Елизабета Унгарска

Света Елизабета од Унгарија (7 јули 1207 - 17 ноември 1231), исто така позната како Света Елизабета од Тирингија, била принцеза на Кралството Унгарија, војвотка од Тирингија, Германија, и многу почитуван католички светец од Третиот ред на Свети Францис, со кој таа е почестена како нејзина заштитничка.
Елизабета се омажила на возраст од 14 години, а станала вдовица на 20 години. По смртта на нејзиниот сопруг, таа ги испратила своите деца и го вратила миразот, користејќи ги парите за изградба на болница, каде што самата им служела на болните. Станала симбол на христијанско добродетелство по нејзината смрт на 24-годишна возраст и била канонизирана во 25 мај 1235 година.
1 Животопис
Елизабета била ќерка на кралот Андреј II од Унгарија и Гертруда од Меранија. Сестра на нејзината мајка била Јадвига од Шлеска, сопруга на војводата Хенрих I од Шлеска. Нејзиното потекло вклучувало многу значајни фигури на европски кралски семејства. Според традицијата, таа е родена во Кралство Унгарија, најверојатно во замокот во Шарошпатак на 7 јули 1207.
Проповед печатена во 1497 година од францисканскиот монарх Освалдус де Ласко, претставник на црквата во Унгарија, е прв извор што го наведува Шарошпатак како родно место на светицата, можеби повикувајќи се на локалната традиција.
Според друга традиција, таа е родена во Пожоњ, Унгарија (денешна Братислава, Словачка), каде што живеела во замокот во Пожоњ до четиригодишна возраст. Елизабета била доведена на дворот на владетелите на Тирингија во централна Германија, за да биде свршена со Лудвиг IV, војвода од Тирингија, идна заедница која ќе ги засили политичките сојузи меѓу семејствата. Била одгледана на дворот во Тирингија, и била запознаена со локалниот јазик и култура.
Во 1221 година, на возраст од четиринаесет години, Елизабета се омажила со Луј; истата година била устоличена како војвотка.
2 Верски наклони, влијанија
Во 1223 година пристигнале францискански монаси, а тинејџерката Елизабета не само што дознала за идеалите на свети Фрањо Асишки, туку и почнала да ги живее. Луј не бил вознемирен од добротворните напори на неговата сопруга, верувајќи дека распределбата на неговото богатство на сиромашните ќе донесе вечна награда; тој е почитуван во Тирингија како светец, иако тој никогаш не бил канонизиран од Црквата. Исто така, овој пат, свештеникот, а подоцна и инквизиторот Конрад фон Марбург, се здобил со значително влијание врз Елизабета кога бил назначен за нејзин исповедник. Во пролетта 1226 година, кога поплавите, гладот и чумата предизвикале хаос во Тирингија, Луј, верен поддржувач на Хенштафтефен Фридрих II, светиот римски цар, го претставувал Фридрих Втори во Империјалната диета што се одржала во Кремона.
Елизабета ја презела контролата врз домашните работи и дистрибуираше миленичиња во сите делови на нивната територија, дури и да ги подарува државните облеки и орнаменти на сиромашните.
3 Вдовица
Животот на Елизабета неповратно се сменил на 11 септември 1227 кога Луис, на пат да се приклучи на Шестата крстоносна војна, почина од треска во Отранто, Италија, само неколку недели пред раѓањето на нејзината ќерка Гертруда. По сослушувањето на веста за смртта на нејзиниот сопруг, Елизабета, наводно, рекла: "Тој е мртов. Тој е мртов. Тоа е за мене како да целиот свет умрел денес". Неговите останки биле вратени кај Елизабета во 1228 година и биле погребани во Опатија на Рајнхардсбраун.
По смртта на Луис, неговиот брат Хајнрих Распе, ја презел регенцијата за време на малолетништвото на најстарото дете на Елизабета, Херман (1222-1241). По горчливите аргументи околу отстранувањето на нејзиниот мираз - конфликт во кој Конрад бил назначен за официјален бранител на нејзиниот случај од страна на папата Григориј IX - Елизабета заминала од судот во Вартбург и се преселила во Марбург во Хесен.
До 1888 година се верувало дека поради сведочењето на еден од слугите на Елизабета за време на процесот на канонизација, Елизабета била истерана од Вартбург во зима од 1227 година од страна на нејзиниот зет Хајнрих Распе, кој дејствувал како регент за нејзиниот син, тогаш само пет години. Околу 1888 година разни истражувачи (Боернер, Милке, Венк, Е. Мајкл итн.) тврделе дека Елизабета доброволно го напуштила Вартбург. Таа не можела во замокот да ја следи командата на Конрад да јаде само храна добиена на правилен начин.
По смртта на нејзиниот сопруг, Елизабета свечено се заколнала кон Конрад слично на една калуѓерка. Овие завети вклучуваат целибат, како и целосна послушност кон Конрад како нејзин исповедник и духовен режисер. Третманот на Конрад кон Елизабета бил крајно суров, и ја држел до стандарди на однесување кои биле речиси невозможно да се исполнат. Меѓу казните кои тој наводно ги наредил биле физички тепања; тој, исто така, наредил да ги испрати своите три деца. Нејзиниот залог за целибатот се покажал како пречка за политичките амбиции на нејзиното семејство. Елизабета била повеќе или помалку заложник во Потенштајн , замокот на нејзиниот вујко, епископот Еберт од Бамберг, во обид да ја натера да се премажи. Сепак, Елизабета се држела до нејзиниот завет, дури и се заканувала да го отсече сопствениот нос, така што никој не би ја сметал доволно привлечна за да се ожени со неа.
Второто дете на Елизабета, Софи од Тирингија (1224-1275), се омажила за Хајнрих II, војводата од Брабант, бидејќи во војната за Тирингија наследство го освоил Хесен за нејзиниот син Хајнрих I , наречен ''дете.''
Третото дете на Елизабета, Гертруда од Алтенберг (1227-1297), е родено неколку недели по смртта на нејзиниот татко; таа стана игуманија на манастирот на опатија Алтенберг, Хесен во близина на Вецлар.
Елизабета изградила болница во Марбург за сиромашните и болните со пари од нејзиниот мираз, каде што таа и нејзините придружници се грижеле за нив. Нејзината официјална биографија, напишана како дел од процесот на канонизација, опишува како таа служела на болните и продолжила да дава пари на сиромашните.
4 Доживеани чуда
Елизабета можеби е најдобро позната по нејзиното чудо на розите, во која се вели дека додека тајно им носела леб на сиромашните, таа го сретнала нејзиниот сопруг Лудвиг на ловечка забава, која, со цел да ги смири сомневањата дека го украла богатството од замокот, ја замолил да открие што е скриено под нејзината наметка. Во тој момент, нејзината наметка паднала отворена и можело да се види визија за бели и црвени рози, што му покажало на Лудвиг дека Божјата заштитна рака била на работа.
Нејзиниот сопруг, според ''биографијата'', никогаш не бил вознемирен од нејзиното добротворство и секогаш го поддржувал. Во некои верзии на оваа приказна, тоа е нејзиниот брат по право, Хајнрих Распе, кој ја доведува во прашање. Таа е прва од многуте чуда што ги поврзуваат христијанските светители со рози и најчесто се претставени во иконографијата на светителот.
5 Распнатост во креветот
Друга приказна за Св Елизабетаа, исто така, пронајдена во Дитрих од Аполда ''Вита'', раскажува како го положила лепрозниот Хелиас од Ајзенах во креветот што го дели со нејзиниот сопруг. Нејзината свекрва, која била ужасната, веднаш му јави на Лудвиг по неговото враќање. Кога Лудвиг ја извади постелната облека во голема огорченост, во тој момент "Семоќниот Бог ги отвори очите на својата душа, и наместо лепрозен, ја виде ликот Христос распнат на креветот". Оваа приказна се појавува и во ораториумот на Франц Лист за Елизабета.
6 Смрт и наследство
Во 1231, Елизабетаа умрела во Марбург на возраст од дваесет и четири години.
6.1 Чуда после смртта и канонизација
Веднаш по смртта на Елизабета, биле пријавени чуда што се случиле на нејзиниот гроб во црквата во болницата, особено оние што се лекувале. На предлог на Конрад, и со папска команда, биле одржани испитувања на оние кои биле исцелени меѓу август 1232 и јануари 1235 година. Резултатите од овие испитувања биле дополнети со кратка ''вита'' на светецот и заедно со сведочењето на слугинките и придружниците на Елизабета се покажала како доволна причина за брза канонизација. Таа била канонизирана од папата Григориј IX на 25 мај 1235 година.
Светилиштето на Елизабета станало еден од главните германски поклонички центри од 14 век и почетокот на 15 век. Во текот на 15 век, популарноста на култот на Св. Елизабета полека избледнал, иако до одреден степен тоа било ублажено со аристократска посветеност на Св. Елизабета, бидејќи преку својата ќерка Софија таа била предок на многу водечки аристократски германски семејства.
Папската була кој ја прогласува за светец е изложена во ''Шатцкамер'' во Виена, Австрија. Нејзиното тело било положено во величествено златно светилиште - кое денес може да се види - во Марбургската црква со нејзиното име. Но, триста години по нејзината смрт, еден од многуте потомци на Елизабета, Ландграфот Филип I "великодостојниот" на Хесен, водач на протестантската реформација и еден од најважните приврзаници на Мартин Лутер, ја нападнал црквата во Марбург ги побарал коските на Елизабета, со цел да ги растера моштите и со тоа да стави крај на веќе падните аџии на Марбург. Филип ја одзел кутијата во која се стоела главата, но ја вратил, откако бил затворен од Карло V, светиот римски цар.
Кутијата потоа била ограбена од шведски трупи за време на Триесетгодишната војна и сега е изложена во Шведскиот историски музеј во Стокхолм. Нејзиниот череп и некои нејзини коски може да се видат во виенскиот манастир со нејзиното име. Дел од нејзините мошти се чуваат во црквата на кармелитите во Брисел; друг во величествената капела на Ла Рош-Гујон, по Сена, а значителен дел во скапоцен храм е во изборната ризница на Хановер.
Елисабеткирхе сега е протестантска црква, но има места што се оставаат настрана за католичкото обожавање. Марбург станал центар на Тевтонскиот ред , кој ја усвои Св Елизабета како нејзина секундарна заштитничка. Редот остана во Марбург сè до неговото официјално растурање од Наполеон во 1803 година.
6.2 Здружението со францисканците
По нејзината смрт, Елизабета најчесто била поврзана со Третиот ред на Свети Францис, првенствено поставена гранка на францисканскиот ред, која помогнала да се пропагира нејзиниот култ. Без разлика дали таа некогаш всушност се приклучила на нарачката, неодамна основана во 1221 година, годината кога се оженила со Луис на четиринаесетгодишна возраст, не е докажана.
Мора да се има на ум иако Третиот ред бил таков нов развој во францисканското движење, дека во тој момент не бил воспоставен ниту еден официјален ритуал. Елизабета очигледно имала церемонија на посветување во којашто ја прифатила религиозната навика на Франциск во нејзиниот нов начин на живот, како што е наведено погоре.
Од нејзината поддршка на монасите испратени во Тирингија, таа му била позната на основачот, Свети Франциск од Асиси, кој ја испратил личната порака на благослов непосредно пред неговата смрт во 1226 година. По нејзината канонизација таа била прогласена за светец заштитник на Третиот ред на Свети Франциск, чест што го дели со Луј IX Светиот.
7 Уметност во уметноста и музиката
Света Елизабета често е прикажана држејќи кошница со леб или друга храна или пијалак, карактеристична за нејзината посветеност на сиромашните и гладните.
Две од нејзините чуда биле од особен интерес за уметниците, "Чудото на розите" и "Распнување во креветот" (види под "Доживеани чуда").
Елизабета од Унгарија речиси сигурно била инспирација за ликот Елизабета во операта на Рихард Вагнер Танхојзер.
Питер Јасенс составувал музичка претстава ''Елизабета фон Тиринген'' во 1984 година на либрето од Херман Шулце-Берндт.
8 Октомвриски прослави 2007
2007 година беше прогласена ''Година на Елизабета'' во Марбург. Цела година се одржувале настани во врска со животот и делата на Елизабета, кои кулминирале на фестивалот во градот за да ја прослават 800-годишнината од нејзиното раѓање на 7 јули 2007 година. Во таа прилика дошле верници од целиот свет, кои завршиле со посебна служба во црквата Елизабета таа вечер.
Новиот мјузикл заснован на нејзиниот живот ''Елизабета - Легенда за светец'' во кој глуми Сабрина Векерлин како Елизабета, Армин Кан како Лудвиг и Крис Мареј како Конрад, премиерно прикажан во Ајзенах во 2007 година. Бил изведуван во Ајзенах и Марбург две години, а затворен во Ајзенах во јули 2009 година.
Целиот Трет орден на Свети Франциск, и монасите и сестрите од Редовниот ред на Третиот ред и Секуларниот францискански поредок, се приклучија на оваа прослава преку двегодишна програма за проучување на нејзиниот живот. Ова било спроведено низ целиот ред, низ целиот свет. Во текот на тој период имало и религиозни церемонии. Едногодишното одбележување на стогодишнината, кое започнало на нејзиниот ден во 2007 година, било затворено на Генералното поглавје на Редот, што се одржало во Будимпешта во 2008 година. Њујоршкиот регион на Редот создал филм за нејзиниот живот, продуциран од сестра на Редот, Лори Пипер.
9 Почести
Света Елизабета од Унгарија: на 700 годишница од нејзината смрт, Унгарија издала четири честитки во нејзината чест: на 21 април 1932 година; на 1 август 1944 бил издадена една поштенска марка; на 16 јули 1938 година Чехословачка издала печат во нејзина чест што ја покажува катедралата Св. Елисавета во Кошице.
10 Поврзано
* Благородност и кралско семејство на Кралството Унгарија
* Список на католички светци
11 Наводи
12 Дополнителна литература
* Де Робек, Неста. Света Елизабетаа од Унгарија : Приказна за дваесет и четири години. Милвоки: издавачката куќа Брус, 1954 година.
* Seesholtz, Ана. Свети Елизабетаа: чувар на нејзиниот брат. Њујорк: Филозофска библиотека, 1948.