Шкотска книжевност

Шкотска книжевност — книжевност напишана во Шкотска или од шкотски писатели. Вклучува дела на англиски, шкотски гелски, шкотски (германси), бритонски, француски, латински, норвен или други јазици користени во рамките на современите граници на Шкотска.
Најраната постоечка книжевност напишана во денешна Шкотска, била составена на бритонски говор во VI век и преживеала како дел од велшката книжевност. Во следните векови биле пишувани дела на латински, под влијание на Католичката црква, и на староанглиски, под влијание на доселените Англи. Како што државата Алба се развивала во Кралството Шкотска од VIII век, имало процутена литературна елита која редовно пишувала текстови и на гелски и на латински јазик, споделувајќи заедничка литературна култура со Ирска и други места. По Давидовата револуција од XIII век, преовладувала процутената француска јазична култура, додека нордиската книжевност се создавала од области на скандинавски населби. Првиот преживеан голем текст од периодот нараната шкотска книжевност е епот „''Брус“'' напишан од Џон Барбур, поет од XIV век, по кој следела серија народни верзии на средновековни романси. На нив им се придружиле во XV век шкотските прозни дела.
Во раната модерна ера, кралското покровителство ја поддржувало поезијата, прозата и драмата. Дворот на Јаков V видел дела како ''„Трите Естаитис“'' од Дејвид Линдзи. Кон крајот на XVI век, Јаков VI станал покровител и член на круг шкотски дворски поети и музичари познати како Касталијански бенд. Кога тој стапил на англискиот престол во 1603 година, многумина го следеле на новиот двор, но без кралското покровителство, традицијата на шкотската поезија стивнала. Таа била оживеана по обединувањето со Англија во 1707 година од Алан Ремзи и Џејмс Мекферсон. Вториот „Осијански циклус“ го произвел првиот шкотски поет кој стекнал меѓународен углед. Тој инспирирал многу други автори, вклучувајќи го Роберт Бернс, кој од многумина се смета за национален поет, како и Волтер Скот, чии „Романи од Вејверли“ значително придонеле за дефинирање на шкотскиот идентитет во XII век. Кон крајот на викторијанската ера, голем број автори родени во Шкотска постигнале меѓународен углед, вклучувајќи ги Роберт Луис Стивенсон, Артур Конан Дојл, Џ. М. Бари и Џорџ Мекдоналд.
Во XX век имало бран на активност во шкотската книжевност, познат како шкотска ренесанса. Водечката фигура, Хју Мекдијармид, се обидел да го оживее шкотскиот јазик како медиум за сериозна книжевност. Членовите на движењето биле проследени од нова генерација повоени поети, вклучувајќи го и Едвин Морган, кој ќе биде назначен за прв Шкотски Макар од страна на инаугуративната шкотска влада во 2004 година. Почнувајќи од 1980-тите години, шкотската книжевност доживеала уште едно големо оживување, особено поврзано со писатели како Џејмс Келман и Ирвин Велш. Меѓу шкотските поети кои се појавиле во истиот период е и Керол Ен Дафи, која била именувана за прва Шкотланѓанка која станала британски поет лауреат во мај 2009 година.
1 Среден век
1.1 Ран среден век
По падот на римската власт во почетокот на V век, во Северна Британија се појавиле четири главни кругови на политичко и културно влијание. На исток биле Пиктите, чии кралства евентуално се протегале од реката Форт до Шетланд. На запад биле луѓето од Дал Риата кои зборувале гелски (гојделски) јазик, кои имале тесни врски со Ирска, од каде што го донеле со себе името Шкоти. На југ биле британските сили (кои зборуваа бритонски) на народите од кралствата на „Стариот Север“ под римско влијание, од кои најмоќното и најдолго преживеаното било Кралството Стратклајд . Конечно, тука биле Англичаните или „Англите“, германски освојувачи кои го презеле поголемиот дел од јужна Британија и го држеле Кралството Берниција (подоцна северниот дел од Нортумбрија), кое се протегало до територијата каде што денес се Лотијците и шкотските граници на југоисток. Со христијанизациите, особено од VI век, одел и латинскиот како интелектуален и пишан јазик. Современата наука, врз основа на зачуваните топоними и историски докази, укажува дека Пиктите зборувале бритонски јазик, но се чини дека ништо од нивната книжевност не преживеало во модерната ера. Сепак, постои зачувана книжевност на бритонски, гелски, латински и староанглиски јазик.
Голем дел од најраната велшка книжевност всушност била составена во или во близина на земјата што денес ја нарекуваме Шкотска, на бритонскиот говор, од кој би потекнувал велшкиот, кој тогаш не бил ограничен на Велс и Корнвол, иако во Велс бил запишан дури многу подоцна. Тука спаѓа ''„Гододин“'', кој се смета за најраниот преживеан стих од Шкотска, кој му се припишува на бардот Анеирин, за кој се вели дека живеел во бритонското кралство Гододин во VI век. Тоа е серија елегии за луѓето од Гододин кои загинале борејќи се во ''Битката кај Катрает'' околу 600 година од н.е. Слично на тоа, ''Битката кај Гвен Истрад'' му се припишува на Талиесин, за кој традиционално се смета дека бил бард на дворот на Регед во приближно истиот период.
Постојат религиозни дела на гелски јазик, вклучувајќи ја ''Елегијата за Свети Колумба'' од Далан Форгаил, од околу 597 година и „Во пофалба на Свети Колумба“ од Бекан мак Луигдех од Рум, од околу 677 година. Тие биле напишани на латински јазик, и вклучуваат „Молитва за заштита“ (која му се припишува на Свети Мугинт), од околу средината на VI век и ''Altus Prosator'' („Високиот Создател“, припишан на Свети Колумба), од околу 597 година. Веројатно најважното средновековно дело напишано во Шкотска, ''Vita Columbae'', од Адомнан, опат од Јона (627/8–704), исто така било напишано на латински. Следното најважно дело од шкотската хагиографија, стихот ''„Животот на Свети Нинијан“'', било напишано на латински во Виторн во VIII век.
На староанглиски јазик постои ''„Сонот за крстот“'', од кој се наоѓаат стихови на крстот Рутвел, што го прави единствениот преживеан фрагмент на северумбрискиот староанглиски јазик од рана средновековна Шкотска. Исто така, врз основа на орнитолошки референци, се претпоставува дека поемата ''„Морнарот“'' била составена некаде во близина на Бас Рок во Источен Лотијан.
1.2 Развиен среден век
Почнувајќи од крајот на VIII век, викиншките напади и инвазии предизвикале спојување на галските и пиктските круни, што кулминирало со подемот на Синаед мак Аилпин (Кенет МакАлпин) во 840-тите години, што ја довело на власт Династијата Алпин довело до создавањето на Кралството Алба. Историските извори, како и доказите за имиња на места, укажуваат на начините на кои пиктскиот јазик на север и кумбриските јазици на југ биле преклопени и заменети со галски, староанглиски и подоцнежен нордиски јазик. Кралството Алба било претежно усно општество доминирано од галската култура. Некои поцелосни извори за Ирска од истиот период сугерираат дека постоеле филиди, кои дејствувале како поети, музичари и историчари, честопати поврзани со дворот на господар или крал, и го пренесувале своето знаење и култура на следната генерација на галски јазик.
Од XI век, францускиот, фламанскиот и особено англискиот станале главни јазици на шкотските општини, од кои повеќето се наоѓале на југ и исток. Барем од доаѓањето на престолот на Давид I (владеел 1124–53 г.), како дел од Давидовата револуција што ја вовела француската култура и политички системи, гелскиот јазик престанал да биде главен јазик на кралскиот двор и веројатно бил заменет со француски. По оваа „гализација“ на шкотскиот двор, помалку ценетиот ред на бардови ги презел функциите на филидот и тие продолжиле да дејствуваат во слична улога во Висорамнините и островите до XVIII век. Тие често се обучувале во бардски училишта, од кои неколку, како онаа што ја водела династијата МакМурих, кои биле бардови на Господарот на островите, постоеле во Шкотска, а поголем број во Ирска, сè додека не биле потиснати во XVII век. Членовите на бардските училишта биле обучувани за сложените правила и форми на гелска поезија. Голем дел од нивното творештво никогаш не било запишано, а она што било зачувано било евидентирано само од XVI век.
Можно е во средновековна Шкотска да биле напишани повеќе средноирски дела отколку што често се мисли, но не биле зачувани бидејќи гелскиот книжевен естаблишмент на источна Шкотска изумрел пред XIV век. Томас Овен Кленси тврди дека ''Лебор Бретнах'', таканаречениот „ирски Нениус“, бил напишан во Шкотска, и веројатно во манастирот во Абернети, но овој текст бил зачуван само од ракописи зачувани во Ирска. Други литературни дела што преживеале вклучуваат и дела на плодниот поет Жил Бриџ Албанах. Околу 1218 година, Жил Бриџ напишал песна - „''Патувајќи кон Дамиета''“ - за неговите искуства во Петтата крстоносна војна.
Во XIII век, кога францускиот јазик процветал како книжевен јазик бил создаден „''Roman de Fergus“'', најраното дело на некелтска народна книжевност што преживеало од Шкотска. Некои научници, вклучувајќи го и Д. Д. Овен, сметаат дека многу други приказни во циклусот на Артур, напишани на француски јазик и зачувани само надвор од Шкотска, биле напишани во Шкотска. Постојат одредени нордиски дела од областите со скандинавски населби, вклучувајќи ги Северните и Западните острови. Познатата ''Оркниска сага'', иако се однесувала на грофството Оркни, била напишана во Исланд. Покрај францускиот, и латинскиот бил книжевен јазик, а познати дела на латински од Шкотска се „Carmen de morte Sumerledi“, поема која триумфално ја слави победата на граѓаните на Глазгов над Сомарле мак Гила Бригте и „Inchcolm Antiphoner“, химна во слава на Свети Колумба.
1.3 Доцен среден век
Во доцниот среден век, раниот шкотски, честопати едноставно наречен англиски, станал доминантен јазик во земјата. Во голема мера бил изведен од староанглискиот, со додавање на елементи од гелскиот и францускиот јазик. Иако наликувал на јазикот што се зборувал во северна Англија, станал посебен дијалект од крајот на XIV век па наваму. Станал чест кај владејачката елита која го усвоила при напуштањето на францускиот јазик. Во XV век, тој бил јазик на владата, а парламентарните акти, записите на советите и сметките на благајниците речиси сите го користеле од владеењето на Јаков I па наваму. Како резултат на тоа, гелскиот јазик, кој некогаш бил доминантен северно од реката Теј, започнал постојано да опаѓа. Низинските писатели почнале да го третираат гелскиот како второкласен, рустикален, па дури и забавен јазик, помагајќи да се обликуваат ставовите кон висорамнините и да се создаде културен јаз со низините.
Најстариот зачуван голем текст во шкотската книжевност е „''Брус“'' (1375) од Џон Барбур, составен под покровителство на Роберт II и кој ја раскажува приказната во епска поезија за постапките на Роберт I пред англиската инвазија до крајот на војната за независност. Делото било исклучително популарно меѓу аристократијата која зборувала шкотски јазик, а Барбур е познат како татко на шкотската поезија, држејќи слично место како и неговиот современик Чосер во Англија. На почетокот на XV век, по нив следеле ''„Оригинале Кроникил од Шкотска“'' од Ендру од Винтон и „''Волас“'' од Слепиот Хари, кои ја спојувале историската романса со хронологијата во стихови . Веројатно биле под влијание на шкотските верзии на популарните француски романси кои биле исто така создадени во тој период, вклучувајќи ги ''„Бујкот на Александар“'', ''„Ланселот на Лајкот"'' и ''„Портејот од Нобленс“'' од Гилберт Хеј.
Голем дел од средношкотската книжевност била создадена од макари, поети со врски со кралскиот двор, меѓу кои бил и Јаков I (кој го напишал ''„Кингис Квеар"''). Многу од макарите имале универзитетско образование и затоа биле поврзани и со Кирк. Сепак, ''„Тагувањето за Макари“'' од Данбар (околу 1505 година) дава докази за поширока традиција на секуларно пишување надвор од Дворот и Кирк, која денес е во голема мера изгубена. Писатели кои пишувале пред појавата на печатењето во Шкотска, вклучувајќи ги Роберт Хенрисон, Вилијам Данбар, Волтер Кенеди и Гевин Даглас, се сметаат за предводници на златното доба во шкотската поезија.
Кон крајот на XV век, шкотската проза исто така почнала да се развива како жанр. Иако постојат постари фрагменти од оригинална шкотска проза, како што е ''„Хрониката на Аухинлек“'', првото целосно зачувано дело е ''„Мерур од Висдом“'' (1490) од Џон Ирланд . Исто така, имало прозни преводи на француски книги за витештво кои преживеале од 1450-тите години, вклучувајќи ја ''„Книгата за законот на војските“'' и ''„Редот на Книхтод“'' и трактатот ''„Secreta Secretorum“'', арапско дело за кое се верува дека бил совет на Аристотел до Александар Велики. Воспоставувањето на печатарска машина под кралски патент во 1507 година го олеснало ширењето на шкотската книжевност и веројатно имало за цел да го зајакне шкотскиот национален идентитет. Првата шкотска печатарска машина се наоѓала во Саутгејт во Единбург и била на трговецот Валтер Чепман (околу 1473–околу 1528) и книжарот Ендру Милар (починал 1505–08). Иако првата печатарска машина била релативно краткотрајна, покрај законските кодекси и религиозните дела, печатарската машина, исто така, произведувала изданија од делата на шкотските макари пред нејзиното пропаѓање, веројатно околу 1510 година. Следната регистрирана печатарска машина била онаа на Томас Дејвидсон (роден 1532–42), првиот во долгата низа „кралски печатари“, кои исто така произведувале изданија од делата на макарите. Препознатливото дело од периодот на владеењето на Јаков IV била верзијата на Гевин Даглас на ''„Енеида“'' од Вергилиј, „''Енеадос“'', која била првиот комплетен превод на голем класичен текст на шкотскиот јазик и првиот успешен пример од ваков вид на кој било англиски јазик . Била завршена во 1513 година, но засенета од катастрофата во Флоден.
2 Ран нов век
2.1 Шеснаесетти век
Како покровител на поети и автори, Јаков V (владеел 1513–42) ги поддржувал Вилијам Стјуарт и Џон Беленден, кои ја превеле Латинската ''историја на Шкотска'' составена во 1527 година од Хектор Боус, во стихови и прози. Дејвид Линдзи (околу 1486–1555), дипломат и шеф на Лионскиот двор, бил плоден поет. Пишувал елегични наративи, романси и сатири. Џорџ Бјукенен (1506–82) имал големо влијание како латински поет, основајќи традиција на неолатинска поезија која продолжила до XVII век. Меѓу придонесувачите на оваа традиција биле кралскиот секретар Џон Мејтланд (1537–95), реформаторот Ендру Мелвил (1545–1622), Џон Џонстон (1570?–1611) и Дејвид Хјум од Годскрофт (1558–1629).
Почнувајќи од 1550-тите години, за време на владеењето на Мери, кралица на Шкотите (владеела 1542–67) и дворската ера на нејзиниот малолетен син Јаков VI (владеел 1567–1625), културните занимања биле ограничени поради недостатокот на кралски двор и поради политички превирања. Киркот, кој бил под силно влијание на калвинизмот, исто така ја обесхрабрувал поезијата што не била од молитвен карактер. Сепак, меѓу поетите од овој период биле Ричард Мејтланд од Летингтон (1496–1586), кој пишувал медитативни и сатирични стихови во стилот на Данбар; Џон Роланд (1530–75), кој пишувал алегорични сатири во традицијата на Даглас и дворјанецот и министер Александар Хјум (околу 1556–1609), чиј корпус на дела вклучува поезија за природата и епистоларни стихови. Употребата на кратки стихови наменети за пеење со музика од страна на Александар Скот (?1520–82/3) го отворила патот за кастиљанските поети од времето на самостојното владеење на Јаков VI.
Во 1580-тите и 1590-тите години, Јаков VI силно ја промовирал книжевността на земјата на неговото раѓање т.е.нна шкотскиот јазик. Неговиот трактат „''Некои правила и предупредувања што треба да се почитуваат и избегнуваат во шкотската прозодија“'', објавен во 1584 година кога имал 18 години, бил и поетски прирачник и опис на поетската традиција на неговиот мајчин јазик, на кој ги применил ренесансните принципи. Тој станал покровител и член на лабав круг шкотски јакобински дворски поети и музичари, подоцна наречен Касталијански бенд, во кој биле вклучени Вилијам Фаулер (околу 1560–1612), Џон Стјуарт од Балдине (околу 1545–околу 1605) и Александар Монтгомери (околу 1550–98). Тие преведувале клучни ренесансни текстови и создавале песни користејќи француски форми, вклучувајќи сонети и кратки сонети, за нарација, опис на природата, сатира и медитации за љубовта. Подоцнежни поети од оваа традиција биле Вилијам Александар (околу 1567–1640), Александар Крег (околу 1567–1627) и Роберт Ајтон (1570–1627). До крајот на 1590-тите години, залагањето на кралот за неговата родна шкотска традиција било до одреден степен дисипирано од можноста за наследување на англискиот престол.
Линдзи продуцирал интерлудиум во палатата Линлитгоу за кралот и кралицата, за кој се смета дека бил верзија на неговата драма ''„Три Естаитис“'' од 1540 година, која ја сатиризирала корупцијата на црквата и државата, и која е единствената комплетна драма што преживеала од пред Реформацијата. Бјукенен имал големо влијание врз континенталниот театар со драми како ''„Јефети'' и ''Баптисти“'', кои влијаеле врз Пјер Корнеј и Жан Расин, а преку нив и врз неокласичната традиција во француската драма, но неговото влијание во Шкотска било ограничено поради неговиот избор на латинскиот јазик како медиум. Анонимните ''„Манарот на циркуларната драма“'' (пред 1568 година) и ''„Филот“'' (објавен во Лондон во 1603 година), се изолирани примери на преживеани драми. Втората е шкотска комедија на забуни на локален јазик, веројатно наменета за дворска изведба за Мери, кралицата на Шкотите или Јаков VI. Истиот систем на професионални трупи од глумци и театри што се развил во Англија во овој период, отсуствувал во Шкотска, но Јаков VI го покажал својот интерес за драмата со тоа што договорил трупа од англиски глумци да изградат театарска куќа и да настапат во 1599 година.
2.2 XVII век
Иакозпрвично вишувал доблестите на шкотската „поезија“, по неговото стапување на англискиот престол, Јаков VI сè повеќе го фаворизирал јазикот на јужна Англија. Во 1611 година, Киркот ја усвоил англиската овластена верзија на Библијата на кралот Јаков. Во 1617 година, толкувачите биле прогласени за непотребни во лондонското пристаниште бидејќи Шкотланѓаните и Англичаните сега „не биле толку различни меѓусебно и не расеат едни со други“. Џени Вормалд го опишува Јаков како создател на „систем од три нивоа, со гелски јазикот на дното и англиски јазикот на врвот“. Губењето на дворот како центар на покровителство во 1603 година било голем удар за шкотската книжевност. Голем број шкотски поети, вклучувајќи ги Вилијам Александар, Џон Мареј и Роберт Ајтун, го придружувале кралот во Лондон, каде што продолжиле да пишуваат, но наскоро почнале да го англизираат својот пишан јазик. Карактеристичната улога на Јаков како активен книжевен учесник и покровител на англискиот двор го направила дефинирачка фигура за англиската ренесансна поезија и драма, која ќе достигне врв за време на неговото владеење, но неговото покровителство за високиот стил во неговата сопствена шкотска традиција во голема мера веќе било во минатото. Единствениот значаен дворски поет кој продолжил да твори во Шкотска по заминувањето на кралот бил Вилијам Драмонд од Хоторнден (1585–1649).
Како што традицијата на класичната гелска поезија опаѓала, почнала да се појавува нова традиција на народна гелска поезија. Додека класичната поезија користела јазик во голема мера фиксиран во XIX век, народниот јазик продолжил да се развива. За разлика од класичната традиција, која користела слоговна метрика, народните поети имале тенденција да користат акцентски стих. Сепак, тие споделувале со класичните поети збир на сложени метафори, бидејќи стихот сè уште бил често панегиричен. Голем број од овие народни поетеси биле жени, од кои позната била Мери Меклауд од Харис (околу 1615–1707).
Традицијата на неолатинската поезија го достигнала својот врв со објавувањето на антологијата ''Deliciae Poetarum Scotorum'' (1637), објавена во Амстердам од Артур Џонстон (околу 1579–1641) и Сер Џон Скот од Скотстарвет) и која содржи дела од гела вните шкотски поетеси уште одиемето на Бјукенен. Овој период беше обележаило делото на птворештвото менувани жени шкотсктеси.''„Ane Godlie Dream“'' (1603) од Елизабет Мелвил (родена 1585–1630) беше популариларелигиозна алегорија и првата книга објавена од жена во Шкотска. Ана Хјум, ќерка на Дејвид Хјум од Годскрофт, ја адаптирала ''„Триумфи на љубовта''“ од Петрарка како ''„Триумфи на љубовта: Целомудрие: Смрт“'' (1644).
Ова бил периодот кога баладата се појавила како значајна пишана форма во Шкотска. Некои балади кои веројатно датираат од доцниот среден век се занимаваат со настани и луѓе кои можат да се проследат до XIII век, вклучувајќи ги „Сер Патрик Спенс“ и „Томас Римерот“, но за кои не е познато дека постоеле сè до XVIII век. Тие веројатно биле компонирани и пренесувани усно и почнале да се запишуваат и печатат дури во форма на фрази и како дел од книги, а подоцна биле запишани и забележани во книги од колекционери, вклучувајќи ги Роберт Бернс и Валтер Скот. Од XVII век, тие биле користени како литературна форма од аристократски автори, вклучувајќи ги Роберт Семпил (околу 1595–околу 1665), Лејди Елизабет Вордло (1627–1727) и Лејди Гризел Бејли (1645–1746).
Губењето на поддршката од кралскиот двор, исто така, значело дека шкотсите писатели немале сила да се спротивстават на противењето на црквата кон театарот, кој се борел да преживее во Шкотска. Сепак, не бил целосно потиснат. Црквата го користела театарот за свои цели во училиштата и бавно ги потиснувала популарните народни драми. Меѓу преживеаните драми од тој период се ''„Трагедии на монархијата“'' од Вилијам Александар, напишани непосредно пред неговото заминување со кралот за Англија во 1603 година. Тие биле тајни драми, наменети да се читаат, а не да се изведуваат, и веќе укажуваат на претпочитањето на Александар кон јужен англиски јазик во однос на шкотскиот јазик. Билеинаправени за оживување на шкотската драма. Во 1663 година, адвокатот од Единбург, Вилијам Клерк, ја напиша ''„Мар''л''чијано или Откритието“'', драма за реставрацијата на легитимна династија во Фиренца по многу години граѓанска војна. Била изведена во театарот Тенис-корт во Холирудската палата пред парламентарниот висок комесар Џон Лесли, гроф од Ротс.''„Трагутовата лукавост или Кафетеријата“'' од Томас Сидсерф, за прв пат била изведена во Лондон во 1667 година, а потоа во Единбург една година подоцна и се потпирала на шпанската комедија. Лекарот Арчибалд Питкерн (1652–1713), роднина на Сидсерф, го напишал ''„Собранието или Шкотската реформација“'' (1692), груба сатира за моралот на презвитеријанската црква, која циркулирала во ракопис, но не била објавена до 1722 година, помагајќи да се обезбеди поврзаноста помеѓу јакобитизмот и професионалната драма што го обесхрабрувала создавањето на професионален театар.
3 XVIII век
По Унијата во 1707 година и префрлањето на политичката моќ во Англија, употребата на шкотскиот јазик била обесхрабрена од многумина во власта и образованието. Сепак, шкотскиот јазик останал жаргон на многу рурални заедници и на растечкиот број на урбани Шкоти од работничката класа. Книжевноста развила посебен национален идентитет и почнала да ужива меѓународен углед. Алан Ремзи (1686–1758) бил најважната литературна фигура од ерата, честопати опишуван како предводник на „жаргонското оживување“. Тој ги поставил темелите на повторното будење на интересот за постарата шкотска книжевност, објавувајќи ја ''„The Ever Green“'' (1724), збирка што вклучувала многу големи поетски дела од периодот на Стјуарт. Тој го предводел трендот за пасторална поезија, придонедувајќи во развојот на строфата „Хаби“, која подоцна била користена од Роберт Бернс како поетска форма. Неговата ''книга „Чајна маса“'' (1724–37) содржела песни од стар шкотски народен материјал, негови сопствени песни во народен стил и „облагородувања“ на шкотските песни во англиски неокласичен стил. Неговата пасторална опера ''„Благиот овчар“'' била едно од највлијателните дела од таа ера. Тој, исто така, играл водечка улога во поддршката на драмата во Шкотска и обидот за основање постојан театар во главниот град.
Ремзи бил дел од заедница на поети кои работеле на шкотски и англиски јазик. Меѓу нив биле Вилијам Хамилтон од Гилбертфилд (околу 1665–1751), Роберт Крофорд (1695–1733), Александар Рос (1699–1784), јакобитот Вилијам Хамилтон од Бангур (1704–54), Алисон Радерфорд Кокбурн (1712–94) и поетот и драматург Џејмс Томсон (1700–48), најпознат по неговите песни за природата во збирката ''„Годишни времиња"''. Тобијас Смолет (1721–71) бил поет, есеист, сатиричар и драматург, но е најпознат по своите пикарски романи, вклучувајќи ги ''„Авантурите на Родерик Рендом“'' (1748) и ''„Авантурите на Перегрин Пикл“'' (1751), поради кои често се смета за првиот романописец во Шкотска. Неговото творештво имало големо влијание врз подоцнежните романописци, вклучувајќи ги Текери и Дикенс.
Почетокот на XVIII век исто така бил период на иновации во гелската народна поезија. Меѓу главните фигури билњ Роб Дон Мекеј (1714–78) и Дончад Бан Мак ан т-Шор (Данкан Бан Мекинтајр) (1724–1812). Најзначајната фигура во традицијата бил Аласдер мак Мајгстир Аласдер (Аласдер Мекдоналд) (околу 1698–1770). Неговиот интерес за традиционалните форми може да се забележи во неговата најзначајна поема „''Галеријата на Кланраналд“''. Тој, исто така, ги мешал овие традиции со влијанија од низините, вклучувајќи ги и „''Годишните времиња“'' на Томпсон, што помогнало да се инспирира нова форма на природна поезија на гелски јазик, која не била фокусирана на човечките грижи.
Џејмс Макферсон бил првиот шкотски поет кој стекнал меѓународен углед, тврдејќи дека пронашол поезија напишана од Осиан, објавил преводи кои стекнале меѓународна популарност и биле прогласени за келтски еквивалент на класичните епови. ''„Фингал“'', напишан во 1762 година, брзо бил преведен на многу европски јазици, а неговото длабоко ценење на природната убавина и меланхоличната нежност во третманот на античката легенда, придонело повеќе од кое било поединечно дело за формирањето на романтичното движење во европската, а особено во германската книжевност, влијаејќи врз Хердер и Гете. Евентуално станало јасно дека песните не биле директни преводи од гелскиот јазик, туку цветни адаптации направени во согласност со естетските очекувања на неговата публика.
Роберт Бернс бил под силно влијание на Осианскиот циклус. Бернс, поет и лиричар од Ершир, е широко познат како национален поет на Шкотска и главна фигура во романтичното движење. Освен што создавал оригинални композиции, Бернс собирал и народни песни од цела Шкотска, честопати ревидирајќи ги или адаптирајќи ги. Неговата поема (и песна) „Auld Lang Syne“ често се пее на Хогманај (последниот ден од годината), а „Scots Wha Hae“ долго време била неофицијална национална химна. Поезијата на Бернс се темелела на значително познавање и разбирање на класичната, библиската и англиската книжевност, како и на шкотската макарска традиција. Бернс бил вешт во пишувањето не само на шкотскиот јазик, туку и на шкотскиот дијалект на англискиот јазик. Некои од неговите дела, вклучувајќи го „Љубов и слобода“ (исто така познато како „Веселите просјаци“), биле напишани и на шкотски и на англиски јазик. Неговите теми вклучувале републиканизам, радикализам, шкотски патриотизам, антиклерикализам, класни нееднаквости, родови улоги, коментар за шкотската црква од неговото време, шкотскиот културен идентитет, сиромаштијата, сексуалноста и корисните аспекти на популарното дружење. Други големи литературни фигури поврзани со романтизмот се поетите и романописците Џејмс Хог (1770–1835), Алан Канингем (1784–1842) и Џон Галт (1779–1839).
Меѓу попознатите шкотски драматурзи од Лондон е Кетрин Тротер (1679–1749), која била родена во Лондон од шкотски родители, а подоцна се преселила во Абердин. Меѓу нејзините драми се трагедијата во стихови ''„Фатално пријателство“'' (1698), комедијата ''„Љубов во загуба“'' (1700) и историската драма ''„Револуција во Шведска“'' (1706). Меѓу значајните драми на Дејвид Крофорд (1665–1726) се реставрациските комедии ''„Додворување во мода“'' (1700) и ''„Љубов на прв поглед“'' (1704). Тие го развиваат ликот на сценскиот Шкотланѓанец, честопати кловн, но лукав и лојален. Њубург Хамилтон (1691–1761), роден во Ирска и од шкотско потекло, ги создал комедиите ''„Плотерот со фуста“'' (1712) и ''„Лудите љубовници'' или ''развратникот“'' (1715). Подоцна го напишал либретото за ''„Самсон“'' (1743) од Хендл, тесно базирано на ''„Самсон Агонистес“'' од Џон Милтон. Драмите на Џејмс Томсон честопати се занимавале со натпреварот помеѓу јавната должност и приватните чувства, вклучувајќи ги ''„Софонисба“'' (1730), ''„Агамемнон“'' (1738) и ''„Танкрид и Сигизмуда“'' (1745), од кои последната имала меѓународен успех. ''„Евридика''“ (1731) од Дејвид Малет (околу 1705–65) била обвинета дека е кодирана јакобитска драма, а неговото подоцнежно дело укажува на противење на администрацијата на Волпол. Операта „''Маската на Алфред“'' (1740) била резултат на соработка помеѓу Томпсон, Малет и композиторот Томас Арне, при што Томпсон ги напишал текстовите за неговото најпознато дело, патриотската песна „Владеј, Британија!“.
Во Шкотска, претставите во голема мера биле ограничени на претстави од гостински актери, кои се соочиле со непријателство од Кирк. Единбуршката компанија на глумци можела да настапува во Данди, Монтроуз, Абердин и да одржува редовни претстави во Тејлорс Хол во Единбург под заштита на кралски патент. Ремзи одиграл клучна улога во нивното воспоставување во мал театар во Каруберс Клоуз во Единбург, но донесувањето на Законот за лиценцирање од 1737 година ги направил нивните активности нелегални и театарот брзо бил затворен. Нов театар бил отворен во Канонгејт во 1747 година и работел без лиценца до 1760-тите години. Кон крајот на XVIII век, многу претстави биле напишани за и изведувани од мали аматерски компании и не биле објавени, па затоа повеќето се изгубени. Кон крајот на векот постоеле „тајни драми“, првенствено наменети за читање, а не за изведување, вклучувајќи ги и делата на Хог, Галт и Џоана Бејли (1762–1851), честопати под влијание на баладната традиција и готскиот романтизам.
4 XIX век
Често се смета дека шкотската поезија влегла во период на опаѓање во XIX век, со спуштање кон инфантализам, како што е прикажано во многу популарните антологии „Вистл Бинки“ (1830–90). Сепак, Шкотска продолжила да создава талентирани и успешни поети, вклучувајќи го поетот-ткајач Вилијам Том (1799–1848), Лејди Маргарет Меклин Клефан Комптон Нортхемптон (починала 1830), Вилијам Едмондстаун Ајтун (1813–65) и Томас Кемпбел (1777–1844), чии дела биле обемно препечатени во периодот од 1800–60 година. Меѓу највлијателните поети од крајот на XIX век биле Џејмс Томсон (1834–82) и Џон Дејвидсон (1857–1909), чие творештво имало големо влијание врз модернистичките поети, вклучувајќи ги Хју Мекдијармид, Волас Стивенс и Т. С. Елиот. Расчистувањата на планините и емиграцијата значително го погодиле гелскиот јазик и култура и имале длабоко влијание врз природата на гелската поезија. Најдобрата поезија во овој контекст содржела силен елемент на протест, вклучувајќи го протестот на Уилеам Мак Дун Леиб (Вилијам Ливингстон, 1808–70) против Ислеј и осудата на Сеонаид Фадраиг Иарсијадаир (Џон Смит, 1848–81) на оние што се одговорни за расчистувањата. Најпознатата гелска поетеса од таа ера била Маири Мхор нан Оран (Мери Мекферсон, 1821–98), чиешто евокирање на местото и расположението придонеле да стане една од најтрајните гелски поетеси.
Волтер Скот започнал како поет, а исто така собирал и објавувал шкотски балади. Неговото прво прозно дело, ''„Вејверли“'' од 1814 година, често се смета за првиот историски роман. Тој започнал многу успешна кариера, со други историски романи како ''„Роб Рој“'' (1817), ''„Срцето на Мидлотијан“'' (1818) и ''„Ајванхо“'' (1820). Скот веројатно придонел повеќе од која било друга личност кон дефинирањето и популаризирањето на шкотскиот културен идентитет во XIX век.
Шкотската „национална драма“ се појавила во раните 1800-ти години, кога претстави со специфично шкотска тематика почнале да доминираат на шкотската сцена. Постоечкиот репертоар на претстави со шкотска тематика ги вклучувал ''„Даглас“'' (1756) од Џон Хоум и ''„Благиот овчар“'' (1725) од Ремзи, при што последните две биле најпопуларните претстави меѓу аматерските групи. Скот бил силно заинтересиран за драмата, станувајќи акционер во Кралскиот театар во Единбург.''„Семејната легенда“'' од Бејли, со хајлендска тематика, за прв пат била поставена во Единбург во 1810 година со помош на Скот, како дел од намерен обид да се стимулира националната шкотска драма. Скот, исто така, напишал пет претстави, од кои ''„Халидон Хил“'' (1822) и ''„Крстот на Мекдаф“'' (1822), биле патриотски шкотски историски претстави. Меѓу адаптациите на романите од Вејверли, главно прво изведувани во помали театри, наместо во поголемите театри, ги вклучуваат ''„Дамата во езерото“'' (1817), се ''„Срцето на Мидлотијан“'' (1819) и ''„Роб Рој“'', кои биле изведени во Шкотска во овој период преку 1.000 пати. Адаптирани за сцената биле и ''„Гај Манеринг“'', ''„Невестата од Ламермур“'' и ''„Игуменот“''. Овие многу популарни драми го зголемиле социјалниот опсег и големината на публиката на театарот и помогнале во обликувањето на практиките на одење во театар во Шкотска до крајот на векот.
Шкотска била и место каде што излегувале две од најважните литературни списанија од таа ера, ''„The Edinburgh Review“'', основано во 1802 година и ''„Blackwood's Magazine“'', основано во 1817 година. Заедно, тие имале големо влијание врз развојот на британската книжевност и драма во ерата на романтизмот.
Томас Карлајл, преку неговите дела ''Сартор Резартус'' (1833–34), ''Француската револуција: Историја'' (1837) и ''За хероите, обожавањето на хероите и херојското во историјата'' (1841), длабоко влијаел врз филозофијата и книжевността на тоа време.
Кон крајот на XIX век, голем број автори родени во Шкотска постигнале меѓународен углед. Меѓу делата на Роберт Луис Стивенсон е урбаната готска новела „''Чудниот случај на д-р Џекил и г-дин Хајд“'' (1886) која одиграла голема улога во развојот на историската авантура во книги како ''„Киднапиран“'' и ''„Островот на богатството“''. Приказните за ''Шерлок Холмс'' од Артур Конан Дојл придонеле кон основањето на традицијата на детективската фикција. „Традицијата на клупата“ од крајот од векот ги вратила елементите на фантазијата и фолклорот во мода, како што може да се забележи во делата на автори како Џ. М. Бари, најпознат по неговото творештво на Петар Пан и Џорџ Мекдоналд, чии дела, вклучувајќи ги и ''„Фантастични“,'' одиграле голема улога во создавањето на жанрот на фантазијата.
5 Од XX век до денес
На почетокот на XX век, во шкотската книжевност се појавил нов бран на активност, под влијание на модернизмот и оживеаниот национализам, познат како шкотска ренесанса. Водечка фигура во движењето бил Хју МекДиармид (псевдонимот на Кристофер Мареј Грив). МекДиармид се обидел да го оживее шкотскиот јазик како медиум за сериозна книжевност во неговите поетски дела, вклучувајќи ја и „Пијаниот човек гледа во трнот“ (1936), развивајќи форма на синтетички шкотски јазик кој комбинирал различни регионални дијалекти и архаични термини. Други писатели што се појавиле во овој период и често се третираат како дел од движењето, се поетите Едвин Муир и Вилијам Саутар, романописците Нил Ган, Џорџ Блејк, Нан Шеферд, Еј Џеј Кронин, Наоми Мичисон, Ерик Линклејтер и Луис Грасик Гибон, и драматургот Џејмс Бриди. Сите биле родени во период од петнаесет години (1887–1901) и, иако не можат да се опишат како членови на едно училиште, сите се стремеле кон истражување на идентитетот, отфрлајќи ја носталгијата и парохијализмот и ангажирајќи се во општествените и политичките прашања. Во овој период се појавила традиција на популарен или работнички театар. Стотици аматерски групи биле основани, особено во растечките урбани центри на Низините. Аматерските трупи ги охрабрувале домашните драматурзи, вклучувајќи го и Роберт Меклелан.
Некои писатели што се појавиле по Втората светска војна го следеле примерот на МекДиармид и пишувале на шкотски јазик, вклучувајќи ги Роберт Гариох и Сидни Гудсир Смит . Други покажале поголем интерес за поезијата на англиски јазик, меѓу кои Норман Мекејг, Џорџ Брус и Морис Линдзи. Џорџ Мекеј Браун од Оркни и Иан Крајтон Смит од Луис, пишувале и поезија и проза обликувана од нивното посебно островско потекло. Глазговскиот поет Едвин Морган станал познат по преводите на дела од широк спектар на европски јазици. Тој бил и првиот шкотски Макар (официјален национален поет), назначен од инаугуративната шкотска влада во 2004 година. Преминот кон драма фокусирана на животот на работничката класа во повоениот период се здобила со интензитет по ''„Приказната за Горбалите“'' од Роберт Меклиш и делата на Ена Ламонт Стјуарт, Роберт Кемп и Џорџ Манро. Многу големи шкотски повоени романописци, како што биле Мјуриел Спарк, Џејмс Кенавеј, Александар Троки, Џеси Кесон и Робин Џенкинс, го поминале поголемиот дел од својот живот надвор од Шкотска, но често се занимавале со шкотски теми, како во ''„Премиерот на госпоѓица Џин Броди“'' (1961) од Спарк, и сценариото на Кенавеј за филмот ''„Мелодии на славата“'' (1956). Меѓу успешните популарни дела биле акционите романи на Алистер Меклин и историската фикција на Дороти Данет. Помладата генерација романописци што се појавиле во 1960-тите и 1970-тите години ги вклучувала Шена Мекеј, Алан Спенс, Алан Маси и делото на Вилијам МекИлвани.
Почнувајќи од 1980-тите години, шкотската книжевност доживеала уште едно големо оживување, особено поврзано со група писатели од Глазгов фокусирани на состаноци во куќата на критичарот, поет и учител Филип Хобсбаум. Големо влијание во рамките на движењето имал и Питер Кравиц, уредник на „Полигон Букс“. Меѓу членовите на групата кои се истакнале како писатели биле Џејмс Келман, Аласдер Греј, Лиз Локхед, Том Леонард и Аонгас Мекникел. Во текот на 1990-тите години, меѓу поголемите, наградувани шкотски романи што произлегле од ова движење биле ''„Трејнспотинг'' “ (1993) од Ирвин Велш, ''„Морверн Калар“'' (1995) од Ворнер, ''„Сиромашните нешта“'' (1992) од Греј и „''Колку доцна беше, толку доцна“'' (1994) од Келман. Овие дела се карактеризирале со понекогаш отворено политичка реакција на тачеризмот и истражувале маргинални области на искуство, а често користеле живописен народен јазик (вклучувајќи пцовки и шкотски зборови). Греј и Иан Бенкс инспирирале цел бран на автори кои пишувале шпекулативна и научна фантастика, вклучувајќи ги Кен Меклауд, Ендру Круми, Мишел Фабер, Алис Томпсон и Френк Купнер . Шкотската криминалистичка белетристика е главна област на раст со успехот на голем број романописци, вклучувајќи ги Вал Мекдермид, Фредерик Линдзи, Кристофер Брукмаер, Квинтин Жардин, Дениз Мина, а особено значителен бил успехот на романите за „Инспектор Ребус“ од Ијан Ренкин. Шкотските драми станувале сè поинтернационализирани, при што шкотските писатели како Лиз Локхед и Едвин Морган адаптирале класични текстови, додека Џо Клифорд и Дејвид Грејг истражувале европски теми. Овој период, исто така, ја означил појавата на нова генерација шкотски поети кои станале водечки фигури на британската сцена, вклучувајќи ги Дон Патерсон, Кетлин Џејми, Даглас Дан, Роберт Крофорд и Керол Ен Дафи. Дафи, родена во Глазгов, била именувана за поет лауреат во мај 2009 година, првата жена, првата Шкотланѓанка и првата отворено геј поетеса која била именувана.
6 Поврзано
* Англиска книжевност
7 Наводи