Данска книжевност

Данска книжевност (|Dansk litteratur) — книжевност на дански јазик, таа датира од средниот век. Најраните зачувани текстови од Данска се рунски натписи на спомен-плочи и други предмети, од кои некои содржат кратки песни во алитеративен стих. Кон крајот на 12 век, Саксо Граматик го напишал делото ''„Gesta Danorum“''. Во текот на 16 век, Лутеранската реформација стигнала во Данска. Во овој период, Кристијерн Педерсен го превел Новиот завет на дански, а Томас Кинго компонирал химни. Убава поезија била создадена на почетокот на 17 век од Андерс Аребо (1587–1637). Предизвиците со кои се соочила апсолутната монархија на Данска во 1660 година биле опишани во „''Jammersminde''“ (Сеќавања на маките) од Леонора Кристина Улфелд. Лудвиг Холберг (1684–1754), кој бил под влијание на идеите на просветителството и хуманизмот, се смета за основач на модерната данска и норвешка книжевност. Неокласичната поезија, драмата и есејот цветале во текот на 18 век под влијание на француските и англиските трендови. Германското влијание се забележува во стиховите на водечките поети од крајот на 18 век, како што се Јоханес Евалд и Јенс Багезен. Други значајни писатели од 18 век се химнистот Ханс Адолф Брорсон и сатиричниот поет Јохан Херман Весел.
За време на Златното доба на Данска (1800–1850), книжевноста се центрирала на романтичното размислување, особено во делата на автори како филозофот Хенрик Стефенс (1773–1845) и поетот Бернхард Северин Ингеман (1789–1862). Една од најважните личности во данската книжевна култура бил Николај Грундвиг (1783–1872). Ханс Кристијан Андерсен (1805–1875) е запаметен пред сè по неговите бајки, напишани помеѓу 1835 и 1872 година. Серен Кјеркегор (1813–1855) бил егзистенцијалист филозоф и теолог. Јенс Петер Јакобсен (1847–1885) го започнал натуралистичкото движење во Данска со своите романтични, меланхолични песни. Модерниот пробив бил скандинавско движење под влијание на натурализмот кон крајот на 19 век (1870–1890), предводено од Георг Брандес (1842–1927). Други значајни писатели се Холгер Драхман (1846–1908), Херман Банг (1857–1912) и Софус Шандорф (1836–1901).
Хенрик Понтопидан (1857–1943) станал добитник на Нобелова награда во 1917 година за неговите „автентични описи на денешниот живот во Данска“. 20-тиот век започнал со реакции против натуралистичкото движење, движејќи се наместо тоа кон национализам. Национално-конзервативен тренд бил отелотворен во делата на Кај Мунк (1898–1944) и Валдемар Рердам (1872–1946). Модерниот реализам го практикувале Банг и Ј.П. Јакобсен. Социјалниот реализам го практикувале Ханс Кирк (1898–1962) и Мартин Андерсен Нексо (1869–1954). Јепе Акјер (1866–1930), Јоханес Јергенсен (1866–1956) и добитникот на Нобелова награда Јоханес В. Јенсен (1873–1950) внеле нова димензија во данската книжевност. Карен Бликсен (1885–1962), која го користела и псевдонимот „Исак Динесен“, е значајна по нејзините мемоари „''Надвор од Африка“'' (1937).
Некои важни автори од периодот по Втората светска војна се Тове Дитлевсен (1917–1976), Клаус Рифбјерг (1931–2015), Дан Турел (1946–1993), Леиф Дејвидсен (роден 1950), Бјарне Ројтер (роден 1950 година), Петер Хоенг (роден 1959), Бени Андерсен (1929–2018), Андерс Боделсен (1937–2021), Елзебет Егхолм (родена 1960 година), Кристијан Кампман (1939–1988), Деа Трир Морх (1941–2001), Јакоб Џуљерс (1906–88) (родена 1950 г.), и Биргите Ќосовиќ (родена 1972 г.). Меѓу најуспешните автори денес се Леиф Давидсен, кој пишува фасцинантни шпионски приказни со политичка димензија, Бјарне Ројтер со своите интригантни романи за помлади читатели и Јенс Кристијан Грондал чии љубовни приказни со психолошки пресврт ги вклучуваат „Тишината во октомври“ и „Изменета светлина“.
1 Среден век
Најраните зачувани текстови од Данска се рунски натписи на спомен-плочи и други предмети. Некои од нив содржат кратки песни во алитеративен стих.
Доаѓањето на христијанството во 10 век ја довело Данска во контакт со европското учење, вклучувајќи го и латинскиот јазик и азбука, но пва не родило значаен книжевен плод дури до крајот на 12 век кога била објавена''„Gesta Danorum“'', амбициозно историско дело од Саксо Граматик. Делото на Саксо е важен примарен извор за проучување на скандинавските митови и легенди, како и жив приказ на данската историја до времето на авторот. Други средновековни книжевни дела вклучуваат дански балади, зачувани од 16 век од аристократски дами во нивните ракописни албуми. Тие довеле до „Книга на сто балади“ (1591) објавена од Андерс Серенсен Ведел, „Збирка Трагика“ (1695) од Метер Гоја и „Книга на сто балади“ од Петер Сив во 1695 година.
2 16-ти и 17-ти век
Лутеранската реформација пристигнала и во Данска во 16 век и започнала нов период во националната книжевност. Меѓу главните автори од тоа време се вбројуваат хуманистот Кристијан Педерсен, кој го превел Новиот завет на дански јазик, и Пол Хелгесен, кој енергично се спротивставувал на Реформацијата. Во 16 век биле напишани и најраните драми во Данска, вклучувајќи ги и делата на Хиеронимус Јустесен Ранч. 17 век бил ера на обновен интерес за скандинавските антиквитети, со научници како Оле Ворм во преден план. Иако религиозниот догматизам бил во пораст, страсните химни на Томас Кинго го надминале жанрот со личен израз.
Убава поезија била создадена на почетокот на 17 век од Андерс Аребо (1587–1637). Тој е особено запаметен по ''Хексаемерон'', поема што ги опишува шесте дена од Создавањето (околу 1622 година), објавена постхумно.
Надворешните борби со Шведска и внатрешните соперништва меѓу благородништвото што довеле до апсолутната монархија на Данска во 1660 година биле хронолошки опишани од искупителна перспектива на кралски затвореник во ''„Jammersminde“'' (Сеќавања на маките), во срдечната проза на Леонора Кристина од Сината кула. Делото било напишано во 1673–1698 година, но за првпат било објавено во 1869 година.
3 18 век
Лудвиг Холберг (1684–1754), кој бил под влијание на идеите на просветителството и хуманизмот, се смета за основач на модерната данска и норвешка книжевност. Тој е најпознат по комедиите што ги напишал во периодот од 1722–1728 година. Меѓу најпопуларните се ''Жан од Франција'' и ''Еразмус Монтанус'', обете во сатиричниот стил на Молиер со претенциозни, стереотипни ликови. Првата е за Данец кој, откако ги усвоил поимите за францускиот јазик и начин на живот додека бил во Париз, се обидува да ги импресионира своите сонародници по враќањето во Данска. Втората го претставува Расмус Берг, син на земјоделец. По завршувањето на образованието, го латинизирал своето име во Монтанус и станал закана за своето семејство и соседите со сè што научил.
Неокласичната поезија, драмата и есејот цветале во текот на 18 век под влијание на француските и англиските трендови. Германското влијание се гледа во стиховите на водечките поети од крајот на 18 век, вклучувајќи ги Јоханес Евалд и Јенс Багезен.
Други писатели од 18 век се пиетистичкиот химничар Ханс Адолф Брорсон и духовитиот, сатиричен поет Јохан Херман Весел.
4 19 век
4.1 Златното доба
За време на Златното доба на Данска (1800–1850), книжевноста се фокусирала на романтичното размислување. Неа ја вовел филозофот Хенрик Штефенс, кој одржал успешна серија предавања на Елерскиот колегиум. Тој ги презентирал главните теми на германскиот романтизам, нагласувајќи го односот помеѓу природата, историјата и човештвото. Движењето го одржувале романтичарите, особено Адам Оленшлегер (1779–1850). Денес, запаметен по неговите ''„Digte“'' (1803) и ''„Poetiske Skrifter“'' (1805),Оленшлегер брзо станал водечки поет во Данска. Бернхард Северин Ингеман (1789–1862) исто така објавил збирка романтични песни пред да создаде голем број драми, а потоа напишал успешна серија романи и конечно објавил голем број одлични религиозни песни кои, откако биле поставени на музика, станале важен додаток на химните што се пееле во данските цркви.
Една од најважните личности во данската книжевна култура бил Николај Грундвиг (1783–1872) кој всадил растечки дух на национализам, првично базиран на неговата ''Северна митологија'' (1808) и неговата долга драма, ''Падот на херојскиот живот на север'' (1809). Покрај огромниот поток на статии и песни, тој напишал и голем број книги, вклучувајќи две истории на светот (1814 и 1817), долгата историска поема ''Роскилде-Рим'' (''Песна за Роскилде'') (1813) и коментар со големина на книга, ''Роскилдеска сага.
''. Книгата со химни на Грундвиг направила голема промена во данските црковни служби, заменувајќи ги бавните мерки на православните лутерани со химните на националните поети. Грундвиг вкупно напишал или превел околу 1.500 химни (вклучувајќи ја и „Божјата реч е нашето големо наследство“) од кои повеќето сè уште често се пеат денес.
Ханс Кристијан Андерсен (1805–1875) е запаметен пред сè по неговите бајки, напишани помеѓу 1835 и 1872 година, не само за деца, туку и за возрасни. Меѓу најпопуларните се „Непоколебливиот лимен војник“, „Снежната кралица“, „Малата сирена“, „Палешка“, „Девојчето со кибритчињата“ и „Грдото Пајче“. Сметан за татко на модерната бајка, Андерсен напишал вкупно 156 бајки, од кои само 12 се потпирале на народни приказни. Но, Андерсен напишал и голем број патни скици, неколку романи, вклучувајќи го добро прифатениот: „Импровизаторот“ (1835), серија песни и неговата автобиографија „Бајката на мојот живот“ (1855).
Серен Кјеркегор (1813–1855) бил егзистенцијалистички филозоф и теолог. Голем дел од неговата филозофско творештво се занимава со прашањата за тоа како се живее, фокусирајќи се на приоритетот на конкретната човечка реалност над апстрактното размислување и истакнувајќи ја важноста на личниот избор и посветеност. Неговите главни естетски дела се „Или/Или“ (''Enten-Eller'') (1843), „Филозофски фрагменти“ (''Philosophiske Smuler'') (1844), „ Етапи на животниот пат“ (''Stadier paa Livets Vei'') (1845) и „Заклучен ненаучен постскрипт кон филозофските фрагменти“ (''Afsluttende uvidenskabelig Efterskrift'') (1846). Спротивставувајќи се на хегеловата филозофија, тие го промовираат егзистенцијалниот пристап кој ја зголемува свеста на поединецот за Бога, но го засилува неговиот очај поради тоа што не е во можност да ја достигне вечната вистина. Меѓу неговите религиозни дела се Дела на љубовта (''Kjerlighedens Gjerninger'') (1847) и Практика во христијанството ''(Indøvelse i христијанскиот свет)'' (1850).
4.2 Модерен пробив
„Модерен пробив“ било влијателно скандинавско движење кое го опфаќало натурализмот и дебатирало за книжевноста кон крајот на 19 век (1870–1890), заменувајќи го романтизмот. Данскиот теоретичар Георг Брандес (1842–1927) често се смета за „двигател“ на движењето. За време на „Модерниот пробив“, авторите се побуниле против старите традиции, особено романтизмот, воведувајќи сè помеѓународен поглед, послободен поглед на сексуалноста и религијата, заедно со интерес за научни откритија вклучувајќи ги оние на дарвинизмот. Книжевноста сè повеќе се фокусирала на реализмот. Хенрик Понтопидан (1857–1943) станал добитник на Нобелова награда во 1917 година за „неговите автентични описи на денешниот живот во Данска“. Романите и кратките раскази на Понтопидан претставуваат невообичаено сеопфатна слика за неговата земја и неговата епоха. Како писател, тој бил интересна личност, дистанцирајќи се и од конзервативната средина во која бил воспитан и од неговите социјалистички современици и пријатели. Тој бил најмладиот и во многу погледи најоригиналниот и највлијателен член на Модерниот пробив. Карл Гјееруп (1857–1919) ја сподели Нобеловата награда со Понтопидан и покрај значителните контроверзии како резултат на неговата германска припадност.
Јенс Питер Јакобсен (1847–1885) го започнал натуралистичкото движење во Данска со своите романтични, меланхолични песни. Тој е запаметен главно по неговите два романа: ''„Fru Marie Grubbe“'' (1876) и ''„Niels Lyhne“'' (1880).
Други автори поврзани со движењето „Модерен пробив“ се Холгер Драхман (1846–1908), популарен поет во своето време, Херман Банг (1857–1912), успешен романописец, и Софус Шандорф, кој се здобил со слава со неговото дело ''„Од провинцијата“'' (1876), збирка на рустични приказни.
5 20 век
5.1 Предвоени трендови
20-тиот век започнал со реакции против натуралистичкото движење, движејќи се наместо тоа кон национализмот. Национално-конзервативниот тренд бил отелотворен во делата на свештеникот, романописец и драматург Кај Мунк и во неоромантистичката национална поезија на Валдемар Рердам.
Повлијателна траекторија го зела својот пример од модерниот реализам на Банг и Џ. П. Јакобсен и развила влијателен вид на социјален реализам. Главни експоненти на овој тренд биле Ханс Кирк и Мартин Андерсен Нексе, чие дело „Пеле Освојувачот“ (''Pelle Erobreren'') (1906–1910) отворило нови патишта во претставувањето на работничката класа, особено на работничката жена. Популарни писатели како Пол Хенингсен (познат како П. Х.) и Ханс Шерфиг го следеле брандесовиот пат на радикална културна критика.
Во овој период, исто така, бил воведен регионален пристап кон книжевноста од страна на писатели како Јепе Акјер (1866–1930) од Јитланд и неговата сопруга Мари Брегендал. Фокусирајќи се повеќе на личните грижи, Јоханес Јергенсен (1866–1956) и добитникот на Нобелова награда Јоханес Вилхелм Јенсен (1873–1950) внеле нова димензија во нивната поезија, движејќи се од лириката кон смислата на постоењето.
Карен Бликсен (1885–1962), која го користела и псевдонимот „Исак Динесен“, била необично чувствителна авторка, пишувала и на англиски и на дански јазик и честопати го усвојувала стилот на бајките. Нејзиното прво успешно дело, енигматичното „Седум готски приказни“, било објавено во 1934 година. Меѓу нејзините други важни дела се нејзините мемоари „Надвор од Африка“ (1937), во кои биле запишани нејзините искуства во Кенија, и уште две збирки со прецизно изработени кратки раскази, „Зимски приказни“ (1942) и „Последни приказни“ (1957).
5.2 Повоен период
Тове Дитлевсен (1917–1976) била важна поетеса, како и романописец, есеист и писателка на кратки раскази. Таа станала една од најчитаните писателки во Данска. Позната по својот директен стил и искрените приказни за нејзиниот приватен живот во посиромашните квартови на Копенхаген, Дитлевсен уживала популарност од 1940-тите години до нејзиното трагично самоубиство во 1976 година. Меѓу нејзините најпопуларни дела се нејзиниот автобиографски роман ''Barndommens Gade'' преведен како „Улица на детството“ (1943) и нејзините грубо искрени мемоари ''Det tidlige forår'' преведени како „Рана пролет“ (1976).
Клаус Рибјерг (1931–2015) напишал и објавил над 100 романи, како и поезија, кратки раскази и ТВ драми. Меѓу неговите дела кои биле преведени на англиски јазик се „Сведок на иднината“ и „Војна“. Во неговиот роман „''Den kroniske uskyld''“ (Хронична невиност) (1958) за генерација која доживеала проблеми со својот личен развој и својата сексуалност, Рибјерг создал слика за себе како провокативен и скандалозен автор. Романот, денес класик, бил првиот јасен знак во творештвото на Рибјерг за темата на пубертетот, која повторно се појавила во голем дел од неговата подоцнежна фикција.
Ден Турел (1946–1993) бил исклучително плоден писател кој е запаметен пред сè по неговите 12 детективски приказни, од кои првата ''Mord i mørket'' (Убиство во темнина) била објавена во 1981 година, а последната ''Mord i San Francisco'' (Убиство во Сан Франциско) во 1990 година. Но, тој напишал и страствен автобиографски роман, ''Vangede billeder'' (Слики од Вангеде) (1975), како и многу збирки модерна поезија.
Леиф Давидсен (роден во 1950 година) работел главно во Шпанија и Русија како хонорарен новинар за Денмаркс радио и голем број дански весници. Тој е најпознат како автор на возбудливи трилери, од кои неколку комбинирале политичка димензија со шпионажа во Источна Европа. Неговата прва книга, објавена во 1984 година, била проследена со уште осум други. Сите веднаш биле популарни Данска, а подоцна и на други места откако биле преведени. Меѓу англиските преводи се „Руски пејач“ (''Den russiske sangerinde'' 1988), „Српскиот Данец“ (''Dn serbiskedansker'' 1996) и „Фотографијата на Лајм“ (''Lme's billee'' 1998), сите од кои биле адаптирани во филмови. Објавена на дански во 2008 година, неговата најнова книга ''På udkig after Hemingway'' (приближно преведена „Барајќи го Хемингвеј“), е приказна за шпионажа базирана на Куба.
Бјарне Ројтер (роден во 1950 година) е исклучително продуктивен и популарен писател, особено во однос на детската книжевност. Многу од неговите раскази биле адаптирани како филмови, вклучувајќи ги „''Запа''" (1977) и „''Бастерс Верден''“ (1979). Повеќето од неговите книги се сместени во 1950-тите и 1960-тите години во Копенхаген. Англиските преводи ги вклучуваат „Момчињата од Св. Петри“ (''Drengene fra Sankt Petri'') (1991) и „Прстенот на робот-принцот“ (''Prins Faisals ring'') (2000).
Питер Хег (роден 1957 година) ја започнал својата книжевна кариера во 1988 година со романот „Историја на данските соништа“ (''Forestilling om det tyvende århundrede'') чии шарени ликови учествуваат во транзицијата на Данска кон модерна држава на благосостојба. Сепак, ''„Frøken Smillas fornemmelse for sne“'' (Смилево чувство за снег) од 1992 година станал неговиот вистински пробив. Објавен како филм во 1997 година, тој ја раскажува приказната за тоа како Смила, Гренландка, помагнала да се реши мистеријата зад едно момче кое паднало и умрело од покрив во снегот. Речиси исто толку популарни се и неговите романи ''„De måske egnede“'' или „Гранични луѓе" (1994), ''„Kvinden og aben“'' или „Жената и мајмунот“ (1996) и ''„Den stille pige“'' или „Тивката девојка“ (2007).
Јенс Кристијан Грондал (роден 1959) ја започнал својата книжевна кариера во 1985 година со романи во прилично сложен француски новоромански стил. Неговиот пробив настанал во 1998 година со неговото потрадиционално структурирано дело „Лука“, кое имало многу поопшта привлечност. Психолошкиот увид на Грондал во љубовните врски меѓу поединци од различни возрасти го направил еден од најценетите современи романописци во Данска. Неколку од неговите книги биле преведени на англиски јазик, вклучувајќи ги „Тишината во октомври“ (1996), „Вирџинија“ (2000) и „Изменета светлина“ (2002).
Други популарни современи автори се:
* Бени Андерсен (1929–2018), омилениот лиричар на Данска, чии собрани песни (''Samlede digte'') (1998) биле продадени во над 100.000 примероци.* Џејн Аамунд (1936–2019) чија популарност произлегла пред сè од нејзините еротски презентирани автобиографски дела кои станале бестселери во 1990-тите години.* Андерс Боделсен (1937–2021) чии дела вклучуваат трилери за луѓе од средната класа кои се соочуваат со материјалистички трендови.* Елсебет Егхолм (родена 1960 година), авторка на бестселери на криминалистичка фантастика во новиот милениум со две телевизиски серии базирани на нејзините романи, таа стекнала меѓународен успех со ''„Оние што убиваат“''.* Кристијан Кампман (1939–1988) чии романи ги прикажуваат горните средни класи во повоена Данска.* Свенд Ајџ Медсен (роден 1939 година) чии романи го комбинираат реализмот со фантазијата и го вклучуваат Порокот и доблеста во средно време (''Tugt og utugt i mellemtiden'', 1976).* Деа Триер Мерх (1941–2001) која стекнала меѓународна слава во 1976 година со нејзиниот роман „''Vinterbørn''“ (Зимското дете) за грижите и тешкотиите со кои се соочуваат жените во врска со породувањето.* Јакоб Ејерсбо (1968–2008) чија најпродавана трилогија со седиште во Танзанија, која се состои од два романа, „Егзил" и „Слобода“, и збирка кратки раскази, „Револуција“, ги нагласува основните услови и копнежи на човековото постоење.* Јуси Адлер-Олсен (роден во 1950 година) станал автор на бестселери во 1997 година со роман ''„Alfabethuset“'', по што следеле уште неколку подеднакво успешни трилери, вклучувајќи го и „Порака во шише“ (''Flaskepost fra P'') во 2009 година.* Биргите Косовиќ (родена во 1972 година) станала признаен романописец со нејзиниот ''роман „Det dobbelte land“'' (буквално „Двојната земја“, 2010) базиран на семејна драма во поранешна Југославија.* Вили Соренсен (роден во 1929 година) е споредуван со Кафка и има напишано кратки раскази и филозофски дела и есеи, вклучувајќи го и одговорот на Кјеркегоровото дело „''Ниту/Ниту''“), и е добитник на неколку награди. Исто така, му се припишува почетокот на модернизмот во Данска.
6 Актуелни трендови
Во 2002 година, во Данска биле продадени вкупно 30 милиони книги - или шест на секое лице - од кои една од пет биле на англиски јазик. Статистиката за 2009 година покажува дека пазарот на книги, како и другите сектори, претрпел намалување од 9,1% во продажбата. Овие бројки ги опфаќаат и приватниот и јавниот сектор, вклучувајќи изненадувачки пад на продажбата на книги во училиштата.