Тонгански јазик

Тонганскиот јазик (''lea faka-Tonga'') е океански јазик, дел од подгрупата на полинезиски јазици, кои пак се дел од јазичното семејство на австронезиски јазици. Јазикот е службен и национален јазик во Тонга, островска држава во Океанија. Јазикот го зборуваат над 120.000 луѓе, од кои над 90.000 живеат во Тонга. Тонганскиот јазик е сроден до ниуеанскиот јазик, со кој ја сочинуваат подгрупата на тонгански јазици. Зборовниот редослед во тонганскиот јазик прирок-подмет-предмет.
1 Сродни јазици
Тонганскиот јазик е еден од многуте јазици од полинезиската подгрупа на јазици од австронезиската јазична фамилија. Во таа грпа на јазици спаѓаат и хавајски јазик, маорски јазик, самоански јазик, тахитски јазик. Заедно со ниуеанскиот јазик, тонганскиот јазик ја формира групата на тонгански јазици, што е воедно подгрупа на полинезиската група на јазици.
Споредувајќи го тонганскиот јазик со другите полинезиски јазици, можно е да се реконструира зборовниот фонд на праполинезискиот јазик.
Тонганскиот јазик е малку необичен за останатите полинезиски јазици поради својот ''дефинитивен акцент''. Како и сите полинезиски јазици, тонганскиот го прифатил фонолошкиот систем на праполинезискиот јазик.
# Тонганскиот јазик го зачувал праполинезискиот глас *h, но се споил со оригиналниот *s како (гласот што го има во тонгоанскиот јазик доаѓа од гласот *t пред висока самогласка). Повеќето полинезиски јазици го изгубиле праполинезискиот глас но се задржал во тонгоанскиот јазик, како и во рапа јазикот.
# Во праполинезискиот јазик гласовите *r и *l биле посебни фонеми, но денес во скоро сите источни полинезиски јазици тие се споиле во еден глас па така имаат глас /r/, а додека во западните се спиле во /l/. Оваа поделба не важи за тонгоанскиот јазик бидејќи го зачувал гласот /l/ а го изгубил гласот /r/.
Полинезиски гласови
фонеми, праполинезиски, тонгански, ниуеански, самоански, рапанујски, тахитски, маорски, куковоостровски маорски, хавајски, македонски
, *taŋata, tangata, tangata, tagata, tangata, taata, tangata, tangata, kanaka, маж
, *sina, hina, hina, sina, hina, hinahina, hina, ina, hina, сивокос
, *kanahe, kanahe, kanahe, anae, anae, kanae, kanae, anae, барбун
, *tiale, siale, tiale, tiale, tiare, tiare, tīare, tiare, kiele, Гарденија
, *waka, vaka, vaka, vaa, vaka, vaa, waka, vaka, waa, кану
, *fafine, fafine, fifine, fafine, vahine, vahine, wahine, vaine, wahine, жена
, *matuqa, matua, matua, matua, matua, metua, matua, metua, matua, makua, родител
, *rua, ua, ua, lua, rua, rua, rua, rua, lua, два
, *tolu, tolu, tolu, tolu, toru, toru, toru, toru, kolu, три
2 Правопис
2.1 Писмо
Во старата т.н. мисионерска азбука, самогласките биле прво ставани па потоа следувале согласките. Тоа било така сѐ до Привискиот советот и со одлуката на советот во 1943 за правописот на тонгоанскиот јазик. Како и да, се користи стандардниот распоред на латинските букви па така имаме:
:
Големи букви
A, E, F, H, I, K, L, M, N, NG, O, S, T, U, V, ‘
Мали букви
a, e, f, h, i, k, l, m, n, ng, o, s, t, u, v, ‘
2.2 Правописни одлики
Правописот на тонганскиот јазик е фонетски, исто како во македонскиот јазик.
Едно од правилата на тонганскиот јазик е дека две согласки не може да стојат една до друга, мора да има самогласка меѓу нив. Од другата страна пак дозволено е да се има повеќе самогласки една до друга во еден збор. Исто така, важно е да се напомене дека ниту еден тонгански збор не може да завршува на согласка.
Акцентот во тонганскиот јазик најчесто паѓа на претпоследниот слог од зборот. Сепак има исклучок од ова правило. Првиот исклучок е ако има долга самогласка, тогаш акцентот паѓа на таа самогласка. Вториот исклучок е ако зборот пред него има определен член 'e' или 'he', тогаш акцентот е на последниот слог.
3 Регистри
Во јазикот има три регистри кои се состојат од:
* обични зборови (нормалниот јазик)
* учтиви зборови
* зборови за почит (јазикот на поглавиците)
* кралски зборови
* потценувачки зборови
На пример, фразата "Дојди и јади!" се преведува како:
* обично: ''hau 'o kai'' (дојди и јади!); пријатели, фамилија и сл.
* учтиво: ''meatokoni'' (храна или попрецизно: ''mea-tokoni'': хранливо нешто); Во сериозни книги или во формални ситуации
* со почит: ''mea mai pea ilo'' (дојди и јади!); Кон благородници
* кралски: ''hāele mai pea taumafa'' (дојди и јади!); Се користи кон кралот или Господ.
* потценувачко: ''mama'' (јади!); Обично за потценување како обраќање кон свињи.
4 Граматика
4.1 Член
Во повеќето од јазиците во светот постојат само два члена:
* неопределен член,
* определен член.
Феноменот на дефинитивен акцент му дозволува на тонгоанскиот јазик да има три нивоа на членови:
* неопределениот член ha. Пример: ko ha pālangi ('бел човек', или било кој човек надвор од тонга.)
* полуопределениот член (h)e. Пример: ko e pālangi ('белиот човек' во смисла дека човекот не припаѓа на друга раса туку како подгрупа на таа раса (ако има))
* определен член (h)e со сменет ултимативен акцент. Пример: ko e pālangí ('белиот човек').
4.2 Заменки
Тонганскиот јазик разликува три граматички броеви: еднина, множина и двоина. Тие се појавуваат во трите колони подолу. Јазикот исто така разликува четири лица: прво лице (лексклузивно), прво лице (инклузивно), второ лице и трето лице и тие се во четирите главни редови во табелата подолу.
Ова дава 12 главни групи. Во секоја група заменката може да биде во функција како подмет (црвено) или прирок (зелено). Тоа е разликата за разлика од другите полинезиски јазици каде се наведува како ''а-присвојност'' и ''о-присвојност''.
4.2.1 Лични заменки
Основните заменки се главните лични заменки кои во тонганскиот јазик можат да бидат пред глаголот (светла боја) или после (темна боја). Првите се нормалните подметни заменки.
+Основни заменки
, Позиција, Еднина, Двоина, Множина
1 лице, ексклузивно(јас, ние, нам), пред., u, ou, ku, ma, mau
пост., au, kimaua, kimautolu
инклузивно(еден, ние, нам), пред., te, ta, tau
пост., kita, kitaua, kitautolu
2 лице, пред., ke, mo, mou
пост., koe, kimoua, kimoutolu
3 лице, пред., ne, na, nau
пост., ia, kinaua, kinautolu
:* сите заменки што одат пред глаголот со еден слог се енклитички кои немаат акцент, туку го ставаат на самогласката пред него. Пример: ''ʻoku naú'' наспроти ''ʻokú na'' (not: ''ʻoku ná'').
* Прво лице еднина, ''Јас'' користи u после ''kuo'', ''te'', ''ne'', и исто така ''ka'' (станува ''kau''), ''pea'', ''mo'' и ''ʻo''; но користи ou после ''ʻoku''; и користи ku после ''naʻa''.
* Прво лице инклузивно (Јас и ти) е некако слично. Значењето на ''te'' и ''kita'' може често да се замени со ''еден''. Пример:
* Naʻa ku fehuʻi: Јас прашав
* Naʻe fehuʻi (ʻe) au: Јас(!) прашав (нагласено)
* ʻOku ou fehuʻi au: Јас се запрашав
* Te u fehuʻi kia te koe: Јас ќе те прашам
* Te ke tali kia te au: Ти ќе ми одговориш.
* Kapau te te fehuʻi: Ако некој праша.
* Tau ō ki he hulohula?: Дали сите одиме на балот?
* Sinitalela, mau ō ki he hulohula: Пепелашка, ние одиме на бал.
Друг архаичен аспект на јазикот е ретензијата на заменките што одат пред глаголот. Тие се користат помалку во самоански јазик, исчезнал во другите полинезиски јазици.
4.2.2 Присвојни заменки
Присвојнизаменки
определениили не
вид
еднинадвоинамножина
подметно
прирошки
подметно
прилошки
подметно
прилошки
1 лице(ексклузивно)(мое, наше)
определено
обично
''he''ʻeku
hoku
''he''ʻema
homa
''heʻ''emau
homau
неопределено
haʻaku
haku
haʻama
hama
haʻamau
hamau
определено
емоционално
siʻeku
siʻoku
siʻema
siʻoma
siʻemau
siʻomau
неопределено
siʻaku
siʻaku
siʻama
siʻama
siʻamau
siʻamau
емпатично
haʻaku
hoʻoku
haʻamaua
hoʻomaua
haʻamautolu
hoʻomautolu
1 лице(инклузивно)(мое, наше)
определено
обично
''he''ʻete
hoto
''he''ʻeta
hota
''he''ʻetau
hotau
неопределени
haʻate
hato
haʻata
hata
haʻatau
hatau
определено
емоционално
siʻete
siʻoto
siʻeta
siʻota
siʻetau
siʻotau
неопределено
siʻate
siʻato
siʻata
siʻata
siʻatau
siʻatau
емпатично
haʻata
hoʻota
haʻataua
hoʻotaua
haʻatautolu
hoʻotautolu
2 лице(твој)
определено
обично
hoʻo
ho
hoʻomo
homo
hoʻomou
homou
неопределено
haʻo
hao
haʻamo
hamo
haʻamou
hamou
определено
емоционално
siʻo
siʻo
siʻomo
siʻomo
siʻomou
siʻomou
неопределено
siʻao
siʻao
siʻamo
siʻamo
siʻamou
siʻamou
емпатично
haʻau
hoʻou
haʻamoua
hoʻomoua
haʻamoutolu
hoʻomoutolu
3 лице (негово, нејзино, негово, нивно)
определено
обично
''he''ʻene
hono
''he''ʻena
hona
''he''ʻenau
honau
неопределено
haʻane
hano
haʻana
hana
haʻanau
hanau
определено
емоционално
siʻene
siʻono
siʻena
siʻona
siʻenau
siʻonau
неопределено
siʻane
siʻano
siʻana
siʻana
siʻanau
siʻanau
емпатично
haʻana
hoʻona
haʻanaua
hoʻonaua
haʻanautolu
hoʻonautolu
4.2.3 Останати заменки
Другизаменки
вид
еднинадвоинамножина
подметно
прилошки
подметно
прилошки
подметно
прилошки
1 лице(ексклузивно)(мое, наше)
именска придавка
''ʻa''ʻaku
''ʻo''ʻoku
ʻamaua
ʻomaua
ʻamautolu
ʻomautolu
именски прилог
maʻaku
moʻoku
maʻamaua
moʻomaua
maʻamautolu
moʻomautolu
прилошка присвојност
maʻaku
moʻoku
maʻama
moʻoma
maʻamau
moʻomau
1 лице(инклузивно)(мое, наше)
именска придавка
''ʻa''ʻata
''ʻo''ʻota
ʻataua
ʻotaua
ʻatautolu
ʻotautolu
именска прилог
maʻata
moʻota
maʻataua
moʻotaua
maʻatautolu
moʻotautolu
прилошка присвојност
maʻate
moʻoto
maʻata
moʻota
maʻatau
moʻotau
2 лице(твој)
именкса придавка
''ʻa''ʻau
''ʻo''ʻou
ʻamoua
ʻomoua
ʻamoutolu
ʻomoutolu
именски прилог
maʻau
moʻou
maʻamoua
moʻomoua
maʻamoutolu
moʻomoutolu
прилошка присвојност
maʻo
moʻo
maʻamo
moʻomo
maʻamou
moʻomou
3 лице(негово, нејзино, негово, нивно)
именска придавка
''ʻa''ʻana
''ʻo''ʻona
ʻanaua
ʻonaua
ʻanautolu
ʻonautolu
именски прилог
maʻana
moʻona
maʻanaua
moʻonaua
maʻanautolu
moʻonautolu
прилошка присвојност
maʻane
moʻono
maʻana
moʻona
maʻanau
moʻonau
4.3 Броеви
* noa, taha, ua, tolu, fā, nima, ono, fitu, valu, hiva (0 … 9)
* hongofulu, taha-noa (10), uongofulu, uofulu, ua-noa (20), tolungofulu, tolu-noa (30), …
* hongofulu ma taha, taha-taha (11), uongofulu ma fā, ua-fā (24), …; исклучоци: uo-ua (22), nime-nima (55), hive-hiva (99)
* teau (100), teau taha (101), … teau hongofulu (110), teau-ua-noa (120), uongeau (200), tolungeau (300), … Но за покомплексни броеви: taha-taha-taha (111), … uo-uo-ua (222), fā-valu-ua (482), …
* afe, taha-afe (1000), ua-afe (2000), …
* mano (10000)
* kilu (100000)
* miliona (1000000)
ʻOku fiha ia? (колку тоа кошта)?) Paʻanga ʻe ua-nima-noa (T$ 2.50)
Покрај ова има и традиционално броење за риби, кокоси и сл.
5 Книжевност
Тонганскиот е јазик што има поголема традиција како орален отколку пишан јазик. На тонгански се преведени Библијата, Книгата од Мормор и уште неколку позначајни книги. Во Тонга се издаваат неколку месечни и седмични весници и списанија на тонгански.
6 Примери
име= Тонгански јазик
Зборот „табу“ е од тонганско потекло, кој навлегол во македонскиот јазик преку англискиот. Во англискиот јазик зборот навлегол кога Џејмс Кук ја посетил Тонга. Зборот на тонгански е ''tapu'', на фиџиски е ''tabu'', на мароски ''tabu'' итн. Во превод зборот значи „забрането“ Првата употреба во англискиот јазик датира од 1777 година.
Некои основни зборови и фрази на тонгански:
* Mālō e lelei - здраво (разговорно)
* Mālō ‘etau lava. - здраво (формално)
* Fēfē hake? - Како си?
* Sai pē, mālō. - Добро, благодарам.
* ‘Alu ā. - довидување (ако некој заминува од местото каде си ти)
* Nofo ā. - довидување (ако ти заминуваш од местото каде е соговорникот)
* ‘Io - да
* ‘ikai - не
* mālō - благодарам
* fakamolemole - извини
7 Поврзано
* Тонганци
* Тонга
* Тонгански јазици
* Тонганска азбука