Електра (ќерка на Агамемнон)

Електра (старогрчки: Ἠλέκτρα) — ќерка на Агамемнон и Клитемнестра според старогрчката митологија и сакана хероина на грчките трагедии. Во младоста, таа била сведок на убиството на нејзиниот татко од страна на нејзината мајка и нејзиниот љубовник, Егист. Таа успеала да го организира бегството на нејзиниот помал брат, Орест, од Микена. Следните седум години од својот живот ги поминала во жалост, отворено изразувајќи ја својата омраза и презир кон оние кои станале одговорни за смртта на Агамемнон. По враќањето на Орест, таа станала поттикнувач на одмазда и успеала да го организира убиството на нејзината мајка и Егист.
Електра е лик во трагедиите „Покајници“ од Есхил, „Електра“ од Софокле, „Електра“ од Еврипид, „Електра“ и „Орест“ и „Агамемнон“ од Сенека. Според современите книжевни научници, песната од делото на Еврипид, која е одговор на Електра на поканата на девојките од хор да присуствуваат на фестивал, е една од најтажните во античката грчка трагедија. Според Плутарх, по Пелопонеската војна, кога победниците одлучувале за судбината на поразената Атина, некои спартански команданти предложиле да се уништи градот и да се продадат неговите жители во ропство. Судбината на Атина не била одлучена со рационални, туку со емоционални аргументи. Еден од воините почнал да пее парабола од „Електра“ од Еврипид. Членовите на советот биле трогнати и сметале дека е невозможно да се уништи градот што ѝ дал на Грција толку многу големи луѓе.
Митот за Електра и Орест ужива особено восхитување во западноевропската култура. Бројни драми, опери и филмови се засновани на него. На пример, „Елегија“ од Жил Масне, во изведба на Феодор Шаљапин, Енрико Карузо, Монсерат Кабаље и други светски познати пејачи, ја содржи тажната песна на Електра од драмата „Еринии“ на Леконт де Лил од 1873 година.
1 Митови
1.1 Потекло. Рани години
Во сите антички дела кои пишуваат за Електра, таа е претставена како ќерка на кралот на Микена, Агамемнон, и неговата сопруга, Клитемнестра. Во хомеровата „Илијада“, Орест, Ифианаса, Хризотемида и Лаодика се именувани меѓу легитимните деца на микенскиот крал. Бидејќи Лаодика и Ифијанаса не се споменуваат од подоцнежните антички грчки драматурзи Есхил, Софокле и Еврипид, тие се идентификуваат со Електра и Ифигенија.
Според Еврипид, принцезата била верена како дете за Кастор, син на добротворот на Агамемнон, спартанскиот крал Тиндареј . Девојката ги поминала своите рани години без татко. Агамемнон ги предводел здружените грчки сили за време на опсадата на Троја. Законската сопруга на Агамемнон, Клитемнестра, го чекала во својот дом. Жената имала многу огорченост кон својот сопруг. Во младоста, Агамемнон го убил нејзиниот прв сопруг и дете; кралот ја жртвувал нивната ќерка Ифигенија, бил отсутен повеќе од десет години и не бил познат по својата верност. Од кампањата, Агамемнон ја вратил својата нова робинка-конкубина од кралското семејство, Касандра, и нејзините деца .
Братучедот на Агамемнон, Егист, кој претходно бил протеран од Микена заедно со неговиот татко, Тиест, го искористил ова. Тој не само што станал љубовник на Клитемнестра, туку и ја убедил да учествува во заговор. Кога Агамемнон пристигнал дома, Клитемнестра се преправала дека е среќна што го гледа и го однела во бањата, каде што млади робови ја загревале водата. Касандра, која имала дар на пророштво, почнала да се мачи во екстаза, предвидувајќи ја својата неизбежна смрт. Еднаш, кога Касандра ги отфрлила додворувањата на Аполон, откако го добила дарот на пророштво, врз неа била ставена клетва. На тројанската принцеза ѝ била дадена можност да ја види иднината, но сите предвидувања биле игнорирани, што ја направило несреќна . Истото се случило и овој пат. Кога Агамемнон ја напуштил бањата, Клитемнестра го чекала со крпа. Наместо да го избрише својот сопруг, таа ја фрлила крпата врз главата на нејзиниот сопруг. Агамемнон, заробен од крпата, бил двапати погоден со мечот на Егист. Кралот паднал во базенот, по што Клитемнестра му ја отсечела главата на својот сопруг . Истовремено, Егист и Клитемнестра ја убиле и Касандра, тројанската пророчка, која Агамемнон ја довел со себе од Троја како војнички плен
1.2 По убиството на Агамемнон
По убиството на Агамемнон, Клитемнестра и Егист се обиделе да го убијат десетгодишниот Орест. Момчето било спасено од неговата дадилка, Арсиноја, и Електра. Според една варијанта на митот, Арсиноја го испратила својот син во градинка, каде што Егист го убил. Електра, пак, го завиткала Орест во наметка и, заедно со постариот учител на нејзиниот татко, го одвела надвор од градот. Според друга варијанта, Електра го убедила Строфиј да го одведе надвор од Микена неговиот брат, навлекувајќи го гневот на нејзината мајка и Егист за тоа .
Егист по убиството станал официјален владеел со Микена во следните седум години. Иако носел кралска облека, Клитемнестра била вистинскиот владетел. И покрај нивната моќ, двојката, која извршила злосторство, живеела во страв, плашејќи се од одмаздата на Орест
Егист се плашел и од Електра, која не го криела својот презир и омраза кон убијците на нејзиниот татко. Клитемнестра му забранила на својот нов сопруг да ја убие нејзината ќерка од страв да не го навлече гневот на боговите. Благородните принцови се додворувале на младата принцеза. Сепак, според Еврипид, Егист, плашејќи се од појава на нов моќен непријател, ја омажила Електра за обичен селанец. Тој се покажал како чесен човек и ѝ дозволил на својата сопруга да остане девица . Во делата на Софокле, Електра останала немажена во текот на владеењето на Егист и се снаоѓала со мизерен живот заклучена во палатата на нејзиниот татко, „берејќи трошки храна од празни маси“ . Таа била подложена и на постојани прекори и понижувања бидејќи што му помогнала на Орест да побегне, кој пак можел да се одмазди за смртта на Агамемнон .
Во еден момент, Егист и Клитемнестра се замориле од навредите кон Електра. Тие решиле да ја затворат Електра доколку не го следи примерот на Хрисотемида, која ја прифатила својата судбина. Самата Хрисотемида ја соопштила веста. Електра со презир ги отфрлила опомените на нејзината сестра. Покрај тоа, таа ја обвинила Хрисотемида дека го предала сеќавањето на нејзиниот татко. Девојката, според Софокле, била подготвена да го помине остатокот од својот живот во затвор отколку да го избере патот на покорност на нејзината сестра .
1.3 Враќањето на Орест. Убиството на Клитемнестра и Егист.
Античките трагичари се разликуваат во нивните прикази за враќањето на Орест во Микена, неговата средба со неговата сестра и неговата одмазда врз убијците на Агамемнон. Во трагедијата „Покајници“ на Есхил, Клитемнестра ја испраќа Електра во гробницата на Агамемнон заедно со жените од хорот. Девојката се моли на духот на нејзиниот татко да испрати одмаздник. Во тоа време, таа ги открива жртвите оставени од Орест, кој се криел во нејзина близина. Препознавајќи ја својата сестра, тој ѝ се открива и заедно прават план за одмазда, кој потоа го спроведуваат Орест и Пилад .
Во софоклеовата трагедија „Електра“, Клитемнестра сонувала дека изданок пораснал од кралскиот стап засаден на гробницата на Агамемнон и се проширил низ целиот микенски регион. Потоа кралицата ја испратила својата ќерка Хрисотемида да принесува налевања на гробницата на кралот што го убила . Во тоа време, гласник испратен од Орест пристигнал кај кралицата со веста дека нејзиниот син од Агамемнон е мртов . Клитемнестра и Електра ја примиле оваа вест поинаку. Кралицата одлучила дека заканата од одмазда веќе е минато, додека нејзината ќерка ја изгубила последната надеж . По некое време, Орест и Пилад дошле кај Електра. Тој ѝ се открил на својата сестра . Заедно со својот брат, Електра учествува во убиството на нејзината мајка, на која Орест, преправен како гласник, ѝ носи амфора за која се претпоставува дека ја содржи пепелта на нејзиниот син . Потоа го убиле Егист, кој во меѓувреме пристигнал .
Во трагедијата „Електра“ од Еврипид, Орест и неговиот пријател Пилад доаѓаат во куќата каде што живее неговата сестра со нејзиниот фиктивен сопруг, орач. Тој ѝ се претставува како гласник на Орест. Потоа, откако бил препознаен како учител на Агамемнон, братот и сестрата направиле план за одмазда. На Клитемнестра ѝ била испратена порака дека Електра родила дете. Орест, преправен како странец, учествувал во жртва што ја извршил Егист. За време на неа, тој го убил кралот на Микена со жртвен нож. Робовите, кои брзале да го одмаздат својот крал, се повлекле кога Орест го открил своето потекло . Откако го убил Егист, Орест заминал кај Електра. Младиот човек не бил сигурен што да прави со својата мајка. Електра настојувала Клитемнестра да се третира на ист начин како и Егист . Кога кралицата, несвесна за судбината на својот сопруг, дошла кај Електра, ја поканила во куќата за да му го покаже внукот, каде што го убила заедно со Орест .
1.4 Подоцнежен живот
Најдраматичната варијанта од подоцнежниот живот на Електра е опишана во трагедијата „Орест“ од Еврипид. По убиството на Клитемнестра и Егист, на Орест му се појавиле Ериниите, божици на одмаздата. Момчето паднало на неговиот кревет, каде што лежело во несвест неколку дена. Неговата сестра го негувала во текот на целиот овој период . Таткото на Клитемнестра и дедото на Орест и Електра, Тиндареј, пристигнал од Спарта. Тој ги обвинил своите внуци за матрицид. Спартанскиот крал, исто така, побарал, под закана со казна, на обвинетиот да не му се помага сè до одлуката на судот .
Менелај, откако дознал за инцидентот, ја испратил својата сопруга и сестрата на Клитемнестра, Елена Тројанска во Микена. Тој самиот отишол кај Тиндареј. Спартанскиот крал верувал дека Клитемнестра требало да биде протерана поради злосторството што го сторила, но не и убиена. Му наредил на својот посвоен син да стори сè што е можно за да ги казни убијците на неговата ќерка . Плашејќи се од гневот на Тиндареј, Менелај не ги послушал молбите на Орест за помош. За време на судењето, биле дадени голем број предлози. На крајот, судиите ги осудиле Електра и Орест на смрт, земајќи ги предвид молбите на синот на Агамемнон, и му наредиле да изврши самоубиство . Орест бил одведен од судницата од Пилад, кој бил напуштен од неговиот татко Строфиј по убиството .
Откако се консултирале, Орест, Пилад и Електра решиле дека бидејќи сепак ќе умрат, треба да му се одмаздат на Менелај пред да умрат, убивајќи ја неговата сопруга Елена, поради чие неверство цела Грција и нивното семејство претрпеле толку многу проблеми . Електра решила да го спроведе својот план во дело, имено, да ја земе Хермиона, ќерката на Менелај и Елена, како заложник . Нивните планови речиси успеале. Орест и Пилад успеале да ѝ пријдат на Елена и да ги извадат своите мечеви, а Електра успеала да ја зароби Хермиона и да ја заклучи во палатата. Сепак, самиот Аполон интервенирал. Ја пренел Елена на Олимп, каде што таа станала бесмртна. Тој му наредил и на Менелај да си најде нова сопруга, да ја сврши Хермиона со Орест, а Електра со Пилад .
Со Пилад, Електра имала два сина, Медон и Строфиј. Според античкиот грчки писател и географ од вториот век, Павсаниј, гробницата на Електра се наоѓала меѓу урнатините на нејзината родна Микена .
2 Во уметноста
2.1 Античка драма
Електра за првпат се појавила во книжевните дела во трагедијата „Покајници“ од Есхил во 458 година п.н.е. Во неа, ќерката на Агамемнон зазема важно, но не и главно место. Според В. А. Жуковски, ликот на Орест, колебајќи се помеѓу желбата за одмазда и ужасот од матрицидот, попуштајќи пред Електра, која се колне дека е убиецот; ладнокрвното убиство на Клитемнестра и, конечно, бесот на Орест, опкружен со божиците на одмаздата, го ужаснува гледачот .
За да ги истакне карактерните црти на Електра во својата истоимена трагедија, Софокле ја споредил со нејзината сестра Хрисотемида. Оваа ќерка на Агамемнон го видела и го разбрала злото кое нивното семејство било принудено да го издржи, но ѝ недостасувала внатрешна сила за омраза и одмазда, како и храброст да го ризикува својот живот. Користејќи го овој начин, античкиот трагичар ја нагласил неспособноста на Електра да ја гледа правдата единствено како апстрактен концепт. Таа морала да донесе правда за убијците на нејзиниот татко, без оглед на цената што мора да ја плати за своите постапки. Електра е прикажана како непоколеблива жена, гори од жед за одмазда, опседната со несреќа, но сепак величествена во своето понижување. Во првите продукции на претставата, Софокле ја добил улогата на глумец чиј син неодамна починал. Тој бил во можност, според античките Грци, да пренесе вистинско страдање во својата глума, што, меѓу другото, го обезбедило успехот и славата на претставата .
Во својата истоимена трагедија од 413 година п.н.е., Еврипид ја претставил Електра не само како одмаздник, туку и како штедлива домаќинка. Авторот ѝ доделил на Електра клучна улога во убиството на нејзината мајка, правејќи ја предавничка, поттикнувачка и организаторка на одмаздата. На крајот од драмата, братот и сестрата жалат за нивното убиство. Така, откако ја исполниле својата должност кон својот татко, тие самите морално пропаднале. Еврипид ги пренесува настаните од драмата од палатата во колиба на орач. Во своето дело, тој полемизира со други антички писатели. Откако ги наведува знаците по кои Електра го препознава Орест во трагедиите на Софокле и Есхил, тој ја истакнува нивната неверојатност. Во расправија со Клитемнестра, Електра инсистира на развратниот карактер на нејзината мајка. Таа тврди дека почнала да го изневерува својот татко уште пред тој да ја земе Ифигенија за жртва. Во овој дијалог, античкиот драматург ги воведува карактеристиките на обична семејна расправија .
Според Плутарх, по Пелопонеската војна, кога победниците одлучувале за судбината на поразената Атина, некои од нив предложиле градот да се уништи и неговите жители да се продадат како робови. Судбината на Атина не била одлучена со рационални, туку со емоционални аргументи. Еден од воините почнал да пее парабола за „Електра“ од Еврипид. Сојузниците биле трогнати и сметале дека е невозможно да се уништи градот што ѝ дал на Грција толку многу големи луѓе. Оваа песна, одговор на Електра на поканата од девојки да присуствуваат на фестивал, од современите книжевни научници се смета за една од најтажните во античката грчка трагедија .
Во трагедијата „Орест“, Еврипид ја претставува Електра како нежна сестра за која животот на нејзиниот брат е целиот нејзин живот. Напуштена и осудена на смрт, таа поминала пет дена без да ги затвори своите очи грижејќи се за болниот Орест. Во разговор со Елена Тројанска, Еврипид ги споредува нивните ликови, врз кои е изградено целото дело. Елена е опкружена со сјај и блаженство, додека Електра живее во тага и сиромаштија. Спартанската кралица има сопруг и деца, додека Електра има само брат, а тој е на работ на животот и смртта. Несреќната ќерка на Агамемнон го оплакува животот за неговата неправда .
Сенековата трагедија „Агамемнон“ била напишана под влијание на Есхил. Во суштина го следи истиот наслов, со мали разлики. За разлика од делото на Есхил, Сенека ја воведува Електра во ликовите. Трагедијата е наменета за читатели и гледачи кои се запознаени со митот. Појавата на крајот на таткото на Пилад, Строфиј, на кого Електра му го доверува младиот Орест, и последователниот гнев на Клитемнестра и Егист, укажуваат на понатамошен развој .
2.2 Современост
Митот за Електра и Орест е еден од оние на кои им било посветено посебно внимание во западноевропската култура. Во 16 и 17 век, софоклеовата варијанта на трагедијата била преведена на нивните јазици од францускиот хуманист Лазар де Бајф, (1537), унгарскиот епископ Петер Борнемиса (1558) и холандскиот поет и драматург Јост ван ден Вонден (1639). Покрај тоа, Петер Борнемиса го превел античкиот текст во слободен стил, доближувајќи го описот на настаните до реалноста на унгарскиот живот во тоа време .
Во 18 век, девет драми, пет опери и еден балет биле посветени на овој мит. Драматичарите и композиторите посветиле најголемо внимание на Електра. Некои дела биле со низок уметнички квалитет. Класичниот заплет во нив бил преобразан толку слободно што имал мала врска со античките грчки трагедии. Драматичарите од тоа време го избегнувале намерното убиство на мајката на Орест. Во „Орест“ (1750) од Волтер, сликата на Клитемнестра е поженствена во споредба со трагедиите на Есхил, Софокле и Еврипид. Во неа, мајчинското чувство е во судир со брачната должност кон Егист. Орест се согласува да ѝ се предаде на мајка си, но, воден од големата жед на Електра за одмазда, го крева мечот над Егист и случајно ја убива Клитемнестра, која се фрла меѓу нив за да го заштити својот сопруг .
„Орест“ од италијанскиот поет и драматург Виторио Алфиери ја слави борбата против тиранијата. Во својата трагедија, Орест, наместо да направи заговор со Пилад, му се открива на узурпаторот Егист. По ова, тој, заедно со Пилад и Електра, е затворен. Затворениците побегнуваат, по што Орест го убива узурпаторот. Клитемнестра умира под влијание на страста на Орест, гледајќи ја нејзината мајка како го оплакува тиранинот и убиецот на нејзиниот татко, Егист .
Помеѓу драмските дела од 19 век, посебно треба да се спомене „Еринии“ (1873) од Леконт де Лил, позната по вклучувањето на прославената „Елегија“ во музиката напишана за неа од Жил Масне. „Елегијата“ на Масне, тажна песна за Електра, ја извеле Фјодор Шаљапин, Енрико Карузо, Монсерат Кабаље и други светски познати пејачи. Отфрлајќи ја „несреќата“ што ја предизвикала смртта на Клитемнестра во делата на драматурзите од 18 век, Леконт де Лил ја преосмислува сликата за одмаздниците за смртта на таткото .
Во својата драма „Електра“ од 1904 година, Хуго фон Хофманстал ја преосмислува древната приказна, вклучувајќи ги делата на Фридрих Ниче и Зигмунд Фројд. Во ова дело, Електра продолжува да го оплакува својот татко по многу години. Тој создава слика на девојка опседната со омраза и злоба, проткаена со непомирливост и отуѓеност, како и со хистеричен слом. „Електра“ на Хофманстал има малку заедничко со достоинствениот трагичен јунак на Софокле. Рихард Штраус напишал опера со исто име врз основа на либретото на делото на Хофманстал .
Во 1931 година, американскиот драматург Јуџин О'Нил го направил едно од најзначајните дела на американската драма: трилогијата „Траур: судбината на Електра“. Настаните ги сместил во Нова Англија, во домот на генерал кој се вратил дома по Американската граѓанска војна. Заплетот на делото на овој американски писател, иако е сместен во Америка од 19 век, има јасни паралели со античките митови. Главниот лик, околу кого се одвива заплетот, е Лавинија.
Од европските дела на 20 век, најголемо културно значење имаат трагедиите „Електра“ од Жан Жироду (1934) и Герхарт Хауптман(1944), како и „Муви“ од Жан-Пол Сартр .
Античката приказна за одмазда против убијците на Агамемнон била прикажана и во неколку филмови. Особено, филмот „Електра“ од 1962 година на Михалис Какојанис, со Ирена Папас во главната улога, освоил неколку награди на Канскиот филмски фестивал, Меѓународниот филмски фестивал во Солун и бил номиниран за Оскар .
3 Во науката
Сликата на Електра и нејзината животна приказна биле употребени во делата на швајцарскиот психолог и психијатар Карл Густав Јунг. Тој бил првиот што го опишал комплексот на Електра, кој претставува несвесна привлечност на девојчето кон нејзиниот татко, непријателство кон нејзината мајка и соперништво со неа за внимание. Зигмунд Фројд сметал дека е несоодветно да го издвои комплексот на Електра, претпочитајќи да го гледа како варијанта на Едиповиот комплекс кај девојчињата .
Еден од главните астероиди од појасот, откриен во 1873 година, е именуван по Електра.
3.1 Антички извори
********