Одмазда

Одмазда — извршување на штетна дејност против личност или група како одговор на неправда, без разлика дали е вистинска или согледана. Примитивната правда или одмаздничката правда често се разликува од поформални и поистанчени облици на правда како што се распределената правда и божественото судење.
1 Улога во општеството
Социјалниот психолог Јан Мекки вели дека желбата за одржување на моќта го мотивира одмаздливото однесување како средство за управување со впечатокот: „Луѓето кои се поодмаздољубиви обично се оние кои се мотивирани од моќта, од авторитетот и од желбата за статус. Тие не сакаат да го изгубат лицето “.
Одмаздливото однесување е присутно во повеќето човечки општества низ историјата. Некои општества поттикнуваат одмаздничко однесување. Овие општества обично ја сметаат честа на поединци и групи како од главно значење. Така, додека си го штити својот углед, одмаздникот се чувствува како да ја враќа претходната состојба на достоинство и правда. Според Мајкл Игнатиеф, „Одмаздата е длабока морална желба да се задржи вера со мртвите, да се почитува нивниот спомен со преземање на нивната кауза таму каде што застанале“. Така, честа може да стане наследство што се пренесува од поколение на поколение. Секогаш кога е нарушена, засегнатото семејство или членови на заедницата можат да се чувствуваат принудени да му се одмаздат на сторителот за да ја вратат почетната „рамнотежа на честа“ што претходела на согледаната повреда. Овој циклус на чест може да се прошири со доведување на членовите на семејството, а потоа и на целата заедница на новата жртва во сосема новиот, бескраен циклус на одмазда што може да проникне низ поколенија.
2 Историја
Френсис Бејкон ја опишал одмаздата како еден вид „дива правда“ што „го навредува законот [и] го исфрла законот од функцијата“.
Кавгите се циклуси на провокација и одмазда, поттикнати од желбата за одмазда и извршени во долги временски периоди од семејни или племенски групи. Тие биле важен дел од многу прединдустриски општества, особено во средоземното подрачје. Тие сè уште опстојуваат во некои области, особено во Албанија со нејзината традиција на ''крвна одмазда'', одмазда што се спроведува не само од поединецот, туку и од нивните проширени односи со поколенијата што доаѓаат.
Крвната одмазда сè уште се практикува во многу делови на светот, вклучително и курдските подрачје во Турција и во Папуа Нова Гвинеја.
Во Јапонија, почитувањето на семејството, кланот или господарот преку практиката на убиства од одмазда се нарекува „катакиучи“ (敵討ち). Овие убиства може да вклучуваат и роднини на сторителот. Денес, катакиучите најчесто се гонат со мирни средства, но одмаздата останува важен дел од јапонската култура.
3 Социјална психологија
Филозофите имаат тенденција да веруваат дека да се казнува и да се одмаздува се многу различни дејности: „Оној кој се обврзува да казнува разумно не го прави тоа заради неправилното дело, кое сега е во минатото - туку заради иднината, престапот да не се повтори, ниту од него, ниту од другите што го гледаат, ниту од другите што го гледаат казнет“. Спротивно на тоа, барањето одмазда е мотивирано од копнежот да се види како престапникот страда. На одмаздата нужно ѝ претходи гневот, додека на казната не мора.
Кајзер, Вик и Мејџор го истакнуваат следново: „Важна психолошка импликација на различните напори за дефинирање на одмаздата е дека не постои објективен стандард за прогласување на чинот дека е мотивиран од одмазда или не. Одмаздата е етикета која што се припишува врз основа на атрибутите на чинот Одмаздата е заклучок, без оглед на тоа дали поединците кои го донесуваат заклучокот се самите сторители, оштетените или надворешните лица дали е одмазда или не“.
Верувањето во хипотезата за праведен свет е исто така поврзано со одмазда: особено, имањето силни искуства или предизвици против, може да ја зголеми вознемиреноста и да ги мотивира поединците да бараат одмазда, како средство за враќање на правдата.
Сè поголем број истражувања откриваат дека одмаздничката ''наклонетост'' е поврзана со негативни здравствени исходи: силните желби за одмазда и поголемата подготвеност да се дејствува според овие желби се во сооднос со симптомите на посттрауматско стресно нарушување и психијатриски морбидитет.
4 Поговорки
Популарниот израз „одмаздата е јадење што најдобро се служи ладно“ сугерира дека одмаздата е позадоволувачка ако се применува кога е неочекувана или доаѓа по долго време, превртувајќи ја традиционалната цивилизирана одбивност кон „ладнокрвното“ насилство.
Потеклото на идејата е нејасно. На францускиот дипломат Шарл Морис де Талеран-Перигор (1754–1838) му се припишува изреката „La vengeance est un met que l'on doit manger froid“ [„Одмаздата е јадење што мора да се јаде ладно“], иако без потпорни детали. Тоа е на англиски јазик барем од преводот од 1846 година на францускиот роман ''Матилда'' од 1845 година од Жозеф Мари Ежен Си: „''la vengeance se mange très bien froide'' “, таму испишан како да цитира поговорка и преведено „Одмаздата е многу добро да се јаде ладна“. Погрешно му се припишува на романот ''Опасни врски'' (1782).
Фразата исто така им се припишува на Паштуните од Авганистан.
Една јапонска поговорка вели: „Ако сакаш одмазда, тогаш ископај два гроба“. Иако овој навод често е погрешно разбран од западната публика, јапонскиот читател разбира дека оваа поговорка значи дека носителот на одмаздата мора да биде повеќе посветен на убивањето на својот непријател отколку на преживувањето.
5 Во уметноста
Одмаздата е популарна тема во многу облици на уметност. Некои примери ја вклучуваат сликата ''„Одмаздата на Херодија“'' од Хуан де Фланд и оперите ''Дон Џовани'' и ''Свадбата на Фигаро'', двете од Волфганг Амадеус Моцарт. Во јапонската уметност, одмаздата е тема во различни дрвописи што го прикажуваат четириесет и седум ронини од многу познати и влијателни уметници, вклучително и Утагава Кунијоши. Кинескиот драматург Џи Јуншјианг ја користел одмаздата како централна тема во неговото театарско дело ''Сиракот од Жао''; ја прикажува поконкретно семејната одмазда, која е ставена во контекст на конфучијанскиот морал и социјалната хиерархиска структура.
6 Во книжевноста
Одмаздата е популарна книжевна тема историски и продолжува да игра улога во современите дела. Примери од книжевноста што ја прикажуваат одмаздата како тема ги вклучуваат драмите ''Хамлет'' и ''Отело'' од Вилијам Шекспир, романот ''Грофот Монте Кристо'' од Александар Дима и расказот „''Бурето од Амонтиладо''“ од Едгар Алан По. Помодерни примери ги вклучуваат романите ''„Кери“'' од Стивен Кинг, ''„Исчезнатата девојка“'' од Џилијан Флин и ''„Невестата на принцезата“'' од Вилијам Голдман. Иако одмаздата е тема сама по себе, таа се смета и за жанр.
Одмаздата како жанр е конзистентна со различни теми кои често се појавуваат во различни текстови во последните неколку векови. Таквите теми вклучуваат, но не се ограничени на: преправање, маскирање, секс, канибализам, гротеска, телесни течности, моќ, насилни убиства и тајност. Секоја тема обично е поврзана со концептот на драмска иронија. Драмската иронија е книжевна направа во која публиката поседува знаење недостапно за ликовите во романот, драмата или филмот. Неговата цел е да ги засили трагичните настани што ќе се одвиваат преку создавање напнатост меѓу публиката и постапките на ликовите.
Најчеста тема во жанрот одмазда се повторливите насилни убиства кои се случуваат низ текстот, особено во последниот чин или сцена. Коренот на насилството обично потекнува од детскиот развој на ликовите.
Темите на преправање и маскирање имаат способност да одат рака под рака една со друга. Ликот може да користи маскирање буквално или метафорично. Маската е буквален пример за оваа тема; додека преправањето дека е нешто што не е се смета за метафоричен пример. Дополнителни теми што може да предизвикаат протагонистот и антагонистот да развијат маскиран или прикриен идентитет вклучуваат секс, моќ, па дури и канибализам. Примери на секс и моќ кои се користат како тема може да се видат во романот ''Исчезнатата девојка'' од Џилијан Флин, како и гореспоменатата драма, ''Titus Andronicus''.
7 На интернет
Појавата на интернетот обезбеди нови начини за одмазда. Одмаздата на клиентите е насочена кон бизнисите и корпорациите со намера да предизвика штета или повредување. Општо земено, луѓето имаат тенденција да даваат повеќе доверба во прегледите на интернет, отколку вокорпоративните комуникации. Со тоа што технологијата станува сè подостапна, корпорациите и претпријатијата имаат поголема веројатност да доживеат штета предизвикана од негативните критики објавени на интернет и стануваат вирални. Неодамнешните студии покажуваат дека овој вид бес на потрошувачите насочени кон корпорациите станува се почест, особено во западните општества.
Подемот на социјалните мрежи како Фејсбук, Твитер и Јутјуб делуваат како јавни платформи за изнаоѓање нови облици на одмазда. Одмаздничкото порно вклучува одмаздничко јавно ширење на интимни слики и видеа од сексуална активност на друго лице со намера да се создаде широко распространет срам. Учеството во онлајн одмазднички порно активности поттикнува чувство на задоволство преку штетата, срамот и понижувањето што и се нанесува на жртвата. Дозволата за анонимност на одмаздничките порно сајтови поттикнува понатамошна непристојност преку зајакнување и охрабрување на овој вид однесување. Во многу случаи, првичниот постер ги обезбедува личните информации на жртвата, вклучително и врски до сметки на социјалните мрежи, што го продолжува вознемирувањето. Потеклото на онлајн одмазднички порно може да се следи во 2010 година кога Хантер Мур ја создаде првата страница, ''IsAnyoneUp'', за споделување голи фотографии од неговата девојка.
8 Кај животните
Луѓето не се единствениот вид за кој се знае дека се одмаздува. Постојат неколку видови како камили, слонови, риби, лавови, врани и многу видови примати (шимпанза, макаки, павијани итн.) кои се препознаени дека бараат одмазда. Приматолозите Франс де Вал и Лесли Лутрелав спровеле бројни студии кои дале докази за постоење одмазда кај многу видови примати. Тие набљудувале шимпанза и забележале модели на одмазда. На пример, ако шимпанзото А му помогнало на шимпанзото Б да го победи својот противник, шимпанзото Ц, тогаш шимпанзото Ц ќе има поголема веројатност да му помогне на противникот на шимпанзото А во подоцнежна расправија. Шимпанзата се еден од најчестите видови кои покажуваат одмазда поради нивната желба за преовладување. Биле извршени и студии на помалку когнитивни видови како што се рибите за да се покаже дека не само интелектуалните животни извршуваат одмазда. Студиите на врани на професорот Џон Марзлуф, исто така, покажале дека некои животни можат да носат „крвна одмазда“ на слични начини како луѓето. Користејќи „опасна“ маска за да им го покрие лицето и да ги зароби, ги врзува и потоа ги ослободува врани, Марзлуф забележал дека во рок од две недели, значителен процент од враните со кои се сретнал - 26%, поточно - ги „караат“ луѓето што ја носат опасната маска, докажувајќи дека враните пренесуваат информации кои се однесуваат на непријателства во рамките на нивните семејни единици за да ја шират свеста за опасностите со кои може да се соочат. Биле вклучени и врани кои првично не биле заробени од истражувачите што носеле маски, бидејќи некои од враните биле одврзани. Ова дополнително било докажано три години по првичната студија, бидејќи процентот на „карачки“ врани се зголемил на 66% од почетните 26%.