Меѓуморје

Меѓуморје или Интермариум (|Międzymorze) — геополитички план по Првата светска војна, осмислен од Јожеф Пилсудски, за обединување на поранешните полско-литвански земји на Заедницата во рамките на една политичка држава. Планот поминал низ неколку повторувања, од кои некои предвидувале вклучување на соседните држави. Предложената мултинационална политичка држава би вклучувала територии што се наоѓаат помеѓу Балтичкото, Црното и Јадранското Море, па оттука и името ''Интермариум'' (латински за „Меѓу мориња“).
Перспективна федерација на земјите од Средна и Источна Европа, планот за Меѓуморје по Првата светска војна што го спроведувал Пилсудски имала за цел да ги регрутира во предложената федерација балтичките држави (Литванија, Латвија, Естонија), Финска, Белорусија, Украина, Унгарија, Романија, Југославија и Чехословачка. Полското име ''Międzymorze'' (од ''między'', „помеѓу“; и ''morze'', „море“), што значи „Помеѓу мориња“, било преведено на латински како ''Intermarium''.
Предложената федерација требала да ја имитира Полско-литванската Заедница, која се протегала од Балтичкото Море до Црното Море, која од крајот на 16 век до крајот на 18 век ги обединила Кралството Полска и Големото Војводство Литванија. Меѓуморје ја надополнувало другата геополитичка визија на Пилсудски, прометејството, чија цел била распарчување на Руското Царство и лишување на Русија од нејзините територијални придобивки.
Некои Литванци го сметале Меѓуморје за закана за нивната нововоспоставена независност, а некои Украинци за закана за нивните стремежи за независност, и додека Франција го поддржала предлогот, на него се спротивставиле Советскиот Сојуз и поголемиот број други западни сили. Во рок од две децении од неуспехот на големиот модел на Пилсудски, сите земји што тој ги сметал за кандидати за членство во федерацијата паднале во рацете на Советскиот Сојуз или нацистичка Германија, освен Финска (која претрпела некои територијални загуби во Зимската војна од 1939-40 година со Советскиот Сојуз).
1 Преседани
1.1 Заедница
Полско-литванскиот сојуз и воен сојуз се создале како заеднички одговор на заедничките закани што ги претставувале Тевтонскиот ред, Златната орда и Големото Московско Кнежетво. Сојузот првпат бил воспоставен во 1385 година од страна на Кревскиот сојуз, свечено склучен со бракот на полската кралица Јадвига Анжујска и литванскиот голем војвода Владислав од династијата Гедиминиди.
Подоцна, во 1569 година се формирала подолготрајна федерација во форма на Полско-литванска Државна Заедница, аранжман кој траел до 1795 година, односно до Третата поделба на Полска.
Така, Полско-литванскиот сојуз траел вкупно 410 години и понекогаш оваа земја била најголемата во Европа.
Во рамките на заедницата, биле дадени предлози за воспоставување проширени полско-литвански- <i>московјански или полско-литвански<i>-рутенски заедници. Иако заедницата привремено контролирала делови од Русија и управувала со голем дел од Рутенија со векови, овие предлози никогаш не биле спроведени на уставно ниво.
1.2 Планот на Адам Чарториски
Помеѓу ноемвриските и јануарските востанија, во периодот помеѓу 1832 и 1861 година, идејата за воскреснување на нова полско-литванска заедница ја застапувал принцот Адам Јежи Чарториски, кој живеел во егзил во хотелот Ламберт во Париз.
Во младоста, Чарториски се борел против Руското Царство во Полско-руската војна од 1792 година; тој би го сторил тоа повторно во Кошќушковото востание од 1794 година доколку не бил уапсен во Брисел на пат кон Полска. Потоа, во 1795 година, тој и неговиот помлад брат добиле наредба да влезат во Царската руска армија, а Катерина Велика била толку поволно импресионирана од нив што им вратила дел од нивните конфискувани имоти. Адам Чарториски подоцна им служел на руските цареви Павле и Александар I како дипломат и министер за надворешни работи, воспоставувајќи антифранцуска коалиција за време на Наполеоновите војни. Чарториски, еден од водачите на Полското ноемвриско востание од 1830 година, бил осуден на смрт по неговото задушување од страна на Русија, но на крајот му било дозволено да оди во егзил во Франција.
Во Париз, „визионерот“ државник и поранешен пријател, доверлив човек и ''де факто'' министер за надворешни работи на Александар I дејствувал како „некрунисан крал и непризнаен министер за надворешни работи“ на непостоечка Полска.
Во својата книга „''Essai sur la diplomatie''“ (Есеј за дипломатијата), која ја завршил во 1827 година, но ја објавил дури во 1830 година, Чарториски забележал дека „''со проширување на своето влијание на југ и запад, и бидејќи по природа е недостижна од исток и север, Русија станува извор на постојана закана за Европа''“. Тој тврдел дека Русија би направила подобро доколку негува „пријатели, а не робови“. Тој, исто така, идентификувал идна закана од Прусија и се залагал за вклучување на Источна Прусија во обновената Полска.
Дипломатските напори на Чарториски го предвиделе прометистичкиот проект на Пилсудски во поврзувањето на напорите за полска независност со слични движења на други потчинети нации во Европа, дури на исток до Кавказските Планини, особено во Грузија.
Чарториски пред сè се стремел да реконституира - со француска, британска и отоманска поддршка - еден вид „пансловенски“ полско-литванска заедница со федерација на Чесите, Словаците, Унгарците, Романците и сите јужни Словени од идната Југославија. Полска, според неговата концепција, можела да посредува во судирите меѓу Унгарија и Словените, и меѓу Унгарија и Романија. Планот изгледал остварлив за време на периодот на националните револуции во 1848-49 година, но пропаднал поради недостаток на западна поддршка, поради унгарската непопустливост кон Чесите, Словаците и Романците и поради подемот на германскиот национализам.
Маријан Камил Џиевановски напишал дека „потфатот на принцот претставува [витална] врска [помеѓу] Јагелон [федеративен прототип] од 16 век и федеративно-прометејската програма на Јозеф Пилсудски [која следела по Првата светска војна]“.
2 Меѓуморје на Јозеф Пилсудски
Стратешката цел на Јожеф Пилсудски била да воскресне нова, демократска форма на Полско-литванската заедница, додека работел на распаѓање на Руското Царство, а подоцна и на Советскиот Сојуз, на неговите етнички составни делови. (Вториот бил неговиот прометеистички проект.) Пилсудски ја гледал федерацијата како противтежа на рускиот и германскиот империјализам.
Според Џиевановски, планот никогаш не бил изразен на систематски начин, туку се потпирал на прагматичните инстинкти на Пилсудски. Според британскиот научник Џорџ Санфорд, околу времето на Полско-советската војна од 1920 година, Пилсудски разбрал дека планот не е изводлив.
2.1 Опозиција
Планот на Пилсудски се соочил со отпор од речиси сите страни. Советите, чија сфера на влијание била директно загрозена, работеле на спречување на агендата на Меѓуморје. Сојузничките сили претпоставувале дека болшевизмот е само привремена закана и не сакале да го видат ослабен нивниот важен (од гледна точка на рамнотежата на силите) традиционален сојузник, Русија. Тие го презирале одбивањето на Пилсудски да им помогне на своите бели сојузници, го гледале Пилсудски со сомнеж, ги сметале неговите планови за нереални и ја повикале Полска да се ограничи на области со јасна полска етничка припадност. Литванците, кои ја воспоставиле својата независност во 1918 година, не биле подготвени да се приклучат; Украинците, слично барајќи независност, исто така се плашеле дека Полска повторно може да ги покори; а Белорусите, иако речиси не биле толку заинтересирани за независност како Украина, сè уште се плашеле од полската доминација. Шансите за планот на Пилсудски не биле зголемени од серијата војни по Првата светска војна и гранични судири меѓу Полска и нејзините соседи во спорните територии - Полско-советската војна, Полско-литванската војна, Полско-украинската војна и граничните судири меѓу Полска и Чехословачка.
Концептот на Пилсудски наишол на отпор во самата Полска, каде што лидерот на Национална демократија Роман Дмовски се залагал за етнички хомогена Полска во која малцинствата би биле полонизирани. Многу полски политичари, вклучувајќи го и Дмовски, се спротивставиле на идејата за мултиетничка федерација, претпочитајќи наместо тоа да работат за унитарна полска национална држава. Санфорд ги опишал политиките на Пилсудски по неговото повторно доаѓање на власт во 1926 година како слични фокусирани на полонизацијата на источнословенските малцинства во земјата и на централизацијата на моќта
Додека некои научници ги прифаќаат по номинална вредност демократските принципи што Пилсудски ги сметал за неговиот федеративен план, други ги гледаат таквите тврдења со скептицизам, посочувајќи го државниот удар во 1926 година кога Пилсудски презел речиси диктаторски овластувања. Особено, неговиот проект е негативно оценет од повеќето украински историчари, при што Олександр Дерхачов тврдел дека федерацијата би создала поголема Полска во која интересите на не-Полјаците, особено Украинците, би биле игнорирани.
Некои историчари сметаат дека Пилсудски, кој тврдел дека „''не може да има независна Полска без независна Украина''“, можеби бил повеќе заинтересиран за одвојување на Украина од Русија отколку за обезбедување благосостојба на Украинците. Тој не се двоумел да употреби воена сила за да ги прошири границите на Полска до Галиција и Волинија, спречувајќи го украинскиот обид за самоопределување на спорните територии источно од реката Буг, кои содржеле значително полско присуство (полско мнозинство главно во градови како Лвов, опкружен со рурално украинско мнозинство).
Зборувајќи за идните граници на Полска, Пилсудски рекол: „''Сè што можеме да добиеме на запад зависи од Антантата - од степенот до кој таа може да сака да ја притисне Германија''“, додека на исток „''постојат врати кои се отвораат и затвораат, и зависи од тоа кој ги присилува да се отворат и колку далеку''“. Во источниот хаос, полските сили се заложиле да се прошират колку што е можно повеќе. Од друга страна, Полска немала интерес да се придружи на западната интервенција во Руската граѓанска војна или да ја освои самата Русија.
По Полско-советската војна (1919–1921) и воспоставувањето на Украинска ССР, концептот на Пилсудски за федерација на земјите од Средна и Источна Европа, заснован на полско-украинска оска, изгубил секаква шанса за реализација.
Пилсудски потоа размислувал за федерација или сојуз со балтичките и балканските држави. Овој план предвидувал Средноевропска унија која ги вклучувала Полска, Чехословачка, Унгарија, Финска, балтичките држави, Скандинавија, Италија, Романија, Бугарија, Југославија и Грција - со што се протегала не само западно-исток од Балтичкото Море до Црното Море, туку северно-јужно од Арктичкиот Океан до Средоземното Море. Овој проект, исто така, пропаднал: Чехословачка и Литванија не верувале во Полска; и иако имала релативно добри односи со другите земји, тие имале тензии со своите соседи, што го отежнувало практично создавањето во Средна Европа голем блок од земји кои сите имале добри односи едни со други. На крајот, наместо голема федерација, бил основан само полско-романски сојуз, почнувајќи од 1921 година. За споредба, Чехословачка имала поголем успех со својата Мала Антанта (1920–1938) со Романија и Југославија, поддржана од Франција.
Пилсудски починал во 1935 година. Подоцнежна, многу помала верзија на неговиот концепт се обидел да изнесе меѓувоениот полски министер за надворешни работи Јозеф Бек, протеже на Пилсудски. Неговиот предлог, кон крајот на 1930-тите, за „Трета Европа“ - сојуз на Полска, Романија и Унгарија - добил малку поддршка пред да започне Втората светска војна. Концептот на Бек за Трета Европа не успеал да постигне никаква популарност бидејќи Германија била втора најголема економија во светот, а цела Источна Европа била економски зависна од ''Рајхот''. Од економски причини, стремежот во Источна Европа бил да се следи примерот на Берлин, а не на Варшава.
Непочитувајќи го Полско-советскиот пакт за ненапаѓање од 1932 година, Советскиот Сојуз се здружил со Нацистичка Германија за да ги подели Средна и Источна Европа меѓу нив. Според некои историчари, токму неуспехот да се создаде силна противтежа на Германија и Советскиот Сојуз, како што предложил Пилсудски, ги осудил потенцијалните земји-членки на Меѓуморје на нивните судбини во Втората светска војна.
3 Втората светска војна и потоа
Концептот на „Средна [и Источна] Европска Унија“ - триаголен геополитички ентитет закотвен во Балтичкото, Црното и Јадранското или Егејското Море - бил оживеан за време на Втората светска војна кај полската влада во егзил на Владислав Сикорски. Овој концепт бил поддржан од британското Министерство за надворешни работи предводено од британскиот министер за надворешни работи Ентони Еден.
Прв чекор кон негово спроведување - разговорите од 1942 година меѓу грчката, југословенската, полската и чехословачката влада во егзил во врска со потенцијалните грчко-југословенски и полско-чехословачки федерации (со конечна цел за приклучување на Унгарија, Романија, Бугарија и Албанија ) - на крајот пропаднале поради советското противење, што довело до чешко двоумење и рамнодушност или непријателство на сојузниците.
Декларацијата на Полската подземна држава во тој период повикувала на создавање на федерална унија на Средна и Источна Европа, без која било држава.
На 12 мај 2011 година, земјите од Вишеградската група ( Република Полска, Чешка, Словачка и Унгарија) објавиле формирање на Вишеградска борбена група под полска команда. Борбената група била формирана до 2016 година како сила на ЕУ, а не како дел од командата на НАТО. Покрај тоа, почнувајќи од 2013 година, четирите земји требало да започнат заеднички воени вежби под покровителство на Силите на НАТО. Некои научници го сметале ова за прв чекор кон тесна регионална соработка во Средна Европа.
На 6 август 2015 година, полскиот претседател Анджеј Дуда, во своето инаугуративно обраќање, објавил планови за изградба на регионален сојуз на средноевропски држави, моделиран според концептот Меѓуморје. Во 2016 година, Иницијативата „Три мориња“ одржала почетен самит во Дубровник, Хрватска. Иницијативата „Три мориња“ има 13 земји-членки по должината на оската север-југ од Балтичкото Море до Јадранското Море и Црното Море: Естонија, Латвија, Литванија, Полска, Чешка, Словачка, Австрија, Унгарија, Словенија, Хрватска, Романија, Бугарија и Грција.
4 Библиографија
* Janusz Cisek, ''Kilka uwag o myśli federacyjnej Józefa Piłsudskiego, Międzymorze – Polska i kraje Europy środkowo-wschodniej XIX–XX wiek'' (Some Remarks on Józef Piłsudski's Federationist Thought, Międzymorze – Poland and the East-Central European Countries in the 19th–20th Centuries), Warsaw, 1995.
* Marek Jan Chodakiewicz, ''Intermarium: The Land between the Black and Baltic Seas'' (Transaction Publishers) New Brunswick, NJ. 2012.
* Marian Kamil Dziewanowski, ''"Polski pionier zjednoczonej Europy"'' ("A Polish Pioneer of a United Europe"), ''Gwiazda Polarna'' (Pole Star), vol. 96, no 19 (September 17, 2005), pp. 10–11.
* M.K. Dziewanowski, ''Czartoryski and His Essai sur la diplomatie'', 1971, .
* M.K. Dziewanowski, ''Joseph Pilsudski: a European Federalist, 1918–1922'', Stanford, Hoover Institution, 1979.
* Peter Jordan, ''Central Union of Europe'', introduction by Ernest Minor Patterson, Ph.D., ''President, The American Academy of Political and Social Science'', New York, Robert M. McBride & Company, 1944.
* Jonathan Levy, ''The Intermarium: Madison, Wilson, and East Central European Federalism'', , 2006
* Sławomir Łukasiewicz, ''Trzecia Europa: Polska myśl federalistyczna w Stanach Zjednoczonych, 1940–1971'' (Third Europe: Polish Federalist Thought in the United States, 1940–1971), Warsaw, Institute for National Remembrance (''Instytut Pamięci Narodowej''), 2010, .
* Anna Mazurkiewicz (University of Gdańsk), review of Sławomir Łukasiewicz, ''Trzecia Europa: Polska myśl federalistyczna w Stanach Zjednoczonych, 1940–1971'', in ''Polish American Studies: A Journal of Polish American History and Culture, Published by the Polish American Historical Association'', vol. LXVIII, no. 1 (Spring 2011), , pp. 77–81.
* Piotr Okulewicz, ''Koncepcja "miedzymorza" w myśli i praktyce politycznej obozu Józefa Piłsudskiego w latach 1918–1926'' (The Concept of Międzymorze in the Political Thought and Practice of Józef Piłsudski's Camp in the Years 1918–1926), Poznań, 2001, .
* Antoni Plutynski, ''We Are 115 Millions'', with a foreword by Douglas Reed, London, Eyre & Spottiswoode, 1944.
* David J. Smith, Artis Pabriks, Aldis Purs, Thomas Lane, ''The Baltic States: Estonia, Latvia and Lithuania'', Routledge (UK), 2002, (also available ).
* Visegrad Group Defence Cooperation (published 1 May 2019)