Лидија Коидула

Лидија Емили Флорентин Јансен (24 декември (ст. 12 декември – 11 август (ст. 30 јули) 1886), позната по нејзиното презиме Лидија Коидула, била естонска поетеса. Нејзиниот натпис значи „Лидија од зората“ на естонски. Името ѝ го дал писателот Карл Роберт Јакобсон. Исто така, често се нарекува ''Коидулаулик'' - „Пејачка на зората“.
Во Естонија, како и на другите места во Европа, пишувањето не се сметало за соодветна кариера за угледна млада дама во средината на 19 век. Поезијата на Коидула и нејзината работа во весник за нејзиниот татко популист, Јохан Волдемар Јансен (1819–1890) останале анонимни. И покрај тоа, таа била главна книжевна личност, основач на естонскиот театар и била тесно поврзана со Карл Роберт Јакобсон (1841–1882), влијателниот радикал и Фридрих Рајнхолд Кројцвалд (1803–1882), писател на естонскиот национален еп, ''Калевипоег'' (''Синот на Калев''). Со текот на времето, таа го постигнала статусот на национален поет на Естонија.
1 Биографија
Лидија Јансен била родена во Вандра (Феннер), Естонија. Семејството се преселило во блискиот град Перну во 1850 година, каде што, во 1857, нејзиниот татко го започнал првиот локален весник на естонски јазик и каде Лидија ја посетувала гимназијата на германски јазик. Семејството Јансен се преселило во универзитетскиот град Тарту (Дорпат) во 1864 г. Секој вид на изразување на национализам, вклучително и објавување на домородните јазици, било чувствителна тема во Руската империја, но владеењето на царот Александар II (1855–1881) било релативно либерално и Јансен успеал да ја убеди царската цензура да му дозволи да го објави првиот весник на естонски јазик, кој бил дистрибуиран низ целата земја во 1864 година. И локалниот и националниот весник Перну биле наречени ''Постимеес'' (''Курир''). Лидија, покрај што објавувала сопствени дела, пишувала за нејзиниот татко во двете изданија. Во 1873 година, се омажила за Едуард Микелсон, армиски лекар, и се преселила во Кронштат (руската поморска база на остров во близина на Санкт Петербург). Во 1876-1878 година, Михелсон ги посетил Вроцлав, Стразбур и Виена. Коидула живеела во Кронштат 13 години и иако за тоа време летувала во Естонија, наводно никогаш не престанала да чувствува неутешна носталгија. Таа имала три деца. Починала од рак на дојка на 11 август 1886 година. Нејзината последна песна била ''Enne surma - Eestimaale!'' (''Пред смртта, во Естонија!'').
2 Дела
Најважното дело на Коидула, ''Emajõe ööbik'', (''Славејот на реката Емајиги''), било објавено во 1867 година. Три години претходно, во 1864 година, Адам Петерсон, фармер, и Јохан Колер, моден естонски портретист кој живеел во Санкт Петербург, побарале од императорот подобар третман од германските земјопоседници кои владееле со балтичките провинции, еднаквост и за јазикот на средното и високото образование наместо германски да биде естонски000. Потоа биле приведени во полиција каде биле сослушани за петиција која „содржела лажни информации и била насочена против државата“. Адам Петерсон бил осуден на една година затвор. Две години подоцна, во 1866 година, реформите на цензурата од 1855 година, кои му дале на таткото на Коидула шанса да го започне ''Постимеес'', биле сменети. Повторно била наметната цензура пред објавувањето, а книжевната слобода била скратена. Таква била политичката и книжевната состојба кога Коидула почнала да објавува. Сепак, тоа било и време на националното будење кога естонскиот народ, ослободен од крепосништвото во 1816 година, почнал да чувствува чувство на гордост во националноста и да се стреми кон самоопределување. Коидула била најартикулираниот глас на овие аспирации.
Германското влијание во работата на Коидула било неизбежно. Балтичките Германци ја задржале хегемонијата во регионот од 13 век, во текот на германското, полското, шведското и руското владеење и затоа германскиот бил користен во школувањето и на интелигенцијата во Естонија од 19 век. Како и нејзиниот татко (и сите други естонски писатели во тоа време), Коидула преведувала многу сентиментална германска проза, поезија и драма и имала големо влијание на движењето бидермаер. Бидермаер, стил кој доминирал во „буржоаската“ уметност во континентална Европа од 1815 до 1848 година, се развил во пресрет на задушувањето на револуционерните идеи по поразот на Наполеон. Била обична, непретенциозна и карактеризирана со пасторален романтизам; нејзините теми биле домот, семејството, религијата и сцените од руралниот живот. Темите на раните песни на Коидула (''Ливански цвеќиња''; 1866) биле, секако, прото-бидермаер, но нејзиниот деликатен, мелодичен третман на нив не бил воопшто рустикален или несофистициран, како што било прикажано во невоздржаните патриотски изливи на ''Емајје Обик''. Коидула реагирала на историското потчинување на естонскиот народ како лична навреда; зборувала за ропството и јаремот на подреденост како од лично искуство. До националното будење во 1860-тите, Естонија била управувана од странски сили - дански, германски, шведски, полски и руски - повеќе од 600 години. Таа била свесна за сопствената улога во судбината на нацијата. Еднаш му напишала на финскиот дописник: „Грев, голем грев е да се биде мал во големи времиња кога човек всушност може да влезе во историја“.
Естонската книжевна традиција, започната од Кројцвалд, продолжила со Коидула, но додека ''Бардот на Виру'' се обидел да ги имитира ''региварските'' народни традиции на древниот естонски, Коидула напишала (најчесто) со модерни, западноевропски римувани метри што до средината на 19 век, станале доминантна форма. Ова ја направило поезијата на Коидула многу подостапна за просечниот читател. Но, главната важност на Коидула не лежела толку во нејзината претпочитана форма на стих, туку во нејзината моќна употреба на естонскиот јазик. Естонскиот бил, сè уште, во 1860-тите, во балтичката провинција на Руската Империја, под германска доминација, јазик на угнетеното домородно селанство. Сè уште бил предмет на правописни препукувања, сè уште главно користен за претежно покровителски образовни или религиозни текстови, практични совети за земјоделците или евтино и весело популарно раскажување. Коидула успешно го користела народниот јазик за да ги изрази емоциите кои се движеле од приврзана песна за семејната мачка, во ''Meie kass'' (''Нашата мачка'') и деликатна љубовна поезија, ''Head ööd'' (''Добра ноќ'') до моќен ''кривичен крик'' и собирен повик до угнетените нација, ''Mu isamaa nad olid matnud'' (''Ја закопаа мојата земја''). Со Лидија Коидула, колонијалното гледиште дека естонскиот јазик е недоволно развиен инструмент за комуникација, за првпат бил демонстративно противречен.
3 Драма
Коидула се смета и за „основач на естонскиот театар“ преку нејзините драмски активности во Друштвото Ванемуине (естонски: ''Vanemuise Selts''), општество основано од Јансенс во Тарту во 1865 година за промовирање на естонската култура. Лидија била првата која напишала оригинални драми на естонски и се осврнала на практичноста на сценската режија и продукција. И покрај некои естонски драми во германскиот театар во Талин, на почетокот на 19 век, театарот како медиум не бил ценет и малку писатели сметале дека драмата има каква било значење, иако Кројцвалд превел две трагедии во стихови. Во доцните 1860-ти, и Естонците и Финците почнале да развиваат изведби на нивните мајчин јазици, а Коидула, следејќи го примерот, ја напишала и режирала комедијата ''Сааремаа Онупоег'' (''Братучедот од Сааремаа'') во 1870 година за друштвото Ванемуин. Била заснована на фарсата на Теодор Кернер (1791–1813 година) ''Der Vetter aus Bremen'', (''Братучедот од Бремен''), прилагодена на естонската ситуација. Карактеризацијата била рудиментирана, а заплетот бил едноставен, но бил популарен и Коидула продолжила да ја пишува и режира ''Maret ja Miina,'' (познато како ''Kosjakased''; ''The Betrothal Birches'', 1870) и нејзината сопствена креација, првата целосно естонска драма, ''Säärane mulk'' (''Каков Бампкин!)'' Ставот на Коидула кон театарот бил под влијание на филозофот, драматургот и критичар Готхолд Ефрајм Лесинг (1729–1781), авторот на ''Erziehung des Menschengeschlechts'' (''Образованието на човечката раса''; 1780). Нејзините драми биле дидактички и средство за популарно образование. Театарските ресурси на Коидула биле малку и сурови – необучени, актери аматери и жени кои ги играле мажи – но квалитетите што ги импресионирале нејзините современици биле галерија од веродостојни ликови и познавање на современите ситуации.
На првиот фестивал на песната во Естонија, во 1869 година, важен собирен настан на естонските кланови, две песни биле поставени на музика со текст на Лидија Коидула: ''Синд Сурмани'' (''До смрт'') и ''Му исамаа на мину рака'' (''Мојата земја е мојата љубов''), која станала неофицијална химна за време на советската окупација кога била забранета химната на Естонската Република помеѓу 1921 и 1940 година на нејзиниот татко ''Mu isamaa, mu õnn ja rõõm'' (''Мојата земја е мојата гордост и радост''). Песната на Коидула секогаш го завршувала секој фестивал, со или без дозвола. Традицијата опстојува до ден-денес.
4 Меморијален музеј на Лидија Коидула
Дел од музејот Перну, дава опис на животот и делото на поетесата Лидија Коидула и нејзиниот татко Јохан Волдемар Јансен (автор на стиховите на естонската химна), кои се сметаат за важни личности во естонскиот период на национално будење во 19 век.
Музејот Коидула се наоѓа во училишната куќа Парну Улејое. Зградата била изградена во 1850 година и има уникатен ентериер. До 1863 година, му била дом на Јохан Волдемар Јансен и редакцијата на весникот ''„Перно постимеес“'', а сега е под заштита како историски споменик. Постарата ќерка на Јансен, поетесата Лидија Коидула пораснала во куќата. Главната задача на музејот е да го одржува жив споменот на Коидула и Јансен и да го воведе нивниот живот и дело во контекст на периодот на националното будење во Естонија преку постојаната изложба.
Споменик на Лидија Коидула има во центарот на Парну до историската зграда на хотелот Викторија на аголот на улицата Кунинга и Луна. Споменикот датира од 1929 година и било последното дело на естонскиот скулптор Амандус Адамсон. Конечно, таа се нашла на банкнотата од пред 100 круни.
5 Библиографија
* Отс. L. Историјата на естонската книжевност. Универзитетот во Тарту.
* Олеск. С & Пилак. П. Лидија Коидула .24.12.1843-11-08.1886 година. Талин. Умара Кирјасстус, П.14
* Нирк. Естонска книжевност. Талин периодика. 1987 година. стр.73–77, 79–81, 366
* Раун. ТУ Естонија и Естонците. Прес на институцијата Хувер, Стенфорд. 2001 година. стр. 77–79, 188
* Круус. О и Пухвел. H. Ести кирјаните лексикон. Еести раамат. Талин. 2000 година. стр. 210–211