Аедона

Аедона (|Ἀηδών|Aēdṓn|славеј) — ќерка на Пандареј од Ефес според старогрчката митологија. Според Хомер, таа била сопруга на Зет и мајка на Итил. Аедона се појавува во две различни приказни, едната сместена во Теба и едната сместена во Западна Мала Азија, од кои двете содржат филицид и го објаснуваат потеклото на славејот, птица во постојана жалост.
Аедона служи како дублет на атинската принцеза Прокна во некои верзии на нејзиниот мит.
1 Етимологија
Именка од женски род grc се преведува како „славеј“ и има второстепено значење на „пејач“. Го дели истиот корен со глаголот grc што значи „да пее, да скандира, да фали“. Овој глагол, пак, потекнува од прахеленскиот ''*awéidō'', кој можеби е од праиндоевропскиот корен ''*h₂weyd-''.
2 Семејство
Аедона била ќерка на Пандареј и неговата сопруга Хармотоја, и затоа сестра на Клеотера и Меропа, или Хелидон и неименуван брат. Според географот Павсаниј, Полигнот ги заменил имињата на првите две со Камеиро и Клитија.
Аедона или се оженила со Зет, кралот на Теба, и му родил единствен син по име Итил, или Политехник, дрводелец од Колофон во Лидија, и му родил единствен син по име Итис. Кај некои автори таа има и ќерка по име Нејс.
3 Митологија
3.1 Ран живот
Аедона била ќерка на Пандареј, крал на Милет и неговата сопруга Хармотеја. Сепак, Пандареј, заедно со Тантал, се обидел да украде куче од Зевс на Крит, и по овој голем престап, Пандареј и Хармотеја биле принудени да побегнат во Атина, а потоа на Сицилија, каде што Зевс на крајот ги убил, оставајќи ги Аедона и нејзините сестри Клеотера и Меропа сирачиња. Аедона се омажила со Зет, син Зевс и станала кралица на Теба. Во меѓувреме, Клеотера и Меропа биле посвоени и одгледани од Афродита, божицата на љубовта и убавината. Кога пораснале, таа заминала кај Зевс за да им најде соодветни сопрузи, но додека таа ја немало, или Ветровите или Харпиите ги грабнале Клеотера и Меропа и ги однеле кај Ерините за да им служат како слугинки. Не е познато како таа избегнала таква судбина.
3.2 Теба
Аедона била сопруга на Зет, еден од кралевите близнаци на Теба, но таа случајно го убила својот син Итил, кога „''лудилото ја обзеде''“. Нејзината приказна е очигледно многу стара, бидејќи се споменува уште во Хомер во неговата ''Одисеја'', кога Пенелопа му зборува на својот сопруг Одисеј во стиховите:Лежам на креветот, а остри грижи, збивајќи се околу моето пулсирачко срце, ме вознемируваат, додека тагувам. Исто како кога ќерката на Пандареј, славејот од зелената шума, пее слатко, кога пролетта штотуку доаѓа, додека седи сместена меѓу густите лисја на дрвјата, и со многу треперечки ноти го излева својот богат глас плачејќи за своето дете, драгиот Итил, кого еден ден го уби со меч несвесно, Итил, синот на кралот Зет;
Хомер, „Одисеја“, редови 19.519-24; превод на А.Т. Мареј. 
Евстатиј Солунски и други схолијасти објаснуваат дека Аедона ѝ завидувала на својата снаа, Ниоба (ќерката на Тантал), која имала четиринаесет деца (седум сина и седум ќерки) наспроти нејзиното единствено (или две, како што некои автори споменуваат и ќерка по име Нејс). Сепак, Итил се сложувал со своите братучеди и често спиел со нив, особено со Амалеј, Амфион и првородениот син на Ниоба. Еден ден, Аедона му наложила на Итил да спие во највнатрешната положба на креветот таа ноќ. Сепак, Итил ги заборавил зборовите на мајка си, и така кога Аедона влегла во спалната соба со нож во рака со намера да го убие Амалеј во сон, таа го убила сопствениот син. Алтернативно, Аедона не можела да каже кој е кој во темнината. Друга верзија наведува дека таа успеала да го убие Амалеј како што и била намерата, но потоа, плашејќи се од реакцијата на Ниоба на убиството, таа свесно го убила и своето дете.
Аедона многу го оплакувала својот единствен син, и затоа Зевс, таткото на Амфион и Зет, ја претворил во славеј кога Зет започнал да ја лови по убиството на Итил. Хомеровиот схолијаст ја припишува приказната за Аедона која го убила својот син во обидот да го убие синот на Ниоба на Ферекид, историчар кој живеел во текот на 5 век п.н.е. Во оваа приказна, Аедона станува соперничка на Ниоба на ист начин како што тоа го прави Лето во попознатата приказна за Ниоба, двете мајки на две деца, момче и девојче, кои се загрозени од огромното потомство на Ниоба. Така, Аедона го зазема истото место како и божицата, но за разлика од Лето, таа нема моќ да ја победи Ниоба, и наместо тоа нејзините напори завршуваат со тага.
Во уште една верзија, Аедона била омажена со Зет, еден од синовите на богот на северниот ветер Бореј (можеби мешавина од имињата, бидејќи Зет инаку не е поврзан со приказната). Аедона почнала да се сомнева (можеби правилно) дека Зет се заљубил во нимфа од хамадријада, и понатаму се сомневал дека нивниот син Аетил знаел и му помагал на својот татко да ја изврши аферата и да го крие. Во лутина, Аедона го убила својот син откако еден ден се вратила од лов. Во сожалување, Афродита ја претворила мајката во славеј, кој до ден-денес тагува за своето дете.
Се тврди дека Пенелопа избрала да ја спомене приказната на Аедона затоа што индиректно укажува на сопствената желба да го заштити својот син Телемах, кој самиот е единствено дете и мора да се спротивстави на бројните машки соперници, а веќе како возрасен дејствува независно од неа, како што Итил ги игнорирал наредбите на неговата мајка, против опасноста.
3.3 Мала Азија
Според подоцнежната традиција зачувана кај Антонин Либерал, кој ја припишува приказната на хеленистичкиот писател Бојос, Аедона е наместо тоа ќерка на Пандареј и сопруга на Политехник, уметник од Колофон. Двојката била среќна сè додека ги почитувала боговите, но на крајот се фалеле дека се сакаат повеќе од Хера и Зевс. Хера ја испратила Ерида да предизвика проблеми меѓу нив двајца. Политехник тогаш правел штица за стоење за кочија, а Аедона парче вез, и се согласиле дека оној кој прв ќе ја заврши работата треба да добие од другиот робинка како награда. Политехник бил бесен кога Аедона (со помош на Хера) победила.
Обврзан да ѝ најде робинка на жена си, тој заминал кај таткото на Аедона и, преправајќи се дека неговата жена сака да ја види нејзината сестра Хелидон, ја зел со себе. На пат кон дома ја силувал, ја облекол во робинка, ѝ наредил да молчи и ѝ ја дал на жена си како ветена награда. Аедона, не препознавајќи ја својата сестра, ја преоптоварувал со работа. По некое време, Хелидон, верувајќи дека е незабележана, се жалела на нејзината сурова судбина, но Аедона ја слушнала, и двете сестри направиле заговор против Политехник за одмазда. Ја убиле неа и синот на Политехник, Итис, го зготвиле и го послужиле како оброк за неговиот татко и еден сосед.
Потоа Аедона побегнала со Хелидон назад кај нивниот татко, кој, кога Политехник дошол во потрага по неговата сопруга, го врзал, го намачкал со мед и го изложил на инсектите. Гледајќи го тоа, Аедона се сожалила на страдањата на својот сопруг, па таа почнала да ги брка мувите. Кога нејзиниот татко, мајка и брат го виделе она што го сметале за предавство од нејзина страна, се налутиле до тој степен што ја убиле, па Зевс ги претворил сите во птици. Политехник бил претворен во клукајдрвец затоа што бил дрводелец, братот на Аедона во пупунец, Пандареј во морски орел, нејзината мајка во рибар, Хелидон во ластовичка, а самата Аедона во славеј, кој ќе го оплакува нејзиното изгубено дете до крајот на времето.
4 Потекло
4.1 Други верзии
Сите варијанти на приказната даваат ''еуфорија'' за тажната песна на славејот, додека тажната Аедона го поминува својот нов живот оплакувајќи ја смртта на своето дете. Меѓутоа, во реалноста, кога станува збор за славеи, женката од видот не пее, туку само мажјакот.
Малоазиската верзија се смета дека потекнува од само етимологии, бидејќи е во суштина идентична со митот за Филомела и Прокна; Прокна била атинска принцеза која се омажила за Тереј, кралот на Тракија, и со него родила син по име Итис. Потоа Тереј ја силувал и осакатил сестрата на Прокна, Филомела, која ја известила својата сестра за делото со таписерија. Потоа Прокна и Филомела го убиле Итис и му го служеле на неговиот татко, кој ги бркал двете сестри сè додека сите три не се претвориле во птици.
Џозеф Фонтенроуз распознал пет верзии на легендата за Аедона, нарекувајќи ги F, G, H, J и K (од A до E ги опфаќаат различните верзии на митот на Атамант, кои имаат структурни сличности со митот на Аедона); F е верзијата со Етил и хамадријадата, G верзијата со Ниоба и Амалеј, H онаа со Политехник и Хелидон сместена во Мала Азија, J е најпознатата со Прокна и Филомела, а K е верзија на J во која Тереј лаже за Прокна која умира за да се омажи за Филомела, која подоцна му ја дава на друг крал по име Линкеј.
Фонтенроуз ги забележал сличностите на групата Аедона со групата Атамас, имено темите за полигамија, раѓањето и смртта на повеќе деца, прикривањето или маскирањето на друга жена, соперништвото помеѓу фигурата на сопруга и љубовница и жената што го убива сопственото дете по грешка, што завршува со метаморфоза на птици. Особено тој го споредил елементот на сопругата што го убива својот син откако нејзиниот сопруг ја силувал нејзината сестра со приказната за сопругата на Атамас, Инона, која ги убива нивните синови откако тој ја изневерува со робинката Антифера.
4.2 Развој
Хомер знаел за ќерката на Пандареј, Славејот (Аедона), која се омажила за Зет и го убила нејзиниот син Итис, но не ја споменува Ластовичката (Хелидон); Хесиод и Сафо велат дека ластовичката е ќерка на Пандион I (атински крал, татко на Филомела). Сепак, не е познато како и кога точно приказната присутна во Одисеја довела до популарната верзија презентирана од повеќето автори. Елементите вообичаени во верзијата со Прокна се смета дека се измешале рано; фрагментарна метопа од 7 век п.н.е. од храмот на Аполон во Терм прикажува две жени, означени ''како Славеј'' и ''Ластовичка'', како заговараат заедно околу нешто што е скршено, очигледно Итис, што значи дека атичката верзија била позната барем во текот на 7 век п.н.е. и сестрата-ластовичка веќе се појавила на сцената. Уметноста од 6 век п.н.е. дава повеќе визуелни докази. Затоа е веројатно дека верзијата со која Ферекид и Хомер биле запознаени била форма на верзијата G, иако метопата и Хесиод алудираат на рана приказна од типот H-J-K.
Името Тереј, пак, за прв пат се споменува кај Есхил, како сопруг на Аедона, славејот кој го убил сопствениот син и сега го оплакува, прогонувана од јастребот. Постои интензивна дебата за тоа дали Есхил смета за grc (што значи „лукав“) да се разбере овде како вистинско име на славејот; поголемиот дел од научниците се согласуваат дека нема преседан името на жената на Тереј да биде Метис, па затоа зборот треба да се третира како придавка.
Значи, иако постои преседан за убиството на дете, се смета дека силувањето и осакатувањето на сестрата биле воведени од Софокле во неговата изгубена драма ''„Тереј“'', каде што веројатно ги вовел и „Прокна“ и „Филомела“ како имиња за славејот и ластовичката, како и тракиската поставка. Митот затоа може да се протолкува како F со имињата од Ј-К и снаа на местото на хамадријадата. Фонтенроуз претпоставува дека Хомер знаел за приказна за две сопернички жени, од кои едната смислувала заговор против детето на другата; приказната потоа отстапувала на два начина; втората сопруга, која била распознаена со ластовичката, станала или снаа (сопруга на братот на сопругот) или сестра и љубовница на сопругот.
Аедона традиционално е ќерка на Пандареј, кој самиот се поврзува со Крит или западниот брег на Мала Азија, додека таткото на Прокна е атинскиот Пандион. Можно е кога приказната за Аедона го преминала Егејот, Пандареј да се помешал со Пандион поради сличноста на нивните имиња, и на тој начин славејот и ластовичката се придружиле на атинскиот мит, како странски натрапници; Филомела и Прокна се одвоени од останатите традиции што го опкружуваат атинското кралско семејство. Понатаму, во тебанската средина, сопругот на Аедона, Зет, и соперничката Ниоба, исто така, изгледаат како соперници; Зет и Амфион служат како заграда во крвната лоза на Кадмо, а фригиската Ниоба обично има дом на планината Сипил во Мала Азија. Хомеровата верзија не исчезнала целосно бидејќи двете приказни уживале истовремена популарност сè до драмата на Софокле и пародијата на Аристофан за неа; потоа споменувањата на хомеровата варијанта се намалуваат освен кај схолијастите и коментаторите.