Избришаните

Избришаните (|Izbrisani) — името што се користи во медиумите за луѓе во Словенија кои останале без правен статус по прогласувањето на независноста на земјата во 1991 година.
1 Идентитет
„Избришаните“ биле главно луѓе од други поранешни југословенски републики, кои живееле во Словенија. Тие се претежно од несловенска или мешана етничка припадност, а меѓу нив е и значителен број членови на ромските заедници.
Меѓу погодените од „бришењето“ биле и поранешни офицери на Југословенската народна армија кои не аплицирале за словенечко државјанство или им било одбиено барањето, честопати врз основа на тоа што учествувале во војната против Словенија или на друг начин биле сметани за нелојални кон Словенија.
Некои од „избришаните“ биле родени во Словенија, но врз основа на родното место на нивните родители, останале државјани на СФРЈ на други југословенски републики. Други се преселиле во Словенија од други делови на Југославија пред распадот на земјата и останале таму по 1991 година.
2 Историја
Во 1991 година, веднаш по прогласувањето на независноста од страна на Словенија, на приближно 200.000 жители на Словенија кои имале државјанство на други републики од поранешна Југославија им била дадена можност, да поднесат барање за државјанство на новата независна држава. За оние кои би избрале да не ја искористат оваа можност, во законот било наведено да се регистрираат како „странци“ (термин што означува легални постојани жители без државјанство). Приближно 170.000 лица поднеле барање, добивајќи државјанство пред националните избори во 1992 година. Неколку илјади ја избрале втората опција.
Поголемиот дел од оние кои, спротивно на законските одредби, не се регистрирале како „странци“ биле избришани од регистарот на постојан престој во февруари 1992 година, губејќи ги сите социјални, граѓански и политички права. Оваа акција била од чисто административна природа (и со тоа исклучувала каква било можност за жалба) и, според неофицијални проценки, погодила над 18.000 луѓе, вклучувајќи и некои кои всушност ја напуштиле земјата, додека други едноставно не биле свесни за постоењето на законот што барал од нив да го потврдат својот статус преку нова апликација. Кога стапиле во контакт со полицијата, биле третирани како илегални имигранти, а понекогаш биле депортирани.
Во 1999 година, Уставниот суд го прогласил чинот на „бришење“ за незаконски и неуставен и ги поништил неговите правни последици. Истата година, словенечкиот парламент донел закон со кој на „избришаните“ им се нудело можност да го вратат живеалиштето, но само на оние кои живееле трајно на словенечка територија. Уставниот суд го укинал овој закон како уште еден обид во истата насока.
Во 2003 година, Судот го прогласил за неуставен Законот од 1992 година со кој се барало од жителите со словенечко државјанство на други југословенски републики експлицитно да побараат добивање статус на „странец“ и било наредено враќање на статусот на жителите воопшто „избришан“ со ретроактивна функција (без оглед на тоа дали тие всушност не живееле во Словенија по 1992 година). Многу адвокати (меѓу другите некои поранешни членови на Уставниот суд и неколку автори на Уставот) остро ја критикувале оваа одлука, бидејќи таа поништувала законска одредба вклучена во уставните закони на земјата и со тоа, според нив, надвор од надлежноста на Судот.
Одлуката била проследена со остра и долготрајна контроверзност, во која владата предводена од ЛДС постепено ги прифаќала одлуките донесени од Уставниот суд, додека опозицијата (СДС, Н.Си, СЛС и СНС) продолжиле да ја критикуваат. Во февруари 2004 година, парламентарното мнозинство донело закон во согласност со одлуката на Судот (кој предвидувал ретроактивност само за оние кои веќе поседувале живеалиште); сепак, два месеци подоцна, овој закон (наречен „Технички закон за избришаните“) бил поништен со референдум (поддржан од централно-десничарската опозиција). Овој референдум беше силно оспорен од некои институции на Европската Унија.
Од 2007 година, бројот на „избришани“ бил непрецизен, при што групата беше поделена во различни правни категории: некои го вратиле престојот и државјанството, некои само престојот, некои биле протерани, многу од нив живеат нелегално во Словенија. Според некои проценки, сè уште има 6.000 луѓе без легален статус, додека многу од оние кои успеале да добијат право на постојан престој морале да платат многу за последиците од годините нерегуларности.
Прашањето биле изнесено пред Европската комисија, која изјавила дека нема надлежност за такво прашање. Некои од засегнатите поднеле колективна жалба до Европскиот суд за човекови права во Стразбур, тврдејќи дека „Откажувањето е европски проблем, бидејќи ги прекршувало основните човекови права предвидени со Конвенцијата на ЕУ“. Во 2012 година, Големиот совет на Европскиот суд за човекови права го пресудил случајот (Куриќ и други против Словенија) во корист на подносителите на барањето (неколку од „избришаните“).
Во 2005 година, и повторно во 2007 година, владата предводена од СДС предложи регулирање на статусот на „избришаните“ со уставен закон што би го третирал секој случај поединечно. И во двата наврати, овој компромис бил отфрлен од опозицијата од левиот центар.
Во статија од 2013 година објавена од Б92 се навело дека на над 26.000 луѓе им биле одземени правата за престој во февруари 1992 година, завршувајќи во ситуација „полоша од бегалците“, бидејќи немале можности за работа и социјална заштита.
3 Филм
*''Избришани'' е филм од 2018 година, во режија на Миха Мазини и Душан Јоксимовиќ.
4 Кампања
*''„Избришани 16 години“ (кампања од 2007 година)'' била словенечка национална кампања од 2007 година, од студиото Попер, која создаде широк јавен дискурс околу бришењето преку доближување на приказните за Избришаните до словенечката јавност на интимен и дијалошки начин. Кампањата поврза различни медиумски куќи и користело стратегии за јавна интервенција.