Скаполит

Скаполити (|σκάπος, „стап“ и el, „камен“) — група силикатни минерали што формираат карпи, составени од алуминиум, калциум и натриум силикат со хлор, карбонат и сулфат. Двата крајни елементи се мејонит и маријалит. Силвијалитот е исто така признат член на групата.
1 Својства
Групата е изоморфна мешавина од крајните елементи на мејонит и маријалит. Тетрагоналните кристали се хемиедарски со паралелни површини (како шелитот), а понекогаш и со значителна големина. Тие се јасни и обично имаат форма на квадратни колони, некои расцепи паралелни со призмите. Кристалите се обично бели или сивкасто-бели и непроѕирни, иако мејонитот се наоѓа како безбојни стаклени кристали во исфрлените варовнички блокови на Монте Сома, Везув. Тврдоста е 5-6, а специфичната тежина варира со хемискиот состав помеѓу 2,7 (мејонит) и 2,5 (маријалит). Скаполитите се особено подложни на промена од процесите на атмосферско дејство, со развојот на мика, каолин итн., и ова е причината за вообичаената непроѕирност на кристалите. Поради оваа промена и варијациите во составот, бројни сорти се разликуваат под посебни имиња. Скаполитот е најчесто минерал од метаморфно потекло, кој се јавува обично во кристални мермери, но исто така и со пироксен во шкрилци и гнајси. Долгите тенки призми кои изобилуваат во кристалните мермери и шкрилци во Пиринеите се познати како дипир или кузеранит. Големи кристали од обичен скаполит (вернерит) се наоѓаат во апатитните наслаги во близина на Бамбле во близина на Бревик во Норвешка, и се резултат на промена на плагиокласот на габро.
2 Карпи што содржат скаполит
Според нивната генеза, скаполитните карпи природно се делат на четири групи.
2.1 Варовници и контактни метаморфни карпи
Скаполитните варовници и контактните метаморфни карпи. Како силикати богати со калциум, се очекува дека овие минерали ќе се најдат таму каде што нечистите варовници се кристализирале преку контакт со магматска магма. Дури и маријалитот (сортата најбогата со сода) се јавува во оваа асоцијација, главно добиен во мали кристали што ги обложуваат шуплините во исфрлените блокови од кристален варовник кај Везув и кратерите на Ајфел во Германија. Скаполитот и вернеритот се многу почести на контактите на варовникот со интрузивни маси. Минералите што ги придружуваат се калцит, епидот, везувијанит, гранат, воластонит, диопсид и амфибол. Скаполитите се безбојни, со боја на месо, сиви или зеленикави; повремено се речиси црни од присуството на многу мали куќишта од графитен материјал. Тие не се во многу совршени кристали, иако понекогаш се видливи нецелосни октагонални пресеци; тетрагоналното расцепување, силната двојна рефракција и едноосната интерферентна фигура лесно ги разликуваат од другите минерали. Најчесто тие се распаѓаат во микесен агрегат, но понекогаш се забележува изотропна супстанца од непозната природа како ги заменува. Во кристалните варовници и калц-силикатните карпи тие се јавуваат во мали и обично незабележливи зрна измешани со другите компоненти на карпата. Големи, речиси идиоморфни кристали понекогаш се наоѓаат во аргиласти карпи (изменети варовнички шкрилци) кои претрпеле термичка метаморфизам. Во Пиринеите има обемни изданоци на варовник пробиени од магматски карпи опишани како офити (сорти на дијабаз) и лерзолити (перидотити). На контактите, скаполитот се јавува на голем број места, како во варовниците, така и во варовничките шкрилци што ги придружуваат. Во некои од овие карпи се јавуваат големи кристали од еден од скаполитните минерали (долги еден или два инчи), обично како осумаголни призми со несовршени завршетоци. Во други, минералот се наоѓа во мали неправилни зрна. Понекогаш е бистар, но често е преполн со ситни огради од аугит, турмалин, биотит и други минерали, како што ја сочинуваат околната матрица. Од овие области е добро позната и црна сорта, исполнета со ситни графитни огради, честопати екстремно мали и го прават минералот речиси непроѕирен. На овој вид скаполит често му се даваат имињата кузеранит и дипир. Очигледно, присуството на хлор во мали количини, кој често може да се открие во варовниците, до одреден степен го одредува формирањето на минералот.
2.2 Мафички магматски карпи
Кај многу мафични магматски карпи, како што се габро и дијабаз, скаполитот го заменува фелдспатот со секундарен или метасоматски процес. Некои норвешки скаполити-габрови (или диорити) испитани микроскопски даваат примери за секоја фаза од процесот. Хемиските промени што се вклучени се навистина мали, една од најважните е претпоставката за мала количина на хлор во новата молекула. Честопати се гледа дека скаполитот се шири низ фелдспатот, делови се целосно заменети, додека други се сè уште свежи и непроменети. Фелдспатот не се распаѓа, туку останува свеж, а трансформацијата наликува на метаморфизам отколку на распаѓање. Тоа не е површен процес, но очигледно се одвива на одредена длабочина под притисок, и веројатно преку дејство на раствори или пареи што содржат хлориди. Основните сода-вар фелдспати (лабрадорит до анортит) се оние што претрпуваат ваков вид промена. Опишани се многу случаи на скаполитизација од офитите (дијабазите) на Пиринеите. Во непроменета состојба, овие се офитски и се состојат од пироксен што ги опкружува плагиокласните фелдспати во облик на летва; пироксенот често се менува во уралит. Кога фелдспатот се заменува со скаполит, новиот минерал е свеж и бистар, честопати опфаќајќи мали зрна хорнбленда. Често се случува обемна рекристализација, а крајниот производ е пегава карпа со бели заоблени дамки од скаполит опкружени со грануларни агрегати од бистра зелена хорнбленда: всушност, оригиналната структура исчезнува.
2.3 Карпи со скаполит и хорнбленд
Во Норвешка, карпите од скаполит-хорнбленд долго време се познати во Едегорден и на други места. Тие се нарекуваат точкисти габрови, но обично не содржат фелдспат; белите точки се целосно скаполит, додека темната матрица што ги обвиткува е агрегат од зелен или кафеав хорнбленд. Во многу карактеристики тие имаат голема сличност со скаполитизираните офити на Пиринеите. Се претпоставува дека конверзијата на нивниот оригинален фелдспат (бидејќи нема сомнение дека некогаш биле габрови, составени од плагиоклази и пироксен) во скаполит се должи на перколација на хлоридни раствори по линии на слабост или рамнини на растворливост, исполнувајќи ги шуплините врежани во супстанцијата на минералот. Последователно, хлоридите биле апсорбирани, а фелдспатот бил трансформиран во скаполит. Но, било откриено дека во овие габрови има вени на апатит што содржи хлор, кој мора да се таложил од гасови или флуиди што се искачуваат одоздола. Ова укажува дека настанал вид пневматолитички процес, сличен на оној преку кој, околу интрузии на гранит, се формирале вени богати со турмалин, а околните карпи во исто време биле проткаени со тој минерал. Во составот на активните гасови се покажува впечатлива разлика, бидејќи оние што произлегуваат од гранитите се главно флуор и бор, додека оние од габрото се главно хлор и фосфор. Во некои случаи, фелдспатот бил заменет со кварц и бел мика (кај грајзен) или кварц и турмалин (кај шорл карпи); во други случаи, скаполитот е главниот нов производ. Аналогијата е многу блиска, а оваа теорија добива голема поддршка од фактот дека во Канада (на различни места во Отава и Онтарио) има бројни вредни наоѓалишта на апатитни вени. Тие лежат во основни карпи како што се габро и пироксенит, а овие во близина на вените се екстензивно скаполитирани, како точкистите габрови во Норвешка.
3 Метаморфни карпи со гнеизозен карактер
Во многу делови од светот се јавуваат метаморфни карпи со гнеизозен карактер кои содржат скаполит како суштинска состојка. Нивното потекло често е нејасно, но веројатно е дека се од два вида. Едната серија е суштински магматска (ортогнајси); обично тие содржат бледо зелен пироксен, променлива количина на фелдспат, сфен и железни оксиди. Кварц, рутил, зелен хорнбленд и биотит често се присутни, а понекогаш и гранат; хиперстенот е редок. Тие се јавуваат заедно со други видови пироксенски гнајс, хорнблендски гнајс, амфиболити итн. Кај многу од нив нема причина да се сомневаме дека скаполитот е примарен минерал. Други скаполитски гнајси, подеднакво метаморфни по изглед и структура, се чини дека се седиментни карпи. Многу од нив содржат калцит или се многу богати со калцит-силикати (воластонит, диопсид итн.), што сугерира дека тие првично биле нечисти варовници. Честата поврзаност на овој тип со графитно-шкрилци и андалузитно-шкрилци ја прави оваа корелација во секој поглед веројатна. Биотитот е чест минерал во овие карпи, кои често содржат и многу кварц и алкален фелдспат.