Христијанството во 1 век

Христијанството во 1 век претставува период на негово формирање – од проповедите на Исус Христос и апостолите, до создавањето на првите заедници кои постепено се одвојувале од јудаизмот. Тоа било време на апостолска мисија, прогонства и оформување на основните верувања и текстови.
1 Раното христијанство во Ерусалим и првите заедници
По воскресението и вознесението на Исус, неговите следбеници – пред сè дванаесетте апостоли предводени од Петар – останале во Ерусалим. Клучен момент се случил на празникот Педесетница, кога според Делата на апостолите, Светиот Дух слегол врз нив и тие почнале јавно да проповедаат на различни јазици. Тој ден се крстиле околу три илјади луѓе. Раната ерусалимска заедница живеела многу блиску до идеалот на заедништво: тие се собирале секој ден за молитва, поука и „кршење на лебот“ (раното Евхаристиско славење), делеле имот и помагале на сиромашните. Јаков, братот на Исус, станал почитуван водач на оваа заедница.
Во овој период христијаните сè уште се сметале за дел од јудаизмот. Тие продолжувале да одат во Ерусалимскиот храм, да се обрезуваат и да ги почитуваат Мојсеевите закони. Сепак, нивната вера во Исус како исполнување на старозаветните пророштва ги правела различни.
2 Ширењето кон не-Евреите и трансформативната улога на Павле
Голем пресврт настанал по убиството на првиот маченик Стефан околу 34–36 година. Прогонството што следело ги растурило христијаните низ Самарија, Сирија и Кипар. Во Антиохија, голем сириски град, се формирала првата значителна мешана заедница од Евреи и не-Евреи (Грци и Римјани), и токму таму првпат ги нарекле „христијани“.
Најважната личност во овој процес на универзализација бил Савле од Тарс, подоцна познат како апостол Павле. Како ревносен фарисеј и прогонувач на христијаните, тој доживеал драматично преобраќање околу 36–37 година на патот кон Дамаск, каде што имал видение на воскреснатиот Исус. По тоа, Павле станал најголемиот мисионер на раното христијанство. Во периодот од 46 до 57 година тој направил три големи мисионерски патувања низ Мала Азија, Македонија, Грција и островите, основајќи цркви во Филипи, Солун, Коринт, Ефес и други градови.
Павле проповедал дека Исусовата смрт и воскресение се доволни за спасение и дека не-Евреите не мораат да се обрезуваат или да ги почитуваат сите еврејски ритуални закони. Оваа позиција предизвикала тензии, но Апостолскиот собор во Ерусалим околу 49 година ја потврдил: не-Евреите биле прифатени без обрезување. Со тоа христијанството станало отворена, универзална религија наменета за сите народи.
3 Прогонства, уништување на храмот и понатамошно ширење
Ширењето не било без тешкотии. Во 64 година, по големиот пожар во Рим, царот Нерон ги обвинил христијаните за подметнување и започнал жестоки прогонства. Според традицијата, токму тогаш биле убиени апостолите Петар и Павле во Рим. Во 70 година Римјаните ја уништиле Јудеја и Ерусалимскиот храм по еврејската буна. Христијаните, кои не учествувале во бунтот, се оддалечиле уште повеќе од јудаизмот и почнале да се организираат како посебна заедница.
До крајот на векот христијанските заедници постоеле во речиси сите поголеми градови на Империјата – Рим, Антиохија, Ефес, Смирна, Пергам, Александрија, па дури и во некои делови на Галија и Северна Африка. Се шириле преку патувања на мисионери, трговци, робови и преку лични сведоштва.
4 Литературата од 1. век – раѓањето на Новиот Завет
Еден од најзначајните придонеси на 1. век е создавањето на раната христијанска литература. Помеѓу 50 и 60 година Павле ги напишал своите посланија (Римјаните, двете до Коринтјаните, Галатите, Филипјаните, Солунјаните, Филимон и други), кои се најстарите христијански списи што ги имаме. Во нив тој го разработува учењето за спасението по благодат, улогата на верата, црковната заедница и есхатологијата.
Меѓу 70 и 100 година се напишани четирите Евангелија: Марко (најрано, околу 70 г.), Матеј, Лука и Јован (најдоцна, околу 90–100 г.). Делата на апостолите, посланијата на Јаков, Петар, Јован и Јуда, како и Откровението на Јован, исто така припаѓаат на овој период. Овие текстови се читале на богослужбите и постепено се собирале во канон кој подоцна ќе стане Нов завет.
5 Состојбата на крајот на 1. век
Кога 1. век завршува, христијанството е сè уште мала религија – проценките се движат од 50.000 до најмногу 100.000 следбеници во целата Империја, што е помалку од еден процент од населението. Сепак, неговата енергија, отвореност кон сите слоеви (робови, жени, сиромашни, богати) и силната заедничка идентификација го прават многу привлечна. Главните центри стануваат Антиохија, Ефес, Рим и Александрија, а Ерусалимската црква ја губи својата доминантна улога по 70 година.
Овој век поставил солидни темели врз кои во следните векови христијанството ќе стане доминантна религија на Европа и голем дел од светот. Сè што денес го препознаваме како христијанска вера, литургија и теологија, корените ги има токму во овие први сто години.