Еденска градина

Во аврамските религии, Еденската градина или Едемска градина (| ) или Господова градина (| and |), исто така викана и Земен рај, е библиски рај опишан во Битие 2–3 и Езекил 28 и 31.
Местоположбата на Еден е опишана во Книгата Битие како извор на четири притоки. Дадени се различни претпоставки за неговата местоположба: на врвот на Персискиот Залив, во јужна Месопотамија (сега Ирак) каде што реките Тигар и Еуфрат се влеваат во морето; и во Ерменија.
Исто какоприказната за потопот, приказната за создавањето и приказната за Вавилонската кула, така и приказната за Еден го одразува месопотамискиот мит за кралот, како исконски човек, кој е сместен во божествена градина за да го чува дрвото на животот. Хебрејската Библија ги прикажува Адам и Ева како голи шетаат низ рајската градина поради нивната безгрешност.
Исто така, Еден се спомнува во Библијата и на други места, и тоа, во книгите: ''Битие'',''Исаија'' 51:3,''Езекил'' 36:35, и ''Јоил'' 2:3, додека книгите ''Захарија'' 14 и ''Езекил'' 47 прикажуваат рајски слики без да го именуваат Еден.
Името Еден потекнува од акадскиот збор , од сумерски збор што значи „рамнина“ или „степа“, тесно поврзан со арамејскиот коренски збор што значи „плоден, добро наваден“. Друго толкување го поврзува името Еден со хебрејскиот збор за „задоволство“; така што Вулгата гласи la во 1. Мојсеева 2:8, а Библијата на Дуај-Рајмс, која следи, го има составот „И Господ Бог засади рај на задоволство“.
За некои христијани, особено во православната традиција, Еден се смета за стварност надвор од емпириската историја што влијае на целата историја на универзумот како што се гледа во идејата за атемпорален пад што го одделува сегашниот намален облик на време на човештвото од божествениот живот во Еден. Оваа идеја за атемпорално одвојување од Еден неодамна ја бранеле теолозите Дејвид Бентли Харт, Џон Бер и Сергеј Булгаков, а исто така има корени во делата на неколку рани црковни отци, особено Ориген и Максим Исповедник.
1 Библиски повести
1.1 Битие
Вториот дел од повеста за создавањето во книгата Битие, Битие 2:4–3:24, започнува со ЈХВХ - Елохим (преведен овде „Господ Бог“) создавајќи го првиот човек (Адам), кого го сместил во градината што ја засадил „на исток од Еден“:
Тогаш Господ, Бог, направи та од земјата изникна секое дрво - убаво за погледот и добро за храна - и дрвото на животот, среде градината, и дрвото за познавање на добро и зло.
Човекот можел слободно да јаде од кое било дрво во градината, освен од дрвото на познавање на доброто и злото, кое било забрането. Најпосле, Бог направил жена (Ева) од ребро на мажот да му биде придружник на мажот. Во Битие 3, мажот и жената биле заведени од змија да го каснат забранетото овошје и биле избркани од градината за да не можат да јадат од дрвото на животот и со тоа да живеат засекогаш. Херувими биле поставени источно од градината, „и пламен меч се вртел на сите страни за да го чува патот до дрвото на животот“.
1.2 Езекил
Во Езекил 28:12–19, пророкот Езекил „син човечки“ го поставува Божјото слово против царот на Тир: царот бил „печат на совршенството“, украсен со скапоцени камења од денот на неговото создавање, поставен од Бога во рајската градина на светата гора како чувар херувим. Меѓутоа, царот се огрешил со зло и насилство и затоа бил истеран од градината и фрлен на земјата, каде што сега е горен од Божјиот оган: „Сите, што те знаеја меѓу народите, се згрозуваа над тебе, ти стана за ужас и исчезна засекогаш“. (Езекил 28:19).
Според Терје Стордален, Еден во Езекил се чини дека се наоѓа во Либан. „се чини дека Либан е алтернативно поставување во феникискиот мит (како во Ез 28,13, III.48) за Еденската градина“, и постојат врски помеѓу рајот, Еденската градина и шумите во Либан (можно симболично користени) во пророчките списи. Едвард Липински и Питер Кајл Мекартер сугерираат дека градината на боговите, најстариот сумерски аналог на Еденската градина, се однесува на планинско светилиште во Либан и Антилибански венци .
2 Претпоставки за местоположбата
Местоположбата на Еден е опишана во Битие 2:10–14:
Река извираше од Еден за да ја натопува градината; оттаму беше раздвоена, и настанаа четири главни реки. Името на првата е Фисон, а ја обиколува целата Евилска Земја, во која има злато. Златото на таа земја е добро, а има таму и бделиј и ониксов камен. Името на втората река е Гион, а ја обиколува целата земја Хус. Третата река е Тигар, а тече на исток од Асирија; четвртата река е Еуфрат.
Претпоставките за местоположбата на Еденската градина се врвот на Персискиот Залив, како што тврди Јурис Заринс, во јужна Месопотамија (сега Ирак и Кувајт) каде што реките Тигар и Еуфрат се влеваат во морето; и во Ерменските Висорамнини или Ерменското Национално Плато. Британскиот археолог Дејвид Рол ја сместил во Иран и во околината на Табриз, но овој предлог не е прифатен во научните извори.
Некои религиозни групи веруваат дека местоположбата на градината е во нивна близина, вон Блискиот Исток. Некои рани водачи на мормонизмот сметале дека тој се наоѓал во округот Џексон, Мисури. Здружението Панацеа од 20 век верувало дека се наоѓало на местото на нивниот роден град Бедфорд, Англија, додека проповедникот Елви Е. Калавеј верувал дека е на реката Апалачикола во Флорида, во близина на градот Бристол. Некои сугерирале дека градината е во Ерусалим.
На неговото трето патување во Америка во 1498 година, Кристофер Колумбо мислел дека можеби стигнал до Земниот рај кога првпат го видел јужноамериканското копно.
3 Паралелни претстави
Голем број паралелни претстави на библиската Еденска градина постојат во разни други религии и митологии. Дилмун во сумерската приказна за ''Енки и Нинхурсаг'' е рајско живеалиште на бесмртните, каде што болеста и смртта биле непознати. Градината на Хесперидите во грчката митологија исто така била донекаде слична на еврејската претстава за Еденската градина.
Зборот „рај“ влегол во англискиот јазик од францускиот fr, наследен од латинскиот la, од грчкиот (grc). Грчкиот, пак, бил изведен од стар ирански облик, самиот од протоиранскиот ''*parādaiĵah-'', „ограден простор“, кој потекнува од староперсискиот peo (prdydam, , од каде потекнува ae авестанот , . Буквалното значење на овој збор е „ограден (ограден)“, од ''pairi-'' „околу“ (сродно со грчкиот и англискиот ''peri-'', со исто значење), и ''-diz'', „да се направи, создаде (ѕид), изгради“ (сродно со грчкиот grc , 'ѕид'). Етимологијата на зборот е на крајот изведена од коренот PIE, , „залепување и поставување (ѕид)“ и , „околу“.
До 6/5 век пр.н.е., староиранскиот збор бил позајмен во акадскиот јазик како , „домен“. Последователно, тој ги означувал пространите рајски градини на Првото Персиско Царство, а потоа бил позајмен на голем број јазици; на грчки како grc, „парк за животни“, во ''Anabasis'', најпознатото дело од почетокот на 4 век пр.н.е. на атинскиот историчар Ксенофонт; на арамејски како , „кралски парк“; и на хебрејски како пардес ( he ), „овоштарник“, кој се појавува трипати во Танах: во Песната на Соломон (4:13), Проповедник (2:5) и Неемија (2:8).
Во Септуагинтата (3-1 век пр.н.е.), грчкиот grc се користел за преведување и на хебрејскиот he и he, што значи „градина“ (на пр (Битие 2:8, Езекил 28:13): токму од оваа употреба произлегува употребата на „рај“ да се однесува на Еденската градина. Истата употреба се појавува и на арапски и во Куранот како ar.
Идејата за ѕидан ограден простор не била зачувана во повеќето ирански употреби и обопштено се однесувала на насад или друго обработувано парче, а не нужно ограден со ѕид. На пример, стариот ирански збор опстојува како во новоперсискиот јазик, како и неговиот дериват (или ), што означува парче земја со зеленчук.
Зборот се појавува три пати во хебрејската Библија, но секогаш во други контексти освен во врска со Еден: во Песната на Соломон 4:13: „твојот насад е градина од дрвја со вкусни плодови, кипар и нард,“; Проповедник 2:5: „си уредив градини и овоштарници и посадив таму секакви овошни дрвја“; и во Неемија 2:8: „и писмо до Асаф, чуварот на цар­ските шуми, да ми даде дрва за врати­те на тврдината што е кај Божјиот дом, и за градските ѕидишта, и за ку­ќата, во која ќе живеам.“ И царот ми даде, бидејќи раката на Бога беше над мене.“ Во овие примери, јасно значи „овоштарник“, „градина“ или „шуми“, но во апокалиптичната книжевност и во Талмудот „рајот“ ги добива своите асоцијации со Еденската градина и нејзиниот небесен прототип, а во Новиот завет „рајот“ станува царството на блажените (наспроти царството на проколнатите) меѓу веќе умрените, со книжевни хеленистички влијанија.
4 Други погледи
4.1 Еврејска есхатологија
Во Талмудот и еврејската кабала, научниците се согласуваат дека постојат два вида духовни места наречени „Градина во Еден“. Првата е прилично копнена, со изобилство на плодна и бујна вегетација, позната како „долниот Ган Еден“ (ган значи градина). Вториот е замислен како небесен, живеалиште на праведни, еврејски и нееврејски, бесмртни души, познати како „горниот Ган Еден“. Рабините прават разлика помеѓу Ган и Еден. Се вели дека Адам живеел само во Ган, додека за Еден се вели дека никогаш не го посведочило ниедно смртно око.
Според еврејската есхатологија, повисокиот Ган Еден се нарекува „Градина на праведноста“. Создаден е од почетокот на светот и славно ќе се појави на крајот на времето. Праведниците кои живеат таму ќе уживаат во глетката на небесниот ''шајот'' што го носи Божјиот престол. Секој од праведниците ќе оди со Бога, кој ќе ги води во оро. Неговите еврејски и нееврејски жители се „облечени во облека на светлина и вечен живот и јадат од дрвото на животот“ (Енох 58,3) блиску до Бога и неговите помазаници. На овој еврејски рабински концепт за повисок Ган Еден се спротивставуваат хебрејските поими и , фигуративни имиња за местото на духовно прочистување на злите мртви во јудаизмот, место замислено како на најголема можна оддалеченост од небесата.
Некои современи православни Евреи веруваат дека историјата ќе се комплетира и дека крајната дестинација ќе биде кога целото човештво ќе се врати во Еденската градина.
4.1.1 Легенди
Во книгата ''Легенди за Евреите'' од 1909 година, Луис Гинзберг ги составил еврејските легенди пронајдени во рабинската книжевност. Меѓу легендите се и оние за двете Еденски градини. Отаде Рајот е горниот Ган Еден, каде што Бог е устоличен и им ја објаснува Тората на нејзините жители. Горниот Ган Еден содржи триста и десет светови и е поделен на седум оддели. Преградите не се опишани, иако се подразбира дека секоја преграда е поголема од претходната и е споена врз основа на нечија заслуга. Првиот оддел е за еврејските маченици, вториот за оние кои се удавиле, третиот за „Рабинот Јоханан бен Закаи и неговите ученици“, четвртиот за оние што ги однел облакот на славата, петтиот за покајниците, шестиот за младите кои никогаш не згрешиле; а седмиот за сиромашните кои живееле пристојно и ја проучувале Тората.
Во второто поглавје, ''Легендите за Евреите'' даваат краток опис на долниот дел од Ган Еден. Дрвото на знаењето е жива ограда околу дрвото на животот, кое е толку огромно што „на човек ќе му требаат петстотини години да помине растојание еднакво на пречникот на стеблото“. Од под дрвјата течат сите светски води во облик на четири реки: Тигар, Нил, Еуфрат и Ганг. По падот на човекот, светот повеќе не се наводнувал со оваа вода. Меѓутоа, додека биле во градината, на Адам и на Ева им служеле јадења со месо од ангели, а животните во светот го разбирале човечкиот јазик, го почитувале човештвото како Божји лик и се плашеле од Адам и Ева. Кога некој ќе умрел, неговата душа морала да помине низ долниот Ган Еден за да стигне до горниот Ган Еден. Патот до градината е пештерата Махпела што ја чува Адам. Пештерата води до портата на градината, чувана од херувим со пламен меч. Ако душата не е достојна да влезе, мечот ја уништува. Во градината има столб од оган и чад кој се протега до горниот Ган Еден, на кој душата мора да се искачи за да стигне до горниот Ган Еден.
4.2 Исламски поглед
Поимот („Еденски градини“ или „Градини на постојан престој“) се користи во Куранот за целта на праведните. Постојат неколку спомнувања на „градината“ во Куранот, додека Рајската градина, без зборот , вообичаено е четвртиот слој на исламското небо и не мора да се смета за живеалиште на Адам. Куранот често се однесува на различни сура за првото место на живеење на Адам и Хава (Ева), вклучувајќи го и сура Сад, кој содржи 18 стихови на оваа тема (38:71–88), сура ал-Бакара, сура ал-Араф, и сура Хиџр иако понекогаш без да се спомене местото. Наративот главно го опкружува протерувањето на Хава и Адам откако тие биле искушани од Иблис (сатаната). За разлика од Библијата, Куранот споменува само едно дрво во Еден, дрвото на бесмртноста, кое Бог конкретно им го забранил на Адам и Ева. Некои тефсири додале извештај, за Сатаната, преправен во змија за да влезе во градината, постојано му кажувал на Адам да касне од дрвото, и на крајот и Адам и Ева го сториле тоа, што резултирало со непослушност на Бога. Овие приказни се вклучени и во збирките на хадиси, вклучувајќи го и Ал-Табари.
4.2.1 Курански запис на приказната
Куранските стихови Q.2:35-8, се верува дека ја раскажуваат приказната за Адам кој не ја послушал Божјата заповед и каснал од Забранетиот плод, а Бог му наредил да ја напушти градината.
4.2.2 Местоположба
Куранските стихови опишуваат дека Адам бил протеран од ''ал-Џенах'', „градината“, што е најчесто користениот збор за рај во исламот. Меѓутоа, според Ибн Катир (п. 1372) и Ар-Рази (п. 1209), (егзегети на Куранот), четири толкувања за локацијата на градината преовладувале кај раните муслимани:
* дека градината е самиот рај,
* дека тоа е посебна градина создадена специјално за Адам и Ева,
* дека се наоѓа на Земјата,
* дека најдобро е муслиманите да не се занимаваат со местоположбата на градината.
4.3 Гностицизам
Гностичкиот учител од 2 век, Џастин, сметал дека постојат три изворни божества, трансцендентално суштество наречено Добро, средна машка фигура позната како Елохим и Еден, која е мајка на Земјата. Светот е создаден од љубовта на Елохим и Еден, но злото подоцна се внесува во универзумот кога Елохим дознава за постоењето на Доброто над него и се искачува обидувајќи се да го достигне.
5 Во уметноста
5.1 Сликарство
Една од најстарите претстави на Еденската градина е направена во византиски стил во Равена, додека градот сè уште бил под византиска контрола. Зачуван син мозаик е дел од мавзолејот на Гала Плацидија. Кружните мотиви претставуваат цвеќиња од рајската градина. Мотивите на рајската градина најчесто прикажани во илуминирани ракописи и слики се „Спиењето на Адам“ („Создавањето на Ева“), „Искушението на Ева“ од Змијата, „Падот на човекот“ каде што Адам го зема плодот, и „Протерување“. Поретко била прикажувана идилата на „Денот на именување во Еден“. Микеланџело прикажал сцена во Еденската градина на таванот на Сикстинската капела.
5.2 Книжевност
За многу средновековни писатели, сликата на Еденската градина, исто така, создава место за човечка љубов и сексуалност, често поврзана со класичната и средновековна тропа на locus amoenus.
Во ''Божествената комедија'', Данте Алигиери ја поставува градината на врвот на планината Чистилиште. Данте, аџијата, влегува во Еденската градина во Канто 28 од''Чистилиштето''. Овде му е кажано дека Бог му ја дал Еденската градина на човекот „сериозно или како залог за вечен живот“, но човекот можел да живее таму само кратко, бидејќи набрзо паднал од благодатта. Во поемата, Еденската градина е и човечка и божествена: додека се наоѓа на земјата на врвот на планината Чистилиште, таа служи и како порта кон небесата.
6 Галерија
7 Библиографија
*** Translated by Willard R. Trask.
********* Willcocks, Sir William, Hormuzd Rassam. ''Mesopotamian Trade. Noah's Flood: The Garden of Eden'', in: , No. 4 (April 1910). DOI: 10.2307/1777041