Прилепско-битолски дијалект

Прилепско-битолски дијалект — дијалект што спаѓа во подгрупата на централни дијалекти на западното наречје на македонскиот јазик. Дијалектот се зборува на територијата на цела Пелагонија, поточно во Прилепско и Битолско Поле, во источните потпелистерски села, во селата кои се наоѓаат во Цапарско Поле, во Крушевско, како и во областа Железник (Демир Хисар). Дијалектот е застапен во градовите Прилеп и Битола, малите гратчиња Демир Хисар и Крушево и во 245 села кои гравитираат околу овие градови.
Според пописот од 1953 година, прилепско-битолските говори ги зборувале вкупно 168 861 жител, или 18,8 % од вкупниот број на говорници на македонски јазик.
Овој дијалект е близок со кичевско-поречкиот дијалект и заедно со останатите дијалекти од централната подгрупа, се основата врз која се темели стандардниот македонски јазик.
1 Територија
Прилепско-битолската група говори се простира на мошне голема територија. Го опфаќа јужниот дел од централните говори, поточно целата област Пелагонија на југ до денешната државна граница меѓу Република Македонија и Република Грција. Значењето на оваа група говори за македонското духовно наследство е огромно со самиот факт што тоа е централната група говори што ја споменува и Крсте Мисирков како основа на македонскиот литературен јазик. Географско дијалектната граница на прилепско-битолските говори се движи по долината на реката Црна. Од велешкото говорно подрачје нив ги дели планината Бабуна, а јужната граница спрема костурско-леринските говори оди приближно по денешната државна граница, на североисток омеѓена со планината Ниџе, а на северозапад со планината Баба.
2 Фонолошки одлики
* фиксиран третосложен акцент
* Секвенцата ''еа'' се реализира како дифтонг ''е<sup>а</sup>'', во некои локални говори како широко ''е,'' или како долго ''е'': ''не<sup>а</sup>, стре<sup>а</sup>, бе<sup>а</sup>, носе<sup>а</sup>'', ''Петре<sup>а</sup>'' (во прилепскиот), ''ле<sup>а</sup>, сме<sup>а</sup>, гре<sup>а</sup>м,'' односно ''ле:, стре:, носе:'', (во битолскиот).
* Групата ''оа'' се реализира како дифтоншка секвенца оа, или како отворено о, во битолскиот понегде и како долго о: ''то<sup>а</sup>, бро<sup>а</sup>м'', ''сто<sup>а</sup>т, гото<sup>а</sup>'' (во прилепскиот), ''то<sup>а</sup>р, осно<sup>а</sup>,'' односно: ''то:р, осно:, јадо:'' (во битолскиот).
* Во прилепскиот говор на дифтонгизација подлежи и групата ''ео'': ''ме<sup>о</sup>, време<sup>о</sup>''.
* Самогласните групи ''ае'' и ''ое'' се дифтонгизираат по друг начин - со десилабизација на /''е''/ > /i/ : ''двајсе, тринајсе, инаiт, знајше, гојдо, тргојц''.
* Тенденција за депалатизација на ''*n што се врши најчесто со антиципација на мекоста во /''ј''/: ''којн, бајна, се клајна, сирејне''. Оваа појава се наоѓа во процес, уште незавршена.
* Во врска со дистрибуцијата на согласките, говорите во Пелагонија ги карактеризираат две посебности. Групите ''шт'' и ''жд'' се реализираат како ''шч'' и ''жџ'', односно ''шќ'' и ''жѓ'', во југозападните битолски села, сп: ''гушчер, клешчи, огнишче, дожџо, нужџа'' (Прилеп), ''гушќер, лешќа, вежѓа, глуж'ѓо'' (Битолско).
* Отсуство на ''в'' во меѓусамогласна положба: ''чоек, глаа, дворој'' итн.
* Согласката /''с''/ во група со /''к''/ во наставката ''-ск(и)'' во положба зад согласка се африкатизира во /''ц''/, сп. ''селцски, прилепски, старцки, грацки,'' но: ''кически, тетоски'' (зад самогласка).
3 Морфолошки одлики
* употреба на остатоци од дативен падеж: му рече Стојану
* употреба на стандардните лични заменки
* употреба на трите членови
* употреба на предлогот ВО
* употреба на заповеден начин на сопствени именки
* загуба на -т во членската морфема за м.р. -от: градо, лебо, огно, дворо
* глаголскиот прилог освен со наставката -јќи има форми и на -јќум и -јќим: викајќум, одејќум, односно викајќим, одејќим, носејќим, покрај викајќи, одејќи.
4 Кратенки во говорот
говор
стандарден, дијалект
ќе одиме, ќ'ојме/ч'ојме
повеќе, појќе/појче
дадам, дам
одам, ом
можам, мом
правам, прам
што има, шојма
правиме, прајме
можеме, мојме
единаесет, единајсе
дваесет, двајсе
5 Разлики во говорите
Локалните разлики помеѓу прилепскиот и битолскиот говор се претежно од фонетски карактер.
Одлики на прилепскиот говор се:
* акцентираните /е, о/ по правило се реализираат како затворени фонови [ẹ, ọ]: 'ẹсен, л'ẹп, 'ọко, н'ọга, а во селските говори тие се дифтонгизираат: <sup>į</sup>ела, <sup>į</sup>еден, д<sup>į</sup>едо, к<sup>у</sup>ога, <sup>у</sup>осум.
* на поширок ареал отсуствува фонемата /ф/, со исклучок на градскиот говор; туѓото ф се предава со во: вурна, вилџан, вира, вустан, каве, но: фрла, фес, фенер, фурна во градскиот говор
* фонемите /ќ, ѓ/ се реализираат во некои положби (најчесто пред задните самогласки) со доста изразена фрикација: куќа, свеќа, паѓа, меѓа, односно: кујќа, цвејќе, нојќе, вејѓа, мејѓа, лујѓе, прејѓеска - со антиципирано ј, а во говорот на помладата генерација и цвејче, лујџе.
* прилепскиот говор се разликува од битолскиот по наставката -ув(а) за образување на имперфективни глаголи: купува, кажува
Одлики на битолскиот говор се:
* фонемата /л'/ како континуитет на старото палатално *l': Битол'а, бл'ут, кл'уч, пријател'
* глаголските образувања со наставката -в(а) од типот купва, кажва, менва, зајдва, посаква, радва, јавва итн.
* за одредување на личните заменки, секаде се користи машки род: му кажав нејзе, му дадов на луѓето.