Меморијал (друштво)

Меморијал (Мемориал) — меѓународна организација за човекови права основана во Русија за време на распадот на Советскиот Сојуз за да ги проучува и испита кршењата на човековите права и другите злосторства извршени за време на владеењето на Јосиф Сталин. Последователно, го проширил опсегот на своето истражување за да го опфати целиот советски период. „Меморијал“ е добитник на бројни награди, меѓу кои и Нобеловата награда за мир во 2022 година.
Пред распуштањето во Русија на почетокот на 2022 година, организацијата се состоела од два одделни правни субјекти, „Меморијал Интернешнл“, чија цел била евидентирање на злосторствата против човештвото извршени во Советскиот Сојуз, особено за време на сталинистичкиот период, и „Центар за човекови права Меморијал“, кој се фокусирал на заштитата на човековите права, особено во конфликтните зони во и околу современа Русија. Како движење, а не унитарен систем, од декември 2021 година „Меморијал“ опфаќал над 50 организации во Русија и 11 во други земји, вклучувајќи ги Казахстан, Украина, Германија, Италија, Белгија и Франција. Иако фокусот на придружните групи се разликува од регион до регион, тие делат слични загрижености за човековите права, документирањето на минатото, едукацијата на младите луѓе и одбележувањето на деновите на сеќавање за жртвите на политичка репресија.
„Меморијал“ се појавил во годините на перестројка кон крајот на 1980-тите, за да ги документира злосторствата против човештвото извршени во СССР во текот на 20 век и да им помогне на преживеаните жртви на Големиот терор и Гулаг и нивните семејства. Помеѓу 1987 и 1990 година, додека СССР сè уште постоел, биле основани 23 ограноци на здружението. Кога се распаднал Советскиот Сојуз, ограноците на „Меморијал“ во Украина останале поврзани со руската мрежа. Некои од најстарите ограноци на „Меморијал“ во северозападна и средна Русија; Урал и Сибир подоцна развиле мрежни страници што документираат независни локални истражувања и ги објавиле злосторствата на советскиот режим во нивниот регион.
Откако бил донесен рускиот закон за странски агенти во јули 2012 година, „Меморијал“ се нашол под зголемен владин притисок. На 21 јули 2014 година, Центарот за човекови права „Меморијал“ бил прогласен за „странски агент“ од Министерството за правда. Етикетата била проширена во ноември 2015 година на Истражувачкиот и информативен центар во „Меморијал“ во Санкт Петербург, а на 4 октомври 2016 година на самиот „Меморијал Интернешнл“. На 28 декември 2021 година, Врховниот суд на Русија му наредил на „Меморијал Интернешнл“ да се затвори поради прекршување на законот за странски агенти. Адвокат на „Меморијал“ изјавил дека ќе поднесе жалба. Центарот за човекови права „Меморијал“ (ЦЧП) било наредено затворање од страна на Градскиот суд во Москва на 29 декември 2021 година; државните обвинители го обвиниле за прекршување на законот за странски агенти и поддршка на тероризмот и екстремизмот. Истиот ден, Европскиот суд за човекови права донел привремена мерка со која ѝ наложило на Русија да го запре присилното распуштање на „Меморијал“, во исходот од судскиот спор.
На 29 декември 2021 година, Меморијал ЦЧП како правно лице во Русија било затворено и ликвидирано од страна на Московскиот градски суд поради кршење на законот за странски агенти. На 5 април 2022 година, Рускиот Апелациски суд го потврдил распуштањето. Некои од активностите на Меморијал за човекови права продолжиле во Русија. Меморијал продолжува да работи во други земји, особено во Германија, каде што се наоѓа неговото најстаро и најголемо неруско поглавје. Во октомври 2022 година, Меморијал станал еден од тројцата лауреати на Нобеловата награда за мир таа година, заедно со украинската организација за човекови права Центар за граѓански слободи и белорускиот активист Алеш Бјаљацки, за нивните напори во „документирањето на воените злосторства, злоупотребите на човековите права и злоупотребата на моќ“.
1 Рана историја
Создавањето на „Меморијал“ претставувало одговор на растечката јавна свест за историските злоупотреби во Советскиот Сојуз (СССР) во текот на 1980-тите, како и загриженоста за современите човекови права, особено во одредени жаришта низ СССР. Ова се случило со започнување на перестројка и гласност, политики што ги спроведувал претседателот Михаил Горбачов, што довеле до зголемена транспарентност на владата и толеранција кон граѓанското општество. Претходна изјава за целите што подоцна ги следело Меморијалното друштво била дадена од дисиденти од периодот на Брежнев во февруари 1974 година, по депортацијата на дисидентскиот писател Александар Солженицин од СССР. Тие повикале на објавување во СССР на ''„Архипелагот Гулаг“'' од Солженицин, отворање на сите архиви на тајната полиција поврзани со минатото и организирање на меѓународен трибунал за испитување на злосторствата на советската тајна полиција.
Некои од овие цели станале остварливи кон крајот на 1980-тите, кога неколку активисти како што се Лев Пономарјов, Јуриј Самодуров, Вјачеслав Игрунов, Дмитриј Леонов и Арсениј Рогински предложиле комплекс за одбележување на жртвите на сталинизмот. Нивниот концепт вклучувал споменик, музеј, архива и библиотека. „Неформално движење на сите сојузи“ организирало и поднело петиција до 19-та Сесојузна конференција на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз (КПСС) во 1988 година, а тоа тело ги поддржало предлозите на Политбирото за создавање споменик на жртвите на политичката репресија за време на култот на личноста под Сталин. Слична одлука од 22-от Конгрес на КПСС во 1961 година била игнорирана многу години.
Значаен пресврт во развојот на „Меморијал“ била неговата конференција во Москва на 29-30 октомври 1988 година. По неуспехот на официјалните лица да ја принудат конференцијата да се одложи, таа собрала 338 делегати од 57 градови и места. Во извештај до Политбирото од 16 ноември, новиот шеф на КГБ, Владимир Крјучков, забележал дека 66% од делегатите доаѓаат од Москва и Московскиот регион. Крјучков ги осудил „''провокативните изјави''“ дадени од дисиденти и млади активисти за време на дводневниот настан.
Секретари на неколку креативни синдикати (архитекти, дизајнери, уметници и филмски работници) присуствувале како потенцијални попечители на предложената организација. Се слушнале и порадикални гласови, вклучувајќи ги оние на Московскиот народен фронт, новоформираниот Демократски сојуз и нецензурираните периодични списанија како што се ''„Гласност“'' и ''„Експрес кроникл“'' . Членови на Московската акциона група на Меморијал биле меѓу радикалите. На конференцијата се обратиле дисидентите Лариса Богораз и Елена Бонер (сопруга на дисидентскиот научник Андреј Сахаров), како и осумдесетгодишниот писател Олег Волков, ран затвореник во логорот Соловки во Гулагот. Во извештај до Политбирото, шефот на КГБ Крјучков го издвоил Арсениј Рогински, иден претседател (1998–2017) на Меморијал, како особено отворен. „Меморијал“ треба да стане наследник на Хелсиншките групи од доцниот советски период, изјавил Рогински, и ја именувал „ ''Хрониката на актуелните настани“'' (1968–1982) и нејзините компајлери како модел што треба да се емулира.
„Меморијал“ бил основан од 26 до 28 јануари 1989 година како „историско и образовно“ друштво на конференција одржана во Московскиот воздухопловен институт. Две години подоцна, бил основан и посебен Центар за заштита на граѓанските права „Меморијал“. Во случајна анкета спроведена на улиците на Москва, испитаниците именувале многумина за кои сметале дека се соодветни кандидати за одборот на доверители на „Меморијал“ друштвото. Втор најпопуларен бил Андреј Сахаров, кој ја добил Нобеловата награда за мир во 1975 година за неговите напори за промовирање на граѓанските слободи во Советскиот Сојуз; Сахаров станал првиот претседател на „Меморијал“. И протераниот Солженицин бил именуван, но тој ја одбил поканата, велејќи дека може малку да помогне од странство; приватно, му рекол на Сахаров дека обемот на проектот не треба да се ограничува на периодот на Сталин, бидејќи репресивните мерки започнале со Октомвриската револуција под водство на Владимир Ленин.
На 6 јули 1989 година, „Меморијал“ го организирал својот прв јавен настан со пикетирање пред кинеската амбасада во Москва во знак на протест поради масакрот на плоштадот „Тјенанмен“ . „Меморијал“ не бил формално признат сè до 1990 година, кога организацијата добила официјален статус. На 19 април 1992 година, по распадот на Советскиот Сојуз, „Меморијал“ бил реконституиран како меѓународна невладина организација, „историско, образовно, друштво за човекови права и добротворно друштво“, со организации во неколку постсоветски држави (Русија, Украина, Казахстан, Латвија и Грузија), како и во Германија, Чешка, Италија, и Франција.
2 Мисија и активности
Според својата постсоветска повелба од 1992 година, Меморијал ги следел следниве цели:
* Да се промовира зрело граѓанско општество и демократија засновани на владеењето на правото и на тој начин да се спречи враќањето кон тоталитаризмот;
* Да се помогне во формирањето на јавната свест врз основа на вредностите на демократијата и правото, да се искоренат тоталитарните обрасци [на размислување и однесување] и цврсто да се воспостават човековите права во секојдневната политика и јавниот живот;
* Да се промовира вистината за историското минато и да се овековечи сеќавањето на жртвите на политичката репресија спроведена од тоталитарни режими.
Неговата онлајн база на податоци содржи детали за жртвите на политичка репресија во СССР; петтата верзија содржи над три милиони имиња, иако „Меморијал“ проценува дека 75% од жртвите сè уште не се идентификувани и евидентирани.
„Меморијал“ организирал помош, и правна и финансиска, за жртвите на Гулагот. Спроведува истражувања за историјата на политичката репресија и ги споделува наодите во книги, статии, изложби, музеи и веб-страниците на своите организации-членки.
2.1 Ден на сеќавање
Московскиот Меморијал бил меѓу организациите што ги убедиле руските власти да ја следат долгогодишната дисидентска традиција на одбележување на 30 октомври секоја година, претворајќи го во официјален Ден на сеќавање на жртвите на политичките репресии. Во текот на следните триесет години овој датум беше прифатен низ цела Русија: до 2016 година годишни настани се одржувале на 30 октомври на 103 од 411 гробни места и меморијални локации вклучени на мрежната страницата „Руски некрополи“.
Меморијал работел на законот „За рехабилитација на жртвите на политичките репресии“.
2.2 Истражување и образование
Во текот на своето постоење, а особено од 2012 година, Меѓународното друштво Меморијал го проширил опсегот на своите активности. Денес тие ги вклучуваат проектот Последна адреса и, следејќи го примерот на Берлин и неговите екскурзии и изложби „Топографија на теророт“, друштвото организира слични образовни иницијативи за советската ера во Москва и други руски градови.
2.2.1 Архиви и онлајн база на податоци
Во 2005 година, базата на податоци на Меморијал содржела записи за повеќе од 1.300.000 жртви на политичка репресија во Советскиот Сојуз. Првично издадена како CD, до 2020 година петтото издание на базата било достапно онлајн и содржело над три милиони записи за лица кои биле стрелани, затворени или депортирани во советскиот период.
Друг проект е базата на податоци „Отворен список“, создаден на неколку јазици од поранешниот Советски Сојуз (руски, украински, грузиски и белоруски) за да ги охрабри роднините и потомците на стреланите, затворените и депортираните да придонесат со информации за жртвите и нивните семејства. Ова ги проширило изворите на информации надвор од досиејата за поединци што ги воделе советските безбедносни служби или полицијата.
Архивите на Меморијал биле користени од историчари како Британецот Орландо Фајџес.
2.2.2 Училишни програми
Од 1999 година, Меморијал организирал годишен натпревар за ученици од средните училишта на тема „Поединецот и историјата: Русија во 20 век“. Секоја година се добиваат меѓу 1.500 и 2.000 трудови. Авторите на 40-те најдобри трудови се поканети во Москва да присуствуваат на специјална училишна академија и церемонија за доделување награди. Жирито во минатото било предводено од Ото Сигурд, Светлана Алексиевич и Лудмила Улицкаја. До денес се објавени 26 збирки со наградените трудови: повеќето од нив може да се најдат на мрежната страница „Лекции од историјата“.
2.2.3 Катинските масакри
Меморијал имал посебна полска програма предводена од Александар Гурјанов. Заедно со полскиот KARTA Center, полската програма на Меморијал ги истражувала масовните погубувања на речиси 22.000 полски воени офицери и војници, полицајци, службеници, интелектуалци и други, извршени по наредба на Сталин од страна на НКВД во Катин, Харков, Киев и веројатно во близина на Минск во април и мај 1940 година. Резултатот од ова истражување се четири публикации за убиствата, сите уредени од Гурјанов: еден том за Катин, каде што службеници на НКВД убиле најмалку 4.400 офицери од редовната армија и резервни офицери; и три тома за Калинин, каде што биле стрелани 6.300 полицајци, затворски чувари и граничари. Двата наслови содржат вовед за злосторството и ексхумациите, како и список на жртвите со биограм и фотографија, каде што е достапно. Тие се засноваат на аналогни полски публикации, но вклучуваат дополнителни информации за Катинскиот масакр и проширени биограми.
Четирите публикации се:
Гуријанов Александар, уредник. „Убиените во Катин. Спомен-книга на полските воени заробеници – Заробеници од логорот на НКВД Козелск, застрелани по наредба на Политбирото на Болшевичката комунистичка партија од 5 март 1940 година па наваму“ (Москва 2015)), со 4 415 биограми на жртвите.
Гуријанов Александар, уредник. „Убиените во Калинин, погребани во Медное. Спомен-книга на полски воени заробеници – Затвореници од логорот Осташков на Советскиот НКВД, застрелани по наредба на Политбирото на Болшевичката комунистичка партија од 5 март 1940 година па наваму“ (Москва 2019 година))* Том 1, „Биограмите на полските воени заробеници. A–L“*Том 2, „Биограмите на полските воени заробеници. M–Ya“* Том 3, „Што знаеме за Медное“
Двата наслови биле претставени на 17 септември, на датумот на годишнината од Советската инвазија на Полска: книгата за Катин во 2015 година, по повод 75-годишнината; и трите тома за Медное на 80-годишнината, во 2019 година.
Меморијал планирал да го продолжи проектот и да објави том за Катинскиот масакр извршен во регионалната управа на НКВД во Харков, меѓутоа настаните по 2019 година (пандемијата на КОВИД-19 и политиката што ја водела Руската Федерација по нејзината инвазија на Украина, вклучувајќи го и затворањето на Меморијал) го направиле тоа невозможно заклучно со 2024 година.
2.2.4 Музеј „Виртуелен Гулаг“ и мрежна страницата „Руски некрополи“
Во раните години на 21 век, Меморијал во Санкт Петербург работел на создавање на музејот „''Виртуелен Гулаг''“ со цел да ги обедини истражувањата и архивите од целиот поранешен Советски Сојуз и да го одбележи и документира постоењето на Гулагот и животите на неговите затвореници.
Попречен од заплената во 2008 година во Санкт Петербург на голем дел од материјалите врз кои се темелел проектот (види за дополнителни информации), и соочен со потребата за ажурирање на информациите (и технологијата), било одлучено да се создаде карта на гробните места, гробиштата и меморијалните локации низ Русија. Започната на руски јазик во 2016 година, верзијата на англиски јазик, „''Руски некропол на теророт и Гулагот''“, следела во август 2021 година. Овој ресурс документира над 400 локации, од кои некои датираат уште од руската граѓанска војна, наведувајќи ја нивната состојба на зачуваност, спомениците и церемониите, како и дали имаат заштитен статус. Тој ги вклучува местата на масовни погубувања од Големата чистка како што е Красни Бор, напуштените гробишта на Гулагот, како и 138 гробишта на „специјалните“ населби во кои биле депортирани десетици илјади „декулакизирани“ селски семејства, а потоа и Полјаци, Литванци и други.
Во Ковалевските шуми близу Санкт Петербург, Меморијал се обидел да изгради Национален меморијален музејски комплекс за да ги одбележи 4.500 жртви кои биле убиени и закопани таму за време на Црвениот терор. Работниците на Меморијал ги откриле телата во 2002 година. Меморијален комплекс веќе постои на местото на масовни убиства Сандармох (1937–1938) во Карелија, благодарение на напорите на Јуриј А. Дмитриев.
Во јули 1997 година, заедничка експедиција на друштвата Меморијал од Санкт Петербург и Карелија, предводена од Дмитриев, Ирина Флиге и Вениамин Јофе, открила 236 заеднички гробници кои содржеле тела на најмалку 6.000 жртви на сталинистичките чистки, погубени во 1937 и 1938 година. Во 2016 година, руската влада се обидела да ја ревидира оваа верзија, тврдејќи дека меѓу загинатите имало советски воени заробеници стрелани од финските окупатори во периодот 1941–1944. Претставниците на Меморијал ги оспориле и мотивите зад ова тврдење и наводните нови докази што требало да го поддржат.
2.2.5 „Хроника на тековните настани“ (1968–1982)
Во 2008 година, Меморијал започнал со онлајн верзија на познатата ru публикација ''Хроника на тековните настани'', која била распространета во Советскиот Сојуз. Објавувана во нерегуларни интервали во текот на годината, таа се ширела во машинописна форма (ru) во СССР од 1968 до 1983 година. Сите нејзини 63 изданија биле преведени на англиски јазик и објавени во странство. Западните набљудувачи и научници ја сметале за клучен извор на доверливи информации за човековите права во постсталинистичкиот Советски Сојуз.
Лансирањето на онлајн верзијата се одржало во канцеларијата на Меморијал во Каретни. Присуствувале многу поранешни уредници на подземната публикација, вклучувајќи ги Сергеј Ковалев и Александар Лавут.
2.3 Медиуми
Меморијал финансирал или помогнал во создавање на различни публикации и филмови поврзани со човековите права. Ова го вклучува документарниот филм ''The Crying Sun'' (2007), кој се фокусира на селото Зумсој во Чеченија и борбата на неговите жители да го зачуваат својот културен идентитет во услови на воени напади и присилни исчезнувања од страна на руската армија и „герилските“ борци. Филмот во траење од 25 минути е продуциран во соработка со WITNESS.
3 Меѓународен Меморијал надвор од Русија
Меѓународен Меморијал има ограноци во неколку европски земји.
Меморијал Германија е основан во 1993 година во Берлин за да ја поддржи организацијата во Русија. Со текот на времето станал независна организација за човекови права со седиште во Германија. Меморијал Италија функционира од 2004 година. Меморијал Белгија е основан во 2007 година.
Подоцна, ограноци на Меѓународен Меморијал биле основани и во Чешка (2016) и најново, француски огранок бил формиран во април 2020 година.
Во источна и јужна Украина, организациите Меморијал основани во доцниот советски период останале поврзани со руската мрежа. Значаен центар за работа и со историски материјали и со современи прашања за човековите права е Харковската група за заштита на човековите права, придружна организација од февруари 1989 година, која денес го води порталот „Човекови права во Украина“.
За време на Руската инвазија на Украина, Меморијал, покрај судбината на жртвите на политичката репресија во современа Русија, исто така ги проучува судбините на украинските воени заробеници.
4 Награди и номинации
Во 2004 година, Меморијалниот центар за човекови права (МЦЧП) станал меѓу четирите добитници на Наградата Right Livelihood, за својата работа во документирање на прекршувањата на човековите права во Русија и други поранешни држави на СССР. Цитирајќи ја жирито на RLA: „за покажување, под многу тешки услови и со голема лична храброст, дека историјата мора да биде забележана и разбрана, а човековите права почитувани насекаде, доколку треба да се постигнат одржливи решенија за наследството од минатото.“
Во истата година, Високиот комесар на Обединетите нации за бегалци (UNHCR) го именувал Меморијал МЦЧП како добитник на годишната Нансенова награда за бегалци за неговиот широк спектар на услуги во корист на присилните мигранти и внатрешно раселени лица во Руската Федерација, како и бегалци од Африка, Азија и Блискиот Исток.
Во 2008 година, Меморијал ја добил Наградата Херман Кестен. Во 2009 година, Меморијал ја добил Сахаровата награда на Европската унија, во спомен на убиената активистка на Меморијал Наталија Естемирова. Објавувајќи ја наградата, претседателот на Европскиот парламент Јержи Бузек изјавил дека собранието се надева „да придонесе за прекинување на кругот на страв и насилство што ги опкружува бранителите на човековите права во Руската Федерација“. Олег Орлов, член на одборот на Меморијал, коментирал дека наградата претставува „многу потребна морална поддршка во тешко време за активистите за човекови права во Русија“. Парична награда, која доаѓа со признанието, од €50,000 му била доделена на Меморијал во декември 2009 година.
Писателката и историчарка Ирина Шчербакова, основач и член на персоналот на Меморијал, ја добила Наградата Осијецки и Гетеов медал за нејзината работа поврзана со активностите на Меморијал.
Во 2009 година, Меморијал ја добил Наградата Виктор Голанц од Друштвото за загрозени народи.
Во 2012 година, Меморијал ја добил наградата „Чувар на националната меморија“ од Институт за национално сеќавање.
На 4 февруари 2015 година, Лех Валенса го номинирал Меморијал Интернешнл за Нобеловата награда за мир за 2014 година.
Меморијал ја добил Нобеловата награда за мир за 2022 година заедно со белорускиот активист за човекови права Алес Бјаљацки и украинската организација за човекови права Центар за граѓански слободи. Берит Рајс-Андерсен, претседател на Норвешкиот Нобелов комитет, изјавил дека добитниците „направиле извонреден напор за документирање на воени злосторства, злоупотреби на човекови права и злоупотреба на моќта“, но комитетот истакнал дека изборот не бил направен против Путин, кој започнал инвазија на Украина во февруари истата година.
Меморијал исто така ја добил наградата „Бранител на демократијата“ за 2022 година од Организацијата за безбедност и соработка во Европа, заедно со украинскиот Центар за човекови права ZMINA, за храбрите и важни напори за промовирање на човековите права и демократијата.
5 Скорешни активности
5.1 Меморијал Интернешнл
Во април 2021 година, истражувачите на Меморијал Сергеј Кривенко и Сергеј Прудовски објавиле студија за „националните“ операции спроведени од НКВД за време на Големиот терор, 1937–1938. Испитувајќи ги достапните документи, тие забележале дека ФСБ, наследник на НКВД и КГБ, не ги исполнил условите од указот од јуни 1992 година издаден од претседателот Борис Елцин. Ова барало сите законодавни акти и друга документација што „служеле како основа за масовни репресивни мерки и прекршувања на човековите права“ да бидат декласифицирани и јавно достапни во рок од три месеци. Големиот терор вклучувал „злосторства против човештвото“ и затоа не подлежел на застареност. Во 1968 година, СССР пристапил кон Конвенцијата на ОН за неприменливост на рокови на застареност за воени злосторства и злосторства против човештвото. Децении подоцна, и триесет години по претседателскиот указ од 1992 година, истражувачите поднесувале случаи во судовите за да извршат притисок врз регионалните ограноци на ФСБ да објават документи за Големиот терор постари од 80 години. Кривенко бил академик и основачки член на Меморијал, додека Прудовски започнал со истражување на судбината на својот дедо и последните десет години ги поминал во опсежно проучување на политичките репресии во 1930-тите.
5.2 Меморијален центар за човекови права
Растечката листа на затвореници на совеста и политички затвореници во Русија (Меморијалниот центар за човекови права објави листа од 377 имиња на 9 ноември 2021 година) ја одразува врската што Меморијал секогаш ја поврзувал меѓу минатите злосторства и современите прекршувања на човековите права. Ова се однесувало, од една страна, на жариштата низ поранешниот Советски Сојуз и Русија, двете војни во Чеченија, конфликтите со соседните земји, особено Грузија и Украина, а од друга страна, на режимот во Русија под Владимир Путин и неговата администрација.
6 Прогон
Во 1990-тите, истражувачите на Меморијал добиле пристап до централните архиви на ФСБ и биле пронајдени и објавени многу значајни документи за колективизацијата, Гулагот и Големиот терор. Надвор од главниот град, ситуацијата низ земјата значително варирала. По реизборот за трет мандат на Владимир Путин во 2012 година, граѓанското општество во целина, а особено Меморијал, сè повеќе биле ставени во немилост. Хрониката на историските чистки од страна на Меморијал често се судрувала со обидите на Путин да ја величи советската историја.
6.1 Конфискација на дигиталната архива, 2008
На 4 декември 2008 година, канцеларијата на Меморијал во Санкт Петербург била претресена од властите. Службениците конфискувале 11 компјутерски тврди дискови кои содржеле 20 години истражување. Информациите биле користени за развој на „универзално достапна база на податоци со стотици илјади имиња“. Директорката Ирина Флиге сметала дека Меморијал е цел бидејќи се наоѓал на погрешната страна на путинизмот, конкретно идејата „дека Сталин и советскиот режим биле успешни во создавањето на голема држава“.
Претресот наводно бил поврзан со ксенофобична статија во јуни 2007 година во весникот ''Нови Петерсбург''. Меморијал негирал каква било поврзаност со публикацијата. Некои адвокати за човекови права во Русија шпекулирале дека претресот бил одмазда за прикажувањето од страна на Меморијал во Санкт Петербург на забранетиот филм ''Бунт: случај Литвиненко'' (2007), кој се однесува на убиството на поранешниот руски шпион Александар Литвиненко во Велика Британија во 2006 година.
Алисон Гил, директорка на Хјуман рајтс воч во Москва, изјавила: „Овој скандалозен полициски претрес ја покажува отровната клима за невладините организации во Русија […] Ова е отворен обид од страна на руската влада […] да ги замолчи критичките гласови“. Академици од целиот свет потпишале отворено писмо до тогашниот претседател Дмитриј Медведев со кое се осудува заплената на дисковите и материјалот. Соединетите Американски Држави изјавиле дека се „длабоко загрижени“ за претресот: портпаролот на Стејт департментот Шон Меккормак изјавил: „За жал, оваа акција против Меморијал не е изолиран случај на притисок врз слободата на здружување и изразување во Русија“.
На 20 март 2009 година, окружниот суд Ѕержински во градот пресудил дека претресот и конфискацијата на 12 HDD дискови во декември 2008 година биле извршени со процесни прекршувања; дејствијата на органите за спроведување на законот биле незаконски. На крајот, 12-те хард дискови, како и оптичките дискови и дел од документите, му биле вратени на Меморијал во 2009 година.
6.2 Чеченија и Северен Кавказ, 1994–2018
Активистите поврзани со Меморијал одиграле клучна улога за време на Првата чеченска војна (1994–1996), кога рускиот омбудсман за човекови права Сергеј Ковалјов помина денови во Грозни под бомбардирање од федералната авијација. Тие се движеле меѓу двете страни во судирот, барајќи исчезнати лица и организирајќи размена на загинатите за време на борбите.
Станало многу потешко за активистите за човекови права да дејствуваат непристрасно за време на Втората чеченска војна (1999–2005). Канцеларијата на Меморијал во Грозни често била претресувана од властите. Активистката на Меморијал Наталија Естемирова, блиска соработничка на убиената новинарка Ана Политковскаја (1958–2006), истражувала убиства и киднапирања во Чеченија сè додека и самата не била киднапирана во Грозни и застрелана во соседна Ингушетија на 15 јули 2009 година. Репортери на BBC сугерирале дека нејзината смрт е поврзана со нејзините истраги за владино поддржани милиции во земјата. Три дена подоцна, Меморијал ги прекинал своите активности во Чеченија, изјавувајќи: „Не можеме да ги ризикуваме животите на нашите колеги, дури и ако тие се подготвени да ја продолжат својата работа.“
Олег Орлов, член на одборот на Меморијал со искуство во Северен Кавказ, го обвинил чеченскиот претседател Рамзан Кадиров дека стои зад убиството, и тврдел дека Кадиров отворено ѝ се заканувал. Кадиров ја негирал својата вмешаност и го тужел Меморијал за клевета, конкретно наведувајќи го Орлов во својата тужба. Неколку години подоцна случајот сè уште не бил решен.
На 17 јануари 2018 година, маскирани пиромани ја запалиле канцеларијата на Меморијал во Северен Кавказ во Назран, Ингушетија.
6.3 „Странски агент“ статус, 2014–2020
Според законот за странски агенти од 2012 година, „групите мора да се регистрираат во Министерството за правда како „странски агенти“ ако добиваат дури и минимален износ на финансирање од странски извори, државни или приватни, и се вклучени во „политичка активност““. Првиот дел од Меморијал што бил прогласен за „странски агент“ бил неговиот Центар за човекови права со седиште во Москва во јули 2014 година. Следната година, Министерството за правда го означило Истражувачко-информативниот центар на Меморијал во Санкт Петербург, две организации на Меморијал во Екатеринбург и уште една во Рјазањ како „странски агенти“. На 4 октомври 2016 година, законот што бара организациите кои примаат средства од странство и се занимаваат со „политички активности“ да се регистрираат и да се декларираат како „странски агент“ бил применет и на Меморијал Интернешнл.
Меморијал и Меморијал Интернешнл го оспориле овој статус пред судовите и, откако ги исцрпиле сите правни средства во рускиот правосуден систем, се обратиле до Европскиот суд за човекови права (ЕСЧП) во Стразбур. Истражувачко-информативниот центар на Меморијал во Санкт Петербург изјавил дека ќе продолжи со својата работа и проекти, но „нема намера да ги означува сите свои публикации со таков печат“, кој го означува како странски агент. Тој ги информирал „сите заинтересирани лица дека јавните активности на RIC Меморијал ќе продолжат преку Фондацијата Јофе“.
Во својот годишен извештај за „странски агент“ од 2015 година, руското Министерство за правда го обвинил Меморијалниот центар за човекови права за „поткопување на темелите на уставниот поредок на Руската Федерација“ и за повикување на „промена на политичкиот режим“ во земјата.
Означувањето на Меморијал Интернешнл како „странски агент“ било дел од тековната борба на државата со невладините организации и граѓанското општество. До есента 2019 година, Меморијал и неговиот нов претседател Јан Рачински се соочиле со казни од 3.700.000 рубљи за прекршување на условите од законот за странски агенти: сума што била собрана преку краудфандинг. Во 2020 година, Меморијал поднел жалба до ЕСЧП за прекумерни казни и вознемирување.
6.4 Заплашување и наредба за затворање, 2021
На 14 октомври 2021 година, околу 20 мажи упаднале во канцелариите на Меморијал во Москва и прекинале јавно прикажување на филмот ''Г-н Џонс'' со непријателски извици. Персоналот на Меморијал ја повикал полицијата, но до моментот кога службениците пристигнале, повеќето од напаѓачите се разишле, а полицијата ги одвела тројцата што останале. Потоа, без објаснување, полицијата ги затворила луѓето кои го гледале филмот во зградата на Меморијал и ги задржала со часови, до доцна во ноќта. Сите биле принудени да дадат целосни лични податоци од нивните пасоши, адреса на живеење и телефонски број, како и информации за нивното образование, работно место и работна позиција.
Првите повици за затворање на Меморијал биле упатени во 2014 година од министерот за правда Александар Коновалов во барање до Врховниот суд. Ако Меморијал бил затворен, коментирал неговиот претседател Арсениј Рогински, тогаш многуте ограноци на организацијата би морале повторно да се регистрираат и потоа повторно да воспостават контакти меѓу себе низ земјата. Во јануари 2015 година, Судот објавил дека нема да го прифати барањето на Министерството.
На 11 ноември 2021 година, Канцеларијата на генералниот обвинител на Русија објавила дека поднела тужба до Врховниот суд, барајќи затворање на Меморијал Интернешнл поради прекршувања на законот за странски агенти. Следниот ден било објавено дека и Обвинителството на град Москва поднело тужба до Московскиот градски суд со барање за затворање на Меморијалниот центар за човекови права. Тужбите требало да се разгледуваат на 26 и 23 ноември, соодветно. Повеќе од 120.000 луѓе потпишале петиција за спас на организацијата.
На 28 декември 2021 година, Врховниот суд на Русија наредил затворање на Меѓународното друштво Меморијал и неговите регионални ограноци бидејќи го прекршиле законот за странски агенти од 2012 година. За време на судското рочиште, државниот обвинител Жафјаров го обвинил Меморијал за „создавање лажна слика за Советскиот Сојуз како терористичка држава“ и „принудување да се каеме за советското минато, наместо да се сеќаваме на славната историја […] веројатно затоа што некој плаќа за тоа“. Адвокат на Меморијал изјавил дека ќе поднесе жалба и во руските судови и до Европскиот суд за човекови права во Стразбур, кој има надлежност над Русија. Следниот ден, Московскиот градски суд ја објавил својата одлука за затворање на Меморијалниот центар за човекови права. Видео-снимки кои го прикажуваат вознемирувањето, судењето и затворањето на Меморијал се прикажани во документарецот од 2024 година, ''Of Caravan and the Dogs.''
Како и повеќето независни руски медиуми и организации за човекови права, Меморијал сега „е принуден да функционира надвор од земјата, а дел од неговите активисти се затворени. Но организацијата продолжува гласно да се залага на социјалните мрежи, а Нобеловиот комитет ги пофалил нејзините напори за документирање на воени злосторства и други злоупотреби на моќта.“
Во февруари 2024 година, ко-претседателот на Меморијал, Олег Орлов, бил осуден на две години затвор откако бил прогласен за виновен за „повторено дискредитирање“ на руската војска.
Во февруари 2026 година, руските власти ги прогласиле германските и швајцарските правни субјекти на Меморијал за „непожелни организации“. На 9 април, Врховниот суд на Русија го означил Меморијал како екстремистичка организација. Судското рочиште било одржано зад затворени врати, без дозвола за учество на адвокат кој го застапува Меморијал. Како одговор на одлуката, Меморијал објавил дека ги прекинува сите активности во Русија, но ќе продолжи да работи надвор од земјата.
7 Меѓународна реакција на заканата за затворање
На 29 декември, Канцеларијата на ОН за човекови права во Женева ги опишала пресудите на руските судови како „дополнително слабеење на веќе намалената заедница за човекови права во земјата“. Ова било проследено со примена на итна привремена мерка од страна на Европскиот суд за човекови права, со која се наредува на руската влада да го запре укинувањето на двете организации. Според податоци од 2021 година, двете организации биле страна во веќе постоечка жалба до Европскиот суд за човекови права во врска со рускиот закон за странски агенти.
На 31 декември 2021 година, била објавена заедничка изјава од Европската унија, Соединетите Американски Држави, Австралија, Канада и Обединетото Кралство, со која се критикуваат одлуките на руските судови за затворање на Меморијал и се повикува Русија „да ги почитува своите меѓународни обврски и обврски за човекови права“.