Сремска битка (1167)

Сремска битка, Битка кај Сирмиум или Битка кај Земун (|zimonyi csata) — битка што се водела на 8 јули 1167 година помеѓу Византиското Царство и Кралството Унгарија. Византијците постигнале убедлива победа, принудувајќи ги Унгарците да побараат мир под византиски услови. Битката ја зацврстила византиската контрола врз Западен Балкан.
1 Заднина
Од средината на 11 век, Кралството Унгарија ја ширело својата територија и влијание кон југ, со цел да ги присоедини областите Далмација и Хрватска. Ова, како и унгарските сојузи со српските кнежевства, биле причина за тензии со Византиското Царство, центрирано околу Цариград, тоа го сметала унгарското ширење како можна закана за византиската доминација на Балканот. Византијците и Унгарците започнале голем број инвазии на територијата на другиот, а Византијците редовно им помагале на претендентите за унгарскиот престол. Отворената војна меѓу Византијците и Унгарците достигнала врв во 1150-тите и 1160-тите години.
Византискиот цар Мануил I Комнин се обидел да постигне дипломатски и династички договор со Кралството Унгарија. Во 1163 година, според условите на постоечкиот мировен договор, помладиот брат на кралот Стефан III, Бела, бил испратен во Цариград за да биде одгледан под лично туторство на самиот цар. Како роднина на Мануил (мајката на Мануил била унгарска принцеза) и вереник на неговата ќерка, Бела станал ''деспот'' (титула новосоздадена за него) и во 1165 година бил именуван за наследник на престолот, земајќи го името Алексиј. Бидејќи тој бил и наследник на унгарскиот престол, унијата меѓу двете држави била посебна можност. Но, во 1167 година, кралот Стефан одбил да му ја даде на Мануил контролата врз поранешните византиски територии доделени на Бела-Алексиј како негов апанажа. Ова непосредно довело до војната што завршила со Сремската битка.
Во 1167 година, лошото здравје го спречило Мануил лично да излезе на бојното поле, па затоа го назначил својот внук Андроник Контостефан, ''мега дукс'', за командант на неговата војска, со наредба да ја доведе унгарската војска во битка.
2 Битка
Во почетокот на летото 1167 година, византиската војска под водство на Андроник Контостефан успеала да доведе голема унгарска сила во битка во близина на Сирмиум. Најподробниот зачуван опис на битката е направен од византискиот историчар Јован Кинам.
Византиската војска била составена од една третина странски и две третини домашни единици. Според Јован Кинам, во битката учествувале Турци, Кумани, Варјашка гарда, италијански наемници копјаници од Ломбардија, српска пешадија и коњаница, германски наемници, па дури и некои западни витези наемници. Војската била поделена во три дивизии, како што било вообичаена практика, на одредено растојание од реката Сава, која била во задниот дел. Главната борбена линија била заштитена од параван од коњанички стрелци - Турци и Кумани - и некои западни витези наемници, кои ја сочинувале претходницата на војската. Средиштето, кое ја сочинувало задната гарда на фронтот, бил командуван од самиот Контостефан и се состоел од царските гардиски единици, вклучувајќи ги варангијците и ''хетајрејците'', единици италијански наемници од Ломбардија (веројатно копјаници) и сојузничка единица од 500 оклопни српски пешадинци. Невообичаено, Контостефан, исто така, ги имал под своја команда придружниците на царот (''оикејците'' или домашните трупи).
На левото крило била втората дивизија, составена од регуларни византиски и сојузнички единици распоредени во четири таксиархии или „бригади“ под водство на Димитриј и Ѓорѓи Бранас, Татикиос Аспиетс и Ког Васил. На десната страна била третата дивизија составена од елитните византиски единици и германски наемници, заедно со некои турски единици. Со оваа дивизија командувал ''хартуларијот'' Андроник Лампард и, веројатно, Јован Контостефан, братот на ''мега дуксот''. Блиску до секоја дивизија на крилото, и следејќи ја стандардната византиска практика, биле сместени единици за покривање на византиските бокови или за заобиколување на непријателот и напад врз неговата задна страна доколку се укаже можност (''прокурсатори'' на десниот бок и ''дефенсори'' на левиот - од претходни воени трактати). Три таксиархии составени од пешадинци и стрелци, со голем број тешко оклопени Турци (веројатно и пешадија), биле распоредени зад средиштето во резерва.
Унгарскиот командант, Денеш, гроф од Бач (наречен Дионисиј во византиските извори), ја распоредил својата војска, која вклучувала и германски сојузници, во три дивизии во една широка борбена линија. Иако византиските извори велат дека тој мешал пешадија и коњаница без разлика, ова најверојатно одразува борбен ред со пешадија распоредена во средиштето и зад коњаницата, на која Унгарците јасно се потпирале за ефикасноста на нивниот напад. Хонијат ја опишува унгарската војска како составена од витези, стрелци и лесна пешадија. Современите унгарски армии честопати немале пешадија, а византиските извори веројатно ги нарекуваат слугите и другите придружници на логорот, пешадија. Војниците од првиот ред на унгарската коњаница се опишани како тешко оклопени кои јавале оклопени коњи.
Битката започнала со византиските коњанички стрелци кои се движеле напред за да се судрат и да ги совладаат противничките линии и со тоа да ги поттикнат да започнат напад, пред кој требало да се повлечат. Ова било успешно и целата унгарска линија се кренала напред. Византиското лево крило, со исклучок на бригадите предводени од Ког Васил и Татикиос, веднаш било потиснато назад и било пробиено, веројатно заради лажно бегство, кон реката, каде што брзо се престроило. Во средиштето и од византиската десна страна, унгарскиот напад бил задржан. Византиската десна страна потоа извршила противнапад, а во исто време и прегрупираните византиски единици од левото крило повторно влегле во судирот, напаѓајќи ги Унгарците кои биле приковани од двете таксиархии кои не се повлекле. Андроник Лампард потоа предводел напад врз трупите околу унгарскиот командант и ги запрел; следела смртоносна борба при што византиската тешка коњаница прибегнала кон употреба на нивните страшни железни боздогани. Битката достигнала одлучувачка точка. Контостефан, препознавајќи ја кризата во битката, во тој миг ги распоредил преостанатите резерви. Тој извршил противнапад во средината и ѝ наредил на пешадијата да се движи напред по целиот фронт, потиснувајќи ги унгарските сили назад. Потоа непријателските дивизии почнале да се распаѓаат во неред и целата унгарска армија се дала во бегство.
Византијците го заробиле главното унгарско знаме, кое бил поставено на кола влечена од волови. Заробен бил и бојниот коњ на грофот Денеш, иако унгарскиот командант успеал да избега. Многу од Унгарците кои биле во бегство биле убиени или заробени од византиска флотила што дејствувала во реката што требало да ја преминат за да стигнат на безбедно. Биле заробени пет високи унгарски команданти со титулата жупан, заедно со 800 други војници. Над две илјади оклопи биле земени од мртвите и безброј шлемови, штитови и мечеви. Следниот ден византиската војска го ограбила напуштениот логор на нивниот непријател.
3 Последици
Унгарците побарале мир под византиски услови и ја признале контролата на царството врз Босна, Далмација, Хрватска јужно од реката Крка, како и Фрушка Гора. Тие, исто така, се согласиле да обезбедат заложници за добро однесување, да ѝ платат данок на Византија и да снабдуваат војници кога ќе бидат побарани. Сремската битка го комплетирала Мануиловиот поход за обезбедување на неговата северна граница.
Кога се родил синот на Мануил, Бела бил лишен од титулата деспот и од неговата позиција како наследник на царскиот престол. Во 1172 година, Стефан III починал и Бела, со помош на царот Мануил, го зазел престолот на Кралството Унгарија. Бела морал да се заколне дека никогаш нема да му наштети на Мануил и останал верен на Царството до смртта на Мануил, но потоа освоил или присоединил земји што претходно ги држеле Византијците.
4 Поврзано
* Опсада на Браничево (1154)