De architectura

„''De architectura“'' („За архитектурата“, објавена како ''Десет книги за архитектурата'') — трактат за архитектурата, напишан како водич за градежни проекти од римскиот архитект и воен инженер Марко Витрувиј Полион и посветен на неговиот патрон, царот Август. Како единствен преживеан трактат за архитектурата од антиката, уште од ренесансата се смета за прва книга за архитектонска теорија, како и главен извор на канонот на класичната архитектура. Содржи разни информации за грчките и римските градби, како и прописи за планирање и обликување на воени кампови, градови и структури, како големи (аквадукти, згради, пристаништа) така и мали (машини, мерни уреди, инструменти). Бидејќи Витрувиј го објавил својот трактат пред развојот на вкрстени сводови, куполи, бетон и други новини поврзани со царската римска архитектура, неговите Десет книги не се сметаат за извор на информации за овие одлики на римската градбена основа и технологија.
1 Потекло и содржина
Веројатно напишано помеѓу 30 и 15 година пр. н. е. ова дело ги обединува знаењата и ставовите на многу антички писатели, и грчки и римски, не само за архитектурата, туку и за уметноста, науката и градежната технологија. Витрувиј наведува бројни авторитети низ целиот текст, честопати фалејќи ги грчките архитекти за нивниот развој на храмови и стилови (дорски, јонски и коринтски) и дава клучни записи за изворот на градбата од примитивната колиба.
Иако често се наведува поради неговата позната „тријада“ на особености поврзани со архитектурата – ''utilitas, firmitas'' и ''venustas'' (корисност, моќ и убавина) – естетските начела што влијаеле врз подоцнежните писатели на трактати се наведени во Книга III. Делумно црпејќи од латинската реторика (преку Цицерон и Варон), Витруевите изрази за ред, распоред, сразмер и соодветност за цел ги воделе архитектите со векови и продолжуваат да го прават тоа и денес. Римскиот автор, исто така, советувал за квалификациите на архитектот (Книга I) и за видовите архитектонско цртање.
Десетте книги или свитоци се организирани на следниов начин:
''De architectura'' - Десет книги за архитектурата
# Урбанистичко планирање, архитектура или градежништво воопшто и квалификациите потребни за архитект или градежен инженер
# Градежни материјали
# Храмови и архитектонски стилови
# Продолжение на книга III
# Јавни згради
# Домашни згради
# Подови и декоративен малтер
# Управување со водите и аквадукти
# Науки што влијаат на архитектурата - геометрија, мерење, астрономија, сончев часовник
# Употреба и конструкција на машини - римски опсадни машини, воденици, дренажни уреди, римска технологија, елеватори, пневматика
Римските архитекти биле обучени за инженерство, уметност и занаетчиство. Витрувиј бил во голема мера од овој тип, факт што се рефлектира во ''„De architectura“''. Oпфатил широк спектар на теми за кои сметал дека се битни за архитектурата. Ова вклучувало многу погледи што може да изгледаат тривијални за современите очи, од математика до астрономија, метеорологија и медицина. Во римскиот дизајн, архитектурата морала да земе предвид сè што се однесувало на физичкиот и интелектуалниот живот на човекот и неговата околина.
Така, Витрувиј се занимава со голем број теоретски прашања поврзани со архитектурата. На пример, во Книга II, тој им советува на архитектите што работат со тули да се запознаат со претсократските теории за материјата за да разберат како ќе се однесуваат нивните материјали. Книга IX ја поврзува апстрактната геометрија на Платон со секојдневната работа на геометарот. Астрологијата се наведува за нејзиниот увид во организацијата на човечкиот живот, додека астрономијата е неопходна за разбирање на сончевите часовници. Витрувиј, исто така, ги цитира Ктесивиј од Александрија и Архимед за нивните пронајдоци, Аристоксен (чирак на Аристотел) за музиката, Агатарх за театарот и Варон за архитектурата.
1.1 Градби
Витрувиј се обидел да се осврне на етосот на архитектурата, наведувајќи дека квалитетот зависи од општествената битност на делото на уметникот, а не од обликот или изработката на самото дело. Можеби неговата најпозната изјава ''во „De architectura“'', која сè уште архитектите ја цитираат, е: „За добро градење потребни се три услови: корисност, моќ и убавина“. Овој цитат е земен од верзијата на сер Хенри Вотон од 1624 година и е едноставен и точен превод на пасусот во Витрувиј (I.iii.2). Современо толкување на англискиот јазик на Вотон би можело да биде: „Идеалната градба има три елементи; таа е цврста, корисна и убава“.
Витрувиј, исто така, ги проучувал човечките сразмери (Книга III), а неговите канони подоцна биле кодифицирани во многу познатиот цртеж на Леонардо да Винчи (''Homo Vitruvianus'', „Витрувиев човек“).
2 Римска технологија
''„De architectura“'' е важна поради описите на многу различни уреди што се користат во инженерската конструкција, како што се дигалки, кранови и макари, како и воени уреди како што се катапултот, балистата и опсадната машина. Витрувиј, исто така, ја опишал конструкцијата на сончеви часовници и водни часовници, како и употребата на Хероновата кугла (првата парна машина) како опит за да се прикаже природата на движењето на атмосферскиот воздух (ветер).
2.1 Аквадукти и воденици
Книгите VIII, IX и X од ''„De architectura“'' е основа за голем дел од она што е познато за римската технологија, а сега е дополнето со археолошки студии на постојните остатоци, како што е Пон ди Гар во Јужна Франција. Многу такви масивни структури се појавуваат низ целото поранешно царство, што е доказ за моќта на римското инженерство. Описот на Витрувиј за изградбата на римски аквадукт е краток, но тој споменува клучни подробности, особено начинот на кој биле втемелени, како и грижата посветена при изборот на потребните материјали.
Неговата книга би му била од помош на Фронтин, генерал кој бил назначен да управува со многу од римските аквадукти во 1 век од н. е. Фронтин го напишал ''„De aquaeductu“'', дефинитивниот трактат за римските аквадукти од 1 век од н. е., и го открил несовпаѓањето помеѓу водоснабдувањето и водоснабдувањето предизвикано од нелегални цевки вметнати во каналите за пренасочување на водата. Римското Царство отишло далеку во искористувањето на водоводната енергија, како што е прикажано со комплетот од 16 воденици во Барбегал во Франција. Мелниците мелеле жито многу ефикасно. Познато е дека постојат многу други мелници, како што е многу подоцнежната пилана во Хиераполис.