Нобелова награда за литература

Нобелова награда за литература (шведски: ''Nobelpriset i litteratur'') — награда која се доделува секоја година, почнувајќи од 1901 на автор од некоја земја, кој, според зборовите на Алфред Нобел од неговиот тестамент, го има напишано „најзначајното дело со идеалистички тенденции“ (во оригинал на шведски: ''den som inom litteraturen har producerat det utmärktaste i idealisk riktning''). „Делото“ во овој случај се однесува на авторовиот опус, иако понекогаш се цитираат и поединечни дела. Шведската академија одлучува кој, доколку и воопшто има некој, ќе ја прими наградата во соодветната година, а неговото име го објавува во почетокот на октомври.
Изборот на Нобел да го вметне зборот „идеалистичко“ или „идеално“ (во македонски превод) како основен критериум при одбирањето на лауреатите е причина за многу контроверзии и несогласувања. (шведскиот збор ''idealisk'' може да се преведе и како „идеалистички“ и како „идеален“.) Во почетокот на дваесеттиот век, Одборот за доделување на наградата се осврнува кон првото значење на зборот, и ова е единствената причина што автори од типот на Лав Толстој и Хенрик Ибзен не ја добиле Нобеловата награда. Сепак, во последно време, зборот е сфатен во многу послободното значење, па Нобеловата награда за литература се доделува и на писатели чии дела се од големо значење, но и на такви кои се залагаат за почитување на човековите права; вторава причина, за некои луѓе, е причина да се додаде и политичка конотација на наградите.
„''Крунскиот момент во текот на церемонијата по повод доделувањето на наградата во Стокхолм е кога лауреатот истапува за да ја прими наградата од Неговото Височество - Кралот на Шведска. ... Пред очите на целиот свет, Нобеловиот лауреат прима три нешта: диплома, медал и документ кој го потврдува износот на наградата''“.
Во последниве години, Шведската академија е на удар на многу критичари. Некои сметаат дека многу светски познати автори не само што не ја добиле, туку и не биле номинирани за наградата, а според други, дел од лауреатите воопшто и не ја заслужуваат. Многу контроверзности се испреплетени и околу политичката димензија на процесот за номинирање и изборот на последните лауреати.
1 Процедура на номинирање
Секоја година, Шведската академија испраќа барања за номинации за Нобеловата награда за литература. Членовите на академијата, членови на литературни академии и друштва, професори по јазик и литература, поранешни Нобелови лауреати, како и претседатели на друштва на писатели - сите тие имаат право да номинираат свој кандидат. Сепак, не е дозволено некој да се номинира себеси.
Илјадници барања се пуштаат секоја година, но одвај педесетина номинации се вратени. Овие предлози, академијата ги прима до 1 февруари, по што Одборот почнува да ги разгледува. До април, академијата го стеснува кругот на дваесетина кандидати, а до почетокот на летото, остануваат петмина. Останатите месеци се разгледуваат делата на можните добитници. Во октомври, членовите на академијата гласаат и оној кандидат што ќе добие повеќе од половина од гласовите, е идниот лауреат. Во основа, процесот е ист како и при доделувањето на останатите награди. Номинациите и предлозите, во принцип, се чуваат во тајност педесет години, но некои од нив, ги откриваат (или тврдат дека ги знаат) медиумите.
Вредноста на наградата варира, но денес изнесува точно 10 милиони шведски круни. Добитникот на наградата добива и златен медал и диплома, како и покана да одржи говор во текот на „Неделата на Нобел“ во Стокхолм. Церемонијата на доделувањето и банкетот се одржуваат на 10 декември.
2 Заборавени автори и контроверзии
Нобеловата награда за литература има долга историја на контроверзии. Така, од 1901 до 1912 година, комитетот го дефинира барањето на Нобел во неговиот тестамент како желба да се награди делото што зрачи со „длабок и цврст идеализам“, поради што Лав Толстој, Хенрик Ибзен, Емил Зола и Марк Твен никогаш нема да се закитат со признанието. Во текот на Првата светска војна и непосредно по нејзиниот завршеток, комитетот негува политика на неутралност, доделувајќи им награди на писатели од земји што не учествувале во војната.
Се смета дека лошо изработениот (иако добро продаван) превод на В. Х. Одн на книгата ''Vägmärken'' („Обележја“) на лауреатот за мир од 1961 година Даг Хамарскјелд, придружен од неколку реченици на Одн за време на едно негово предавање во Скандинавија, според кои Хамарскјелд бил хомосексуалец (исто како и поетот), му ги одзеле шансите на Одн за добивање на наградата.
Добитникот на наградата за 1970 година, Александар Солженицин, не присуствува на нејзиното доделување од страв дека СССР би го спречила неговото враќање (неговите дела таму циркулираат илегално, во облик на ''самиздати''). Откако шведската влада одбива да го почести Солженицин со јавна церемонија во московската амбасада, рускиот писател ја одбива наградата, коментирајќи дека условите поставени од Швеѓаните (кои претпочитале посуптилна атмосфера) се „навреда за самата Нобелова награда“. Солженицин не ја прифаќа ниту наградата, ниту паричниот фонд, сè до 10 декември 1974 година, односно дури откако е протеран од Советскиот Сојуз.
Во 1974 година, Греам Грин, Владимир Набоков и Сол Белоу се номинирани, но не и наградени, на сметка на заедничките лауреати Ејвинд Џонсон и Хари Мартинсон, и двајцата и самите членови на одборот. Белоу ќе ја добие Нобеловата награда во 1976; ниту Грин, ниту Набоков нема да бидат наградени до крајот на нивните животи.
Хорхе Луис Борхес бил исто така неколкупати номиниран за Нобеловата награда, но според Борхесовиот биограф Едвин Вилијамсон, академијата не му ја доделила нему само поради неговата политичка дејност која, како што пишува во предговорот на ''Борхес: Живот'', е комплексна од повеќе аспекти. Шведската авторка за деца Астрид Линдгрен е исто така заборавена, според некои критичари поради тоа што академијата не покажува доволно почит кон литературата за деца.
Наградата за Дарио Фо во 1997 година на почетокот се смета за „доста несериозна“ од некои критичари, зашто на Фо, пред сѐ, се гледа како на глумец и изведувач, и поради тоа што самиот тој е претходно цензуриран од Римокатоличката црква. Салман Ружди и Артур Милер често се меѓу фаворитите за добивање на наградата, но Нобеловиот одбор, нивните дела ги дефинира како „премногу предвидливи, премногу популарни“.
Академијата е исто така критикувана поради тоа што одбива да го поддржи Салман Ружди во 1989 година, кога ајатолахот Хомеини издава фатва во која наредува убиство на писателот; двајца членови на академијата, се откажуваат од членството, по нејзиното одбивање да го поддржи Ружди.
Изборот на добитникот за 2004, Елфриде Јелинек, наидува на протест од страна на еден виден член на академијата, Кнут Алунд, кој активно не учествува во нејзината работа од 1996; Алунд се откажува од членството, велејќи дека избирањето на Јелинек предизвикува „непоправлива штета“ за угледот на наградата.
Конечниот избор на блискиот пријател на Ружди, Харолд Пинтер, за наградата во 2005 година, е одолговлечено за неколку дена, веројатно токму поради отказот на Алунд, но ова предизвикува нови контроверзии околу „политичката димензија“ на наградата на Шведската академија. Проблемот со „политичката исправност“ продолжува и во наредните две години, поради доделувањето на наградата на Орхан Памук и Дорис Лесинг.
Уште неколку големи писатели кои биле номинирани но (за многумина незаслужено) не ја добиле Нобеловата награда се кријат во имињата на Бертолт Брехт, Антон Чехов, Олдос Хаксли, Џејмс Џојс, Роберт Фрост, Марсел Пруст, Ана Ахматова, Марина Цветаева и Вирџинија Вулф.
3 Список на досегашни лауреати
Табелата ги прикажува имињата на добитниците, како и јазикот на кои истите пишувале (што значи истиот се однесува на јазикот на кој се напишани нивните дела). (Извор: ''Нобеловата фондација''.)
Година, Име, Националност, Јазик
1901, Сили Придом, француски
1902, Теодор Момзен, германски
1903, Бјернстјерне Бјернсон, норвешки
1904*, Фредерик Мистрал, окситански
1904*, Хосе Ечегарај, шпански
1905, Хенрик Шенкевич, полски
1906, Џозуе Кардучи, италијански
1907, Радјард Киплинг, , англиски
1908, Рудолф Криштоф Ојкен, германски
1909, Селма Лагерлеф, шведски
1910, Паул Јохан Лудвиг фон Хајзе, германски
1911, Морис Метерлинк, француски
1912, Герхарт Хауптман, германски
1913, Рабиндранат Тагоре, бенгалски
1914, ''не е доделена''
1915, Ромен Ролан, француски
1916, Вернер фон Хејденстам, шведски
1917*, Карл Адолф Гјелеруп, дански
1917*, Хенрик Понтопидан, дански
1918, ''не е доделена''
1919, Карл Шпителер, германски
1920, Кнут Хамсун, норвешки
1921, Анатол Франс, француски
1922, Хасинто Бенавенте, шпански
1923, Вилијам Батлер Јејтс, англиски
1924, Владислав Рејмонт, полски
1925, Џорџ Бернард Шо, англиски
1926, Грација Деледа, италијански
1927, Анри Бергсон, француски
1928, Зигрид Ундсет, норвешки
1929, Томас Ман, германски
1930, Синклер Луис, англиски
1931, Ерик Аксел Карлфелт, шведски
1932, Џон Голсворди, англиски
1933, Иван Бунин, (во егзил), руски
1934, Лујџи Пирандело, италијански
1935, ''не е доделена''
1936, Јуџин Онил, англиски
1937, Роже Мартен ди Гар, француски
1938, Перл Бак, англиски
1939, Франс Емил Силанпе, фински
1940, ''не е доделена''
1941, ''не е доделена''
1942, ''не е доделена''
1943, ''не е доделена''
1944, Јоханес Вилхелм Јенсен, дански
1945, Габриела Мистрал, шпански
1946, Херман Хесе, (од 1923 година), германски
1947, Андре Жид, француски
1948, Т. С. Елиот, <ref>, англиски
1949, Вилијам Фокнер, англиски
1950, Бертранд Расел, англиски
1951, Пер Лагерквист, шведски
1952, Франсоа Моријак, француски
1953, Винстон Черчил, англиски
1954, Ернест Хемингвеј, англиски
1955, Халдор Лакснес, исландски
1956, Хуан Рамон Хименес, шпански
1957, Албер Ками, француски
1958, Борис Пастернак (ја одбива наградата)<sup> </sup>, руски
1959, Салваторе Квазимодо, италијански
1960, Сен-Џон Перс, француски
1961, Иво Андриќ, српскохрватски
1962, Џон Стајнбек, англиски
1963, Јоргос Сеферис, грчки
1964, Жан-Пол Сартр (ја одбива наградата)<sup></sup>, француски
1965, Михаил Шолохов, руски
1966*, Шмуел Јозеф Агнон, хебрејски
1966*, Нели Закс, , англиски
1977, Висенте Алехандре, шпански
1978, Исак Башевис Сингер, (од 1943 година), хебрејски
1979, Одисеас Елитис, грчки
1980, Чеслав Милош, (од 1970 година) <ref>, полски
1981, Елијас Канети, , германски
1982, Габриел Гарсија Маркез, шпански
1983, Вилијам Голдинг, англиски
1984, Јарослав Сајферт, чешки
1985, Клод Симон, француски
1986, Воле Шојинка, англиски
1987, Јосиф Бродски, <ref>, руски/англиски
1988, Нагиб Махфуз, арапски
1989, Камило Хосе Села, шпански
1990, Октавио Паз, шпански
1991, Надин Гордимер, англиски
1992, Дерек Волкот, англиски
1993, Тони Морисон, англиски
1994, Кензабуро Ое, јапонски
1995, Шејмас Хини, <ref>, англиски
1996, Вислава Шимборска, полски
1997, Дарио Фо, италијански
1998, Жозе Сарамаго, португалски
1999, Гинтер Грас, германски
2000, Гао Сјингѓен, <ref>, кинески
2001, Видјадар Сураџпрасад Најпол, <ref>, англиски
2002, Имре Кертес, унгарски
2003, Џон Максвел Куци, (од 2006 година) , англиски
2004, Елфриде Јелинек, германски
2005, Харолд Пинтер, англиски
2006, Орхан Памук, турски
2007, Дорис Лесинг, англиски
2008, Жан Мари Гистав Ле Клезио, француски
2009, Херта Милер, германски
2010, Марио Варгас Љоса, шпански
2011, Томас Транстремер, шведски
2012, Мо Јен, кинески
2013, Алис Манро, англиски
2014, Патрик Модијано, француски
2015, Светлана Алексиевич, руски
2016, Боб Дилан, англиски
2017, Казуо Ишигуро, англиски
2018, Олга Токарчук, полски
2019, Петер Хандке, германски
2020, Луиз Глик, англиски
2021, Абдулразак Гурнах, ,, англиски
2022, Ани Ерно, француски
*''Години во кои има повеќе од еден лауреат''.
4 Најнаградени јазици
Пишанјазик, Лауреати
англиски, 29
француски, 16
германски, 14
шпански, 11
италијански, 6
шведски, 7
руски, 6
полски, 5
дански, 3
норвешки, 3
грчки, 2
јапонски, 2
хебрејски, 2
кинески, 2
арапски, 1
бенгалски, 1
чешки, 1
фински, 1
унгарски, 1
исландски, 1
окситански, 1
португалски, 1
српскохрватски, 1
турски, 1
5 Земји со најмногу лауреати
Лауреатите со двојно државјанство се избројани за секоја држава по еднаш. На пример: Т. С. Елиот се смета и за Американец и уште еднаш за Британец. Писателите во егзил се сметаат според нивната родна земја. Под Германија се подразбираат сите различни фази на нејзиниот развиток, вклучувајќи ги и двете Германии создадени по Втората светска војна.
Земја, Лауреати
14
11
11
10
6
8
5
5
5
4
3
3
2
2
2
2
2
2
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
6 Поврзано
* Нобелова награда