Јазици на Словенија

Официјален и национален јазик на Словенија е словенечкиот, кој го зборува големо мнозинство од населението. Два малцински јазика, имено унгарскиот и италијанскиот, се признати како коофицијални јазици и соодветно заштитени во нивните резиденцијални општини.Други значајни јазици се хрватскиот и неговите варијанти и српскиот, што го зборуваат повеќето имигранти од другите земји на поранешна Југославија и нивните потомци. Словенија е рангирана меѓу првите европски земји по познавање на странски јазици. Странските јазици најчесто се изучуваат англиски и германски, а потоа следуваат италијанскиот, францускиот и шпанскиот.
Населението на Словенија стана поразновидно во однос на нејзиниот јазик во последните децении, но сè уште е релативно хомогено - словенечкиот во 2002 година беше првиот јазик на 87,8% од жителите. По него следуваат хрватскиот (2,8%), српскиот (1,6%) и српско-хрватскиот (1,6%). Италијанскиот и унгарскиот јазик, заштитени со Уставот на Словенија, имаа помал број на мајчин јазик.
1 Словенечки јазик
Во својот член 11, Уставот на Словенија предвидува словенечкиот да биде единствен официјален и национален јазик во целата земја. Законот за јавна употреба на словенечкиот јазик од 2004 година дополнително го дефинира правниот статус на словенечкиот јазик, наложувајќи националните и локалните власти да бидат принудени да го користат во комуникацијата и законодавството. Како национален јазик, тој се користи на предната страна на монетите на словенечките евра, во словенечката национална химна, од страна на словенечкиот претседател, и уникатно ја претставува словенечката култура на меѓународната сцена.
Телевизиските и радиоемисиите, весниците, рекламите, прирачниците за употреба и другите печатени или емитувани материјали мора да бидат на словенечки јазик. Употребата на материјали на друг јазик е дозволена, доколку се соодветно титлувани, синхронизирани или преведени. Објавувањето или емитувањето непреведени материјали, како и продажбата на стоки без упатства и декларации на словенечки, е казниво и забрането со закон. Исто така, имињата на корпорации и заштитени трговски марки регистрирани во Словенија мора да бидат на словенечки; сепак, тие може да се користат заедно со преведено име на друг јазик доколку се наменети за странски пазари.
Словенечкиот јазик е наставен јазик на сите нивоа на образование, од основно до високо образование. Во Љубљана постои меѓународно средно училиште каде наставата се изведува на англиски јазик, но тоа прима само ученици од странски дипломати и Словенци кои неколку години се школувале во странство. Универзитетските програми се нудат на словенечки јазик, но одреден дел од нив се достапни и на странски јазици, како што е англискиот.
Центарот за словенечки јазик како втор/странски јазик го поттикнува учењето на словенечкиот како странски јазик, нуди различни курсеви и издава сертификати за јазична компетенција. Испитот по словенечки јазик може да се полага на три нивоа: основно, средно и напредно. По успешно положениот испит, кандидатот добива сертификат за познавање на словенечкиот јазик, издаден од Филозофскиот факултет на Универзитетот во Љубљана, кој е валиден низ целата Европска унија и му овозможува на носителот да аплицира за било кое училиште или универзитет во Словенија.
Со пристапувањето на Словенија во Европската унија на 1 мај 2004 година, словенечкиот стана официјален јазик на Европската унија, барајќи сите акти и директиви да бидат преведени на словенечки. Дополнително, словенечките граѓани можат да напишат писмо до која било институција на ЕУ на словенечки јазик и да очекуваат одговор на истиот јазик.
1.1 Дијалекти
Словенечкиот е поделен на седум регионални дијалектни групи, понатаму поделени на локални дијалекти. Меѓусебното разбирање помеѓу одредени дијалекти е ограничено.
1.1.1 Прекмурски дијалект
Ова е единствениот словенечки дијалект што некогаш се обидел да биде прогласен за официјален јазик во регионот Прекмурје.Има ограничена стандардизирана писмена форма, се користел во литургијата, како и во современата литература, музика, телевизија и филм.
2 Јазици на етничките малцинства
Италијанскиот јазик е официјално признат малцински јазик во Словенија. Околу 3.700 словенечки граѓани го зборуваат италијанскиот како мајчин јазик, претежно Италијанци од Истар. Нивниот број драстично се намалил по Истарско-Далматинскиот егзодус (1943-1960).
Италијанскиот јазик е официјално признаен како мајчин јазик на заштитеното италијанско малцинство и како ко-официјален јазик во словенечкиот дел на Истра, близу словенечко-италијанската граница и долж словенечкото крајбрежје. Јавната употреба на италијанскиот јазик е дозволена и заштитена со законите за заштита на малцинствата. Членовите на италијанското малцинство имаат право на основно и средно образование на својот мајчин јазик, како и на радио и телевизиски програми на италијански јазик и на комуникација со властите на италијански јазик.
Италијанскиот јазик е коофицијален со словенечкиот во 25 населени места во 4 општини (сите официјално двојазични):
Унгарскиот јазик е официјално признат како мајчин јазик на заштитеното унгарско малцинство во Прекмурје, во близина на словенечко-унгарската граница. Јавната употреба на унгарскиот јазик е дозволена и заштитена со законите за заштита на малцинствата. Членовите на унгарското малцинство имаат право на основно и средно образование на својот мајчин јазик, како и на радио и понекогаш телевизиски програми на унгарски јазик и на комуникација со властите на унгарски јазик.
Значителен број на словенечкото население зборува варијанта на хрватски и српски како свој мајчин јазик. Овие се најчесто имигранти кои се преселиле во Словенија од другите поранешни југословенски републики од 1960-те до крајот на 1980-те, како и нивните потомци. Во 2002 година, 0,4% од словенечкото население се изјасниле како носители на албански јазик, а 0,2% како носители на македонски јазик.
Во Белата Крањска постои мала хрватска говорна заедница чие постоење претходи на Југославија. Во четири села (Миличи, Бојанци, Мариндол и Пауновиќи), луѓето зборуваат источен херцеговински дијалект со силно влијание на словенечкиот јазик. Луѓето кои живеат таму се главно српски православни и потомци на српските ускокови, герилски борци против османлиските напади.
3 Ромски јазик
Ромскиот јазик, кој во 2002 година го зборувале 0,2% од луѓето како мајчин јазик, е законски заштитен јазик во Словенија. Овие луѓе главно припаѓаат на географски дисперзирана и маргинализирана ромска заедница.
4 Германски јазик
Германскиот и баварскиот дијалект се автохтони од времето кога денешна Словенија беше под владеењето на Баварија во 8. век. Додека многу имигранти од германскоговорните области ја усвоиле словенечката, други го задржале својот јазик. До 20-тиот век, најбројните германскоговорни заедници биле присутни во урбаните центри на Долна Штајерска, во Гоцкење во јужна Словенија и во селата околу Апаче (Апашко поле) долж реката Мура.
Според последниот австриски попис од 1910 година, околу 9% од населението на денешна Словенија зборувале германски како мајчин јазик. Градовите со германско говорно мнозинство ги опфаќале Марибор, Цеље, Птуј, Кочевје, Словењ Градец, Словенска Бистрица, Ормож, Дравоград и некои други помали градови.
По Првиот светски војна, бројот на германскоговорни значително паднал: повеќето градови биле словенизирани, а германскиот останал мнозински јазик само во округот Гоцкење и околу Апаче. Според последниот предвоен попис на Југославија, германските говорници составувале 2,5% од вкупното население. Поранешните германскоговорни или двојазични говорници преминале на словенечки, официјалниот јазик.
За време на Втората светска војна, етничките Германци биле преселени од подрачјата окупирани од Италија (Љубљана, Гоцкење) во зоната окупирана од Германија. По крајот и по војната, големото мнозинство од преостанатите Германци биле експроприрани (AVNOJ-декрет), протерани или убиени од југословенските партизани. Во пописот од 2002 година, само 1.628 лица (0,1% од населението) се изјасниле дека германскиот им е мајчин јазик. Практично сите што денес се родени во Словенија знаат словенечки затоа што се учи обврзно во училиштата, но многумина дома зборуваат и други јазици. Бројот на луѓето што зборуваат германски не е познат. Жените што зборуваат германски околу Марибор, кои се граѓани на Словенија, се организирале во здружението „Мостови“.
4.1 Готчериш
Готчериш или Граниш е баварски дијалект на германскиот јазик и се зборува во областа Гоцкење околу Кочевје (Гоцкење) од 1330 година. Повеќе од 600 години, тој бил преовладувачкиот говорен јазик на Гоцкеерите во таа област, додека стандардниот германски бил нивниот писмен јазик. Поголемиот дел од германците од Гоцкење биле преселени од германските окупациони сили во 1941 година за време на Втората светска војна. Само неколку стотици Гоцкеери останале, а поголемиот дел од нив ја поддржувале партизанската движење. По војната, Гоцкееришот бил забранет. Денес има само неколку говорници на овој дијалект, а повеќето од нив живеат во долината Мошњице (Чрмошњишко-Пољанска долина) помеѓу Кочевски Полјани и Чрмошњица, додека другите денес главно го знаат стандардниот германски.
Готшериш и германски, иако автохтони за Словенија, немаат официјален статус и не се заштитени со закон.
5 Чешки и словачки јазик
Чешкиот и словачкиот јазик, кои порано беа четврти по големина малцински јазик во Словенија пред Втората светска војна (по италијанскиот, германскиот, унгарскиот, хрватскиот и српскиот), сега се мајчин јазик на неколку стотици словенечки жители.
6 Други јазици
Историски, германскиот бил лингва франка на централноевропскиот простор и бил перцепиран како јазик на трговија, наука и литература во Словенија. Како резултат, германскиот јазик бил првиот странски јазик што се учел во училиштата. Со формирањето на Југославија, српскохрватскиот стана јазик на федералните власти и првиот странски јазик што се учел во училиштата. Словенците го учат српскохрватскиот полесно од другите странски јазици поради неговата релативна лингвистичка сличност со словенечкиот, бидејќи двата јазика припаѓаат на јужнославенскиот дијалектен континуум.
Во денешно време, англискиот го замени германскиот и се учи како прв странски јазик низ целата земја, почнувајќи од предучилишното образование. Германскиот, сепак, ја задржал својата силна позиција како важен јазик и е најчест втор странски јазик во средните училишта. Според податоците на Евростат, Словенија има највисок степен на познавање на германскиот јазик од било која не-германска земја, при што само Луксембург, Холандија и Данска имаат повисок степен. Други втори странски јазици се италијански, шпански, француски и унгарски. Меѓу петте предмети на словенечката матура, еден странски јазик — најчесто англиски — е задолжителен.
Како резултат на различни странски јазици кои се учеле во различни периоди, не постои преовладувачко познавање на странски јазици во Словенија. Помладите генерации зборуваат англиски и сербо-хрватски доволно добро за комуникација, додека постарите генерации генерално зборуваат подобро сербо-хрватски и германски. Постојат и регионални разлики, особено во познавањето на вториот странски јазик, при што германскиот е почесто учен и користен во Стириската регија, додека жителите на Литоралната регија имаат подобро познавање на италијанскиот. Во регијата Прекмурје, Прекмурскиот дијалект има степен на мешање со кајкавски хрватски, додека во Горитсја на границата со Италија, Литоралните словенечки дијалекти имаат влијание од италијански, венецијански и фриулски јазик.
7 Наводи