
*Баја Мали Книнџа – пејач
*Петар Кочиќ – писател
*Емир Кустурица – режисер
*Лука Јовиќ – фудбалер
*Мичо Љубибратиќ – водач на бунтовниците
*Јован Мариновиќ – политичар
*Веселин Маслеша – писател
*Саша Матиќ – пејач
*Цвијетин Мијатовиќ – политичар
*Саво Милошевиќ – фудбалер
*Димитрије Митриновиќ – филозоф
*Наташа Нинковиќ – актерка
*Соколу Мехмед-паша – Отомански голем везир
*Владимир Пиштало – писател
*Билјана Плавшиќ – политичар
*Гаврило Принцип – атентатор
*Љубомир Поповиќ – сликар
*Владимир Радмановиќ – кошаркар
*Ратко Радовановиќ – кошаркар
*Маринко Роквиќ – пејач
*Радован Самарџиќ – историчар
*Жељко Самарџиќ – пејач
*Сима Милутиновиќ Сарајлија – поет
*Зоран Савиќ – кошаркар
*Љиљана Смајловиќ – новинар
*Макарије Соколовиќ – Српски патријарх
*Тихомир Станиќ – актер
*Бранко Станковиќ – фудбалер и тренер
*Боро Стјепановиќ – актер
*Сретен Стојановиќ – скулптор
*Невен Суботиќ – фудбалер
*Алекса Шантиќ – поет
*Душан Шестиќ – композитор
*Воислав Шешељ, политичар
*Здравко Шотра – режисер и сценарист
*Тодор Швракиќ – сликар
*Младен Војичиќ Тифа – пејач
*Лука Ќеловиќ Требињац – филантроп
*Душко Трифуновиќ – поет и писател
*Филип Вишњиќ – епски поет
*Сава Владиславич – дипломат
*Богдан Зимоњиќ – водач на бунтовниците
*Перо Зубац – поет и писател
6 Библиографија
;Книги
****************;Списанија
***