Банско (град)

::''Оваа статија се однесува на градот Банско во Бугарија. За селото Банско во Македонија, видете Банско.''
Банско (|Банско) — град во Разлошко, Пиринска Македонија, денес во Благоевградската област, Република Бугарија. Според проценка од 2024 година, градот има 10.017 жители. Градот е сместен на источните падини на планината Пирин, блиску до градот Разлог, а во неговата непосредна близина се наоѓа и ски-центарот кој го носи истото име. Градот е седиште на Општина Банско.
Банско е родното место на македонскиот поет Никола Вапцаров, како и на Неофит Рилски. Бугарските историчари тврдат дека Св. Паисиј Хилендарски исто така е родум од тука. Во периодот на 1896 година Гоце Делчев учителствувал во Банско, но оттука бил протеран од градските големци поради својата сомнителна револуционерна дејност. Денес во градот живеат значителен број Македонци, како и луѓе со потекло од Македонија.
1 Историја
На 2 километри југозападно од градот, во областа „Шипотско“, биле откриени остатоци од античка и средновековна црква. Изградена кон крајот на 4-ти или почетокот на 5-ти век, веројатно на постара тракиска градба, а околу неа е развиена некропола со над 150 гробови. Античката црква била уништена во 6-ти век, обновена по 12-ти век и повторно уништена од Османлиите.
Во 18-ти и 19-ти век, Банско одржувало живи врски со Рилскиот манастир. Во селото работел манастир, каде што Јосиф Градителот бил свештеник некое време. Групи поклоници од Банско великодушно донирале на манастирот. Во 1840 година, од нив биле добиени 4.310 гроша. Молеровците иконописци од Банско станале познати по своите фрески во црквата и капелите на манастирот и иконите што ги изработувале за него. Храна за братството се доставувала од Банско - грав, сапун, маслиново масло и друго. Во 1852 година, Тодор од Банско поставил железен дарак за манастирот во селото Рила.
Околу 1850 година, била основана Егзархиска православна општина Банско, како продолжение на јавниот совет на ниво на целата заедница формиран во 1833 година, на чело со Лазар Герман, за да обезбеди средства, материјали и работна сила за изградба и декорација на црквата „Света Троица“, осветена во 1835 година. Раководството на општината вклучувало влијателни претставници на трговската и занаетчиската класа. Во 1860-тите и 1870-тите, општината ја водела борбата против грчките црковни власти и за развој на просветната работа во селото. На нејзина иницијатива, во 1857 година била изградена нова училишна зграда, взаемното училиште било претворено во училница, а биле дистрибуирани весници и литература. Општината ја организирала изградбата на камбанаријата на црквата „Света Троица“ во 1850 година и поставувањето на часовник во 1865 година.
Според сведоштвата на американските мисионери кои го посетиле Банско во 1867 година, тоа имало 4-5 илјади жители, кои ги пречекале позитивно. Во 1870-тите, заедно со другите населени места во Разлошко, се спротивставувале на протестантската пропаганда. Црковната општина Банско им обезбедила материјална помош на семејствата кои страдале за време на задушувањето на Кресненското востание од 1878-1879 година, како и на Илинденското востание од 1903 година.
Во „''Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника''“, објавена во Константинопол во 1878 година и која ја одразува статистиката на населението од 1873 година, Банско е наведено како село со 798 домаќинства и 2700 Македонци.
Георги Стрезов за Банско (1891):Банско, паланка поголема од Мехомија, 1 час јужно. Патот е рамен и широк. Банско се наоѓа на рид; има добар поглед, подобар од Мехомија. Нема чаршија; има 5 анови во средината на Банско. Водата е изобилна овде; секоја улица има поток, секој пат има чешма. Повеќето куќи се камени и двокатни. Во средината на селото се наоѓа прекрасна црква „Света Троица“ со камбанарија од делкан камен. Исто така, има и градски часовник, направен од самостоен инженер и машиноградител, Т. Х. Радонов. Училиштето не е далеку од црквата, нова огромна зграда, која може да прими до илјада ученици; дворот е широк. Има 6 учители со 300 ученици; женско училиште, малку подалеку, со 2 учители и до 150 ученици. До 1887 година, двете училишта биле обединети, а потоа прво се разделиле и ги формирале првото и второто одделение за време на учителите Самарџиев и Бојанов. Протестантите, околу 50 куќи, имаат свое училиште и молитвен дом.
Главното занимање на жителите е земјоделството. Табаклукот, кој некогаш бил во добра состојба, сега вработува 50 луѓе во 3 табахани. Има секакви други занаетчии. Гигантскиот раст, силната структура, црвениот изглед и вродената духовитост на жителите се извонредни. Многумина без никаква наука изградиле фабрики за волна, машини за ткаење итн. Дрводелците не се помалку вешти. Банчани се разликуваат од другите населби по својот благ карактер; истата разлика е забележлива и во говорот. Во Банско и Белица се вели дека има луѓе кои специјално се занимаваат со правење лажни пари; овој занает бил стар на тоа место. Забележете дека има многу вешти железари. Столарството значително напреднало: производи од ковчези, столови итн. се дистрибуираат низ цела Македонија и Бугарија. Покрај гореспоменатата црква, има уште една стара во близина на гробиштата. 1200 куќи, само Македонци.Според статистиката на Васил К’нчов кон краjот на ХІХ век, Банско била најголемата населба во Разлошката област. Таму живееле 6.500 Македонци христијани.
На почетокот на Балканската војна во 1912 година, 131 жител од Банско се пријавиле како волонтери во Македонско-одринските доброволни чети. За време на војната, општината организирала собирање храна и облека за бугарската војска и доброволните одреди на ВМРО. Банско било ослободено од турска власт на 5 октомври 1912 година со помош на одреди предводени од Јонко Вапцаров, Христо Чернопеев, Георги Занков, Михаил Чеков, Пејо Јаворов, Стефан Чавдаров, Лазар Колчагов и други.
Асен Тодев бил избран за прв градоначалник (претседател на општинската комисија), а членови на комисијата биле Лазар Галабов и Марко Ковачев.
Во 1914 година, селото Банско официјално било прогласено за град.
2 Географија и местоположба
Банско се наоѓа во подножјето на Пирин Планина, недалеку од истоимениот национален парк, во долината на реката Места на надморска височина од 925 метри. Низ Банско поминува реката Глазне. Климата е планинска и овозможува снежната покривка да се задржи од декември до април, а алпската природа на Пирин Планини обезбедува одлични услови за професионално и аматерско скијање. Градот важи за еден од најголемите скијачки центри на Балканот.
Градот е оддалечен 56 км од Горна Џумаја, околу 160 км од Софија и околу 220 км од Солун. Банско е станица на линија Септември-Добриншта од Септември до Добриништа. Постојат железнички врски до Софија, Пловдив и Бургас. Постојат автобуски врски до Софија, Пловдив, Благоевград, Разлог и Неврокоп.
Блиското село Бања, кое се наоѓа на само 5 км од градот, е познато по своите 27 термално-минерални извори.
2.1 Клима
3 Население
Според последниот попис во Бугарија од 2021 година, во Банско живееле 9.062 жители.
На табелата е прикажан националниот состав на населението во градот, според пописот од 2011 година:
Националност, Број, %
Бугари, 8.208, 91,00
Роми, 196, 2,17
Турци, 3, 0,03
Други, 32, 0,35
Не се самоопределиле, 21, 0,23
Не одговориле, 559, 6,19
Вкупно, 9.019, 100,00
На табелата е прикажан составот на населението во градот по возраст, според пописот од 2011 година:
Година, 0 – 14 г., 15 – 64 г., над 65 г.
2011, 12,37%, 70,84%, 16,79%
На табелата е прикажан бројот на населението во Банско за периодот 1934-2021:
Година, 1934, 1946, 1956, 1965, 1975, 1985, 1992, 2001, 2011, 2021
Население, 5.540, 6.161, 6.805, 7.851, 10.015, 9.978, 9.385, 9.321, 9.019, 9.062
Во градот и околината живеат голем број Македонци, кои од страна на бугарската држава не се признаваат како посебна етничка заедница и голем дел од нив се запишуваат како Бугари.
Според Националниот статистички институт на Бугарија, по проценките од 31 декември 2024 година, во Банско имало 10.017 жители.
4 Религија
Најголема религија во Банско е христијанството. Покрај православната, постои и голема конгрегациска заедница на протестанти, дел од Унијата на евангелистички конгрегациски цркви, која е основана во 1868 година. Ромите во Банско слават и христијански и муслимански празници.
Православната црква „Света Троица“ се наоѓа во центарот на градот, а е осветена во 1835 година. Југоисточно од Банско се наоѓаат доцносредновековните цркви „Свети Ѓорѓи“ и „Свети Илија“.
5 Економија и туризам
Планинските врвови во близина на градот, бројните езера и старите борови шуми го прават градот дестинација за рекреација и одмор. Уделот на Бугарија во европскиот зимски туризам постојано расте, а Банско сè повеќе се натпреварува со одморалиштата во Франција и Швајцарија поради релативно пониските трошоци.
Годишно се прават подобрувања во инфраструктурата и организацијата на скијачкиот центар на Тодорка за да се приспособи на зголемениот број туристи. Во 2003 година од градот била изградена жичарница, заменувајќи го возењето со минибус до примарната база Бандеришка Полјана. Од 2010 година, скијачкиот центар има 75 км скијачки патеки, од кои 35% се за почетници, 40% за напредни и 25% за искусни скијачи и сноубордери, како и 14 лифтови и влечни патеки, опслужувајќи до 24.500 лица на час. 80% од патеките се опремени со машини за вештачки снег. Скијачкиот центар нуди и скијачка патека од 16 км, опремена со машини за вештачки снег и осветлување, која ги поврзува повисоките делови од одморалиштето со градот. Врвот опслужуван од ски лифт се издига на надморска височина од 2.600 метри. Вертикалниот пад е речиси 1.000 метри до основната област кај Бандеришка Полјана, а над 1.600 метри со скијачките патеки до градот.
Денес Банско е познато како дестинација за дигитални номади. Се тврди дека приливот на дигитални номади, вклучувајќи многумина кои купиле имот во градот, придонел за стабилизирање на пазарот на недвижности во градот и зголемување на туризмот за долг престој во градот, особено надвор од зимската шпицна сезона. Во Банско има сè поголем број коворкинг простори. Коворкинг Банско е заедница на дигитални номади која има две коворкинг локации во северниот и јужниот дел од градот. Се верува дека годишниот Банско Номад Фест е еден од најголемите светски настани за дигитални номади, привлекувајќи 700 учесници во 2023 година.
6 Културни и природни знаменитости
Банско поседува уникатното историско, архитектонско и уметничко наследство, како и значајни личности кои се родени или живееле во него. Градот е дом на следниве музеи:
* Куќа-музеј на Никола Вапцаров
* Куќа на уметноста
* Етнографска изложба-чаршија
* Постојана изложба на икони
* Куќа-музеј на Неофит Рилски
* Градски историски музеј
* Историски музеј, село Елешница, со богати наоди од неолитот (VI – IV милениум п.н.е.)
7 Образование
7.1 Училишта
* Основно училиште „Св. Паисиј Хилендарски“
* Средно училиште „Неофит Рилски“
* Средно стручно училиште за електроника и енергетика (Банско)
* Средно стручно училиште за економија и туризам „Алеко Константинов“
* Средно стручно училиште за шумарство „Никола Вапцаров“
8 Спорт
Банско неодамна бил домаќин на трките во алпско скијање од Светскиот куп на ФИС: женската трка во 2009 година во спуст и супервелеслалом. Машката трка за прв пат се одржала во Банско во 2011 година во алпска комбинација и слалом. Банско бил домаќин и на машкиот велеслалом во февруари 2012 година и на женскиот спуст и супервелеслалом, и машкиот велеслалом и слалом.
Редовно се одржуваат алпски и биатлонски натпревари, како и натпревари во скијање на даска.
9 Редовни настани
Во градот се одржува годишниот џез фестивал Банско, како и годишниот концерт на поп-ѕвезди во Банско. Градот бил домаќин на Меѓународната лингвистичка олимпијада во 2023 година.
Фестивалот на номадите во Банско, еден од најголемите настани за дигитални номади со учесници од целиот свет, се одржува во Банско секоја година, последната недела од јуни.
10 Друго
Врвот Банско на островот Ливингстон на Јужните Шетландски Острови, Антарктик, е именуван по градот Банско.
11 Збратимени градови
Банско е збратимен со:
* Ениќој, Грција
* Димотика, Грција
* Доксат, Грција
* Закопане, Полска
* Бормио, Италија (од 2023)
12 Личности
Меѓу значајните личности што се родени или живееле во Банско се:
* Паисиј Хилендарски (1722-1773), автор на „''Историја славјаноболгарскаја''“
* Неофит Рилски (1793-1881), монах, учител и уметник
* Лазар Тодев (1853-1898), македонски револуционер, трговец и просветител
* Димитар Фурнаџиев (1866-1944), американски македонски активист, презвитеријанист и теолошки пропагатор
* Георги Голев (1869-?), македонски револуционер
* Димитар Лазаров (1873-1952), македонски револуционер
* Димитар Молеров (1874-1961), македонски поет, драматург, фолклорист, филолог, публицист и револуционер
* Симеон Молеров (1875-1923), македонски револуционер
* Костадин Молеров (1876-1957), македонски фолклорист, собирач на македонско народно творештво и револуционер
* Герасим Огнанов (1885-1912), македонски револуционер
* Цветко Бизев (1886-1977), македонски револуционер
* Јонко Вапцаров (1861/80-1939), македонски револуционер, татко на Никола Вапцаров
* Елена Вапцарова (1882-1969), македонска учителка, мајка на Никола Вапцаров
* Никола Вапцаров (1909-1942), македонски поет и револуционер
* Георги Пирински (1902-1992), еден од водечките активисти меѓу македонската емиграција во Северна Америка помеѓу двете светски војни, татко на современиот бугарски политичар Георги Пирински
* Ирина Никулчина (родена 1974), добитник на бронзен медал на Зимските олимписки игри во 2002 година