Вилаетска печатница (Сараево)

Вилаетска печатница (|Вилајетска штампарија, Vilajetska štamparija), првично наречена Сопронова печатница (''Sopronova pečatnja''), била официјална печатница на отоманскиот Босански вилает од април 1866 година до окупацијата на покраината од страна на Австроунгарија во август 1878 година. Тоа била втората печатница што работела на територијата на денешна Босна и Херцеговина, основана во Сараево речиси 350 години откако печатницата Горажде престана со својата дејност. Нејзин основач бил Игњат Шопрон, издавач и печатар од Земун, кој го продаде објектот на Владата на Вилаетот Босна во октомври 1866 година. Нејзиното основање се случи во контекст на модернизацијата и европеизацијата на реформите на Танзимат во Отоманската Империја. Неговата главна цел била да издаде службен весник на ''вилаетот'' и да објавува учебници за основните училишта на босанските Срби и Хрвати, со што ќе го запре нивниот увоз од Кнежевството Србија и Австриската Империја.
Првиот весник што излезе во Босна и Херцеговина беше ''Босански вјестник'', политичко-информативен и едукативен неделник уреден од Сопрон и печатен на српска кирилица. Имаше просрпска склоност, иако генерално промовираше унитарна босанска нација, во согласност со отоманската политика во покраината. Службениот весник, неделникот ''Босна'', првенствено се занимаваше со објавување и објаснување закони, наредби и прогласи. Друг неделник издаден од печатницата беше ''Сараевски цвјетник'', кој жестоко го бранеше османлискиот режим и полемизираше со српските и австриските весници кои го критикуваа. ''Босна'' и ''Сараевски цвјетник'' биле двојазични, печатени половина на османски турски, а половина на српско-хрватски на кирилско писмо. Печатницата изработи голем број учебници за основно училиште, вклучувајќи ја и втората српска азбучна книга со помош на реформираната српска кирилица, по книгата на Вук Караџиќ објавена во Виена во 1827 година. Други книги вклучуваат збирка лирска народна поезија на босанските Срби, граматика на отомански турски јазик и неколку еврејски религиозни книги. Првиот печатен примерок на босанската литература Алјамиадо го објави и Печатницата Вилает. Изработи околу 50 книги и брошури вкупно, од кои повеќето се занимаваа со разни османлиски закони и законодавство.
1 Заднина
Печатницата Горажде била една од најраните меѓу Србите и прва на територијата на денешна Босна и Херцеговина. Основана е од Божидар Љубавиќ во близина на градот Горажде во 1519 година, во раниот период на османлиското владеење над регионот. Таа изработи три православни религиозни книги, вклучувајќи го и Гораждескиот псалтир, а нејзината последна книга е отпечатена во 1523 година. Следната печатница ќе биде отворена во Босна и Херцеговина дури во втората половина на 19 век.
Во првата половина на 19 век, Отоманската Империја била зафатена од бран реформи со цел да се централизира и европеизира владата на државата. Босанските муслимански феудалци ги отфрлија реформите и постојано се бунтуваа против султанот. Османлиската војска интервенирала во Босанскиот Пашалак во 1831 и 1850 година, со што ги скршила локалните феудалци, а во покраината почнала да се спроведува комплетот модернизациски реформи познати како Танзимат . Христијаните беа непривилегирани во Отоманската Империја, а тоа беше уште повеќе во Босна отколку во остатокот од империјата. Подобрување во овој поглед се случи во 1862 година, кога на босанските христијани (православни Срби и католички Хрвати) им беа дадени повеќе права, вклучително и оние да отвораат нови цркви и да водат свои училишта. Ова дошло по неколкуте востанија на христијаните, особено на Србите, кои имале најсилно национално движење во покраината. Иван Фрањо Јукиќ и другите босански Францисканци побарале право да основаат печатница во 1847, 1850, 1853 и 1857 година, но секој пат нивните барања биле одбиени од страна на османлиската влада.
Реформите станале цврсто вкоренети во Босна во текот на 1860-тите, кога османлиски гувернер (''валија'') на покраината бил Топал Шериф Осман-паша, иако повеќето промени се одвиваа со бавно темпо. Според неодамна издадениот османлиски уставен закон, секој ''вилает'' (административна поделба од прв ред) требало да има официјална печатница и службен весник. Уставниот закон за вилаетот на Босна, објавен во 1865 година, ја унапредил покраината од ранг на ејалет во вилает, а член 9 од овој закон предвидуваше во нејзиниот главен град да има официјална печатница. Осман Паша имал и други мотиви да основа печатница. Во тоа време, печатот во Кнежевството Србија и во јужнословенските делови на Австриската империја остро го критикуваше османлискиот режим во Босна. Учебниците увезени од Србија за српските основни училишта во Босна, исто така, ширеле националистички чувства, кои Осман Паша ги сметал за антиотомански. Според него, националното движење на Србите во Босна претставуваше опасност за отоманските државни интереси. За да ја заштитат својата контрола врз Босна, Османлиите се обидоа да ја промовираат идејата за унитарна босанска нација, со што се спротивстави на посебните национални идентитети и политичките аспирации на босанските Срби, Хрвати и муслимани.
2 Историја и публикации
2.1 Под Сопрон
Набргу по издавањето на Уставниот закон за Вилаетот на Босна, Осман Паша го покани издавачкиот магнат Игњат Шопрон во Сараево. Сопрон бил сопственик и управител на издавачка и печатница во Земун (тогаш дел од Австриската империја, денес една од општините во Белград, Србија). Етнички Германец, тој е роден во 1821 година во Нови Сад како Игназ Карл Сопрон. По неговото пристигнување во Сараево, Осман Паша му понудил субвенција за основање и организирање на печатница. Седиштето требаше да биде во зграда на улицата ''Дуги сокак'' во Сараево, која ја изнајмуваше владата на вилаетот. Сопрон набрзо дошол во градот носејќи со себе алатки и материјали за печатење, придружуван од куклата од Белград, Илија Томиќ. Томиќ бил задолжен за кирилицата и латиницата, а за приправници ангажирал тројца дипломирани ученици од српското средно училиште во Сараево. Осман-паша, исто така, покани еден човек по име Кадри-ефенди од Истанбул да работи како пишувач на арапски букви. Основната цел на печатницата била да издаде службен весник и да издава учебници за основно училиште, со што ќе го запре нивниот увоз од Србија и Австрија.
''Сопронова печатња'' или Сопронова печатница свечено била отворена на 19 април 1866 г. Кириличниот правопис што се користел во него бил доследно во согласност со лингвистичката реформа на српскиот филолог Вук Караџиќ, која во тоа време била релативно нова и сè уште не е општоприфатена. Првиот број на политичко-информативниот и едукативен неделен весник по име ''Босански вјестник'' ( Serbian Cyrillic , „Босански хералд“) се појави истиот ден. Ова беше првиот весник што некогаш бил објавен во Босна и Херцеговина. Сопрон склучил договор со властите на вилаетот да го објави независно од службениот весник. Кога Сопрон им ја претставил уредувачката политика на својот весник на властите, тој посочил дека ќе биде печатен на српски јазик, на големо незадоволство на Османлиите. Властите потоа изгребаа „српски“ и го заменија со „босански“. Сопрон ја прифати ревизијата и отиде заедно со идејата на Осман Паша за промовирање на унитарна босанска нација. Сепак, ''Босански вјестник'' имал „одлучно српска ориентација“. Сопрон не го сметал ова за контрадикторно, бидејќи тој очигледно ја идентификувал босанската со српството. Во весникот, јазикот повремено се нарекувал српско-босански, додека се изразувале и српската и хрватската етничка ознака.
Првиот број на службениот весник, именуван ''Босна'' (отомански турски: ar), се појави на 28 мај 1866 г., т.е., 13 Мухарам 1283 хи. Тоа бил двојазичен неделник со половина од страниците испечатени на османлиски турски јазик на арапско писмо, а другата половина отпечатена на српско-хрватски на кирилица. Текстот на српско-хрватски беше верен превод на тоа на турски. Весникот првенствено се занимавал со објавување и објаснување закони, наредби и прогласи, но давал и вести од политичкиот, економскиот, културниот и општествениот живот на вилаетот. Тој би се издавал без прекин повеќе од дванаесет години, а во поголемиот дел од тој период бил единствениот весник во Вилаетот на Босна. Со текот на времето имаше различни уредници: Мустафа Рифет Имамовиќ, Мехмед Шакир Куртќехајиќ, Салих Биоградлија, Јавер Барух, Нурудин Куртќехајиќ и Кадри-ефенди. Повеќето од нив биле босански муслимани, освен Барух (Евреин) и Кадри-ефенди (Турчин). Константа во весникот бил неговиот преведувач од турски, Милош Мандиќ, полиглот кој претходно работел како учител во српско основно училиште во Приеполе. Покрај Сопрон, Мандиќ беше еден од соработниците на ''Босански вјестник'', заедно со Богољуб Петрановиќ и Салих Сидки Хаџихусеиновиќ. Петрановиќ бил управител на српското средно училиште во Сараево и водач на српското младинско движење во градот, додека Хаџихусеиновиќ бил службеник на џамијата Гази Хусрев Бег. Во август 1866 година, печатницата ја објавила својата прва книга, ''Лекција за човекот и неговите должности'' (''Наравоученије о човеку и његовим дужностима''), во превод од грчки на Георгије Јовановиќ.
2.2 Под власта на вилаетот
Во октомври 1866 година, Сопрон го продаде објектот на Владата на Вилаетот на Босна. Била преименувана во ''Вилајетска печатња'' или Вилаетска печатница, а од март 1867 година наваму го носи името ''Вилајетска штампарија'' (исто значење). Сопрон останал сопственик и уредник на ''Босански вјестник'' и успеал да објави 51 број. По една година престој во Сараево, Сопрон го напуштил градот и се вратил во Земун. Првиот директор на печатницата бил Хаим Давичо, белградски Евреин, кому таа функција му ја понудил Осман Паша. Мехмед Шакир Куртќехајиќ, уредник на ''Босна'' од почетокот на 1868 година, почнал да го објавува ''Сараевски цвјетник'' на крајот на истата година. Тоа беше двојазичен неделник како ''Босна'', кој содржеше коментари за актуелната политика и написи за различни општествени прашања, од кои повеќето беа напишани од Куртќехајиќ. Тој жестоко го бранеше отоманскиот режим во Босна, полемизирајќи со весниците од Србија и Австрија кои го критикуваа. Во мај 1869 година, кога Осман-паша престанал да биде гувернер на Вилаетот на Босна, Давичо се вратил во Белград. Новиот гувернер го постави Куртќехајиќ за директор на печатницата. Куртќехајиќ умрел од туберкулоза во септември 1872 година; последниот број на ''Сараевски цвјетник'' се појави два месеци порано.
Смртта на Куртќехајиќ го означи крајот на просперитетниот период за печатницата Вилает. Неговите последователни директори беа помалку способни, а состојбата на установата почна да се влошува. Во 1877 година, последниот отомански гувернер на Босна го поставил Кадри-ефенди за директор и тој значително ја подобрил состојбата на печатницата. Австроунгарските трупи влегоа во Сараево на 19 август 1878 година, одбележувајќи го почетокот на 40-годишната австроунгарска окупација. Четири дена подоцна, генералот Јосип Филиповиќ, австроунгарскиот командант во Сараево, го префрлил управувањето со печатницата од Кадри-ефенди на австриски службеник. Ова го означи крајот на печатницата Вилает, која беше преименувана во ''Земаљска штампарија'' ( ''Национална печатница'' ), и ја продолжи својата работа како официјална печатница на Кондоминиумот на Босна и Херцеговина. Последното, 636. издание на ''Босна'' се појавило непосредно пред крајот на отоманското владеење над Босна, на 30 јули 1878 г.
Богољуб Петрановиќ собрал лирски народни песни на босанските Срби и ги објавил во 1867 година во посебна книга (''Српске народне пјесме из Босне (Женске''). ''Првиот босанско-српски календар за заедничката 1869 година'' (''Први босанско-српски календар за просту годину 1869'' ), составен од 58 страници, е уреден од Јован Р. Џиниќ. Во српската традиција, календарите содржеле повеќе од само календарски податоци и биле исто така популарни литературни и образовни алманаси. Календарот на Џиниќ имал повеќе едукативен, а не литературен карактер. Таа, исто така, вклучуваше збирка совети што традиционално им беа презентирани на калфите за време на церемонијата на ''тестови'' на еснафот на кројачи во Сараево, во која еден калфа беше унапреден во мајстор за занаетчија. Ова е единствениот познат текст од ваков вид, покрај ракопис напишан во 1841 година за еснафот на златари.