Жени Божилова-Патева

Жени Божилова-Патева, (1 декември 1878 – 17 јуни 1955) била бугарска учителка, писателка, активистка за правата на жените, која била вклучена во пацифистичкото движење. Откако дипломирала со акредитиви за настава во 1893 година, таа ја започнала својата кариера, но ѝ било забрането да предава кога во 1898 година бил донесен закон со кој се ограничувале правата на мажените жени. Таа се свртела кон активизмот и новинарството, а таа година се вклучила и во меѓународното движење за правата на жените. Како високо истакната феминистка, таа била една од основачите на Бугарската женска унија во 1901 година. Во текот на 1905 година во Бургас, таа ја основала феминистичката група „Самосвест“ и служела како нејзин претседател 25 години. Како уредничка на ''„Гласот на жените“,'' таа објавувала написи за случувањата во женското движење во Бугарија и во странство, како и за прашања што ги засегале жените. Во текот на нејзината кариера објавила над 500 статии и книги.
Верувајќи во правото на глас на жените, Патева учествувала на бројни меѓународни конференции, често како говорник на конгресите. Нејзината книга, ''В помощ на жената'', напишана во 1908 година, станала основа за идеологијата на Бугарската женска унија, поставувајќи ги реформите потребни за прилагодување на политиките што ги засегале жените и децата. Кога во 1915 година била основана Женската меѓународна лига за мир и слобода, таа станала истакна членка на пацифистичкото движење. Во 1944 година, кога бил воспоставен државниот социјализам во Бугарија, жените добиле право на глас, но лигата била меѓу многуте грасрут организации кои биле укинати. Кога Патева побарала дозвола да отвори културно и образовно друштво во 1945 година, таа била именувана како непријател на народот. Две години подоцна, нејзините протести поради смртната казна и пресудата на Никола Петков резултирале со национализирање на нејзиниот дом и фабриката на нејзиниот син, оставајќи ги без пари.
1 Ран живот
Родено како Џенда Божилова на 1 декември 1878 година во Градец, во Кнежевството Бугарија, во семејството на Генка Андреева и Димов Божил. Нејзиниот татко, ветеран од Руско-турската војна, бил кројач и сточар, кој силно се залагал за образованието. Божилова завршила основно училиште во Градец, а потоа средно училиште во Сливен. Своето образование го продолжила во средното училиште „Нанчо Попович" и дипломирала во 1893 година квалификувана да предава.
2 Кариера
2.1 Настава
Следната година, Божилова ја започнала својата учителска кариера во училиште во Карнобат. Во 1896 година, таа се преселила во Разград, каде работела во училиште за девојчиња. Во 1897 година се омажила за Иван Патев, кој бил од нејзиниот роден град и исто така учител. Со оглед на тоа што имала егалитарен брак, Патева и Патев се договориле да си помагаат меѓусебно во нивните цели да постигнат високо образование. Тој заминал во странство да студира во Женева и се вратил во 1899 година. Додека бил отсутен, Патева го издржувала од својата заработка. Кога Патев се вратил со докторат по право, ја поддржувал Патева кога таа заминала да студира во странство во 1901 година. Таа ги започнала студиите во Берлин и Јена, а во 1902 година студирала во Париз, студирајќи филозофија и социологија, како и германски, француски и руски јазик. Иако не ги завршила студиите со диплома, Патева се вратила во Бугарија во 1903 година. Двојката се населила во Бургас и имала три деца во текот на следните 16 години, и тоа: Лубен (познат како „Лео“, роден 1904 г.), Божан (роден 1905 г.) и Лилијан (позната како "Лили", родена во 1913 година).
2.2 Активизам за правата на жените (1898–1908)
Патева ја започнала својата политичка кариера кога на 18 декември 1898 година бил усвоен закон од Народно собрание на Бугарија, со кој на мажените жени им се забранувало да се занимаваат со учителска професија. Во знак на протест, таа напишала ''Отворено Писмо'', упатувајќи го до сите учители во кнежевството и советувајќи ги да се спротивстават на легитимноста на законот. Со цел да ги обединат жените зад каузата и да ги поттикнат да работат на други прашања со кои се соочувале жените и децата, Патева, заедно со Ана Карима и Јулија Малинова, почнале да се организираат и, во 1901 година, ја коосновале чадор-организацијата Бугарската женска унија, првата национална женска организација во Бугарија. Карима била првиот претседател на организацијата, а Патева била во одборот на директори. И покрај притисокот од женските групи и учителките, законот остана на сила до 1904 година.
Во 1901 година, Патева започнала да предава како оратор за меѓународното женско движење за групата ''Милосърдие'' во Бургас, а во 1902 година отишла во Јамбол за да помогне во реорганизацијата на групата ''Развитие''. Во 1903 година, таа била избрана за претседател на ''Милосърдие'', но бидејќи членовите на здружението не сакале да се приклучат на Бугарската женска унија или да го прошират својот фокус од добротворни дела, таа поднела оставка и се повлекла од организацијата. Таа година, Унијата на жени се соочила со криза кога Карима и Малинова се вплеткале во сериозен спор што на крајот ја поделил организацијата. Нивниот став бил дека сите жени имаат слични грижи и дека целите на синдикатот треба да ги претставува без разлика на класа или партија. Другата фракција, предводена од Благоева и Конова, заземал став дека синдикатот треба да се пролетаризира и членството да се извлече од работничката класа. Патева напишала книга за проблемите, ''Разногласия в Българския женски съюз'', која била објавена во 1903 година. Таа, исто така, започнала да пишува за ''Женски глас'', а во 1904 година станала и уредник на весникот.
Заедно со Пенка Русева-Белмустакова и Јорданка Гушова, во 1904 година, Патева основала образовна група за жени која имала за цел да ги поттикне да присуствуаваат на курсеви за јазик и писменост, како и да организира програми за олеснување на пристапот до професионални и универзитетски студии за жените. Тие следната година ја формализирале организацијата ''Самосъзнание'' како образовно и добротворно друштво и ја усогласиле под Бугарската женска унија, при што Патева била назначена за нејзин претседавач. Во пролетта 1905 година, таа присуствувала на Конгресот на Унијата на жените, одржан во Софија и добила задача да ја искористи својата позиција како уредник на ''Женски глас'' за да објавува написи за чадор организацијата, која наскоро станала нивна официјална медиумска куќа. Од 1907 година, ''Самосъзнание'' започна да нуди општи образовни курсеви, часови за кроење и други занаети за Канцеларијата за труд на жените. Во 1907 година, правото на глас на жените станало една од официјалните цели на Бугарската женска унија.
Во 1908 година, Патева ја претставувала Бугарската женска унија на четвртиот конгрес на Меѓународната алијанса за право на глас на жените (IWSA) во Амстердам. Таа силно се залагала за петицијата за прифаќање на Унијата на жени како членка на IWSA, добивајќи одобрение од оние кои гласале за неа. Во 1909 година, таа објавила статија во весникот ''Ден'' во која дискутирала за еманципација на жените и следната година, кога редакциите на ''Женски глас'' се преселиле во Софија, таа ја задржала својата позиција како уредник. Исто така во 1908 година, Патева објавила втора книга, ''В помощ на жената'', во која повикала на широк опсег на реформи. Таа предложила закони за заштита на децата и работничките, како и упатства за мајчинството; за создавање социјални институции од страна на државата кои обезбедуваат храна и засолниште за децата на вработените жени; политики против злоупотреба на алкохол и проституција; за заштита на вонбрачните деца; и за социјална заштита на сираците, немоќните и невработените. Таа инсистирала дека на жените треба да им се дозволи образование и учество во јавниот живот за да можат да се грижат за себе и за своето семејство, да имаат професии и да стекнат независност и самодоверба како граѓани. Книгата станала столб на идеологијата на Бугарската женска унија.
2.3 Женски права и мировен активизам (1911–1924)
Патева била говорник на Шестиот конгрес на IWSA кој бил одржан во Стокхолм во 1911 година и напишала извештај за текот на настанот кој бил објавен во весникот ''Утро'' во кој се залагала за целосна еднаквост на жените во сите области од јавниот живот. За време на Балканските војни (1912–1913) таа го објавила ''Апел към балканските жени'', повикувајќи ги жените да се обидат да постигнат мир. На почетокот на Првата светска војна, Патева иницирала програми за поддршка на воените затвореници и нивните семејства, вклучително и движење за шиење облека за војниците. Иако активностите на Унијата за жени биле суспендирани за време на поголемиот дел од конфликтот, таа патувала низ Европа, учествувајќи на женски конференции за правата на жените и споделувајќи ја својата визија за хуманизмот и ненасилството, залагајќи се за учество на жените во преговорите за мир во светот. Таа била говорник на Специјалниот меѓународен конгрес на жените одржан во 1915 година во Хаг, за време на кој била основана Женската меѓународна лига за мир и слобода (WILPF), повикувајќи на разоружување и презентирајќи план за реконструкција на нации опустошени од војна. Враќајќи се во Бугарија во 1918 година, Патева го основала националниот огранок на WILPF во Бургас, а во мај организирала конференција заедно со Малинова и Викторија Ангелова за повторно активирање на Бугарската женска унија. Следната година, заедно со другите членови на групата, таа напишала протестно писмо до американскиот претседател Вудро Вилсон во кое повикувала на укинување на изолацијата наметната на Централните сили со Нејскиот мировен договор.
Како официјален претставник на Владата на Александар Стамболијски, Патева учествувала на конгресот на Меѓународниот совет на жените (ICW) одржан во Кристијанија, Норвешка во 1920 година, презентирајќи го на француски нејзиниот труд ''Положението на жената и детето в България''. Во 1922 година, таа присуствувала на Специјалниот конгрес на МКС одржан во Хаг, држејќи говор за опасностите од војната и нагласувајќи ја потребата од целосно разоружување и соработка меѓу луѓето за да се развие култура на братство, слобода и самоопределување. Таа дала изјава за политичките права на жените на Деветтиот конгрес на IWSA одржана во Рим во текот на 1923 година. Таа година, кога била прогласена воена состојба како одговор на ''coup d'état'' во Бугарија и законодавниот дом донел закон во корист на смртната казна, таа јавно говорела против ова и пишувала написи во кои ги повикувала жените да се спротивстават на законот, со што станала една од првите што го оспорила законот. Таа ги нагласила своите ставови на деветнаесеттата Конвенција на бугарската женска унија, молејќи ги мајките, кои ја знаеле болката на раѓањето и одгледувањето деца, да застанат против убиствата, војната и смртната казна.
2.4 Подоцнежна кариера (1925-1945)
Во 1925 година, по 20 години како претседател на ''Самосъзнание'', Патева поднела оставка поради идеолошкиот став што го зазеле членовите и матичната Бугарска женска унија за да го поддржат диктаторскиот фашистички режим на Александар Цанков и неговата политика на бел терор против интелектуалците и политичките противници. Следната година го организирала ''Женско миротворно общество в България'', со кое претседавала до 1944 година. Организацијата активно се спротивставувала на егзилот и репресијата од властите. Во текот на следните децении, таа пишувала написи за ''Вестник на жената'' и присуствувала на женски и мировни конференции. Таа присуствувала на десеттиот конгрес на IWSA одржан во Париз во мај 1926 година, а во јули била во Даблин за да присуствува на Конгресот на WILPF. Во 1927 година Патева говорела на состанокот на Меѓународната лига за жени за мир и слобода во Гланд, Швајцарија и присуствувала на Конференцијата на Меѓународната федерација на универзитетски жени во Женева во 1929 година; Белградската мировна конференција во мај 1931 година; Меѓународната конференција на воените отпорници во Лион во август 1931 година; Универзалниот мировен конгрес организиран во Париз во 1937 година; и во 1939 и 1940 година, таа присуствувала на настани во Ротердам.
Во текот на нејзината кариера, Патева говорела на повеќе од 100 јавни предавања и објавила околу 500 статии и книги на теми за правата на жените, пацифизмот и вегетаријанството, до кои се придржувала. Во 1931 година, ѝ било доделено почесно членство во францускиот огранок на (Меѓународен сојуз на револуционерни писатели). Нејзиниот дом бил собиралиште на истакнати бугарски јавни личности и интелектуалци, вклучувајќи ги и Александар Балабанов, Адријана Будевска, Петко Ресен, Никола Сакаров, Александар Стамболијски, Најчо Станов и Асен Златаров. Во 1944 година, вториот ''coup d'état'' донел комунистички режим, кој го спровел државниот социјализам, давајќи им на жените глас, но истовремено укинувајќи ги женските и другите грасрут организации.
Во 1945 година, Патева се обратила до министерот за национално образование и култура барајќи дозвола да го формира ''Свободно народно прогресивно културно огнище Самосъзнание''. Таа изјавила дека намерата на организацијата за самоподдршката ќе биде да им обезбеди на жените и младите можности да ги подобрат своите таленти и да развијат вештини за вклучување во културни активности кои ќе бидат од корист за бугарскиот народ. Нејзиното барање било одбиено и властите го прогласиле семејството Патеви за непријатели на народот поради нивното богатство и статус како дел од елитата на Бургас. Во 1947 година, кога била објавена смртната казна на Никола Петков, Патева испратила кореспонденција до Георги Димитров и Васил Коларов, барајќи да се укине смртната казна. Писмото предизвикале страшни последици кога и нејзиниот дом и фабриката на нејзиниот син Божан биле национализирани. Оставена без средства за издршка, таа и пишала на владата барајќи пензија, но ѝ било одбиено барањето.
3 Смрт и наследство
Патева починала без пари на 17 јуни 1955 година во Софија. Во 1994 година, женската организација која таа ја основала и со која претседавала 20 години, ''Самосъзнание'', била обновена. Во 2016 година, Куќата на писателите во Бургас била украсена со плакета во нејзина чест. Таа е запаметена, заедно со Ана Карима, како една од дветте „најистакнати лидери на женското движење“ во нивната ера, според историчарката Красимира Даскалова.
4 Наводи
4.1 Библиографија
*********************