Панентеизам

Панентеизам (со значење „се во Бога“, од |πᾶν|pân|all, ἐν и Θεός) — верување според кое божественото се пресекува низ секој дел од универзумот, а исто така се протега и надвор од просторот и времето. Терминот прв го употребил германскиот филозоф Карл Краузе во 1828 година (по преглед на хиндуистичките списи) за да ги разликува идеите на Георг Вилхелм Фридрих Хегел (1770–1831) и Фридрих Вилхелм Јозеф Шелинг (1775–1854) за односот помеѓу Бог и универзумот од наводниот пантеизам на Барух Спиноза. За разлика од пантеизмот, кој тврди дека божественото и универзумот се идентични, пантеизмот одржува онтолошка разлика помеѓу божественото и небожественото и значењето на обете.
Во панентеизмот, универзалниот дух е присутен насекаде, и во исто време „ги надминува“ сите создадени нешта. Додека пантеизмот тврди дека „сè е Бог“, пантеизмот тврди дека Бог е поголем од универзумот. Некои верзии на панентеизмот сугерираат дека универзумот не е ништо повеќе од манифестација на Бога. Покрај тоа, некои форми укажуваат дека универзумот е содржан во Бога, како во кабалистичкиот концепт на ''цимцум''. Голем дел од хиндуистичката мисла е во голема мера карактеризиран со панентеизам и пантеизам.
1 Во религијата
1.1 Будизам
Пречесниот зен-мајстор Сојен Шаку бил првиот зен-будистички игумен кој ги обиколил САД во 1905–6 година. Тој напишал серија есеи собрани во книгата ''„Зен за Американците“''. Во есејот насловен „Концептот на Бога во будизмот“, тој се обидел да објасни како будистот го гледа Крајното без антропоморфна фигура на Бог, а сепак тоа се поврзува со терминот Бог во будистичка смисла.
1.2 Христијанство
Панентеизмот е исто така карактеристика на некои христијански филозофски теологии и силно резонира во теолошката традиција на Источната православна црква. Исто така, се појавува во процесната теологија. Процесните теолошки мислители генерално се сметаат за неортодоксни на христијанскиот Запад. Понатаму, се смета декапроцесната филозофијата го отворила патот за отворен теизам, движење кое има тенденција првенствено да се поврзува со евангелистичката гранка на протестантизмот, но генерално се смета за неортодоксно од повеќето евангелисти.
1.3 Гностицизам
Манихејците, кои припаѓале на вид гностичка секта, проповедале многу поинаква доктрина така што го позиционирале вистинскиот манихејски Бог наспроти материјата и другите божества кои ги опишувале како поврзани со светот, имено боговите на Евреите, христијаните и паганите. Сепак, ова дуалистичко учење вклучувало еден разработен космолошки мит кој го раскажува поразот на првобитниот човек од силите на темнината кои ги проголтале и затвориле честичките на светлината.
Валентинијанизмот учел дека материјата настанала преку еманации на врховното битие, дури и ако, според некои, овој настан се сметал за повеќе случаен отколку намерен. За другите гностици, овие еманации биле слични на ''Сефиротите'' на кабалистите и намерни манифестации на трансцендентен Бог преку сложен систем на посредници.
1.4 Јудаизам
Иако доминантниот рабински јудаизам е класично монотеистички и ги следи прописите на Мајмонид (околу 1135–1204 г.), панентеистичката концепција за Бог може да се најде меѓу одредени мистични еврејски традиции. Водечкиот научник за кабалата, Моше Идел, ја припишува оваа доктрина на кабалистичкиот систем на Мојсеј бен Јаков Кордоверо (1522–1570 г.), а во осумнаесеттиот век, на Баал Шем Тов (околу 1700–1760 г.), основач на хасидското движење, како и на неговите современици, рабинот Дов Бер од Мезерич (починал во 1772 година) и Менахем Мендел, Магидот од Бар. Постои одредена дебата за тоа дали Исак Лурија (1534–1572) и луријанската кабала, со нејзината доктрина за цимцум, можат да се сметаат за панентеистички.
Според хасидизмот, бесконечниот Еин Соф е бестелесен и постои во состојба која е и трансцендентна и иманентна. Ова се чини дека е и став на нехасидскиот рабин Хаим од Воложин. Хасидскиот јудаизам го спојува идеалот за поништување со трансцендентен Бог преку интелектуална артикулација на внатрешните димензии преку Кабалата и со акцент на пантеистичката божествена иманентност во сè.
Многу научници би тврделе дека „панентеизмот“ е најдобриот опис на филозофската теологија на Барух Спиноза, кој бил Евреин. Затоа не е изненадување што аспектите на панентеизмот се евидентни и во теологијата на реконструкционистичкиот јудаизам каков што е претставен во списите на Мордекај Каплан (1881–1983), врз кого Спиноза извршил значително влијание.
1.5 Хиндуизам
Најраниот осврт на панентеистичката мисла во хиндуистичката филозофија бил во митот за создавањето содржан во подоцнежниот дел од Риг Веда наречен Пуруша Сукта, кој бил составен пред 1100 година п.н.е. Пуруша Сукта дал опис на духовното единство на космосот. Ја претставил природата на Пуруша, или космичкото битие, како иманентна во манифестираниот свет, а сепак трансцендентна. Од ова што го тврди суктата, произлегува оригиналната креативна волја, преку која овој огромен универзум е проектиран во просторот и времето.
1.6 Сикизам
Многу современи Сики сугерираат дека човечките души и монотеистичкиот Бог се две различни реалности (дуализам), со што тие се разликуваат од монистичките и различните нијанси на недуалистички филозофии на другите индиски религии. Сепак, сикските научници истражувале недуалистичка егзегеза на сикшките списи, како што е Бхаи Вир Сингх . Според Мандаир, Вир Синг ги толкува сикшките списи како учење за недуалност. Познатиот сикистички научник, Бхаи Мани Синг, бил цитиран како вели дека сикизмот ја содржи целата суштина на ведантната филозофија. Историски гледано, сикскиот симбол Ик Оанкар имал монистичко значење и бил сведен на едноставно значење „Постои само еден Бог“, што е неточно. Постарите егзегези на сикшките списи, како што се Фаридкот Тика и Гараб Ганџани Тика, отсекогаш ја опишувале сикшката метафизика како недвоен, пантеистички универзум. Поради оваа причина, сикшката метафизика често се споредува со недвојната ведантна метафизика. Сикшкиот поет, Бхаи Нанд Лал, често користел суфиски термини за да ја опише сикшката филозофија, зборувајќи за вахдат ул-вуџуд во својата персиска поезија.
1.7 Ислам
Вахдат ул-вуџуд (Единството на сите нешта) е концепт што понекогаш се опишува како пантеизам или панентеизам. Првенствено е поврзан со ашаритскиот суфиски научник Ибн Араби. Некои суфиски редови, особено Бекташите и Универзалното суфиско движење, се придржуваат кон слични пантеистички верувања. Истото се тврди и за Низарските Исмаили кои го следат панентеизмот според исмаилитската доктрина.
2 Општи и цитирани извори
* Анкур Баруа, „Божјето тело на дело: Рамануџа и панентеизам“, во: ''Меѓународен журнал за хиндуистички студии'', 14.1 (2010), стр. 1–30.
* Филип Клејтон и Артур Пикок (ур.), ''Во кого живееме, се движиме и постоиме; Панетеистички размислувања за Божјото присуство во научниот свет'', Ердманс (2004)
* Бангерт, Британска Колумбија (2006). ''Согласност со Бога и природата: Кон теоцентрична, натуралистичка, теолошка етика,'' Принстон теолошка монографија. 55, Пиквик Публикации, Јуџин.
* Купер, Џон В. (2006). ''Панентеизам: Другиот бог на филозофите'', Академик Бејкер
* Дејвис, Ендру М. и Филип Клејтон (ур.) (2018). ''Како го најдов Бога во секого и насекаде'', Monkfish Book Publishing
* Томас Џеј Орд (2010). ''Природата на љубовта: Теологија'' .
* Џозеф Бракен, „Панентеизам во контекст на дијалогот меѓу теологијата и науката“, во: ''Отворена теологија'', 1 (2014), 1–11 ( ).
** Хирш, Андрис (2024). Влијание на персонализмот врз латвиската теорија до почетокот на дваесеттиот век: супстанцијалност и панентеизам. ''Студии за источноевропската мисла''. Текст: