Томаш Масарик

Томаш Гариг Масарик (7 март 185014 септември 1937) е чехословачки државник, филозоф, социолог, новинар и прв претседател на Чехословачка (1918–1935). Сметан е за „татко“ на чехословачката држава и една од клучните фигури во борбата за независност на чехословачкиот народ од Австро-Унгарија. Неговиот живот и дело се одликуваат со интелектуална ригорозност, хуманизам и посветеност на демократијата.
1 Рани години и потекло
Томаш Масарик е роден на 7 март 1850 година во Ходоњин, Моравска, во тогашната Австриска Империја (денес Чешка Република). Неговиот татко, Јозеф Масарик (1823–1907), бил Словак од унгарскиот дел на Австро-Унгарија, поранешен кмет, кој работел како кочијаш и управник за земјопоседникот Натан Редлих. Јозеф бил неписмен до подоцнежните години, кога неговиот син Томаш го научил да чита и пишува. Мајката на Масарик, Терезија Масарикова (родена Кропачкова, 1813–1887), потекнувала од чешко-немачка фамилија од Моравска, работела како слугинка и готвачка и зборувала главно германски. Поради нејзиното германско потекло и лошото познавање на чешкиот јазик, Масарик подоцна бил обвинуван дека го криел нејзиното „германско“ потекло.
Масарик израснал во сиромашна работничка фамилија, во средина каде зборувал словачки со татко му и врсниците, додека дома доминирал германскиот јазик. Ова разнолико потекло влијаело врз неговата подоцнежна идеологија за чехословакизмот, каде ги сметал Чесите и Словаците за еден народ.
2 Образование
Масарик го започнал своето образование во основно училиште во Чејковице, каде локалниот свештеник Франц Сатора му помогнал да развие интерес за учење, латина и музика. Поради сиромаштијата на неговото семејство, родителите сакале да стане ковач или бравар, па кратко време учел за овие занаети во Виена и Чејч. Сепак, со поддршка од Сатора, тој продолжил со образованието во германската реална гимназија во Хустопече, а подоцна во Брно. За да се издржува, работел како репетитор за деца од богати семејства.
Во 1869 година, Масарик се преселил во Виена, каде завршил Академска гимназија (1872) и се запишал на Филозофскиот факултет на Универзитетот во Виена. Таму бил под влијание на професорот по филозофија Франц Брентано, чија реалистичка филозофија заснована на аристотелизмот оставила траен впечаток врз него. Во 1876 година докторирал со дисертација на тема „Суштината на душата кај Платон“. Истата година заминал на студии во Лајпциг, каде учел кај Вилхелм Вундт и се запознал со Шарлот Гариг, Американка од богато семејство, со која се оженил во 1878 година во Њујорк, преземајќи го нејзиното презиме како дел од своето име (Томаш Гариг Масарик).
3 Академска и публицистичка кариера
Во 1879 година, Масарик станал приватен доцент на Универзитетот во Виена, предавајќи филозофија и пишувајќи научни трудови. Неговата дисертација „''Самоубиство како масовна социјална појава во современата цивилизација''“ (1881) привлекла внимание во странство поради нејзината анализа на социјалните проблеми во модерното општество. Во 1882 година, станал вонреден професор по филозофија на новооснованиот чешки дел од Прашкиот универзитет, каде неговите предавања привлекле голем интерес поради неговите прогресивни идеи.
Масарик основал два влијателни списанија: ''Атенаум'' (1883–1891), посветено на чешката култура, и ''Наше доба'' (1894), каде ги изложувал своите либерални и реформистички ставови. Тој се прославил со својата критика на две наводно средновековни чешки ракописи, за кои докажал дека се фалсификати од 19 век, со што предизвикал контроверзии меѓу чешките патриоти, но ја истакнал својата посветеност на вистината со мотото: „Големото не може да биде големо ако е лажно“.
4 Политичка кариера пред Првата светска војна
Масарик влегол во политиката во 1890 година, кога ја основал либералната Реалистичка партија, по напуштањето на Младочешката партија поради несогласувања со нивниот емотивен национализам. Во 1891 и 1892 година бил избран за пратеник во австрискиот Рајхсрат и во бохемскиот Ландтаг, застапувајќи се за образовна реформа и поголема автономија за Чесите. Во 1899–1900 година, Масарик го бранел евреинот Леополд Хилснер, обвинет за ритуално убиство, докажувајќи ја неговата невиност и покажувајќи ја својата борба против неправдата и антисемитизмот.
Во 1900 година ја основал Народната партија (подоцна Прогресивна партија), застапувајќи еднаквост на јазиците и сојуз меѓу Чесите и Словаците. Во 1907 година повторно бил избран во Рајхсрат, каде се истакнал со критиките против австро-унгарската империјалистичка политика на Балканот, особено анексијата на Босна и Херцеговина во 1908 година. Тој ги бранел правата на Србите и Хрватите, а во загрепскиот процес (1909) успеал да докаже дека обвиненијата против Србите биле базирани на фалсификувани документи, принудувајќи го царот Франц Јозеф да ги ослободи обвинетите. За неговите заслуги, Масарик бил одликуван со Краљевскиот орден на Караѓорѓевата ѕвезда од страна на Кралството Србија.
5 Првата светска војна и борбата за независност
По избувнувањето на Првата светска војна во 1914 година, Масарик ја увидел можноста за остварување на независноста на Чесите и Словаците. Во декември 1914 година емигрирал во Западна Европа, каде бил препознаен како лидер на чешкото ослободително движење. Во Париз, заедно со Едвард Бенеш и Милан Растислав Штефаник, го основал Чешкиот (подоцна Чехословачки) национален совет, кој се борел за признавање на чехословачката кауза од сојузниците.
Масарик патувал низ Швајцарија, Италија, Велика Британија, Франција, Русија и САД, агитирајќи за независност на Чехословачка. Во 1917 година престојувал во Русија, каде помогнал во формирањето на Чехословачкиот легион од воени заробеници, кој станал основа на идната чехословачка армија. Во 1918 година, преку Владивосток заминал за САД, каде преговарал со претседателот Вудро Вилсон и државниот секретар Роберт Лансинг. Неговите напори резултирале со Питсбуршкиот договор (1918), кој ветувал автономија за Словаците во рамките на идната чехословачка држава, и со Лансинговата декларација, со која САД ја поддржале чехословачката независност.
6 Претседател на Чехословачка
По распадот на Австро-Унгарија, на 14 октомври 1918 година, Масарик бил избран за претседател на Привремената влада на Чехословачка, а на 14 ноември истата година официјално станал прв претседател на новоформираната Чехословачка Република. Тој бил реизбиран во 1920, 1927 и 1934 година, владеејќи до 1935 година. Како претседател, Масарик се соочил со предизвици како решавање на тензиите меѓу чешките и словачките партии, како и статусот на словачката и другите малцинства (Германи и Унгарци). Неговото владеење било обележано со хуманистички пристап и заложба за либерална демократија.
Масарик бил еден од првите европски лидери што изразил загриженост за подемот на Хитлер и нацизмот во 1933 година. Поради старост и влошено здравје, тој поднел оставка на 14 декември 1935 година, а го наследил Едвард Бенеш. Масарик починал на 14 септември 1937 година во Лани, избегнувајќи го сведочењето на Минхенскиот договор и нацистичката окупација на Чехословачка.
7 Филозофија и религија
Масарик бил рационалист и хуманист, под влијание на неокантијанството, англискиот пуританизам и хуситската етика. Иако воспитан во католичка средина, тој се оддалечил од католицизмот за време на студиите и преминал во Калвинистичката реформаторска црква во 1880 година. Бил антиклерикален, противник на католичкиот апсолутизам, конзервативизмот, комунизмот и марксизмот, застапувајќи демократија од англосаксонски тип. Неговите филозофски ставови се рефлектирале во делата како ''Чешкото прашање'' (1895), ''Социјално прашање'' (1898) и ''Русија и Европа'' (1913–1919), каде анализирал социјални, политички и религиозни проблеми.