Кристенлит

Кристенлит, Ag<sub>2</sub>Pd<sub>3</sub>Se<sub>4</sub> — селенитен минерал кој кристализира во високо солен, кисел хидротермален раствор при ниски температури како дел од селенидни венски инклузии во и покрај вените од калцит. Обично се наоѓа заедно со други селениди: јагеит, науманит, фишесерит, остербошит и тиманит, и претставува минерал од цврст раствор со јагеит Cu<sub>2</sub>Pd<sub>3</sub>Se<sub>4</sub>, со кој дели уникатна кристална структура што не е идентификувана на друго место (Пар 1998; Никел 2002; Пар 2004). Кристенлит и јагеит се разликуваат од другите минерали од семејството на селениди по тоа што немаат сулфиден аналог (Топа 2006). Првпат бил откриен од Вернер Пар од примерок добиен од Хоуп Нос, Торки, Девон, Англија, а подоцна кристенлитот бил откриен и во регионот Пилбара во Западна Австралија и во Ел Чире, Ла Риоха, Аргентина. Кристенлитот бил именуван по заменик-раководителот и придружен кустос на Одделот за минералогија при Лондон.
1 Состав
Хемиската формула на кристенлитот е Ag<sub>2</sub>Pd<sub>3</sub>Se<sub>4</sub> и содржи траги од Cu (Пар 1998). Врз основа на примерокот добиен од Хоуп Нос, Англија, Пар (1998) успеал да искористи 7 зрна во две полирани секции за да изврши 26 анализи. Резултатите од анализата им овозможиле на Пар и неговите соработници (1998) да ја изведат просечната композиција како (Ag<sub>2.01</sub>Cu<sub>0.02</sub>)<sub>Σ2.03</sub>Pd<sub>3.02</sub>Se<sub>3.95</sub>, односно идеалната формула Ag<sub>2</sub>Pd<sub>3</sub>Se<sub>4</sub>. Масениот процент по елемент за создавање на идеалната формула изнесува Pd 37.52, Ag 25.36, Se 37.12, вкупно 100% (Пар 1998).
Присуството на Cu во примерокот се покажало како важно, бидејќи откривањето на кристенлитот во регионот Пилбара во Западна Австралија било заедно со неименуван Cu-доминантен еквивалент (Никел 2002). Во 2004 година, овој непознат минерал официјално бил именуван како јагеит, Cu<sub>2</sub>Pd<sub>3</sub>Se<sub>4</sub>, по неговото откривање во Ел Чире, Аргентина (Пар 2004), и било утврдено дека формира цврст раствор со кристенлитот (Пар 1998; Никел 2002; Пар 2004).
2 Геолошка појава
Кристенлитот се јавува во селенидни инклузии во и долж жилите од калцит што пресекуваат варовник (Пар 2004). Селенидна вена 10 см калцитна вена во Хоуп Нос, каде што кристенлитот првично бил идентификуван, покажала јасно изразена зонална секвенца на минерали. Горниот дел од секвенцата содржел природно злато со мали количини сребро, додека средниот слој се состоел од паладиумско злато. Долниот слој се состоел од селенидна минерализација, главно изградена од фишесерит (Пар 1998).
Кристенлитот бил идентификуван и во второ наоѓалиште, заедно со доломит во регионот Пилбара во Западна Австралија. Во рамките наоѓалиштето имало хомоген финозрнест слој од малахит, кварц и гетит, заедно со хетерогени групирања на темни нодули и маси во малахит-кварцна матрица. Во овие маси биле пронајдени група селениди, вклучувајќи берцелианит Cu<sub>2</sub>Se, умангит Cu<sub>3</sub>S<sub>2</sub>, науманит Ag<sub>2</sub>Se, оостербошит (Pd, Cu)<sub>7</sub>Se<sub>5</sub>, лубероит Pt<sub>5</sub>Se<sub>4</sub>, крисстенлиит и, во тоа време, непознатиот јагеит (Никел 2002; Пар 2004). Исто така биле идентификувани природно сребро, злато, неидентификувани оксиди на паладиум и платина и неколку други минерали. Слично рудно наоѓалиште било пронајдено во Северна Австралија, каде што биле применети микротермометрија и нискотемпературна ласерска раманова спектроскопија во оваа асоцијација. Резултатите покажале дека минералите потекнуваат од кисел, високо солен хидротермален раствор при температури од 140°C. Заедничкото дејство на хидротермалните флуиди со фелдспатски карпи довела до таложење на рудните минерали (Никел 2002).
Трето наоѓалиште на кристенлитот било пронајдено во Ел Чире, Ла Риоха, Аргентина, во пресечна вена од калцит што содржела само една селенидоносна вена низ хематитски песочник и аркоза како матични карпи. Овие карпи, слични на оние од регионот Пилбара во Австралија, биле хидротермално изменети. Селенидната вена содржела слични минерали: тиманит HgSe, науманит, клаусталит, умангит, клокманит, крисстенлиит и јагеит. Било утврдено дека зрната на крисстенлиит биле опкружени со раб од неименувани метали од платинска група, кои биле премногу тенки за да се изолираат за идентификација, иако биле поврзани со сребрено-жива легура. Ова овозможило да се утврди редоследот на кристализација за селенидната асоцијација: крисстенлиит и јагеит → (клаусталит) → науманит и тиманит → умангит и клокманит → Pd-слободно природно злато (Пар 2004).
3 Структура
Кристалната структура на кристенлитот има две различни структури на полиедри кои се пресекуваат и меѓусебно се поддржуваат, што е исто како кај јагеит. AgSe<sub>4</sub> (или CuSe<sub>4</sub>) тетраедар создава жлебест (100) слој групиран во димери од Ag<sub>2</sub>Se<sub>6</sub>, кои споделуваат четири темиња со соседните димери. Алтернативно ориентирани над и под слојот се преостанатите две темиња на секој тетраедар, што резултира со набирање на сребрената основна слојна структура и споделување на Se атоми со Pd полиедри (Топа 2006).
Втората рамка се состои од единечни координативни квадрати на Pd1 и парни Pd2 полиедри, кои создаваат цик-цак состав. Овие Pd2 полиедри се слоевити под агол (010) и меѓусебно поврзани со Pd1 квадратите. Ова потоа ги создава c-лизгачките рамнини кои го предизвикуваат цик-цак моделот (Топа 2006).
Стабилноста во двете рамки се создава преку метално-метални врски во насока [210]. Тие ги поврзуваат металните атоми од еден [010] слој од цик-цак структурата, како и Pd2 распоредот на двата соседни слоја. Линеарниот распоред на овие три слоја создава стабилност за прекршените агли на Pd2 цик-цак моделот (Топа 2006).
Структурите пронајдени кај кристенлитот и јагеит се смета дека се различни од оние на кој било друг минерал. При споредба со други Pd и Pt сулфиди и селениди, не се пронајдени сродности. Најблиската пронајдена структура била кај KCuPdSe<sub>5</sub>, кој исто така формира набрани слоеви, но дијагонално наредените квадрати се длабоки само еден полиедар. Дополнително, растојанијата во Pd-Cu структурите не одговараат на метал-метал врски. Топа и неговите соработници (2006) заклучиле дека кристенлитот и јагеитот претставуваат нов тип структура без сулфиден парник.
4 Посебни карактеристики
Истакната особина што ја има кристенлитот и ја споделува со остербошитот е присуството на фино полисинтетичко вкрстување на кристали. Разликата помеѓу двата минерали е во тоа што анизотропните ротациски нијанси кај кристенлитот се многу поразновидни (Пар 1998). Кристенлитот, исто така, формира ограничен цврст раствор со јагеит (Никел 2002; Пар 2004). Врз основа на примероците од регионот Пилбара, двата минерали биле жолти и неразликувачки во рефлектирана светлина и покажувале слаба бирефлективност и умерена анизотропија (Никел 2002).