Коса (јазик)

Коса (''isiXhosa'') — еден од службените јазици на Јужноафриканската Република и дел од групата на нгунски јазици. Коса е зборуван од околу 7,9 милиони луѓе или 18% од вкупното население на државата. Како и останатите банту-јазици, коса е тонски јазик, односно истата согласка или самогласка може да има различно значење ако се каже со повисок или понизок тон. Една од најголемите одлики за овој јазик е присуството на чкрапави согласки. Самите согласки при изговор звучат како чкрапање или други призвуци во устата, така што и самиот збор „коса“ на почетокот е проследен со чкрапав звук.
Коса јазикот се пишува со латинична азбука. Во јазикот постојат три чкрапави звуци, односно се бележат со следните букви: „c“ го претставува забната чкрапка, „X“ го претставува страничната чкрапка и „q“ го претставува непчената чкрапка. За разлика од останатите тонални јазици во светот, во коса не се бележат тоновите при пишување.
1 Одлики и класификација
Народот Коса ги неселувале крајбрежните територии на Јужна Африка уште пред 16 век. Самите себеси се нарекуваат „amaXhosa“, а нивниот јазик „isiXhosa“. Скоро сите коисански јазици имаат согласки наречени чрапки. Околу 15% од зборовниот фонд е од коисанско потекло. Во современиот период јазикот има позајмено зборови од африканс и англиски.
Коса е најјужниот јазик на нгунските јазици, каде се и свазискиот, севернондебелски јазик и зулу. Исто така има одредена сличност и разбирливост со останатите нгунски јазици. Нгунски јазици се дел од банту-јазиците.
Коса е најрспространет јазик африкански јазик во Јужна Африка, додека зулу е најзборуван. Коса е втор најчест јазик кој се користи по дома во ЈАР. Според податоците од 2003 година, поголемиот дел од народот Коса, околу 5,3 милиони живееле во покраината Источен Кејп, околу 2 милиони во Западен Кејп, околу 671.045 во Гаутенг, во Фри Стејт околу 246.192 жители, во Квазулу-Натал 219.826, во Северозападната покраина 214.461, во Мпумаланга 46,553, во Северен Кејп 51,228 и во Лимпопо 14,225. Мал број Коса-говорници (18,000) има во Лесото.
2 Дијалекти
Коса има неколку дијалекти, меѓу кои најголемите се:
* Гцалека
* Ндламбе
* Рархабе - се смета за стандарден
* Тембу
* Бомвана
* Мпондамсе
* Мпондо
* Кесибве
* Баца
* Целе
* Хлуби
* Мфенгу
3 Јазикот денес
Улогата на африканските јазици во Јужна Африка (ЈАР) е сложена. Нивната употреба во образованието била управувана со легислатива, започнувајќи со Актот за банту-образование од 1953.
Денес, коса се користи како главен јазик во многу основни училишта во ЈАР, како и во некои средни учулишта. Сепак, после основното образование, учениците во добар дел продолжуваат да се образуваат на англиски. Јазикот се изучува и како училиштен предмет. Високообразовните институции во државата се на англиски и африканс, а коса се изучува како предмет.
На коса има објавено поезија и проза, како и весници и списанија. Првиот превод на Библијата на коса бил од 1859 година и бил подготвен од Хенри Хер Дагмор. На коса има и телевизиски и радио емзии, како и филмови, драми, музика и слично. Најпознат изведувач на коса-песни е Миријам Макеба. Писменоста кај луѓето чиј мајчин јазик е коса се проценува на 50% (според податоците од 1996 година), но ова може да е доста променео особено по апертхајтот.
4 Примери
име= Јазик коса
: Molo - здраво (за еден човек)
: Molweni - здраво (за повеќе луѓе)
: Unjani? - Како си?
: Ninjani? - Како сте?
: Ndiphilile - Јас сум добро.
: Siphilile - Ние сме добро.
: Ngubani igama lakho? - Како се викаш?
: Unangaphi? - Колку си стар?
: Malini na? - Колку пари?
: Yintoni le? - Што е ова?
: Ngubani ixesha? (Nguban'ixesha) - Колку е часот?
: Kuyabanda ngaphandle! - Надвор е ладно!
: Enkosi - благодарам
: Uxolo - ивинете
: Ngxesi - извини
: Nceda - молам
: Andiqondi/Andikuva - не разбирам
: Andiyazi - не знам
: Ndithetha isiXhosa kancinci nje - Јас зборувам само малку коса.
: Ndiyagoduka ngoku - Сега јас одам дома.
: Intwasahlobo ifikile - Дојде пролетта.
: Ndihamba ngebhasi - Јас одам со автобус.
: Ndingakwenzela ntoni? - Што можам да сторам за вас?
: Vula iincwadi zakho - Отвори ги книгите.
: Vulani iincwadi zenu - Отворете ги книгите.
5 Поврзано
* Којсански јазици
* Зулу (јазик)
* Коса (народ)
* Хенри Хер Дагмор