procesaur/Wiki.mk huggingface dataset:
Комодор

Комодор (|Commodore) — воен чин на офицерскиот состав на поморските сили во различни земји. Тоа е над чинот капетан (1. чин, англ. ''Captain'') и под чинот контраадмирал (англ. ''Rear Admiral'').
1 Познати носители
* Метју Пери Калбрајт — американски воен и политички деец, офицер и комодор во Воената морнарица на САД. Учествувал во Англо-американската војна (1812–1815), Втората берберска војна (1815) и Американско-мексиканската војна (1846–1848). Бил еден од реформаторите на Вооружените сили на САД, поради што го добил прекарот „татко на парната флота на САД“. Успешно спровел дипломатска мисија во Јапонија (1852–1854), која завршила со потпишувањето на Канагавскиот договор — првиот договор меѓу изолационистичка Јапонија и САД. Во американската историографија традиционално се смета за личноста што ја „отворила“ Јапонија кон Западниот свет.
* Урија Филипс Леви — првиот Евреин во историјата на САД што го добил чинот комодор.
Марлоу (филм)

„Марлоу“ (англиски: ''Marlowe'') – филм на режисерот Нил Џордан (Neil Jordan) од 2022 година. Џордан е автор и на сценариото, заедно со Вилијам Монахан (William Monahan). Главните улоги ги играат: Лијам Нисон (Liam Neeson), Дајан Кругер (Diane Kruger), Џесика Ланг (Jessica Lange), Адавеле Акинује-Агбаџе (Adewale Akinnuoye-Agbaje), Ијан Харт (Ian Hart), Колм Мини (Colm Meaney), Даниела Мелкиор (Daniela Melchior), Франсоа Арно (François Arnaud), Дени Хјустон (Danny Huston) и Алан Каминг (Alan Cumming).
1 Синопсис
Во 1939 година, во Лос Анџелес, приватниот детектив Филип Марлоу (го игра Нисон) е осамен и немиерн како и секогаш, но нема никаква работа. Меѓутоа, кај него доаѓа нова клиентка, младата и убава Клер Кевендиш (ја игра Кругер) која е ќерка на холивудската глумица Дороти Квинканон (ја игра Ланг). Таа бара од Марлоу да го пронајде нејзиниот поранешен љубовник, ситниот дилер Нико Питерсон. Истрагата го води Марлоу до клубот „Корбат“ во која се собираат богатите и моќни луѓе од Лос Анџелес, а кој го води Флојд Хансон (го игра Хјустон). Кога ќе дознае за случајната смрт на Нико, Марлоу се сомнева во таа приказна и набргу открива дека смртта на Нико е лажирана и дека Нико е жив. Наскоро, Марлоу е маѓепсан од заводливата госпоѓица Кевендиш, но и ќе се заплетка во мрачната страна на холивудскара филмск аиндустрија, заедно со со најбогатите семејства од Санта Моника. Притоа, тој сфаќа до каде се подготвени да одат богатите за да ги заштитат своите интереси...
Капитализмот во Америка

„Капитализмот во Америка: Историја“ (англиски: ''Capitalism in America: A history'') — книга на Алан Гринспен и Адриен Вулдриџ од 2018 година.
1 Содржина
Книгата се состои од вовед, 12 глави и заклучок:* Вовед
* Комерцијалната република 1776-1860
* Двете Америки
* Триумфот на капитализмот
* Ерата на џиновите
* Револтот против лесефер
* Бизнисот на Америка е бизнисот
* Големата депресија
* Златната ера на растот
* Стагфлацијата
* Ерата на оптимизмот
* Големата рецесија
* Опаѓачкиот динамизам на Америка
* Заклучок
2 За книгата
Книгата добила бројни позитивни критики од различни страни. На пример, во приказот објавен во весникот „Фајненшел тајмс“ (''Financial Times'') се истакнува дека „читателите ќе излезат од оваа смеса на економска, деловна и политичка историја со чувство на возбуденост од начинот на којшто американското искуство е прикажано толку живописно и впечатливо.“ Според списанието „Економист“, книгата „дава силни агрументи со неколку прекрасни прикази на деловната историја.“ Весникот „Тајмс“ (''Times'') ја нарекува книгата „убедлива и добро документирана еднотомна историја“, а весникот „Вашингтон тајмс“ (''Washington Times'') ја оценува како „врвен водич во капитализмот од американски стил“. Според „Американскиот конзервативец“ (''The American Conservative''), „оваа книга е задолжително четиво за секого кој се грижи за животот, слободата и напредокот на Америка“, а „Библиотечниот журнал“ (''Library Journal'') ја опишува како „просветлувачка и длабока историја... која е вреден придонес кон американската деловна историја...“ Добитникот на Пулицеровата награда, Лиакват Ахамед ја фали комбинацијата на легендарната вештина на Гринспан за анализа на податоците и знаењето на Вулдриџ од областа на деловната историја, а благодарение на тоа, книгата е „полна со прикази што ќе ве изненадат и ќе ви ги променат погледите за некои клучни епизоди од американската историја“. Слично на тоа, Даниел Јергин ја истакнува комбинацијата на длабоката анализа и исклучителните портрети на луѓето кои се заслужни за американската економска историја. Исто така, книгата се нашла на потесниот список на кандидатите за наградата на Фајненшел тајмс за деловна книга на годината.
Претседател на Црна Гора

Претседател на Црна Гора (црногорски: Predsjednik Crne Gore/Предсједник Црне Горе) — шеф на државата Црна Гора. Актуелен претседател е Јаков Милатовиќ од 20 мај 2023 година. Официјалната резиденција на претседателот е Сината палата во Цетиње.
Претседателот е уставно ограничен на единствен мандат од пет години откако ќе биде избран, и апсолутно му е забрането да се кандидира за реизбор, дури и за непоследователен мандат. Кандидатот мора да биде државјанин на Црна Гора и да живеел таму најмалку десет од претходните петнаесет години.
1 Мандат
Според Уставот на Црна Гора, член 97:
: Претседателот на Црна Гора се избира за период од пет години.
: Едно лице може да биде избрано за претседател на Црна Гора само еднаш.
: Претседателот на Црна Гора ја презема должноста на денот на полагањето на заклетва пред пратениците.
: Доколку мандатот на претседателот истече за време на воена или вонредна состојба, мандатот се продолжува за најмногу 90 дена по завршувањето на околностите што ја предизвикале состојбата.
: Претседателот на Црна Гора не може да врши никаква друга јавна должност.
2 Должности
Според Уставот на Црна Гора, член 95, претседателот на Црна Гора:
# Ја претставува Црна Гора во земјата и во странство;
# Командува над Армијата врз основа на одлуките на Советот за одбрана и безбедност;
# Прогласува закони со уредба;
# Повикува за избори на Парламентот;
# Му предлага на Собранието: кандидат за премиер, по консултации со претставниците на политичките партии застапени во Собранието; претседател и судии на Уставниот суд; заштитник на човековите права и слободи;
# Именува и отповикува амбасадори и шефови на други дипломатски претставништва на Црна Гора во странство, по предлог на Владата и по добиено мислење од собраниската комисија надлежна за меѓународни односи;
# Прифаќа писма за акредитација и отповикување на странските дипломати;
# Наградува медали и почести на Црна Гора;
# Доделува амнестија;
# Врши и други работи утврдени со Устав или закон.
2.1 Улога
Според Уставот на Црна Гора, член 99, во случај на престанок на мандатот на претседателот на Црна Гора до изборот на новиот претседател, како и во случај на привремена спреченост на претседателот да ја врши својата должност, оваа должност ја извршува претседателот на Парламентот на Црна Гора.
3 Прогласување закони
Според Уставот на Црна Гора, член 94, претседателот на Црна Гора го прогласува законот во рок од седум дена од денот на донесувањето на законот, односно во рок од три дена ако законот е донесен по брза постапка или ќе го врати законот во Собранието на нова постапка за одлучување. Претседателот на Црна Гора го прогласува повторно усвоениот закон.
4 Симболи
Грло

Во анатомијата на 'рбетниците, грлото е предниот дел на вратот, внатрешно поставен пред прешлените. Ги содржи голтникот и гркланот. Важен дел од него е епиглотисот, кој го одвојува хранопроводникот од душникот, спречувајќи храна и пијалаци да се вдишуваат во белите дробови. Грлото содржи различни крвни садови, фарингеални мускули, назофарингеален крајник, крајници, палатинска увула, душникот, хранопроводникот и гласните жици. Грлото на цицачите се состои од две коски, хиоидна и клучна коска. Понекогаш се смета дека „грлото“ е синоним за fauces.
Содејствува со устата, ушите и носот, како и со голем број други делови од телото. Неговиот фаринкс е поврзан со устата, овозможувајќи да се створи говор, а храната и течноста да поминат низ грлото. Споено е со носот со назофаринксот на врвот на грлото, а со увото со неговата Евстахиева туба. Трахеата на грлото го носи вдишениот воздух до бронхиите на белите дробови. Хранопроводникот ја носи храната преку грлото до желудникот. Аденоидите и крајниците помагаат во спречување на инфекција и се составени од лимфно ткиво. Ларинксот содржи гласилки, епиглотис (спречување на вдишување храна/течност) и област позната како субглотичен грклан, кај децата тоа е најтесниот дел од горниот дел на грлото.''Jugulum'' е низок дел од грлото, сместен малку над градите. Поимот ''jugulum'' се рефлектира и преку внатрешните и надворешните југуларни вени, кои минуваат низ ''југулумот'' .
1 Поврзано
* Стрептококен фарингитис
* Тонзилолит
* Трахеотомија
Булчица (општина)

Општина Булчица ― општина во Областа Дебар во Албанија.
Денешната територија на општината била регулирана со реформите во месната управа во 2015 година, спојувајќи ги териториите дотогашните општини Булчичко Поле (Фуша-Булќиза), Горица, Мартанеш, Острени, Шупенци (Шупенза), Требишта и Зрклени, чии нивни територии биле снижени во општински единици, кон Општина Булчица. Денешната општина има вкупно 31.210 жители (2011) и зафаќа површина од 678,51 км<sup>2</sup>. Пред територијалното проширување, општината имала 8.177 жители.
Општината порано припаѓала во Округот Булчица.
1 Административна поделба
*Општинска единица Булчица
*Општинска единица Булчичко Поле
*Општинска единица Горица
*Општинска единица Мартанеш
*Општинска единица Острени
*Општинска единица Шупенци
*Општинска единица Требишта
*Општинска единица Зрклени
Барутчиски занает

Барутчиски занает — производство на барут и шалитра.
1 Историјат
Барутот е првиот произведен експлозив. Популарно се наведува како еден од „Четирите големи пронајдоци“ на Кина, а бил измислен за време на доцната династија Танг во 9 век, додека најраната забележана хемиска формула за барут датира од династијата Сонг од 11 век. Знаењето за барутот брзо се раширило низ Азија и Европа, веројатно како резултат на монголските освојувања во текот на 13 век, при што пишаните формули за него се појавиле на Блискиот Исток помеѓу 1240 и 1280 година во трактат на Хасан ал-Рама, и во Европа во 1267 година. Бил користен при војување од 10 век за оружје како што се огнените стрели, бомби и копје пред да се појави пиштолот во 13 век. Додека огненото копје на крајот било заменето со пиштолот, други оружја кои користеле барут, како што се ракетите и огнените стрели, продолжиле да се користат во Кина, Кореја, Индија, што тоа на крајот довело до нивна употреба на Блискиот Исток, Европа и Африка. Бомбите никогаш не престанале да се произведуваат, а во денешно време се произведуваат како гранати, мини и други експлозивни средства. Барутот се користел и за невоени цели, како што се огномет за забави, или во експлозиви за рудници и тунели.
Употребата на барут во војување во текот на 19 век била намалена поради пронаоѓањето на бездимен барут.
2 Историјат во Македонија
Производството на шалитра и барут било донесено во Македонија од Турците околу 15 век. Во овој период, ова главно бил занает на 50-60 семејства од ромско потекло, но има турски документи од 1834 година во кои се споменуваат неколку христијански семејства кои се занимавале со обој занает.
3 Начин на изработка
Барутчиите ја испитувале земјата во која имало шалитра, ја копале и во вреќи ја носеле до колибите. Потоа во специјални кошови ја гмечеле и од неа истекувала течност со земја што содржела шалитра и други алкални состојки. При тоа во кошовите ставале вода за да се претвори земјата во кал која се филтрирала во специјални легени. Кошовите биле обложени со слама од 'рж која служела како филтер. На обој начин добивале зеленкаста матна течност што ја ставале во казани, каде течноста се загревала цел ден. По тоа вишокот вода се истурал а талогот со бела боја налик на сол, се собирал во вреќи, и се носел во Кал-хан.
Производството на шалитра веројатно било на државна сметка, на што укажува тоа што во Скопје задолжително седел барит-хан назир каде што се предавала шалитрата која се исрпаќала во барутаната Азатлу. Постоел посебен ферман на Селим III до румелискиот валија и до кадиите од Штип, Велес, Скопје, и други места, во кој се зборува за привилегиите при производството на шалитра, од 28 февруари 1804 година.
4 Поврзано
* Оружарски занает
* Пушкарски занает
* Барут
Валбон Лимани

Валбон Лимани (р. во ) — политичар и лекар од Гостивар, Македонија. Тој моментално ја извршува функцијата градоначалник на Општина Гостивар.
1 Биографија
Валбон Лимани е роден на 19 мај 1980 година во Гостивар. Специјалист е по ендокринологија и работи на Универзитетската клиника за ендокринологија, дијабетес и метаболни нарушувања во Скопје.
Во 2008 година дипломирал на Медицинскиот факултет при Универзитетот во Тракија, а во 2019 ја завршил специјализацијата по ендокринологија на Универзитетската клиника за ендокринологија, дијабетес и метаболни нарушувања во Скопје.
Во периодот од 2022 до 2024 година бил ангажиран како асистент на Факултетот за медицински науки при Државниот универзитет во Тетово.
2 Политичка кариера
На 26 ноември 2021, Лимани бил избран за претседател на Советот на Општина Гостивар, функција која ја извршувал до 8 јули 2024.
На 8 јули 2024, тој ја презеде функцијата в.д. градоначалник на Општина Гостивар, откако бил изгласан од страна на Советот со 22 гласа "за" и 9 "против". Оваа функција ќе ја извршува до следните локални избори во октомври 2025.
3 Други активности
Лимани е член на:
* Научното здружение на ендокринолози и дијабетолози на Македонија,
* Европската асоцијација за проучување на дијабетесот (EASD).
Во граѓанскиот сектор:
* Претседател на управниот одбор на здружението „Мост“ (2014–2016)
* Член на одборот на НВО „Европски центар за развој, толеранција и соработка“
4 Личен живот
Валбон Лимани е оженет и татко на три деца.
Телмисартан

Телмисартан ― лек од групата антагонисти на ангиотензин II рецепторите (АРБ), кој се користи првенствено за третман на хипертензија (висок крвен притисок) и срцева слабост. Тој делува така што ги блокира рецепторите за ангиотензин II, хормон што предизвикува стеснување на крвните садови, со што се намалува крвниот притисок и се олеснува работата на срцето.
Исто така, може да се користи за заштита на бубрезите кај пациенти со дијабетес тип 2 и протеинурија (зголемено излачување на протеини во урината). Се зема орално, обично еднаш дневно.
Заседа

Заседа — тактичка постапка во военото дело, чија суштина се состои во постигнување решавачка предност над противникот преку претходно распоредување на сопствените сили на најверојатната маршрута на движење на непријателот, со запазување на неколку услови:
* однапред избрани тактички поволни положби за сите учесници во групата за заседа,
* внимателно маскирање на почетните положби и нивно поврзување со теренот,
* искористување на елементот на изненадување.
Целта на заседните дејствија може да биде не само уништување на противникот, туку и негово дезорганизирање, заробување на непријателски сили, прибирање на важни документи, примероци од вооружување и/или трофеи.
1 Постапка
Во современото војување, заседата може да биде изведена од копнени сили со големина до вод против непријателски цели, кои можат да бидат други копнени единици или евентуално возила. Меѓутоа, во одредени ситуации, особено длабоко зад непријателските линии, самата заседа ја изведува вод. Единица со големина на чета се распоредува за да го поддржи нападниот вод, поставувајќи и одржувајќи претходно обезбедена патролнa база од која нападната група ќе дејствува и во која ќе се повлече по извршениот напад.
Хелена Малиржова

Хелена Малиржова (моминско име: Носкова; 31 октомври 1877 - 17 февруари 1940) — чешка писателка, новинарка и преведувачка.
1 Биографија
Малиржова била родена во семејство на сметководител и државен функционер. Нејзината сестра била глумицата Ружена Носкова. Во 1900 година, Малиржова ја започнала својата кариера како писателка и го запознала нејзиниот иден сопруг Јан Малирж. Таа се омажила со него во 1904 година, но нивната врска не траела долго бидејќи Малирж починал од туберкулоза во 1909 година. Малиржова волонтирала како медицинска сестра и известувач за време на Првата балканска војна. Таа го запознала својот иден партнер, писателот Иван Олбрахт, во Виена и под негово влијание се приклучила на Социјалдемократската партија. Во 1920 година учествувала на Вториот конгрес на Комунистичката интернационала со Олбрахт и Хуго Зоненшајн и била основач на Комунистичката партија на Чехословачка.
Малиржова, Олбрахт и други познати писатели го потпишале Манифестот на седумте во 1929 година во знак на протест против културната политика на новото раководство на Комунистичката партија на Чехословачка. Таа, заедно со другите писатели, била исклучена од партијата.
Творештвото на Малиржова се карактеризира со нејзината посветеност кон комунизмот и женското движење. Нејзината главна тема била борбата на жените за самореализација и против општествените ограничувања. Книжевната врвна точка на нејзиното творештво биле 1930-тите години, кога таа почнала да експериментира со фрагментарни и посложени книжевни форми. Малиржова пишувала и бајки и литература за деца и ги преведувала делата на познати европски писатели како Виктор Иго, Клод Фаре, Б. Травен и Томас Ман.
Малиржова и Олбрахт останале партнери до 1935 година, кога тој ја оставил за неговата идна сопруга Јарослав Келерова. Во 1936 година, Малиржова повторно отпатувала во неколку европски земји и ја посетила, заедно со делегација чешки интелектуалци, Шпанија за време на Граѓанската војна со цел ја поддржи републиканската кауза.
Таа починала од срцева болест во 1940 година во Прага за време на нацистичката окупација. Нејзината урна била ставена во колумбариумот во Прага, во Страшнице. Подоцна, во истиот гроб била погребана и нејзината сестра Ружена Носкова.
2 Творештво
*''Човечкото срце'' (1901)
*''Правото на среќа'' (1908)
*''Мали приказни'' (1910)
*''Вино'' (1912)
*''Пепел'' (1914)
*''Црвени летниковци''*''Благослов'' (1920)
*''Приказни со среќен крај'' (1923)
*''Десет животи'' (1937)
*''Бојата на крв''*''Победа''*''Сребрениот галеб и други приказни''*''Кревки цвеќиња''*''Мариола''*''Наследство''*''Нова година''*''Под костенот'' (1939)
*''Белешки за болеста''
Филаретско здружение

Филаретско здружение (литвански: Filaretai, полски: Zgromadzenie Filaretów, ''Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy'', ''filareci''; од грчкиот ''philáretos'', „љубители на доблеста“) — тајна студентска организација создадена во 1820 година при Вилнушкиот универзитет. Здружението било распуштено во 1823 година.
1 Историја
Филаретското здружение било тајна студентска организација создадена во 1820 година од Томаш Зан во рамките на Филоматското друштво по распуштањето на Радијантската организација, под притисок на властите на Вилнушкиот универзитетот. Филаретите ја продолжиле традицијата на претходната организацијата, со наведените цели да ги поддржуваат колегите студенти преку добри совети, и понеофицијално, промовирање на полската култура и патриотизам. Имале околу 176 членови во 1822 година. Здружението било распуштено во 1823 година по апсењата на Филоматите.
2 Значајни членови
* Александар Хоѕко
* Јан Чечот
* Игнациј Домејко
* Францишек Малевски
* Адам Мицкевич
* Антониј Едвард Одинец
* Томаш Зан
Правен систем на Србија

Правен систем на Србија — систем на правни правила кои се во сила во Србија, а вклучувајќи ги и правните норми на меѓународните заедници на кои таа е членка. Српскиот правен систем главно припаѓа на германската гранка на континенталната правна култура (граѓанско право). Главните области на јавното и приватното право се поделени на гранки, меѓу кои спаѓаат граѓанското, кривичното, управното, семејното и трудовото право.
Србија била четвртата современа европска земја, по Франција, Австрија и Холандија, која имала кодифициран правен систем.
Пишаното право е основа на правниот поредок, а најважен извор на правото се: Уставот на Србија, правните прописи (акти на парламентот), меѓународните договори (откако ќе бидат ратификувани од парламентот и прогласени) и такви наоди на Уставниот суд, со кои закон или негов дел е поништен како неуставен.
1 Извори на правото
Изворите на српското право се (по овој хиерархиски редослед):
* Уставот и уставни акти
* меѓународни договори ратификувани од Народното собрание
* закони усвоени од Народното собрание
* објавени одлуки на Уставниот суд
* изведено законодавство: владини уредби и одлуки на министерства; законодавни акти на органите на територијалната самоуправа: провинциски уредби и градски/општински уредби.
Актите на парламентот и другите законски прописи влегуваат во сила на денот на нивното објавување во „Службениот весник на Република Србија“ (српски: Службени гласник Републике Србије), иако тие можат да стапат на сила и подоцна. Слично се објавуваат меѓународни договори во „Службениот весник на Република Србија“.
2 Поврзано
* Устав на Србија
Манифестот на седумте

Манифестот на седумте (чешки: Manifest sedmi) — протест на седум уметници против болшевизацијата на Комунистичката партија на Чехословачка (КСЧ), по нејзиниот 5-ти Конгрес во 1929 година. Текстот бил напишан на иницијатива на Иван Олбрахт и бил објавен како леток со наслов ''Комунистичките писатели до комунистичките работници''. Се барало смена на новото раководство на партијата на Клемент Готвалд, која, според мислењето на потписниците, го загрозувала масовниот карактер и способноста за дејствување на Комунистичката партија.
1 Историја
Во 1921 година била основана Комунистичката партија на Чехословачка (КСЧ). Во 1925 година, партијата одлучила да спроведе процес на болшевизација, таа сакала да го напушти патот кој дотогаш бил релативно слободарски и наместо тоа да ја прифати политиката на Коминтерната. Промената на политиката била запечатена со изборот на Клемент Готвалд за лидер на партијата на 5-тиот партиски конгрес во февруари 1929 година. Меѓу другото, во иднина ќе требало да се нагласува политиката во уметноста.
Иницирани од Иван Олбрахт, седум уметници го објавиле ''Манифестот на седумте'', најпрвин како леток наречен ''Spisovatelé komunisté komunistickým dělníkům'' (Комунистичките писатели до комунистичките работници). Во овој манифест тие го изразиле својот страв дека планираната строга ориентација кон Москва ќе го загрози масовниот карактер на партијата и, како резултат на тоа нејзината способност да дејствува, во корист на „хаос на фракциите“; ова било, според манифестот, „самоубиствена политика“ заснована на грешките на сопствените другари.
Седумте автори, поети и книжевни критичари биле:
* Иван Олбрахт
* Хелена Малирова (партнер на Иван Олбрахт)
* Станислав Костка Нојман
* Јозеф Хора
* Јарослав Сајферт
* Марија Мајерова
* Владислав Ванчура
Оваа декларација веднаш била остро осудена од раководството на партијата, а потписниците биле исклучени од партијата во март 1929 година. Понатаму, тие биле критикувани и од други уметници кои ја задржале својата лојалност кон раководството. ''Zásadní stanovisko k projevu sedmi'' (Основна декларација за манифестот на седумте) била потпишана од Карел Тејге, Константин Библ, Витешлав Незвал, Вилем Завада, Франтишек Халас, Карел Конрад, Јиржи Вејл, Јулиус Фучик, Бедрих Вацлавек, Владимир Клементис, Лако Новомески и Војтех Тителбах. Сепак, Константин Библ и Вилем Завада биле потпишани во овој документ без нивно знаење, и некои од нив (како Клементис и Новомески) подоцна станале жртви на сталинистичка чистка по формирањето на Четвртата Чехословачка Република во 1948 година.
Афективна хаптика

Афективната хаптика е област на истражување која се фокусира на проучување и дизајнирање на уреди и системи кои можат да предизвикаат, да ја подобрат или да влијаат на емоционалната состојба на човекот со помош на сетилото за допир. Истражувачкото поле потекнува од трудовите на Алена Невјарускаја и Димитриј Цецеруку за афективна хаптика и комуникациски систем во реално време со богати емотивни и хаптички канали. Водени од мотивацијата за подобрување на социјалната интерактивност и емоционалното искуство на корисниците на виртуелни, зголемени реалности во реално време, предложена била идејата за зајакнување (интензивирање) на сопствените чувства и репродукција (симулирање) на емоциите што ги чувствува партнерот. Може да се разликуваат четири основни хаптички (тактилни) канали кои управуваат со нашите емоции:
# физиолошки промени (на пример, отчукување на срцето, телесна температура, итн.)
# физичка стимулација (на пр. скокоткање)
# социјален допир (на пример, прегратка, ракување)
# емоционален хаптички дизајн (на пр., обликот на уредот, материјалот, текстурата).
1 Поврзано
* Вештачка интелигенција
* Хаптичка технологија
Хаптичка технологија

Хаптичка технологија (позната и како кинестетичка комуникација или 3D допир) е технологија која може да создаде искуство на допир со примена на сили, вибрации или движења на корисникот. Овие технологии можат да се користат за создавање на виртуелни објекти во компјутерската симулација, за контрола на виртуелни објекти и за подобрување на далечинскиот управувач на машини и уреди (телероботика). Хаптичките уреди можат да вклучуваат тактилни сензори кои ги мерат силите што ги нанесува корисникот на интерфејсот. Зборот ''хаптички'', од грчкиот ἁπτικός (''haptikos''), значи „тактилно, кое се однесува на сетилото за допир“. Едноставните хаптички уреди се вообичаени, и тоа во форма на контролери за игри, џојстици и управувачи.
Хаптичкта технологија го олеснува истражувањето на начинот на кој функционира човечкото сетило за допир со тоа што дозволува создавање на контролирани хаптички виртуелни објекти. Повеќето истражувачи разликуваат три сензорни системи поврзани со чувството за допир кај луѓето: кожен, кинестетички и хаптички. Сите перцепции со посредство на кожна и кинестетичка сензибилност се нарекуваат тактуална перцепција. Чувството за допир може да се класифицира како пасивно и активно, и терминот „хаптик“ често се поврзува со активен допир за комуникација или препознавање на предмети.
1 За понатамошно читање
* Klein, D.D.; Rensink, H.; Freimuth, G.J.; Monkman, S.; Egersdörfer, H.; Böse & M. Baumann. . ''Journal of Physics D: Applied Physics'', Vol. 37, No. 5, pp. 794–803, 2004.
* Klein, D.H.; Freimuth, G.J.; Monkman, S.; Egersdörfer, A.; Meier, H.; Böse M.; Baumann, H;, Ermert & O. T. Bruhns. "Electrorheological Tactile Elements". ''Mechatronics'' Vol. 15, No. 7, pp. 883–97. Pergamon, September 2005.
* Monkman. G.J. . ''Presence'' (''Journal of Teleoperators and Virtual Environments'') Vol. 1, No. 2, pp. 219–28, MIT Press, July 1992.
* Parisi, David. . University of Minnesota Press. .
* .
*
Бланка Телеки

Грофица Бланка Телеки де Сек (5 јули 1806 – 23 октомври 1862) — унгарска благородничка, просветителка и активистка за правата на жените. Таа се смета за рана феминистка и пионер во образованието на жените.
1 Животопис
Бланка Телеки била родена на 5 јули 1806 година во Сатулунг во денешна Романија. Нејзини родители биле грофот Имре Телеки де Сек (1782-1848) и грофицата Каролина Брунсвик фон Коромпа (1782-1843). Нејзиното семејство имало имот во округот Сату Маре во близина на Украина. Таа била внука на образовниот пионер Тереза Брусвик. Студирала сликарство во Минхен и Париз, а скулптура кај Иштван Ференчи во Будимпешта. Откако ги објавила своите идеи во врска со образованието на жените, таа основала сопствено училиште за девојки во Будимпешта во 1846 година. Во 1848 година, таа и нејзините ученици станале првите жени во Унгарија кои потпишале петиција во која барале еднакви права на мажите и жените во Унгарија, барајќи за жените право на глас и право на жените да посетуваат универзитет. Учествувала во револуцијата од 1848 година и затоа била осудена на затвор. Во 1851 година била затворена со Клара Левеј, а била ослободена во 1856 година. Откако ја отслужила казната, таа ја напуштила Унгарија во Париз, каде умрела на 23 октомври 1862 година.
Жужана Лорантфи

Жужана Лорантфи (1602 во Онод, Унгарија - 1660 во Сароспатак, Унгарија) — принцеза од Трансилванија по брак со Ѓерѓ Ракоци I и посветена калвинистка.
1 Ран живот
Лорантфи била родена како една од трите ќерки на Михалиј Лорантфи, еден од големите господари на кралска Унгарија и неговата прва сопруга Барбара Камарас де Зелемер (р. 1609 година). По смртта на нејзината мајка, нејзиниот татко повторно се оженил со Жужана Андраси со која имал уште две ќерки. Жужана и нејзините сестри биле израснати во Сароспатак, нејзиниот семеен имот.
2 Биографија
Како страсна калвинистка, таа му помагала на својот сопруг во неговата успешна борба да воведе протестантски реформи во Трансилванската црква.
Под нејзино влијание, Јан Амос Коменски, истакнат калвинистички учител, се населил во Сароспатак.
Нејзиниот постар син, Џорџ II Ракоци, станал принц на Трансилванија. Нејзиниот помлад син, Сигизмунд Ракоци, принц фон Зибенбурген, (1622–1652), бил оженет со Хенриета Мари Палатинска, ќерка на Елизабета од Бохемија.
Таа основала или спонзорирала неколку образовни институции, од кои најпознат бил Реформираниот колеџ во Сароспатак.
Нејзините протестантски религиозни убедувања ја принудиле да го избегнува разгалениот живот на аристократијата и наместо тоа да ја изразува својата религија преку акција, особено преку развивање на образованието на девојчињата. Додека живеела во Нагиварад, таа се погрижила девојчињата да ги учат не само вештините потребни за водење дом и воспитување семејство, туку и за читање, пишување и аритметика. Тие биле упатувани и во Библијата.
Таа ја спонзорирала Варадската Библија, која претставувала сосема нов превод (а не репродукција на Вижолиската Библија).
3 Библиографија
*
Јудит Варга

Јудит Варга (родена на 10 септември 1980 година) — унгарски адвокат и пензиониран политичар. Таа била министерка за правда од нејзиното назначување во јули 2019 година до нејзината оставка во јуни 2023 година. Во 2022 година, таа била избрана како пратеник во Националното собрание.
1 Ран живот, образование и рана кариера
Варга била родена на 10 септември 1980 година во Мишколц, Унгарија. Во 2003 година, таа дипломирала ''со'' пофалба на Универзитетот во Мишколц со диплома по правосудство. Таа го положила унгарскиот правосуден испит во 2009 година. Од 2009 до 2018 година, Варга работела како советник за политика на членовите на Европскиот парламент од Унгарија, вклучувајќи ги Ерик Банки и Ѓерѓ Холвени. Варга била државен министер за односи со Европската унија во Кабинетот на премиерот од јуни 2018 година до нејзиното назначување како министер за правда.
2 Министер за правда
Премиерот Виктор Орбан ја назначил Варга на функцијата министер за правда на 12 јули 2019 година. Во 2021 година, таа поднела случај до Европскиот суд на правда, оспорувајќи ја законитоста на механизмот што ќе и дозволил на Европската комисија да ја ускрати финансиската помош на земјите-членки што инаку би имале право да ја добијат за наводни прекршувања на владеењето на правото.
3 Национално собрание
Варга служела во Комисијата за европски прашања, со која претседавала.
На 2 февруари 2024 година, било откриено дека во април 2023 година, Каталин Новак, претседателката на Унгарија, го помилувала Ендре Коња, заменик-директор на сиропиталиште во Бицке, кој се обидел да го прикрие малтретирањето на деца во институцијата. Варга, како министер за правда во тоа време, се спротивставила на претседателското помилување. Откритието на помилувањето создало скандал и, како резултат на тоа, Новак и Варга поднеле оставки на 10 февруари. Варга била кандидат за водител на листата на Фидес на изборите за Европскиот парламент во 2024 година.
4 Личен живот
Варга била во брак со адвокатот Петер Маџар. Имаат три деца. Двојката се разведе во март 2023 година.
Варга зборува унгарски, англиски, германски, француски и шпански.
Ландгроф

Ландгроф (|Landgraf) — кнежевска титула што стои над обичното грофовско достоинство. Во Светото Римско Царство, најдоцна од доцниот среден век, ландгрофовите, маркгрофовите и некои пфалцгрофови припаѓале на императорското кнежевско достоинство, со што фактички биле изедначени со војводите.
1 Историја
Првично, ландгрофот бил кралски или императорски службеник, кој поседувал имоти доделени како феуд право од императорот. Притоа, ландгрoфовите не ѝ подлегнувале на власта на војводи, маркгрофови или епископи, туку во рамките на своите поседи имале власт рамноправна со таа на војводите. Ландгрофовите биле непосредни вазали на кралот или императорот. Оваа уредба била воведена со цел да се ослаби моќта на моќните војводи.
Во средниот век, најзначајна била титулата ландгроф на Тирингија, позната од почетокот на XII век. По изумирањето на тириншките ландгрофови од династијата Лудовинг, титулата ландгроф на Тирингија, по Тириншката наследна војна, преминала кај маркгрофовите на Мајсен од династијата Ветини, роднини на Лудовинзите по женска линија. Ветините ја носеле титулата сѐ до 1572 г., кога започнало делењето на имотите на Ернестинската линија, а Тирингија престанала да биде единствено поседништво и се распаднала на бројни мали кнежевства.
Во 1292 г. била создадена титулата ландгроф на Хесен, која заедно со дел од тириншките поседи и со статус на императорски кнез ја добил Хајнрих I Детето, чија мајка била ќерка на последниот тириншки ландгроф од династијата Лудовинг. Кај неговите потомци, оваа титула повеќепати се делела.
Венечно ливче

Венечните ливчиња се дел од цветот. Тие се обоени, често привлечни делови од цветот што ја формираат венечната круна (corolla) и обично се наоѓаат внатре во чашката. Нивната главна улога е да привлекуваат опрашувачи, како пчели и пеперутки, со својата боја, мирис и форма. Кај некои растенија, тие можат да имаат и други функции, како заштита на репродуктивните делови на цветот.
Ласерски печатач

Ласерски печатач — вид печатач кој својата работа ја заснова на ласерската технологија. Неговата работа се заснова на својството на некои материјали (селен) да стануваат видливо наелектризирани под влијание на светлината. Тие работат така што под влијание на ласерската светлина го отстрануваат електричниот полнеж од ротирачкиот барабан, кој претходно бил рамномерно нанесен. По осветлувањето, барабанот поминува над тонерот во прав и површината на барабанот што не била изложена на ласерот ги привлекува честичките од тонерот и ги пренесува на хартијата.
Селенот е полуспроводник, кој кога не е осветлен има својства на изолатор, а кога е осветлен станува спроводник на електрична струја.
Резолуцијата на печатачот зависи од големината на точките, што зависи од дебелината на ласерскиот зрак и од квалитетот на тонерот.
Ласерската технологија се користи во печатачите во боја, каде што има модели со три (''CMY'') и четири (''CMYK'') механизми за печатење.
Ласерските печатачи денес, стандардно, достигнуваат брзина на печатење од 10 до 60 страници во минута (|ppm, Pages Per Minute), а најбрзите модели можат да печатат повеќе од 200 страници во минута во црно-бел печат и над 100 страници во минута во боја.
Вера Фишер (скулпторка)

Вера Фишер (27 јануари 1925 – 14 јули 2009 година) — хрватска вајарка.
Фишер била родена во Загреб во еврејско семејство на 27 јануари 1925 година. Нејзиниот татко починал кога таа имала една година и ја воспитала нејзината мајка Латика (моминско име: Клајн), заедно со нејзините баба и дедо.
Во 1951 година Фишер дипломирала на Академијата за ликовни уметности при Универзитетот во Загреб под менторство на професорот Вања Радуш. Учествувала на бројни самостојни и групни изложби дома и во странство. Нејзината прва јавна изложба била во 1952 година на 8-тата изложба на Хрватското друштво на уметници, а во 1962 година имала и самостојна изложба во салонот на Хрватското здружение на уметници во Загреб. Во 2002 година, Фишер организирала автобиографска изложба.
Од 1952 година, Фишер била член на Хрватското здружение на уметници. Во 1997 година, претседателот на Хрватска, Фрањо Туѓман, ја одликувал Фишер со Орденот на Даница Хрватска за ликот на Марко Марулиќ. Таа била активен член на еврејската заедница во Загреб.
Фишер починала во Загреб на 14 јули 2009 година и била погребана на гробиштата „Мирогој“.
1 Библиографија
*
Високуќи (општинска единица)

Општинска единица Високуќи ― општинска единица во Општина Горица, Област Горица, Албанија.
Општинската единица во 2015 година, ја заменила Општина Високуќи која престанала да постои и нејзината територија била припоена кон Општина Горица.
1 Населени места
* Високуќи
* Грабовица
* Ѓанче
* Лешна
* Љубојно
* Рехово
* Рожани
* Страдобрда
* Требица
* Треска
* Хасанќој
* Чемерица
Метаболна ацидоза

Метаболна ацидоза е сериозно нарушување на електролитната рамнотежа кое се карактеризира со нарушување во ацидо-базната рамнотежа. Три главни причинители се: зголемено создавање на киселина, губиток на бикарбонати, и намалена способност на бубрезите да го излачуваат вишокот на киселина. Метаболната ацидоза може да доведе до ацидемија, која е дефинирана како pH на артериската крв која е пониска од 7.35.
Акутна метаболна ацидоза, која трае од неколку минути до неколку дена, често се јавува при потешки заболувања или хоспитализации, и претежно е предизвикана од прекумерно создавање на органски киселини од страна на организмот (кетокиселини при кетоацидоза, или млечна киселина при лактатна ацидоза). Состојбата на хронична метаболна ацидоза, која трае од неколку неделу до години, може да биде предизвикана од нарушена бубрежна функција (хронична бубрежна болест) и/или губење на бикарбонати. Последиците од акутната наспрема хроничната метаболна ацидоза исто така се разликуваат, при што акутната метаболна ацидоза влијае врз кардиоваскуларниот систем, а хроничната влијае на мускулите, коските, бубрезите и кардиоваскуларниот систем.
Старово (општинска единица)

Општинска единица Старово ― општинска единица во Општина Поградец, Област Горица, Албанија.
Општинската единица во 2015 година, ја заменила Општина Старово која престанала да постои и нејзината територија била припоена кон Општина Поградец.
Според пописот од 2011 година, Општина Старово имала 15.687 жители.
1 Населени места
Општинската единица се состои од следниве села:*Бахчалак
*Вртово
*Загоричани
*Зерваска
*Пискупија
*Рамен
*Старово
*Тушевишта
Битка кај Копривштица

Битка при Копривштица — воен судир меѓу русофилските востаничките сили на четврти револуционерен округ и Отоманската војска, борбата завршила со ослободувањето на градот.
1 Борбата
Неколку дена пред борбата еден од учесниците во собранието во Обориште (Нено Балдјув), ги пријавил кај селскиот турски кмет во Пазарџик, за организирањето на востанието околу 19 април 1876 година. Кога Отоманската војска ги открила востаничките планови тие почнале да се приближуваат кон четата на Тодор Каблешков. Каблешков одлучил да го прогласил почетокот на востанието на состанок во домот на д-р Рашко Хаџи Стојчев на 20 април (2 мај, нов стил) 1876 година. Востаниците се упатиле кон градскиот плоштад и оубивлеедна од познатите затвореници, Кара Хусеин. Целиот град Копривштица се побунила и го опседнале гостилницата во која биле сместени Неџеп Ага и неговите затвореници. Тодор Каблешков бил назначен за главниот војсководец на востаничките сили. По негово барање Неџеп Ага ги ослободува затворениците во гостилницата и брзо после тоа почнала битката. Неџеп Ага успеал да побегне со неколку турски единици и Копривштица паднала под окупација на востаничките сили.
2 Поврзано
* Крваво писмо
Зоран Бојаровски

Зоран Бојаровски (р. Скопје, година) – македонски новинар и еден од основачите и уредник на порталот Рацин.мк.
1 Кариера
Зоран Бојаровски работеше како новинар и уредник во Алфа ТВ Скопје. Oд 2002 година е активен учесник во програмите на Македонскиот институт за медиуми (МИМ), како тренер/предавач и проект координатор. Во рамките на Едногодишната школа за новинарство на МИМ, ги предаваше предметите: Онлајн новинарство и мултимедиа, Вовед во новинарството, Етика, Истражувачко новинарство и Граѓанско новинарство
Работел на создавање на програмите и реализација на тренинзите за Известување од полиција и суд, Известување за различности, Известување за млади...
Новинарската кариера ја започна во Македонската телевизија. Во 1992 година, заедно со група новинари и телевизиски креативци беше тимот што ја создаде програмската концепција на А1 Телевизија.
Во телевизијата работел како новинар, уредник, програмски директор, продуцент. Автор е на десеттици документарни филмови и добитник на неколку меѓународни признанија. Како автор и продуцент бил дел од неколку меѓународни ТВ проекти.
Од 1997 година е во печатените медиуми. Во магазинот Форум бил заменик главен уредник и главен уредник.
Бојаровски е еден од основачите и главен уредник на веб порталот Кирилица. Се јавува како ко-автор на неколку книги за медиуми и за други теми како дел од тимската работа во нивната подготовка („Столбовите на демократијата” /делот за медиуми/; „Охрид и потоа”, „Пишување за електронски медиуми”; „Пишување за печатени медиуми”).
Од 2023 година, е еден од основачите и главен и одговорен уредник на порталот Рацин.мк.
Перси Слеџ

Перси Тајрон Слеџ (англиски: ''Percy''''Tyrone''''Sledge''; 25 ноември 1940 ― 14 април 2015) ― американски ар-ен-би соул и госпел-пејач. Најпознат бил по песната „When a Man Loves a Woman“, која во 1966 година се искачила на прво место на R&B топ-листата и на ''Billboard'' Hot 100.
Во 1989 година, Слеџ ја добил наградата „Пионер“ од Фондацијата за ритам и блуз. Бил примен во Куќата на славните на рокенролот во 2005 година.
1 Животопис
Слеџ бил роден на 25 ноември 1940 година во Лејтон, Алабама. Пред да ја започне музичката кариера растел во сиромашно семејство и работел како земјоделец и болничар. Еден поранешен пациент од болницата во која работел го запознал Слеџ со музичкиот продуцент Квин Ајви. По успешната аудиција Слеџ потпишал договор за снимање.
Во март 1966 година, Слеџ преку Atlantic Records го издал синглот „When a Man Loves a Woman“. Според Слеџ, инспирацијата за песната добил откако неговата девојка го оставила за манекенска кариера, а бидејќи басистот Калвин Луис и оргулистот Ендрју Рајт му помогнале со песната, тој им ги дал сите заслуги за пишувањето на песната. Песната станала меѓународен хит. Песната била прва златна плоча издадена од Atlantic Records.
Во текот на 1970-тите, Слеџ се пласирал на топ-листите со „I'll Be Your Everything“ и „Sunshine“ и бил омилена музичка ѕвезда за концерти низ целиот свет, особено во Холандија, Германија и на африканскиот континент; во времето на апартхејдот во Јужна Африка во просек одржувал 100 концерти годишно.
Кариерата на Слеџ повторно заживеала во 1980-тите откако „When a Man Loves a Woman“ повторно се пласирала на топ-листата за синглови во Обединетото Кралство откако претходно била користена во реклама на Levi's.
Во 1994 година, Саул Дејвис и Бери Голдберг го продуцирале албумот на Слеџ ''Blue Night''.''Blue Night'' добил номинација за Греми за најдобар современ блуз албум, а во 1996 година ја освоил наградата W.C. Handy за најдобар соул или блуз албум.
Во 2004 година, Дејвис и Голдберг го продуцирале и албумот ''Shining Through the Rain'', кој му претходел на неговото воведување во Куќата на славните на рокенролот.
Во мај 2007 година, Перси бил примен во Музичката куќа на славните од Луизијана во Батон Руж.
Слеџ починал на 14 април 2015 година од рак на црниот дроб во неговиот дом во Батон Руж.
Ирина Бекешкина

Ирина Ерикивна Бекешкина (украински: Ірина Ериківна Бекешкінa; 4 февруари 1952 година – 20 март 2020 година) — украински социолог. Таа била на чело на Фондацијата за демократски иницијативи „Илко Кучерив" од 2010 до 2020 година. Таа била специјализирана за проучување на украинското општество и политика и била чест медиумски коментатор.
1 Живот и кариерата
Во 1974 година, Бекешкина дипломирала на Универзитетот Тарас Шевченко во Киев со диплома по филозофија. Потоа ги завршила своите постдипломски студии на Институтот за филозофија при Советската академија на науките.
Бекешкина била научен уредник на Философська думка (''Филозофска мисла''), едно од водечките филозофски списанија во Украина. Во 1977 година станала истражувач на Советската академија на науките, а почнувајќи од 1990 година работела како истражувач на Институтот за социологија при Националната академија на науките во Украина.
Бекешкина ја започнала својата работа во Фондацијата за демократски иницијативи Илко Кучерив во 1996 година. Таму таа спроведувала истражувања, објавувајќи трудови главно за социологијата на политиката и изборите. Таа особено се фокусирала на политиката на Украина.
Бекешкина била на чело на фондацијата Демократски иницијативи од 2010 година до нејзината смрт. Таа, исто така, била член на одборот на Украинската канцеларија за врски со тинк тенкови, и била поврзана со НВО Директор за медиуми, украинска организација за набљудување на медиумите.
Бекешкина била прогласена за 38-та највлијателна жена во Украина од страна на ''Фокус'' во 2007 година, а во 2008 година била прогласена за 51-та највлијателна жена во Украина. Во објаснувањето на овие рангирања, списанието ја навело нејзината работа проучувајќи ги политичките информации во јавноста и украинската надворешна политика. Во 2018 и 2020 година, таа била вклучена во листите на 100 најуспешни жени во Украина, составени од списанието ''HB''.
Во 2020 година, Бекешкина починала во Киев од рак на желудникот.
Во ноември 2022 година, како дел од кампањата за дерусификација, улицата Дмитриј Карбишев во Киев била преименувана во улица Ирина Бекешкина.
2 Одликувања
* Виш соработник, Национална академија на науките на Украина
Черава (општинска единица)

Општинска единица Черава ― општинска единица во Општина Поградец, Област Горица, Албанија.
Општинската единица во 2015 година, ја заменила Општина Черава која престанала да постои и нејзината територија била припоена кон Општина Поградец.
1 Населени места
* Аларуп
* Блаца
* Братомир
* Грабовица
* Кодрас
* Лешница
* Љумас
* Нишавец
* Претуша
* Черава
* Черешник
Џорџ Ворнер Ален

Џорџ Ворнер Ален (1916 &#x2013; 1988) — британски уметник, кој се сметал за дел од неоромантичкото училиште.
1 Живот
Ален бил роден во 1916 година. Се школувал на Ленгсинговиот колеџ, а потоа, по препораки на уметникот Роберт Енинг Бел и уметничкиот критичар Џејмс Грег, на Факултетот за уметност Бајам Шо, каде што подоцна предавал. Подоцна живеел и работел во Брајтвел-кум-Сотвел, во близина на Валингфорд во Беркшир (денешен Оксфордшир).
Ален одржал самостојна изложба во Вокеровата галерија, Лондон, во 1952 година, за која воведниот есеј на каталогот го напишал неговиот колега сликар Брајан Томас. Сликите ги купиле Т.С. Елиот, Сер Џон Бетјеман и Ерл Болдвин. По големиот напор од изложбата, прекинал да слика осум години.
Тој се преобратил во римокатолицизмот во Абингдон во 1973 година, откако бил замолен да му оддаде почит на кардиналот Њуман. Починал во 1988 година.
2 Дела
Ален работел со масла, темпера, и акварел. Две од неговите дела, ''Пикник во Витенхем'' (1947-1948) и ''Враќањето од Ситера'' (1985-1986) се во галеријата Тејт, Лондон. Неговото дело ''Депонија за ѓубре'' (1955), прикажувајќи го Исус во позадина на индустријализацијата на Блек Кантри, било нарачан од Канон Дејвид Вуд, чија сопруга била братучетка на Ален, како олтарен живопис за индустриската мисија на Блек Кантри во Сент Џорџ во Вулверхемптон. Била купена во 2007 година од Уметничката галерија Вулверхемптон, делумно купена со грант од Фондот за национални уметнички колекции. Други дела се чуваат во Нуфилдовата фондација и во Свиндоската уметничка галерија, Британскиот музеј, Рединговиот музеј и Волингфордовиот музеј.
3 Понатамошно читање
*