Џон Банјан

Џон Банјан (роден во 1628 година - починал на 31 август 1688) — англиски писател и неконформистички проповедник. Најмногу се памети како автор на христијанската алегорија ''„Патешествие“'', која исто така станала влијателен литературен модел. Покрај ''„Патешествие“'', Банјан напишал речиси шеесет наслови, од кои многу се проширени проповеди.
Банјан потекнувал од селото Елстов, во близина на Бедфорд. Имал одредено образование и на шеснаесетгодишна возраст се приклучил на Парламентарната армија во Њупорт Пагнел за време на првата фаза од Англиската граѓанска војна. По три години во војска, се вратил во Елстов и го започнал занаетот на калапи, што го научил од својот татко. По бракот се заинтересирал за религијата, најпрвин посетувајќи ја парохиската црква, а потоа се приклучил на Бедфордскиот тим, неконформистичка група во црквата „Свети Јован“ во Бедфорд, а подоцна станал проповедник. По враќањето на монархијата во 1660 година, кога слободата на неконформистите била ограничена, Банјан бил уапсен и ги поминал следните дванаесет години во затвор затоа што одбил да се откаже од проповедањето. Во тоа време, тој напишал духовна автобиографија, ''„Излишна благодат до водачот на грешниците“'', и започнал да работи на својата најпозната книга, ''„Патешествие“.''
Подоцнежните години од животот на Банјан, по ослободувањето од уште шестмесечен затвор, ги поминал во релативна удобност и тој продолжил да биде популарен автор и проповедник, и бил пастор на Бедфордскиот тим. Починал на 59-годишна возраст откако се разболел на патување во Лондон и бил погребан во Банхил Филдс. ''„Патешествие“'' станала една од најобјавуваните книги на англиски јазик; до 1938 година, 250 години по смртта на авторот, биле испечатени 1.300 изданија.
Банјан се памети во Англиканската црква на 30 август. Некои други цркви на Англиканската заедница, како што е Англиканската црква на Австралија, го почитуваат на денот на неговата смрт (31 август).
1 Животопис
1.1 Ран живот
Џон Банјан е роден во 1628 година како син на Томас и Маргарет Банјан во Банјанс Енд во парохијата Елстов, Бедфордшир. Банјанс Енд се наоѓа на половина пат помеѓу селцето Хароуден (една милја југоисточно од Бедфорд) и Елстоу Хај Стрит. Точниот датум на раѓање на Банјан не е познат, но тој бил крстен на 30 ноември 1628 година, а записот за крштевање во парохискиот регистар гласел „''Јован, синот на Томас Банјан Јуниор, 30 ноември''“. Името Банјан се пишувало на многу начини (постојат 34 варијанти во Канцеларијата за евиденција на Бедфордшир) и веројатно имало потекло од норманско-француското име Буњон. Во Бедфордшир имало тројца со име Банјан од најмалку 1199 година.
Таткото на Банјан бил калапџија кој патувал низ областа поправајќи тенџериња и тави, а неговиот дедо Томас служел како член на дворот на Елстов Манор и бил ситен трговец. Томас Банјан, до подоцнежните години, поседувал земја и имоти во Елстов, па затоа потеклото на Банјан не било толку скромно како што би можело да се претпостави од неговото автобиографско дело ''„Изобилна благодат до поглаварот на грешниците“,'' каде што напишал дека куќата на неговиот татко била „''од оној ранг што е најподмолен и најпрезрен во земјата''“.
Како дете, Банјан го научил занаетот на татко му - калапџија и добил одредено образование , но не е познато во кое училиште учел. Можеби бил во „Хоутон Конквест“ или „Бедфорд Грамар“. Во ''„Изобилна благодат“,'' Банјан запишал малку детали за своето воспитување, но забележал како ја стекнал навиката да пцуе (од татко му), страдал од кошмари и ги читал популарните приказни од тоа време во евтини учебници. Во летото 1644 година, Банјан ги загубил и мајка си и сестра си Маргарет. Таа есен, кратко пред или по неговиот шеснаесетти роденден, Банјан се пријавил во парламентарната армија кога со едикт се барале 225 регрути од градот Бедфорд. Постојат малку достапни детали за неговата воена служба, која се случила за време на првата фаза од Англиската граѓанска војна. Список на војници за гарнизонот Њупорт Пагнел го покажува како војник „Џон Банјан“. Во ''„Изобилувачка благодат“'', тој раскажува еден настан од тоа време, како доказ за Божјата благодат:Кога бев војник, јас, со други, бевме подготвени да одиме на такво место за да го опсадиме; Но, кога бев готов да одам, еден од четата посака да влезе во мојата соба, на што, кога се согласив, тој го зазеде моето место; и доаѓајќи до опсадата, додека стоеше како стражар, беше застрелан во главата со куршум од мускета и почина. Воената служба на Банјан му овозможила познавање на воениот јазик, кое потоа го користел во својата книга ''„Светата војна“'', а исто така го запознал и со идеите на различните религиозни секти и радикални групи со кои се сретнал во Њупорт Пагнел. Гарнизонскиот град му дал и можности да се впушти во однесување за кое подоцна ќе признае во ''„Изобилна благодат“'' : „''Така што сè додека не дојдов до состојба на брак, бев токму водачот на сите млади кои ми правеа друштво, во секаков вид порок и безбожност''“. Банјан поминал речиси три години во војската, заминувајќи во 1647 година за да се врати во Елстов и да се занимава со занает како калапист. Неговиот татко се преженил и имал повеќе деца, а Банјан се преселил од Банјанс Енд во куќа на главната улица Елстов.
1.2 Брак и преобраќање
Во рок од две години по напуштањето на војската, Банјан се оженил. Името на неговата сопруга и точниот датум на бракот не се познати, но Банјан се сеќава дека неговата сопруга, побожна млада жена, донела со себе две книги што ги наследила од својот татко: ''„Патот на обичниот човек кон рајот“'' од Артур Дент и ''„Практика на побожност“'' од Луис Бејли. Тој исто така се сеќавал дека, освен овие две книги, младенците поседувале малку: „''немале толку многу домашни работи како чинија или лажица''“. Првата ќерка на двојката, Мери, била родена во 1650 година и наскоро станало очигледно дека е слепа. Тие имале уште три деца, Елизабет, Томас и Џон.
Според неговото сведоштво, Банјан како млад уживал во ѕвонење, танцување и играње игри, вклучително и во недела, што било забрането од пуританите, кои имале особено висок став кон неделата, наречена Господов ден. Една недела, преподобниот Кристофер Хол, викар од Елстов, одржал проповед против кршењето на сабатот и Банјан ја зел оваа проповед при срце. Тоа попладне, додека играл тип-кет (игра во која мало парче дрво се удира со стап) на зеленилото од селото Елстов, слушнал глас од небото во својата душа: „''Дали ќе ги оставиш своите гревови и ќе одиш во рајот? Или ќе ги добиеш своите гревови и ќе одиш во пеколот''?“ и помислил дека може да го почувствува Исус Христос како гледа надолу од небото како го кара. Следните неколку години претставувале време на интензивен духовен судир за Банјан додека се борел со своите сомнежи и стравови за религијата и вината за она што го сметал за своја состојба на грев. Тој опишал како развил страв од ѕвонење ѕвона: „''Одев до камбанаријата и гледав, иако не се осмелував да ѕвонам... но набргу потоа почнав да размислувам што ако падне едно од ѕвоната''?“ Подоцна не смеел ниту да се приближи до вратата од камбанаријата на црквата „''од страв камбанаријата да не ми падне врз главата''“.
Во тоа време, Банјан, додека патувал како калапџија, случајно се нашол во Бедфорд кога на прагот на куќата наишол на група жени кои разговарале за духовни прашања. Жените биле некои од основачките членови на Бедфордската слободна црква, а Банјан, кој ја посетувал парохиската црква во Елстов, бил толку импресиониран од нивниот разговор што се придружил на нивната црква. Во тоа време, неконформистичката група се состанувала во црквата „Свети Јован“ во Бедфорд под водство на поранешниот офицер на ројалистичката армија Џон Гифорд. На иницијатива на други членови на конгрегацијата, Банјан почнал да проповеда, и во црквата и на групи луѓе во околните села. Во 1656 година, откако дотогаш го преселил своето семејство на улицата „Свети Катберт“ во Бедфорд, ја објавил својата прва книга „''Отворени евангелски вистини“'', која била инспирирана од спор со Рантерите и Квекерите.
Во 1658 година, сопругата на Банјан починала, оставајќи го со четири мали деца, од кои едно било слепо. Една година подоцна, тој се оженил со осумнаесетгодишна жена по име Елизабет.
1.3 Затвор
Религиозната толеранција што му овозможила на Банјан слобода да проповеда станала ограничена во времето кога монархијата се вратила во 1660 година. Членовите на Бедфордскиот состанок повеќе не можеле да се среќаваат во црквата „Свети Јован“, која ја делеле со англиканската конгрегација. Тој ноември, Банјан проповедал во Долен Самсел, фарма во близина на селото Харлингтон, тринаесет милји од Бедфорд, кога бил предупреден дека е распишана потерница по него. Решавајќи да не избега, бил уапсен и изведен пред локалниот магистрат Сер Франсис Вингејт, во Харлингтон Хаус. Банјан бил уапсен според Законот за религија од 1592 година, според кој присуството на религиозен собир освен во парохиската црква со повеќе од пет лица надвор од нивното семејство претставувало прекршок. Прекршокот бил казнив со 3 месеци затвор, проследен со протерување или егзекуција доколку лицето потоа не вети дека нема да го повтори прекршокот. Законот бил малку користен, а апсењето на Банјан веројатно се должело делумно на загриженоста дека се одржувале неконформистички религиозни собири како покритие за луѓето што ковале заговор против кралот (иако тоа не било случај со состаноците на Банјан). Законот за униформност, кој задолжително проповедниците да бидат ракоположени од англикански епископ и ревидираната Книга за заедничка молитва да се користи во црковните служби, бил донесен уште две години, а Законот за конвентикли, кој го направил нелегално одржувањето религиозни собири на пет или повеќе лица надвор од Англиканската црква, не бил донесен сè до 1664 година.
Судењето на Банјан се одржало во јануари 1661 година на четвртинските седници во Бедфорд, пред група магистрати на чело со Џон Келинг, кој подоцна ќе помогне во изготвувањето на Законот за униформност. Банјан, кој бил држен во затвор по апсењето, бил обвинет дека „''ѓаволски и штетно се воздржал од доаѓање во црква за да слуша богослужба''“ и дека одржал „''неколку незаконски состаноци и собири, на големо вознемирување и одвлекување на вниманието на добрите поданици на ова кралство''“. Тој бил осуден на три месеци затвор со казнено-поправност доколку на крајот од овој период не се согласи да присуствува на парохиската црква и не се откаже од проповедање.
Бидејќи Банјан одбил да се согласи да се откаже од проповедањето, неговиот период на затворање на крајот се продолжил на 12 години и донел големи тешкотии за неговото семејство. Елизабет, која направила енергични обиди да го ослободи, била бремена кога нејзиниот сопруг бил уапсен и последователно родила предвреме мртвородено дете. Оставена да одгледува четири деца, од кои едното било слепо, таа морала да се потпре на добротворноста на колегите членови на Банјан од Бедфордскиот круг и други поддржувачи и на она малку што нејзиниот сопруг можел да заработи во затвор правејќи врвки за чевли. Но, Банјан останал решителен: „''Во оваа состојба видов дека сум човек кој ја руши својата куќа врз главата на својата сопруга и деца; но сепак си помислив дека морам да го направам тоа, морам да го направам тоа''“.
Банјан ги поминал своите 12 години затвор во округот Бедфорд, кој се наоѓал на аголот од Хај Стрит и Силвер Стрит. Сепак, постоеле прилики кога му било дозволено да излезе од затвор, во зависност од затворските чувари и расположението на властите во тоа време, и тој можел да присуствува на состанокот во Бедфорд, па дури и да проповеда. Неговата ќерка Сара се родила за време на неговото затворање (другото дете од неговиот втор брак, Џозеф, се родило по неговото ослободување во 1672 година).
Во затвор, Банјан имал копија од Библијата и од ''„Книгата на мачениците''“ од Џон Фокс, како и материјали за пишување. Понекогаш бил во друштво и на други проповедници кои биле затворени. Во затворот Бедфорд ја напишал ''„Изобилувачка благодат“'' и започнал да работи на ''„Прогресот на поклоникот“'', а напишал и неколку трактати кои можеби му донеле малку пари. Во 1671 година, додека сè уште бил во затвор, бил избран за пастор во Бедфорд. До тогаш во земјата владеело расположение за зголемена религиозна толеранција и во март 1672 година кралот издал декларација за индигенција со која се суспендирале казнените закони против нонконформистите. Илјадници нонконформисти биле ослободени од затвор, меѓу нив Банјан и петмина негови сограѓани од затворот Бедфорд; Банјан бил ослободен во мај 1672 година и веднаш добил дозвола да проповеда според декларацијата за индигенција.
1.4 Подоцнежен живот
По неговото ослободување од затвор во 1672 година, Банјан веројатно не се вратил на своето поранешно занимање како калапџија. Наместо тоа, го посветил своето време на пишување и проповедање. Тој продолжил како пастор на Бедфордскиот состанок и патувал низ Бедфордшир и соседните окрузи на коњ за да проповеда, станувајќи познат како „Епископ Банјан“. Неговото проповедање го одвело и во Лондон, каде што градоначалникот Сер Џон Шортер му станал пријател и му подарил стап за одење со сребрена основа. ''„Патешествие“'' бил објавен во 1678 година од Натаниел Пондер и веднаш станал популарен, иако веројатно му донел повеќе пари на издавачот отколку на авторот.
Два настани го нарушиле животот на Банјан кон крајот на 1670-тите. Прво, тој се вмешал во скандал поврзан со една млада жена по име Агнес Бомонт. Кога заминал да проповеда во Гамлингеј во 1674 година, тој ѝ дозволил на Бомонт, членка на Бедфордскиот состанок, да јава на неговиот коњ, на големо разбеснување на нејзиниот татко, кој потоа ненадејно починал. Неговата ќерка првично била осомничена дека го отрула, иако мртовечникот утврдил дека починал од природна смрт. Второ, во април 1675 година, епископот од Линколн добил налог за екскомуникација против Банјан затоа што не присуствувал на парохиската црква и не се причестил. Ова довело до негово апсење во декември 1676 година и дополнителни шест месеци затвор.
Во 1688 година, на пат кон Лондон кон куќата на неговиот пријател, продавачот на храна Џон Страдвик од Сноу Хил, Банјан направил заобиколен пат до Рединг, Беркшир, за да се обиде да ја разреши расправијата која се случувала помеѓу татко и син. Патувајќи оттаму кон Лондон, го зафатила бура и се разболел од треска. Починал во куќата на Страдвик утрото на 31 август 1688 година и бил погребан во гробница што му припаѓала на Страдвик во Банхил Филдс - неконформистичките гробишта на Сити Роуд Лондон.
Имотот на Банјан по неговата смрт вредел 42 фунти и 19 шилинзи и 0 пени (околу 5.200 фунти во 2021 година). Неговата вдовица Елизабет починала во 1691 година.
2 Дела
Помеѓу 1656 година, кога го објавил своето прво дело, „''Некои отворени евангелски вистини“'' (тракт против Рантерите и Квекерите - кои во тоа време биле донекаде неразлични) и неговата смрт во 1688 година, Банјан објавил 42 наслови. Уште две дела, вклучувајќи ја и неговата „Последна проповед“, биле објавени следната година од Џорџ Ларкин. Во 1692 година, Чарлс Доу, кој бил пријател на Банјан во неговите подоцнежни години, во соработка со вдовицата на Банјан, издал збирка од делата на авторот, вклучувајќи 12 претходно необјавени наслови, претежно проповеди. Шест години подоцна, Доу го објавил ''„Небесниот слуга“'' и конечно во 1765 година е објавена ''„Релацијата за моето затворање“'', со што вкупно се објавени 58 наслови.
Алегоријата на Банјан ''„Патешествие“'' била завршена за време на неговиот втор период од затворот, но не била објавена сè до 1678 година. Таа постигнала веднаш успех, го направила името на Банјан како автор и останува книгата по која Банјан е најдобро запаметен. Сликите што Банјан ги користел во ''„Патешествие“'' се одразило на слики од неговиот сопствен свет: тесната порта е верзија на портата со тесни врати во црквата на опатијата Елстов; Слау оф Деспонд е одраз на Сквич Фен, влажна и мовлива област во близина на неговата куќа во Хароуден; Прекрасните Планини се слика на ридовите Чилтерн кои го опкружуваат Бедфордшир. Дури и неговите ликови, како што е Евангелистот под влијание на Џон Гифорд, се вистински луѓе.
Следеле и други алегориски дела: ''„Животот и смртта на г-дин Бадман'' “ (1680), ''„Светата војна'' “ (1682) и ''„Патешествие“ (втор дел)'' (1684). ''„Изобилувачка благодат кон главниот на грешниците“'', духовна автобиографија, била објавена во 1666 година, кога тој сè уште бил во затвор.
3 Спомен-обележја
На Банјанс Енд има мал обелиск и толкувачка табла што го означуваат неговото родно место - во поле покрај „Бампи Лејн“, која се протега северно од Олд Хароуден Роуд.
Во 1862 година била создадена лежечка статуа за да го украси гробот на Банјан; таа била реставрирана во 1922 година.
Во 1874 година, во Бедфорд била подигната бронзена статуа на Џон Банјан, извајана од Сер Џозеф Едгар Боем . Таа е аоѓа нна југозападниот агол од улицата „Сент Петарс Грин“, свртена кон главната улица во Бедфор. Местото го избрал Боем поради неговото значење како раскрсница. Банјан е прикажан како ја толкува Библијата пред невидлива група, со окови што го претставуваат неговото затворање покрај левата нога. На каменото постоље има три сцени од „Патешествие“: Христијанин кај вратата; неговата борба со Аполион; и губењето на својот товар во подножјето на крстот на Исус. Статуата ја открила Леди Августа Стенли, сопруга на деканот на Вестминстер, во среда, 10 јуни 1874 година. Во 1876 година, војводата од Бедфорд подарил бронзени врати од Фредерик Трап, на кои се прикажани сцени од ''„''Патешествие“, на средбата на Џон Банјан (поранешната средба на Бедфорд, која била преименувана во чест на Банјан, а денес е сместена во Музејот на Џон Банјан). Постои уште една негова статуа во Кингсвеј, Лондон, а има и спомен-прозорци во Вестминстерската опатија, катедралата Саутерк и разни цркви, вклучувајќи ја опатија Елстов (парохиската црква на Елстов) и Слободната црква Банјан Митинг во Бедфорд.
Споменот на Банјан во Англиканската црква се памети на 30 август. Некои други цркви на Англиканската причест, како што е Англиканската црква на Австралија, го почитуваат на денот на неговата смрт (31 август).
4 Наследство
Во текот на 18 век, нерафинираниот стил на Банјан ја изгубил популарноста, но неговата популарност се вратила со почетокот на романтизмот. Голем број на критичари сметаат дека пресвртница во науката за Банјан била кога поетот Роберт Саути напишал долга биографија со благодарност во 1830 година, која го придружувала изданието на ''„Патешествие“''. Репутацијата на Банјан била дополнително зацврстена со евангелистичкото оживување и тој станал омилен автор на Викторијанците . Тристогодишнината од раѓањето на Банјан, прославена во 1928 година, предизвикала пофалби од неговиот поранешен противник, Англиканската црква. Иако интересот на јавноста за Банјан се намалила во втората половина на дваесеттиот век, академскиот интерес за писателот се зголемил и Oxford University Press издал ново издание на неговите дела, почнувајќи од 1976 година. Автори кои биле под влијание на Банјан се К.С. Луис, Натаниел Хоторн, Херман Мелвил, Чарлс Дикенс, Луиза Меј Алкот, Џорџ Бернард Шо, Вилијам Такереј, Шарлот Бронте, Марк Твен, Џон Стајнбек и Енид Блајтон.
Делото на Банјан, особено ''„Патешествие“'', допрело до поширока публика преку театарски, филмски, телевизиски и радио продукции. Операта базирана на ''„Патешествие“'' од Ралф Вон Вилијамс, која Вилијамс ја нарекува „Морал“, за прв пат била изведена во Кралската опера во 1951 година како дел од Фестивалот на Британија и обновена во 2012 година од страна на Англиската национална опера.
Џон Банјан имал шест деца, од кои се знае дека пет се ожениле, од кои четири имале деца. Музејот Мут Хол во Елстов има евиденција за потомците на Банјан, сè до 19 век, но од октоммври 2013 година, не е пронајдена никаква проверлива трага од подоцнежните потомци.
5 Избрана библиографија
Најдобрата збирка од делата на Банјан е ''„Делата на Џон Банјан“'', уредена од Џорџ Офор и објавена во Лондон во три тома помеѓу 1853 и 1855 година, која содржи 61 уникатни дела. (Ревидирано издание било објавено во 1862 година.) Погрешно именуваната ''„Целосни дела на Џон Банјан“'', уредена од Џон Гуливер и објавена во еден том од „Бредли, Гаретсон и Ко.“ во 1871 година, изоставува 28 дела и ѝ недостасуваат библиските наводи и уредничките фусноти присутни во збирката на Офор.
Меѓу многуте дела на Банјан биле следниве:
*''Неколку воздишки од пеколот, или стенкање на проколната душа'', 1658
* *''Разговор за фарисејот и митарот'', 1685
* *''Свет живот''* *''Христос целосен Спасител (Посредништвото на Христос и оние кои се привилегирани во него)'', 1692
* *''Добредојдени во Исус Христос'', 1678
* *Излишна благодат кон главниот грешник, 1666
* *''Светлина за оние што седат во темнина''* *''Молејќи се со Духот и со разбирањето исто така'', 1663
* *''За Антихристот и неговата пропаст'', 1692
* *''Потврден укор'', 1674
* *''Спасен со благодат'', 1675
* *''Сезонски совет или страдални светци – Совет за прогонуваните христијани во нивните искушенија и неволји“, 1684''*''*''Соломоновиот храм е продуховен
*''*''Отворени некои евангелски вистини'', 1656''*''*''Прифатливата жртва
*''*''Доделена желба на праведните
*''*''Откриена доктрината за законот и благодатта'', 1659''*''*''Пропаста на бесплодниот професор (или неплодната смоква)'', 1682''*''*''Крајот на светот, воскресението на мртвите и вечниот суд'', 1665''*''*''Стравот од Бога – што е, а што не е'', 1679''*''*''Големината на душата и неописливоста на нејзината загуба'', 1683''*''*''Небесниот слуга'', 1698''*''*''Светиот град или Нов Ерусалим'', 1665''*''*''Светата војна – Губењето и повторното освојување на градот на Ман-соул'', 1682''*''*''Животот и смртта на г-дин Бадман'', 1680''*''*''„Патешествие“'', 1678''*''*''Тесната порта, голема тешкотија за одење во рајот'', 1676''*''*''Добра вест за најодвратните луѓе, или помош за очајните души'', 1688''*''*''Водата на животот или богатството и славата на евангелието'', 1688''*''*''Делото на Исус Христос како застапник'', 1688''*''*''Знаењето на светецот за Христовата љубов, или неистражливото богатство на Христос'', 1692''''Делата на Џон Банјан'', уредена од Џорџ Офор: