Словенски змеј

Словенски змеј е секој змеј во словенската митологија, (полски: żmij, руски: ''zmei'', украински: ), и неговите двојници во другите словенски култури (Види подолу). Неговата физиономија наликува на комбинација од класичен змеј и змија (како крилеста змија), поретко прикажани со две нозе и/или повеќе од една глава. Слични репрезентации вклучуваат Ацтеките Кецалкоатл (Перна змија) или Кадукеус (сумерскиот симбол на богот Енки позајмен во грчката митологија).
За романскиот ''zmei'', исто така, може да се рече дека е „словенски“ змеј, но била предложена не-сродна етимологија.
''Змеј'' може да изгледа како ѕвер или како човек (претпоставувајќи дека има форма на змеј во воздухот, човечка форма на земја), понекогаш привлекувајќи жени, но често ја игра улогата на главен антагонист во руската литература. На Балканот, типот ''змеј'' во целина се смета за добронамерен, за разлика од злобните змејови познати како ''ламја,'' ала ''или'' хала'', или'' аждаја''.''
Може да се вклучи и полскиот ''smok'' (на пр. Вавел змеј од Краков) или украинскиот или белорускиот ''smok'' (смок), ''tsmok'' (цмок). Во некои словенски традиции ''чадот'' е обична змија која како постара може да се претвори во змеј.
Некои од вообичаените мотиви за словенските змејови се нивно идентификување како господари на времето или извор на вода; дека животот го почнуваат како змии; и дека и мажјакот и женката можат да бидат романтично поврзани со луѓето.
1 Номенклатура
1.1 Етимологија
Словенските термини потекнуваат од прасловенскиот ''*zmьjь''. Понатамошното произлегување дека српско-хрватскиот ''zmaj'' (змеј) и '''' „земја“ потекнуваат од истиот прасловенски корен ''zьm-'', од нултата оценка на праиндоевропскиот ''*ǵhdem'', била предложена од хрватскиот лингвист Петар Скок. Литванската стипендија исто така посочила дека поврзаноста на змијата (''змеј'') со земното царство е уште поизразена во народните баења, бидејќи нејзиното име етимолошки би значело „земно (битие); она што лази под земја“.
Рускиот ''zmei'', украинскиот ''zmiy'' можат да се преведат како „змија“, но „летечка змија“ е секогаш имплицитна. Слично и за белорускиот ''zmiej'', оттука и „змеј“.
Постои спротивставено мислење дека романскиот ''змеи'' можеби не е заем збор од словенската група зборови ''zmei'', туку рано позајмување од тракискиот јазик.
1.2 Форми
Формите и правописот се руски: ''zmei'' или ''zmey'' ru (мн. ''zmei'' ru); украински: ''zзмијmiy'' uk (мн. ''zmiyi'' uk); белоруски: zmiej (змей); бугарски: ''zmei'' bg (мн. ''zmeiove'' bg; женски ''zmeikinya'' bg); полски ''zmiy'' pl мн. ''żmije''); српскохрватски ''змај'' sr (мн. sr); словенечки: ''zmaj'' ''zmáj'' или ''zmàj'' (мн. ''zmáji'' или ''zmáji''), или македонски: ''змеј'' (змеј; мн. змејови) словенечки ''змај'', словачки ''драк'' и ''шаркан'', чешки ''драк.''
2 Источнословенски змеј
Во легендите за Русија и Украина, одредено суштество налик змеј, Змеј Горинич (руски: Змей Горыныч или украински: Змій Горинич), има од три до дванаесет глави, и Тугарин Змејевич (буквално: „Тугарин змеј-син“), познат како ''змеј-богатир'' или „змија херој“, е змеј сличен на човекот кој се појавува во руската (или Киевска Рус) херојска литература. Името „Тугарин“ може да симболизира турски или монголски степски народи.
И руската летечка змија или змеј (ru; ) и огнена змија (|змей Огненный; ) се сметаат за типови на демони, кои добиваат форма на змија/змеј во воздухот и хуманоид на копно.
2.1 Чудо-јудо
Чудо-Јудо (мн. ''Чуда-Јуда'') е змеј со повеќе глави кој се појавува во некои чудесни варијанти, кои обично се сметаат за водни живеалишта. Некои легенди го прикажуваат како брат на Кошчеј Бесмртниот, а со тоа и потомок на вештерката Баба Јага; други го претставуваат како персонификација на вештерката во нејзината најгрозна форма. Чудо Јудо е еден од чуварите на водата на животот и смртта, а неговото име традиционално се извикувало во време на суша. Очигледно може да има облици слични на човекот и може да зборува и да јава коњ. Тој има способност да ги обнови сите отсечени глави.
Терминот ''Чудо-Јудо'' можеби воопшто не е име за специфичен тип на змеј, туку е фантастичен термин за генеричко „чудовиште“. Според ова објаснување, терминот треба да се сфати како поетска форма на ''чудовишче'' (ru) што значи „чудовиште“, со -јудо завршеток додаден едноставно за римата. ''Чудо'' на современ руски значи „чудо“, а некогаш го имал и значењето на „џин“; „јудо“ може да се однесува на ''Јуда'', руската форма на личното име „Јуда“, со конотации на нечистотија и демонско.
''Змеј'' со три и шест глави, убиен од титуларниот херој во „Иван Попјалов“ (ru, „Иван Синдерс“, приказна на Афанасиев #135) се појавуваат како Чуда-Јуда со шест, девет и дванаесет глави во сродната приказна #137 „Иван Бикович“ (ru). Заклучокот е дека Чудо-Јудо, исто така, мора да биде змеј, иако зборот „змија“ (''змеи'') не се појавува јасно во последната приказна. Чуда-Јуда со шест, девет и дванаесет глави што се појавуваат надвор од Црното Море се изразитлелно опишани како ''змеи'' во уште една сродна приказна, #136 „Бура-Богатир, Синот на Иван кравата“ (ru). Бура-Богатир поседува магичен меч (меч Кладенец), но го користи својот боздоган за да ги нападне.
Главите на Чудо-Јудо имаат извонредно лековито својство: дури и ако се отсечени, може повторно да се прицврстат со удар на неговиот огнен прст, според една од овие приказни, споредлива со регенеративната моќ на Лернејската хидра која може да си ја порасне главата.
Народните приказни често ги прикажуваат Чуда-јуда како живеат надвор од реката Смородина (името може да сугерира „Река на смрдеа“) — односно во царството на мртвите, до кои се стигнува со премин преку мостот Калинов („Бело-жешки мост“).
3 Смок
Термините ''смок'' („змеј“) и ''цмок'' („цицач“) можат да означат змеј, но и обична змија. Постојат словенски народни приказни во кои ''смокот'', кога ќе достигне одредена возраст, прераснува во змеј. Слични верувања се широко распространети низ словенските земји, како што е опишано подолу.
4 Некои заеднички теми
4.1 Змија во змејови
Фолклорот дека древна змија прераснува во змеј е прилично распространет во словенските региони. Ова има слично знаење во Кина.
Во руската традиција, тревната змија (ru) или некоја друга змија, гуштер, петел или крап постигнува одредена долговечност, како 9 или 40 години и се претвора во летечки ''змеи''.
Во Бугарија постои слично народно верување дека ''смокот'' („шумскиот смок“) го започнува својот животен циклус како неотровна змија, но подоцна прераснува во змеј откако живее 40 години. Или, ако телото на обезглавената змија се спои со рог од вол или бивол, по само 40 дена прераснува во ламија, според бугарската народна традиција објавена од Рачо Славејков во 19 век.
Во источнословенските народи постои и традиција дека змијата се претвора во змеј. Во украинскиот фолклор на поскокот му требаат 7 години за да се претвори во змеј, додека во белорускиот фолклор потребното време е 100 години, според една направена споредба.
Локално се верува дека змејот што создава временски услови, ''ismeju'' (или ''zmeu''), од романскиот фолклор на Шолома, израснал од змија која живеела 9 години (верување пронајдено во „Хацегер Тал“ или Ксатегг).
4.2 Вкрстени раси
Постојат и други описи за тоа како може да се создаде ''змеј''. Јајцето изведено од кокошка, без да знае човек, може да се претвори во ''змеи'' (Бугарија). Или змеј може да се роди кога тревна змија ќе ја зафати виор (Бугарија). Објаснет е и како вкрстен хибрид помеѓу змија и тревна змија (Македонија), змија и овен (Србија), змија и ''самовила'' (Македонија). Жената може да зачне змеј со змија (Македонија), но може да претрпи продолжен период на бременост.
4.3 Времето
Локално во Украина, околу Луцк, виножитото се нарекува ''цмок'' („цицање“), за кое се вели дека е цевка која исфрла вода од морето и реките и ја носи влагата во облаците.
Постои верување (се верува дека е инспирирано од торнадото) за словенски змеј кој ја потопува опашката во река или езеро и ја исфрла водата, подготвен да предизвика поплави.
Во романскиот фолклор, змејовите ги јаваат волшебници кои го контролираат времето наречени Соломонари. Типот на змеј што го возат може да биде ''zmeu'' или ''балаур'', во зависност од изворот.
Ламијата и алата (објаснети понатаму подолу) исто така генерално се истакнати како временски змејови или демони.
5 Балкански словенски змејови
Во бугарската традиција, ''змеиот'' понекогаш се опишува како змијоликово суштество покриено со лушпи со четири нозе и крилја на лилјак, друг пат како получовек, полу-змија, со крилја и опашка налик на риба.
Во Бугарија, овој ''змеи'' најчесто се смета за добронамерно суштество чувар, додека ''ламијата'' и ''хала'' се сметаат за штетни за луѓето.
5.1 Љубителите на змејови
''Змејот'' може да се појави како „митолошки љубовник“, т.е. митско суштество кое се однесува како додворувач и љубовник на човечки жени. Омилена тема на народните песни бил машкиот ''змеј''-љубовник кој може да се ожени со жена и да ја однесе во подземјето или женката ''змеица'' (змеица) која се заљубува во овчар. Кога ''змеј'' ќе се заљуби во жена, таа може „да се залади, да се измачува, да стане бледа, да се запостави себеси... и генерално да се однесува чудно“, а жртвата погодена од оваа состојба може да се излечи само со капење во инфузии од одредени билки, според суеверието.
Во Србија, постои пример за епската песна ''Царица Милица и Змејот од Јастребац'' (српски: Царица Милица и змај од Јастрепца).
Змеј во македонските бајки
Во повеќето македонски приказни и фолклорни песни, змејовите се опишани како исклучително интелигентни, со хипнотизирачки очи. Меѓутоа, понекогаш змејови можеле да бидат мажи кои би се проектирале на небото кога има бура за да се борат со ламија, женска злобна верзија која сакала да ја уништи пченицата. Биле познати и како чувари на територијата, па дури и ги штителе луѓето во таа област. Непријателско однесување било прикажано ако друг змеј дојде на неговата територија. Тие можеле да го променат својот изглед во форма на чад, силна искра, огнена птица, змија, облак, но скоро потоа добивал форма на убав човек и влегувал во одаите на млада девојка. Се заљубувале во жени кои биле зачнати во иста ноќ како нив, или родени во ист ден како нив. Обично ја чува девојката уште од мали нозе и неговата љубов трае засекогаш. Некои девојки се разболуваат поради тоа што се заљубени во змеј, а симптомите вклучуваат бледило, срамежливост, асоцијално однесување, насолзени очи, тишина и халуцинации. Тие не живееле долго, бидејќи тоа резултирало со самоубиство. Змејови киднапирале девојчиња и ги воделе во нивните планински пештери каде девојчињата им служеле.
5.2 Добронамерен змеј на Балканот
Постои панбалканско мислење дека ''змејот'' (познат по разни сродници) е вид на „духовен змеј-чувар“ против „злите“ типови на змејови, дадени подолу. Едно од објаснувањата е дека балканскиот ''змеј'' го симболизирал патриотскиот змеј кој се борел против турскиот змеј, начин да се исфрли фрустрацијата на локалното население поради тоа што не може да ја собори долгогодишната турска власт.
5.3 Змеј во српските бајки
Змејот во српските бајки сепак најчесто има злобни улоги. Во добро познатата приказна „Павилјон ни на небо ни на земја“ најмладиот принц успева да го убие змејот кој ги чува заробени трите принцези заробени.
Збирката народни приказни на Вук Караџиќ има и други примери. Во „Златната јаболкница и деветте пауници“, змејот ја зема девојката од пијан маж, која е љубовница на херојот. Во „Баш Челик“ херојот мора да се бори со крал-змеј.
5.4 Ламија
''Ламија'' или ''ламја'' (бугарски: ламя), изведен од грчката ламија, се гледа и како змејско суштество кај бугарското етничко население, кое моментално ја населува Бугарија. Вакви има и во Македонија (''ламја'', ''ламна''; mk), и југоисточните српски области (sr sr).
Бугарската ламија е опишана како рептил или како гуштер и е покриена со крлушки, со 3 до 9 глави кои се како кучешки глави со остри заби. Може да има и остри канџи, ципести крилја, а крлушките може да имаат жолта боја.
Бугарската ламија живее на дното на морињата и езерата, или понекогаш планинските пештери, или дупките на дрвјата и може да го запре снабдувањето со вода за човечката популација, барајќи жртвени приноси за да го поништи своето дело. Ламија, носител на суша, се сметала за противник на Свети Илија (Илија) или добронамерен змеј.
Во бугарската верзија на Свети Ѓорѓи и Змејот, змејот бил ''ламија''. Бугарските легенди раскажуваат за тоа, како херој (всушност двојник на Св. Ѓорѓи, означен како „Ѓорѓи на цвеќето“, ''Цветен Ѓорги'', бугарски: цветен Гьорги) ги отсекува главите на три или повеќеглавата Ламија, а кога херојот ќе го постигне своето уништување и ќе и ги пресече сите глави, се вели дека течат „реки на плодноста“.
Една од верзиите собрана од етнологот Димитар Маринов започнува: „ Тргнал ми цветен Ѓорѓи / Одејќи околу своето село/На пат ја сретна лопатарката ламија..)“. Друга верзија собрана од Маринов ја заменува „Јуда-Самодива“ на местото на ламијата. Од трупците на главите на змејот бликаат три реки: обично една од пченка, една од црвено вино и една од млеко и мед. Тие имаат корист од одгледувачите на култури, лозарите (винарите) и пчеларите и овчарите, соодветно.
5.5 Други зли балкански змејови
Постои одредено преклопување или мешање на ламијата и ''хала'', иако второто обично се замислува како „виор“. Или тоа може да се опише како регионални разлики. ''Ламијата'' во Источна Бугарија е противник на добронамерниот змеи, а ''хала'' или ''ала'' го зазема своето место во Западна Бугарија.
Овој мотив на херој против злиот змеј (ламија, ала/хала или аждаја) се среќава поопшто низ балканскиот словенски регион. Понекогаш овој херој е светец (најчесто Свети Ѓорѓи). И откако јунакот ќе ги отсече сите (три) глави, од труповите течат „три реки пченица, млеко и вино“.
5.6 Хала
Демонот или суштеството познато како ''хала'' (или ала), чие име потекнува од грчкиот збор за „град“ добивал изглед на густа магла или магла, или црн облак. Се верувало дека Хала е причина за силните ветрови и виорот во Источна Бугарија, додека ламијата била обвинета како сторител во југозападното бугарско учење. Во западнобугарската традиција, самата ''хала'' се сметала за виорот, кој ги чувал облаците и го содржел дождот, но се сметал и за вид на змеј, заедно со фолклорот дека ''смокот'' (грубо се поистоветува со „тревната змија“, но всушност бил шумски смок) бил виорот кој живеел во карпа.
Овие ''хали'' биле познати и во Источна и Централна Србија. Слични верувања има во Хрватска, Босна и Херцеговина, Црна Гора.
5.7 Аждаја
Демонот ''хала'' се нарекувал и со други имиња регионално, во некои делови на Бугарија биле познати како ''аждарха'' (бугарски: аждарха) или ''аждер'', на македонски како ''аждаја'' или ''аждер'', на босански и српски како аждаја.
Зборот аждаја или аждаха е позајмен од персискиот ''azdahā'' (fa), и потекнува од индо-иранската митологија за змејот ''azidahā''.
5.8 Пожој
''Пожој'' е змеј од легендите во Хрватска. Во Меѓимурската жупанија, се зборувало дека ''пожојот'' Чаковец живеел под градот, со главата под црквата и со опашката под градскиот плоштад или обратно, а од него можел да се ослободи само ''грабанцијаш'' („скитник ученик“, обоен како „црн волшебник.
''Пожојот'' е познат и во Словенија, а според легендата има еден кој живее под Загреб, кој предизвикува земјотрес секогаш кога ќе ги крене рамениците. Поетесата Матија Ваљавец (1866) има објавено неколку приказни за пожојот во списанието ''„Словенски гласник“'', кое исто така го поврзува суштеството со ''чрне школе дијак'' („црн училишен ученик“), што другите словенечки извори го нарекуваат ''чрношолец'' („чирак на маѓепсник“) а кои некои го поистоветуваат со ''грабанцијаш дијак''.
Змејовите во Словенија се генерално негативни по природа и обично се појавуваат во врска со Свети Ѓорѓи. Словенечкиот бог-херој Кресник е познат како убиец на змејови.
6 Репрезентации
Постојат природни и вештачки градби на кои им е прикачен фолклор поврзан со змејови. Има репрезентации и во скулптурата и сликарството. Во иконографијата, Свети Ѓорѓи и Змејот е истакнат во словенските простори. Змејот е чест мотив во хералдиката, а грбот на голем број градови или семејства покажува змејови.
Змајски мост (словенечки: Zmajski most) во Љубљана, Словенија прикажува змејови поврзани со градот или за кои се вели дека се чувари на градот а на грбот на градот има змеј (што го претставува оној убиен од страна на Кресник).
Грбот на Москва го прикажува и Свети Ѓорѓи (симболизирајќи го христијанството) кој го убива Змејот (симболизирајќи ја Златната орда).<ref>Soboleva, N. A. (2002), '''' [''Russian State Symbols: History and Modernity''], Moscow, Vlados, p. 43.
Некои праисториски градби, особено Змискиот ѕид во близина на Киев, се поврзуваат со змејови како симболи на странските народи.
6.1 Во популарната култура
*''Илја Муромец'' (филм од 1956 година), Змеј Горинич или како „Зума огнениот змеј“ во англиската верзија.
*''Добринија Никитич'' (анимација од 1965 година, Сојузмултфилм)
* „Павилјон ни на небото ни на земјата“, анимација од 1978 година
7 Поврзано
* Здухаќ
* Добриња Никитич и Змеј Горинич (анимиран игран филм од 2006 година)