Врева и бес

''„Врева и бес“'' — роман на американскиот автор Вилијам Фокнер. Користи неколку наративни стилови, вклучително и тек на свеста за прв пат забележан кај европските писатели како Џејмс Џојс и Вирџинија Вулф. Книгата била објавена во 1929 година како четврти роман на Фокнер, но станала популарна во 1931 година по успехот на неговиот расказот Светилиште. По поволните критики од критичарите, романот станал еден од класиците на американската книжевност и редовна лектира на универзитетите низ САД.
Основната тема на романот е падот на јужњачкото семејство Компсон гледано од повеќе агли и раскажувачи, од кои најубедлив е Бенџамин, ментално ретардиран член на семејството чиј тек на свеста е тешко да се следи, но по кого романот во голема мера станал познат. Името на романот е преземено од Шекспировиот Магбет, како метафора за животот. Објавен во 1929 година, „Врева и бес“ бил четвртиот роман на Фокнер и не бил веднаш успешен. Меѓутоа, во 1931 година, кога бил објавен шестиот роман на Фокнер, ''Светилиште'' - сензационалистичка приказна, за која Фокнер подоцна рекол дека е напишана само за пари - ''Врева и бес'', исто така, станал комерцијално успешен, а Фокнер почнал да добива критичко внимание.
1 Преглед
„Врева и бес“ е сместен во Џеферсон, Мисисипи, во првата третина од 20 век. Романот се фокусира на семејството Компсон, поранешни јужњачки аристократи кои се борат да се справат со распадот на нивното семејство и неговата репутација. Во текот на 30-те години поврзани со романот, семејството финансиска пропаѓа, ја губи својата религиозна вера и почитта кон градот Џеферсон, а многу од нив трагично умираат.
Романот е поделен во четири наративи. Првиот, кој ги одразува настаните што се случиле и последователните мисли и сеќавања на 7 април 1928 година, е напишан со глас и од перспективата на Бенџамин „Бенџи“ Компсон, 33-годишен маж со интелектуална попреченост. Делот на Бенџи се одликува со неврзан наративен стил со чести хронолошки скокови.
Вториот дел, кој се одвива на 2 јуни 1910 година, се фокусира на Квентин Компсон, постариот брат на Бенџи и настаните што довеле до самоубиството на Квентин. Овој дел е напишан во стилот на тек на свеста и исто така содржи чести хронолошки скокови.
Во третиот дел, поставен еден ден пред првиот, на 6 април 1928 година, Фокнер пишува од гледна точка на Џејсон, циничниот помлад брат на Квентин.
Во четвртиот дел, поставен еден ден по првиот на 8 април 1928 година, Фокнер воведува гледна точка од трето лице. Овој последен дел првенствено се фокусира на Дилси, една од црните слугинки на Компсонови, и нејзините односи со Џејсон и „госпоѓицата“ Квентин Компсон (ќерка на сестрата на Квентин Кеди), додека Дилси размислува за мислите и делата на сите во семејството Компсон.
Во 1945 година, Фокнер напишал „Додаток на Компсон“ кој ќе биде вклучен во идните печатења на „Врева и бес“. Во него е содржана историјата на семејството Компсон од 30 страници од 1699 до 1945 година.
2 Стил и структура
Четирите дела од романот раскажуваат многу исти епизоди, секоја од различна гледна точка и со акцент на различни теми и настани. Оваа испреплетена и нелинеарна структура го обременува секој вистински синопсис на романот, особено затоа што сите наратори се неверодостојни на свој начин, што ги прави нивните извештаи да не мора да бидат доверливи во секое време. Исто така, во овој роман, Фокнер користи курзив за да укаже на точките во секој дел каде што наративот се движи во значаен момент во минатото. Употребата на овие курзивни букви може да биде збунувачка, сепак, бидејќи временските поместувања не се секогаш означени со употреба на закосени букви, а периодите од различно време во секој дел не мора да останат со закосени букви за времетраењето на ретроспективата. Така, овие временски поместувања честопати може да бидат збунувачки и бараат особено внимателно читање.
3 Прием
По објавувањето, влијателниот критичар Клифтон Фадиман го отфрлил романот, тврдејќи во „Нација“ дека „темата и ликовите се тривијални, недостојни за огромната и сложена изработка потрошена на нив“. „Врева и бес“ на крајот достигнал истакнато место меѓу најголемите американски романи, играјќи улога во добивањето на Вилијам Фокнер во 1949 година Нобеловата награда за литература.
Книжевните критичари и научници речиси едногласно го сметаат за ремек дело, но неговиот неконвенционален наративен стил често ги отуѓува новите читатели. Иако вокабуларот е генерално основен, техниката на поток на свеста, која се обидува директно да ги транскрибира мислите на нараторите, со чести префрлувања во времето и поставувањето и со лабава структура и граматика на реченицата, го направи суштински тешко модернистичко дело.
4 Книжевно значење
„Врева и бес“ е широко влијателно книжевно дело. Фокнер е пофален за неговата способност да го пресоздаде мисловниот процес на човечкиот ум. Дополнително, тој се смета за суштински развој во книжевната техника тек на свеста. Во 1998 година, Модерна библиотека го рангирала „Врева и бес“ на шестото место на својот список на 100 најдобри романи на англиски јазик на 20 век.
5 Превод на македонски јазик
Романот е издаден на македонски јазик во 2008 година од издавачката куќа Антолог, во превод на Николче Мицкоски.