Томас Вајат (поет)

Томас Вајат (1503 11 октомври 1542) — англиски политичар, амбасадор и лирски поет од 16 век, на кого му се припишува воведувањето на сонетот во англиската книжевност. Бил роден во Алингтонскиот замок во близина на Мејдстоун во Кент, иако неговото семејство потекнувало од Јоркшир. Неговото семејство ја прифатило страната на Ланкастер во Војните на розите. Неговата мајка била Ен Скинер, а неговиот татко Хенри, кој претходно бил затворен и мачен од Ричард III, бил таен советник на Хенри VII и останал доверлив советник кога Хенри VIII стапил на престолот во 1509 година.
Томас го следел својот татко во кралскиот двор по неговото образование во колеџот „Сент Џонс“ во Кембриџ . Откако влегол во служба на кралот, му биле доверени многу важни дипломатски мисии. Во јавниот живот, негов главен покровител бил Томас Кромвел, по чија смрт бил повикан од странство и затворен (1541). Иако подоцна бил ослободен, тој починал кратко потоа. Неговите песни циркулирале на дворот и веројатно биле објавени анонимно во антологијата ''„Дворот на Венера“'' (најрано издание околу... 1537 година) за време на неговиот живот, но не биле објавени под негово име сè до по неговата смрт; првата голема книга во која биле претставени и припишани неговите стихови била ''„Тотеловата мисцеланија“ (1557)'', отпечатена 15 години по неговата смрт.
1 Ран живот
Томас Вајат бил роден во Алингтон, Кент, во 1503 година, син на Сер Хенри Вајат и Ен Скинер, ќерка на Џон Скинер од Рејгејт, Сари. Тој имал брат по име Хенри, за кој се претпоставува дека починал како бебе, и сестра, Маргарет, која се омажила за Ентони Ли (починала во 1549 година) и била мајка на шампионот на кралицата Елизабета, Хенри Ли.
1.1 Образование и дипломатска кариера
Вајат бил висок над 1.8 метри, наводно згоден и физички силен. Во 1515 година, Вајат стапил во служба на Хенри како „Вонреден канализатор“ и истата година почнал да студира на колеџот „Сент Џонс“ во Кембриџ. Неговиот татко бил поврзан со Томас Болејн како полицаец од замокот Норвич, и затоа Вајат бил запознаен со Ана Болејн.
По дипломатска мисија во Шпанија, во 1526 година, тој го придружувал Џон Расел, 1-ви Ерл од Бедфорд, во Рим за да помогне во поднесувањето на барање до папата Климент VII за поништување на бракот на Хенри VIII со Катерина Арагонска, со надеж дека така ќе се ослободи да се ожени со Ана Болејн. Бидејќи Расел бил неспособен, Вајат бил испратен и да преговара со Венецијанската Република. Според некои, Вајат бил заробен од армиите на царот Чарлс V кога го освоиле Рим и го затвориле папата во 1527 година, но тој успеал да избега и да се врати во Англија.
Од 1528 до 1530 година, Вајат дејствувал како висок маршал во Кале . Во годините што следеле, тој продолжил да му служи на Хенри; сепак, бил затворен во Лондонската кула еден месец во 1536 година, веројатно затоа што Хенри се надевал дека ќе ја инкриминира кралицата. Тој бил прогласен за витез во 1535 година и назначен за висок шериф на Кент за 1536 година. Во тоа време, тој бил испратен во Шпанија како амбасадор кај Чарлс V, кој бил навреден од прогласувањето на нелегитимноста на принцезата Мери; тој бил нејзин братучед и тие еднаш биле свршени кратко време. Иако Вајат бил неуспешен во своите напори и бил обвинет за нелојалност од некои негови колеги, тој бил заштитен од неговата врска со Кромвел, барем за време на неговиот живот.
Вајат бил избран за ширски витез (МП) за Кент во декември 1541 година.
1.2 Брак и деца
Во 1520 година, Вајат се оженил со Елизабет Брук (1503–1560). Една година подоцна, тие имале син по име Томас (1521–1554) кој го предводел бунтот на Вајат околу 12 години по смртта на неговиот татко. Во 1524 година, Хенри VIII го назначил Вајат да биде амбасадор во земјата и во странство, и тој набргу потоа се разделил од сопругата поради прељуба.
2 Поезијата и влијанието на Вајат
Вајатовата изјавена цел била да експериментира со англискиот јазик, да го цивилизира, да ги подигне неговите моќи за да биде еднаков на другите европски јазици. Неговата поезија може да се смета за дел од движењето Петраркизам во рамките на ренесансната книжевност. Значителен дел од неговото книжевно творештво се состои од преводи и имитации на сонети од италијанскиот поет Петрарка; но тој исто така напишал и свои сонети. Тој земал теми од сонетите на Петрарка, но неговите шеми на рима биле значително различни. Сонетите на Петрарка се состојат од „октава“ што се римува ''abba abba'', проследено со „сестет“ со различни шеми на рима. Вајат ја користел Петраркистичката октава, но неговата најчеста шема на сестет била ''cddc ee''. Вајат експериментирал со строфни форми, вклучувајќи го рондото, епиграмите, терца римата, песните од оттава римата и сатирите, како и со монорима, тројки со рефрени, четиристишија со различна должина на линијата и римски шеми, четиристишија со коди и француските форми на дузаин и трезаин. Тој ја вовел ''мерната форма на пултерот'', римувани куплети составени од 12-сложен јамбички стих (александрински) проследен со 14-сложен јамбички стих (четиринаесетерец), и се смета за мајстор на јамбичкиот тетраметар.
Поезијата на Вајат ги одразувала класичните и италијанските модели, но тој исто така се восхитувал на делото на Џефри Чосер, а неговиот речник го одразувал оној на Чосер; на пример, тој го користел зборот на Чосер ''„newfangleness“'', што значи непостојаност, во ''„They Flee from Me“.'' Многу од неговите песни се занимавале со искушенијата на романтичната љубов и посветеноста на додворувачот кон недостапна или сурова љубовница. К. С. Луис ја опишал поезијата на Вајат како „полна со огорченост […] Тој никогаш не излегува од себе: колку лошо се однесувала неговата љубовница кон него, колку добро заслужува да се однесува кон него и колку посреќен бил со други жени, колку ќе ѝ биде жал еден ден - такви се неговите повторувачки теми“. Другите песни биле остри, сатирични обвинувања за лицемерието и додворувањето што се барале од дворјаните кои се амбициозни да напредуваат во дворот на Тјудорската династија.
Поемите на Вајат биле кратки, но доста бројни. Неговите 96 љубовни песни биле објавени постхумно (1557) во збирка наречена ''„Тотеловиот зборник“.'' Најзначајни се 31 сонет, првиот на англиски јазик. Десет од нив биле преводи од Петрарка, додека сите биле напишани во Петрарканската форма, освен завршетокот со двостици што го вовел Вајат. Сериозни и рефлективни по тон, сонетите покажуваат одредена крутост во конструкцијата и метричка несигурност што укажува на тешкотијата што Вајат ја нашол во новата форма. Сепак, нивната концизност претставува голем напредок во однос на разноликоста и необмисленоста на многу пораната поезија. Вајат исто така бил одговорен за важното воведување на личната нота во англиската поезија, бидејќи иако внимателно ги следел своите модели, пишувал за своите искуства. Неговите епиграми, песни и рондо биле полесни од сонетите и ја откривале грижата и елеганцијата типични за новиот романтизам. Неговите сатири биле составени во италијанската терца рима, повторно покажувајќи ја насоката на иновативните тенденции.
2.1 Проценка
Критичките мислења во врска со творештвото на Вајат се многу различни. Критичарот од осумнаесеттиот век , Томас Вортон, го сметал Вајат за „признато инфериорен“ во однос на неговиот современик Хенри Хавард и сметал дека „генијот на Вајат бил од морален и дидактички вид“, но го сметал и за „првиот дотеран англиски сатиричар“. 20-тиот век доживеал будење на неговата популарност и пораст на критичкото внимание. Неговите песни биле пофалени од бројни поети, вклучувајќи ги Езра Паунд, Маријана Мур, Џон Бериман, Ивор Винтерс, Базил Бантинг, Луис Зукофски и Џорџ Опен. К. С. Луис го нарекол „татко на едноличната ера“ (т.е. необичното, за разлика од она што тој го нарекувал „златна“ ера на 16-тиот век). Патриша Томсон го опишал Вајат како „татко на англиската поезија“.
3 Гласини за афера со Ана Болејн
Многумина претпоставуваат дека Вајат се заљубил во Ана Болејн во почетокот и средината на 1520-тите години. Нивното познанство е сигурно, но не е сигурно дали двајцата имале романтична врска. Џорџ Гилфилан имплицирал дека Вајат и Болејн биле романтично поврзани. Во своите стихови, Вајат ја нарекува својата љубовница Ана и можеби алудира на настани од нејзиниот живот.
Гилфилан тврди дека овие стихови би можеле да се однесуваат на патувањето на Ана во Франција во 1532 година пред нејзиниот брак со Хенри VIII и би можеле да имплицираат дека Вајат бил присутен, иако неговото име не било вклучено меѓу оние што ја придружувале кралската група во Франција. Сонетот на Вајат „Кој е списокот за лов“ може да алудира и на врската на Ана со кралот.
Внукот на Вајат, Џорџ Вајат, во својот „Живот на кралицата Ана Болејн“ вклучил приказна според која Томас Вајат набавил скапоцен камен што ѝ припаѓал на Ана и Хенри VIII слушнал за ова. Скапоцениот камен бил лабав „висејќи на врвка од нејзиниот џеб“, „плоча“ (вид медалјон) што Вајат ја зел за да ја носи на вратот. Хенри VIII го препознал скапоцениот камен кога играл боулинг со Вајат. Ана рекла дека Вајат го набавил скапоцениот камен без нејзина дозвола. Сепак, деталите од приказната изгледаат некомпатибилни со дворското однесување и се неубедливи.
4 Затворска казна по обвинение за прељуба
Во мај 1536 година, Вајат бил затворен во Лондонската кула поради наводно прељуба со Ана Болејн. Подоцна истата година бил ослободен благодарение на неговото пријателство или пријателството на неговиот татко со Томас Кромвел, и се вратил на своите должности. За време на престојот во Кулата, можеби бил сведок на погубувањето на Ана Болејн (кое се случило на 19 мај 1536 година) од прозорецот на неговата ќелија, како и на погубувањата на петте мажи со кои таа била обвинета за прељуба; тој напишал песна која можеби била инспирирана од тоа искуство.
Околу 1537 година, Томас имал афера со Елизабет Дарел, поранешна кума на Катерина Арагонска. Таа му родила на Вајат три сина.
До 1540 година, тој повторно бил во корист на кралот, бидејќи му биле доделени имотите на распуштената опатија Боксли. Сепак, тој повторно бил обвинет за предавство во 1541 година. Обвиненијата повторно биле повлечени, но само благодарение на интервенцијата на кралицата Катерина Хавард и под услов да се смири со својата сопруга. Тој добил целосно помилување и повторно бил вратен на своите должности како амбасадор. По погубувањето на Катерина Хавард, се ширеле гласини дека сопругата на Вајат, Елизабет, имала можност да стане следната сопруга на Хенри VIII и покрај фактот дека таа сè уште била во брак со Вајат. Тој се разболел недолго потоа и починал на 11 октомври 1542 година околу 39-годишна возраст. Погребан е во Шерборнската опатија.
5 Потомци и роднини
Долго по смртта на Вајат, неговиот единствен легитимен син Томас Вајат Помладиот предводел осуетен бунт против ќерката на Хенри, Мери I, за што бил погубен. Целта на бунтот била да се постави на престолот протестантски настроената Елизабета, ќерка на Ана Болејн. Вајат бил предок на Волис Симпсон, сопруга на војводата од Виндзор, поранешен крал Едвард VIII. Правнук на Томас Вајат бил гувернерот на колонијата Вирџинија, Франсис Вајат. 50-тиот потпретседател на САД Џејмс Венс е исто така потомок, преку братот на Франсис Вајат, преподобниот Хаут Вајат.