procesaur/Wiki.mk huggingface dataset:
Адолф Андерсен

Карл Ернест Адолф Андерсен (|Karl Ernst Adolf Anderssen; - ) — германски шаховски мајстор и водечки шахист во светот во средината на XIX век.
Неофицијално бил прогласен светски првак по освојувањето на првиот меѓународен шаховски турни одржан во Лондон во 1851 г. Како вечен љубител на шахот, за тоа време на неговото гостување во Лондон бил прашан зошто не ја посетил Големата изложба во Лондон на што одговорил: „Дојдов во Лондон да играм шах“.
По овој турамент бил непобелив сѐ до 1858 кога изгубил (7.5 против 2.5) од младиот американски шахист Пол Морфи кој бргу се отстранел од играта поради ментално здравствени причини што повторно му дозволило на Андерсер да доминира на светската сцена.
Во 1870 во Баден-Баден уште еднаш се докажал како првак со освојувањето на тој турнир во кој и учествувал силниот Вилхелм Штајниц.
Менувач на брзини

Менувач на брзини или само менувач — лост за менување на брзини на возила како автомобили со рачен пренос и неколку чести облици на автоматски пренос.
Оваа направа се користи за менување на брзини; ова се прави додека истовремено се држи педалата за квачило со левата нога за да се ослободи моторот од преносниот механизам и тркалата.
Некои традиционални теренски возила со погон на четири тркала имаат втор менувач поврзан со редуктор, за тежок терен.
На горниот крај на менувачот има рачка која се управува за менување на брзините. Обично врз рачката има нацртан дијаграм на ''шемата'' на менување на брзини, ''т.е.'' правците во кои менувачот се поместува за менување на брзина.
Типичното возило со пет рачни брзини има седум можни позиции: пет брзини за право, рикверц и централна позиција наречена „лер“ или „неутрална“ (N) позиција. Некои возила имаат посебни копчиња против случајно менување во рикверц. Кај други пак бараат менувачот да се подигне, притисне надолу, или да се помести со поголема сила за да се добие рикверц.
Многу автоматски менувачи имаат и варијанти на менување како „sports“ или „economy“ кои даваат повисок или понизок број на вртежи по запченик, пред да се смени на погорна брзина.
Некои посебни возила имаат специјални функции на менувачот. Да речеме, Ленд Ровер Фрилендер има копче за активирање на контролата на спуст, која користи кочници за симулирање на функцијата на редуктор за стрмни спустови.
1 Поврзано
* Автоматски секвенцијален пренос (Типтроник)
Емануел Ласкер

Емануел Ласкер (германски: ''Emanuel Lasker'', ( - ) — германски шахист кој станал светски шампион по победувањето на првакот Вилхелм Штајниц во 1894. Тој успеал да ја задржи титулата за 27 години што е сè уште рекорд. За време на неговата шаховска кариера тој сепак нашол време да докторира во математиката во универзитетот Ерланген во 1900.
Во шахот Ласкер бил тактичар и голем борец. Во многу од неговите игри успеал да претвори инфериорна позиција во негов корист. Не само во офанзивата, тука и во играње одбрана немал рамен. Се` до неговите последни години (седумдесеттите), иако повеќе не бил шампион, бил ценет како добар шахист и тогашните прваци се`уште стравувале од играње со него, како на пр., Хосе Раул Капабланка.
Скутер

Скутер е возило со две тркала, најчесто со мали димензии. Сите скутери го имаат монтирано моторот во делот под седиштето или на задната оска каде што се овозможува полесен пренос на силата на задното тркало. Сите понови модели на скутери имаат автоматски пренос на силата на задното тркало, додека постарите модели на ''Веспа'', или некој нови „''Ретро''” модели имаат мануелен пренос со комадни за менување на степените на левата рачка.
Повеќето скутери се опремени со едноцилиндрични мотори од 30cc – 250cc а макси скутерите имаат двоцилиндрични мотори од 400cc па сè до 600 кубни сантиметри. Во сите држави од светот скутерите под 50 кубни сантиметри се именувани како “мопеди” додека сите останати скутери над 50 кубни сантиметри спаѓаат во класата на мотоцикли и за нив важат сите правила кои се однесуваат на мотоциклите.
Неодамна сите модерни скутери беа произведувани со воздушно ладени, двотактни мотори кај кои мешањето на горивото со маслото за подмачкување е автоматизирано. Во поново време, моделите на Yamaha-YQ50 (2002 година и сѐ уште се произведуваат) се опремени со мотор на течно ладење (''Liquid Cooled Engine''), пример кој подоцна ќе го следат сите произведувачи на скутери. Моделите, Gilera Runer SP 50, Aprilia SR 50, Peugeot JetForce 50 имаат мотори со ваков тип на ладење и затоа се оценети како скутери со подобри перформанси. Нов тренд во производството на скутери е вметнувањето на директното вбризгување на горивото (''injection'') наместо стариот начин со примена на карбуратори.Ваков систем поседуваат моделите Aprilia СР50 Di-tech, Peugeot JetForce TSDI. Перформансите на скутерите се варијабилни и се движат од 2.0 kw па сè до 15 kw кај мани-скутерите. Скутерите под 50cc имаат забрана која е поставена на 45 км/ч. Ретко кој ја почитува оваа забрана па со механичка или електронска поправка на скутерот таа се отфлра. Со фабричките делови, скутерите без забрана достигнуваат брзина од 75 км/ч,но во Италија, Јапонија, Германија, Шпанија и Холандија постојат специјализирани произведувачи на тркачки-делови за скутери кои се инсталираат за да се добие што е можно поголема брзина. Најпознати брендови се Malossi, Polini, Hebo. Најбрзиот скутер под 50cc е конструиран во Германија (марка: Yamaha –YQ 50 Aerox R) со брзина над 150 км/ч.
1 Закон за управување со скутер
Право за управување на скутер под 50cc имаат лица кои наполниле 14 години, а за скутер над 50cc е потребна А-лиценца за управување на мотоцикл.
2 Поврзано
* Електричен мотоцикл
* Мопед
Ајватово

Ајватово (|Λητή, ''Лити''; до 1926 г. ''Αειβάτι'', ''Ајвати'') — село (или гратче) во Општина Даутбал во Солунски округ, Егејска Македонија, денес во областа Централна Македонија, Грција. Сместено е во непосредна близина на градот Солун, на само 12 километри северно од неговуот центар.
Селото до денешен ден е населено исклучиво со Македонци.
1 Местоположба
Ајватово се наоѓа во Лагадинско Поле на 10 километри западно од Лагадина крај главниот пат што води од Солун за Сер. Сместено е на падините на ниската планина Балџа на излезот од превојот Дервент, на надморска височина од 150 метри со атар чие пространство зафаќа 19 км². Иако не е големо, Ајватово има статус на полуградска населба. Главното занимање на жителите е земјоделството и основни земјоделски производи се жито и тутун.
За потеклото на името се претпоставува дека има турски корени. Името на ова село е многу слично со името на скопското село Ајватовци.
2 Историја
Ајватово или Ајвати како што многумина од патописците и околното население го викале, било патријаршиско село под големо влијание на грчката пропаганда поради блискоста до главниот центар Солун. Ајватово, Ѓувезна (Асирос), Дремиглава (Дримос), Балџа (Мелисохори) и Лагиново (Лагина) се села со сродна историја кои заедно многу рано потпаднале под грчката пропаганда и нивната „Македонска Борба“ - «μακεδονικού αγώνα». Во селото уште на почетокот на XX век било организирано патријаршиско основно училиште со еден учител задолжен за 207 ученици. Од ова место потекнува Андон (Антон) Димитров Филахтечев или скратено како што го знаеме Андон Димитров еден од основачите на ВМРО на 23 октомври 1893 година во Солун.
Од 1913 година после големите борби и меѓусебни преземања и смена на окупаторите за две години неколкупати, паѓа конечно под грчка власт. Името на селото опстојува сè до почетокот на втората деценија од 20 век кога со декретот за измена на топонимијата во Северна Грција на 31.08.1926 година му се смени името во Лити или Лете спрема новиот изговор. Новото име Лити го добива по истоимената античка населба која била центар на областа Мигдонија и постоела уште во времето на Филип II Македонски.
3 Демографија
Селото Ајватово (Лити) не било колонизирано бегалско население Маџири во 1922-1926. До ден денешен претставува чисто македонска населба во овој регион со неколку други. Ајватово е една од најголемите македонски населби во Солунската околина која до денес во етнички поглед нема претрпено никакви промени.
4 Културни и природни знаменитости
* Црква „Св. Атанасиј“ од 1802 г., прогласена за споменик на културата
5 Личности
* Андон Димитров — учител, еден од основачите на ТМОРО (ВМРО)
6 Поврзано
* Битка кај Ајватово
* Лагадинско Поле
* Лете
Превозно средство

Превозно средство (или сообраќајно средство) е општ поим за разните видови на транспорт за превоз на луѓе и товар.
Кога при едно патување се користи повеќе од едно превозно средство, патувањето нарекува „повеќеначинско“ (или „мултимодално“).
1 Компоненти на превозот
Превозот се состои од следниве компоненти:
* Сообраќајна инфраструктура: маршрути, мрежи, јазли (станици, терминали) и сл.
* Возила и контејнери: камиони, вагони, бродови, летала и возови.
* Подвижна или неподвижна работна сила
* Погонски систем и напојување (влеча)
* Операции: возење, менаџмент, сообраќајни ознаки, железничка сигнализација, контрола на воздушен сообраќај и др.
2 Примери за превозни средства
* Животински придвижуван превоз
* Воздухопловство
** Летало
** Дирижабл
** Балон (воздухоплов)
* Човечки придвижуван превоз
** Велосипедист (Велосипедизам)
** Пешак (одење)
* Бродски транспорт
** Чамец
** Брод
** Подморница
* Железнички транспорт
** Метро
** Трамвај
** Воз
** Кабловска кола (железничка)
** Фуникулар
* Патен транспорт
** Автобус
** Автомобил
** Мотоцикл
** Камион
** Туктук
* Други
** Кабловска кола
** Ескалатор
** Лифт
** Автоматски превозен систем
** Вселенско летало
3 Светска споредба на најважните превозни исредства
На ниво на цалиот свет најкористено превозно средство е Автомобилот (16,000 милијарди патнички km), по што доаѓа Автобусот (7,000), Возд. сообраќај (2,800), Железница (1,900) и градски железници (250) .
Најкористениот начин на превоз на товар (стока) е преку Море (40,000 милијарди тони km), по што доаѓа сувоземниот Пат (7,000), Железницата (6,500), Нафтоводи (2,000) и Речен сообраќај (1,500) .
ЕУ 15
САД
Јапонија
Цел свет
БДП по глава на жител (€)
19,000
28,600
22,300
5,500
Патнички km по глава на жител
Приватен автомобил
10,100
22,700
6,200
2,700
Автобус
1,050
870
740
1,200
Железница
750
78
2,900
320
Воздушен (домашен освен Цел свет)
860
2,800
580
480
4 Поврзано
* Двоначински транзит
* Меѓуначински превоз
* Клучка
* Транспортна мрежа
Ананд Сатјананд

Ананд „Сеч“ Сатјананд (|Anand "Satch" Satyanand GNZM, р. 22 јули 1944 во Окленд) — поранешен генерален гувернер на Нов Зеланд. Пред тоа бил правник, судија и народен правобранител.
Дошол на местото на Дејм Силвија Картрајт како генерален гувернер на Нов Зеланд на 23 август 2006. Првиот нацрт-закон на кој тој дал Кралска согласност бил „Coroners Bill“. На функцијата се задржал до 31 август 2011, кога на гувернерското место дошол генерал полковник Сер Џери Матепарае, дотогашен началник на вооружените сили.
Сатјананд е првиот Генерален гувернер на Нов Зеланд од неевропско потекло и првиот кој нема витештво или дејмство. По скорешните промени, со земање на титулата Генерален гувернер, тој ја задржува титулата Почесен за цел живот . Сатјананд е и првиот римокатолик на оваа функција.
Роден е и израснал во Окленд во индо-фиџијанско семејство, со тоа што неговите баба и дедо се преселиле во Фиџи од Индија во 1911 год.
Сатјананд се обарзувал на Оклендскиот универзитет каде завршил право во 1970. Во текот на следните 12 години работел како правник, меѓу другото и во Јавното обвинителство.
Во 1982 бил поставен за окружен судија. Во 1995 бил назначен за народен правобранител и служел два рока од по 5 години. Помеѓу 2005 и гувернаторството, претседавал со Доверливиот Форум на некогашни пациенти-станари на психијатарските болници.
На 30 ноември 2006 бил домаќин на средба помеѓу тогашниот Премиер на Фиџи Лаисенија Карасе и командантот на војската, комодор Френк Баинимарама во Управниот дом во Велингтон, во обид за разрешавање на влошената состојба во Фиџи. Иако тој бил домаќинот, Сатјананд не учествувал во преговорите, туку на чело стоел Министерот за надворешни работи на Нов Зеланд, Винстон Питерс. Сатјановиот гамбит била последната сериозна усилба од меѓународната заедница за спречување на воениот пуч кој следел на 5 декември.
Оженет е и има три возрасни деца.
1 Наводи
**
Митре Влаот

Димитар Панџаров – Влаот, познат како Митре Влаот, Влашето, Митре Панџари, Митре Панџарот (Кономлади, Костурско, 1873 - Жупанишча, Костурско, 22 февруари 1907) — македонски револуционер, член и војвода на Македонската револуционерна организација.
1 Животопис
Тој е роден во 1873 година во Кономлади, Костурско. Во 1901 година влегува во ТМОРО како обичен четник. Во четата се научил да чита и пишува, а потоа станал помошник на војводата Георги Папанчев.
Зел учество на Смилевскиот конгрес, на кој е решено да се крене востание. Во мај 1903 година четата на Митре Влаот се судрила со турски аскер кај селото Руља (денес Котас).
За време на Илинденското востание учествува во нападот врз османлискиот гарнизон во селото Вишени (денес Висиниа) и во големата битка кај селото Песодер (денес Писодери).
По неуспехот на востанието, тој е еден од ретките раководители на Организацијата кои не ја напуштаат Македонија. Во април 1904 година формирал нова чета, којашто бргу се зголемила. Бил прогласен за главен војвода на Костенаријата, каде што повеќепати се судрувал со грчки андартски чети.
Митре ги сметал за непријатели оние кои се продавале за пари, ставајќи се во служба на грчката кауза. Таквата состојба многу болно ја прифаќал:
1.1 Смрт
На 22 февруари 1907 година неговата чета е предадена од Христо од село Шестеово (денес Сидирохори), купен од грчкиот владика Германос Каравангелис. Кај селото Жупанишча (денес Анолевки), тешко ранет, Митре Влаот умира. Заедно со целата негова чета е погребан во село Апоскеп (денес Апоскепос).
Во негова чест е испеана песната „Митре Влао, тешко ранет“.''Митре Влао, тешко ранет''
Митре Влао, тешко ранет,
му се моли на другари:
„Ој другари, мили братја,
подајте ми дулбијата
да ја врла Вич планина
да распула горе-долу
планините, долините,
и Баскарските Извори;
да се проста со Костурско
и со цела Македонија,
да се проста со Костурско
и со цела Македонија.“
2 Поврзано
* Божидар Митрев Панџаров
Киро Урдин

Киро Урдин (роден во 1945 во Струмица) — македонски сликар.
1 Животопис
Роден е во Струмица, Македонија во 1945 година. Дипломирал на правниот факултет во Белград во 1969 година. Во периодот од 1971 до 1973 Урдин работел како новинар, но подоцна тој студирал на Академијата за уметност во Париз, Франција. Од страна на “Академијата на филмот” во Париз бил награден, а во 1982 – 1983 изработувал портрети на истакнатите учесници на “Струшките вечери на поезијата”. Од 1984 година тој работел како слободен уметник во повеќе земји. Имал можност да твори во Франција, САД, Јапонија, Швајцарија, Шведска, Мексико, Белгија, Порторико, Филипини и Тајван.
Неговото име за првпат е запишано и на книгата афоризми “Le Dedoublement de la Personnalite”. Следува книгата “Le Dessin, le Pastel et l’Aquarelle of the contemporary arts” од издавачот Mayer. Ги илустрирал книгите на Jacques Delors “Combats pour l’Europe” и на Antoli Karpov “Mes plus belles victoires”.
Покрај сликарството и книгите, од работилницата на Урдин излезени се и неколку краткометражни филма – “Уметноста на Киро Урдин”, “Те сакам, Ибан” и “Планетариум” во продукција на МРТВ.
Во 1997 година ја претставувал Република Македонија во Солун, културната престолнина на Европа.
2 Поважни датуми
* 1945 - Роден во Струмица, Македонија.
* 1969 - Завршил правен факултет во Белград, Југославија.
* (1971-1973) - Работел како новинар.
* (1973-1974) - Студирал "Academie des Arts Plastiques"(Академија на науки и уметности во Париз).
* 1977 - Дипломирал на "Academy of Cinema"(Акедемија за Филм) во Париз.
* (1982-1983) - Нацртал потрети на познати личности на “Струшките вечери на поезијата”.
* 1984 - Започнал да работи како независен уметник во : Франција, САД, Јапонија, Швајцарија, Шведска, Мексико, Белгија, Порторико, Филипини, Тајван.
* 1996 - Ја илустирал книгата "Combats pour l'Europe".
* 1997 - Ја илустирал книгата на Anatoli Karpov "Mes plus belles victoires".
* 1997 - Ја претставувал Република Македонија во Солун.
Апостол Марко (Евангелист)

Свет апостол и евангелист Марко — христијански апостол и светец, сопатник и помошник на Апостол Петар, којшто во своето Прво послание го нарекува син свој, не син по тело туку по дух. Кога Марко беше во Рим со Петар, верните го замолија да им ја запише спасоносната наука на Господ Исус Христос, Неговите чуда и Неговиот живот. Така го напиша Светото Евангелие, коешто го виде и го посведочи за вистинито и самиот апостол Петар. Тој го постави Марко за епископ и го испрати на проповед во Мисир. Така тој беше првиот проповедник на Евангелието и првиот епископ во Мисир. Мисир беше сиот притиснат од густиот мрак на незнабоштвото, гатањето и злобата. Со Божја помош Свети Марко успеа да го посее семето на Христовата наука низ Ливија, Амоникија и Пентапол.
Од Пентапол, воден од Духот Божји, дојде во Александрија. Таму успеа да ја заснова Црквата Божја, да постави епископ, свештеници и ѓакони и сѐ добро да утврди во благочестивата вера. Својата проповед ја потврдуваше со големи и многубројни чуда. Кога незнабожците подигнаа обвиненија против него, како против разорувач на нивната идолопоклоничка вера, а градоначалникот почна да трага по него, тој побегна повторно во Пентапол и таму продолжи да го утврдува своето поранешно дело.
После две години Свети Марко, на голема радост на верните чијшто број во меѓувреме се умножи, се врати во Александрија. Тогаш го фатија незнабожците, цврсто го врзаа и почнаа да го влечат по калдрмите викајќи: „Да го повлечеме волот во оборот!“ Сиот ранет и искрвавен го фрлија во затвор. Овде најнапред му се јави ангел небесен и го храбреше и го крепеше. Потоа му се јави Самиот Господ Исус и му рече: „Мир на тебе, евангелисту Мој!“ А Марко Му одговори: „И на тебе, Господи мој, Исусе Христе!“ Утредента злочестивите луѓе го извлекоа од затворот и повторно го влечеа по улиците, извикувајќи го истото: „Да го повлечеме волот во оборот!“ Сиот измачен и истоштен Свети Марко изусти: „Во Твоите раце, Господи, го предавам мојот дух!“ и издивна. Неговите свети мошти беа чесно погребани од христијаните. Со векови им даваат исцеленија на луѓето од маките и од болестите.
Неум

Неум (хрватски и |Neum) — единствениот приморски град во Босна и Херцеговина и седиште на Општина Неум. Околу него се протега крајбрежје со должина од 21 км, што е единствениот пристап на земјата на Јадранското Море. Неум се наоѓа во Херцеговско-неретванскиот кантон во рамките на Федерацијата Босна и Херцеговина.
Неум е сместен на стрмни ридови, има песокливи плажи и има неколку големи хотели. Цените обично се пониски одоние на нивниот сосед, Хрватска, и со тоа ова е популарно одредиште кај оние кои трошат по продавнмици. Туризмот е главна стопанска гранка во областа. Во врвот на сезоната граничните формалности со Хрватска се лабави.
Неум нуди 5.000 легла за туристи, од кои 1.810 по хотели, а останатите по мотели, вили и приватно сместување. На општинско ниво, туризмот во Неум е активен само во крајбрежниот предел. Внатрешноста на Неум се одликува со богата археолошка историја и недопрена дивина и затоа таму селскиот туризам е во развој.
Градот е домаќин на годишниот музички настан, „Ентофест Неум“.
Неум има долги топли лета, а кратки и благи зими. Тој е еден од крајбрежните градови со највеќе сончеви часови во светот.
Просечната температура на морето изнесува 13 °C во јануари и се искачува до 32 °C во јули и август. Најпопуларни активности се пливањето и сончањето, крајбрежните прошетки, пловењето и разни водни спортови.
Неум е оддалечен 60 км од Дубровник (80 км од дубровничкиот аеродром), 70 км од Мостар и Меѓугорје и 30 км од Плоче и Метковиќ, кои обете имаат железнички станици.
Градот бил домаќин на конференцијата насловена како Уставно-правната положба на хрватите во Босна и Херцеговина во доцниот дел од октомври 2005 г.
Регионот Неум ја сече Хрватска на два неповрзани дела. Ова е исход од Карловечкиот мировен договор од 1699 г. Во овој договор Дубровничката република ѝ го отстапил Неумскиот регион на Отоманското Царство за да избегне да се граничи со окупаторската Венецијанска Република.
Фактот што за да се стигне до најјужниот дел на Хрватска, прво мора да се премине босанската граница ја натерал владата на Хрватска да изгради Пељешачкиот мост од Клек до Пељешац со кој се заобикулува границата.
1 Демографија
Во 1991, општината Неум имала 4.268 жители:
* Хрвати — 3.738 (87,6%)
* Срби — 209 (4,9%)
* Бошњаци — 196 (4,7%)
* Југословени — 92 (2,1%)
* останати — 33 (0,7%).
Самиот град Неум има 1.993 жители:
* Хрвати — 94%
* Бошњаци — 2%
* Срби — 3%
* останати — 1%
2 Историја
Во војната помеѓу Светата Лига и Отоманското Царство, Дубровник го предал Неумскиот регион на Турците. Вака турката војска имала пристап на Јадранот, а воедно и Дубровник имал заштита од Венецијанската Република.
За последен пат Турците го користеле Неумскиот Залив за воени цели додека се повлекувале од реонот за време на навлегувањето на австроунгарците во БиХ во 1878 г.
3 Поврзано
* Неумски Залив
* Туризам во Босна и Херцеговина
Правопис

Правопис или ортографија на еден јазик е збир симболи (глифи и дијакритични знаци) за запишување на еден јазик, како и збир правила за тоа како се запишуваат овие глифи, како спелинг (кај некои јазици) , интерпункција и капитализација.
Во правописот спаѓа и писмото на еден јазик. Македонскиот јазик има многу помалку правописни правила од многу други јазици, од проста причина што тој, заедно со други јужнословенски правописи, е веројатно најсовршениот во светот. Англискиот јазик, од друга страна, со неговата азбука од 26 букви има согласки и самогласки, но нема глифи за нагласок. Меѓутоа секоја англиска буква може да претставува повеќе од еден звук, а секоја англиски звук (фонема) може да биде напишан со повеќе од една буква. На пример едно правописно правило за буквите е i пред e освен по c; друг пример е дека множината е пишува со буквата ''s'' без разлика дали се изговара како [ц], како во ''cats,'' или [з], како во ''dogs.'' Покрај ова, комбинациите од букви наречени диграфи, како ''th,'' всушност прествавувале еден едиствен звук во англискиот јазик. Други јазици со истата азбука може и да не ги користат истите диграфи.
Еден од најкомплексните правописни системи се системот на јапонскиот јазик, кој користи комбинација на неколку илјади логографски знаци (кинески знаци ''ханце'') наречени ''канџи,'' два слоговника наречени катакана и хирагана, и латиницата, ромаџи. Сите зборови можат да се напишат во речиси сите системи. Изборот на писмото зависи од ред фактори, како обичаи, читливост, и стилски избор.
Еден правопис се смета за 'ефикасен' ако има еден глиф по звук (фонема) и ''обратно'', но многу малку системи се волку совршени. Меѓу таквите екстремно ретки примери е македонскиот правопис.
Правопосот кој не ги претставува сите звуци во јазикот, како оние кај италијанскиот, англискиот или арапскиот, е наречен 'дефектен'. Како неефикасните, така и дефектните правописи се потенцијален мотив за правописна реформа.
* Писма:
** Логограм
** Слоговник
** Азбука
*** Абџад
*** Абугида
* Правила за пишување и компоненти:
** Интерпункција
** Колација
** Големи и мали букви и капитализација
*** Голема буква
*** Мала буква
** Дијакритичен знак
** Потезен редослед
** Осум јонговски принципи
** Клуч (кинеско писмо)
1 Поврзано
* Правопис на македонскиот јазик
* Фонемска ортографија
* Краснопис
* Курзив
* Калиграфија
* Графологија
* Пишување
* Список на писма
2 Наводи
* Smalley, W.A. (уред.) 1964. ''Orthography studies: articles on new writing systems'' (United Bible Society, Лондон).
Гаврил Лесновски

Преподобен Свети Гаврил Лесновски — македонски подвижник чиј празник се слави на 28 јануари. Роден бил во кривопаланечкото село Осиче. Заедно со преподобните Јован Рилски, Јоаким Осоговски и Прохор Пчињски се основоположници на јужнословенското и македонско еремитско (анахоретско) монаштво.
1 Житие
Се подвизувал и аскетувал во околината на Злетовска Планина. Во житијата се среќаваат податоци дека во 10 век на Лесновската Гора кај Кратово, се замонашил и (или) изградил црква во чест на Св. Архангел Михаил и оттаму заминал во околината на подвизување.
Неговиот светителски култ се ширел и се развивал преку религиозно-духовната, книжевната, музичката, ликовната и народната традиција. За него биле составени житија и служби во втората половина на XI, во XIII и во втората половина на XVI или најдоцна во XVII в. Култот на преподобен Гаврил бил одржуван и во сликарската традиција со сликањето на негови портрети по фрескоживописите, иконите, ракописите и по другиот црковен инвентар, како и во народното творештво, во голем број месни преданија и легенди.
Бил чудотворец за време на животот и по смртта. Умрел на крајот на 10 век.
2 Наводи
За преп. Гаврил Лесновски види монографијата; Илија Велев, Св. Гаврил Лесновски во книжевната традиција, изд. Менора, Скопје 1996г.
Свети Нектариј Битолски

Преподобен Свети Нектариј Битолски — македонски светец од 15 век.
1 Животопис
Нектариј е роден во Битола. Крстеното име му било Никола. Се подвизувал најпрво во манастирот Свети Врачи кај Битола, заедно со својот замонашен татко Пахомиј. Потоа преминал на Кареја на Света Гора, каде што го продолжил подвигот под раководство на старците Филотеј и Дионисиј во ќелијата на Св. Архангели. Починал на 5 декември 1500 година, која дата се зема за славење на неговиот празник по стариот црковен календар. Неговите чудотворни мошти цели, нетлени и благоухани, сè уште почиваат во истата ќелија.
Воден пат

Воден пат е пловна водна површина. Ова може да виде река, езеро, океан и канал. За овие води да бидат пловни, тие кмораат да исполнуваат неколку критериуми:
* Водниот пат мора да биде доволно длабок за пловилата;
* Водниот пат мора да биде доволно широк за пловилата;
* Водниот пат не треба да има пречки како водопади и брзаци, или да има начин да ги заобиколи (како каналски брани);
* Струите мора да бидат доволно благи за да бродовите да пловат по план.
Пловилата кои користат водни патишта варираат од баржи на животинска влеча до огромни танкери и прекуокенаски бродови како крстосувачи.
Некогаш каналите се граделе за употреба да мали дрвени баржи влечени од коњи и други влечни животни. Денес каналите се градат за преплов на прекуокеански бродови. ''Видете'' Бродски канал.
1 Поврзано
* Воден транспорт
* Речен транспорт
* Список на водни патишта
Ири-Хор

Ири-Хор или Ро (според Петри) бил прадинастички фараон на Стариот Египет, иако некои археолози го ставаат под прашање неговото постоење. Најверојатно тој бил директниот претходник на Ка. Владеел со Абидос и бил погребан во локалните гробишта во Ум ел-Каб блозу Ка, Нармер и кралевите од Прватга династија.
Аргументот против неговото постоење се заснова на нердостигот на серех пред неговото име како и слабото присуство на сведоштва. Единствениот друг напис за Ири-Хор вон Абидос се наоѓа во Долен Египет додека Ка и Нармер имаат многу написи дури и во Палестина. Тоби Вилкинсон вели дека гробницата е впрочем само остава, а името е ризничарска ознака.
Тие кои ја поддржуваат тезата за неговото постоење укажуваат на големината и локацијата на гробницата. Ова е двојна горбница голема колку и таа на Ка и Нармер која се наоѓа во секвенцијален ред, поврзувајќи ги постарите гробишта во облик на буквата „U“ со гробниците од Првата династија. Името е испишано на големо грне како кај другите фараони и на него има кралски Хоров сокол. Серехот била традиција која започнала со Ка.
1 Поврзано
* Список на фараони
Ка (фараон)

Ка или Секен бил прадинастички фараон на Горен Египет. Владеел со Абидос и бил погребан во Ум ел-Каб. Тој најверојатно бил директниот наследник на Ири-Хор и бил наследен од Нармер. Ка бил првиот египетски крал со серех.
1 Поврзано
* Список на фараони
Крал Шкорпија

Шкорпија, Крал Шкорпија, или ретко Серкет, е вториот од двата крала на Горен Египет со тоа име кои владееле за време на Протидинастичкиот период. Неговото име веројатно е поврзано со божицата Серкет.
Единстевеното сликовно сведоштво за неговото постоење е глава од боздоган пронајдена во главниот наоден слој во храм кај Нехен. Стратографијата на оваа глава е загубена заради методите на ископување, но стилски овој предмет датира од самиот крај на протодинастичкиот период.. Шкорпија II е кралот познат по своите две церемонијални боздоганови глави од камен, пронајдени во последната декада од XIX век во т.н. Главен слој во стариот дел од храмот на Хиераконполис. Иако се доста оштетени, видливите делови претставуваат исклучителни записи од раната египетска историја. Се смета дека тој живеел веднаш пред или за време на владеењето на Нармер во Тинис поради тоа, а и поради содржината на главата. Протодинастичките хиероглифи се тешки за читање, но мртвите виваци (значи египјани) и деветте лака (значи традиционалните непријатели на Египет) на главата се толкуваат како сведоштво дека тој започнал со напади на Долен Египет, што подоцна резултирало со победа на Нармер и обединување на земјата.
Некои велат дека бидејќи во ова време египетските кралеви имале повеќе имиња, Шкорпија е всушност друго име за кралот Нармер. Други велат дека името на неговиот претходник, Ка, е само стилистички поинаква верзија на Шкорпија, и дека двајцата се една иста личност, чие име би било Сехен.
Во коро време е пронајден 5000 години стар графит од страна на Проф. Џон Даарнел од универзитетот Јеил. На него стојат симболите на Кралот Шкорпија и неговата победа над некој друг прадинастички владетел. Сликата била прикажана на посебна емисија на каналот History Channel.
1 Поврзано
* Шкорпион I
* Нармер
* Менес
* Список на фараони
Список на села во Сер

Име на македонски, Македонски-латиница, Име на грчки, Грчки-латиница, Жители во 1903, Жители во 2001
Агова махала, Agova Mahala, Αδελφικό, Adelfiko, 240, 526
Бајракли Џумаја, Barakli Džumaja, Ηράκλεια, Irakleia, 6.050, 3.551
Баница, Banica, Καρυές, Karyes, 840, 0
Бејлик Махале, Bejlik Mahale, Βαλτοτόπι, Valtotopi, 450, 1.138
Бутково, Butkovo, Κερκίνη, Kerkini, 655, 1.472
Везник, Veznik, Άγιο Πνεύμα, Agio Pnevma, 1.245, 1.954
Вишен, Višen, Βίσανη, Visiani, 200, 0
Герман, German, Σχιστόλιθος, Schistolithos, 590, 26
Горно Порој, Gorni Poroj, Άνω Πορόια, Ano Poreia, 3.780, 965
Горно Броди, Gorno Brodi, Άνω Βροντού, Ano Vrontou, 6.100, 406
Горно Караџово, Gorno Karadžovo, Μονοκκλησιά, Monokklisia, 480, 398
Горно Крушово, Gorno Krušovo, Άνω Κερδύλια, Ano Kerdilio, 330, 0
Демир Хисар (Валовишта), Demir Hisar (Valovišta), Σηδηροκαστρο, Sidirokastro, 5.840, 10.598
Довишта, Dovišta (Vdovišta), Εμμανουήλ Παππάς, Emanouil Pappas, 1.500, 1.121
Долно Порој, Dolni Poroj, Κάτο Πορέια, Kato Poreia, 2.350, 627
Долно Крушево, Dolno Kruševo, Κάτο Κερδιλιο, Kato Kerdilio, 300, 0
Драготин, Dragotin, Προμαχώνας, Promachonas, 110, 252
Дреново, Drenovo, Δράνοβο, Dranovo, 360, 0
Ежово, Ežovo, Δάφνη, Dafni, 750, 386
Eлшен, Elšen, Καρπερή, Karperi, 1.400, 1.099
Елешница, Elešnica, Φαιά Πέτρα, Faia Petra, 340, 166
Ениќој, Eniḱoj, Προβατάς, Provatas, 320, 1.344
Каваклија, Kavaklija, Λευκώνας, Lefkonas, 270, 2.136
Камарето, Kamareto, Καμαρωτό, Kamaroto, 200, 568
Долна Камила, Dolna Kamila, Κάτω Καμήλα, Kato Kamila, 180, 1.430
Кара Чали, Kara-Čali, Кара Чали, Kaliro
Лески, Leski, Χιονοχώρι, Chionochori, 600, 0
Кесеџи Чифлик, Kesedži Čiflik, Σηδηροχώρι, Sidirochori, 180, 119
Киспикеси, Kispikesi, Σκουταρι, Skoutari, 270, 2.614
Крушево, Kruševo, Αχλαδοχώρι, Achladochori, 2.510, 596
Кумли, Kumli, Αμμουδία, Ammoudia, 945, 1.124
Крчово, Krčovo, Καρυδοχώρι, Karidochori, 1.150, 121
Лехово, Lehovo, Κρασοχώρι, Krasochori, 1.250, 0
Ловча, Lovča, Ακροχώρι, Akrochori
Малеш, Maleš, Βαμβάκια, Vamvakia
Милиникич, Melnikič, Милиникич, Melenikichion
Нигрита, Nigrita, Νιγρίτα, Nigrita
Орљак, Orljak, Στρύμονηκο, Strimoniko
Орманли, Ormanli, Δασοχώρι, Dasochori
Просеник, Prosenik, Σκοτουσα, Skotusa
Равна, Ravna, Iσομα, Isoma
Рајковче, Rajkovče, Καπνοτοπος, Kapnotopos
Рупел, Rupel, Κλειδή, Klidi
Савек, Savek, Βαμβακοφύτο, Vamvakofito
Сармусакли, Sarmusakli, Πενταπολη, Pendapolis
Сер, Ser, Σέρρες, Serres
Сокол, Sokol, Сокол, Sikia
Спатово, Spatovo, Κοιμησης, Kimisis
Суха Бања, Suha Banja, Суха Бања, Xilotros
Тополјани, Topoljani, Тополјани, Chrissos
Транка, Tranka, Δαμάσκινο, Damaskino
Тумба, Tumba, Νέος Σκοπός, Neos Skopos
Турбеш, Turbeš, Μακριοτισα, Makriotisa
Долно Христос, Dolno Hristos, Χρηστος, Christos
Црвишта, Carvišta, Καπνόφυτο, Kapnofito
Чавдар, Čavdar, Ψωμοτόπι, Psomotopi
Черпишта, Čerpišta, Τερπνή, Terpni
Чучулигово, Čučuligovo, Αναγέννιση, Anagenissis
Список на тореадори

Ова е список на познати тореадори. Земјите и луѓето се наредени по азбучен ред:
1 Јапонија
* Ел Нињо дел Сол Насиенте
2 Колумбија
* Нелсон Сегура Алварез
* Луис Боливар
* Цезар Ринкон
* Хектор Вила - Ел Чано
3 Куба
* Хосе Мареро
4 Мексико
* Карлос Аруза
* Ел Зотолуко
* Маноло Мартинес
* Рафаел Ортега
* Силверио Перес
5 Перу
* Пако Кеспедес
* Кончита Синтрон
6 Порторико
* Ернесто Пастор
7 Португалија
* Хоаквим Бастинас
* Пауло Каетано
* Хоао Моура
* Витор Рибеиро
* Луис Рускинол
* Руи Салвадор
* Хоао Салгвеиро
* Васко Таборда, Јр.
* Антонио Рибеиро Телес
* Местре Давид Рибеиро Телес
* Хоао Телес
* Хосе Фалкао
8 САД
* Денис Борба
* Марио Карион
* Сидни Френклин
* Џон Фултон (Шорт)
9 Франција
* Андре Вилар
* Жан Батист Жалабер - Хуан Баутиста
* Себастијан Кастела
* Жилиен Лескаре
* Стефан Фернандес Мека
* Ришар Милиан
* Ален Монткуквиол - Нимењо 1
* Кристијан Монткуквиол - Нимењо 2
* Патриција Пелен
10 Шпанија
* Хуан Белмонте
*''Ел Вити''* Рафаел Гвера Бехарано, ''Гверита''*''Гомес Ескоријал''*''Домингвин''* Марио Кабре
* Хосе Ортега Кано
* Мануел Бенитез, ''Ел Кордобес''*''Мануел Дијаз Гонсалес, ''Ел Кордобес''
* ''Кучарез''
* Рафаел Молина Санчес, ''Лагартихо''
* Хосе Марија Манзанаранес
* ''Мануел Лауреано Родригес Санчес (Манолете)''
* Игнасио Данчез Мехијас
* Антонио Ордоњез
* Паквири
* Франциско Монтес Реина, ''Паквиро''
* ''Пепе-Иљо''
* Куро Ромеро
* Кристина Санчес
* Ел Соро
* ''Хесулин де Убрик''
* ''Фраскуело''
* ''Хоселито''
* Хосе Гомес Ортега - „Хоселито“
11 Поврзано
* Тореадор
* Корида
* Кавалиеро
Срцев удар

Срцев удар, устрел, дамла, шлог или миокарден инфаркт е израз што се користи кога коронарната артерија наеднаш ќе се затне со грутка крв и делот од срцевиот мускул што е снабдуван од таа артерија ќе се оштети, затоа што е лишен од кислород. Главните знаци се болка во градите или нелагодност. Медицинскиот израз за ова неочекувано блокирање со грутка крв (тромб) на срцевата артерија се нарекува коронарна тромбоза или коронарно затнување. Медицинскиот израз за постојано оштетување на срцевиот мускул е срцев инфаркт (''myocardial infarction'').
Во Македонија, според податоците на Институтот за јавно здравје, дневно умираат по четворица луѓе како последица на инфаркт.
Волесова збирка

Волесовата збирка или Волеска збирка (англ. ''Wallace Collection'') е национален музеј на уметност во Лондон. Бил создаден врз основа на приватната збирка на Сер Ричард Волес. По неговата смрт, сопругата ја подарува збирката на државата (1897). Музејот се отвора за јавноста во 1900, во Хертфордската куќа (домот на Ричар Волес) на Манчестерскиот плоштад.
Влезот е бесплатен. Во збирката спаѓаат слики од стари мајстори (како ''Насмеаниот кавалер''), фини порцелани како Севрски и Мајсенски, оклопи, француски мебел од XVIII век, како и најразни уметнички дела. Од пред неколку години внатрешниот двор е покриен со стаклен покрив.
Волесовата збирка ја содржи најголемата збирка слики од Жан Батист Грез вон Франција.
1 Поврзано
* Кралска збирка
Фосфобелковина

Фосфобелковините (фосфопротеини) се сложени белковини чија простетична група е ортофосфорната киселина, која е естерски врзана за алкохолната група на аминокиселината серин.
Типичен претставник на фосфобелковините е казеинот од млекото. По пат на електрофореза, казеинот се раздвојува на три фракции: α, β и γ казеин. Сите тие содржат околу 0,8 % фосфор. Се разликуваат по молекулската маса, која тешко се одредува бидејќи многу лесно образува поголеми агрегати, така што се добиваат вредности од 24.000 д0 400.000. Казеините се разликуваат и по процентот на фософор.
Фосфобелковините ги има во поголема количина и во жолчката од јајцето. Најпознат е вителинот кој содржи 10 % фосфор.
Паоло Веронезе

Паоло Веронезе (италијански: ''Paolo Veronese''; 1528 – ) — важен венецијански ренесансен сликар. Родено име му било Паоло Каљари или Паоло Калијари (''Paolo Cagliari'' или ''Paolo Caliari''). Го завикале „Веронезе“ бидејќи родум бил од Верона.
Како младич, Веронезе учел кај локалните венецијански уметници како Џовани Франческо Карото. Потоа за кратко се преселил во Мантова во 1548 (каде насликал фрески во главната катедрала, Дуомо) пред да се врати во Венеција и да ја започне својата плодна кариера.
Веронезе, Тицијан и Тинторето сочинуваат триумвират од најважните венецијански сликари од доцната ренесанса (1500-ти). Веронезе е познат како врвен колорист, како и по своите илузии во фреска и во масло. Највеќето негови дела се комплексни наративни виклуси, изведени во драматичен и разнобоен маниристички стил, полн грандиозни архитектонски окружувања и блескави свечени призори. Особено исклучителни се неговите големи слики на библиски гозби насликани за трпезарии во манастири во Венеција и Верона. Неговото кратко искуство со Инквизицијата често се споменува како увид во сликарските методи и тематики во тоа време.
Сликал и олтари, слики на митолошки теми и портрети. Во цикулација се и голем број на композициони скици во молив, мастило и туш, студии на тела во креда, како и кјароскуро модели и рикорди. Тој стоел на чело на неговата семејна ликовна работилница сѐ до неговата смрт во 1588 год.
1 Познати дела
* „Алегорија на Мудроста и Силата“
* „Битка кај Лепанто“
* „Гозбата во Левиевиот дом“
* „Лукреција“
* „Портрет на Даниеле Барбаро“
* „Свадбата во Кана“
* „Семејството на Дариј пред Александар“
Природен сателит

Природен сателит или месечина е објект кој кружи околу планета или некое поголемо тело од него, а не е направено од човекот. Ваквиот објект најчесто се нарекува месечина. Технички, поимот природен сателит исто така може да се однесува и на планета која кружи околу некоја ѕвезда, или уште повеќе ѕвезда која кружи околу своето галактичко средиште. Но вообичаено поимот природен сателит се однесува на сателитите на планетите, џуџестите планети или малите планети.
Има околу 240 познати месечини во Сончевиот Систем, вклучително оние 162 кои кружат околу планетите, 4 кои кружат околу џуџестите планети, и многу други кои кружат околу помали објекти во сончевиот Систем. Другите ѕвезди и нивните планети исто така имаат природни сателити.
Сите објекти кои припаѓаат на нашиот Сончев Систем, вклучително и Земјата и Сонцето, се сателити или на некоја планета, или на Сонцето, или на галактичкото средиште на Млечниот Пат.
Понекогаш не е едноставно да се определи за едно множество на објекти кој на кого му е сателит. Бидејќи сите тела кои имаат маса се под влијание на гравитациски сили, движењето на примарниот објект исто така е под влијание на сателитот. Ако два објекта се со приближно иста маса, се вели дека се работи за двоен систем а не за систем примарен објект - сателит; екстремен случај на двоен систем 'двојниот астероид'. Како општ критериум за оценка дали еден објект е сателит или не на друг објект се зема нивното тежиште. Објектот до во чија внатрешност се наоѓа тежиштето велиме дека е главен објект а за другиот објект велиме дека е сателит. Еден друг пример, далеку попознат, е примерот на џуџестата планета Плутон и нејзиниот придружник Хирон. Многумина веруваат дека Хирон е сателит на Плутон, но тоа е дискутабилно, бидејќи нивните маси се приближно еднакви а нивното средиште не се наоѓа во внатрешноста на ниту еден од нив, па според тоа некои велат дека Плутон и Хирон се членови на еден двоен систем од планети.
Гликобелковина

Гликобелковини (гликопротеини) се сложени белковини кои како простетична група имаат некој јаглехидрат. Тоа се многу вискозни и слузести супстанци, па затоа се нарекуваат и ''мукобелковини''. Гликобелковините се многу распространети во животинскиот организам. Ги има во сите секрети (плунка, желодочен сок, синовијална течност, секрети на цревна слузокожа), потоа во ‘рскавицата, папочната врвка, стаклестото тело на окото, рожницата, серумот, еритроцитите (крвните групи) и сврзното ткиво.
Гликобелковините се со многу различен состав и особини. Според карактерот на полисахаридот, ги делиме на неутрални и кисели. Полисахаридите од првата група е со неутрален карактер и се состои од повеќе единици на моносахариди или аминошеќери. Полисахаридот на киселите гликобелковини е хијалуронска киселина, хондроитин сулфурна киселина или се состои од повеќе единици на хексуронски киселини.
Ќустендил (област)

Ќустендилска областОбласт Кюстендил
мапа
Админ. центар:Ќустендил
Површина:3 051 км<sup>2</sup>
Население:160 702
Број на општини:9
Регистарска ознака:КН
Областен Управител:Љубомир Дермански
информација
Ќустендилска област е една од 28-те области на Бугарија. Се наоѓа во западниот дел на земјата, на границата со Република Македонија. Опфаќа површина од 3 051 км<sup>2</sup> и има население од 135,664 луѓе.
1 Список на населените места во Ќустендилска област
''Градовите се со задебелен фонт. ''
1.1 Општина Бобов Дол
Бабино,
Бабинска Река,
Блато,
Бобов Дол,
Голема Фуча,
Голем Врбовник,
Големо Село,
Горна Козница,
Долистово,
Коркина,
Локвата,
Мала Фуча,
Мали Врбовник,
Мало село,
Мламолово,
Новосељaне,
Паничарево,
Шатрово
1.2 Општина Бобошево
Бадино,
Блажиево,
Бобошево,
Висока Могила,
Вуково,
Доброво,
Каменик,
Скрино,
Слатино,
Сопово,
Усоjка,
Циклово
1.3 Општина Кочериново
Бараково,
Боровец,
Бураново,
Драгодан,
Кочериново,
Крумово,
Мурсалево,
Пороминово,
Стоб,
Фролош,
Црвиште
1.4 Општина Ќустендил
Багренци,
Берсин,
Блатец,
Бобешино,
Богослов,
Буново,
Гирчевци,
Горановци,
Горна Брестница,
Горна Граштица,
Горно Ујно,
Грамаждано,
Граница,
Гурбановци,
Грбино,
Грљано,
Ѓуешево,
Двориште,
Дождевица,
Долна Граштица,
Долно Село,
Долно Ујно,
Драговиштица,
Жабокрт,
Жеравино,
Жиленци,
Ивановци,
Каменичка Скакавица,
Катриште,
Конјаво,
Копиловци,
Коприва,
Кутугерци,
Кршалево,
Ќустендил,
Лелинци,
Леска,
Лисец,
Лозно,
Ломница,
Мазарачево,
Вратца,
Нови Чифлик,
Ново Село,
Николичевци,
Пиперков Чифлик,
Полетинци,
Полска Скакавица,
Преколница,
Радловци,
Раненци,
Режинци,
Раџавица,
’Рсово,
Савоjски,
Сажденик,
Скрињано,
Слокоштица,
Совољано,
Стенско,
Таваличево,
Трновлаг,
Трсино,
Церовица,
Црешново,
Црвена јаб’лка,
Црвендол,
Црвењaно,
Чудинци,
Шипочано,
Шишковци,
Јаб'лково
1.5 Општина Невестино
Ваксево,
Ветрен,
Дл’хчево-Сабљaр,
Долна Козница,
Друмохар,
Еремија,
Згурово,
Илија,
Кадровица,
Лиљач,
Мрводол,
Невестино,
Неделкова Граштица,
Пастух,
Пелатиково,
Раково,
Рашка Граштица,
Смоличано,
Страдалово,
Тишаново,
Црварица,
Чеканец,
Четирци
1.6 Општина Рила
Падала,
Пастра,
Рила,
Рилски манастир,
Смочево
1.7 Општина Сапарева Бањa
Овчарци,
Ресилово,
Сапарева Бањa,
Сапарево
1.8 Општина Дупница
Баланово,
Бистрица,
Блатино,
Грамаде,
Делјан,
Дјаково,
Jaхиново
Краjни Дол,
Краjници,
Кременик,
Палатово,
Пиперево,
Самораново,
Дупница,
Тополница,
Червен Брјаг,
Џерман
1.9 Општина Трекљано
Брест,
Б’зовица,
Габрешевци,
Горни Коритен,
Горно Кобиле,
Добри Дол,
Долни Коритен,
Долно Кобиле,
Драгоjчинци,
Злогош,
Киселица,
Косово,
Метохија,
Побит Кам'к,
Средорек,
Сушица,
Трекљано,
Уши,
Чешљанци
Хромобелковина

Хромобелковините (хромопротеини или хромопротеиди) се сложени белковини (''протеиди'') чија простетична група е некој пигмент (оттука и името, бидејќи ''хромос'' на грчки значи ''боја''). Најраспространетите хромобелковини имаат простетична група која претставува обоено комплексно соединение на железото со порфиринот, кое се нарекува хем. Овие хромобелковини се нарекуваат и хембелковини.
Хембелковините се физиолошки многу активни. Во оваа група спаѓа хемоглобинот од кој потекнува црвената боја на еритроцитите и кој го пренесува кислородот од белите дробови до ткивата, потоа внатреклеточните пигменти (цитохроми), кои ги пренесуваат електроните во текот на биолошките оксидации, како и цела низа на ензими кои ги катализираат редокс реакциите.
Железото во хемот може да биде двовалентно (ферохем или само хем), тровалентно (ферихем или хемин), а може и повратно да преминува од двовалентна во тровалентна состојба. Според валентноста на железото, се разликуваат следните порфиринобелковини:
* Железо во двовалентна состојба:
# Хемоглобини — респираторни пигменти на ‘рбетниците
# Еритрокруорини — респираторни пигменти во крвта и ткивните течности на без‘рбетниците
# Миоглобини — респираторни пигменти кои се наоѓаат во мускулите на ‘рбетниците и без‘рбетниците
* Железо во простетичната група кое повратно преминува од двовалентна во тровалентна состојба (Fe<sup>+++</sup>=Fe<sup>++</sup>+e<sup>-</sup>):
# Цитохроми — внатреклеточни пигменти кои се наоѓаат во клетките на сите аеробни организми. Некои од нив, како цитохромите b и c како простетична група содржат хемин (Fe<sub>3</sub><sup>+</sup> - протопорфирин), а цитохромот а (познат и како цитохром оксидаза или ензимот на дишењето) го има за простетична група цитохеминот.
* Железо во тровалентна состојба:
# Каталази — многу распространети белковини со ензимски карактер. Каталазата го забрзува распаѓањето на водород пероксидот на вода и кислород (2H<sub>2</sub>O<sub>2</sub> → 2H<sub>2</sub>O + O<sub>2</sub>). Нејзина простетична група е хеминот во кој железото е тровалентно. # Пероксидазите, пак, ја катализираат оксидацијата со водороден пероксид како оксидативно средство. Растителната пероксидаза има за простетична група хемин, а животинската зелен хематин.
Физиолошката активност на наведените хембелковини зависи од белковинските делови. Наведените хембелковини се разликуваат по специфичната структура на белковинските компоненти, која ја одредува физиолошката активност, а простетичната група е иста (хем или хемин) или слични структури.
1 Поврзано
* Гликобелковини
* Фосфобелковини
* Нуклеобелковини
* Металобелковини
Липобелковина

Липобелковините (липопротеини) се биокомплекси, односно сложени белковини чија простетична група е некој липид, како на пример фосфатид, сфингомиелин, холестерол, каротин итн.
Липобелковините кои се наоѓаат во телесните течности (серум, ликвор) се растворени. Еден од најзначајните претставници е β-липобелковината.
Во клеточната мембрана и структурните елементи на клетката (гранулите и митохондриите) се наоѓаат нерастворени липобелковини. Всушност, клеточната мембрана претставува многу сложено граден липобелковински комплекс.
Комплексите на каротините со белковините се обоени липобелковини. Таква белковини е родопсинот (видниот пурпур).
1 Видови липобелковини
Врз основа на одликите, липобелковините се поделени во неколку групи:
Липобелковина, Големина на честичката (нм), Концентрацијакај мажи (гр/Л), Концентрацијакај жени (гр/Л)
Хиломикрони, < 10000, < 0,1, < 0,1
VLDL - Very Low Density Lipoprotein, 50, 0,5-2,0, 0,5-1,5
IDL - Intermediate Density Lipoprotein, 30
LDL - Low Density Lipoprotein, 21, 2,0-3,5, 2,0-3,0
Липобелковина a - Lp(a), 25, 0,01-0,5, 0,01-0,5
HDL - High Density Lipoprotein
HDL<sub>E</sub>, 12, <0,05, <0,05
HDL<sub>2</sub>, 10, 0,5-1,0, 0,5-1,0
HDL<sub>3</sub>, 8, 1,0-2,0, 1,0-2,0
VHDL - Very High Density Lipoprotein, 7, 0,1-0,2, 0,1-0,2
2 Поврзано
* Гликобелковина
* Фосфобелковина
* Флавобелковина
* Нуклеобелковина
* Металобелковина
* Хромобелковина
he:כולסטרול#ליפופרוטאינים
Цитохром c

Цитохромот ''c'' е најдобро испитан цитохром, бидејќи е доста стабилен и лесно се екстрахира. Молекулската маса му изнесува 12,000.
Добиен е во кристална состојба од различен биолошки материјал. Цитохромот ''c'' е базна белковина кој се состои од еден пептиден ланец изграден од 104 аминокиселини и еден хем. Хемот е врзан за пептидниот ланец двократно: железото со координативна врска е поврзано за остатоците на хистидинот и ковалентно, преку две винилни групи, за остатоците на цистеинот од пептидниот ланец. Хемот е сместен длабоко во пептидниот ланец, кој го обиколува од двете страни. Поради тоа, редуцираниот (феро) цитохром ''c'' не може да сврзе ни јаглерод моноксид, ниту пак директно да реагира со кислородот. Исто така, оксидираниот (фери) цитохром ''c'' не сврзува CN<sup>-</sup> јон.