Корупција во Узбекистан

Корупцијата во Узбекистан — сериозен проблем. Постојат закони за спречување на корупцијата, но нивното спроведување во однос на законите што се однесуваат на корупцијата е многу слабо. Ниските стапки на гонење на корумпирани службеници се уште еден фактор што придонесува за раширената корупција во Узбекистан. Не е кривично дело службено лице кое не е јавен службеник да влијае врз дискреционото право на јавен службеник. Судскиот систем се соочува со сериозни функционални дефицити поради ограничените ресурси и корупцијата.
Во Узбекистан, корупцијата е присутна на речиси секое ниво на општеството, бизнисот и владата. Узбекистан е исто така една од најкорумпираните земји во светот, а меѓу придонесувачките фактори се тоа што ја поседува втората по големина економија во Средна Азија, има големи резерви на природен гас и нејзината географска положба меѓу ривалските сили (САД и Русија) од т.н. Втора студена војна.
Транспаренси интернешнл во својот показател на перцепција на корупцијата за 2024 година, објавен на почетокот на 2025 година, оценил 180 земји на скала од 0 („многу корумпирани“) до 100 („многу чисти“). Узбекистан добил оценка 32. Кога се рангира според резултатот, Узбекистан се нашол на 121-во место меѓу 180-те земји според показателот, каде што земјата на првото место се смета дека има најчесен јавен сектор. За споредба со регионалните резултати, најдобриот резултат меѓу земјите од Источна Европа и Средна Азија бил 53, просечниот резултат бил 35, а најлошиот резултат бил 17. За споредба со светските резултати, најдобриот резултат бил 90 (ранг 1), просечниот резултат бил 43, а најлошиот резултат бил 8 (ранг 180).
Транспаренси интернешнл во 2024 година напишал дека иако авторитарната влада на Узбекистан се спротивставува на напредокот во борбата против корупцијата, и иако резултатот на Узбекистан останува под глобалниот и регионалниот просек, сепак е постигнат постојан и значаен напредок: резултатот на Узбекистан на Показателот на перцепција на корупцијата се подобрувал секоја година помеѓу 2013 и 2023 година, од 17 на 33, пред да се намали за еден поен во 2024 година. Транспаренси интернешнл наведува: „Клучните чекори вклучуваат создавање агенција за борба против корупцијата, зајакнување на законодавството и либерализација на економијата. Важно е што се воспоставени политики и процедури за спроведување на овие закони и поднесени се кривични пријави против бројни корумпирани службеници. Владата исто така воведе посилни внатрешни контроли и алатки за ревизија во различни министерства и локални владини канцеларии, како што се системи за управување против поткуп.“
„Проневерата и поткупот меѓу службениците од пониско и средно ниво се дел од секојдневниот живот и понекогаш се дури и транспарентни“, наведува Фридом хаус во 2015 година. Фридом хаус додава дека распространетоста на корупцијата помага да се „ограничи еднаквоста на можностите“.
Извештај од 2015 година на Амнести интернешенал цитира бизнисмен кој бил уапсен и мачен во 2011 година, кој изјавил дека корупцијата во Узбекистан е „рак што се проширил насекаде“.
1 Корупција во владата
Поткупот, непотизмот и изнудата се чести во целиот узбекистански јавен сектор.
1.1 Претседателска моќ
Узбечкиот уметник Вјачеслав Охунов изјавил за ''Der Spiegel'' во 2015 година дека покојниот Ислам Каримов, тогашен претседател на Узбекистан, бил „диктатор“ кој покажувал мафијашки тенденции. Каримов бил обвинуван дека владеел со Узбекистан со железна рака четврт век, создавајќи култура која „повеќе наликува на Северна Кореја отколку на Кина“. Критичарите саркастично забележале дека речиси нема телевизиски вести во кои Каримов не се појавува како „''сече лента за некој нов објект некаде''“. Според Херитиџ фондацијата, апсолутната моќ на Каримов се протегала и врз судските назначувања.
Фридом хаус известува дека Каримов имал целосна контрола врз законодавната власт, која функционирала како „формална институција за потврдување“ што ги одобрувала неговите одлуки. Организацијата наведува дека неговата речиси апсолутна моќ му овозможувала да ја искористува секоја сфера на активност во државата за лична економска корист.
Дури и по неговата смрт на функција во септември 2016 година, влијанието на Каримов останало доволно силно за да му овозможи на неговиот избран наследник, премиерот Шавкат Мирзијоев, да стане вршител на должноста претседател во пресрет на претседателските избори во декември 2016 година, што било очигледно игнорирање на Уставот, кој ја доделува таа надлежност на претседателот на Сенатот.
1.2 Телефонски корупциски скандал на Гулнара Каримова
Ќерката на претседателот, Гулнара Каримова, била (како и самиот претседател) поврзувана со големи корупциски скандали. Кривична истрага во Швајцарија започната во 2012 година првично била насочена против четворица узбекистански државјани поврзани со Каримова. Двајца од нив биле уапсени истата година и подоцна пуштени со кауција. Исто така во 2012 година, шведски телевизиски документарец објавил дека шведската телекомуникациска компанија TeliaSonera AB платила 320 милиони долари на Takilant (офшор компанија со седиште во Гибралтар, наводно поврзана со Каримова) во замена за лиценци и фреквенции во Узбекистан.
Во јануари 2013 година, истражителите од Шведска објавиле нови документи кои наводно покажуваат дека TeliaSonera се обидела директно да преговара со Каримова. Во истата година, американските и холандските власти започнале истраги против Каримова.
Во февруари 2014 година, извршниот директор на TeliaSonera бил принуден да поднесе оставка поради сериозни пропусти во длабинската проверка. Во мај, шведските медиуми објавиле документи кои сугерираат дека Каримова агресивно ги диктирала условите на договорот со TeliaSonera и ѝ се заканувала со опструкции. Поврзаните истраги за перење пари во Швајцарија и Шведска продолжиле во текот на годината, при што стотици милиони долари на сметки поврзани со случајот биле замрзнати од страна на властите.
Во март 2014 година, швајцарските власти започнале истрага за перење пари против Каримова, а обвинителите во Берн изјавиле дека доказите ја прошириле нивната истрага и кон Шведска и Франција и дека „заплениле средства во вредност од над 800 милиони швајцарски франци (912 милиони долари)“. Според швајцарскиот весник ''Le Temps'', од запленетите средства 500 милиони франци биле поврзани со TeliaSonera, а остатокот „се однесувал на личниот имот на Каримова“.
Во 2014 година, Министерството за правда на САД и Комисијата за хартии од вредност и берза (SEC) ги истражувале TeliaSonera, како и компанијата Vimpelcom Ltd. со седиште во Амстердам и руската фирма Mobile TeleSystems PJSC (MTS), поради сомневање дека овие три компании префрлиле стотици милиони долари кон фирми контролирани од Каримова. Во извештај од август 2015 година се наведува дека американските обвинители побарале од властите во Ирска, Белгија, Луксембург, Шведска и Швајцарија да запленат средства во вредност од околу 1 милијарда долари поврзани со истрагата. Радио Слободна Европа во јануари 2015 година известил дека извршните директори на норвешката телекомуникациска компанија Telenor, која поседува една третина од Vimpelcom, имале сознанија за милиони долари поткуп.
Во март 2015 година, Министерството за правда побарал од Шведска да замрзне 30 милиони долари средства кои се чуваат во стокхолмската Банка Нордеја. Истрагата открила дека компаниите „плаќале поткуп на узбекистански службеници за да добијат бизнис со мобилни телекомуникации во Узбекистан“. Европските истражители откриле дека Takilant била управувана од поранешен соработник на Каримова.
Извештај од јули 2015 година наведува дека американските власти настојувале да запленат 300 милиони долари од банкарски сметки во Ирска, Луксембург и Белгија, тврдејќи дека средствата биле поткуп исплатен на Каримова.
Во август 2015 година, Радио Слободна Европа/Радио Слобода известило дека узбекистанските власти уапсиле девет осомничени во врска со истрагите, вклучувајќи двајца високи директори во фабрика за полнење на Coca-Cola во Узбекистан, која претходно била во сопственост на Каримова.
1.3 Корупција во изборите
„Во Узбекистан нема слободни избори“, според Фридом хаус. На изборите во април 2015 година, Каримов освоил 90,39% од гласовите, освојувајќи четврти мандат, иако уставот ги ограничува претседателите на два мандата. Набљудувачите на изборите од Организацијата за безбедност и соработка во Европа биле критични кон спроведувањето на изборите, а Стив Свердлоу од Хјуман рајтс воч ги нарекол „фарса“.
1.4 Судство
Корупцијата е широко распространета во судството на Узбекистан. Судскиот систем формално е независен, но корупцијата е раширена, а законот всушност дозволува одредени форми на владино мешање и „двосмисленост“. Јавните службеници, адвокатите и судиите често „ја толкуваат локалната легислатива неусогласено и во меѓусебен конфликт“. Корупцијата е стандардна појава во судските постапки, особено во спорови меѓу компании. Се вели дека судиите примаат поткуп и провизии од поединци и компании во замена за поволни пресуди. Судството е под контрола на извршната власт, исполнето со непотизам, кронизам и провизии, и се карактеризира со „неверодостојни и нетранспарентни“ жалбени постапки. „Поткуп, злоупотреба на службената положба и нејасно толкување на законите“ резултираат со неправедни одлуки. Во трговските спорови, судовите наводно ги фаворизираат домашните компании во однос на странските фирми. Исто така се тврди дека судовите разгледуваат случаи на корупција против високи функционери само по наредба на претседателот.
Иако судскиот систем треба да ги штити „правата на инвеститорите и неприкосновеноста на договорите“, во практика се вели дека често ги фаворизира „државните или со владата поврзани субјекти“.
Судските постапки во Узбекистан, според Херитиџ фондацијата, „не ги исполнуваат меѓународните стандарди, а моќните личности можат неказнето да експроприраат имот“. Покрај тоа, приватниот имот може да биде конфискуван од државата без причина, без постоење на систем за регистрација на заложно право врз движен имот.
1.5 Кривично-правен систем
Според Амнести интернешенал, корупцијата е длабоко вкоренета во правосудниот систем на Узбекистан. Мачењето (во форма на „тепање, задушување, силување и сексуален напад“) е широко користена од страна на органите за спроведување на законот и властите. Мачењето се користи за „извлекување признание, заплашување на цели семејства или изнудување поткуп“. Членови на семејства се мачат за да се извлечат признанија, а „врз основа на овие признанија, [жртвите на тортура] се осудуваат на долги затворски казни по неправедни судења“.
Се известува дека Националната служба за безбедност на Узбекистан била вклучена во практикување тортура.
1.6 Полиција
Корупцијата во узбекистанската полиција е опишана како „сеопфатна“. Изнудата е честа, а полицијата редовно користи лажни обвиненија за да ги одврати луѓето од пријавување на корупцијата во повисоките институции. Извештај од 2014 година наведува дека полициската корупција се зголемила поради тоа што девизниот пазар дошол под контрола на познати криминални групи.
1.7 Јавни услуги
Корупцијата е честа и во секторот на јавните услуги. Државните службеници се слабо платени и затоа се склони кон барање и изнудување поткуп, според ''Business Anti-Corruption Portal''. Службениците изнудуваат плаќања од компании во врска со издавање дозволи и лиценци и „користат произволни инспекции и казнени мерки за да ги вознемируваат компаниите, да се мешаат во нивното работење и да ја намалат пазарната конкуренција“.
1.8 Управување со земјиште
Судската корупција го спречува заштитувањето и спроведувањето на правата на сопственост. ''Business Anti-Corruption Portal'' известува дека државата рутински експроприра приватен имот, создавајќи можности за изнуда и корупција.
1.9 Присилна работа
Иако над 2–3 милиони Узбеци (главно студенти како полно работно време повеќе од 3 месеци, наставници, професори и лекари како делумно работно време повеќе од 3 месеци) „биле принудени да работат на полиња со памук“ за време на жетвата во 2014 година, според Проектот за известување за организиран криминал и корупција (ПИОКК), се тврди дека службениците проневериле значителни средства од оваа активност. „Нереално високи квоти биле поставени, при што работниците биле принудени да плаќаат казни за да ги покријат недостатоците.“ Узбечко-германскиот форум за човекови права ги нарекол квотите „невиден степен на изнуда“, бидејќи работниците биле принудени да продолжат да работат во замена за храна и сместување.
1.10 Даночна администрација
Корупцијата се смета за честа појава во узбекистанската даночна администрација. Нејасните и двосмислени даночни закони овозможуваат службена корупција, често во форма на поткуп и изнуда на штета на странските компании. Компаниите вклучени во судски спорови се изложени на заплена на имот од страна на даночните службеници, според ''Business Anti-Corruption Portal''.
1.11 Царинска администрација
Царинскиот сектор на Узбекистан е исполнет со корупција. Се известува дека царинските службеници и граничарите примаат поткуп од шверцери, поради што обемот на шверц расте секоја година.
Неколку високи службеници на Државниот царински комитет на Ташкентската област биле уапсени под обвинение за поткуп во октомври 2014 година. Тие биле обвинети за изнуда на поткуп, учество во организиран криминал и барање услуги во замена за вработување во царинските канцеларии. Таксите за царинење на стоки преку границите се произволни, а странските компании наведуваат дека царинските ограничувања се „меѓу најголемите предизвици за водење бизнис во Узбекистан“.
1.12 Јавни набавки
Корупцијата е широко распространета во секторот на јавни набавки, кој се карактеризира со чести судири на интереси, недостаток на транспарентност и изнуда на поткуп во замена за државни договори. Се известува за недостиг на транспарентност при процесот на наддавање за државни договори.
2 Странски инвестиции
Според антикорупциските организации, повеќето странски компании што добиваат профитабилни договори имаат врски со владејачката елита на Узбекистан. Странските компании, според еден извор, „редовно се соочуваат со експропријации, политички мотивирани инспекции и дискриминација од страна на властите“ во Узбекистан. Според Стејт департментот на САД, странските компании „пријавиле бројни процедурални прекршувања и во економските и во кривичните судови на Узбекистан, а амбасадата знае за повеќе случаи во кои странските компании не добиле навремени плаќања од локалните партнери“. Во извештајот на Светска банка за 2013 година, Doing Business Report, Узбекистан бил рангиран на 149-то место од 189 земји според леснотијата на водење бизнис.
Американските компании наведуваат дека корупцијата е главната пречка за странски директни инвестиции во Узбекистан. Овие компании укажуваат на „недостаток на транспарентност во бирократските процеси, вклучително и тендерите за јавни набавки и аукциите, како и ограничен пристап до конверзија на валута, што поттикнува економско извлекување рента, кое службениците во јавниот сектор често го оправдуваат со нивните ниски плати“.
За обезбедување професионални позиции, добивање државни договори, стекнување изземања од правила, избегнување кривично гонење, добивање јавни услуги и остварување поволности, поткупот е неопходен, според Стејт департментот на САД. Многу случаи на барање поткуп се пријавени во американската амбасада, а „странските инвеститори кои одбиваат да платат поткуп се соочуваат со тешкотии во работењето како директна последица“. Списанието ''Тајм'' известува дека тендерите и државните работни места лесно се добиваат преку поткуп, што доведува до тоа неквалификувани лица да напредуваат на позиции.
Стејт департментот наведува неколку поплаки од инвеститори дека процесот на наддавање не е транспарентен. „Во некои случаи, понудувачите биле странски регистрирани компании поврзани со влијателни узбекистански семејства со сомнителни странски адреси.“ Дополнително, државата може по своја волја да ја откаже регистрацијата или лиценцата на било која компанија или да наметне казнени мерки. Министерствата имаат овластување да одлучуваат дали компаниите под нивна надлежност имаат потреба од лиценци. Економскиот суд може да затвора бизниси, кои имаат право на жалба, но процесот е бавен, непредвидлив и нетранспарентен. Профитабилните странски компании се изложени на поголем ризик од експропријација, иако и помалите компании се изложени на ризик. Експропријации се случиле во повеќе индустрии, вклучувајќи прехранбена индустрија, рударство, трговија на мало и телекомуникации.
Во период од осумнаесет месеци почнувајќи од октомври 2011 година, владата ја спречила производството и дистрибуцијата на една пиварница во сопственост на данската компанија Carlsberg Group. Во истата година, владата започнала ликвидација на Amantaytau Goldfields, заедничко вложување во кое учествувала британската компанија Oxus Gold.
Во септември 2012 година, Кривичниот суд во Ташкент го прогласил Уздунробита (компанија за мобилна телефонија во целосна сопственост на руската MTS за виновна за финансиски криминал и го запленил нејзиниот имот. Два месеци подоцна, апелациониот суд ја поништил оваа пресуда, но ја задржал казната од 600 милиони долари. MTS го напуштила пазарот, отпишувајќи ги сите свои средства во Узбекистан во вредност од 1,1 милијарда долари. Во 2013 година, владата ги префрлила овие средства на државна телекомуникациска компанија.
Во 2013 година, владините власти започнале кривична истрага против Muzimpex Company, локален партнер на Кока-Кола компанија, кој поседувал 43% од уделот. Во февруари 2014 година, владата ја ликвидирала Muzimpex и ја презела.
Во март 2025 година, Белгија префрлила 108 милиони долари запленети средства во својата државна каса, по истрага поврзана со корупција во Узбекистан. Средствата биле дел од поширока истрага за незаконски плаќања поврзани со телекомуникациски договори во Узбекистан, што довело до замрзнување на околу 200 милиони долари. Истрагата, која вклучувала меѓународна правна соработка, резултирала со одлука на суд во Брисел средствата да бидат конфискувани и поделени меѓу Белгија и Узбекистан. Во 2022 година, заменик-министерот за правда на Узбекистан открил дека 240 милиони долари средства поврзани со криминална група ПОВРЗАНА со Гулнара Каримова биле лоцирани во Белгија, со напори за нивно враќање во Узбекистан.
3 Граѓанско општество
Гаранцијата на узбекистанскиот Устав за слобода на печатот практично не постои, бидејќи речиси сите медиуми функционираат под контрола на владата. Новинарите кои го критикуваат режимот наводно биле изложени на „физичко насилство, кривично гонење, притвор и парични казни“, често под обвиненија за клевета. Новинарите кои истражуваат корупција се принудени на самоцензура за да избегнат проблеми. На локалните организации на граѓанското општество им е забрането да следат или известуваат за корупцијата.
4 Антикорупција
Кривичниот законик на земјата ги забранува „сите главни форми на корупција“, но ''Business Anti-Corruption Portal'' известува дека овој закон слабо се спроведува. Високите владини функционери наводно дејствуваат неказнето. Самото претседателско семејство е вклучено во неколку меѓународни истраги. Лицата кои пријавуваат корупција не се заштитени од одмазда.
Узбекистан е потписник на Конвенцијата на Обединетите нации против корупцијата (UNCAC) и Истанбулскиот акциски план, но не и на Конвенцијата на ОЕЦД за борба против поткуп на странски јавни службеници во меѓународни деловни трансакции. Владата е обвинувана дека ги занемарува регионалните и локалните иницијативи за сериозна борба против корупцијата.
До денес, ниту една меѓународна или локална организација нема добиено дозвола да ја следи или анализира корупцијата во Узбекистан, освен Генералното обвинителство, кое е под контрола на владејачкиот режим. Секоја година се гонат одреден број службеници според антикорупциските закони, при што казните варираат „од парична казна до затвор со конфискација на имот“. Обвинетите обично се политички неистомисленици, наместо корумпирани функционери поврзани со владејачката елита.
5 Меѓународна толеранција на узбекистанската корупција
Поради неговата стратешка положба и резервите на природен гас, многу држави избегнуваат да вршат притисок врз Узбекистан да ја подобри својата состојба со корупцијата. На пример, и покрај високото ниво на корупција и прекршувањата на човековите права, Каримов добил топол прием од претседателот на Европската комисија. Германија е опишана како земја што игнорира голем дел од корупцијата и прекршувањата на узбекистанскиот режим, спротивставувајќи се на санкциите на ЕУ воведени во 2005 година по масакрот во Андижан, во кој загинале од 200 до 1.500 луѓе, обучувајќи узбекистански офицери и вршејќи годишни плаќања кон узбекистанската влада во замена за пристап до воена база во Термез. ''Der Spiegel'' сугерира дека германската влада можеби ги гледа односите со Узбекистан како можност за профит од планираните гасоводи што се разгледуваат за изградба.