Британска книжевност

Британската книжевност е збирка од книжевни дела од Обединетото Кралство на Велика Британија и Северна Ирска, Островот Ман и Каналските Острови. Оваа статија ја опфаќа британската книжевност на англиски јазик. Вклучена е англосаксонската (староанглиска) книжевност, а има и расправа за англо-латинската и англо-норманската книжевност, каде што книжевноста на овие јазици се однесува на раниот развој на англискиот јазик и литература. Исто така, има кратка расправа за големи личности кои пишувале на шкотски јазик, но главната расправа е во различните статии за шкотската книжевност.
Статијата „книжевност на другите јазици на Британија“ се фокусира на книжевност напишана на другите јазици што се употребуваат и се употребувале во Британија. Исто така, постојат статии за овие различни литератури: латинска книжевност во Британија, англонорманска, корнволска, гернезиска, јерландска, латинска, манска, шкотска, велшка итн.
Ирските писатели одиграле важна улога во развојот на книжевноста во Англија и Шкотска, но иако цела Ирска политички била дел од Обединетото Кралство од јануари 1801 до декември 1922 година, може да биде контроверзно да се опише ирската книжевност како британска. За некои ова вклучува дела од автори од Северна Ирска.
Обединетото Кралство објавува повеќе книги по глава на жител од која било друга земја во светот.
1 Британски идентитет
Природата на британскиот идентитет се менувала со текот на времето. Островот што ги содржи Англија, Шкотска и Велс бил познат како Британија уште од времето на римскиот владетел Плиниј Постариот ( –79). Англискиот јазик како национален јазик ги има своите почетоци со англосаксонската инвазија која започнала околу 450 година. Пред тоа, жителите главно зборувале разни келтски јазици. Различните составни делови на сегашното Обединето Кралство се обединиле во различно време. Велс бил анексиран од Кралството Англија според Актите за унија од 1536 и 1542 година. Сепак, дури во 1707 година, со договор меѓу Англија и Шкотска, било создадено Кралството Велика Британија. Ова се споило во јануари 1801 година со Кралството Ирска за да се формира Обединетото Кралство на Велика Британија и Ирска. Последователно, ирскиот национализам довел до поделба на островот Ирска во 1922 година; така, книжевноста на Република Ирска не е британска, иако книжевноста од Северна Ирска е и ирска и британска. Во 1927 година , Законот за кралски и парламентарни титули од 1927 година формално го променил името на Велика Британија во Обединето Кралство на Велика Британија и Северна Ирска. До релативно неодамна, келтските јазици продолжиле да се зборуваат широко во Шкотска, Велс, Корнвол и Ирска, и овие јазици сè уште преживуваат, особено во делови од Велс.
Делата напишани на англиски јазик од велшки писатели, особено доколку нивната тема се однесува на Велс, се признаваат како посебен ентитет уште од 20 век. Потребата за посебен идентитет за овој вид пишување се појавила поради паралелниот развој на современата книжевност на велшки јазик.
Бидејќи Британија била колонијална сила, користењето на англискиот јазик се проширило низ целиот свет; од 19 век или порано во Соединетите Американски Држави, а подоцна и во други поранешни колонии, големи писатели на англиски јазик почнале да се појавуваат надвор од границите на Британија и Ирска; подоцна меѓу нив станале и добитници на Нобелова награда.
2 Доаѓањето на Англосаксонците: 449–околу 1066
2.1 Другите јазици на рана Британија
Иако Римјаните се повлекле од Британија на почетокот на 5 век, латинската книжевност, претежно црковна, продолжила да се пишува, вклучувајќи ги Хрониките од Беда (672/3–735), ''Црковна историја на англискиот народ''; и Гилда Мудриот, ''За пропастта и освојувањето на Британија''.
Во тоа време многу Британци зборувале различни келтски јазици. Меѓу поважните пишани дела кои се зачувани се ''„Гододин“'' и „Мабиногион“. Од 8 до 15 век, Викинзите и нордиските доселеници и нивните потомци колонизирале делови од денешна Шкотска. Преживеала дел од старонордиската поезија што се однесува на овој период, вклучувајќи ја и ''„Оркинска Сага“'', историски наратив за историјата на Оркниските Острови, од нивното заземање од страна на норвешкиот крал во 9 век до околу 1200 година.
2.2 Стара англиска книжевност: околу 658–1100 година
Староанглиската книжевност, или англосаксонската книжевност, ја опфаќа преживеаната литература напишана на староанглиски јазик во англосаксонска Англија, од населувањето на Саксонците и другите германски племиња во Англија (Јутите и Англите) околу 450 година, па до „''норманското освојување''“ во 1066 година; односно, околу 1100–50 година. Овие дела вклучуваат жанрови како што се епска поезија, хагиографија, проповеди, преводи на Библијата, правни дела, хроники, загатки и други. Вкупно, има околу 400 зачувани ракописи од тој период.
Усната традиција била многу силна во раната англиска култура и поголемиот број на книжевни дела биле пишувани за да бидат изведени. Епските поеми затоа биле многу популарни, а некои, вклучувајќи го и ''„Беовулф“'', преживеале до ден-денес. ''„Беовулф“'' е најпознатото дело на староанглиски јазик и постигнало статус на национален еп во Англија, и покрај тоа што се одвива во Скандинавија.
Речиси сите англосаксонски автори се анонимни: дванаесет се познати по име од средновековни извори, но само четири од нив се познати по нивните народни дела со сигурност: Кедмон, Беде, Алфред Велики и Киневулф. Кедмон е најраниот англиски поет чие име е познато. Единственото познато зачувано дело на Кедмон е ''„Кедмоновата химна“'', која веројатно датира од крајот на 7 век.
Хрониките содржеле низа историски и книжевни извештаи, а значаен пример е ''Англосаксонската хроника''. Поемата ''„Битката кај Малдон“'' исто така се занимава со историјата. Ова е името дадено на дело, со неизвесен датум, кое ја слави вистинската Битка кај Малдон од 991 година, во која Англосаксонците не успеле да ја спречат инвазијата на Викинзите.
Класичната антика не била заборавена во англосаксонска Англија, а неколку староанглиски песни претставуваат адаптации на доцнокласични филозофски текстови. Најдолгата е преводот на кралот Алфред (849–99) на „''Утехата на филозофијата''“ од Боетиј.
3 Доцносредновековна книжевност: 1066–1500
Јазичната разновидност на островите во средновековниот период придонела за богата разновидност на уметничкото творештво и ја направила британската книжевност препознатлива и иновативна.
Некои дела сè уште биле пишувани на латински; меѓу нив е и книгата на Џералд Велшки од крајот на 12 век за неговиот сакан Велс, ''„Itinerarium Cambriae“''. По норманското освојување во 1066 година, се развила англонорманска книжевност, воведувајќи литературни трендови од континентална Европа, како што е „''шансон де жест“''. Сепак, автохтониот развој на англонорманската книжевност бил преран во споредба со континенталната оилска книжевност.
Џефри од Монмут ( – ) претставува една од главните фигури во развојот на британската историја и популарноста на приказните за кралот Артур. Тој е најпознат по својата хроника ''Historia Regum Britanniae'' (Историја на кралевите на Британија) од 1136 година, која ги проширила келтските мотиви на поширока публика. Вејс ( – по 1174), кој пишувал на норманско-француски јазик, е најраниот познат поет од Џерси; тој исто така ја развил легендата за Артур.) На крајот на 12 век, Лајамон во ''Брут'' го адаптирал Вејс за да го направи првото дело на англиски јазик кое ги употребува легендите за кралот Артур и витезите од Тркалезната маса. Тоа била и првата историографија напишана на англиски јазик од Англосаксонската хроника.
3.1 Средноанглиски период
Интересот за кралот Артур продолжил во 15 век со „''Смртта на Артур“'' (1485) од Сер Томас Малори, популарна и влијателна компилација од некои француски и англиски романси за Артур. Таа била меѓу првите книги печатени во Англија од Вилијам Какстон.
Во подоцнежниот средновековен период се развила нова форма на англиски јазик, која денес е позната како средноанглиски јазик. Ова е најраната форма која е разбирлива за современите читатели и слушатели, иако не лесно. Преводите на Библијата на средноанглиски јазик, особено Виклифовата Библија, помогнале да се воспостави англискиот јазик како книжевен јазик. Виклифовата Библија е името што денес им се дава на група преводи на Библијата на средноанглиски јазик кои биле направени под водство на или по иницијатива на Џон Виклиф. Тие се појавиле во период од околу 1382 до 1395 година.''„Пирес Плоуман“'' или ''„Визио Вилелми де Петро Плоуман“'' (''Вилијамовата визија за Пирес Плоуман'') (напишана околу 1360–1387) е средноанглиска алегориска наративна поема од Вилијам Ленгланд. Напишана е во неримувани алитеративни стихови поделени на делови наречени „''passūs''“ (латински за „скали“). ''Пирес'' од многу критичари се смета за едно од раните големи дела на англиската книжевност, заедно со ''„Кентербериските приказни“'' на Чосер и ''„Сер Гавејн и Зелениот Витез“'' во средниот век.
''„Сер Гавејн и Зелениот витез“'' е средноанглиска алитеративна романса од крајот на 14 век. Таа е една од попознатите артурски приказни, од воспоставен тип познат како „''игра на обезглавување''“. Развивајќи се од велшката, ирската и англиската традиција'', Сер Гавејн'' ја истакнува важноста на честа и витештвото. „''Во истиот ракопис со Сер Гавејн беа зачувани уште три песни, сега генерално прифатени како дело на нивниот автор, вклучувајќи ја и сложената елегична поема „Бисер (поема)“''
Џефри Чосер ( – 1400), познат како Татко на англиската книжевност, се смета за најголем англиски поет од средниот век и бил првиот поет кој бил погребан во Поетскиот агол во Вестминстерската опатија. Чосер е најпознат денес по ''„Кентербериските приказни“'', збирка раскази напишани на средноанглиски јазик (претежно напишани во стихови, иако некои се во проза), кои се претставени како дел од натпревар во раскажување приказни од група аџии додека патуваат заедно на патување од Саутерк до светилиштето на Свети Тома Бекет во Кантербериската катедрала. Чосер е клучна фигура во развојот на легитимноста на средноанглискиот јазик во време кога доминантни литературни јазици во Англија биле францускиот и латинскиот.
Повеќејазичната природа на публиката за книжевност во 14 век може да се прикаже со примерот на Џон Гауер ( – октомври 1408). Современик на Ленгланд и личен пријател на Чосер, Гауер е запаметен првенствено по три главни дела, „''Mirroir de l'Omme“'', ''„Vox Clamantis“'' и ''„Confessio Amantis“'', три долги песни напишани на англонормански, латински и средноанглиски јазик, соодветно, кои се обединети со заеднички морални и политички теми.
Исто така, активни биле и жените писателки, како што се Мари де Франс во 12 век и Џулијан од Норвич во почетокот на 14 век. Се верува дека ''„Откровенијата на божествената љубов“'' на Џулијан (околу 1393 година) претставува првата објавена книга напишана од жена на англиски јазик. Марџери Кемп ( – по 1438) станала позната по пишувањето на ''„Книгата на Марџери Кемп“'', дело кое некои го сметаат за прва автобиографија на англиски јазик.
Меѓу главните шкотски писатели од 15 век се Роберт Хенрисон, Вилијам Данбар, Гавин Даглас и Дејвид Линдзи. Делата на Чосер имале влијание врз шкотските писатели.
3.2 Средновековна драма
Во средниот век, драмата на народните јазици на Европа можеби произлегла од религиозни изведувања на литургијата. Мистериозните претстави биле изведувани на тремовите на катедралите или од страна на глумци на празнични денови. Чудата и мистериозните претстави, заедно со моралните алузии и интерлудиите, подоцна се развиле во посложени форми на драма, како што се гледало на елизабетанските сцени. Друга форма на средновековен театар биле драмите на мумерите, форма на ран уличен театар поврзан со Морисовиот танц, концентриран на теми како што се „Свети Ѓорѓи и змејот“ и „Робин Худ“. Ова биле народни приказни кои раскажувале стари приказни, а глумците патувале од град до град изведувајќи ги за својата публика во замена за пари и гостопримство.
Мистериозните драми и чудотворните драми се меѓу раните формално развиени драми во средновековна Европа. Мистериозните драми својот фокус давале на претставување на библиски приказни во црквите како табли со придружна антифонска песна. Тие се развиле од 10 до 16 век, достигнувајќи го врвот на својата популарност во 15 век пред да бидат застарени со подемот на професионалниот театар.
Постојат четири комплетни или речиси комплетни постоечки англиски библиски збирки на драми од доцниот средновековен период. Најкомплетна е ''Јоркшкиот циклус'' од четириесет и осум паради. Тие биле изведувани во градот Јорк, од средината на 14 век до 1569 година. Покрај средноанглиската драма, постојат три зачувани драми на корнски јазик познати како Ординалија.
Израсната од религиозно заснованите мистериозни драми, моралната драма претставува жанр на средновековна и рана тјудорска театарска забава, што претставувала поместување кон посекуларна основа за европскиот театар. Моралните драми се вид алегорија во која главниот лик се среќава со персонификации на разни морални атрибути кои се обидуваат да го поттикнат да избере побожен живот пред злобен. Драмите биле најпопуларни во Европа во текот на 15 и 16 век.
''The Somonyng of Everyman'' (''Повикувањето на секој човек'') ( – 1519), обично нарекувана едноставно ''Евримен'', е англиска морална драма од крајот на 15 век. Како и алегоријата на Џон Банјан ''„Прогресот на аџијата“'' (1678), ''Евримен'' го испитува прашањето за христијанското спасение преку употреба на алегорични ликови.
4 Ренесанса: 1500 – 1660
Ренесансниот стил и идеите бавно навлегувале во Англија и Шкотска, а елизабетанскиот период (1558–1603) обично се смета за врв на англиската ренесанса. Сепак, голем број на научници ги гледаат нејзините почетоци во раните 1500-ти за време на владеењето на Хенри VIII (1491–1547).
Италијанските книжевни влијанија пристигнале во Британија: сонетната форма била воведена на англиски јазик од Томас Вајат во почетокот на 16 век, а развиена од Хенри Хавард, гроф од Сари (1516/1517 – 1547), кој исто така вовел празен стих во Англија, со својот превод на „Енеида''“'' од Вергилиј
Ширењето на печатењето влијаело врз пренесувањето на книжевноста низ Британија и Ирска. Првата книга отпечатена на англиски јазик, преводот на Вилијам Какстон на „Историите на Троја“ од Рекјел, била отпечатена во странство во 1473 година, по што следело основањето на првата печатарска машина во Англија во 1474 година.
Латинскиот продолжил да се употребува како јазик на учење долго откако Реформацијата ги воспоставила народните јазици како литургиски јазици за елитите.
''„Утопија“'' е дело од фикција и политичка филозофија од Томас Мор (1478–1535), објавено во 1516 година. Книгата, напишана на латински, е рамковна нарација што првенствено прикажува фиктивно островско општество и неговите религиозни, социјални и политички обичаи.
4.1 Елизабетански период: 1558–1603
9.2.3 Поезија
Кон крајот на 16 век, англиската поезија употеребувала разработен јазик и обемни алузии на класични митови. Сер Едмунд Спенсер (1555–99) бил автор на ''„Кралица на самовилите“'', епска поема и фантастична алегорија што ги слави династијата Тјудор и Елизабета I. Делата на Сер Филип Сидни (1554–1586), поет, дворјанин и војник, вклучуваат ''„Астрофел и Стела“'', ''„Одбраната на поезијата“'' и ''„Аркадија“''. Песните наменети да бидат поставени на музика како песни, како оние на Томас Кампион, станале популарни бидејќи печатената книжевност се ширела пошироко во домаќинствата.
9.2.2 Драма
За време на владеењето на Елизабета I (1558–1603) и потоа на Јаков I (1603–25), културата со средиште во Лондон, која била и дворска и популарна, создавала одлична поезија и драма. Англиските драматурзи биле заинтригирани од италијанскиот модел: во Лондон се населила впечатлива заедница италијански актери. Лингвистот и лексикографот Џон Флорио (1553–1625), чиј татко бил Италијанец, бил кралски јазичен учител на дворот на Јаков I и пријател кој можеби извршил влијание врз Вилијам Шекспир, донесе голем дел од италијанскиот јазик и култура во Англија. Тој бил и преведувач на Монтењ на англиски јазик. Пораните елизабетански драми вклучуваат ''Горбодук'' (1561) од Саквил и Нортон, и трагедијата за одмазда ''„Шпанската трагедија“'' (1592) на Томас Кид (1558–94). Многу популарна и влијателна во своето време, ''„Шпанската трагедија“'' воспоставила нов жанр во англиската книжевност, театарската претстава за одмазда. Џејн Ламли (1537–1578) била првата личност што го превела Еврипид на англиски јазик. Нејзиниот превод на ''„Ифигенија во Авлида“'' е првото познато драмско дело од жена на англиски јазик.
Вилијам Шекспир (1564–1616) се издвојува во овој период како поет и драматург кој сè уште не е надминат. Шекспир пишувал драми во различни жанрови, вклучувајќи историски дела, трагедии, комедии и доцни романси или трагикомедии. Делата напишани во елизабетанскиот период вклучуваат комедијата „''Ноќ спроти водици''“, трагедијата „''Хамлет''“ и историскиот ''„Хенри IV, дел 1“''.
4.2 Јакобински период: 1603-1625
9.2.2 Драма
Кариерата на Шекспир продолжила за време на владеењето на кралот Јаков I, а на почетокот на 17 век, тој ги напишал таканаречените „проблемни драми“, како што се ''„Танте за кукуригу“'', како и голем број негови попознати трагедии, вклучувајќи ги ''„Кралот Лир“'' и ''„Антониј и Клеопатра“''. Заплетите на трагедиите на Шекспир честопати се засноваат на фатални грешки или недостатоци, кои го нарушуваат редот и го уништуваат херојот и оние што ги сака. Во својот последен период, Шекспир се свртел кон романсата или трагикомедијата и завршил четири големи драми, вклучувајќи ја и ''„Бура“''. Помалку мрачни од трагедиите, овие четири драми се со потежок тон од комедиите од 1590-тите, но завршуваат со помирување и простување на потенцијално трагичните грешки.
Други важни личности во елизабетанскиот и јакобинскиот театар се Кристофер Марлоу (1564–1593), Томас Декер ( – 1632), Џон Флечер (1579–1625) и Френсис Бомонт (1584–1616). Тематиката на Марлоу е различна од онаа на Шекспир бидејќи повеќе се фокусира на моралната драма на човекот од ренесансата. Неговата драма Доктор Фауст, е за научник и магионичар кој ја продава својата душа на ѓаволот. Бомонт и Флечер се помалку познати, но можеби му помогнале на Шекспир да напише некои од неговите подобри драми и биле популарни во тоа време. Комедијата на Бомонт, ''„Витезот на горечкиот толчник“'' (1607), ја сатиризира растечката средна класа, а особено ''новобогаташите''.
По смртта на Шекспир, поетот и драматург Бен Џонсон (1572–1637) бил водечка книжевна фигура од јакобинскиот период. Естетиката на Џонсон се навраќа на средниот век, а неговите ликови ја отелотворуваат теоријата на хуморот, заснована на современата медицинска теорија, иако основните видови на латинската книжевност имале подеднакво влијание. Меѓу главните драми на Џонсон се ''„Волпоне“'' (1605 или 1606) и ''„Вартоломејски панаѓур“'' (1614).
Популарен стил на театар во јакобинско време била одмазничката претстава, која претходно ја популаризирал Томас Кид (1558–94), а потоа ја развил Џон Вебстер (1578–1632) во 17 век. Познати драми на Вебстер се ''„Белиот ѓавол“'' (1612) и ''„Војвотката од Малфи“'' (1613). Други трагедии вклучуваат ''„Променувачот“'' напишана од Томас Мидлтон и Вилијам Роули.
9.2.3 Поезија
Шекспир, исто така, го популаризирал англискиот сонет, што направило значајни промени во моделот на Петрарка. Збирка од 154 сонети, кои се занимаваат со теми како што се текот на времето, љубовта, убавината и смртноста, за прв пат биле објавени во кварто од 1609 година.
Освен Шекспир, помеѓу главните поети од почетокот на 17 век се и метафизичките поети Џон Дон (1572–1631) и Џорџ Херберт (1593–1633). Бидејќи биле под влијание на континенталниот барок, и земајќи ги како тема и христијанскиот мистицизам и еротизмот, метафизичката поезија на Дон употребува неконвенционални или „''непоетски''“ фигури, како што се компас или комарец, за да постигне изненадувачки ефекти.
Џорџ Чепмен (?1559-?1634) бил успешен драматург кој е запаметен главно по неговиот превод во 1616 година на хомеровите „Илијада“ и „Одисеја“ на англиски јазик. Ова бил првиот целосен превод на двете песни на англиски јазик и имал длабоко влијание врз англиската литература.
4.2.3 Проза
Филозофот Сер Френсис Бејкон (1561–1626) го напишал утопискиот роман ''„Нова Атлантида''“ и ја измислил фразата „''Знаењето е моќ''“. ''„Човекот на Месечината“'' од Френсис Годвин од 1638 година раскажува за имагинарно патување до Месечината и денес се смета за прво дело на научна фантастика во англиската книжевност.
За време на Реформацијата, преводот на литургијата и Библијата на народни јазици обезбедил нови книжевни модели. ''Книгата за заедничка молитва'' (1549) и ''Овластената верзија на Библијата според кралот Јаков'' имале огромно влијание. Библијата според кралот Џејмс, еден од големите преведувачки проекти во историјата на англискиот јазик до тоа време, започнала во 1604 година и завршила во 1611 година. Таа ја продолжила традицијата на преведување на Библијата на англиски јазик од оригиналните јазици што започнала со делото на Вилијам Тиндејл. (Претходните преводи на англиски јазик се потпирале на Вулгатата). Таа станала стандардна Библија на Англиканската црква, а некои ја сметаат за едно од големите книжевни дела на сите времиња.
4.3 Доцна ренесанса: 1625–1660
Метафизичките поети продолжиле да пишуваат во овој период. И Џон Дон и Џорџ Херберт починале по 1625 година, но постоела втора генерација метафизички поети: Ендру Марвел (1621–1678), Томас Траерн (1636 или 1637–1674) и Хенри Вон (1622–1695). Нивниот стил бил духовит, со метафизички замисли – нереални или необични споредби или метафори, како што е споредбата на душата со капка роса од страна на Марвел; или описот на Дон за ефектите од отсуството врз љубовниците во однос на дејството на компасот.
Друга важна група поети во ова време биле поетите-кавалиери. Тие биле важна група писатели, кои доаѓале од класите што го поддржувале кралот Чарлс I за време на Војните на трите кралства (1639–51). (Кралот Чарлс владеел од 1625 година и бил погубен во 1649 година). Најпознати од овие поети се Роберт Херик, Ричард Лавлејс, Томас Керју и Сер Џон Саклинг. Тие „не биле формална група, но сите биле под влијание“ на Бен Џонсон. Повеќето од поетите-кавалиери биле дворјани, со значајни исклучоци. На пример, Роберт Херик не бил дворјанин, но неговиот стил го означува како поет-кавалиер. Делата на кавалиерите употребуваат алегорија и класични алузии, а тие се под влијание на латинските автори Хорациј, Цицерон и Овидиј.
Џон Милтон (1608–74) е еден од големите англиски поети, кој пишувал во време на религиозни флуктуации и политички превирања. Тој генерално се смета за последен голем поет на англиската ренесанса, иако неговите главни епски песни се напишани во периодот на Реставрацијата, вклучувајќи го и ''Изгубениот рај'' (1671). Меѓу нив се ''„L'Allegro“'', 1631; ''„Il Penseroso“'', 1634; ''„Комос'' 1638; и ''„Lycidas“'', (1638). Неговите подоцнежни главни дела се ''„Враќање на рајот“'', 1671 и ''„Самсон борецот“'', 1671. Делата на Милтон одразуваат длабоки лични убедувања, страст за слобода и самоопределување, како и итните прашања и политичките турбуленции на неговото време. Пишувајќи на англиски, латински и италијански јазик, тој постигнал меѓународна слава во текот на својот живот, а неговата позната ''„Ареопагитика“'' (1644), напишана како осуда на цензурата пред објавувањето, е меѓу влијателните и страсни одбрани на слободата на говорот и слободата на печатот во историјата. Биографијата на Вилијам Хејли од 1796 година го нарекол „''најголемиот англиски автор''“, и тој генерално останува сметан за „''еден од најистакнатите писатели на англиски јазик''“.
Томас Уркхарт (1611–1660) преводот на Рабле „''Гаргантуа и Пантагруел“'' на англиски е опишан како „''најголемиот шкотски превод од Енеида на Гевин Даглас''“.
5 Реставрацијата: 1660–1700
5.1 Драма
Реставрацијата на монархијата во 1660 година дала нов почеток за книжевноста, како во чест на новиот светски и игрив двор на кралот, така и како реакција на него. Театрите во Англија повторно се отвориле откако биле затворени за време на протекторатот на Оливер Кромвел, пуританизмот го изгубил својот импулс, а непристојната „''комедија на реставрацијата''“ станала препознатлив жанр. Комедија на реставрацијата се однесува на англиските комедии напишани и изведувани во периодот на реставрацијата од 1660 до 1710 година. Покрај тоа, на жените им било дозволено да настапуваат на сцената за прв пат.
Реставрацијата на монархијата во Ирска му овозможило на Огилби да ја врати својата позиција како Мајстор на веселбите и да го отвори првиот Кралски театар во Даблин во 1662 година во Смок Алеј. Во 1662 година, Кетрин Филипс заминала во Даблин, каде што го завршила преводот на „''Помпеја“'' од Пјер Корнеј, поставена со голем успех во 1663 година во театарот Смок Алеј и отпечатена истата година и во Даблин и во Лондон. Иако и други жени преведувале или пишувале драми, нејзиниот превод на „''Помпеја''“ отворил нови патишта како прва римирана верзија на француска трагедија на англиски јазик и прва англиска драма напишана од жена која била изведена на професионална сцена. Афра Бен (една од писателките наречена „''Убавиот триумвират на духовитоста''“) била познат драматург и една од раните англиски професионални писателки. Нејзиниот најголем драмски успех бил ''„Скитникот“'' (1677).
5.2 Поезија
Прикажувањето на ликот Вилмор во ''„Разбојникот“'' и духовитиот Доримант, кој рецитира поезија, во ''„Човекот на модата“'' (1676) од Џорџ Етереџ се сметаат за сатира за Џон Вилмот, 2-ри Ерл од Рочестер (1647–1680), англиски развратен поет и духовит човек од дворот на Реставрацијата. Неговиот современик Ендру Марвел го опишал како „''најдобриот англиски сатиричар''“ и генерално се смета за најзначаен поет и најучен меѓу духовитите луѓе од времето на Реставрацијата. Се претпоставува дека неговото дело ''„Сатир против разумот и човештвото“'' е хобсовска критика на рационализмот. Поетското дело на Рочестер варира во голема мера по форма, жанр и содржина. Тој бил дел од „''толпа господа кои пишувале со леснотија''“, кои продолжиле да ја создаваат својата поезија во ракописи, а не во публикации. Како последица на тоа, дел од делата на Рочестер се занимаваат со актуелни теми, како што се сатири за дворски работи во клевети, па сè до пародии на стиловите на неговите современици, како што е Сер Чарлс Скруп. Тој е познат и по својата импровизирана работа, Волтер, кој зборувал за Рочестер како за „''генијалниот човек, големиот поет''“, се восхитувал на неговата сатира поради нејзината „''енергија и оган''“ и превел некои стихови на француски за да „ја прикаже сјајната имагинација со која само неговото господство можело да се пофали“.
Џон Драјден (1631–1700) бил англиски поет, книжевен критичар, преведувач и драматург кој доминирал во книжевниот живот на Англија за време на Реставрацијата до таа мера што периодот станал познат во книжевните кругови како Драјденова доба. Тој го воспоставил херојскиот двостих како стандардна форма на англиска поезија пишувајќи успешни сатири, религиозни дела, басни, епиграми, комплименти, пролози и драми со него; тој исто така ги вовел александринот и триплетот во формата. Во своите песни, преводи и критики, тој воспоставил поетска дикција соодветна на херојскиот куплет. Големите достигнувања на Драјден биле во сатиричната стихови во дела како што е лажно-херојскиот ''„Макфлекно“'' (1682). В.Х. Оден го нарекувал „''мајстор на средниот стил''“ кој бил модел за неговите современици и за поголемиот дел од 18 век. Значителната загуба што ја почувствувала англиската книжевна заедница по неговата смрт била очигледна од елегиите што ги инспирирал. Александар Поуп (1688–1744) бил под силно влијание на Драјден и често позајмувал од него; други писатели во 18 век биле подеднакво под влијание и на Драјден и на Поуп.
Иако Бен Џонсон бил поет-лауреат на Јаков I во Англија, ова тогаш не била формална позиција и формалната титула поет-лауреат, како кралска функција, првпат му била доделена со патентно писмо на Џон Драјден во 1670 година. Потоа, функцијата станала редовна.
5.3 Проза
Дневниците на Џон Ивлин (1620–1706) и Семјуел Пипс (1633–1703) го прикажале секојдневниот живот во Лондон и културната сцена од тоа време. Нивните дела се едни од поважните првични извори за периодот на реставрација во Англија и се состојат од сведоштва на очевидци на многу големи настани, како што се Големата чума во Лондон (1644–5) и Големиот пожар во Лондон (1666).
Објавувањето на ''„Напредокот на поклонението“'' (Дел I: 1678; 1684) го етаблира пуританскиот проповедник Џон Банјан (1628–88) како значаен писател. ''„''Патешествие''“'' од Банјан е алегорија за личното спасение и водич за христијанскиот живот. Банјан пишува за тоа како поединецот може да преовлада против искушенијата на умот и телото што се закануваат со проклетство. Книгата е напишана во јасна нарација и покажува влијание и од драмата и од биографијата, а сепак покажува и свест за големата алегориска традиција што се наоѓа кај Сер Едмунд Спенсер.
6 18 век
6.1 Августовски период: 1701–1750
Крајот на 17 век и почетокот на 18 век (1689–1750) во англиската книжевност е познат како Августови период. Писателите во ова време „''многу ги восхитувале своите римски колеги, ги имитирале нивните дела и често повлекувале паралели помеѓу''“ современиот свет и времето на римскиот цар Август (27 н.е. – 14 п.н.е.). Некои од главните писатели во овој период биле англо-ирскиот писател Џонатан Свифт (1667–1745), Вилијам Конгрив (1670–1729), Џозеф Адисон (1672–1719), Ричард Стил (1672–1729), Александар Поуп (1688–1744), Самјуел Ричардсон (1689-1761), Хенри Филдинг (1707–54), Семјуел Џонсон (1709–84).
6.1.1 1707: Раѓање на Британија
Унијата на парламентите на Шкотска и Англија во 1707 година за формирање на единствено Кралство Велика Британија и создавањето на заедничка држава преку Актите на Унијата имаа мало влијание врз англиската книжевност, ниту врз националната свест кај англиските писатели. Ситуацијата во Шкотска била поинаква: желбата да се одржи културниот идентитет, а воедно да се искористат предностите што ги нудат англискиот книжевен пазар и англискиот книжевен стандарден јазик, довеле до она што шкотските писатели го опишуваат како „''изум на британската книжевност''“. Англиските писатели, доколку воопшто ја земале предвид Британија, имале тенденција да претпостават дека тоа е само Англија во голема мера; шкотските писатели биле појасно свесни за новата држава како „''културен амалгам што опфаќа повеќе од само Англија''“. „''Владеј со Британија !“'' од Џејмс Томсон е пример за шкотското застапување на овој нов национален и литературен идентитет. Со изумот на британската книжевост дошол и развојот на раните британски романи, за разлика од англискиот роман од 18 век кој продолжил да се занимава со Англија и англиските грижи, наместо да ја истражува променетата политичка, социјална и книжевна средина. Тобијас Смолет (1721–71) бил шкотски пионер на британскиот роман, истражувајќи ги предрасудите својствени за новата општествена структура на земјата преку комични романи. Неговиот ''„Авантурите на Родерик Рендом“'' (1748) е првиот голем роман напишан на англиски јазик во кој Шкотланѓанец е херој, а мултинационалните гласови претставени во наративот се соочуваат со антишкотските чувства, објавен само две години по Битката кај Калоден. ''„Експедицијата на Хамфри Клинкер“'' (1771) ги зближува ликовите од крајностите на Британија за да се запрашаат како културните и јазичните разлики можат да се сместат во рамките на новиот британски идентитет и влијаела врз Чарлс Дикенс. Ричард Камберленд напишал патриотски комедии прикажувајќи ликови земени од „''периферијата на империјата''“. Неговата најпопуларна драма „''Западноиндиецот'' “ (1771) била изведувана во Северна Америка и Западноиндиските Острови.
6.1.2 Проза и роман
Во прозата, раниот дел од периодот бил засенет од развојот на англискиот есеј. ''„Спектатор“'' од Џозеф Адисон и Ричард Стил ја воспоставило формата на британскиот периодичен есеј, измислувајќи ја позата на одвоен набљудувач на човечкиот живот кој може да медитира за светот без да заговара какви било специфични промени во него. Сепак, ова било и времето кога англискиот роман, кој првпат се појавил во Реставрацијата, се развил во голема уметничка форма. Даниел Дефо се свртел од новинарство и пишување криминални животи за печатот кон пишување фиктивни криминални животи со ''Роксана'' и ''Мол Фландерс.''
Англискиот роман генерално се смета дека започнува со ''„Робинзон Крусо“'' (1719) и ''„Мол Фландерс“'' (1722) од Даниел Дефо, иако ''„Патешествие“'' (1678) од Џон Банјан и ''„Ороноко“'' (1688) од Афра Бен се исто така кандидати. Други големи британски романописци од 18 век се Самјуел Ричардсон (1689–1761), автор на епистоларните романи ''„Памела, или наградена доблест“'' (1740) и ''„Клариса; или историјата на една млада дама'' “ (1747–48); Хенри Филдинг (1707–54), кој ги напишал ''„Џозеф Ендрус“'' (1742) и ''„Историјата на Том Џонс, најденчето'' “ (1749).
Доколку Адисон и Стил биле доминантни во еден вид проза, тогаш Џонатан Свифт, автор на сатирата ''„Гуливеровите патувања“,'' бил во друг вид. Во ''„Скромниот предлог“'' и „''Писмата од Драпиер“'', Свифт неволно го бранел ирскиот народ од предаторите на колонијализмот. Оваа позиција предизвикала немири и апсења, но Свифт, кој немал љубов кон ирските римокатолици, бил огорчен од злоупотребите што ги видел.
Англискиот сликовит сатиричар и уреднички карикатурист Вилијам Хогарт (1697–1764) станал заслужен за пионерската работа во западната секвенцијална уметност. Неговите дела се движат од реалистични портрети до серии слики слични на стрип наречени „''современи морални теми''“. Голем дел од неговите дела ја сатиризираат современата политика и обичаи.
9.2.2 Драма
Иако документираната историја на ирскиот театар започнала барем уште во 1601 година, раните ирски драматурзи кои се одликуваат со значајност биле Вилијам Конгрив (1670–1729), еден од поинтересните писатели на комедии од времето на реставрацијата и автор на ''„Патот на светот“'' (1700) и драматургот Џорџ Фаркер (?1677–1707), ''„Офицерот за регрутирање“'' (1706). (Реставрациската комедија се однесува на англиските комедии напишани и изведувани во периодот на реставрацијата од 1660 до 1710 година.
Англо-ирската драма во 18 век ги вклучува и Чарлс Меклин (?1699–1797) и Артур Мерфи (1727–1805).
Периодот на августовската драма завршил со цензурата воспоставена со Законот за лиценцирање од 1737 година. По 1737 година, авторите со силни политички или филозофски поенти повеќе не се свртувале кон сцената како нивна прва надеж за заработка, а романите почнале да имаат драматични структури во кои биле вклучени само нормални човечки суштества, бидејќи сцената била затворена за сериозни автори. Пред Законот за лиценцирање од 1737 година, театарот бил првиот избор за повеќето духовити луѓе.
9.2.3 Поезија
Најистакнатиот поет на тоа време е Александар Поуп (1688–1744), чии главни дела вклучуваат: ''„Грабнување на праменот“'' (1712; збогатено во 1714 година); превод на ''„Илијада“'' (1715–20); превод на ''„Одисеја“'' (1725–26); ''„Глупакот“'' (1728; 1743). По неговата смрт, Поуп е во постојана состојба на преиспитување. Неговата висока извештаченост, строга прозодија и, понекогаш, чистата суровост на неговата сатира биле предмет на потсмев за романтичните поети, и дури во 1930-тите години неговиот углед бил оживеан. Поуп денес се смета за доминантен поетски глас на својот век, модел на прозодиска елеганција, остар духовитост и трајна, барачка морална сила.''„Грабнување на праменот'' и ''„Глупакот“'' се ремек-дела од лажниот епски жанр.
Во тоа време, поетот Џејмс Томсон (1700–48) ја напишал својата меланхолија ''„Годишните времиња“'' (1728–30), а Едвард Јанг (1681–1765) ја напишал својата поема ''„Ноќни мисли“'' (1742).
6.2 Корените на романтизмот: 1750–1798
Втората половина на 18 век понекогаш се нарекува „''Периодот на Џонсон''“. Семјуел Џонсон (1709–1784), честопати нарекуван д-р Џонсон, кој бил англиски автор кој дал траен придонес во англиската книжевност како поет, есеист, моралист, книжевен критичар, биограф, уредник и лексикограф. Џонсон е опишан како „''веројатно најистакнатиот човек на книжевноста во англиската историја''“. По девет години работа, ''„Речник на англискиот јазик“'' на Џонсон бил објавен во 1755 година; тој имал далекусежен ефект врз современиот англиски јазик и е опишан како „''едно од најголемите поединечни достигнувања на науката''“. Преку дела како што се „''Речникот''“, неговото издание на Шекспир и особено неговите ''„Животи на поетите“'', тој помогнал да се измисли она што денес се нарекува англиска книжевност“.
Во овој период од 18 век се појавиле три големи ирски автори: Оливер Голдсмит (1728–1774), Ричард Бринсли Шеридан (1751–1816) и Лоренс Стерн (1713–1768). Голдсмит се населил во Лондон во 1756 година, каде што го објавил романот ''„Викарот од Вејкфилд“'' (1766), пасторална поема со наслов ''„Напуштеното село“'' (1770) и две драми: ''„Добриот човек“'' и ''„Таа се понижува за да победи“''. Шеридан е роден во Даблин, но неговото семејство се преселило во Англија во 1750-тите. Неговата прва драма ''„Ривалите“'' била изведена во Ковент Гарден и доживеала моментален успех. Тој станал најзначајниот лондонски драматург од крајот на 18 век со драми како ''„Училиштето за скандали“'' и ''„Критичарот“''. Стерн го објавил својот познат роман ''„Тристрам Шенди“'' во делови од 1759 до 1767 година.
Сентименталниот роман или романот на сензибилитетот е жанр кој се развил во втората половина на 18 век. Помеѓу познатите сентиментални романи на англиски јазик се ''„Памела, или наградена доблест“'' (1740) од Самјуел Ричардсон, ''„Викарот од Вејкфилд'' “ (1766) од Оливер Голдсмит и ''„Тристрам Шенди“'' (1759–1767) од Лоренс Стерн.
Во овој период се развил и друг романски жанр. Во 1778 година, Франсис Барни (1752–1840) ја напишала ''„Ивелина“'' Романите на Фани Барни „''биле уважувани и восхитувани од Џејн Остин''“.
Гробишните поети биле голем број претромантични англиски поети, кои пишувале во 1740-тите и подоцна, чии дела се карактеризираат со нивните мрачни медитации за смртноста, „''черепи и ковчези, епитафи и црви''“ во контекст на гробиштата. На ова, подоцнежните практичари, додале чувство за „возвишеното“ и мистериозното, како и интерес за античките англиски поетски форми и народната поезија. Тие често се сметаат за претходници на готскиот жанр. Меѓу поетите се: Томас Греј (1716–71), ''Елегија напишана на селските гробишта''(1751); Вилијам Каупер (1731–1800); Кристофер Смарт (1722–71); Томас Чатертон (1752–70); Роберт Блер (1699–1746); и Едвард Јанг (1683–1765), ''Жалбата или ноќните мисли за животот, смртта и бесмртноста'' (1742–45).
Други претходници на романтизмот се поетите Џејмс Томсон (1700–48) и Џејмс Мекферсон (1736–96), готскиот роман и романот на сензибилитетот.
Исто така, романтизмот и готската фикција иле најавени во дела како што е романот на Хорас Волпол од 1764 година ''„Отрантскиот замок“''. Жанрот на готската фикција комбинира елементи на хорор и романса. Пионерски готски романописец била Ен Радклиф, авторка на ''„Мистериите на Удолфо“'' (1794). ''„Монахот'' “ (1796), од ''Метју Луис'', е уште едно значајно рано дело и во готскиот и во хорор жанрот.
Џејмс Макферсон (1736–96) станал првиот шкотски поет кој стекнал меѓународен углед. Тврдејќи дека пронашол поезија напишана од древниот бард Осијан, тој објавил преводи кои стекнале меѓународна популарност, прогласени за келтски еквивалент на класичните епови. И Роберт Бернс (1759–96) и Валтер Скот (1771–1832) биле под големо влијание на циклусот Осијан.
Роберт Бернс (1759–1796) бил пионер на романтистичкото движење, а по неговата смрт станал културна икона во Шкотска. Меѓу песните на Бернс кои остануваат добро познати низ целиот свет се „Auld Lang Syne“; „''Црвена, црвена роза''“; „''Човек си е човек''“, „''За еден глушец''”; ''„Битката на Шерамур“, „Там О`Шантер“ и.т.н.''
7 Романтизам: 1798–1837
Романтизмот бил уметничко, книжевно и интелектуално движење кое потекнува од Европа кон крајот на 18 век. За романтичниот период во британската книжевност се дадени различни датуми, но овде објавувањето на ''Лирските балади'' во 1798 година се зема како почеток, а крунисувањето на кралицата Викторија во 1837 година како негов крај, иако, на пример, Вилијам Вордсворт живеел до 1850 година, а Вилијам Блејк објавувал пред 1798 година. Писателите од овој период, сепак, ''„не се сметале себеси за „романтичари““,'' а терминот првпат го користеле критичарите на викторијанскиот период.
Романтистичкиот период бил период на големи општествени промени во Англија, поради денаселувањето на селата и брзиот развој на пренаселените индустриски градови, што се случило во периодот приближно од 1785 до 1830 година. Преселбата на толку многу луѓе во Англија била резултат на две сили: Земјоделската револуција, која вклучувала оградување на земјата, ги избркала работниците од земјата, и Индустриската револуција која им обезбедила вработување, „''во фабриките и мелниците, управувани од машини управувани од парна енергија''“. Всушност, романтизмот може делумно да се смета како реакција на Индустриската револуција, иако бил и бунт против аристократските општествени и политички норми од периодот на просветителството, како и реакција против научната рационализација на природата. Француската револуција имала особено важно влијание врз политичкото размислување на многу од романтичните поети.
Пејзажот е често истакнат во поезијата од овој период, така што романтичарите, особено можеби Вордсворт, често се опишуваат како „''природни поети''“. Сепак, подолгите романтични „''песни за природата''“ имаат поширока загриженост бидејќи тие обично се медитации за „''емоционален проблем или лична криза''“.
7.1 Романтична поезија
Поетот, сликарот и графичарот Вилијам Блејк (1757–1827) бил еден од раните англиски романтични поети. Во голема мера исклучен од главните струи на книжевноста од тоа време, Блејк генерално бил непрепознатлив за време на својот живот, но денес се смета за значајна фигура во историјата и на поезијата и на визуелните уметности од романтичниот период. Меѓу неговите важни дела се ''„Песни за невиноста“'' (1789) и ''„Песни за искуството'' “ (1794) „и длабоки и тешки „пророштва“ како што се ''„Визии на Ќерките на Албион“'' (1793), ''„Првата Книга за Јурајзен''“ (1794) и „''Ерусалим: Еманацијата на Џинот Албион''“ (1804–?20).
По Блејк, помеѓу раните романтичари биле „езерските поети“, мала група пријатели, меѓу кои спаѓале Вилијам Вордсворт (1770–1850), Семјуел Тејлор Колриџ (1772–1834), Роберт Саути (1774–1843) и новинарот Томас де Квинси (1785–1859). Сепак, во тоа време, Волтер Скот (1771–1832) бил најпознатиот поет. Скот постигнал непосреден успех со својата долга наративна поема ''„Песна за последниот минестрел“'' во 1805 година, по што следела целосната епска поема ''„Мармион“'' во 1808 година. И двете се сместени во далечното шкотско минато.
Раните романтични поети донеле нов емоционализам и интроспекција, а нивното појавување било обележано со првиот романтичен манифест во англиската книжевност, „Предговорот“ на ''Лирските балади'' (1798). Песните во ''Лирските балади'' се претежно од Вордсворт, но Колриџ придонел со долгата „''Песна на стариот морнар''“. Меѓу важните песни на Вордсворт се „''Мајкл''“, „''Стихови напишани во рана пролет'' “, „''Резолуција и независност''“, „''Ода: Претчувства на бесмртноста според сеќавања на раното детство''“ и автобиографскиот еп Прелудиум.
Роберт Саути (1774–1843) бил уште еден од таканаречените „езерски поети“ и поет лауреат во период од 30 години од 1813 година до неговата смрт во 1843 година. Иако неговата слава била засенета од онаа на неговите современици и пријатели Вилијам Вордсворт и Семјуел Тејлор Колриџ, Томас Де Квинси (1785–1859) бил англиски есеист, најпознат по своите ''„Исповеди на еден англиски пушач на опиум“'' (1821), автобиографски приказ за неговиот лауданум и неговото влијание врз неговиот живот.
7.1.1 Втора генерација
Втората генерација романтични поети ги вклучува Лорд Бајрон (1788–1824), Перси Биш Шели (1792–1822) и Џон Китс (1795–1821). Сепак, Бајрон сè уште бил под влијание на сатиричарите од 18 век и бил, можеби, најмалку „''романтичен''“ од тројцата, претпочитајќи ја „брилијантната духовитост на Поуп пред она што тој го нарекувал „погрешен поетски систем“ на неговите романтични современици“.
Иако Џон Китс ја делел радикалната политика на Бајрон и Шели, „''неговата најдобра поезија не била политичка''“. но е особено познат по својата сензуална музика и сликовитост, заедно со загриженоста за материјалната убавина и минливоста на животот. Меѓу неговите познати дела се: „Ноќта на Света Агнес “, „La Belle Dame sans Merci “, Ода на славејот“, „На есента“.
Перси Шели, познат на современиците по неговата радикална политика и поврзаност со личности како Бајрон и Мери Волстонкрафт Шели, ќерка на радикалните мислители Вилијам Годвин и Мери Волстонкрафт, бил третиот голем романтичен поет од втората генерација. Генерално сметан за еден од големите лирски поети на англиски јазик, Шели е можеби најпознат по песни како што се ''„Озимандија“'', ''„Ода на западниот ветер“'', ''„За чучулигата“'' и ''„Адонис“'', елегија напишана по смртта на Китс. Мери Шели (1797–1851) е запаметена како авторка на ''„Франкенштајн“'' (1818), важен готски роман, како и како ран пример за научна фантастика.
Иако се држела до своите форми, Фелиција Хеманс започнала процес на поткопување на романтичната традиција, деконструкција што ја продолжила Летиција Елизабет Ландон, како „''урбана поетеса длабоко внимателна на темите на распаѓање''“. Романските форми на метричка романса и драматичен монолог на Ландон биле многу копирани и придонеле за нејзиното долготрајно влијание врз викторијанската поезија.
7.1.2 Други поети
Друг важен поет во овој период бил Џон Клер (1793–1864). Клер бил син на земјоделски работник, кој станал познат по своите големи и славни претстави на англиската природа и неговото оплакување за промените што се случувале во рурална средина во Англија.
Џорџ Краб (1754–1832) бил англиски поет кој, за време на овој период, напишал „''внимателно набљудувал реалистични портрети на руралниот живот... во херојските куплети од августовскиот период''“. Делата на Краб ги вклучуваат: ''„Селото“'' (1783), ''„Поеми“'' (1807), ''„Областа“'' (1810).
7.2 Романтизмот и романот
Главни романописци во овој период биле Џејн Остин (1775–1817) и шкотланѓанецот Сер Волтер Скот (1771–1832), а цветала и готската фикција од различни видови. Делата на Остин ги сатиризираат сензибилитетните романи од втората половина на 18 век и се дел од преминот кон реализмот од 19 век. Делата на Остин ги вклучуваат ''Гордост и предрасуди'' (1813), ''Разум и чувства'' (1811), ''Паркот Мансфилд'' (1814), Ема (1815) и ''Убедување'' (1818).
Најважниот британски романописец на почетокот на 19 век бил Сер Волтер Скот, кој не бил само многу успешен британски романописец, туку го извршил и „''најголемото поединечно влијание врз фикцијата во 19 век...[и] европска фигура''“. Кариерата на Скот како писател на романи започнала во 1814 година со „''Вејверли''“, честопати нарекуван прв историски роман, а по него следел ''Ајванхо''. ''Вејверли'', ''„Старинарот“'', ''„Старата смртност“'', ''„Срцето на Мидлотијан“'', чија тема е шкотската историја, денес генерално се сметаат за ремек-дела на Скот.
8 Викторијанска книжевност: 1837–1900
8.1 Викторијанска фикција
9.2.1 Роман
Во викторијанскиот период (1837–1900) романот станал водечки книжевен жанр на англиски јазик. Жените одиграле важна улога во оваа растечка популарност и како авторки и како читатели. Месечното серијализирање на фикција го поттикнало овој пораст на популарноста, поради комбинацијата од порастот на писменоста, технолошкиот напредок во печатењето и подобрената економија на распространување на делата. Циркулирачките библиотеки, кои дозволуваа позајмување книги за годишна претплата, станале дополнителен фактор во растечката популарност на романот.
Чарлс Дикенс (1812–70) се појавил на книжевната сцена кон крајот на 1830-тите и наскоро станал веројатно најпознатиот романописец во историјата на британската книжевност. Дикенс жестоко сатиризирал различни аспекти на општеството, вклучувајќи го и работниот дом во „''Оливер Твист''“, неуспесите на правниот систем во ''„Темна куќа“''. Во поново време, Дикенс бил најмногу почитуван за неговите подоцнежни романи, како што се ''„Домби и синот“'' (1846–1848), ''„Темна куќа“'' (1852–1853) и ''„Малата Дорит“'' (1855–1857), ''„Големи очекувања'' “(1860–1861), ''„Нашиот заеднички пријател“'' (1864–1865) и ''Дејвид Коперфилд''.
Ран соперник на Дикенс бил Вилијам Мејкпис Текери (1811–1863), кој за време на викторијанскиот период бил втор по него, но денес е многу помалку читан и е познат речиси исклучиво по ''„Саем на суетата“'' (1847).
Сестрите Бронте, Емили, Шарлот и Ен, биле други значајни романописци во 1840-тите и 1850-тите. Нивните романи предизвикале силен впечаток кога биле првпат објавени, а потоа биле прифатени и како класици. Делото на Шарлот Бронте (1816–1855) „''Џејн Ер''“, отворило нови патишта во пишувањето од интензивна женска перспектива од прво лице. Најпознат роман на Емили Бронте (1818–1848) е „''Оркански височини''“ и, според Џулиет Гардинер, „''живата сексуална страст и моќта на неговиот јазик и сликовитост ги импресионираа, збунија и згрозија рецензентите''“. Третиот роман на Бронте од 1847 година бил ''„Агнес Греј“'' на Ен Бронте (1820–1849), кој се занимава со осамениот живот на гувернанта.
Ентони Тролоп (1815–1882) бил еден од поуспешните, поплодни и попочитувани англиски романописци од викторијанскиот период. Некои од неговите дела се сместени во имагинарниот западен округ Барсетшир, вклучувајќи ги „''Чуварот''“ (1855) и „''Барчестерските кули''“ (1857). Романите на Тролоп ги прикажуваат животите на земјопоседниците и професионалните класи на раната викторијанска Англија.
Елизабет Гаскел (1810–1865) била исто така успешна писателка, а нејзиното дело ''„Север и Југ“'' го споредува начинот на живот во индустрискиот север на Англија со побогатиот југ.
Џорџ Елиот (Мери Ен Еванс (1819–1880)) станала голем романописец од средниот викторијански период. Нејзините дела, особено ''Мидлмарч'' 1871–1872), се важни примери за книжевниот реализам и се восхитуваат поради нивната комбинација од високи викторијански јнижевни детали, со интелектуална ширина што ги трга од тесните географски граници што често ги прикажуваат, што доведува до споредби со Толстој.
Џорџ Мередит (1828–1909) е најзапаметен по неговите романи ''„Искушението на Ричард Феверел“'' (1859) и ''„Егоистот“'' (1879). Неговиот углед бил многу висок и во текот на 20 век, но потоа сериозно опаднал.
Интересот за руралните прашања и променливата социјална и економска состојба на село се гледа во романите на Томас Харди (1840–1928). Како викторијански реалист, по традицијата на Џорџ Елиот, тој бил под влијание и на романите и на поезијата, особено на Вилијам Вордсворт. Тој стекнал слава како автор на романи како што се „''Далеку од немирната толпа“'' (1874), ''„Претседателот на општината Кастер-бриџ''“ (1886), ''„Теса од д’Урбервил“'' (1891) и ''„Неугледниот Џуд“'' (1895).
Друг значаен романописец од крајот на 19 век е Џорџ Гисинг (1857–1903), кој објавил 23 романи од 1880 до 1903 година. Неговиот најпознат роман е ''„Улицата Њу Груб“'' (1891).
Исто така, кон крајот на 1890-тите, писателот роден во Полска Џозеф Конрад (1857–1924), важен претходник на модернистичката книжевност, почнал да ги објавува своите први романи. „''Срце на темнината''“ од Конрад било објавено во 1899 година. ''„Срце на темнината“'' (1899) од Џозеф Конрад претставува важен пример за променливите времиња за време на владеењето на кралицата Викторија, сигнализирајќи го преминот од реализам кон модернизам. Додека прикажувањето на местните Африканци од страна на Конрад во неговиот роман често е критикувано како длабоко дехуманизирачко, други тврдат дека оваа ксенофобична карактеризација му припаѓа на фиктивниот наратор (Чарлс Марлоу) и дека Конрад се стреми да ги замагли границите меѓу општествата, прикажувајќи ја двосмисленоста и темнината својствени за секое од нив. Друг голем роман на Конрад објавен кон крајот на викторијанскиот период е „''Лорд Џим''“ (1900). Сметан за едно од неговите ремек-дела, ''Лорд Џим'' го користи и нарацијата на ликот Марлоу за да ја раскаже приказната за еден посрамен млад морнар кој се обидува да се искупи за напуштањето на паробродот и неговите патници во моментот на неговата потреба. „''Лорд Џим''“ е исто така пофален за неговото иновативно психолошко истражување на кукавичлукот, самоспознанието и личниот раст, како и за неговата експериментална наративна структура што го антиципира литературниот модернизам. Како и со „''Срце на темнината''“, романот е познат и по тоа што фрла сомнеж врз претпоставките за колонијалниот поредок од тоа време.
8.1.2 Краткиот расказ
Постојат рани европски примери на кратки раскази објавени одделно од 1790 до 1810 година, но првите вистински збирки кратки раскази се појавиле од 1810 до 1830 година во неколку земји приближно во истиот период. Раните кратки раскази во Обединетото Кралство биле готски приказни како „''извонредната нарација''“ на Ричард Камберленд „Трујачот од Монтремос“ (1791). Големи романописци како Сер Волтер Скот и Чарлс Дикенс, исто така, напишале некои кратки раскази.
8.1.3 Жанровска фикција
Во овој период се случиле важни случувања во жанровската фикција.
Авантуристичките романи станале многу популарни, вклучувајќи го и описниот приказ на Сер Џон Бароу од 1831 година за Бунтот на бродот „Баунти“. Литературниот жанр „Изгубениот свет“ бил инспириран од вистински приказни за археолошки откритија од страна на царски авантуристи. Сер Хенри Рајдер Хагард го напишал ''„Рудниците на кралот Соломон“'', еден од првите примери, во 1885 година. Современата европска политика и дипломатските маневри влијаеле врз авантуристичките романи на Ентони Хоуп '', „Заточениот во Зенда“'' (1894). Роберт Луис Стивенсон (1850–1894) исто така напишал дела во овој жанр, вклучувајќи го ''„Киднапиран'' “ (1886), историски роман сместен по Јакобитското востание од 1745 година, и „''Островот на богатството“'' (1883), класичната пиратска авантура.
Епистоларниот роман на Вилки Колинс „''Месечевиот камен''''“'' (1868) генерално се смета за прв детективски роман на англиски јазик, а набргу потоа Сер Артур Конан Дојл ја започнал својата серија за Шерлок Холмс за „''консултант-детектив''“ од Лондон. Дојл напишал четири романи и 56 кратки раскази во кои се појавува Холмс, од 1880 до 1907 година, со последен случај во 1914 година.
Писателската кариера на Херберт Џорџ Велс (1866–1946) започнала во текот на 1890-тите со научнофантастични романи како ''„''Војната на световите''“'' (1898), кој опишува инвазија на доцновикторијанска Англија од страна на Марсовци, а Велс, заедно со Французинот Жил Верн (1828–1905), е главна фигура во развојот на жанрот научна фантастика.
Генерално се вели дека историјата на современиот фантастичен жанр започнала со Џорџ Мекдоналд, влијателниот автор на ''„Принцезата и гоблинот“'' и ''„Фантастите“'' (1858). Вилијам Морис бил популарен англиски поет кој напишал и неколку фантастични романи во втората половина на 19 век. Вампирскиот жанр започнал со „Вампирот“ (1819) на Џон Вилијам Полидори. Оваа кратка приказна е инспирирана од животот на Лорд Бајрон и неговата поема ''„Ѓаурот“''. Ирскиот писател Брам Стокер бил автор на значајното хорор дело ''„Дракула“'' (1897), со главен антагонист вампирот Гроф Дракула.
Издавањата на „''Penny Dreadless''“ претставувале алтернатива на мејнстрим делата и биле наменети за адолесценти од работничката класа, претставувајќи го озлогласениот Свини Тод. Главниот писател на приказни за духови од 19 век бил ирскиот писател Шеридан Ле Фану.
8.1.4 Детска книжевност
Детската книжевност се развила како посебен жанр за време на викторијанскиот период, а некои дела станале меѓународно познати, како што се Луис Карол, ''„Алиса во земјата на чудата“'' (1865). На крајот на 19 век, авторката и илустраторка Беатрикс Потер била позната по своите детски книги, во кои биле претставени животински ликови, вклучувајќи ја и ''„Приказната за зајaчето Питер''“ (1902). Во последните години од 19 век, претходници на современата сликовница биле илустрирани книги со песни и кратки раскази напишани од илустраторите Рандолф Калдекот, Волтер Крејн и Кејт Гринавеј. Тие имале поголем сооднос на слики наспроти зборови од претходните книги, а многу од нивните слики биле во боја. „''Обратно: Лекција за татковците''“ (1882) од Ф. Ансти, прикажува татко и син како разменуваат тела - размената на тела е популарна тема во различни медиуми откако книгата била објавена.
8.2 Викторијанска поезија
Водечките поети во викторијанскиот период биле Алфред Тенисон (1809–1892), Роберт Браунинг (1812–1889), Елизабет Барет Браунинг (1806–1861) и Метју Арнолд (1822–1888). Поезијата од овој период била под силно влијание на романтичарите, но тргнала во свои насоки. Особено значаен бил развојот на драмскиот монолог, форма што ја користеле многу поети во овој период, но ја усовршил Браунинг.
Тенисон бил поет лауреат на Обединетото Кралство за време на поголемиот дел од владеењето на кралицата Викторија. Т.С. Елиот го опишал како „''најголемиот мајстор на метриката, како и на меланхолијата''“ и како човек со „''најдобро уво од кој било англиски поет по Милтон''“.
Иако Елизабет Барет Браунинг била сопруга на Роберт Браунинг, таа го стекнала својот углед како голем поет пред да го запознае. Нејзино познато дело е низата од 44 сонети „''Сонети од португалскиот јазик''“, објавени во ''„Поеми“'' (1850). Угледот на Метју Арнолд како поет опадна во последниве години, а тој е најдобро запаметен денес по неговите критички дела, како што се ''„Култура и анархија“'' (1869) и неговата поема од 1867 година „''Доверска плажа''“.
Данте Габриел Росети (1828–1882) бил поет, илустратор, сликар и преведувач. Тој го основал Прерафаелитското братство во 1848 година заедно со Вилијам Холман Хант и Џон Еверет Миле, а подоцна ќе биде главна инспирација за втората генерација уметници и писатели под влијание на движењето, особено Вилијам Морис и Едвард Берн-Џонс.
Иако Артур Клаф (1819–61) бил споредна фигура од овој период, тој е опишан како „''одличен поет чии експерименти во проширувањето на опсегот на книжевниот јазик и теми биле пред неговото време''“.
Џорџ Мередит (1828–1909) е запаметен по неговата иновативна збирка песни „''Современа љубов“'' (1862).
Во втората половина на векот, англиските поети почнале да се интересираат за францускиот симболизам. Две групи поети се појавиле во 1890-тите, поетите од ''Жолтата книга'' кои се придржувале до начелата на естетизмот, вклучувајќи ги Алгернон Чарлс Свинбурн, Оскар Вајлд и Артур Симонс и групата во која биле вклучени Ернест Даусон, Лајонел Џонсон и Ирецот Вилијам Батлер Јејтс. Ирецот Јејтс станал важен модернист во 20 век. Исто така, во 1890-тите, Алфред Едвард Хаусман (1859–1936) ја објавил на свој трошок ''„Момчето од Шропшир“''. Меланхоличниот развој на песните за осудената младост во англиското село, со скромна реплика и карактеристична сликовитост, силно се допаднала на доцновикторијанскиот и едвардијанскиот вкус.
Бесмислените стихови на Едвард Лир, заедно со романите и песните на Луис Керол, се сметаат за претходник на надреализмот. Во 1846 година, Лир ја објавил ''„Книга на бесмислици“'', том лимерици што поминал низ три изданија и помогнал во популаризацијата на формата.
Меѓу писателите на стрипови бил драматургот, либретистот, поетот и илустраторот В.С. Гилберт (1836–1911), кој е најпознат по своите 14 стрип опери продуцирани во соработка со композиторот Сер Артур Саливан, од кои познати се ''„ХМС Пинафор“'', ''„Пиратите од Пензанс“'' и ''„Микадо“''.
8.3 Викторијанска драма
Во поголемиот дел од првата половина на 19 век, драмата во лондонските и покраинските театри била ограничена преку систем за лиценцирање на театарските компании „Патент“, а сите други театри можеле да изведуваат единствено музички забави (иако магистратите имале овластувања да лиценцираат повремени драмски претстави). Донесувањето на Законот за театри од 1843 година го отстранил монополот врз драмата што го држеле театрите „Патент“.
Ирскиот драматург Дајон Бусико (1820–90) бил исклучително популарен писател на комедии кој постигнал успех на лондонската сцена со дела како ''„Лондонска гаранција“'' (1841), во средината на 19 век. Сепак, драмата не добила важност како жанр во 19 век сè до крајот на векот, а потоа главните фигури биле и родени во Ирска. Во последната деценија од векот се појавиле големи драматурзи, вклучувајќи ги Џорџ Бернард Шо (1856–1950) преку неговото дело ''„Оружјето и човекот“'' (1894) и Оскар Вајлд (1854–1900), ''„Важноста да се биде искрен“'' (1895). И двајцата ирски писатели живееле главно во Англија и пишувале на англиски јазик, со исклучок на некои дела на француски јазик од Вајлд.
9 20 век
Годината 1922 година означила значајна промена во односите меѓу Велика Британија и Ирска, со основањето на (претежно католичката) слободна држава Ирска во поголемиот дел од Ирска, а претежно протестантската Северна Ирска останала дел од Обединетото Кралство. Ова одвојување, исто така, водело кон прашања за тоа до кој степен ирското пишување пред 1922 година требало да се третира како колонијална книжевност. Исто така, постојат и такви кои се прашуваат дали книжевноста на Северна Ирска е ирска или британска. Националистичките движења во Британија, особено во Велс и Шкотска, исто така значително влијаеле врз писателите во 20 и 21 век.
9.1 Модернизам и културни преродби: 1901–1945
Од околу 1910 година, современото движење започнало да влијае врз британската книжевност. Додека нивните викторијански претходници обично биле среќни да се задоволат со мејнстрим вкусот на средната класа, писателите од 20 век честопати се чувствувале отуѓени од него, па затоа реагирале со пишување поинтелектуално предизвикувачки дела или со поместување на границите на прифатливата содржина.
9.1.1 Едвардијанска фикција
Краткиот, но влијателен едвардијански период се појавил со смртта на кралицата Викторија во 1901 година и продолжил сè до Првата светска војна. Во ова време, светот бил запознаен со пријатните и тажни животински ликови од Беатрикс Потер, заедно со вечно младешките лудории на Петар Пан (Џејмс Метју Бари). Александар Милн, исто така, почнал да пишува во тоа време, но неговата сакана Вини Пу нема да биде објавена до 1926 година. ''„Приказни за мали деца“'' од Радјард Киплинг (1902) претставува успешно продолжение на неговите претходни авантури со „Могли“ и „''Книга за џунглата''“(1894).
Други примерни романи од тоа време добиваат оптимистички, но критички тон, вклучувајќи го и ''„Соба со поглед“'' (1908) од Едвард Форстер ''.'' Овде, Форстер го сатиризира класизмот и ксенофобијата на викторијанска Англија, употребувајќи ги сопствените патнички искуства за да ги доведе во прашање „''вкоренетите предрасуди''“ од претходниот век. Движењето за право на глас на жените исто така добивало на интензитет во текот на овој период, а фикцијата ги одразувала овие идеи. Повеќе од кога било, фиктивните жени биле протагонисти (не само споредни улоги) и тие често ги преминувале социјалните и географските граници преку брак или потрага по знаење.
Џозеф Конрад, кој почнал да пишува за време на викторијанскиот период, продолжил да создава важни романи и во едвардијанскиот период. ''Ностромо''“ (1904), долго време сметан за еден од неговите најдобри романи, се занимава со коруптивното влијание на богатството врз револуционерното општество во измислена јужноамериканска земја.
9.1.2 Прва светска војна
Искуствата од Првата светска војна биле одразени во делата на воените поети како што се Вилфред Овен, Руперт Брук, Исак Розенберг, Роберт Грејвс и Зигфрид Сасун. ''„Во заграда“'', епска поема од Дејвид Џонс, првпат објавена во 1937 година, претставува значајно дело од книжевноста за Првата светска војна, кое била под влијание на велшките традиции, и покрај тоа што Џонс е роден во Англија. Во нефикциската проза, важен е и автобиографскиот приказ на Т.Е. Лоренс (Лоренс од Арабија) во ''„Седумте столбови на мудроста'' на арапскиот бунт против Отоманското Царство“.
9.1.3 Поезија: 1901–1945
Томас Харди (1840–1928) и Џерард Менли Хопкинс (1844–1889), двајца викторијански поети кои објавиле малку во 19 век, се сметаат за големи поети. Иако Харди првпат го стекнал својот углед кон крајот на 19 век преку своите романи, тој пишувал поезија во текот на целата своја кариера. Сепак, својата прва збирка ја објавил дури во 1898 година, па затоа има тенденција да се третира како поет од 20 век. „''Поемите“'' на Џерард Менли Хопкинс биле постхумно објавени во 1918 година од Роберт Бриџис.
Слободниот стих и другите стилски иновации дошле во преден план во овој период, со што особено се поврзувале Т.С. Елиот и Езра Паунд. Т. С. Елиот (1888–1965) е роден Американец, мигрирајќи во Англија во 1914 година, и тој станал „''веројатно најважниот поет на англиски јазик на 20 век''“. Тој создал некои од најпознатите песни на англиски јазик, вклучувајќи ги „Пуста земја “ (1922) и ''„Четири квартети'' “ (1935–1942).
Џорџијанските поети како Руперт Брук, Волтер де ла Мар (1873–1956) и Џон Мејсфилд (1878–1967, поет лауреат од 1930 година) одржувале конзервативен пристап кон поезијата комбинирајќи романтизам, сентименталност и хедонизам. Едвард Томас (1878–1917) понекогаш се смета како уште еден поет од овој период.
Во 1930-тите, Оденовата Група, понекогаш нарекувана едноставно „''поети од триесеттите''“, станала важна група на политички левичарски писатели, меѓу кои биле и В.Х. Оден (1907–73) и Сесил Деј-Луис (1904–1972) и Луис Мекнис (1907–1963). Оден бил голем поет кој имал слично влијание врз последователните поети како што В.Б. Јејтс и Т.С. Елиот имале врз претходните генерации.
Кит Даглас (1920–1944) бил познат по својата воена поезија за време на Втората светска војна и неговите иронични мемоари за Западната пустинска кампања, ''„Од Аламеин до Зем Зем“''. Тој бил убиен во акција за време на инвазијата на Нормандија. Алун Луис (1915–1944), роден во Јужен Велс, бил истакнат поет на англиски јазик од војната Втората светска војна останала тема во британската книжевност.
9.1.4 Модернистички роман
Иако модернизмот требало да стане важно книжевно движење во раните децении на новиот век, постоеле и многу одлични писатели кои, како Томас Харди, не биле модернисти. Романописци од овој период се: Радјард Киплинг (1865–1936), кој исто така бил и успешен поет; Херберт Џорџ Велс (1866–1946); Џон Голсворди (1867–1933), (Нобелова награда за литература, 1932), чии романи вклучуваат ''„Сага за Форсајтови“'' (1906–1921); Арнолд Бенет (1867–1931) автор на ''„Приказната за старите сопруги“'' (1908); Гилберт Кит Честертон (1874–1936); Едвард Морган Форстер (1879–1970). Најпопуларниот британски писател од раните години на 20 век бил веројатно Радјард Киплинг, многу разновиден писател на романи, кратки раскази и песни, а до денес најмладиот добитник на Нобелова награда за литература (1907).
Херберт Џорџ Велс станал многу плоден автор кој денес е најпознат по својата работа во жанрот на научна фантастика. Неговите значајни дела од научната фантастика вклучуваат ''„Војна на световите'' “ и „''Временеплов“'', напишани во 1890-тите. ''„Патување во Индија“'' од Форстер (1924) ги одразува предизвиците кон империјализмот, а неговите претходни дела како што се ''„Соба со поглед'' “ (1908) и ''„Хауардс Енд“'' (1910) ги испитуваат ограничувањата и лицемерието на едвардијанското општество во Англија.
Пишувајќи во 1920-тите и 1930-тите, Вирџинија Вулф станала влијателна феминистка и голем стилски иноватор поврзан со техниката на пишување „''роман на текот на свеста''“. Меѓу нејзините романи се ''Госпоѓа Даловеј'' (1925), „''Бранови''“ (1931) и ''„Сопствена соба“'' (1929), кој ја содржи нејзината позната изрека: „''Жената мора да има пари и своја соба доколку сака да пишува фикција''“. Вулф и Е.М. Форстер биле членови на Блумсберовата група, енормно влијателна група англиски писатели, интелектуалци, филозофи и уметници.
Други рани модернисти биле Дороти Ричардсон (1873–1957), чиј роман ''„Зашилен покрив“'' (1915), е еден од раните примери на техниката на поток на свеста и Дејвид Херберт Лоренс (1885–1930), кој пишувал со разбирање за општествениот живот на пониските и средните класи и за личниот живот на оние кои не можеле да се прилагодат на општествените норми на неговото време. ''„Синови и љубовници''“ (1913) е широко распространет како неговото најрано ремек-дело. Следеле ''„Виножитото“'' во 1915 година и неговото продолжение ''„Вљубени жени“'' во 1920 година.
Важен развој, кој всушност започнал во 1930-тите и 1940-тите, претставувала традицијата на романи за работничката класа кои всушност биле напишани од писатели кои имале работничко потекло.
Делата на Џорџ Орвел, есеист и романописец, се сметаат за важни социјални и политички коментари на 20 век, кои се занимаваат со прашања како што е сиромаштијата во „''Патот кон Виганскиот док''“ (1937), а во 1940-тите, неговите сатири за тоталитаризмот вклучуваат „''Животинска фарма''“ (1945). Малколм Лаури објавувал во 1930-тите, а најпознат е по ''„Под вулканот“'' (1947). Ивлин Во ги сатиризирал „''паметните млади суштества''“ од 1920-тите и 1930-тите, особено во ''„Рака полна прашина“'' и ''„Одбивање и влошување“'', а неговиот роман ''„Враќање во Брајдсхед“'' има теолошка основа, со цел да го испита ефектот на божествената благодат врз неговите главни ликови. Олдос Хаксли (1894–1963) ја објавил својата позната дистопија ''„Храбар нов свет“'' во 1932 година, истата година како и ''„Романса на Гластонбери“'' од Џон Каупер Повис. Во 1938 година, бил објавен првиот голем роман на Грејам Грин (1904–1991), „''Брајтонска карпа“''.
9.2 Доцен модернизам: 1946–2000
Иако некои сметаат дека модернизмот завршува околу 1939 година, во однос на англиската книжевност, прашањето „''Кога модернизмот исчезнал и постмодернизмот започнал''“ е оспорувано речиси исто толку жестоко како и кога се случила транзицијата од викторијанство кон модернизам“. Всушност, голем број модернисти сè уште живееле и објавувале во 1950-тите и 1960 година, вклучувајќи ги Т.С. Елиот, Дороти Ричардсон и Џон Каупер Повис. Понатаму, поетот од Нортамберленд, Базил Бантинг, роден во 1901 година, објавувал до 1965 година.
9.2.1 Роман
Во 1947 година, Малколм Лаури ја објавил книгата ''„''Под вулканот''“''. „''Илјада деветстотини осумдесет и четврта''“ од Џорџ Орвел била објавена во 1949 година. Како есеист и романописец, делата на Орвел претставуваат важни социјални и политички коментари за 20 век. Трилогијата на Ивлин Во за Втората светска војна ''„Сабјата на честа“'' (1952–1961) била објавена во овој период.
Делата на Грејам Грин се протегаат од 1930-тите до 1980-тите. Тој го прифатил католицизмот, а неговите романи ги истражуваат амбивалентните морални и политички прашања на современиот свет. Други романописци кои пишувале во 1950-тите и подоцна биле: Ентони Пауел, ''„Танц на музиката на времето“''; добитникот на Нобелова награда Сер Вилијам Голдинг; филозофката Ајрис Мердок, чии романи се занимаваат со сексуални односи, морал и моќта на потсвеста; и шкотската романописка Муриел Спарк, „''Првото момче на госпоѓица Џин Броди''“ (1961). Ентони Берџес е запаметен по неговиот дистописки роман „''Пеколен портокал''“ (1962). Мервин Пик (1911–1968) ја објавил својата готска фантастична трилогија „''Горменгаст''“ во периодот од 1946 до 1959 година. Анџела Картер (1940–1992) била романописец и новинарка, позната по своите феминистички, магично реалистички дела.
Сер Салман Ружди е меѓу големиот број на писатели од поранешните британски колонии кои трајно се населиле во Британија. Ружди ја стекнал славата со ''„Децата на полноќта“'' (1981). Неговиот спорен роман ''„Сатански стихови“'' (1989) бил делумно инспириран од животот на Мухамед.
Дорис Лесинг од Јужна Родезија (денес Зимбабве) го објавил својот прв роман ''„Тревата пее“'' во 1950 година, откако емигрирала во Англија. Првично пишувала за своите африкански искуства. Лесинг наскоро стекнала доминантно присуство на англиската книжевна сцена, објавувајќи често, и ја освоила Нобеловата награда за литература во 2007 година. Сер Видјадар Сураџпрасад Најпол (1932–2018) бил уште еден имигрант, роден во Тринидад, кој ја освоил Нобеловата награда за литература. Исто така, од Западните Инди потекнувал Џорџ Ламинг (1927–2022) кој го напишал ''„Во замокот на мојата кожа“'' (1953), а од Пакистан потекнува Ханиф Курејши (роден 1954 година), драматург, сценарист, режисер, романописец и писател на кратки раскази. Добитникот на Нобеловата награда за 2017 година, Казуо Ишигуро (1954–), е роден во Јапонија, но неговите родители емигрирале во Британија кога имал 6 години, и тој станал британски државјанин како возрасен. Мартин Амис (1949–2023) бил еден од истакнатите британски романописци од крајот на 20 век и почетокот на 21 век. Пет Баркер (1943–) е добитник на многу награди за својата фикција. Англискиот романописец и сценарист Ијан Мекјуан (1948–) е високо ценет писател.
9.2.2 Драма
Важно културно движење во британскиот театар што се развил кон крајот на 1950-тите и почетокот на 1960-тите бил ''реализам на кујнски мијалник'' (или драма во кујнски мијалник), уметност, романи, филм и телевизиски претстави. Терминот „лури младичи“ често се применувал од членовите на ова уметничко движење. Употребувал стил на социјален реализам кој ги прикажува домашните животи на работничката класа за да ги истражи социјалните и политичките прашања. Претставите за цртање од повоениот период, типични за драматурзи како Сер Теренс Ратиган и Сер Ноел Кауард, биле предизвикани во 1950-тите во претстави како ''„Поглед назад во гнев“'' (1956) на Џон Озборн.
Повторно во 1950-тите, Театарот на апсурдот длабоко влијаел врз британските драматурзи, особено врз драмата „''Чекајќи го Годо“'' од Ирецот Семјуел Бекет. Меѓу оние што биле под влијание биле Харолд Пинтер (1930–2008), (''Роденденската забава'', 1958) и Том Стопард (1937–) (''Розенкранц и Гилденстерн се мртви'', 1966).
Законот за театри од 1968 година го укинал системот на цензура на сцената што постоел во Велика Британија од 1737 година. Новите слободи на лондонската сцена биле тестирани преку ''„Римјаните во Британија“'' од Хауард Брентон, прво поставена во Националниот театар во текот на 1980 година, а потоа и во фокусот на неуспешна приватна тужба во 1982 година.
Други драматурзи чии кариери започнале подоцна во текот на векот се Сер Алан Ајкбурн (''Апсурдно лице еднина'', 1972), Мајкл Фрејн (1933–), драматург и романописец, Дејвид Хар (1947–), Дејвид Едгар (1948–). Покарактеристичните драмски дела на Денис Потер биле продуцирани за телевизија.
Во текот на 1950-тите и 1960-тите, голем број на големи британски драматурзи или ефикасно ги започнале своите кариери со Би-Би-Си или имале дела адаптирани за радио. Всушност, многу големи британски драматурзи или ефикасно ги започнале своите кариери со Би-Би-Си или имале дела адаптирани за радио, вклучувајќи ги Керил Черчил и Том Стопард чија прва професионална продукција била во петнаесетминутната програма ''„Непосредно пред полноќ''“ на радио Би-Би-Си, која претставувала нови драматурзи. Џон Мортимер го имал своето радио деби како драматург во 1955 година, со неговата адаптација на сопствениот роман ''„Како предадени мажи“'' за Лајт програмата на Би-Би-Си. Други значајни радио драматурзи биле Брендан Беан и романописецот Анџела Картер.
Меѓу попознатите дела создадени за радио се „''Под млечна шума''“ (1954) од Дилан Томас, ''„Сè што паѓа“'' (1957) од Семјуел Бекет, ''„Мала болка“'' (1959) од Харолд Пинтер и „''Човек за сите годишни времиња“'' (1954) од Роберт Болт.
9.2.3 Поезија
Додека поетите Т.С. Елиот, В.Х. Оден и Дилан Томас сè уште објавувале по 1945 година, нови поети ги започнале своите кариери во 1950-тите и 1960-тите, вклучувајќи го Филип Ларкин (1922–1885) (''„Свадбите на Педесетницата“'', 1964) и Тед Хјуз (1930–1998) (''„Јастребот на дождот“'', 1957). Северна Ирска има создадено голем број значајни поети, од кои најпознат е добитникот на Нобелова награда Шејмас Хини. Сепак, Хини се сметал себеси за Ирец, а не за Британец. Други поети од Северна Ирска се Дерек Махон, Пол Малдун, Џејмс Фентон, Мајкл Лонгли и Медб Мекгакијан.
Во 1960-тите и 1970-тите, марсовската поезија имала за цел да го скрши стисокот на „познатото“ со опишување на обичните работи на непознати начини, на пример, низ очите на Марсовец. Поети тесно поврзани со оваа поезија се Крег Рејн и Кристофер Рид. Мартин Амис, важен романописец кон крајот на 20 век, го внел во фикцијата овој стремеж да го направи познатото чудно. Друго книжевно движење во овој период било Британското оживување на поезијата, широка збирка на групирања и подгрупи што ги опфаќа изведбата, звукот и конкретната поезија. Водечките поети поврзани со ова движење се Џ.Х. Прин, Ерик Мотрам, Том Раворт, Дениз Рајли и Ли Харвуд. Реагирала на конзервативната група наречена „Движењето“.
Ливерпулските поети биле Адријан Хенри, Брајан Патен и Роџер Мекгоу. Нивните дела биле самосвесни обиди за создавање англиски еквивалент на Бит-генерацијата. Тони Харисон (1937 –), кој го истражува медиумот на јазикот и тензијата помеѓу мајчиниот дијалект (во неговиот случај, оној на работничката класа од Лидс) и стекнатиот јазик, и Сајмон Армитиџ.
Џефри Хил (1932–2016) се смета за еден од истакнатите англиски поети од својата генерација, Чарлс Томлинсон (1927–2015) е уште еден важен англиски поет од постарата генерација, но „''од неговото прво објавување во 1951 година, изгради кариера која доби поголемо внимание на меѓународната сцена отколку во неговата родна Англија''.
9.2.4 Шкотска книжевност
Шкотска кон крајот на 20 век произвела неколку важни романописци, вклучувајќи го Џејмс Келман, кој како Семјуел Бекет може да создаде хумор од мрачни ситуации; Алисон Луис Кенеди, чиј роман „''Ден''“ од 2007 година бил прогласен за книга на годината освојувајќи ги наградите „Коста“; Аласдер Греј, чиј ''„Ланарк: Живот во четири книги“'' (1981) е дистописка фантастика сместена во неговиот роден град Глазгов.
Високо англизираниот шкотски јазик често се употребува во современата шкотска фикција, на пример, динбуршкиот дијалект на низинските шкотски јазик што се употребува во ''„Трејнспотинг“'' од Ирвин Велш за да се даде брутален приказ на животите на работниците-корисници на дрога од работничката класа во Единбург. Во Северна Ирска, поезијата на Џејмс Фентон е напишана на современи алстерски шкотски јазик. Поетот Мајкл Лонгли (роден 1939 година) експериментирал со алстерски шкотски јазик за превод на класична поезија, како во неговата збирка ''„Орхидеја на духовите“'' од 1995 година.
9.3 Жанровска фикција
9.3.1 Почеток на 20 век
Помеѓу значајните писатели во овој жанр на почетокот на 20 век биле „''Загатката на песоците“'' (1903) од Ерскин Чилдерс, која напишала шпионски романи, Ема Орчи (бароницата Орчи), авторка на ''„Скарлетниот Пимпернел“'', историска романса која ги раскажува авантурите на член на англиското благородништво во периодот на Француската револуција. Насловниот лик ја воспоставил идејата за „херој со таен идентитет“ во популарната култура. Џон Бакан напишал авантуристички романи како ''„Презвитер Џон“'' (1910). Романите во кои се појавува господин авантурист биле популарни помеѓу војните, како што е примерот со серијата на Х.Ц. Мекнил со ''Булдог Драмонд'' (1920), и Лесли Чартерис, чии многу книги ги опишуваат авантурите на Сајмон Темплар, алијас ''Светецот''.
Научникот М.Р. Џејмс напишал високо ценети приказни за духови во современи услови.
Овој период бил наречен „Златното време на детективската фикција“. Агата Кристи, писателка на криминалистички романи, кратки раскази и драми, станала најдобро запаметена по нејзините 80 детективски романи и нејзините успешни театарски претстави кои биле изведувани во режија на Вест Енд. Други писателки во жанрот на криминалистичката фикција од овој период се Дороти Сејерс (џентлменски детектив, Лорд Питер Вимзи), Марџери Алингем (Алберт Кемпион - наводно создадена како пародија на Вимзи на Сејерс ) и новозеланѓанката Најо Марш (Родерик Алејн). Џорџет Хејер го создала жанрот на историска романса, а исто така пишувала и детективска фикција.
Едно од главните научно-фантастични дела од почетокот на 20 век е ''„Патешествие до Арктур“'' од шкотскиот писател Дејвид Линдзи, првпат објавено во 1920 година, и имало средишно влијание врз „''Вселенската трилогија“'' на К.С. Луис.
Од почетокот на 1930-тите до крајот на 1940-тите, неформална книжевна дебатна група поврзана со англискиот факултет на Оксфордскиот универзитет станала ''„''Инклинзите''“''. Нејзини водечки членови биле главните романописци на фантастична книжевност: Џ.Р.Р. Толкин и К.С. Луис. Луис е познат по ''„Писмата на Душовадникот“'' (1942), ''„Хрониките на Нарнија“'' и ''„Вселенската трилогија“'', а Толкин е познат како автор на ''„Хобит“'' (1937), ''„Господарот на прстените“'' и ''„Силмарилион“''.
9.3.2 Доцен 20 век
Помеѓу важните писатели на жанровска фикција во втората половина на 20 век е писателот на трилери Ијан Флеминг, творец на Џејмс Бонд. Флеминг ги опишал авантурите на Бонд во 12 романи, вклучувајќи го и ''„Казино Ројал“'' (1953).
За разлика од импресивните шпионски авантури на Бонд, Џон ле Каре е автор на шпионски романи кои прикажуваа еден таен свет на шпионажа и контрашпионажа, а неговиот најпознат роман ''„''Шпионот кој дојде од студот''“'' (1963) се смета за истакнат во жанрот.
Фредерик Форсајт е најпознат по своите трилер романи, а Кен Фолет пишува шпионски трилери, како и историски романи, особено ''„Столбовите на Земјата“'' (1989).
Воените романи ги вклучуваат трилерот на Алистер Меклин „''Оружјата на Наварон''“ (1957), ''„Каде што орлите се осмелуваат“'' (1968) и ''„Орелот слета“'' (1975) на Џек Хигинс. Поморските историски романи на Патрик О'Брајан ја прикажуваат ''серијата Обри-Матурин,'' сместена во Кралската морнарица.
Романот „''Витезот крстоносец“'' од Роналд Велч, награден со Карнеги медал, се одвива во 12 век и дава приказ на Третата крстоносна војна, во која се појавува христијанскиот водач и крал на Англија, Ричард Лавовско Срце. Најџел Трантер, исто така, напишал историски романи за познати шкотски воини; Роберт Брус во ''трилогијата „Брус“''.
Криминалистичката фикција и на Рут Рендел и на полицискиот службеник Џејмс се популарна криминалистичка фикција.
9.3.2.1 Научна фантастика
Џон Виндам станал најпознат по делата со постапокалиптична научна фантастика, а негови најзначајни дела се ''„''Денот на трифидите''“'' (1951 година) и ''„Кукавиците од Мидвич“'' (1957 година). Други важни писатели во овој жанр се истакнуваат: Сер Артур Кларк ''(2001: Вселенска одисеја)'' и Брајан Алдис. Мајкл Муркок бил вклучен во т.н. „Нов бран“ на писатели на научна фантастика, „''чија дел од целта била да го облеат жанрот со книжевната вредност'' “Слично, Џ.Г. Балард (1930–2009) ''„станал познат во 1960-тите како најистакнатиот од писателите на научна фантастика од „Новиот бран““''. Подоцна, голема улога во жанрот за научна фантастика бил Ијан М. Бенкс, кој создал фиктивно анархистичко, социјалистичко и утописко општество, наречено „Култура“. Добитничката на Нобелова награда, Дорис Лесинг, исто така, објавила серија од пет научнофантастични романи, „''Канопус во Аргос''''“'' од 1979 до 1983 година.
9.3.2.2 Фантазија
Сер Тери Прачет е најпознат по својата серија комични фантастични романи „''Дисксвет''“, која започнува со ''„Бојата на магијата“'' (1983) и ја вклучува ''„Ноќна стража“'' (2002). Нил Гејман е писател и на научна фантастика и на фантастика, вклучувајќи го и ''„Ѕвезден прав“'' (1998). Даглас Адамс е познат по својата петтомна научно-фантастична комедија ''„Автостоперски водич низ галаксијата“''. Џ.Р.Р. Толкин, веројатно најпознатиот автор во фантастичниот жанр во текот на 20 век, е одговорен за создавањето на „Господарот на прстените“ (1954) и поширокиот „''Толкинов легендариум''“.
9.4 Литература за деца
Значајни писатели на дела за деца се Кенет Греам, ''„Ветерот во врбите“'' (1908), Вилберт Одри, ''„Серијата железници'' “ (1945–2011), Александар Милн, ''„Вини Пу“'' (1926) и „''Мери Попинс''“ од Панела Линдон Траверс. Плодната авторка за деца Енид Блајтон ги опишала авантурите на група мали деца и нивното куче во ''„Познатите пет“''. Т.Х. Вајт ја напишала фантазијата за Артур ''„Некогашниот и идниот крал“'', чиј прв дел е ''„Мечот во каменот“'' (1938). Мери Нортон ја напишала серијата ''„Позајмувачи“'' (1952–1982), во која се претставени ситни луѓе кои позајмуваат од луѓето. Инспирација за романот на Франсис Хоџсон Барнет „''Тајната градина“'' била Големата градина Мејтам Хол во Кент. Хју Лофтинг го создал ликот на доктор Дулитл, кој се појавува во серија од 12 книги, а ''„Сто и еден далматинец“'' од Доди Смит ја претставува негативката Круела де Вил.
Роалд Дал е истакнат автор на детски фантастични романи, како што е ''„Чарли и фабриката за чоколади“'' од 1964 година, кои често се инспирирани од искуствата од неговото детство, со често неочекувани завршетоци и несентиментален, црн хумор. Популарните училишни приказни од овој период ја вклучуваат ''„Свети Тринијан“'' од Роналд Серл.
Фантастичната серија ''„Хари Потер“'' од Џ.К. Роулинг претставува низа од седум романи што ги хронолошки раскажуваат авантурите на адолесцентниот волшебник. Хари Потер е најпродаваната серија книги во историјата. Серијата е преведена на 67 јазици, што ја става Роулинг меѓу најпреведуваните автори во историјата.
10 21 век
Во 21 век, била забележана извонредна дејност на историската фикција. Хилари Мантел (1952–2022) станала многу успешна писателка на историски романи, освојувајќи ја наградата Букер двапати за елата ''„''Волф Хол''“'' во 2009 година и „Донесете ги телата“. Еден од поамбициозните романописци што се појавија во овој период е Дејвид Мичел, чиј далекусежен роман ''„Атлас на облаците“'' (2004) се протега од 19 век во иднината. Влијанијата од претходните книжевни стилови и техники во англиската книжевност се забележителни кај писатели како што е Ијан Мекјуан во неговиот роман ''„Искупување“'' од 2002 година. Зејди Смит била критички пофалена за нејзиниот дебитантски роман ''„''Бели заби''“'' (2000) и за последователните романи. Џулијан Барнс (1946–) е уште еден истакнат писател, а ја освоил наградата Букер во 2011 година за својата книга ''„Чувството на еден крај“''. Казуо Ишигуро станал познат по дела како што е дистопискиот научно-фантастичен роман „''Никогаш не оставај ме''''“'' (2005), а за неговите романи ја доби Нобеловата награда за литература во 2017 година.
10.1 Театар
Театарскиот пејзаж во овој период станал реконфигуриран, преминувајќи од еден единствен национален театар на крајот на 20 век на четири како резултат на децентрализацијата на културната политика.
Еротската романтична трилогија на Ерика Џејмс „''Педесет нијанси сиво''''“'', ''„Педесет нијанси потемно“'' и ''„Педесет нијанси ослободени“'', заедно со придружниот роман ''„Педесет нијанси сиво од гледна точка на Кристијан Греј“'', се продадени во над 100 милиони примероци ширум светот и поставиле рекорд во Обединетото Кралство како најбрзо продавана книга со меки корици на сите времиња. Перципираниот успех и промоција на автори на жанровска фикција од Шкотска предизвикала контроверзии во 2009 година кога Џејмс Келман, во говор на Меѓународниот фестивал на книгата во Единбург, го критикувала вниманието што им се посветува на „''младите магионичари од горната средна класа''“ и „''детективската фикција''“ од страна на „''англоцентричниот“ шкотски книжевен естаблишмент''.
10.2 Литература за деца и млади
Кресида Ковел ја напишала ''„''Како да го дресирате вашиот змеј“, серија од 12 книги сместени во фиктивен свет на Викинзите. Книгата на Филип Пулман е позната по неговата фантастична трилогија ''„Неговите темни материјали“'', која го следи созревањето на две деца додека талкаат низ серија паралелни универзуми во позадина на епски настани.
11 Книжевни институции
Оригиналната книжевност продолжува да се промовира од институции како што се Ајстедфод во Велс и Велшкиот совет за книги. Кралското друштво од Единбург ја вклучува книжевноста во својата сфера на дејствување. ''Велшка книжевност'' е велшка национална агенција за промоција на книжевноста и друштво на писатели, кое ја доделува наградата „Книга на годината во Велс“. Увезената традиција на ајстедфод на Каналските Острови охрабрувала рецитирање и изведување, традиција што продолжува и денес.
Челтнамскиот фестивал на книжевност бил формиран во 1949 година и денес е најдолготрајниот фестивал од ваков вид во светот. Хај-фестивалот во Велс привлекува голем интерес, а Меѓународниот фестивал на книгата во Единбург е најголемиот фестивал од ваков вид во светот.
Поетското друштво објавува и промовира поезија, особено преку годишниот Национален ден на поезијата. Светскиот ден на книгата се одбележува во Велика Британија секој прв четврток во март.
11.1 Книжевни награди
Британски добитници на Нобелова награда за литература се Радјард Киплинг (1907), Џон Голсворти (1932), Т. С. Елиот (1948), Бертранд Расел (1950), Винстон Черчил (1953), Вилијам Голдинг (1983), В.С.Најпол (2001), Харолд Пинтер (2005), Дорис Лесинг (2007) и Казуо Ишигуро (2017).
Наградите за литература за кои имаат право на учество писателите од Обединетото Кралство вклучуваат:
* Букерова награда
* Награда на писателите на Комонвелтот
* Меѓународна награда за литература во Даблин
* Карнеи медал
* Награди за буквите „Коста“ (порано награди „Витбред“)
* Портокалова награда за фикција
* Златен медал на кралицата за поезија
12 Поврзано
* Британска библиотека
* Раносовремен англиски јазик
* Англиска поезија
* Англиска драма
* Англиска книжевност
* Шкотска книжевност
* Велшка книжевност
* Северноирска нижевност
13 Библиографија
****
13.1 Понатамошно читање
* Partridge, A. C. ''Tudor to Augustan English: a Study in Syntax and Style, from Caxton to Johnson'', in series, ''The Language Library''. London: A. Deutsch, 1969. 242 p. Without SBN or ISBN
*''The Oxford History of English Literature'' (in 15 vols.) Oxford: Clarendon Press, reprinted 1990–97.