Виенски конгрес

Виенскиот конгрес бил средба на амбасадорите на европските држави со кои претседавал австрискиот државник Клеменс фон Метерних и кој се одржал во Виена од ноември 1814 до јуни 1815 година, иако делегатите пристигнале и веќе преговарале кон крајот на септември 1814 година. Целта на Конгресот била да обезбеди долгорочен мировен план за Европа со решавање на критичните прашања кои произлегуваат од француските револуционерни војни и Наполеоновите војни. Целта не била едноставно да се обноват старите граници, туку да се промени големината на главните сили за да можат да се балансираат и да останат во мир. Водачите биле конзервативци со малку корист за републиканство или револуција, кои се заканија дека ќе го нарушат статус-кво во Европа. Франција ги загуби сите неодамнешни освојувања, додека Прусија, Австрија и Русија направија големи територијални придобивки. Прусија додаде помали германски држави на запад, Шведска Померанија и 60% од Кралството Саксонија; Австрија ја стекна Венеција и поголемиот дел од северна Италија. Русија доби делови од Полска. Новото Кралство Холандија било создадено само неколку месеци претходно, и ја вклучувало поранешна австриска територија која во 1830 година стана Белгија.
Непосредната заднина бил поразот на Наполеоновата Франција кој се предал во мај 1814 година, со што се стави крај на 23-годишната речиси континуирана војна. Преговорите продолжиле и покрај избувнувањето на борбите предизвикани од драматичното враќање на Наполеон од егзил и продолжување на власта во Франција за време на Стоте дена од март до јули 1815 година. Конечниот акт на Конгресот бил потпишан девет дена пред неговиот последен пораз во Ватерло на 18 јуни 1815 година.
Конгресот честопати бил критикуван за предизвикување на последователно сузбивање на новите национални и либерални движења, и се сметал за реакционерно движење во корист на традиционалните монаси. Сепак, други го фалат поради создавање релативно долгорочна стабилност и мирни услови во поголемиот дел од Европа.
Во техничка смисла, „Виенскиот конгрес“ не бил вистински „конгрес'': никогаш не се одржала пленарна седница, а најголемиот дел од дискусиите се случиле во неформални сесии меѓу најголемите сили на Австрија, Велика Британија, Франција, Русија, а понекогаш и Прусија, со ограничено или без учество на други делегати. Од друга страна, конгресот бил првата прилика во историјата, каде што, на континентална скала, националните претставници се собрале да формулираат договори, наместо да се потпираат главно врз пораки меѓу неколкуте престолнини. Договорот од конгресот во Виена, и покрај подоцнежните промени, ја формираше рамката за европска меѓународна политика до избивањето на Првата светска војна во 1914 година.
1 Подготовки
Договорот од Чамон во 1814 година ги потврдил веќе донесените одлуки и бил ратификуван од страна на позначајниот конгрес на Виена од 1814-1815. Тие вклучуваат формирање на конфедерална Германија, поделба на Италија во независни држави, враќање на бурбонските кралеви на Шпанија и проширување на Холандија за да го вклучат она што во 1830 година станало модерна Белгија. Договорот од Чамонт станал камен-темелник на европската алијанса со кој се создала рамнотежа на моќ со децении. Други делумни договори веќе се појавиле, како Договорот од Париз помеѓу Франција и Шестата коалиција, како и Договорот од Кил што ги опфати прашањата покренати во врска со Скандинавија. Договорот од Париз утврдил дека во Виена треба да се одржи „општ конгрес“ и дека поканите ќе бидат издадени на „сите сили ангажирани од двете страни во сегашната војна". Отворањето било закажано за јули 1814 година.
2 Учесници
Конгресот функционирал преку формални состаноци, како што се работни групи и официјални дипломатски функции; сепак, голем дел од Конгресот бил спроведен неформално во салони, банкети.
2.1 Четири големи сили и Бурбонска Франција
Четирите големи сили претходно го формирале јадрото на Шестата коалиција. На работ на поразот на Наполеон, тие ја истакнале нивната заедничка позиција во Договорот од Чамон (март 1814) и преговарале за Парискиот договор (1814) со Бурбонците за време на нивното обновување:
* Австрија била застапувана од страна на министерот за надворешни работи принцот Метерих и неговиот заменик Барон Јохан фон Весенберг. Додека седниците на Конгресот биле во Виена, царот Френсис бил внимателно информиран.
* Британија била претставена најпрво од страна на нејзиниот секретар за надворешни работи, Роберт Стјуард Каслри; потоа од војводата од Велингтон, по враќањето на Каслри во Англија во февруари 1815 година. Во последните неколку недели го водел Ерлот на Кларкарти, откако Велингтон заминал за да се соочи со Наполеон за време на Стоте дена.
* Цар Александар I ја контролирал руската делегација, која формално била предводена од министерот за надворешни работи, грофот Карл Роберт Неселделде. Царот имал две главни цели, да ја преземе контролата врз Полска и да го промовира мирољубивиот соживот на европските народи. Тој успеал да го формира Светиот сојуз (1815), врз основа на монархизмот и антисекуларизмот, формиран за борба против секоја закана од револуција или републиканство.* Прусија била застапувана од принцот Карл Август фон Харденберг, како и од канцеларот, дипломатот и научникот Вилхелм фон Хумболт. Кралот Фредерик Вилијам III од Прусија исто така бил во Виена, делувајќи зад сцената.
* Франција, "петтата" власт, била застапувана од својот министер за надворешни работи, Талеран, како и потполковникот на министерот, војводата од Далберг. Талеран веќе преговарал за Парискиот договор (1814) за Луј XVIII од Франција; сепак, царот не го поверувал и тајно преговарал со Метерних, по пошта.
2.2 Други
* Данска - Грофот Нилс Розенкранц, министер за надворешни работи. Кралот Фридрих VI беше присутен и во Виена.
* Холандија - Ерл од Кларкарти, британскиот амбасадор во холандскиот суд, и Барон Ханс фон Гагерн * Швајцарија - Секој кантон имал своја делегација. Чарлс Пиккет де Рочхомон од Женева играл истакната улога.* Папската Држава - кардиналот Ерколе Консалви* Република Џенова - Маркиз Агостино Парето, сенатор на Републиката
* За германските прашања,
** Баварија - Максимилијан Граф фон Монгелас
** Виртемберг - Георг Ернст Левин фон Винцингероде
** Хановер, потоа во лична заедница со британската круна - Георг Граф зу Минстер. (Кралот Џорџ III одбил да го признае распуштањето на Светото Римско Царство во 1806 година и одржувал посебен дипломатски кадар како изборник на Хановер за да ги спроведе работите на семејниот имот, Војводството Брансвик-Линебург, сè додека резултатите од конгресот не биле донесени за воспоставување на Кралството Хановер.)
** Мекленбург-Шверин - Леополд фон Плесен
Практично секоја држава во Европа имала делегација во Виена - повеќе од 200 држави и кнежевскии куќи биле претставени на Конгресот. Покрај тоа, имало претставници на градови, корпорации, религиозни организации (на пример, на опатиите) и специјални интересни групи - на пример, делегација која ги претставувала германските издавачи, барајќи закон за авторски права и слобода на печатот. Конгресот бил забележан поради раскошната забава: според познатата шега не се движел, туку танцувал.
3 Улогата на Талеран
Првично, претставниците на четирите победнички сили се надевале дека ќе ги исклучат Французите од сериозно учество во преговорите, но Талеран вешто успеал да се вметне во "нејзините внатрешни совети" во првите недели од преговорите. Тој се здружил во Комитет за осум помали овластувања (вклучувајќи ги Шпанија, Шведска и Португалија) за контрола на преговорите. Кога Талеран бил во можност да го користи комитетот за да стане дел од внатрешните преговори, тогаш ја напуштил, повторно обвинувајќи ги сојузниците.
Неодлучноста на големите сојузници за тоа како да ги спроведат своите работи без да предизвикаат обединет протест од помалите сили, довело до повикување на прелиминарна конференција за протоколот, на кој Талиран и маркизот Лабрадор, претставник на Шпанија, биле поканети на 30 септември 1814 година.
Секретарот на конгресот, Фридрих фон Гент, известил: „Интервенцијата на Талеран и Лабрадор безнадежно ги вознемири сите наши планови. Талеран протестираа против процедурата што ја усвоивме и гласно нè оценуваше два часа. Тоа беше сцена која никогаш нема да ја заборавам.“ Засрамените претставници на сојузниците одговориле дека документот во врска со протоколот што го договориле всушност не значел ништо. „Ако тоа значи толку малку, зошто го потпишавте?“ викнал Лабрадор.
Политиката на Талеран, насочена кон националните, но и личните амбиции, барала близок, но никако не пријателски однос со Лабрадор, кого Талеран го гледал со презир. Лабрадор подоцна му забележал на Талеран: „дека осакатувањето, за жал, се случува во Виена“. Талеран исцрпел дополнителни статии што ги предложил Лабрадор: тој немал намера да ги предаде 12.000 шпански бегалци, симпатизери на Франција, кои му оддале почит на Жозеф Бонапарт, ниту пак најголемиот дел од документите, сликите, ликовната уметност и книгите кои биле ограбени од архивите, палатите, црквите и катедралите на Шпанија.
3.1 Полско-саксонска криза
Најопасната тема на Конгресот била таканаречената полско-саксонска криза. Русија сакала поголем дел од Полска, а Прусија ја сакала цела Саксонија, чиј крал бил сојузник со Наполеон. Царот ќе стане крал на Полска. Австрија стравувала дека тоа ќе ја направи Русија премногу моќна, став што бил поддржан од Велика Британија. Резултатот бил ќор-сокак, за што Талеран предложил решение: Прифатете ја Франција во внатрешниот круг, а Франција ќе ги поддржи Австрија и Велика Британија. Трите нации потпишале таен договор на 3 јануари 1815 година, согласувајќи се да одат во војна против Русија и Прусија, доколку е потребно, за да се спречи исполнувањето на руско-прускиот план.
Кога царот слушнал за тајниот договор, тој се согласил на компромис што ги задоволил сите партии на 24 октомври 1815 година. Русија го примила најголемиот дел од Наполеоновото војводство Варшава како „Кралство Полска“ - наречено Конгресна Полска, со царот како крал, владеејќи независно од Русија. Меѓутоа, Русија не ја примила провинцијата Познањ, која ѝ била дадена на Прусија како Големо Кнежевство Познањ, ниту Краков, што станал слободен град . Освен тоа, царот не можел да го обедини новиот домен со делови од Полска, кои биле инкорпорирани во Русија во 1790-ти години. Прусија добила 60 проценти од Саксонија - подоцна позната како Провинција Саксонија, со потсетник пратен до кралот Фридрих Аугуст I во неговото Кралство Саксонија.
4 Завршен акт
Завршниот акт, кој ги вклучувал сите посебни договори, бил потпишан на 9 јуни 1815 година (неколку дена пред Битката кај Ватерло). Неговите одредби вклучуваат:
* На Русија ѝ бил доделен голем дел од Војводството Варшава (Полска) и ѝ било дозволено да ја задржи Финска (која ја присоединила од Шведска во 1809 и ја имала до 1917 година).
* На Прусија ѝ биле дадени три петтини од Саксонија, делови на Војводството Варшава (Големото Војводство Познањ), Данциг и Рајнската област / Вестфалија.
* Германски Сојуз од 39 држави била создадена од претходните 300 на Светото Римско Царство, под претседателство на австрискиот цар. Само дел од територијата на Австрија и Прусија биле вклучени во Конфедерацијата (приближно истите делови што биле во рамките на Светото Римско Царство).
* Холандија и Јужна Холандија (приближно денешна Белгија) биле обединети во монархија, Обединетото Кралство на Холандија, со Домот на Оринџ-Насау што му го дал кралот ( Осум статии од Лондон ).
* За да се компензира губењето на земјиштето на Насау на Прусија, Обединетото Нискоземско Кралство и Големото војводство Луксембург требало да формираат личен сојуз под Домот на Оринџ-Насау, со Луксембург (но не и со Холандија) Германскиот Сојуз.* Шведска Померанија, дадена на Данска една година претходно, за возврат за Норвешка, била отстапена од Данска до Прусија. Франција го вратила Гвадалуп од Шведска во замена за годишни рати на шведскиот крал.
* Неутралноста на Швајцарија била загарантирана.
* Хановер го предал Војводството Лауенбург во Данска, но бил проширен со додавање на поранешни територии на епископијата Минстер и поранешната пруска Источна Фризија и направиле царство.
* Поголемиот дел од територијалните придобивки од Баварија, Виртемберг, Баден, Хесен-Дармштат и Насау, кои биле под медијатизации од 1801-1806 година, сега биле признати. Баварија, исто така, добила контрола над Рајнски Пфалц и делови од Наполеонското војводство Вирцбург и Големото војводство во Франкфурт. Хесен-Дармштат, во замена за одземање на Војводството Вестфалија во Прусија, го прими Рајхен Хесен со својот главен град во Мајнц.
* Австрија ја презеде контролата врз: Тирол и Салцбург; дел од поранешните Илириски провинции; дел од област Тарнопол (од Русија); Ломбардија-Венеција во Италија и Рагуса во Далмација. Поранешната австриска територија во Југозападна Германија останала под контрола на Виртемберг и Баден, а австриската Холандија, исто така, не била обновена.
* Хабсбуршките кнезови биле вратени во контрола на Големото Војводство Тоскана и Војводството Модена.
* Папската Држава била под власта на папата и се враќа во негова контрола, со исклучок на Авињон и Конта-Венесен, кој останал дел од Франција.
* На Велика Британија ѝ била потврдена контролата на колонијата во Јужна Африка; Тобаго; Цејлон; и разни други колонии во Африка и Азија. Другите колонии, особено холандските во Источна Индија и Мартиник, биле вратени на нивните претходни сопственици.
* Кралот на Сардинија бил обновен во Пиемонт, Ница и Савој, и му била дадена контрола врз Џенова (ставајќи крај на реставрираната Република Џенова).
* Војводите од Парма, Пјаченца и Густала ѝ биле дадени на Мари Луиз, сопругата на Наполеон.
* Војводството Лука е создадено за Домот на Бурбон-Парма, кој ќе има реверзивни права на Парма по смртта на Мари Луиз.
* Бурбонот Фердинанд IV, кралот на Сицилија, бил вратен да го контролира Кралството Неапол откако Јоаким Мурат, кралот што го поставил Бонапарт, го поддржувал Наполеон во Стоте дена и ја започнал неаполитанската војна со напаѓање на Австрија.
* Трговијата со робови била осудена.
* Слободата за пловење била загарантирана за многу реки, особено за Рајна и Дунав.
Финалниот акт бил потпишан од претставници на Австрија, Франција, Португалија, Прусија, Русија, Шведска-Норвешка и Велика Британија. Шпанија не го потпишала договорот, туку го ратификувала во 1817 година.
4.1 Други промени
Главните резултати на Конгресот, освен потврдувањето на губење на териториите што се припојуваат меѓу 1795-1810 година, кои веќе биле решени со Парискиот договор, било проширувањето на Русија (која го стекнала најголемиот дел од Војводството Варшава) и Прусија, која ја стекнала областа Познањ, Шведска Померанија, Вестфалија и северната Рајнска област. Била потврдена консолидацијата на Германија од речиси 300 држави на Светото Римско Царство (распуштена во 1806 година) во многу помалку комплексен систем од триесет и девет држави (од кои 4 биле слободни градови). Овие држави формирале лабава германска конфедерација под раководство на Австрија и Прусија.
Претставниците на Конгресот се согласиле со бројни други територијални промени. Со Договорот од Кил, Норвешка била отстапена од кралот на Данска-Норвешка на кралот на Шведска. Ова го поттикнало националистичкото движење кое довело до формирање на Кралството Норвешка на 17 мај 1814 година и последователна лична унија со Шведска. Австрија ја стекнала Ломбардија-Венеција во северна Италија, додека поголемиот дел од останатите северно-централни делови на Италија отишле во Хабсбуршките династии (Големото Војводство Тоскана, Војводство Модена и Војводство Парма).
Папската Држава била вратена на папата. Кралството Пиемонт-Сардинија било обновено на своите континентални добра, а исто така се здобило со контрола врз Република Џенова. Во јужниот дел на Италија, на зетот на Наполеон, Јоаким Мурат, првично му било дозволено да го задржи неговото Кралство Неапол, но неговата поддршка од Наполеон во Стоте денови довела до повторно поставување на Бурбон Фердинанд IV на престолот.
Големото Обединето Нискоземско Кралство било формирано за принцот Орањски, вклучувајќи ги и старите Обединети провинции и поранешните територии во југоисточна Холандија. Други помалку важни територијални прилагодувања вклучуваат значителни територијални придобивки за германските кралства на Хановер (кои се стекнале со Источна Фризија од Прусија и разни други територии во северозападна Германија) и Баварија (која го добила Рајнес Пфалц и територии во Франконија). Војводството Лауенбург било префрлено од Хановер во Данска, а Прусија ја анектирала шведската Померанија. Швајцарија била проширена и била воспоставена швајцарска неутралност. Швајцарските платеници играле значајна улога во европските војни за неколку стотини години: Конгресот имал за цел постојано да ги прекинува овие активности.
За време на војните, Португалија го загубила својот град Оливенса во полза на Шпанија и се обидела да го врати. Португалија е историски најстариот сојузник на Велика Британија, а со британската поддршка успеала да ја реинкорпорорира Оливенса во членот 105 од Завршниот акт, во кој се вели дека Конгресот "ја сфатил окупацијата на Оливенса за нелегални и признати права на Португалија". Португалија го ратификувала Завршниот акт во 1815 година, но Шпанија не сакала да потпише, и ова станало најважното одложување на Виенскиот конгрес. На крајот Шпанија одлучила дека е подобро да стане дел од Европа отколку да остане сама, и конечно го прифатила Договорот на 7 мај 1817 година; сепак, Оливенса и неговата околина никогаш не биле вратени под португалска контрола, а ова прашање останало нерешено. Велика Британија добила делови од Западна Индија на сметка на Холандија и Шпанија, и ги зачувала поранешните холандски колонии на Цејлон и Колонијата ’Рт на Добрата Надеж, како и Малта и Хелголанд. Според Договорот од Париз, Британија добила протекторат врз Соединетите Држави на Јонските Острови и Сејшелите.
5 Подоцнежна критики
Виенскиот конгрес честопати бил критикуван во 19 век, како и од поновите историчари поради игнорирање на националните и либералните импулси, како и за наметнување на задушувачка реакција на континентот. Тоа беше составен дел во она што стана познато како Конзервативниот поредок, во кој слободите и граѓанските права поврзани со американските и француските револуции биле загушени, за да може да се постигне фер баланс на моќта, мирот и стабилноста.
Меѓутоа, во 20 век, многумина историчари се восхитувале на државниците на Конгресот, чија работа спречила уште една раширена европска војна од речиси 100 години (1815-1914). Меѓу нив е Хенри Кисинџер, кој во 1954 година ја напишал својата докторска дисертација, ''Воздржан свет''. Историчарот Марк Џарет тврдел дека Конгресот во Виена и конгресниот систем го означиле "вистинскиот почеток на нашата модерна ера". Тој изјавил дека конгресниот систем бил намерно поставен за управување со конфликти и бил првиот вистински обид да се создаде меѓународен поредок врз основа на консензус, а не конфликт. "Европа беше подготвена", рекол Џарет, "да прифати невиден степен на меѓународна соработка како одговор на француската револуција". Историчарот Пол Шредер тврдел дека старите формули за „рамнотежа на моќта“ всушност биле високо дестабилизирачки и грабливи. Тој изјавил дека Виенскиот конгрес ги избегнал, и наместо тоа поставил правила кои создале стабилна и доброќудна рамнотежа. Виенскиот конгрес бил прв од серијата меѓународни состаноци кои станале познати како Европски концерт, кој бил обид да се создаде мирољубив баланс на моќта во Европа. Тој служел како модел за подоцнежните организации, како што е Лигата на народите во 1919 и Обединетите нации во 1945 година.
Пред отворањето на Париската мировна конференција од 1918 година, британското Министерство за надворешни работи нарачало историјата на Виенскиот конгрес да служи како пример за своите делегати за тоа како да се постигне подеднакво успешен мир. Освен тоа, главните одлуки на Конгресот биле направени од четирите големи сили, а не сите земји од Европа можеле да имаат исти права на Конгресот. Италијанскиот полуостров станал обичен "географски израз" поделен на седум дела: Ломбардија-Венеција, Модена, Неапол-Сицилија, Парма, Пиемонт-Сардинија, Тоскана и Папската Држава под контрола на различни сили. Полска останала поделена помеѓу Русија, Прусија и Австрија, со најголем дел, новоформираното Кралство Полска, кое останало под руска контрола.
Аранжманите направени од четирите големи сили биле обид да обезбедат идните спорови да се решаваат на начин што ќе ги избегне страшните војни од претходните 20 години. Иако Виенскиот конгрес го зачувал балансот на моќта во Европа, не можел да го провери ширењето на револуционерните движења низ континентот околу 30 години подоцна.