Катедрала Свети Домниј

Катедрала Свети Домниј (|Katedrala Svetog Duje) — католичка катедрала во Сплит, Хрватска. Катедралата е седиште на Сплитско-макарската надбискупија, која моментално ја предводи надбискупот Зденко Крижиќ. Катедралата Свети Домниј е комплекс од црква, формирана од царски римски мавзолеј, со камбанарија. Црквата е посветена на Богородица, а камбанаријата е посветена на Свети Домниј.
Катедралата Свети Домниј е осветена на почетокот на 7 век од н.е. и се смета за најстарата католичка катедрала во светот што останува во употреба во својата оригинална структура. Самата структура, изградена во 305 година од н.е. во рамките на Диоклецијановата палата, кое е место на светското наследство на УНЕСКО, како Мавзолеј на Диоклецијан, е втората најстара структура што ја користи која било христијанска катедрала. Тоа е едно од најпрепознатливите обележја на Сплит.
1 Име
Катедралата е именувана по Свети Домниј (''Свети Дујам'') светец-заштитник на Сплит, кој бил епископ на Салона во 3 век. Салона бил голем римски град кој служел како главен град на провинцијата Далмација. Денес се наоѓа во близина на градот Солин во Хрватска. Свети Домниј бил маченички погубен со седум други христијани во прогонствата на царот Диоклецијан. Роден е во Антиохија, денешна Турција, и обезглавен во 304 година во Салона.
2 Историја
Кога Аварите и Словените ја уништиле Салона во 7 век, дел од населението избегало на блиските острови. По некое време, дел од овие бегалци се вратиле на копното и се населиле во напуштената царска палата на Диоклецијановата палата. Тие го претвориле царскиот мавзолеј во христијанска црква, уништувајќи ги паганските идоли, како и саркофагот во кој некогаш бил погребан царот. Од разурнатите базилики на Салона, тие потоа ги пренеле моштите на христијанските маченици кои самиот Диоклецијан наредил да бидат погубени: Свети Домниј, првиот епископ на Салона, и Свети Анастасиј Аквилејски, работник. Според сплитскиот хроничар од 13 век Тома Архиѓакон, овие настани се случиле за време на мандатот на првиот сплитски архиепископ, Јован Равенски.
Меѓу европските катедрали, катедралата во Сплит е единствена по тоа што се наоѓа на најстар објект што некогаш се користел како катедрала, односно мавзолејот на римскиот император Диоклецијан. На крајот од вториот милениум, оваа градба претставувала помирување на паганската антика, христијанската средновековна традиција и модерното наследство. Мавзолејот на императорот, некогаш познат по прогонството на христијаните, бил трансформиран во средината на 7 век во катедрала, каде што олтарите со моштите на Свети Домниј и Свети Анастасиј - маченици погубени во блиската Салона - биле поставени на почесни позиции.
Надворешниот октагон на мавзолејот првично бил опкружен со трем со колонади (периптерален амбулатор) потпрен на 24 столбови. Внатре, просторот бил кружен, зглобен од четири полукружни и четири правоаголни ниши. Во неговиот центар некогаш стоел саркофагот на Диоклецијан, кој подоцна бил уништен. Над нишите се издигале осум коринтски столбови од црвен гранит, на врвот од друг прстен од осум помали столбови. Континуиран фриз се протегал околу внатрешноста, изрезбан во релјеф со ловџиски ероти, театарски маски и човечки глави. Особено интригантни биле двата медалјона со ленти, кои археолозите и локалната сплитска традиција ги идентификувале како портрети на царот Диоклецијан и неговата сопруга Приска. Куполата е архитектонски белег: изградена со тули во облик на вентилатор во долните делови и кружни тули во горната третина. Како и куполата на предворјето на Диоклецијановата палата, блескала со брилијантни мозаици.
Денес, катедралата првенствено функционира како жив литургиски простор, а нејзиниот милениумски континуитет најживописно е изразен преку неделната неделна миса и обновениот сјај на поворката на празникот на светецот-заштитник на Сплит, Свети Домниј.
3 Архитектура
Однадвор, црквата има осумаголен распоред и некогаш била опкружена со покривен перифер, потпрен на дваесет и четири мермерни столбови со коринтски капители, вклучувајќи портал од античко римско потекло. Барокна камена плоча, крунисана со тиара, го нагласува поранешниот митрополитски и приматиски статус на црквата, кој надбискупијата го задржала сè додека не бил формално укинат од папската була Локум Беати Петри во 1828 година. Внатрешноста на црквата е кружна по план, покриена со купола и зглобена со квадратни и полукружни ниши во кои некогаш се наоѓале статуи на богови и цареви. Внатрешниот простор е опкружен со осум коринтски столбови од црвен гранит. Од особен интерес се два медалјона со лентести рамки, кои археолозите и локалната традиција во Сплит ги идентификуваат како портрети на царот Диоклецијан и неговата сопруга Приска.
3.1 Портал
Една од најславните одлики на катедралата се нејзините дрвени врати, изрезбани во ореово дрво во 1214 година од страна на Андрија Бувина. Тие се украсени со 28 резбани сцени - четиринаесет на секое крило - кои прикажуваат епизоди од животот на Христос, почнувајќи од Благовештението на Гавриел до Воскресението. Вратите преживеале до денес во извонредно добра состојба. Вратите на Бувина се реткост во европското уметничко наследство, бидејќи многу малку средновековни врати направени од дрво се зачувани до ден-денес.
3.2 Внатрешност
 
Лево од влезот се наоѓа шестоаголна проповедница од 13 век, изработена од скапоцен зелен порфир која некогаш била целосно позлатена. Десниот олтар бил посветен на Свети Домниј, епископ Салонски и маченик. Неговата олтарска крошна (цибориум) била подигнат во 1427 година од Бонино да Милано во доцноготски стил, додека фреските на четирите евангелисти биле додадени во 1429 година од сплитскиот сликар Дујам Вушковиќ. Левиот олтар, посветен на сопатникот на Сплит, солинскиот маченик Анастасиј од Аквилеја, бил создаден во 1448 година од најголемиот хрватски архитект и скулптор од неговото време, Јурај Далматинац. Особено впечатлив е централниот релјеф на саркофагот што го прикажува камшикувањето на Христос, каде што Далматинац го прикажува Христос длабоко трогнат од страдање и болка. Главниот олтар е изграден помеѓу 1685 и 1689 година. Во северниот дел се наоѓа олтар направен во 1767 година од венецијанскиот скулптор Џовани Марија Морлајтер и се од 1770 година, во него се сместени моштите на Свети Домниј, пренесени од олтарот на Бонино. Најважните дела во барокниот хор на катедралата се дрвените хорски штандови, првично поставени пред главниот олтар и изрезбани во првата половина на 13 век. Камбанаријата на катедралата, која се издига на 57 метри, е најавтентичниот пример за средновековна архитектура во Далмација и започната е во 13 век. Таа била подложена на обемна реставрација и делумна измена на преминот од 19 кон 20 век. Денес, посетителите можат да се искачат по скалите на камбанаријата до врвот, од каде што се отвора спектакуларен панорамски поглед на целиот град Сплит.
Катедралата Свети Домниј е составена од три различни дела од различни епохи. Главниот дел е мавзолејот на царот Диоклецијан, кој датира од крајот на 3 век. Мавзолејот е изграден како и остатокот од палатата со бел локален варовник и мермер од висок квалитет, од кои поголемиот дел бил од каменоломите за мермер на островот Брач, со туф земен од блиските корита на реката Јадро и со тули изработени во Салона и други фабрики.
3.3 Камбанарија
Камбанаријата е изградена во 1100 година од н.е., во романски стил. Обемната реконструкција во 1908 година радикално ја променила камбанаријата, а многу од оригиналните романски скулптури биле отстранети. Камбанаријата на катедралата Свети Домниј е висока 57 метри и е една од најоригиналните црковни камбанарии на јадранскиот брег. Изградбата започнала во средината на 13 век и траела до средината на 16 век. Поради исклучително долгиот период на изградба, таа е комбинација од романска архитектура и готска архитектура, но стиловите биле во одлична хармонија. Романскиот стил преовладува во декоративните елементи, а изведбата на архитектонска транспарентност припаѓа на готскиот стил на градба.
Камбанаријата е препознатливо архитектонско дело, специфично по својата виткост и прозрачност, со постепено стеснување кон врвот и по нејзината интеграција во античката архитектонска средина, бидејќи употребата на корнизи и капители, како и формата на отворите и сводовите, одговара на аркадите на перистилот и на архитравната конструкција на периптерот на мавзолејот.
Камбанаријата била темелно реставрирана помеѓу 1890 и 1908 година. Горниот кат, со ренесансни примеси, бил целосно изменет за да биде во стилска хармонија со останатите катови. Бројни антички сполии и скулптури што прикажувале грифони, лавови, сфинги и луѓе биле отстранети. Дел од фрагментите од старата камбанарија се чуваат во Градскиот музеј во Сплит или се вградени во објектот Тускулум во Салона.
Подоцна, во 17 век, на источната страна од мавзолејот бил додаден хор. За таа цел, источниот ѕид на мавзолејот бил срушен со цел да се обединат двете комори.
4 Ризница
На првиот кат од сакристијата се наоѓа катедралната ризница, која содржи мошти на Свети Домниј, кои биле донесени во катедралата по неговата смрт.
Други богатства вклучуваат дела од светата уметност, како што е романската слика ''„Мадона и дете''“ од 13 век, предмети како пехари и реликвијари од кујунџии од 13 до 19 век и мисовни облеки од 14 до 19 век. Исто така, содржи познати книги како што се ''Книгата на евангелијата'' (''Сплитски Еванделистар'') од 6 век, ''Супетарската картуларија'' (''Картулариум'' од Сумпетар) од 11 век и ''Историја Салонитана'' (Историја на народот на Салона) од Тома Архиѓакон од Сплит во 13 век.
5 Галерија