Опидум Манхинг

Опидум Манхинг (германски: ''Oppidum von Manching'') била голема келтска прото-урбана или градска населба во денешен Манхинг, во близина на Инголштат, во Баварија, Германија. Градот од железното време (или опидум) бил основан во 3 век п.н.е. и постоел до в. 50-30 п.н.е. Својот најголем обем го достигнал во доцниот период на латенската култура (крајот на 2 век п.н.е.), кога достигнал големина од 380 хектари. Во тоа време, од 5.000 до 10.000 луѓе живееле во рамките на неговите 7,2 км ѕидови. Така, опидум Манхинг била една од најголемите населби северно од Алпите. Античкото име на локалитетот е непознато, но се претпоставува дека тоа било централно место на келтското племе Винделици.
1 Историја на истражување
Огромното кружно утврдување околу локацијата го преживеало падот на населбата како видлива карактеристика на пејзажот. Тоа веќе било забележано од Римјаните (види подолу); со векови останал важен белег на пр. за границите на парохиите или епископиите. Првиот опис го дал учителот Ј.А. Бухнер (1776–1854 г.) во 1831 година, под погрешна претпоставка дека го пронашол римското место Валатум. Првите ископувања се одржале во 1892-93 година под водство на Џозеф Финк (1859-1929 г.). Во 1903 година, Пол Рајнеке ја идентификувал локацијата како келтски опидум.
Во 1936–38 година, за време на нацистичката ремилитаризација на Германија, Луфтвафе изградиле аеродром во Манхинг. Ова довело до уништување на големи делови од регионот, без да се обезбеди можност за систематско археолошко истражување. Само малку наоди биле пронајдени од градилиштето. Во 1938 година, археологот Карл-Хајнц Вагнер започнал со ископување на североисточниот дел на заградата. Во рамките на видливиот земјен брег, тој открил остатоци од ѕид, кој ги опишал како ''мурус галикус'' според описот на Јулиј Цезар за таквите структури. Поради присуството на аеродромот, Манхинг бил цел на повеќекратни бомбашки напади за време на Втората светска војна, предизвикувајќи дополнително уништување на археолошките докази.
Од 1955 година, Романо-германска комисија на Германскиот археолошки институт и Баварската државна археолошка служба воделе темелни ископувања на локацијата:
* 1955–1961 г., „Централна област“ (режија: Вернер Кремер)
* 1962–1963 г., „Источна порта“ (Ролф Генсен)
* 1965–1973 г., „Централна област“ и јужна обиколница (Франц Шуберт)
* 1984–1987 г., Северна обиколница (Фердинанд Маер)
До 1987 година, биле испитани12 хектари од населбата. Од 1996 година, серија дополнителни спасувачки ископувања („Алтенфелд“ и областа ЕАДС) биле спроведени од Сусане Сиеверс, зголемувајќи ја ископаната површина на 26 хектари до 2002 година. Како резултат на тоа, Манхинг е најсуштински истражениот опидум во Средна Европа. Зголемениот степен на истражување, сепак, се совпаѓа со прогресивното уништување на локацијата, бидејќи голем дел од новите ископувања се одвиваат за да се извлечат информации пред да се подигнат објекти.
Од 2006 година, пронајдоците од опидумот се изложени во Келтски Римски музеј Манхинг, филијала на Баварската државна археолошка збирка.
2 Населба
2.1 Локација
За разлика од другите современи келтски опиди, Манхинг не се наоѓал на врвот на ридот, туку во речна рамнина. Бил поставен на стратешка позиција на вкрстување на две антички трговски патишта, едната од север-југ, а другата запад-исток. Тоа било и во близина на средбата на реките Паар и Дунав, давајќи пристап до пловидбата на втората, дополнително зголемувајќи го потенцијалот за трговија на долги растојанија. Растока на Дунав, североисточно од населбата, бил претворен во пристаниште. Манхинг бил веројатно најважниот трговски и стопански центар во доцниот период на латенската култура. Имал пристап и до богати наоѓалишта на железна руда и злато во непосредна близина.
2.2 План
Населбата била проектирана и изградена по систематски план. Ориентирана на кардиналните насоки, областа била поделена на поединечни парцели, секоја со ограда слична на фарма. Интерпретацијата на овие правоаголни комплекси е контроверзна. Би можеле да претставуваат автономни фарми, кои изгледаат како од периодот на Халштат. Ваков суштински рурален тип на населба не бил предложен од неодамнешните истражувања. Поверојатно е дека правоаголните парцели претставуваат области со специјализирана функција, вклучувајќи аспекти како земјоделството, занаетчиското производство и култот. Особено ископувањата во „Алтенфелд“ го поткрепуваат овој заклучок, бидејќи откриле вистински занаетчиски кварт.
Централниот дел на населбата содржел култен комплекс.
По патот исток-запад, кој ја поврзува познатата источна порта со претпоставената западна порта, биле поставени мали колиби. Пронајдоците покажуваат дека тоа биле тезги за продажба на трговска стока. Веројатно имало сличен пат кој водел кон север од јужната порта.
Густината на населувањето во опидумот не била рамномерно распределена. Само централното подрачје, точно помеѓу источната порта и претпоставената западна, било поставено на релативно суви алувијални почви и најгусто населено. Окупацијата била помала кон рабовите; лента од 500 м во внатрешноста на ѕидот воопшто не покажувала индикации за населување. Овој регион веројатно се користел за одгледување и пасење.
2.3 Архитектура
Населбата била составена од еднокатни куќи со една или повеќе соби и површина од 40 до 100 м<sup>2</sup>. Некои од зградите можеби биле полудрвени. Сликата била комплетирана со долги куќи, визби, складишни структури на потпорници, складишни јами, работилници и бунари. Многу планови покажуваат мерења кои можат да се идентификуваат како множители на половина келтска стапка (15,45 цм). Франц Шуберт пронашол дури и прачка на која бронзените прстени ја означуваат таа должина, што укажува на тоа дека се работи за мерна палка.
2.4 Утврдувања
Првиот ограден ѕид бил подигнат околу 150 п.н.е во техниката ''мурус галикус''. Било пресметано дека повеќе од 8 тони клинци требало да се употребат во изградбата на 7.2 км утврдувања. Точните причини за изградбата не се познати, но освен потенцијална закана за населбата, важна улога можеби одиграле и аспектите на престиж. Ова особено го сугерираат монументалните комплекси на порти. Од внатрешната страна, ѕидот бил зајакнат со земјена рампа со ширина од 9 м. Вториот ѕид бил подигнат околу 104 п.н.е. како ''Пфостеншилтцмауер'' кој го вградувал стариот ѕид во неговото тело. Техниката ''Пфонстеншилтцмауер'' била искористена и за третата фаза. Пред ископувањето, дел од ѕидовите сè уште биле видливи како земјен бедем висок 4 м. Изгледа дека Манхинг бил единствениот познат случај каде ''мурус галикус'' (претежно западен келтски феномен) и ''Пфостеншилтзмауер'' (заеднички понатаму на исток) се појавуваат на едно место.
Потокот Игелсбах, кој се приближувал до локацијата од југозапад, бил канализиран така што течел во Паар по ѕидот. Претходно минувал токму низ населбата. Така, југозападниот дел од ѕидовите поседувал и надворешен ров.
Источната порта била посебно добро проучена. Неговите остатоци може да се посетат, како и реконструкција (на југ). Тоа бил ''Зангентор'', односно ѕидот штрчел од двете страни пред вистинскиот влез, со што бил поодбранлив, но и повпечатлив. Надградбата на портата е непозната. Оваа порта била уништена од пожар во 80 п.н.е., нејзините урнатини никогаш не биле расчистени, што укажува на тоа дека патот што служел во тоа време не се користел.
2.5 Животот во Келтиски Менчинг
2.5.1 Исхрана
Постојат различни докази кои објаснуваат дека некои земјоделски активности се одвивале во населбата. Работ на опидот најмногу служел како нива. Но, за време на неговиот врв, опидот зависел и од земјоделските производи од околните области. Главните култивирани прехранбени растенија биле јачменот и крупник. Се одгледувале и просо, пченка, емер, овес, пченица и 'рж. Се консумирале и леќа, бакла, афион, лешник и разно овошје.
Огромната количина на животински коски покажува дека имало интензивно одгледување; можеби Манхинг служел и како супра-регионален сточарски пазар.
Позицијата на локалитетот, во близина на неколку потоци и реки, сугерирала дека рибата била дел од исхраната. Во последниве години, интензивното проучување на полнењето на јамите го докажале тоа како точно. Откриени биле дури и траги од типичниот медитерански сос од риба (гарум).
2.5.2 Економија
Манхинг било место на голема железна индустрија, која главно произведувала стоки за локална употреба. Железната руда се вадела во регионот. Производите вклучувале различни специјализирани алатки, што јасно укажува на жива занаетчиска традиција. Манхинг бил центар за производство на стаклени мониста и алки, повеќето од нив од сино стакло. Исто така, имало развиено производство на керамика, накит и текстил.
Наоди како балтичкиот килибар и медитеранските вински амфори укажуваат на тоа дека Манхинг бил дел од трговските мрежи кои што ја опфаќале цела Европа. Други докази биле обезбедени со луксузни садови (''кампана''), бронзени садови и увезен накит.
Трговијата била олеснета поради тоа што Манхинг имал своја ковачница. Локален систем на монети, вклучувајќи мали сребрени монети (''квинарии'') и нечисти бронзени монети, главно служел за внатрешна трговија. Надворешната трговија се потпирала на златни монети и (од почетокот на 1 век п.н.е. наваму) сребро. Како и многу келтски монети, златните монети исковани во Манхинг биле карактеристично конкавни, дури и во облик на чаша (на германски, таквите монети се традиционално познати како Регенбогеншуселхен или виножито чаши, термин кој произлегол од верувањето дека тие биле поврзани со богатството што се наоѓало во подножјето на виножитото). Пронајдена била и лажна кованица, на пр. бронзени монети со тенка златна обвивка. За следење на автентичноста и вредноста на монетите биле користени фини ваги за мерење.
Неверојатна е големата разновидност на клучеви и брави од населбата. Тие покажуваат дека луѓето имале имот кој што вредел да се заштити и дека соживотот на толку многу луѓе на мала област ги направил неопходните физички мерки за таа цел. Изгледа дека биле користени различни брави за порти, врати или мебел.
2.5.3 Секундарна употреба на метал
Ископувањето „Алтенфелд“ открило докази за голема повторна употреба (''рециклирање'') на старо железо, чии причини се непознати. Со оглед на тоа што станува збор за пронајдоците од последната фаза на населувањето во Манхинг, тие може да се поврзат со падот што на крајот довел до напуштање на населбата. Можеби повторната употреба на суровините била неопходна поради економските проблеми.
2.5.4 Религија/култ
Во центарот на населбата бил пронајден храм или светилиште. Заедно со гробишта, овој комплекс изгледа дека ја објаснува најраната активност на локацијата, што сугерира дека населбата се развила околу нив. Комплексот бил во употреба од 4 до 2, можеби дури и 1 век. Депозити на оружје, стапици за коњи и делови од котли, поплочен плоштад и голема количина на коски од човечки доенчиња и деца укажуваат на култната употреба на областа. Биле откриени уште три комплекси на други места во населбата кои содржеле посебна градба, што укажува на култ.
2.5.5 Остатоци од човечки коскаи
Обилни остатоци од човечки коски биле расфрлани низ населената област. Првично, се сметале за доказ за насилен крај на опидумот. Денес, се претпоставува дека се поврзани со култното однесување (култ на предци). Детална интерпретација досега не е дадена. Постојат дефинитивни докази за секундарно погребување. Делови од делумно распаднати тела, особено долгите коски биле отстранети и чувани (можеби како мошти) или депонирани посебно.
2.6 Крајот на опидумот
Најчесто се претпоставувало дека римската окупација на Јужна Германија предизвикала насилно уништување на населбата Манхинг. Сепак, освојувањето или целосното уништување на локацијата денес се смета за невозможно, иако Манхинг веројатно учествувал во некој воен конфликт поврзан со миграциите на Цимбри и Теутони, ок.120 п.н.е. Причината за пропаѓањето на опидумот се гледа во колапсот на келтските економски системи предизвикани од освојувањето на Галија од страна на Гај Јулиј Цезар. Манхинг очигледно претрпел долгорочна загуба на население, што довело до напуштање на голем дел од населената област и до дотраеност на нејзините ѕидови, кои не можеле повеќе да се одржуваат. До времето на пристигнувањето на Римјаните ок. 15 п.н.е., урнатините од импозантните ѕидини биле сè што останало од градот кој имал процветано еден век претходно.
3 Гробишта
Две гробници, „Хундсрукен“ и „Штајнбихел“ се поврзани со опидумот. И двете настанале кон крајот на 4 век п.н.е. и биле користени до 2 век. Гробиштата Хундсрукен (22 гробови) се наоѓаат во границите на подоцнежните ѕидини, североисточно од опидумот. Најверојатно престанале да се користат поради проширувањето на населбата. „Штајнбихел“ (43 гробови) се наоѓале преку реката Паар. Двете гробници служеле само за елитата на општеството, како што посочува големиот дел од гробовите кои што содржат оружје („воинствени гробови“) и богатите гробни приноси во женските гробови. Овде, како и генерално во јужна Германија, бројот на индивидуи претставени со коскена материја од 4 до 2 век бил релативно мал во споредба со претпоставените популации на населби. Ова било веројатно затоа што само дел од вкупната човечка популација била погребана на начини препознатливи за модерната археологија.
4 Важни наоди
Некои парчиња меѓу илјадниците поединечни наоди станале познати.
Во 1999 година, во близина на пристаништето било откриено складиште со златни монети. Вклучувало 483 статери и грутка злато од 217 г. Три мали бронзени прстени посочуваат дека првично било чувано во контејнер направен од некаков органски материјал. Складиштето било изложено во музејот Келтен Ромер Манхинг, од каде било украден во ноември 2022 година. Во 2023 година биле фатени четворица осомничени; кај еден од нив било пронајдено стопено злато, за кое се претпоставува дека било помал дел од богатството.
Во 1984 година, при ископувањата за северната обиколница, пронајдено било златно култно дрво. Имало дрвено стебло, покриено со златен лист, со странична гранка. На него биле прикачени бронзени лисја (бршлен), позлатени пупки и овошје (желади). Пронајдено било во дрвена кутија, исто така украсена со златни листови. Култното дрво обично се толкува како млад даб покриен со бршлен. Припаѓа на 3 век п.н.е.
Скулптура на коњ од 2 век веројатно претставува култна статуа. За разлика од споредливите парчиња на други места, тој не бил направен од бронза, туку од лим. Биле пронајдени само главата (без ушите) и делови од нозете.
5 Римска активност на локалитетот
Во 1 век од нашата ера, во близина на поранешниот опидум бил изграден римски ''дворец'' (попатна станица). Неговото име, ''Валатум'' (латински за ѕидано место, што се однесува на остатоците од опидум), било познато од римските маршрути. Како суровина биле користени и варовник од ѕидовите, согорувајќи го во варовнички печки (пронајдени се неколку). Кога во средината на 1 век бил изграден ''каструм'' (тврдина), блискиот рид Оберстим бил избран за негова локација, веројатно затоа што коритото на Дунав се оддалечило од локацијата Манхинг.
6 Галерија
7 Поврзано
* Опидум
* Келти
8 Избрана библиографија
* Германскиот археолошки институт објави серија од (досега) 18 тома за локалитетот (наслов на серијата: ''Die Ausgrabungen in Manching'' ) .
* Сузан Сиверс: ''Манхинг: Умри Келтенштад'' . Теис, Штутгарт 2003 година, .
* Сабине Риекхоф: ''Der Untergang der Städte.''''Der Zusammenbruch des keltischen Wirtschafts- und Gesellschaftssystems'' . Во: C. Dobiat/S. Сиверс/Тх. Stöllner (eds.): ''Dürrnberg und Manching.''''Wirtschaftsarchäologie im ostkeltischen Raum'' . Akten des internationalen Kolloquiums in Hallein 1998, Bonn 2002[2003], S. 359–379, .
* Херман Данхајмер и Гебхард Руперт (уред.): ''Das keltische Jahrtausend'' . Каталог на изложба Prähistorische Staatssammlung München, Музеј за Vor- und Frühgeschichte. Заберн, Мајнц 1993 година,.