Ирена Сендлер

Ирена Станислава Сендлерова (родена на 15 февруари 1910 година во Варшава, почината на 12 мај 2008 година Варшава) - полски социјален и добротворен активист, за време на Втората светска војна, шеф на детскиот оддел на Советот за помош на Евреите во владината делегација за Полска ( „Еготи“). Праведници меѓу народите, дама од редот на Белиот орел.
Од почетокот на германската окупација, таа била вклучена во помагање на Евреите. Во октомври 1943 година била уапсена од Гестапо, но Жегота успеало да ја ослободи. За време на Варшавското востание, таа била медицинска сестра во еден од бунтовничките санитарни јазли во Мокотов. По војната работела во социјална заштита, државна администрација и средно медицинско образование. Долги години, нејзината активност за време на германската окупација била непозната. Популаризирана од една театарска група од американско средно училиште околу 2000 година.
Во 2007 и 2008 година, била номинирана за Нобеловата награда за мир.
1 Биографија
1.1 Младост
Таткото, Станислав Кжижановски (1875 –1917), син на Јан и Маријана, бил лекар. Мајката, Јанина Каролина Кжижановска (1882–1944), била ќерка на Францишек Ксавери и Констанца. Татко и припаѓал на Полската социјалистичка партија и учествувал во револуцијата од 1905 година. Поради неговата политичка активност, тој имал проблеми со завршувањето на медицинските студии на Универзитетот во Варшава (конечно дипломирал во 1908 година во Харков). Во 1909 година, тој и неговата штотуку венчана сопруга се вратиле во Варшава и почнале да работат во болницата Св. Дух.
Ирена Сендлер била единствено дете. На двегодишна возраст, таа се разболела од пертусис- голема кашлица, што го поттикнало семејството Кжижановски да се пресели од Варшава во Отвок. Таму нејзиниот татко отворил приватна ординација, лечејќи главно еврејски сиромашни и селани. Подоцна таму водел санаториум против туберкулоза. Се занимавал со општествени активности. Атмосферата во семејниот дом имала големо влијание врз активноста на Ирена Сендлер за време на Втората светска војна . Во Отвок, научила да говори јидиш додека си играла со своите врсници Евреи. Таа, исто така, го посетила Тарцин, каде што живееле нејзините баба и дедо, родители на татко и.
Во 1917 година, Станислав Кжижановски се заразил од неговите пациенти и умрел од тифус. Во 1920 година, Јанина Кжижановска се преселила со својата ќерка во Тарчин, а потоа во Пјотрков Трибуналски, каде што живеело нејзиното семејство. Откако ги положила испитите, Ирена го започнала своето образование во трето одделение во средното училиште на Хелена Трчинска. Во гимназијата била активен извидник, таму и го запознала нејзиниот иден прв сопруг, Миечислав Сендлер.
Во 1927 година, откако го положила завршниот испит во средното образование заминала за Врашава. Во главниот град, таа започнала со студии на Правниот факултет на Универзитетот во Варшава. Две години подоцна, се префрлила на Факултетот за хуманистички науки и започнала да студира полска филологија . Извршувала наставна пракса во филијалата на домот "Ружичка". Во 1932 година ги прекинала студиите, а ги продолжила, без да се откаже од својата професионална кариера, во 1937 година.
Во периодот 1928–1932 година, таа припаѓала на левичарскиот Сојуз на полската демократска младина. За време на антисемитските немири што се случиле на Универзитетот во Варшава во 1930-тите, таа ги бранела своите еврејски пријатели. Откако ректорот Влоџимиер Антониевич издал уредба за воведување на гетото во октомври 1937 година таа седнала со Евреите за време на часовите. Како резултат на тоа, таа стана цел на напади од студенти кои припаѓаат на ОНР.
Својот магистерски труд го подготвувала со Вацлав Борови со наслов ''10-годишнината од работата на Елиза Оржескова.'' Во јуни 1939 година го поднела својот магистерски труд, но не го полагала магистерскиот испит (најверојатно имала намера да го полага есента 1939 година).
Во 1932 година, започнала да работи во Одделот за грижа за мајки и деца на Граѓанскиот комитет за социјална помош на Слободниот полски универзитет, на чело со Хелена Радлинска. Клиниката обезбедувала правна заштита за мајките со вонбрачни деца, обезбедувала бесплатни ручеци, млеко за децата и изнаогале лекари подготвени бесплатно да ги лекуваат жените. Во 1934 година, Ирена Сендлер објавила два текста: ''За вонбрачно дете'' и ''вонбрачна мајка во легална клиника.'' Работела и во Правното Советувалиште на Комитетот, каде се грижеле невработените да не бидат иселени. Во 1935 година, институцијата била распуштена и повеќето нејзини вработени биле вработени во Општинскиот одбор на главниот град Варшава. Ирена Сендлер била префрлена во Одделот за социјална заштита и јавно здравје. Таа, меѓу другото, работела и како судија во VI Здравствен дом на ул. Седишна 25 (таму, меѓу другите, се грижела и за жителите на станбениот објект за невработени и бездомници во Анопол), а подоцна во седиштето на Факултетот на ул. Злота 74, каде што имала предавања. Била на позициите на теренски чувар, социјален службеник, а потоа и раководител на Одделот за борба против скитници, питачење и проституција.
По стапувањето во брак (1931) се преселила да живее кај нејзиниот сопруг на ул. Липова 8/10 м. 3. Подоцна, Сендлер се преселиле во Вола во еднособен стан во куќата на Станбената задруга на Заводот за социјално осигурување на ул. Лудвики 3, стан 63, од каде во 1935 година се преселиле во двособен стан во соседната куќа на задругата ЗУС на ул. Лудвики 6, стан 82.
1.2 Втора светска војна
За време на германската окупација, таа била вработена како социјален работник во Одделот за отворена благосостојба во Одделот за благосостојба и здравје при Градскиот совет во Варшава. Работела во здравствен дом на ул. Волска 86, а потоа на ул. Грочовска 36, каде што била префрлена под обвинение дека им помагала на Евреите во гетото. Завршила и курс за нега на полскиот Црвен крст. Нејзиниот сопруг бил мобилизиран во август 1939 година, како офицер на полската армија, бил заробен за време на септемвриската кампања и завршил во Офлаг II Ц Волденберг, каде што останал до крајот на војната.
Во октомври 1939 година, германските власти му забраниле на Општинскиот одбор да дава било каква помош за еврејското население. Тие наредиле и отпуштање на еврејските работници. И покрај овие уредби, група општински работници за социјална заштита организирани од Ирена Сендлер продолжиле да им помагаат на Евреите. Главниот мотив за овие акции бил од хуманитарни причини. Првично, оваа група се состоела од пет, а потоа десет лица, главно жени. Помагањето на Евреите станало уште потешко по создавањето на гетото во октомври 1940 година и неговото изолирање од остатокот на градот.
Во 1940 година, таа учествувала во акцијата за хранење и помагање на полските војници заболени од туберкулоза, кои биле испратени во Варшава од германските логори на заробеници и сместени во болницата Ујаздовски.
Не сакајќи да го изгуби контактот со оние за кои се грижела, таа во Општинската Санитарна Установа, набавила легитимации за себе и за Ирена Шулц, како вработени во санитарните служби кои се борат со заразни болести во гетото. Добивањето пропусница било поврзано со серија тешки вакцини, но им дозволувала влез и слободно движење во гетото до јануари 1943 година. Ирена Сендлер заедно со Ирена Шулц носеле храна, облека, пари и лекови, но исто така пренеле во затворениот округ околу 1000 дози Вајгл вакцина против тифус, нелегално произведени во Националниот институт за хигиена. Влегувала во гетото дури 2-3 пати на ден (за да не предизвика сомнеж кај чуварите - низ разни порти). За да ја изрази својата солидарност со нејзините жители, таа носела лента со Давидовата ѕвезда. Благодарение на ова, таа исто така не го привувала вниманието на себе и избегнувала легитимирање Подоцна, повеќето нејзини соработници добиле пропусници за гетото.
Таа станала координатор и најактивен учесник во кампањата за вклучување на еврејските деца во активностите што ги спроведувал Одделот за затворена грижа за деца и млади на Одделот за благосостојба и здравје, што се грижел во испраќање на бездомните деца во установи за грижа. За таа цел биле подготвени лажни интервјуа со кои се менувала биографиите на еврејските деца. Ова им овозможило да бидат упатени во установите за згрижување како полски сирачиња врз основа на официјални упатувања потпишани од раководителот на Одделот за грижа за деца, Јан Добрачински.
Значаен придонес во спасувањето на еврејските деца дала и Матилда Гетер, претпоставена монахиња во редот на Францискански сестри од семејството на Марија. Оваа група водеше сиропиталиште во Чотомов, Анин, Плуди и на ул. Хожа во Варшава. Над триесет еврејски деца биле згрижени во центарот во Турковице. Во најголемата општинска институција за деца без родители, Домот на о. Бодуен, месечно биле носени 8-10 деца од гетото. Распределбата на децата била во зависност од неговата возраст, пол, изглед и степенот на познавање на полскиот јазик.
Акцијата за спасување на Евреите од Варшавското Гето бела засилена во летото 1942 година, откако Германците започнале со депортации во логорот за истребување во Треблинка. Во август 1942 година, Ирена Сендлер била сведок на маршот на децата и Јануш Корчак до Умшлагплац, што таа го опишала како едно од најдраматичните искуства за време на војната.
Во ноември 1942 година, стапила во контакт со Советот „Жегота“ за помош на Евреите, кој се создавал, и предложила соработка со група вработени во Одделот за благосостојба и здравје кои работат во подземјето. Дотогашните активности на нејзината група биле подредени на раководството на „Жегота“,, благодарение на што таа станала поорганизирана и добила финансиска поддршка. Откако се вклучила во работата на „Жегота“, Ирена Сендлер се грижела за 8-10 станови во кои се криеле Евреи.
Во септември 1943 година станала управител на детскиот оддел „Жегота“ (по оставката на Александра Даргиелова, вклучена во работата во Централниот совет за благосостојба и други подземни активности). Оваа функција ја извршувала до крајот на окупацијата. Во работата учествувале неколку десетици луѓе. Нивна главна задача била да ги сместат одвоените од родителите или сирачиња еврејски деца во манастири, засолништа, згрижувачки и образовни институции и полски семејства, обезбедувајќи им на децата лажни изводи од матичната книга на родените и обезбедувајќи им постојана финансиска, материјална и медицинска помош. Повеќе од 1.000 деца биле под постојана грижа на одделот во Варшава. Како координатор, Ирена Сендлер чувала шифрирана датотека со податоци за деца и возрасни потпомогнати од „Жегота“.
За време на окупацијата ја продолжила својата дејност и во ППС, во која се приклучила пред војната. Таа им пружила материјална помош на семејствата на затворените активисти, а исто така транспортирала лекови и медицинска опрема на луѓето кои се криеле во шумите.
Таа била уапсена од Гестапо утрото на 21 октомври (според други извори - 18 октомври) 1943 година во нејзиниот стан на ул. Лудвики 6. Нејзиното име на Германците им го дал уапсениот сопственик на пералната, каде што се наоѓало едно од тајните места за состаноци. При претресот Германците не пронашле досиеја на спасените деца. Тие биле чувани во женското одделение во Павиак (Србија). Била испрашувана и мачена во седиштето на Гестапо на Алеја Шуча 25. Во затворот Павиак работел во пералната. „Жегота“ успеала да ја спаси плаќајки висока кауција, на 13 ноември 1943 година била изнесена од зградата во Алеја Шуча 25 од страна на еден од офицерите на Гестапо и пуштена на слобода. По нејзиното ослободување, таа ја продолжила својата подземна активност во Жегота, која ѝ обезбедила лажни документи под името Клара Дабровска.
Во април 1944 година, контраразузнавањето на националните вооружени сили ја впишале на еден од т.н. списоци со прокрипција. Каде се запишуваат имиња на луѓе осомничени за левичарски симпатии, комунистичка активност или еврејско потекло. Вклучувањето на таква листа може да има трагични последици.
Непосредно пред избувнувањето на Варшавското востание, заедно со Јадвига Пјотровска, таа ја закопала во две шишиња, шифрираната датотека на Жегота во градината на куќата на Пјотровска на ул. Лекарска 9.
Списокот на еврејски деца вклучени во записите на „Жегота“ што ги чувала Ирена Сендлер е зачуван во околу 75%. Во 1945 година бил ископан и по препишувањето му бил предаден на Адолф Берман. Ова му овозможи на Централниот комитет на полските Евреи повторно да ги обедини децата со нивните родители, нивните роднини, кои го преживеале Холокаустот, или да ги смести во центри управувани од Комитетот. Оттаму многу од нив подоцна заминале за Палестина и Израел.
Таа никогаш не кажала конкретен број на деца што ги спасила. Тврдела дека имало премалку од нив и дека повеќе Евреи можеле да бидат спасени за време на војната.
1.3 Повоен период
Во март 1945 година, Јержи Албрехт и понудил на Ирена Сендлер работа како заменик-шеф на Одделот за социјална заштита на главниот град Варшава. Во уништениот град таа создавала сиропиталишта, домови за нега на стари лица и дом за заштита за т.н. гружинки(жени кои се проституирале во урнатините на градот).
По порвзувањето во 1948 година, ППР и ППС станува член на ПЗПР. Поради лошата здравствена состојба и настаните од март 1968 година, таа не била повеќе активен партиски член.
По војната, многупати била испрашувана од службеници на Управата за јавна безбедност. Таа, меѓу другото, била обвинета и за вработување на припадници на домашната армија. Во 1949 година, по испрашувањата, таа го изгубила својот син (тој се родил предвреме и починал по 11 дена). Не била уапсена благодарение на интервенцијата на една од спасените жени (Ирена Мајевска) која по војната се омажила за шефот на Канцеларијата за јавна безбедност во Варшава.
Во 1948 година, била како една меѓу основачите на Полската лига за борба против расизмот, што беше единствениот обид во тоа време да се институционализира борбата против антисемитизмот.
По војната почнала да има здравствени проблеми, кои меѓу другите ги предизвикале и постојан стрес при подземна активност и повреди на главата добиени во 1943 година за време на испрашувањата од офицерите на Гестапо. Таа страдала од главоболки, анксиозна невроза, а имала и проблеми со реума. Во 1967 и 1968 година била хоспитализирана.
Починала на 12 мај 2008 година. Погребот се одржал на 15 мај 2008 година на гробиштата Повонзки во Варшава. Погребана е во парцелата 54 (ред 4, гроб 22).
Во мај 2013 година, спомениците на Ирена Сендлер (вклучувајќи медал и диплома на Праведниците меѓу народите, почесно државјанство на Израел, почесно државјанство на градот Отвок заедно со клучот од градските порти) биле донирани од нејзината ќерка Јанина Згрзембска на Музејот на историјата на полските Евреи во Варшава. Претходно, во 2009 година, колекцијата на музејот вклучувала и медали, сувенири, книги и писма што Ирена Сендлер долги години ги добивала од младината од целиот свет.
2 Приватен живот
Во 1931 година се омажила за Миечислав Сендлер (1910–2005), помлад асистент на Факултетот за класична филологија на Универзитетот во Варшава. Сендлер се развеле во 1947 година. Истата година се омажила за Стефан Згрзембски (всушност Адам Целникиер, 1912–1961), Евреин кого го запознала за време на нејзините академски години. Со него имале три деца: Јанина (родена 1947 г.), Анджеј (роден и починат 1949 г.) и Адам (1951–1999 г.) Бракот не бил среќен и завршил со развод во 1961 година.
По смртта на Згрзембски, таа повторно се омажила за Миечислав Сендлер, кој во меѓувреме по нивната разделба во 1947 година, се оженил и останал вдовец. По 10 години брак, тие решиле повторно да разделат, но останале пријатели до крајот на животот.
3 Почесни признанија
* Орден на насмевката (2007)* Орден на белиот орел (2003)
* Ред Ече Омо (2002)* Командантскиот крст со ѕвезда од редот на Полониа Реститута (2001)
* Командантски крст од Редот на Полониа Реститута (1996)
* Медал на праведници меѓу народите (1965)* Витез крст од редот на Полониа Реститута (1963)
* Медал „За заслуги во здравството“
* Златен крст за заслуги (1947)
4 Комеморација и награди
* Во октомври 2003 година, таа го добила Јан Карски „За храброст и срце“ .
* Во јануари 2007 година, на иницијатива на претседателот Лех Качински, со поддршка, меѓу другото, Израелскиот премиер Ехуд Олмерт, Здружението на децата на холокаустот и општествените организации од Полска и странство, беа номинирани за Нобеловата награда за мир. Нејзината кандидатура беше повторно поднесена на почетокот на 2008 година .
* На 14 март 2007 година, Сенатот на Република Полска усвоил резолуција во чест на активностите на Ирена Сендлер и Советот за помош на Евреите „Жегота“ во тајните структури на Полската подземна држава за време на Втората светска војна.
* Во мај 2007 година и била доделена титулата почесен граѓанин на главниот град Варшава , а во јуни 2007 година почесен граѓанин на градот Тарцин .
* На 1 јуни 2008 година, Сејмот на децата и младите со акламација усвои резолуција во чест на активностите на Ирена Сендлер и детскиот оддел на Подземниот совет за помош на Евреите „Жегота“ за време на Втората светска војна .
* На 30 јули 2008 година , Претставничкиот дом на САД усвоил резолуција во чест на Ирена Сендлер * На 19 април 2009 година, таа била постхумно почестена со наградата за ''хуманитарец на годината'' од еврејско-христијански и холокаустни студии.* На 4 мај 2009 година, постхумно и била доделена наградата Одри Хепберн* Во 2009 година, сликите на Зофија Косак, Матилда Гетер и Ирена Сендлер бил ставени на монета од 20 злоти во знак на сеќавање на Полјаците кои ги спасиле Евреите за време на Втората светска војна
* Во септември 2009 година, во станбената куќа на ул. На 3 Мај 14 во Пјотрков Трибуналски, каде што живеела, била откриена комеморативна плоча .
* Во 2010 година, на 100-годишнината од раѓањето на Ирена Сендлер, Почта Полска издала разгледница со нејзиниот лик .
* На 19 февруари 2010 година, Резолуцијата за одбележување на Ирена Сендлер на 100-годишнината од нејзиното раѓање беше усвоена од Сејмот на Република Полска .
* Во февруари 2010 година била откриена комеморативна плоча на зградата на ул.А павински 2 (пред војната, на ул. Опацевска 1) во Варшава, каде што се наоѓало седиштето и еден од трите теренски центри на Секцијата за помош на мајки и деца (работното место на Ирена Сендлер во 1932–1935 година) .
* Во април 2013 година, Советот на Варшава ја именувал авенијата на Ирена Сендлер до пешачката рута што се протега помеѓу Музејот на историјата на полските Евреи и Споменикот на хероите од гетото во Муранов * Нејзиното име, меѓу другото, го носат улиците во Битом , Горзов Вилкополски , Илава и Лублин , плоштадите во Келце , Бјалисток , Познањ и Вроцлав и кружни текови во Бјелско-Бјала и Зиелона Гора.* Првиот споменик на Ирена Сендлер во светот бил откриен во 2014 година во Москва . Автор на споменикот е вајарот Андреј Плијев .
* Во мај 2015 година била откриена плоча на куќата на ЗУС на ул. Лудвики 6, каде што живеела во годините 1935–1943 година .
* Холандскиот одгледувач на лалиња Јан Лигтарт именувал нова сорта на црвено лале по Ирена Сендлер .
* Таа е покровител на училиштата во Полска и Германија Првото училиште именувано по неа било специјален училиштен комплекс во баварскиот град Хоенрот .
* Со одлука на Сејмот од 8-миот мандат, 2018 година е назначена за година на Ирена Сендлер .
* Во 2018 година, таа била избрана за ''стогодишнина Варсова'' на плебисцит организиран од Канцеларијата на г. Варшава .
* Во февруари 2019 година, на зградата на ул. Седиштето 25 во Варшава, каде што бил откриен 6-тиот центар за здравје и нега, каде работеше Ирена Сендлер, била откриена комеморативна плоча .
* Во јуни 2021 година, споменикот на Ирена Сендлер бил откриен во Њуарк-он-Трент .
5 Проект „Живот во тегла“
Во 1999 година, учителот Норман Конард од Јунионтаун, Канзас, охрабрил група свои ученици да напишат драма со наслов ''Живот во тегла.'' Нејзиниот наслов се однесува на начинот на кој, во 1944 година, Ирена Сендлер и Јадвига Пјотровска го сокриле досието на спасените еврејски деца, благодарение на кое дознале за нивните семејства по војната (всушност, тоа било скриено во шишиња) .
Претставата заснована на факти од животот на Ирена Сендлер била многупати поставена во САД, Канада и Полска. Добила голем публицитет во американските медиуми и довела до создавање на фондацијата „Живот во тегла“ која го промовира делото на главниот лик.
6 Награда Ирена Сендлерова „За поправка на светот“
Во 2006 година, Здружението на децата на холокаустот со учество на Министерството за надворешни работи создале награда - Ирена Сендлер „За поправка на светот“, доделувана на наставници и воспитувачи. Партнер на наградата е Фондацијата Центар за граѓанско образование. Награда од 10 илјади. долари секоја година жирито во САД и Полска ги доделува на двајца победници од овие земји.
7 Ирена Сендлер во масовната култура
* Во 2009 година, врз основа на биографијата на Ирена Сендлер, беше снимен филм во режија на Џон Кент Харисон - ''Децата на Ирена Сендлер''. Нејзината улога ја толкува оскаровката Ана Пакин .
* Англискиот композитор Тони Харис компонирал парче во чест на Ирена Сендлер (албумот ''Избори'' објавен во 2010 година) .
* Биле снимени документарни филмови'', вклучувајќи ги: Списокот на Сендлер во'' режија на Михал Дуџиевич (2002) , ''Самовила од гетото'' (2007) и ''Во името на нивните мајки.''''Приказната за Ирена Сендлер'', во режија на Мери Скинер .
* НИНАтека објавила репортажа од пет епизоди со спомени за Ирена Сендлер (2010) на својата интернет платформа.
* Стрип за Ирена Сендлер, сценарио со Жан Давид Морван и Северин Трефул, Цртежите на Давид Еврард.
8 Библиографија
**********