Загори

Загори (грчки: ''Ζαγόρι''; влашки: ''Zagori'') — регион и општина во Грција кој е прогласен за светско наследство на УНЕСКО. Загори се наоѓа на планините Пинд во Епир, во северозападна Грција. Седиште на општината е селото Добра. Има површина од околу 1.000 км2 и содржи 46 села познати како загориски села (или Загорохорија), и е во форма на превртен рамностран триаголник. Јанина, главниот град на провинцијата, се наоѓа на јужната точка на триаголникот, додека југозападната страна е формирана од планината Мечкели (1.810 метри). Реката Војуша која тече северно од планината Тимфи ја формира северната граница, додека југоисточната страна тече по реката Варда до планината Мавровуни (2.100 метри) во близина на Мечово. Општината има површина од 989.796 km<sup>2</sup>. Населението на областа е околу 3.700, што дава густина на населеност од 4 жители на квадратен километар, многу ретка во споредба со просечните 73,8 за Грција како целина.
1 Географија
Загори е област со голема природна убавина, со впечатлива геологија и два национални паркови, едниот вклучувајќи ја реката Војуша и клисурата Вик, другиот околу Валја Калда, источно од импозантната планина Тимфи, покриена со снег. Околу 46-те села во Загори биле меѓусебно поврзани со планински патишта и традиционални заоблени камени мостови сè додека не биле отворени современите патишта во 1950-тите. Камените заоблени мостови биле изградени од добродетели на иселени трговци во 18 век и ги замениле постарите дрвени мостови.
2 Историја
Регионот бил историски тешко пристапен поради неговиот планински терен што веројатно придонел за неговиот уникатен карактер. Каракачаните кои можат да се сретнат на овие простори користат неколку грчки зборови од северногрчки дијалект што вообичаено не се среќаваат на грчки на друго место. Следствено, некои ги сметаат за домородни во областа.
2.1 Рана историја
Првиот доказ за човечко присуство во областа е датиран помеѓу 17.000 и 10.000 години. [1] Важни епипалеолитски артефакти биле откопани од пештерата Клеиди на бреговите на Водоматица. Во антиката, регионот на Загори бил населен од Тимфејците и бил дел од античкото кралство на Молосите, грчко племе на Епир кое стекнало контрола над целиот Епир во класичниот период. Молосиската кралска куќа владеела со Епир од античкиот град Молосис, кој се наоѓал во близина на современа Коница, во северната граница на Загори, каде што се спојуваат реките Водоматица, Војуша и Коница. Молосите биле познати меѓу другото и по расата на големи мастифи кои ги користеле за да ги чуваат своите стада од волци и мечки и кои биле користени дури и во војна. Се вели дека Молос, нивниот истоимен предок, бил роден од заедницата помеѓу Неоптолем (син на Ахил) и Андромаха (сопругата на Хектор од Троја). Неоптолем, наречен и Пир поради неговата руса коса, бил прв во низата епирски кралеви што водела до кралот Пир од хеленистичко време, кој започнал неколку походи против Римјаните во Италија. Олимпија, мајката на Александар Македонски, била молосиска принцеза. За антиката на човечката окупација сведочат и остатоци од килопски ѕидини во Скамнели. Во текот на 9-4 век п.н.е., постоела мала молоска населба помеѓу Монодендри и Вица, вклучувајќи камени куќи и две гробишта од кои дошле важни наоди. [3] Дополнително, во Скамнели биле пронајдени темели на утврдувања и гробови од хеленистичкиот период. Меѓутоа, во поголемиот дел од историското време локалното население било ретко.
2.2 Византиски период
За преминувањето на Словените за време на рановизантискиот период сведочат бројни имиња на места. Самото име на местото „''Загори''“ веројатно потекнува од словенскиот Загорје што значи „''надвор од планините''“. Во времето на Византија, Загори повремено привлекувал групи војници кои граделе села и се населувале таму. Неколку манастири биле кралски дарови, меѓу кои и манастирот Воца кај селото Гревенити и манастирот Преображение кај Клеидонија, основан во 7 век од византискиот цар Константин IV и манастирот Свети Јован Рогову кај Цепелово кој бил основан во 1028 година од сестрата на царот Роман III.
Од 1204 до 1337 година регионот бил дел од Епирското Деспотство. Во 14 век, кога разни албански кланови извршиле упад во Епир, Загори бил изворот на војниците кои служеле во гарнизонот Јанина. За возврат, како центар на грчкото владеење, Јанина го заштитила Загори од албанските напади. Како резултат на походите на Андроник III Палеолог во 1337 година, Епирското Деспотство и, според тоа, Загори заедно со Јанина и околниот регион повторно накратко потпаднале под византиска власт.
Регионот потпаднал под српска власт во 1348 година, а Епирското Деспотство било реформирано и било под латинска управа од Карло II Токо кога Јанина и Загори паднале во рацете на Турците во 1430 година, во времето на султанот Мурат II. Загори (кое тогаш се состоело само од 14 села) имало обврски меѓу делегациите на двете страни и било договорена сума во данок во замена за многу значителни привилегии: автономија, административна независност. и забрана за преминување на границите на Турците во областа.
2.3 Османлиски период
Загориската лига или Којон на Загоришаните (Κοινόν Ζαγορισίων) била формирана по договорот од 1431 година со Синан-паша. Во тој момент, аранжманот што давал локална автономија бил наречен „''Војнико''“. Автономијата гарантирала немешање во локалните работи од страна на османлиските владетели. Загоријаните ги довериле своите работи на Советот на старешини наречен Демогеронтија (Δημογεροντία), на чело со претседател или гувернер наречен Векилис (Βεκύλης). Како дел од договорот, тие одржувале сили на коњаницата од сипахии (σπαχήδες), при што секое село придонесувало со одреден број коњаници во таа сила според своите можности. . Според условите на овој договор не била дозволена никаква интервенција на османлиските власти, ниту пак некои вооружени османлиски единици имале право да стапнат на Загори. Селата во Источно Загори, населени со Ароманци, влегле во Договорот во 1480 година. Многу топоними во северен и источен Загори кои имаат ароманска етимологија, додека топоними со главно грчка или словенска етимологија се присутни во западен и јужен Загори. Во едно проучување од 1986 година на 3546 локални топоними ~70% се посредувани преку грчки и ~30% преку негрчки јазици во нивната современа форма: 13% аромански, 8,3% словенски, 5,2% албански и 2,2% турски, додека во однос на јазичното потекло 56% грчко, а за негрчко (вклучувајќи и заемки кои веќе биле вградени во локалниот грчки јазик): 14% аромански, 11,5% словенски, 6% албански, 4,8% турски, 3,3% мешани јазично потекло и 2,5% латински.
Главниот извор на приход за локалните заедници доаѓал од комерцијални активности кои резултирале со миграција во далечни места. Од 17 век стопанството на Загори првенствено зависело од дознаките и аманетите на дијаспората. Оваа активност го достигнала својот врв во 18 век. Поради просперитетните трговски активности на загориската дијаспора, биле забележани неколку случаи на донации: мостови, калдрма, чешми, училишта, храмови и манастири и социјални добротворни цели.
До крајот на османлиското владеење домородците загорци ја зачувале својата општествена супериорност во однос на другите класи, а се занимавале и со профитабилни и општествено признати професии. Кај Загорците најистакната класа поради нивното богатство и статус биле архонтите. Економското богатство од минатото на Загори сè уште се рефлектира во архитектурата на селата. Ова било придружено со импресивен културен и интелектуален живот од кој произлегле многу реномирани научници и добродетели на Грција.
Низ вековите, некои групи православни Албанци (локално познати како Арванити) се населиле во најмалку 12 села во Загори. Албанските доселеници во Загори сигурно биле многу малку во XV век. Поголемиот дел од албанската населба може да се припише на подоцнежниот период и била поттикната од надворешната миграција од Загори на локалното население, што создало потреба од нови жители кои ќе помогнат во локалните економски активности. Голем дел од православните Албанци се венчале во заедниците на Загори или биле посвоени од загориски семејства. Тие често служеле како стражари на загорските села и нивните ниви кои немале воена заштита, но повремено прибегнувале кон разбојништво. Оттука, албанските имигранти ги пополниле овие работни празнини и брзо станале дел од локалното население. Повеќето од нив веќе учествувале во грчките национални борби како Клефти и биле искусни воини. Некои Албанци од Коница (Горгопотамос, Хионадес) работеле како ѕидари или сликари во Загори, но ретко се населувале таму. Христијанските православни Албанци се населиле во најмалку 12 загориски села, [3] вклучувајќи ги Триштено, Аристи, Мегало Папинго, Антракитис, Аспанџелои, Кавалари, Кипи, Лептокарија, Монодендри, Цепелово, Вица, Врадето и можеби. Локалните албански траги, со исклучок на некои топоними- исчезнале.
Во тој период во повеќето села во мал број се населиле православни ромски семејства. Служеле како музичари и ковачи во Загори. Арванитите и Ромите се сметале за метоикои (книжевно: странци) и ја сочинувале пониската општествена класа во регионот и живееле на периферијата на селата без граѓански и имотни права во политиката на Загори, и со текот на времето, тие биле асимилирани.
Грчките номадски заедници на Каракачани се појавиле во Загори кон крајот на 18 век. Тие првично биле користени како овчари за стадата на домородните Загоријани, но почнале да развиваат свои стада од средината на 19 век.
Сепак, Загори задржал голем дел од својот грчки карактер преку својот систем на владеење и добродетелите на неговите иселеници кои го фаворизирале грчкото образование. Коинонот на Загоришаните бил реформализиран со договор потпишан во 1670 година, според кој Загори уживал значителни привилегии наречени Сурутија, кои биле целосно укинати од султанот дури во 1868 година. Ова решение им одговарало на освојувачите и на освоените, бидејќи додало законски правила на географските фактори кои го направиле Загори природно прибежиште. Следствено, Загори никогаш не бил распаднат за да се подели меѓу турските земјопоседници. Неговата економија процветала благодарение на иселените трговци активни во Романија, Украина, Русија и Цариград, кои преку дознаки за своите семејства и бројни добродетели придонеле за релативниот просперитет што го уживал Загори во периодот на турското владеење. Биле изградени училишта за машки, а од 18 век наваму, и за девојчиња. Дополнително, биле изградени нови цркви и воденици за мелење на пченката, додека бунарите често биле украсени со украсни фонтани.
Во 17 век, во Договорот биле примени и селата од Западно Загори, така што до 1678 година вкупниот број на села во Загори се зголемил на 60. Традиционалната медицина цветала во форма на „Викос лекари“, кои собирале билки за своите подготовки од клисурата Вик . Како таков, Загори станал главен центар на народната медицина. Овие хербални исцелители користеле специјални рецепти кои често биле копии на античките грчки рецепти на Хипократ или Диоскорид и станале познати надвор од границите на Грција. .
Растечкиот просперитет, потпомогнат од привилегиите добиени од фанариотите со загориско потекло и добродетелите од иселениците, овозможило изградба на неколку училишта, некои сè уште преживеале, на пример, Заедничката школа за грчки студии (грчки: Κοινή Σχολή Ελληνικών Μαθημάτων) во Монодендри изградена од браќата Мантос и Георгиос Ризарис (1835). Браќата ја финансирале и изградбата на црковното училиште Ризареиос во Атина (1844), додека самиот Загори бил под целосна османлиска власт. Браќата Јоанис и Деметриос Анагностопулос од Дилофо ги основале Анагностопулејовите во нивното родно село и учествувале во трошоците за Зосимаиското училиште во Јанина. Михаил Анагностопулос од Папинго ја изградил школата Калинеиос во Папинго и училиштето Анагностопулеј во Коница. Како резултат на многубројните училишта, грчкиот јазик бил зачуван во областа.
Бидејќи планините биле надвор од директната власт на Отоманското Царство, тие понудиле засолниште за Грците кои биле во бегство од отоманските власти. Неколку истакнати научници на грчкото просветителство, како Неофитос Дукас, Георгиос Генадиос и Атанасиос Псалидас побарале засолниште овде, откако војската на султанот ја уништила Јанина во 1820 година. Некои од нив дури и направиле планови да основаат универзитет во манастирот Свети Јован Рогову, во близина на Цепелово. Во 1820 година, по бунтот на Али-паша, турските сили од 1500 луѓе под водство на Исмаил-паша пристигнале во Загори, дел од вкупната војска од 20.000 испратена против Али-паша. Алексис Нуцос од Капесово, член на Филики Етерија, командувал со силите што се спротивставувале на Исмаил-паша. Меѓутоа, султановите војски преовладувале. Исмаил-паша ги отстранил повеќето привилегии освен правото да назначи локален гувернер (Векилис), чии овластувања сепак станале номинални. Исмаил-паша вовел многу тешко оданочување, кое изнесувало 250 сребреници по лице и дополнително оданочување во натура. Загори бил ослободен во 1913 година за време на Балканските војни.
2.4 Современ период
По обединувањето со Грција по Балканските војни, областа претрпела демографски пад делумно поради емиграцијата во грчките урбани центри. Областа на Епир околу Загори го сносела најголемиот товар на италијанскиот напад врз Грција во 1940 година. Областа дополнително била зафатена од судирите меѓу Германците и партизаните на Наполеон Зервас за време на Втората светска војна. Во тоа време неколку од загориските села и манастирот Воца биле опожарени во германски одмаздници. Повеќето од селата станале напуштени за време на Граѓанската војна во Грција од 1946-1949 година. Од 1980-тите, државните иницијативи имаат за цел да го зачуваат традиционалниот карактер на селата и природниот пејсаж. Во септември 2023 година, УНЕСКО го додал Загори на списокот на културни предели, признавајќи ја универзалната вредност на архитектурата на Загори како репрезентативен пример на традиционални, камени населби. Ова признание го истакнува неговото значење во заедничкото наследство на византиската и отоманската архитектура во поширокиот балкански регион.
3 Фолклор
Уникатните обичаи се поврзани со еленистичките или христијанските празници. Поголемите цркви и манастири го слават својот номинален празник на светците со фестивал кој може да трае неколку дена.
Карактеристични песни на оплакување (moirologia) го придружуваат оплакувањето на мртвите. Погребните обреди вклучуваат ексхумација на коските на починатиот по период од 1-3 години. Коските се мијат, парфимираат и се ставаат во дрвен ларнакс и се чуваат во костурници во секое село.
4 Традиционална архитектура
Историски гледано, сите села од регионот на Загори биле поврзани со систем на патеки или мали патишта и тие функционирале повеќе како еден ентитет, а не како посебни заедници.
Селата биле изградени околу централниот плоштад, наречен и мезохори (центар на селото) со голема црква, чинар и јавна чешма. Улиците со калдрма и пешачки патеки го поврзуваат остатокот од селото. Секоја поединечна населба има помала црква.
4.1 Цркви
Повеќето цркви во Загори датираат од 17-18 век, иако некои постари темели преживеале. Во повеќето села главната црква се состои од голема базилика изградена од камен со дрвен покрив покриен со шкрилци. Тие се украсени од главно епирски иконографи во византиската традиција. Влезот во црквата може да биде заштитен со колонадна аркада. Камбанаријата обично е одделена од црквата.
4.2 Куќи
Куќите до 18 век биле едноставни правоаголни живеалишта, често со само приземје и со помошни површини во подрумот користени како штали. Се смета дека ова претставува стил на изградба на живеалиштата во ископаното молосиско место во близина на Вица. Куќите биле градени од локален камен и имаат покрив од камени ќерамиди (или од варовник или песочник ) кои се држат заедно без цемент, само од тежината на ќерамидите над нив. Затоа, камениот покрив бара постојано одржување, како што е подложен на обилни снежни врнежи во текот на зимските месеци.
Тој постар тип бил развиен во текот на 18-19 век во посложени стилови сè до повеќекатните имоти на побогатите семејства од крајот на 18 век. Многу куќи се пред ограден двор или градина. Дворската порта е градба сама по себе, најчесто покриена со камен покрив и ја поврзува куќата со остатокот од селото. Покрај куќата, има и помошни згради, обично „ магеирио “ (кујна), надворешен тоалет на најоддалечениот агол од кујната и штали. Главната куќа е изградена со ѕидови со дебелина до еден метар кои може да имаат внатрешен песочен оддел за изолација од студот. Влезот на куќата се отвора во фоајето наречено „хагиати“ кое води до соседните соби наречени „ондас“ или „ манчато“. Хагијати првично бил делумно отворен простор пред куќата. Името веројатно потекнува од персискиот збор хајат, стил на персиска градина со павилјони или други градби. Манчато е главната просторија за зимските месеци со камин, „тавла“ (маса) и места за седење кои можат да се користат како кревети, наречени „ басија“. Спроти каминот има ѕиден плакар наречен „месантра“. Како помош за својата функција, манчато често има местоположба на југ од куќата.
Обично дрвени скалила водат од хагиати до слетувањето на горниот кат наречен „кревата“. Ова е простор помеѓу спалните соби. Во ретки случаи, креватата се отвора во мал балкон покриен со дрвен покрив. „Главане“ е мал влез на таванот. Подрумот на куќата содржи визби и други места за складирање кои можат да се користат како дополнителни простории за животни.
Неколку од старите имоти преживеале, а повеќето станале жртви на занемарување. Во оние кои преживеале, собата со Ондас е најпространа, има голем камин и може да има цветни фрески. Се користел за пречек на гости.
4.3 Мостови
Повеќе од 160 заоблени мостови биле изградени во пошироката област на Загори, од кои многу сè уште стојат помагајќи им на патниците да ги преминат бројните реки и потоци во регионот. Тие главно биле изградени во текот на 18 и 19 век од локални мајстори со употреба на локален камен. Овие мостови обично имаат еден до три лакови наречени „камарес“ на грчки. Еден од најпознатите е трисводниот мост на Плакидас, познат и како Калогерико, во близина на селото Кипои (Κἠποι).
5 Клисура Вик
Клисурата Вик или Кањонот Вик во срцето на националниот парк Вик-Војуша, е најимпресивната природна карактеристика на регионот. Сезонска река тече низ клисурата Вик која е околу 38 км долга. Најдлабокиот дел од клисурата е околу 12 км долг. Во средината на нејзиниот главен дел, далеку од патот или селата, минува Мегас Лакос, исто толку длабока секундарна клисура. Реката Водоматица има свој извор во клисурата Вик, а потоа продолжува да тече низ својата помала клисура во реката Војуша. Клисурата Вик на 990 метри длабочина во близина на Монодендри, додека планината Тимфа, во која се наоѓа, е 1350 метри на својот највисок врв. Таа е една од најдлабоките клисури во светот, најдлабока во однос на нејзината ширина. Клисурата е исто така место од голем научен интерес, бидејќи е во речиси недопрена природна состојба, недопрена од човековата активност. Тоа е рај за загрозени видови и содржи многу и разновидни екосистеми.
6 Општина и села
Општина Загори била формирана по реформата на локалната власт во 2011 година со спојување на следните пет поранешни општини, кои станале општински единици (составни заедници во загради):
*Централно Загори (Агиос Минас, Ано Педина, Аристи, Аспранџелои, Вица, Дикорфо, Викос, Дилофо, Дипотамо, Елати, Елафотопос, Калутас, Като Педина, Манасис, Месовоуни, Монодендри
*Источно Загори (Аја Параскеви, Антракитис, Гревенити, Демати, Долиани, Елатохори, Итеа, Кавалари, Карјес, Кастанонас, Макрино, Петра, Потамија, Триштено, Фламбурари)
*Папинго
*Тимфи ( Врадето, Врисохори, Илиохори, Капесово, Кипои, Кукули, Лаиста, Лептокарија, Негадес, Скамнели, Цепелово, Франгадес)
*Вовуса