Битка кај Раштански Колиби

Битката кај Раштански Колиби ― воена битка помеѓу 8<sup>та</sup> македонска ударна бригада и дивизија од германскиот гарнизон во градот Велес. Битката се одвивала во територијата позната како Раштански Колиби, што се наоѓа помеѓу точката Гроот и велешкото село Горно Оризари. Времетраењето на битката не е конкретно познато, но во македонската историографија е прифатено дека траело околу 1 до 3 часа. Битката била првиот судир на непријателски сили на Осмата македонска ударна бригада.
Заради многумина причини, како недостаток на материјали, недостаток на куршуми, лоша и неразвиена комуникација и тоа што голем дел од партизаните немале воено искуство, околу петнаесет партизани храбро и трагично загинале во битката. После војната споменик бил сместен во местото каде што се одвивала битката, споменикот содржил плоча со имињата на сите тие којшто загинале, но голем дел од имињата биле грешно претставени и некои имиња не биле присутни.
Битката е позната како „борбено крштевање“ или „Раштански Пат“. Во националната енциклопедија „Македонска Енциклопедија“ местото е именувано како Раштански Колиби,
За брзо време помеѓу 8-ми и 9-ти септември баталјоните од осмата македонска бригада успешно ги преземале позициите кај Раштански Колиби и кај нивната околина, тие успешно земале позиција кај патот од Велес кон Прилеп. Тие исто така наместиле воени сили кај точката Гроот, Горно Оризари и Раштани. Тие исто така успеале да поместиле мал дел од нивната сила кај точката Баир. Тие биле околу четири километри далеку од градот Велес којшто активно се обидувале да го ослободаат. Во ноќта на 9-ти септември, главните водачи на осмата македонска бригада добиле писмо од Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија дека сила составена од германски војници почнале да патуваат кон нивната местоположба и требало да бидат спремни ако биле нападнати од Третиот Рајх и нејзината армија.
Во раната зора на 10 септември 1944 година силите од осмата македонска ударна бригада се спремале за нападот на германските воени сили, тие ги виделе како пристигнале во околина со камиони. Причината зошто Германците откриле местоположбата на бригадата било заради тоа што имале шпиуни во околијата којшто им ја продале информацијата. Тие излегле од нивните автомобили и одлучиле да го издигнат белото знаме, симбол просечно користено во војна за предавајќи самиот себеси. Многумина од партизаните верувале дека германските дојдоа со главната цел да се предале, но водачите на бригадскиот комитет биле сомнителни кон одлуката на германците. Киро Чауле, Павле Игновски, Боро Мокров, и Никола Митевски верувале дека имале друга цел. После неколку минути нивните сомнежи станале вистина кога германските војници си ги замениле белите знамиња со современи пушки и шмајзери. Според Иван Ивановски, којшто бил сведок за време на битката, битката почнала неочекувачи наеднаш.
2.1 Улогата на баталјоните во битката
2.1.1 Учество на четвртиот баталјон
Од сите баталјони којшто влегле во составот на осмата македонска ударна бригада, баталјонот со најголемо дејство во битката било четвртиот баталјон, сите загинати партизани во битката биле борци од четвртиот баталјон. Кога Германците пристигнале во реонот за прв пат Киро Чауле одлучил да го прати четвртиот баталјон. Четвртиот баталјон бил најразвиениот со најсовремените оружја во самата бригада, заради тоа кога го организирале нивниот марш од селото Бањица кон Раштански Колиби и селото Раштани главните водачи на маршот бил четвртиот баталјон. Но иако четвртиот баталјон бил најразвиениот тие уште биле многу позади со воената технологија на Третиот Рајх, којшто била еден од најразвиените воени армии за време на војната. Голем дел од тие којшто загинале во битката немале никакво воено искуство. Но партизани како Богдан Прличков, Ивче Јованов, Ивче Мирчев, Илија Ристов, Јован Ѓошев, Милан Зафиров, Никола Давчев, Никола Николовски и Шефки Сали имале многу минимално две годишно искуство со војна кога служеле во армијата на Кралството Југославија како дел од нејзиниот воен рок. Но во тоа време Југославија не била во војна и заради тоа за време на нивниот воен рок тие претежно служеле како гарнизони во градовите.
2.1.2 Учество на првиот баталјон
Освен четвртиот баталјон во осмата македонска ударна бригада, првиот баталјон исто така играла голема улога за време на битката. Кога почнала битката баталјонот бил кај точката Баир, блиску до велешкиот рид Гроот. Првиот баталјон бил блиску до велешкото село Горно Оризари пред одвивањето на битката. Кога почнала битката тие од прво останале во нивната позиција но после кога добиле наредба од бригадскиот комитет којшто Киро Чауле го водел тие почнале да патуваат кон Раштански Колиби. Тие откако се симнале од ридот преземале позиции кај железничката пруга помеѓу Велес и Прилеп. Тие ги нападнале германските сили од страната кога четвртиот баталјон на бригадата почнала да губи многумина партизани за време на битката. Немало ниту една жртва од првиот баталјон.
2.1.3 Учество на вториот баталјон
Вториот баталјон на бригадата со разлика на претходните две именувани имало многу ситна улога за време на Битката кај Раштански Колиби, баталјонот бил сместен во ридот Гроот кога битката се одвивала, тие биле најблиску до градот Велес од сите други баталјони. Кога битката почнала тие добиле наредба од Киро Чауле да им помогнале на четвртиот баталјон заради големиот број на жртви. Тие постепено се симиѓале од ридот и се приклучиле во битката. Тие ги нападнале германските дивизии од исток. Германците биле нападнати од првиот баталјон од запад и од четвртиот баталјон од север.
2.1.4 Учество на третиот баталјон
Третиот баталјон на бригадата бил единствениот баталјон што воопшто не учествувале за време на битката, кога битката се одвивала тие преземале позиции во селото Раштани и никогаш не се симнале кон Раштански Колиби. Единствениот придонес од третиот баталјон во битката било тоа што пратиле една мала чета за да ја надгледувале битката. Нивната главна улога била да праќаат информации кај Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија и да ги известувале бригадскиот комитет за битката. Тие исто како првиот и вториот баталјон во бригадата немале жртви во битката. Тие пред битката исто така биле кај Бузалково.
2.2 Воено неискуство
Осмата македонска ударна бригада имала многумина проблеми за време на Битката кај Раштански Колиби. Битката им служело како борбено крштевање на бригадата, заради тоа голем дел од борците во битката немале воено искуство. Голем дел од жртвите во битката исто така немале воено искуство, освен Богдан Прличков, Ивче Јованов, Ивче Мирчев, Илија Ристов, Јован Ѓошев, Милан Зафиров, Никола Давчев, Никола Николовски и Шефки Сали. Но тие имале минимално искуство за време на воениот рок во армијата на Кралството Југославија. Голем дел од партизаните во другите баталјони освен четвртиот исто така немале воено искуство, според Иван Ивановски, член во бригадскиот комитет, голем дел од нив никогаш не фатиле пушка. Вториот голем проблем за бригадата за време на битката било воените материјали. Армијата на Третиот Рајх имале многу посовремени оружја, камиони за транспорт и топови.
Бригадата со разлика на германската армија немале многу современи развиени оружја. Голем дел од нивните пушки биле произведени за време на турското ропство на Македонија, тие исто така немале топови ниту камиони за префрлување материјали. Бригадата исто така не биле целосно правилно организирани за време на битката заради тоа што била нова, бригадата се формирала во 2-ри септември додека битката се одвивала во 10-ти септември. Во првите два месеца на бригадата исто така немало бригадски комитет и бирото од ГШ на НОВ и ПОМ ги воделе и организирале. Друг проблем на бригадата за време на битката било измамата од страна на Германците пред да почнала битката. Тие излегле од нивните автомобили и одлучиле да го издигнат белото знаме, симбол просечно користено во војна за предавајќи самиот себеси. Многумина од партизаните верувале дека германските дојдоа со главната цел да се предале, но тоа било стапица организирана од Александар Лер.
Најголемиот проблем за осмата македонска ударна бригада за време на битката е слабата комуникација помеѓу водачите на бригадата и Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија. Кога бригадата била формирана за прв пат немало бригадски комитет и заради тоа кога сакале да ги користат нивните оружја требало да ги контактираат ГШ на НОВ и ПОМ за да го добијат правото. Проблемот било дека битката почнало наеднаш и неочекувано и заради тоа кога германската армија ги напаѓале Киро Чауле требало да пише писмо во велешкото село Раштани за време на битката со помош од третиот баталјон на осмата македонска ударна бригада за да го пратиле под итно кон главниот штаб. Заради тоа што немале право да си ги користат оружјата пред да добијат некакво одобрување многумина партизани умреле во битката којшто можеле да се спасат ако таква забрана не постоела. После битката ГШ на НОВ и ПОМ го сфатиле проблемот и одлучиле да го дадат правото на Киро Чауле да ги води баталјоните за да не се повторило такво нешто.
2.3 Крајот на битката
Не се знае конкретно кога завршила битката но според Иван Ивановски армијата на Третиот Рајх се привлекувале од Раштански Колиби околу 11 часот наутро. Време траењето на битката е исто така делумно оспорена, според националната Македонска Енциклопедија битката траела само околу еден час. Сличен став исто така имаат и советот на Општина Велес, сметаат дека битката траела само еден час. Но според сведоци во Битката кај Раштански Колиби, битката траела за подолго време, околу еден до два часа. Според тие претпоставки битката почнала во 9-те часот наутро. Но во литературното дело „''Осмата македонска ударна бригада: зборник на сеќавања на борбениот пат на Осмата македонска ударна бригада''“ којшто била напишана од фигури којшто биле присутни и водачи на самата битка пишале дека битката почнала кога зореше но пред да изгрејсонцето. Со тие проценки, битката имало можност да траела помеѓу четири и пет часа наместо еден или два којшто наведува македонската енциклопедија.
Во последните часеви пред да заврши битката баталјоните од осмата македонска ударна бригада конечно добиле писмо за потврда од Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија да си го користат нивното оружје, со тоа и фактот дека битката траела толку долго дивизијата на Третиот Рајх си ги искористиле сите нивни куршуми и не можеле да продолжат со нивниот напад кон Раштански Колиби, заради тоа под наредба на германскиот генерал Александар Лер почнале да се евакувираат од реонот. Еден од можните причини зошто Лер не продолжил е заради големата криза на неговите германски единици којшто биле заглавени длабоко во Егејска Македонија и јужниот дел на Албанија, таму Михајло Апостолски заедно со 41<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ ги напаѓале. Македонските партизани во битката ја имале главната улога во битката да ја забранат слободната територија на Македонија од германскиот нацистички окупатор, со среќа до одредено ниво биле успешни.
3 Последици
Битката е позната како „борбено крштевање“ на осмата македонска ударна бригада. Во оваа битка, со разлика на многумина други битки за време на ослободителната војна во Македонија, нема конкретен победник. Целта на осмата македонска ударна бригада кога ги земале позициите кај Раштански Колиби, Гроот, Раштани и Горно Оризари е да ги нападнале непријателските сили од Третиот Рајх во градот Велес за да го ослободиле градот. Но со битката заради големата загуба на партизани и потрошувањето на многумина куршуми, главните водачи на бригадскиот комитет како Киро Чауле, Павле Игновски, Боро Мокров, и Никола Митевски сфатиле дека процесот на ослободувањето на градот Велес би бил посложен. Заради тоа одлучиле прво да ослободаат поситни територии околу градот и да го ослободиле градот кога условите биле повеќе поволни и идеални.
Непријателските сили од Третиот Рајх исто така не добиле конкретно тоа што посакале од резултатите на битката, кога ја нападнале осмата македонска ударна бригада имале две цели, првата била да ја ослабат или уништат осмата велешка бригада и вториот цел им биле да ги поразат македонските партизани и повторно да ги окупирале некој од селата во западниот дел на велешкиот реон којшто биле ослободени кога се формирала бригадата. Но во ниту две цели не биле успешни. До одредено ниво успеале да го ослабнат влијанието на осмата македонска бригада во велешкиот реон но посакале повеќе да ја оштетиле. Главниот проблем на германската армија било тоа што не очекувале македонските партизани да се бореле за Раштански Колиби. Александар Лер верувал дека после смртта на неколкумина партизани осмата македонска ударна бригада би се предадела но тоа никогаш не се исполнило. Третиот Рајх исто така посакале да ги искористат велешките контрачетници да им помогнеле со битката но во тоа време контрачетата се распаѓала.
Еден од можните причини зошто Александар Лер не продолжил со битката е заради големата криза на неговите германски единици којшто биле заглавени длабоко во Егејска Македонија и јужниот дел на Албанија, таму Михајло Апостолски заедно со 41<sup>та</sup> Македонска дивизија на НОВЈ ги напаѓале. Во октомври, околу еден месец после битката тој им го организирал евакуацијата на германските единици „Е“ и 50<sup>та</sup> пешадиска германска дивизија. Под командата на Александар Лер тие би се евакуира преку три патови, зелениот, црвениот и синиот пат. После два месеца од битката во 9-ти ноември 1944 година се одвивала народната ослободителна борба за градот Велес. Еден од воените единици којшто учествувале во битката е осмата македонска ударна бригада, голем дел од сведоците и партизаните во Битката кај Раштански Колиби исто така учествувале во Битката кај Велес, 8 партизани од осмата велешка бригада загинале во Битката кај Велес.
3.1 Споменик
После народната ослободителна војна, велешката подгрупа на комунистичката партија на Македонија организирале, како други многумина градови во тоа време, иницијатива за поставување споменици и плочи за партизаните којшто си го даделе животот за партизанското движење. Помеѓу 1960-тите и 1970-тите блиску до селото Раштани и околу Раштански Колиби бил поставен споменик за загинатите во битката. Стариот споменик било многу просто изградено, главните материјали за градба биле камен и цемент, во врвот на споменик имало една голема црвена ѕвезда, симбол редовно користен во држави којшто се ориентираат кон комунистичката идеалогија. Под ѕвездата го име датум „1941 - 1944“ напишано на споменикот, симболизирајќи го долгото суровно ослободително движење. Под датумите исто така е присутен друг симбол, дрвце со лисја на нејзе, тоа е дел од мировниот симбол којшто е составено од птица држејќи го дрвенцето во нејзината уста.
Под дрвенцето стоеле две спомен плочи со имињата на жртвите којшто храбро и трагично загинале во Битката кај Раштански Колиби, во двете плочи го содржило следниот текст:
Двете плочи на споменикот имале различни проблеми, првиот истакнат проблем е правописни грешки, името на македонскиот партизан Ѓоре Органџиев е грешно пишано во старата нереформирана македонска азбука како „Органджиев“ наместо во современата службена македонска азбука „Органџиев“. Вториот истакнат проблем е грешното претставување на имињата на партизаните којшто загинале, во двете плочи има вкупно 12 имиња, шест од нив имаат грешното презиме или име додека едно има правописна грешка. Не е познато конкретно зошто вакви грешки се присутни во споменикот но една можна причина е недостатокот на информации за велешките партизани во тоа време, во 1985 година Ѓорѓи Малковски ја пишал книгата „''Велес и Велешко во Народно ослободителната војна: 1941-1945: Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко''“. Книгата ги содржи правилните имињата на загинатите партизани.
Грешните имиња на партизаните се следни, Анде Трајков Ѓорѓиев наместо Андо Трајков Ѓорѓиев, Ивче Јорданов Вецов наместо Ивче Орданов Јованов, Илија Л. Моров наместо Илија Панов Ристов, Милан Панов Николов наместо Милан Панов Зафиров, Коле Петров Давчев наместо Никола Петров Давчев и Петре Миланов Димов наместо Петре Миланов Димовски. Освен грешното претставување на имиња и нејзините правописни грешки, три жртви во битката не се именувани ниту ни спомнати во споменикот, во стариот натпис до споменикот којшто било поставено неколку години по изградбата на споменикот пишува следно:
Освен правописните грешки во натписот, како снабдуване и префрлуване наместо снабдување и префрлување и грешката дека комунистичката партија на Југославија имала улога во битката наместо комунистичката партија на Македонија и Главниот штаб на народната ослободителна војска и партизанските одреди во Македонија, споменикот и натписот блиску до нејзе за непознати причини наведуваат дека имало само дванаесет жртви во битката наместо петнаесет, другите три партизани којшто не биле спомнати во плочата или натписот се Никола Николовски, Томе Стефановски и Шаип Имеров. Уште еден чуден проблем со споменикот е тоа што патронимите на партизаните којшто загинале им се точни, со исклучок на Илија Ристов, но половина од нив го имаат грешното презиме.
Во 2000-тите со распаѓањето на Социјалистичка Југославија и независноста на Република Македонија почнало процесот на декомунизација, името на Македонија е сменето од СР Македонија во Македонија, добило ново знаме којшто го отстранила црвената ѕвезда итн. Сличен случај исто така било присутно во Велес и Велешко, во 2000-тите името го менуваат од Титов Велес во Велес, грбот и знамето си ги отстрануваат црвените ѕвезди и химната на градот била преместена во 2006 година со македонската народна песна „Болен ми лежи Миле Поп Јорданов“ наместо старата комунистичка химна „Крвава зора над Велес грее“. Еден од промените исто така биле и споменикот за Битката кај Раштански Колиби, во втората половина на 2000-тите бил уништен и нов по современ споменик биле поставен во локација којшто историски бил поблиску до Битката кај Раштански Колиби со разлика од претходниот.
Споменикот е изграден околу 600 метра од селото Раштани, покрај патот којшто ги поврзува селата Бузалково и Раштани. Споменикот е 6 метри висок изграден користејќи стара бруталистичка архитектура. Споменикот е создаден од вајарите Ристо Јанев и Цветан Кулумов, дизајнерот на споменикот е Трајче Јовановски, тие добиле дополнителна помош од инженерот архитект Андреја Нешов и ликовниот педалог Димче Мимов. Споменикот уште постои ден денес и е во добар квалитет. Со разлика на претходниот стар споменик, новиот не содржи плочи со имињата на тие којшто загинале и нема никаков симбол којшто го доврзува со комунистичката идеалогија. Но за непозната причина повторно го вратиле стариот натпис којшто бил додаден после неколку години од изградбата на стариот споменик.
4 Список на загинати
Список на жртвите во битката, организиран во азбучен ред по имињата.
+, Број, Име, Место на раѓање, Датум на раѓање, Белешка, Народност
1, Андо Ѓорѓиев, Војница, Велешко, 1920, Во стариот споменик грешно е именуван како Анде Ѓорѓиев, Македонец
2, Благој Нечев, Велес, 24 февруари, 1923
3, Богдан Прличков, 9 октомври, 1918
4, Ѓоре Органџиев, 5 март, 1926, Во стариот споменик грешно е именуван како Ѓоре Органджиев
5, Ивче Јованов, Крива Круша, Велешко, 21 октомври, 1918, Во стариот споменик грешно е именуван како Ивче Вецов
6, Ивче Мирчев, 1917
7, Илија Ристов, Велес, 14 март, 1909, Во стариот споменик грешно е именуван како Илија Моров
8, Јован Ѓошев, Крива Круша, Велешко, 1916
9, Милан Зафиров, Ново Село, Велешко, 1918, Во стариот споменик грешно е именуван како Милан Николов
10, Никола Давчев, 19 април, 1922, Во стариот споменик грешно е именуван како Коле Давчев
11, Никола Николовски, Велес, 1906, Во стариот споменик неговото име воопшто не е присутно
12, Петре Димовски, Крива Круша, Велешко, 1 февруари, 1920, Во стариот споменик грешно е именуван како Петре Димов
13, Томе Стефанов, Црешево, Скопско, 1919, Во стариот споменик неговото име воопшто не е присутно
14, Шаим Имеров, Долно Јаболчиште, Велешко, 13 февруари, 1921, Албанец
15, Шефки Сали, Велес, 1914, Турчин
4.1 Слики на жртвите
Слики од тие партизани којшто загинале во битката, некој партизани немале слика зачувани во архивите.
5 Наводи