Протести во Загреб (1918)

На 5 декември 1918 година, четири дена по прогласувањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, Националната гарда (вооружена сила на Националниот совет на државата на Словенците, Хрватите и Србите) и Соколските доброволци потиснале протест и се вклучиле во вооружен судир против војниците на 25-от полк на Кралската хрватска домашна гарда и 53-от полк на поранешната Австроунгарска заедничка армија. Националните гардисти ги запреле војниците на плоштадот Бан Јелачиќ во Загреб.
Причините за протестот и судирот не се многу добро документирани, но војниците кои марширале по улицата Илица од касарната Рудолф кон средишниот градски плоштад извикувале слогани против кралот Петар I и во поддршка на републиканизмот и лидерот на Хрватската народна селска партија Стјепан Радиќ. Откако војниците стигнале до плоштадот Бан Јелачиќ, се одржале кратки преговори, а потоа и вооружен судир. Повеќето од осумнаесетте убиени во судирот биле војници, а мртвите демонстранти биле наречени декемвриски жртви (хрватски: ''Prosinačke žrtve''). Сметајќи ги за несигурни, Националниот совет прво ги распуштил двата полка, а подоцна и сите поранешни австроунгарски единици со седиште во новата држава. Националниот совет потоа се потпрел на Кралската српска армија да воспостави единици што ќе ги заменат неодамна распуштените.
Франковистичката фракција на Партијата на правата го искористила настанот за да го прикаже создавањето на заедничко јужнословенско кралство и другите настани од 1918 година како национално понижување, тврдејќи дека тоа поттикнува „''култура на пораз''“ кај Хрватите. Франковците тврделе дека „''културата на пораз''“ е резултат на низа политички неуспеси и дека Франковците ќе им дадат шанса на разочараните луѓе и ќе ги игнорираат поранешните австроунгарски офицери да се искупат за своите порази. Така, „''културата на пораз''“ придонела за подемот на усташите како екстремно десничарски паравоени сили, а подоцна и како нацистички соработници за време на окупацијата на Југославија во Втората светска војна.
1 Позадина
1.1 Распад на Австроунгарија и граѓански немири
Во последните денови на Првата светска војна, на 5–6 октомври 1918 година, политичките партии кои ги претставувале Хрватите, Словенците и Србите што живееле во Австроунгарија го организирале во Загреб базираниот Национален совет на Словенци, Хрвати и Срби за да постигнат независност. Националниот совет ја прогласил Држава на Словенци, Хрвати и Срби која ги опфаќала Словенечките земји, Хрватска-Славонија, Далмација и Босна и Херцеговина, и го овластил Југословенскиот комитет, интересна група која се залагала за обединување на претходно хабсбуршките јужнословенски области со Кралство Србија, да го претставува советот во странство. Претседателот на Националниот совет Антон Корошец го напуштил Загреб за конференција во Женева со српски претставници за да се разговара за начинот на обединување.
Во тоа време, австроунгарските дезертери наречени Зелени кадри предизвикувале бран на криминал во селата. До септември 1918 година, имало околу 50.000 Зелени кадри меѓу Хрватите, Србите и Бошњаците. Повеќето од нив биле активни во Хрватска-Славонија, каде што насилството достигнало врв помеѓу 24 октомври и 4 ноември. Во тој период се случил и бунт во Пожега. Во блиската Ораховица, два австроунгарски полка, еден бохемски и еден далматински, се бореле меѓусебно. Градските власти известиле дека дел од војниците застанале на страната на Болшевиците. Насилството брзо се проширило и делови од 23-тиот и 28-от полк на Кралската хрватска доброволна војска се приклучиле кон грабежите во Осиек. Побунетите исто така воделе грабежи во Петроварадин, Пакрац, Дарувар и Жупања, иако селаните и (претежно селанските) Зелени кадри биле одговорни за најголемиот дел од пљачкосувањето.
Националниот совет се двоумел да го осуди насилството, а неговите обиди да ги запре грабежите со распоредување импровизирани локални милиции биле неефикасни бидејќи многу милиционери исто така учествувале во грабежите. Затоа, Националниот совет се потпирал на српски воени заробеници (заробени од Австроунгарска војска за време на војната), и испратил делегација до командата на Кралска српска војска на 5 ноември за да побара нејзините трупи да воспостават ред во Хрватска-Славонија. Националниот совет, кој до тогаш бил доминиран од Хрватско-српска коалиција предводена од Светозар Прибиќевиќ, делумно ги обвинил немирите на Болшевиците и на Хрватската народна селанска партија (ХНСП) предводена од Стипан Радиќ. Поврзаноста на ХНСП со народното незадоволство подоцна ѝ помогнала да стане најуспешната политичка партија меѓу Хрватите во меѓувоениот период. Селаните кои активно учествувале во немирите од октомври–ноември, погрешно толкувајќи го републиканизмот како укинување на воената служба и даноците, го наведувале тоа како своја крајна политичка цел.
1.2 Федерација наспроти централизирана унија со Србија
Постоеле два главни пристапи кон обединувањето на Јужните Словени. Додека Југословенскиот комитет на Анте Трумбиќ се залагал за федерален систем на владеење, премиерот на Србија Никола Пашиќ сакал централизирана држава. Пашиќ се заканил дека ќе ги освои и анектира српските територии во Австроунгарија за да создаде Голема Србија доколку Трумбиќ не прифати централизирана држава. Под притисок од Тројната антанта, Пашиќ се согласил да поддржи федерална јужнословенска држава за време на ноемвриската конференција во Женева 1918 година, но Србија го отфрлила договорот или поради противењето на принц-регентот Александар, или како дел од стратегија на Пашиќ за да го намали притисокот од Антантата и да го поткопа авторитетот на Корошец.
Набргу по завршувањето на конференцијата во Женева, Националниот совет објавил дека спречил обид за државен удар при што бил уапсен генералот на пешадијата Антон Липошчак. Италијанската армија ја зазела Риека и се приближила кон Љубљана. Без можност да го запре италијанското напредување, Националниот совет стравувал дека италијанското присуство на источниот брег на Јадранот ќе стане трајно. Националниот совет испратил делегација до принц-регентот Александар за брзо да се договори обединување на Југославија на федерална основа. Делегацијата ги игнорирала инструкциите на Националниот совет да бара уставни гаранции кога му се обратила на принц-регентот на 1 декември. Принц-регентот го прифатил предлогот за обединување во име на Петар I и било создадено Кралство на Срби, Хрвати и Словенци без договор за природата на унијата.
1.3 Воени сили во Загреб
Националниот совет ја формирал Националната гарда на 27 октомври 1918 година како подготовка за седницата на Хрватскиот сабор која два дена подоцна прогласила отцепување од Австроунгарија. Националната гарда се состоела од доброволци од универзитетски стражарски организации и од хрватски и српски соколски здруженија, подредени на Комисијата за јавен ред и безбедност во Загреб, предводена од Будислав Грга Анѓелиновиќ и директно командувана од Лав Мазура. Силата била засилена со одред од поранешни морнари од австроунгарската морнарица. Обидите да се организира Националната гарда на село за борба против граѓанските немири се покажале како неефикасни.
Државата на Словенците, Хрватите и Србите формално ја воспоставила својата војска на 1 ноември, три дена по прогласувањето на независноста, од австро-унгарските единици стационирани на територијата на новата држава. На 6 ноември, 25-тиот полк на Кралската хрватска војска и 53-тиот полк на Заедничката армија стационирани во Загреб положиле заклетва на верност кон Националниот совет. Советот сметал дека и војниците кои се враќале од војната по тој датум се обврзани со истата заклетва. 25-тиот полк штотуку се вратил од борбите во за заземање на Меѓимурје во име на Националниот совет, и двата полка ја одржувале безбедноста во Загреб без инциденти. Сепак, многу војници кои се наоѓале во Загреб поддржувале република; републиканските идеи се ширеле под влијание на Радиќ и повратниците од Русија по Октомвриска револуција.
Во почетокот на декември 1918 година, 25-тиот полк командуван од полковник Миливој Куќак имал 210 офицери и 578 војници стационирани во загрепските касарни на Домобранството на улицата Илица, додека 53-тиот полк имал 442 војници стационирани во градот, во Рудолфовите касарни. 53-тиот полк, командуван од полковник Мирко Петровиќ, 37-от полски артилериски полк на поранешната Заедничка армија и 6-от полски артилериски полк на Домобранството исто така се наоѓале во градот. 37-от полк имал 22 офицери и 142 војници, додека 6-от полк имал 46 офицери и 21 војник во Загреб. Националната гарда формирана од Националниот совет имала околу 500 вооружени членови во Загреб во тоа време, засилени со полк од 1254 луѓе составен од поранешни воени заробеници од српската војска. Во ноември, потполковник Душан Симовиќ бил испратен во Загреб како претставник на српската армија, а 3-тиот баталјон од 7-от полк на српската армија пристигнал во Загреб до крајот на месецот.
2 Вовед
На 3 декември, Националниот совет го прогласил Законот за обединување. Во соработка со локалните власти во Загреб, тој спонзорирал неколку јавни прослави на обединувањето за да се совпадне со масовните прослави на прогласувањето на независноста на Државата Словенци, Хрвати и Срби од Австроунгарија од крајот на октомври. Според историчарот Рудолф Хорват, свеченостите биле организирани невнимателно, а некои однесувања навредиле „''сè што хрватскиот народ го сметал за драго и свето''“. Истиот ден, од блискиот град Бјеловар имало извештаи дека армиските трупи кои се аоѓале таму се побуниле откако било објавено обединувањето. Претставник на Националниот совет во градот известил дека војниците извикувале слогани против кралот и навивале за републиканизмот. Куќак и Петровиќ го информирале заменик-комесарот за одбрана на Националниот совет, Никола Винтерхалтер, за прорепубликанското расположение во трупите стационирани во касарната во Загреб.
Искористувајќи го распространетото разочарување, Партијата на правата составила и распространила проглас со кој го осудува процесот на обединување како недемократски на 2 декември. Дневниот весник на партијата „''Хрватска''“ го објавил два дена подоцна, наведувајќи дека Партијата на правата ќе продолжи да се залага за обединување на слободни и независни држави на Словенците, Хрватите и Србите во федерална република. Како одговор на тоа, властите го конфискувале изданието и го забраниле „''Хрватска''“. Партијата го распространувала манифестот како леток. Утрото на 5 декември, Загрепската катедрала одржала Te Deum служба како дел од прославата на основањето на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците.
3 Протест
3.1 Од касарните до Плоштадот Бан Јелачиќ
Во попладневните часови на 5 декември, дел од војниците на 53-тиот полк ја напуштиле Рудолфовата касарна во западен Загреб и се упатиле кон Плоштад Бан Јелачиќ. По пат, тие застанале пред Домобранската касарна на улицата Илица, каде што им се приклучиле дел од војниците на 25-тиот полк. На војниците им се приклучиле и цивили. Војниците носеле пушки и по два митралеза од секоја касарна и биле придружувани од дванаесетчлениот воен оркестар на 25-тиот полк. Учесниците во маршот имале намера да прогласат слободна хрватска република, поттикнати од перципираното провокативно однесување за време на прославите на обединувањето. Подоцнежното обвинение за бунтот навело 250 учесници, но вистинскиот број најверојатно бил околу 400, по околу 200 од секој полк.
Протестирајќи против обединувањето со Србија, војниците марширале по улицата Илица носејќи знамиња на Хрватска и извикувајќи „Да живее републиката!“, „Да живее Радиќ!“, „Долу кралот Петар!“, „Долу династијата!“, „Да живее селанската партија!“, „Долу милитаризмот!“, „Да живее хрватската република!“ и „Да живее болшевичката република!“. Властите подоцна исто така известиле дека демонстрантите барале ослободување на генералот Липошчак. Според хрватскиот историчар Мислав Габелица, не е јасно дали војниците протестирале против самото обединување или против начинот на кој било спроведено. Габелица исто така тврди дека протестот делумно бил поттикнат од различни причини за незадоволство, како што се широко распространетата сиромаштија и анархијата во земјата, како и од надворешни фактори како италијанските разузнавачки служби.
Повеќето извори се согласуваат дека протестирачките војници пристигнале на Плоштадот Бан Јелачиќ во 14 часот. Дел од трупите лојални на владата биле распоредени на крајот од улицата Илица за да спречат влез на луѓе на плоштадот, но брзо се повлекле. По пристигнувањето на плоштадот, војниците од 25-тиот и 53-тиот полк поставиле два митралези во центарот на плоштадот, и уште два на почетокот на Илица – во близина на улицата Гајева и Октогон. Воениот оркестар зазел позиција на плоштадот кај улицата Дуга (денешна Радиќева) и ја свирел ''Убава наша татковино''.
3.2 Вооружен судир на плоштадот
Властите биле информирани за планираниот протест најдоцна во 11:30 часот на денот на протестот, и го расчистиле плоштадот од луѓе пред пристигнувањето на војниците. Вооружени припадници на Националната гарда и доброволци од Соколското здружение ги чекале војниците и цивилите кои се приклучиле на протестот, засолнети во околните згради. Според тогашните владини извештаи, 60 припадници на Националната гарда биле распоредени на северната страна од плоштадот, во Поповиќевата куќа (тогаш со број 4, бројките подоцна се промениле) и во куќата број 6 – со по еден митралез поставен во секоја зграда. Според тој извештај, 20 војници биле во Поповиќевата куќа, додека останатите, заедно со Анѓелиновиќ, зазеле местоположби во другата зграда. Според сведочењето од 1926 година на наредникот Драгутин Мачука, владата распоредила 160 војници (Национална гарда и соколски доброволци) на плоштадот. Штабот бил сместен во куќата број 6, со дополнителни сили во Куќа Поповиќ и Куќа Фелер (број 21, на аголот со улицата Јуришиќева) на источната страна од плоштадот. Проценката на Мачука е потврдена од сведочењето на соколскиот доброволец Бранко Којиќ, кој изјавил дека биле распоредени 60 соколци и 100 припадници на Националната гарда. Најпрво имало кратки преговори. Според изјавите на сведоци, Куќак и потполковникот Славко Кватерник отишле во Поповиќевата куќа и се обиделе да ја смират ситуацијата. Според Кватерник, тие го убедиле Маззура да им нареди на гардистите во таа куќа да не пукаат. Изјавата на Кватерник е спротивставена од други кои го идентификуваат цивилот Здравко Ленац како командант на гардистите во Поповиќевата куќа.
Според сведочењата на судењето, војниците од 25-тиот и 53-тиот полк ја зазеле Поповиќевата куќа и митралезот поставен таму. Различни сведоштва не се согласуваат дали вториот митралез бил поставен на балкон од соседната куќа (број 5) или во куќата број 6 како што е наведено во официјалните извештаи. Сведоците се согласуваат дека војниците ја напуштиле Поповиќевата куќа за да заземат уште еден митралез, дека избувнала престрелка во таа зграда и дека митралезот пукал кон војниците на плоштадот. Подоцнежна проверка на трагите од куршуми на фасадите покажала дека куќата број 6 била главната цел на огнот на војниците, а други сведоштва го сместуваат Анѓелиновиќ во таа куќа, командувајќи со екипажот на митралезот да пука врз војниците. Кватерник и други сведоци навеле дека трет митралез пукал од Фелеровата куќа и убил војник кој управувал со митралез поставен од бунтовниците кај подножјето на споменикот на Јосип Јелачиќ на плоштадот. Во своето сведочење од 1947 година, Кватерник изјавил дека Националната гарда имала митралез на јужната страна од плоштадот кај куќата број 27 на аголот со денешната улица Прашка, но ниеден друг извор не го потврдува тоа.
Престрелката завршила околу 15 часот. Повеќето демонстранти се разотишле и побегнале, но некои преживеани биле заробени. Осумнаесет лица загинале во престрелката или од раните. Меѓу загинатите имало двајца припадници на Националната гарда (двајцата членови на Сокол), еден неидентификуван српски војник за кого Симовиќ тврди дека не бил активен учесник во судирот, и двајца цивили. На 7 декември, Симовиќ побарал од своите претпоставени да го распоредат остатокот од 7-от пешадиски полк во Загреб од безбедносни причини. Извештаите на воениот обвинител и судските експерти од 6 декември укажуваат на 15 загинати и 13 ранети. Тројца од ранетите подоцна починале од раните по објавувањето на извештајот. Подоцнежното судење го идентификувало капларот Рудолф Сентмартони како водач на протестот на војниците, заедно со наредникот Иван Перчиќ, каплар Мартин Мурк, еден неименуван каплар од 6-от полски артилериски полк и еден неидентификуван цивил. Никој од нив не бил уапсен освен Перчиќ, кој бил осуден за бунт и осуден на шест години затвор. Во 1941 година, Хорват пишувал за судирот. За разлика од другите извори, Хорват навел дека имало два митралеза – еден кој пукал од покривот на Куќа Гнезда покрај Фелеровата куќа и еден од горниот кат на болница (денес заменета со зградата Илица 1). Извештаите за насоката на огнот дадени од преживеаните војници се спротивни на тврдењата на Хорват.
4 Наследство
Националниот совет ги распуштил 25-тиот и 53-тиот полк вечерта на 5 декември, и го навел судирот и Липошчаковата афера како основа за ограничување на вклучувањето на хрватските офицери кои претходно служеле во австроунгарските вооружени сили во новата армија, сметајќи ги за недоверливи. На 10 декември, Националниот совет ги распуштил сите вооружени единици формално под негова команда, вклучително и сите поранешни хрватски единици во австроунгарската армија и морнарица. На истиот ден, дозволил мисија на српската армија да формира нови единици кои ќе ги заменат распуштените. Мисијата продолжила со создавање нови структури интегрирани со останатиот дел од новото кралство.
На 5 декември, Националниот совет вовел цензура и го забранил последниот преостанат опозициски весник, издаден од ХНСП, ''Дом''. Властите исто така ги уапсиле во Елеговиќ и Владимир Сакс-Петровиќ како водачи на франковската прорепубликанска фракција на Партијата на правата. Франковците ги наведувале настаните од 5 декември како доказ за одбивањето на Хрватите да формираат заедничка држава со Србија и го претставувале бунтот на војниците како потврда на нивната политичка опозиција кон Кралството на Србите, Хрватите и Словенците. Годишнината од протестот била одбележувана од опозицијата како знак на несогласување со официјалните прослави на обединувањето што се одржувале секој 1 декември. Војниците од 25-тиот и 53-тиот полк кои загинале на плоштадот Бан Јелачиќ биле нарекувани Декемвриски жртви и претставувани како маченици за независноста на Хрватска. Обидувајќи се да ја искористат перцепираната широка опозиција кон новата унија, франковците подоцна го формирале емигрантскиот Хрватски комитет со цел да обезбедат слободни избори во хрватските земји, и нагласувале дека Партијата на правата, особено франковците, ја застапува каузата за која загинале Декемвриските жртви. Протестот и убиствата од 5 декември придонеле кон напорите на франковците да развијат „''култура на пораз''“ која ги прикажувала настаните од 1918 година како понижување што мора да се одмазди. Ова им овозможило на франковските лидери во 1920-тите, особено Анте Павелиќ, да им понудат на незадоволните луѓе и заборавените поранешни австроунгарски офицери можност да се „искупат“ како крајнодесничарски паравоени членови на Усташите (и подоцна соработници на Нацистите).
Двајцата убиени припадници на Националната гарда биле погребани со почести на гробиштатаМирогој во Загреб. Во 1932 година, Хрватското женско друштво започнало иницијатива за пренесување на телата на загинатите војници и цивили (но не и на гардистите) од нивните поединечни гробови во Мирогој во заедничка крипта. Друштвото изградило споменик за загинатите на гробиштата, но југословенската држава не дозволила пренос на посмртните останки, кој бил извршен дури во декември 1941 година, по создавањето на усташката Независна Држава Хрватска (НДХ) како нацистичка марионетска држава за време на Втората светска војна. На 26 август 1941 година, Павелиќ прогласил „600 револуционери“ учесници во протестот од 5 декември 1918 година за резервен баталјон на Усташка милиција, првично церемонијална единица. Единицата, командувана од Иван Перечиќ, подоцна била преименувана во Почесен баталјон. НДХ сакала да ги претстави Декемвриските жртви како симбол на отпор против унијата со Србија, но нацистичкиот полномошник генерал во НДХ Едмунд Глајзе-Хорстенау се пожалил дека настанот суштински бил комунистичка работа. Во 1942 година, биле одобрени спомен-медали за учесниците во протестот и правото да ги носат им било доделено на 402 лица (25 постхумно). Во 1943 година, бил подигнат споменик на плоштадот Бан Јелачиќ за одбележување на 25-годишнината од протестот. До 1947 година, комунистичките власти ги отстраниле сите споменици од плоштадот Бан Јелачиќ, вклучувајќи го и коњаничкиот споменик на Јосип Јелачиќ. Плоча била поставена од здружението на хрватски ветерани од Втората светска војна '''' на поранешната Фелерова куќа (денес број 11) во 2003 година за да го одбележи протестот од 1918 година.