Науката и технологијата во Казахстан

Науката и технологијата во Казахстан – владини политики за развој на науката, технологијата и иновациите во Казахстан .
2 Развојни стратегии
1.1 Стратегија Казахстан 2030
„Стратегијата на Казахстан 2030“ била усвоена со претседателски декрет во 1997 година. Покрај националната безбедност и политичката стабилност, таа се фокусира на раст базиран на отворена пазарна економија со висок степен на странски инвестиции, како и на здравство, образование, енергетика, транспорт, комуникации, инфраструктура и професионална обука.
По истекот на првиот среднорочен план за имплементација во 2010 година, Казахстан вовел втор план до 2020 година. Тој се фокусирал на забрзување на диверзификацијата на економијата преку индустријализација и развој на инфраструктурата; развој на човечки капитал; подобри социјални услуги, вклучувајќи домување; стабилни меѓународни односи; и стабилни меѓуетнички односи. Според пописот од 2009 година, Казаците сочинуваат 63% од населението, а етничките Руси 24%. Малите малцинства (помалку од 3%) го сочинуваат остатокот, вклучувајќи Узбеци, Украинци, Белоруси и Татари.
Два програми ја поддржуваат „Стратешката програма“ до 2020 година: „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ (2011−2020) и „Државната програма за образовен развој“ (2011−2014), и двете усвоени со декрет во 2010 година. Последната е дизајнирана да обезбеди пристап до квалитетно образование и поставува низа цели. На пример, до 2020 година:*90% од средните училишта треба да користат систем за електронско учење
*52% од наставниците треба да имаат диплома или магистерска титула
*Стандардот на сите средни училишта треба да се подигне на ниво на „Назарбаевите интелектуалните училишта“ во земјата, кои поттикнуваат критичко размислување, автономно истражување, длабока анализа на информации и познавање на казахски, англиски и руски јазик
*До 2016 година, државните стипендии за универзитетски студенти треба да се зголемат за 25%
*80% од студентите кои завршуваат со државна стипендија треба да бидат вработени во својата област на специјализација една година по дипломирањето.
„Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ се фокусира на диверзификација на економијата и подобрување на конкурентноста на Казахстан преку создавање средина што дополнително го поттикнува индустрискиот развој и преку развој на приоритетни економски сектори, преку соработка меѓу владата и бизнис-секторот. Економските приоритети на Казахстан до 2020 година биле земјоделство, рударство и металуршки комплекси, енергетскиот сектор, нафта и гас, машинство, информатички и комуникациски технологии (ИКТ) и хемија и петрохемија. Целите вклучуваат:*Зголемување на домашните истражувачки трошоци на 1% од БДП до 2015 година
*Зголемување на бројот на меѓународно признати патенти на 30
*Отворање на два центри со индустриска експертиза, три дизајнерски бироа и четири технолошки паркови
*Зголемување на уделот на непримарни извозни производи на најмалку 40% од извозот до 2014 година
*Зголемување на продуктивноста на трудот во производството за фактор не помал од 1,5 до 2020 година
*Зголемување на придонесот на производствениот сектор на најмалку 12,5% од БДП до 2020 година.
Се проценува дека до 2006 година, две третини од казахстанските фирми биле во приватна сопственост. Цените во Казахстан се речиси целосно базирани на пазарот, а банкарските и другите финансиски институции се многу подобро развиени отколку на друго место во регионот. Владата може да соработува со приватните претпријатија преку „Атамекен“, сојуз од повеќе од 1.000 претпријатија од различни сектори, и со странските инвеститори преку Советот на странски инвеститори, основан во 1998 година. Сепак, Казахстан останува приврзан за државно воден капитализам, со државни компании кои сè уште доминираат во стратешките индустрии. За време на Глобалната криза од 2008 година, казахстанската влада ја зголемила својата вмешаност во економијата, иако во истата година бил создаден и фондот за богатство Самрук-Казина за понатамошна приватизација на државно контролирани бизниси.
Самрук-Казина произлегла од спојувањето во 2008 година на две акционерски друштва: Казахстанскиот холдинг за управување со државни средства (Самрук) и Фондот за одржлив развој (Казина). Самрук-Казина е задолжен за модернизација и диверзификација на казахстанската економија преку привлекување инвестиции во приоритетни сектори, поттикнување регионален развој и зајакнување на меѓуиндустриски и меѓурегионални врски. Нафтата и гасот претставуваат 60–70% од казахстанскиот извоз. Намалување на приходите од нафта за 2% во 2013 година, по пад на цените, ја чинело економијата на Казахстан 1,2 милијарди американски долари, според Руслан Султанов, генерален директор на Центарот за развој на трговската политика, акционерско друштво при Министерството за економија и буџетско планирање. Повеќе од половина (54%) од преработените производи биле извезени во Белорусија и Руската Федерација во 2013 година, во споредба со 44% пред усвојувањето на Царинскиот сојуз во 2010 година.
2 Развојни стратегии
2.1 Стратегија Казахстан 2050
Во декември 2012 година, претседателот Нурсултан Назарбаев ја објавил „Стратегија Казахстан 2050“ со слоганот „Силен бизнис, силна држава“. Оваа прагматична стратегија предлага обемни социо-економски и политички реформи со цел Казахстан да се издигне меѓу 30-те најразвиени економии до 2050 година. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата во јануари 2014 година, претседателот истакнал дека „земјите членки на ОЕЦД поминале пат на длабока модернизација. Тие исто така покажуваат високи нивоа на инвестиции, истражување и развој, работна ефикасност, деловни можности и животен стандард. Ова се стандардите за нашиот влез меѓу 30-те најразвиени нации.“
Ветувајќи дека ќе ги објасни целите на стратегијата на населението за да се обезбеди јавна поддршка, претседателот нагласил дека „благосостојбата на обичните граѓани треба да служи како најважен индикатор на нашиот напредок“. На институционално ниво, тој ветил создавање атмосфера на фер конкуренција, правда и владеење на правото и дека ќе „обликува и имплементира нови антикорупциски стратегии“. Ветувајќи поголема автономија за локалните власти, тој потсетил дека „тие мора да бидат одговорни пред јавноста“. Тој ветил воведување принципи на меритократија во кадровската политика за државните претпријатија и компании. Претседателот ја признал „потребата за ажурирање на односите меѓу државата, невладините организации и приватниот сектор“ и најавил програма за приватизација. Списокот на државни претпријатија за приватизација требаше да биде изготвен од владата и фондот за суверено богатство Самрук-Казина во првата половина од 2014 година.
Првата фаза од „Стратегијата 2050“ се фокусира на правење „современ скок“ до 2030 година. Целта е развој на традиционалните индустрии и создавање преработувачки индустриски сектор. Како модели се наведуваат Сингапур и Република Кореја. Втората фаза до 2050 година ќе се фокусира на одржлив развој преку премин кон економија базирана на знаење заснована на инженерски услуги. Во оваа фаза се предвидува производство на стоки со висока додадена вредност во традиционалните сектори. За да се олесни транзицијата кон економија базирана на знаење, ќе се реформираат законите поврзани со ризичен капитал, заштита на интелектуална сопственост, поддршка на истражување и иновации и комерцијализација на научни резултати. Посебен фокус ќе има преносот на знаење и технологија, преку воспоставување истражувачки и инженерски центри во соработка со странски компании. Мултинационални компании во нафтениот, гасниот, рударскиот и металуршкиот сектор ќе бидат поттикнати да развиваат индустрии за снабдување со потребни производи и услуги. Технолошките паркови ќе се зацврстат, како новиот Иновативен интелектуален кластер на Назарбаевиот Универзитет во Астана и ИТ паркот Алатај во Алмати.
Во својата „Стратегија 2050“, Казахстан си дава 15 години за да се преобрази во економија базирана на знаење. Нови сектори треба да се создаваат во секој петгодишен план. Првиот од нив, кој ги опфаќа годините 2010−2014, се фокусира на развој на индустриски капацитети во автомобилската индустрија, авионското инженерство и производство на локомотиви, патнички и товарни железнички вагони. Во вториот петгодишен план до 2019 година, целта е развој на извозни пазари за овие производи. За да влезе на светскиот пазар на геолошки истражувања, Казахстан планира да ја зголеми ефикасноста на традиционалните екстрактивни сектори како нафта и гас. Исто така се планира развој на ретки земни метали, поради нивната важност за електроника, ласерска технологија, комуникации и медицинска опрема. Вториот петгодишен план се совпаѓа со развојот на „''Business 2020''“ мапата за мали и средни претпријатија (МСП), која предвидува грантови и микрокредити за МСП во регионите. Владата и Националната комора на претприемачи исто така планираат развој на механизам за поддршка на стартапи.
Во следните петгодишни планови до 2050 година, ќе се развиваат нови индустрии во области како мобилни и мултимедијални технологии, нанотехнологии, вселенска технологија, роботика, генетско инженерство и алтернативна енергија. Ќе се развива прехранбената индустрија со цел земјата да стане регионален извозник на говедско месо, млечни производи и други земјоделски производи. Нископродуктивните и водо-интензивни култури ќе бидат заменети со зеленчук, маслодајни и сточни култури. „Стратегијата Казахстан 2050“ поставува цел да се преполови уделот на енергетските приходи во БДП и да се обезбеди не-ресурсните производи да сочинуваат 70% од извозот до 2050 година. Како дел од преминот кон „зелена економија“ до 2030 година, 15% од обработливото земјиште ќе користи технологии за заштеда на вода. Ќе се воспостават експериментални аграрни и иновативни кластери и ќе се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша.
Развојот на инфраструктурата е приоритет. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата од јануари 2014 година, претседателот изјавил дека се градат автопати кои ќе ги поврзат казахстанските градови и ќе ја претворат земјата во логистички хаб што ги поврзува Европа и Азија. „Коридорот Западна Европа – Западна Кина е речиси завршен и се гради железничка линија кон Туркменистан и Иран за пристап до пристаништа во Заливот“, изјавил претседателот. „Треба да се зголеми капацитетот на пристаништето Актај и да се поедностават процедурите за извоз и увоз. По завршувањето, железничката линија Зхезказган–Шалкар–Бејнеу долга 1.200 km ќе го поврзе истокот и западот на земјата, обезбедувајќи пристап до Каспискиот и Кавказкиот регион на запад и до кинеското пристаниште Лианјунганг на Пацификот на исток.“
Традиционалниот енергетски сектор исто така ќе се развива. Постоечките термоелектрани, од кои многу веќе користат технологии за заштеда на енергија, треба да бидат опремени со чисти енергетски технологии. Ќе се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до Expo 2017. Во јавниот сообраќај ќе се воведат еколошки горива и електрични возила. Ќе се изгради и нов рафинериски капацитет за производство на гас, дизел и авионски горива. Со најголеми резерви на ураниум во светот, Казахстан планира и изградба на јадрени централи за задоволување на растечките енергетски потреби.
Во февруари 2014 година, Националната агенција за технолошки развој потпишала договор со Исламската корпорација за развој на приватниот сектор и приватен инвеститор за воспоставување на Централноазиски фонд за обновлива енергија. Во следните 8−10 години, фондот треба да инвестира во казахстански проекти за обновлива и алтернативна енергија, со почетен капитал од 50−100 милиони американски долари, од кои две третини ќе доаѓаат од приватни и странски инвестиции.
Меѓу целите на „Стратегијата Казахстан 2050“ се:*Казахстан да го зголеми БДП по жител од 13.000 американски долари во 2012 на 60.000 американски долари до 2050 година;
*Со пораст на урбаното население од 55% на 70%, градовите да бидат поврзани со висококвалитетни патишта и брз железнички сообраќај до 2050 година;
*Малите и средните претпријатија да создаваат до 50% од БДП до 2050 година, наспроти 20% во моментот;
*Казахстан да стане водечки евразиски центар за медицински туризам (со можна универзална здравствена заштита);
*Годишниот раст на БДП да изнесува најмалку 4%, а инвестициите да се зголемат од 18% на 30%;
*Нересурсните производи да сочинуваат 70% од извозот, а уделот на енергијата во БДП да се преполови; БДП од истражување и развој (GERD) да достигне 3% од БДП;
*Како дел од „зелената економија“ до 2030 година, 15% од земјоделското земјиште да користи технологии за заштеда на вода; да се развие аграрна наука; да се воспостават експериментални аграрни и иновациски кластери; да се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша;
*да се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до 2017 година; и
*да се воспостави Геолошки кластер на школи на Назарбаев Универзитет до 2015 година.
Претседателот Назарбаев, кој се повлекол од функцијата во март 2019 година по речиси 30 години на власт, во мај 2015 година вовел „План на нацијата“ кој ја претвора „Стратегијата Казахстан 2050“ во 100 конкретни чекори. Овие чекори се групирани во пет институционални реформи: формирање професионална државна администрација; владеење на правото; индустријализација и економски раст; идентитет и единство; и формирање одговорна влада.
Една од имплементациите на „Планот на нацијата“ е меѓународниот технолошки парк Астана Хаб, кој бил отворен во ноември 2018 година во рамки на програмата „Digital Kazakhstan“.
Паркот со својот акцелераторски програм произлегува од чекор 63 од „Планот на нацијата“. Астана Хаб е еден од трите главни технолошки паркови во земјата, заедно со Паркот за иновативни технологии Алатау (2005) и Tech Garden, основан во 2015 година.
3 Правна рамка за наука и иновации
Во 2006 година, владата го основала Фондот за наука во рамките на Државната програма за научен развој 2007-2012 година, со цел да се поттикне пазарно ориентирано истражување преку поттикнување на соработката со приватни инвеститори. Околу 80% од исплатени средства одат во истражувачки институти. Фондот обезбедува грантови и заеми за проекти во применети истражувања во приоритетни области за инвестирање, како што е идентификувано од страна на владиниот Комитет за висока научна технологија, на чие чело е премиерот. За периодот 2007-2012 година, тие беа:* јаглеводороди, сектори за рударство и топење и поврзани услужни области (37%);
* биотехнологии (17%);
* информациски и вселенски технологии (11%);
* јадрени и технологии за обновлива енергија (8%);
* нанотехнологии и нови материјали (5%);
* други (22%).
Државната програма за научен развој 2007-2012 година предвидувала дека Фондот за наука треба да насочува 25% од сите средства за наука до 2010 година. Сепак, по финансиската криза од 2008 година, придонесот на владата во фондот се намалил. Фондот се прилагодил нудејќи пофлексибилни услови, како што се кредити без камата и данок, и со продолжување на периодот на кредитот до 15 години. Паралелно, казахстанските научници биле охрабрени да се обратат до западните партнери.
4 Трендови во образованието и истражувањето
Казахстан посветува помалку на образованието (2,8% од БДП во 2014 година) отколку Киргистан (5,5% од БДП во 2014 година) или Таџикистан (5,2% од БДП во 2014 година). Уделот од БДП наменет за високо образование останал стабилен од 2005 година, но скромен: 0,43% од БДП во 2014 година.<ref>