Економија на Иран

Иран има мешовита, централно планска економија со голем јавен сектор. Се состои од јаглеводородни, земјоделски и услужни сектори, покрај производствените и финансиските услуги, со преку 40 индустрии со кои се тргува на берзата во Техеран. Со 10% од докажаните светски резерви на нафта и 15% од резервите на гас, Иран се смета за „енергетска суперсила“. Сепак, од 2024 година Иран страда од енергетска криза.
Уникатна карактеристика на иранската економија е потпирањето на големите религиозни фондации наречени бонјади, чии заеднички буџети претставуваат повеќе од 30% од трошоците на централната влада.
Во 2007 година, иранскиот план за реформа на субвенциите вовел контрола на цените и субвенции особено за храна и енергија. Шверцот, административните контроли, широко распространетата корупција, и другите рестриктивни фактори го поткопуваат растот предводен од приватниот сектор. 20-годишната визија на владата вклучувала пазарни реформи рефлектирани во петгодишниот план за развој, од 2016 до 2021 година, фокусирајќи се на „отпорна економија“ и „прогрес во науката и технологијата“. Поголемиот дел од извозот на Иран е нафта и гас, што претставува најголем дел од државниот приход во 2010 година. Во март 2022 година, иранскиот парламент под тогашниот нов претседател Ебрахим Раиси одлучил да ја укине големата субвенција за увоз на храна, лекови и добиточна храна, во вредност од 15 милијарди долари во 2021 година. Исто така, во март 2022 година, бил договорен извоз на 20 милијарди тони основни стоки од Русија, вклучувајќи растително масло, пченица, јачмен и пченка.
Образованото население во Иран, високиот човечки развој, ограничената економија и недоволните странски и домашни инвестиции поттикнале зголемен број Иранци да бараат работа во странство, што резултирало со значителен „одлив на мозоци“. Сепак, во 2015 година, Иран и П5+1 постигнале договор за јадрена програма со кој биле отстранети повеќето меѓународни санкции. Следствено, за краток период туристичката индустрија значително се подобрила и инфлацијата во земјата била намалена, иако повлекувањето на САД од Заедничкиот сеопфатен акционен план во 2018 година повторно го попречил растот на економијата и ја зголемила инфлацијата.
БДП се намалил во 2018 и 2019 година, но се очекувало скромно враќање во 2020 година. Предизвиците вклучуваат појава на КОВИД-19 почнувајќи од февруари 2020 година, американските санкции повторно воведени во средината на 2018 година, зголемена невработеност поради санкциите, инфлација, инфлација на храната, „хронично слаб и недоволно капитализиран“ банкарски систем, банкарски систем и корупцијата. Иранската валута, иранскиот ријал, паднал, и Иран има релативно низок рејтинг во „Економска слобода“, и „леснотија на водење бизнис“.
1 Историја
Во 546 п.н.е., Крез од Лидија бил поразен и заробен од Персијците, кои потоа го прифатиле златото како главен метал за нивните монети. Во библиската книга Естира постојат извештаи за испраќања од Суза до провинции до Индија и Кралството Куш за време на владеењето на Ксеркс Велики (485–465 п.н.е.). До времето на Херодот (околу 475 п.н.е.), Кралскиот Пат на Персиското Царство бил околу 2.857 км од градот Суза на Карун (250 км источно од Тигар) до пристаништето Смирна (современ Измир во Турција) на Егејското Море.
Современото земјоделство во Иран датира од 1850-тите кога Амир Кабир презел голем број промени во традиционалниот земјоделски систем. Ваквите промени вклучувале увоз на модифицирани семиња и потпишување договори за соработка со други земји. Банката ''Естекрази'' на Лазар Полјаков била купена во 1898 година од страна на царската влада на Русија, а подоцна преминала во рацете на иранската влада со договор во 1920 година. Банката ги продолжила своите активности под името ''Банка Иран'' до 1933 година кога ја вградувала новооснованата банка Кешаварзи.
Царската банка на Персија била основана во 1885 година, со канцеларии во сите поголеми градови во Персија. Реза Шах Пехлави (владеел 1925–41) ја подобрил целокупната инфраструктура на земјата, спровел образовни реформи, водел кампања против странското влијание, го реформирал правниот систем и вовел современи индустрии. Во тоа време, Иран доживеал период на социјални промени, економски развој и релативна политичка стабилност.
Реза Шах Пахлави, кој абдицирал во 1941 година, бил наследен од неговиот син, Мохамад Реза Пахлеви (р. 1941–79). Не се случила фундаментална промена во економијата на Иран за време на Втората светска војна и следните години. Помеѓу 1954 и 1960 година, брзото зголемување на приходите од нафта и одржливата странска помош довеле до поголеми инвестиции и брз економски раст, првенствено во владиниот сектор. Последователно, инфлацијата се зголемила, вредноста на националната валута, ријалот се депрецирала и се развил дефицит во надворешно-трговската размена. Економските политики спроведени за борба против овие проблеми довеле до пад на стапките на номинален економски раст и приход по глава на жител до 1961 година.
Пред 1979 година, Иран брзо се развивал. Традиционално земјоделско, до 1970-тите, земјата претрпела значителна индустријализација и осовременување. Темпото забавило до 1978 година, бидејќи одливот на капитал достигнало 30 до 40 милијарди долари од 1980-та година, непосредно пред револуцијата.
По национализирањата во 1979 година и избувнувањето на Иранско-ирачката војна, над 80% од економијата паднала под контрола на владата. Во осумгодишната војна со Ирак загинале најмалку 300.000 Иранци, а повеќе од 500.000 биле повредени. Трошоците за војната за иранската економија изнесувале околу 500 милијарди долари.
По прекинот на непријателствата во 1988 година, владата направила обид да ги развие комуникациските, сообраќајните, производствените, здравствените, образовните и енергетските сектори на земјата, вклучувајќи ги и нејзините потенцијални јадрени енергетски капацитети, и почнала да ги интегрира своите комуникациски и транспортни системи со оние на соседните држави.
Долгорочните цели на владата од револуцијата биле наведени како економска независност, целосна вработеност и удобен животен стандард, но населението на Иран се зголемило повеќе од двојно помеѓу 1980 и 2000 година, а неговата средна возраст се намалила. Иако многу Иранци се земјоделци, земјоделското производство постојано опаѓа од 1960-тите. До крајот на 1990-тите, Иран увезувал голем дел од својата храна. Во тоа време, економските тешкотии во селата резултирале со преселување на многу луѓе во градовите.
2 Макроекономски трендови
Националниот научен буџет на Иран во 2005 година изнесувал околу 900 милиони американски долари, приближно еднакво на бројката од 1990 година. До почетокот на 2000 година, Иран одвојувал околу 0,4% од својот БДП за истражување и развој, рангирајќи ја земјата зад светскиот просек од 1,4%. Во 2009 година, односот на истражувањето и БДП бил 0,87% во однос на среднорочната цел на владата од 2,5%. Иран се нашол на прво место по научен раст во светот во 2011 година и на 17-то место во производството на наука во 2012 година.
Иран има широка и разновидна индустриска база. Според ''The Economist'', Иран се рангирал на 39-то место на списокот на индустријализирани земји, произведувајќи 23 милијарди долари индустриски производи во 2008 година. Помеѓу 2008 и 2009 година Иран се преселил на 28-то од 69-то место во годишниот раст на индустриското производство поради неговата релативна изолација од финансиската криза во 2008 година.
На почетокот на 21 век, услужниот сектор бил најголем во Иран, следен од индустријата (рударството и производството) и земјоделството. Во 2008 година, БДП на Иран бил проценет на 382,3 милијарди долари (842 милијарди долари ПКМ), или 5.470 долари по глава на жител (12.800 долари ПКМ).
Во 2010 година, номиналниот БДП бил проектиран да се удвои во следните пет години. Реалниот раст на БДП се очекувало да биде просечен 2,2% годишно во 2012-16 година, што е недоволно за намалување на стапката на невработеност. Понатаму, меѓународните санкции ја оштетиле економијата со намалување на извозот на нафта за половина, пред да закрепне во 2016 година. Иранскиот ријал изгубил повеќе од половина од својата вредност во 2012 година, насочувајќи го Иран кон индустријализација со замена на увозот и отпорна економија. Според Меѓународниот монетарен фонд, Иран е „транзициска економија“, односно се менува од планирана во пазарна економија.
Во 2008 година, Обединетите нации ја класифицирале иранската економија како полуразвиена. Во 2014 година, Иран се нашол на 83-то место во анализата на Светскиот економски форум за глобалната конкурентност на 144 земји. Политичката, политиката и стабилноста на валутата се сметаат за најпроблематични фактори за водење бизнис во Иран. Тешкотиите во пристапот до финансии исто така претставуваат голема грижа, особено за малите и средни претпријатија. Поголемиот дел од финансиските ресурси на Иран се насочени кон трговија, шверц и шпекулации наместо кон производство и производство.
Во 2008 година, според Голдман Сакс, Иран има потенцијал да стане една од најголемите светски економии во 21 век. Во 2014 година, иранскиот претседател Хасан Рохани изјавил дека Иран има потенцијал да стане една од десетте најголеми економии во следните 30 години.
Еден голем проблем кој често го наведуваат иранските индустријалци е тоа што владата не поддржува увоз на слични делови или производи во земјата, поткопувајќи ја нивната активност и домашниот пазар. Ова делумно се должи на коруптивните интереси внатре во владата и лошото управување.
<timeline>
Научен раст во Иран
Година, БДП, тековни цени, Имплициран ППП, БДП по глава на жител, ПКМ, инфлаторски индекс, Состојба на тековната сметка, Население
1980, 6,622, 40, 4,267, 0.5, -3.6, 38
1985, 16,556, 53, 6,469, 0.9, -0.9, 48
1990, 35,315, 101, 6,410, 2.5, -2.7, 55
1995, 185,928, 399, 7,265, 9, 3.4, 64
2000, 580,473, 940, 9,666, 21, 12.5, 64
2005, 1,831,739, 2,025, 13,036, 40, 15.4, 69
2010, 4,333,088, 3,498, 16,664, 82, 27.3, 74
2015 (проценка), 13,077,142, 9,788, 16,918, 253, 6.9, 79
2.1 Реформски план
Проширување на јавното здравство и меѓународните односи се другите главни цели на петтиот план, амбициозна серија од мерки кои вклучуваат реформа на субвенциите, банкарска докапитализација, валута, оданочување, царина, градежништво, вработување, рапространување на стоки и услуги на национално ниво, социјална правда и продуктивност. Намерата била да се направи земјата самодоволна до 2015 година и да се замени исплатата на 100 милијарди долари годишно за субвенции со целна социјална помош. Овие реформи биле насочени кон главните извори на неефикасност и нарушување на цените на Иран и се верува дека ќе доведат до големо преструктуирање на речиси сите економски сектори.
Со отстранување на субвенциите за енергија, Иран има намера да ги направи своите индустрии поефикасни и конкурентни. До 2016 година, една третина од економскиот раст на Иран се очекувало да потекнува од подобрувањето на продуктивноста. Енергетските субвенции ја оставиле економијата како една од најмалку енергетски ефикасните во светот, со енергетски интензитет три пати поголем од глобалниот просек и 2,5 пати поголем од просекот на Блискиот Исток. И покрај сопствените проблеми, банкарскиот сектор се смета за потенцијална заштита од отстранување на субвенциите, бидејќи планот не се очекува директно да влијае на банките.
3 Национално планирање
Буџетот на Иран е основан од Организацијата за управување и планирање на Иран и се предлага од владата до парламентот пред крајот на годината. По одобрувањето на буџетот од страна на Меџлис, Централната банка презентира детална монетарна и кредитна политика до Советот за пари и кредити (СПК) за одобрување. Потоа, главните елементи на овие политики се приклучуваат во петгодишниот план за економски развој. Планот е дел од „''Визија 2025''“, стратегија за долгорочен одржлив раст.
+Петгодишен план за економски развој (2010–15), Ставка, 2010 (постигнат), 2010–15 (цел)
Светско рангирање на БДП, 18-та најголема економија по ПКМ, 12-то во 2015
Годишна стапка на раст, 2.6%, 8% во просек (врз основа на 1,1 трилиони американски долари домашни и СДИ); прогноза: 3,6% во просек (2009–14)
Невработеност, 11,8% според владата; неофицијално: 12–22%; 30% според опозицијата, 7% до 2015 година, со отворање на 1 милион нови работни места секоја година
Стапка на инфлација, 15% (од јануари 2010), 12% во просек
Данок на додадена вредност, 3%, 8%
Приватизација, 20% од државните фирми ќе се приватизираат секоја година
Удел на кооперативниот сектор (% БДП), < 5%, 25%
Р&Р (% БДП), 0.87%, 2.5%
Удел на извозот без нафта, 20%, 30% ($83 милијарди) до 2016 година
Цена на нафтата & приходи во буџетот, 60 долари за барел, Просечно 65 долари за барел / $250 милијарди во приходи од нафта и гас во 2015 година откако тековните проекти ќе бидат пуштени во употреба; Проекции на Меѓународен монетарен фонд: ~ 60 милијарди долари
Национален фонд за развој, 30% од приходи од нафта ќе бидат доделени на Национален фонд за развој до 2015 година
Производство на нафта, 4,1 милиони;bpd, 5,2 милиони барели на ден (со околу 2.500 нафтени и гасни бунари кои ќе бидат дупчени и пуштени во употреба)
Производство на природен гас, 900 милиони кубни метри/ден
Проекти за истражување и развој во нафтената индустрија, Имплементација на 380 истражувачки проекти до 2015 година кои опфаќаат подобрување на стапката на обновување, конверзија на гас и хидроконверзија
Инвестиции во индустријата за нафта и гас, 20 милијарди долари годишно во приватни и странски инвестиции, делумно за зајакнување на капацитети за рафинирање нафта
Петрохемиско производство, ~50 милиони tpy, 100 милиони tpy
Бункеринг, 25% удел на пазарот во Персиски Залив, 50% удел на пазарот или 7,5 милиони течно гориво
Капацитет за складирање на нафтени производи, 11,5 милијарди литри, 16,7 милијарди литри
Капацитет за складирање на природен гас, 14 милијарди кубни метри
Капацитет за производство на електрична енергија, 61,000 MW, 86,000 MW
Ефикасност на електраните, 38%, 45%
Инвестиции во рударство и индустрија, $70 милиони / 700,000 милиони ријали
Производство на суров челик, ~10 милиони tpy, 42 милиони tpy во 2015
Производство на железна руда, ~27 милиони tpy, 66 милиони tpy од 2015
Цемент, ~71 милион tpy, 110 милиони tpy
варовник, 166 милиони tpy
Индустриски паркови, До 2015 година ќе се изградат 50 нови индустриски паркови
Капацитет на пристаништата, 150 милиони тони, 200 милиони тони
Железници, 10.000 километри, 15.000 километри до 2015 година по цена од 8 милијарди долари годишно
Транзит, 7 милиони тони, 40 милиони тони стока
Електронска трговија, 20% од домашната трговија, 30% од надворешната трговија и 80% од владините трансакции да се вршат по електронски пат; Шести развоен план (2016–2021)
Шестиот петгодишен развоен план за периодот 2016–2021 година имал акцент на „насоки“ наместо на „тешки цели“. Тој дефинирал единствено три приоритети:
* развој на отпорна економија;
* напредок во науката и технологијата;
* и промоција на културната извонредност.
4 Фискална и монетарна политика
Од револуцијата во 1979 година, владините трошоци се просечно 59% за социјалните политики, 17% за економските прашања, 15% за националната одбрана и 13% за општите работи. Плаќањата се просечно 39% за образование, здравство и социјално осигурување, 20% за други социјални програми, 3% за земјоделство, 16% за вода, струја и гас, 5% за производство и рударство, 12% за патишта и сообраќај и 5% за други економски работи. Инвестициите на Иран достигнале 27,7% од БДП во 2009 година. Помеѓу 2002 и 2006 година, инфлацијата изнесувала околу 14%.
Во 2008 година, околу 55% од приходите на владата доаѓале од приходите од нафта и природен гас, со 31% од даноци и такси. Практично има милиони луѓе кои не плаќаат даноци во Иран и оттаму работат надвор од формалната економија. Буџетот за 2012 година изнесувал 462 милијарди долари, 9% помалку од 2011 година. Буџетот се базира на цената на нафтата од 85 долари за барел. Вредноста на американскиот долар е проценета на 12.260 IRR за истиот период.
Според шефот на Одделот за статистика на Иран, доколку се почитуваат правилата за буџетирање, владата би можела да заштеди најмалку 30 до 35% од своите трошоци. Каматната стапка на централната банка е 21%, а стапката на инфлација се искачила на 22% во 2012 година, 10% повисока отколку во 2011 година. Постои мала усогласеност помеѓу фискалната и монетарната политика. Според Централната банка на Иран, јазот меѓу богатите и сиромашните се намалил поради месечните субвенции, но трендот може да се смени доколку високата инфлација продолжи.
Иран имал околу 110 милијарди американски долари девизни резерви во 2011 година и ги балансирал своите надворешни плаќања со цените на нафтата на приближно 75 долари за барел. Од 2013 година, само 30 до 50 милијарди долари од тие резерви се достапни поради денешните санкции. Иранските медиуми ја доведуваат во прашање причината поради која иранската влада не ги вратила своите девизни резерви пред воведувањето на последната рунда санкции и неуспехот да се претвори во злато. Како последица на тоа, иранскиот ријал изгубил повеќе од 40% од својата вредност помеѓу декември 2011 и април 2012 година.
Надворешните и фискалните сметки на Иран го одразуваат падот на цените на нафтата во фискалната година (ФГ) 2012 година, но остануваат во суфицит. Се очекувало тековната сметка да достигне суфицит од 2,1% од БДП во ФГ 2012 година, а нето фискалната рамнотежа (по исплатите на иранскиот национален развојен фонд) ќе забележи суфицит од 0,3% од БДП. Во 2013 година надворешните долгови изнесувале 7,2 милијарди долари помалку од 17,3 милијарди долари во 2012 година. Се очекувало вкупниот фискален дефицит да се влоши на 2,7% од БДП во ФГ 2016 година од 1,7% во 2015 година.
Парите во оптек достигнале 700 милијарди долари во март 2020 година (врз основа на девизниот курс пред девалвацијата во 2017 година), со што го продолжил падот на иранскиот ријал и порастот на инфлацијата.
4.1 Товар поврзан со одбраната
Според официјалните податоци, од 2023 година Иран троши 10,3 милијарди американски долари или 2,1% од својот БДП за национална одбрана. Овој процент е сличен на оној во другите земји како Обединетото Кралство, Франција и Финска.
Во 2025 година, иранскиот буџетски нацрт-закон доделил 51% од вкупните приходи од извоз на нафта и гас, проценети на околу 12 милијарди евра, на Корпусот на Исламската револуционерна гарда (КИРГ) и на командата за спроведување на законот.
Иран, исто така, ги финансира Хезболах, јеменските Хути, ирачката милиција и Хамас. Просечниот годишен буџет резервиран за финансирање на полномошниците на Иран се проценува на приближно 1,6 милијарди американски долари. Според извори од сириската опозиција, започнувајќи од почетокот на 2011 година, Иран одвоил вкупно 50 милијарди американски долари за одржување на режимот на Асад во Сирија. Сепак, оваа инвестиција се покажала како неуспешна по колапсот на режимот.
Најскапите од трошоците за одбрана на Иран е неговата јадрена програма. Проценетите вкупни трошоци за иранската јадрена програма до 2025 година се приближуваат до 500 милијарди американски долари. Како резултат на неговата јадрена програма, Иран е предмет на меѓународни санкции, предизвикувајќи долгорочна економска стагнација што го чинешела Иран дополнителни 1,2 трилиони американски долари во текот на 12 години. Понатаму, санкциите довеле до значителен пад на странските директни инвестиции (СДИ), при што Иран доживеал намалување од приближно 80% на СДИ помеѓу 2011 и 2021 година.
5 Работно време
Во 2024 година, Иран донел закон за дводневен викенд. Саботата била додадена на викендите во петок, а четвртоците биле отстранети. Работната недела е намалена од 44 часа на 40/42 часа.
6 Предизвици
БДП на Иран се намалил во ФГ 2018 и ФГ 2019 година и се очекувало скромно враќање во 2020/2021 година според Светската економска перспектива од април 2020 година на ММФ. Предизвиците за економијата ја вклучуваат појавата на КОВИД-19 која започнала во февруари 2020 година, која покрај американските санкции повторно воведени во средината на 2018 година и други фактори, довела до пад на производството на нафта и се предвидува дека ќе доведе до бавно закрепнување на извозот на нафта. Учеството на работната сила се зголемило, но невработеноста е над 10% од 2020 година и се предвидува да се зголеми во 2021 и 2022 година.
Инфлацијата достигнала 41,1% во 2019 година и се очекува да продолжи „во наредните години“ според Светската банка, но да се намали во опсегот 34-33%. Во јули 2022 година, просечната стапка на инфлација се зголемила за 40,5%, додека стапката на инфлација само за храната и пијалаците се зголемила за 87%. Иранскиот банкарски систем е „''хронично слаб и недоволно капитализиран''“ според Nordea Bank Abp, поседува милијарди долари нефункционални заеми, и приватниот сектор останува „''анемичен''“.
Неофицијалниот курс на иранскиот ријал во однос на американскиот долар, кој се искачил на 40.000 спрема еден во 2017 година, паднал за 120.000 на еден во ноември 2019 година. Иранската економија има релативно ниска оценка во „Индексот на економска слобода“ на фондацијата Херитиџ (164 од 180); и рангирање на леснотијата на водење бизнис (127 меѓу 190) според Светската банка. Критичарите се пожалиле дека приватизацијата не довела до тоа државните бизниси да бидат преземени од „вешти бизнисмени“, туку од моќниот Корпус на Исламската револуционерна гарда „''и неговите соработници''“.
Во 2020 година, еден ирански бизнисмен се пожалил на странски новинар (Декстер Филкинс) дека неизвесноста од „''хроничниот недостиг на материјал и непослушните инспектори кои притискаат за мито''“ го отежнуваат работењето на неговиот бизнис - „''План за следниот квартал? Не можам да планирам за утре наутро''“.
Во 2021 година, според НИНК, дневната потрошувачка на бензин во Иран надминала 85 милиони литри, односно 10 пати повеќе од Турција со речиси исто население.
7 Сопственост
По непријателствата со Ирак, Владата ја објавила својата намера да ги приватизира повеќето индустрии и да ја либерализира и децентрализира економијата. Продажбата на државните компании се одвивала бавно, главно поради противењето на националистичкото мнозинство во парламентот. Во 2006 година, повеќето индустрии, околу 70% од економијата, останале во државна сопственост. Поголемиот дел од тешките индустрии, вклучувајќи челик, петрохемикалии, бакар, автомобили и машински алати останале во јавниот сектор, а повеќето од лесната индустрија се во приватна сопственост.
Членот 44 од иранскиот Устав декларира дека економијата на земјата треба да се состои од државни, кооперативни и приватни сектори. Државниот сектор ги опфаќа сите големи индустрии, надворешна трговија, големи минерални суровини, банкарство, осигурување, производство на електрична енергија, брани и големи мрежи за наводнување, радио и телевизија, пошта, телеграфски и телефонски услуги, авијација, поморство, патишта, железници и слично. Тие се во јавна сопственост и тие се управуваат од државата. Кооперативните компании и претпријатијата кои се занимаваат со производство и распространување во урбаните и руралните области ја формираат основата на кооперативниот сектор и работат во согласност со шеријатскиот закон. Заклучно со 2012 година имало 5.923 потрошувачки задруги, вработени 128.396. Потрошувачките задруги имаат над шест милиони членови. Приватниот сектор работи во градежништвото, земјоделството, сточарството, индустријата, трговијата и услугите кои ги надополнуваат економските активности на државниот и кооперативниот сектор.
Бидејќи членот 44 никогаш не бил строго спроведен, приватниот сектор одиграл многу поголема улога од онаа наведена во уставот. Во последните години, улогата на овој сектор се зголемила. Уставниот амандман од 2004 година дозволил да се приватизираат 80% од државните средства. 40% од таквите продажби треба да се спроведат преку моделот „Акции на правдата“, а остатокот преку Техеранската берза. Владата би ги задржала преостанатите 20%.
Во 2005 година, државниот имот бил проценет на околу 120 милијарди долари. Околу 63 милијарди долари од таквите средства биле приватизирани од 2005 до 2010 година, намалувајќи го директното учество на владата во БДП од 80% на 40%. Многу компании во Иран остануваат неконкурентни поради лошото управување со текот на годините, што ја прави приватизацијата помалку привлечна за потенцијалните инвеститори. Според тогашниот претседател Махмуд Ахмадинежад, 60% од богатството на Иран го контролираат само 300 луѓе.
7.1 Корпус на чуварите на исламската револуција
Се смета дека Корпусот на Исламската револуционерна гарда (КИРГ) контролира околу една третина од економијата на Иран преку подружници. Проценките на ''Лос Анџелес Тајмс'' од 2007 година сугерираат дека КИРГ има врски со над сто компании и годишен приход поголем од 12 милијарди американски долари, особено во градежништвото. Министерството за нафта му доделил на КИРГ милијарди долари како и големи инфраструктурни проекти.
Задолжена за гранична контрола, КИРГ одржува монопол на шверцот, што ги чини иранските компании милијарди долари секоја година. Криумчарењето делумно е поттикнато од великодушното субвенционирање на домашната стока, вклучително и горивото. КИРГ, исто така, раководи со телекомуникациската компанија, клиники за ласерска хирургија на очите, прави автомобили, гради мостови и патишта и развива нафтени и гасни полиња.
7.2 Верски основи
Со програмите за благосостојба за сиромашните управуваат повеќе од 30 државни агенции заедно со полудржавни организации познати како ''бонјади'', заедно со неколку приватни невладини организации. ''Бонјадите'' се конзорциум од над 120 организации ослободени од данок кои добиваат субвенции и верски донации. Тие директно одговараат на врховниот лидер на Иран и контролираат над 20% од БДП. Работејќи со сè, од огромни фарми за соја и памук до хотели, безалкохолни пијалаци, производство на автомобили и бродски линии, тие се сметаат за превработени, корумпирани и генерално непрофитабилни.
Компаниите ''бонјади'' се натпреваруваат со незаштитениот приватен сектор во Иран, чии фирми се жалат на тешкотијата да се натпреваруваат со субвенционираните ''бонјади''. ''Бонјадите'' не подлежат на ревизија или на иранските сметководствени закони.''Сетад'' е мулти-секторска деловна организација, со акции од 37 компании и проценета вредност од 95 милијарди долари. Тој е под контрола на врховниот водач Али Хаменеи и создаден од илјадници имоти конфискувани од Иранците.
8 Работнички права
По револуцијата, владата воспоставила национален образовен систем кој ги подобрил стапките на писменост на возрасните. Во 2008 година, 85% од возрасното население било писмено, многу повеќе од регионалниот просек од 62%. Индексот на човечкиот развој изнесувал 0,749 во 2013 година, ставајќи го Иран во делот на „висок човеков развој“.
Во 2008 година, годишен економски раст од над 5% бил неопходен за да се апсорбираат 750.000 нови членки на работна сила секоја година. Во 2020 година, земјоделството зафаќало 10% од БДП и вработувало 16% од работната сила. Во 2017 година, индустрискиот сектор, кој ги вклучува рударството, производството и градежништвото, зафаќало 35% од БДП и вработувало 35% од работната сила. Во 2009 година, минералните производи, особено нафтата, сочинувале 80% од извозните приходи на Иран, иако рударството вработува помалку од 1% од работната сила.
Во 2004 година, услужниот сектор бил рангиран како најголем придонесувач во БДП, со 48% од економијата, и вработувал 44% од работниците. Жените сочинувале 33% од работната сила во 2005 година. Невработеноста кај младите, на возраст од 15 до 24 години, изнесувала 29,1% во 2012 година, што резултирало со значителен одлив на мозоци. Во 2016 година, според владата, околу 40% од работната сила во јавниот сектор се или со вишок или некомпетентни.
8.1 Работна сила и јавнен сектор
Исламската Република Иран вработува околу 8 милиони поединци, од кои околу 3 милиони имаат формални места во трите гранки на власта, вооружените сили и лидерските институции. Овие улоги ги опфаќаат бирократскиот персонал, државните службеници и униформираниот воен персонал.
Надвор од формалната владина структура, приближно 2,3 милиони поединци се вработени во владините организации, вклучувајќи државни претпријатија, национални банки, општини и Исламскиот универзитет „Азад“. Дополнително, околу 2,5 милиони пензионери добиваат државни стипендии, често распространети преку Комитетот за помош, добротворна организација контролирана од владата. Како резултат на тоа, речиси секој десетти ирански граѓанин одржува редовна финансиска поврзаност со државата.
8.2 Личен приход и сиромаштија
Иран е класифициран како земја со среден приход и постигнал значителен напредок во обезбедувањето здравствени и образовни услуги во периодот опфатен со Милениумските развојни цели (МРЦ). Во 2010 година, просечниот месечен приход на Иран изнесувал околу 500 долари. БНП по глава на жител во 2012 година изнесувал 13.000 американски долари, според ПКМ. Минималната национална плата се применува за секој сектор на дејност како што е дефинирано од страна на Врховниот совет за труд. Во 2009 година ова изнесувало околу 263 долари месечно (3.156 долари годишно).
Во 2001 година, приближно 20% од потрошувачката на домаќинствата се трошеле за храна, 32% за гориво, 12% за здравствена заштита и 8% за образование. Во 2015 година, Иранците имале мал личен долг. Во 2007 година, седумдесет проценти од Иранците ги поседувале своите домови.
Во 2018-2019 година, просечниот приход на домаќинството во Иран изнесувал 434.905.000 ријали (малку над 3.300 американски долари), што претставува пораст од 18,6% од 2017-2018 година, кога просечниот приход на домаќинството бил околу 366.700.000 ријали. Приспособен за паритет на куповната моќ, просечниот приход на Иран за 2017-2018 година бил еквивалентен на околу 28.647 американски долари (фактор на конверзија 2017 година, приватна потрошувачка).
Бидејќи просечната големина на иранското домаќинство е 3,5, ова го става просечниот личен приход на околу 8.185 долари. Додека Иран е релативно добро оценет според приходите, средното богатство е многу ниско за неговото ниво на приход, на исто ниво со Виетнам или Џибути, што укажува на високо ниво на трошење. Според SCI, просечната потрошувачка на домаќинствата во 2018 година била 393.227.000 ријали, или 90,5% од просечниот приход на домаќинството од 434.905.000 ријали.
По Револуцијата, составот на средната класа во Иран не се променил значително, но неговата големина се удвоила од околу 15% од населението во 1979 година на повеќе од 32% во 2000 година. Во 2008 година, официјалната линија на сиромаштија во Техеран за 2008 година изнесувала 9.612 долари. Националната просечна линија на сиромаштија изнесувала 4.932 долари. Во 2010 година, Одделот за статистика на Иран објавил дека 10 милиони Иранци живеат под прагот на апсолутна сиромаштија, а 30 милиони живеат под прагот на релативна сиромаштија.
8.3 Состојба на нееднаквост на приходите
Според податоците за нееднаквости на Светската банка, во 2002 година Џиниевиот индекс во Иран бил 34,8, ниво кое се смета за прилично скромно. Сепак, поблиската анализа на податоците открива значителна концентрација на богатството, при што првите 10% од заработувачите имаат 52,7% од националниот доход - што е поголем удел отколку во САД или европските земји.
Економскиот нееднаков однос е очигледен и во јавниот сектор. Голем број ирански државни службеници се соочуваат со значителни финансиски тешкотии, со плати до 200 американски долари месечно, меѓутоа, некои претставници на Меџлисот добиваат месечни плати кои се движат од 200 до 250 милиони томани (или повеќе од 59.172 долари според девизниот курс од јануари 2024 година). Дополнително, тие добиваат дополнителни бонуси за време на верските празници и на „Денот на парламентот“ и „Денот на вработените“, заедно со поволности како што се Новруз и закуски за ноќта на Јалда.
Нееднаквоста е очигледна и во пристапот до основните услуги како што е снабдувањето со вода. Во сиромашните области во Техеран луѓето се борат со несоодветно снабдување со вода и опасниот квалитет на вода, додека богатите области, во кои се сместени многу од економската елита на нацијата, вклучително и високи владини и функционери на Исламската револуционерна гарда, во голема мера не се погодени од овие недостатоци.
8.4 Социјално осигурување
Иако Иран не нуди универзална социјална заштита, во 1996 година, Иранскиот центар за статистика проценил дека повеќе од 73% од иранското население било покриено со социјално осигурување. Членството во системот за социјално осигурување за сите вработени е задолжително.
Социјалното осигурување обезбедува заштита на вработените од невработеност, болести, старост и професионални несреќи. Во 2003 година, владата започнала да ги консолидира своите социјални организации за да го намали вишокот и неефикасноста. Во 2003 година минималната стандардна пензија изнесувала 50% од заработката на работникот, но не помала од минималната плата. Иран потрошил 22,5% од својот национален буџет за 2003 година на програми за социјална заштита од кои повеќе од 50% ги покривале пензиските трошоци. Од 15.000 бездомници во Иран во 2015 година, 5.000 биле жени.
Вработените на возраст меѓу 18 и 65 години биле опфатени со системот за социјално осигурување со финансирање поделено помеѓу работникот (7% од платата), работодавачот (20–23%) и државата, која пак го надополнува придонесот на работодавачот до 3%. Социјалното осигурување се однесува на самовработените работници, кои доброволно придонесуваат меѓу 12% и 18% од приходот во зависност од бараната заштита. Државните службеници, редовната војска, агенциите за спроведување на законот и корпусот на револуционерната гарда имаат свои пензиски системи.
8.5 Синдикати
Иако иранските работници имаат теоретско право да формираат синдикати, во земјата не постои синдикален систем. Привидната застапеност на работниците се обезбедува преку Работничкиот дом, институција спонзорирана од државата која се обидува да предизвика некои државни политики. Еснафските синдикати работат локално во повеќето области, но во голема мера се ограничени на издавање акредитиви и лиценци. Правото на штрајк генерално не се почитува од државата. Од 1979 година, штрајковите честопати биле пресретнати со полициска акција.
Сеопфатен закон ги опфаќа работните односи, вклучително и ангажирање странски работници. Ова обезбедува широка и заедничка дефиниција на поединците што ги опфаќа, препознавајќи ги писмените, усните, привремените и неопределените договори за вработување. Сметан како погоден за вработените, законот за работни односи го отежнува отпуштањето на персоналот. Вработувањето на персонал со последователни шестмесечни договори (за да се избегне плаќање на повластеност) е незаконско, како и отпуштањето на персоналот без доказ за сериозен прекршок. Работните спорови ги решават посебен совет за труд, кој обично одлучува во корист на работникот.
9 Сектори
9.1 Земјоделство и прехранбени производи
Земјоделството придонесува со 9,5% во бруто домашниот производ и вработува 17% од работната сила. Околу 9% од земјиштето во Иран е обработливо, со главните области за производство на храна кои се наоѓаат во Каспискиот регион и во северозападните долини. Некои северни и западни области поддржуваат земјоделство со дожд, додека други бараат наводнување. Примитивните методи на земјоделство, преоптоварената и недоволно оплодена почва, слабото семе и недостигот на вода претставуваат главните пречки за зголеменото производство. Околу една третина од вкупно обработеното земјиште се наводнува. Изградбата на повеќенаменски брани и акумулации покрај реките во планините Загрос и Алборз ја зголемиле количината на вода достапна за наводнување. Земјоделското производство се зголемува како резултат на осовременување, механизацијата, подобрувањата на земјоделските култури и сточарството, како и програмите за прераспределба на земјиштето.
Пченицата, најважната култура, се одгледува главно на запад и северозапад. Оризот е главната култура во Каспискиот регион. Други култури вклучуваат јачмен, пченка, памук, шеќерна репка, чај, коноп, тутун, овошје, компири, мешунки (грав и леќа), зеленчук, фуражни растенија (луцерка и детелина), бадем, орев и зачини вклучувајќи ким и сумак. Иран е најголемиот светски производител на шафран, ф'стаци, мед, кисел трн и бобинки и втор најголем производител на урми. Месото и млечните производи вклучуваат јагнешко, козјо месо, говедско месо, живина, млеко, јајца, путер и сирење.
Непрехранбените производи вклучуваат волна, кожа и свила. Шумските производи од северните падини на планините Алборз се економски важни. Сечењето дрвја е строго контролирано од страна на владата, која води и програма за пошумување. Реките се слеваат во Каспиското Море и се ловат за лосос, крап, пастрмка, штука и есетра кои произведуваат кавијар, од кои Иран е најголем производител.
Од револуцијата во 1979 година, комерцијалното земјоделство го заменило земјоделството за опстанок како доминантен начин на земјоделско производство. До 1997 година, бруто вредноста достигнала 25 милијарди долари. Иран е 90% самодоволен во основните земјоделски производи, иако ограниченото производство на ориз води до значителен увоз. Во 2007 година Иран достигнал самодоволност во производството на пченица и за прв пат станал нето извозник на пченица. До 2003 година, четвртина од иранскиот ненафтен извоз отпаѓал на земјоделски производи, вклучувајќи свежо и сушено овошје, јаткасти плодови, животински кожи, преработена храна и зачини. Иран извезл прехранбени производи во вредност од 736 милиони долари во 2007 година и 1 милијарда долари (~ 600.000 тони) во 2010 година. Вкупно 12.198 субјекти се ангажирани во иранската прехранбена индустрија, или 12% од сите субјекти во индустрискиот сектор. Секторот исто така вработува приближно 328.000 луѓе или 16,1% од работната сила во целиот индустриски сектор.
9.2 Производство
Големото фабричко производство започнало во 1920-тите. За време на Иранско-ирачката војна, Ирак бомбардирал голем број на ирански нафтени фабрики, оштетувајќи ја големата рафинерија за нафта во Абадан, со што производството било запрено. Реконструкцијата започнала во 1988 година, а производството продолжило во 1993 година. И покрај војната, многу мали фабрики се појавиле за да произведуваат стоки за замена на увозот и материјали потребни на војската.
Главните производи кои се произведуваат Иран се петрохемикалии, производи од челик и бакар. Други важни произведи вклучуваат автомобили, домашни и електрични апарати, телекомуникациска опрема, цемент и индустриски машини. Иран управува со најголемото оперативно население на индустриски роботи во Западна Азија. Други производи вклучуваат хартија, производи од гума, преработена храна, кожни производи и фармацевтски производи. Во 2000 година, текстилните фабрики, кои користеле домашен памук и волна, како што се ''Техеран Пату'' и ''Иран Термех,'' вработувале околу 400.000 луѓе околу Техеран, Исфахан и должината на каспиското крајбрежје.
Извештајот од 2003 година на Организацијата за индустриски развој на Обединетите нации во врска со малите и средни претпријатија (МСП) ги идентификувал следните пречки за индустрискиот развој:
* Недостаток на мониторинг институции;
* Неефикасен банкарски систем;
* Недоволно истражување и развој;
* Недостаток на менаџерски вештини;
* Корупција;
* Неефикасно оданочување;
* Социо-културни стравувања;
* Отсуство на социјално учење;
* Недостатоци во свеста за меѓународниот пазар неопходни за глобалната конкуренција;
* Тешки бирократски процедури;
* Недостаток на квалификувана работна сила;
* Недостаток на заштита на интелектуалната сопственост;
* Несоодветен социјален капитал, општествена одговорност и социо-културни вредности.
И покрај овие проблеми, Иран напредувал во различни научни и технолошки области, вклучувајќи ги петрохемиските, фармацевтските, воздушната, одбраната и тешката индустрија. И покрај економските санкции, Иран претставуваиндустријализирана земја.
9.2.1 Рачни изработки
Иран има долга традиција на производство на занаетчиски производи, вклучувајќи персиски теписи, керамика, бакарни садови, месинг, стакло, кожни производи, текстил и дрвени артефакти. Традицијата на ткаење килими во земјата датира од предисламските времиња и останува важна индустрија која придонесува со значителни суми за приходите во руралните средини. Се проценува дека 1,2 милиони ткајачи во Иран произведуваат теписи за домашните и меѓународните извозни пазари. Рачните ткаени теписи во вредност од повеќе од 500 милиони долари се извезуваат секоја година, што претставува 30% од светскиот пазар во 2008 година. Околу 5,2 милиони луѓе работат во околу 250 занаетчиски полиња и придонесуваат со 3% од БДП.
9.2.2 Производство на автомобили
Од 2001 година, 13 јавни и приватни производители на автомобили во Иран, предводени од Iran Khodro и Saipa кои сочинувале 94% од домашното производство. Пајканот на Iran Khodro, заменет со Саманд во 2005 година, е доминантна марка. Со 61% од пазарот во 2001 година, Khodro бил најголемиот играч, додека Saipa придонела со 33% таа година. Другите производители на автомобили, како што се Групацијата Бахман, Керман Моторс, Киш Ходро, Раниран, Тракторсази, Шахаб Ходро и други, учествувале со преостанатите 6%.
Овие производители на автомобили произведуваат широк асортиман на возила, вклучувајќи мотори, патнички автомобили како што е Тиба на Саипа, комбиња, мини камиони, камиони со средна големина, тешки камиони, минибуси, големи автобуси и други тешки автомобили кои се употребуваат за комерцијални и приватни активности во земјата. Во 2009 година Иран бил рангиран на петтото место по раст на производството на автомобили по Кина, Тајван, Романија и Индија. Иран бил 12-ти најголем производител на автомобили во светот во 2010 година и управува со флота од 11,5 милиони автомобили. Иран произвел 1.395.421 автомобил во 2010 година, вклучувајќи 35.901 комерцијални возила.
9.2.3 Одбранбена индустрија
Во 2007 година, Меѓународниот институт за стратешки студии го проценил одбранбениот буџет на Иран на 7,31 милијарди долари, што е еквивалентно на 2,6% од БДП или 102 долари по глава на жител, рангирајќи го на 25-то место на меѓународно ниво. Одбранбената индустрија на земјата произведува многу видови оружје и опрема. Од 1992 година, Организацијата за одбранбена индустрија на Иран (ООИ) произведува сопствени тенкови, оклопни транспортери, ракети, радарски системи, ракетни уништувачи, воени бродови, подморници и борбени авиони. Во 2006 година Иран направил извоз на оружје во 57 земји, вклучително и членки на НАТО, а извозот достигнал 100 милиони долари. Исто така, развил софистициран мобилен систем за противвоздушна одбрана наречен Бавар 373.
9.2.4 Градежништво и недвижен имот
До почетокот на 1950-тите, градежништвото останалп во рацете на малите домашни компании. Зголемените приходи од нафта и гас и лесните кредити предизвикале градежен бум што привлекло меѓународни градежни фирми во земјата. Овој раст продолжил сè до средината на 1970-тите кога остриот пораст на инфлацијата и стеснувањето на кредитите го урнале. Градежната индустрија донекаде заживеала до средината на 1980-тите, иако недостигот на станови останало сериозен проблем, особено во големите урбани центри. Од јануари 2011 година, банкарскиот сектор, особено Банката Маскан, позајмила до 102 трилиони ријали (10,2 милијарди долари) на апликантите на станбениот модел наречен Мехр. Градежништвото е еден од најважните сектори со 20-50% од вкупните приватни инвестиции во урбаните области и била една од главните инвестициски цели на добростоечките Иранци.
Годишниот промет изнесувал 38,4 милијарди долари во 2005 година и 32,8 милијарди долари во 2011 година. Поради лошиот квалитет на градбата, на многу згради им треба сеизмичко засилување или реновирање. Иран има голема индустрија за градење брани.
9.2.5 Минерали и метали
Производството на минерали придонело со 0,6% од БДП на земјата во 2011 година,  бројка што се зголемува на 4% кога се вклучени индустриите поврзани со рударството. Факторите на влезот вклучуваат лоша инфраструктура, правни бариери, тешкотии при истражување и владина контрола врз сите ресурси. Иран е рангиран меѓу 15-те главни светски земји богати со минерали.
Иако нафтената индустрија обезбедува најголем дел од приходите, околу 75% од сите вработени во рударскиот сектор работат во рудници кои произведуваат минерали различни од нафта и природен гас. Тие вклучуваат јаглен, железна руда, бакар, олово, цинк, хром, барит, сол, гипс, молибден, стронциум, силициум, ураниум и злато, од кои последното главно е нуспроизвод на операцијата на бакарниот комплекс Сар Чешмех. Рудникот во Сар Чешмех во провинцијата Керман е дом на втората по големина продавница на бакар во светот. Големи наоѓалишта на железна руда постојат во Среден Иран, во близина на Бафк, Јазд и Керман. Владата поседува 90% од сите рудници и поврзаните индустрии и бара странски инвестиции. Секторот учествува со 3% од извозот.
Во 2019 година, земјата била втора по големина светски производител на гипс; осмиот најголем светски производител на молибден; осмиот најголем производител на антимон во светот; 11-ти најголем светски производител на железна руда; 18-ти по големина светски производител на сулфур, 21-ви по големина светски производител на сол. Земјата била 13-ти најголем производител во светот на ураниум во 2018 година.
Иран има резерви на јаглен од скоро 1,9 милијарди кратки тони. До средината на 2008 година, земјата произведила околу 1,3 милиони кратки тони јаглен годишно и потрошила околу 1,5 милиони кратки тони, што ја прави нето увозник. Земјата планирала да го зголеми производството на тврд јаглен на 5 милиони тони во 2012 година од 2 милиони тони во ноември 2008 година.
Главните челичарници се наоѓаат во Исфахан и Хузестан. Иран станал самодоволен во челик во 2009 година. Производството на алуминиум и бакар се предвидувало да достигне 245.000 и 383.000 тони соодветно до март 2009 година. Производството на цемент достигнало 65 милиони тони во 2009 година, извезувајќи во 40 земји.
9.2.6 Петрохемикалии
Иран произведува околу 60-70% од својата опрема во земјата, вклучувајќи рафинерии, танкери за нафта, дупчење платформи, платформи на брегот и инструменти за истражување.
Врз основа на фабриката за вештачко ѓубриво во Шираз, најголемата единица за етилен во светот, во Асалује, и завршувањето на другите проекти за специјална економска зона, извозот на петрохемиски производи на Иран достигнал 5,5 милијарди долари во 2007 година, 9 милијарди долари во 2008 година и 7,6 милијарди долари во првите десет месеци од иранскиот календар во 2010 година . Излезниот капацитет на Националната петрохемиска компанија се очекувало да се зголеми на над 100 милиони tpa до 2015 година од околу 50 милиони tpa во 2010 година, со што земјата станала вториот најголем светски производител на хемикалии на глобално ниво по Dow Chemical со Иран каде што се сместени некои од најголемите хемиски комплекси во светот.
Големите рафинерии кои се наоѓаат во Абадан (место на нејзината прва рафинерија), Керманшах и Техеран не успеале да ја задоволат домашната побарувачка за бензин во 2009 година. Иранската преработувачка индустрија барала 15 милијарди долари инвестиции во периодот 2007-2012 година за да стане самодоволна и да го прекине увозот на бензин. Иран ја има петтата најевтина цена на бензинот во светот што доведува до шверц на гориво со соседните земји.
Во ноември 2019 година, Иран ги зголемил цените на бензинот за 50% и повторно вовел строг систем на рационализирање, како во 2007 година. Цените за литар бензин се искачиле на 15.000 ријали, каде што за еден месец биле дозволени само 60 литри на приватни автомобили. Освен тоа, набавката на нафта над лимитот би чинела 30.000 ријали за литар. Сепак, тие цени сè уште се далеку под целните цени поставени во планот за реформи за субвенционирање. Промените на политиката стапиле на сила по американските санкции и предизвикале протести низ целата земја. Резултатот од рационирањето, една година подоцна, било намаленото загадување и расипничкото домашно трошење и зголемувањето на извозот.
9.3 Услуги
И покрај напорите во 1990-тите за економска либерализација, владините трошоци, вклучувајќи ги и расходите на владините фондации, останале високи. Проценките за трошењето на услужниот сектор во Иран се редовно повеќе од две петтини од БДП, што е многу поврзано со владата, вклучувајќи воени трошоци, државни плати и исплати за социјално осигурување. Урбанизацијата придонела за раст на услужниот сектор. Важните услужни индустрии вклучуваат јавни услуги (вклучувајќи образование), трговија, лични услуги, професионални услуги и туризам.
Вкупната вредност на сообраќајот и врските се очекувало да се зголеми на 46 милијарди долари во номинална вредност до 2013 година, што претставува 6,8% од БДП на Иран. Проекциите засновани на бројките за вработеноста во 1996 година, составени за Меѓународната организација на трудот, сугерираат дека иранскиот сообраќаен и комуникациски сектор вработил 3,4 милиони луѓе, или 20,5% од работната сила во 2008 година.
9.3.1 Енергија, гас и нафта
ЕнергијаЕлектрична енергија:
*''производство:'' 258 милијарди kWh (2014)
*''потрошувачка:'' 218 милијарди kWh (2014)
*''извоз:'' 9,7 милијарди kWh (2014)
*''увоз:'' 3,8 милијарди kWh (2014)
Електрична енергијапроизводство по извор:
Image: Iran-electricity.gif|thumb|left|Иран планирал да произведе 23.000 MW електрична енергија преку Јадрена технологија до 2025 година за да ја задоволи зголемената побарувачка за енергија.<ref>[http://www.irvl.net/iran-and-nuclear-energy/ Iran and Nuclear Energy] . IRVL.net. Retrieved July 26, 2010.
*''фосилни горива:'' 85,6% (2012)
*''хидро:'' 12,4% (2012)
*''друго:'' 0,8% (2012)
*''јадрена:'' 1,2% (2012)
Масло:
*''производство: 3,300,000'' барели на ден (2015)
*''извоз:''1,042,000 барели на ден (2013)
*''увоз:'' 87,440 барели на ден (2013)
*''докажани резерви:'' 157,8 гигабарели (2016)
Природен гас:
*''производство:'' 174,5 km <sup>3</sup> (2014)
*''потрошувачка:'' 170,2 km <sup>3</sup> (2014)
*''извоз:'' 9,86 km <sup>3</sup> (2014)
*''увоз:'' 6.886 km <sup>3</sup> (2014)
*''докажани резерви:'' 34.020 km <sup>3</sup> (2016)
Иран поседува 10% од докажаните светски резерви на нафта и 15% од резервите на гас. Домашната нафта и гас заедно со хидроцентралите обезбедуваат енергија. Трошењето на енергија во Иран изнесува шест или седум милијарди долари годишно, многу повисоко од меѓународната норма. Иран рециклира 28% од искористената нафта и гас, додека некои други земји преработуваат до 60%. Во 2008 година, Иран исплатил 84 милијарди долари субвенции за нафта, гас и електрична енергија. Иран е трет најголем потрошувач на природен гас во светот по САД и Русија. Во 2010 година, Иран ја завршил својата прва јадрена централа во Бушер со руска помош.
Иран е главен извозник на нафта од 1913 година. Главните нафтени полиња во земјата се наоѓаат во средишните и југозападните делови на западните планини Загрос. Нафтата се наоѓа и во северен Иран и во Персискиот Залив. Во 1978 година, Иран бил четврти по големина производител на нафта, втор најголем производител на нафта на ОПЕК и втор најголем извозник. По револуцијата во 1979 година, новата влада го намалила производството. Дополнителен пад на производството се случило како резултат на оштетување на нафтените постројки за време на ирачко-иранската војна.
Производството на нафта се зголемило во доцните 1980-ти кога биле поправени цевководи и експлоатирани нови полиња во Заливот. До 2004 година, годишното производство на нафта достигнало 1,4 милијарди барели создавајќи нето добивка од 50 милијарди долари. Податоците на Иранската централна банка покажуваат тренд на опаѓање на уделот на иранскиот извоз од нафтени продукти (ФГ 2006: 84,9%, 2007/2008: 86,5%, 2008/2009: 85,5%, 2009/2010: 79,8%, 8 ФГ 2010): Иранските власти проценуваат дека годишните приходи на Иран од нафтата и гасот би можеле да достигнат 250 милијарди долари до 2015 година, откако ќе започнале тековните проекти.
Цевководите ја пренесуваат нафтата од полињата до рафинериите и до таквите извозни пристаништа како Абадан, Бандар-е Машур и островот Харг. Од 1997 година, иранската државна индустрија за нафта и гас склучила големи договори за истражување и производство со странски конзорциуми. Во 2008 година на островот Киш била отворена Иранската нафтена берза (ИНБ). ИНБ тргува со нафта, петрохемикалии и гас во различни валути. Тргувањето е првенствено во евро и ријал заедно со другите главни валути, не вклучувајќи го американскиот долар. Според Министерството за нафта, Иран планира да инвестира 500 милијарди долари во својот нафтен сектор до 2025 година.
9.3.2 Трговија на мало и дистрибуција
Малопродажната индустрија во Иран главно се состои од задруги (многу од нив спонзорирани од владата) и независни трговци на мало кои работат во базари. Најголемиот дел од продажбата на храна се случува на уличните пазари со цени утврдени од Главниот завод за статистика. Иран има 438.478 мали трговци на намирници. Овие се особено популарни во други градови освен Техеран каде што бројот на хипермаркети и супермаркети е сè уште многу ограничен. Се појавуваат повеќе минимаркети и супермаркети, главно независни. Најголемите синџири на продавници се државните Etka, Refah, Shahrvand и Hyperstar Market. Електронската трговија во Иран ја поминала границата од 1 милијарда долари во 2009 година.
Во 2012 година, Иранците потрошиле 77 милијарди долари за храна, 22 милијарди долари за облека и 18,5 милијарди долари за надворешен туризам. Во 2015 година, вкупната потрошувачка на потрошувачите и расположливиот приход биле проектирани на 176,4 милијарди долари и 287 милијарди долари соодветно.
9.3.3 Здравство и фармацевтска заштита
ИРАН: Здравство (Извор: EIU ), 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010
Очекуван животен век, просечен (години), 70,0, 70.3, 70.6, 70,9, 71.1, 71.4
Трошоци за здравствена заштита (% од БДП), 4.2, 4.2, 4.2, 4.2, 4.2, 4.2
Трошоци за здравствена заштита ($ по глава), 113, 132, 150, 191, 223, 261
Уставот им дава право на Иранците на основна здравствена заштита. До 2008 година, 73% од Иранците биле покриени со доброволниот национален систем за здравствено осигурување. Иако над 85% од населението употребува систем на осигурување за покривање на трошоците за лекови, владата во голема мера го субвенционира фармацевтското производство/увоз. Вкупната пазарна вредност на иранскиот здравствен и медицински сектор бил 24 милијарди долари во 2002 година и се предвидувалодека ќе порасне на 50 милијарди долари до 2013 година. Во 2006 година, 55 фармацевтски компании во Иран произвеле 96% (квантитативно) од лековите за пазар во вредност од 1,2 милијарди долари. Оваа бројка се предвидувало да се зголеми на 3,65 милијарди долари до 2013 година.
9.3.4 Туризам и патување
Иако туризмот значително се намалил за време на војната со Ирак, тој последователно закрепнал. Околу 1.659.000 странски туристи го посетиле Иран во 2004 година и 2,3 милиони во 2009 година, главно од азиските земји, вклучувајќи ги и републиките од Средна Азија, додека околу 10% дошле од Европската унија и Северна Америка.
Најпопуларните туристички места се Мазандаран, Исфахан, Машхад и Шираз. Во раните 2000-ти индустријата се соочила со сериозни ограничувања во инфраструктурата, комуникациите, индустриските стандарди и обуката на персоналот. Годишно во Иран доаѓаат неколку организирани тури од Германија, Франција и други европски земји за да ги посетат археолошките локалитети и споменици. Во 2003 година, Иран бил рангиран на 68-то место според приходите од туризмот ширум светот. Според УНЕСКО и заменик-шефот за истражување на Организацијата за патување и туризам во Иран (ИТТО), Иран е оценет меѓу „10-те најголеми туристички земји во светот“. Домашниот туризам во Иран е еден од најголемите во светот.
9.3.5 Банкарство, финансии и осигурување
Државните заеми и кредити се достапни за индустриски и земјоделски проекти, пред се преку банките. Единицата на валута во Иран е ријалот кој имал просечен официјален девизен курс од 9.326 ријали за американскиот долар во 2007 година. Ријалите се разменуваат на неофицијалниот пазар по повисока цена. Во 1979 година, владата ги национализирала приватните банки. Реструктуираниот банкарски систем ја заменил каматата на заемите со манипулативни трошоци, во согласност со исламскиот закон. Овој систем стапил на сила во средината на 1980-тите.
Банкарскиот систем се состои од централна банка, Банката Маркази, која издава валута и ги надгледува сите државни и приватни банки. Неколку деловни банки имаат филијали низ државата. Постојат две развојни банки и банка за домување е специјализирана за станбени хипотеки. Владата почнала да го приватизира банкарскиот сектор во 2001 година кога биле издадени лиценци на две нови банки во приватна сопственост.
Комерцијалните банки во државна сопственост претежно даваат заеми на државата, ''големите'' претпријатија, големите приватни фирми и четири илјади богати/поврзани поединци. Додека поголемиот дел Иранци имаат потешкотии да добијат мали станбени кредити, 90 поединци обезбедиле објекти во вкупна вредност од 8 милијарди долари. Во 2009 година, Канцеларијата за генерална инспекција на Иран објавила дека иранските банки имаат околу 38 милијарди долари заостанати заеми, со капитал од само 20 милијарди долари.
Странските трансакции со Иран изнесувале 150 милијарди долари од големи договори помеѓу 2000 и 2007 година, вклучувајќи ги приватните и државните кредитни линии. Во 2007 година, Иран поседувал имот од 62 милијарди долари во странство. Во 2010 година, Иран привлекол речиси 11,9 милијарди долари од странство, од кои 3,6 милијарди долари биле странски директни инвестиции, 7,4 милијарди долари биле од меѓународни заеми од комерцијални банки и околу 900 милиони долари се состоеле од заеми и проекти од меѓународни банки за развој.
Од 2010 година, Техеранската берза тргувала со акции на повеќе од 330 регистрирани компании. Котираните компании биле проценети на 100 милијарди долари во 2011 година.
Премиите за осигурување изнесувале нешто помалку од 1% од БДП во 2008 година, бројка што делумно се припишува на нискиот просечен приход по глава на жител. Пет државни осигурителни фирми доминираат на пазарот, од кои четири се активни во делот на комерцијалното осигурување. Водечки играч е Иранската осигурителна компанија, а потоа следуваат осигурувањата Азија, Алборз и Дана. Во 2001/02 година, осигурувањето од одговорност од трети лица учествувало со 46% од премиите, потоа здравственото осигурување (13%), осигурувањето од пожар (10%) и осигурувањето на живот (9,9%).
9.3.6 Комуникации, електроника и ИТ
Емитуваните медиуми, вклучително и пет национални радио станици и пет национални телевизиски мрежи, како и десетици локални радио и телевизиски станици се управувани од владата. Во 2008 година имало 345 телефонски линии и 106 персонални компјутери на секои 1.000 жители. Персоналните компјутери за домашна употреба станале подостапни во средината на 1990-тите, оттогаш побарувачката за пристап до Интернет се зголемила во голема мера. Почнувајќи од 2010 година, Иран исто така го имал третото место по број на блогери во светот (2010 година).
Во 1998 година, Министерството за пошта, телеграф и телефон, подоцна преименувано во Министерство за информатичка и комуникациска технологија, започнало да продава Интернет сметки на пошироката јавност. Во 2006 година, приходите од иранската телеком индустрија биле проценети на 1,2 милијарди долари. Во 2006 година, Иран имал 1.223 Интернет сервис провајдери (ISP). Од 2014 година, Иран го има најголемиот мобилен пазар на Блискиот Исток, со 83,2 милиони мобилни претплати и 8 милиони паметни телефони во 2012 година.
Според Светската банка, иранскиот сектор за информатичка и комуникациска технологија поседувал удел од 1,4% во БДП во 2008 година. Во овој сектор работат околу 150.000 луѓе, од кои 20.000 во софтверската индустрија. Во 2002 година биле регистрирани 1.200 ИТ компании, 200 во развој на софтвер. Во 2014 година извозот на софтвер изнесувал 400 милиони долари. До крајот на 2009 година, иранскиот телекомуникациски пазар бил четврти по големина на Блискиот Исток со 9,2 милијарди долари и се очекувало да достигне 12,9 милијарди долари до 2014 година со сложена годишна стапка на раст од 6,9%.
9.3.7 Сообраќај
Иран има широк асфалтиран патен систем што ги поврзува најголемиот дел од градовите. Во 2011 година, земјата имала патна мрежа од 173,000 километри, од кои 73% биле асфалтирани. Во 2007 година имало приближно 100 патнички автомобили на секои 1.000 жители. Возовите патувале по железничка мрежа од 11,106 километри.
Главното пристаниште за влез во Иран е Бандар-Абас на Ормускиот Проток. По пристигнувањето во Иран, увезената стока се распространува со камиони и товарни возови. Железничката пруга Техеран-Бандар-Абас, отворена во 1995 година, го поврзува Бандар-Абас со Средна Азија преку Техеран и Машхад. Други големи пристаништа ги вклучуваат Бандар Анзали и Бандар Торкаман на Каспиското Море и Хорамшахр и Бандар Имам Хомеини на Персискиот Залив.
Десетици градови имаат патнички и карго аеродроми. Иран Ер, националната авиокомпанија, била основана во 1962 година и оперира домашни и меѓународни летови. Сите големи градови имаат автобуски премински системи, а приватните компании обезбедуваат меѓуградски автобуски услуги. Техеран, Машхад, Шираз, Табриз, Ахваз и Исфахан градат подземни железници. Повеќе од еден милион луѓе работеле во сообраќајниот сектор, што претставува 9% од БДП во 2008 година.
Во август 2022 година, кабинетот на претседателот Ебрахим Рајси одобрил закон за увоз на целосно склопени странски автомобили. Неговиот претходник претседател Хасан Рохани го забранил таквиот увоз во јули 2018 година поради санкциите наметнати на Иран. Редовните ирански граѓани не можеле да купат безбедни автомобили по пристапни цени.
10 Меѓународна трговија
Иран е основач на ОПЕК и Организацијата на земји извознички на гас. Нафтата сочинувала 56% од извозот на Иран со вредност од 60,2 милијарди долари во 2018 година. За прв пат, вредноста на иранскиот ненафтен извоз се очекувало да ја достигне вредноста на увозот од 43 милијарди долари во 2011 година. Ф'стаци, течен пропан, метанол (метил алкохол), рачно ткаени теписи и автомобили се главниот извоз доколку се исклучи нафтата. Бакар, цемент, кожа, текстил, овошје, шафран и кавијар се исто така извозни производи на Иран.
Извозот на технички и инженерски услуги во ФГ 2007 година изнесувал 2,7 милијарди долари од кои 40% од техничките услуги замианле во Средна Азија и Кавказ, 30% (350 милиони долари) во Ирак и близу 20% (205 милиони американски долари) во Африка. Иранските фирми развиле енергија, цевководи, наводнување, брани и производство на електрична енергија во различни земји. Земјата го направила извозот без нафта како приоритет со проширување на својата широка индустриска база, образована и мотивирана работна сила и поволна местоположба, што и дава близина на проценетиот пазар од околу 300 милиони луѓе во Каспиското Море, Персискиот Залив и некои ЕКО земји понатаму на исток.
Вкупниот обем на увоз се зголемил за 189% од 13,7 милијарди долари во 2000 година на 39,7 милијарди долари во 2005 година и 55,189 милијарди долари во 2009 година. Главните трговски партнери на Иран се Кина, Франција, Германија, Индија, Италија, Јапонија, Русија и Јужна Кореја. Од 1950 до 1978 година, Соединетите Американски Држави биле најистакнатиот економски и воен партнер на Иран, играјќи голема улога во осовременувањето на инфраструктурата и индустријата. Се известува дека околу 80% од машините и опремата во Иран биле од германско потекло. Во март 2018 година, Иран го забранил доларот во трговијата. Во јули 2018 година, Франција, Германија и Велика Британија се согласиле да ја продолжат трговијата со Иран без да го користат доларот како средство за размена.
Од средината на 1990-тите, Иран ја зголемил својата економска соработка со другите земји во развој во „интеграцијата Југ-Југ“, вклучувајќи ги Сирија, Индија, Кина, Јужна Африка, Куба и Венецуела. Трговијата на Иран со Индија во 2007 година надминала 13 милијарди долари, што претставува зголемување од 80% во рок од една година. Иран ги проширува своите трговски врски со Турција и Пакистан и ја споделува со своите партнери заедничката цел да создаде заеднички пазар во Западна и Средна Азија преку ЕКО.
Од 2003 година, Иран ги зголемил инвестициите во соседните земји како Ирак и Авганистан. Во Дубаи, ОАЕ, се проценува дека иранските иселеници управуваат со над 20% од нејзината домашна економија и претставуваат еднаков дел од нејзиното население. Иранските работници мигранти во странство испратиле помалку од 2 милијарди долари дома во 2006 година. Помеѓу 2005 и 2009 година, трговската размена меѓу Дубаи и Иран тројно се зголемила на 12 милијарди долари; пари инвестирани во локалниот пазар на недвижности и увозно-извозни бизниси, колективно познати како ''Чаршија'', и насочени кон обезбедување на Иран и други земји со потребните производи за широка потрошувачка. Се проценува дека една третина од увезените стоки и извозот на Иран се испорачуваат преку црниот пазар, подземната економија и нелегалните брегови, со што се оштетува економијата.
10.1 Странски директни инвестиции
Во 1990-тите и раните 2000-ти, биле склучени индиректни договори за развој на нафтени полиња со странски фирми, вклучително и договори за откуп во нафтениот сектор, при што изведувачот обезбедувал финансирање на проекти во замена за доделен удел во производството. Операцијата била префрлена на Националната иранска нафтена компанија (НИНК) по одреден број години, завршувајќи го договорот.
Неповолните или сложени оперативни барања и меѓународните санкции ги попречиле странските инвестиции во земјата, и покрај либерализацијата на релевантните регулативи во раните 2000-ти. Иран добивал 24,3 милијарди американски долари странски инвестиции помеѓу иранските календарски години 1993 и 2007 година. EIU проценува дека нето СДИ на Иран требало да се зголемат за 100% помеѓу 2010 и 2014 година.
Странските инвеститори ги концентрирале своите активности во енергетиката, производството на возила, ископувањето бакар, градежништвото, комуналните услуги, петрохемијата, облеката, храната и пијалаците, телекомуникациските и фармацевтските сектори. Иран е член на Мултилатералната агенција за гаранција за инвестиции на Светска банка. Во 2006 година, вкупната нето вредност на иранските граѓани во странство изнесувала околу 1,3 трилиони долари.
Според шефот на Организацијата за инвестиции, економска и техничка помош на Иран (ОИЕТАИ), во 2008 година Иран се рангирал на 142 место меѓу 181 земја во работни услови. Иран се наоѓа на 96 место во однос на започнување бизнис, 165 во добивање дозволи, 147 во вработување, 147 во регистрација на имот, 84 во добивање кредити, 164 во правна поддршка за инвестиции, 104 во даночни плаќања, 142 во странска трговија, 56 во остварливост на договори и 107 во банкрот. Фирми од над 50 земји инвестирале во Иран помеѓу 1992 и 2008 година, а најголемите учесници биле Азија и Европа, како што е прикажано подолу:
Континент на потекло, Водечки земји кои инвестираат во Иран (1992–2008), Број на проекти, Вкупен вложен износ
Азија, Индија, Обединетите Арапски Емирати (ОАЕ), Сингапур, Индонезија и Оман, 190, 11,6 милијарди долари
Европа, Германија, Холандија, Шпанија, ОК, Турција, Италија и Франција (вкупно 20 земји), 253, 10,9 милијарди долари
Америка, Канада, Панама, САД и Јамајка, 7, 1,4 милијарди долари
Африка, Маврициус, Либерија и Јужна Африка, -, 8 милијарди долари
Австралија, Австралија, 1, 682 милиони долари
Економското влијание на делумното укинување на санкциите се протега надвор од енергетскиот сектор; ''Њујорк Тајмс'' објавил дека „''компаниите ориентирани кон потрошувачите, особено, би можеле да најдат можност во оваа земја со 81 милион потрошувачи, од кои многумина'' се млади и претпочитаат западни производи“. Пазарот на стоки за широка потрошувачка се очекувало да порасне за 100 милијарди долари до 2020 година.
Во 2015 година, Иран бил сметан за „''силен играч на пазарот во развој''“ од страна на инвестициските и трговските фирми. Отворањето на пазарот на Иран за странски инвестиции, исто така, може да биде благодет за конкурентните мултинационални фирми кои работат во различни производствени и услужни сектори, во вредност од 600 до 800 милијарди долари нови можности за инвестирање во следната деценија.
10.2 Светска трговска организација
Иран има статус на набљудувач во Светската трговска организација (СТО) од 2005 година. Иако Соединетите Американски Држави постојано ја блокирале нивната кандидатура за приклучување кон организацијата, статусот на набљудувач дошол како гест на добра волја за олеснување на јадрените преговори меѓу Иран и меѓународната заедница. Со извоз на 60 производи со откриена компаративна предност, Иран е 65-та „ најкомплексна земја“.
Доколку Иран на крајот добие статус на членство во СТО, меѓу другите предуслови, авторските права ќе мора да се спроведуваат во земјата. Ова ќе бара големи внатрешни реформи. Земјата се надева дека ќе привлече странски инвестиции во вредност од милијарди долари преку создавање поповолна клима за инвестирање преку послободна трговија. Во овој процес се очекува да помогнат зоните за слободна трговија како што се Кешм, Чабахар и островот Киш. Иран одвоил 20 милијарди долари во 2010 година за заеми за отворање на дваесет трговски центри во други земји.
10.3 Меѓународни санкции
По Иранската револуција во 1979 година, Соединетите Американски Држави ги прекинале своите економски и дипломатски врски со Иран, го забраниле увозот на иранска нафта и замрзнале околу 11 милијарди американски долари од нивните средства. Во 1996 година, американската влада го усвоила Законот за санкции на Иран и Либија со кој им забранува на американските (и неамериканските) компании да инвестираат и тргуваат со Иран во износ од повеќе од 20 милиони американски долари годишно. Од 2000 година, исклучоци од ова ограничување се направени за артикли кои вклучуваат фармацевтски производи и медицинска опрема.
Иранската јадрена програма е предмет на расправа со Западот од 2006 година поради сомневањата за неговите намери. Советот за безбедност на ОН вовел санкции против одредени компании поврзани со јадрена програма, со што ја продолжил економската изолација на земјата. Санкциите особено го забрануваат јадрениот, ракетниот и многу воен извоз во Иран и се насочени кон инвестиции во нафта, гас и петрохемикалии, извоз на рафинирани нафтени деривати, како и Корпусот на Исламската револуционерна гарда, банки, осигурување, финансиски трансакции и сообраќајот.
Во 2012 година, Европската унија ги заострила сопствените санкции со приклучување кон тридецениското нафтено ембарго на САД против Иран. Во 2015 година, Иран и П5 + 1 постигнале договор за јадрена програма што требало да ги отстрани главните санкции до почетокот на 2016 година. Иако Иран може да тргува во сопствената валута, постојат проблеми главно поради фактот што тој не може слободно да тргува во американски долари. Со оглед на неговите големи резерви на нафта и гас, иранскиот ријал би можел да стане светска резервна валута доколку се воспостави паритет со нафта и гас.
Во 2018 година, владата на Соединетите Американски Држави еднострано се повлекла од договорот за JCPOA и повторно ги вовела санкции за продажба на нафта, петрохемикалии, транспорт, трговија со метали и банкарски трансакции во Иран.
10.3.1 Ефекти
Според американскиот државен потсекретар Вилијам Џеј Барнс, Иран може да губи дури 60 милијарди долари годишно во енергетски инвестиции. Санкциите во просек го прават увозот поскап за 24%. Покрај тоа, последната рунда санкции може да го чини Иран годишно 50 милијарди долари од изгубени приходи од нафта. Иран сè повеќе ја употребува размената бидејќи му е забранет пристапот до меѓународниот платен систем во долари. Според иранските власти, големите повлекувања од меѓународни компании претставува „можност“ за домашните компании да ги заменат.
ИЕА проценил дека иранскиот извоз паднал на рекордни 860.000 bpd во септември 2012 година од 2,2 милиони bpd на крајот на 2011 година. Следниот период довел до пад на приходите и судири на улиците на Техеран кога пропаднала локалната валута, ријалот. Производството во септември 2012 година било најниско во Иран од 1988 година.
Економските влијанија од санкциите биле сериозни. Врз основа на истражувањето, санкциите резултирале со загуби на благосостојба кај сите групи на приходи во Иран, при што побогатите групи претрпеле поголеми загуби во споредба со посиромашните групи. Дополнително, концентрацијата на приходите и учеството во групите со најголеми приходи се намалилепо санкциите.
Според САД, Иран би можел да ја намали светската цена на суровата нафта за 10%, заштедувајќи на САД годишно 76 милијарди долари (при приближна светска цена на нафтата во 2008 година од 100 долари/ббл.).
Според Националниот иранско американски совет, санкциите ги чинеле САД над 175 милијарди долари во изгубена трговија и 279.000 изгубени работни места. Помеѓу 2010 и 2012 година, санкциите ги чинеле државите на ЕУ повеќе од двојно повеќе од САД во однос на изгубените трговски приходи. Германија била најтешко погодена, губејќи помеѓу 23,1 и 73,0 милијарди долари во периодот од 2010 до 2012 година, а Италија и Франција следеле со 13,6-42,8 милијарди долари и 10,9-34,2 милијарди долари, соодветно.
Растот на БДП станал негативен во 2013 година (−5%). Неофицијалната стапка на невработеност била 20% до средината на 2012 година. Извозот на нафта паднал на 1,4 милиони bpd во 2014 година од 2,5 милиони bpd во 2011 година. До 2013 година, Иран имал 80 милијарди долари девизни резерви замрзнати во странство. Производството на автомобили се намалило за 40% помеѓу 2011 и 2013 година. Според американската влада во 2015 година, економијата на Иран достигнала точка каде што е „фундаментално неспособна за опоравување“ без јадрено сместување со Западот.Привременото зближување меѓу Иран и САД, кое започна во втората половина на 2013 година, има потенцијал да стане развој што го менува светот и да ослободи огромни геополитички и економски можности, доколку се одржи [...] доколку Иран и САД постигнат дипломатски пробив, геополитичките тензии на Блискиот Исток и иранскиот пазар може нагло да опадне. свое право.Во јануари 2019 година, претседателот Хасан Рохани ги обвинил САД за опаѓачката економија на Иран. По повлекувањето на САД од меѓународниот јадрен договор со Иран и повторното воведување санкции, Иран се соочил со најтешката економска ситуација во последните 40 години. Според Меџлис, тоа предизвикало штета од 150 до 200 милијарди долари на иранската економија.
Во август 2024 година, иранска група наречена IRLeaks нападнала ирански банки. Политико го опишал нападот како „''најлошиот сајбер напад''“ во историјата на Иран. Според Политико, иранската влада била принудена да плати милиони долари на IRLeaks како откуп. Политико објавил дека 20 од околу 29 ирански кредитни институции паднале во нападот. Иранскиот врховен лидер ги обвинил Израел и Соединетите Американски Држави без да го спомене сајбер нападот врз банкарскиот систем. Политико забележал дека е веродостојно дека Израел или САД биле вмешани поради тензиите со Израел, како и поради тоа што Американците го обвиниле Иран за интервенција во американските избори во 2024 година. Политико, исто така, забележал дека групата била составена од хонорарни хакери и дека нападот најверојатно бил извршен за парична добивка. ''TechCentral'' изјавил дека нападот најверојатно бил извршен од хонорарни хакери. Иранска фирма им платила на хакерите не помалку од 3 милиони долари на ''IRLeaks'' за да го запрат нападот и да добијат податоци.
11 Главни извори
''Encyclopedia Iranica''***
Статии
*****************
Книги
************
Владини извори
**********
Списанија
****************