Сардинска книжевност

Сардинска книжевност — го вклучува секое книжевно дело на сардински автори, како и книжевните дела кои генерално се повикувале на Сардинија, напишани на различни јазици.
1 Почетоци
Постоењето и разбирањето на директните искази за протосардинскиот (предпунски и предлатински) јазик или јазици се жестоко дебатирани, но првиот пишан артефакт од островот датирал од феникискиот период со документи како што се Нораскиот камен и тријазичниот натпис (пунско-латинско-грчки) од Сан Николо Гереј. Овој последен артефакт го симболизирал преминот на островот од пунско културно и јазично влијание кон римско. Картагинците ја презеле контролата врз Сардинија околу 500 година п.н.е., а ја изгубиле во 238 година п.н.е. по Првата пунска војна. После тоа, новата римска провинција Сардинија и Корзика воспоставила речиси исклучива употреба на пишан и говорен латински јазик повеќе од осум века, како резултат на лингвистичката романизација на целиот остров. Откако кратко бил окупиран од Вандалите околу 456 година, повторно бил освоен од Римјаните во 534 година од н.е., поточно од Византијците од Исток, кои постепено го вовеле средновековниот грчки јазик на сите нивоа на општеството, додека обичниот народ продолжил да зборува латински дијалект кој, по неколку векови, еволуирал во средновековен сардински романски јазик. Во овој период латинскиот јазик сè уште останал јазик на религиозната култура бидејќи сардинската црква била строго поврзана со Рим, додека грчкиот бил јазик на политичка моќ, онаа на многу далечниот, но моќен цар на Константинопол. Новиот милениум донел обид за освојување од страна на муслиманите, кој не успеал поради флотите на Пиза и Џенова, но во исто време донел ново зближување со Западна Европа, бидејќи Византијците повеќе не биле во можност да го бранат најоддалечениот дел од нивната „οικομένη“ (екумена).
Мултилингвизмот секогаш бил константа во книжевната историја на островот: пунски, грчки, латински, византиски грчки, средновековен латински, сардиниски и народен тоскански, каталонски, шпански, сардонско-корзикански, италијански, па дури и францускиот биле јазиците што сардиниските автори ги користеле два милениума. Од особена важност за историјата и антропологијата на Сардинија во римско време е текстот на Естерзилиската табела: „Наодот е од исклучителна важност за натписот од 27 реда со големи букви: тој го прикажува декретот на проконзулот на Сардинија Л. Елвио Агрипа од 18 март 69 година од нашата ера - за време на владеењето на царот Отон - за утврдување на граница помеѓу населението на Патулценсес Кампани и Галилејците кои постојано ги кршеле границите. Проконзулот, особено, наредил Галилејците да ги напуштат земјите окупирани со сила и ги предупредил да не продолжуваат со бунтот. Текстот завршува со имињата на членовите на вршителот на должноста совет и со потписите на седумте сведоци. Научната вредност на наодот е што, заедно со имињата на две од популациите што живееле во римска Сардинија, е испратен резиме на долгиот спор што се случил помеѓу Републиката при нејзиниот крај и раното царско доба (од крајот на вториот век п.н.е. до првиот век од нашата ера).
Најраниот запис за уметничко книжевно творештво во Сардинија може да се најде на латински и грчки кармина, врежан во варовникот на гробницата-светилиште на Атилија Помптила, во некрополата Тувикседу од Каљари. Најнежната ода била напишана на грчки:
''Од твојата пепел, Помптила, темјанушки и лилјани цветаат и нека цветаш повторно во ливчињата на розата, на миризливиот крокус, на вечниот амарант и на прекрасните цвеќиња на белиот панзи, како нарцисот и тажниот амарант, исто така и времето секогаш да го има твојот цвет. Всушност, кога духот на Филип штотуку ќе се стопил од неговите екстремитети, а тој ја имал својата душа на усните, Помптила, потпирајќи се на својот блед младоженец, го заменила неговиот животот со нејзиниот. И Боговите раскинале еден толку среќен сојуз, заради нејзиниот сладок сопруг починала Понтила; сега Филип живее против својата волја, секогаш копнеејќи да може наскоро да ја измеша својата душа со онаа на невестата што го сакала толку многу.''
Кармината во Grotta della Vipera го зачувувала почетокот на книжевната историја на островот. Од доцниот римски период добивме многу полемичките списи од Свети Луцифер од Каљари, верен бранител на католичката ортодоксија против аријанската ерес. Други списи за теологијата ни стигнале од епископот Евзебиј од Верчели, роден во Каљари, и современик на Св. Луцифер од Каљари.
2 Среден век
Книжевното творештво било мало во текот на средниот век: некои хагиографски текстови на латински, во проза и поезија, честопати обемно преработени во подоцнежните векови, биле зачувани до денес. Некои од нив имаат многу античко потекло, можеби датирајќи од манастирската и религиозната книжевност што била создавана во Каљари околу ликот на Свети Фулгенција од Русп во времето на неговото прогонство за време на владеењето на вандалот Трасамунд. Во овој период во Каљари биле напишани некои од најскапоцените и најстарите законици од тоа време, како Кодексот на Лаудијан, кој го содржел можеби најстарото издание на Делата на апостолите, а денес се чува во Бодлеевата библиотека во Оксфорд, и Кодексот на Василијан, кој содржел некои дела од Свети Илариј од Поатје, напишани во Каљари, како што било наведено во белешка во ракописот кој бил зачуван во Ватиканската библиотека. Страстите на мачениците Сан Сатурно, Сан Лусорио и Сан Гавино исто така биле зачувани, како и хагиографските приказни за Сан Антиоко и Сан Џорџ од Суели.
Карактеристично за средновековна Сардинија, во единаесеттиот век, била раната употреба на сардинискиот јазик во актите на сардинските кралеви, записите на манастирите или нотарите и во законодавството. За историјата на островот, особено значење имало донесувањето на Carta de Logu of Arborea, правен кодекс кој го кондензирал старото општо право, особено за селата, за да ги интегрира римските закони (Codex Justinianus) кои важеле низ цела Европа. Раната употреба на вулгарниот сардински јазик датира од единаесеттиот век: можеме да го најдеме во актите за донации на „судиите“ (кралевите) на разни религиозни редови и во кондаксите или кондагите кои биле административни документи.
Меѓу најважните текстови биле статутите на општината Сасари, напишани на латински и логудорески сардиниски јазик во 1316 година. Документот е поделен на три дела: првиот се однесува на јавното право, граѓанското право, вториот и третиот на кривичното право. Овој законик постепено го усвоиле многу општини на островот. Други општини имале свои статути, како Каљари и Иглесијас.
Исто така во четиринаесеттиот век, Маријано IV ја објавил Карта де Логу, законик на државата на дворот Арбореа. Документот подоцна бил ажуриран и проширен од Елеонора, ќерката на Маријано. Овој законик до денес да се смета за еден од најиновативните и најинтересните од XIII век.
Во поголемиот дел од средниот век на Сардинија немало книжевност. Во судската ера постојат неколку документи на сардиниски јазик кои обично се состојат од записи и правни документи, од кондаги и различни карти за лога. Мал средновековен текст за историјата на сардинискиот судија од Торес, Libellus Judicum Turritanorum е првиот историографски текст. Првото книжевно дело на сардиниски јазик, од крајот од средниот век, поточно од втората половина на петнаесеттиот век, било всушност објавено околу еден век подоцна. Тоа е поема инспирирана од животот на светите маченици Туритани од страна на надбискупот од Сасари Антонио Кану. Ова дело е единственото пред втората половина на шеснаесеттиот век.
3 Хабсбуршка Сардинија
Конечниот пад на Источното Римско Царство под Турците (и нивното ширење на Балканскиот полуостров) во 1453 година, протерувањето на арапско-берберските муслимани од Пиринејскиот Полуостров, географските откритија кои кулминирале со откривањето на Новиот Свет, и, конечно, фокусот на еден човек, Карло V, на огромна империја, ја вовеле Европа, а со неа и Сардинија во модерното време. Сардинските автори од шеснаесеттиот век, како Аот Фрасо, Сигизмунд Аркер, Џовани Франческо Фара, Педро Делитала, биле пеќејазични, мултикултурни. Додека Ло Фрасо ги пишувал своите песни на шпански, каталонски и сардиниски, Делитала избрал да пишува на италијански или тоскански, а Џеронимо Араола пишувал на три јазика. Сепак, дотогаш, пенетрацијата на кастилскиот како книжевен јазик не познавал бариери и станал преовладувачка во седумнаесеттиот век, додека нефикциската книжевност од тој период го користел латинскиот јазик како и во остатокот од Европа.
Во седумнаесеттиот век настанала понатамошна интеграција со пиринејскиот свет, како што е потврдено од делата на шпанските сардински поети Џузепе Делитала и Кастелви и Хозе Затрилас, и историчарот Анџело Франческо де Вико, како и од делата на Франческо Видал.
4 18-ти и 19-ти век
Во осумнаесеттиот век, исходот од Војната за шпанското наследство ја оддалечил Сардинија од плурисекуларната пиринејска орбита. Круната на кралството ѝ припаднала на Савојската династија, а во текот на векот се ширеле идеите на просветителството, заедно со унапредувањето на образованието и културата, благодарение на јавните работи и реформите на Џовани Батиста Лоренцо Богино, кои вклучувале воведување на италијанскиот јазик како службен јазик на сметка на шпанскиот и другите народни јазици.
Во втората половина на XVIII век, на сардиниски јазик се формирала продукција на „родови“ ораториуми (претежно само во ракопис), чиј највисок претставник бил свештеникот Џовани Батиста Зончело Еспада од Седило. Светиот ораториум, по квалитет и квантитет на продукција (исто така дадена на печатот), сепак, била наметната дури во следниот век од Анџело Марија Де Мартис, Салваторе Косу, Фрасу Салваторе, Антонио Соџиу (основач на училиште за ораторство во Ористано) и Салваторе Карбони. Во првата половина на дваесеттиот век, сардиниската проза го создала светиот сардински ораториум со многу автори како Еугенуо Сана од Милис, Пјетро Марија Косу од Есковеду, Аурелио Пуду од Барумини, Ефизио Марас од Алаи и свештеникот писател Пјетро Касу од Берчида.
Во 19 век, модерната наука била воведена на Сардинија. Џовани Спано ги презел првите археолошки ископувања, Џузепе Мано ја напишал првата голема општа историја на островот, Пасквале Тола објавил важни документи од минатото, Пјетро Мартини пишувал биографии на познати Сардинијци, Алберто Ла Мармора патувал низ островот надалеку и нашироко, проучувајќи детално и пишувајќи огромно дело во четири дела насловено „Патување во Сардинија“, објавено во Париз. Производството на латински јазик било толку обилно што дури и во 1837 година, пиемонтскиот ботаничар Џузепе Џачинто Морис, професор на Каљарискиот универзитет, ја објавил својата „Флора сардоа“, првата систематска студија за сардинската флора, целосно на латински.
Во деветнаесеттиот век многу патници го посетувале градот и островските области. Во текот на векот, во Сардинија пристигнале Алфонс де Ламартин, Оноре де Балзак, Антонио Брешани, Паоло Мантегаца и други. Помеѓу 19-ти и 20-ти век датира раѓањето на сардиниската филологија, или проучувањето на текстуалните продукции на романските јазици историски зборувани и пишувани во Сардинија. Иницијатору на овој филолошки и литературен пристап биле Макс Леополд Вагнер и Џулијано Бонаци за книжевните текстови, а Енрико Беста и Ариго Солми биле иницијатори во однос на официјалните документи и историските правни текстови. Во дваесеттиот век придонесот во истата насока на историско-правните истражувања се должело на Алберто Босколо и неговата школа од средината на шеесеттите години.
Меѓу писателите на сардиниската книжевност од тој век бил и Џузепе Ботеро, кој не бил од островот Сардинија, туку по потекло од италијанскиот регион Пиемонт. Меѓу другите дела, Ботеро е автор на романот ''„Ricciarda oi Nurra ei Cabras“'' (1854) (Рикарда или Нура и Кабрас), кој се однесувал на честата тема за љубовта меѓу млади луѓе кои припаѓаат на семејства кои се мразат едни со други, омилена тема на сардиниските романописци.
5 20 век
Исто така, на почетокот на дваесеттиот век, Енрико Коста ги раскажал приказните за некои од легендарните личности на островот. Но, било дело на Грација Деледа да ја подигне свеста за Сардинија во светот, особено откако писателката ја добила Нобеловата награда за литература во 1926 година.
Важен придонес во книжевната култура имале Антонио Грамши и Емилио Лусу. За Сардинија пишувале важни антрополози, а меѓу најновите се: Ернесто де Мартино, Марио Алберто Сирезе, Џулио Ангиони, Микеланџело Пира, Клара Галини.
По Втората светска војна се појавиле личности како Џузепе Деси, неговите романи вклучувајќи го и неговиот ''Paese d'ombre'' (земја на сенките). Во последниве години, автобиографските романи на Гавино Леда Падре патроне и Салваторе Сата ''Судниот ден'' биле нашироко известувани, покрај делата на Серџо Ацени, Марија Џакобе, Салваторе Манузу, Џулио Ангиони, Марчело Фоа, Микела Мурџиа, Салваторе Нифсороноко, Бјанкаит .
6 Комичен театар на кампидански сардиниски јазик
На почетокот на дваесеттиот век се развила локално успешна линија на автори на комичен театар на кампиданскиот сардиниски јазик. Врз основа главно на смешноста на ликовите од градот Каљари во тоа време и на кампиданските селани и нивната тешкотија да се изразат на италијански јазик, тој ги влечел своите корени од делата на Хуан Франциско Кармона од шеснаесеттиот век, од нагласената разлика помеѓу градот, провинцијален, но вметнат во современиот свет, и добродушната и резервирана рурална средина. Трендот, иако со исцрпеност на авторите, сè уште има голема публика во театарот и во комичните телевизиски емисии. Најголеми автори биле Емануеле Пилу, Ефизио Винченцо Нелис, Антонио Гарау.
7 Список на сардински писатели и поети
7.1 Римска ера
* Луциј Касиј Филип пишувал на грчки и латински и ги напишал ''Кармина'' од Грото Дела Випера* Свети Луцифер, епископ од Каљари, пишувал на латински* Евзебио, светиот епископ Верчелиски, пишувал на латински јазик.
7.2 Доцен среден век
* Хагиографија на Свети Ѓорѓи од Суели, 11 век, напишана на латински јазик.* Устав на Република Сасари, напишан на латински и а сардиниски јазик* Liber iudicum turritanorum, напишан на сардински* Антонио Кано, (Сасари, XV век) пишувал на сардински.* Карта де Логу, напишана на сардински.
7.3 Модерно доба
* Героламо Араола (Сасари, околу 1542 – пред 1615) пишувал на сардински и шпански јазик* Сигизмондо Аркер (Каљари, 1530 – Толедо, 1571) пишувал на латински и шпански* Џовани Франческо Фара (1542 – 1591) пишувал на латински* Антонио Ло Фрасо (Алгеро, околу 1540 – околу 1600), цитиран од Мигел де Сервантес во „Дон Кихот“, пишувал на шпански и на сардиниски јазик* Џоан Дексарт, пишувала на латински* Франческо Белит пишувал на каталонски јазик* Антонио Каналес де Вега пишувал на шпански* Франческо Алео пишувал на шпански и латински* Џоан Томас Порсел пишувала на шпански* Џорџо Алео пишувал на шпански* Димас Серпи пишувал на латински и шпански* Антонио Марија да Естерцили (автор на првата драма на кампидански сардиниски јазик) пишувал на сардиниски јазик* Родериго Хуно Баеза, автор на „Caralis panegyricus“, песна на латински јазик, со која го фалел градот Каљари, била составена околу 1516 година и напишана на латински јазик* Хасинто де Арнал Болеа (автор на „Ел Форастеро“, првиот роман чие дејство се одвивало во Каљари) пишувал на шпански јазик* Хуан Франциско Кармона пишувал на шпански и сардиниски јазик, бил автор на Hymno a Càller (Химна за Каљари)* Салваторе Видал пишувал на латински и шпански* Хосе Делитала Кастелви пишувал на шпански* Џозеф Затриљас Вико пишувал на шпански* Винченцо Бакалар И Сана, маркизот од Сан Фелипе Франческо Анџело де Вико, (Сасари, 1580 – Мадрид, 1648), автор на Historia General de la Isla y Reyno de Cerdeña, пишувал на латински, шпански, француски јазик.* Антонио Мачони* Гавино Пес изјавил дека Дон Баињу (1724 – 1795) пишувал на сардо-корзикански
7.4 Од 19 век до Првата светска војна
* Франческо Игнацио Ману (Озиери, 1758 – Каљари, 1839) ја напишал ''Su patriottu sardu a sos feudatarios''*Мелчиор Мурену Макон, 1803 – 1854) пишувал на сардински јазик* Паоло Моса (Бонорва од 1821 до 1892 година)* Џовани Спано (Ploaghe 1803, Каљари 1878)* Џовани Марија Асара (Патада, 1823 - 1907)* Енрико Коста (Сасари, 1841 - 1909)* Салваторе Фарина (Сорсо, 1846 - Милано, 1918)* Помпео Калвија (Сасари, 1857 - 1921)*Gavino Contini (Siligo, 1865 – 1915)* Гавино Контини (Силиго, 1865 – 1915)
* Себастиано Сата (Нуоро, 1867 - 1914)* Грација Деледа (Нуоро, 1871 – Рим, 1936), добитничка на Нобеловата награда за литература во 1926 година
7.5 Периодот по Првата светска војна и денес
* Отоне Бакареда (Каљари, 1849-Каљари, 1921), градоначалник на Каљари* Гаетано Канелес (Каљари 1876–1942),* Пепино Мереу (Тонара, 1872 - 1901)* Антиоко Касула рече Монтанару (Десуло, 1878 – 1957)* Франческо Кука (Нуоро, 1882 - Неапол, 1947)* Емилио Лусу (Армунгија, 1890 - Рим, 1975 година* Емануеле Пили (Вилапуцу 1880 -?) театарски автор на кампидански сардиниски јазик
* Ефисио Винченцо Мелис (Гвамаџоре 1889–1921) театарски автор на кампидански сардински јазик
* Антонио Грамши (Алеш, 1891 – Рим, 1937)* Бароре Сасу (Банари, 1891 - 1976)
* Салваторе Камбосу (Оротели, 1895 - Нуоро, 1962)* Гонарио Пина (Нуоро, 1898 - 1991)
* Салваторе Сата (Нуоро, 1902 - Рим, 1975)* Ремунду Пирас (Виланова Монтелеоне, 1905 – 1978)
* Антонио Гарау (1907-1988) театарски автор на кампидански сардиниски јазик.
* Џузепе Деси (Каљари, 1909 – Милано, 1977)* Франческо Масала (Нугеду Св. Никола, 1916 - Каљари, 2007)* Џузепе Фиори (Силанус, 1923 - Рим, 2003)* Микеланџело рече Миалину Пира (Бити, 1928 - Марина ди Капитана, 1980)* Џузепе Меркурио (Оросеи, 1919 - 1994)
* Марија Џакобе (Нуоро, 1928)* Лина Унали (Рим, 1936)* Гавино Леда (Силиго, 1938)* Џанфранко Пинторе (Ирголи 1939)* Бјанка Пизорно (Сасари, 1942)* Салваторе Манузу (Питиљано, 1930) www.filologiasarda.eu
* Нани Фалкони (Патада, 1950)* Серхио Ацени (Капотера, 1952 - Карлофорте, 1995)
7.6 Сардинска книжевна пролет
* Џулио Ангиони (Гвасила 1939 – 2017)
* Салваторе Нифои (Орани, 1950)* Алберто Капита (Сасари 1954))* Марчело Фоа (Nuoro 1960)* Микела Мургија (Кабра 1972 – Рим 2023)
* Флавио Сорига (Ута, 1975)* Џорџо Тоде* Милена Агус* Франческо Абате (Каљари 1964)
8 Поврзано
* Сардинија
* Сардинска книжевна пролет
* Сардински јазик, галурески, сасарски, алжирски, и лигурски
9 Библиографија
*Giovanni Lupinu, Latino epigrafico della Sardegna, Ilisso, Nuoro, 2000.
*Paolo Maninchedda, Medioevo Latino e volgare in Sardegna, CUEC/SFT, Cagliari, 2007.
*Max Leopold Wagner, La lingua sarda. Storia, spirito e forma, Bern, 1950 [ora a cura di G. Paulis, Nuoro, 1997].
*Francesco Alziator, Storia della letteratura di Sardegna, Cagliari, 1954.
*Giuseppe Dessì – Nicola Tanda, Narratori di Sardegna, Milano, Mursia, 1973.
*Nicola Tanda, Letteratura e lingue in Sardegna, Cagliari, Edes, 1984.
*Giovanni Pirodda, La Sardegna, Brescia, Editrice La scuola, 1992.
*Andrea Deplano, Rimas. Suoni versi strutture della poesia tradizionale sarda, Cagliari, 1997.
*Nicola Tanda – Dino Manca, Il sistema letterario sardo, in Introduzione alla letteratura, Cagliari, Centro di Studi Filologici Sardi / CUEC, 2005, pp. 279–320.
*Giuseppe Marci, In presenza di tutte le lingue del mondo. Letteratura sarda, Cagliari, Centro di studi Filologici Sardi / Cuec, 2005.
*Dino Manca, Il tempo e la memoria, Roma, Aracne, 2006
*Giancarlo Porcu, Régula castigliana. Poesia sarda e metrica spagnola dal '500 al '700, Nuoro, 2008.
*Gianni Atzori – Gigi Sanna, Sardegna. Lingua Comunicazione Letteratura, Castello Cagliari, 1995-1998 (2 voll.).
*Gigi Sanna, Pulpito politica e letteratura, Predica e predicatori in lingua sarda, S'Alvure 2002.
*Gigi Sanna (a cura di), " Efisio Marras, Preigas", Ed. Nuove Grafiche Puddu 2010
*Salvatore Tola, La letteratura in lingua sarda. Testi, autori, vicende, CUEC Cagliari 2006.
*Dino Manca, La comunicazione linguistica e letteraria dei Sardi: dal Medioevo alla "fusione perfetta", in "Bollettino di Studi Sardi", IV, 4 (2011), Centro di Studi Filologici Sardi, Cagliari, Cuec, 2011, pp. 49–75.
*Giulio Angioni, Cartas de logu: scrittori sardi allo specchio, Cagliari, CUEC, 2007.
*Francesco Casula. Letteratura e civiltà della Sardegna, vol.I, Grafica del Parteolla, 2011.
*Bibliografia sarda / Raffaele Ciasca. – Roma : Collezione meridionale. – v.; 22 cm. Sotto gli auspici della R. Università degli studi di Cagliari.
*Arce Joaquin, España en Cerdeña : aportacion cultural y testimonios de su influjo, Madrid : Consejo superior de investigaciones cientificas, Instituto Jeronimo Zurita, 1960.