Швајцарски поход на Суворов

Швајцарски поход на Суворов — воен поход кој се одвивил на швајцарска територија помеѓу септември и октомври 1799 година за време на Војната на втората коалиција. Руско-австриските трупи, кои веќе повеќе пати ги победувале Французите во Италија помеѓу април и август, го преминале Сент Готард под команда на фелдмаршалот Александар Василевич Суворов-Римнички, со наредба да маршираат против генералот Андре Масена за да го избркаат од Хелветската Република. Походот претставува пример за планинско војување.
По важните победи во претходните месеци за време на кампањата во Италија, Суворов ја задржал контролата врз ситуацијата во северниот дел од Апенинскиот Полуостров и конечниот пораз на Французите се чинел неизбежен, а рускиот генерал бил решен да маршира дури и до Франција, но поделбите и соперништвата на здружените сили наскоро ќе го фаворизираат повторното оживување на револуционерните армии: плашејќи се дека влијанието на Русија ќе стане преголемо, Сојузниците, користејќи ги и амбициите на царот Павле I да се претстави како ослободител на Швајцарија, успеале да ги натераат руските трупи да ги запрат своите операции во Италија и да бидат прераспоредени во Конфедерацијата, оставајќи ја иницијативата на полуостровот на Австријците. Потоа на Суворов му било наредено да се упати кон север со својата војска и да маршира низ Сент Готард за да се придружи на руските трупи кои биле предводени преку Лимат од генералот Александар Михајлович Римски-Корсаков.
Маршалот Суворов го зазел Сент Готард по жестоки битки, а потоа макотрпно марширал по долината на реката Ројс, постојано спротивставувајќи се на генералот Клод Лекурб. Кога стигнал до Алтдорф, бил принуден да заобиколува североисточно низ планините, бидејќи Французите цврсто го контролирале езерото Луцерн и превоите на запад. Генералот Масена потоа ги испратил дивизиите на генералите Оноре Газан и Едуар Мортје, координирани од генералот Жан-де-Дје Сул, да го блокираат руското напредување помеѓу Швиц и Гларус. Суворов потоа се упатил кон Линт, откако постигнал одреден успех и го освоил Гларус, една од главните цели; иако неговите војници под тактичка контрола на Баграција влегле во ќор-сокак кај Нефелс против војниците на генералот Габриел Молитор.
Ситуацијата на маршалот Суворов, изолиран во планините, со мали залихи и со француски трупи на сите фронтови, станувала сè потешка; откако дознал за поразот на генералите Корсаков и Хоце во Втората битка кај Цирих и битката кај реката Линт, тој немал друг избор освен да се обиде да се повлече кон исток со цел да ги спаси остатоците од неговата веќе силно напрегната армија. Повлекувањето на Русите било многу тешко и чинело нови тешки загуби, додека целата артилерија била изгубена; конечно, преку превојот Паникс, Русите стигнале до Рајна кај Глион (или Иланц) на 7 октомври, а потоа продолжиле кон Форарлберг, каде што им се придружиле на преживеаните на генералот Корсаков. Суворов бил повикан во Санкт Петербург, каде повторно паднал во немилост на царскиот двор: Павле I одбил да го прими на аудиенција и, повреден и болен, стариот генерал починал по неколку недели во главниот град на 18 мај 1800 година. Масена подоцна признал дека би ги заменил сите свои победи за преминувањето на Суворов низ Алпите.
1 Политичка и воена позадина
Помеѓу крајот на април и средината на август 1799 година, фелдмаршалот Александар Василевич Суворов ги поразил француските револуционерни трупи во северна Италија, предизвикал распад на збратимените републики на полуостровот и ја презел де факто контролата врз Ломбардија и Пиемонт. Благодарение на неговите брилијантни победи, тој ја добил од царот титулата „Принц на Италија“ (|Князь Италийский, оттука и прекарот ''Италиски'') и веќе бил блиску до конечното уништување на последниот француски отпор во Пиемонт, а потоа и до инвазија на лигурската ривиера; Суворов, исто така, се прогласил за подготвен дури и да маршира кон Париз, како што му ветил на генералот Жан Матје Филибер Серије пред да го ослободи.
Сепак, поделбите и соперништвата меѓу здружените сили, Кралството Велика Британија, Светото Римско Царство и Руското Царство, не им дозволиле да ги искористат победите во Италија, наместо тоа фаворизирајќи го брзото обновување на силите на Првата Француска Република: Британците се плашеле дека руското влијание во Италија ќе стане преголемо и дека царската моќ опасно ќе ги занемари медитеранските пристаништа; Австријците ги сметале руските успеси и мешањето на царот како реална закана за нивната превласт во северна Италија, до степен до кој претпочитале да ја изгубат руската воена поддршка во Пиемонт, наместо политичката предност што ќе им дојде на масата за мир, кога ќе се претстават како единствени жители на Савојската држава од која, лесно би можеле да влезат во Франција сами со своја армија. Британската влада, загрижена дека републиканска Франција би можела да ја искористи моќната холандска флота за директна закана на Британските острови, потоа подготвила нови воени планови што вклучувале прераспоредување на руската армија во Швајцарија за да се олесни истоварувањето на англо-руската коалиција во Батависката Република.
Иако теоретски Суворов му одговарал директно на царот, австрискиот дворски совет и канцеларот Тугут му наредиле да ја напушти Италија и да се упати кон Швајцарија, каде што неговата војска требало да се придружи на втор руски контингент под команда на генералот Александар Михајлович Римски-Корсаков, кој пристигнал со 30.000 луѓе од Галиција. Австриската војска на генералот Михаил фон Мелас требало да го распореди Пиемонт и да го освои Кунео; во исто време надвојводата Карло требало да се пресели од Швајцарија во Германија по должината на Рајна, така што Австрија би имала шанса да го собори изборниот кнез на Баварија Максимилијан I.
Суворов попсакувал надвојводата Карло да го почека неговото пристигнување пред да се пресели, за да му овозможи на Корсаков леснотија во организирањето и спротивставувањето на преголемите француски сили, но надвојводата бил премногу верен извршител на наредбите на дворскиот совет и веднаш ја напуштил силната позиција во Цирих: Французите брзо ја окупирале и Корсаков бил осуден на сигурен пораз. Приговорите на Суворов биле залудни:
Позицијата во Цирих, која требаше да ја бранат 60.000 Австријци, беше отстапена на 20.000 Руси (...) Писмо до надвојводата Карло - од резимето на кампањата на Суворов во Швајцарија од грофот Венансон 
Последните противници на Суворов, кои го нарекле канцеларот Тугут „луд“ поради наметнатата стратегија, биле збришани на 25 август од писмо од австрискиот цар, во кое му било наредено категорично да се откаже од плановите за напад врз Французите во Џенова и веднаш да ги премине Алпите за да започне офанзива против Франција од Швајцарија. Освен одлуките на она што Карл фон Клаузевиц подоцна го нарекол „''тесноградна политика''“ од страна на Британците и Австријците, насочена едноставно кон избегнување на незгодно руско присуство во Италија и Медитеранот и задоволување на посебните потреби, современата историографија видела јасни воени предности во овие планови.
По австриското отстапување на Белгија на Франција со договорот од Кампо Формио во 1797 година, и огромната германска територија која ги разделувала, двете стари сопернички сили имале само италијански бојни полиња за да дојдат во директен допирб и да се соочат воено; за да се обезбеди стратешка контрола врз нив, било потребно да се обезбеди доминација на Алпските венци: Австрија поседувала голем дел од Алпскиот венец, а од Тирол можело непречено да собори бројни батаљони во пространите рамнини се наоѓале по реката По; за разлика од тоа, Франција првично ја немала оваа очигледна и посакувана предност. Главната пречка била Швајцарија, која се протегала од Тиролските Алпи до границите на Франција и го спречувала пристапот од Алпите за голем дел од венецот: затоа таа била од најголем интерес за Француската Република, доколку сакала да ја продолжи војната со Австрија, да го задржи поседувањето на Швајцарската висорамнина добиена во февруари 1798 година со инвазијата предводена од генералот Гијом Мари-Ан Брун.
Ова им овозможило на револуционерите два стратешки излези: едниот им овозможил да ја заобиколат Шварцвалд и лесно да влезат во горниот дел на Дунав, а другиот да се спуштат низ алпските превои на Вале и директно да стигнат до северна Италија; откако повторно избувнала војната, станало од огромно тактичко и стратешко значење за Австријците да ги истераат Французите од Швајцарија. Од своја страна, Британците ја сметале Швајцарија за идеална територија од која да започнат инвазија на Франција, и конечно, Австријците во секој случај биле повеќе загрижени за француските трупи концентрирани по должината на Рајна отколку за преживеаните трупи во Италија: со префрлање на попретпазлива одбранбена тактика на северот од полуостровот, Австријците сепак ја обезбедиле својата доминација и можеле да ослободат сили за распоредување во Германија.
2 Руската армија во Алпите
2.1 Маршот до Швајцарија
На 4 септември, Суворов го информирал царот дека се подготвува да се пресели во Швајцарија, не пропуштајќи да се жали како од почетокот на кампањата Австријците постојано биле неподготвени да го поддржат, бавно реагирале на неговите наредби и биле крајно неефикасни во исполнувањето на неговите барања за залихи и муниција. Тој не пропуштил да нагласи како Сојузниците намерно ги одложувале залихите со намера да го принудат да ја напушти Италија. Тој меѓу другото напишал:
(...) и покрај нашите големи победи и достигнувања, тие секогаш се ограничувале на тоа да ми пишуваат само писма на разочарување и полни со обвинувања или барања однапред да ме известат за сите воени дејствија. (...) [Сепак, јас сум] на прагот да се впуштам во овој макотрпен марш кон Швајцарија. Суворов до царот Павле - Документи на Суворов, 4 септември 1799 година, IV стр. 299-300Суворов марширал на 11 септември, веднаш по освојувањето на Тортона, испраќајќи багаж, опрема и тешка артилерија преку Комо и Верона за да пристигнат во Швајцарија во близина на Хур во Гризон, и од Тирол до Фелдкирх, додека тој со околу 27.000 луѓе, вклучувајќи речиси 16.000 пешадијци и повеќе од 3.500 Козаци, заминал преку Варезе кон Белинцона. На 15 септември, руската авангарда под команда на Петар Иванович Багратион влегла на швајцарска територија во близина на Понте Треса, а по неколку дена главната армија се собрала во Таверне во Тичино; Суворов, кој очекувал да најде залихи таму за маршот следната недела преку караван од 1.500 мазги претходно побарани од Австријците, открил дека Австријците не испратиле ништо.
Првичното чудење било проследено со бес, а потоа и со гнев: пред покајничкиот генерал Вејротер, австриски офицер за врска, тој експлицитно ги обвинил Мелас и виенскиот двор дека смислиле предавство „''кое царот ќе знае како да го казни''.“ Високиот генерал напишал луто писмо до царот Франц II, изразувајќи бес и жалејќи се како австриската неефикасност ја поништила тактичката предност од неговиот брз марш кон Швајцарија. Сепак, дотогаш штетата веќе била направена: пристигнале само шестотини и педесет мазги, што било апсолутно недоволно, а Суворов, по предлог на принцот Константин, одлучил да ги користи коњите на Козаците за превоз на доволно резерви и муниција за следните осум дена . Тичинезите раскажуваат дека офицерите кои имале коњи и кочии на располагање за лична употреба морале, според наредбите на рускиот командант, да ги предадат првите како товарни животни. Најголеми примери дале принцот Константин, кој ги вратил своите три кочии во Комо, и самиот Суворов, кој, иако во своите шеесетти години, го напуштил својот штаб и решил да маршира пеш. Во четирите дена чекање пред конечно да можат да се движат, руските трупи биле брзо обучени за тактики на планинско војување, кои им биле сосема непознати.
2.2 Напад на превојот Готхард и пристигнување кај езерото Луцерн
На 21 септември, Суворов наредил започнување на маршот. Маршот се одвивал бавно бидејќи бил забавен од обилните дождови, магла и планинскиот терен. Сепак, таа вечер целата војска веќе била сместена помеѓу Сант Антонино и Белинцона, во маршот на друг ден поминала низ Бјаска, а навечер на 22-ри стигнала до Џорнико, каде што Генералштабот на сојузниците ја поминал ноќта. Времето продолжило да биде сурово и, во ноќта на 23 септември, снежна бура од дожд и снег ја зафатила војската, која била засилена кај Фаидо од австриски полк под команда на полковникот Готфрид Штраух.
Потоа Суворов тргнал да го премине Готхард до 25-ти со намера повторно да се обедини со Корсаков во Луцерн на 27 септември; но на 24-ти, кај Ајроло, француски баталјон што припаѓал на дивизијата на генералот Клод Лекурб, командуван од бригадниот генерал Шарл-Етјен Гудин де ла Саблоњер, го запрел маршот на Русите, кои оставиле шестотини мртви на земја пред да успеат да навлезат доцна навечер во Вал Тремола, при што Суворов останал на првата линија цело време.
Утрото на 25-ти, генералот го продолжил својот марш кон Андермат, додека Французите се повлекле зад Бука д'Ури (тунел во Шеленен, на северната страна од превојот Готхард во долината Урсерен) делумно срушувајќи го Ѓаволскиот мост (камен премин во Ури во близина на Андермат). Тука друг контингент од Лекурб, овој пат под наредба на Луј Анри Лоазон, поставил заседа што ги одзела животите на повеќе од деветстотини Руси пред да успеат да го поправат мостот со импровизирани средства и да преминат на другата страна, под постојан непријателски артилериски оган и мускети, конечно принудувајќи ги Французите да се повлечат.
За разлика од Русите, трупите на Лекурб биле високо специјализирани за планинско војување до степен до кој „марширале дури и таму каде што ловците на дивокози би се откажале“, „навикнати да спијат во снег и под ѕвездите, изгризани од ветерот, на парталите што ги користеле како униформи“ Тие би биле постојан трн во окото на сојузничките трупи.
Продолжувајќи да се движи надесно по Ројсовската долина, Суворов сепак го освоил превојот Готхард со одбивање на генералот Лекурб, а вечерта на 26 септември неговите трупи стигнале до Алтдорф во близина на јужниот крај на езерото Луцерн. За рускиот генерал, најголемиот дел од напорите биле постигнати; весело и оптимистичко, напишал тој со своја рака, во писмо упатено до австрискиот генерал Фридрих фон Хоце, римувана нота на германски јазик што остана позната:
Со сабји и бајонети – ја спаси Швајцарија од нивната пропаст. Суворов до ХоцеСепак, генералот не бил свесен дека во истите тие часови генерал Масена, кој имал дури 77.000 луѓе под негови наредби, ги победувал силите на Корсаков во Втората битка кај Цирих, нанесувајќи му тешки загуби и принудувајќи го да се повлече кон Винтертур и понатаму кон Шафхаузен, додека на Линт трупите на генералот Жан-де-Дје Сул ги победиле австриските трупи на генералот фон Хоце, кој бил убиен на почетокот од судирот.
2.3 Преминот на Кинциг
На езерото Луцерн, Французите цврсто стоеле на левиот брег на реката Ројс во близина на Зедорф, спречувајќи им на Русите да стигнат до истоимениот град преку превојот Суренен, додека самото езеро, патролирано од мала флотила, изгледало дека е под целосна француска контрола, што го оневозможувало преминувањето од страна на Русите.
Војниците на Суворов останале на крајот од својата памет: марширањето преку карпи им ги истрошило несоодветните обувки на војниците, од кои многумина дури и биле лишени, униформите често биле искинати, пушките и бајонетите 'рѓосале од постојаната влага, а мажите гладувале поради недостаток на соодветни залихи. Суворов сè уште не бил свесен за поразот на Корсаков, но во отсуство на вести, тој претпочитал да не застане во Алтдорф за да ја остави својата исцрпена војска да се одмори, што наместо тоа го насочил, уште во раните часови на 27 септември, кон превојот Кинциг, сметајќи на заобиколување на Французите со пристигнување до Швиц од селото Муотатал. Планот бил да се искачи, почнувајќи од надморска височина од околу 500 м, до 2.070 м по стрмна патека врежана во карпата и речиси невидлива под првите снежни врнежи.
Лекурб веднаш го информирал генералот Масена за заобиколувањето на Русите, а вториот, кој претходно планирал да го нападне Суворов во Ројсовата долина, бил принуден да ја промени стратегијата: затоа го испратил генералот Мортје да го окупира Муотатал со 9.000 луѓе и генералот Газан да маршира со околу 10.000 луѓе кон Везен и Шенис, за да ја затвори Линтската долина од север, додека самиот го концентрирал најголемиот дел од своите трупи во Швиц.
Штом пристигнале до Муотатал, 18.000 исцрпени луѓе на Суворов, без залихи и муниција и опкружени со непроодни планини во смрзнувачки студ, се соочиле со француска армија далеку побројна и по опрема. На 29 септември, сè уште неизвесен за судбината на Корсаков и Хоце , Суворов свикал воен совет со својот Генералштаб за да одлучат што да прават. За време на советот, рускиот командант се покажал крајно решен да не се предаде, ги обвинил австриските сојузници за сите тешкотии кои биле принудени да ги претрпат, и предложил она што го сметал како единствено можно решение:
Да се вратам е нечесно. Никогаш не сум се повлекол. Напредувањето кон Швиц е невозможно: Масена командува со повеќе од 60.000 луѓе, а нашите трупи не достигнуваат 20.000. Ни недостасуваат залихи, муниција и артилерија... Не можеме да очекуваме помош од никого. На работ сме од пропаст! Сè што ни преостанува е да се потпреме на Семоќниот Бог и на храброста и духот на жртвување на моите трупи! Ние сме Руси! Бог е со нас! Суворов до неговиот Генералштаб, 29 септември 1799 година 
По страсните говори на Суворов за подигнување на моралот на неговите подредени, воениот совет одлучил да се откаже од планот да се упати кон Швиц и наместо тоа повторно да се движи кон исток, преку превојот Муотатал до превојот Прагел, а потоа преку превојот Клентал, за повторно да му се придружи на генералот Линкен кај Гларус и, доколку е можно, да се насочи кон Сарганс преку заобиколување на езерото Валенсе на југ. Багратион и Франц Ксавер фон Ауфенберг биле позиционирани во претходницата; на трупите на Андреј Розенберг, сместени во задниот дел, им било наредено да ја заштитат војската од напади што би можеле да дојдат од запад, од Швиц преку Муотатал, додека главната сила марширала кон исток преку превојот Прагел.
Од оригиналните руски записи кои подоцна ги пронашле Французите во Муотатал, позната е прецизната бројна сила на руската армија на 30 септември 1799 година: биле изброени 66 штабни офицери, 493 војници, 1.172 подофицери, 403 музичари и 16.584 војници; од вторите, 410 биле пријавени како болни, 216 куцале и 21 биле уапсени, само 85 луѓе дезертирале; за десет дена руската армија изгубила околу 3.000 војници и поседувала залиха од оброци со храна за само пет дена, но овие веќе оскудни залихи би морале да се рационализираат за да траат најмалку десет.
2.4 Маршот до Гларус
И покрај напорните маршеви и долготрајните борби, војската веднаш започнала да се повлекува. Војските на Ауфенберг напредувале први, а потоа и трупите на Багратион. Штом стигнале до превојот Прагел, дошло до судир меѓу првите и Французите на Молитор, кои ги спречиле да поминат. Пристигнувајќи попладне, Багратион, кој бил „''навреден што ги видел Австријците како се повлекуваат пред неколку луѓе'', “ го сменил текот на битката со тоа што ги потиснал Французите назад и им понудил шанса да се предадат. Тој не бил свесен дека Ауфенберг веќе испратил сличен ултиматум до Молитор и дека вториот одбил одговарајќи со презир:
Кажете му на вашиот командант дека неговиот предлог е неодговорен. Дали затоа не е свесен дека неговата средба со Корсаков и Хоце е откажана? Се победив себеси Јелачиќ и Линкен, кои сега се приковани во Гларус. Маршалот Суворов е опколен од сите страни. Тој ќе биде принуден да се предаде! Молитор до Ауфенберг и Багратион
Суворов немал време да ја сфати сериозноста на веста кога трупите на Багртион го продолжиле нападот врз Французите, кои, по стемнувањето, биле принудени да се повлечат во Кленталзерзе, каде што многумина од бегството се удавиле, но каде што францускиот генерал стекнал можност да се реорганизира и подобро да ги распореди своите трупи за да се соочат со своите противници.
Багратион ги предводел своите баталјони во четири очајни напади против француската артилерија, која била добро позиционирана на патот и на карпите што гледаат над него, и претрпел многу тешки загуби; во меѓувреме времето се влошило, почнало да паѓа лапавица, а Русите се повлекле преку ноќ, која ја поминале смрзнувајќи се бидејќи им било забрането да палат оган, и повторно страдале од глад. Багратион, иако страдал од рана во бутот, ги реорганизирал своите трупи под закрила на темнината и продолжил да ги охрабрува:
Мора да почекаме и Господ ќе ни дојде на помош; ќе ја поминеме ноќта во Гларус. Штом ќе наредам, мора веднаш да нападнете! Багратон до неговите трупи
Битката продолжила наутро на 1 октомври со нападот на Багратион, предводен од потполковник Џорџо Џовани Цукато, користејќи два батаљони, четири австриски чети и околу 200 козаци спуштени од коњ, со цел да заземат некои карпи со поглед, речиси нагло, кон десниот бок на непријателот. Оттаму, руските трупи, откриени од некои француски патроли, изложени на непријателски оган, тргнале во напад напаѓајќи ги француските трупи со бајонети, додека подалеку трупите на Дерфелден го нападнале непријателот напред, принудувајќи го да се повлече понатаму. Молитор, по жесток, но краток отпор, претпочитал да ги повлече своите сили во блиските ридови за да се реорганизира по течението на Линт, поставувајќи серија одбранбени линии помеѓу Нетстал, Нефелс и Молис во северниот дел од кантонот Гларус, уништувајќи го мостот кај Нетстал и задржувајќи ја контролата врз преостанатите комуникациски патишта помеѓу Нефелс и Молис. Ова им овозможило ефикасно да ги контролираат двете страни на реката.
Во раните попладневни часови на истиот ден, Багратион добил засилување и го започнал нападот со дванаесет батаљони против француските позиции кај Нетстал. Сепак, Французите се спротивставиле утврдувајќи се во селото и успеале да ги уништат мостовите преку Линт кратко пред Русите да го преземат.
Во меѓувреме, се воделе борби и во задната гарда, каде што Розенберг, кој командувал со вкупно 11.000 луѓе, бил нападнат од Масена. Суворов му наредил на рускиот генерал да се држи по секоја цена додека Багратион се борел за да го исчисти патот кон исток од Французите. Французите биле решени да не им дозволат на Русите да ја напуштат долината: дивизиите на Лекурб им го затвориле патот одзади по должината на Ројс со сечење на линиите за снабдување; Масена повикал некои од дивизиите на Мортје од Цирих за да ги позиционира во Алтдорф и дел од дивизиите на Султ во Везен за да го блокираат излезот од долината Линт. И покрај француските напори, Русите ги одбиле сите напади преку контранапад со бајонети. Битката била особено крвава на камениот мост преку реката Муота, оттогаш наречен ''Суворов-брике'' („Суворов мост“), и од кој неколку Французи се фрлиле во водите поради гужвата. Вечерта на 1 октомври, Французите се повлекле кон Швиц, притиснати од Козаците.
Во исто време, Багратион повторно воспоставил мост кај Нетстал и, организирајќи ги своите сили во две колони, марширал по двата брега на Линт кон Нефелс, кој цврсто го држел Молитор со три батаљони и четири топови, а чии местоположби биле заштитени од десната страна со карпи, а од левата страна од реката. Иако Багратион успеал да ги потисне Французите од градот, нападот врз главните непријателски места не успеал, давајќи им можност на Французите да добијат засилување од швајцарската милиција и контранапад за повторно освојување на градот со трупи стационирани во Молис. Во оваа прилика, Молитор ги критикувал Швајцарците потсетувајќи се на историската победа што ја постигнале со векови претходно на истите места против австрискиот угнетувач:
Не заборавајте, мои другари, дека на 9 април 1388 година, вашите предци, водени од копнеж за слобода, на овие места им донесоа незаборавна победа над Австријците, кои се влеаја во долината ограбувајќи ги Нетстал, Нефелс и Молис (...), убивајќи 2.500, заробувајќи 11 знамиња и губејќи само 53 луѓе. Мои другари! Угледајте се на тие храбри луѓе! Ослободете ја вашата земја од странските орди! Молитор до швајцарската милиција
Сепак, Багратион упорно се вратил да го нападне селото во неколку наврати, најпрвин запрено од Швајцарците, а потоа конечно од пристигнувањето на трупите на Газан. Во 21 часот, по шеснаесет часа тешки борби, Суворов му наредил на Багратион да се ослободи во моментот кога селото било окупирано од Русија, оставајќи ги Французите на нивните почетни местоположби. Двете страни извикувале победа, но всушност денот завршил речиси безуспешно - Русите пристигнале во близина на Гларус, но Французите ги затвориле сите патишта за пристап кон нив кон Цирих - освен што ја покажале вештината и храброста на двајцата команданти. Според истакнатиот руски биограф на Суворов, Александар Петрушевски, по повлекувањето на руските трупи, Газан ги насочил сите свои сили кон нападот и самиот ги повел гренадирите во ракопашна борба; но Французите биле одбиени, а трупите на Багратион тивко се повлекле кон Нетстал.
Авангардата на Багратион ја поминала ноќта од 1 кон 2 октомври околу Гларус, но дури на 4 октомври целата војска можела да се собере таму, и истиот ден Суворов свикал нов воен совет.
3 Повлекување
3.1 Маршот до Паникс
Суворов сакал да се држи до првичниот план и на тој начин да ги пробие француските позиции кај Нефелс, да оди по езерото Валенсе и да маршира до Везен за повторно да се придружи на другите австриски трупи во Швајцарија. Австриските офицери ја поддржале оваа стратегија, убедени дека тоа е најдобриот начин да се стигне до Сарганс и воените магацини таму, со цел да се надополни снабдувањето на армијата, која веќе била на крајот од својата сила, а исто така ѝ недостасувала муниција, како и залихи. Но, принцот Константин и високите руски офицери се спротивставиле, убедени дека единствениот начин да се придружат на сојузниците е да ги заобиколат француските сили со упатување на југ кон Шванден, потоа преку Елм и преку превојот Паникс за да стигнат и да ја преминат долината на Предна Рајна до Мајенфелд, јужно од Лихтенштајн. На крајот, осум од десетте генерали во Генералштабот го одобриле „рускиот предлог“. „''Одлуката за ова, т.е. марш по рута без непријателски трупи, не одговараше на темпераментот на рускиот фелдмаршал, но неговата согласност можеби дава идеја за тоа какви мора да биле, дури и во неговите очи, лошите услови во кои живееле неговите луѓе, кои, и покрај екстремните жртви што постојано ги барал, го нарекувале „мал татко''“, “. Австрискиот генерал Ауфенберг, иако неговите трупи биле вклучени во многу помалку борби од руските трупи, во својот извештај од 1 октомври напишал дека неговата бригада веќе е целосно без муниција, пари, леб и во голема мера без чизми.
Во ноќта помеѓу 4 и 5 октомври, под снег измешан со замрзнат дожд, започнал маршот на југ кон Паникс. Овој пат Багратион бил оставен во задната гарда со своите 1800 преживеани луѓе, од кои, како што подоцна се сеќава, единствено 250 биле во можност да се борат. Прв што се движел бил генералот Михаил Милорадович, по што следеле генералот Ото Вилхелм Христофорович Дерфелден и трупите на Розенберг. Суворов бил принуден да им остави околу 1300 тешко ранети и болни луѓе на Французите, препуштајќи им ја нивната судбина на хуманоста на непријателот во писмо оставено намерно за Масена да се грижи за нив. Условите на маршот ќе бидат уште полоши од претходно. Настојничката на манастирот Мутен, каде што персоналот на Суворов ја поминал ноќта, сведочела: „''Беше жално да се види како овие луѓе беа принудени да маршираат толку силно и боси преку Прагел, под силен дожд измешан со снег. Само генералот (аѓутантот) го имаше својот коњ, сите други беа оставени зад себе''. “
Штом станале свесни за руското повлекување, Французите презеле иницијатива да се обидат да го опколат Суворов и да му го пресечат патот за бегство: Лоазон се движел кон Шванден; Мортје од Прагел кон Гларус за да ја блокира долината; генералот Газан испратил бригада од Молис кон Соол (јужно од Гларус) и уште три од Нетстал во потера по Багратион. Утрото на 5 октомври, 10-тиот ловечки полк на Газан ги нападнал Козаците на Багратион, принудувајќи го да го забави маршот, додека пристигнувањето на француската артилерија го принудило да застане и да се распореди по тесната долина и, бидејќи немало муниција, да нареди три очајни напади со бајонети. Во текот на денот, задна гарда на Багратион морала да издржи околу 20 напади за да го спречи непријателот и да ја спаси целата армија од сигурен пораз.
Во ноќта помеѓу 5-ти и 6-ти, војската кампувала во близина на Елм, на студ, без храна и била подложена на постојани напади од страна на Французите. Во 2:00 часот, Суворов претпочитал да се движи додека Французите продолжувале да ги напаѓаат трупите на Багратион, кои успеале да ги задржат, но претрпувале постојани загуби. Ледениот ноќен марш одзел животи на неколку војници, а околу двесте биле исчезнати или заробени од Французите. Штом Русите пристигнале на патот Паникс, Французите ја прекинале нивната потера. Багратион успеал да ги пресмета загубите, кои, според него, изнесувале околу осумстотини заробени мажи, четири топови, ковчег со богатство што содржел дваесет илјади франци, кои францускиот командант Ленард подоцна ги поделил на својот батаљон, и бројни коњи и мазги; сепак, тој успеал да ја заштити заднината на армијата.
3.2 Преминување на превојот Паникс и пристигнување во Хур
На 6 октомври, Русите го започнале искачувањето кон Паникс, на надморска височина од 2.407 м. Целата артилерија морала да биде напуштена и, искачувајќи се со снег над колена по тесните, кривулести патеки преку провалијата, биле изгубени и триста мазги. Едуар Гашо во својата книга од 1904 година ''„Историја на воената историја на Масена: Кампањата во Хелвети''“ (1799), извлечена од мемоарите на преживеаните офицери и од извештаите од руските воени архиви, детално ги опишал огромните тешкотии и драмата што ја претрпела руската армија за време на преминувањето. Исцрпувачкиот марш се одвивал речиси постојано, дури и ноќе, и ги чинел животите на оние кои, исцрпени, болни или ранети, повеќе не можеле да стојат на тесната патека, направена невидлива од снегот и лизгава од мразот. Неколку мажи ги пуштиле ранците и пушките по патот, а најслабите едноставно си дозволиле да умрат заспивајќи.
Според изворите, Суворов ги споделил со своите луѓе сите тешкотии од исцрпувачкиот марш и постојано ги бодрел, собирајќи ги оние кои го фрлиле оружјето или само се жалеле, и, иако лошо облечен, за да ја покаже својата издржливост и да се обиде да ги извлече последните енергии од своите исцрпени војници, тој постојано ја одбивал мантијата што му ја нудел неговиот подреден. Се искачил пеш заедно со војниците до врвот на превојот каде што, по совет на големиот кнез Константин, го искористил дрвото од копјата на Козаците за да запали оган и да подготви чај за војниците; на патот надолу, рускиот капетан Грјасев подоцна со восхит раскажал во својот дневник: „''Седеше на козачки коњ и го видов како се обидува да се ослободи од рацете на двајца коњаници покрај него кои се обидуваа да го поддржат на маршот и да го водат неговиот коњ (...) Постојано велеше: „Оставете ме, оставете ме, морам да одам сам''. “ На генералите што го опкружувале им рекол:
Слушаш ли како ме фалат? Тоа се истите луѓе што ме фалеа вака и во Турција и Полска. Суворов
Штом армијата стигнала до сртот на превојот, била погодена од многу силен град и замрзнат снег што ги спречило извидниците да се ориентираат, предизвикувајќи ризик од паѓање во карпи и бездни. Пред да најдат лесен пат надолу благодарение на интервенцијата на местното население, неколку групи се распрснале во потрагата. На 7 октомври, Русите пристигнале во Пињу и по кратко време успеале да го започнат своето спуштање кон Иланц. Таму, Суворов, конечно чувствувајќи дека повеќе не е прогонуван, ги одморил своите луѓе уште една ноќ и на 9-ти се движел кон Рајна, а потоа кон Хур, каде што пристигнал на 10 октомври, земајќи со себе и 1.400 француски затвореници. Тој останал со 14.000 луѓе и од нив само 10.000 едвај можеле да маршираат и да се борат, останатите имале треска или биле заслепени од воспаление на очите; Сотните биле сведени на само дваесетина коњаници, со четири или пет преживеани коњи и во лоша форма; артилеријата била целосно изгубена, една третина од трупите го загубиле оружјето, а оние што останале биле 'рѓосани и неупотребливи; бајонетите биле тапи, а униформите непрепознатливи.
Секој пешадиски полк бил реорганизиран во баталјон, коњаничките полкови во ист број ескадрили и, опремена со конвој од петстотини товарни животни, војската се упатила низ Балцерс, Вадуц и Фелдкирх кон Алтенштат. На 22 октомври рускиот цар Павле се повлекол од коалицијата и го отповикал Суворов, кој дотогаш јавно ги обвинувал Австријците дека го предале. На 25 октомври, силите на Суворов, Корсаков и принцот од Конде се собрале во Ландау и започнале мали маршеви назад кон зимските квартови во Бохемија, каде што пристигнале во јануари 1800 година, конечно завршувајќи ја швајцарската кампања.
4 Причините за поразот
По нешто помалку од еден месец исцрпувачки маршеви и шеснаесет дена борби, Суворов изгубил над 5.000 луѓе, од кои 1.600 биле убиени, а повеќе од 3.500 биле ранети; пешадијата претрпела загуби од 28,4 проценти. Русите го задржале поголемиот дел од својата војска, а Французите ја контролирале Швајцарија точно како што ја контролирале пред почетокот на кампањата.
. Уште на 22 октомври, царот Павле I, во своето писмо до царот Франц II, со кое официјално го објавува излегувањето на Русија од коалицијата, ги фокусирал главните причини за рускиот пораз на отстранувањето на надвојводата Карло од Швајцарија пред да биде завршено повторното обединување на војската на Суворов со војската на Корсаков:
Вашето Височество сигурно веќе е свесно за последиците што произлегоа од отстранувањето од Швајцарија на војската под команда на надвојводата Карло, што беше направено спротивно на сите причини поради кои таа требаше да остане таму сè додека не се изврши поврзувањето на фелдмаршалот принц Италијански со генерал-потполковник Римски Корсаков. (...)“ (Павле I до Франциск II, 22 октомври, 1799)
Всушност, во првите денови од август, надвојводата Карло веќе примил во своето сместување во Клотен, северно од Цирих, писмо од Франц II во кое го информирал за новите стратегии на коалицијата и му наредувал да ја напушти Швајцарија. Сепак, истото писмо веројатно не стигнало до Суворов сè до 25 или 27 август, па затоа сè уште беше убеден дека мора да ја продолжи својата кампања во Италија кога, најмалку дваесет дена однапред, надвојводата веќе ги започнал подготовките за движење. На 2 септември, кога решил да се покори по наредбата добиена директно од царот, Суворов сè уште мислел дека може да го координира својот маневар со надвојводата Карло. Конечно информиран дека вториот веќе ја напуштил земјата, тој бил длабоко вознемирен од „''катастрофалната вест за повлекувањето на надвојводата од Швајцарија''“." Помеѓу 15 и 20 септември, по залудно чекање во Таверна на мазгите со потребните залихи за маршот кон Швајцарија, тој експлицитно ги обвинил Мелас и Австријците за кукавство и за заговор за предавство против него.
Иако веднаш станало јасно дека кампањата во Швајцарија се темелела повеќе на политички и дипломатски пресметки од страна на Австријците отколку на соодветни стратешки проценки, или поточно против воените одлуки што Суворов веќе ги донел, не може а да не се обвини рускиот генерал за тоа што барем ги потценил тешкотиите на кампањата што му била доверена. Веројатно неговиот понекогаш премногу импулсивен темперамент, и покрај неговата возраст, го довел до претерано оптимистичка проценка на условите на животната средина, силата и капацитетот на спротивставените трупи на алпските превои и шансите на неговите луѓе. За да се добие претстава за духот на Суворов во деновите непосредно пред кампањата, доволно е да се известат две примерни епизоди. На австрискиот генерал Вејротер, кој му ги сумирал плановите за нападот на Сент Готхард заедно со хипотеза за повлекување, тој наредил: „''Прецртај го зборот повлекување''!“; на курир од Корсаков, кој го прашал какви се новите наредби, тој едноставно одговорил со зборовите: „''Победете ги Французите''!“.
На 20 септември, Суворов го одобрил оперативниот предлог на генералот Хоце да му се придружи, движејќи се од Сент Готхард преку присилни маршеви по тесни планински патишта по долината Ројс, за да ја заобиколи Масена од Швиц и да го ослободи Луцерн. Успехот на овој план сигурно би имал огромни последици за оперативната ситуација во Швајцарија, но успешниот исход зависел од истовремениот успех на цела низа акции што требало да се извршат координирано и од исправноста на сите почетни проценки. На пример, било потребно офанзивната акција на трупите на Корсаков и Хоце на Линт-Лимат да се случи истовремено со пристигнувањето на Суворов барем во Швиц. Неуспехот дури и на една од планираните акции или непредвидените промени во еколошките, логистичките или тактичките услови можело да резултира со неуспех на целата операција. И токму тоа се случило и на што се фокусирале сите последователни критики кон стариот генерал: Русите морале да чекаат четири дена за австриски залихи, кои пристигнале доцна и се покажале како недоволни; временските и еколошките услови речиси секогаш биле неповолни; Неговата одлука да маршира по реката Ројс не ја зела предвид отпорноста на француските трупи, кои од една страна остро се бореле за секој сантиметар од територијата, принудувајќи го во неколку битки во жестоки борби што дополнително го забавиле, а од друга страна постојано ја загрозувале неговата линија за снабдување, за која бил целосно зависен од Австријците, прекинувајќи ја често дури и со напади од намалени сили. Конечно, Масена се покажал како брилијантен и способен командант кој ги поразил трупите на Корсаков и Хоце во Цирих додека Суворов сè уште бил на езерото Луцерн, неодлучен што да прави, а потоа не им оставил на коалициските трупи друг избор освен да се повлечат во планините, а потоа да ја евакуираат Швајцарија.
Неговите најголеми критичари подоцна се покажале токму надвојводата Карло, на чие предвремено повлекување Суворов го припишува поголемиот дел од неуспехот на кампањата, и генералот Корсаков, чиј непосреден пораз претрпен од рацете на Масена, сепак, ги попречил сите нејасни надежи за можен успех. Надвојводата Карло остро го критикувал планот на кампањата од гледна точка на снабдувањето и логистичката поддршка
Несоодветно подготвен почеток на целиот маневар, поаѓајќи од неизвесни претпоставки кои не даваа никакви гаранции дури ни во случај на повлекување. Надвојвода Чарлс
Во своите мемоари, Корсаков го обвинил Суворов за претераните напори што се барале од неговите луѓе и отишол дотаму што ја префрлил единствената одговорност за неуспехот на кампањата врз него:
За трупите на маршалот Суворов и генералот Хоце беа обезбедени дневни рути, така што, дури и без најмал непријателски отпор, не можеше да се помине низ нив. Мемоарите на КорсаковПокрај тоа, тој додал дека дури и во случај Суворов конечно да пристигнал до Швиц, судбината на битката не можела да се промени бидејќи тој немал да може да го снабдува, наоѓајќи се во тешка ситуација.
Веројатно сведочењето на Корсаков, кој му претходел на постариот командант во Санкт Петербург, ставајќи го Суворов во лоша светлина на царскиот двор, посочувајќи го како единствена личност одговорна за поразот, го натерало Павле I да го пречека ладно и да не им ја даде на новоназначениот „генералисимус“ и на неговата војска честа за триумфален влез во руската престолнина, како што претходно му ветил.
5 Наследството
Потоа, во 1807 година, разговарајќи со еден руски генерал, Масена се сетил на Суворов, ги пофалил неговите воени способности и рекол дека никогаш нема да му прости за преминот што го направил во Швајцарија.
И покрај очигледниот неуспех, швајцарската кампања сепак му донела нов посмртен престиж на Суворов поради неговиот драматичен и херојски карактер, особено во руската култура каде што сè уште се смета за рамноправен со Ксенофонт, Ханибал или Јулиј Цезар: уште во 1801 година, царот Павле I наредил да се изгради првиот од долгата серија споменици во негова чест во неговата татковина. Во Швајцарија, каде што се памети како ослободител од француската окупација, веднаш до Ѓаволскиот мост во клисурата Шеленен под Андермат, од 1899 година бил изграден голем и импресивен споменик целосно издлабен од карпа посветен на подвигот на рускиот генерал и неговите луѓе.
Швајцарската кампања е високо ценета од современиците и често е дебатирана од историчарите. Сфаќајќи ја очајната ситуација во која се нашла војската на Суворов, познатиот пруски генерал, писател и воен теоретичар Карл фон Клаузевиц го нарекол успешното повлекување „чудо“ неколку години подоцна. Фридрих Енгелс напишал во својата брошура од 1859 година „Po und Rhein“ („По и Рајна“) дека преминувањето на Паникс за време на кампањата спроведена под водство на Александар Суворов „''беше најголемиот воен потфат некогаш меѓу оние кои беа вклучени во преминувањето на алпските превои''. “ Британскиот историчар генерал Колвел истакнал дека рускиот командант, бидејќи самиот човек од рамнината и водечки војници кои никогаш не се бореле во планински услови, успеал да спроведе најизвонредна планинска кампања во историјата на војувањето. Според него, швајцарската кампања на Суворов може да се спореди единствено доколку се погледне назад во деновите на Ханибал. „''Неуспехот на оваа кампања''“, подоцна напишал рускиот државник Дмитриј Миљутин, „''ќе им донесеше на руските трупи поголема чест отколку најбрилијантната победа''. “
6 Библиографија
****************