Јадранска есетра

Јадранската есетра (''Huso naccarii'') — вид риба од семејството Есетри. Таапо потекло е од Јадранското Море и големите реки што течат во него во Албанија, Грција, Италија, Црна Гора, Хрватска, Босна и Херцеговина и Словенија.
1 Таксономија
Пред 2025 година, била сместена во родот ''Acipenser'', но се покажало дека ова сместување е парафилетско и попрецизно е сместена во родот ''Huso''.
2 Опис
Јадранската есетра достигнува максимална должина поголема од 2 метри; објавената максимална тежина била , но големите диви риби кои неодамна биле фатени очигледно надминувале .
Како и другите есетри, има издолжено тело, хетероцеркална опашка, делумно 'рскавичен скелет, и надолжна серија од коскени лушпи на телото. Рострумот (клун) е тенденцијално конусен и прилично краток (1/3 од главата), главата е широка и заоблена на врвот, со испакната уста чија долна усна е тенка со средишна пукнатина, и четири мустаќи (кружен пресек) кои се поблиску до врвот на муцката отколку до устата. Серијата од надолжни лушпи е пет: грбна (1 серија, 10-14 лушпи), латерална (2 серии, по една од секоја страна, 30-42 лушпи секоја) и вентрална серија (2 серии, по една од секоја страна, 8-11 лушпи секоја). Грбната перка нема боцки и има 36 до 48 меки зраци, а аналната перка има 24 до 31 меки зраци. Грбната боја е маслинесто-кафеава, слабината се побледи, а долната страна бела. Младите единки имаат сплескан и триаголен гласник, со карактеристична боја на грбот, темно кафеава со широки побледи области кои се лежерно распоредени.
Јадранската есетра е пријавена како многу слична на критично загрозената европска морска есетра (''Acipenser sturio''), некогаш симпатрична во Јадранското Море, но карактеристика за ''H. naccarii'' се: * пократка и набиена муцка;
* потемна грбна површина, кафеава;
* помалку гребени во страничните серии;
* поголема уста;
* мустаќите се поблиску до врвот на муцката (кај ''A. sturio'' се поблиску до устата);
* устата завршува веднаш по предниот крај на оперкулумот (кај ''A. sturio'' завршува во средината на оперкулумот);
* помали димензии.
3 Распространетост
Јадранската есетра може да се најде во слатководни и морски средини, вклучувајќи ги естуарите и соленкастата вода. Историски гледано, таа можела да се најде во Јадранското Море и реките кои се влеваат во него од двете страни. Во 1932 година, нејзиниот опсег во морето бил објавен од Венеција и Трст до Грција и Крф. Порано оваа риба била присутна во реките Адиџе, Брента, Бакиљоне, Пијава, Ливенца и Таљаменто. Во По и нејзините притоки, била присутна дури низводно до Торино, а бил објавен бројно во реките Тичино и Ада. Традиционално се среќава по должината на албанските брегови и во реките на Словенија, Хрватска, Босна и Херцеговина и Црна Гора, вклучувајќи го и Скадарското Езеро.
4 Биологија
Некогаш оваа риба била сметена за анадромен вид, и неодамнешна студија потврдува дека ''H. naccarii'' е еврихалин вид факултативно миграторен, кој живее и во морето, но поголемиот дел од својот живот го поминува во долниот дел од реките. Во истата студија било објавено дека, за разлика од повеќето видови есетра, ''H. naccarii'' е факултативен анадром, бидејќи мала, изолирана и структурирана популација се мрестела и се одржувала над браната Изола Серафини пред изградбата на рибна скала (во 2017 година, проект на ЕУ Life11nat/IT/000188), на устието на реката Тичино во По, без никаква миграција кон морето; распределбата на уловот на оваа есетра во текот на годината ја потврдува оваа хипотеза. Ова никогаш не било потврдено за обврзаните анадромни ''A. sturio'' и ''Huso huso'', други два вида есетра кои некогаш живееле симпатично со ''H. naccarii''.
4.1 Репродукција
Јадранските есетри се бавнорастечки, долговечни риби; дивите мажјаци стануваат сексуално зрели на возраст од 7-11 години (околу во должина), и женки на возраст од 12–14 години (најмалку , во должина). Женките овулираат на секои 2–4 години.
Во текот на пролетните месеци, зрелите риби мигрираат кон горните делови на реките, а потоа положуваат јајца во периодот од април до јуни во длабоки и оксигенирани води, на чакалести подлоги на длабочина од , со брзина на струја од . Турбуленцијата на водата е многу важна за репродуктивниот успех на есетрата, бидејќи го избегнува стресот кај јајцата, агрегацијата на јајцата, аноксија, паразити и предатори.
Јајцата се лепат на подлогата и се изведуваат по околу една недела, а големината е околу 8 до 10 милиметри должина со пелагичен став како другите есетри, а потоа по десет дена почнуваат да бидат демерсални.
4.2 Исхрана
Јадранските есетри се склонети кон опортунистичко хранење, голтајќи супстрат заедно со плен и органска материја, вклучувајќи мали распаѓачки мрши. Во реките тие главно јадат гамариди, ларви диптери и олигохети, понекогаш мали риби, кои ги цицаат со своите беззабни усти; со оглед на денешната инвазија во По и другите реки на алохтониот вид ''Corbicula'', веројатно овие слатководни школки денес се важен плен. Во морето тие јадат гамариди, ракчиња, ракови, демерсални риби, мекотели (цефалоподи, гастроподи, школки) и растителна материја. Во двата случаи, анализата на дигестивниот тракт открила големо присуство на неорганска материја (песок, тиња, кал итн., дури и пластика) измешана со храна.
5 Екологија
Типично живеалиште на ''H. naccarii'' се големи, длабоки реки со силна струја, кои течат во Јадранското Море, главно во неговиот северозападен дел. Во морето живее во лагуни и близу до естуарите, главно на калливи и песочни подлоги, на длабочина од 10 до 40 метри.
Младите јадрански есетри можат да се приспособат на соленост од 20–30‰, за разлика од другите видови есетри. Сепак, и покрај тоа што некои ''H. naccarii'' се заловени во Јадранското Море, докажано е дека оваа есетра тешко толерира висока соленост подолги периоди, поминувајќи кратки периоди во морски средини за активности на барање храна. Ниската толеранција на солена вода со полна јачина претставува силно ограничување за миграција низ Јадранското Море каде што содржината на сол може да достигне до 37‰. Понатаму, следејќи ги движењата на обележаните риби во некои ладни и оксигенирани реки во северна Италија (Пијава, Силе, Ливенца), било докажано дека ''H. naccarii'' редовно се движи во области каде што навлегувањето на сол од морето вклучува електрична спроводливост од 1000–4000 μS во водата (околу 0,6–2,5‰ соленост на ), под еднакви услови на другите променливи на животната средина.
6 Генетика
Испитувањата за генетската варијабилност на ''Huso naccarii'', базирана на митохондриската и јадрената ДНК, покажале дека есетрите од сливот на реката По се генетски разликуваат од оние од сливот на реката Буна (Бојана). Значи, воведувањето на есетрите од реката По во реката Буна би ги загрозило генетските разлики помеѓу двете популации и затоа треба да се избегнува (доколку популацијата на Буна сè уште постои).
7 Статус
7.1 Официјален статус
Меѓународната унија за зачувување на природата (МУЗП) го оценува статусот на зачуваност на оваа риба како „критично загрозен вид“. Долго време, научниците известувале дека не е забележано мрестење во дивината. Сепак, голем број организации се загрижени во обидите да го зачуваат овој вид и е воспоставен модел за одгледување во заробеништво, со млади микрочипирани риби кои официјално се пуштаат во дивината од 2004 година, по проектите на ЕУ (Life03nat/IT/000113 и последователните); пред 2004 година, биле пуштени речиси само пост-ларви и многу мали есетри (од 1988 година), во време кога риболовот на есетри сè уште бил дозволен во Италија (до 1997 година) и алохтониот сом (''Silurus glanis'') бил на врвот на својата бројна експанзија во италијанските реки, па затоа стапката на преживување била исклучително ниска. Заробениот род за програмата за реинтродукција првично сочинувала околу 50 индивидуални риби. Јадранската есетра е тетраплоидна риба (има четири сета хромозоми) и истражувањата засновани на митохондријални и микросателитски информации се применуваат врз одгледувачкиот фонд за да се утврди како најдобро да се зголеми генетската разновидност на рибите што се користат во програмата за одгледување.
Истражувачите објавиле дека, и покрај ослободувањето на риби одгледувани во заробеништво, не биле забележани знаци на мрестење во дивината; сепак, имајќи предвид дека на јадранската есетра ѝ се потребни најмалку дванаесет години за да достигне сексуална зрелост и ги созрева гонадите во наизменични години, и имајќи предвид дека ослободувањето на мали риби во заробеништво започнало во текот на 2004 година, веројатно било прерано да се бараат диви младенчиња во времето на објавувањето на извештајот (2011).
За југозападната популација, било објавено дека јадранската есетра последен пат била видена во Грција во текот на 1977 година, а во Албанија во 1997 година во реката Буна, но оттогаш не е видена таму; меѓутоа, во 2003 година, едно истражување објавило генетски податоци за неколку примероци, особено уловени во реката Буна, под вливот во Скадарското Езеро.
Примероците може да се видат во неколку држани аквариуми, како што се Миланскиот аквариум, аквариумот Финистерае, аквариумот на реката По и оазата Сант'Алесио во Ломбардија.
7.2 Сегашна состојба (2020)
Во неодамнешното минато, рибарите на сом фаќале, снимале и пуштале зрели примероци од јадранска есетра во реката По и други реки, како и многу големи, стари риби (на пример, , , ). По изградбата на браната Изола Серафини, во 2018 година започнал проектот GRAIA (Gestione Ricerca Ambientale Ittica Acque) и денес камера континуирано го следи преминувањето на рибите низ споменатата скала. Меѓу милиони риби, забележани се зрели примероци од јадранска есетра.
Фаќањето на млади риби без микрочипови, помали од оние што ги пуштаат истражувачите и властите во дивината, е показател дека јадранската есетра природно се мрестила во италијанските реки. Молекуларните анализи покажале дека, меѓу тие риби, некои не биле поврзани со заробениот род, па се смета дека сè уште постои див род.
7.3 Закани
Главната закана со која се соочуваат јадранските есетри е изградбата на брани, што вклучува фрагментација на живеалиштето и спречува трофични и мрестечки миграции. Изградбата на брана сериозно го модифицира живеалиштето на реката низводно и низводно за многу километри: низводно струјата може да биде многу бавна, со заматеност на водата, стратификација на водата и хипоксија или дури и аноксија на дното; низводно природата на подлогата може да се промени и водата може да биде потопла и хипоксична, па затоа репродуктивниот успех на есетрите може да биде многу низок или нула, а метаболизмот на младите може да биде многу стресен (над за ''A. naccarii''). Пред изградбата на некои рибни скали на главните водотеци, повеќето (ако воопшто ги имало) од традиционалните области за мрестење во сливот на реката По не биле достапни за јадранските есетри со децении, а тоа вклучувало и пад на дивите популации на ''H. naccarii'', како и на други видови есетри (''A. sturio'', ''Huso huso'') во Јадранското Море. Единственото погодно преостанато живеалиште за мрестење било во близина на вливот на реката По со некои од нејзините притоки.
Друг важен проблем е загадувањето на реките со индустриски отпадни води, земјоделски отпадни води и цивилни отпадни води.
Во текот на 20 век, прекумерниот риболов на возрасни и пред сè незрели есетри била уште една важна причина за намалувањето на дивиот фонд на ''A. naccarii''. И покрај тоа што денес е заштитен вид, нелегалниот риболов од страна на ловокрадците во моментов е една од главните закани во сливот на реката По (на пример, , ), особено штетен кога помалите риби се ловат пред да достигнат зрелост и да се размножат барем еднаш. Нелегалното фаќање со џиновски мрежи поставени близу до естуарите може да претставува голема закана, како и комерцијалниот риболов во морето и лагуните.
Предаторството на младите од страна на големите корморани е уште еден важен проблем: италијанските зимски популации на овие птици се исклучително бројни и се зголемуваат секоја година, па затоа голем дел од нив се селат кон реките и езерата, поради бројната заситеност на крајбрежните области.
Јадранските есетри се соочуваат и со конкуренција од сомот, кој го проширил својот ареал во Западна Европа; сепак, сомот коегзистира со многу видови есетри во својот роден ареал. Се претпоставува дека, бидејќи нивниот број се намалува, тие би можеле да бидат погодени од ефектот Али, кој постулира дека стапката на раст на рибата е намалена при ниска густина на популацијата; сепак, не е објавена никаква студија за ефектот Али врз ''A. naccarii''.