Хамза Хакимзаде Нијази

Хамза Хакимзаде Нијази (6 март [ст. 22 февруари] 1889 година – 18 март 1929 година) бил узбечки автор, композитор, драматург, поет, научник, учител и политички активист. Нијази нашироко се смета за една од водечките фигури во раниот развој на модерната узбекистанска книжевна традиција. Се смета за првиот узбечки драматург, основач на модерните узбечки музички форми, како и основач наузбечкиот социјал-реализам. За време на Руската револуција, тој силно ги поддржувал болшевиците, бидејќи тие силно се спротивставиле на системот на феудално владеење што бил распространет во поголемиот дел од Централна Азија. Тој бил еден од првите Узбекистанци кои се приклучил на Комунистичката партија и го посветил својот живот на промовирање на писменоста и образованието во својата татковина, отворајќи училишта и сиропиталишта.
Освенузбечки, Нијази течно говорел и неколку други јазици, вклучувајќи арапски, персиски, руски и турски. Покрај пишувањето учебници, нефикционални дела и написи во весници, Хамза пишувал и драми, мјузикли, поезија и романи. Неговите истакнати дела ги вклучуваат романот ''Јанги Саодат'', песната ''Јаша, Шо'ро'' и поемата во спомен на жртвата на почесното убиство Турсуној Саидазимова како маченик. Неговите дела генерално се занимавале со општествени прашања, како што се правата на жените, социјалната нееднаквост и распространетоста на суеверието.
Бил роден во побожно муслиманско семејство, но станал атеист со текот на времето, поддржувајќи мерки за контрола на верскиот фанатизам и суеверие во Централна Азија. Патувајќи од село во село, пробал да ги научи луѓето да читаат узбечки јазик, како и да го обесхрабри насилството врз жените и суеверните практики и го промовирал хуџумот со организирање митинзи. Стациониран во Шохимардон со цел да помогне во петгодишниот план, знаел дека светилиштето во Шохимардон на Али не е вистинското почивалиште на Али и имал намера да го отстрани, затоа што локалните елити го користеле за да ги изнудат локалните селани барајќи да му платат милостина. Сепак, локалното свештенство било огорчено од неговите активности за промовирање на хуџумот и обидот да го едуцира населението за сомнителната природа на светилиштето. Како резултат на тоа, Хамза бил каменуван до смрт на 18 март 1929 година.
По неговата смрт, Хамза го сметале за маченик во борбата против феудализмот и верскиот фанатизам. Во негова чест биле именувани улици, станица на метрото во Ташкент (подоцна преименувана), театарот во Ташкент каде предавал драма и награда за литература. Статуите изградени за него биле поставени во многу градови во Узбекистанската ССР, а неговиот лик бил главниот протагонист во филмот ''Хамза'' од 1961 година и ТВ серијата ''Огнени патишта'' од 1970-тите. Сепак, по независноста, Хамза станал помалку почитуван, заради тоа што неговите политички ставови кои го поддржувале Советскиот Сојуз и противењето на религиозните активности, се сметале за неузбекистански и антимуслимански, и покрај тоа што многу од обичаите за кои тој се залагал да се укинат, доаѓале од предисламските практики.
1 Живот
1.1 Ран живот
Хамза Хакимзаде Нијази бил роден во узбекистанско семејство, на 6 март [ст. 22 февруари] 1889 година, во Коканд, и бил најмал од четири деца. Неговиот татко, Ибн Јамин Нијоз оʻгли (1840—1922 година), бил богат аптекар. Неговиот татко се школувал во Бухара, течно говорел узбечки и персиски, патувал во Индија и Шјинџјианг, но бил многу религиозен. Неговата мајка Јахонбиби исто така била многу религиозна. Како дете, Хамза го започнал своето образование на мектеб, а потоа учел во медреса седум години. Сепак, како што се намалувало богатството на неговото семејство, тој нашол работа во фабрика за памук. Почнал да пишува поезија на 16-годишна возраст, коментирајќи за социјалните прашања со кои се соочувале Узбеците, иако почнал да ја објавува својата поезија дури многу подоцна. Од околу 1906 до 1907 година, Хамза бил страствен читател на кримскиот татарски весник ''Терчиман'', кој го инспирирал да почне да ги преиспитува општествените норми на узбекистанското општество и да развие интерес за големите општествени промени.
За време на Руската Империја, Хамза се обидел да го промовира образованието и основал секуларни училишта за сираци и сиромашни деца со цел да ги научи како да читаат бесплатно. Меѓутоа, се соочил со многу неуспеси, бидејќи локалните власти често се обидувале да ги затворат училиштата. Училиштето што го отворил во Коканд во 1911 година набрзо било затворено откако свештенството го обвинило дека промовира атеизам, но тој повторно го отворил и продолжил да се обидува да отвори училишта во други градови како Маргилан. Сепак, локалното свештенство било многу против постоењето на световни училишта и се обидувало да го спречи функционирањето на училиштата. Работејќи како учител, тој напишал буквари и учебници на узбечки јазик за деца, како што се
* Лесна литература (''Yengil adabiyot'') (1914 година)
* Читачка книга (''Oʻqish kitobi'') (1914 година)
* Читање со интонација (''Qiroat kitobi'') (1915 година).
1.2 Постреволуционерен период
Нијази жестоко ја поддржувал Руската револуција од 1917 година. Тој се приклучил на Комунистичката партија во 1920 година, станувајќи еден од првите Узбекистанци во Партијата и често се ангажирал во советската политика. Иако Хамза носел облека во западен стил во 1915 година, почнал повторно да носи традиционална узбечка облека во 1920 година.
Во текот на својата работа, Хамза често се среќавал со таџикистанскиот писател Садридин Ајни, кој исто така бил застапник на движењето Џадид пред револуцијата, а подоцна станал поддржувач на Советскиот Сојуз.
Во 1918 година, Хамза ја основал узбекистанската театарска трупа заедно со Мухитдин Ќоријокубов. Тој продолжил да работи на основање други театарски трупи, како што е трупата Коканд. За неговата работа и придонесот во узбечко-советската литература, тој бил награден со титулата народен писател на Узбекистанската ССР во 1926 година.
1.3 Бракови и деца
Во 1912 година, Хамза се оженил со неговата прва сопруга Аксиња (во некои извори Зоја) Уварова, Русинка која работела како дадилка во богато семејство во Коканд. Уварова го прифатила исламот за нивниот брак да биде легален и го добила новото име Зухра. Како и да е, тие не останале долго заедно, затоа што таа и нивниот син Гијос побегнале во Тамбов за своја безбедност, откако биле загрозени од фанатици. Тие имала и ќерка, но девојчето починало на млада возраст. Гијос исто така умрел на само 10-годишна возраст.
Во 1923 година (според некои извори 1922 г.), Хамза се оженил со Зејнаб (Зина) Ахмадјонова (во некои извори Фајзулина), со која имал син, Абос. Неговиот втор брак исто така бил краткотраен. Абос бил убиен во акција за време на Втората светска војна во округот Карачевски, тогаш дел од Ориолската област, руска СФСР.
1.4 Патувања
Хамза работел како писар во канцеларијата на Обиџон Махмудов, еден од раните узбечки џадиди, пред да се пресели во Бухара во 1910 година за да ги подобри своите вештини од арапскиот јазик. Набрзо го напуштил градот и кратко работел во печатарската прес-служба во Когон пред да се пресели во Ташкент, каде се запознал со училиштата во стилот на Џадид. Иако неговите родители сакале тој да стане мула, тој избрал посекуларен пат, стекнувајќи интерес за движењето Џадид и на крајот комунизмот.
Хамза првпат го посетил Самарканд во 1909 година и, исто така, го посетил Туркменистан во неговите патувања.
Откако добил значителен притисок од свештенството за неговите активности, Хамза го извршил хаџот во февруари 1913 година, што донекаде ја подобрило неговата положба кај локалните верски личности. На патувањето, тој заминал во Мека преку Авганистан и Индија пред да се качи на брод за Арабија, а потоа ги посетил Либан, Сирија, Турција и Украина пред конечно да се врати во Централна Азија. Она што го видел во неговите патувања дополнително го натерало да ги доведе во прашање локалните обичаи и верувања. На пример, тогаш електричното осветлување во џамиите било прифатено во арапските муслимански земји, но дури и керозинските светилки се сметале за премногу модерни во Бухара.
1.5 Подоцнежните години и смртта
Во август 1928 година, Хамза го напуштил музичкото училиште каде студирал за да се пресели во Шохимардон за да помогне во спроведувањето на петгодишниот план. Шохимардон било многу конзервативно село, дом на светилиште за кое локалната легенда тврдела дека е гробот на Али, што го направил селото место за аџилак, иако постоел силен консензус меѓу муслиманските научници дека Али не бил погребан во Шохимардон. Светилиштето било заштитено од десетици чувари и свештенство. Јулдаш Ахунбабаев и другитеузбечки политичари биле свесни за сомнителната природа на светилиштето и сакале да го претворат во одморалиште, и го избрале Хамза да ја води иницијативата за едукација на населението за природата на светилиштето како дел од неговата работа за спроведување на петгодишниот план. Пред неговата смрт, Хамза отворил училиште, чајџилница, организирал колектив, поставил споменик на Владимир Ленин, и одржал огнен говор на церемонијата, со палење на превезот, која што ја организирал во прославата на Меѓународниот ден на жената на 8 март, што предизвикало голем бес кај локалното свештенство.
На 18 март 1929 година, додека водел група да се обиде да го растури светилиштето во Шохимардон, Хамза бил каменуван до смрт од толпа лути селани. За убиството на Хамза биле погубени пет лица. Откако бил убиен, владата го уништила лажното светилиште на Али што тој се обидел да го расклопи, но наскоро локалните селани се обиделе да го обноват. Бил урнат во 1940 година, а владата го заменила со музеј на атеизмот. Музеј посветен на Хамза бил изграден во близина во 1952 година.
Иако Хамза првично бил погребан во градина во близина на местото каде бил убиен, неговите остатоци биле преместени десет години подоцна во мавзолеј во близина на споменикот за паднатите војници на Црвената армија.
2 Дела
Раните списи на Нијази покажуваат остро осудување на социјалната неправда. Неговите дела генерално опфаќале општествени прашања, како што се правата на жените, социјалната нееднаквост и распространетоста на суеверието. Своите најрани песни ги напишал под името Нихониј. Неговата најрана збирка песни, ''Диван на Нихони'', била пронајдена во 1949 година и имала 197 песни што ги напишал од 1903 до 1904 година.
Неговото прво големо дело, романот ''Нова среќа'' (1915 година), ги величело придобивките од образованието преку џадид леќа, каде главните протагонисти бараат образование и уживаат во придобивките од писменоста во услови на феудално општество, но недостатокот на образование во општеството го припишува на недостигот на училишта, а не на самата религија. Хамза навел дека целта на книгата била да обезбеди извор на белетристика која не промовира суеверие.
Во ''Отровен живот или жртви на љубовта'', објавен во 1916 година, тој прикажува млад пар, 18-годишен син на добро ситуирано семејство и 17-годишна ќерка на занаетчија. Љубовта на двојката била попречена од нефлексибилните ставови на родителите на момчето кои цврсто се држеле до нивните ригидни идеи за социјалната структура. Младите на крајот извршуваат самоубиство - тие стануваат жртви на феудалниот класен систем.
Нијази, исто така, го напишал ''Бегот и слугата'' во 1918 година, кое најмногу се занимава со револуционерниот пресврт во Западен Туркестан и со договорениот брак. Во приказната, младата хероина се самоубива откако е принудена да се омажи за човек што не го сака. Голем дел од текстот бил изгубен, но подоцна бил преработен од Комил Јашин.
Едно од неговите последни дела било ''Една епизода од тајните на превезот или случајот на Јала пејачите'' (напишано во 1927 година), кое ја опишува суровоста на Узбекистанката со која се соочуваат верските власти и нивните махрами. Помалку од една година пред неговата смрт, Хамза ја напишал песната „Турсуној марсијаси“ во чест на пејачката и жртвата на убивањето Турсуној Саидазимова.
Покрај неговите експлицитно политички романи, Хамза е познат и по неговите антологии на народни песни и мелодии, а напишал и народни песни кои ја промовирале револуцијата. Тој напишал и две комедии: ''Казната на клеветниците'' во 1918 година и ''Старите судии или случајот Мајсара'' во 1926 година.
Нијази, исто така, учествувал во контроверзните реформи на узбечкиот јазик во 1920-тите, кои требале да кодифицираат литературен узбечки јазик на местото на постариот, избледениот чагатајски. Чагатајски бил доминантна пишана форма неколку векови. Реформите на крајот резултирале со значителна промена во правописот и изговорот.
Комплетните дела на Хамза биле објавени двапати за време на советскиот период. Четиритомниот ''Хамза Хакимзода Нијозиј'' уреден од Комил Јашин и сор. објавено во 1981 година. Петтомниот ''Хамза Хакимзода Нијозиј'' приредено од Наим Каримов и др. објавен во 1989 година.
3 Политички ставови
До Октомвриската револуција, Хамза силно ја поддржувал комунистичката кауза и го гледал комунизмот како единствениот пат кон модернизација. Нашироко било признаено дека тој бил еден од првите Узбеци што ја добил поддршката на комунизмот, и станал опишан како „пејач на револуцијата“ и сесрден поддржувач.
Ја возвишувал Руската револуција и бил директно поврзан со борбата за социјална правда и ослободување во Узбекистан. Многу од делата на Нијази, вклучително и неговите песни, драми и други записи честопати биле напишани во превирањата на револуцијата и го опишале неговиот поглед на будењето на узбечката класна свест. Романите на Нијази се генерално моралистички и се фокусираат на прикажување и осудување на оние аспекти од узбекистанското општество кои авторот ги сметал за заостанати и штетни и за индивидуалниот и за националниот развој.
Некои узбечки емигранти гледаат негативно на Хамза, сметајќи го за „реформиран џадид“. Меѓутоа, некои од делата на Хамза биле променети со текот на времето за време на советската ера со цел да се намали акцентот на темите на Џадид.
4 Религиозни погледи
Иако нашироко се сметал за атеист, во неговите подоцнежни години, Хамза првично бил муслиман џадид, тврдејќи во корист на реформата на религијата наспроти контролата врз неа. Општествените коментари на Хамза се фокусирале на заостанатоста на општеството од тоа време и потребата за подобро образование и модернизација и ги посочиле главните разлики во исламот, како што го практикуваат централноазијците во споредба со верувањата на Турците и Арапите. Сепак, со текот на времето, тој станал многу порадикален и секуларен, надворешно осудувајќи го свештенството за користење на нивната моќ за експлоатација на сиромашните преку страв. Оддалечувајќи се од позициите на Џадид во корист на ленинистичкиот поглед на светот, станал шеф на Узбекистанското друштво на безбожниците (Xudosizlar jamiyati), дел од Советското друштво на атеисти.
5 Наследство
По смртта на Хамза, владата се обидела да го преименува Шохимардон во Хамзобод, но името никогаш не добило голема привлечност. Статуи од него биле подигнати низ Узбекистанската ССР. Во чест на неговиот спомен, во 1967 година Централниот комитет на Комунистичката партија на Узбекистан ја воспоставила Државната награда Хамза со цел да го признае извонредното достигнување во литературата, уметноста и архитектурата. Многу институции во Узбекистан, вклучително и станицата на метрото Ташкент (преименувана во 2015 година),узбечкиот државен академски драмски театар, како и училишта, клубови, фарми и улици биле именувани по него. Во 1989 година, во чест на неговиот 100-ти роденден била издадена советска монета со ликот на Хамза.
Хамид Олимјон ја напишал песната ''Шохимардон'' за да го одбележи Хамза. Хамза е прикажан како главен протагонист во филмот ''Хамза'' од 1960 година во режија на Загид Сабитов, каде го играл Олим Ксојаев, а подоцна и во ТВ серијата ''Огнени патишта'', каде го играл О'лмас Аликсоџаев. Комил Јашин, кој често пишувал за Хамза во советските весници и придонел за пишување на сценариото за ''Огнените патишта,'' исто така, напишал роман во два тома за него, при што првиот том бил објавен во 1979 година, а вториот во 1980 година. Во својата книга од 1998 година, ''Политиката на муслиманската културна реформа: џадидизмот во централна Азија'', Адиб Калид, чие истражување се фокусирало на историјата на Централна Азија, напишал дека било тешко да се замисли историјата на модерната централноазиска литература без Нијази.
Едвард А. Алворт постулирал дека Хамза им бил покорисен на Советите во смртта, бидејќи неговата смрт придонела за приказната за советски маченик. Некои дури отишле дотаму што тврделе дека Хамза ќе бил убиен за време на Големата чистка доколку не бил каменуван до смрт во 1929 година. Меѓутоа, советските академици жестоко го отфрлиле ова, укажувајќи на работата што Хамза ја направил додека бил жив за да го промовира општествениот напредок. Многу поранешни џадиди со кои Хамза тесно соработувал, како Садридин Ајни, го надживеале Јосиф Сталин.
Иако Хамза имал статус на народен херој во Узбекистанската ССР, тој бил значително помалку славен во независен Узбекистан. Многу работи именувани во негова чест во советската ера оттогаш биле преименувани. Набргу откако Узбекистан станал независен во 1991 година, Државната награда Хамза била прекината. Во 2001 година, Државниот драмски театар именуван по Хамза бил преименуван за да се изостави неговото име. Во 2015 година, метро станицата во Ташкент именувана по него била преименувана во Новза.
6 Поврзано
* Чагатајски јазик
* Џадидизам
* Узбечки јазик
7 Библиографија
***********************************