Италијански јазик во Словенија

Италијанскиот јазик — официјално признат малцински јазик во Словенија, заедно со унгарскиот. Околу 3.700 словенечки граѓани го зборуваат италијанскиот како мајчин јазик, претежно Италијанци од Истар. Нивниот број драстично се намалил по Истарско-Далматинскиот егзодус (1943-1960). Италијанскиот има силно присуство во Словенија, и историско и актуелно. Се проценува дека 15% од Словенците зборуваат италијански како втор јазик, што е еден од највисоките проценти во Европската унија.
1 Историја
Меѓу Касниот Среден век и 1797 година, дел од територијата на словенечката Истра (практично целосно соодветна на денешните општини Копер, Изола и Пиран) била под венецијанска власт. Во тој период, населението на приморската област, која говорела различни романски дијалекти (или на рето-романско или на истриотско потекло), го усвоило венецијанскиот јазик. Копер/Каподистрија бил важен центар на уметност и култура за време на Италијанската ренесанса. За време на австриското владеење, кое траело до 1918 година, италијанскиот бил официјален јазик на овие области, заедно со германскиот. Само кон крајот на 19-тиот век, словенечкиот станал ко-официјален, но само во оние рурални области каде што имало словенечко етничко мнозинство.
За време на австриското владеење, многу Италијанци од Истра гледале со симпатија на Рисорџименто движењето кое се борело за обединување на Италија. Сепак, по Третата Италијанска војна за независност (1866), кога Венеција и Фриули беа предадени од Австријците на новоформираното Кралство Италија, Истра останала дел од Австро-Унгарската империја, заедно со други италијанско говорни области на источниот Јадран. Ова го поттикнало постепеното возраѓање на италијанскиот ирредентизам меѓу многу Италијанци во Истра, кои ја барале обединувањето на Истра со Италија. Италијанците во Истра ја поддржувале Италијанската Рисорџименто: како последица, Австријците ги гледале Италијанците како непријатели и ги фаворизирале словенечките заедници во Истра, поттикнувајќи го настанувањето на национализмот кај Словенците и Хрватите.
За време на состанокот на Советот на министри од 12 ноември 1866 година, императорот Франц Јозеф I од Австрија го претставил широкиот проект насочен кон германизација или словенизација на областите на империјата со италијанско присуство:
Неговото Величество изрази прецизен налог да се преземе решително дејство против влијанието на италијанските елементи кои сè уште се присутни во некои региони на Круната и, соодветно да се заземат позициите на јавни, судски, наставни вработени, како и со влијанието на печатот, да се работи во Јужен Тирол, Далмација и Литорел за германизација и славизација на овие територии во зависност од околностите, со енергија и без какво било воздржување. Неговото Величество ги повикува централните канцеларии на силната должност да постапуваат на овој начин согласно утврденото.
— Франц Јозеф I од Австрија, Совет на Круната на 12 ноември 1866
Постојат некои тврдења дека Истриски Италијанци претставувале повеќе од 50% од вкупното население на Истра со векови, додека во 1900 година претставувале околу една третина од населението. Според последниот австриски попис од 1910 година, од околу 75.000 жители на Словенечка Истра, околу 30.000 или 40% зборувале италијански како свој матичен јазик, додека 60% зборувале словенечки. Ако се земат предвид само трите општини Копар, Изола и Пиран (во нивните сегашни граници), податоците се 27.728 (80,81%) италијански говорители спроти 6.584 (19,18%) словенечки говорители (1.669 други јазици, 4,98%). Постоела голема јазична поделба меѓу урбаното население и руралните области: градовите биле речиси исклучиво италијански говорни, додека руралните области имале големо словенечко мнозинство. Во сегашните граници на општината Копар, 87% од урбаното население било италијански говорно, додека во нејзините претежно рурални околини, тие претставувале 22,3% од населението. Во Изола, италијанските говорители изнесувале 97% во градот, но само 12,8% во околините. Само во општината Пиран тие имале мнозинство и во урбаните и во руралните области, со 95,9% и 64%, соодветно.
По Првиот светски војна, целата Словенечка приморска област беше анектирана од Италија. За време на фашизмот, се спроведувала политика на италијанизација и целиот јавен говор на словенечки бил забранет во целата регија. По Втората светска војна, овие области биле анектирани од Социјалистичка Југославија, а големиот број на италијански говорно население во приморските градови било или протерано од комунистичкиот режим или решило да побегне во Италија, во настанот познат како истарско-далматински егзодус. Само околу една десетина од италијански говорното население останало. Меѓутоа, благодарение на меѓународните и билатералните договори кои следеле по смената на управата на Слободната територија на Трст, им биле дадени јазични права, и целото подрачје на нивното традиционално населување станало двојазично.
2 Географска распространетост и население
Италијанскиот е ко-официјален со словенечки во четири општини во словенечката дел од Истра: Пиран (италијански: Пирано), Копар (италијански: Капоистрија), Изола (италијански: Исола ди Истра) и Анкаран (италијански: Анкаро). Официјалниот попис, извршен во 2002 година, пријавил 2.258 етнички Италијанци во земјата (0.11% од вкупното население). Меѓутоа, 3.762 лица (0.2% од вкупното население и мал пад во однос на бројот во пописот од 1991 година) се изјасниле дека се говорители на италијанскиот јазик како мајчин јазик, од кои 1.832 се изјасниле како етнички Италијанци, 1.195 како етнички Словенци, 34 како Хрвати и 37 припаѓаат на етничност која не е наведена.
Од вкупно 3.762 италијански говорители во Словенија, 2.853 живеат во една од трите општини каде што италијанскиот е ко-официјален: 1.174 во Пиран, 1.059 во Копар и 620 во Изола. Околу 15% од сите Словенци го зборуваат италијанскиот како втор јазик, што е највисок процент во Европската унија после Малта. Проценето е дека 5% од Словенците го користат италијанскиот во нивниот секојдневен живот, што е највисок процент во Европската унија надвор од Италија. Огромното мнозинство од нив живеат во Словенечката Литора, каде што секојдневните економски и лични контакти со соседна Италија се вообичаени.
3 Употреба на италијански јазик
Според словенечкиот устав, италијанскиот јазик е коофицијален во областите на словенечка Истра каде италијанскиот народ традиционално бил присутен како автохтоно население. Според законот, сите официјални знаци треба да бидат напишани на двата јазика, како и сите јавни известувања. Италијанскиот јазик треба да се користи во сите јавни канцеларии во двојазичната област. Италијанскиот јазик може да се користи во општинските собранија на Копер, Изола и Пиран, иако во пракса речиси сите дискусии се водат на словенечки јазик.
4 Образование и италијански јазик
Покрај училиштата на словенечки, во Копер /Каподистрија, Изола /Иола и Пиран /Пирано има и градинки, основни училишта, средни училишта и високи средни училишта со италијански јазик како наставен јазик. Меѓутоа, на државниот Универзитет во Приморска, кој исто така е основан во двојазичното подрачје, словенечкиот е единствениот наставен јазик (иако официјалното име на универзитетот ја вклучува и италијанската верзија).
5 Поврзано
* Истарско-далматинскиот егзодус