Советски депортации од Литванија

Во 1941 и 1945–1952 година, советската влада извршила 35 масовни депортации од Литванија, земја која била окупирана како составен дел од социјалистичката република на Советскиот Сојуз. Најмалку 130.000 луѓе, од кои 70% жени и деца, биле насилно пренесени во работни логори и други принудни населби во оддалечените делови на Советскиот Сојуз, особено во Иркутската Област и Краснојарскиот Крај. Меѓу депортираните имало околу 4.500 Полјаци. Бројот на депортирани не ги вклучува приближно 150.000 луѓе кои станале политички затвореници - тие биле уапсени, судени на советските судови и затворени во логори Гулаг.
Депортациите на цивилите служеле за двојна цел: потиснување на отпорот кон политиките на советизација во Литванија и обезбедување бесплатна работна сила во ретко населените области на Советскиот Сојуз. Приближно 28.000 литвански депортирани лица починале во егзил поради лоши услови за живот. По смртта на Сталин во 1953 година, депортираните лица биле полека и постепено ослободени. Последните депортирани лица биле ослободени дури во 1963 година. Околу 60.000 успеале да се вратат во Литванија, додека на 30.000 им било забрането да се населат назад во својата татковина. Слични депортации се случиле во Латвија, Естонија и други делови од Советскиот Сојуз (видете Присилно раселување во Советскиот Сојуз). Литванија го одбележува годишниот Ден на жалост и надеж на 14 јуни во спомен на депортираните.
1 Историска позадина
Во август 1939 година, нацистичка Германија и Советскиот Сојуз го потпишале пактот Молотов-Рибентроп, со кој Источна Европа била поделена на сфери на влијание. Балтичките држави (Литванија, Латвија и Естонија) станале дел од руската сфера. Советскиот Сојуз започнал со подготовки за окупација и приклучување на овие територии. Прво, наметнал договори за заемна помош со кои балтичките држави се согласиле да дозволат воени бази за советските војници на нивната територија. Понатамошните чекори биле одложени поради Зимската војна со Финска. До пролетта 1940 година, војната завршила, а Советскиот Сојуз ја засилил својата реторика обвинувајќи ги балтичките држави за антисоветски заговор. Литванија добила советски ултиматум на 14 јуни 1940 година. Речиси исти ултиматуми до Латвија и Естонија следеле два дена подоцна. Советскиот Сојуз побарал да дозволи неограничен број советски трупи да влезат на територијата на државата и да формираат попросоветска влада. Советите следеле полууставни процедури додека насилно ги петвориле независните балтички држави во советски социјалистички републики. Тие формирале просоветски народни влади и одржале избори за народните парламенти. Анексијата на Литванската ССР, Латвиската ССР и Естонската ССР била завршена до 6 август 1940 година.
Советите ја презеле контролата врз политичкиот, економскиот и културниот живот во трите држави. Тие брзо спровеле разни политики на советизација: национализација на приватни претпријатија, земјишна реформа како подготовка за колективизација, потиснување на политичките, културните и религиозните организации. Економскиот живот бил нарушен, а животниот стандард се намалил. Политичките активисти и други луѓе етикетирани како „непријатели на народот“ биле уапсени и затворени. Во јуни 1941 година, околу 17.000 Литванци биле депортирани за време на првата депортација. Понатамошни репресии биле спречени со нацистичката инвазија на Советскиот Сојуз. Во рок од една недела Литванија се нашла под нацистички режим. На почетокот Германците биле пречекани како ослободители од угнетувачката советска власт. Дури и кога Литванците се разочарале од нацистичкиот режим и организирале отпор, особено Врховниот комитет за ослободување на Литванија, Советскиот Сојуз останал „државен непријател број еден“.
Во 1944 година, нацистичка Германија веќе ја губела војната, а Советска Русија постојано напредувала. Во јули 1944 година, Црвената армија стигнала до литванските граници како дел од операцијата „Багратион“ . Поголемиот дел од литванската територија била освоена за време на Балтичката офанзива. Последната битка во Клајпеда завршила во јануари 1945 година. Очекувајќи враќање на советскиот терор, околу 70.000 Литванци се повлекле во Германија пред напредната Црвена армија. Генерално, тоа биле политички и културни активисти, уметници и научници, подобро образовани и побогати. Поминувајќи ги првите повоени години како раселени лица, тие на крајот се населиле во други земји, најчесто во Соединетите Американски Држави, формирајќи културно активна литванска дијаспора. Оние што останале во Литванија биле регрутирани во војска (околу 80.000 војници). Мажите избегале од регрутацијата приклучувајќи се кон литванските партизани, вооружен антисоветски отпор. Вооружениот отпор инспирирал граѓанска и политичка непослушност, на која Советите одговориле со прогони: масакри, погубувања, апсења, депортации итн.
2 Процедури за депортација
Дополнителни војници, опрема и возила биле донесени за да се изврши депортацијата. Сепак, депортациите биле чувани во строга тајност. Имало една јавна наредба од Јуозас Барташиунас во февруари 1946 година. Вооружени групи војници ја опкружувале целната куќа среде ноќ. Ноќе било поверојатно сите да се најдат дома и полесно операцијата да се одржи тивка без да се алармираат другите жители. На сите внатре, вклучувајќи ги новороденчињата и постарите лица, им било наредувано да спакуваат храна и други потребни работи (точниот список на она што треба или може да се земе варирал помеѓу депортациите и зависел од дарежливоста на војниците). Доколку некој се обидел да се спротивстави или да побегне, бил убиван или тепан. Честопати семејствата биле разделени и имало случаи кога родителите, децата или сопружниците доброволно се јавувале на железничката станица за да бидат депортирани со своите заробени роднини. Возовите често употребувале вагони за добиток без никакви погодности. Патувањето често траело со недели, дури со месеци. Условите биле нехигиенски, патниците честопати немале храна и вода. Честопати возовите пријавувале смртни случаи, особено кај децата и постарите лица, пред да стигнат до одредиштето. Во еден случај, воз со депортирани лица излетал од шините, при што загинале 19, а 57 биле повредени. Иако официјалните упатства (на пример, Серовските упатства од 1941 година) честопати пропишувале благ третман на депортираните лица, во реалноста заробените лица биле подложени на злоупотреба и им биле ограбувани малкуте работи што им било дозволено да ги понесат со себе.
3 Депортации
3.1 Прва депортација во 1941 година
Првата масовна депортација била внимателно испланирана од Советите. Веќе кон крајот на летото 1940 година, високи советски функционери започнале да навестуваат планирани масовни апсења и депортации. НКВД започнал со регистрација и следење на сите „антисоветски елементи“, т.е. луѓе за кои се сметало дека имаат антисоветски ставови исклучиво врз основа на нивниот општествен статус, политичка припадност, религиозни верувања итн. Особено, целта биле полицајци, членови на Литванскиот националистички сојуз, Литванскиот стрелачки сојуз и разни католички организации. Вкупно, НКВД проценил дека треба да регистрира 320.000 луѓе или околу 15% од литванското население, кое заедно со членовите на семејството сочинувало околу половина од населението. Во подготовка за депортацијата, НКВД составил списоци на луѓе што ќе бидат депортирани за време на првата кампања, го идентификувал нивното инкриминирачко потекло, ги пронашол членовите на нивните семејства и го лоцирал нивното моментално живеалиште. Списокот бил голем и постојано се менувал. На пример, во извештај од 13 мај 1941 година биле идентификувани 19.610 лица кои требало да бидат уапсени и депортирани во затворски логори и 2.954 лица (претежно членови на семејствата на уапсените) кои требало да бидат депортирани во работни логори. Еден месец подоцна, бројките се промениле на 8.598 уапсени и 13.654 депортирани членови на семејства, што јасно укажува на политика на елиминирање на цели антисоветски семејства.
Операцијата започнала во текот на петокот навечер на 13 јуни и била спроведена од трупи на НКВД и НКГБ од Русија, Украина и Белорусија. Иван Серов издал инструкции, познати како Серовски инструкции, во кои детално е опишано како депортираните лица треба да бидат приведени и пренесени до возовите. Во инструкциите се нагласува дека депортациите треба да се извршат што е можно потајно за да се минимизира паниката и отпорот. На секоја извршна група од четири члена ѝ била дадена задача да депортира две семејства. Според официјалните инструкции, секое семејство можело да земе до 100 килограми храна, облека, обувки и други потребни работи, но сведоците кажале дека овие упатства честопати не биле почитувани. Многу семејства заминале неподготвени за патувањето или за животот на одредиштето. Според официјалните упатства, потпишани од Мечисловас Гедвилас и Ичикас Мескупас, имотот оставен од депортираните требало да се подели на личен имот (облека, постелнина, мебел, прибор за јадење) и друг (уметнички предмети, инвестиции, трговски инвентар, недвижен имот, фармски животни, земјоделски алатки и машини). Личниот имот требало да се префрли на претставник на депортираниот, кој ќе го продаде имотот и ќе ги префрли парите на оригиналните сопственици. Другиот имот требало да се конфискува или да се продава или да се употребува од локалните советски службеници. Овие упатства не биле почитувани и луѓето пријавиле голем број на грабежи на оставениот имот.
Депортациите продолжиле, но на 16 јуни било пресметано дека на Советите сè уште им недостасуваат околу 1.400 луѓе од нивниот список. Бидејќи требало да ги исполнат своите квоти, советските службеници брзо уапсиле уште 2.000 луѓе од 16 до 18 јуни. Возовите со депортирани лица се собрале во Наујоџи Вилња, каде што мажите (користејќи разни изговори за потреба од дополнителна инспекција, испрашување или документација) биле одделени од нивните семејства и натоварени во возови што се упатувале кон затворските логори. Вкупно имало 17 возови; тие тргнале на 19 јуни и стигнале до своите одредишта помеѓу 30 јуни и 9 јули. Официјален извештај на НКВД, подготвен на 19 јуни, евидентирал 17.485 депортирани лица, но официјалната статистика била нецелосна и збунувачка. Центарот за истражување на геноцид и отпор на Литванија ја проследило и објавило судбината на 16.246 депортирани лица.
3.2 Првите повоени депортации
До 1944 година, нацистичка Германија се повлекувала по Источниот фронт, а советските сили стигнале до територијата на Литванија до средината на 1944 година. Во октомври 1944 година, советските функционери, вклучувајќи го и Сергеј Круглов, кој имал искуство со депортирање на Чеченците и Ингушите, почнале да шират идеи за депортирање на семејствата на „бандитите“ - мажи кои избегнувале регрутација во Црвената армија и се приклучиле на литванските партизани. Сепак, ваквите мерки не биле практични во времето на војната. Наместо тоа, биле направени подготовки за депортирање на сите литвански Германци, нивните семејства и подалечни роднини. Возот со 1.000 луѓе тргнал од Каунас на 3 мај и пристигнал на својата дестинација дури во јуни. Депортираните обезбедиле бесплатна работна сила на плантажите со памук во долината на реката Вакш. Поради особено лошите услови за живот, околу 580 депортирани лица починале во првите две години.
По завршувањето на Втората светска војна, Михаил Суслов, претседател на Бирото за литвански работи на Централниот комитет на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз, одобрил одлука за депортација на 50-60 семејства од секој округ. Лаврентиј Берија го одобрил планот и ги испратил Богдан Кобулов и Аркадиј Аполонов да помогнат. Кампањата била насочена кон литванските семејства на „бандитите“ и била координирана со понуда за „легализација“ до партизаните: доколку се предадат, нивните семејства ќе бидат неповредени. Сепак, таквите ветувања не биле исполнети и списоците на легализирани партизани биле користени како основа за списоците на депортирани лица. Над 6.000 луѓе биле депортирани во текот на еден и пол месец. На повеќето од тие семејства веќе им бил конфискуван имотот, затоа официјалните советски инструкции дека едно семејство може да земе до 1,500 кг од имотот честопати бил бескорисен. Покрај трупите на НКВД, за помошни задачи биле користени истребувачки баталјони.
Од 1946 до почетокот на 1948 година, цивилните депортации биле релативно мали. Главниот метод на угнетување биле индивидуални апсења на „непријателите на народот“ и последователни масовни депортации на затворениците. Депортациите биле насочени кон литванските партизани и нивните поддржувачи, но вклучувале и кулаци (|buožė ) и буржоазијата .
3.3 Операции Весна и Прибој
+Колективизација во Литванија Од јануари, Година, Колхози, Домаќинства, Напредок, Плата
1948, 20, 300, 0,08%, 5.6
1949, 614, 15.200, 3,9%, 3.9
1950, 6.032, 229.300, 60,5%, 2.1
1951, 4.471, 326.100, 89,1%, 1.4
1952, 2.938, 342.600, 94,1%, 1.7
1953, 2.628, 359.600, 98,8%, 1.1
Две најголеми депортации биле спроведени во мај 1948 година (Операција Весна, проценети на 40.000-50.000 депортирани од Литванија) и во март 1949 година ( Операција „Прибој“, 28.656 депортирани од Литванија). Депортациите биле наредени од Советот на министри на Советскиот Сојуз. Операцијата ''Прибој'' била спроведена истовремено во Литванска ССР, Латвиска ССР и Естонска ССР. Операцијата ''Весна'' ја погодило само Литванија (веројатно затоа што движењето на отпорот било најсилно во Литванија). Официјално, овој нов бран на политичка репресија продолжил да ги таргетира семејствата и поддржувачите на борците на отпорот. Сепак, имала за цел да го скрши отпорот кон колективизацијата, која барала селаните да ја донираат својата земја, добиток и земјоделска опрема во колхоз (колективна фарма). Земјоделецот потоа ќе работел за колективната фарма и ќе му биде платен дел од производот и профитот на фармата според бројот на работни денови. Многу малку земјоделци се приклучиле доброволно во процесот, бидејќи тоа би значело напуштање на приватната сопственост за систем што често се споредува со крепосништво.
Бидејќи луѓето биле сведоци на претходни депортации и ги знаеле предупредувачките знаци (на пр. пристигнување на свежи војници и превозни возила), голем број на жители се обиделе да се сокријат. Во Литванија, според официјалните советски записи, околу 13.700 избегнале заробување. Затоа, властите организирале дополнителна депортација во април 1949 година. Пронајдени биле околу 3.000 луѓе. Тие биле етикетирани како особено опасни, третирани како затвореници и испратени во рудници за злато во Бодајбо.
3.4 Операција Осен и последни депортации
Се сметало дека депортациите од 1947–1948 година ги постигнале своите цели: во 1949 година се случил бран колективизација и понатамошно слабеење на вооружениот отпор. Сепак, темпото на колективизација во Литванија сè уште не било толку брзо како во Латвија или Естонија, каде што 93% и 80% од фармите биле колективизирани до крајот на 1949 година Затоа, дополнителна депортација од големи размери се случила во октомври 1951 година (Операција Осен). Таа билаа конкретно насочена кон кулаците и оние кои не се приклучиле на колективните фарми.
4 Живот во егзил
4.1 Услови за живот
Условите за живот варирале во голема мера и зависеле од географската местоположба на присилното населување, локалните услови и видот на работата што ја извршувале депортираните. Дури и официјалните извештаи признаваат недостаток на соодветно сместување; на пример, извештај од Игарка опишува касарни со протекувачки покриви и без прозорци, кревети или постелнина. Поголемиот дел од литванските депортирани лица биле вработени во дрвната индустрија. Депортираните не можеле да го напуштат местото на нивното населување или да ја сменат работата; нивните депортации немале рок на траење и биле доживотни. Оние кои се обиделе да избегаат или „избегнале работа“ биле испраќани во затворски логори. Помеѓу 1945 и 1948 година, 1722 Литванци направиле обид да побегнат; 1070 биле фатени до 1949 година. Во 1948 година, построгите прописи усвоени од Врховниот совет на Советскиот Сојуз доделиле 20 години затвор за оние кои избегале и 5 години за оние кои им помагале на бегалците. Децата родени во егзил биле класифицирани како депортирани и биле подложени на ист третман како и нивните родители, со некои исклучоци за мешани (депортирани и недепортирани) семејства.
Поради лошите услови за живот, наметнувањето на физичка работа, недостатокот на храна и медицинска нега, стапките на смртност биле високи, особено кај младите и постарите лица. Врз основа на нецелосните и неточни записи кои ги воделе во Министерството за внатрешни работи, Арвидас Анушаускас проценил дека околу 16.500 и 3.500 Литванци починале во периодот 1945–1952 и 1953–1958 година, соодветно; овој број не ги вклучува 8.000 смртни случаи меѓу депортираните лица од 1941 година. Така, вкупниот број на смртни случаи кај Литванците би можел да биде околу 28.000. Децата сочинувале околу една четвртина од вкупните жртви.
4.2 Ослободување и враќање
+Преостанати литвански депортирани лица Број на возрасни лица на 1 јануари., Година, Депортираниво 1944–1952, Депортирани во 1941
1955, 75.185, ?
1956, 72.777, 4.682
1957, 59.663, 3.127
1958, 35.741, 1.878
1959, 4.907, 279
По смртта на Сталин во 1953 година, следело Хрушчовото затоплување и кампањата за десталинизација, која вклучувала постепено ослободување на депортираните и затворениците. Во јули 1954 година, депортираните деца под 16 години биле отстранети од списокот на депортирани, а казната за бегство била намалена од 20 на 3 години затвор. Ослободувањето на Литванците се одвивало бавно. Кога во 1954 година била објавена амнестија за лица постари од 55-60 години, инвалиди или неизлечиво болни, посебна одредба ги исклучувала Литванците или членовите на Организацијата на украински националисти поради прашања од „јавна безбедност“. Во Литванија, досиејата на депортираните биле бавно разгледувани од случај до случај од страна на Врховниот совет на Литванска ССР. Советските апаратчици ги сметале депортираните за закана, особено кога сакале да го побараат својот имот конфискуван во времето на депортацијата. Литванците одобрувале ослободувања само во ограничени околности доколку пронајдат некои неправилности или прекршоци.
Во 1956 и 1957 година, Врховниот совет на Советскиот Сојуз одобрил ослободување на поголеми групи депортирани лица, вклучувајќи ги и Литванците. Депортираните лица почнале да се враќаат во голем број, создавајќи тешкотии за локалните комунисти - депортираните лица поднесувале барања за враќање на нивниот конфискуван имот, генерално се сметале за несигурни и барале посебен надзор. Советските литвански функционери, вклучувајќи го и Антанас Сњечкус, изготвиле локални административни мерки со кои се забранило враќањето на депортираните лица и побарале од Москва да донесе национални политики во таа насока. Во мај 1958 година, Советскиот Сојуз ја ревидирал својата политика во врска со преостанатите депортирани лица: сите оние кои не биле вклучени во литванските партизани биле ослободени, но без право да се вратат во Литванија. Последните Литванци - роднините партизани и самите партизани - биле ослободени дури во 1960 и 1963 година, соодветно. Поголемиот дел од депортираните лица биле ослободени во мај 1958 година, а подоцна никогаш не се вратиле во Литванија.
Околу 60.000 депортирани лица се вратиле во Литванија. Сепак, тие се соочиле со дополнителни тешкотии: нивниот имот долго време бил ограбен и поделен од странци, се соочиле со дискриминација за работа и социјални гаранции, на нивните деца им било одземено високото образование. На поранешните депортирани лица, членовите на отпорот и нивните деца не им било дозволено да се интегрираат во општеството. Тоа создало постојана група луѓе кои се спротивставиле на режимот и продолжиле со ненасилен отпор.
5 Влијание
Депортациите на цивилното население без предупредување, судење или очигледна причина претставувале една од најсериозните поплаки против советскиот режим. Кога, за време на Горбачов, била воведена гласност, на Литванците им била дозволена поголема слобода на говор, почитувањето на споменот на депортираните бил едно од нивните први барања. Ваквите барања биле покренати за време на првиот јавен антисоветски митинг организиран од Литванската лига за слобода на 23 август 1987 година.
Некои Литванци веруваат дека на депортираните лица треба да им се исплати надомест за нивната ропска работа на сличен начин како што Германија им плаќала надомест на принудните работници во нацистичка Германија.
6 Табела со резиме
+Резиме на масовните депортации извршени во Литванската ССР, Година, Дата, Број на луѓе, Место
1941, 07-14 14–19 јуни (Јунска депортција), Алтајски Крај, АССР Коми, Томска Oбласт
1945, 04-20 20 април – 3 мај (литвански Германци), Ташичка ССР (Душанбе)
1945, 07-17 17 јули – 3 септември, АССР Коми, Свердловска Област
1946, 02-18 18–21 февруари, Свердловска Област
1947, 12 декември, Томска Oбласт, Тјумењска Oбласт, АССР Коми
1948, 01 јануари-февруари, Томска Oбласт, Краснојарски Крај
1948, 05-22 22–27 мај (Операција Весна), Краснојарски Крај, Иркутска Област, Бурјатска АССР
1949, 03-25 25–28 март (Операција Прибој), Иркутска Област, Краснојарски Крај
1949, 04-10 10–20 април, Иркутска Област
1949, 06-06 6 јуни, (околу), Irkutsk Oblast
1949, 07-07 7 јули, Иркутска Област
1950, 04-14 14 април, 1–2 септември, 20 септември, Алтајски Крај, Хабаровски крај
1951, 03-31 31 март – 1 април (Операција Север), Иркутска Област, Томска Oбласт
1951, 09-20 20–21 септември, Иркутска Област
1951, 10-02 2–3 октомври (Операција Осен), Краснојарски Крај
1951, 10-03 3 октомври, Краснојарски Крај
1951, 11-30 30 ноември, Алтајски Крај
1952, 01-23 23 јануари, Краснојарски Крај
1952, 07-06 6–7 јули, непознато
1952, 08-05 5–6 август, Краснојарски Крај
Вкупно, , 129,475,
7 Библиографија
***********