Бела рака

Белата рака била тајна офицерска организација во Кралството Србија, формирана како соперничка група на претходно основаното Здружение на офицерите „Црна рака“. Нејзин водач бил Петар Живковиќ (подоцнежниот претседател на југословенската влада за време на диктатурата од 6 јануари). Меѓу најистакнатите основачи се Јосиф Костиќ, Павле Јуришиќ-Штурм, Петар Мишиќ, Милан Дуњиќ и Мирко Милосављевиќ. Се верува дека овој неформален круг на офицери бил основан во 1912 година. Нејзините членови работеле во многу блиски односи со престолонаследникот, а подоцна и со кралот Александар Караѓорѓевиќ-со кого имале заедничка нетрпеливост кон членовите на „Црната рака“.
1 Заднина
Бракот на кралот Александар Обреновиќ со Драга, вдовицата на инженерот Јован Машин, значително го нарушил угледот на династијата и на монархот. Не помогнало тоа што рускиот цар Николај II Романов го прифатил кумството на српската кралска двојка. Против бракот биле Членовите на Советот на министри на чело со претседателот Владан Ѓорѓевиќ, претставници на Светиот Архиерејски Синод на Српската Православна Црква, официрскиот кор, по целиот пат до царот родители, кралот Милан Обреновиќ и Наталија Обреновиќ, кои одделно му праќале писма со несогласување на Александар. И покрај се, кралот Александар Обреновиќ бил немилосрден во својата намера.
По бракот, следело она за што кралот бил предупреден од луѓето лојални на него. Имено, кралицата Драга не можела да даде потомство, што недвосмислено се утврдило по откривањето на нејзината објавена лажна бременост. Меѓутоа, кралот не придавал важност на тоа.
Друг голем проблем што го налутил кралот била неговата надворешна политика. Во обид да се одвои Кралството Србија од Австроунгарија, на која било обврзано со Тајната конвенција од 1881 година, кралот Александар Обреновиќ се молел за прием на неговиот свадбен кум и рускиот цар Николај II. Но, иако посетата била прифатена, таа упорно и на неодредено се одложувала. Потоа, Александар Обреновиќ се обидел да се врати под покровителство на виенскиот двор, но таму бил евидентна неговата несмасна надворешна политика, а и таму било ладно примен.
Сето тоа влијаело на создавањето на заговор против кралот Александар и кралицата Драга. Иако првичните предлози биле монархот насилно и етапно да се одвои од неговата сопруга, која ќе биде депортирана, мислењето за убиството преовладувало, за да се избегнело каква било можност за нивно враќање.
Историчарите ја поделиле групата учесници во заговорот во три категории:
* високи заговорници: оние офицери кои беа заговорници на пучот, меѓу нив полковник Александар Машин и потполковник (подоцна генерал) Петар Мишиќ
* помлади заговорници: офицери и подофицери, кои се директни извршители на убиството на крал и кралица - Тие вклучуваат Капетан (подоцна полковник) Драгутин Димитријевиќ Апис потполковник (подоцна мајор) Воислав Танкосич-Силја, гарда потполковник (подоцна генерал) Петар Живковиќ, потполковник (подоцна полковник) ) Антоније Антиќ (внук на Ѓорѓе Генчиќ), поручник Љуба Костиќ и други.
* политичари: луѓе кои имаа за цел да истражат во дипломатските кругови какви ќе бидат реакциите на големите сили на Австроунгарија и Царска Русија ), во случај на насилна промена на режимот и доаѓање на нов монарх; овде, на прво место, мислиме на Џорџ Генчиќ
Неколку неуспешни обиди за извршување на атентатот не ги обесхрабрија заговорниците. Конечната одлука да се упадне во дворот што тогаш се наоѓал меѓу денешните згради на Стариот и Новиот суд (т.н. куќата на Симиќ), два часа по полноќ, бил донесена ноќта меѓу 28 и 29 мај 1903 година. Портата на судот ја отвори гардискиот поручник Петар Живковиќ, кој исто така бил член на заговорничка група, а таа вечер бил на стража.
По државниот удар, на престолот бил поканет принцот Петар Караѓорѓевиќ, кој во тоа време престојувал во Женева. Тој го искажал условот за прифаќање на престолот на заговорната делегација, дека мора да биде едногласно избран од Народното собрание, што било прифатено и подоцна направено и тој станал нов крал.
Меѓународната реакција на пучот била остра. Речиси немало европска земја која не го осудила убиството на кралската двојка. Обединетото Кралство и Холандија ги повлекле своите мисии од Белград, додека не се решело ''прашањето за заговор.''
1.1 Прашање за заговор
Големите сили биле упорни во решавањето на таканареченото заговорно прашање. По големата дипломатска игра меѓу министерот за надворешни работи и премиерот Милован Миловановиќ Балачка, се дознало дека европските судови ќе бидат задоволни само доколку ''постарите заговорници се'' пензионираат, што било направено со декрет на кралот Петар I Караѓорѓевиќ.
Ова ги довело до пробивање на ''помладите заговорници'' во прв план.
2 Црна и бела рака
Незадоволни од ситуацијата во земјата, група ''помлади офицери'' заговорници од 1903 година решила да учествува во политичкиот живот. Првиот обид бил за време на Босанската криза со анексија, кога Австроунгарија во 1908 година била против одлуката на Берлинскиот конгрес од 1878 година, анектирана Босна и Херцеговина. Иако не успеале ништо да организираат, па дури тогаш било и формирано Здружението за одбрана на народот, предводено од истакнати интелектуалци како Бранислав Нушиќ, Јован Дучиќ и Надежда Петровиќ, незадоволството продолжило поради немањето реакција од државниот врв.
Младите офицери ја обвиниле Народната радикална партија, нејзиниот претседател Никола Пашиќ, па дури и кралот Петар I за тогашната ситуација. Тие конечно успеале да основаат организација наречена Обединување или смрт, која исто така јавно била наречена Црна рака. Тоа се случило во 1911 година.
Сепак, не сите помлади офицери се приклучиле на организацијата. Само една година по нејзиното основање, било создадена уште една организација на млади офицери наречена ''Бела рака.'' Таа имала за цел да го намали влијанието на првобитната организација со вртење и користење на престолонаследникот Александар Караѓорѓевиќ против нив. Во тоа успеале да го убедат престолонаследникот. Кралот Александар околу себе тој собрал група офицери спротивставени на Црната рака, како што биле полковниците Петар Живковиќ, Петар Мишиќ и Јосиф Костиќ. Белата рака го поддржувала престолонаследникот Александар во борбата за власт и против радикалната влада на Никола Пашиќ.
3 Крајот на Белата рака
Со исчезнувањето на Црната рака во Солунскиот процес, Белата рака непоколебливо ја преземала контролата врз младиот и амбициозен принц Александар. Живковиќ станал командант на гардата на кралот во 1921 година и почнал со неверојатна моќ. Во 1929 година, кралот Александар, заедно со офицерите од Белата рака, организирал државен удар во обид да го контролира растот на националните тензии во земјата (особено во Хрватска) и нестабилноста на Собранието. Живковиќ, сега генерал, бил поставен за премиер. Автократијата била намалена во 1931 година, кога кралот повторно воспоставил некои уставни права кои не успеале целосно да ја остварат својата цел по реформите, а Живковиќ ја загубил својата позиција во 1932 година.
Со победата на комунистичките сили на Јосип Броз Тито во подоцнежната граѓанска војна во Југославија, членовите на Белата рака биле или погубени од новиот режим како квислинзи или емигрирале кај сојузниците.
4 Поврзано
* Петар Живковиќ