Битка кај Фригид

Битката кај Фригид, се водела на 5 и 6 септември 394 година помеѓу војските на римскиот цар Теодосиј I и бунтовникот ''Август'' Евгениј, на источната граница на римска Италија. Теодосиј победил во битката и ја поразил узурпацијата на Евгениј и Арбогаст, враќајќи го единството на Римското Царство. Бојното поле, во близина на Јулијанските Алпи низ кои поминувала војската на Теодосиј, се верува дека било во долината Випава – со реката Фригид која денес е позната како Випава – или можеби во долината на Соча.
Тимасиј, ''магистер милитум'', командувал со теодосијанската војска со помош на ''магистер милитум'' Стиличо. Арбогаст, претходно ''магистер милитум'' под шурата на Теодосиј и постар со-цар Валентинијан II, командувал со силите на Евгениј. Арбогаст бил тој што ја создал акламацијата на Евгениј по мистериозната смрт на Валентинјан. Со засилување од сојузниците на Теодосиј меѓу Готите, кои биле предводени од Аларик и Гаина, и од Бакуриј Ибериецот, војската на Теодосиј ја поразила војската на Евгениј, додека Евгениј бил заробен и погубен. Арбогаст се самоубил по битката. Борбите ставиле крај на третата граѓанска војна од владеењето на Теодосиј, откако двајцата се бореле против Магнус Максимус.
Во црковната историја, битката ја памтеле како последна во која учествувал ''август,'' кој бил приврзаник на римското паганство, иако всушност Евгениј не бил паган. Постхумното обвинение за паганство прв го изнесол Тираниус Руфин за да можел да ја зголеми репутацијата на Теодосиј I, кој бил енергичен промотор на Никејското христијанство и државната црква на Римската империја. Црковните истории ја припишувале победата на Теодосиј кај Фригид на божествената интервенција, а Руфин ја изедначил нејзината важност со Битката кај Милвискиот мост што ја добил Константин Велики над Максенциј во 312 година.
1 Позадина
На 15 мај 392 година, западниот император, Валентинијан II, бил пронајден мртов во неговата резиденција во Виена, Галија. Неговиот ''војсководец'' Арбогаст го известил Теодосиј, источниот император и девер на Валентинјан, дека младиот император извршил самоубиство. Тензиите меѓу двете половини на Царството биле дополнително засилени тоа лето. Арбогаст направил неколку обиди да стапи во контакт со Теодосиј, но очигледно ниту еден не стигнал подалеку од ушите на источниот преторијански префект, или главниот министер, Руфин. Одговорите што Арбогаст ги добил од Руфинус биле некорисни. Самиот Теодосиј полека доаѓал до верувањето дека Валентинијан бил убиен, поголем дел затоа што неговата сопруга Гала била убедена дека смртта на нејзиниот брат била предизвикана од предавство. Од своја страна, Арбогаст имал малку пријатели во источниот двор, иако неговиот вујко Рихомер бил главен командант на источната коњаница. Бидејќи се чинело сè поверојатно дека на каков и да било курс ќе одлучел Теодосиј ќе бил непријателски настроен кон Арбогаст, Франкот решил да го направи првиот потег.
На 22 август, Арбогаст го издигнал Евгениј, ''магистер сцринии'' на западниот царски двор, или висок државен службеник, на тронот на Западната империја. Евгениј бил почитуван научник за реторика и роден Римјанин, што го правело многу поприфатлив кандидат од франкискиот командант. Неговото пристапување било поддржано од страна на преторијанскиот префект на Италија, Никомах Флавијан. Некои сенатори, особено Симахус, биле незадоволни со таквата акција. Дополнително, постоело и прашањето за смртта на Валентинјан, кое никогаш не било решено. Понатаму, Евгениј ги отстранил повеќето високи државни службеници оставени од Теодосиј кога му ја дал западната половина од Царството на Валентинјан, што донело до Теодосиј да ја изгуби контролата врз Западното Римско Царство. Кога една партија од западни амбасадори пристигнала во Константинопол за да побарале Евгениј да бил признаен како западен ''август'', Теодосиј бил необврзан, дури и ако ги примал со подароци и нејасни ветувања. Дали тој веќе се одлучил за офанзива против Евгениј и Арбогаст во тој момент, не е јасно. Меѓутоа, на крајот, откако го прогласил својот син Хонориј, тогаш осумгодишен, за западен ''август'' во јануари 393 година, Теодосиј конечно решил да го нападне Западот.
2 Подготовка на кампања
Во текот на следната година и половина Теодосиј ги организирал своите сили за инвазија. Источните војски атрофирале по смртта на императорот Валенс и поголемиот дел од неговите војници во Битката кај Адрианопол. Тоа паднало на генералите Флавиј Стилихо и Тимасиј и да ја врателе дисциплината на легиите и да ги врателе на сила преку регрутирање.
Во тоа време, уште еден човек кој бил советник на Теодосиј, евнухот Евтропиј, бил испратен од Константинопол да пронашол совет и мудрост од еден стар христијански монах во египетскиот град Ликополис. Според извештаите кои биле дадени за средбата на Клаудијан и Созомен, стариот монах прорекол дека Теодосиј ќе постигнел скапа, но решавачка победа над Евгениј и Арбогаст.
Источната војска тргнала кон запад од Константинопол во мај 394 година. Повторно галванизираните легии биле зајакнати со голем број на варварски помошници, исто така вклучувајќи над 20.000 федерации на Визиготи и дополнителни сили од што потекнувале од Сирија. Теодосиј самиот ја предводел војската; меѓу неговите команданти биле неговите генерали Стилихо и Тимасиј, визиготскиот поглавар Аларик и еден кавкаски Ибериец со име Бакуриј Хибериј.
Тие напредувале низ Панонија сè додека не се спротивставиле со Јулијанските Алпи, а Теодосиј и неговите офицери сигурно имале големи сомнежи во она што им следело кога откриле дека источните краеви што се наоѓале на планинските премини не се бранале. Арбогаст врз основа на неговите искуства, додека се борел против узурпаторот Магнус Максимус во Галија, одлучил дека најдобрата стратегија била да ги задржи неговите сили обединети за да ја можел да ја одбрани самата Италија, и за таа цел отишол толку далеку што ги оставил алпските премини незаштитени. Силите на Арбогаст се состоеле главно од неговите сонародници Франки, Алемани и Гало-Римјани, плус неговите сопствени готски помошници.
Благодарение на стратегијата дадена од страна на Арбогаст за одржување на единствената, релативно кохезивна сила, теодосијанската војска без проблеми поминала низ Алпите и се спуштила кон долината на реката Фригид на исток од римското пристаниште Аквилеја. Токму во тој тесен, планински регион наишле на логорот на западната армија во Јулијанските Алпи дури во првите денови од септември.
3 Битка
Не се знае каде точно се одвивала битката. Иако се тврдело дека локацијата на битката требала да се бара во долината Горна Соча, таа најчесто била поставена некаде во долината Випава. Додека „Фригид“ обично се сметал за реката Випава или потокот Хубељ и битката што требала да се одржи во близина на Врхпоље, неодамнешните истражувања сугерираат дека таа всушност се одвивала неколку километри подалеку, помеѓу Кол и Санабор во таканаречената Врата на Римската Италија.
Некое време пред битката, Евгениј и Арбогаст поставиле статуа на Јупитер на работ од бојното поле, а на армиските знамиња ставиле слики од Херакле. На овој начин тие се надевале дека ќе ги повтореле победите на Рим во претходните денови, кога тоа секогаш се потпирало на старите богови за поддршка во битката. На првиот ден од битката се чинело дека старите богови победуваат. Теодосиј нападнал речиси веднаш, откако презел малку или никакво претходно извидување на бојното поле. Тој ги обврзал своите готски сојузници на акција прво, со надеж дека ќе ги намалел нивните редови преку трошење и ќе ја намалел нивната потенцијална закана за Царството. Главиот напад на источната армија резултирал со голем број на жртви, но мала добивка: било пријавено дека 10.000 од готските помошници биле убиени, а меѓу загинатите бил и грузискиот генерал Бакуриј.
На крајот на денот, Евгениј ја прославил успешната одбрана на своите трупи на нивната позиција, додека Арбогаст испратил чети со цел да ги затворат планинските премини зад силите на Теодосиј.
После една непроспиена ноќ, Теодосиј се развесел од веста дека луѓето што Арбогаст ги испратил да го држат затворен во долината планирале да отидат на негова страна. Поттикнати од овој поволен развој, армијата на Теодосиј нападнале уште еднаш. Овој пат природата била на нивна страна затоа што жестока бура - веројатно бура, редовна појава во областа - започнала да дува по долината од исток. Други приказни раскажувале за како Теодосиј се молел на Бога за бура, која подоцна Бог ја дал.
Силните ветрови дувале облаци од прашина директно во лицата на западните трупи (легендата исто така тврдела дека жестоките ветрови дури и ги разнесле стрелите на сопствените војници на западните трупи кон нив). Погодени од ветровите, линиите на Арбогаст се прекршиле и Теодосиј ја извојувал решавачката победа што била пророкувана од страна на египетскиот монах.
После тоа, Евгениј бил фатен и доведен пред царот. Неговите молби за милост биле неодговорени и тој бил обезглавен. Арбогаст го избегнал поразот и побегнал во планините, но после неколкудневно талкање, заклучил дека неговото бегство било невозможно и извршил самоубиство.
4 Верски карактер на конфликтот
Додека верзијата на битката во која божествениот ветер успеал да ги победи паганските непријатели на Теодосиј станала популарна во доцната антика, современите историчари, особено Алан Камерон, ја оспоруваат веродостојноста на оваа верзија на настаните. Камерон тврди дека идејата дека Евгениј и Арбогаст биле пагани или луѓе кои ги подржувале паганите била создадена со причина да се оправда кампањата на Теодосиј против нив, и дека другите узурпатори, како што бил Магнетиј, биле лажно означени како пагани после нивниот пораз. Таа идеа дека спротивниците на Теодосиј биле пагани потекнувала од црковниот историчар Руфин, и само изворите кои зависеле од Руфин ја споменуваат таа идеја.
Покрај тоа, најраниот извор кој во кој се сретнува одлучувачката бура бил Амвросиј од Милано, но тој во својата проповед на Псалм 36 наведува дека ветрот дувал пред таа битка и го деморализирал непријателот на Теодосиј пред воопшто да започне било каква борба. Ваквата идеја веројатно ја разбрал поетот Клаудијан, кој во својата фантастична и пропагандистичка поезија за семејството Теодосијан го придвижил ветерот во решавачкиот момент на битката. Изгледа дека Клаудијан правел класициска алузија на Силиус Италикус, чиј приказ за Битката кај Кана споменува сличен ветер кој дува копја и оружје назад. Од поезијата на Клаудијан, која била популарна и во источната и во западната половина на Римската империја, се проширила идејата дека ветрот бура ја решава битката. Добро се совпаѓала со другата идеја дека битката била една помеѓу паганите и христијаните: Теодосиј, како христијански император, бил помогнат од Бога во форма на ветрот.
Историчарот познат како Микеле Рене Салцман објаснува како „два новорелевантни текста - Проповедта на Џон Крисостон 6, ''против Катарос'' (PG 63: 491-92) и ''Консултации меѓу Закхеј и Аполониј'', повторно датирани во 390-тите, го зајакнуваат погледот дека религијата не била клучниот елемент во во времето на настаните“. Според Мајјастина Калос, финска историчарка и доцент на латинскиот јазик и римската литература на Универзитетот во Хелсинки, идејата за пагански аристократи обединети во „херојски и културен отпор“ кои се кренале против безмилосниот напредок на христијанството во последната битка кај Фригид во 394 година, бил само романтичен мит.
5 Последици
Тоа била скапа победа за Теодосиј и огромен пораз за Евгениј. Еден современ римски историчар изјавил дека затоа што Готите го претрпеле најголемиот дел од жртвите, Теодосиј победил во две битки кај Фригид, едната против Евгениј, а другата против Готите. Само четири месеци подоцна тој починал, со тоа оставајќи ја владата во рацете на неговите мали деца Хонориј и Аркадиј.
Меѓутоа, битката многу го забрзала и паѓањето на римската војска на западната страна. Загубите кои се случиле во Битката кај Фригид ги ослабнале западните легии. Овој пад на способностите на римските војници значело зголемено потпирање од страна на Царството на варварските платеници кои биле вработени како ''федерати'', кои често се покажувале како несигурни, па дури и предавници.