Супервулкан

Супервулкан — голем вулкан кој имал избув со големина 8, односно најголемата вредност на показателот на вулканска избувност (VEI). Ова значи дека зафатнината на исфрлениот материјал е поголема од 1.000 кубни километри. Супервулканскиот избув може да биде единствен краткотраен настан или пак масивен излив на магма кој ќе трае и милиони години.
Супервулканите настануваат кога магмата во плаштот се искачува до кората но не може да ја пробие и се создава притисок во големорастечки басен сè до оној момент додек акората не може да го издржи притисокот. ова може да се случи при постоење на жаришта (на пример, Јелоустонската купа) или при подвлекувачките зони (на пример, Тоба). Друг начин на кој може да дојде до голема исфрлање на вулкански материјал е при голем огнокарпест излив, кој може да опфати големи области со магма и вулкански пепел, предизвикувајќи долготрајни климатски промени (како што е настанувањето на мали ледени доби), што пак може да предизвика истребување на видовите. Орунајскиот избув на Новозеландскиот вулкан Таупо (пред 26.500 години) е најнеодамнешниот избув на супервулкан со ВЕП-8.
1 Именувања
Потеклото на поимот „супервулкан“ е поврзан со научната дебата на почетокот на век за геолошката историја и одликите на Трите Сестри, вулканска област во Орегон во САД. Во 1925 година, Едвин Хоџ предложил дека многу големиот вулкан, наречен од негова страна Мултнома, постоел во таа област. Тој верувал дека неколкуте врвови во областа на Трите Сестри се остатоци од Мултнома, откако претходно била уништена од голема вулканска експлозија, слична на Мазама. Во 1948 година, мозжното постоење на Мултнома било запоставено од вулканологот Хаувел Вилијамс во неговата книга ''Старите вулкани во Орегон''. Книгата била рецензирана во 1949 година од друг вулканолог, Ф. Бјерс помладиот Во рецензијата, Бјерс се осврнува на Мултнома како супервулкан. Иако тврдењето на Хоџ дека Мултнома е супервулкан е отфрлена одамна, поимот ''супервулкан'' бил популаризиран од BBC во нивната популарно научна телевизиска програма ''Хоризонт'' во 2000 година за да се осврната на избувите кои создаваат огромни количества на исфрлен материјал.
Поимот ''мегакупа'' понекогаш се користи за калдерите на супервулканите, како што е на пример Блејк Ривер во Абитибискиот зеленокаменест појас во Онтарио и Квебек, Канада. Избувите кои се ВЕП 8 се именувани како „суперизбуви.“ Иако нема доброопределена минимална еклсплозивна големина за „супервулнан“, постојат два вида на вулкански избуви кои се препознаени како супервулкански: големи огнокарпести изливи и масивни избуви.
2 големи огнокарпести изливи
големи огнокарпести изливи, како што се Исланд, Сибирските Трапови, Деканските Трапови и Онтонг Јава, се пространи области на базалтни континентални траповски избуви. Кога се создаваат, овие области честопати зафаќаат неколку илјади квадратни километри и имаат зафатнина од неколку милиони кубни километри. Во повеќето случаи, магмата истекува во текот на неколку милиони години, при што се ослободуваат големи количини на гасови.
Реинион е жариште кое ги создало Деканските Трапови пред околу 66 милиони години, заедно со Креда–Палеогенскиот истребувачки настан. Постои научен договор дека причината за овој истребувачки настан е метеорски удар, но вулканската активност можно е да предизвикала климатски стресови кај определени видови. Дополнително, нбајголемиот трапов настан (Сибирските Трапови) кој се случил пред 250 милиони години и е случајно истовременик на најголемото масивно истребување на видовите во историјата, Пермско–тријаското изумирање, но сепак нема потврда дека тоа е единствената причина за ваквиот истребувачки настан.
Ваквите изливи не се избувливи, но сепак можно е да има магматски фонтани. Многу вулканолози сметаат дека Исланд е голем огнокарпест излив кој моментално се случува. Последниот голем излив бил во 1783–84 од вулканскиот процеп Лаки које приближно со должина од 40 км. Се претпоставува дека за време на избувот се исфрлени 14 км<sup>3</sup> базалтна лава.
Онтонг Јава има површина од 2.000.000 км<sup>2</sup>, и бил за 50% поголем пред да се издвојат платоата Манихики и Хикуранги.
3 Масивни избуви
Вулканските избуви се класифицирани користејќи го показателот на вулканска избувност, или ВЕП. Станува збор за логаритамска скала, што значи дека зголемување од еден на ВЕП скалата е еднакво на десеткратно зголемување на зафатнината на исфрлениот материјал. Избувите ВЕП 7 или ВЕП 8 се толку моќни што честопати создаваат кружни калдери наместо конусни, поради надолното повлекување на магмата предизвикува горната карпеста маса да колабира во магматичната комора.
3.1 Познати суперизбуви
3.1.1 ВЕП 8
+ VEI-8 избуви се имаат случено на следниве места., Име, Зона, Местоположба, Белешки, Пред години (приб.), Зафатнина на исфрлен материјал (приб.), Наводи
Ла Гарита, Сан Хуанско вулканско поле, Колорадо, САД, Фиш Кањон., 27.800.000, 5.000 км<sup>3</sup>
Тоба, Тоба, Северна Суматра, Индонезија, Суматра, Создала 2200–4400 тони H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>., 74.000, 2.800 км<sup>3</sup>,
Хаклбери Риџ, Јелоустонско жариште, Ајдахо/Вајоминг САД, Хаклбери Риџ Туф, 2.100.000, 2.500 км<sup>3</sup>,
Атана Игнимбрит, Пакана, Северно Чиле, Дел од Алтиплано–Пунски вулкански систем, 4.000.000, 2.500 км<sup>3</sup>,
Таупо, Таупо, Нов Зеланд, Северен Остров, Вакамару Игнимбрит/Курл Тефра, 340.000, 2.000 км<sup>3</sup>,
Хајзе, Јелоустонско жариште, Ајдахо, САД, Килгор Туф, 4.500.000, 1.800 км<sup>3</sup>,
Хајзе, Јелоустонско жариште, Ајдахо, САД, Блактејл Туф, 6.000.000, 1.500 км<sup>3</sup>,
Серо Гвача, Алтиплано–Пунски вулкански систем, Боливија, Гвача, препознаени се два помали избуви, 5.700.000, 1.300 км<sup>3</sup>,
Мангакино, Таупо, Нов Зеланд, Избув Киднаперс, 1.080.000, 1.200 км<sup>3</sup>,
Орунајски избув, Таупо, Нов Зеланд, Северен Остров, Таупо (Таупо), 26.500, 1.170 км<sup>3</sup>
Серо Галан, Андска централна вулканска зона, Аргентина, Катамарка, 2.500.000, 1.050 км<sup>3</sup>
Лава Крик Туф, Јелоустонско жариште, Вајоминг, САД, Лава Крик Туф, 640.000, 1.000 км<sup>3</sup>,
Врз основа на некомплетна статистика, препознаени се 60 ВЕП 8 избуви.
3.1.2 ВЕП 7
Избувите ВЕП 7, помали но сè уште масивни, се имаат случувано низ историјата. Во последните 2.000 се случиле Тамбора, 1815, Таупо и неговиот избув Хатепе, о. 232, Бајту Шан, во 946–947 година, и избувот на Самалас од 1257 година.
+ VEI-7 избуви се имаат случено на следниве места., Име, Зона, Местоположба, Настан / белешки, Години пред 1950 година (приб.), Зафатнина на исфрлен материјал (приб.)
Тамбора, Сумбава, Западни Мали Сунди, Индонезија, 1815. 1816 година е позната како година без лето., 135, 120 км<sup>3</sup>
Ринџани, Ломбок, ападни Мали Сунди, Индонезија, Избув на Самалас во 1257 година. Можен поттикнувач на мала ледена доба., 693, >10 км<sup>3</sup>
Бајту Шан, Бајкалска раседна зона, Кина/Северна Кореја, Еден од најголемите вулкански избуви во последните 2.000 години. Избув на Бајту Шан во 946 година (Милениумски избув)., 1.004, 100–120 км<sup>3</sup>
Таупо (Таупо), Таупанска вулканска зона, Нов Зеланд, Северен Остров, Избув Хатепе 232 година, 1.718, 120 км<sup>3</sup><ref
Тера (Санторини), Јужноегејски вулкански лак, Грција, Санторини, Миноански избув 1.641 п.н.е. (±12), 3.591, 100 км<sup>3</sup>
Кикаи, Јапонија, Рјукју, Кикаи 4.300 п.н.е., 6.300, 150 км<sup>3</sup>
Кикаи, Кермадек, Нов Зеланд, Кикаи пред 8.300 - 6.300 години, 6.300, 100 км<sup>3</sup>
Мазама (Кратер Лејк), Каскаден вулкански лак, Орегон, САД, Делумно причина за создавањето на Кратер Лејк., 6.578, 100 км<sup>3</sup>
Курилско езеро, Камчатка, Русија, Курилско езеро 6.440 п.н.е., 10.500, 140–170 км<sup>3</sup>
Аира, Јапонија, Кјушу, Аира, 22.000, 450 км<sup>3</sup>
Кампањски избув, Флегрејски полиња, Италија, Неапол, 39.280, 300 км<sup>3</sup>*
Ротоити, Таупанска вулканска зона, Нов Зеланд, Северен Остров, Ротоити, 50.000, 240 км<sup>3</sup><ref
Манинџа, Манинџа, Западна Суматра, Индонезија, 52.000, 220–250 км<sup>3</sup>
Репороа, Таупанска вулканска зона, Нов Зеланд, Северен остров, 230.000, 100 км<sup>3</sup>
Мамаку, Таупанска вулканска зона, Нов Зеланд, Северен остров, Роторуа, 240.000, 280 км<sup>3</sup>
Матахина, Таупанска вулканска зона, Нов Зеланд, Северен Остров, Харохаро, 280.000, 120 км<sup>3</sup><ref
Асо, Јапонија, Кјушу, Четири големи избуви во периодот од пред 300.000 - 80.000 години., 300.000, 600 км<sup>3</sup>
Лонг Вали, Бишоп Туф, Калифорнија, САД, 760.000, 600 км<sup>3</sup>
Мангакино, Таупанска вулканска зона, Нов Зеланд, Северен Остров, Три избуви пред 0,97 to 1,23 милиони години, 970.000, 300 км<sup>3</sup><ref
Валес, Хемезско вулканско поле, Ново Мексико, САД, Два избува пред 1,25 и 1,61 милиони години, 1.250.000, 600 км<sup>3</sup><ref
Хенри Форк, Јелоустонско жариштеМеса Фолс Туф, Ајдахо, САД, Јелоустонско жариште, 1.300.000, 280 км<sup>3</sup>
Каримшина, Камчатка, Русија, 1.780.000<ref, 825 км<sup>3</sup>
Пастос Грандес, Пастос Грандес, Боливија, 2.900.000, 820 км<sup>3</sup><ref
Хајзеново вулканско поле, Јелоустонско жариште Walcott Tuff, Ајдахо, САД, Јелоустонско жариште, 6.400.000, 750 км<sup>3</sup>
Бруне-Џарбиџ, Јелоустонско жариште, Ајдахо, САД, Јелоустонско жариште виновник за Антелоп источно на растојание од 1.600 км, 11.830.000, 950 км<sup>3</sup><ref
Церо Панизос, Алтиплано-Пунски вулкански систем, Аргентина, Боливија, 12.000.000, 250 км<sup>3</sup>
Бенетски вулкански систем, Скукумска група, Британска Колумбија/Јукон, Канада, 50.000.000, 850 км<sup>3</sup>
4 Медиумско покритие
* Во 2004 година, во ТВ емисијата Соголена наука на каналот Национална географија беа прикажани супервулканите .
* Во 2005 година, дводелен филм за катастрофи ''Супервулкан'' бил прикажуван на BBC, Дисковери, и други телевизиски канали низ светот.
*''Нова'' емитувале епизода ''Мистрерија на мегавулканот'' во септември 2006 година, истражувајќи ги таквите ерупции во последните 100.000 години.* Во 2006 година, каналот СајФај емитувал документарен филм ''Броејќи до пропаста'' кој имал и дел наречен „супервулкан“. Истата година, ABC newsго емитувале документарниот фил ''Последни денови на Земјата'', во која имало дел наречен „Супервулкан“.
* Во 2009 година, апокалиптичниот филм ''2012'' го има прикажано избувот на Јелоустонското жариште, како резултат на загревањето на Земјиното јадро. Од оваа причина поголемиот дел од САд ќе бидат ненаселиви.
* Сибертските Трапови и езерото Тоба биле прикажани напредистоирискиот документарец ''Животински армагедон'' (како поединечни епизоди), каде се разговарало за сите животни облици на кои овие избуви влијаеле.
5 Поврзано
* Светски катастрофски ризик
* Хронологија на вулканизмот на Земјата
* Катастрофска теорија за Тоба
* Вулканска зима
6 Дополнителна литература
***