Јелена Лазаревиќ

Јелена Лазаревиќ (1365/1366 – 1443 година), позната и како Јелена Балшиќ Храниќ, Јелена Балшиќ и Јелена Косача, била средновековна српска принцеза, ќерка на принцот Лазар Хребељановиќ и принцезата Милица Немањиќ. Таа значително влијаела врз начинот на кој нејзините сопрузи, прво Ѓураѓ II Балшиќ, а потоа Сандаљ Храниќ Косача, и нејзиниот син Балша III управувале со кралствата. Јелена ги охрабрила да се спротивстават на венецијанското посегнување на територијата што и припаѓала на Зета, средновековната српска држава управувана од Ѓураѓ II, а по неговата смрт од Балша III. Таа е позната и како писател на епистоларната литература, а особено нејзината кореспонденција со Никон од Ерусалим, монах во манастирот Горица на Скадарското Езеро (Црна Гора). Нејзините три посланија се дел од ''Горичкиот зборник'', средновековна збирка.
1 Име
Прекарот на Јелена бил „Госпоѓа Лена“ или „Учената“. Во некои англиски извори таа таа е именувана како Хелен. Таа била родена како Јелена Лазаревиќ. По нејзиниот брак со Ѓураѓ II Балшиќ, нејзиното име било Јелена Балшиќ, додека по бракот со Сандаљ Храниќ понекогаш била нарекувана Јелена Балшиќ-Храниќ или Јелена Храниќ. Во еден венецијански документ од 1409 година таа е именувана како „Magnifica Domina Elena“.
2 Животопис
2.1 Семејство
Јелена била родена во 1365 или 1366 година како трета ќерка напринцезата Милица Хребељановиќ и Лазар Хребељановиќ. Нејзината мајка припаѓала на династијата Немањиќ, додека нејзиниот татко бил основач на династијата Лазаревиќ Тој ја создал Моравска Србија, најголемата и најмоќната држава што излегла од урнатините на Српската империја Па така, Јелена била член на највисоката српска аристократија Родена во Прилепац, атаадетството го поминала во Крушевац, каде што живеела сè додека не се омажила за својот прв сопруг Ѓураѓ II Балшиќ во 1386 година. Со него имала едно дете, синот Балша III, роден во 1387 година. Балша III имал три деца, и тоа: син чие име не се знае и две ќерки - Јелена и Теодора. Неговиот син починал на многу млада возраст во 1415 година. Во 1424 година, ќерката на Балша, Јелена, се омажила за Стефан Вукчиќ Косача и станала мајка на кралицата Катерина Косача и Владислав Херцеговиќ.
2.2 Брак со Ѓураѓ II Балшиќ
Јелена се омажила за Ѓураѓ II Балшиќ во 1386 или 1387 година. По овој брак, во поголемиот дел, ако не и во цела Зета, било прифатено сузеренството на Лазар Хребељановиќ. Кога султанот испратил војска да ги нападне териториите на Ѓураѓ II на почетокот на 1392 година, Јелена отпатувала во Република Рагуза (денешен Дубровник) за да ја избегне опасноста. На 1 јуни 1392 година, сенатот на Дубровник одлучил да испрати галија за да ја однесе во градот. Ѓураѓ бил заробен од Османлиите во октомври 1392 година и бил ослободен само откако се согласил да им го отстапи Скадар. Тој успеал повторно да го заземе градот во 1395 година, но потоа го продал на Венецијанците, заедно со околните тврдини.
Јелена строго се спротивставувала на провенецијанската политика на Ѓураѓ II и неговата продажба на Скадар и други градови на Венецијанците. Таа била против Венецијанците бидејќи тие ги попречувале контактите меѓу Зетанската православна митрополија и Пеќската патријаршија, ги отсекле православните манастири околу Скадарското Езеро од приходите кои законски им следувале и се вклучиле во агресивна трговска политика, која значително гинамалила приходите на Зета. Уште пред Првата Скадарска војна, таа била во спор со Венецијанците околу јурисдикцијата на Зетанската православна митрополија над православните цркви околу реката Бојана и црквата Свети Петар во Скадар. Владеењето на 16-годишниот Балша III започнало во април 1403 година кога Ѓураѓ II починал од повредите здобиени во ноември 1402 година во Битката кај Триполје. Во оваа битка Ѓураѓ II го поддржал Стефан Лазаревиќ во обид да го заштити престолот на српскиот деспотат од Ѓураѓ Бранковиќ. Јелена имала значително влијание врз начинот на кој Балша III управувал со Зета. Бидејќи тој бил малолетен кога го наследил престолот, таа всушност управувала со Зета како негов регент. Во спорот меѓу Венецијанците и Зетанскиот митрополит назначен од Пеќската патријаршија, Балша III ги следел нејзините упатства и ги заштитил древните права на српската црква.
2.3 Првата Скадарска војна
Во 1405 година, Балша III, поддржан од Јелена, започнал десетгодишна војна против Венеција. На почетокот на војната, Балша успеал да го заземе целиот Скадарски регион освен Скадарската тврдина. Венецијанците понудиле награда од 2.000 дукати за секој што ќе успее да ги убие и Балша и Јелена. Кога Венецијанците за возврат ги зазеле Бар, Улцињ и Будва, три од најважните пристаништа на Зета, Балша и Јелена побегнале од Улцињ во замокот Дриваст.
Во 1409 година, Јелена решила да отпатува во Венеција за лично да преговара за мир. На крајот на мај, таа пристигна во Дубровник, но морала да чека речиси два месеци бидејќи нејзините домаќини ја предупредиле дека има наполитански галии во Јадранското Море. На 9 јули 1409 година, додека сè уште чекала во Дубровник, Венеција го купила целиот далматински брег од Ладислав Анжујски за 100.000 дукати. Неаполското кралство повеќе не претставувало закана за Венецијанците. Со освојувањето на далматинскиот брег, Венецијанците дополнително го зголемиле своето влијание и моќ во регионот на Јадранското Море, што ја отежнало преговарачката позиција на Јелена. Кога конечно пристигнала во Венеција на крајот на јули, таа била финансиски уништена поради нејзиното долго патување. Венецијанците морале да ја поддржуваат со три дукати дневно за време на преговорите кои траеле следните три месеци. На 26 октомври 1409 година, бил потпишан едногодишен мировен договор со венецијанскиот дужд Микеле Стено без територијални промени за која било од страните. Јелена отпатувала назад во Зета преку Дубровник каде добила подароци во вредност од 100 дукати. Иако и таа и венецијанскиот претставник се заколнале во Евангелието дека ќе го почитуваат примирјето, во реалноста немало мир.
2.4 Брак со Сандаљ Храниќ
Кога Ладислав Анжујски ги продал своите права над Кралството Далмација на Република Венеција и се повлекол од Балканот во 1409 година, многу локални благородници се здружиле со светиот римски император Сигизмунд и го прифатиле Остоја за крал на Босна. Ова сериозно ја ослабело позицијата на Хрвоје Вукчиќ Хрватиниќ, голем војвода од Босна, чија внука Катарина била втора сопруга на Сандаљ Храниќ, голем војвода од Хум. Во такви околности Сандаљ решил да се здружи со императорот Сигизмунд во средината на 1411 година и да воспостави поблиски врски со важниот сојузник на Сигизмунд, Стефан Лазаревиќ. Во декември 1411 година, Сандаљ се развел од сопругата Катарина и се оженил со сестрата на Стефан, Јелена, на крајот на истата година. Јелена се омажила за Сандаљ бидејќи сакала да ја зацврсти позицијата на нејзиниот син. Со овој брак Сандаљ, најопасниот непријател на Балша III, станал негов очув и заштитник. Иако ова ги влошило односите на Сандаљ со Хрвоје, ги зацврстило традиционално блиските односи со семејството Лазаревиќ. Иако Јелена имала четириесет години, Сандаљ се надевал дека ќе имаат деца и во 1413 година вложил пари на трансакциска сметка во градот Дубровник за детето што на крајот ќе го добијат.
Јелена отишла да живее со својот сопруг во неговиот замок во Благај во Херцеговина, додека Балша останал како единствен гувернер на Зета. При неговиот втор брак, склучен во 1412 или на почетокот на 1413 година, Балша III се оженил со Боља, ќерка на Која Захарија, кој бил господар на Сати и Дагнум во Албанија. Во 1413 година Балша издал повелба на црквата посветена на Свети Никола што ја изградил во манастирот Прашквица заедно со неговата мајка Јелена.
Сандаљ имал суд во Нови (денешен Херцег Нови) каде поминувал некое време секоја година, обично во зима и пролет. Почнувајќи од 1424 година, Јелена поминувала добар дел од годината во овој замок, придружувана од нејзината сестра Оливера.
На почетокот на февруари 1426 година на Јелена и на Сандаљ им била посветена специјална церемонија во Дубровник кога тие присуствувале на празникот на Свети Власиј, заштитникот на градот. Јелена имала намера да биде погребана во црквата што ќе ја изградила во Дубровник. Првично, Дубровник бил заинтересиран да ја прифати нејзината желба под услов да им помогне да ја преземат контролата над Нови, нивниот ривал во трговијата со сол. Па така, Дубровник му предложил на Сандаљ да изгради православна црква и дом за стари и болни луѓе во 1434 година. Сандаљ умрел во 1435 година пред да одговори на нивниот предлог. Него го наследил неговиот внук Стефан Вукчиќ Косача кој бил син на братот на Сандаљ, Вукач. По смртта на Сандаљ, Јелена не се мешала во управувањето со царството кое претходно го контролирал нејзиниот сопруг, туку отишла да живее на море, веројатно во Нови. Во септември 1435 година Јелена ги замолила Рагузаните да ѝ дозволат да изгради црква во Дубровник во која ќе биде погребана. Бидејќи околностите се промениле по смртта на Сандаљ, Рагузаните го одбиле барањето на Јелена иако било поддржано од нејзиниот внук, српскиот деспот Ѓураѓ Бранковиќ, тврдејќи дека немале одобрение од папата.
2.5 Горички зборник
Три посланија што Јелена му ги напишала на нејзиниот духовен советник биле вклучени во ''Горичкиот зборник'', средновековна збирка. Денес само едно од нив, познато како ''Отписаније богољубно'', е зачувано.
Јелена го напишала својот тестамент на 25 ноември 1442 година. Врз основа на овој текст може да се заклучи дека таа имала своја библиотека и дека во 1441 година му рекла на нејзиниот канцелар Доберко Мариниќ да нарача корица за книга. Корицата била изработена од сребро и украсена со ликот на Исус. Ја изработил Андрија Изат, кој бил познат златар од Котор.
2.6 Смрт
Јелена најпрво ја реконструирала црквата Св. Ѓорѓија - изградена од Ѓураѓ II Балшиќ на островот Бешка на Скадарското Езеро, а во 1439/1440 година ја изградила како нејзина црквата Света Богородица до неа. Таа била погребана во нејзиниот западен свод, во близина на јужниот ѕид на црквата. Целта ѝ била таа да постане нејзина крипта и да служи како духовен центар кој ќе ја продолжи ориентацијата на српската култура кон византиската православна духовност во овој историски последен период на српската средновековна државност. На овој начин Јелена ја потврдила својата лојалност кон традицијата на династијата Немањиќ и нејзиниот татко принцот Лазар во периодот кога можела да направи политички избор меѓу исламот и милитантниот католицизам. Заложбите на Јелена добиле дополнителна димензија имајќи предвид дека нејзиното дело е сведоштво за присуството на византискиот исихазам во Српското Деспотство.
Светите коски на Јелена Балшиќ биле ставени во новата реликвија направена од камен откако црквата Света Богородица што таа ја изградила на островот Бешка била реконструирана во 2002 година од страна на Црногорско-приморскиот митрополија. Со одлуката на Црногорско-приморската митрополија во 2006 година таа била именувана како „Благоверна Јелена Лазарева Балшиќ“.
3 Наследство
Јелена Балшиќ била пофалена како извонредна жена која ја зачувала моќта на семејството Балшиќ во еден многу турбулентен период. Очигледно е дека имала силна личност веројатно слична на нејзината мајка, принцезата Милица Хребељановиќ. Таа успеала да го оддржи културното наследство на Кралството Србија, а нејзиното творештво е високо ценето.
Наградата за литература „Јелена Балшиќ“ била востановена во 2007 година од страна на Црногорско-приморската митрополија и се доделува на секои две години. Од 2013 година, негови лауреати се Ѓорѓе Сладоје, Жарко Команин, Ранко Јововиќ и Слободан Ракитиќ.
3.1 Легенди
Според некои легенди, таа била Јелена Обилиќ, вдовица на Милош Обилиќ. Една од легендите за Јелена била запишана во Херцеговина. Според оваа легенда, Сандаљ ја прашал Јелена кој ѝ е омилен сопруг. Нејзиниот одговор бил дека таа ќе ги предаде и Сандаљ и Балшиќ само за уште еднаш да го види Милош Обилиќ. Сандаљ се налутил и Јелена морала да побегне од него. Додека била на пат кон Зета, во коприва родила момче кое било основач на семејството Копривица.
Некои од зачуваните легенди за Јелена се: ''Пчелите на кралицата Јелена'' (Пчеле краљице Јелене/), ''Рибникот на кралицата Јелена'' (Рибњак краљице Јелене), ''Белиот камен'' (Вијели кам) и ''Косците на кралицата Јелена'' (Косци краљице Јелене).
4 Поврзано
* Ефимија
* Милица Хребељановиќ
* Мара Бранковиќ
* Оливера Лазаревиќ
* Ангелина Бранковиќ
* Јелена Анѓел
* Симонида
* Касија
* Ана Комнина
5 Наводи
***********
6 Дополнителна литература
* – republished in 1997 by Pešić i sinovi
* – a novel
***