Дифтонг

Дифтонг, двогласка или двогласник — две соседни самогласки што се јавуваат во еден ист слог. Технички, дифтонгот се смета за самогласка што подразбира преод од еден на друг вид на самогласна творба.
Разликата помеѓу дифтонзите и монофтонзите е во тоа што кај монофтонзите, јазикот не се поместува, па затоа во слогот се слуша само една самогласка. Онаму кајшто соседните самогласки се јавуваат во два различни слога (на пр. во зборот „нееднаков“), оваа појава се нарекува зев и не претставува дифтонг.
Дифтонзите се образуваат кога соседните самогласки се слеваат при побрзо темпо на зборување во разговор, но постојат и целински дифтонзи, кои на слушателите им се чинат ги како едносамогласни гласови (фонеми).
Дифтонзите се разликуваат по вертикална динамика, отвореност и должина:
*нагорни или надолни - дали преодот е од посилна кон послаба самогласка или обратно. Така, /aɪ̯/ е надолен, а /ɪ̯a/ е нагорен дифтонг.
*затворачки, отворачки и сосредоточни - дали првата самогласка е отворена, а втората затворена (или средна) или обратно. Така, [ia] е отворачки, [ai] е затворачки, а [ɪə̯] е сосредоточен дифтонг.
*долги и кратки - се одредуваат во однос на морите
1 Примери
1.1 Банту-јазици
1.1.1 Зулу
Зулу има само монофтонзи. ''Y'' и ''w'' се полусамогласки:
* како во ''ngiyakubeka'' (го ставам)
* како во ''ngiwa'' (паѓам)
1.2 Германски јазици
1.2.1 Англиски
Сите дифтонзи во англискиот јазик се надолни, освен , што може да се анализира како .
+Англиски дифтонзи, Збор, Британија, Австралија, Северна Америка, Макед.
Америка, Канада
''low'', „низок“
''loud'', „гласен“
''lout'', „простак“
''lied'', „лажеше“
''light'', „светлина“
''lane'', „сокак“
''loin'', „слабини“
''loon'', „нуркач“ (птица)
''lean'', , <ref, „дувло“
''lure'', „мамка“
1.2.2 Германски
1.2.2.1 Литературен германски
Фонемски дифтонзи во германскиот јазик:
* како во ''Ei'' ‘јајце’
* како во ''Maus'' ‘глушец’
* како во ''neu'' ‘нов’
* како во ''er'' ‘тој’
* како во ''ihr'' ‘вие’
* како во ''Ohr'' ‘уво’
* како во ''Öhr'' ‘иглено уво’
* како во ''Uhr'' ‘часовник’
* како во ''Tür'' ‘врата’
* како во ''wahr'' ‘вистински’
1.2.2.2 Бернски германски
* како во ''lieb'' ‘драг’
* како во ''guet'' ‘добар’
* како во ''müed'' ‘уморен’
* како во ''Bei'' ‘нога’
* како во ''Boum'' ‘дрво’
* како во ''Böim'' ‘дрвја’
* како во ''Stau'' ‘штала’
* како во ''Staau'' ‘челик’
* како во ''Wäut'' ‘свет’
* како во ''wääut'' ‘избира’
* како во ''tschúud'' ‘виновен’
1.2.3 Исландски
Исландскиот ги има следниве дифтонзи:
* како во ''átta'', „осум“
* како во ''nóg'', „доста“
* како во ''auga'', „око“
* како во ''hæ'', „здраво“
* како во ''þeir'', „тие“
Комбинации од полусамогласката и самогласка:
* како во ''jata'', „јасли“
* како во ''já'', „да“
* како во ''joð'', „јод“ (само неколку странски збора)
* како во ''jól'', „Божиќ“
* како во ''jötunn'', „џиновски“
* како во ''jæja'', „е, па добро“
1.2.4 Јидиш
Јидиш има три дифтонзи:* како во פּליטה ('бегалка')
* како во נײַן ('девет')
* како во אופֿן ('пат')
1.2.5 Норвешки
Во норвешкиот има пет дифтонзи:
* како во ''nei'', „не“
* како во ''øy'', „остров“
* како во ''sau'', „овца“
* како во ''hai'', „ајкула“
* како во ''joik'', „лапонска песна“
1.2.6 Фарски
Дифтонзите во фарскиот јазик се следниве:
* како во ''bein'' (може да биде и краток)
* како во ''havn''* како во ''har'', ''mær''* како во ''hey''* како во ''nevnd''* како во ''nøvn''* како во ''hús''* како во ''mín'', ''bý'', ''ið'' (може да биде и краток)
* како во ''ráð''* како во ''hoyra'' (може да биде и краток)
* како во ''sól'', ''ovn''
1.2.7 Холандски
+ Холандски дифтонзи, , Холандија, Белгија''zeis''''ui''''zout''''beet''''neus''''boot''
1.3 Келтски јазици
1.3.1 Велшки
Велшкиот ги има следниве дифтонзи (северното и јужното наречје се наведени посебно):
Граф, Северно, Јужно, Пример
ae, ''maen'' 'камен'
ai, ''gwaith'' 'работа'
au, ''haul'' 'сонце'*
aw, ''mawr'' 'голем'
ei, ''gweithio'' 'работи'
eu, ''treulio'' 'троши'
ew, ''tew'' 'дебел'
ey, ''teyrn'' 'крал'
iw, ''lliw'' 'боја'
oe, ''moel'' 'ќелав'
oi, ''troi'' 'врти'
ou, ''cyffrous'' 'возбуден'
uw, ''duw'' 'бог'
wy, ''pwyll'' 'разум'
yw, ''llyw'' 'кормило'
* Множинската наставка ''-au'' се сведува на /a/ во северното, а на /e/ во јужното наречје; на пр. ''cadau'' 'битки' е /ˈkada/ (северно) или /ˈkade/ (јужно).
1.3.2 Ирски
Сите дифтонзи во ирскиот јазик се надолни.
*, се пишува ''aigh, aidh, agh, adh, eagh, eadh, eigh'' или ''eidh''*, се пишува ''abh, amh, eabh,'' or ''eamh''*, се пишува ''ia, iai''*, се пишува ''ua, uai''
1.3.3 Корнски
Литературниот корнски јазик ги има следниве дифтонизи (наведени по стар и современ правопис):
Граф, Стар, Совр., Example
aw, ''glaw'' „дожд“
ay, ''bay'' „бакнеж“
ew, ''blew'' „коса“
ey, ''bleydh'' „волк“
iw, ''liw'' „боја“
ow, ''lowen'' „среќен“
oy, ''moy'' „уште“
uw, ''duw'' „бог“
yw, ''byw'' „жив“
1.3.4 Шкотски гелски
Шкотскиot гелски има 9 дифтонзи. Групата 1 се јавува насекаде (''eu'' обично е [eː] пред ''-m'', на пр. ''Seumas''). Групата 2 се старинските ''-ll, -m, -nn, -bh, -dh, -gh'' и ''-mh''.
, , Правопис, Примери
1, ''ia'', ''iarr'' „прашува“
''ua'', ''fuar'' „студ“
''eu'', ''beul'' „уста“
2, ''ai'', ''saill'' „маснотија“, ''cainnt'' „говор“, ''aimhreit'' „бунт“
''ei'', ''seinn'' „пее“
''oi'', ''ei'', ''ai'', ''loinn'' „значка“, ''greim'' „каса“, ''saighdear'' „војник“
''ui, aoi'', ''druim'' „грб“, ''aoibhneas'' „радост“
''a, ea'', ''cam'' „грбав“, ''ceann'' „глава“
''o'', ''tom'' „хумка“, ''donn'' „кафеав“
1.4 Мон-кмерски јазици
1.4.1 Виетнамски
Виетнамскиот има прилично голем број на дифтонзи:
*''iu''*''ia~iê''*''êu''*''eo''*''ưi''*''ưu''*''ưa~ươ''*''ây''*''âu''*''ơi''*''ay''*''au''*''ai''*''ao''*''ui''*''ua~uô''*''ôi''*''oi''
1.4.2 Кмерски
Кмерскиот е исто така богат со дифтонзи, а покрај тоа, разликува кратки и долги варијанти на истите.
*************
1.5 Романски јазици
1.5.1 Италијански
Во италијанскиот се среќаваат следниве дифтонзи:
+Italian diphthongs, надолни
''baita'', 'брвнара', ''auto'', 'кола'
''potei'', 'можев', ''pleurite'', 'плеврит'
''sei'', 'шест', ''neutro'', 'бесполов'
''poi'', 'подоцна'
''voi'', 'вие'
''lui'', 'тој'
нагорни
''chiave'', 'клуч', ''guado'', 'брод (премин)'
''pieno'', 'полн', ''quercia'', 'даб'
''soffietto'', 'мешина', ''quello'', 'оној [што]'
''guida'', 'водич'
''chiodo'', 'шајка', ''quota'', 'квота'
''fiore'', 'цвет', ''acquoso'', 'водникав'
''piuma'', 'перо'
1.5.2 Каталонски
Каталонскиот има ред фонетски дифтонзи, од кои сите почнуваат (нагорни) или завршуваат (надолни) на или .
+Каталонски дифтонзи
надолни
aigua, 'вода', taula, 'маса'
mainada, 'деца', caurem, 'ќе паднеме'
remei, 'лек', peu, 'стапало'
rei, 'крал', seu, 'негов/нејзин'
niu, 'гнездо'
noi, 'момче', nou, 'нов'
jou, 'јарем'
avui, 'денес', duu, 'носи'
нагорни
iaia, 'баба', quatre, 'четири'
veiem, 'гледаме', seqüència, 'низа'
seient, 'седиште', ungüent, 'маст'
feia, 'правеше', qüestió, 'прашање'
pingüí, 'пингвин'
iode, 'јод', quota, 'плаќање'
iogurt, 'јогурт'
1.5.3 Португалски
Дифтонзите во португалскиот јазик се образуваат со уснено-заднонепчената приближна согласка или преднонепчената приближна согласка и самогласка,
+Надолни португалски дифтонзи, устени
, Еврп., Браз., , Еврп., Браз.
''sai'', ''mau''''sei'', ''meu''''anéis'', ''véu''''viu''''mói''''moita'', ''dou''''anuis''
носни
''mãe'', ''mão''''cem''''anões''''muita''
1.5.4 Романски
Романскиот има два дифтонга: and .
1.5.5 Француски
Дифтонзи во францускиот јазик:
* како во ''roi'' „крал“
* како во ''groin'' „муцка“
* како во ''huit'' „осум“
Полусамогласки
* како во ''oui'' „да“
* како во ''lien'' „врска“
* како во ''Ariège'' „Арјеж“
* како во ''travail'' „работа“
* како во ''Marseille'' „Марсеј“
* како во ''feuille'' „лист“
* како во ''grenouille'' "жаба“
* како во ''vieux'' „стар“
Во квебечкиот француски, долгите самогласки претрпуваат дифтонгизација кога се нагласени.
* како во ''tard'' „доцна“
* како во ''père'' „татко“
* како во ''fleur'' „цвет“
* како во ''autre'' „друг“
* како во ''neutre'' „среден род“
1.5.6 Шпански
Од фонемски аспект, шпанскиот има седум надолни и осум нагорни дифртонзи:
+ Шпански дифтонзи, надолни
''aire'', 'воздух', ''pausa'', 'пауза'
''rey'', 'крал', ''neutro'', 'неутрален'
''hoy'', 'денес', ''bou'', влечно рибарство
''muy'', 'многу'
нагорни
''hacia'', 'кон', ''cuadro'', 'слика'
''tierra'', 'земја', ''fuego'', 'оган'
''fuimos'', 'отидовме'
''radio'', 'радио', ''cuota'', 'квота'
''viuda'', 'вдовица'
1.6 Семитски јазици
1.6.1 Малтешки
Малтешкиот има седум надолни дифтонзи, кои фонетски може да се сметаат за низи „самогласка-согласка“*''ej'' или ''għi''*''aj'' или ''għi''*''oj''*''iw''*''ew''*''aw'' или ''għu''*''ow'' или ''għu''
1.7 Синотибетски јазици
1.7.1 Мандарински
Нагорните низи во мандаринскиот обично се сметаат за комбинации од средна полусамогласка и самогласка, додека пак надолните се сметаат за еден дифтонг.
*ai: , како во ''ài'' (愛, љубов)
*ei: , како во ''lèi'' (累, уморен)
*ao: , како во ''dào'' (道, пат)
*ou: , како во ''dòu'' (豆, грав)
1.8 Словенски јазици
1.8.1 Чешки
Чешкиот има три дифтонзи:
* како во ''auto'' (речиси само во странски зборови)
* како во ''euro'' (само во странски зборови)
* како во ''koule''
Самогласните групи ''ia, ie, ii, io'' и ''iu'' кај странските зборови не се сметаат за дифтонзи и се изговараат со помеѓу самогласките .
1.9 Тајско-кадајски јазици
1.9.1 Тајландски
Покрај самогласните јадра што следат или им претходат на и , тајландскиот ги има следниве дифтонзи:***
1.10 Угрофински јазици
1.10.1 Естонски
Сите девет самогласки во естонскиот можат да се јават како прва самогласка во дифтонгот, но само се јавуваат како втора.
+Позастапени естонски дифтонзи
''aed''„ограда, градина“, ''lai''„широк“, ''kaotama''„губи“, ''laud''„table"
''teadma''„знае“, ''leib''„леб“, ''teostus''„достигнување“, ''kiuste''„и покрај"
''toa''„собава"(ед. присвојн.), ''koer''„dog“, ''toit''„храна“
''kui''„кога, ако“
''nõel''„needle“, ''õige''„точно“, ''tõotus''„ветување“, ''lõug''„chin"
''päev''„ден“, ''täis''„полн“, ''näo''„лицево" (едн присв.)
''söed''„јаглен“, ''köis''„јаже“
Постојат и други поретки дифтонзи, како што се во Euroopa (Европа), во söandama (се осмелува) и во näuguma (се митари).
1.10.2 Севернолапонски
Системот на дифтонзи во севернолапонскиот јазик во голема мера се разликува од дијалект до дијалект. Западното наречје разликува четири вида на отворачки дифтонзи:
* како во ''leat'' „да се биде“
* како во ''giella'' „јазик“
* како во ''boahtit'' „доаѓа“
* како во ''vuodjat'' „плива“
Во однос на количина, северносамскиот ги разликува три варијанти на истите дифтонзи: долги, кратки и крајнонагласени (акцент на последната самогласка).
1.10.3 Фински
Сите дифтонзи во финскиот јазик се надолни:
; closing
* како во ''laiva'' (брод)
* како во ''keinu'' (лулашка)
* како во ''poika'' (момче)
* како во ''äiti'' (мајка)
* како во ''öisin'' (ноќно)
* како во ''lauha'' (благ)
* како во ''leuto'' (умерен)
* како во ''koulu'' (училиште)
* како во ''leyhyä'' (пафта)
* како во ''täysi'' (полно)
* како во ''löytää'' (наоѓа)
; close
* како во ''uida'' (плива)
* како во ''lyijy'' (води)
* како во ''viulu'' (виолина)
* како во ''siistiytyä'' (се дотерува)
; opening
* како во ''kieli'' (јазик)
* како во ''suo'' (калиште)
* како во ''yö'' (ноќ)
2 Поврзано
* Зев
* Монофтонг
* Полусамогласка
* Трифтонг
* Список на самогласки
3 Библиографија
*********************