Ситарски занает

Ситарски занает — стар занает кој се занимавал со производство на сита и решета, дрвени алатки за просејување брашно и други зрнести материјали. Покрај сита и решета, мајсторите на овој занает – ситарите – често изработувале и други дрвени предмети за домаќинството. Со длабоки корени во централноевропската занаетчиска традиција, овој занает во поново време речиси исчезнал, но опстанал благодарение на неколку мајстори кои ја чувале традицијата.
1 Историја на занаетот
Занаетот за правење леб бил од големо значење во прединдустрискиот период, кога лебот најчесто се месел дома, а просејувањето брашно било неопходен дел од тој процес. Занаетчиите за месење леб (пекарите) биле барани занаетчии, а нивните производи биле неопходни во секое домаќинство и во секоја пекара.
Падот на занаетчиството започнал во средината на XX век, поради неколку фактори:
* Индустријализација: Појавата на фабрики кои масовно произведувале поевтини, машински произведени производи.
* Промена на животниот стил: широката достапност на индустриски леб ја намалила потребата за месење и печење дома, а со тоа се намалила и потребата за поседување сита.
* Неповолната социо-политичка клима по Втората светска војна го обесхрабрила приватното претприемништво.
Овие фактори довеле до драстичен пад на побарувачката за рачно изработени сита, а занаетот бил доведен на работ на истребување.
2 Опис на занаетот
2.1 Материјали
* Дрво: Традиционално, за изработка на обрачи се користело внимателно одбрано, еластично дрво, најчесто „женска елка“ (смрека) или бука. Дрвото се сечело и свиткувало рачно за да се избегне кршење на влакната, што му давало на обрачот цврстина и издржливост.* Мрежа: Мрежата за сито можела да биде изработена од различни материјали. Традиционално се користеле коњски влакна или свила, додека во поново време се користеле синтетички или метални мрежи. За големи пекарски сита се користеле месингани жици за зајакнување на мрежата.
2.2 Процес на изработка
Процесот на изработка на сито бил целосно рачен и барал големо искуство:
# Подготовка на дрво: Избраното дрво се сечело на тенки ленти.
# Свиткување на обрач: Лентите се спарувале, потоа рачно се свиткувале во круг и се спојувале со заковување.
# Поставување на мрежата: Мрежата се растегнувала преку еден обрач, а потоа над неа се поставувал втор обрач за да се прицврстел. Вишокот од мрежата се сечела.
# Завршна обработка: Обрачите биле фино обработувани и чистени.
2.3 Производи и нивна намена
Основните производи на ситарскиот занает биле ситата и решетата, кои се разликувале по густината на мрежата.
* Сито: Имало фина и густа мрежа, наменето за просејување на фино пченично брашно или за специфични процеси, како што било пасирање на варено овошје за џем.* Решето: Имало поостра и полабаво ткаена мрежа и се користело за просејување на поголеми предмети, како што биле пченкарно брашно, грубо мелени зрна или пак служело за чистење грав и јаткасти плодови.* Дрмоњ: Претставувал погруба направа за прочистување на жито, која се користела во полски или амбарски услови. Најчесто бил изработуван од дрвена рамка и испреплетени прачки, кожа или жица.
Покрај тоа, ситарите често изработувале и други помали дрвени предмети за домаќинството, како што биле: лажици, даски за сечење, сукала и кутлачи.
3 Културно значење и зачувување на занаетот
Ситарскиот занает бил важен дел од нематеријалното културно наследство. Иако практичната употреба на неговите производи значително се намалила, тие сè уште имаат културна и сувенирска вредност. Зачувувањето на овој занает зависело од ентузијазмот и посветеноста на малкуте преостанати занаетчии и нивните семејства, како и од препознавањето на неговата важност од страна на културните институции и јавноста.