Муслиманска милиција на Санџак

Муслиманската милиција Санџак била формирана во Санџак и источна Херцеговина во Југославија окупирана од Оската помеѓу април или јуни и август 1941 година за време на Втората светска војна. Била под контрола на Независната Држава Хрватска до септември 1941 година, кога италијанските сили постепено ја ставија под своја команда и формираа дополнителни единици не само во Санџак, туку и во источна Херцеговина . По капитулацијата на Италија во септември 1943 година, таа беше ставена под германска контрола, додека некои од нејзините единици беа споени со три баталјони албански колаборационистички трупи за да се формира „ СС Полизеј-Селбстшутц-полк Сандшак “ под команда на високиот офицер Вафен СС Карл. фон Кремплер.
Муслиманската милиција Санџак имаше околу 2.000 луѓе во постојани сили и дополнителни помошни сили на локално ниво. Нејзини значајни команданти се Хасан Звиздиќ, Хусеин Ровчанин, Сулејман Пачариз, Ќазим Сијариќ, Селим Јуковиќ, Билал Дрешај, Ќамил Хасанагиќ и Галјан Лукач.
Тоа беше една од трите вооружени групи, покрај четниците и југословенските партизани, кои делуваа во Санџак за време на Втората светска војна и се вклучија во насилни меѓусебни борби. Муслиманската милиција учествувала во задушувањето на востанието во Црна Гора, вршејќи бројни злосторства врз Србите во Црна Гора. По задушувањето на востанието оваа милиција продолжила да се бори против југословенските партизани, но некои нејзини единици продолжиле и со напади врз Србите во Санџак и во источна Херцеговина. Според германски и хрватски извори, големината на муслиманската милиција во април 1943 година била меѓу 8.000 и 12.000 мажи.
1 Заднина
Санџак е планински регион кој се наоѓа на границата меѓу денешна Србија и Црна Гора. Значајно муслиманско малцинство е дел од населението во регионот по анексијата на Српскиот деспотат од Отоманската Империја во 1459 година. Историјата на омраза, често малтретирање и повремено насилство насочено кон муслиманите од Санџак од страна на нивните соседи Срби значеше дека тие генерално одржуваа систем на меѓусебна заштита за да ги чуваат нивните заедници и имот. Пред Берлинскиот конгрес во 1878 година, Санџак бил приклучен на Босна и Херцеговина под османлиска власт.
Помеѓу 1929 и 1941 година, Санџак бил дел од Зетска Бановина (покраина) на Кралството Југославија, чии граници, како и оние на пет од другите осум бановини, биле пропишани за да се обезбеди српско мнозинство кое ќе ги заштити интересите на Српската владејачка елита на Југославија. На пописот од 1931 година, окрузите Бијело Поље, Дежева, Милешева, Нова Варош, Плевља, Прибој, Сјеница и Штавица имаа вкупно население од 204.068, со 43 отсто (87.939 муслимани) од Албанците, а 56,5 отсто (115.260) се православни Срби или Црногорци.
2 Првичните реакции на инвазијата
Во април 1941 година, Германија и нејзините сојузници од Оската ја нападнаа и ја окупираа Југославија. Германските трупи од 8 -та и 11-та панцирска дивизија влегле во Санџак на 16 април и го окупирале целиот регион до 19 април. Во сите случаи, окружните службеници и жандармите се предале мирно, но немало демонстрации на поддршка за Германците додека не пристигнале во секоја заедница. Во Сјеница, Нова Варош, Прибој, Пријепоље и Бијело Поље улиците биле пусти кога пристигнале Германците, при што продавниците биле затворени, а повеќето луѓе останале во нивните домови.
Во Нови Пазар, делови од заедницата им приредиле добредојде на Германците кога станале свесни за нивниот пристап од Рашка. Кога Германците пристигнаа во градот на 17 април, се вееја германски знамиња со свастика, а војниците ги пречека комисија за добредојде, која ги поздрави со краток говор. Одборот за добредојде го вклучи меѓувоениот градоначалник на градот, Аќиф Хаџиахметовиќ, како и Стјепан Фишер, Ахмет Дача и Ејуп Љајиќ. Во Плевља некои елементи од заедницата, вклучително и округот и општинските градоначалници, се сретнаа со Германците на периферијата на градот и одржаа прием за да им посакаат добредојде.
Во Пријепоље, пред да пристигнат Германците, беше свикан состанок на истакнати Срби и муслимани, на кој Србинот Сретен Вукосављевиќ ги повика Србите и муслиманите да одржуваат добри односи и да ја третираат окупацијата како привремена. Само градоначалникот се сретна со Германците кога пристигнаа во градот. Германците се повлекле во Плевља на неколку дена, а патролите составени од еден Србин и еден муслиман го одржувале законот и редот.
На 19 април, Германците свикаа состанок на муслиманските славни од Нови Пазар, Сјеница и Тутин. Средбата се одржа следниот ден во Косовска Митровица, а на неа учествуваа и претставници на муслиманската и албанската заедница од Косовска Митровица, Вучитрн, Подуево, Приштина, Пеќ, Исток и Дреница. На 60-те делегати на средбата им се обрати командантот на германската 60-та пешадиска дивизија, ''генерал'' -лојт Фридрих-Георг Еберхард, кој пред собранието изјави дека Германците ги ослободиле Албанците од Србите и дека сега ги поканува Албанците да ја преземат администрација на косовскиот регион. Тој исто така рече дека за време на напредувањето на неговата дивизија од Скопје, кон Косовска Митровица виделе дека српските четници убиле 3.000 Албанци. Тој изјави дека косовскиот регион ќе биде дел од германската окупирана територија на Србија, под влада во Белград со доминација на Германија. Оваа изјава беше примена во камен молк. Еберхард потоа и кажа на групата дека сите Срби во косовската област на крајот ќе бидат преселени во Србија, а Косово потоа ќе содржи само Албанци, муслимани и католици. На состанокот потоа се разговараше за ситуацијата и беше одлучено дека поранешните југословенски структури и власти во регионот ќе бидат разоружани и демонтирани, а сите српски функционери ќе бидат разрешени.
Штом санџачките муслимански водачи се вратија во своите заедници од состанокот во Косовска Митровица, тие инсталираа членови на нивните внатрешни кругови во градовите Нови Пазар, Сјеница и Тутин, вклучувајќи ја градската стража, судовите, даночната управа и поштенските служби. Ова потоа се прошири и на муслиманските села во тие области. Во Бијело Поље и Плевља, предвоените окрузи и градоначалниците на општините останаа на своите места. Округот Штавица бил префрлен во Албанија под контрола на Италија.
По неколку дена, во Пријепоље се појавија гласини дека српските четници се приближуваат кон градот, а муслиманското население се подготвувало да се вооружи во самоодбрана. На состанокот повикан за дистрибуција на оружје се случи несреќа со муниција, при што загинаа четворица, а повеќе беа ранети. Германците набрзо пристигнале да истражат и биле убедени од прогерманските муслимани дека Србите намерно ја предизвикале експлозијата. Тие собраа немуслимани, како и најмалку еден муслимански комунист и ги построија до ѕид. Други муслимани интервенирале да ги спасат, велејќи им на Германците дека експлозијата била предизвикана од невнимание, а не од Србите. Германците ја разоружале само југословенската жандармерија во Тутин и блиската Црквине. Во сите други центри им дозволија на жандармите да го задржат оружјето.
Низ Санџак, комунистите успешно убедуваа дел од населението да не им го предава оружјето на Германците како што им беше наредено, но на нивните напори се спротивставија прогерманските елементи на заедницата кои го охрабрија предавањето на оружјето. Германците првично им дозволија на офицерите на поразената Југословенска армија да се вратат во своите домови, сè додека тие редовно се јавуваа во локалниот гарнизон. Ова имаше за цел да се осигура дека полицајците ќе можат лесно да бидат сместени и интернирани.
3 Поделба на Југославија
Југославија набрзо била поделена. Некои југословенски територии биле припоени од нејзините соседи на Оската, Унгарија, Бугарија и Италија. Италијанците ја окупирале и Црна Гора со намера да формираат вазална држава, а границите на оваа територија го опфаќале најголемиот дел од Санџак. Германците го дизајнираа и го поддржаа создавањето на марионетската држава предводена од ''усташите'', Независна Држава Хрватска, која приближно го сочинуваше најголемиот дел од предвоената Бановина Хрватска, заедно со остатокот од денешна Босна и Херцеговина и некоја соседна територија. Италијанците, Унгарците и Бугарите окупираа други делови од југословенската територија.
Германија не припои ниту една југословенска територија, туку ги окупираше северните делови на денешна Словенија и стационираше окупаторски трупи во северната половина на НДХ. Преостанатата територија, која се состоеше од самата Србија, северниот дел на Косово (околу Косовска Митровица) и Банат бил окупиран од Германците и ставен под управа на германската воена влада.
4 Борбата за Санџак
4.1 Германско-италијанска демаркациона линија
Линијата на разграничување помеѓу областите на германска и италијанска одговорност преку окупирана Југославија беше одредена на состанокот на германските и италијанските министри за надворешни работи во Виена на 21-22 април 1941 година. Два дена подоцна, Адолф Хитлер ја постави почетната граница (позната како Виенска линија) преку Санџак по линијата Прибој - Нови Пазар, при што и двата града паднаа на германската страна на линијата. Германците не брзале да предадат делови од регионот на Италијанците, одржувајќи ги своите окупаторски трупи низ Санџак и првично само дозволувајќи им на Италијанците да го гарнизораат Бијело Поље. Тие не беа сигурни во способноста на Италијанците да го обезбедат регионот и не сакаа да се потпрат на српските колаборационисти, барем на почетокот. Иако можеа да воспостават соработка со локалните муслимански власти во Нови Пазар и Тутин, работите не беа толку едноставни во другите градови во регионот. Клучните германски интереси во Санџак вклучуваат експлоатација на минерали и важниот пат кон Грција преку долината Ибар.
4.2 НДХ дизајнира на Санџак
Усташките идеолози го сметале Санџакот за составен дел на НДХ, и сакале да ги окупираат градовите во Црна Гора и Санџак, со што ќе воспостават заедничка граница со Бугарија.
На 29 април, вод од усташки трупи пристигна во Пријепоље, каде што биле пречекани од локалните муслимани. Командантот на водот одржа краток говор и се обрати на состанок во училиште, изјавувајќи дека Санџак е припоен кон НДХ и им кажа на сите локални функционери дека мора да се заколнат на нивната нова земја. Дел од водот бил стациониран на железничката станица кај Увац кај Сјеница, а дел е испратен во Прибој.
На аспирациите на усташите им дале дополнителен поттик и санџачките муслимани, кои на 30 април 1941 година испратиле писмо до ''Поглавникот'' (водачот) на НДХ, Анте Павелиќ. Во писмото, испратено преку Сараево, се наведува дека Санџак и економски и историски е дел од Босна и Херцеговина, и се бара Санџак да биде инкорпориран во НДХ. Исто така, побара Павелиќ да испрати одред на усташка милиција во секој округ на Санџак, наведувајќи дека таквата акција има целосна поддршка од Германците. Писмото е потпишано „во име на окрузите на Санџак“ без да се прецизира кои области се застапени, иако од 38-те потписници, Плевља и Приеполе доставија по десет, шест биле од Сјеница, имаше по пет од Прибој и Бијело Поље, а двајца од Нова Варош. Немало потписници ниту од Нови Пазар, ниту од Тутин. Во периодот веднаш по инвазијата, меѓу муслиманите од Санџак имало неколку спротивставени струи. Некои сакаа да се приклучат на НДХ, други сакаа да се приклучат на италијанскиот протекторат на Албанија, група сакаше да се здружи со прогерманскиот Хаџиахметовиќ во Нови Пазар, а други сакаа да соработуваат со сепаратистичките црногорски „Зелени“. Оваа дивергенција на ставови се одрази на состанокот во Бијело Поље, кој се залагаше за приклучување кон НДХ, иако значително малцинство го поддржа усогласувањето со Хаџиахметовиќ. Во источниот дел на Санџак, исто така, имало значителен број Албанци, кои агитирале за проширување на соседна Албанија за да вклучи големи области на Санџак.
4.3 Влегува жандармеријата на НДХ
На 3 мај 1941 година, баталјон на жандармеријата на НДХ почна да се распоредува во Санџак од Сараево. За пропагандни цели тие го носеа муслиманскиот фес наместо вообичаената покривка за глава. Во текот на следните два дена, баталјонот се воспостави во Прибој, Пријепоље, Пљевља и Нова Варош, со чети со седиште во Увац, Прибој, Пријепоље и Нова Варош. Жандармите на НДХ ги разоружаа сите српски жандарми и донесоа неколку клучни луѓе од Босна, кои беа назначени за окружни началници и како водачи на организацијата усташка младина. На 5 мај, чета пристигнала во Плевља и побарала Германците веднаш да им го предадат градот. Германците одбија додека се подготвуваа да им го предадат на Италијанците, кои требаше да го преземат градот три дена подоцна. Во Нова Варош, жандармите на НДХ имаа кул прием, усташкиот окружен комесар беше човек донесен од Вишеград во источна Босна. На 10 мај, Италијанците им наредиле на жандармите на НДХ да излезат од Плевља и ја разбиле усташката управа во градот, бидејќи биле загрижени за притисокот на НДХ за припојување на Санџак. Во тоа време, комбинирани германски и НДХ гарнизони беа поставени во Прибој, Пријепоље и Нова Варош, а Бијело Поље и Пљевља беа под строга италијанска контрола. Германците ги контролираа Сјеница, Тутин и Нови Пазар.
4.4 Повлекување на германските трупи
Пред да ги повлечат своите трупи од Санџак за да се подготват за претстојната Операција Барбароса, Германците сакале брзо да воспостават колаборационистичка контрола над областа. Владата на НДХ го виде овој развој како од корист на нивната аспирација да го анектира Санџак. На 10 мај, голема група муслимани од Нова Варош му пишале на Хакија Хаџиќ, усташки комесар за Босна, барајќи да воспостави управа во тој град, наведувајќи дека додека муслиманите сочинуваат 70 отсто од општинското население, градот бил опкружен со српски села, од чие население се плашеле.
4.5 Промени на линијата Виена
Во средината на мај, делот Санџак од Виенската линија бил изменет, при што границата ја следеше линијата Прибој- Нова Варош - Сјеница -Нови Пазар, а сето тоа падна на северната (германска) страна од линијата. На 15 мај, делегација на муслимани од Санџак пристигнала во Загреб и му предала петиција на Павелиќ со барање целиот Санџак да биде припоен кон НДХ. Тие се нарекуваа себеси „хрватски муслимани“ и изјавија дека се обидуваат да избегнат поделба на Санџак меѓу различни сили. Имаше дополнителни промени на Виенската линија на 21 мај, кога Италијанците ги презедоа заедниците Рудо (во НДХ), Прибој, Нова Варош, Сјеница и Дуга Полјана, но Нови Пазар остана во германски раце.
На 20 мај, германските моторизирани трупи беа повлечени од Пријепоље, Нова Варош и Прибој и биле заменети со две пешадиски чети. Бијело Поље бил гарнизон од чета на италијанска пешадија. Кога пристигнале во градот, Италијанците ги пречекала група и српски и муслимански „Зелени“. Преку несмасни изјави за пријателството меѓу Италијанците и Црногорците, без да ги спомнуваат муслиманите, Италијанците ги навредиле овие муслимани, кои својата поддршка ја префрлиле на сојуз со НДХ.
И покрај формирањето на германско-италијанска комисија во ноември 1941 година за да ја прегледа линијата преку Санџак, не се случија дополнителни промени сè до предавањето на Италија на почетокот на септември 1943 година. Со оглед на нивните интереси, ниту владата на НДХ ниту муслиманите од Санџак не беа задоволни со овие аранжмани.
4.6 Пуч на про-НДХ во Сјеница
На 13 јуни, во отсуство на германски гарнизон во Сјеница, муслиманите про-НДХ ја соборија проалбанската администрација и му пишаа на Славко Кватерник, министерот за вооружени сили на НДХ, барајќи веднаш да испрати трупи на НДХ да го гарниционираат градот. Тие испратија и делегација во Пријепоље, барајќи од командантот на гарнизонот на НДХ да испрати војници. Тој предводел вод војници и тим жандарми кои се воспоставија во градот, средба со малиот германски гарнизон. Во јули, Дуга Полјана била префрлена во округот Дежева, а потоа беше контролирана од Нови Пазар наместо од Сјеница.
4.7 Формирање на вооружени групи
Про-НДХ и проалбанските фракции во рамките на муслиманското население на Санџак почнаа да организираат вооружени групи, а тоа придонесе за влошување на односите меѓу Србите и муслиманите. Некои муслимани дури бараа да бидат протерани сите Срби кои биле населени во регионот од Првата светска војна. Србите жестоко реагираа на ова барање, а нивните водачи во Плевља изјавија дека на секој обид за такво иселување ќе им се спротивстави вооружена сила.
5 Основање на муслиманската милиција
Штом заврши југословенскиот отпор, санџачките муслимани ги зајакнаа своите договори за колективна безбедност со собирање доброволци вооружени со напуштено оружје на Кралската југословенска армија. Во периодот помеѓу 29 април и 8 мај 1941 година, усташките сили ја извршиле својата наредба за заземање на Санџак. Помеѓу април или јуни и август 1941 година основале муслиманска усташка милиција во Санџак, со упоришта во Бродарево, Комаран, Хисарџик и делови од Нови Пазар, Тутин и Сјеница.
На 15 мај 1941 година група муслимани од Пљевља, Бијело Поље и Пријепоље му пишале на Павелиќ и ја изразиле лојалноста кон НДХ, наводно, во името на сите муслимани од Санџак.
На тој начин, покрај германските и италијанските сили, на територијата на Санџак биле воспоставени усташки сили. Германците го ставиле градот Нови Пазар под контрола на албанскиот националистички приврзаник балист Аќиф Хаџиахметовиќ.
На територијата на Санџак имало многу чети на муслиманската милиција. Сите тие се бореа против југословенските партизани во целиот период од постоењето на оваа милиција. Муслиманската милиција имаше постојани сили од околу 2.000 мажи кои земаа плата и повремено мобилизираа сили кои не беа платени. Имаше и помошни единици организирани во седум одреди на општинско ниво.
5.1 Востание во Црна Гора
Муслиманската милиција Санџак учествувала во задушувањето на востанието во Црна Гора,, извршувајќи бројни злосторства против Србите од Црна Гора и Црногорците. Милицијата добила наредба да ги нападне српските и црногорските села. На 19 јули муслиманската милиција учествуваше во нападот на српските села на десниот брег на реката Лим. Единиците на муслиманската милиција од Сјеница и Корита отвориле дополнителна линија на фронтот против востаниците откако го зазеле Бијело Поље на 20 јули 1941 година. На 17 август 1941 година, милицијата убила 11 селани во селото Слатина кај Бродарево. Одред на муслиманска милиција од Бихор командуван од Растодер ги нападна бунтовниците кон Беране. Муслиманската милиција од Плевља им помагала на Италијанците да ги запалат и ограбуваат куќите на востаниците за време на италијанските репресалии по Битката кај Плевља.
6 Италијанската администрација
Поради нестабилната ситуација во Црна Гора, усташите останале во Санџак само до почетокот на септември 1941 година. Кога усташите биле принудени да го напуштат Санџак, муслиманите кои биле во сојуз со нив и нивната муслиманска милиција останале сами. и се здружиле со окупаторските италијански сили. Во источните делови на Санџак, муслиманската милиција соработувала со германските и албанските сили.
Во есента 1941 година, Италијанците го назначиле Осман Растодер за командант на муслиманскиот милициски одред во горниот Бихор со седиште во Петњица. Со одредот на милицијата во Гостун командувал Селим Јуковиќ. На крајот на септември 1941 година, милицијата од Тутин учествувала во нападот на Ибарски Колашин, претежно населен со Срби. Во Сјеница богатиот муслимански трговец Хасан Звиздиќ станал градски гувернер кој вооружил многу локални муслимани и ги организирал како милиција. Во средината на ноември 1941 година, четничката единица од 40 луѓе отишла во Косатица обидувајќи се да ја разоружа муслиманската милиција командувана од Сулејман Пачариз. Милиционерите одбија да го предадат оружјето и во последователната борба двајца од нив беа убиени, а еден четник беше ранет. За да се одмазди за смртта на неговите двајца луѓе, муслиманската милиција под команда на Пачариз нападна дел од Косатица населена со Срби и зароби, брутално мачел и убил седум Срби од Косатица.
Командантите на муслиманската милиција (вклучувајќи ги Осман Растодер, Сулејман Пачариз, Ќазим Сијариќ и Хусеин Ровчанин) учествувале на конференцијата во селото Годијева, и се согласиле да ги нападнат српските села во близина на Сјеница и другите делови на Санџак. На 31 март 1942 година, четничкиот водач Павле Ѓуришиќ се сретнал со Растодер и му понудил мировен договор меѓу муслиманите и православните луѓе. Растодер го одбил предложениот договор. Ќазим Сијариќ, Осман Растодер и Хасан Звиздиќ биле особено за припојување на источниот дел на Санџак кон Кралството Албанија.
На почетокот на февруари 1942 година, четите на муслиманската милиција од Сјеница, Пријепоље, Бродарево и Комара, заедно со четниците под команда на Павле Ѓуришиќ и италијанските сили, биле планирани да ги нападнат партизаните кои се повлекувале низ Санџак по поразот во Ужице. Кога Пачариз сфатил дека партизаните успеале да ги победат четниците, не се осмелил да ги нападне партизаните, туку решил да ги префрли силите во Сјеница за да му помогне на Звиздиќ во случај партизаните повторно да решат да го нападнат градот.
Кога италијанските сили повторно го зазеле Чајниче (денешна Босна и Херцеговина) во април 1942 година, тие формираа одред на муслиманска милиција од околу 1.500 луѓе и снабдија дел од нив со оружје. Муслиманската милиција во Јабука (близу Фоча) била командувана од Хусин-бег Ченгиќ. Муслиманската милиција во Бијело Поље била основана од Ќазим Сијариќ, Вехбо Бучан и Галјан Лукач. Во април 1942 година Италијанците основале баталјон на муслиманската милиција во Метаљка, во близина на Чајниче, составен од околу 500 муслимани од селата во близина на Пљевља и Чајниче. Малку подоцна во Буковица, кај Пљевља, беше формиран команден пункт на муслиманската милиција. Беше командуван од Латиф Моќевиќ чии единици ги нападнаа и убиваа локалните Срби од крајот на мај 1942 година. Во Горажде и Фоча, како одмазда за убиствата на Србите од страна на муслиманската милиција, четниците убија околу 5.000 муслимански мажи, жени и деца крајот на 1941 година и во 1942 година.
Конференцијата во Пријепоље беше организирана на 7 и 8 септември, на која присуствуваа политичките и верските претставници и на христијанското и на муслиманското население на Санџак, вклучително и претставници на нивните вооружени сили. Сите тие се согласија за решението евентуалните спорови да се решат по мирен пат, да им се овозможи на сите бегалци да се вратат во своите домови и да им се обезбеди помош во храна и други потреби. Овој договор не беше испочитуван. Во четничкиот штаб продолжија да добиваат извештаи за муслимански напади врз српско население. Во декември 1942 година, околу 3.000 муслимани го нападнале српското село Буѓево и неколку околни села во близина на Сјеница, запалија српски куќи и убиваа српски цивили. Според четнички извори, муслиманите се подготвувале да ги протераат Србите кои живееле на територијата на десниот брег на Лим, Плевља, Чајниче и Фоча. Црногорските четници под команда на Павле Ѓуришиќ извршија одмазднички напади против муслиманите во Санџак, од кои многумина беа невини селани, со оригинален мотив да се пресметаат со муслиманските милиции.