Персиски тепих

Персиски тепих (|فرش ایرانی), персиски килим (|قالی ایرانی), или ирански тепих е тежок текстил направен за широк спектар на утилитарни и симболични цели и произведен во Иран (историски познат како Персија), за домашна употреба, локална продажба и извоз. Ткаењето теписи е суштински дел од персиската култура и иранската уметност. Во рамките на групата ориентални теписи произведени од земјите од „појасот на теписите“, персискиот тепих се издвојува по разновидноста и сложеноста на неговите разновидни дизајни.
Персиски килими и теписи од различни видови биле ткаени паралелно од номадските племиња во селските и градските работилници, како и од монархиските дворови каде претставуваат разновидни, истовремени линии на традиција и ја одразуваат историјата на Иран, исто така и во Отоманското Царство и нејзините различни народи. Теписите ткаени во дворските фабрики на Сафавидите во Исфахан во текот на шеснаесеттиот век се познати по своите сложени бои и уметнички дизајн и денес се ценети во музеи и приватни колекции низ целиот свет. Нивните шари и дизајни поставиле уметничка традиција за дворските фабрики која била одржувана во текот на целото траење на Персиското Царство, па сè до последната кралска династија на Иран.
Теписите ткаени во градови и регионални центри како Тебриз, Керман, Равар, Нејшапур, Машхад, Кашан, Исфахан, Наин и Ком се карактеризираат со нивните специфични техники на ткаење и употреба на висококвалитетни материјали, бои и шари. Градските фабрики како оние во Тебриз одиграле важна историска улога во оживувањето на традицијата на ткаење теписи по периоди на опаѓање. Теписите ткаени од селаните и разните племиња на Иран се одликуваат со нивната фина волна, светли и сложени бои и специфични, традиционални шари. Номадските и малите селски ткајачи често произведуваат теписи со посмели, а понекогаш и погруби дизајни, кои се сметаат за најавтентични и традиционални теписи на Персија, за разлика од уметничките, однапред планирани дизајни на поголемите работни места. Теписите Габех се најпознатиот вид тепих од оваа традиционална линија.
Како резултат на политички немири или комерцијален притисок, ткаењето теписи поминало низ периоди на опаѓање во текот на децениите. Особено страдало од воведувањето на синтетички бои во втората половина на 19 век. Ткаењето теписи сè уште има клучна улога во економијата на современ Иран. Современото производство се карактеризира со оживување на традиционалното боење со природни бои, повторно воведување на традиционалните племенски шари, но и со пронаоѓање на современи и иновативни дизајни, ткаени во техника стара со векови. Рачно ткаените персиски килими и теписи се сметаат за предмети со висока уметничка и утилитарна вредност и престиж уште од првиот пат кога биле споменати од античките грчки писатели.
Иако терминот „''персиски тепих''“ најчесто се однесува на текстил со ткаени влакна, рамно ткаените теписи и килими како килим, сумак и везените ткаенини како Сузани се дел од богатата и разновидна традиција на ткаење персиски теписи.
Во 2010 година, „традиционалните вештини за ткаење теписи“ во покраината Фарс и Кашан биле впишани на списоците на нематеријално културно наследство на УНЕСКО.
1 Историја
Почетокот на ткаењето теписи останува непознат, бидејќи теписите се предмет на употреба, влошување и уништување од инсекти и глодари. Ткаените теписи веројатно се развиле од поранешни подни облоги, направени од филц, или техника позната како „рамно ткаење“. Рамно ткаените теписи се изработуваат со цврсто испреплетување на нишките од основата и ткаењето за да се добие рамна површина без влакна. Техниката на ткаење теписи понатаму се развила во техника позната како ткаење со јамки. Ткаењето со јамки се прави со повлекување на нишките од ткаењето преку шипка со калибар, создавајќи јамки од конец свртени кон ткајачот. Потоа шипката се отстранува, оставајќи ги јамките затворени, или јамките се сечат преку заштитната шипка, што резултира со тепих многу сличен на вистински влакнест тепих . Рачно ткаените теписи со влакна се произведуваат преку врзување нишки од конец поединечно во основата, сечејќи го конецот по секој поединечен јазол.
1.1 Пазирички тепих
Пазиричкиот тепих бил откриен во 1949 година од гробот на скитски благородник во долината Пазирик на Алтајските планини во Сибир. Радиојаглеродното тестирање покажало дека тепихот бил ткаен во 5 век п.н.е. Овој тепих е со димензии 183 на 200сантиметри и има 36 симетрични јазли на см<sup>²</sup>. Напредната техника што се користи во Пазиричкиот тепих укажува на долга историја на развој и искуство во ткаењето. Се смета за најстариот познат тепих во светот. Неговото средишно поле е во темноцрвена боја и има два животински фризирани рабови што се движат во спротивни насоки придружени со заштитни ленти. Внатрешниот главен раб прикажува поворка од елени, надворешните луѓе на коњи и луѓе што водат коњи. Седлата за коњи се ткаени во различни дизајни. Внатрешното поле содржи 4 × 6 исти квадратни рамки распоредени во редови на црвена основа, секоја исполнета со исти орнаменти во форма на ѕвезда составени од централно преклопувачки шари во форма на буквата X и крст. Дизајнот на тепихот веќе го покажува основниот распоред на она што требало да стане стандарден дизајн на ориентален тепих: поле со повторувачки шари, врамено со главна рамка во сложен дизајн и неколку секундарни рамки.
Откривачот на тепихот, Сергеј Руденко, претпоставил дека е производ на современите Ахемениди. Дали е произведен во регионот каде што бил пронајден или претставува производ на ахеменидското производство, останува предмет на дебата. Неговото фино ткаење и сложениот сликовен дизајн укажуваат на напредна состојба на уметноста на ткаење теписи во времето на неговото производство.
1.2 Рани фрагменти
Постојат документарни записи за употреба на теписи од страна на старите Грци. Во Одисеја, книги VII и X, се споменуваат „теписи“. Плиниј Постариот напишал во неговата Приросна историја дека теписите („polymita“) биле измислени во Александрија. Не е познато дали станува збор за рамно ткаење или ткаење со влакна, бидејќи во грчките и латинските текстови не се дадени детални технички информации.
Рамно ткаени килими кои датираат најмалку од четвртиот или петтиот век од н.е. биле пронајдени во Турфан, Хотан, Источен Туркестан, Кина, област која сè уште произведува теписи. Фрагменти од теписи биле пронајдени и во областа Лоп Нур, и се ткаени во симетрични јазли, со 5-7 испреплетени прамени по секој ред јазли, со шарен дизајн и разни бои. Тие денес се наоѓаат во Музејот Викторија и Алберт, Лондон. Други фрагменти ткаени во симетрични, како и асиметрични јазли се пронајдени во Дура-Европос во Сирија, и од пештерите Ат-Тар во Ирак, датирани од првите векови од н.е.
Овие ретки наоди покажуваат дека сите вештини и техники на боење и ткаење теписи биле познати во Западна Азија пред првиот век од нашата ера.
1.3 Рана историја
Персиските теписи за прв пат се споменуваат околу 400 година п.н.е. од старогрчкиот филозоф Ксенофонт во неговата книга „Анабаза“:„αὖθις δὲ Τιμασιώνι τῷ Δαρδανεῖ προσελθών, ἐπεὶ ἤκουσεν αὐτῷ εἶναι καὶ ἐκπώματα καὶ τάπιδας βαρβαρικάς“, (Xen. anab. VII.3.18)
: ''Потоа отишол кај Тимасион Дарданецот, бидејќи слушнал дека има персиски чаши за пиење и теписи.''
"καὶ Τιμασίων προπίνων ἐδωρήσατο φιάλην τε ἀργυρᾶν καὶ τάπιδα ἀξίαν δέκα μνῶν." [Xen. анаб. VII.3.27]
: ''Тимасион исто така го испи своето здравје и му подари сребрена чинија и тепих вреден десет мини.''
Ксенофонт ги опишува персиските теписи како скапоцени и достојни да се употребуваат како дипломатски подароци. Не е познато дали овие теписи биле ткаени или биле произведени со друга техника, на пр. рамно ткаење или везење, но интересно е што првото споменување на персиските теписи во светската книжевност веќе ги става во контекст на луксуз, престиж и дипломатија.
Не се зачувани персиски теписи од периодот на Ахеменидите (553–330 п.н.е.), Селевкидите (312–129 п.н.е.) и Партите (околу 170 п.н.е. – 226 н.е.).
1.4 Сасанидско Царство
Сасанидското Царство, кое го наследило Партското Царство, било признато како едно од водечките сили во своето време, заедно со соседното Византиско Царство, во период од повеќе од 400 години. Сасанидите го основале своето царство приближно во границите поставени од Ахеменидите, со главен град Ктесифон. Оваа последна персиска династија пред доаѓањето на исламот го усвоила зороастризмот како државна религија.
Кога и како точно Персијците започнале да ткаат теписи со купчиња е моментално непознато, но знаењето за ткаење теписи и за соодветни дизајни за подни облоги, сигурно било достапно во областа што ги опфаќа Византија, Мала Азија и Персија: Мала Азија, сместена помеѓу Византија и Персија, била владеена од Римското Царство од 133 година п.н.е. Географски и политички, со менување на сојузите и војните, како и со трговијата, Мала Азија го поврзала Источното Римско со Персиското Царство. Уметнички, двете царства развиле слични стилови и декоративен речник, како што е прикажано со мозаиците и архитектурата на Римска Антиохија. Турски модел на тепих прикажан на сликата „Пеле Мадона“ од Јан ван Ејк е проследен до доцноримско потекло и е поврзан со раните исламски мозаици на подот пронајдени во умајадската палата Хирбат ел-Мафџар.
Рамното ткаење и везењето биле познати за време на сасанскиот период. Рафинираните сасански свилени текстили биле добро зачувани во европските цркви, каде што биле употребувани како прекривки за реликвии и преживеале во црковните ризници. Голем дел од овие текстили биле зачувани во тибетските манастири и биле отстранети од монаси кои бегале во Непал за време на Кинеската културна револуција или ископани од гробишта како Астана, на Патот на свилата во близина на Турфан. Високото уметничко ниво што го достигнале персиските ткајачи е дополнително илустрирано со извештајот на историчарот ел-Табари за бахарскиот тепих, земен како плен од арапските освојувачи на Ктесифон во 637 година од н.е. Описот на дизајнот на тепихот од страна наел-Табари го прави да изгледа неверојатно дека тепихот бил ткаен со влакна.
Фрагменти од килими со влакненца од места пронајдени во североисточен Авганистан, за кои се смета дека потекнуваат од покраината Саманган, се датирани со јаглерод-14 во временски период од почетокот на 2 век до раниот сасански период. Меѓу овие фрагменти, некои покажуваат прикази на животни, како разни елени (понекогаш распоредени во поворка, потсетувајќи на дизајнот на Пазиричкиот тепих) или крилесто митско суштество. Волната се употребува како основа, ткаење и влакненца, преѓата е грубо предена, а фрагментите се ткаени со асиметричен јазол поврзан со персиските и далечните источни теписи. На секои три до пет реда, се вткаени парчиња непредена волна, ленти од ткаенина и кожа. Овие фрагменти денес се наоѓаат во колекцијата ел-Сабах во Дар ал-Атар ал-Исламија, Кувајт.
Фрагментите од теписи, иако сигурно датирани од раното сасанско време, се смета дека не се поврзани со прекрасните дворски теписи опишани од арапските освојувачи. Нивните груби јазли што содржат пурпур на задната страна укажуваат на потребата од зголемена изолација. Со нивните грубо завршени животни и ловни претстави, овие теписи веројатно биле ткаени од номадски народ.
1.5 Доаѓање на исламот и калифатите
Муслиманското освојување на Персија довело до крајот на Сасанидското Царство во 651 година и конечниот пад на зороастрската религија во Персија. Персија станала дел од исламскиот свет, управуван од муслимански калифати.
Арапските географи и историчари кои ја посетувале Персија, за прв пат, даваат информации за употребата на теписи на подот. Непознатиот автор на „Худуд ел-Алам“ наведува дека теписите се ткаеле во Фарс. 100 години подоцна, ел-Мукадаси се осврнал на теписите во Каинат. Јакут ел-Хамави напишал дека теписите се ткаеле во Азербејџан во 13 век. Големиот арапски патник Ибн Батута споменува дека пред него бил распослан зелен тепих кога ја посетил зимската населба на атабегот Бахтијари во Идеџ. Овие информации укажуваат дека ткаењето теписи во Персија под калифатот било племенска или рурална индустрија.
Владеењето на калифите над Персија завршило кога Абасидскиот Калифат бил соборен во опсадата на Багдад (1258) од страна на Монголското Царство под водство на Хулагу-кан. Абасидската линија на владетели се сместила во главниот град на Мамлуците, Каиро, во 1261 година. Иако немала политичка моќ, династијата продолжила да бара авторитет во религиозните прашања сè до по османлиското освојување на Египет (1517). Под династијата Мамлуци во Каиро, се произведувале големи теписи познати како „мамлучки теписи“.
1.6 Селџучката инвазија и турко-персиската традиција
Најдоцна со селџучките инвазии на Мала Азија и северозападна Персија, се појавила посебна турко-персиска традиција. Фрагменти од ткаени теписи биле пронајдени во џамијата Аљедин во турскиот град Конија и џамијата Ешрефоглу во Бејшехир, и биле датирани од анадолскиот селџучки период (1243–1302). Повеќе фрагменти биле пронајдени во Фустат, денес предградие на градот Каиро.
Овие фрагменти даваат претстава како можеби изгледале селџучките теписи. Египетските наоди, исто така, даваат докази дека постоела извозна трговија. Дали и како овие теписи влијаеле врз персиското ткаење теписи, останува непознато, бидејќи не е познато дека постојат посебни персиски теписи од овој период, или истражувачите не се во можност да ги идентификуваат. Западните научници претпоставувале дека Селџуците можеби барем вовеле нови дизајнерски традиции, ако не и самиот занает на ткаење, во Персија, каде што вештите занаетчии и мајстори можеби интегрирале нови идеи во своите стари традиции.
1.7 Монголски Илханат и Тимуридско Царство
Помеѓу 1219 и 1221 година, Персија била нападната од Монголците. По 1260 година, титулата „Илхан“ ја носеле потомците на Хулегу-кан, а подоцна и другите принцови во Персија. На крајот на 13 век, Газан-кан изградил нов главен град во Шам, во близина на Тебриз. Тој наредил подовите на неговата резиденција да бидат покриени со теписи од Фарс.
Со смртта на Илхан Абу Саид Бахатур во 1335 година, монголското владеење започнало да слабее и Персија западнала во политичка анархија. Во 1381 година, Тимур го нападнал Иран и станал основач на Тимурското Царство. Неговите наследници, Тимуридите, го држеле поголемиот дел од Иран сè додека не морале да се покорат на Туркменската конфедерација Ак Којунлу под Узун Хасан во 1468 година; Узун Хасан и неговите наследници биле господари на Иран сè до подемот на Сафавидите.
Во 1463 година, Венецијанскиот Сенат, барајќи сојузници поради Отоманско-венецијанската војна (1463–1479), воспоставил дипломатски односи со дворот на Узун Хасан во Тебриз. Во 1473 година, Џосафат Барбаро бил испратен во Тебриз. Во своите извештаи до Сенатот на Венеција, тој повеќе од еднаш ги споменува прекрасните теписи кои ги видел во палатата. Некои од нив биле од свила.
Во 1403–05 година, Руј Гонзалез де Клавихо бил амбасадор на Хенри III од Кастилја на дворот на Тимур, основач и владетел на Тимурското Царство. Тој опишал дека во Тимуровата палата во Самарканд, „''насекаде подот е покриен со теписи''“. Минијатурите од Тимурскиот период прикажуваат теписи со геометриски дизајни, редови од осумаголници и ѕвезди, форми на јазли и рабови понекогаш изведени од куфичкото писмо. Ниеден од теписите ткаени пред 1500 година од н.е. не е зачуван.
1.8 Сафавидски период
Во 1501 година, династијата Сафавиди се појавила во Персија и го основала Сафавидското Царство. Шахот Исмаил I, нејзиниот основач, бил во роднинска врска со Узун Хасан. Тој се смета за прв национален суверен на Персија од арапското освојување и го воспоставил шиитскиот ислам како државна религија на Персија. Тој и неговите наследници, шах Тахмасп I и шах Абас I, станале покровители на персиската сафавидска уметност. Дворските фабрики веројатно биле основани од шах Тахмасп во Тебриз, но дефинитивно од шах Абас кога го преместил својот главен град од Тебриз, во северозападна Персија, во Исфахан, во средна Персија, по Отоманско-сафавидската војна (1603–1618). За уметноста на ткаење теписи во Персија, ова значело, како што напишал Едвардс: „''дека за кратко време се издигнала од колибен занает до достоинство на ликовна уметност''“.
Сафавидскиот период означува еден од најголемите периоди во персиската уметност, што вклучува ткаење теписи. Теписите од подоцнежниот сафавидски период сè уште постојат, кои припаѓаат на најдобрите и најсложените ткаења кои се познати денес. Феноменот дека првите теписи кои ни се физички познати покажуваат толку усовршени дизајни води до претпоставката дека уметноста и занаетот на ткаење теписи би морало да постоеле веќе некое време пред да можат да се ткаат величествените сафавидски дворски теписи. Бидејќи не преживеале теписи од раниот сафавидски период, истражувањата се фокусирале на приказите на книгите и минијатурните слики од тимуридскиот период. Овие слики прикажуваат шарени теписи со повторувачки дизајни на геометриски шари во еднаков размер, наредени во дизајни слични на шаховска табла, со „куфични“ рабни орнаменти добиени од исламската калиграфија. Дизајните се толку слични на анадолските теписи од тој период, особено на „холбејнските теписи“ што не може да се исклучи заеднички извор на дизајнот: тимуридските дизајни можеби преживеале и во персиските и во анадолските теписи од раниот сафавидски и отомански период.
1.8.1 „Дизајнерска револуција“
До крајот на XV век, дизајнот на теписите прикажани на минијатури значително се променил. Се појавиле медалјони со голем формат, орнаментите започнале да покажуваат сложени криволинеарни дизајни. Големите спирали и ластари, цветните орнаменти, претставите на цвеќиња и животни, често биле прикажувани по долгата или кратката оска на тепихот за да се добие хармонија и ритам. Поранешниот „куфски“ дизајн на рабовите бил заменет со ластари и арабески. Сите овие модели барале посложен систем на ткаење, во споредба со ткаењето прави, праволиниски линии. Исто така, тие барале уметници кои ќе можат да го создадат дизајнот, ткајачи да ги изведат на разбој и ефикасен начин да ги пренесат идеите на уметникот на ткајачот. Денес ова се постигнува преку изработка на модел (Форд, 1981, стр. 170 ). Како производителите на Сафавидите го постигнале ова, технички, засега е непознато. Сепак, резултатот од нивната работа бил она што Курт Ердман го нарекол „''револуција во дизајнот на теписи''“.
 Годината 946 по Хиџра одговара на 1539–1540 година од нашата ера, што го датира Ардабилскиот тепих од времето на владеењето на шахот Тахмасп, кој го донирал тепихот на светилиштето на шејх Сафи-ад-Дин Ардабили во Ардабил, кој се смета за духовен татко на династијата Сафавиди.
Друг натпис може да се види на „Ловскиот тепих“, кој денес се наоѓа во Музејот Полди Пецоли, Милано, кој го датира тепихот од 949 година по Хриџвака/1542–3 година од н.е.:
 
Бројот на извори за попрецизно датирање и припишување на потеклото се зголемил во текот на 17 век. Сафавидските теписи биле подарувани како дипломатски подароци на европските градови и држави, како што се зголемиле дипломатските односи. Во 1603 година, шахот Абас му подарил тепих со вткаени златни и сребрени конци на венецијанскиот дужд Марино Гримани. Европските благородници започнале да нарачуваат теписи директно од производителите на Исфахан и Кашан, чии ткајачи биле спремни да ткаат специфични дизајни, како што се европски грбови, во нарачаните парчиња. Нивното стекнување понекогаш било прецизно документирано: Во 1601 година, ерменецот Сефер Муратович бил испратен во Кашан од полскиот крал Сигизмунд III Васа за да нарача 8 теписи на полскиот кралски двор за да бидат ткаени. Кашанските ткајачи го сториле тоа и на 12 септември 1602 година Муратович ги предал теписите на полскиот крал, а сметката на благајникот на круната. Западните историчари на уметност погрешно верувале дека репрезентативните сафавидски теписи изработени од свила со вткаени златни и сребрени конци се од полско производство. Иако грешката била исправена, теписите од овој тип го задржале името „полски“ или „полонез“ теписи. Посоодветното име за типот теписи „Шах Абас“ го предложил Курт Ердман.
1.8.2 Ремек-дела на сафавидското ткаење теписи
Едвардс ја започнува својата книга за персиските теписи со опис на осум ремек-дела од овој голем период:
* Тепих Ардабил – Музеј Викторија и Алберт
* Ловечки тепих – Австриски музеј за применета уметност, Виена
* Тепих Челси – Музеј Викторија и Алберт
* Тепих со животни и цвеќиња – Австриски музеј за применета уметност, Виена
* Вазен тепих од розова земја – Музеј Викторија и Алберт
* Тепих со медалјон и цвеќиња и натпис – Музеј Полди Пецоли, Милано
* Тепих со впишан медалјон со животни и цвеќиња и рамка со натпис – Метрополитен музеј на уметност, пристапен број: 32.16
* Медалјон, животински и тепих од дрво - Музеј на декоративни уметности, Париз
1.8.3 Сафавидски теписи со „вазна техника“ од Кирман
Посебна група теписи од времето на Сафавидите може да се припише на регионот Кирман во јужна Персија. Меј Х. Бити ги распознала овие теписи според нивната заедничка структура: Билер распознаени седум различни видови теписи: Градинарски теписи (кои прикажуваат формални градини и водни канали); теписи со централизирани дизајни, карактеризирани со голем медалјон; дизајни со повеќе медалјони со поместени медалјони и повторувања на прегради; насочени дизајни со аранжмани на мали сцени кои се користат како индивидуални мотиви; дизајни во форма на српест лист каде што долги, закривени, назабени, а понекогаш и сложени лисја доминираат во полето; арабеска; и решеткасти дизајни. Нивната карактеристична структура се состои од асиметрични јазли; памучните основи се вдлабнати и има три ткаенини. Волнените ткаенини се наоѓаат скриени во средината на тепихот, сочинувајќи го првото и третото ткаене. Свилата или памукот го сочинува средното ткаене, кое се прекрстува од назад кон напред. Карактеристичен ефект на „трамвајска линија“ е предизвикан од третото ткаене кога тепихот е истрошен.
Најпознатите теписи со „вазнена техника“ од Кирман се оние од таканаречената „група Сангушко“, именувана според куќата Сангушко, чија колекција има најистакнат пример. Дизајнот со медалјон и агол е сличен на другите теписи од 16 век во времето на Сафавидите, но боите и стилот на цртање се различни. Во средишниот медалјон, парови човечки фигури во помали медалјони опкружуваат средишна сцена со борба со животни. Други борби со животни се прикажани на полето, додека коњаници се прикажани во аголните медалјони. Главната рамка, исто така, содржи лобусни медалјони со Хури, борби со животни или спротивставени пауни. Помеѓу граничните медалјони, се борат феникси и змејови. Слично на мозаичните шпандрели во Ганџали-кановиот комплекс на чаршијата во Кирман, со натпис на кој е наведен датумот на неговото завршување како 1006 после хиџра/1596 н.е., тие се датираат од крајот на 16 или почетокот на 17 век. Два други теписи со „вазна техника“ имаат натписи со датум: Едниот од нив го носи датумот 1172 после хиџра/1758 година и името на ткајачот: мајсторот занаетчија Мухамед Шариф Кирмани, другиот има три натписи што укажуваат дека е ткаен од мајсторот занаетчија Му'мин, син на Кутб ал-Дин Махани, помеѓу 1066 и 1067 година после хиџра/1655–1656 година. Теписите во сафавидската традиција сè уште се ткаеле во Кирман по падот на сафавидската династија во 1732 година (Фериер, 1989, стр. 127).
Крајот на владеењето на шахот Абас II во 1666 година го означил почетокот на крајот на династијата Сафавиди. Земјата во опаѓање била постојано напаѓана на нејзините граници. Конечно, еден поглавар на Гилзаи Паштун по име Мир Ваис Кан започнал бунт во Кандахар и ја победил сафавидската војска под водство на иранскиот грузиски гувернер на регионот, Гургин-кан . Во 1722 година, Петар Велики ја започнал Руско-персиската војна (1722–1723), освојувајќи многу од кавкаските територии на Иран, вклучувајќи ги Дербент, Шаки, Баку, но и Гилан, Мазандаран и Астрабад. Во 1722 година, авганистанска војска предводена од Махмуд Хотак марширала низ источен Иран, го опсадила и го освоила Исфахан. Махмуд се прогласил за „Шах“ на Персија. Во меѓувреме, царските соперници на Персија, Османлиите и Русите, го искористиле хаосот во земјата за да заземат повеќе територија за себе. Со овие настани, династијата Сафавиди завршила.
1.8.4 Персиски теписи од периодот на Сафавидите
1.9 Афшаридски и Зандски период
Територијалниот интегритет на Иран бил обновен од страна на иранскиот турски афшарски воен водач од Хорасан, Надер-шах. Тој ги победил Авганистанците и Османлиите, ги вратил Сафавидите на престолот и преговарал за повлекување на Русија од кавкаските територии на Иран преку договорите од Решт и Ганџа. До 1736 година, самиот Надер бил крунисан за шах. Нема записи за ткаење теписи, кое прераснало во незначителен занает, за време на периодот на Афшаридите и Зандите.
1.10 Каџарска ера
Во 1789 година, основачот на династијата Каџар, Ага Мохамед-кан Каџар, бил крунисан за шах на Иран. Ова му обезбедило на Иран долг период на ред и релативен мир, давајќи ѝ можност на индустријата за оживување. Владеењето на Фат-Али Шах Каџар, Насер ел-Дин Шах Каџар и Мозафар ад-Дин Шах Каџар довело до оживување на древните персиски монархистички традиции. Ткајачите од Тебриз ја искористиле можноста и околу 1885 година станале основачи на современата индустрија за ткаење теписи во Иран
1.11 Пахлавидски период
По Руската револуција, Иран станал бојно поле. Во 1917 година, Велика Британија го искористила Иран како појдовна точка за напад врз Русија во неуспешен обид да ја задуши Револуцијата. Советскиот Сојуз одговорил со анексирање на делови од северен Иран, создавајќи ја Персиската Социјалистичка Советска Република. До 1920 година, иранската влада ја изгубила практично целата моќ надвор од својот главен град: британските и советските сили го контролирале поголемиот дел од иранското копно. Во 1925 година, Реза Шах Пахлеви, поддржан од британската влада, го соборил Ахмад Шах Каџар, последниот шах од Каџарската династија, и ја основал династијата Пахлави. Тој воспоставил уставна монархија која траела до иранската револуција во 1979 година. Реза Шах вовел социјални, економски и политички реформи, на крајот поставувајќи ги темелите на современата иранска држава. За да го стабилизираат и легитимираат своето владеење, Реза Шах и неговиот син Мохамед Реза Пахлави имале за цел да ги оживеат древните персиски традиции. Оживувањето на ткаењето теписи, честопати повикувајќи се на традиционалните дизајни, било важен дел од овие напори. Во 1935 година, Реза Шах ја основал Иранската компанија за теписи и го ставил ткаењето теписи под владина контрола. Раскошни теписи биле ткаени за извоз и како дипломатски подароци за други држави.
Династијата Пахлави ја модернизирало и централизираше иранската влада и се стремела кон ефективна контрола и авторитет над сите свои поданици. Реза Шах станал првиот ирански монарх кој се соочил со овој предизвик со современо оружје. Присилен од армијата, номадизмот бил забранет во текот на 1930-тите, традиционалните племенски облеки биле забранети, а употребата на шатори и јурти станала забранета во Иран. Не можејќи да мигрираат, откако ги загубиле своите стада, многу номадски семејства умреле од глад. За номадските племиња следел краток период на релативен мир во 1940-тите и 1950-тите, кога англо-советската инвазија на Иран за време на Втората светска војна го принудило Реза Шах да абдицира во 1941 година. Неговиот наследник, Мохамед Реза Шах, ја консолидирал својата моќ во текот на 1950-тите. Неговата програма за земјишни реформи од 1962 година, дел од таканаречената Бела револуција, и покрај очигледните предности за селаните без земја, ја уништила традиционалната политичка организација на номадските племиња како народот Кашкаи и традиционалниот начин на номадски живот. Вековните традиции на номадско ткаење теписи, кои влегле во процес на опаѓање со воведувањето на синтетички бои и комерцијални дизајни кон крајот на 19 век, биле речиси уништени од политиката на последната иранска царска династија.
1.12 Современ период
По Иранската револуција, на почетокот можело да се добијат малку информации за ткаењето теписи во Иран. Во 1970-тите и 1980-тите, во Европа се појавил нов интерес за теписите габех, кои првично ги ткаеле номадски племиња за нивна сопствена употреба. Нивното грубо ткаење и едноставните, апстрактни дизајни им се допаднале на западните купувачи.
Во 1992 година, на првата Голема персиска конференција и изложба во Техеран за прв пат биле претставени современи дизајни на персиски теписи. Персиски мајстори ткајачи како Разам Арабзаде изложиле теписи ткаени во традиционална техника, но со необични, современи дизајни. Бидејќи Големите конференции продолжуваат да се одржуваат во редовни интервали, денес може да се забележат два тренда во иранското ткаење теписи. Од една страна, современите и иновативни уметнички дизајни се измислени и развиени од иранските производители, кои на тој начин ја носат древната традиција на дизајнирање напред кон 21 век. Од друга страна, обновениот интерес за природни бои го прифатиле комерцијалните претпријатија, кои нарачуваат теписи на племенски селски ткајачи. Ова обезбедува редовен извор на приход за ткајачите на теписи. Компаниите обично го обезбедуваат материјалот и ги специфицираат дизајните, но на ткајачите им е дозволен одреден степен на креативна слобода. Со завршувањето на ембаргото на САД за ирански стоки, персиските теписи (вклучувајќи ги и античките персиски теписи стекнати на аукции) може повторно да станат полесно достапни за американските клиенти.
Како комерцијални производи за домаќинството, персиските теписи денес се соочуваат со конкуренција од други земји со пониски плати и поевтини методи на производство: машински ткаени, тафтирани теписи или рачно ткаени теписи, но со побрз и поевтин метод на ткаење со јамки, обезбедуваат теписи во „ориентални“ дизајни со утилитарна, но без уметничка вредност. Традиционалните рачно ткаени теписи, изработени од овча волна обоена со природни бои, се сè повеќе барани. Тие обично се продаваат по повисоки цени поради големата количина на рачна работа поврзана со нивното производство, која, во суштина, не се променила од старите времиња, како и поради уметничката вредност на нивниот дизајн. Така, персискиот тепих го задржува својот антички статус како предмет на луксуз, убавина и уметност.
2 Материјали
2.1 Волна
Во повеќето персиски теписи, влакната се од волна од овца. Нејзините карактеристики и квалитет варираат од област до област, во зависност од расата на овците, климатските услови, пасиштата и посебните обичаи поврзани со тоа кога и како волната се стриже и обработува. Различни делови од руното на овцата даваат различен квалитет на волна, во зависност од односот помеѓу подебелата и поцврста овча коса и пофините влакна на волната. Обично, овците се стрижат во пролет и есен. Пролетното стрижење дава волна со повисок квалитет. Најниската класа волна што се користи во ткаењето теписи е „кожна“ волна, која хемиски се отстранува од кожата на мртви животни. Повисоките класи на персиска волна често се нарекуваат курк или корк волна, која се добива од волната што расте на вратот на овцата. Современото производство користи и увезена волна, на пример мерино волна од Нов Зеланд, бидејќи големата побарувачка за волна за теписи не може целосно да се задоволи со локалното производство. Се користат и влакна од камили и кози. Козјата коса главно се користи за зацврстување на рабовите, на номадските теписи како белуџиски теписи, бидејќи е поотпорна на абење. Камилската волна повремено се користи во персиски номадски теписи. Често се бои во црно или се користи во својата природна боја. Почесто, волната што се нарекува камилска всушност е обоена овча волна.
2.2 Памук
Памукот ја формира основата на основата кај повеќето современи теписи. Номадите кои не можат да си дозволат да купат памук на пазарот користат волна за основа, кои традиционално исто така се правеле од волна во области каде памукот не бил локален производ. Памукот може да се испреде поцврсто од волната и поднесува поголема напнатост, што го прави супериорен материјал за основата на теписите. Особено поголемите теписи имаат поголема веројатност да лежат рамно на подот, додека волната има тенденција нерамномерно да се собира, а теписите со волнена основа може да се извиткаат кога се влажни. Хемиски обработениот (мерцеризиран) памук се користи во теписите како замена за свила уште од крајот на XIX век.
2.3 Свила
Свилата е скап материјал и се користи за репрезентативни теписи. Нејзината затегнувачка цврстина се користи за свилени основи, но свилата се појавува и во влакнестата површина на теписот. Свиленото влакно може да се користи за истакнување на посебни елементи од дизајнот. Висококвалитетните теписи од Кашан, Кум, Наин и Исфахан имаат целосно свилени влакна. Теписите со свилена површина често се исклучително фини, со краток влакнест слој и сложен дизајн. Свиленото влакно е помалку отпорно на механички стрес, па затоа целосно свилените теписи често се користат како ѕидни таписерии или перници.
2.4 Предење
Влакната од волна, памук и свила се предат рачно или механички со користење на вретено или индустриски предачки машини за да се добие предиво. Насоката во која се преде предивото се нарекува „завој“. Предивата се карактеризираат како S-завој или Z-завој според насоката на предење. Две или повеќе предени нишки можат да се извртат заедно или да се спојат за да формираат подебело предиво. Обично, рачно предените еднослојни нишки се предат со Z-завој, а спојувањето се врши со S-завој. Како и речиси сите исламски теписи, со исклучок на мамелучките теписи, речиси сите персиски теписи користат „Z“ (спротивно од стрелките на часовникот) предена и „S“ (во насока на стрелките на часовникот) споена волна.
2.5 Боење
Процесот на боење вклучува подготовка на предивото за да стане подложно на соодветните бои преку потопување во мордант. Потоа се додаваат боите во предивото кое останува во растворот за боење одредено време. Обоеното предиво потоа се остава да се суши, изложено на воздух и сончева светлина. Некои бои, особено темно кафеавата, бараат железни морданти, кои можат да ја оштетат или избледат ткаенината. Ова често резултира со побрзо трошење на влакната во области обоени со темно кафеави бои и може да создаде релјефен ефект кај старинските ориентални теписи.
2.5.1 Растенија
Традиционалните бои што се користат во персиските теписи се добиваат од растенија и инсекти. Во 1856 година, англискиот хемичар Вилијам Хенри Перкин ја измислил првата анилинска боја, мавеин. Потоа биле измислени различни други синтетички бои. Евтини, лесни за подготовка и употреба во споредба со природните бои, нивната употреба е документирана од средината на 1860-тите. Традицијата на природно боење била обновена во Турција во раните 1980-ти. Хемиските анализи довеле до идентификација на природни бои од примероци на античка волна, а рецептите и процесите на боење биле експериментално повторно создадени.
Според овие анализи, природните бои што се користат за волна за теписи вклучуваат:
* Црвена од коренот на ''Rubia tinctorum''* Жолта од растенија, вклучувајќи ''Allium cepa'', неколку видови камилица (Anthemis, ''Matricaria chamomilla''), и камилица
* Црна: дабови жолчки, дабови желади
* Зелена со двојно боење со индиго и жолта боја
* Портокалова со двојно боење со црвена и жолта боја
* Сина: индиго добиено од ''Indigofera tinctoria''
Некои бои како индиго или мадер биле трговска стока и затоа широко достапни. Жолтите или кафените бои значително варираат од регион до регион. Многу растенија даваат жолти бои, како што се винова резеда или бојадисувачка трева ''(Reseda luteola)'', жолт делфиниум или сумах за боење (''Cotinus coggygria''). Лисјата од грозје и кората од калинка, како и други растенија, даваат различни нијанси на жолта.
Во Иран, традиционалното боење со природни бои било обновено во 1990-тите, поттикнато од обновениот интерес за традиционално произведени теписи, но мајстори бојаджии како Абас Сајахи го зачувале знаењето за традиционалните рецепти.
2.5.2 Црвени бои од инсекти
Карминските бои се добиваат од смолести секрети на инсекти од групата штитести вошки како кохинилната вошка Coccus cacti и одредени видови на Porphyrophora 9полска и ерменска). Кохинилната боја, таканаречена „лак“, порано се извезувала од Индија, а подоцна од Мексико и Канарските Острови. Бои од инсекти почесто се користеле во области каде ''Rubia tinctorum'' не се одгледувал, како западна и северозападна Персија.
2.5.3 Синтетички бои
Со современите синтетички бои може да се добие речиси секоја боја и нијанса, така што без хемиска анализа е речиси невозможно да се утврди дали во готов тепис се користени природни или вештачки бои. Современите теписи можат да се ткаат со внимателно избрани синтетички бои и да имаат уметничка и практична вредност.
2.5.4 Абраш
Појавата на мали отстапувања во рамките на истата боја се нарекува абраш (од турски ''abraş'', буквално „шарен, пегав“). Абраш се забележува кај традиционално обоени ориентални теписи. Неговата појава укажува дека најверојатно еден ткајач го изработил теписот, кој немал доволно време или ресурси да подготви доволна количина обоено предиво за да го заврши теписот. Само мали количини волна биле боени одвреме-навреме. Кога една нишка волна ќе се потрошела, ткајачот продолжувал со новата серија. Бидејќи точната нијанса ретко се повторува при ново боење, бојата на влакната се менува кога се ткае нов ред јазли. Така, варијацијата на боите укажува на селски или племенски тепис и се цени како знак на квалитет и автентичност. Абраш може и намерно да се внесе во ново планиран дизајн на тепис.
3 Техники и структури
3.1 Процес на ткаење килим
Ткаењето килими со влакна е процес што одзема многу време и, во зависност од квалитетот и големината на килимот, може да потрае од неколку месеци до неколку години за да се заврши.
За да се започне со изработка на килим, потребна е основа што се состои од основи и плетенки: Плочите се силни, дебели нишки од памук, волна или свила кои се протегаат по должината на килимот. Слични нишки што минуваат под и над основата од едната до другата страна се нарекуваат плодови. Основите од двете страни на килимот обично се намотуваат во една или повеќе нишки со различна дебелина кои се облакаат за да го формираат работ.
Ткаењето нормално започнува од дното на разбојот, со протнување на неколку ткаенини низ основата за да се формира основа од која ќе се започне. Јазли од обоена волна, памук или свилени конци потоа се врзуваат во редови околу последователни сетови соседни основа. Како што повеќе редови се врзуваат за основата, овие јазли стануваат куп на килимот. Помеѓу секој ред јазли, се протнуваат еден или повеќе ленти ткаен материјал за да се држат јазлите фиксирани. Потоа ткаен материјал се удира со инструмент сличен на чешел, чешел-машина, за дополнително да се набие и обезбеди новоткаениот ред. Во зависност од финоста на ткаен материјал, квалитетот на материјалите и стручноста на ткајачите, бројот на јазли на рачно изработен килим може да варира од 16 до 800 јазли на квадратен инч.
Кога килимот е завршен, краевите на основата ги формираат ресите кои можат да бидат со ткаен материјал, плетени, со ресни или прицврстени на други начини.
3.2 Разбои
Разбои, иако делат фундаментални принципи на дизајнирање, покажуваат разновиден опсег на големини и нивоа на сложеност. Основните технички барања на разбојот се да се одржи соодветна затегнатост и да се поделат конците од основата во наизменични сетови или „листови“. Вклучувањето на уред за отфрлање му овозможува на ткајачот ефикасно да ги протне конците од ткаењето низ вкрстените и невкрстените конци од основата, елиминирајќи ја потребата од макотрпниот процес на рачно ткаење на ткаењето во и надвор од основата.
3.3 Хоризонтални разбои
Наједноставната форма на разбој е хоризонтален; еден што може да се прицврсти на земја или да се потпре на странични делови на земја. Потребната затегнатост може да се постигне со употреба на клинови. Овој стил на разбој е идеален за номадските луѓе бидејќи може да се склопи или расклопи и лесно се транспортира. Теписите произведени на хоризонтални разбои се генерално прилично мали, а квалитетот на ткаењето е инфериорен во однос на оние теписи направени на професионален стоечки разбој. Жителите на урбаните средини веројатно нема да користат хоризонтални разбои бидејќи зафаќаат многу простор на подот, а професионалците веројатно нема да ги користат бидејќи не се ергономски. Нивната евтина цена и преносливост се помалку вредни за урбаните професионалци.
3.4 Вертикални разбои
Технички понапредните, стационарни вертикални разбои се користат во селата и градските фабрики. Понапредните типови вертикални разбои се поудобни, бидејќи им овозможуваат на ткајачите да ја задржат својата позиција во текот на целиот процес на ткаење. Вертикалниот разбој од типот Тебриз овозможува ткаење теписи до двојно поголема должина од разбојот, додека нема ограничување за должината на тепихот што може да се исткае на вертикален разбој со ролери. Всушност, ширината на тепихот е ограничена од должината на гредите на разбојот.
Постојат три општи типови на вертикални разбои, од кои сите можат да се модифицираат на повеќе начини:
* Фиксниот селски разбој се користи главно во Иран и се состои од фиксна горна греда и подвижна долна или платнена греда која се вметнува во два странични делови. Правилното затегнување на основата се постигнува со забивање клинови во вдлабнатините. Ткајачите работат на прилагодлива штица која се крева како што напредува работата.
* Разбојот Тебриз, именуван по градот Табриз, се користи во северозападен Иран. Основите се континуирани и се пренесуваат зад разбојот. Затегнатоста на основата се постигнува со клинови. Ткајачите седат на фиксирано седиште и кога дел од тепихот е завршен, затегнатоста се ослободува и тепихот се влече надолу и се тркала околу задниот дел на разбојот. Овој процес продолжува сè додека тепихот не е завршен, кога основата се откинува и тепихот се вади од разбојот.
* Разбојот со ролер-греда (, „ролер-разбој“) се користи во поголемите турски мануфактури, но се среќава и во Персија и Индија. Се состои од две подвижни греди на кои се прицврстени основата. И двете греди се опремени со запчаници или слични уреди за заклучување. Откако ќе се заврши делот од тепихот, се валани на долната греда. На разбој со ролер-греда, може да се произведе тепих од која било должина. Во некои области на Турција, неколку килими се ткаат сериски на истите основа и се одделуваат еден од друг со сечење на основата откако ќе се заврши ткаењето.
Иранските имиња за деловите од разбојот се:*, горната греда (хоризонтална, еквивалентна на основата)
*, долната греда (хоризонтална, еквивалентна на градите, особено кога жицата е обвиткана околу неа)
*, десниот столб (исправен); понекогаш се користи за двата столба
*, десниот столб (исправен)
* од
* или
*, клиновите што ја регулираат висината на зирдарот за затегнување на основата.
*, клупа за ткајачи, која може да биде прилагодлива по висина.
Хоризонталниот разбој има и четири клинови за да го држат во земјата.
3.5 Алатки
Ткајачот има потреба од неколку основни алатки: нож за сечење на предивото при врзување на јазлите; тежок инструмент сличен на чешел со рачка за набивање на потката; и ножици за потстрижување на влакнестиот слој откако ќе се исткае еден ред јазли или неколку редови. Во Табриз ножот е комбиниран со кука за врзување на јазлите, што ја забрзува работата. Мал челичен чешел понекогаш се користи за расчешлување на предивото по секој завршен ред јазли.
Се користат и различни дополнителни алатки за набивање на потката. Некои ткајачки области во Иран, познати по производство на многу фини теписи, користат дополнителни алатки. Во Керман, инструмент сличен на сабја се користи хоризонтално во отворот на разбојот. Во Биџар, алатка слична на клинец се вметнува меѓу основите и се удира за дополнително да се згусне ткаенината. Биџар е исто така познат по својата техника на влажен разбој, која се состои од навлажнување на основата, потката и предивото со вода за време на целиот процес на ткаење, со цел да се збиe волната и да се постигне особено силна компресија на влакнестиот слој, основата и потката. Кога теписот ќе се заврши и исуши, волната и памукот се шират, што резултира со многу тежка и цврста текстура. Теписите од Биџар не се лесно свитливи без да се оштети ткаенината.
Се користат различни алатки за потстрижување на волната во зависност од тоа како теписот се обработува за време на ткаењето или по неговото завршување. Често кај кинеските теписи предивото се потстрижува по завршувањето, а потстрижувањето е накосено таму каде што се менува бојата, што дава релјефен тридимензионален ефект.
3.6 Јазли
Персиските теписи главно се ткаат со два различни јазли: симетричниот турски или „Гиордес“ јазол, кој се користи и во Турција, Кавказ, Источен Туркменистан и некои турски и курдски области на Иран, и асиметричниот персиски, или Сенех-јазол, кој исто така се користи во Индија, Турција, Пакистан, Кина и Египет. Терминот „Сенех јазол“ е донекаде погрешен, бидејќи теписите во градот Сенех се ткаат со симетрични јазли.
За врзување на симетричен јазол, предивото се поминува меѓу две соседни основи, се враќа под едната, се обвиткува околу двете формирајќи јамка, а потоа се извлекува низ средината така што двата краја излегуваат меѓу основите.
Асиметричниот јазол се врзува со обвиткување на предивото околу само една основа, потоа нишката се поминува зад соседната основа така што ги разделува двата краја на предивото. Персискиот јазол може да се отвора налево или надесно.
Асиметричниот јазол овозможува создавање пофлуидни, често закривени дизајни, додека поизразени, праволиниски дизајни може да го користат симетричниот јазол. Како што покажуваат теписите од Сенех со нивните сложени дизајни ткаени со симетрични јазли, квалитетот на дизајнот повеќе зависи од вештината на ткајачот отколку од типот на јазол што се користи.
Друг јазол што често се користи во персиските теписи е јуфти јазолот, кој се врзува околу четири основи наместо околу две. Функционален тепис може да се направи со јуфти јазли, и тие понекогаш се користат во големи еднобојни површини на теписот, на пример во полето, за да се заштеди материјал. Сепак, бидејќи теписите ткаени целосно или делумно со јуфти јазол бараат само половина од количината на влакнесто предиво во споредба со традиционално ткаените теписи, нивниот влакнест слој е помалку отпорен на абење и овие теписи не траат толку долго.
3.7 Рамно ткаени теписи
Рамно ткаените теписи ја добиваат својата боја и шара од потката која е цврсто испреплетена со основата. Наместо вистински влакнест слој, основата на овие теписи го создава нивниот дизајн. Потката се ткае меѓу основите сè додека не е потребна нова боја, потоа се враќа назад и се врзува пред да се внесе новата боја.
Најпознатиот вид на рамно ткаење се нарекува килим. Килимите (заедно со накит, облека и животни) се важни за идентитетот и богатството на номадските племиња. Во нивната традиционална употреба, килимите се користат како подни и ѕидни покривки, седла за коњи, торби за складирање, постелнина и навлаки за перници.
Постојат различни видови на рамно ткаени теписи, вклучувајќи:
*иџарски тепих
*џаџим
*килим
*малеки
*сирџан
*Сумак
*сузани