Гораждански псалтир

Горажданскиот псалтир (српски: Гораждански псалтир) е печатен псалтир објавен во 1521 година на црковнословенски на српската рецензија. Се смета меѓу подобрите достигнувања на раните српски печатари. Со своите 352 листови е најголемата од трите книги произведени од печатницата Горажде — првата печатница на територијата на денешна Босна и Херцеговина. Со изработката на псалтирот раководел Теодор Љубавиќ, јеромонах од манастирот Милешева.
Денес е познато дека постојат десет примероци од книгата; ниту еден не е целосен, иако само првиот и последниот лист не се присутни во ниту еден од нив. Копиите се чуваат во Белград (два), Киев, манастирот Крка, Лавов, Нови Сад, Пеќката патријаршија, Прага, Санкт Петербург и Загреб. Книгата била испечатена на унцијална кирилица со елементи на курзив, во правописот на ресавската книжевна школа. Покрај Псалмите, ги содржи Контиклите, Хорологионот, Месецослов и други православни религиозни текстови. Има три дополнителни текстови, од кои едниот го опишува заземањето на Белград и опустошувањето на Срем од страна на Османлиите во 1521 година. Псалтирот е украсен со 4 глави, 149 иницијали и украсни наслови, испечатени од дрвопис. За прв пат бил опишан во научната литература во 1836 година.
1 Позадина
Откако печатарската машина била измислена во средината на 15 век од страна на Јоханес Гутенберг и други, уметноста на печатење книги наскоро се проширила и во другите делови на Европа. До крајот на 15 век, Венеција станала главен центар на печатењето. Во 1493 година, Ѓураѓ Црнојевиќ, владетелот на кнежеството Зета (денешна Црна Гора), го испратил јеромонахот Макарије во Венеција за да купи преса и да научи како се печатат книги. Во 1494 година, Макарије го отпечатил Цетињскиот октоих во главниот град на Зета, Цетиње. Ова бил првиот неиздржлив напишан во српската рецензија на црковнословенскиот јазик. Цетињската печатницата работела до 1496 година, кога Зета паднала под Отоманското Царство.
Во втората половина на 1518 година, браќата Теодор и Ѓураѓ Љубавиќ пристигнале во Венеција за да купат преса и да ја научат уметноста на печатење. Биле испратени на оваа мисија од страна на нивниот татко Божидар Љубавиќ, познат и како Божидар Горажданин, истакнат трговец од градот Горажде, кој тогаш бил дел од Херцеговинскиот Санџак, област на Отоманската Империја. Теодор бил јеромонах на Милешевскиот манастир, каде во тоа време престојувал и неговиот татко. Милешева била седиште на српската православна епархија која била припоена во Кралството Босна во 1373 година. Горажде припаѓал на оваа епархија и бил дел од регионот на Херцеговина кој постепено бил освоен од Османлиите помеѓу 1465 и 1481 година.
Во Венеција, браќата Љубавиќ набавиле преса и почнале да печатат требник (свештеничка служба), чии примероци биле завршени на 1 јули 1519 година или во Венеција или во црквата Свети Ѓорѓи во селото Сопотница кај Горажде. Откако Ѓураѓ Љубавиќ починал во Венеција на 2 март 1519 година, не е познато дали неговиот брат ја превезол пресата во Горажде пред или по завршувањето на работата на хиератиконот. Во црквата Свети Ѓорѓи, Теодор ја организирал печатницата Горажде, една од најраните печатници меѓу Србите, и првиот таков објект на територијата на денешна Босна и Херцеговина. Печатницата ја водел Божидар Горажданин, кој во 1521 година му наложил на Теодор (Љубавиќ) да отпечати псалтир. Теодор раководел со работата, која опфаќала редакција на псалтирскиот текст, дизајнирање и резба на украсните дрвописи, наборување, подготовка на мастило и хартија, печатење, сушење и собирање на печатените листови и други задачи; книгите не биле врзани во печатницата. Копиите на Горажданскиот псалтир биле завршени на 25 октомври 1521 година.
2 Опис
Горажданскиот псалтир, чии десет примероци се знае дека постојат денес, се вбројува меѓу подобрите достигнувања на раните српски печатари. Книгата има 352 листови хартија во формат кварто, а нејзината оригинална големина веројатно била 225 на 170 милиметри. Секоја од зачуваните копии била исечена во одреден момент, најголемата од нив сега е со димензии 205 на 140 милиметри. Ниту една од копиите не е комплетна, но само првиот и последниот лист не се присутни во ниту еден од нив. Транскрипција на последниот лист од копија што му припаѓала на манастирот Крка била објавена во славистичко списание во 1901 година.
Псалтирот бил напишан на црковнословенски на српската рецензија, средновековниот литературен јазик на Србите. Текстот на книгата нема народни или дијалектни траги, како што може да се најде во некои српски ракописи. Кириличниот правопис употребен во псалтирот најмногу се придржува до нормите на ресавската книжевна школа која се развила во последната четвртина на XIV век и првите децении на XV век. Ресавскиот правопис станал доминантен во српската книжевност, но никогаш целосно не ги отфрлил правилата на постарата рашка книжевна школа. Употребата на Рашкиот правопис во Горажданскиот псалтир е споредлива со онаа во Црнојевичкиот псалтир објавен во Цетиње во 1495 година, иако има и забележителни разлики меѓу двете книги. Првата ги користи и годовите, ъ и ь, како што е пропишано од ресавската школа, а втората користи само ь.
Горажданскиот псалтир почнува со вовед кој ги зафаќа првите десет листови, а потоа следуваат Псалмите (фолио= 11р–137р), Контикулите (137в–149в), Хорологион (150р–189р), Менологион (189в–265в), текстот за 206р– Правилата на Кет (206р) („За Франките и другите такви анатеми“, 303р–304р), Параклезата и акатистот на Богородица (305р–326р), Параклезата на Свети Никола (326в–334в), Богослужбата на Велика Сабота (334в–350в), три дополнителни текстови (350в–350в), и (350в–352в), и колофонот (352в). Во првото дополнување, Теодор Љубавиќ, уредникот на книгата, известил дека текстовите за Големиот пост и за Франките ги нашол во манастирот Хиландар на Света Гора. Второто дополнување е кратка хронологија од Адам до Стефан Урош V, последниот српски император (1355–1371 година). Третиот додаток го опишува заземањето на Белград и уништувањето на Срем од страна на Османлиите во 1521 година:
 
Печатот на Горажданскиот псалтир е чист, јасен и лесен за читање. Прво бил испечатен текстот во црвено, а подоцна текстот во црно. Лицата на лиените метални типови користени за неговото печатење биле дизајнирани на начин на унцијална кирилица на средновековните српски ракописи, со одредени елементи на курзив. Обичниот текст бил испечатен со црни букви со големина на корпусот 2,7 милиметри. Нивните удари имаат умерено различни ширини; нивните искачувачи и спуштања се исто така со нормални големини. Во првите 136 листови, блок од десет линии текст напишан со овие букви е 74 милиметри и обично има од 18 до 20, иако повремено 21 линии на страница. Во другите листови, блокот од десет линии е 70 милиметри, со претежно 22 реда по страница, а растојанието меѓу зборовите е потесно отколку во првиот дел од книгата. Нешто поголеми букви, од 5 до 6 милиметри, се појавуваат на почетокот на некои реченици; тие можат да бидат црни или црвени. Насловите и линиите на почетокот на текстуалните единици се печатат со црвена боја. Меѓу интерпункциските знаци употребени во книгата се показателите и симболите во форма на риба, рог и четирикратна точка.
Горажданскиот псалтир е украсен со украси за глава, украсни наслови и иницијали; тие се печатени од дрворез. Нивото на декорација во псалтирот е пониско од она во книгите на печатниците на Ѓураѓ Црнојевиќ во Цетиње и Божидар Вуковиќ во Венеција; вториот започнал да печати во 1519 година, истовремено со браќата Љубавиќ. Во псалтирот има четири глави, поставени на почетокот на Псалмите, Песните, Хорологионот и Менологионот. Тие се составени од испреплетени лози, печатени во црна боја. Првиот украс за глава е најголем, со димензии 108 на 93 мм. Заснована е на глава во хиератиконот отпечатен во 1508 година во Тарговиште, Влашка, од јеромонахот Макарије. Влашкиот хералдички дизајн во неговиот центар е заменет со крстовиден украс, покрај другите модификации. Вториот украс за глава, со димензии 94 на 51 мм, е речиси копија од навлака за глава во Цетинскиот октоехос. Тоа е ренесансен украс со изразито западно потекло. Третиот украс за глава, 110 на 70 милиметри, е копирано од влашкиот хиератикон од 1508 година.Четвртиот украс за глава, 105 на 68 мм, е отпечатен од дрворез употребен во првата книга на печатницата во Горажде, хиератиконот од 1519 година. За разлика од другите три капи, таа има фигурална претстава во центарот. На неа е прикажана Марија Богородица како седи на престол со Младенецот Христос во скутот. Нејзините нозе стојат на суппеданеум, а Христос држи крст во раката.
Декоративните наслови се испечатени во црвена боја со калиграфско лигатурно писмо со испреплетени букви. Особено елаборирани се два наслови, во кои се воведуваат Контикулите и Псалмите, соодветно; имаат цветни додатоци во форма на мали лисја. Иницијалите употребени во псалтирот се делат во две групи. Побројната група се состои од 110 иницијали со тенки потези украсени со грациозни лиснати ластари. Нивниот дизајн се заснова на декоративната традиција на кирилските ракописи, како и на ренесансните цветни мотиви. Мнозинството од нив се испечатени од дрворез создадени за хиератиконот од 1519 година. Втората група се 39 иницијали составени од густо испреплетени лози. Тие се поголеми и изгледаат потешки, се протегаат од шест до седум реда текст. Се засноваат на иницијали во Влашкиот хиератикон од 1508 година. Првиот дел од Горажданскиот псалтир, кој ги содржи Псалмите, е повеќе украсен од остатокот од книгата. Во првиот дел наизменично се користат двата типа иницијали, повеќето печатени со црвена боја. Остатокот од книгата ги содржи само иницијалите со тенки потези и тие се поретки, помали и поедноставни отколку во Псалмите; подеднакво се испечатени во црна и црвена боја.
3 Познати копии
Божидар Петрановиќ нашол примерок од Горажданскиот псалтир во манастирот Крка во Далмација и го опишал во 1836 година во првиот том на списанието ''Србско-далматински магазинъ'' (''Српско-далматинско списание''), со што ја запознал книгата на научниците. Павел Јозеф Шафарик го напоменал псалтирот за прв пат во 1842 година во една статија, која подоцна била преведена од чешки на германски и руски јазик. За псалтирот и другите книги на печатницата Горажде зборувале и Иларион Руварац, Ватрослав Јагиќ, Љубомир Стојановиќ, а по Втората светска војна Ѓорѓе Сп. Радојичиќ, Дејан Медаковиќ, Владимир Мошин и Евгениј Л. Немировскиј, меѓу другите. Од 1836 година, забележани се седумнаесет копии од псалтирот, од кои е познато дека се зачувани десет до денес:
Копија бр., Првпат опишан, Се чува во, Конзервирани
1, 1836 г.Божидар Петрановиќ, Манастир Крка, Изгубена копија
2, 1847 г. Павел Јозеф Шафарик, Санкт Петербург, Национална библиотека на Русија, I.5.10, 9–235, 237–303, 305–350
3, 1862 г. (библиотечен каталог), Прага, Национален музеј, KNM 64 D 12, 2–10, 12–19, 23, 25–50, 52–58, 60–135, 137–342, 346–347
4, 1865 г. Павел Јозеф Шафарик, Ненаведен манастир во Срмија, Изгубена копија
5, 1892 г.(библиотечен каталог), Киев, Национална библиотека Вернадски на Украина, Кир.570, 189–198, 201, 209–223, 225–248, 250–288, 290–304, 327–348
6, 1901 г. Миленко М. Вукиќевиќ, Некаде во Босна, веројатно црквата Свети Ѓорѓи во близина на Горажде, Изгубена копија
7, 1901 г.Љубомир Стојановиќ, Белград, Архив на Српската академија на науките и уметностите, Стара збирка бр. 161, 2–9, 12–149, 151–186, 188, 194–267, 275–341, 346
8, 1902 г. Љубомир Стојановиќ, Белград, Национална библиотека на Србија, бр. 30, Изгубена копија
9, 1902 г. Љубомир Стојановиќ, Белград, Национална библиотека на Србија, бр. 150, Изгубена копија
10, околу 1905 г. Радослав М. Грујиќ, Белград, Музеј на Српската православна црква, РГ 327, 2–9, 11–12, 14, 24–296, 306–311, 313–349
11, 1925 г.Љубомир Стојановиќ, Црквата Света Богородица во Велика Барна, Изгубена копија
12, 1926 г,Љубомир Стојановиќ, Манастир Лепавина, Изгубена копија
13, 1952 г. Ѓорѓе Сп. Радојичиќ, Нови Сад, Библиотека на Матица Српска, А Ср. II 2.1, 3, 33–85, 87–311, 313–335, 348
14, 1958 г. Владимир Мошин, Манастир Крка, бр. 70/III, 305–351
15, 1968 г. Евгениј Л. Немировскиј, Лавов, Национален музеј, К 919, бр. 4435/020409, 150, 176, 201–214, 217–304
16, 1971 г. Владимир Мошин, Загреб, Хрватски историски музеј, VSH-1606, 2–7, 9–13, 16–136, 138–188, 190–349
17, 2001 г. Евгениј Л. Немировскиј, Пеќската патријаршија, 250–255, 257–287, 289–296, 298–303, 306–318, 321–343, 345–347
Копиите имаат натписи од различни периоди, а најстариот кој датира од 27 мај 1617 година, се наоѓа во седмиот примерок: „Нека се знае кога Јосиф го изгубил својот псалтир“. Во 1870 година, историчарот и библиофил Гаврило Витковиќ ја продал оваа копија на Српската академија на науките и уметностите. Во втората половина на XVIII век, вториот примерок му припаѓал на свештеникот Стефан Костиќ од Кртоле во Бока Которска. Дошол во Русија во 1847 година, кога Вук Караџиќ му го испратил на Михаил Погодин во Москва. Третиот примерок бил дел од големата библиотека на Шафарик со ракописи и стари печатени книги. Петтиот примерок му припаѓал на Вук Караџиќ, а подоцна и на Михаил Ф Рајевски кој го дал на Киевската теолошка академија во 1881 година. Осмиот и деветтиот примерок биле уништени заедно со Народната библиотека на Србија со германското бомбардирање на Белград во април 1941 година.Десеттиот примерок му припаѓал на српскиот православен манастир Марча во Хрватска во 18 век. На почетокот на 20 век, Радослав М. Грујиќ го пронашол во парохиски дом во селото Велики Пашијан. Тринаесеттиот примерок бил дел од збирката на библиофилот Георгије Михајловиќ од градот Инџија, кој ја подарил на Библиотеката на Матица Српска во 1962 година. Шеснаесеттиот примерок некогаш му припаѓал на српски православен манастир во селото Гаќиште, Хрватска.