Александру Јоан Куза

Александру Јоан Куза, познат и како кнез Александру Јоан I (20 март 1820, Хуши или Брлад, Молдавија – 15 мај 1873, Хајделберг, Германија), бил првиот владетел на Романските обединети кнежевства (1859–1866) и клучна фигура во создавањето на модерна Романија. Неговото владеење е обележано со обединувањето на Молдавија и Влашка, значајни реформи и модернизација на романското општество, но и со контроверзии што довеле до неговата абдикација.
1 Ран живот и образование
Александру Јоан Куза е роден на 20 март 1820 година во Хуши или Б'рлад, во Молдавија, во бојарско (племиќко) семејство. Неговиот татко, Јоан Куза, бил управител на земјиште, а мајка му, Султана, потекнувала од угледно семејство со фанариотски корени. Куза израснал во средина каде традицијата и образованието биле високо ценети.
Како млад, Куза бил испратен на школување во Јаши, каде учел во престижното училиште „Три Светители“. Подоцна продолжил со студии во Париз (1837–1840), каде се запознал со западноевропската култура, либералните идеи и револуционерните движења. Во Франција студирал право и економија, но не завршил формално образование со диплома. Сепак, неговото искуство во Париз го оформило неговиот светоглед, влијаејќи на неговите подоцнежни реформи.
2 Револуционерна младост
По враќањето во Молдавија, Куза се вклучил во политичкиот живот. Во 1848 година, за време на револуциите што го зафатиле Европа, тој бил активен учесник во револуционерното движење во Молдавија, кое барало реформи и укинување на феудалните привилегии. Поради своите активности бил уапсен и кратко затворен, но неговото ангажирање му донело популарност меѓу либералите и оние што се залагале за обединување на романските кнежевства.
Куза исто така служел во молдавската војска, каде се истакнал како способен организатор. Неговото искуство во администрацијата и војската му помогнало да стекне углед меѓу локалните елити.
3 Обединувањето на Молдавија и Влашка
Во 1859 година, Куза станал централна фигура во историјата на Романија. По Парискиот договор од 1856 година, кој го завршил Кримскиот војна, Молдавија и Влашка добиле можност да изберат свои кнезови под османлиска власт, но со поголема автономија. Националистичките движења во двете кнежевства се залагале за обединување, иако големите сили (особено Османлиското Царство и Австрија) биле против создавањето на единствена романска држава.
На 5 јануари 1859 година, Куза бил избран за кнез на Молдавија, а на 24 јануари истата година и за кнез на Влашка. Овој двоен избор бил стратешки потег на романските националисти, кои го искористиле правото на двете кнежевства да изберат владетел за да го изберат истиот човек. Во 1862 година, со согласност на големите сили, Молдавија и Влашка официјално се обединиле во држава наречена Романија, со Куза како нејзин прв кнез (''домнитор''). Букурешт бил прогласен за главен град.
4 Реформи
Куза е познат по своите амбициозни реформи, кои имале за цел модернизација на романското општество и создавање на силна, централизирана држава. Некои од неговите клучни реформи вклучуваат:
* Секуларна реформа (1863): Куза спровел конфискација на голем дел од манастирските земји, кои сочинувале значителен дел од обработливата земја во Романија. Овие земји биле прераспределени, со цел да се намали моќта на црквата и да се зголемат државните приходи.
* Аграрна реформа (1864): Една од најзначајните реформи на Куза била распределбата на земја на селаните. Со оваа реформа, поранешните кметови добиле право на сопственост над земјата што ја обработувале, што било голем чекор кон укинување на феудализмот. Сепак, реформата не била целосно успешна, бидејќи многу селани добиле мали парцели, а некои земјопоседници ја задржале својата моќ.
* Образовни реформи: Куза вовел задолжително основно образование и основал нови училишта, вклучувајќи го и Универзитетот во Јаши (1860) и Универзитетот во Букурешт (1864). Овие институции имале за цел да создадат образована елита за новата држава.
* Правни и административни реформи: Куза го вовел Граѓанскиот законик по француски модел, го модернизирал судскиот систем и ја реорганизирал администрацијата за да ја направи поефикасна. Исто така, ја зајакнал армијата и ја подобрил инфраструктурата.
* Социјални реформи: Куза се залагал за еднаквост пред законот, укинувајќи некои од привилегиите на бојарите. Неговите политики често биле популистички, со фокус на подобрување на животот на обичните луѓе.
5 Контроверзии и абдикација
И покрај неговите реформи, владеењето на Куза било проследено со тензии. Неговиот авторитарен стил на владеење, особено по државниот удар во 1864 година, кога го распуштил парламентот и владеел со декрети, предизвикал незадоволство меѓу бојарите и дел од либералите. Ова довело до формирање на т.н. „чудовишна коалиција“ („''Monstruoasa Coaliție''“), составена од конзервативци и либерали, кои се спротивставиле на неговото владеење.
На 22 февруари 1866 година, Куза бил принуден да абдицира. Во текот на ноќта, заговорниците упаднале во неговата палата во Букурешт, го принудиле да потпише абдикација и го протерале од земјата. Куза го поминал остатокот од животот во егзил, главно во Париз и Хајделберг, каде починал во 1873 година.
6 Личен живот
Куза бил оженет со Елена Куза (1825–1909), која била позната по својата добротворна работа. Нивниот брак бил без деца, но Куза имал две вонбрачни деца со својата љубовница, Марија Обреновиќ. Елена Куза ги посвоила овие деца по неговата смрт и се грижела за нив.