Класична музика во Косово

Класичната музика во Косово се однесува на уметничката музика што се негува во Косово. Корените на класичната музика во Косово датираат од 1940-тите и го опфаќаат временскиот период од времето кога Косово бил дел од Југославија до денес. Може да се каже дека во Косово постои традиција на класична музика, меѓутоа, во споредба со другите балкански земји, а особено со европските земји, оваа традиција е помлада. Класичната музика во Косово еволуирала за многу краток временски период, минувајќи низ генерации композитори и уметници. Во неговата книга ''Стилски развој во делата на албанските композитори'' (албански: ''Zhvillimi i stileve në veprat e kompozitorëve shqiptarë të Kosovës''), Енгел Бериша коментирал:
 
1 Историја
Пред каков било развој на класичната музика во Косово, им претходеле аматерски активности кои ја поставиле основата за подоцнежниот развој, како што се активностите на дувачки оркестар „Башкими“ во Скопје, дувачки оркестар на Ѓаковица предводен од Палок Курти, интернатот „Косова“ во Крума, фанфар бендот „Косова“ во Кукуш и Албанската католичка црква во Призрен. Првата радио станица што се отворила во Призрен во 1945 година е важна и за почетоците на професионалната музика во Косово, поради тоа што долго време голем дел од музичкиот живот во Косово бил поврзан со оваа институција.
1.1 Големи фондации
Класичната музика во Косово го доживела својот прв развој во 1940-тите со првите креации на класична музика од страна на Косоварите. Тоа било и времето на основање на хорот и камерниот оркестар на културното друштво „Агими“ во Призрен во 1944 година и отворање на музичкото училиште во Призрен во 1948 година, коешто било првото музичко училиште во Косово.
Првите креации на класична музика во Косово биле акапела хорски композиции и првично биле стилизирани преуредувања на народна музика. Иако некои од овие хорски дела биле оригинални креации, повеќето од нив се потпирале на народна музика.
По првото музичко училиште во Призрен во 1948, следело уште едно музичко училиште во Приштина во 1948 година.
1.2 Прва опера и балет
Првата опера од косовски композитор е ''Гоца е Качаникут''. Компонирана била кон крајот на 1970-тите во два чина од Рауф Доми, со либрето на италијанскиот Албанец Арбреш Гусепе Дел Гаудио „Дасма е Јаксерисе“ и Ајмане Доми, заснован на романот на албанскиот писател Милтон С. Гура. Напишана била за шест солисти, хор и оркестар.
Првиот косовски балет бил „Соколи е Мируша“. Компониран бил во 1976 година во два чина од страна на Акил Марк Кочи, со либрето од Нуредин Лоџа.
1.3 Симфониски оркестар и хор на Радио Телевизија Приштина
И симфонискиот оркестар и хорот на РТП (Радио телевизија Приштина) се од големо значење за културниот живот во Косово. Симфонискиот оркестар на РТП работел од почетокот на 1950-тите до 1990 година. Неговата програма се состоела од класични, романтични и современи креации, како и нови креации од косовски композитори. Се состоела од домашни, како и од странски инструменталисти. Професионалниот хор на РТП работел од 1980 до 1990 година. Нејзините членови имале музичко образование, а биле и искусни откако работеле во раните аматерски хорови. Хорот бил многу активен во снимањето музика и свирењето на фестивали низ цела Југославија.
1.4 1990 година до денес
Сите активности во музичките институции во Косово биле прекинати во 1990-1991 година во текот на југословенската ера. Околу 10 години, сите училишта што биле затворени работеле во приватни куќи, а концертите на класична музика се одржувале во албанските католички цркви. Во 1999 година започнале нови активности поврзани со класичната музика, претежно координирани од млади уметници. Во 2000 година биле основани Косовската филхармонија и Меѓународниот фестивал на камерна музика.
До 2004 година, 17 косовски композитори создавале класична музика, додека изведбите биле проблем поради недостаток на изведувачи. До тоа време речиси сите косовски композитори се школувале во Белград, Сараево, Љубљана, Скопje и се специјализирале во Европа, а повеќето изведувачи се школувале во Приштина.
2 Главни композитори и дела
2.1 Лоренц Антони
Лоренц Антони (1909–1991 година) бил првиот албански композитор во Косово и основач на првото музичко училиште во Косово.
Студирал музика во Скопје, но за жал никогаш не дипломирал на ниедна повисока музичка институција и бил самоук композитор, образувајќи се анализирајќи ги делата на странски композитори. Роден бил во Скопје, живеел во Призрен десет години и се преселил во Приштина во 1956 година. Живеејќи на место без музичка традиција освен народната музика, тој креативно го применил богатото наследство на албанската народна музика и се потпирал на најдобрите практики за уметничка музика што ги користеле другите балкански народи.
Повеќето од неговите дела биле композиции за акапела хорови и повеќето од нив се потпираат на народна музика. Некои од песните на кои тој направил преработка се: „На ка дале нусја мире“, „Ани мој Хатиџе“, „Ани мори нусе“ и „Кур ме дел во дери“. Ова се типични староградски песни што се пеат на свадби и други општествени собири.
Важна песна што ја преработил Лоренц Антони е „Кенга е Реџес“. Ова е народна балада и е една од најпознатите албански песни. Била преработена од страна на Константин Трако и искористена од Реџо Мулиќи во „Симфонија е дите косоваре“, но Лоренц Антони бил првиот што копмлетно ја преработил оваа песна.
2.2 Реџо Мулиќи
Реџо Мулиќи (1923–1982 година) бил роден во Гусиње, денешна Црна Гора. Се школувал во Скопје и Приштина, а потоа студирал композиција на Музичката академија во Белград. Негови најпознати дела се неговата втора симфонија ''Косоваја'' и ''Бареша'', за сопран и оркестар, испеана од Неџмије Пагаруша. Неговите композиции се преуредувања на соло дела и дела за хор и оркестар.
2.3 Рафет Руди
Рафет Руди бил роден во 1949 година во Митровица. Одел во музичко училиште во Приштина, а студирал композиција и диригирање на Музичката академија во Белград. Магистрирал во Сараево, а потоа заминал во Франција на понатамошни студии. Неговите најпознати дела се ''„Симфонија во два дела“'' и ''„Фантазија ин Си“'' за виолина и пијано. Тој е композитор, диригент, педагог и публицист-есејист кој има напишано образовни учебници, статии, есеи и критики за музиката. Работел со професионалниот хор на Радио-телевизија Приштина.
2.4 Зеќирја Балата
Зеќирја Балата бил роден во Ѓаковица во 1943 година. Завршил студии во Призрен, а студирал композиција во Љубљана, каде магистрирал. Потоа продолжил да се специјализира по композиција во Италија. По завршувањето на студиите, работел како педагог на Музичкиот факултет во Приштина. Во 1991 година, се преселил во Марибор, Словенија, каде што живее и денес. За музичките работи пишувал во книги како ''Веглат музикоре'' и ''Ѓурмеве те музикес''.
Негови најпознати дела се „Пасакалија“ за оркестар и Симфонија '83. Зеќирја Балата е еден од првите композитори на Косово кој го користел серискиот додекафонски стил на компонирање. Неговите дела се изведуваат низ цела Словенија, Косово, Албанија, Австрија, Франција, Холандија и САД.
2.5 Менди Менгиќи
Менди Менгиќи бил роден во Љупче, Косово, во 1958 година. Дипломирал на Академијата за уметности во Приштина, теоретски студии во 1987 година. Подоцна, продолжил да студира композирање на Академијата за уметности во Краков, Полска, каде магистрирал во класата на Кшиштоф Пендерецки. Неговото најпознато дело е ''„Хомагиум Матри Тересиае“,'' кое премиерно било изведено на 600-годишнината од Краковскиот конзерваториум. Од 2006 година предава композирање на Музичкиот факултет во Приштина.
3 Косовска филхармонија, опера и балет
Операта и балетот и Филхармонијата на Косово се со седиште во Приштина и се финансираат од буџетот на Косово.
3.1 Опера
До 2002 година немало целосна изведба на опера во Косово. Меѓутоа, имало изведби на оркестарски опери, првично од хорот на Културно- уметничкото друштво „Агими“ во Призрен во 1952 година, а потоа и од други музички формации.
Првата опера од албански композитор од Косово, ''„Гоца е Качаникут“'' од Рауф Дхоми, била изведена во Призрен од страна на албански солисти, оркестарот на Радио Телевизија Приштина, хорот на Радио Телевизија Приштина и ансамблот „Колегиум Канторум“. Операта не била поставена на сцена, туку била изведена како вокално-инструментален концерт.
Во 2004 година, Министерството за култура на Косово ја основало Операта на Косово.
3.2 Балет
Во 1972 година била формирана првата екипа на Балетот на Косово, составена од танчери кои се школувале во Скопје. На оваа екипа се придружиле повеќе танчери, но сè уште имало недостаток на танчерки, па затоа Косовскиот балет морал да доведе странски гостински танчери. Косовскиот балет бил формиран во рамките на Националниот театар на Косово, а Абдурахман Нокшиќи бил именуван за директор. Една од изведбите на првата генерација на Балетот на Косово била премиерата на ''„Соколи е Мируша“'', првиот балет од албански композитор. Меѓу другите изведби се: ''Леѓенда мби нгадхнјимин'', ''Кенга е Реџес'' и ''Дон Кихот''.
Екипата настапувала и надвор од Косово, на фестивали како Меѓународното фестивалско балетско биенале во Љубљана и Летните игри во Дубровник. Сите активности на балетот на Косово биле прекинати во 1991 година и продолжиле дури во 2001 година.
Балетот на Косово оттогаш имал многу соработници како што се албанскиот кореограф Ѓерѓ Превази, бугарската примабалерина Силвија Томов, руско-бугарскиот кореограф Сергеј Сергеев, рускиот кореограф Константин Уралски, албанскиот кореограф Артан Ибершими, холандскиот кореограф Артур Кугелејн, турскиот кореограф Мехмет Балкан, албанскиот кореограф Илир Керни и американскиот кореограф Александар Тресор.
3.3 Косовска филхармонија
Косовскиот филхармониски оркестар бил формиран во 2000 година, првично како гудачки ансамбл, а подоцна како камерен оркестар. Веднаш по неговото создавање, се соочил со финансиски проблеми. Поради недостатокот на изведувачи од Косово, честопати било потребно да се поканат гости-изведувачи од Македонија и Албанија.
Косовската филхармонија настапувала и надвор од Косово, во земји како Јапонија и Турција, добила и покани за настапи во Албанија и Бугарија, а соработувала и со Словенечката филхармонија. Од 2013 година, директор на Косовската филхармонија е Баки Јашари. Косовската филхармонија е составена од 120 членови.
3.4 Оперска куќа
Од 2013 година, во Косово нема оперска куќа, иако имало планови за изградба на една уште од времето на Југославија. Наместо тоа, за претстави се користат локации како Црвената сала и католичката црква „Шен Нду“.
3.5 Ардита Статовци
Ардита Статовци била родена во 1982 година во Приштина, каде што првпат почнала да учи пијано. Од 15-годишна возраст студирала на познатиот универзитет „Моцартеум“ во Салцбург, Австрија, а подоцна и на Универзитетот во Индијана во САД и на Академијата пијанистика во Имола, Италија. Неколку пати била наградувана со национални и меѓународни награди и стипендии. Како концертна пијанистка, веќе има турнеи во Германија, Косово, Швајцарија, Австрија, Босна, Унгарија, Македонија, Италија, Шпанија, Англија, Хрватска, Франција, Словенија, САД, Кина итн., свирејќи соло рецитали и како солист со оркестри како Моцартовиот оркестар во Болоња, Камерниот оркестар „Густав Малер“, Хајдновиот оркестар, Виенската синфониета, Филхармонијата „Бад Рајхенхалер“ итн.
3.6 Бахри Чела
Бахри Чела бил роден во 1941 година во Албанија и посетувал музичко училиште во Призрен. Потоа студирал диригирање на Музичката академија во Белград, а подоцна ги продолжил студиите во Санкт Петербург една година. По завршувањето на студиите, продолжил да предава во музичкото училиште во Приштина, каде диригирал и со училишниот хор и станал продуцент во Радио-телевизија Приштина. Хорот што го диригирал во музичкото училиште ја освоил првата награда на натпревар во Македонија во 1977 година и втората награда во Словенија во 1979 година. Потоа почнал да предава на Музичката академија во Приштина во 1978 година, а од 2006 година работи како професор на Факултетот за музика.
3.7 Мисбах Качамаку
Мисбах Качамаку бил роден во 1968 година во Митровица, Косово, а студирал пијано на Музичкиот факултет во Приштина. Како студент имал многу успешни настапи. Победил на натпревар за млади пијанисти во Југославија. Подоцна студирал на Педагошкиот институт во Русија. Сега е придружник на Факултетот за музика и е пијанист во ансамблот „Вивенди“ во Приштина.
3.8 Венера Мехметагај Кајтази
Венера Мехметагај Кајтази била родена во 1960 г. во Призрен, Косово. Почнала да студира флејта на Академијата за уметности, каде што ја добила титулата професор. Подоцна го продолжила своето образование во Франција кај професорот Пјер-Ив Арто. Денес, таа е професорка на Факултетот за музика во Приштина и е член на Косовската филхармонија.
3.9 Мерита Јунику
Мерита Јунику била родена во 1960 година во Приштина и учела во музичкото училиште таму, а подоцна продолжила со студиите на Факултетот за музика. По растечкиот интерес за операта, ги продолжила студиите на Музичката академија во Загреб и дипломирала во 1990 година. Нејзина прва изведба била „Трубадури“ од Верди. Некои примери за оперите што ги пеела се: Норма од Белини, Аида од Верди и Самсон и Делила од Сен Сент. Од 2006 година предава на Универзитетот во Приштина и е постојан член на Операта во Љубљана.
3.10 Сихана Бадивуку
Сихана Бадивуку била родена во 1967 година во Приштина. Студирала на музичкиот конзерваториум кај П.И. Чајковски во Москва. Магистерскиот испит го полагала кај професорката Е. Чугајева, а подоцна ги продолжила студиите на Високата музичка школа во Детмолд, Германија, а потоа и во Италија. Учествувала на музички натпревари и фестивали и во Косово и во странство, како Австрија, Албанија, Унгарија, Бугарија, Германија, Финска, Русија и САД. Сега е професорка на Факултетот за музика во Приштина и прва виолинистка на Приштинската филхармонија. Таа е член на ансамблот „Вивенди“.
3.11 Петрит Чеку
Петрит Чеку бил роден 1985 година во Призрен. Почетните инструкции ги добил од Луан Сапунџиу во музичкото училиште во Призрен. Во 2002 година се преселил во Загреб со цел да го продолжи своето музичко образование таму. Ја освоил првата награда на Сехрватскиот натпревар во Дубровник во 2003 година. Исто така освоил и други награди на натпревари во Германија и Италија. Во 2004 година, тој ја освоил првата награда на ''Европската музичка награда за млади'' во Дубровник, каде што ја претставувал Хрватска. Станал и студент во класата на Дарко Петрињак на Музичката академија во Загреб. Се поставил како еден од водечките гитаристи на помладата генерација, победувајќи на Меѓународниот натпревар за класична гитара „Микеле Питалуга“ во Италија во 2007 година. Учествувал на мастер-класи предводени од Мануел Баруеко, Лео Брувер, Зоран Дукиќ, Карло Маркионе, Ехат Муса, Скот Тенант и Ана Видовиќ. Од 2008 година, тој живее во Загреб.
4 Образование за класична музика
Првата генерација ученици на музичкото училиште во Призрен матурирала во 1953 година, а повеќето од нив продолжиле да студираат музика во Белград, Загреб и на други места. Во 1949 година, во Приштина се отворило уште едно музичко училиште, а во 1950 двете училишта почнале да учат ученици на возраст од 8 до 20 години, додека претходно учеле само ученици на возраст од 8-15 години. Во 2004 година, во Косово имало 8 музички училишта, шест за ученици на возраст од 7-19 години и две за ученици на возраст од 7-15 години.
Од 1962 година, во Професионалното средно училиште во Приштина постои двегодишна музичка програма. Во 1975 година во Приштина била отворена Академијата за уметности (сега Факултет за уметности). Дотогаш повеќето студенти по музика студирале главно во Белград, Љубљана, Сараево и Загреб, а бројот на дипломирани студенти бил многу мал. Од неговото основање до 2000 година, на Факултетот за уметности имаат дипломирано 209 студенти.