Подхалски говор

Подхалски говор - еден од говорите на малополскиот дијалект, кој се појавува на територијата на Подхале. До денес останува најпознатиот и најдобро зачуваниот говор од сите кои го сочинуваат малополскиот дијалект. Содржи многу слични обележја со други говори на јужна Малополска, како на пример со живјецкиот и сондецкиот. Најблиски говори се соседните, односно спискиот и оравскиот. Овој говор е популаризиран од страна на Кажимјеж Пшерва - Тетмаер на преминот од деветнаесеттиот кон дваесеттиот век, кој издал циклус на приказни под наслов „На карпестото Подхале“.
1 Лексика
* Домашна лексика: Карактеристично обележје на подхалскиот говор е присуството на локални зборови, односно типично подхалски зборови. Помеѓу другите тоа се следниве зборови: ''ciupaga'', ''wyzdajać'' (wymyślić, ułożyć, przygotować), ''złóbcoki'' (инструмент сличен на виолината), ''nomowiać'' (да советуваш некого да направи свадба), ''kumôterki'' (украсни санки), ''pytac'' (постар човек кој ја исполнува функцијата на оној кој ги кани гостите на свадба) и многу други. Има и значително повеќе изрази кои потекнуваат од закопанскиот говор - како локални, така и од странско потекло. Во јазикот на планинците (Гуралите) се наоѓаат многу зборови за одредени работи кои освен во нивната околина, не постојат на друго место: ''pyrć'' (планинска патека), ''siklawa'' (планински водопад), а исто така и зборови поврзани со сточарството и животот на самите луѓе: ''bacówka'' (пастирска колиба), ''bryndza'' (овчо сирење), ''kôliba/kôlyba'' (колиба), ''watra'' (пастирско огниште), ''zawaterniok'' (труп, односно дрво за потпалување на оган), ''dutki'' (пари), ''dziedzina'' (село), ''môskol'' (колач од варени компири и брашно), ''serdok'' (волнен елек без ракави) и многу други изрази.
* Се среќаваат изрази кои звучат слично или исто, но имаат различно значење од тие во општиот полски јазик, на пример ''ôbôra'' - podwórko, ''pytać'' - prosić, ''siwy'' - niebieski.
* Во некои случаи поврзани со селскиот живот, подхалската лексика е доста побогата (попрецизна) од општиот полски јазик. Примери: ''sianô'' (сено од првата жетва) наспроти ''pôtrow'' (сено од втората жетва); ''watra'' (пастирско огниште) наспроти ''ôgiyń'' (огниште во поле); ''honielnik/pôwara, juhas, baca'' (по редослед: млад помошник на пастирот, пастир, раководител на повеќе пастири).
* Во други случаи подхалската лексика е посиромашна (помалку прецизна) од општиот полски јазик, односно одредени изрази може да имаат повеќе значења, како на пример изразот ''zając'' означува и зајак (|zając) и див зајак (|królik), изразот ''wôda'' означува вода (општо), поток, а денес исто така и каков било флаширан напиток (''kup jakomsi wôde'' - купи нешто за пиење).
* Се среќаат и голем број заемки од други јазици: од германскиот: ''hamry'', од унгарскиот: ''baca'', ''juhas'', од словачкиот: ''frajér'', ''hore'', ''héboj'', ''pôściyl''. Посебна група на заемки е лексиката која потекнува од романскиот јазик, пренесени преку Татрите од страна на влашките пастири во 15 и 16 век (како на пример веќе споменатите ''watra'', ''bryndza'').
2 Граматика и зборообразување
* Наставките -ek и -ak во формите за прво лице еднина во минато време (веројатно остатоци од првиот сигматички аорист, т.е. едно од минатите времиња во прасловенскиот јазик), на пример: ''miołek'' (= ''miałem'').
* Почесно обраќање со користење на множина (''pluralis maiestaticus''): наместо изразите ''Pan/Pani'', особено при обраќање кон постари лица: ''Dziadku, kaścié byli/był?'' , ''Babkô, côścié rôbiyli/rôbiyła?'' (повеќе информации во делот „Јазични навики“).
* Наставката -me во прво лице множина: ''rôbime''.
* Различни специфични граматички форми и конструкции, често архаични или некогаш со потекло од словачкиот јазик, на пример: ''nie wiém ci pedzieć'' (nie potrafię ci powiedzieć), ''stôi przý Staskôwi'' (= stoi przy Staszku), ''siadojze ku niemu'' (=siadaj przy nim), ''idém ku Hance'' (= idę do Hanki), ''jo tegô nie naucony'' (= nie jestem do tego przyzwyczajony), ''pôdoł sié na Jyndrzka'' (=jest podobny do Jędrka tj. Andrzeja /o dziecku/), ''ô dwa tyźnia/tyźnié'' (= za dwa tygodnie), ''co tam u Helé, Bronié'' (=co tam u Heli, Broni); ''wróciył sié (z)zo granice'' (=wrócił z zagranicy) или веќе ретката конструкција ''byłek Frankôwi na weselu''.
* Разлики во промената на глаголите, односно повратна форма на местото на неповратната форма во општиот полски јазик, на пример: ''miyrzać, miyrzali'' (= mierzyć, mierzyli, (|merať); ''wrócić sié'' (= wrócić).
* Наставката -ôwać/-ować на местото на -ywać во општиот полски јазик, порано карактеристична за сите дијалекти во јужна Полска: ''pôdskakôwać'', ''grować'', ''ôbiycôwać'' (= podskakiwać, grywać, obiecywać), некогаш во изговорот склона кон -ówać, а дури и -uwać (Спиш, Орава).
* Некогаш доаѓа до издолжување на формите на глаголите, на пример: ''ôdkurzôwać'', ''uwazôwać'' (прво лице еднина: ''ôdkurzujém'', ''uwazujém'') (|odkurzać, uważać), наставката -ować се користи и за создавање на повеќекратни форми на глаголи (т.н. итеративни глаголи), на пример: ''chôdzowoł'' (=chadzał, zwykł chodzić, często chodził), ''śpiywowoł'' (=ciągle śpiewał, |used to sing).
* Резидуална појава на глаголот ''być'' во сегашно време. Овој глагол обично се испушта, односно се заменува со повратната заменка ''se'': ''Teroz jo juz w doma'' (= Jestem już w domu), ''Dyć jo nie taki głupi'' (= nie jestem taki głupi), ''Ón starsý'' (= on jest starszy), ''jo se chłopiyc młody'' (= jestem młodym chłopcem), ''jo chudôbno'' (= jestem biedna), ''my se starościny'' (= jesteśmy starościnami). Интересно е тоа што слична ситуација се појавува и кај источнословенските јазици. Ако глаголот ''być'' мора да биде искористен, ја добива формата ''je'' или почесто ''jest'' во еднина и ''som'' во множина, на пример: ''jo jest młody'' = (jestem młody), ''my som na dôlé'' (= jesteśmy na dole). Во минато и идно време, глаголот ''być'' се користи правилно, на пример: ''jo był (dawniej béł)/byłek w Mieściē na jarmaku'' (= byłem w Nowym Targu na jarmarku/targu), ''bedziyme robić kie sié cas zwyrtnié/ôdmiyni'' (= będziemy pracować, kiedy poprawi się pogoda).
* Се среќава формата ''jest'', но со значење ''istnieje, istnieją'' (|постои, постојат), слично како во рускиот јазик, на пример: ''Jest (jé) hań kôlibecka wyrombano w skalé''; ''(Jest) Som ta jakie grzýby w lesié?'' - ''Jest''. (тука изразот ''jest'' назначува ''są'').
* Некогаш формата ''jest'' се користела за истакнување на ретко користениот глагол ''być'', на пример: ''Stasek jest jé mondry chłop'' (= Staszek naprawdę jest mądrym człowiekiem), ''Som jest skarby sowane w holak'' (= Są skarby schowane w górach).
* Заменката ''ty'' ја зема генетивната и акузативната форма ''Tôbié'', на пример: ''jo tôbié nie widzém'' (= ja ciebie nie widzę).
* Формите со претставката ''choć-'' (изговорено како ''chôć'' или упростено како ''chôj'') ги заменуваат тие со претставката ''-kolwiek'' во општиот полски јазик: ''chôćkié'' (= kiedykolwiek), ''chôjcô'' (choć-co = cokolwiek), ''chôjto'', ''chôćftô'' (choć-kto = ktokolwiek), ''chôćka'', ''chôćkany'' (= gdziekolwiek).
* Честичката ''nie'' во контакт со глаголите ''móc'' и ''mieć'' станува ''ni'', на пример: ''ni môgém'', ''ni mom'', ''ni miołek'' („nie miałem”). Ова се однесува само на изразот ''ni ma'' со значење ''„нема нешто, недостасува нешто”'', на пример: ''béła wôjna, ale juz jéj ni ma''. Изразот ''ni ma'' со ова значење се разликува од формата ''ni mo'' со значење ''„тој нема”'', на пример: ''Jasiék ni mo casu''.
3 Фонетика
* Мазурење, т.е. изговор на согласките „sz“ како „s“, „cz” како „c” и „ż” како „z”.
* Озвучување, т.е. изговор како ''nieg idzié'', ''cýź nie wiedzioł?'' (= czyś nie wiedział?), ''nidz nie godoł'' (= nic nie mówił), во записот појавата се испушта (''niek idzié, cýś nie wiedzioł'').
* Согласката ''rz'' си ја задржува звучноста или некогаш преминува во ''r'', на пример: ''rucać'' (= rzucać), ''bier!'' (=bierz!), ''wiyrba'' (=wierzba). Порано била изговарана како т.н. фрикативно ''„rz”'' (со лесно ''„r”'' во позадината) слично како денес во чешкиот јазик (знакот ''ř'') , на пример: ''za drżewsýk casów''.
* Изговор на самогласната согласка ''„ch“'' како ''„k“''.
* Изговор на согласката ''„k“'' пред преднојазичната забна согласка ''„t“'' како ''„f“'': ''ftôry'' (=który); во запис (зависно од авторот) се пишува ''ftôry'', ''ftory'', или пак ''wtory''.
4 Јазични навики
Во подхалскиот говор до неодамна функционирал традиционален систем на форми за изразување учтивост, произлезени од христијанските и старополските традииции:
* Поздравување на лице кое доаѓа на гости: ''Niek bedzié pôkwolony (Jezus Krystus)'', на што се одговара со ''Na wieki wieków''.
* Лицето кое си оди се поздравува со зборовите ''Ôstońcié z Bôgiém'', на што се одговара со ''Bôze prôwodź / Bôze Cié prôwodź / Bôze Wos prôwodź''.
* Лице кое работи нешто, особено на поле, треба да се поздрави со зборовите ''Scyńść Bôze'', на што се одговара со ''Dej Bôze, Dej Panié Bôze''.
* Заблагодарување може да се изрази со зборовите ''Bóg Wom zapłoć'', ''Bôze Ci zapłoć'' и сл.
* За обраќање до постари лица се користи форма во второ лице множина, ''Kaz tô idziécié?'' (= gdzie pan/pani idzie?). Во минато време може да се каже: ''Cýścié słysoł?/Słysoł ześcié?'' или ''Cýścié słyseli?/Słyseli ześcié?'' (и двете форми значат дали лицето ''слушнало нешто'', со тоа што втората форма може да означува и множина ''czy słyszeliście?''). Оваа навика останала и до денес, иако некогаш во говорот се користи и формата ''Pon, Panié'' за нагласување дистанца и официјалност на ситуацијата, на пример во однос на посетителите или пак во некаква институција.
* Исто така во множина (со формата ''wy'') се обраќаат децата до роднини и постари лица. Оваа навика се задржала и денес, иако сè повеќе деца ја користат формата ''ty''.
* Слично со користење на формата ''wy'' се обраќаат зетовите и снаите до свекорите и свекрвите; оваа форма не била заменета со општополската навика на користење на изразите ''mamo'' и ''tato''.
* Во разговор не се користат презимиња, туку имиња во соодветната форма (деминутивна или целосна) која одговара на статусот, на пример: ''Słuchojze Józuś'', односно ''Słuchojciéz Józefié/Józku''. Последниов израз е полуофицијален, со цел јасно нагласување на почитта кон постарите лица, во изразите воопшто не се користат имиња, на пример: ''Wiycié co, przýsełek sié Wos côsi spytać''. Се среќаваат (иако се поретко) и изразите ''krzesnyôjce'' / ''krzesnomatko'' / ''ujku'' / ''ciotko'' / ''swoku'' (многу стар израз), кои се користат со значење на изразите ''proszę Pana'' / ''proszę Pani''.
* Во разговор со соседи или познаници исто така не се користат презимиња, но кога говорителот се присетува на одредена особа, кажува ''Józek od Bani/Banié'' наместо ''Józef Bania'', ''Franek Józków'' - Франек, син на Јузеф.
* Понекогаш се користат изразите ''Dôbre ranô'', ''Dôbre pôłednié'', ''Dôbry dziyń''. Тука може да се видат форми слични на формите во словачкиот јазик: ''dobré ráno'', ''dobrý deň''.
5 Злоупотреба и грешки
Со оглед на големата популарност на подхалскиот говор, често се појавува во уметноста, особено во филмови, во кабаре и во песни, а во последно време и во реклами. Сепак, често јазикот кој се користи не личи на говорот, а исто така се прават и голем број кардинални грешки. Најчесто среќавани се следниве:
* Мазурење на ''rz'', на пример: погрешното ''psysed'' наместо точните ''przýsed'' или ''przýseł''.
* Замена на ''o'' со етимолошки кратко ''a'', на пример: ''śpiywoć'' наместо ''śpiywać''.
* Изговарање ''pikny'', ''śnig'', ''mliko'' наместо ''piykny'', ''śniyg'', ''mlykô''.
* Тенденција да се завршува секоја реченица со зборот ''hej''. Во реалноста тој збор (во формата ''hej'' или ''ej'') почесто се користи на почеток на фраза, особено во песните, на пример: ''ej, pôdźmez juz du dômu''. Единствено во некои места, слично како во словачкиот јазик, се користи ''hej'' со значење на ''„tak”'' (|да), на пример во реченицата ''Przýdziés jutro, hej?'' - ''Hej, przýdém.''
Посебен проблем претставува и користењето на говорот од страна на самото население на територијата на Подхале. Во современата подхалска книжевност, во емисиите на радио, а исто така и во устниот јазик се среќава видлива заситеност на говорот со елементи од литературниот јазик:
* Погрешно: ''pytome na posiady, ftôre ôdbedom sié we cwortek ô gôdzinié sesnostyj''.
* Поточно: ''pytome na pôsiady, co bedom we cwortek ô cwortyj pô pôłedniu''.
Најверојатно во некогашниот говор никој не би кажал точен датум или час, па реченицата би звучела вака:
*''E dy przýdźciéz chôćkié ku nom na jakié pôsiady, coby my sié tyz krapke (kapke) uweselyli.'' (буквално: ''„Hej, przyjdźcie kiedyś do nas na jakieś posiady, żebyśmy się też troszkę rozweselili.”'').