Косово (регион)

Косово ― географска област што ги опфаќа северните и источните делови на Република Косово/српската Автономна Покраина Косово и Метохија. Западно од регионот Косово е Метохија.
1 Име
Името „Косово“ потекнува од словенскиот, истовремено и српски збор кос — вид птица, збор од кој е изведена фразата Косово Поле — поле каде што гнездат косовите. Во разговорниот говор, Автономната Покраина Косово и Метохија е нарекувана едноставно и скратено „Косово“, поради должината на името и леснотијата на изговорот. Самопрогласената Република Косово исто така често е нарекувана едноставно „Косово“ во говорот.
2 Историја
Пред доаѓањето на Османлиите во овие области, Косово главно било населено со Срби. По Битката на Косово, Србите се повлекле пред Османлиите, на север во Унгарија, а за време на османлиското владеење во Косово, кое траело до 1912 година, Косово било населено со исламизирани Албанци и друго муслиманско население, кои служеле на Отоманската Империја.
Српската армија ги заземала Косово и Метохија во Првата балканска војна во 1912 година, а османлиската армија била протерана од овие две територии за помалку од два месеци. Откако Германија и нејзините сојузници ја зазеле Југославија во Втората светска војна, Косово било претежно заземено Кралството Албанија која била држава-протекторат на Италија. Од 1945 до 1952 година, на територијата на Косово и Метохија дејствувале групи на поразените балисти (остатоци од албанските сили). Единиците на ОЗНА и УДБА учествувале во борбата против нив, кои најчесто ги победувале поединечните групи балисти во поединечни престрелки. Одреден број од нив избегале и се криеле во странство, додека голем број од нив се предале и се приклучиле на југословенските партизани. Вторите значително влијаеле врз режимот на Броз да издаде декрет со кој е забранувано враќањето на колонистите Срби на територијата на Косово и Метохија. За ова подоцна значително придонел договорот Броз-Хоџа, според кој Албанија, заедно со САП Косово, требало да биде седмата република во Југославија, со право на отцепување по смртта на Броз.
Во текот на годините од 1945 година до денес, имало голема преселба на Србите од Косово и Метохија кон остатокот на Србија. Како резултат на овие преселби, но и поради големиот бран на албански доселеници од територијата што е денес Албанија, и нивниот огромен природен прираст, Албанците станале мнозинско население во Косово.
Во социјалистичка Југославија, регионите Косово и Метохија станале дел од Автономната Покраина Косово и Метохија, во рамките на Србија. Во ноември 1968 година, во покраината избувнале немири. Комунистичката влада ѝ доделила поголема автономија на Косово и Метохија со уставот од 1974 година. Нови немири во Косово и Метохија избувнале во 1981 година, кога Албанците побарале САП Косово и Метохија да стане седма република на СФРЈ. Протестите биле задушени од Југословенската народна армија.
По бомбардирањето на Сојузна Република Југославија, кое започнало на 24 март 1999 година, и траело 78 дена, југословенската армија се повлекла од Косово и Метохија, а пристигнале силите на КФОР и НАТО.
На 17 февруари 2008 година, косовските Албанци еднострано прогласиле независност, потег што Србија силно го отфрлила. Некои од најразвиените земји во светот ја признале независноста на Косово кратко време по прогласувањето. Сепак, повеќе од 110 земји не го признале едностраното прогласување на државност.
3 Релјеф
3.1 Косовска котлина
Косовската котлина е тектонски басен во правец северозапад-југоисток. Долга е 84 км помеѓу Звечан и Качаник. Широка е 10-15 км, а површината ѝ е 950 км. Дното на басенот лежи на просечна надморска височина од 520–550 м. Басенот има изглед на тектонски ров (издолжен и тесен) кој е дел од ровот: Повардарие-Големо Косово-Долни Ибар (на западната страна на Копаоник). На источната страна на Копаоник се наоѓаат Жупската дислокација и Малокосовската Котлина, што укажува на бифуркација на главниот ров. Малокосовската басен е отворена и тежнее кон Големокосовската котлина на клисурата (долината) на Лаб. Нејзиното дно е повисоко од дното на Големокосовската Котлина.
На работ на котлината се наоѓаат планините Црнољева (кон Метохија) и Жеговац, Козница и Гољак (кон Јужно Поморавје). Овие планини се изградени од шкрилести, серпентини и горнокредни седименти. Во западниот дел од сливот се планините Чичавица (1091 м) и Голеш (планина што содржи минерали во облик на скратен конус).
Сливот е значително подесуван од неговото настанување преку работата на егзогени агенси. По неговото настанување, се случила долга езерска фаза, што е потврдено од дебели наслаги од езерски седименти и широко распространети наслаги на јаглен. Сливот бил исполнет со езеро во неогенот, а езерските води исчезнале во плеистоценот. Палеолакустричните релјефни облици не се зачувани. Во Косовската Котлина нема епигенија, па затоа е тешко да биде утврдено кога започнала речната фаза во него. Во сливот, за време на постоењето на езерото, имало бифуркација на езерската вода. Имено, езерото течело кон север низ островот, низ раседот и долината Праибра, кон Краљевското Езеро од Западноморавскиот Залив Паратетис, а преку друг остров, низ Качаничката Клисура, течело кон југ кон Скопското Езеро (денес Скопска Котлина) од неогенското Егејско Море, во денешна Македонија. Сливот е исто така истекува кон север и југ денес. Водите течат во сливот и од запад (Дреница) и од исток (Лаб), што значи дека е отворен во сите четири правци.
Хидролошката особеност на котлината е тоа што морската вододелница преминува преку котлинското дно (согласно бифуркацијата). Сливот редовно тече по гребените или сртовите на планините, па ова е куриозитет. Секако, друг куриозитет на сливот е хидрографската раскрсница на Црнољева (Дрманска Глава, 1364) од каде што Топлуга тече (на запад) и се влева во Бел Дрим кој потоа тече во Јадранското Море. Неродимка (позната по својата бифуркација) се влева со едната свој ракав во Лепенец, притока на Вардар (слив на Егејското Море), а со другата во Ситница, притока на Ибар (слив на Црното Море).
Во регионот Косово, почвата е мека, рамна и често мочурлива. На исток, палеовулканскиот релјеф на раб продолжува кон ридестиот терен, кој е воедно и јужна граница на палеовулканскиот релјеф. Тоа се: Велетин кај Јањево, Мркоњски Вис кој се наоѓа на изворот на реката Јабланица и Звечан кај Косовска Митровица. Палеовулканскиот релјеф се одликува со разновидни руди, олово, цинк.
Пречки за земјоделството се ниските врнежи од дожд и големата надморска височина, т.е. постудената клима.
3.2 Сириниќка Долина
Се наоѓа во косовското подножје на Шар Планина, а извориштето е Лепенец. Оваа котлина е поврзана преку превојот кај селото Превалац (1515 м) со котлината кај Средска, во подножјето на Метохија. Низ овој превој поминува асфалтниот пат Урошевац-Призрен-Пеќ.
3.3 Качаничка Клисура
Реката Лепенец ја всекува Качаничката Клисура помеѓу Косовската и Скопската котлина. Клисурата ги поврзува овие две котлини и ги раздвојува Шар Планина и Скопска Црна Гора. Горниот дел од клисурата е поширок и е пресечен од езерскиот остров на Косовското Езеро. Долниот, потесниот дел е пресечен од реката Лепенец. Во клисурата има ерозивно проширување кај Генерал Јанковиќ, а во него се наоѓа градот Качаник.
4 Поголеми градови
* Приштина, главен град на Република Косово/Покраина Косово и Метохија (околу 150.000 жители)
* Гњилане (околу 55.000 жители)
* Косовска Митровица (околу 50.000 жители)
* Урошевац (околу 43.000 жители)
5 Поврзано
* Метохија
* Косово и Метохија
* Косовско Поморавје
* Резолуција 1244 на Советот за безбедност на ОН
* Република Косово
* САП Косово
6 Општи извори
**
6.1 Дополнителна литература
* Драгана Амедоски: Територија југоисточног Косова у 16. веку : (насеља, демографска и привредна кретања), у: Косово и Метохија у цивилизацијским токовима, међународни тематски зборник. 3. - Косовска Митровица : Филозофски факултет, 2010, 155-172.
*********************************