Хрватска уметност

Хрватската уметност ги опишува ликовните уметности во Хрватска и уметноста на хрватските уметници од праисторијата до денес. Во раниот среден век, Хрватска била важно средиште за уметност и архитектура во југоисточна Европа. Имало многу хрватски уметници за време на средновековниот период, а уметноста цветала за време на ренесансата. Подоцнежните стилови во Хрватска вклучуваат барок и рококо.
1 Античко наследство
1.1 Праисториска уметност
Неолитските жители на Јадранскиот брег и оние на Панонската Низина ги развиле своите култури во границите на денешна Хрватска. Младото камено време е обележано со изработка на керамика и скулптури со човечки и животински теми претставени како симболична уметност. За разлика од пештерското сликарство од палеолитската доба, во понаселеното земјоделско доба, керамиката станала главне уметнички облик, со стилизирани облик и имала првенствено украсен карактер. Неолитските уметници не само имитирале или размножувале, туку создавале нови облици со впишување геометриски обрасци и украси.* Старчевската култура (панонсконизинска култура) имала карактеристично фина црвена и окер керамика.
* Истарска култур''а'' (именувана по Истра) чии карактеристични камени куќи (хрватски: bunja) граделе само со конструкција од сув камен (suhozid).
* Сопотската култура и Кореновската култура (наречена по градовите Сопот и Кореново во Славонија) со изворни керамички садови украсени со рамни напоредни линии, криви или кроеви во облик на V.
* Данилска култура (пронајдена на јадранскиот брег и островите) била богата со фина темна керамика украсена со врежани геометриски мотиви, спирали и меандри.
* Од оваа култура била развиена хварската култура (по островот Хвар) која е поврзана со неолитските грчки култури.
Неолитските ископувања има и во Шчитарјево кај Загреб, Наковањ на полуостровот Пељешац и на други места.
1.2 Бакарно доба
Керамиката од Вучедолската култура (наречена по Вучедол во источна Славонија) за време на преодниот бакарен период (3500-2300 п.н.е.) е со извонреден квалитет со црна боја, висок сјај и специфични украсни геометриски резови обложени со бели, црвени или жолти бои. Влијанието на техниките на обработка на метал може да биде видено како грнчарите конструирале со парчиња од глина давајќи различни рабови каде што се спојуваат површините и конечниот сад е извалкан за блескав изглед.
Неолитските фигурини во обликувана глина биле стилизирани верзии на човечки (особено женски) фигури и животни. Карактеристичниот Вучедолски гулаб е стомна во облик на птица, малку стилизирана, со впечатлива шема околу телото, двоглав лабрис на вратот и три нозе за стабилност.
1.3 Бронзено доба
Винковичката култура од бронзеното време (именувана по градот Винковци) е препознатлива по бронзените фибули кои ги заменија претходните предмети како коскени игли и копчиња.
Бронзената култура на Илирите, етноплеменските групи со различни култури и уметнички облици почнале да се појавуваат од културите на бакарното доба. Овие илирски етноплеменски области биле пронајдени во денешна Хрватска и Босна и Херцеговина. Од VII век п.н.е., железото ја заменило бронзата за алати и прибор, само накитот и уметничките предмети сè уште биле изработени од бронза. На нив влијаела келтската халштатска култура која се граничи со Балканот каде што живееле илирските етноплеменски групи, но илирските етноплеменски групи ги образувале своите регионални средишта малку поинаку. Во северниот дел на Балканскиот Полуостров, илирските етноплеменски групи го имале „култот на мртвите“, што е доказ од богатството и грижата за погребните места, од кои се изведуваат погребните церемонии. Овие погребни места покажуваат долга традиција на кремирање и погребување во плитки гробови. На јужниот Балкански Полуостров, илирските племиња ги закопувале своите мртви под големи купишта камења, или земјени тумули (месно познати како громиле). Илирското племе Јапиди (или Јаподи) имале афинитет за украсување со тешки, преголеми ѓердани направени со жолта, сина или бела стаклена паста и тие се познати по нивните големи украсени бронзени фибули, спирални нараквици, дијадеми и шлемови направени. од бронза. Мали скулптури од жад направени од архаична јонска пластика се наоѓаат и во јаподските племенски области. Зачувани се бројни монументални скулптури, како и ѕидови на цитаделата наречена Незакциј во близина на денешна Пула, еден од бројните истарски градови од железното време.
1.4 Пристигнување на Келтите
Во 4 век п.н.е. првите Келти пристигнале во илирските области на Балканот; Со нив ја донеле техниката на керамичкото тркало, нови стилови на фибули и различни бронзени и железни појаси, кои месните илирски племиња претходно ги немале развиено. Келтите се измешале и со илирските племенски групи во Славонија, Истра и Далмација.
2 Антика
2.1 грчки колонии
Грчките морнари и трговци од грчките градски држави на југот на Балканскиот Полуостров стигнале до речиси секој дел од Средоземјето, вклучувајќи го и брегот на Јадранското Море на денешна Хрватска. Други Грци дошле од Сиракуза на Сицилија во 390 п.н.е. на островите Вис (Иса), Хвар (Фарос) и Корчула (Коркира Нигра) основајќи градови-држави меѓу илирските етноплеменски групи. На Јадранскиот брег биле основани трговските градови како Трагурион (денес наречен Трогир), Салона (денес наречен Солин во близина на денешен Сплит), Епетион (денес наречен Стобреч).
Овие грчки градови биле геометриски поставени и имале вили, пристаништа, јавни згради, храмови и театри. Фарос и Иса биле силни грчки градски држави кои ја покажувале својата независност со свои пари и своја поморска флота. За жал, покрај насликани саксии и керамички танагра скулптури, има малку преостанати секојдневни животни материјали од оваа култура. Две од нив се: Хрватскиот Апоксиомено и Бронзената глава на божицата Артемида од грчкиот град-држава Иса, која датира од 4 век п.н.е. Друг пример е Камениот релјеф со Каирос (богот на радоста) од грчкиот град-држава Трагурион, кој датира од 3 век п.н.е. и е поврзан со познатиот грчки вајар Лисип.
Но, настрана од површниот допир на трговијата и војувањето, животот за грчките колонисти бил изолиран од околните илирски народи. Хеленистичката култура на грчките енклави постоела напоредно со културата на доцното железно време на поширокото илиро-келтско население. На копното илирските етноплеменски групи ги организирале своите средишта. Илирската уметност станала под влијание на грчката уметност, а илирските етноплеменски групи ги копирале стиловите и методите на Грците. Ова може да биде видено, на пример, во племето Даорси од делтата на Неретва.
2.2 Римска урбанизација
Во 3 век п.н.е., Римјаните ги зазеле грчките колониски градови и до 1 век п.н.е. ги потчиниле и Илирите и ја организирале целата крајбрежна територија со поставување на урбани градови. По освојувањето, областа станала провинција на римската држава. Бројните рустикални вили и новите урбани населби (највпечатливи се Вериге во Бриони, Пула и Трогир - порано Трагурион) покажуваат високо ниво на римска урбанизација. Имало најмалку 30 урбани градови низ Истра, Либурнија и Далмација со римско државјанство (civitas, кивитас). Најдобро зачуваните римски улични мрежни распореди (decumanus/cardo, декуманус/кардо) се оние во Епетион (Пореч) и Јадер (Задар). Најдобро зачуваните римски споменици се во Пола (Пула); основана во 1 век посветена на Јулиј Кесар, таа е полна со класична римска уметност како што се: камени ѕидови, две градски порти, два храма на Форумот и остатоци од два театра, како и Арката од 30 година. н.е., а храмот на Август изграден во 2-14 н.е., и конечно флувискиот амфитеатар (т.н. Арена) од 2 век.
До 3 век од нашата ера, Салона (Солин) бил најголемиот и најважен град во Далмација, со 40.000 жители. Во близина, императорот Диоклецијан, кој е роден во Салона, ја изградил својата пензионерска палата (околу 300 г. н.е.), еден од најголемите и најзначајните споменици на доцноантичката архитектура. На неговите патеки, визби, куполи, мавзолеи, аркади и дворови можат да бидат видени бројни различни уметнички влијанија од целата Империја. Некои од скулптурите се: „глава на момче“, „девојка и жена од Салона“, „монументална фигура на Минерва“ од Вараждин, „глава на Херакле“ од Сињ, „скулптури на римските императори“ од Нин и „Вид“ кај Метковиќ, „оштетена скулптура на царот“ во Музејот на Загреб, итн.
Во IV век Салона станала средиште на христијанството на целиот Западен Балкан. Имаше многу базилики и некрополи, па дури и двајца светци: Домниј (Дује) и Анастасиј (Сташ). Една од ретките зачувани базилики во западна Европа од времето на раносредновековната Римска Империја е Еуфразиевата базилика во Пореч од 6 век.
Раниот среден век ја донел Големата преселба на Словените и овој период бил можеби мрачен век во културна смисла сè до успешното образување на словенските држави кои истовремено постоеле со италички градови кои останале на брегот, а секој од нив бил моделиран како Венеција.
3 Средновековна хрватска уметност
3.1 Ран среден век
Во VII век Старите Хрвати, со другите Словени и Авари, дошле од Источна Европа во областа на поранешните римски провинции Панонија, Далмација и Истра каде што живеат до денес. Хрватите биле номадска култура од железното време, па избегнувајќи ги урбаните средишта тие наместо тоа се населиле во селата околу римските градови, на пример на остров во реката Јадро во близина на римскиот град Салона.
Во текот на VII и VIII век, е забележуван тренд на градење помали градби од материјални и украсни елементи на руинирани постари староримски градби. Во текот на IX век, напоредно со создавањето на хрватските кнежевства, се појавила нова архитектура со предромански одлики. Била заснована на бројни влијанија од кои најсилни биле Франките и средновековната Римска Империја. Постепено тие наследени влијанија еволуирале во поизворен облик на архитектура. Олтарните паравани и резбаните камени прозорци во тие цркви биле украсувани со плитка испреплетена орнаментика што е нарекуван хрватски преплет. Претежно, појавата на преплетни релјефи во една зграда укажува на датум пред 1100 година.
Мотивите на ова преплетување често се од класично потекло (бранови, преплет со три конци, пентаграми, мрежа од ромбоиди итн.), но додека во староримската уметност било користено само како рамка, овде ја покрива целата површина. Огромниот број и квалитетот на овие камени споменици укажува на богата ѕидарска традиција со бројни мајстори и работилници на источниот брег на Јадранот. Хрватското преплетување првично било обоено во светли бои на црвена, сина и жолта боја. Бидејќи ѕидните слики кои се споменуваат во неколку буквални извори (на пример, портретите на династијата Трпимировиќ во црквата „Св. Ѓорѓи“ во Путаљ над Каштел Суќурац) не се зачувани, тие се само вид на предроманско хрватско сликарство.
Понекогаш преплетот бил заменуван со библиски фигури (како на олтарната сцена на црквата „Св. Недела“ во Задар), но фигурите се сплескани и прикажани со стилизирани графички линии. Од Крунската црква на кралот Звонимир (т.н. Шуплива црква во Солин) доаѓа олтарниот екран со ликот на хрватскиот крал на престолот со каролиншка круна, слуга покрај него и поданик што се поклонува. Линеарните резови што ги претставуваат наборите на наметките се слични на линиите на нивните лица, а исто така и на оние на рамката. Денес, одборот е дел од крстилницата на Сплитската соборна црква.
Од тогашните изработени предмети, сè уште се зачувани многу кивори. За кои се верувало дека имаат магична моќ на исцелување, тие обично биле обликувани според делот од телото што го содржеле. Затоа „моштите на главата на Свети Јаков“ во Задар е обликуван како глава; цевководниот дел има пресек со поток од аркади со поединечен светец во секоја, додека куполовидната покривка е украсена со медалјони со симболи на евангелист и Христос на врвот.
Зачувани се значителен број црковни кодекси од ова време. Во Загреб постои Liber psalmorum (Псалмска книга) кој бил осветлен во бенедиктински стил од претходниот Мајон за архиепископот Павле Сплитски (околу 1015–1030). Во Ватикан постои бревијар, исто така во Монте Касино Бенедиктински стил (иницијали од испреплетени лисја, преплет и животински глави) кој потекнува од манастирот „Св. Никола“ во Осор. Истиот стил на илуминација можеме да биде најдена во бревијарите во Трогир, Шибеник и Дубровник, но има многу што се запишани (како 47 книги во само една црква во манастирот „Св. Петар“ во Сека), но не се зачувани.
3.2 Романска уметност
Раната романска уметност се појавила во Хрватска на почетокот на 11 век со воведувањето на манастирите и црквите по бенедиктскиот налог на Монте Касино. Две важни цркви од тоа време се „Св. Бенедикт“ (подоцна „Св. Ефимија“) во Сплит и „Св. Марија“ во Задар, додека „Св. Петар“ во Супетарска Драга на островот Раб (11 век) е најдобро зачуваната црква од овој вид во Хрватска.
Многу соборни цркви може да бидат најдени долж хрватскиот брег и блиските земји: во Истра, Далмација и Приморје. Градовите како Пореч, Раб, Задар, Трогир и Сплит биле изградени долж далматинскиот брег со камени куќи и големи импозантни цркви со три кораби, три апсиди, столбови, сводови, аркади и дрвен покрив. Соборни цркви биле изградени во Сењ, Крк, Раб, Задар, Трогир, Дубровник и Загреб.
Во хрватската романско вајарство, имало поместување од преплет кон фигуративни релјефи (на пример, релјефите во Света Доменика во Задар).
Две извонредни дела на романското вајарство датираат од првата половина на 13 век: дрвените влезни врати на Сплитската соборна црква од Андрија Бувина (1214) и главниот влез на Трогирската соборна црква направен од мајстор Радован (околу 1240 година).
Резбаните дрвени врати од романскиот период се релативно ретки, бидејќи неколку од нив се сочувани. Огромните двојни врати на Бувина го прикажуваат животот на Христос во 28 релјефни табли, секоја поставена во двојна рамка со испреплетени винови лози и украси со свитоци. Сцените се изворен дизајн, црпејќи ја своето вдахновение подеднакво од уметноста на западните минијатури и источноримските икони. Резбата е прецизна и чиста, оставајќи ја секоја сцена лесно разбирлива. Исто така, во Сплитската соборна црква, резбата на дрвените хорски клупи, датира од средината на 13 век, со прекрасни романескни мотиви на испреплетени винови лози, фигури на светци и мал ѕвер. Рана готска особина овде е воведувањето на резбарот во самото дело, можеби автопортрет.
Иако главниот влез на Трогирската соборна црква не бил завршен дури во 14 век, тој е јасно романски по облик, но со ново готско хуманистичко тежнеење во резбите. Датумот на влезот влезот е даден како 1240 година, кога мајсторот Радован го издлабил своето име како дел од латинскиот натпис. Порталот има полукружен тимпан поставен во вдлабната рамка со заоблени лакови во романски стил. Големите главни фигури се скулптурите на Адам и Ева, носени на лавови поддржани со столбови. Во сводовите над вратата се појавуваат сцени од животот на Христос од Благовештението до Воскресението, при што Рождеството ја зазема средишната положба на тимпанот, што било невообичаено за тоа време. Тоа е одраз на духот на новата готска доба да го замени страшното предупредување за Страшниот суд над вратата, со порака за љубов и надеж.
Долу од двете страни на порталот има низа од релјефи кои ги претставуваат месеците од годината. Фигурите овде се особено анимирани, а сцените се преземени од современиот живот. На пример, декември е прикажан како месец за касапење на свињата и правење колбаси, по што следи јануари каде старец седи покрај огнот и готви, додека млад човек истура вино од амфора во знак на Водолија, носачот на вода. Реализмот на ваквите сцени и претставувањето на секојдневието на луѓето е придвижување кон готските идеи, со фокус на современите хуманистички прашања и вистинските ликови.
Сликите во Хрватска од ова време вклучуваат фрески, слики на дрвени табли и илуминирани ракописи. Раните романски фрески во црквата „Св. Михаил“ во Стон датираат од 11/12 век и се поврзани со бенедиктинската опатија на Свети Михаил на Монте Гаргано. За жал, сè уште преживеале само фрагменти од фреските на Стон, низа библиски фигури, прикажани со цело лице, облечени во богато украсени облеки. Во вообичаен раноромански стил, фигурите се статични, опишани со линии, без голема длабочина или облик во позадина. Задарската бенедиктинска црква има фрески од 12 век во сличен стил, но не толку светло обоени и помалку линеарни. Во меѓувреме, во Истра, постојат различни стилови на фрескоживопис и влијанија кои може да бидат видени од 12 век. Западниот отонски стил на уметност („Св. Михаил Клоштарски“ во заливот Лим ), источноримски Комнински стил од работилницата во Аквилеја (црквата „Св. Јероним“ во Хум) и комбинација на западниот и источноримскиот стил („Св. Фошка“ во Батвачи кај Перој).
Сликите од тоа време на дрво биле претежно икони на Дева Марија со младенец или на Распетието. Во Хрватска има шест преживеани романски икони со Богородица со младенец, од кои најстарата е Богородица од црквата „Св. Силвестер“ на островот Бишево (1220), сега во Хварската соборна црква. Фигурите на мајката и детето се со источноримски/средновековноримски стил, во комбинација со вообичаено романска употреба на линија и боја. Две насликани распетија од Францисканската опатија во Задар се уште постари, како и некои рани романски распетија од истарските цркви.
Иако најстарата илуминирана минијатура во Хрватска датира од 8 век, тие се исклучително ретки до 11 век. Примерите од тоа време ги се шибеничката света тајна и евангелијаријата напишани на каролиншки ситни зборови и фрагменти од евангелијаријата од Раб напишани на беневентско писмо. Илуминациите во овие ракописи се само едноставни иницијали со свитоци и животински глави, но до 13 век, ракописите од Трогир, Сплит и Загреб содржат многу посложени илустрации, вклучувајќи цели библиски сцени кои зафаќаат најголем дел од една страница.
3.3 Готска уметност
Готската уметност во 14 век била поддржана од културата на градските совети, религиозните редови (како што се францисканците) и благородништвото. Тоа било златното доба на слободните далматински градови кои тргувале со хрватското феудално благородништво на континентот. Урбаната организација и еволуцијата на далматинските градови може да бидат следени преку континуиран развој и проширување на Раб и Трогир, регулирање на улиците во Дубровник и интеграција на Сплит.
На крајот на 15 век, поголемиот дел од крајбрежниот регион бил управуван од Венеција, а почнале да се појавуваат цркви, палати, манастири, лоѓи, саат-кули и фонтани, кои биле под влијание на венецијанската готика: не само во структурата и конструкцијата. туку на нагласокот на украсните елементи. Господар на готскиот стил бил Јурај Далматинец (Јурај Далматински/Шибенички), градител на Шибеничката соборна црква. Обликот и украсните елементи на соборната црква, како што е извонреден фриз украсен со 71 скулптурно лице на мажи, жени и деца, го илустрира успешниот спој на готската и ренесансната уметност. Соборната црква, исто така, ја покажува значителната размена на знаење за уметност и архитектура помеѓу Северна Италија, Далмација и Тоскана во 15-тиот и 16-тиот век. Јурај Далматинец работел и во Сплит (Параклисот на Свети Анастасиј во соборната црква), Дубровник, Задар и Анкона, додека неговите следбеници го ширеле венецијанскиот готски стил низ цела Далмација.
Францисканскиот самостан во Дубровник бил изграден од Михоје Брајков од Бар во 1360 година. Голем дел од првичната градба бил уништен во земјотресот од 1667 година, но манастирите и резбаниот црковен влез останале. Долниот манастир е изграден во романескен/готски стил, каде што капителите се изградени во романски облик, но резбите на нив се живи суштества моделирани со готски реализам. Влезот е извајан во 1498 година во готски стил од работилницата на браќата Леонард и Петар Петровиќ. Пиетатакоја е речиси во природна големина, е во средишната лунета е опкружена со фигурите на Свети Јероним (држи макета од предземјотресната црква) и Свети Јован Крстител. На врвот на лунетата стои ликот на Отецот Создател. Исто така во Дубровник, стариот Ректорски дворец (1435) била изградена во готски стил од Онофрио дела Кава, кој бил одговорен и за две фонтани, кои се во употреба и денес.
Црквата „Св. Марко“ во Загреб била радикално реконструирана во втората половина на 14 век во доцноготски стил. Главниот портал содржи низа врежани фигури на Свети Марко, Христос, Богородица и дванаесетте апостоли. На врвот се статуите на Јосиф и Марија со малиот Исус, а под нив стојат Свети Марко и Лавот. Дванаесетте апостоли се поставени на двете страни на влезот (четири дрвени статуи ги заменииле првичните кои биле уништени). Првично целиот портал бил обоен во живи бои. Сметано е дека влезот е дело на вајари од семејството Парлер од Прага (крајот на 14 век).
Едно од најистакнатите уметнички дела од 14 век во Далмација е големиот сребрен ковчег направен за моштите на Свети Симеон во Задар (1377-1380), со портрет на самиот светец на капакот. Градите се покриени со релјефни сцени, од кои само една (Воведението во храмот) е библиска. Реликвијарот Свети Симеон ја преминува границата помеѓу западниот готски стил и источноримскиот стил.
Некои извонредни готски фрески сè уште се зачувани во црквите низ Истра. Малата гробјанска црква „Св. Никола“ во Ракотуле содржи неколку рани примери од венецијанско потекло. Сцените од животот на Свети Никола се прикажани во низа бои и нијанси, користејќи цврсти потези за означување на карактерот и волуменот. Фигурите се активни, а нивните лица имаат карактеристични црти, додека подробностите од позадината се јасно земени од современиот живот.
Веројатно најпознатата низа на доцноготски фрески во Истра е во црквата „Св. Марија на карпите“ (хрватски: ''Sv Marija na Škriljinah'') во близина на Берам, која датира од 1474 година. Насликани од Винцент Каставски, фреските ја покриваат целата внатрешност на црквата во низа од 46 табли. Најголемата композиција (долга 8 метри) е Обожувањето на мудреците, високо на северниот ѕид. Фигурите изгледаат тридимензионални, во рамките на илузијата на просторот. Преку задниот ѕид, циклусот на животните табли завршува со Танцот на смртта, во кој секој ја среќава својата судбина - богат или сиромашен, сите мора да умрат на крајот. Сцените од оваа вообичаено готска хуманистичка тема биле насликани на многу места низ Европа во тоа време, иако не сите преживеале до овој степен. Фреските во „Св. Марија“ во Берам останале во голема мера како првично насликани и се меѓу најдобрите дела на средновековната уметност во Истра.
Низа слики со исклучителен квалитет на направен на дрво со сигурност му се припишуваат на Паоло Венецијано, еден од најпознатите сликари во Венецијанската Република. Неговите дела внесуваат готски елемент во средновековноримската иконографија, користејќи долги елегантни фигури и суптилни бои во неговиот препознатлив стил. Неговите дела во Хрватска вклучуваат полиптиси (композитни жртвеници), слики во Задар и Трогир и големото Распетие во доминиканската црква во Дубровник, која вклучува посебни табли за Богородица и Свети Јован.
Една карактеристична одлика на сликите на месните уметници од крајбрежната Хрватска е црвената позадина на местото на поскапата златна боја. Црвената боја внесува соодветна топлина на сликите во готски стил, бидејќи златото исто така би имало црвено подсликање. Еден таков пример е Распетието во манастирската црква во Ткон (остров Пашман). Имало два тренда за слики на дрво во Хрватска во текот на 14 век: едниот продолжи со строга линеарност да го отслика волуменот, додека другиот тренд користел боја за да создаде посуптилен облик. На сликата „Богородица со младенец и дарител“ во Задар е прикажан самиот дарител. Како и во другите европски икони од тоа време, дарителот е мал. Ова е рана претстава на секуларни човечки фигури во религиозна слика. Таквите фигури требале да бидат зголемени во големина, сè додека човечките фигури не ја постигнале сопствената важност во ренесансниот портрет од 15 век. Задар бил важно средиште за готската култура (и особено сликарството), која се појавила и се проширила во другите далматински заедници.
Оттогаш потекнуваат двете најдобри и најфино украсени осветлени литургии што ги направиле монасите од Сплит, Хвалсов зборник (денес во Загреб) и Хрвојев мисал (сега во Истанбул). Мисалот бил напишан во Сплит од калиграфот и писарот на глаголица, Бутко, во 1404 година за Хрвоје Вукчиќ Хрватиниќ, бан (намесник) на Босна и војвода на Сплит. Се верува дека минијатурите биле насликани од месен уметник и биле направени околу 1407 година во Сплит, бидејќи современите настани и сценографијата биле вградени во илустрациите. Помеѓу библиските сцени и алегории се две слики со полни листови со нерелигиозна тема - самиот војвода како витез на коњ и неговиот грб. Мисалот на Хрвоје е важен документ и за глаголичното писмо и за воведувањето на портретот во она што во суштина е религиозна книга.
4 Ренесанса
Ренесансниот период на уметност и архитектура во Хрватска може да се каже дека започнува во 1441 година, кога Јурај Далматинец бил договорен да работи на шибеничката соборна црква „Св. Јаков“, и продолжил до крајот на 16 век. Во тоа време, поголемиот дел од хрватското крајбрежје бил управуван од Венецијанската Република, и постоела просперитетна размена на идеи и вештини меѓу Италија и источниот дел на Јадранското Море, особено Далмација. Како што внатрешноста на Хрватска потпаднала под австриската Хабсбуршка власт и сè повеќе трпела инвазија од Османлиите, фокусот бил повеќе на утврдувањата, а помалку на уметничките дела. Под овие околности, италијанската ренесанса процветала само во крајбрежната Хрватска со значајна нова религиозна и јавна архитектура во Далмација јасно под влијание на новиот стил, но на изворен начин. Три значајни дела од тој период придонеле за понатамошен развој на ренесансата: шибеничката соборна црква, капелата на блажениот Јован во соборната црква „Св. Лаврентиј“ во Трогир и вилата на Соркочевиќи во Дубровник.
Откако Јурај Далматинец ја презел одговорноста за изградбата на шибеничката соборна црква, меѓу неговите први дела биле крстилницата, каде што внесе елементи вдахнати од Брунелески и Донатело. Мекото моделирање на врежаните фигури и теченото движење се јасно ренесансни, како и пропорциите на самата крстилница. Релјефите на таванот го прикажуваат Бог Отецот со многу ренесансен ловоров венец, опкружен со ангели и серафими, како и едно новороденче кое е крстено од свештеник. Оваа замена на човечки фигури на местото на Христос и Јован Крстител во Јордан е одраз на новиот хуманистички тренд. Овие елементи се творечко комбинирани со готски одлики за хармоничен севкупен ефект. Како што било споменато во претходниот дел, Јурај Далматинец е сметан за мајстор за мешање на готика со ренесансата. Негови наследници на шибеничкиот проект биле Андрија Алеши, еден од неговите студенти, и Николо Фјорентино (познат и како Никола Фирентинец), кој бил одговорен за завршување на соборната црква според првичните планови на Јурај.
Во 1468 година, започнала изградбата на проширувањето на капелата на блажениот Јован Трогирски во трогирската соборна црква. Тројцата главни вајари биле Николо Фјорентино, Андрија Алеши и Иван Дукновиќ. Капелата има барел свод со лицата на Бога и ангелите, под кој има ред кружни прозорци и три нивоа врежани фигури околу храмот. Квалитетот на скулптурите на Христос, Марија и апостолите во нивните поединечни ниши, со релјефи од разиграни пути горе и долу ја прават капелата незаборавен пример на ренесансната уметност. Меѓу најдобрите статуи се Дукновиќевиот Јован евангелист и Фјорентиновиот апостол Павле. Готски саркофаг и барокните ангели се подоцнежен додаток.
Внатре во заштитните ѕидови на Дубровничката Република и на неколку од блиските острови, многу дубровнички благородници ги изградиле своите селски престојувалишта, елегантни вили сместени во ренесансните градини. Тие не биле толку украсени како нивните италијански колеги, но добро го користеле теренот со неговата приморска местоположба и обилните резерви на камен. Добар пример е вилата на Соркочевиќи на островот Лапад во близина на Дубровник. Изградена во 1521 година, со необичен несиметричен дизајн, куќата и градината се зачувани во нивниот првичен облик.
Една од најубавите ренесансни скулптури во Хрватска е можеби релјефот на „''Камшикувањето на Христос''“ од Јурај Далматинац на олтарот на соборната црква „Свети Анастасиј“ во Сплит. За разлика од статичната резба на олтарот спроти, три речиси голи фигури се фатени во динамично движење.
Во текот на 15-тиот и 16-тиот век, уметноста процветала во дубровничките верски установи, јавните згради и неговите многубројни патрициски седишта. Иако голем дел од работата била вршена од познати уметници од Италија, значителен дел од тоа било направено од месни уметници. Пожелниот стил на црковно сликарство во Дубровник, дури и во периодот на ренесансата, сè уште бил врамен во облик на триптих, или полиптих. Но, во таа структура биле воведени нови идеи и дизајни, како што се портрети што прикажуваат вистински ликови, линеарно гледиште, па дури и некои мртви природи. Уметниците на Сликарската школа во Дубровник, како Никола Божидаревиќ, Ловро Добричевиќ и неговиот син Вицко Ловрин, Михајло Хамзиќ, Блаж Јуријев Трогиранин и Иван Угриновиќ, започнале традиција на уметност во градот која продолжува до денес. За жал, голем дел од прекрасните романски и ренесансни уметнички дела на Дубровник биле уништени во земјотресот од 1667 година и пожарите што настанале, а поголемиот дел што е познат, е само од документите во Државниот архив на Дубровник.
Еден хрватски уметник кој работел главно во северна Италија бил Јурај Ќулиновиќ (италијанизирано: Џорџо Скјавоне), кој е роден во Скрадин во Далмација и продолжил да работи со Франческо Скварјоне во Падова. Денес, неговите слики се чувани во неколку престижни галерии ширум светот, а тој е сметан за најважниот хрватски сликар на 15 век. Други познати ренесансни уметници родени во Хрватска кои живееле и работеле во странство биле браќата Врањанин (Лаурана), Фрањо Врањанин (Франческо Лаурана) и Лука Врањанин (Лучјано Лаурана), минијатуристот Јулије Кловиќ (Џулио Кловио), граверот и сликар на портрети Мартин Калуниќ-Рота (Мартин Рота) и сликарот манирист Андрија Медулиќ (Андреа Скјавоне).
5 Барок и рококо
Одејќи во 17 век, дојде до промена на уметничката активност подалеку од крајбрежниот регион кон внатрешната, внатрешна Хрватска. Како дел од Венецијанската Република, Далмација почнала сè повеќе да се потпира на увоз на уметност и уметници од Италија, особено Рим и Венеција. Во меѓувреме, како што освојувачите Османлии биле туркани назад, северот постепено ќе излезе од еден век војна, за да ги подобри утврдувањата, да ги обнови уништените градови и да ужива во оживување на уметноста.
Имало малку хрватски уметници и архитекти кои произведуваа висококвалитетна работа во тој период. Помеѓу бавното закрепнување на населението во внатрешноста по војната и претпочитањето во крајбрежните региони да се вработат странски уметници и вајари, главно Италијанци, Австријци и Словенци ги создале и украсиле многуте барокни згради во Хрватска. Имало значително зголемување во пуштањето во употреба на големи барокни жртвеници во повеќебоен мермер со украсена резба. Тие главно биле увезувани од Италија и ги замениле постоечките камени или дрвени жртвеници.
Украсениот барокен стил настанал во Рим како реакција на Контрареформацијата во северна Европа, а Језуитите одиграле голема улога во неговото воведување во Хрватска. Големи импозантни цркви биле изградени на многу места низ земјата, со придружни школи. Најважните места биле во Загреб, Риека и Дубровник.
Црквата „Св. Катерина“ во Загреб, е еден од најистакнатите примери на барокната језуитска архитектура во северна Хрватска, со својата елаборирано внатрешно украсување. Завршена во 1632 година, таа била обновена во 18 век по голем пожар. Украсениот штуконски таван е од Антон Џузепе Квадрио (1721), со фрески на небесата од Џулио Кваљо Помладиот. Зад олтарот е голема фреска „trompe l'oeil“ од Криштоф Андреј Јеловшек (1762). Шестте странични капели имаат по два олтара, најдобриот од вајаротФранческо Роба.
Најголемиот барокен проект бил обновата на ренесансниот Дубровник по катастрофалниот земјотрес од 1667 година кога бил уништен речиси целиот град. Многу од неговите цркви и јавни згради биле изградени од темел во нов барокен стил, на пример, новата соборна црква, језуитската школа со црквата „Св. Игнатиј“ и црквата „Св. Влахо“ на главниот плоштад (1715) која ја обликувала југоисточниот дел од градот. Пјетро Пасалакуа ги обединил новите барокни области со неговите „''Језуитски скали''“, (потсетува на познатите „''Шпански скали''“ во Рим) кои воделе до плоштадот „Иван Гундулиќ“ долу.
За време на барокот биле изградени бројни цркви низ Хрватска. Една од најубавите е црквата „Марија на снегот“ во Белец од 1740 година со целата внатрешност исполнета со живи позлатени дрвени скулптури и фрески на сликарот Иван Рангер од Австрија. Тој бил класичен рококо сликар чии фигури биле нежно насликани во грациозни положби во весели бои.
Најважниот барокен сликар со далматинско потекло бил Федерико Бенковиќ, кој студирал кај Карло Чињани во Болоња. Други уметници родени во Хрватска од тоа време биле сликарот Бернардо Бобиќ, кој работел главно во Загреб и северна Хрватска, Матеј Понзони, кој веројатно е роден на островот Раб, и првенствено работел во Италија, и Трипо Кокоља од Котор. бил активен во Далмација.
6 19 век
Два клучни европски настани ги обликуваа влијанијата врз Хрватска кон крајот на 18 век. Падот на Венецијанската Република во 1797 година бил проследен со Наполеоновото освојување и создавањето на краткотрајните Илирски Покраини од 1809 до 1814 година. Потоа, цела Хрватска била управувана од Австриската Империја и така останала до Првата светска војна. Во тоа време, неокласиката била стил за големи градби, а романтизмот цветал во уметноста, со својот нагласок на славата на природата и автентичноста на народната уметност. Во куќите на обичните луѓе преовладувале едноставното украсување и веселите бои, а мебелот бидермаер станал популарен. Уметничкиот живот во Хрватска сега бил насочен кон Загреб, со силни врски со виенската култура и Средна Европа. Дури многу подоцна во векот, хрватските уметници почнале да одат пошироко за да студираат - во Минхен, Прага и Париз.
Во исто време, градовите во Хрватска добиле важна урбана промена. Според големината и важноста, урбаното редизајнирање на средиштето на Загреб (во голема мера дело на Милан Ленуцио, 1860–1880) беше револуционерно. Помеѓу најдолгата улица „Илица“ и новата железница, улиците биле поставени во мрежа со големи јавни и општествени згради, како што е неоренесансната Хрватска академија на науките и уметностите (Ф. Скмид, 1884), новобарокниот Хрватски народен театар (Х. Хелмер и Ф. Фелнер, 1895), и мошне тогаш современ Уметнички павилјон (1898) со монтажна конструкција од челик и стакло, и на крајот југендстилското ремек-делото на – Националната библиотека (Лубински, завршена во 1912 година). Овој урбанистички план е опкружен со низа паркови и паркови украсени со бројни фонтани, скулптури, авении и градини (познати како „Зелена потковица“).
Зградата што ги нагласува сите три визуелни уметности е поранешното Министерство за богослужба и образование, сега Хрватскиот институт за историја во Загреб (Херман Боле, 1895). Заедно со просториите во стилот на Помпеја и ренесансниот кабинет, големата необарокна „Златна сала“ содржи историски слики од Бела Чикош-Сесија („''Крштевањето на Хрватите и Сплитскиот совет''“), Отон Ивековиќ („''Средба на Коломан и хрватското благородништво''“), Матоест Медовиќ („''Пристигнувањето на Хрватите''“), Влахо Буковац („''Франц Јозеф во Загреб''“) и украсени со релјефи од Роберт Франгеш Михановиќ. „Златната сала“ станала обединет споменик на своето време, еден од ретките во Европа.
Реализмот се појавил во буржоаските портрети на Вјекослав Карас. Ликовите од неговите портрети се вистински израз на своето време. Реалистичките пејзажи се поврзани со одредени делови од земјата – славонските шуми од уметниците од осиечката школа, Дубровник во делата на Селестин Медовиќ и далматинскиот брег во делата на Менци Клемент Црнчиќ.
Во скулптурата, тврдиот реализам (натурализам) на Иван Рендиќ бил заменет со југендстилско компонирани и потресни релјефи од Роберт Франгеш Михановиќ. Слава Рашкај е особено забележлива по своите акварели.
Влахо Буковац го донел духот на импресионизмот од Париз и силно влијаел на младите уметници (вклучувајќи ги и авторите на „Златна сала“). Веднаш откако го насликал гледалиштето во Хрватскиот народен театар во Загреб со темата „''Хрватско илирско движење''“ и симболичните портрети на хрватските писатели во Националната библиотека, тој го основал Друштвото на хрватските уметници (1897), таканареченото „шарено училиште на Загреб“. Со ова друштво започнала хрватската современа уметност. На Милениумската изложба во Будимпешта тие можеле да ги одвојат сите други уметнички можности во Австроунгарија.
7 20 век
Модерната уметност во Хрватска започнала со сецесионистичките идеи кои се ширече од Виена и Минхен, и постимпресионизмот од Париз. Минхенскиот кружок користел вредности за да создаде волумен во нивните слики, во стил многу поедноставен од подробниот претходник, академски стил. Медулиќевото друштво на вајари и сликари од Сплит донело теми од националната историја и легенди во нивната уметност, а некои од уметничките дела по Првата светска војна содржеле силна политичка порака против владејачката австроунгарска држава. Загрепскиот пролетен салон давал годишен приказ на месната уметничка сцена, а во 1919 година била забележлива голема промена со преминот кон порамни облици, а знаците на кубизам и експресионизам биле очигледни. Авангардната група „Зенит“ од 1920-тите се залагала за интегрирање на новите уметнички облици со мајчиниот културен идентитет. Во исто време, Групата „Земја“ се обидувала да ја одрази стварноста и општествените прашања во нивната уметност, движење кое исто така го видело развојот на наивната уметност. Во 1930-тите, биле вратени поедноставни, класични стилови.
По Втората светска војна, уметниците насекаде барале значење и идентитет, што довело до апстрактен експресионизам во Соединетите Држави и уметнички информел во Европа. Во новата Југославија, стилот на комунистичкиот општествен-реализам никогаш не заземал, но Ексат 51 го покажале патот со геометриска апстракција во сликите и поедноставени простори во архитектурата.
Во 1950-тите, Антун Мотика, еден од најпознатите современи хрватски уметници заедно со Иван Мештровиќ, предизвикал силна реакција кај критичарите со неговата изложба на цртежи, ''Архаичен надреализам'' (''Arhajski nadrealizam''). Изложбата имала траен ефект врз хрватските уметнички кругови, и претежно е сметана за најхраброто отфрлање на догматските рамки на социјалистичкиот реализам во Хрватска.
Групата „Горгона“ од 1960-тите се залагала за неконвенционални облици на визуелно изразување, издавала сопствено контрасписание и биле зафатени од апсурдот. Во исто време, низата изложби „''Нови тежнеења''“ одржани заедно со собирите покажале поаналитички пристап кон уметноста, и чекорот кон новите медиуми биле повеќе насочени за постапката на уметниците, како што се фотографијата, видеото, сметачката уметност, изведувачката уметноста и монтажните дела. Групата „Бијафра“ од 1970-тите била фигуративна и експресионистичка, директно ја ангажирала својата публика. До 1980-тите, движењето „Нова слика“ донело враќање на традиционалното сликарство и слики.
8 Поврзано
* Хрватска архитектура
* Список на хрватски вајари
* Историја на Хрватска
* Хрватска книжевност
* Театар во Хрватска
* Хрватска музика
* :Категорија:Светско наследство во Хрватска
9 Дополнителна литература
*