Велигденче

Велигденче или обична медунка е вид на нискорастечко повеќегодишно тревно растение од семејството Boraginaceae.
1 Опис
Повеќегодишно тревесто растение, со тенок ризом, високо 10–30 (40) см. Стеблото е вертикално или лачно, покриено со ретки влакна и кратки жлездести влакна. Базалните (летни) листови се овални или овално-ланцетни, срцевидни или скратени во основата, со долги петици; листово ливче (4) долго 6–18 см, широко 3–8,5 см, со бели дамки и соседни влакна на горната страна, петица долга 6–15 (23) см, стеблото е елипсоидно со кратки петици (долни) или неподвижни (горни), долги 3,5–7 см, широки 1–2,5 см, со влакна од двете страни. Растенијата од овој вид покажуваат редок феномен кај скриеносемените растенија. Королата ја менува бојата за време на цветањето. Цветовите се развиваат на врвот од стеблото, со црвено-виолетова боја (во зависност од возраста на цветот). Периодот на цветање е од март до мај. Листовите имаат повеќе или помалку карактеристични бели дамки. Цветовите се собрани во апикални, кратки, ретки српести соцветија, оската на соцветието е со густи кратки жлездести филаменти и ретки подолги влакна. Чашката е издолжена – цевчеста, долга 7–11 (12) мм, со кратки триаголни заби, зголемени за време на формирањето на плодот, со притиснати или полупритиснати влакна и кратки жлездести филаменти. Королата е првично црвеникава, подоцна сино-виолетова до сина, долга 14 –18 мм, во отворот на цевката на королата со прстен од филаменти. Антерите се темно виолетови. Коренот е косо разгранет и цилиндричен ризом. Стаменките се јајцевидни, сплескани и влакнести.
Едно од првите растенија кои цветаат на пролет. Расте само или во грмушки. Велигденчето расте на влажни засенчени места, во дабови, букови, елкино-букови шуми, на шумски рабови, покрај потоци и во влажни долини, од 600–1400(1600) м. Растението нема посебен мирис или вкус.
2 Берба и преработка
Листовите или целото растение во цут, без корени, се берат и сушат на топло, проветрено место во сенка. Сушеното растение се сечка и се складира во соодветна амбалажа.
3 Медицинска употреба
Велигденчето се користело уште од античко време како лековито растение за лекување на белодробни заболувања. Оваа употреба била поврзана и со таканаречената доктрина на потписи, долго користена во хербалната медицина (според оваа доктрина, изгледот на растението ги одредува неговите корисни својства, а бидејќи листовите од растението донекаде личат на човечки бели дробови, растението се користело за лекување на белодробни заболувања), и со вистинските лековити својства на растението ( содржи сапонини и танини, кои дејствуваат како експекторанси и омекнувачи за инфекции на мукозните мембрани). Во моментов, велигденчето не се користи во хербалната медицина, бидејќи постојат други, значително поефикасни растенија со слични ефекти.
4 Распространетост
Велигденчето расте речиси насекаде, распространето е низ цела Европа, по ливади и шуми, најмногу му одговара влажно и длабоко земјиште. Се користи како лек за белодробни заболувања и кашлица. Корисен е и за чистење на крвта и нејзино зајакнување. Младите ластари се богати со витамини и можат да се јадат и како салата. При берење треба да останат недопрени најмалку 30% од растенијата. Во Македонија растението е широко распространето. Велигденчето го има на Галичица. Познато е по Скопска Црна Гора, Сува Гора – село Ново Село,Гостивар – село Вруток,село Сретково, Мавровско – село Трница, Маврови Анови, Бистра – село Ростуше, Кичево – село Големо Црско, Охрид – Ресен, Плакенска Планина, Пелистер, Делчево – Голак, Осогово и на многу други места.