Фустан (носија)

Фустанот или фустанелата — традиционална облека слична на плисирано здолниште, наречена исто така и килт, која ја носат мажите на Балканот.
Албанската народна носија со фустанела ги идентификувала специјалните воени трупи што ги формирале Албанците во рамките на Отоманската Империја, чија воена моќ станала позната, особено за време на отоманските албански паши Али-паша Јанински и Мухамед Али-паша од Египет. Кон крајот на 18-ти и почетокот на 19-ти век го носеле албанските воини во Кралството Неапол и Јонските Острови. Во текот на 1810-тите, албанската воена униформа била официјално усвоена од британскиот полк на Јонските Острови. Во текот на 1820-тите, фустанелата станала главен визуелен симбол на филохеленизмот, а за време на Грчката војна за независност ја носеле грчките револуционерни борци. Во тоа време, озлогласеноста на фустанелата, како симбол на машка храброст и хероизам значително се зголемила низ Отоманската Империја и се проширила низ цела Европа. По грчката независност, фустанелата и придружните везени елеци и јакни биле усвоени од новоформираната грчка војска. Во 1835 година. Фустанелата била прогласена за официјална дворска носија и на крајот станала грчка национална носија. Албанско-грчката носија последователно добила популарност меѓу народите кои сакале да се облекуваат храбро и херојски.
Во модерното време, фустанелата станала дел од повеќето балкански народни носии. Во Грција, кратка верзија на фустанелата, носат церемонијални воени единици како што се Евзоните уште од 1868 година. Во Албанија, се носела Кралската гарда во меѓувоениот период. И Грција и Албанија тврдат дека фустанелата е нивна национална носија.
1 Потекло
Керамичка фигурина облечена во фустанела (т.е. плисирана здолниште што ја носи маж) била пронајдена во Драч, во денешна централна Албанија, датирана од 4-ти век од н.е., што јасно дава рани археолошки докази за постоењето на фустанелата.
Според една хипотеза, фустанелата првично ја носеле Илирите. Се тврдело дека во 13-ти век фустанелата била вообичаена облека на далматинските мажи, кои се сметале за илирски предци на Албанците. Сер Артур Еванс рекол дека албанската фустанелата на селските жени (која се носела преку словенската скутина) кои живееле во близина на современите босанско - црногорски граници била зачуван илирски елемент меѓу локалното словенско население.
Некои научници сугерираат дека албанско-илирскиот килт станал оригинален модел (образец) на римска воена облека. Баронот Франц Нопча понатаму теоретизирал дека келтскиот килт се појавил дури откако римските легии им го претставиле албанскиот килт на Келтите во Британија.
Некои научници сугерираат на нејзино римско потекло, поврзувајќи ја фустанелата со статуи на римски императори кои носеле плисирани туники долги до колена. Според една варијанта на ова гледиште, како што Римјаните се ширеле во постудените клими на централна и северозападна Европа, биле додадавани повеќе набори за да се обезбеди поголема топлина; според друга варијанта на ова гледиште од фолклористката Јоана Папантониу, фустанелата на крајот еволуирала од келтскиот килт, како оригинален прототип.
Што се однесува до килтовите, генерално се смета дека ги носеле келтските воини од римскиот период и дека биле воведени во шкотските висорамнини околу 16-ти век од н.е.
Други научници сугерираат дека фустанелата произлегла од голем број антички грчки облеки како што се хитонот (туника) и (кратката воена туника). Оваа хипотеза вклучува поврзаност со античка статуа (3-ти век п.н.е.) која се наоѓа во областа околу Акропол во Атина. Сепак, не е зачувана никаква старогрчка облека што би потврдила дека фустанелата потекнува од плисираната облека или хитоните што ги носеле мажите во класична Атина.
Во Византија се носела плисирано здолниште познато како ''подеа'' (грчки: ποδεα). Носителот на подеата бил поврзан со типичен херој или акритски воин и може да се најде во наоди од 12-ти век кои му се припишуваат на царот Мануел I Комнин (владеел 1143–1180 г.).
2 Употреба
2.1 Македонија
Во традиционалната машка носија во Македонија, особено во одредени региони како Скопска Блатија, Овче Поле, Бабуна, Азот, Мариово, како и во носијата на русалиите од гевгелиско, присутен бил облековниот елемент познат како фустан, встан, ајта или тоска — вид здолниште од платно, богато набрано во струкот. Се облекувал над кошулата, преку гаќите или бечвите, и претставувал составен дел од машката облека, особено во младешкиот период од животот.
Овој вид облека го носеле пред сè младоженци и млади мажи, при што фустанот бил нешто пократок од другите облеки, составен од повеќе клинови. Во Овче Поле, на пример, мажите го носеле фустанот сè до својата четириесетта година, додека сè уште се фаќале на оро и учествувале во јавните собири.
Преку неговата распространетост и функција, фустанот сведочи за заеднички културни обрасци и за специфичниот статус на младите мажи во традиционалната средина.
Употребата на терминот ''„''тоска''“'' може да се припише на хипотезата дека носијата била воведена во одредени региони во Македонија како културна позајмица од Албанците од Тоскерија (подрегион во јужна Албанија).
2.2 Албанија
На албанските територии, фустанелата се користела со векови пред отоманското владеење. Фустанелата била прикажана на фрагмент од мајолика керамика од Драч од 13-ти век. Документ од 14-ти век (1335) во кој се наведени голем број предмети, вклучувајќи порхет (памучна ткаенина), кои биле запленети од некој морнар во пристаништето на реката Дрим во регионот на Скадарското Езеро во Албанија. Во доцновизантискиот и раниот отомански период, јужните Албанци мигрирале во Грција и јужна Италија, носејќи ги со себе своите обичаи, јазик и облека, вклучувајќи ја и облеката фустанела. Во 19-ти век, употребата на фустанелата се проширила низ сите населени подрачја со Албанци и станала етничка носија карактеристична за албанските мажи.
За време на Наполеоновото доба (1799–1815), албанските платенички трупи (муслимански Арнаути), чија традиционална носија вклучувала фустанела, биле вбројувани меѓу платените трупи на турската влада, заедно со јаничарите. По распуштањето на јаничарскиот корпус во 1826-та година. Во 1411-та година, албанските трупи биле ангажирани во разни армии како гранични батаљони кога Махмуд II ја основал новата Мансуриска армија во рамките на османлиската армија. Во текот на 1820-тите, властите на отоманските покраински влади генерално ги претпочитале албанските платенички трупи пред кои било од постојаните армиски трупи.
Кон крајот на 18-ти и почетокот на 19-ти век, албанските воини ја носеле својата традиционална носија со фустанела во Кралството Неапол и Јонските Острови. Помеѓу 1807-та година и 1814-та година, го носеле припадници на албанскиот полк на француската армија, кој се состоел главно од албански воини. Во текот на 1810-тите, военото здолниште на албанскиот војник било официјално усвоено како стандардизирана воена униформа на 1 полк од грчка лесна пешадија на Британската армија, составен главно од Албанци и Грци.
Фустанелата од странските научници и патници се сметала за типична албанска носија, која ги карактеризирала Албанците од перспектива на облеката со векови, особено во 18-ти и 19-ти век. Во 1805-та година Вилијам Мартин Лик известил дека го носеле оружарите на албанските бегови во Мореја и дека „албанското здолниште секој ден станува сè почесто, како во Мореја, така и во остатокот од Грција“. Во 1807-та година Лик известил дека службениците на албанскиот владетел Али-паша Јанински вклучувајќи ги и неговите синови, биле облечени во согласност со албанската традиција. Помеѓу 1809–1810 година, во рамките на областа на денешна јужна Албанија и северозападна Грција, британскиот патеписец Џон Кам Хобхаус забележал дека при патување од грчкојазичната област (регионот јужно од Делвинаки) кон албанската област (во правец на Ѓирокастро), се случило поместување на некои од јазиците од различни средини. Оние што зборувале албански носеле кошула и килт наречен камиса, додека оние што зборувале грчки носеле волнени панталони.
На почетокот на 19-ти век, други британски патници во регионот ја забележале албанската носија, особено во 1809-та година. Во 1811-та година, Лорд Бајрон ја прославил и опишал како „највеличествената во светот, составена од долг бел килт, златна наметка, црвено-кадифено златна јакна и палто, сребрен пиштол со кама“. Познатата албанска облека не била официјална униформа украсена со ознаки, туку традиционална носија со мали варијации во зависност од регионалната локација или личните преференции на носителот. Откако била прославена и опишана од Бајрон, кој бил највлијателниот филохеленист во тоа време, традиционалната носија на албанскиот воин станала главен визуелен симбол на филохеленизмот во 1820-тите,. Албанската традиционална носија со фустанела била многу популарна меѓу балканските народи, а ја усвоиле и многу други народи. Неговото ширење меѓу соседните народи како што се Грците, па дури и Турците е документирано од историчари од тоа време.
Во текот на 1848–1849-та година, британскиот сликар Едвард Лир, патувајќи низ областа на денешна Албанија, забележал дека фустанелата е карактеристична национална носија за Албанците. Други уметници кои ја посетиле јужна Албанија во средината на 19-ти век, како што се Хенри Кук и Џорџ де ла Пор Бересфорд, прикажале пејзажи со Албанци во традиционални носии што вклучуваат фустанела.
Во текот на 19-ти век, фустанела се носела преку тесните панталони кај машките албански Геги од страна на руралните групи Малесоре или планинците од племињата Клименти, Бериша, Шала и Хоти. Тие ја резервирале употребата на фустанела за елитите за време на важни и формални пригоди како што се решавање на спорови, избор на локални племенски претставници и прогласување верност. Во текот на 1920-тите, фустанелата почнала да излегува од мода кај Тоските, и била заменета со облека во западен стил изработена од локални кројачи.
Албанската фустанела има околу шеесет набори, или обично умерен број. Изработена е од тежок домашен лен. Историски гледано, здолништето било доволно долго за да го покрие целиот бут (вклучувајќи го и коленото), оставајќи го изложен само долниот дел од ногата. Обично го носеле богатите Албанци, кои исто така покажувале украсен Јатаган покрај себе и пар пиштоли со долги резбани сребрени рачки на ременот. Вообичаен обичај во Албанија бил белите здолништа да се потопуваат во стопена овча маст (лој) со двојна намена да бидат водоотпорни и помалку видливи од далечина. Ова обично го правеле војниците. Откако ќе се изваделе од котелот, здолништата биле обесувани да се исушат, а потоа пресувани со ладни пегли за да се создадат набори. Тогаш добивале сив изглед, но во никој случај не биле нечисти.
Јакната, која се носела со фустанела во албанската носија, имала слободен отвор за раката што ѝ овозможувало на раката да помине низ него, додека ракавите, кои се прицврстени само на горниот дел од рамото, биле префрлени назад. Ракавите обично не се носеле, иако носителот имал таква опција. Постоеле три вида обувки што ја надополнувале фустанелата: 1) ''кундра -'' црни чевли со метално копче, 2) шола - сандали со кожни ремени што се врзуваат околу неколку сантиметри над глуждот, 3) опинга или опинци - мека кожна обувка.
Во 1914 година. Новоформираните грчки вооружени сили на Автономната Република Северен Епир (1913–1914) првично немале свои воени униформи, но подоцна војниците ги усвоиле униформите на Евзоните. Денес, меѓу грчкото население во јужна Албанија, се носи сигуни - палто без ракави направено од дебела бела волна, преку фустанелата, во областите Дропула и Тепелена.
2.3 Бугарија
Албанската традиционална воена носија со фустанела се проширила меѓу Бугарите, околу две децении откако ја носеле револуционерите од Грчката војна за независност во 1820-тите, кога нејзината озлогласеност како симбол на машка храброст и хероизам се проширила низ целиот регион. Албанско-грчката носија станала популарна, особено кај младите мажи кои сакале да бидат фотографирани во херојска поза, иако не биле вклучени во борбата за независност.
2.4 Египет
Големиот број албански гардисти и јаничарски трупи кои се населиле на бреговите на Нил за време на раното владеење на династијата Мухамед Али-паша биле познати по својата раскош, оружје и костими, особено по наборите на нивните типично бели фустанели. Овие костими играле голема улога во сликите на Жан-Леон Жером.
Албанските волонтери и коњаницата во Египет биле наречени Арнаути и биле високо ценети во египетската армија, особено поради нивната традиционална улога како борци, специјалисти за планински борби, патроли и телохранители. Современите толкувачи на нивнато здолниште ја опишувале нивната фустанела како „бела, многу набрана“ и „бел ленен фустан со огромна големина, кој виси во безброј плетенки од половината до колената“.
Во текот на 1930-тите, фустанелата продолжила да ги карактеризира албанските стражари во Египет, како што сведочи египетскиот научник Магди Вахба околу стоковните куќи во Каиро.
2.5 Грција
Албанскиот костум со фустанела го користеле албанските воини на Јонските острови, првично како дел од албанската милиција формирана од Русите во 1799-та година, односно 1807-та година, предадена на Французите, по враќањето на Јонските Острови. На 12-ти Октомври 1807 година Наполеон, исто така, одобрил регрутирање на околу 3.000 Албанци кои се преселиле на Јонските Острови, претежно бегалци кои бегале од албанскиот брег поради суровото владеење на отоманскиот албански владетел Али-паша Јанински. На 12-ти Декември 1807 година, тие биле организирани како Албански полк. Дополнително, биле регрутирани локални Грци, Италијанци и Далматинци, но полкот никогаш не ја достигнал својата официјална бројка од 3.254 војници.
Фустанелата за прв пат се носела како дел од стандардизирана воена униформа на територијата на денешна Грција во 1810-та година. во британскиот Закинтос полк, кој се состоел главно од Албанци и Грци. Се вели дека мажите од полкот носеле „албанска облека“; нивните наредби наведувале дека „облеката и опремата мора да бидат шиени на албански начин“. Војниците носеле црвени јакни со жолти манжетни, подлоги и украси; за офицерите тие биле златни и бели, преку бела кошула, фустанела, панталони и чорапи.
На Пелопонез, Грците Маниоти традиционално не носеле фустанела, туку носеле обемни панталони. Писмен доказ дека некоја верзија на албанска носија била во употреба на Пелопонез е даден од Вилијам Мартин Лик во март 1805 година, кога се сретнал со локален албански бег придружуван од албански војници. Лик, исто така, пишувал за албанската носија за време на посетата на Хасан Беј, гувернер на Монемвазија, известувајќи дека „албанската носија станува сè почеста од ден на ден, и во Мореја и во остатокот од Грција; во втората поради големото зголемување на албанската моќ.
По грчката независност, фустанелата и придружните везени елеци и јакни што ги носеле револуционерните борци биле усвоени од новосоздадената грчка армија. Во 1835 година, Грчкиот крал Отон ја прогласил за официјален дворски костим и на крајот фустанелата станала грчка национална носија.
За време на владеењето на кралот Отон (1832–1862), фустанелата ја носеле кралот, кралскиот двор и војската, додека таа станала официјална униформа што им била наметната на државните службеници да ја носат дури и кога се во странство. Во овој период, системот на облекување во Грција еволуирал и повеќето Грци сè повеќе носеле европска облека, додека традиционалната облека сè уште била зачувана во селата. Униформата со типичната фустанела се користела главно во војската, како и на свечени настани и гозби.
Во Кримската војна (1853–1856), фустанелата ја носеле волонтерите кои служеле во Грчката доброволна легија. Во 1855 година, Се инсистирало грчките волонтери да се откажат од фустанелата и да усвојат униформи слични на руските; тврдејќи дека грчката носија не е соодветна за воени услови. Аристид Хрисовергис, еден од командантите, остро се спротивставил на ова и одбил да ја соблече фустанелата.
Грчките селани од албанско потекло продолжиле да носат фустанела или поукамисо (издолжена кошула) секојдневно сè до 20-тиот век. Румелиотите, номадските каракачански овчари кои зборувале грчки носеле или панталони или фустанела, во зависност од локалната традиција. Власите, народ кој зборувал латински и живеел на Балканот, исто така носеле фустанела или панталони во зависност од регионот.
Во однос на географската распространетост, фустанелата никогаш не станала дел од облеката што се носела на егејските острови, додека на Крит била поврзана со хероите од Грчката војна за независност (1821) во локалните театарски претстави и, поретко, како владина униформа. Луѓе од грчката претседателска гарда, основана во 1868 година, носат фустанела како дел од нивната официјална облека. До крајот на 19-ти век, популарноста на фустанелата во Грција почнала да бледнее со воведувањето на облеката во западен стил.
Филмот „Фустанела“ (или драмата „фустанела“) бил популарен жанр во грчкото кино од 1930-тите до 1960-тите. Овој жанр нагласувал прикажувања на рурална Грција и се фокусирал на разликите помеѓу рурална и урбана Грција. Општо земено, тој понудил идеализиран приказ на грчката природа, каде што фустанелата била типична слика. Во Грција, облеката сега се смета за реликт од минатото со кој повеќето членови на помладите генерации не се идентификуваат.
Грчката фустанела се разликува од албанската фустанела по тоа што првата облека има поголем број набори. На пример, „Наметката на младоженецот“, кој се носел низ областите Атика и Беотија, бил еден вид грчка фустанела, единствена по своите 200 набори; невестата ја купувала како свадбен подарок за својот младоженец (доколку можела да си го дозволи). Фустанелата се носела со илеки (болеро), мендани (елек) и фермели (капут без ракави). Селахи (кожен појас) со златен или сребрен вез, кој се носел околу половината преку фустанела, било местото во кое арматолите и клефтите ги ставале рацете.
Во текот на 18-ти и почетокот на 19-ти век, здолништата виселе под колената, а рабовите на облеката биле собирани со жартиери додека биле вовлечени во чизми за да се создаде ефект на „блуза“. Подоцна, за време на баварското регентство, здолништата биле скратени за да се создаде еден вид на развеани панталони што завршувале над колената; оваа облека се носела со чизми, или со капи или украсни кломпи. Ова бил костимот што го носеле Евзоните, лесните планински трупи на хеленската војска. Денес сè уште го носи церемонијалната претседателска гарда.
2.6 Италија
Фустанелата се користи меѓу Арберешите - италијански Албанци, уште од нивното пристигнување во Италија.
На крајот на 18-ти век, традиционалниот албански воен костим со фустанела го носеле албанските војници во Кралството Неапол.
Фустанелата била симбол и на економско богатство кај мажите Арбереши, кои го носеле за време на фестивалите.
2.7 Молдавија и Влашка
Во 18-ти и 19-ти век, многу странски патници забележале дека телохранителите на кнежевските дворови на Молдавија и Влашка биле облечени во албанска фустанела.
2.8 Турција
За време на Наполеоново доба (1799–1815), албанските платенички трупи (Арнаути), чија традиционална носија вклучувала фустанела, биле вбројувани меѓу платените трупи на турската влада, заедно со јаничарите.
Во 1808 година. Албанските трупи под водство на Бајрактар Мустафа-паша марширале заедно со новиот султан Махмуд II по Диван Јолу, Царскиот пат што водел од Цариград до Царскиот совет, придружувајќи го мечот на султанот.
Во текот на 1820-тите, властите на отоманските покраински влади генерално ги претпочитале албанските платенички трупи пред кои било од постојаните армиски трупи. По 1826-та година, овие албански трупи биле ангажирани во разни армии како гранични батаљони кога Махмуд II ја основал новата Мансуриска армија во рамките на османлиската армија.
Во 19-ти век, албанските воини нашле извонредна печалба во Истанбул, ангажирани како чувари на странските амбасади и домовите на богатите. Притоа, ја носеле својата традиционална облека со фустанела, која еволуирала од народен костум во формална униформа што го одразувала статусот на нивните работодавци.
На годишниот карневал Баклахоран на грчката заедница во Истанбул, традиционалната фустанела била меѓу популарните носии на грчката младина.
2.9 Соединетите Американски Држави
Во Соединетите Американски Држави, фустанелата се идентификува со албанското и грчкото население. Често може да се види на албански и грчки народни фестивали и паради низ целата земја.
3 Име
Зборот ''фустанела'' доаѓа од италијанскиот збор ''fustagno'' што значи здолниште и ''-ella'' (деминутив). Ова, пак, потекнува од средновековниот латински збор ''fūstāneum'', можеби деминутивна форма ''на'' фустиса, „дрвен палка“. Други автори го сметаат ова за калк од грчкиот збор ксилино (ξυλινο), буквално „дрвен“, т.е. „памук“; други шпекулираат дека потекнува од Фустат, предградие на Каиро каде што се произведувала ткаенината.
Облеката е позната и под други имиња; вклучувајќи ''цамику'' или ''чамику'', поврзано со етнонимот на албанската подгрупа Чами, и ''клефтики'', поврзано со разбојничките групи, познати како клефтови.