Светлана Мојсов

Светлана Мојсов(a) ― биохемичарка од македонска народност која работи како вонреден професор-истражувач на Универзитетот Рокфелер. Се занимава со истражување на синтезата на пептиди. Таа го открила пептид-1 сличен на глукагон (GLP-1) и ја објаснила неговата улога во метаболизмот на глукозата и излачувањето на инсулин. Нејзиното откритие го искористила фармацевтската компанија Ново Нордиск за производство на лекови против дијабетес и дебелина.
1 Ран живот и образование
Светлана Мојсов е ќерка на Лазар Мојсов, дипломат и државник, претседавач на Генералното собрание на ООН од 1977 до 1978. Завршила студии по физичка хемија на Природно-математичкиот факултет во Белград. Се запишала на постдипломски студии на Универзитетот Рокфелер во 1972 година, каде што работела со Роберт Брус Мерифилд, добитник на Нобелова награда за хемија во 1984 за синтеза на пептиди. Поточно, Мојсов се фокусирала на синтезата на глукагон, кој се ослободува во панкреасот. Во тоа време, се претпоставувало дека глукагонот може да помогне во лекувањето на дијабетес тип 2.
2 Истражување и кариера
Во 1980-тите, Мојсов се преселила во Општата болница во Масачусетс, каде што станала шеф на одделот за синтеза на пептиди. Таа дошла во оваа болница набргу откако Џоел Хабенер клонирал проглукагон додека испитувал видови риби од Бостонското пристаниште. Мојсов работела на идентификација на GLP-1, хормон што се произведува во цревата и предизвикува ослободување на инсулин. Аминокиселинската низа на GLP е слична на онаа на гастричниот инхибиторен пептид, инкретин. Во обид да идентификува дали конкретниот фрагмент е инкретин, Мојсов произвела инкретин антитело и развила метод за следење на неговото присуство. Поконкретно, Мојсов успеала да утврди дека сегментот од 31 аминокиселина во GLP-1 е инкретин. Заедно со Гордон Вир и Џоел Хабенер, Мојсов покажала дека малите количини на лабораториски синтетизиран GLP-1 може да доведе до лачење на инсулин.
Во 1990-тите, Мојсов се вратила во Њујорк на Универзитетот Рокфелер во лабораторијата на Ралф М. Стајнман, добитник на Нобелова награда за медицина во 2011 за откривање на дендритични клетки. Во 1992 година, група во Општата болница во Масачусетс тестирала GLP-1 кај луѓе. Ново Нордиск разви лекови за дијабетес (Ozempic) и дебелина (Wegovy) кои го имитираат дејството на GLP-1. При тоа, дериватите на GLP синтетизирани од Мојсов биле патентирани како пептиди што може да доведат до ослободување на инсулин, но само Хабенер бил наведен како единствен автор. Мојсов покренала постапка и нејзиното име да биде вклучено во патентите. Општата болница во Масачусетс сепак се согласила да го додаде нејзиното име на четири патенти, но Мојсов добила една третина од хонорарите за лекот само за една година. Таа продолжила да се бори за признание откако нејзините соработници добиле бројни награди бидејќи новите верзии на GLP-1 беа одобрени за употреба кај луѓе и станаа попопуларни.
3 Признанија и награди
* 2023 VinFuture, Innovators With Outstanding Achievements In Emerging Fields - Јенс Јуул Холст, Џоел Францис Хабенер и Светлана Мојсов* 2023 Nature 10 највлијателни научници на годината* 2024 Pearl Meister Greengard Prize од Универзитетот Рокфелер* 2024 Time 100 највлијателни луѓе, иноватори* 2024 Princess of Asturias Awards, Technical and Scientific Research - Даниел Џ. Друкер, Џефри М. Фридман, Џоел Ф. Хабенер, Јенс Јуул Холст и Светлана Мојсов* 2024 Tang Prize, Biopharmaceutical Science - Џоел Ф. Хабенер, Светлана Мојсов и Јенс Јул Холст* 2024 Lasker-DeBakey Clinical Medical Research Award - Џоел Хабенер, Светлана Мојсов и Лоте Бјере Кнудсен* 2024 BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award, Biology and Biomedicine - Даниел Џошуа Друкер, Џоел Хабенер, Јенс Јул Холст и Светлана Мојсов* 2025: Breakthrough Prize in Life Sciences - Даниел Џ Друкер, Џоел Хабенер, Јенс Јул Холст, Лоте Бјере Кнудсен и Светлана Мојсов; Алберто Ашерио и Стефен Л. Хаузер; и Давид Р. Лиу* 2025 Warren Triennial Prize - Џоел Хабенер, Даниел Џ. Друкер, Јенс Холст и Светлана Мојсов* 2025: Член на Националната академија на науките (на САД)* 2025 Distinguished Medical Science Award од National Library of Medicine - Џоел Хабенер, Светлана Мојсов и Лоте Бјере Кнудсен* 2025 Helen Dean King Award* 2025 Член надвор од работниот состав на МАНУ* 2026 Kimberly Prize in Biochemistry and Molecular Genetics* 2026 King Faisal Prize in Medicine
4 Личен живот
За време на постдипломските студии, Мојсов го запознала нејзиниот сопруг Мишел Нусенцвајг, имунолог и молекуларен биолог.
5 Во популарната култура
Aвторот Фабрис Делеј истакнал во неговата книга: „''Во 1982 година, идентификацијата кај животните на молекулата за слабеење GLP-1 предизвика жестока конкуренција меѓу данските и американските истражувачи за нејзино пронаоѓање кај човекот. Трката заврши со успех — но со една жртва: Светлана Мојсов, биохемичарка со македонско потекло, преселена во Њујорк. Таа прва ја синтетизираше молекулата што е ефикасна во човечкиот организам''.“
Второто поглавје, ''The Discovery—A Murky Area'', од книгата ''Off the Scales'' од Ајми Донелан е посветено на фундаменталниот придонес на Светлана Мојсов во откривањето на GLP-1, неправедниот однос кон неа од страна на нејзините соработници во Општата болница во Масачусетс (Massachusetts General Hospital) во Бостон, како и на нејзината долготрајна борба да биде признаена и вклучена во патентите.