Казанџиски занает

Казанџиски занает е еден од најстарите занаети што ги практикувале мајсторите казанџии на Балканскиот Полуостров, најчесто пренесуван во рамките на семејството. Овој занает вклучувал рачно повеќестепено обликување на разни бакарни производи со употреба на различни техники: сечење, спојување, загревање, заварување, ковање, заковување, лемење, пупење, исправување, пердувување, калаисување. За време на производството на предметите, казанџиите ги сечеле посакуваните форми на бакар користејќи лимени шаблони и разни видови ножици за право или закривено сечење, и на тој начин произведувале казанџиски производи - најчесто котли за печење ракија, карактеристични за традиционалниот начин на печење ракија во домаќинствата, котли за готвење маст и џем, бакарни садови, котлиња, тави и друго.
1 Дефиниција
Казанџија (персиски : ''kazan'' – котел, бојлер; ''kazancı'' – котлар) - занаетчија кој правел котли за варење ракија, котли за варење маст и џем, бакарни садови, котлиња за манџи, тепсии.
Бакарџија — занаетчија што поправал котли и други бакарни предмети.
Калајџија (тур.) — занаетчија кој вршел калаисување, поцинкување и бакаризација на лимови, жици и цевки. Тие најчесто се движеле низ градските маала и селските населби, носејќи го алатот со себе и нудејќи се да ги калајлисуваат бакарните садови.
2 Историја
Антрополозите верувале дека бакарот бил првиот метал што го користеле луѓето за изработка на алатки и оружје, поради неговата мекост и леснотија при манипулација. Така, бакарно доба се нарекувало цел еден период во развојот на цивилизацијата кога луѓето го користеле бакарот како суровина уште од праисторијата. Се верувало дека врската помеѓу бакарот и луѓето датира од пред повеќе од шест илјади години.
Казанџискиот занает, кој најверојатно потекнувал од Персија и Индија, богати со бакарна руда, бил познат уште од античко време и никогаш не бил доведен до совршенство како во тие земји.
Овој занает пристигнал на Балканскиот Полуостров од Персија, кога во антиката ја утврдиле трајноста на бакарот и неговата отпорност на 'рѓа или корозија како особено добра. Така, преку Грција, каде што бакарните прибори првпат се споменувале во III век п.н.е., според грчкиот филозоф Теофраст, стигнал и до Европа, бидејќи подоцна Грците ги запознале Римјаните со бакарните прибори и занаети.
Сепак, исто како што земјениот прибор се користел во Европа во текот на целиот среден век, така и занаетот на изработка на бакар не постоел на Балканот сè до пристигнувањето на Османлиите, кои го донеле бакарниот прибор на овие простори. Така, Балканот станал единствениот дел од Европа каде што се произведувал и користел бакарен прибор во средниот век, а подоцна и во модерната ера.
2.1 Казанџиство во Западна Европа
Од крајот на средниот век и почетокот на новиот век, во споредба со керамичките и стаклените занаети, бакарниот занает бил слабо познат и се наоѓал во фаза на развој. Меѓу првите центри на бакарниот занает се споменува Барселона, каде што бакарниот занает сè повеќе се развивал, чии мајстори биле признати не само низ цела Шпанија за своите производи, туку и со привилегии како што се поседување робови или посредување во правни спорови. Исто така, во Шпанија, со цел да се зачува квалитетот на бакарните производи и да се спречат злоупотреби од страна на градските власти, биле издадени првите прописи во областа на бакарниот занает. Еден од нив, од 9 септември 1437 година, го вклучувал следново: бакарни производи и приборот изработен од бакарџии морале да поминат низ инспекција пред да бидат продадени во градот и на територијата на Барселона. Овој пропис, исто така, забранувал пласирање на пазарот на стари или преработени предмети и дозволувал само новоизработени. На овој начин, била спречена продажбата на стар прибор, кој морал да се одвои од новиот. Секоја злоупотреба резултирала со казнување на бакарџиите. До крајот на XV век, следеле уште неколку прописи со кои се регулирало работењето на бакарните работилници, добивањето лиценца и полагањето на занаетчиски испит.
2.2 Казанџиство на Балканскиот Полуостров
Казанџиите првпат се споменувале на Балканскиот Полуостров во XVI век — кога во 1511 година 135 сахани (бакарни чинии) биле изработени од сараевските бакарџии и биле извезени од Сараево во Дубровник за продажба. Иако не постоел пишан документ за точното потекло на бакарџискиот занает во Босна и Херцеговина, се верувало дека потекнува во периодот меѓу 1435 и 1509 година, како и некои други занаети на почвата на Босна и Херцеговина, за кои пишувале бројни патеписци (Франсоа Пуле, Евлија Челебија и други). Заедно со овој занает, се развило и лимарството, бидејќи од здравствени и естетски причини, приборот направен од бакар морал да се калаисува пред употреба, поради неговата склоност кон оксидација, што создавало токсична метална патина.
Казанџискиот занает го достигнал својот врв во втората половина на XIX век и почетокот на XX век, кога казанските производи биле најшироко користени. Меѓу двете светски војни, побарувачката за бакарни предмети постепено се намалувала, поради појавата на зголемен број фабрички производи, не само изработени од бакар, туку и од други материјали.
Постепеното опаѓање на казанџискиот занает од крајот на XX век во голема мера било под влијание на индустријализацијата и модернизацијата. Во XXI век, казанџиите главно се занимавале со производство на котли за ракија, котли за топење маснотии, прскалки за лозја, котли за рибна супа и разни поправки на стари производи.
Во поново време во Србија останале малку казанџиски занаетчиски работилници во Белград, Ваљево, Ниш, Нови Сад, Лесковац, Врање и во некои села.
3 Основни информации
Речиси сите занаетчиски работилници, кои истовремено биле казанџиски и лимарски за продажба на своите производи, имале ист изглед и слична големина, која се движела меѓу 6 и 10 м². Бидејќи казанџиските работилници биле и лимарски работилници, тие имале и ардија (магацин), каде што се конзервирал приборот.
Низ историјата на занаетчиството, забележано било дека казанџискиот занает се вбројувал меѓу првите занаети во кои казанџиите биле и трговци. Така, во рамките на занаетот се развила поделба на трудот, така што еден мајстор ја извршувал целата работа, или трудот бил поделен меѓу повеќе мајстори. На ова укажувале некои пишани документи во кои било запишано дека еден казанџија не ги изработувал сите бакарни прибори, туку некои изработувале само казани, други ибрици, а трети харани итн.
; Суровина
Главните суровини за казанџискиот и лимарскиот занает се бакар, калај и никел-сребро.
* Бакар — се добивал од бакарна руда, која се топела во специјални топилници наречени калхани.
* Калајот морал да се увезува на Балканот: од запад, од Англија, а од исток преку Солун.
* Нишадор — без кој било невозможно да се калаисуваат бакарни прибори — бил тајно увезуван со векови, па занаетчиите морале да најдат разни начини да го набават.
; Казанџиски алатки
Алатките на казанџиите не биле толку разновидни колку што биле бројни — разни чекани, наковални, клешти, длета, ножици, калеми и четки (во сет од шест парчиња) биле во постојана употреба.
; Обука за чирак и мајстор
Во работилниците на казанџиите, заедно со мајсторите работеле и чираци, кои најчесто се избирале од занаетчиски семејства. Тие учеле главно преку набљудување, без посебни инструкции за тајните на занаетот, бидејќи старите мајстори ги криеле своите занаетчиски вештини од другите (особено од оние што сечеле бакарни лимови), а тајните на својот занает ги пренесувале само на своите наследници. Поради традицијата на пренесување на вештини, имало семејства кои континуирано го практикувале овој занает и повеќе од 200 години.
За да се искова еден котел од 100 литри, на занаетчиите им биле потребни околу 15 дена напорна работа и многу вештина. Поради разновидноста на производите, изработувачите на котли морале да бидат и бравари, лимари, стругачи на метал, па понекогаш и „скулптори“.
Се верувало дека добар мајстор казанџија можел да направи до 20 тенџериња или тепсии дневно. Дури откако ќе ги изработел тенџерињата или тепсиите, чиракот можел да направи котел, метално тркало, а потоа да полага испит за калфа.
; Вид на производи
Во минатото, во казанџиските работилници се произведувале следниве производи:
* Котли, арании и бакрaчи,
* Кујнски прибор — тенџериња, тави, тепсии, тави за пржење, садови за готвење, бокали за вода за пиење.
* Прибор за хигиена — лавабоа, берберски лавабоа, чинии.
* Предмети за секојдневна употреба — скари, садови за кафе, кутии за кафе и шеќер, чајници.
* Свети предмети — дискови, кадилници, чаши, крстилници.
4 Здруженија
Како и секој друг занает, казанџиските и лимарските занаети имале свои здруженија (еснафи) и хиерархија на занаети предводена од мајстор. Покрај мајсторите, членови на здружението биле и калфи, чираци (или студенти). Казанџискиот занает го имал првото здружение во кое занаетчиите почнале да се трансформираат во трговци.
Развојот на здруженијата (еснафите) довел до зголемување на занаетчиското производство, а со донесувањето на законот за продавници, занаетчиите станале општествена сила која, поттикнувајќи ја конкуренцијата, го збогатила пазарот и ја развила потребата од нови бакарни производи.