Људски врт

Људски врт — фудбалски стадион во Марибор, вториот по големина град во Словенија. Стадионот има сместивост од 11.709 седишта. Дом е на ФК Марибор се од нивното формирање во 1960 година, со исклучок на краток период во почетокот на 1961 година. Стадионот првично бил дом на неколку други фудбалски тимови со седиште во Марибор, како Рапид и Браник. Истакната карактеристика на стадионот е главната трибина со бетонски лак, која е заштитена од Заводот за заштита на културното наследство на Словенија како архитектонско и историско обележје.
Стадионот има четири трибини: Јужна, Источна, Северна и Маркос Таварес (поранешна западна трибина). Рекордната посетеност од 20.000 била поставена на натпреварот помеѓу Марибор и Пролетер во 1973 година. Покрај тоа што е дом на Марибор, словенечката машката фудбалска репрезентација повремено го користи стадионот. Стадионот исто така бил едно од местата на Европско првенство на УЕФА за играчи под 17 години во 2012 година и на Европско првенство на УЕФА за играчи под 21 година во 2021 година.
Од отворањето во 1952 година, стадионот бил реновиран и поминал низ повеќе реконструкции. Во 1994 година стадионот добил рефлектори, а дрвените клупи на трибината биле заменети со пластични седишта. Во 1999 година, кога Марибор за прв пат се квалификувал за групната фаза на УЕФА Лига на шампиони, стадионот претрпел дополнителни реновирање и прилагодувања. Сепак, најголемото реновирање се случило меѓу 2006 и 2008 година, кога три од четирите трибини (Јужна, Источна и Северна) биле целосно урнати и обновени. Западната трибина била реновирана меѓу 2020 и 2021 година.
1 Историја
1.1 Позадина
Областа, позната денес како Људски врв, првично се наоѓала надвор од градските ѕидини на Марибор и со векови служела како гробишта. Во 1873 година, во регионот бил поставен јавен парк по кој стадионот го добил денешното име. На почетокот на 20 век, регионот станал рекреативен центар на градот, а записите од 1901 година покажуваат дека таму веќе се играло тенис во тоа време.
Во текот на Првата светска војна, областа служела како погон за стрелање. Како и во другите словенечки градови, по војната фудбалот во Марибор процветал со основањето на нови клубови, особено ССК Марибор, кој бил основан во 1919 година. Првата забележана фудбалска активност во областа се случила во доцните 1900-ти, кога Марбургер Спортверајнигунг, клуб составен исклучиво од средношколци, добил терен со трева и го претворил во првото вистинско фудбалско игралиште. Во март 1919 година, бил основан друг клуб, СВ Рапид Марбург. Во јануари 1920 година, Рапид потпишал договор со градските власти на Марибор за купување фудбалско игралиште во областа во следните десет години. Истата година и ССК Марибор добил фудбалско игралиште во истата област. Теренот бил целосно реновиран и инаугуративниот фудбалски натпревар бил одигран на 9 мај 1920 година, кога Рапид играл против Слован од Љубљана и загубил со 4–2 пред 1.500 гледачи. На земјата имало и мала трибина, која подоцна била уништена за време на Втората светска војна. Други клубови кои играле во областа на денешниот Људски Врт биле Спортклуб Меркур, Дојче Спортклуб, СК Херта и СК Роте Елф.
1.2 Градежништвото и раните години
Реновирањето на спортската инфраструктура во Људски врв била главната цел на новата спортска организација во поголемиот дел од доцните 1940-ти и почетокот на 1950-тите, а на 12 јули 1952 година, стадионот бил отворен. Во тоа време, главниот терен бил целосно ограден со банкини, со бетонски тераси и седишта сместени на западната страна. До 1958 година биле изградени бетонски тераси долж целиот насип околу теренот, кој служеле како стоечка површина. Милан Чернигој бил главниот архитект на стадионот. Во доцните 1950-ти, му се придружил Борис Пипан, со кого дизајнирал нова главна трибина на западната страна од теренот. Изградбата започнала во мај 1960 година и била завршена во 1962 година, со новите канцеларии на клубот, соблекувалните и спортските сали лоцирани под него. Истакната карактеристика на трибината е бетонскиот лак, кој е заштитен од Институтот за заштита на културното наследство на Словенија како архитектонско и историско обележје. Основниот корисник на стадионот и новите клупски канцеларии требал да биде НК Браник, но тие се распаднале во 1960 година поради аферата со труење со храна, кога функционерите на клубот, наводно, поткупиле хотелски келнер за намерно да ги отруе играчите на гостинскиот тим, ФК Карловац, пред решавачкиот плеј-оф натпревар за пласман во Втората југословенска фудбалска лига. После тоа, градот Марибор останал без професионален клуб, што било една од причините зошто ФК Марибор бил основан на 12 декември 1960 година.
Марибор го нашол својот дом во Људски Врт, а на 25 јуни 1961 година, клубот го одиграл својот прв натпревар на стадионот, додека главната трибина сè уште била во изградба. Бидејќи поголемиот дел од стадионот имал само бетонски тераси за стоење, можело да се сместат дури 20.000 гледачи. Во текот на сезоната 1967–68 година, кога Марибор првпат се натпреварувал во Првата југословенска фудбалска лига, клубот ги реновирал соблекувалните, бањите и санитарните јазли, кои биле во лоша состојба и биле несоодветни за Првата југословенска лига.
1.3 Реновирање од 1990-тите
Људски Врт останал во речиси иста состојба уште триесет години без посебни развивања до почетокот на 1990-тите. Во 1994 година, дрвените клупи на главната трибина биле заменети со пластични седишта. Стадионот добил и реновирани соблекувални и соодветни телекомуникациски врски. Истата година, на 24 август, стадионот добил четири рефлектори и првиот натпревар ноќе се одиграл помеѓу Марибор и Норма Талин како дел од УЕФА Купот на победниците на куповите 1994–95, освоен од Марибор со 10–0. Во 1998 година, бетонските трибини биле укинати и заменети со простор за седење како дел од преобразбата на теренот во стадион со сите седишта. Една година подоцна, Марибор станал првиот и, од 2025, единствениот словенечки клуб кој се квалификувал за УЕФА Лигата на шампиони. Како резултат на тоа, Људски Врт добил дополнителни реновирања, ВИП просторот на главната трибина, соблекувалните и канцелариите на клубот биле реновирани. Терасите на источната страна на стадионот биле зголемени за 2.000 седишта, со што вкупниот капацитет достигнал 10.030. Во 2000 година, бил инсталиран систем за наводнување, заедно со нов терен со вештачка трева.
1.4 Реконструкција во 2008 година
Резултатите на Марибор на домашните и меѓународните натпреварувања во 1990-тите биле причина политичките и спортските функционери во градот да почнат да размислуваат за нов стадион. Во 1997 година, се одржал тендер и бил избран „Проект Ринг“ со цел целосно да се реновира и модернизира стадионот. Сепак, поради финансиски проблеми, била потребна речиси една деценија за проектот да се реализира, кога во 2006 година Градската општина Марибор и МШД Браник, со помош на Владата на Словенија и Европската Унија, конечно собрале доволно средства за да ја започнат првата фаза од проектот.
Во првата фаза на подобрувања, во вредност од околу 10 милиони евра, постојните непокриени трибини околу теренот од север, исток и југ биле урнати и заменети со нови покриени трибини. Изградбата започнала во 2006 година и била завршена во 2008 година. Нови трибини со вкупен капацитет од 8.500 седишта биле отворени на 10 мај 2008 година во лигашкиот натпревар против Нафта Лендава. Натпреварот се одиграл пред распродадена публика од 12.435 гледачи, при што Марибор го победил натпреварот со 3-1. Втората фаза од проектот била спроведена помеѓу 2009 и 2011 година, а биле завршени просториите под Источната трибина, која вклучувала нови соблекувални, две спортски сали и нова котлара.
1.5 Реновирање на западната трибина
Во 2014 година, стадионот едвај ги поминал стадионските регулативи на УЕФА за меѓународни натпревари поради недоволната состојба на Западната трибина. Во август 2015 година биле објавени првите планови за реновирање на Западната трибина. Три години подоцна, во август 2018 година, НК Марибор и Градската општина Марибор ја презентирале целокупната документација за предложеното реновирање. Новиот штанд бил дизајниран од ОФИС Архитекти и се очекувало да биде завршен до септември 2019 година. Сепак, реновирањето подоцна било одложено за 2020 година поради неточни пресметки на трошоците на проектот, кои се зголемиле од 5 милиони евра на 8 милиони евра.
Реновирањето конечно започнало во јуни 2020 година и било завршено до средината на 2021 година. Како дел од реновирањето, биле заменети сите седишта. Другите промени вклучиле нови подземни ходници, лифтови, платформи за камери, влезови и уредување. Заоблениот покрив го задржал првобитниот изглед. Новиот капацитет на западната трибина е 3.265 седишта,, а вкупниот капацитет на стадионот е намален на 11.709. На трибината има 651 ВИП седишта, од кои 120 се во ВИП кутии.
Покрај Западната трибина, биле завршени и незавршените простории под Северната и Јужната трибина кои сега опфаќаат медиумски прес центар и соблекувални и магацини за фудбалската академија. Вкупните инвестициски трошоци, вклучувајќи ја западната трибина и просториите под северната и јужната трибина, изнесувале речиси 10 милиони евра. Западната трибина била преименувана во трибина на Маркос Таварес на 14 мај 2022 година, во чест на Маркос Таварес, долгогодишен капитен и играч со најмногу настапи и најдобар стрелец на клубот на сите времиња.
2 Други употреби
2.1 Меѓународен фудбал
Људски Врт бил домаќин на вкупно 24 меѓународни натпревари на репрезентацијата на Словенија. Првиот меѓународен натпревар на стадионот бил пријателскиот натпревар против Кипар на 27 април 1994 година, кој Словенија го добил со 3-0. Првиот официјален натпревар бил одигран на 7 септември 1994 година во квалификациите за УЕФА Евро 1996 година, кога Словенија била домаќин на Италија. На 18 ноември 2009 година, стадионот бил домаќин на натпреварот од плеј-офот за Светското првенство во фудбал 2010 година помеѓу Словенија и Русија, кој Словенија го добила со 1–0 пред 12.510 гледачи и на тој начин се квалификувала за Светското првенство во фудбал во 2010 година. Последниот меѓународен натпревар на кој бил домаќин Словенија на Људски Врт бил поразот од 2–1 против Русија на 11 октомври 2021 година. Стадионот повремено е домаќин и на репрезентацијата на Словенија до 21 година.
Во 2012 година, стадионот бил меѓу четирите места кои биле домаќини на Европското првенство за играчи до 17 години на УЕФА 2012 година. Људски Врт, исто така, бил домаќин на пет натпревари на Европското првенство за играчи до 21 година на УЕФА 2021 година, вклучувајќи го и полуфиналниот натпревар помеѓу Шпанија и Португалија.
2.2 Неспортски настани
Покрај спортските потреби, стадионот повремено се користел како место за концерти и други културни изведби. Еден од првите настани на реновираниот стадион бил мјузиклот ''Зорба'' во јуни 2008 година, во изведба на Словенечкиот народен театар Марибор, кој имал околу 6.000 посетители. Људски врв бил и место на годишниот концерт ''Пише се лето'', организиран од весникот ''Вечер''. Во септември 2009 година, Људски Врт бил домаќин на главната церемонија по повод 150-годишнината од доаѓањето на Антон Мартин Сломшек во Марибор и десетгодишнината од неговото беатификација. На церемонијата, прелат Сантос Абрил и Кастело одржал говор пред околу 10.000 гледачи. Во ноември 2018 година на стадионот се одржала телевизиска дебата во живо меѓу 17 кандидати за нов градоначалник на Марибор.
Во јули 2023 година, Марибор бил домаќин на 17. Европски младински летен олимписки фестивал, при што Људски врт бил домаќин на церемонијата на отворање.
3 Записи
Највисоката посетеност забележана на Људски Врт била 20.000 посетители, за натпреварот на Марибор против Пролетер во првиот натпревар од плеј-офот за промоција за Првата југословенска фудбалска лига, на 8 јули 1973 година. Стадионот исто така го дели рекордот со стадионот Стожице за најголема посетеност на натпревари од словенечката лига. Ова било поставено во последното коло од сезоната 1996-97 година, на 1 јуни 1997 година, кога имало 14.000 гледачи на натпреварот помеѓу Марибор и Белтинци, каде Марибор ја освоила првпат словенечката титулата во историјата. Покрај тоа, Људски врт е рекордер за највисока просечна посетеност во сезоната на словенечката лига со 5.289, исто така поставена во 1996-1997 година.
4 Транспорт
Јавниот превоз до стадионот опфаќа железница и автобус, но недостигаат посебни места за паркирање. Неколку автобуски линии минуваат директно покрај стадионот. Автобуските линии 3, 7, 8, 12, 18, 19 и 151 застануваат на помалку од 150 м од стадионот, на автобуската станица лоцирана на улица „Госпосветска“. Стадионот е на околу 15 минути пешачење од автобуската станица Марибор и железничката станица Марибор, која лежи на паневропскиот коридор Ха (што го поврзува Загреб со Грац) и на паневропскиот коридор V, кој ги поврзува Барселона и Киев. Аеродромот Марибор Едвард Русјан е речиси 15 км јужно од стадионот.
5 Поврзано
* Список на фудбалски стадиони во Словенија