Иж

Иж (хрватски: ''Iž'') — остров во Задарскиот Архипелаг во хрватскиот дел на Јадранското Море. Неговите населени места се наоѓаат исклучиво на источниот дел од островот, свртен кон Угљан. Главното населено место, Вели Иж, се наоѓа во заливот на североисточниот брег, додека Мали Иж се наоѓа на југоисточниот брег и се состои од три села - Муќе, Маковац и Поровац - сместени на три рида, под кои се наоѓаат два заливи - заливот ''Кнеж'' под Поровац и заливот ''Комошева'' под Маковац.
1 Географија
1.1 Геологија и топологија
Островот се наоѓа помеѓу Угљан на североисток и Дуги Оток на југозапад. Од сите острови на Задарскиот Архипелаг, најблиску до островот Иж е островот Рава, сместен помеѓу Иж и Дуги Оток. Иж и Рава се одделени со каналот ''Ишки'' (просечна ширина од околу 2,5 м). Иж има должина од 12,2 км и просечна ширина од 2,5 км. Има површина од 17,59 квадратни километри и население од 615 жители (според пописот од 2011 година), па затоа е еден од најмалите острови во групата острови на Задар. Должината на брегот е 35,1 км. Иж, како и другите острови на Задарскиот Архипелаг, лежи во правец северозапад-југоисток (СЗ-ЈИ), што значи дека е паралелен со копното. Неговата минералогија е составена главно од варовник и доломит. Највисокиот врв на островот е ''Корињак'' (висина: 168 м). Иж е опкружен со повеќе од 10 многу мали, ненаселени острови, од кои најголем е ''Кнежак''.
Главните типови почва се црвеница поврзана со варовник (култивиран и богат со хумус во градините на населбите) и песокливи почви на доломитите.
1.2 Флора и фауна
Вегетацијата на островот е медитеранска, како и на другите острови во близина на Задар, што значи дека шумите се составени од четинари. Поради релативно високите температури, медитеранските растенија се зимзелени. Експлоатацијата на шумите создало макија која е побогата со флора во југозападниот дел од островот (на варовник) отколку во североисточниот дел (на доломитите). Околу 60% од островот е покриен со борова шума; првото пошумување на островот со бор од типот алепо, започнало во 20 век, поточно во 1931 година. Најстарите и најважните култивирани растенија на островот се маслинките, лозите и смоквите.
1.3 Клима
Иж припаѓа на подрачјето кое има гранично влажна суптропска и медитеранска клима. Летата се суви и топли, а зимите се благи и дождливи. Просечната годишна температура на воздухот на островот е 15 степени Целзиусови.
Островот е релативно низок и просторно мал, така што таму можат да се формираат значајни дневни и ноќни ветрови. Релативно е далеку од копното, опкружен од сите страни со море и заштитен од соседните повисоки острови. Најчести ветрови се бура (хрватски: ''bura'') во текот на зимата, југо (хрватски: ''jugo'') во текот на пролетта, есента и зимата и ''маестрал'', постојан влажен ветер со умерен интензитет во текот на летото. Јачината на бурата обично се намалува од копното кон отвореното море; Иж е во каналот „Средњи канал“, особено заштитен од Угљан и Пашман.
Просечната годишна влажност на Иж е околу 70%, а годишните врнежи од дожд се околу 880 мм (податоци од 1989 година).
2 Историја
Островот Иж е населен уште од праисторијата; постојат траги од илирска тврдина и римска населба. Константин VII го нарекол „Ез“ во 10 век. Во тоа време бил под власт на задарската комуна, која, како феуд, го дала на женскиот бенедиктински манастир Света Марија, а подоцна го изнајмила на задарската аристократија. Над заливот ''Комошева'', на врвот на селото Мали Иж, се наоѓа стара романска црква Света Марија од 11 век, изградена во кружна форма со полукружна апсида. Се наоѓа веднаш до новата парохиска црква изградена во почетокот на 20 век и претставува најстар културен споменик на островот. Постојат записи за првите хрватски доселеници кои датираат од 1266 година.
Од 1409 година, Иж е дел од Венецијанската Република. Во времето на венецијанско-турските војни во текот на 15 и 16 век, многу бегалци од копното се преселиле на островот, особено од Равни Котари.
И двете парохии Вели и Мали Иж имаат илјадагодишна глаголска историја, што значи дека од нивниот почеток римскиот обред во црквата се славел на старословенски јазик, а не на латински, од литургиски книги напишани на старото глаголско писмо. Историјата бележи повеќе од 200 глаголски свештеници на островот и многу документи на глаголската азбука од 15-ти до 19-ти век сè уште се зачувани, вклучувајќи ракописи, печатени литургиски книги и камени епиграфи. Во 2019 година, во семејната куќа Швориниќ бил откриен глаголски натпис во камен од 1685 година, што е меѓу најново откриените глаголски камени натписи во светот.
Во 18 и 19 век, Иж станал еден од водечките поморски и трговски центри во Задарскиот архипелаг.
Замокот на задарското семејство Канаѓети е зачуван; замокот на семејството Фанфоња, првично изграден во романски стил, но подоцна обновен, бил претворен во училиште во 19 век.
3 Религија
Список на администратори на парохијата Вели Иж:# Никола (спомнат во 1341)
# Ратко, (спомнат во 1397)
# Никола (спомнат во 1400)
# Павао Војводиќ (спомнат во 1455), од Вели Из
# Иван Хуановиќ/Зуановиќ (спомнат во 1474)
# Јуре Миланиќ (1461–1501), од Заглав
# Антун Богданиќ (спомнат во 1485), од Вели Из
# Шиме Толиќ (спомнат во 1490), од Вели Из
# Петар Радиниќ (1546–1553), од Вели Из
# дон Баниновиќ (спомнат во 1580), од Вели Из
# Јаков Бартуловиќ (спомнат во 1580), од Шутомишчица
# Никола Банигониќ (спомнат во 1587), од Савар
# Никола Мезиќ (спомнат во 1597), од Лука
# Шиме Флориња/Флоринговиќ (спомнат во 1603), на Сали
# Матиј Прибиќ (спомнат во 1657), од Угљан
# Петар Марелиќ (спомнат во 1662), од Мали Из
# Гргур Зеленчиќ (спомнат во 1664), од Кали
# Матиј Барбиќ (спомнат во 1669), од Лука
# Иван Швориниќ (спомнат во 1703), од Вели Из
# Мате Швориниќ (спомнат во 1706), од Вели Из
# Шиме Швориниќ (спомнат во 1713), од Вели Из
# Мате Војводиќ (1718–1757), од Вели Из
# Дине Сутловиќ (1757), од Вели Из (како капелан)
# Иван Штоков (1757–1769), од Вели Из
# Думе Сутловиќ (1769–1779), на Вели Из
# Фране Белиќ (1772–1778), од Угљан
# Иван Летиниќ (1778–1785), од Савар
# Иве Маријан (1785), на Вели Из (како „асистент“)
# Грго Буриќ (1785–1765), од Пашман
# Иве Маријан (1786), на Вели Иж (како „асистент“)
# Иве Кошта (1786–1799), од Преко
# Фране Белиќ (1799–1801), од Угљан
# Михо Летина (1801–1802), од Вели Из (како потпарохиски свештеник)
# Шиме Павлаков(иќ) (1802–1806), од Божава
# Томе Шкварлиќ (1806–1807), од Вели Из
# Јуре Чобан (1817), од Шутомишчица
# Анте Шутловиќ Бариќев (1818–1830), на Вели Из
# Томе Маријан (1831), од Вели Из (привремен)
# Шиме Паретиќ (1831–1862), од Божава
# Фаусто Смолјан (1831–1862), од Ист
# Иван Мариновиќ (1863), од Силба („кооператор нагоре“)
# Марко Цвитановиќ (1864–1871), од Вели Из
# Јеролимо Мароевиќ (1869), како капелан
# Анте Оштариќ (1869), веројатно од Колан
# Лудовик Батиг (1871–1878), од Тирол
# Роко Почина (1879–1885), од Ист
# Хинко Брнетиќ (1885–1896), од Силба
# Петар Николанци (1892), од Паг (привремен)
# Иван Милиќ (1892), од Сали (со престој во Мали Иж)
# Баре Видор (1892), од Кали (послужител)
# Марко Мирковиќ (1895), од Вели Рат (привремен)
# Лујо Правдица (1896, привремена)
# Иван Милиќ (1896), од Сали (привремен, со престој во Мали Иж)
# Анте Јагиќ (1896), од Сали (привремен)
# Фране Шиша (1896–1897), од Преко (привремен)
# Иван Марија Богданиќ (1897–1925), од Силба
# Јуре Луша (1924–1925), од Силба (администратор во болест)
# Анте Нижиќ (1924), од Преко (администратор во болест)
# Игнациј Машина (1925), од Преко (администратор во болест)
# Иван Силвестриќ (1925–1931), на Силба
# Јаков Фабијанац (1931–1933), од Каштел Суќурац
# Маријан Милин (1933), од Сали (со престој во Мали Иж)
# Шиме Мештровиќ (1933–1937), од паг
# Владислав Цвитановиќ (1937–1969), од Вели Из
# Среќко Фрка-Петешиќ (1967–1970), од Сали
# Павао Керо (1970), од Бибиње (привремен администратор, со престој во Задар)
# Анте Видаковиќ (1971), од Босна (привремен администратор)
# Павао Керо (1971–1972), од Бибиње (привремен администратор, со престој во Задар)
# Шанто Билан (1972–1995), од Вели Из
# Јосип Буниќ (1995), од Хрватско Загорје (привремен администратор, со престој во Задар)
# Винко Шолаја (1995–1997), од Шурковац
# Среќко Петров (1997), од Босна (привремен администратор, со престој во Задар)
# Станислав Виелински (1997–2002), од епархијата Пелплин
# Анджеј Степиен (2002–2008), од архиепископијата Честохова
# Крешо Ќирак (2008–2011), од Поседарје
# Славко Ивош (2011 – 15 август 2018), од Кали
4 Економија, култура и туризам
Малото население на островот главно се занимава со одгледување маслинки, риболов, лозарство и туризам.
Островот е препознатлив по својата долгогодишна грнчарска традиција што се негува и денес. Во етнографската збирка во Вели Иж се изложени бројни примероци на автентична керамика и алатки, кои сведочат за богатото наследство на островската грнчарска уметност.
Во Вели Иж се наоѓа и хотелот „Корињак“, единствениот хотел на островот, кој воедно е и единствениот вегетаријански хотел во Хрватска. Хотелот нуди разновидни медитативни и релаксациски програми насочени кон хармонија на умот и телото – од јога и пирамидална медитација до оргонски и озонски терапии. Покрај тоа, организира и бродски тури и екскурзии до скриените заливи на островот Иж, како и до блиските мали ненаселени островчиња, каде посетителите можат да уживаат во недопрената природа и чистите плажи.
Вели Иж располага и со марина со капацитет од околу двесте бродови, како и со црквата „Св. Петар и Павле“ од 14 век, која содржи романескни елементи, иако не е целосно зачувана во својата изворна форма.
Традиционалниот фестивал, ''Ишка фешта'' (буквално „Фестивалот на Иж“), се одржува во Вели Иж секоја година на 29 јули. Мештаните се облекуваат во традиционални носии, изведуваат стари островски танци и песни и подготвуваат локални јадења. Врвот на церемонијата е изборот на „Кралот на Иж“ (хрватски: ''Iški kralj'') со мандат од една година.
Ревитализацијата на островот била стимулирана со изградбата на главниот пат што ги поврзува Мали Иж и Вели Иж. Изградбата на патот започнала во 1980-тите од страна на Југословенската народна армија. Тој бил целосно завршен и асфалтиран во 1996 година, протегајќи се во правец северозапад-југоисток, помеѓу Вели Иж и фериботското пристаниште во Мали Иж, поврзувајќи ги и селата Поровац, Муќе и Маковац од Мали Иж, заедно со заливите ''Кнеж'' и ''Комошева'', преку локалните патишта.
5 Поморски врски
Иж е поврзан со Задар и Рава преку јавни линии на патнички бродови, брзи пловила и автофериботи. Двете линии само за патници започнуваат од фериботското пристаниште Задар во центарот на градот, продолжуваат до Мали Иж (пристанувајќи во заливот Комошева) и Вели Иж, оттаму се упатуваат кон двете населби на Рава: Мала Рава и Рава. Откако ќе стигнат до Рава, пловат назад во обратна насока. Фериботот за автомобили започнува од пристаништето Гаженица, се упатува кон Бршањ (кој се наоѓа југоисточно од Иж) и, во одредени денови од неделата, кон Рава и Мала Рава. Постои автобуска линија која ги поврзува Вели Иж и Мали Иж со Бршањ кога ќе пристигне фериботот. Во училишните денови, постои дополнителна брза пловна врска Задар - Бршањ - Задар, која се пристанува на истото место на Иж како и фериботот за автомобили. Сите линии стигнуваат до Иж од Задар (и обратно) во рок од еден и пол час.
Најкратката врска на островот Иж со Задар е преку теснецот Мали Ждрелац, кој денес го користат сите јавни превозни услуги што сообраќаат до островот.
Пред Втората светска војна, сите поморски врски меѓу Задар и Иж биле преку островот Угљан. Од 1892 година, Иж има редовна паробродска врска со Задар преку теснецот Вели Ждрелац меѓу островите Угљан и Ривањ (северозападно од Задар), а од 1980-тите таа врска започнала да функционира преку теснецот Мали Ждрелац. До 2012 година, само помалите фериботи што ги поврзувале Иж и Задар (како и бродови и катамарани) можеле да пловат низ Мали Ждрелац, додека останатите фериботи пловеле низ теснецот Вели Ждрелац. Во 2012 година, теснецот бил продлабочен, што резултирало со тоа што им било дозволено на сите бродови што пловат кон островот да поминат. Од 2014 година, фериботите што ги поврзуваат Иж и Задар (како и другите фериботи што го поврзуваат Задар со островите на неговиот архипелаг) го користат пристаништето Гаженица јужно од Задар, наместо оригиналното фериботско пристаниште кое се наоѓало во центарот на градот Задар.
Фериботскиот терминал на островот е отворен кон крајот на 1980-тите. Поседувајќи само билетарница, се наоѓа во заливот ''Бршањ'' во Мали Иж. Оддалечен е околу 1 км од центарот на Мали Иж каде што се наоѓаат сите објекти. Патничките бродови и катамараните, сепак, ги користат пристаништата Мали Иж (сместен во заливот и малата населба ''Комошева'') и Вели Иж (сместен во заливот во близина на променадата покрај морето, во центарот на градот).
6 Значајни жители
Крсто Новаселиќ, таткото на басистот на Нирвана, Крист Новоселиќ, живеел во Вели Иж пред да емигрира во Соединетите Американски Држави.
7 Блиски острови
, Островчиња во близина:
8 Библиографија
* Цвитановиќ, Алфонсо (1989). Оток Иж [Островот Иж] (на хрватски). Мјесна заједница Вели Из.
* Маријан, Ливио (2013). „Глагољашка баштина Велог Иза“. Вели Из: Глагољашко пучко црвено пријавување во Задарско надбискупи. Пјевана баштина. Загреб: Институт за етнолог и фолклористички. стр. 56–90.
* М., Д. (30.09.2018). „Нова страница Надбискупија, стари подаци – ротација жупника, тајна е за јавност“. (на српско-хрватски).
8.1 Име
*
8.2 Инфраструктура
*