Комисија Громико

Комисијата Громико, официјално насловена Државна комисија за разгледување на прашања покренати во барањата на граѓаните (руски: Государственная комиссия по рассмотрению вопросов, которые ставятся в обращениях граждан СССР из числа крымских татар) била првата државна комисија на тема решавање на она што го нарекле „татарски проблем“. Формирана во јули 1987 година и предводена од Андреј Громико, таа донела заклучок во јуни 1988 година со кој ги отфрлила сите главни барања на активистите за граѓански права на Кримските Татари, почнувајќи од правото на враќање до обновувањето на Кримската АССР.
1 Позадина
Во мај 1944 година, кримските Татари биле депортирани од Крим под општи обвинувања за масовна соработка со нацистичка Германија. Повеќето биле испратени во Узбечката ССР и биле расфрлани низ разни области во рамките на Узбечката ССР, но некои биле испратени во други области како што е Мариската АССР. Оние кои не соработувале со нацистите не биле поштедени од депортација. Дури и семејствата на хероите на Советскиот Сојуз каде што главата на домаќинството бил кримски Татар биле предмет на депортација. Кримските Татари кои биле членови на Комунистичката партија и на раководни позиции во владата на Кримската АССР, како и Кримските Татари кои служеле во Црвената армија, па дури и преживеаните од холокаустот на Кримските Татари од Таџфа, биле предмет на прогонство. Како посебни доселеници во дијаспората, тие имале малку граѓански права и им било забрането да напуштат мал радиус од селото или градот во кој биле доделени, што се казнувало со 20 години затвор.
Кримската АССР била распуштена на 30 јуни 1945 година, по што следела кампања за масовна детатаризација на Крим: биле запалени книги на кримските Татари, села со кримскотатарски имиња биле преименувани, а кримскотатарските гробишта не само што биле уништени, туку и надгробните споменици биле користени како градежен материјал. Крим брзо бил населен од бранови етнички руски и украински имигранти, од кои на многумина им биле дадени куќи и имоти на депортирани кримски Татари.
Во 1956 година, на другите нации депортирани со обвинувања за масовно предавство им било дозволено да се вратат, а нивните титуларни републики биле официјално обновени - како што се Чеченците и Ингушите, Калмиците, Балкарците и Карачајците. Депортираните кавкаски народи жестоко се спротивставувале на нивното прогонство, многу од нив учествувале во продолжена герилска војна против НКВД во планините на Кавказ. Абреци, како Ахмед Хучбаров и Лејсат Бајсарова, станале народни херои на тие депортирани народи. Спротивно на тоа, Кримските Татари пружиле значително помал отпор кон прогонството, но сепак имале силна желба да се вратат. Декретот за рехабилитација на гореспоменатите депортирани народи од Кавказ во 1956 година не ја обновил Кримската АССР и рекол дека Кримските Татари кои сакаат национална автономија можат да се „обединат“ со Волшките Татари од Татарската АССР.
Дваесет години, владата тврдела дека нивното национално прашање било „решено“ со декретот од 1967 година, со кој се прогласило дека „луѓето од татарска националност кои порано живееле на Крим“ биле „рехабилитирани“. Декретот, објавен селективно во весниците каде што живееле Кримските Татари за тие да можат да го видат, покажал дека државата повеќе не ги признавала Кримските Татари како посебна етничка група, преку употребата на еуфемизмот „луѓе од татарска националност кои порано живееле на Крим“. Декретот не одговорил на ниту едно од барањата на активистите за права на Кримските Татари во тој период, поточно на официјалната рехабилитација преку државата на Кримската АССР со Кримско-татарски национален округ, правото на враќање во Крим. Како што сè повеќе и повеќе се обидувале да се вратат на Крим, владата им го отежнувала враќањето на Крим со издавање декрети во 1970-тите со кои се заострувал режимот за пасоши во Крим.
Бидејќи не биле призната етничка група и биле групирани во Волшките Татари во пописите без разлика на тоа што биле сосема посебна етничка група со различно потекло, било многу тешко да се утврди какво било кримскотатарското население во Советскиот Сојуз за време на борбата за право на враќање.
Кога странските новинари ја притиснале за ова прашање, владата инсистирала дека Кримските Татари имаат еднакви права и дека повеќето едноставно не сакале да се вратат на Крим и дека „се вкорениле“ во местата на егзил. Меѓутоа, кога Кримските Татари се обидувале да се преселат на Крим, речиси секогаш им било одбиено барањето за дозвола за престој (прописка) и биле предмет на повторна депортација, додека словенските мигранти на Крим не се соочувале со такви пречки за добивање дозвола за живеење на Крим и честопати биле охрабрувани да се преселат таму. Иако на Кримските Татари им било кажано дека Крим веќе бил пренаселен како изговор да не им се дозволи да се вратат, весниците често рекламирале потреба од повеќе работници на Крим.
Во Узбечката ССР, каде живееле повеќето Кримски Татари, на оние што изразиле желба да се преселат во Крим им било кажано дека не можат да се преселат во Крим и дека треба да знаат подобро отколку да бараат право на враќање, а Кримските Татари кои се обидувале да се вратат во Крим најчесто биле принудени да заминат. Без разлика на тоа, повеќето Кримски Татари сепак сакале да се вратат на Крим.
2 Првичен протест на Црвениот плоштад и делегации
Во раните денови на националното движење на Кримските Татари, Кримските Татари испратиле големи делегации од високо почитувани кримските Татари активисти и членови на партијата во Москва за да се сретнат со советските лидери и да побараат право на враќање и обновување на Кримската АССР, како и да им достават петиции. Меѓутоа, како што времето минувало и делегациите постигнале малку, освен што учесниците биле прекорувани за нивното учество, ваквите делегации и посети на Москва станале помали и поретки. Сепак, поради перестројката, кримските татарски активисти развиле обновен интерес за масовно посетување на Москва. Дополнително, се надевале дека под намалена цензура медиумите би биле подготвени да ги сослушаат и да ги вклучат нивните мислења во медиумското известување за националното прашање, наместо да ја задржат позицијата дека прашањето било решено. На 20 јуни 1987 година, првите делегати на Кримските Татари пристигнале во Москва, каде што ги посетиле канцелариите на разни весници, списанија и телевизиски станици, како и Сојузот на писатели, дискутирале за нивното прогонство и побарале нивните писма и петиции да бидат објавени, но најчесто биле одбивани. Подоцна, на 26 јуни, неколку кримски Татари се сретнале со Петар Демичев, кој само се согласил да му ги пренесе на Горбачов нивните коментари. На почетокот на јули, неколку десетици кримски Татари започнале протест на Црвениот плоштад држејќи транспаренти на кои се повикувало на право на враќање. Обемот на протестите брзо се зголемил: пред зградата на Централниот комитет на КПСС на 23 јули собрал околу 100 демонстранти, а бројот се зголемил на речиси 500 за само два дена.
3 Формирање на комисија
На 9 јули 1987 година, владата се согласила да формира комисија која ќе ја одлучувала судбината на кримските Татари. Ден претходно, мала делегација на кримски Татари се сретнала со народниот писател на СССР Евгениј Евтушенко, кој потоа ги охрабрил советските лидери да одржат состанок или барем да ги сослушаат. Првично им била доделена средба со Петар Демичев, а не со Горбачов; Демичев не бил наклонет кон нивната петиција, но ја пренел нивната порака до Горбачов.
Прашањето стигнало до дискусија во политбирото, а Горбачов, кој не сакал да донесе какви било цврсти одлуки за ова прашање, одлучил да го довери прашањето на комисија. Понатаму, Громико, кој ретко се занимавал со домашни прашања, бил избран од Горбачов да ја предводи комисијата и покрај неговата екстремна неподготвеност да се сретне со Кримските Татари и неговиот непријателски став кон етничката група. Во разговор со Горбачов, изразил желба целосно да ги игнорира Кримските Татари и да ги држи во места на егзил, како што била политика во изминатите децении. Меѓутоа, Громико бил назначен за шеф на комисијата и неволно го дискутирал прашањето со други советски политичари.
Раководството на комисијата го сочинувало разни високи советски политичари кои имале силни чувства за ова прашање, поточно Виктор Чебриков, Виталиј Воротников, Владимир Шчербицки, Иномјон Усмонџо'џаев, Петар Демичев, Александар Јаковлев, Анатолиј Лукјанов, Георги Разумовски, но не и Кримски Татари.
4 Период на работа
Откако побарале средби со Михаил Горбачов, 21 претставник на Кримските Татари конечно се сретнале во Кремљ со Громико на 27 јули 1987 година на многу непродуктивен состанок од 2 часа и 27 минути каде тој побарал од Кримските Татари да бидат посмирени, но бил крајно потценувачки ги навредил како „измислена“ етничка група и ја покажал својата омраза кон Кримските Татари, оправдувајќи го својот прекар „Господин Не.“
Усложнето од објавувањето на клеветничкото соопштение од ТАСС во централните весници следниот ден за формирањето на комисијата, многу кримскотатарски активисти, па дури и комунистички старешини, биле многу разочарани поради тоа што станало очигледно дека комисијата не сакала сериозно да ги разгледа нивните барања. Потоа, ТАСС повторно објавил уште една изјава од Громико во која предупредил дека секој обид за притисок врз државните органи нема да им се допадне.
Во меѓувреме, властите на Крим останале непријателски настроени кон идејата да им се дозволи на кримските Татари право на враќање и дополнително го заостриле пасошкиот режим на Крим, поради тоа што дополнителни кримски Татари пробале да пристигнат и да се регистрираат на полуостровот. Уредба потпишана од Николај Рижков создала посебни ограничувања за регистрација на нови жители на Крим, како и во Краснодарски Крај. Владата ја окарактеризирала желбата на Кримските Татари за враќање и обновување на Кримската АССР како екстремна позиција и сметала дека таквите позиции не биле специфични.
4.1 Активности на Централната иницијативна група
И покрај предупредувањето на Громико дека зголемените протести и другите форми на јавно незадоволство немале да бидат добро прифатени, членовите на Централната иницијативна група (ОКНД) предводена од Мустафа Џемилев продолжиле да остануваат во Москва, одржувајќи митинзи во паркот Измаиловски. Истакнати претставници од фракцијата Џемилев вклучувајќи ги Сабрије Сеутова, Сафинар Џемилева, Решат Џемилев и Фуат Абљамитов. Иако оригиналните застапници на националното движење на Кримските Татари, кои биле осудени од главните советски дисиденти како марксисти, многу членови на порадикалната Централна иницијативна група наведена погоре, меѓу другите, јавно барале поддршка од Западот, што се однесувало на поумерениот НДКТ. Централната иницијативна група била составена непропорционално од помладата генерација родена во егзил и никогаш претходно не била дел од националното движење, а се здобила со моќ бидејќи советските власти не успеале да се справат со правата на кримските Татари.
5 Резултати
И покрај тоа што биле испратени разни предлози за планови за обновување на Кримската АССР и враќање на Кримските Татари на Крим, покрај информациите од анкетите на Кримските Татари кои покажале дека солидно мнозинство го поддржува враќањето на Крим, барањата на кримскотатарската заедница биле одбиени. Во заклучокот издаден од Громико во јуни 1988 година, било наведено дека „нема основа“ за обновување на Кримската АССР поради моменталната демографија на Крим, и се предложило само мал процент од Кримските Татари на Крим да работат на Крим според организирана шема за регрутирање,, но се тврдело дека нема да има масовно враќање на Кримските Татари и наместо тоа се нуделе дополнителни мерки од мал обем за задоволување на културните потреби на местата на егзил на Кримските Татари.
Исто така, не се согласил да го врати официјалното признавање на Кримските Татари како посебна етничка група.
5.1 Прием и последици
Одговорите на заклучоците на комисијата биле претежно негативни; дури и најлојалните комунистички Кримски Татари биле разочарани од заклучоците на комисијата и го критикувале недостатокот на добра волја од страна на комисијата. На пример, Ролан Кадиев, кој дотогаш политички еволуирал до тој степен што се спротивставил на митингот на Црвениот плоштад од страв дека тоа ќе ги провоцирало властите и честопати им кажувал на другите Кримски Татари да не реагираат на провокациите од владата и да го одржат патриотизмот, изразил разочарување од идејата дека само на уште неколку Кримски Татари може да им биде дозволено да се преселат на Крим, што тој го нарекол „лотарија за татковината“. Тој, исто така, ги критикувал заклучоците на Громико дека Кримската АССР не може да се обнови поради демографски причини, истакнувајќи дека Казахстанската ССР била формирана кога Казахстанците сочинувале само 13% од населението во регионот.
Речиси една година по заклучокот на комисијата со која се отфрлило враќањето и обновата на Кримската АССР, била формирана втора комисија за повторно да го разгледа прашањето, но на чело на Јанаев наместо Громико и вклучувајќи ги и Кримските Татари во одборот. Дури во 1989 година биле официјално укинати ограничувањата за употребата на терминот Кримски Татар.