Нобелова награда за хемија

Нобелова награда за хемија (|Nobelpriset i kemi) — годишна награда што ја доделува Кралската академија на науките на научници од различни области на хемијата. Таа е една од петте Нобелови награди што ја основал во 1895 година пронаоѓачот на динамитот, шведскиот физичар Алфред Нобел (1833 - 1896). Останатите награди се: Нобелова награда за физика, Нобелова награда за физиологија или медицина, Нобелова награда за литература, Нобелова награда за мир и Нобелова награда за економија.
Според тестаментот на Нобел, наградата се исплатува од средствата на фондацијата „Нобел“, а ја доделува комитет од пет члена кои ги избира Кралската академија на науките. Првата Нобелова награда за хемија е доделена во 1901 година на Јакоб Хенрик вант Хоф, од Холандија.
Секој добитник добива медал, диплома и парична награда која не е иста секоја година. Во 2007 година, Гехарт Ертл добил десет милиони шведски круни, (малку повеќе од 1 милион €, или 1,4 милиони американски долари.
Наградата се доделува во Стокхолм на годишна церемонија на 10 декември, годишница од смртта на Нобел.
1 Лауреати
Година, Добитник, Земја, Образложување
1901, Јакоб Хенрик вант Хоф, Холандија, „за пронаѓање на законите на хемиската динамика и осмотскиотот притисок во растворите"
1902, Херман Емил Фишер, Германија, „за неговата работа на синтетизирање на шеќер и синтеза на пурин"
1903, Сванте август Арениус, Шведска, „за неговата теорија на електролитна дисоцијација"
1904, Сер Вилијам Рамзи, „за откривањето на инертните гасови во атмосферата, и одредувањето на нивното место во периодниот систем"
1905, Адолф вон Баејер, Германија, „за унапредување на органската хемија и хемиската индустрија"
1906, Анри Моасан, Франција, „за неговото истражување и изолација на елементот флуор"
1907, Едвард Бухнер, Германија, „за неговите биохемиски истражувања и откритието на слободноќелиската ферментација"
1908, Ернест Радерфорд, Велика БританијаНов Зеланд, „за истражување од областа на распаѓање на елементите и хемиската природа на радиоактивните супстанции"
1909, Вилхелм Оствалд, Германија, „за неговата работа на catalysis and for his investigations into the fundamental principles governing chemical equilibria and rates of reaction"
1910, Ото Валах, Германија, "[for] his services to organic chemistry and the chemical industry by his pioneer work in the field of alicyclic compounds"
1911, Марија Склодовска - Кири, Франција, "за откривање на елементите радиум и полониум,
1912, Виктор Грињар, Франција, "за откривањето на т.н. Грињаров реагенс"<ref
Пол Сабатје, Франција, "for his method of hydrogenating organic compounds in the presence of finely disintegrated metals"<ref
1913, Алфред Вернер, Швајцарија, "[for] his work on the linkage of atoms in molecules [...] especially in inorganic chemistry"
1914, Теодора Вилиам Ричардс, САД, "за неговите прецизни определби на атомската маса на голем број од хемиските елементи"
1915, Ричард Мартин Вилстетер, Германија, "за неговите истражувања на растителните пигменти, особено на пигментот хлорофил"
1916, ''Не е доделена''
1917, ''Не е доделена''
1918, Фриц Хабер, Германија, "за синтезата на амонијак од неговите составни елементи"
1919, ''Не е доделена''
1920, Валтер Херман Нернст, Германија, "за неговата дејност во областа на термохемијата"
1921, Фредерик Соди, Велика Британија, "for his contributions to our knowledge of the chemistry of radioactive substances, and his investigations into the origin and nature of isotopes"
1922, Франсис Вилиам Астон, Велика Британија, "for his discovery, by means of his mass spectrograph, of isotopes, in a large number of non-radioactive elements, and for his enunciation of the whole-number rule"
1923, Фриц Прегл, Австрија, "for his invention of the method of micro-analysis of organic substances"
1924, ''Не е доделена''
1925, Рихард Адолф Жигмонди, Германија, "for his demonstration of the heterogeneous nature of colloid solutions and for the methods he used"
1926, Теодор Сведберг, Шведска, "for his work on disperse systems"
1927, Хајнрих Ото Виланд, Германија, "за неговите истражувања на внатрешниот состав на жолчните киселини и слични супстанции"
1928, Адолф Ото Рајнхолд Виндаус, Германија, "за неговите истражувања на внатрешниот состав на стеролите и нивната поврзаност со витамините"
1929, Артур Харден, Велика Британија, "за нивните истражувања на ферментацијата на шеќер и ферментативни ензими"
Ханс фон Ојлер-Хелпин, Германија
1930, Ханс Фишер, Германија, "за неговите истражувања на внатрешниот состав на хемин и хлорофил и особено за неговата синтеза на хемин"
1931, Карл Бош, Германија, "[for] their contributions to the invention and development of chemical high pressure methods"
Фридрих Бергиус, Германија
1932, Ирвинг Лангмјур, САД, „за неговите откритија и истражувања во површинската хемија“
1933, ''Не е доделена''
1934, Харолд Клејтон Уреј, САД, "за откривањето на деутериумот"
1935, Фредерик Жолио-Кири, Франција, „за нивната синтеза на нови радиоактивни елементи“
Ирен Жолио-Кири, Франција
1936, Петар Дибеј, Холандија, "[for his work on] molecular structure through his investigations on dipole moments and the diffraction of X-rays and electrons in gases"
1937, Волтер Ховарт, Велика Британија, "за неговите истражувања на јаглехидратите и витаминот Ц"
Пол Карер, Швајцарија, "за неговите истражувања на каротиноиди, флавини, витамините А и Б2"
1938, Ричард Кун, Германија, "за неговата работа на каротиноиди и витамини"
1939, Адолф Бутенанд, Германија, "за неговата работа на сексуалните хормони"
Лавослав Ружичка, Швајцарија, "for his work on polymethylenes and higher terpenes"
1940, ''Не е доделена''
1941, ''Не е доделена''
1942, ''Не е доделена''
1943, Ѓерѓ де Хевеши, Унгарија, "for his work on the use of isotopes as tracers in the study of chemical processes"
1944, Ото Хан, Германија, "for his discovery of the fission of heavy nuclei"
1945, Артури Илари Виртанен, Финска, "for his research and inventions in agricultural and nutrition chemistry, especially for his fodder preservation method"
1946, Џејмс Б. Самер, САД, "за неговото откритие дека ензимите можат да се кристализираат"
Џон Ховард Нортроп, САД, "for their preparation of enzymes and virus proteins in a pure form"
Вендеч Мередит Стенли, САД
1947, Роберт Робинсон, Велика Британија, "for his investigations on plant products of biological importance, especially the alkaloids"
1948, Арне Целиус, Швајцарија, "for his research on electrophoresis and adsorption analysis, especially for his discoveries concerning the complex nature of the serum proteins"
1949, Вилиам Гиок, САД, "for his contributions in the field of chemical thermodynamics, particularly concerning the behaviour of substances at extremely low temperatures"
1950, Ото Дилс, Германија, "за нивното откритие и развивање на синтезата на диени"
Курт Алдер, Германија
1951, Едвин Мекмилан, САД, "for their discoveries in the chemistry of transuranium elements"
Глен Т. Сиборг, САД
1952, Арчер Џон Портер Мартин, Велика Британија, "for their invention of partition chromatography"
Ричард Лоренс Милингтон Синге, Велика Британија
1953, Херман Штаудингер, Германија, "за неговите откритија во областа на макромолекуларната хемија"
1954, Лајнус Полинг, САД, "for his research into the nature of the chemical bond and its application to the elucidation of the structure of complex substances"
1955, Винсент ду Вигнеод, САД, "for his work on biochemically important sulphur compounds, especially for the first synthesis of a polypeptide hormone"
1956, Кирил Нормал Хиншелвуд, Велика Британија, "за нивните истражувања во механизмот на хемиските реакции"
Николај Николаевич Семенов, СССР
1957, Лорд (Александер Р.) Тод, Велика Британија, "for his work on nucleotides and nucleotide co-enzymes"
1958, Фредерик Сенгер, Велика Британија, "за неговата работа на структурата на белковините, особено онаа на инсулинот"
1959, Јарослав Хејровски, Чехословачка, "for his discovery and development of the polarographic methods of analysis"
1960, Вилард Френк Либи, САД, "for his method to use carbon-14 for age determination in archaeology, geology, geophysics, and other branches of science"
1961, Мелвин Калвин, САД, "for his research on the carbon dioxide assimilation in plants"
1962, Макс Фердинанд Перуц, Велика Британија, "за нивните студии на структурата на глобуларните белковини"
Џон Коудери Кендру, Велика Британија
1963, Карл Циглер, Германија, "for their discoveries in the field of the chemistry and technology of high polymers"
Џулио Ната, Италија
1964, Дороти Кроуфут Хоџкин, Велика Британија, "for her determinations by X-ray techniques of the structures of important biochemical substances"
1965, Роберт Барнс Вудворд, САД, "for his outstanding achievements in the art of organic synthesis"
1966, Роберт Маликен, САД, "for his fundamental work concerning chemical bonds and the electronic structure of molecules by the molecular orbital method"
1967, Манфред Зиген, Германија, "for their studies of extremely fast chemical reactions, effected by disturbing the equilibrium by means of very short pulses of energy"
Роналд Џорџ Рејфорд Нориш, Велика Британија
Џорџ Портер, Велика Британија
1968, Ларс Онзажер, САД, "for the discovery of the reciprocal relations bearing his name, which are fundamental for the thermodynamics of irreversible processes"
1969, Дерек Х. Р. Бартон, Велика Британија, "for their contributions to the development of the concept of conformation and its application in chemistry"
Од Хасел, Норвешка
1970, Луис Ф. Лелоар, Аргентина, "за неговото откритие на шеќерни нуклеотиди и нивната улога во биосинтезата на јаглехидрати"
1971, Герхард Херцберг, Канада, "for his contributions to the knowledge of electronic structure and geometry of molecules, particularly free radicals"
1972, Кристијан Б. Анфинсен, САД, "for his work on ribonuclease, especially concerning the connection between the amino acid sequence and the biologically active conformation"
Стенфорд Мур, САД, "for their contribution to the understanding of the connection between chemical structure and catalytic activity of the active centre of the ribonuclease molecule"
Вилијам Х. Стејн, САД
1973, Ернст Ото Фишер, Германија, "for their pioneering work, performed independently, on the chemistry of the organometallic, so called sandwich compounds"
Џефри Вилкинсон, Велика Британија
1974, Пол Џ. Флори, САД, "for his fundamental work, both theoretical and experimental, in the physical chemistry of macromolecules"
1975, Џон Воркап Корнфорт, АвстралијаВелика Британија, "for his work on the stereochemistry of enzyme-catalyzed reactions"
Владимир Прелог, Швајцарија, "for his research into the stereochemistry of organic molecules and reactions"
1976, Вилијам Н. Липскомб, САД, "for his studies on the structure of boranes illuminating problems of chemical bonding"
1977, Иљја Пригожин, Белгија, "for his contributions to non-equilibrium thermodynamics, particularly the theory of dissipative structures"
1978, Питер Д. Мичел, Велика Британија, "for his contribution to the understanding of biological energy transfer through the formulation of the chemiosmotic theory"
1979, Херберт Ч. Браун, САД, "for their development of the use of boron- and phosphorus-containing compounds, respectively, into important reagents in organic synthesis"
Георг Витиг, Германија
1980, Пол Берг, САД, "for his fundamental studies of the biochemistry of nucleic acids, with particular regard to recombinant-DNA"
Волтер Џилберт, САД, "for their contributions concerning the determination of base sequences in nucleic acids"
Фредерик Сенгер, Велика Британија
1981, Кеичи Фукуи, Јапонија, "for their theories, developed independently, concerning the course of chemical reactions"
Роалд Хофман, САД
1982, Арон Клуг, Велика Британија, "for his development of crystallographic electron microscopy and his structural elucidation of biologically important nucleic acid-protein complexes"
1983, Хенри Тауб, САД, "for his work on the mechanisms of electron transfer reactions, especially in metal complexes"
1984, Роберт Брус Мерифилд, САД, "for his development of methodology for chemical synthesis on a solid matrix"
1985, Херберт А. Хаупман, САД, "for their outstanding achievements in developing direct methods for the determination of crystal structures"
Џером Карл, САД
1986, Дадли Р. Хершбах, САД, "for their contributions concerning the dynamics of chemical elementary processes"
Јуан Т. Ли, САД
Џон Ч. Полани, Канада
1987, Доналс Џ. Крам, САД, "for their development and use of molecules with structure-specific interactions of high selectivity"
Жан-Мари Лен, Франција
Чарлс Џ. Педерсен, САД
1988, Јохан Дајзенхофер, Германија, "for their determination of the three-dimensional structure of a photosynthetic reaction centre"
Роберт Хубер, Германија
Хартмут Микел, Германија
1989, Сидни Алтман, КанадаСАД, "for their discovery of catalytic properties of RNA"
Томас Р. Чек, САД
1990, Елијас Џејмс Кори, САД, "for his development of the theory and methodology of organic synthesis"
1991, Ричард Р. Ернст, Швајцарија, "for his contributions to the development of the methodology of high resolution nuclear magnetic resonance (NMR) spectroscopy"
1992, Рудолф А. Маркус, САД, "for his contributions to the theory of electron transfer reactions in chemical systems"
1993, Кери Б. Мулис, САД, "for contributions to the developments of methods within DNA-based chemistry [...] for his invention of the polymerase chain reaction (PCR) method"
Мајкл Смит, Канада, „for contributions to the developments of methods within DNA-based chemistry [...] for his fundamental contributions to the establishment of oligonucleotide-based, site-directed mutagenesis and its development for protein studies"
1994, Џорџ Е. Ола, САД, "for his contribution to carbocation chemistry"
1995, Пол Ј. Круцен, Холандија, "for their work in atmospheric chemistry, particularly concerning the formation and decomposition of ozone"
Марио Х. Молина, САД
Ф. Шервуд Роланд, САД
1996, Роберт Ф. Керл Јуниор, САД, "за нивното откритие на фулерени"
Сер Хари Крото, Велика Британија
Ричард Е. Смоли, САД
1997, Пол Д. Боер, САД, "for their elucidation of the enzymatic mechanism underlying the synthesis of adenosine triphosphate (ATP)"
Џон Е. Вокер, Велика Британија
Јенс К. Скоу, Данска, "for the first discovery of an ion-transporting enzyme, Na<sup>+</sup>, K<sup>+</sup> -ATPase"
1998, Волтер Кох, САД, "for his development of the density-functional theory"
Џон А. Попл, Велика Британија, "for his development of computational methods in quantum chemistry"
1999, Ахмед Х. Зеваил, ЕгипетСАД, "for his studies of the transition states of chemical reactions using femtosecond spectroscopy"
2000, Алан Хигер, САД, "for their discovery and development of conductive polymers"
Алан Г. Мекдиармид, САДНов Зеланд
Хидеки Ширакава, Јапонија
2001, Вилијам С. Ноулс, САД, "for their work on chirally catalysed hydrogenation reactions"
Редзи Нојори, Јапонија
К. Бери Шарплес, САД, "for his work on chirally catalysed oxidation reactions"
2002, Џон Б. Фен, САД, "for the development of methods for identification and structure analyses of biological macromolecules [...] for their development of soft desorption ionisation methods for mass spectrometric analyses of biological macromolecules"
Коичи Танака, Јапонија
Курт Витрих, Швајцарија, "for the development of methods for identification and structure analyses of biological macromolecules [...] for his development of nuclear magnetic resonance spectroscopy for determining the three-dimensional structure of biological macromolecules in solution"
2003, Питер Агре, САД, "for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for the discovery of water channels"
Родерик МекКинон, САД, "for discoveries concerning channels in cell membranes [...] for structural and mechanistic studies of ion channels"
2004, Арон Цихановер, Израел, "for the discovery of ubiquitin-mediated protein degradation"
Аврам Хершко, Израел
Ирвин Роуз, САД
2005, Ив Шовен, Франција, "for the development of the metathesis method in organic synthesis"
Роберт Х. Грубс, САД
Ричард Р. Шрок, САД
2006, Роџер Д. Корнберг, САД, "for his studies of the molecular basis of eukaryotic transcription"
2007, Гехарт Ертл, Германија, "for his studies of chemical processes on solid surfaces"
2008, Осаму Шимомура, САД/Јапонија, "за откривање и развивање на зелено флуоресцентната белковина, GFP"
Мартин Чалфи, САД
Роџер Ј. Циен, САД
2009, data-sort- Венкатраман Рамакришнан, , „за проучувањата на составот и улогата на рибозомот“,
data-sort- Томас Стејц
data-sort- Ада Јонат
2010, data-sort- Ричард Хек, „за накрсното сврзување во органската синтеза по пат на паладиумска катализа“,
data-sort- Еичи Негиши
data-sort- Акира Сузуки
2011, data-sort- Дан Шехтман, „за откривањето на квазикристалите“,
2012, data-sort- Роберт Лефковиц, „за изучувањето на рецептори сврзани со G-белковина“,
data-sort- Брајан Кобилка
2013, data-sort- Мартин Карплус, , „за разработката на повеќеразмерни модели за сложени хемиски системи“,
data-sort- Мајкл Левит,
data-sort- Арје Варшел,
2014, data-sort- Ерик Бециг, „за развојот на суперразделната флуоресцентна микроскопија“,
data-sort- Штефан Хел,
data-sort- Вилијам Мернер
2015, data-sort- Томас Линдал, , „за мехенистичките изучувања на поправката на ДНК“,
data-sort- Пол Модрич
data-sort- Азиз Санџар,
2016, data-sort- Жан-Пјер Соваж, „за осмислување и синтеза на молекуларните машини“,
data-sort- Фрејзер Стодарт,
data-sort- Бен Феринга
2017, data-sort- Жак Дибоше, „за развојот на криоелектронска микроскопија за високоразделно составно утврдување на биомолекулите во раствор“,
data-sort- Јоахим Франк,
data-sort- Ричард Хендерсон
2018, data-sort- Френсис Арнолд, „за насочената еволуција на ензимите“,
data-sort- Џорџ Смит, „за фаговиот приказ на пептидите и антителата“
data-sort- Грег Винтер
2019, data-sort- Џон Гудинаф, , „за разработката на литиумскојонската батерија“,
data-sort- Стенли Витингем,
data-sort- Акира Јошино
2020, data-sort- Емануел Шарпантје, , „за осмислувањето на метод на уредување на геноми“,
data-sort- Џенифер Дудна