Историја на Алпите

Долините на Алпите биле населени уште од праисторијата. Алпската култура, која се развила таму, се фокусира на трансхумација.
Алпите се поделени меѓу осум земји: Франција, Монако, Италија, Швајцарија, Лихтенштајн, Австрија, Германија и Словенија. Во 1991 година била воспоставена Алпската конвенција за регулирање на оваа транснационална област, чија површина изнесува околу 190.000 км<sup>2</sup>.
1 Рана историја (пред 1200 г.)
Пештерите Вилдкиркли во Апенцелските Алпи покажуваат траги од неандерталците кои живееле таму (околу 40.000 пр. н. е.). Во текот на глацијацијата Вирм (до околу 11700 пр.н.е.), сите Алпи биле покриени со мраз. Анатомските современи луѓе стигнале до алпскиот регион до ок. пред 30.000 години. MtДНК Хаплогрупа К (се верува дека потекнува од средината на горниот палеолит, помеѓу околу 30.000 и 22.000 години, со проценета старост овде од околу 12.000 години п.с.), е генетски маркер поврзан со југоисточната алпска област.
Трагите на трансхуманција се појавиле во неолитот. Во бронзеното доба, Алпите ја формирале границата на културите Урнфилд и Терамар. Мумијата пронајдена на Ецталските Алпи, позната како „Ледениот човек Еци“, живеела ок. 3200 пр.н.е. Во таа фаза, поголемиот дел од населението веќе ја заменило економијата заснована на лов и се адаптирало на економија базирана на земјоделство и сточарство. Сè уште е отворено прашање дали формите на пастирска мобилност, како што е трансхумансата (алпикултура), веќе постоеле во праисторијата.
Најраните историски извештаи датираат од римскиот период, најмногу поради грчко-римската етнографија, со некои епиграфски докази од Ретијците, Лепонтиите и Галите, со Лигури и Венети кои ги окупирале рабовите на југозапад и југоисток, соодветно (Кисалпска Галија и 3 век пр.н.е.) во текот на 4 век. Карпестите цртежи во Валкамоника датираат од овој период. Неколку детали дошле до современите научници за освојувањето на многу од алпските племиња од страна на Август, како и за битките на Ханибал преку Алпите. Повеќето од локалните галски племиња се здружиле со Картагинците во Втората пунска војна, за чие времетраење Рим ја изгубил контролата над поголемиот дел од Северна Италија. Римското освојување на Италија завршило дури по римската победа над Картагина, до 190-тите пр.н.е.
Помеѓу 35 и 6 пр.н.е, алпскиот регион постепено бил обединет со Римската империја. Современиот споменик Тропаеум алпиум во Ла Турби ја означува победата на Римјаните над 46 племиња во овие планини. Последователната изградба на патишта преку алпските премини најпрво дозволила јужните и северните римски населби на Алпите да се поврзат и на крајот ги интегрирала жителите на Алпите во културата на Империјата. Горната долина на Рона или ''Валис Поенина'' паднала во рацете на Римјаните по Битката кај Октодур (Мартињи) во 57 пр.н.е Аоста била основана во 25 пр.н.е како ''Аугуста праеториа салассорум'' на поранешната територија на Саласи. Рецијаа била освоена во 15 пр.н.е
Со поделбата на Римската империја и падот на нејзиниот западен дел во четвртиот и петтиот век, моќноста во алпскиот регион се вратила во нејзините локални димензии. Честопати епархиите станувале важни центри. Додека во Италија и Јужна Франција, епархиите во Западните Алпи биле основани рано (почеток во четвртиот век) и резултирале со бројни мали седишта, во Источните Алпи таквите основи продолжиле до XIII век и епархиите обично биле поголеми. Новите манастири во планинските долини, исто така, ја промовирале христијанизацијата на населението. Во тој период, јадрото на супра-регионалните политички сили главно се наоѓало северно од Алпите, прво во Каролиншкото Царство, а подоцна, по нејзината поделба, во Франција и Светото Римско Царство. Германските императори, кои ја добиле царската инвестиција од папата во Рим помеѓу деветтиот и петнаесеттиот век, морале да ги преминат Алпите заедно со нивната придружба.
Во VII век, голем дел од Источните Алпи биле населени од Словени. Помеѓу VII и IX век, словенското кнежевство Карантанија постоело како едно од ретките негермански политики на Алпите. Алпските Словени, кои го населиле поголемиот регион од територијата на денешна Австрија и Словенија, постепено биле германизирани од 9 до 14 век. Современите Словенци се нивни најјужни потомци.
Последователната емиграција и окупацијата на алпскиот регион од страна на Алеманите од 6 до 8 век, исто така, се познати само површно. За „мејнстрим“ историјата, Франкската, а подоцна и Хабсбуршката империја, Алпите имале стратешко значење како пречка, а не како пејзаж, а алпските премини имаат, следствено, големо воено значење.
Помеѓу 889 и 973 година, заедница на муслимански напаѓачи кои дејствувале од нивната база Фраксинетум, на брегот на Прованса, ги блокирале алпските премини за христијанските патници сè до нивното протерување од христијанските сили предводени од Ардуин Глабер во 973 година, во кој момент трансалпската трговија можела да продолжи.
До распаѓањето на Каролиншката империја во 10-тиот и 11-тиот век може да се следи локалната историја на различни делови на Алпите, особено со миграциите на Високиот средновековен Валсер.
2 Подоцна средновековна до рана модерна ера (1200-1900 година)
Францускиот историчар Фернанд Браудел, во својот познат том за медитеранската цивилизација, ги опишал Алпите како "исклучителен опсег на планини од гледна точка на ресурсите, колективните дисциплини, квалитетот на човечкото население и бројот на добри патишта". Ова извонредно човечко присуство во Алпскиот регион настанало со растот на населението и аграрната експанзија во Високите средни години. Отпрвин, мешаната форма на земјоделство и сточарство доминирала во економијата. Потоа, од доцниот средниот век, добиток ги заменил овците како доминантни животни. Во неколку региони на северната градина на Алпите, сточарството се повеќе се оринтирало кон пазари со долг дострел и целосно го заменило земјоделството. Во исто време, другите видови на меѓурегионална и трасалпска размена растеле во значење. Најважниот премин бил Бренер, кој можел да го смести сообраќајот со колички почнувајќи од петнаесеттиот век. Во Западните и Централните Алпи, премините биле практични само за глутници до периодот околу 1800 година.
Процесот на формирање држава на Алпите бил поттикнат од близината на централните области на европските конфликти, како италијанските војни од 1494 до 1559 година. Во тој период социо-политичките структури на алпските области се оддалечиле. Може да се препознаат три различни модели на развој: еден од кнежевската централизација (Западни Алпи), еден локално-заеднички (Швајцарија) и еден среден, кој се карактеризирал со моќно благородништво (Источни Алпи).
До крајот на деветнаесеттиот век, многу алпски долини останале главно обликувани од аграрните и пасторалните активности. Растот на населението го фаворизирало интензивирањето на користењето земјиште и ширењето на производството на пченка, компири и сирење. Пократката сезона на растење на повисоки надморски височини не била пречка до околу 1700 година. Подоцна, сепак, тоа станало главна пречка за понатамошното интензивирање на земјоделството, особено во споредба со околните низини каде продуктивноста на земјиштето брзо растела. Внатре во алпскиот регион имало впечатлива разлика помеѓу западните и централните делови, во кои доминирале малите земјоделски претпријатија, и источниот дел, кој се карактеризирал со средни или големи фарми. Миграцијата во урбанизираните зони на околните области веќе била очигледна пред 1500 година и често била привремена. На самите Алпи урбанизацијата била бавна.
2.1 Централни Алпи
Во Централните Алпи, главниот настан, на северната страна на синџирот, претрпел постепено формирање од 1291 до 1516 година на Швајцарската конфедерација, барем досега во однос на планинските кантони, а особено со осврт на независните конфедерации на Грисон и Вале, кои станале полноправни членки на Конфедерацијата во 1803 и 1815 година соодветно. Привлечноста на југот била премногу силна и за шумските кантони и за Грисон, така што и двајцата се обиделе да обезбедат, и всушност обезбедиле, различни делови од Миланезите.
Преминот Готард бил познат во антиката како ''Адула Монс'', но не бил еден од важните алпски премини поради непроодноста на клисурата Шеленен северно од преминот. Ова драматично се променило со изградбата на таканаречениот Ѓаволски мост во 1230 година. Речиси веднаш, во 1231 година, на некогаш неважната долина Ури и била доделена империјална непосредност и станалала главна рута која што ги поврзувала Германија и Италија. Исто така, во 1230 година, на преминот бил изграден конак посветен на Готард од Хилдесхајм со цел да ги смести аџиите во Рим кои тргнале по тој пат. Ненадејната стратешка важност за европските сили добиена од она што сега е централна Швајцарија била важен фактор во формирањето на Старата швајцарска конфедерација која започнала кон крајот на 13 век.
Во 15 век, шумските кантони ја освоиле Вале Левентина, како и Белинзона и Долината ди Бленио (иако Долината Осола ја држеле само одредено време). Бленио бил додаден на Долината Брегаља (која му била дадена на епископот од Коире во 960 година од страна на императорот Ото I), заедно со долините на Месолчина и на Пошиаво.
2.2 Западни Алпи
Во случајот со Западните Алпи (со исклучок на делот од синџирот на Монблан до преминот Симплон, кој ги следел богатствата на Вале), се водела долга борба за контрола помеѓу феудалците од Савој, Дофине и Прованса. Во 1349 година, Дофине паднал во рацете на Франција, додека во 1388 округот Ница преминал од Прованса во куќата на Савој, која исто така тогаш ја држел Пиемонт, како и други земји од италијанската страна на Алпите. Борбата потоа била ограничена на Франција и куќата на Савој, но малку по малку, Франција успеала да ја потисне куќата Савој преку Алпите, принудувајќи ја да стане целосно италијанска сила.
Пресвртна точка во ривалството бил Договорот од Утрехт (1713 година), со кој Франција му ги отстапила на Савој алпските окрузи Егзил, Бардонеш (Бардонекија), Оулкс, Фенестрел и Шатеан Дофин, додека Савој ѝ ја предал на Франција долината Бардонеке на долината на Алпите и составниот дел од округот Ница. Последниот чин во оваа долготрајна борба се одвивал во 1860 година, кога Франција со цесија го добила остатокот од округот Ница, а исто така и Савој, со што останала единствениот владетел на западната падина на Алпите.
2.3 Источни Алпи
Источните Алпи биле вклучени во Франкската империја уште од 9 век. Од високиот среден век и низ раната модерна ера, политичката историја на Источните Алпи може да се рече дека речиси целосно го опфаќала напредувањето и повлекувањето на куќата на Хабсбург. Оригиналниот дом на Хабсбургерите бил во долната долина на Аар, во замокот Хабсбург. Тие го загубиле округот од Швајцарците во 1415 година, бидејќи претходно изгубиле разни други делови од денешна Швајцарија. Но, тие изградиле импресивна империја во Источните Алпи, каде поразиле бројни помали династии. Го освоиле војводството на Австрија со Штаерска во 1282 година, Корушка и Крањска во 1335 година, Тирол во 1363 година и Форарлберг во делови од 1375 до 1523 година, посебно мали „поправки“ на границите на северната падина на Алпите. Но, на другата падина нивниот напредок бил побавен, и помалку успешен. Вистина е дека тие го освоиле Примиеро доста рано (1373 година), како и (1517 година) долината Ампецо и неколку градови јужно од Тренто. Во 1797 година ја добиле Венеција, во 1803 година секуларизираните епископии Тренто и Бриксен (како и онаа во Салцбург, повеќе на север), покрај регионот Валтелина, и во 1815 година долините Бергамаски, додека миланците им припаѓале од 1535 година. Но, во 1859 година изгубиле од куќата на Савој и од Миланезите и од Бергамаска, а во 1866 година и Венеција, така што Трентино тогаш бил нивен главен посед на јужната падина на Алпите. Добивањето на миланците во 1859 година од страна на идниот крал на Италија (1861 година) значело дека Италија потоа ја освоила долината Ливињо (помеѓу Горниот Енгадин и Бормио), што е единствениот важен дел што го имала на неиталијанската падина на Алпите, покрај округот Тенда (добиена во 5, 6 и 60 години), Гленс во Поморските Алпи, резервиран во 1860 година од причини поврзани со ловот. По Првата светска војна и пропаста на Австро-Унгарија, имало важни територијални промени во Источните Алпи.
3 Модерна историја (1900 година до денес)
3.1 Население
За модерната ера постои можност да се даде квантитативна проценка на населението на алпскиот регион. Во областа на Алпската конвенција, имало околу 3,1 милиони жители во 1500 година, 5,8 во 1800 година, 8,5 во 1900 година и 13,9 во 2000 година.
Научниците од шеснаесеттиот век, особено оние од градовите во близина на Алпите, почнале да покажуваат поголем интерес за планинските феномени. Нивната љубопитност била поттикната и од важните прашања за генезата на Земјата и толкувањето на Библијата. До осумнаесеттиот век, во европското општество се проширило карактеристичен ентузијазам за природата и Алпите. Пример за тоа е познатото повеќетомно дело „Патувања на Алпите“ (1779–1796) од Хорас-Бенедикт де Сосир. Во своето дело, натуралистот од Женева, меѓу другото, го опишал неговото искачување на Мон Блан во 1787 година на 4800 метри надморска височина. Овој нов интерес се рефлектирал и во литературата, особено во најпродаваниот романтичен роман на Жан-Жак Русо „''Јулија или новата Елоиза''“ (1761). Овие културни случувања резултирале со раст на интересот за Алпите како дестинација за патување и ги поставиле темелите за модерниот туризам. Како Европа станувала сè поурбанизирана, Алпите се истакнале како место на природата. За време на колонијалната експанзија, многу планини во Азија, Австралија и Америка биле именувани по Алпите.
Во текот на деветнаесеттиот и дваесеттиот век се случиле неколку важни промени. Прво, алпското население почнало да се карактеризира со одредена стапка на раст, која се повеќе се разликувала од онаа на подинамичните непланински области. Второ, миграциските флукс станувале сè поважни и сè повеќе насочени кон воневропските дестинации. Почнувајќи од почетокот на дваесеттиот век, неколку региони биле погодени од депопулација. Овој процес ја засилил неурамнотежената дистрибуција на населението во рамките на Алпите, бидејќи урбаните центри на пониски надморски височини доживеале силен раст и очигледно станале најважните динамични локалитети во текот на дваесеттиот век.
3.2 Економија
И економијата покажала многу знаци на промена. Пред сè, земјоделскиот сектор почнал да губи важност и се обидел да опстане со воведување специјализирани култури во дното на долината и зајакнување на сточарството на повисоки надморски височини. Оваа длабока трансформација се појавила поради ширењето на индустријализацијата во Европа во текот на деветнаесеттиот век, што имало влијание врз Алпите, директно или индиректно. Од една страна, активностите како производството на железо, кои станале истакнати во раната модерна ера, ги достигнале своите граници поради транспортните трошоци и зголемениот обем на деловните операции. Од друга страна, на крајот на дваесеттиот век, се појавиле нови можности за производствениот сектор, најмногу поради електричната енергија, една од главните иновации на втората индустриска револуција. Обилната вода и стрмните падини ги направиле Алпите идеална средина за производство на хидроелектрична енергија. Така, се појавиле голем број индустриски локации.
Сепак, несомнено услужниот сектор бил тој што го доживеал најважниот нов развој во алпската економија: брзиот пораст на туризмот. Во првата фаза доминирале летните посети и, околу 1850 година, проширувањето на алпските здравствени одморалишта и бањи. Подоцна, туризмот почнал да се префрла во зимската сезона, особено по воведувањето на ски-лифтовите во почетокот на дваесеттиот век. Долго време, транзитниот сообраќај и трговијата биле суштински дел од услужниот сектор на Алпите. Традиционалните правци и активности почнале да се соочуваат со силна конкуренција од изградбата на железнички линии и тунели како Семеринг (1854), Бренер (1867), Фрежус/Мон-Сенис (1871), Готард (1882), Симплон (1906) и Тауерн (1909). Во 2016 година го отворил 57 км долгиот Базен тунел Готард. Со максимална надморска височина од само 549 метри надморска височина, тоа е првата рамна директна рута низ алпската бариера.
Генерално, вреди да се забележжи дека дури и ако модерната индустрија – туризмот, железницата, а подоцна и системот на автопатишта – биле можности за Алпите, дополнувајќи ја нејзината традиционална отвореност за нови предизвици, исто така произвела негативни последици, како што е човечкото влијание врз животната средина.
3.3 Политичка историја
Како и другите области во Европа, алпскиот регион бил погоден од формирањето на националните држави кои произвеле тензии меѓу различни групи и имало последици за пограничните области. Во овие територии, присилната моќ на државата се чувствувала многу посилно отколку порано. Границите ја изгубиле својата пропустливост и сега се поделени области кои порано се карактеризирале со чувство на заедница и тековни размени. За време на Првата светска војна, источниот алпски регион бил еден од епицентрите на конфликтот.
По Втората светска војна, Алпите влегле во нова фаза. Во исто време, биле зајакнати регионалните идентитети и бил конструиран заеднички алпски идентитет. Бил направен извонреден чекор во 1991 година со потпишувањето на Алпската конвенција меѓу сите алпски земји и Европската унија. Овој процес бил зајакнат со појавата на нови културни вредности за Алпите. Во деветнаесеттиот век, имало тензија помеѓу романтичните застапници на „светоста“ на алпските врвови (како Џон Раскин) и модерните планинари (како Лесли Стивен), кои го промовирале поимот Алпите како „игралиште на Европа“. Во дваесеттиот век, планините добиле јасно позитивен, легендарен статус на места неизвалкани од непожелни урбани влијанија како загадувањето, бучавата и сл.
3.4 Туризам и алпинизам
Британците биле фасцинирани од Алпите поради поврзаноста со општото зголемување на шармот и привлечноста на овој планински венец во текот на осумнаесеттиот век. Сепак, биле вклучени и британските особености. Традиционално, многу Англичани ја почувствувале привлечноста на Медитеранот, што било поврзано со практикувањето на Големата турнеја, и на тој начин морале да ја поминат Европа и Алпите за да стигнат до него. Од место на транзит, Алпите се претвориле во туристичка дестинација бидејќи се зголемил протокот на луѓе и транспортни средства. Покрај тоа, со пронаоѓањето на нови спортови, Алпите станале област на експериментален тренинг. Алпите им понудиле на многу планинари степен на тежина што одговарал на нивните очекувања.
Конвергенцијата на овие феномени му дала централна позиција на алпскиот туризам. Таа се засилила од средината на деветнаесеттиот век наваму и, и покрај флуктуациите, никогаш нема да ја изгуби својата важност. Железничките компании, туристичките водичи, патописите и туристичките агенти ги здружиле силите за да ги направат Алпите престижна туристичка дестинација. Конкретно со Томас Кук, Алпите се појавиле, уште во 1861 година, во каталогот на туристички понуди и биле клучни за воспоставувањето на „вистинска меѓународна индустрија“ на туризмот. Оваа индустрија ја развила инфраструктурата: железнички линии, хотели и други услуги како казина, шеталишта, подобрувања и жичници.
Освојувањето на Алпите од страна на британските туристи било постигнато заедно со нивното укротување и со страсно учество на локални, регионални и национални елити, без разлика дали биле политички, економски или културни. Лесли Стивен, во најпродаваната книга за првпат објавена во 1871 година, ги дефинирала Алпите како „Игралиште на Европа“. Книгата го посочува неверојатниот успех на планините, но ги одразува и тензиите кои што се појавиле меѓу нивните посетители. Дошло до судир меѓу „вистинските ентузијасти“, чувствителни на убавина и „јатото обични туристи“ кои се држеле до своите обичаи и удобности.
Во текот на дваесеттиот век, Алпите биле вклучени во глобализацијата на туризмот, процес кој предизвикал мултициплирање на неговите дестинации. Сепак, кај британското население овие планини задржале непобитна привлечност. Всушност, Британците продолжиле да ги гледаат особено зимските спортови (како скијање, лизгање, боб, карлинг) како значајна основа за оправдување на нивното патување и нивното овековечување на единствена култура. Гевин де Бир и Арнолд Лун го претставуваат овој став преку плодна интерпретација на овој планински венец од секоја можна перспектива. Навистина, Британците никогаш не престанале да ги сакаат и секогаш биле привлечени од Алпите. Веројатно ова нема да заврши наскоро, ако некаков показател се рекламите и презентациите на големите алпски одморалишта што ги пресекуваат неделните изданија на најголемите весници.
4 Лингвистичка историја
Алпите се на раскрсницата на францускиот, италијанскиот, германскиот и јужнословенскиот јазичен спрахрам. Исто така, дејствуваат како лингвистички засолниште, зачувувајќи ги архаичните дијалекти како што се римскиот, валсерскиот германски или романскиот ломбардиски. Изумрените јазици за кои било потврдено дека се зборувале во алпскиот регион вклучуваат реетски, лепонтски, лигурски и лангобардиски.
Како резултат на комплицираната историја на алпскиот регион, мајчиниот јазик и националните чувства на жителите не секогаш одговараат на сегашните меѓународни граници. Регионот Трентино-Алто Адиџе/Јужен Тирол, кој што бил анектиран од Италија по Првата светска војна, има мнозинство од германско говорно подрачје во северната провинција Јужен Тирол. Во северна Италија, во близина на швајцарската граница, постојат валсерски германски говорници. Постојат некои области на француски и француско-провансалски јазик во италијанската долина Аоста, додека има групи од словенечки говорници во италијанскиот дел на Јулијанските Алпи, во долината Ресија (каде што сè уште се зборува архаичниот ресиски дијалект на словенечкиот) и во планинскиот округ познат како Венецијанска Словенија.
5 Библиографија
* John W. Cole, Eric R. Wolf: ''The hidden frontier: ecology and ethnicity in an alpine valley'', University of California Press (1999), .
*''Histoire des Alpes – Storia delle Alpi – Geschichte der Alpen:'' annual journal of the International Society for Alpine History with French, Italian and German articles and English abstracts, Chronos Verlag, Zurich, from 1996, ISSN 1660-8070; online access on or .
* Marco Bellabarba, Hannes Obermair, Hitomi Sato (eds): ''Communities and Conflicts in the Alps from the Late Middle Ages to Early Modernity.'' Il mulino – Duncker & Humblot, Bologna-Berlin 2015. ISBN 978-88-15-25383-5, and .
* Bergier, Jean-François: ''Pour une histoire des Alpes, Moyen Âge et Temps modernes.'' Ashgate, Aldershot UK 1997, .
* Braudel, Fernand: ''The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II,'' 2. vols. University of California Press, Berkeley 1995 (first French edition 1949/66). ISBN 978-0-520-20308-2
* Cuaz, Marco: ''Le Alpi.'' Il mulino, Bologna 2005, .
*''Dictionnaire encyclopédique des Alpes,'' 2 vols. Glénat, Grenoble 2006, and 2-7234-5073-2.
* Fontaine, Laurence: ''Pouvoir, identités et migrations dans les hautes vallées des Alpes occidentales (XVIIe-XVIIIe siècle).'' Presses Universitaires de Grenoble, Grenoble 2003. ISBN 2-7061-1100-3.
* Guichonnet, Paul (ed.): ''Histoire et Civilisation des Alpes,'' 2 vols. Editions Privat Toulouse and Payot Lausanne 1980, .
* Leonardi, Andrea; Hans Heiss (eds.): ''Tourismus und Entwicklung im Alpenraum, 18.-20. Jahrhundert.'' Studien-Verlag, Innsbruck 2003. ISBN 978-3-7065-1833-8.
* Lorenzetti, Luigi; Raul Merzario: ''Il fuoco acceso. Famiglie e migrazioni alpine nell’Italia d’età moderna.'' Donzelli editore, Rome 2005. ISBN 88-7989-987-2.
* Mathieu, Jon, , , Mainz: , 2017, retrieved: March 8, 2021.
* Mathieu, Jon: ''History of the Alps 1500–1900. Environment, Development, and Society.'' Translated by Matthew Vester. West Virginia University Press, Morgantown 2009 (first German edition 1998), .
* Mathieu, Jon; Simona Boscani Leoni (eds.): ''Die Alpen! Zur europäischen Wahrnehmungsgeschichte seit der Renaissance.'' Peter Lang, Berne 2005, .
* Reichler, Claude: ''La découverte des Alpes et la question du paysage.'' Georg Editeur, Geneva, .
* Tschofen, Bernhard: ''Berg, Kultur, Moderne. Volkskundliches aus den Alpen.'' Sonderzahl-Verlag, Vienna 1999. ISBN 3-85449-163-8.
* Viazzo, Pier Paolo: ''Upland communities. Environment, population and social structure in the Alps since the sixteenth century.'' Cambridge University Press, Cambridge 1989, .
* Katharina Winckler: ''Die Alpen im Frühmittelalter: Die Geschichte eines Raumes in den Jahren 500 bis 800.'' Böhlau, Wien 2012, ; online access ont