Катка Зупанчич

Белокрањка Катка Жупанчич (''родена'' Вртачич; 17 септември 1889 - 8 септември 1967) била словенечко-американска поетеса, авторки учител. Таа првенствено пишувала литература за деца на словенечки јазик. Голем дел од нејзината поезија пренесува детски впечаток за настаните, и нејзините приказни ги истражуваат потешкотиите на имигрантскиот живот и статусот на жената. Нејзините прозни дела ја испитуваат психологијата на ликовите и социјалните прашања од тоа време, ставајќи ги жените, често со емоционална вознемиреност, во улогите на протагонисти.
Жупанчич предавала во словенечки училишта пред да се омажи и да го следи својот сопруг во Соединетите Американски Држави. Во Чикаго работела со југословенски и словенечки културни организации. Таа починала на возраст од 77 години во Лос Гатос, Калифорнија, каде што се преселила четири години претходно.
1 Биографија
Катка Вртачич била родена на 17 септември 1889 година, во Ридот кај Добличе, Словенија, во семејството на Катарина (''роденото'' Кумп) и земјоделецот Јанез Вртачич. Таа имала брат кој се викал Матета. Учела во основното училиште во Маврлен, училиште за калуѓерки во Шмихел кај Ново Место, и од 1907 до 1911 година учела во учителски колеџ во Горица. Таа започнала со предавање во училиштето во Шмихел кај Ново Место кон крајот на 1911 година, но се разболела и се вратила дома од ноември 1911 до февруари 1913 година. Потоа продолжила да предава во различни училишта низ Словенија до 1923 година, од кои последно било германското училиште Шулверин во Маврлен, каде што била првата словенечка учителка. Додека била таму, таа го запознала Јакоб Жупанчич и се венчале во 1920 година.
Катка го следела својот сопруг во Соединетите Американски Држави во 1923 година, населувајќи се во Чикаго, каде што Јакоб емигрирал претходната година. Наскоро почнала да работи со културни и работнички групи, а нејзините први пишани дела биле објавени во 1929 година. Придонесувала со статии и песни во детското списание ''Младински лист'' (''Глас на младоста''), за кое била уредник од 1918 до 1926 година, и работела со Словенечкото Национално здружение за придобивки (СНПЈ), предавајќи во ложата „Пионер 559“ и режирала со дел од драмата „Социјалист“, „Југолав“. Нејзините дела биле објавени и во ''Мајски глас'', ''Американски семеен алманах)'', ''Просвета'', ''Пролетар'' и ''Чанкариов гласник.''
Во 1963 година, таа се преселила во Лос Гатос, Калифорнија, каде што живеела до нејзината смрт на 8 септември 1967 година, една недела пред нејзиниот 78-ми роденден. Таа била погребана во Меморијалниот парк Лос Гатос. Нејзиниот сопруг Јакоб починал во 1980 година на 84-годишна возраст.
2 Литературни дела
2.1 Поезија
Жупанчич била најпозната по нејзината детска поезија, која ја илустрирала. Пишувајќи на словенечки, таа користела едноставен јазик и ја евоцирала строгоста на имигрантскиот живот калено со хумор и од детска гледна точка. Нејзината поезија користела префинет пристап за да ја отсликала состојбата на обичните луѓе, слично на другите американски словенечки поети, но таа била позната не како реалистично прикажување на настани, туку со влијателна, субјективна перспектива. Користела традиционална форма на балада со неправилен ритам, рима и должина на линијата.
Нејзината поезија се занимавала со помрачните аспекти на американскиот живот и тактично покажала разочарување од американскиот сон. Нејзините поеми честопати се занимавале со емоционалната штета на современите настани како што биле Големата депресија и срамот на мажите поради губењето на нивната работа; трагедиите на шпанската граѓанска војна и Втората светска војна, кои довеле до бездомништво, глад и братоубиство; и маките на жените и децата без љубов.
2.2 Проза
Повеќето од расказите на Жупанчич, како и нејзината поезија, биле напишани за деца, иако некои се занимавале со позрели општествени проблеми. За разлика од некои прозни дела напишани од имигрантите од ерата, нејзиното пишување ја подигнувала женската улога на таа на протагонистот и ги исполнувала психолошките мотивации на нејзините ликови. Протагонистите на нејзините приказни најчесто се соочуваале со емоционална вознемиреност поради злоупотребата или понижувањето. Изборот на зборови на авторот бил многу специфичен и патетичен, често со мрачен хумор. Нејзините приказни биле долги и се карактеризирале со брзо темпо, познати идиоми, библиски алузии и горчина, особено во врска со статусот на жената. Повеќето од нејзините приказни се сместени во Словенија, особено тие кои се занимавале со суровост кон жените, насилство за кое Жупанчич сугерирала дека е речиси очекувано во фамилиите од пониските класи.
Некои од расказите на Жупанчич, како и многу од имигрантската литература од тоа време, ги критикувале состојбите во Соединетите Американски Држави. Таа коментирала за банкарите кои ја предизвикувале депресијата, економскиот колапс што ги уништувала семејствата и перципираното лицемерие меѓу свештенството. Други нејзини приказни ги прикажувале трајните последици од навидум тривијалните постапки. Нејзината приказна „Дота“ („Мразот“, 1932) ги критикувала татковците кои се однесувале како автократи и ги игнорирале чувствата на нивните ќерки. Во нејзе, една млада жена била принудена да се омажи за алчен човек кој со измама се обидувал да добие голем мираз како компензација за нејзината грдотија. Кога се враќале од нивната венчавка, овчарот на невестата се исплашил и ги плаши коњите кои ја влечеле санката на парот. Го откинале патот и невестата, иако насмеана, била пронајдена мртва во снегот. Слична била темата и во „Девојчето“, 1946 година, во која насловниот лик го признала отфрлањето што таа и нејзината сестра го чувствувале од татко им поради нивниот пол.