Дмитриј Сергеевич Мережковски

Дмитриј Сергеевич Мережковски (Дми́трий Серге́евич Мережко́вский; – 9 декември 1941) беше руски романописец, поет, религиозен мислител и литературен критичар. Основна фигура на Сребреното доба на руската поезија, сметан за коосновач на Симболистичкото движење, Мережковски - со својата сопруга, поетесата Зинаида Гипиус - двапати беше принуден во политички егзил. За време на неговиот втор егзил (1918–1941) тој продолжи да објавува успешни романи и доби признание.
1 Животопис
Дмитриј Сергеевич Мережковски е роден на , во Санкт Петербург, шести син во неговото семејство. Неговиот татко, Сергеј Иванович Мережковски, служел како висок функционер во неколку руски локални кабинети на губернатори (вклучувајќи го и кабинетот на во Оренбург) пред да влезе во дворската канцеларија на царот Александар II како Таен советник.Неговата мајка Варвара Васиљевна Мережковскаја (родена Чеснокова) била ќерка на висок безбедносен службеник во Санкт Петербург. Љубител на уметноста и литературата, таа била она што Дмитриј Мережковски подоцна го паметел како водечка светлина од неговото прилично осамено детство (и покрај присуството на неговите пет браќа и три сестри). Мережковски имал само три лица со кои имал некаков афинитет во текот на целиот свој живот, а неговата мајка, жена „со ретка убавина и ангелска природа“ според биографот Јуриј Зобнин, била првата и најважна од нив.
1.1 Рани години
Дмитриј Мережковски ги поминал своите рани години на островот Јелагин во Санкт Петербург, во колиба слична на палата која служела како летна дача за семејството.Во градот, семејството живеело во стара куќа со поглед на Летната градина, во близина на . Мережковски исто така поседувале голем имот во Крим, во близина на пат што води до водопадот Учан-Су. „Прекрасната палата Ореанда, сега во урнатини, ќе остане со мене засекогаш. Бели мермерни столбови наспроти синото море... за мене тоа е безвременски симбол на Античка Грција“, напишал Мережковски години подоцна. Сергеј Мережковски, иако богат човек, водел аскетски живот, одржувајќи го своето домаќинство „штедливо о“. Тој го гледал ова и како „морална профилактика“ за своите деца, сметајќи го барањето луксуз и неодговорното трошење како два најсмртоносни грева. Родителите патувале многу, а една стара германска домаќинка, Амалија Христијанова, поминувала многу време со децата, забавувајќи ги со руски бајки и библиски приказни. Нејзиното раскажување за животите на светците му помогнало на Дмитриј да развие страсни религиозни чувства во раните тинејџерски години.
Во 1876 година, Дмитриј Мережковски се запишал во елитно граматичко училиште, Годините поминати таму подоцна ги опишал со еден збор „убиствени“, сеќавајќи се само на еден наставник како пристојна личност - „Кеслер латинистот; добронамерен, тој сигурно никогаш не бил, но барем имал љубезен поглед“.На тринаесет години, Дмитриј почнал да пишува поезија, поточно во стилот на Пушкиновата „Фонтаната на Бахчисарај“, како што подоцна се сеќавал. Тој се фасцинирал од делата на Молиер до таа мера што формирал Молиеров круг во Гимназијата. Групата немала ништо политичко во својата агенда, но сепак го разбудила интересот на тајната полиција. Секој од нејзините членови бил повикуван еден по еден во седиштето на Третиот оддел кај мостот Полицејски за да биде испрашуван. Се верува дека само напорите на Сергеј Мережковски го спречиле неговиот син да биде исклучен од училиштето.
1.1.1 Деби
Иако Дмитриј не го сакал својот татко со стегнати горни усни и камено лице, подоцна морал да му оддаде признание за тоа што бил првиот што ги забележал и, на својот беземотивен начин, ги ценел неговите први поетски вежби. Во јули 1879 година, во Алупка, Крим, Сергеј Иванович го запознал Дмитриј со легендарната принцеза Екатерина Воронцова, некогашна љубовница на Пушкин. Големата дама им се восхитувал на стиховите на момчето: таа (според биографот) „забележала во нив задолжителен поетски квалитет: метафизичката чувствителност на млада душа“ и го охрабрила да продолжи понатаму.Нешто поинаква беше средбата на младиот Мережковски со друга светилка, Фјодор Достоевски, повторно поставена од неговиот добро поврзан татко. Додека момчето почна да го рецитира своето дело, нервозно до степен да пелтечи, познатиот романописец слушаше прилично нетрпеливо, а потоа рече: „Сиромашен, многу сиромашен. За да се пишува добро, човек мора да страда. Страдај!“ – „О, не, би сакал да не страда – или страда, или пишува добро!“, извика згрозениот татко. Момчето ја напушти куќата на Достоевски многу фрустрирано од пресудата на големиот човек. Дебитантското издание на Мережковски следеше истата година: списанието од Санкт Петербург „Живописное обозрение“ објави две од неговите песни, „Мал облак“ и „Есенска мелодија“. Една година подоцна, друга песна, „Нарцис“, беше вклучена во добротворна збирка во корист на сиромашните студенти, уредена од Пјотр Јакубович.
Во есента 1882 година, Мережковски присуствувал на едно од првите јавни читања на Семјон Надсон и, длабоко импресиониран, му напишал писмо. Набргу, Надсон станал најблизок пријател на Мережковски - всушност, единствениот, освен неговата мајка. Подоцнежните истражувачи сугерирале дека постои некоја мистерија што ја делат двајцата млади мажи, нешто поврзано со „фатална болест, страв од смртта и копнеж по вера како противотров на таков страв“. Надсон починал во 1887 година, Варвара Васиљевна две години подоцна; чувствувајќи дека изгубил сè што некогаш имал на овој свет, Мережковски потонал во длабока депресија.
Во јануари 1883 година, „Отечественние Записки“ објавил уште две песни на Мережковски. „Сакја Муни“, најпознатото од неговите претходни дела, влегло во популарните компилации поезија-рецитал од тоа време и го направило авторот речиси познат. До 1896 година, Мережковски бил оценет како „добро познат поет“ од страна на „Енциклопедискиот речник на Брокхаус и Ефрон“. Години подоцна, откако стекнал слава како романописец, се чувствувал засрамен од својата поезија и, кога ја составувал својата прва серија „Целосна“ кон крајот на 1900-тите, го намалил делот за поезија за неколку дела.
1.1.2 Универзитетски години
Од 1884 до 1889 година, Мережковски студирал историја и филологија на Универзитетот во Санкт Петербург, каде што неговата докторска теза била за Монтењ. Научил неколку странски јазици и развил силен интерес за француската литература, филозофијата на позитивизмот и теориите на Џон Стјуарт Мил и Чарлс Дарвин. Сепак, неговите студентски години биле без радост. „Универзитетот не ми даде повеќе од гимназијата. Никогаш немав соодветно – ниту семејство, ниту образование“, напишал тој во својата автобиографија од 1913 година.
Во 1884 година, Мережковски (заедно со Надсон) се приклучил на Литературното друштво на Санкт Петербург, по препорака на Алексеј Плешчеев. Вториот го запознал младиот поет со семејството на Карл Давидов, раководител на Конзерваториумот во Санкт Петербург.
Под водство на вториот, Мережковски, додека сè уште беше универзитетски студент, се впуштил во долго патување низ руските провинции каде што се сретнал со многу луѓе, особено со водачи на религиозни култови. Тој престојувал некое време во селото Чудово каде што живеел Успенски, и двајцата мажи поминале многу бессони ноќи дискутирајќи за работи како „религиозното значење на животот“, „космичката визија на обичниот човек“ и „моќта на земјата“. Во тоа време Мережковски сериозно размислувал да го напушти главниот град за да се насели на некое далечно село и да стане учител.
Друго големо влијание имал Михајловски, кој го запознал младиот човек со персоналот на „Северни вести“, литературно списание што го основал со Давидова. Тука Мережковски се сретнал со Владимир Короленко и Всеволод Гаршин, а подоцна и со Николај Мински, Константин Балмонт и Фјодор Сологуб: идните водачи на руското симболистичко движење.
На почетокот на 1888 година, Мережковски дипломирал на Универзитетот и тргнал на турнеја низ јужна Русија, почнувајќи од Одеса. Во Борјоми ја запознал 19-годишната поетеса Зинаида Гипиус. Двајцата се заљубиле и на 18 јануари 1889 година се венчале во Тифлис, правејќи го веројатно најплодниот и највлијателен пар во историјата на руската литература.
1.2 Доцните 1880-ти до почетокот на 1890-тите
Главното литературно деби на Мережковски се случи со објавувањето на „Поеми (1883–1887)“ во 1888 година.
Тоа го доведе авторот во фокусот на најомилено критичко внимание, но - дури и заедно со „Протопоп Авакум“, поетски еп објавен истата година, не можеше да ги реши финансиските проблеми на младото семејство. За среќа, Гипиус се преобрази во плодна писателка на фикција, пишувајќи романи и новелети со таква леснотија што подоцна се мачеше да ги запомни нивните имиња. Повремените милостини на Сергеј Мережковски, исто така, им помогнаа на сопругот и сопругата да го одржат својот оскуден буџет.
Откако дотогаш го изгуби интересот за поезија, Дмитриј Мережковски разви силен афинитет кон грчката драма и објави преводи на Есхил, Софокле и Еврипид во „Вестник Европа“.
Овие преводи од старогрчки јазик, вклучувајќи го и неговото подоцнежно дело за „Дафнис и Хлое“ (прозна верзија, 1896 година), иако во голема мера занемарени од современите критичари, подоцна се сметаа за „гордост на руската школа за класичен превод“, според биографот Јуриј Зобнин.
Кон крајот на 1880-тите, Мережковски дебитираше како литературен критичар со есеј за Антон Чехов насловен како „Новороден талент соочен со истото старо прашање“ и објавен од „Северни Вестник“. Откако во прозата на својот субјект забележа „семе на ирационална, алтернативна вистина“, Мережковски ненамерно стави крај на своето пријателство со Михајловски и го забавуваше Чехов, кој во своето писмо до Плешчеев го спомена „вознемирувачкиот недостаток на едноставност“ како главна грешка на статијата. Мережковски продолжи во истата насока и на тој начин го измисли (ретроспективно) сосема новиот жанр на филозофски есеј како форма на критичка теза, нешто нечуено во руската литература претходно. Биографските дела на Мережковски за Пушкин, Достоевски, Гончаров, Мајков, Короленко, Плиниј и Калдерон го скандализираа современиот литературен естаблишмент. Подоцна, собрани во том наречен „Вечните придружници“, овие есеи беа прогласени за модерни класици, а нивниот автор беше пофален како „најсуптилни и најдлабоки од руските литературни критичари од крајот на XIX - почетокот на XX век“ од страна на литературниот историчар Аркадиј Долинин. „Вечните придружници“ станаа толку почитувано дело на литературната уметност во почетокот на 1910-тите што томот беше официјално избран како почесен подарок за одлични матуранти од гимназија.
Во мај 1890 година Љубов Гуревич, новиот раководител на обновениот „Северни вестик“, го претвори поранешното безбедно засолниште на народниците во возбудлив клуб за членовите на растечката сцена на експериментална литература, означена како „декадентна“ од критичарите. Новата драма на Мережковски „Силвио“ беше објавена таму, а преводот на „Гавранот“ од Едгар Алан По го следеше примерот. Други списанија исто така се заинтересираа за младиот автор: „Руска мисла“ ја објави неговата поема „Вера“ (подоцна вклучена во неговата збирка „Симболи“, прогласена за едно од раните ремек-дела на рускиот симболизам, а нејзиниот шарен мистицизам обезбедуваше здрав противотров на „рефлексиите“ на народниците за општествениот живот. Брјусов „апсолутно се заљубил во него“, а Пјотр Перцов години подоцна признал: „За мојот млад ум „Вера“ на Мережковски звучеше многу посупериорно од овој досаден и старомоден Пушкин.“
„Руска мисла“ ја објави „Семејната идила“ (Семејна идила, 1890); една година подоцна, друга симболична песна, „Смрт“ (Смерт), се појави во „Северни вести“. Во 1891 година, Мережковски и Гипиус првпат патуваа заедно во Западна Европа, престојувајќи претежно во Италија и Франција; песната „Крај на векот“ инспирирана од европското патување, излезе две години подоцна. По враќањето дома, двојката престојуваше некое време во дачата на Гипиус во Вишни Волочјок; токму тука Мережковски почна да работи на својот прв роман, „Смртта на боговите. Јулијан Отпадникот“. Една година подоцна беше завршено, но дотогаш ситуацијата со „Северни вести“ се промени: навреден од наметливите уреднички методи на Аким Волински, Мережковски ги прекина врските со списанието, барем засега. Кон крајот на 1891 година, тој го објави својот превод на Софоклевата ''Антигона'' во „Вестник Европа“, дел од ''Фауст'' (во „Руское Обозрение“) и ''Иполит'' од Еврипид (повторно во „Вестник Европа“). Вториот излезе во 1893 година, по второто патување на двојката во Европа каде што за прв пат се сретнаа со Дмитриј Философов. Живите впечатоци на Мережковски за Грција и последователниот наплив на нови идеи ја обезбедија основата за неговиот втор роман.
1.2.1 Манифестите на симболизмот
Во 1892 година излезе вториот том поезија на Мережковски, насловен „Симболи. Песни и песни“. Книгата, која ги носи влијанијата на Едгар Алан По и Шарл Бодлер, како и новооткриените религиозни идеи на авторот, стана омилена кај помладата читателска публика. Од постарите писатели, само Јаков Полонски ја поддржа од срце.Во октомври 1892 година, предавањето на Мережковски „Причините за падот на современата руска литература и новите трендови во неа“ прво беше прочитано јавно, а потоа излезе и во печатена форма. Отфрлајќи ја ознаката „декадентна“, авторот дискутираше дека сите три „низи на модерната уметност“ - „мистична суштина, симболичен јазик и импресионизам“ - би можеле да се проследат до делата на Лав Толстој или на Достоевски, правејќи го рускиот модернизам, според тоа, продолжение на класичната традиција на руската литература. Заедно со „Симболи“, предавањето беше широко прифатено како ран манифест на рускиот симболизам.
Општата реакција на него беше претежно негативна. Авторот се нашол меѓу два огна: либералите ги осудувале неговите идеи како „нов опскурантизам“, членовите на луксузните литературни салони ги третирале неговите откритија со презир. Само една мала група луѓе едногласно ги поздравиле „Каузите“, а тоа бил персоналот на „Северни Вестник“, кој го пречекал назад.
Во периодот 1893–1894 година, Мережковски објавил бројни книги (меѓу нив драмата „Бурата заврши“ и преводот на Софокле“ „Едип Кралот“), но парите што ги донел целиот овој напорен труд биле оскудни. Сега пишувајќи го својот втор роман, тој морал да прифати каква било работа што му се нудела. Кон крајот на 1893 година, Мережковски повторно се населиле во Санкт Петербург. Тука тие често го посетувале Шекспировиот круг, „Петоците на Полонски“ и собирите на Литературниот фонд. Потоа, двојката отворила свој домашен салон, а Философов и Аким Волински станале редовни гости. Одеднаш Мережковски открил дека неговиот дебитантски роман сепак треба да биде објавен во „Северни вести“. Она што не го сфатил е дека ова е резултат на бурната тајна љубовна врска на Гипиус со Аким Волински, еден од раководителите на ова списание.
1.3 1895–1903
„Смртта на боговите“, која излезе во 1895 година („Северни вести“, бр. 1–6), ја отвори трилогијата „Христос и антихрист“ и ретроспективно се смета за прв руски симболистички роман. Скептиците преовладуваа (повеќето од нив ја осудуваа наводната Ниче личност на авторот), но сојузниците беа воодушевени. „Роман направен за вечноста“, се восхити Брјусов. Пет години подоцна, „Јулијан Отпадникот“ беше објавен во Франција, во превод на Зинаида Василева.
Сепак, односот на Мережковски со „Северни вести“, повторно почна да се влошува, а причината беше љубомората на Аким Волински. Во 1896 година, сите тројца (сопругот сè уште не беше свесен што се случува зад неговиот грб) патуваа во Европа за да ги посетат местата на Леонардо да Винчи. Неколку грди расправии со Волински конечно ја натераа Гипиус да го испрати својот скандалозен љубовник дома. Волински реагираше со тоа што го избрка сопругот на неговата поранешна љубовница од „Северниот весник“ (некои извори
Скандалот со плагијат траеше речиси две години. Чувствувајќи се лошо и игнорирано, Мережковски во 1897 година сериозно размислувал да ја напушти својата земја засекогаш, бидејќи бил држен во дома само поради недостаток на пари. Речиси три години, вториот роман, „Воскресението на боговите. Леонардо да Винчи“ (''Романсата на Леонардо да Винчи'' – на англиски и француски јазик) остана необјавен. Конечно се појави во есента 1900 година во „Мир Божи'' под наслов „Ренесанса“. Ретроспективно, овие две книги „...убедливата моќ доаѓаше од успехот на Мережковски во фаќањето на струите тогаш околу него: силни контрасти помеѓу општествениот живот и духовните вредности, свеж интерес за драмата на паганската античка Атина и идентификација со општата западноевропска култура“.
До моментот на објавувањето на неговиот втор роман, Мережковски беше во различен културен камп – оној на Дјагилев и неговите блиски пријатели – Александар Беноа, Леон Бакст, Николај Мински и Валентин Серов. Нивното сосема ново списание „Мир Искусства“ (Свет на уметноста), со Дмитриј Философов како литературен уредник, го прифати Мережковски од срце. Тука неговиот најпознат есеј, „Л. Толстој и Достоевски“ беше објавен во 1900–1901 година, што се совпадна со ескалацијата на конфликтот на Толстој со Руската православна црква.
1.4 „Богобарателите“ и „Троебратство“
На почетокот на 1900-тите, Мережковски ја формирале групата наречена Религиозно-филозофски средби (1901–1903) врз основа на концептот на Новата Црква, кој го предложил Гипиус и кој требало да стане алтернатива на старата православна доктрина, „...несовршена и склона кон стагнација“. Групата, организирана од Мережковски и Гипиус заедно со Василиј Розанов, Виктор Мирољубов и Валентин Тернавцев, тврдела дека обезбедува „трибина за отворена дискусија за прашања во врска со религиозните и културните проблеми“, служејќи за промовирање на „неохристијанството, општествената организација и сè што служи за усовршување на човечката природа“. Откако дотогаш ги изгубија контактите и со „Мир Искусства“ и со „Мир Божи“, Мережковски сметаа дека е време да создадат свое списание, како средство за „обединување на мислечката религиозна заедница“. Во јули 1902 година, во соработка со Пјотр Перцов и со помош на некои високи функционери, вклучувајќи ги министрите Дмитриј Сипјагин и Вјачеслав фон Плехве, тие го отворија своето списание „Нови Пут“ (Нов пат), дизајнирано како излез за „Средбите“.
По 22-та седница, во април 1903 година, состаноците на групата (дотогаш позната како „Богоискатели“, или баратели на Бога) беа откажани од декретот на прокураторот на Светиот синод на Руската православна црква Константин Победоносцев, а главната причина беа честите посети на Мережковски на местата со масовни секташки населби каде што радикалните идеи на барателите на Бога за „обновување“ на Црквата стануваа популарни. Во „Нови Пут“ работите исто така се променија: со доаѓањето на силни личности како Николај Бердјаев, Сергеј Булгаков и Семјон Франк списанието ја зацврсти својата позиција, но се оддалечи од својата првично декларирана мисија. Кон крајот на 1904 година, Мережковски и Гипиус го напуштија „Нови Пут“, останувајќи во пријателски односи со неговите нови водачи и нивната сега многу влијателна „филозофска секција“. Во 1907 година, Состаноци се обновија под новиот прекар Религиозно-филозофско друштво, при што Мережковски повторно ги промовираше своите идеи „Да дојде царството на Светиот Дух“. Овој пат повеќе личеше на литературен круг отколку на нешто што некогаш се претставуваше дека е.
Во 1904 година, објавен е „Петар и Алексеј“, третиот и последен роман од трилогијата „Христос и Антихрист“ (во „Нови Пут“, бр. 1–5, 9–12), со фокус на фигурата на Петар Велики како „отелотворен Антихрист“ – идеја што авторот ја споделил со рускиот „расколники“. Објавувањето на романот сега беше со нетрпение очекувано во Европа, каде што Мережковски дотогаш стана автор на бестселери, „Јулијан Отпадникот“, откако доживеа десет изданија (за четири години) во Франција. Но, кога „Дејли телеграф“ го опиша романописецот како „наследник на наследството на Толстој и Достоевски“, критичарите во Русија го осудија ова толку многу што Мережковски беше принуден јавно да негира дека имал какви било претензии од ваков вид.
1.5 1905–1908
По Крвавата недела на 9 јануари 1905 година, ставовите на Мережковски драстично се променија, поразот на Империјалната руска морнарица од Империјалната јапонска морнарица му помогна да ја види, како што рече, „антихристијанската природа на руската монархија“. Револуцијата од 1905 година сега Мережковски ја сметал за претходница за некаков вид религиозен пресврт за кој се сметал себеси за пророк. Писателот станал страствен поддржувач на граѓанските немири, пишувајќи прореволуционерни стихови, организирајќи протестни забави за студенти, како онаа во театарот Александрински. Во октомври 1905 година, тој го поздравил владиниот декрет за „давање слобода“, но оттогаш само ги зајакнувал врските со левичарските радикали, особено со припадници.
Во „Претстојната шунка“ (Грјадушчу шунка, 1905) Мережковски го објасни својот политички став, гледајќи, како и обично, сè што е прекршено во тројства. Користејќи ја игра на зборови („Хам“ на руски, заедно со името на библискиот лик, што значи „дрски“, „свиреп“), авторот ги опиша трите „лица на Хамство“ (синот на новата инкарнација на Ное како еден вид гаден, богосмевлив Русин): минатото (лицемерието на Руската православна црква), сегашноста (државната бирократија и монархијата) и иднината - масивен „бурен скорашник што се издига од дното на општеството“. Неколку години по објавувањето, книгата многумина ја сметаа за пророчка
Во пролетта 1906 година, Мережковски и Философов отидоа во самонаметнат европски егзил со цел да го промовираат она што го нарекоа „нова религиозна свест“. Во Франција го основаа списанието „Анархија и теократија“ и објавија збирка есеи наречена „Царот и револуцијата“. Во една од неговите статии, „Револуција и религија“, Мережковски напиша: „Сега е речиси невозможно да се предвиди каква смртоносна сила ќе се претвори ова револуционерно торнадо што почнува нагоре од дното на општеството. Црквата ќе биде срушена, како и монархијата, но со нив - што ако самата Русија пропадне - ако не нејзината безвременска душа, тогаш нејзиното тело, државата?“ Повторно, она што во тоа време се сметаше за досадна политичка гротеска, една деценија подоцна се претвори во мрачна реалност.
Меѓу луѓето со кои разговарале Мережковски во Париз биле Анатол Франс, Рудолф Штајнер, Бергсон, водачи на француските социјалисти. Разочарани од општата учтива рамнодушност кон нивните идеи, сопругот и сопругата се вратиле дома кон крајот на 1908 година, но не пред да биде објавена историската драма на Мережковски „Павел Први'' (Павел Перви). Конфискувана, а потоа забранета од руските власти, таа станала првиот дел од трилогијата „Кралството на ѕверот“.Обработувајќи ја природата и историјата на руската монархија, трилогијата имаше малку заедничко со претходната проза на авторот под влијание на симболизмот и, фрлена во хуманистичката традиција на руската литература од 19 век, подоцна се сметаше за обележување на врвот на книжевната кариера на Мережковски. Вториот и третиот дел од трилогијата, романите на Декемвристите „Александар Први“ и „14 декември“, излегоа во 1913 и 1918 година, соодветно.
1.6 1909–1913
Во 1909 година, Мережковски се најде во центарот на уште една контроверзност откако излезе со остра критика за „Вехи“, том политички и филозофски есеи напишани и составени од група влијателни писатели, претежно негови поранешни пријатели и сојузници, кои ја промовираа својата работа како манифест, со цел да ја поттикнат инертната руска интелигенција кон духовна преродба. Аргументирајќи против идејата на „веховни“ за зближување на православието и руската интелектуална елита, Мережковски напиша во отворено писмо до Николај Бердјаев:<blockquote>Православието е самата душа на руската монархија, а монархијата е трупот на православието. Меѓу нештата што и двајцата ги сметаат за свети се политичките репресии, [ултранационалистичкиот] Сојуз на рускиот народ, смртната казна и мешањето во меѓународните работи на други земји. Како може некој да се довери на молитвите на оние чии постапки ги смета за безбожни и демонски?
Некои дискутираа дека ставот на Мережковски е неконзистентен со неговите идеи од пред околу пет години. На крајот на краиштата, авторите на „Вехи“ се обидуваа да го оживеат неговиот неуспешен проект за соработка на интелектуалната и религиозната елита. Но, времињата се променија за Мережковски и - по ова (некои дискутираа, неприфатливо презирливо) анти-''Вехи'' тирада, исто така и неговиот општествен статус. Избегнувајќи го и од поранешните сојузници и од конзервативците, тој беше мразен од Црквата: Саратов епископот Долганов дури побара негова екскомуникација откако книгата „Болна Русија“ беше објавена во 1910 година. За социјалдемократите, обратно, Мережковски, кој повеќе не беше „декадентен отпадник“, одеднаш се претвори во „добро етаблиран руски романописец“ и „гордост на европската литература“. Дојде време поранешниот пријател Розанов да напише зборови што на долг рок се покажаа како пророчки: „Работата е во тоа, Дмитриј Сергеевич, оние со кои си сега, никогаш нема да бидат со тебе. Никогаш нема да најдеш во себе целосно да ја прифатиш оваа глупава, досадна и ужасна муцка на руската револуција.“
На почетокот на 1910-тите, Мережковски се префрли на левата страна од рускиот културен спектар, наоѓајќи меѓу своите најблиски соработници ги езерите Илја Фондамински и, особено, Борис Савинков. Вториот се обидуваше да добие од Мережковски некакво религиозно и филозофско оправдување за сопствената терористичка идеологија, но исто така имаше и друга, поприземна цел, објавувањето на неговиот прв роман . Ова го направи, со помош на Мережковски - за да го направи најнеобичното деби на руската книжевна сезона во 1910 година. Во 1911 година, Мережковски беше официјално обвинет за врски со терористи. Во исчекување на судењето (кое го вклучуваше и случајот со драмата „Павел Перви“) писателот остана во Европа, а потоа ја премина границата во 1912 година само за да му бидат конфискувани неколку поглавја од романот „Александар Први“.Зобнин, стр. 254 Тој избегна апсење и во септември, заедно со Пирожков, издавачот, беше ослободен.
Во 1913 година, Мережковски беше вмешан во уште еден јавен скандал, кога Василиј Розанов отворено го обвини за врски со „терористичкото подземје“ и, како што рече, „се обидува да ја продаде татковината на Евреите“. Мережковски предложи Религиозното и филозофско друштво да одржи судење и да го исклучи Розанов од своите редови. Потегот се покажа како погрешен, бидејќи писателот не го зеде предвид степенот на сопствена непопуларност во рамките на Друштвото. Мнозинството од вторите го одбија предлогот. Розанов, наметнат, го напушти Друштвото по сопствена волја за да одговори остро со објавување на приватните писма на Мережковски за да ја демонстрира лицемерноста на вториот по ова прашање.
1.7 1914–1919
1.7.1 1914–16
Некое време во 1914 година изгледаше дека Мережковски ќе ја има својата прва релативно мирна година. Со двете изданија „Целосни дела“ објавени од издавачките куќи „Волфс“ и „Ситинс“, академикот Нестор Котљаревски го номинираше авторот за Нобелова награда за литература. Потоа Првата светска војна избувна (јули). Мережковски го изразија својот скептицизам за руското вклучување во војната и за патриотската врева предизвикана од некои интелектуалци. Писателот направил свесен напор да се дистанцира од политиката и речиси успеал, но во 1915 година повторно се вклучил во неа, станувајќи пријател со Александар Керенски и приклучувајќи се кон Движењето на патриотската левица предводено од Максим Горки, кое повикувало на повлекување на Русија од војната на најбезболен можен начин.
Две нови драми од Мережковски, „Радоста ќе дојде“ (Радост Будет) и „Романтичарите“ беа поставени во театрите во воено време Петроград. Вториот се покажа како успешен хит, но за мејнстрим критичарите неговиот драматург остана „контроверзен автор“. „Сè на сè, руската литература е непријателски настроена кон мене како што отсекогаш била. Можев да ја славам 25-годишнината од ова непријателство“, напишал авторот во својата кратка автобиографија за биографскиот речник на Семјон Венгеров.
1.7.2 1917: февруари и октомври
1917 година за Мережковски започна со наплив на политичка активност: станот на двојката на улицата Сергиевска изгледаше како тајна гранка на руската Дума (тоа беше кога семето на гласина за наводното членство на двојката во руската масонска заедница беше во сопственост на Мережковски ја поздрави Февруарската антимонархиска револуција и ја опиша Привремената влада предводена од Керенски како „прилично пријателска“. До крајот на пролетта тој се разочара од владата и нејзиниот неефикасен лидер; во летото почна да зборува за неизбежниот пад на владата и за претстојната болшевичка тиранија. Кон крајот на октомври се остварија најлошите очекувања на Мережковски.
Мережковски ја сметал Октомвриската социјалистичка револуција од 1917 година за катастрофа. Тој ја сметал за доаѓање на Хам, за што пишувал околу една деценија подоцна, трагичната победа за, како што тој одлучува да го каже, Народ-Звер (Звер-нацијата), политичката и социјалната инкарнација на универзалното Зло, ставајќи ја целата човечка цивилизација во опасност. Мережковски и Гипиус се обиделе да го искористат какво било влијание што го задржале врз болшевичките културни водачи за да обезбедат ослободување на нивните пријатели, уапсените министри на Привремената влада. Иронично, едно од првите нешта што ги направи советската влада беше укинувањето на забраната за антимонархистичката претстава на Мережковски „Павел Перви“, а таа беше поставена во неколку театри на Црвена Русија.
1.7.3 1918–19
Некое време станот на Мережковски служеше како седиште на Есер, но ова заврши во јануари 1918 година кога Владимир Ленин ја распушти таканаречената „Учредиловка“ – Руското уставотворно собрание. Во својот дневник од 1918 година, Мережковски напиша:Колку мирисно свежи беа нашите февруари и март, со нивните синкави, небесни снежни бури, со каква убавина блескаше човечкото лице! Каде е сето тоа сега? Ѕиркајќи во октомвриската толпа, човек гледа дека е безлична. Не грдотија, туку безличноста е она што е најодвратно. [...] Шетајќи по улиците на Петербург, веднаш препознавам комунистичко лице. Што најмногу ме плаши во него - самозадоволството на сито ѕверче, животинската тапост? Не, најстрашното на ова лице е неговата тага, оваа трансцендентална тага, што се наоѓа само во Рајот што се наоѓа на Земјата, доаѓањето на Царството на Антихристот.
Откако почнаа да се шират вести за поразите што ги претрпеле Белите сили на Јуденич, Колчак и Деникин во текот на Руската граѓанска војна од 1917–1922 година, Мережковски ја виделе својата единствена шанса за преживување во бегството од Русија. Тие го напуштија Петроград на 14 декември, 1919 година, заедно со Философов и Злобин (младиот секретар на Гипиус), откако добија од Анатолиј Луначарски потпишана дозвола „да го напуштат Петроград со цел да им одржат неколку предавања за Стар Египет на борците на Црвената армија“.
1.8 Мережковски во егзил
Мерезковски, Гипиус, Философов и Злобин прво се упатија кон Минск, потоа кон Вилно, останувајќи во двата града за да даваат интервјуа за весници и јавни предавања. Зборувајќи со дописник од Вилно, Мережковски коментираше:Целото прашање за постоењето на Русија како таква - и во моментов е непостоечко, според мене, - зависи од тоа дали Европа конечно ќе ја признае вистинската природа на болшевизмот. Европа мора да ги отвори очите кон фактот дека болшевизмот го користи социјалистичкото знаме само како камуфлажа; дека она што всушност го прави е осквернување на високите социјалистички идеали; дека тоа е глобална закана, а не само локална руска болест. ... Во моментов во Русија нема ни трага ниту од социјализмот, ниту од [прогласената] диктатура на пролетаријатот; единствената диктатура што постои е онаа на двајцата луѓе: Ленин и Троцки.
Во Варшава Мережковски работел практична работа за некои руски имигрантски организации, Гипиус го уредувал литературниот дел во весникот „Свобода“.И двајцата ја сметале Полска за „месијанско“, потенцијално обединувачко место и клучна бариера во лицето на ширењето на болшевичката чума. Во летото 1920 година, Борис Савинков пристигнал во земјата за да разговара со Јозеф Пилсудски: ги ангажирал Мережковски и Философов во активностите на таканаречениот руски комитет за евакуација (повеќе како центар за мобилизација на Белата армија) и го запознал писателот со Пилсудски. Во име на Комитетот, Мережковски издал меморандум со кој ги повикувал народите на Русија да престанат да се борат против полската армија и да се приклучат во нејзините редови. Сепак, целата работа пропаднала, бидејќи Полска и Русија постигнале договор за примирје. Мережковски и Злобин заминале за Франција, а Философов останал во Варшава за да го води одделот за антиболшевичка пропаганда на Рускиот национален комитет предводен од Савинков.
Во Париз, Мережковски го основал Религиозниот сојуз (подоцна Сојуз Непримиримих, Сојузот на немирните), држел предавања, пишувал за весниците „Последни новости“ на Павел Милјуков и „Освобожденје“ на Пјотр Струве, разоткривајќи ги лагите што ги сметал за болшевици и осудувајќи го „Царството на Антихристот“. Сепак, станувало сè поочигледно дека Мережковски, поддржан само од кругот на пријатели, бил во изолација, погрешно разбран од некои, а одвратен од други. Неговиот повик за меѓународна интервенција во Русија ја налутил левицата; отфрлањето на враќањето на руската монархија ја антагонизирало десницата. Неговиот единствен сојузник во тоа време бил Иван Бунин; Без да делат многу лични афинитети, двајцата мажи формираа сојуз во нивната неуморна антисоветска кампања. Освен тоа, одржувајќи силни контакти со влијателната француска политика која лобираше за интересите на руските имигранти, двајцата се погрижија руските писатели да добијат одредена финансиска поддршка од француската влада. Неколку години подоцна беше пронајден друг спонзор во Томаш Масарик кој им додели лични пензии на некои истакнати личности во заедницата на руски писатели имигранти.
Мережковски инсистираше на прекинување на сите контакти на Меѓународниот ПЕН со комунистичка Русија и откажување на француската помош за жртвите на масовниот глад во руската Волшка област, тврдејќи, не неразумно, дека оние на кои им е потребна помош никогаш нема да видат ниту еден од испратените пари ниту храна. Тој го критикуваше соопштението на протераното Руско уставотворно собрание, кое, според него, беше премногу помирувачки по тон. Во 1922 година, збирката статии и есеи на четирите автори (Мережковски, Гипиус, Философов, со кого се обновени контактите, и Злобин) излезе под наслов „Кралството на Антихристот“, а општата идеја на книгата е дека „руските пожари“, глобалистички по својата природа и намера, ветуваат „или братство во ропство или крај во заедничка гробница“ за европските нации.Терапиано, Јури. Недели кај Мережковски и групата „Зелена ламба“. Далечни брегови. Портрети на писатели во егзил. Мемоари. – Москва, Издавачка куќа „Република“, 1994. стр. 21
Во зимата 1925 година, Мережковски и Гипиус формираа мал литературен и филозофски круг; две години подоцна официјално беше лансиран како група „Зелена ламба“. Со сопственото списание „Нови Корабл“ (Новиот брод), групата ја привлече целата руска интелектуална елита во егзил и остана важен културен центар во следните десет години. „Ние сме Критиката на Русија како таква, нејзината бестелесна Мисла и Совест, слободни да ја судиме нејзината сегашност и да ја предвидиме нејзината иднина“, напиша Мережковски за мисијата „Зелена ламба“.
Во 1928 година, на Првиот конгрес на руски писатели во егзил одржан во Белград, кралот Александар I од Југославија му го додели на Мережковски Орденот на Сава од 1 степен, заслужен за неговите заслуги за светската култура. Серија предавања организирани за Мережковски и Гипиус од страна на Српската академија го означи почетокот на серијата „Руска библиотека“ со седиште во Југославија, каде што во текот на следните неколку години излегоа најдобрите дела на Бунин, Мережковски, Гипиус, Александар Куприн, Алексеј Ремизов, Константин Балмонт, Иван Шмељов и Игор Северјанин. Работите почнаа да се влошуваат во раните 1930-ти; со повлекувањето на чешките и француските грантови и со издигнувањето на многу страшните социјалисти на француската политичка сцена, Мережковски погледна кон југ и таму пронашол симпатизер во Бенито Мусолини кој покажал голем интерес за делото и ставовите на рускиот писател, сега повеќекратен номиниран за Нобелова награда за литература.
1.8.1 Литературните активности на Мережковски: 1925–41
Во средината на 1920-тите, разочаран од реакцијата на западната културна елита на неговите политички манифести, Мережковски се врати на религиозните и филозофските есеи, но во новиот формат, оној на монументален трактат во слободна форма со експериментален стил. Некои од неговите нови книги беа биографии, некои само обемни, аморфни истражувања во античката историја.Зборувајќи за првите две од нив, „Раѓањето на боговите“. „Тутанкамон на Крит“ (1925) и „Месија“ (1928), Мережковски го објаснил своето кредо на следниов начин: „Многу луѓе мислат дека сум историски романописец, што е погрешно. Она за што го користам минатото е само потрага по иднината. Сегашноста е еден вид егзил за мене. Мојот вистински дом е Минатото/Иднината, каде што припаѓам.“„Звено“ (Врската) списание. 16 март 1925 година.
Од трите фундаментални книги што Мережковски ги создал кон крајот на 1920-тите, почетокот на 1930-тите, се оформила уште една трилогија, лабаво поврзана со концептот за можниот пат на човекот до спасение. „Мистеријата на тројцата: Египет и Вавилон“ (Прага, 1925) беше проследена со „Мистеријата на Западот: Атлантида-Европа“ (Берлин, 1930), каде што ценетата идеја за Третиот завет доби апокалиптичен, Ниче пресврт. Третиот, „Непознат Исус“ (1932, Белград), се смета ретроспективно за најсилен од тројцата.
Одеднаш, Мережковски, повторно плоден писател, се најде во фокусот на вниманието на комитетот за Нобелова награда. Од 1930 година па наваму, Сигурд Агрел, професор по словенски јазици на Универзитетот Лунд, почна методично да го номинира Мережковски за наградата, иако, неизбежно (и прилично фрустрирачки за двајцата), заедно со Иван Бунин. Во ноември 1932 година, Гипиус во писмо до Вера Бунина го изрази своето мислење дека Мережковски нема шанси да победи „поради неговиот антикомунистички став“, но вистината беше дека Бунин (не помалку мразител на комунизмот од неговиот ривал) напиша книги кои беа подостапни и, генерално, популарни. Мерезковски дури и предложил да склучат пакт и да ги поделат парите доколку некој од нив некогаш победи, но Бунин сериозно го сфатил она што очигледно било замислено како шега и одговорил со категорично одбивање. Тој ја освоил Наградата во 1933 година.
Агрел продолжил да го номинира Мережковски сè до неговата смрт во 1937 година (вкупно осум такви номинации), но секоја година шансите на вториот станувале сè помали. Книгите што ги напишал во неговите подоцнежни години (како што се компилацијата од религиозни биографии „Лица на светци: од Исус до денес“ и трилогијата „Реформатори“, објавена посмртно) не биле револуционерни. И покрај тешките времиња и сè подлабоките проблеми, Мережковски продолжил напорно да работи до својата смрт, очајно обидувајќи се да ја заврши својата трилогија „Шпански мистерии“; последното од трите дела, недовршеното „Малата Тереза“, било со него на смртната постела; тој буквално умре со пенкало во рака.
1.8.2 Мережковски и европските диктатори
Иако никогаш не бил руски националист, Мережковски бил рускоцентричен автор и мислител, негувајќи ја идејата за единственото и во многу аспекти одлучувачко место на неговата земја во светската култура во историјата. Никогаш не заморувајќи се од повторувањето на постулатот „Руската тешка ситуација е проблем на светот, а не на Русија“, тој секогаш барал некој „силен водач“ кој ќе може да организира и успешно да ја спроведе антикомунистичката крстоносна војна. Некое време Мережковски мислел дека го пронашол својот херој во Бенито Мусолини, кој, откако ја спонзорирал својата книга за Данте, имал неколку долги разговори со рускиот писател за политика, литература и уметност. Импресиониран, Мережковски почнал да го гледа својот нов пријател речиси како инкарнација на Данте. Во писмо упатено до Мусолини, тој напишал:Најдобриот, највистинскиот и најживиот документ за Данте е – вашата личност. За да се разбере Данте, човек мора да живее преку него, но само твоето присуство го прави тоа можно. Две души, неговата и твојата, се споени во една, самата Бесконечност ве спојува вас двајца. Визуелизирајте го Мусолини во контемплација, и тоа е Данте. Замислете го Данте во акција, и тоа е Мусолини.
Цело време Мережковски се обидуваше да го убеди Мусолини дека мисијата на вториот е да ја започне „Светата војна против Русија“ (идејата ја формираше основата на неговата статија „Средба со Мусолини“, објавена од „Илустрејтид Русија“ во февруари 1937 година). Гледањето на неговото име често споменувано од италијанскиот печат во врска со бизарните предлози на Мережковски го направи Дуче вознемирен и тој се повлече чекор назад. Посетувајќи го Рим во летото 1937 година, Мережковски разговараше со италијанскиот министер за надворешни работи, но не успеа да се сретне со Мусолини. Потоа дојде разочарувањето, и во октомври истата година тој веќе зборуваше за тоа колку е разочаран од „ситниот материјализам“ на италијанскиот водач. Тој се обиде да го контактира генералот Франциско Франко, кој сега ја гледаше Шпанија како последна антикомунистичка тврдина на Европа - и не успеа. Изборот на Мережковски за новите европски „херои“ се стесни на Адолф Туш Хитлер.Зобнин, стр. 427
Мережковски никогаш не го видел фашизмот како алтернатива на комунизмот. Уште во 1930 година тој пишуваше за осудена Европа заглавена помеѓу двете „магацини на експлозиви: фашизам и комунизам“, изразувајќи надеж дека еден ден овие две зла некако ќе се уништат едно со друго.Но, опасноста од можно потчинување на Европа од страна на Фирерот сепак беше помалото зло за него - во споредба со можната комунистичка експанзија. „Дилемата на Хитлер“ беше единственото нешто за кое сопругот и сопругата некогаш не се согласуваа. Гипиус го мразеше и презираше Фирерот, нарекувајќи го „идиот“. Мережковски мислел дека пронашол водач кој ќе може да го преземе целото Антихристово Кралство врз себе, што за него било поважно од такви ситници како што е фактот дека неговиот филм „Јованка Орлеанка“ (1939) бил забранет во Германија на денот на неговото објавување.
Во летото 1939 година Paramount (во соработка со Француското здружение на филмски автори) го купил сценариото на Мережковски „Животот на Данте“. Продукцијата била откажана на 1 септември, бидејќи Втората светска војна избувнала во Европа. На 9 септември, бегајќи од воздушните напади, Мережковски се преселиле во Бијариц на југот на Франција, каде што ги поминале следните три месеци, комуницирајќи главно со француските и англиските воени офицери, но и со Ирина Одоевцева и нејзиниот сопруг Георги Иванов.
На 27 јуни 1940 година, германскиот Вермахт го окупирал Бијариц. Тука, во еден хотел, на 14 август се одржала прославата по повод 75-годишнината од неговото постоење, организирана од група француски писатели, со поканети некои значајни Руси како Павел Миљуков, Иван Бунин и Марк Алданов. Таму Мережковски дал коментари кои (според биографот Јуриј Зобнин) подоцна биле претставени од некои мемоаристи како негов „озлогласен германски радио говор“. Сепак, дури и Зобнин признава дека имало причини Мережковски да се смета за симпатизер на нацизмот. Во есента 1941 година, Мережковски се нашол во центарот на своите германски обожаватели - претежно студенти, но и армиски офицери. Нивните германски пријатели биле тие што му помогнале на парот да се врати во Париз од Бијариц, каде што се нашле без пари и на работ на бездомништво. „Мережковски долета до огновите на Нирнберг со возбуда на новородена пеперутка... До тогаш повеќето од нас престанаа да ги посетуваат“, напиша , член на групата „Зелена ламба“.
1.8.2.1 „Озлогласениот радио говор“
Никој не е сосема сигурен како и зошто Мережковски се нашол на германското радио во јуни 1941 година. Гипиус (според Јуриј Терапијано кој ја цитирал Нина Берберова) го обвинила својот секретар Владимир Злобин, кој, користејќи ги своите германски врски, наводно го убедил постариот човек да дојде во студиото во раните денови на нацистичката инвазија на СССР. Во својот говор (ако може да се верува на неговата печатена верзија со наслов „Болшевизам и хуманост“), Мережковски, споредувајќи го Хитлер со Јованка Орлеанка, повика на антиболшевичка крстоносна војна, повторувајќи, меѓу другото, она што го кажувал во текот на 1920-тите и 1930-тите:Болшевизмот никогаш нема да ја промени својата природа... затоа што уште од самиот почеток не бил национален, туку меѓународен феномен. Од првиот ден Русија била - и останува до ден-денес - само средство за целта: освојување на целиот свет.
„Ова е крајот за нас“, наводно коментирал Гипиус, згрозен и ужаснат. Сепак, во деновите што доаѓале, сопругот и сопругата (како што подоцна потврдиле оние што ги познавале) честопати изразувале ужас од вестите за злосторствата на нацистите на Источниот фронт; според пријателот на Гипиус, поетот Виктор Мамченко, Мережковски, далеку од тоа што го поддржувал Хитлер, во тие денови всушност го осудувал.
Биографот Зобнин се сомнева дека Мережковски воопшто се појавил на германското радио, забележувајќи дека ниту еден од мемоарите што го споменале тоа не го слушнал Мережковски како зборува во етерот. Сите тие „сведоци“ неизбежно се повикувале на печатената верзија на „говорот“ објавена во 1944 година од „Парижски весник“. Овој документ, според Зобнин (автор на првата сеопфатна биографија на Мережковски објавена во Русија), најверојатно бил монтажна фалсификат, измислена од нацистичките пропагандисти од необјавениот есеј од 1939 година „Мистеријата на руската револуција“ (за романот на Достоевски „Демони''), со додадени делови. Истражувачот инсистира дека таков говор не можел да се емитува кон крајот на јуни: двојката живеела во Бијариц и за постара личност да им се протне на сите и некако да стигне до Париз било тешко веројатно.
Дополнително на конфузијата е добро документираниот факт дека Мережковски веќе одржал еден говор во кој ги споменал Хитлер и Јованка Орлеанка во еден здив. Тоа се случи во август 1940 година на прославата по неговиот 75-ти роденден во Бијариц, и во различен контекст. Всушност, неговиот говор предизвика проблеми бидејќи се сметаше за премногу проруски и антигермански. Според Тефи, една од присутните, — |На огромната хотелска тераса под водство на грофицата Г., публиката се собра, германска униформа се гледаше тука и таму. Мережковски изговори долга тирада која прилично го исплаши рускиот камп. Напаѓајќи ги и болшевиците и [германските] фашисти, тој зборуваше за времињата кога кошмарот конечно ќе заврши, двата Антихристи - едниот што ја мачи Русија, другиот што ја мачи Франција - ќе пропаднат, и „Русија на Достоевски“ конечно ќе може да ѝ подаде рака на „Франција на Паскал и Јованка Орлеанка“. „Па, сега ќе нè исфрлат од хотелот, тоа е сигурно“, шепотеа ужаснатите руски станари. Но, Германците изгледаа како никогаш да не го слушнале ова пророштво: тие аплаудираа добронамерно, заедно со другите.
Ирина Одоевцева независно го потврди ова. „Тој зборуваше за Атлантида и нејзината пропаст. За оние кои разбираа руски, беше очигледно дека она што го мислеше беше поразот на Германија и непосредната победа на Русија, но Германците никогаш не го разбраа ова и аплаудираа“, се сети таа.'Колоницкаја, А.'' Сè е чисто за чист набљудувач. Разговори со Ирина Одоевцева. Москва, 2001. Сето ова, според Зобнин, го прави „озлогласениот германски радио говор“ да изгледа многу како нацистички пропаганден мит, прво собран од Јуриј Терапијано, а потоа потврден со бројни повторувања.
1.8.3 Смртта на Мережковски
Во последните три месеци од својот живот, Мережковски постојано работеше во нивниот стан во Париз, обидувајќи се да ја заврши „Малата Тереза“. На 6 декември, сопругот и сопругата се вратија од една од нивните редовни прошетки и ја поминаа вечерта, според зборовите на Гипиус, „расправајќи се, како и обично, за дилемата Русија наспроти слободата“. Прескокнувајќи ја и вечерата и неговата вообичаена вечерна цигара, Мережковски рано отиде во својата соба. Следното утро, слугинката го повика Гипиус да ѝ каже дека човекот е во некаква неволја. Мережковски седеше во несвест покрај ладен камин. Докторот пристигна за 15 минути и дијагностицираше крварење во мозокот. За половина час, Мережковски беше прогласен за мртов. „...Јас сум црв, а не човек, клеветен од луѓето, презрен од народите (Пс. 21, 7). Но, завиткан во хризалис, несреќниот црв само избувнува како сјајно бела, слична на сончева светлина, воскресната пеперутка“, ова беа неговите последни напишани зборови пронајдени на парче хартија на маса. Погребната служба се одржа на 10 декември во православната црква Свети Александар Невски. Дмитриј Мережковски беше погребан на Руските гробишта Сент-Женевјев-де-Боа, со само неколку луѓе присутни на церемонијата.Зобнин, стр. 385–388
2 Идеите на Мережковски
Првиот усвоен филозофски тренд на Мережковски беше тогаш популарниот позитивизам. Наскоро, разочаран од оваа идеја, иако никогаш целосно не ја отфрлил, Мережковски се свртел кон религијата. Семето на овој хибрид (европски позитивизам накалемен на она што е опишано како „субјективен идеализам“ на руското православие) посеано на полето на книжевноста довело до брошура насловена како „За причините за падот и новите трендови во современата руска литература“. Овој манифест му дал на растечкото руско симболистичко движење и идеологија и име како такво: Мережковски бил првиот во Русија што зборувал за симболите како дефинитивно средство за сознание во модерната уметност.
Во центарот на овој нов тек на размислување била идејата за „отфрлање на рационалното во корист на интуитивното“ преку искористување на она што авторот го нарекол „духовност на симболот“, гледајќи го второто како совршено средство за опишување на Реалноста, инаку неразбирлива. Само преку симбол, според Мережковски, може да се стигне до подлабокото значење на објектот, додека (цитирајќи, како што направил, Тјучев) „мислата, додека се зборува, се претвора во лага“ – Дмитриј Мережковски.
Според научникот Д. Чураков, Мережковски, прогласувајќи ја „смртта на метафизиката“ и изнесувајќи ја идејата дека само јазикот на симболите може да биде соодветен инструмент за откривање на шемата на значења на современиот свет, неволно го следел Огист Конт, разликата е во тоа што вториот ги користел овие идеи во научни области, додека првиот предложил да ги користи во литературата и критиката.
2.1 Третиот завет
Следниот и најфундаментален чекор напред на Мережковски како самопрогласен модернистички филозофски лидер беше преземен во тандем со неговата млада интелектуалка сопруга Зинаида Гипиус, која уште од првите денови од нивната средба почна да генерира нови идеи што нејзиниот сопруг ќе ги развива. Теоријата за Третиот завет се роди, или поточно оживеа, трансплантирана од нејзините средновековни италијански корени во рускиот амбиент од почетокот на 20 век. Третиот завет беше основата на руското движење Нова религиозна свест од почетокот на 20 век, кое пак го започна Религиозно-филозофското друштво во акција, повторно Гипиус создавајќи основни идеи што нејзиниот сопруг ќе ги формулира. Позајмувајќи ја оригиналната идеја од Јоаким од Фиоре, теолог од 12 век, Мережковски создадоа и развија свој концепт за целосната религиозна еволуција на човекот. Во неа, Библијата се сметала за почетна точка каде што Бог направил два чекора кон Човекот, за вториот да одговори со третиот, логички конечен.
Според Мережковски, Првиот (на Божествениот Отец) и Вториот (на Божествениот Син) завет можеле да се сметаат само како прелиминарни чекори кон Третиот, оној на Светиот Дух. Со првиот што го одржува Божјиот закон, а вториот - Божјата благодат, она што третиот завет треба да го направи е да донесе Ослободување на човечката раса; Првиот завет ја открива Божјата моќ како евангелска Вистина, Вториот ја трансформира евангелската Вистина во Љубов, Третиот ја преведува Љубовта во Ослободување. Во ова последно Царство „ќе се изговори и чуе - последното, никогаш порано откриено име на оној што доаѓа: Бог Ослободителот“, според авторот.
Мережковски го сметал Третиот завет како синтеза на двете оригинални откровенија: оној „за Земјата“ (претхристијански верувања) и оној „за Небото“ (христијанството). Мистеријата на Светото Тројство, кога ќе се реши, треба да поврзе три елементи во круг, големата „нова Земја под новите небеса“, како што е ветено во Книгата на Апокалипсата. Како што рече Розанов, „најголемата иновација на Мережковски беше овој обид да ги спои двата – христијанскиот и паганскиот – пола на трогателност. Да открие „примамлив порок“ во најголемата доблест и најголемата доблест во примамливиот порок“.
2.1.1 Секс и духовност
Човечката историја, според Мережковски, била една бесконечна „битка на две бездни“: бездната на Телото (како што ја откриле претхристијаните) и бездната на Духот (отворена од бесполовиот аскетизам на христијанството). Претхристијаните ја слават сензуалноста водена од телото на сметка на духовноста. Аскетските христијани го доведоа до појавата на Духот, на сметка на сексот. Мережковски ја прогласил дијалектичката неизбежност на спојувањето на тезата и антитезата, на обединувањето на духовниот и сексуалниот пол на повисоко, небесно ниво.
Со свои зборови, „Свесен за себе во своето тело, јас сум во коренот на личноста. Свесен за себе во телото на другиот, јас сум во коренот на сексот. Свесен за себе во сите човечки тела, јас сум во коренот на единството.“ Забележувајќи дека еден од арамејските јазици го преведува Духот како Руха, женски ентитет, Мережковски го толкуваше Светото Тројство како единство на Отецот и Синот во повисокото битие, нивната заедничка божествена Мајка. Доаѓањето на Царството на второто е она кон што Третиот завет требаше да доведе. Гледајќи го и Бога и човекот како суштински унисексуални, Мережковски го сметаше машко-женскиот раскол за симптом на несовршеност, причина за фаталната дезинтеграција на првобитното човечко битие.
Во модерното време, според Мережковски, и монашкото и аскетското христијанство ќе престанат да постојат. Уметноста нема само да усвои религиозни форми, туку ќе стане составен дел од религијата, при што втората ќе се сфати во поширок концепт. Човечката еволуција, како што тој ја гледаше, ќе доведе до спојување на сè што било поларизирано: пол и дух, религија и култура, машко и женско итн. - донесувајќи го доаѓањето на Царството, не „таму некаде“, туку „овде на Земјата“.
2.2 Мережковски и „религиозен анархизам“
Еволутивниот напредок на човекот кон доаѓањето на Царството од Третиот завет нема да биде без некои револуционерни превирања, според Мережковски, ќе бидат исполнети со „катастрофи“, повеќето од нив се однесуваат на „револуцијата на Духот“. Последицата од таквата револуција би донела постепена промена во природата на самата религија, при што втората би го земала под своето пространо крило не само сензуалното ослободување на човекот, туку и „слободата на бунт“ на втората. „Луѓе сме само додека сме бунтовници“, инсистираше Мережковски, изразувајќи го она што некои го сметаа за прото-егзистенцијалистичка идеја.
Еден резултат од „револуцијата на духот“ треба да биде прекинувањето на врските меѓу државата и религијата, според Мережковски. „Црквата - не старата, туку новата, вечна, универзална - е спротивна на идејата за државата како што апсолутната вистина се спротивставува на апсолутната лага“, изјави тој во отворено писмо до Бердјаев.
Б. Розентал, анализирајќи ја политичката и религиозната филозофија на Мережковски, го сумираше ставот на писателот на следниов начин: „Законот е сведен на насилство... Разликата помеѓу легитимната моќ што го држи насилството „во резерва“ и самото насилство е само прашање на степен: грешни се и двете. Автократијата и убиството не се ништо повеќе од двете екстремни форми на покажување [криминална] моќ.“ Толкувајќи ја библиската верзија на човечката историја како низа револуционерни настани, Мережковски ги сметал религијата и револуцијата за неразделни. Само за да успее социјалната револуција, духовната револуција секогаш треба да биде еден чекор пред неа. Во Русија, отсуството на втората доведе до фијаското на првата, со Антихрист кој ги презема работите, се дискутира за него.
Во 1920-тите, Мережковски го изгуби интересот за доктрината за религиозен анархизам. Во подоцнежните години тој се приближил до екуменските идеали, пророкувајќи го доаѓањето на Царството како синтеза на „принципите на Петар, Павле и Јован“, односно спојување на католичките, протестантските и источноправославните традиции.
3 Наследство
Во текот на својот живот, Дмитриј Мережковски ги поларизирал мислењата во неговата родна Русија, привлекувајќи врз себе и пофалби и презир, повремено од истите страни. Според Евгениј Евтушенко, Мережковски станал првиот руски „нов тип, универзален вид дисидент кој успеал да ги вознемири речиси сите што сметале дека се одговорни за зачувување на моралот и редот“:Царистичката влада го сметала Мережковски за поткопувач на државните темели, патријарсите на официјалното православие го сметале за еретик, за литературната академија тој бил декадентен, за футуристите - ретрограден, за Лев Троцки, овој страствен идеолог на глобалната револуција - реакционер. Зборовите на сочувствителниот Антон Чехов доаѓаа и си одеа незабележано: „Тој е верник, верник од апостолски вид“
На Мережковски му се припишуваат заслуги за неговата исклучителна ерудиција, научниот пристап кон пишувањето, литературниот дар и стилската оригиналност. Гледан ретроспективно како првиот (и, можеби, единствениот) руски „кабинетски писател од европски тип“, Мережковски, според Бердјаев, бил „еден од најдобро образованите луѓе во Санкт Петербург во првата четвртина од 20 век“. Корнеј Чуковски, размислувајќи за тешката состојба на руската културна елита на почетокот на 20 век, признал дека „најкултурниот од сите“ бил ова „мистериозно, неразбирливо, речиси митско суштество, Мережковски“.
Мережковски беше првиот во Русија што ги формулираше основните принципи на симболизмот и модернизмот, наспроти „декаденцијата“, ознака со која се бореше.Никогаш не се стремејќи се кон водечка улога во движењето, тој наскоро стана, според И. Коретскаја, „еден вид практична енциклопедија за идеологијата на симболизмот“, од која другите „можеа да позајмат естетски, социо-историски, па дури и морални идеи“. Додавајќи нова („водена од мисли“) димензија на жанрот историски роман и претворајќи го во модерна уметничка форма, Мережковски влијаеше врз Андреј Бели и Алексеј Ремизов, како и врз Валери Брјусов, Алексеј Н. Толстој, Михаил Булгаков и Марк Алданов. Мережковски беше тој што воведе концепти како „модернистички роман“ и „симболичен историски роман“ на конзервативната руска литературна сцена од крајот на 1890-тите.
Мережковски беше пофален како привлечен есеист и „мајстор на жонглирање со цитати“. Некои критичари ја мразеа повторувањето во прозата на Мережковски, други се восхитуваа на неговиот (во широка смисла) музички начин на користење на одредени идеи речиси како симфониски теми, што беше ново во тоа време.
Не помалку влијателни, дури и ако се многу поконтроверзни, беа филозофските, религиозните и политичките идеи на Мережковски. Заедно со очигледниот список на современи следбеници (Бели, Блок итн.; речиси сите подоцна станаа противници), длабоко заинтересирани за неговите теории беа политички личности (Фондамински, Керенски, Савинков), психолози (Фројд), филозофи (Бердјаев, Рикерт, Степун), адвокати (Ковалевски). Томас Ман пишувал за Мережковски како за „генијален критичар и специјалист во светската психологија, втор по Ниче“.
Подоцнежните истражувачи ја забележале подготвеноста на Мережковски да ги доведува во прашање догмите и да ја попречува традицијата без да го почитува јавното мислење, никогаш не бегајќи од контроверзии, па дури и скандали. Клучно во овој контекст (според О. Дафиер) беше неговото „потрага по начини за надминување на длабоката криза што се појави како резултат на губењето на кредибилитетот на руската традиционалистичка црква“.
3.1 Критика
Во Русија, општиот одговор на литературните, културните и општествените активности на Мережковски беше негативен. Неговата проза, дури и ако на прв поглед стилски беспрекорна и повремено достапна, беше, тврдеа критичарите, елитистичка работа сама по себе, „херметички затворена за непосветеното мнозинство“.„Откако се изолираше од реалниот живот, Мережковски го изгради внатрешниот храм за своја лична употреба. Јас-и-културата, јас-и-вечноста – тоа беа неговите периодични теми“, напиша во 1911 година Лев Троцки.
И покрај целиот негов научно строг, академски пристап кон процесот на собирање и преработка на материјал, современата академија, со малку исклучоци, го исмејуваше Мережковски, отфрлајќи го како надарен шарлатан, решен да ја препише историјата во согласност со неговите сопствени сегашни интелектуални и филозофски каприци.Поради неговата непоправлива, како што многумина ја видоа, тенденција кон недоследност, старите сојузници на Мережковски го напуштија, додека новите му пристапија претпазливо. Василиј Розанов напиша во 1909 година: |Мережковски е Нешто што постојано зборува; комбинација од јакна и панталони што произведува бура од бучава... За да расчисти основа за повеќе говорничка активност, еднаш на секои три години тој целосно ја менува својата ментална гардероба и во следните три години се зафаќа со тоа што ги побива сите работи што претходно ги држел.
Друг поранешен пријател, Мински, го доведе во прашање кредибилитетот на Мережковски како критичар, наоѓајќи во неговите биографии тенденција да гледа кај своите субјекти само работи што сака да ги види, вешто „преобликувајќи ги прашањата во моментални одговори“......
И покрај целата своја религиозност, Мережковски никогаш не бил популарен ниту кај службениците на Руската православна црква, ниту кај религиозната интелектуална елита од тоа време, луѓе како Сергеј Булгаков, Павел Флоренски и Лев Шестов жестоко ги осудувале неговите идеи и проекти. Слично на тоа, угледот на радикален социјалдемократ не го направил Мережковски популарен во левичарскиот литературен камп. Тој бил различно опишан како „анти-литературен феномен“ (Виктор Шкловски), „најголемиот труп во руската литература“ (Иванов-Разумник) и „книжевен црв“, „тотално туѓ на сè човечко“ (Корнеј Чуковски).<ref>Зобнин, стр. 80
Делата на писателот објавени во емиграцијата, според Советската литературна енциклопедија од 1934 година, биле „карактеристичен пример за културната деградација и културната дегенерација на белите емигранти“. Пресудата на Максим Горки: „Дмитриј Мережковски, добро познат обожавател на Бога на христијанскиот начин, е мал човек чија литературна активност е слична на онаа на машина за пишување: секој тип е јасен и добро прочитан, но е бездушен и здодевен“, служеше како лајтмотив на ставот на советската литературна службеност за Мережковски со децении. Во советско време писателот беше (според зборовите на Александар Мен) „агресивно заборавен“, неговите дела неофицијално забранети сè до почетокот на 1990-тите, кога бранот на преизданија го отвори патот за сериозна критичка анализа на животот и наследството на Мережковски.
Подоцнежните стражувања ја забележуваат подготвеноста на Мережковски да ги доведат во прашање догмит и да ја попречат традицијата без да одат почиваат јавното мислење, никогаш не бегај од душа и контроверзија. Клучно во овај контекст (според О. Дафиер) ќе биде кажано „потрага по начини за надминување на делбата криза што се гледа како резултат на кредибилитетот на руската традиционална црква“.
4 Изберете библиографија
4.1 Романи
Трилогија Христос и Антихрист
*''Смртта на боговите. Јулијан Отпадникот'' (трилогија Христос и Антихрист, 1895).
*''Воскресението на боговите. Леонардо да Винчи'' (книга 2 од трилогијата Христос и Антихрист, 1900). ,
*''Петар и Алексис'' (книга 3 од трилогијата Христос и Антихрист, 1904)
; Царството на ѕверот
* „Пол I“ (Павел Перви, 1908)
* „Александар Први“ (Александар Перви, 1913)
* „14 декември“ (Chetyrnadtsatoye Dekabrya, 1918)
4.2 Реализам
* „За причините за падот и за новите трендови во современата руска литература“ (1892)
* „Вечните придружници“ (1897)
*''Толстој и Достоевски'' (1901)
*''Претстојната шунка'' (Грјадушчу шунка, 1905)
* „Болна Русија“ (Болнаја Русија, 1910)
*''Раѓањето на боговите. Тутанкамон на Крит'' (1925)
* „Месија“ (1928)
* „Мистеријата на тројцата: Египет и Вавилон“ (1925)
* „Мистеријата на Западот: Атлантида-Европа“ (1930)
* „Непознат Исус“ (1932)
* „Манифест на Исус“ (1935) (1936, Прво американско издание)
4.3 Драмски текстови
* „Силвио“ (1890)
* „Бурата заврши“ (1893)
* „Цвет од афион“ (Маков Цвет, 1908, со Гипиус и Философов)
* „Последниот светец“ (Последни Свјатој, 1908)
*''Павел Први'' (Павел Перви, 1908), дел 1 од трилогијата Кралството на ѕверот.
* „Радоста ќе дојде“ (Радост Будет, 1916)
* „Романтичарите“ (Романтики, 1916)
4.4 Поезија
* „Песни (1883–1888)“
* „Протопоп Аввакум“ (1888)
* „Вера“ (1890)
* „Семејна идила“ (Семејна идилија, 1890),
* „Смрт“ (Смерт, 1891)
* „Симболи. Песни и песни“ (1892)
* „Крај на векот“ (Конец Века, 1893)