Смртна казна во Русија

Смртната казна — законска казна во Русија, која моментално не се користи поради мораториум и не се извршени смртни казни или егзекуции од 2 август 1996 година. Русија има имплицитен мораториум во сила откако бил воспоставен од претседателот Борис Елцин во 1996 година, а потоа експлицитно утврден од Уставниот суд на Русија во 1999 година и афирмиран во 2009 година.
1 Историја
1.1 Средновековна Русија
Ибн Фадлан, кој имал контакт со Русите околу 921 година, известил дека тие ги погубувале крадците со бесење.
Во средновековна Русија, смртната казна била релативно ретка и дури била забранета во многу, ако не и во повеќето, руски кнежевства.„ ''Руска правда“'', создадена на почетокот на 11 век, не ја пропишувала смртната казна, туку дозволувала крвна одмазда, практика што подоцна ја укинале синовите на Јарослав Мудриот.
Еден од првите правни документи што изгледале на современ кривичен законик бил донесен во 1398 година, во кој се споменувало едно смртно кривично дело: кражба извршена по две претходни пресуди (ран претходник на сегашните законот со трикратно предупредување кој постои во неколку американски држави). ''Судебник'' од 1497 година значително го проширил овој список, споменувајќи три специјализирани случаи на кражба (оние извршени во црква, кражба на коњ или, како порано, со две предупредувања), како и палеж и велепредавство. Трендот на зголемување на бројот на смртни злосторства продолжил: во 1649 година, овој список вклучувал 63 злосторства, бројка што речиси се дуплирала за време на владеењето на Петар I. Методите на егзекуција биле исклучително сурови според современите стандарди и вклучувале давење, закопување жив и наметнување течен метал во грлото.
1.2 Царска Русија
За време на владеењето на Алексеј од Русија (1645–1676), се случиле 7.000 егзекуции исклучиво поради фалсификување монети.
Во 1698 година, Петар I погубил 1.166 учесници во Стрелцовото востание.
Елисавета Петровна не ги делела ставовите на нејзиниот татко Петар за смртната казна и официјално ја суспендирала во 1745 година, ефикасно донесувајќи мораториум. Ова траело 11 години, по што смртната казна повторно била дозволена, по значителното противење на мораториумот и од благородништвото и, делумно од царицата.
Првата јавна изјава за ова прашање што била и сериозна и силна произлегла од Катерина Велика, чии либерални ставови биле во согласност со нејзиното прифаќање на просветителството. Во нејзиниот ''Наказ'' од 1767 година, царицата изразила презир кон смртната казна, сметајќи ја за несоодветна, додавајќи: „Во повеќето случаи, смртната казна не е ниту корисна ниту потребна“. Сепак, експлицитен исклучок сепак бил дозволен за случајот на некој што, дури и додека беше осуден и затворен, „сè уште има средства и моќ да предизвика јавни немири“. Овој специфичен исклучок се однесувал на бунтовниците од Пугачевото востание во 1775 година; претходно таа го погубика Василиј Мирович во 1764 година и четворица сторители на „немирите од чумата“ од 1771 година.
Во согласност со ставот на Катерина, следните неколку децении означиле промена во јавната перцепција против смртната казна; за време на владеењето на нејзиниот внук Александар I (1801–1825), само 84 лица беа погубени. Во 1824 година, самото постоење на таква казна била меѓу причините за одбивањето на законодавното тело да одобри нова верзија на Кривичниот законик. Само една година подоцна, декабристичкото востание не успеало, а судот осудил 36 од бунтовниците на смрт. Одлуката на Николај I да ги ублажила сите освен пет казни што било типично за тоа време. Ваквите ублажувања биле повторлива карактеристика на руското правосудство: на пример, во 1820 година, на командантот на полкот Семјоновски му била ублажена смртната казна по бунтот на неговата единица. Слично на тоа, смртните казни за водачите на летонското селско востание од 1802 година подоцна биле ублажени. Царицата Катерина, исто така, ублажила 54 смртни казни за учесниците во Јајчкото козачко востание од 1772 година. Понатаму, откако Павле станал цар во 1796 година, била донесена општа амнестија, вклучително и за учесниците во Кошќушковото востание од 1794 година, вклучувајќи го и самиот Кошќушко. Дури и по Пугачевото востание, од 12.438 лица испитани од тајни комисии, само 48 биле официјално погубени; сепак, илјадници други бунтовници биле погубени по брза постапка од страна на владини трупи.
Во периодот 1826–1905 година, 1.397 лица биле осудени на смрт, од кои 894 биле погубени. Во периодот 1905–1913 година, 6.871 биле осудени, а 2.981 биле погубени. Во периодот 1866–1891 година, 134 биле осудени на смрт за политички злосторства, од кои 44 биле погубени.
+Смртна казна во доцната Руска Империја, Години, Осудени, Извршени
1875–1880, 114
1881–1885, 71
1886–1890, 76
1891–1895, 47
1896–1900, 78
1901–1905, 93
1905 година, 72, 10
1906–1907, 2.608, 1.283
1908 година, 1.741, 825
1909 година, 1.435, 543
1910 година, 434, 129
1911 година, 237, 58
1912 година, 229, 108
1913 година, 115, 25
До крајот на 1890-тите, смртната казна скоро никогаш не се извршувала, туку била заменета со 10 до 15 години затвор со тешка работа, иако сè уште се извршувала за велепредавство (на пример, Александар Улјанов бил обесен во 1887 година).
Смртната казна била применета за време на Првата светска војна, особено во случајот на полковникот Мјасоедов и тројца негови соработници, кои биле погрешно погубени како наводни германски шпиони. Во војната биле погубени и 92 бунтовнички војници за време на Божиќните битки во јануари 1917 година.
1.3 Руска Република
Смртната казна официјално била забранета на 12 март 1917 година, по Февруарската револуција и воспоставувањето на Руската Република. На 12 мај 1917 година, смртната казна стана применлива за војниците на фронтот.
1.4 Руска СФСР и Советскиот Сојуз
По преземањето на власта, болшевиците првично ја укинале смртната казна. Сепак, оваа мерка била кратко на сила и траела девет месеци. Неофицијалните егзекуции на разни опозициски личности, вклучувајќи ги и либералните лидери како Кокошкин и Шингарев, започнале уште во јануари 1918 година, а во февруари советската влада донела декрет дека непријателските агенти можат да бидат стрелани на лице место. Адмиралот Шастни бил првиот официјално погубен од Револуционерниот трибунал во јули 1918 година. Болшевиците широко користеле бесења и стрелања како дел од таканаречениот Црвен терор.
Смртната казна повторно била укината во 1920 година, само за да биде вратена четири месеци подоцна. Законот од 1922 година последователно дозволила смртна казна за 34 кривични дела, од кои 11 беа контрареволуционерни; дури и чинот на преминување граници можеше да резултира со смртна казна.
За време на владеењето на Јосиф Сталин, списокот на смртни злосторства значително се проширило за да вклучи нејасни прекршоци како што се „давање каква било помош на меѓународната буржоазија“. По убиството на Сергеј Киров во 1934 година, смртната казна била дополнително поедноставена, забранувајќи жалби и наложувајќи итно извршување по пресудата за оние обвинети за „терористички акти“.
Употребата на смртна казна го достигна својот врв за време на Големата чистка во 1930-тите. За да се забрзаат судењата, беа создадени тројки на НКВД, кои изрекле околу 82% од сите политички казни. Точниот број на егзекуции е предмет на дебата. Архивските истражувања сугерираат бројки помеѓу 700.000 и 800.000. Официјалните извештаи до Никита Хрушчов наведуваат 642.980 смртни казни во 1954 година, и 688.503 во 1956 година, од кои 681.692 се случиле во периодот 1937–1938 година.
Проценките за егзекуциите за време на Втората светска војна варираат; Григориј Ф. Кривошеев проценил на 135.000, додека ''„Новаја Газета“'' објавила 284.333 смртни казни, од кои 157.593 биле егзекутирани. Одделно, францускиот историчар Никола Верт изјави дека само воените трибунали осудиле на смрт 183.780 лица.
+Поединци осудени на смрт од воени трибунали <ref>, 1940 година, 1941 година, 1942 година, 1943 година, 1944 година, 1945 година, 1946 година, 1947 година, 1948 година, 1949 година, 1950 година, 1951 година, 1952 година, 1953 година
1.492, 50.016, 75.871, 22.163, 16.481, 10.400, 5.165, 1.201, 0, 0, 549, 442, 0, 0
За време на Втората светска војна, советските власти донеле посебен декрет, Указ 43 од 19 април 1943 година, со кој се пропишувал јавно бесење како форма на егзекуција за воени злосторства. Директната примена на бојното поле на овие специфични трибунали била ограничена. Во 1943 година, овие судови анализирале 843 случаи, што довело до егзекуција на 815 лица од повеќе од 1.000 судени. Во 1944 година, тие суделе само 888 лица. Сепак, одредбите од овој декрет се прошириле многу подалеку од овие непосредни теренски трибунали, влијаејќи на општата советска јуриспруденција. Според оваа поширока примена, најмалку 81.780 лица биле осудени, а огромното мнозинство од овие лица не биле егзекутирани и последователно биле амнестирани во 1955 година. Понатаму, декретот обезбедил правна основа за јавни судења од висок профил насочени кон заробени нацистички воени злосторници и нивните сојузници. Во овие специфични постапки, им било судено на 253 лица, што довело до 81 егзекуција. Слично на тоа, декретот ги поткрепил гонењата на високо рангирани советски соработници, особено личности како Власов, Краснов и Семенов.
Смртната казна повторно била укината на 26 мај 1947 година, а најстрогата казна станала 25 години затвор, пред да биде вратена на 12 мај 1950 година, прво за предавство и шпионажа, а потоа и за убиство со умисла. Вкупно 839.772 лица биле официјално осудени за контрареволуционерна активност помеѓу 1918 и 1953 година.
+Поединци осудени на смрт за контрареволуционерна активност <ref>, 1918 година, 1919 година, 1920 година, 1921 година, 1922 година, 1923 година, 1924 година, 1925 година, 1926 година, 1927 година, 1928 година, 1929 година, 1930 година, 1931 година
6.185, 3.456, 16.068, 9.701, 1.962, 414, 2.550, 2.433, 990, 2.363, 869, 2.109, 20.201, 1.481
1932 година, 1933 година, 1934 година, 1935 година, 1936 година, 1937 година, 1938 година, 1939 година, 1940 година, 1941 година, 1942 година, 1943 година, 1944 година, 1945 година
2.728, 2.154, 2.056, 1.229, 1.118, 353.074, 328.618, 2.601, 1.863, 23.726, 20.193, 3.877, 3.110, 2.308
1946 година, 1947 година, 1948 година, 1949 година, 1950 година, 1951 година, 1952 година, 1953 година, 1954 година, 1955 година, 1956 година, 1957 година, 1958 година
2.273, 898, 0, 0, 468, 1.602, 1.611, 300, 79, 40, 31, 50, 83
Во раните 1960-ти, смртната казна била дополнително проширена за да вклучи кривични дела од економска природа, како што се фалсификување, нелегални трансакции со валута и поткуп.
Помеѓу 1961 и 1991 година, 14.953 лица биле осудени на смрт во Руската СФСР. Истовремено, во Советскиот Сојуз како целина биле изречени 33.329 смртни казни од 1954 до 1991 година.
+Поединци осудени на смрт во РСФСР, 1961 година, 1962 година, 1963 година, 1964 година, 1965 година, 1966 година, 1967 година, 1968 година, 1969 година, 1970 година, 1971 година, 1972 година, 1973 година, 1974 година, 1975 година, 1976 година
1.890, 2.159, 935, 623, 379, 574, 522, 511, 471, 476, 427, 416, 335, 317, 273, 227
1977 година, 1978 година, 1979 година, 1980 година, 1981 година, 1982 година, 1983 година, 1984 година, 1985 година, 1986 година, 1987 година, 1988 година, 1989 година, 1990 година, 1991 година
222, 276, 353, 423, 415, 458, 488, 448, 407, 223, 120, 115, 100, 223, 147
Според базата на податоци на архивите на GARF, помеѓу 1978 и 1985 година, имало 3.058 смртни пресуди кои биле обжалени до Врховниот совет на РСФСР.
Од 1960-тите, приближно 95% од осудените на смрт извршиле убиство со умисла под отежнувачки околности. Средната возраст на овие лица била нешто над 30 години. Пропорцијата на затвореници осудени на смрт кои биле невработени или не студирале, и покрај тоа што биле способни, нагло се зголемила од 16,3% во 1961 година на 70,6% во 1996 година. 73,2% од нив имале претходни пресуди за други кривични дела.
Помилувањата ги извршил президиумот на Врховниот совет на СССР или РСФСР. Во пракса, ова обично вклучувало замена на смртната казна со максималната казна дозволена со закон под смртната казна. Додека 74% од затворениците осудени на смрт поднеле барања за помилување, помилувањата станале ретки, со приближно 20% од затворениците помилувани помеѓу 1956 и 1965 година, а само 10% помеѓу 1985 и 1990 година.
Иако Законот од 1922 година ја забрануваше примената на смртна казна за лица помлади од 18 години, декрет на сила од 1935 до 1959 година ја намалила оваа возрасна граница на 12 години. Оваа промена овозможила погубување на 17-годишниот сериски убиец Виничевски. Подоцна, во 1964 година, Советскиот Сојуз го погуби 15-годишниот Нејланд, што барал ретроактивна примена на закон.
Примената на смртна казна врз бремени жени била забранета со Законот од 1922 година, додека промената од 1993 година целосно ја забранила смртната казна за жени. Постојат најмалку 3 познати случаи на егзекуции на жени: Макарова, Иванутина и Бородкина.
1.5 Руска Федерација
По падот на Советскиот Сојуз, претседателот на Русија формирал комисија за помилување. Оваа комисија ги помилувала над 90% од случаите на смртна казна помеѓу 1992 и 1994 година, но оваа стапка нагло се намалила на 10% во 1995 година.
+Смртна казна во Русија, 1991–1996, Година, Осуден на смрт, Прегледани случаи за помилување, Помилуван, Извршено
1991 година, 147, -, 37, 15
1992 година, 159, 56, 54, 1
1993 година, 157, 153, 149, 4
1994 година, 160, 137, 124, 19
1995 година, 143, 56, 5, 86
1996 година, 153, 0, 0, 53
Во 1996 година, за да го олесни својот влез во Советот на Европа, Русија престанала да врши егзекуции. Сепак, земјата продолжила да изрекува смртни казни, пришто биле извршени 106 во 1997 година, 116 во 1998 година и 19 во 1999 година.
2 Моментален статус
2.1 Застареност на законот
Член 20 од рускиот Устав наведува дека секој има право на живот и дека „до нејзиното укинување, смртната казна може да се изрече само за најтешките кривични дела против човечкиот живот“. Дополнително, сите казни од тој вид бараат судење со порота. Вклучувањето на формулацијата за укинување е протолкувано од некои како услов смртната казна да биде укината во иднина.
Сегашниот Кривичен законик дозволува смртна казна за пет кривични дела:
* убиство, со одредени отежнувачки околности (член 105.2)
* обид за убиство на судија (член 295)
* обид за убиство на полицаец (член 317)
* обид за убиство на државен службеник (член 277)
* геноцид (член 357)
Ниедно кривично дело не е задолжително со смртна казна; секој од петте споменати члена дозволува и доживотен затвор, како и затворска казна од 8 до 30 години. Мажите под 18 години или над 60 години во времето на извршување, и жените, се исклучени од смртна казна.
Во Законот за казнено извршување се наведува дека погубувањето треба да се изврши „приватно со стрелање“.
2.2 Мораториум
Еден од барањата на Советот на Европа за сите членки е укинувањето на смртната казна. Сепак, советот прифатил привремени мораториуми. Во согласност со ова, на 25 јануари 1996 година, Советот побарал од Русија веднаш да спроведе мораториум и целосно да ја укине смртната казна во рок од три години за да го одобри нејзиното барање за вклучување во организацијата. За еден месец, Русија се согласила и стана членка на Советот. Дали мораториумот се случил како прашање на законско право е контроверзно.
На 16 мај 1996 година, претседателот Борис Елцин издал декрет „за постепено намалување на примената на смртната казна во врска со влезот на Русија во Советот на Европа“, кој е широко цитиран како ''де факто'' воспоставување на таков мораториум. Декретот го повикал законодавното тело да подготви закон со кој ќе се укине смртната казна, како и препорака за намалување на бројот на смртни злосторства и барање од властите хумано да се однесуваат кон оние што чекаат смртна казна. Иако наредбата може да се толкува како незаконско укинување на смртната казна, ова било крајниот ефект и било прифатено како такво од Советот на Европа, бидејќи на Русија ѝ било доделено членство во организацијата.
Бидејќи егзекуциите продолжија во 1996 година откако Русија го потпишала договорот, советот не бил задоволен и ѝ поставил на Русија неколку ултиматуми, заканувајќи се дека ќе ја протера земјата од советот доколку продолжи да се извршува смртната казна. Како одговор, биле донесени уште неколку закони и наредби, а Русија не егзекутирала никого од егзекуцијата на Головкин во август 1996 година. Откако бил објавен мораториумот и максималната казна беше официјално зголемена од 25 години на доживотен затвор, повеќе затвореници осудени на смрт извршиле самоубиство.
На 2 февруари 1999 година, Уставниот суд на Русија донел привремено одложување на егзекуциите од прилично техничка причина, но за прв пат му давајќи му на мораториумот несомнен правен статус. Според Уставот, како што е цитирано погоре, смртна казна можело да се изрече со судење со порота, што сè уште не било спроведено во некои региони на земјата. Судот утврдил дека таквата нееднаквост ги направило смртните казни нелегални во ''кој било'' дел од земјата, дури и во оние каде што е имплементиран процесот на судење со порота. Според пресудата, смртната казна не можело легално да се усвои сè додека сите региони на земјата немаат судења со порота.
2.3 Предложено враќање
Во април 2013 година, претседателот Владимир Путин изјавил дека укинувањето на мораториумот е несоодветно. Сепак, кога Русија била суспендирана од Советот на Европа по руската инвазија на Украина во 2022 година, а потоа и сама ја објавила својата намера да се повлече од организацијата, поранешниот претседател и премиер Дмитриј Медведев го поддржал враќањето на смртната казна во Русија. Русија на крајот била исклучена од Советот на Европа во март 2022 година.
По нападот врз Градското собрание Крокус во март 2024 година, многу високи членови на Единствена Русија повикаа на враќање на смртната казна во земјата.
3 Јавно мислење
Анкетата спроведена во 2012 година (на примерок од 3.000) покажала дека 62 проценти од испитаниците се за враќање на употребата на смртната казна, а 21 процент сè уште гo поддржувале мораториумот. Во оваа анкета, пет проценти од испитаниците го поддржале укинувањето на смртната казна, а 66 проценти ја поддржале смртната казна како валидна казна.
Според анкетата на Центарот Левада од 2013 година, 54 проценти од испитаниците се залагале за еднаква (38 проценти) или поголема (16 проценти) употреба на смртната казна како и пред мораториумот од 1996 година, што е пад од 68 проценти во 2002 година и 61 процент во 2012 година. Оваа анкета покажала дека смртната казна имала повисок позитивен рејтинг во урбаните средини (77 проценти во Москва на пример), кај мажите и кај постарите лица. Според бројките на Центарот Левада, процентот на Руси кои барале укинување на смртната казна бил 12 проценти во 2002 година, 10 проценти во 2012 година и 11 проценти во 2013 година. Според истиот извор, процентот на Руси кои го одобрувале мораториумот се зголемил од 12 проценти во 2002 година на 23 проценти во 2013 година.
Анкета на „Левада центар“ од 2019 година покажала дека бројот на Руси кои го поддржувале враќањето на смртната казна се искачил на речиси половина, при што 49% од руските испитаници рекле дека би сакале да се врати смртната казна, што е зголемување во однос на 44% во 2017 година. 19% рекле дека смртната казна треба да се укине.
Анкета од 2024 година покажала дека 53% од Русите се за враќање на смртната казна, додека 39% се против.
4 Руското мислење за практиката во Европа
Откако двајца терористи биле егзекутирани во Белорусија во 2012 година за нивната улога во бомбашкиот напад врз метрото во Минск во 2011 година, рускиот министер за надворешни работи Сергеј Лавров изјавил дека ги повикал сите европски земји да се приклучат на мораториумот, вклучително и Белорусија. Сепак, тој изјавил дека тоа е внатрешно прашање на секоја држава и дека, и покрај осудата на егзекуцијата, Русија сè уште е голем поддржувач на војната против теророт.
5 Постапка
Историски гледано, во Русија се користеле различни видови смртна казна, како што се бесење, распнување на тркало, горење, обезглавување, камшикување до смрт итн. Во времето на Иван Грозни, смртната казна честопати имала егзотични и мачни форми, а набодувањето на кол било најчесто. Одредени злосторства подразбирале специфични форми на смртна казна, на пр. фалсификаторите на монети биле погубувани со истурање стопено олово во грлото, додека одредени религиозни злосторства биле казниви со горење живо.
Во времето по Петар Велики, бесењето за војниците и стрелањето за цивилите станало стандардно средство за погубување, иако одредени видови несмртоносни телесни казни, како што се камшикување или тепање со стап, можеле да резултираат со смрт на осудениот.
Во Советскиот Сојуз и постсоветска Русија, осудениците чекале егзекуција околу 9-18 месеци од пресудата. Тогаш обично било доволно време за да се обработат две или три жалби преку советскиот правен систем, во зависност од нивото на судот што прво го осудил осудениот на смрт. Стрелањето било единственото законско средство за егзекуција, иако точната постапка никогаш не била кодифицирана. За разлика од повеќето други земји, егзекуцијата не вклучувала никаква официјална церемонија: осудениот честопати не добивал никакво предупредување и бил изненаден за да се елиминира стравот, страдањето и отпорот. Таму каде што се давало предупредување, тоа обично било само неколку минути.
Процесот бил извршуван од џелат, а употребата на стрелачки одреди била ограничена на егзекуции во воено време. Најчестиот метод бил осудениот да се натера да влезе во соба и да се застрела одзади во задниот дел од главата со пиштол. Во некои случаи, осудениот можел да биде принуден да клекне на колена. Се шпекулирало дека некои затвори имале специјално дизајнирани соби со отвори за оган. Друг метод бил осудениот да се натера да излезе од затворската зграда, каде што го чекал џелатот и камион со вклучен мотор и фарови. Светлата го заслепувале и го дезориентирале осудениот, додека бучавата од моторот го пригушувала истрелот.
Телата на погубените криминалци и политички дисиденти не им биле дадени на роднините, туку биле погребани во анонимни гробови на неоткриени локации.
6 Наводи