Манихејство

Манихејството е една од најинтересните и влијателни антички религии, основана во 3. век н.е. од пророкот Мани во Сасанидската Империја. Тоа е дуалистичка религија која комбинира елементи од зороастризамот, христијанството, будизмот и гностицизмот, со цел да ги надмине и обедини нивните учења. Оваа религија се ширела низ Персија, Римската Империја, Централна Азија и Кина, но била прогонувана и опаднала до 10. век, со остатоци до 14. век во Кина.
1 Историја
1.1 Животот на Мани
Мани растел во аскетска заедница, под влијание на Елкесаитите и други секти. Околу 240 година, тој започнал јавно да проповеда во Месопотамија, облечен во шарени облеки што потсетувале на персиски магус, што предизвикало непријателство во грчко-римскиот свет. Тој напишал седум главни дела: шест на сиријски (доцен арамејски) и едно, "''Шапуркан''" (или "''Шабухраган''"), на средноперсиски, кое му го посветил на сасанидскиот цар Шапур I (владеел 240–270 година). Мани тврдел дека душата на праведниците се враќа во Рајот, додека оние заробени во телесните желби се реинкарнираат. Иако на почетокот имал поддршка од високи фигури и сасанидска помош за мисионерски експедиции, тој не успеал да ги освои персиските кралеви и се судрил со зороастријанското свештенство. Во 242 година, на 20 март, Мани се прогласил за "''Апостол на вистинскиот Бог''", споредувајќи ја својата мисија со оние на Буда во Индија, Зороастер во Персија и Исус на Западот. Тој патувал во Туркестан и Индија за да ги шири учењата, а по враќањето добил толеранција од Шапур I, но не и официјално прифаќање. Во 272 година, под царот Бахрам I (владеел 271–274 година), Мани бил уапсен поради противење на зороастријанските свештеници, како Картир. Тој починал во затвор во Гундишапур по 26-дневен пост, околу 274–277 година, во процес што неговите следбеници го опишале како "''Страдањето на Просветителот''" или "''Распнувањето на Мани''". Мани го измислил манихејското писмо за своите текстови, кое се користело во Сасанидското Царство и Ујгурскиот Каганат.
1.2 Рано развитие и ширење во Персија и Блискиот Исток
Манихејството се развивало во рамките на Сасанидското Царство, каде што Мани ја организирал црквата со акцент на мисионерска активност, преведување на текстови и мисии. Тоа брзо се проширило низ арамејско-говорните региони, станувајќи една од најраспространетите религии од 3 до 7 век. Во Персија, и покрај почетната толеранција под Шапур I, се соочило со прогонства: во 291 година, апостолот Сисин бил убиен под Бахрам II, а следбениците биле масакрирани. Зороастријанскиот свештеник Картир влијаел врз царските одлуки против манихејците. Во арапскиот свет, под Абасидскиот Калифат (8–9 век), манихејството привлекло следбеници и било толерирано од калифот Ал-Мамун, но калифот Ал-Махди (780-те години) започнал инквизиција против "''зиндици''" (дуалисти/манихејци), која продолжила под Ал-Хади и завршила под Харун ал-Рашид. Многу манихејци избегале во Хорасан и Самарканд под Ал-Муктадир (10 век).
1.3 Ширење на Запад (Римска Империја и Европа)
Манихејството стигнало до Римската империја околу 280 година преку апостолот Псатик, кој бил во Египет во 244 и 251 година, и процветало во Фајум околу 290 година. Манастири постоеле во Рим до 312 година. Во 4 век, се проширило до јужна Галија и Шпанија, привлекувајќи фигури како Фауст од Милев. Августин од Хипо (354–430 година) бил манихеец девет години пред да се обрати во христијанство во 387 година и да стане негов противник, критикувајќи ја пасивната спасение преку знаење во дела како "''Исповеди''". Во Западна Европа, манихејството било прогонувано: под Диоклецијан (едикт од 302 година за горење на лидерите и погубување на следбениците), Валентинијан I и Валент (372 година), Теодосиј I (едикт од 381 година против еретиците), и под Јустинијан I (527–565 година) со закони против манихејците и паганите. Во 6 век, манихејството во Европа се поврзало со павликијанството и богомилството, а подоцна влијаело на катарското движење (12–13 век) во Франција и Италија, кое било искоренето од католичката инквизиција.
1.4 Ширење на Исток (Централна Азија и Кина)
На исток, манихејството се проширило долж Патот на свилата во 4 век, достигнувајќи до Кина под династијата Танг (618–907 година). Во 631 година, царот Тај-цун го признал како странска религија, а во 732 година, Хсван-цанг го опишал како "Персиска религија". Во 8 век, ујгурскиот каган Бјомеј го прифатил манихејството како државна религија на Ујгурскиот Каганат (763–840 година), со центар во Турфан. Манихејските храмови биле богато украсени, а текстови биле преведувани на среднекинески и ујгурски. Под династијата Јуан (1271–1368 година), манихејството доживеало нов подем меѓу монголските племиња, но потоа опаднало под династијата Минг (1368–1644 година) поради прогонство и конкуренција со будизмот и даоизмот.
1.5 Пад и исчезнување
Манихејството почнало да опаѓа од 7 век со ширењето на исламот, кој го сметал за еретичко. Во Персија, под Абасидите, многу манихејци биле присилени да се конвертираат или избегале во Централна Азија. Во Европа, католичката црква го искоренила преку инквизицијата, особено против катарите. Во Кина, по падот на Ујгурскиот Каганат во 840 година и прогонствата под Танг и Минг, верата исчезнала до 14 век. Последните манихејски заедници, како оние во Фуџијан, биле асимилирани или уништени. Археолошките откритија, особено манихејските текстови од Турфан (20 век) и Египет, овозможија современо проучување на неговата историја.
2 Практики и ритуали
Манихејците практикувале дневни молитви: слушателите се молеле четири пати, а избраните седум пати, во времиња како зора, пладне, самрак и ноќ. Молитвите вклучувале аблуции (со вода или замени) и 12 поклонувања, насочени кон сонцето или месечината како симболи на светлината. Тие практикувале строг аскетизам, вегетаријанство (за да не се штети на честичките на светлината во растенијата и животните) и апстиненција од сексуални односи за избраните. Годишниот фестивал Бема ја одбележувал смртта на Мани. Слушателите (лаици) ги поддржувале избраните преку работа и милостиња.