Попол Вух

''Попол Вух'' (исто така ''Попул Вух'' или ''Поп Вух'') е текст кој ја раскажува митологијата и историјата на народот Киче од Гватемала, еден од народите на Маите кои исто така ги населуваат мексиканските држави Чијапас, Кампече, Јукатан и Кинтана Ро, како и области на Белиз, Хондурас и Ел Салвадор.
''Попол Вух'' е темелен свет наратив на народот Киче, кој потекнува од периодот долго пред шпанското освојување на Маите. Тој го вклучува мајанскиот мит за создавањето, подвизите на близнаците-херои Хунахпу и Шбаланке, како и хроника на народот Киче.
Името „''Попол Вух''“ се преведува како „Книга на заедницата“ или „Книга на советот“ (буквално „Книга што се однесува на рогозината“, бидејќи плетената рогозина се користела како кралски престол во древното општество на Киче и го симболизирала единството на заедницата). Таа првично била зачувана преку усната традиција сè до околу 1550 година, кога била запишана. Документирањето на Попол Вух му се припишува на шпанскиот доминикански фрат од 18 век, Франциско Хименес, кој подготвил ракопис со транскрипција на јазикот киче и паралелни колони со превод на шпански јазик.
Како и ''Чилам Балам'' и слични текстови, ''Попол Вух'' е од особена важност со оглед на оскудноста на рани записи што се занимаваат со мезоамериканските митологии. Како дел од шпанското освојување, мисионерите (како Диего де Ланда) и колонистите уништиле многу документи.
1 Историја
1.1 Ракопис на Франциско Хименеs
Во 1701 година, Франциско Хименес, доминикански свештеник, дошол во Санто Томас Чичикастенанго (познат и како Санто Томас Чуила). Овој град се наоѓал на територијата на Киче и најверојатно е местото каде што Хименес првпат го запишал делото. Хименес го транскрибирал и го превел записот, поставувајќи паралелни колони на јазикот киче и на шпански јазик во својот ракопис. (Тој го претставил јазикот киче фонетски, користејќи латинични и „Пара“ карактери.) Во или околу 1714 година, Хименес ја вклучил содржината на шпански јазик во првата книга, поглавја 2–21, од неговото дело „Историја на провинцијата Свети Винсент од Чијапа и Гватемала на редот на проповедниците“ (''Historia de la provincia de San Vicente de Chiapa y Guatemala de la orden de predicadores''). По смртта на Хименес, неговите ракописи биле чувани од Доминиканскиот ред сè додека генералот Франциско Моразан не ги протерал свештениците од Гватемала во 1829–30 година. Во тоа време, документите на Редот во голем дел биле преземени од Универзитетот „Сан Карлос“.
Од 1852 до 1855 година, Мориц Вагнер и Карл Шерцер патувале низ Централна Америка, пристигнувајќи во Гватемала Сити на почетокот на мај 1854 година. Шерцер ги пронашол записите на Хименес во универзитетската библиотека, забележувајќи дека таму има еден специфичен предмет „del mayor interés“ („од најголем интерес“). Со помош на гватемалскиот историчар и архивар Хуан Гаварете, Шерцер ја копирал (или нарачал да се направи копија од) содржината на шпански јазик од втората половина на ракописот, која ја објавил по неговото враќање во Европа. Во 1855 година, францускиот опат Шарл Етјен Брасер де Бурбург исто така наишол на ракописот на Хименес во универзитетската библиотека. Сепак, додека Шерцер го копирал ракописот, Брасер очигледно го украл томот од универзитетот и го однел со себе во Франција. По смртта на Брасер во 1874 година, збирката „Мексико-Гватамалан“ која го содржела Попол Вух, прешла во сопственост на Алфонс Пинарт, преку кого му била продадена на Едвард Е. Ајер. Во 1897 година, Ајер одлучил да ги донира своите 17.000 предмети на библиотеката Њубери во Чикаго, проект кој не бил завршен сè до 1911 година. Транскрипцијата и преводот на Попол Вух од отец Хименес биле меѓу донираните предмети на Ајер.
Ракописот на свештеникот Хименес потонал во заборав сè додека Адријан Ресинос повторно не го открил во библиотеката Њубери во 1941 година. На Ресинос генерално му се припишува заслугата за пронаоѓање на ракописот и објавување на првото директно издание по она на Шерцер. Сепак, Мунро Едмонсон и Карлос Лопез првото преоткривање му го припишуваат на Валтер Леман во 1928 година. Експертите Ален Кристенсон, Нестор Кироа, Роза Хелена Чинчила Мазариегос, Џон Вудруф и Карлос Лопез сметаат дека томот во Њубери е единствениот и вистински „оригинал“ на Хименес.
1.2 Изворот на отец Хименес
 Општо се верува дека Хименес позајмил фонетски ракопис од некој парохијанец како свој извор, иако Нестор Кироа посочува дека „таков ракопис никогаш не бил пронајден, па затоа делото на Хименес претставува единствениот извор за научни студии“. Овој документ би бил фонетски приказ на усно рецитирање изведено во или околу Санта Круз дел Киче, набрзо по освојувањето на Педро де Алварадо во 1524 година. Со споредување на генеалогијата на крајот од Попол Вух со датирани колонијални записи, Адријан Ресинос и Денис Тедлок предлагаат датум помеѓу 1554 и 1558 година. Но, до тој степен до кој текстот зборува за „пишан“ документ, Вудруф предупредува дека „критичарите изгледа премногу буквално го сфатиле текстот од првиот лист (recto) при донесувањето заклучоци за опстојувањето на Попол Вух. Ако постоел ран документ од периодот по освојувањето, една теорија (првпат предложена од Рудолф Шулер) му го припишува фонетското авторство на Диего Рејносо, еден од потписниците на „Титуло де Тотоникапан“. Друг можен автор би можел да биде Дон Кристобал Веласко, кој, исто така во „Титуло де Тотоникапан“, е наведен како „Ним Чоко Кавек“ („Голем управител на Кавек“). Во секој случај, колонијалното присуство е јасно во преамбулата на Попол Вух: „Ова ќе го напишеме сега под Божјиот закон и христијанството; ќе го изнесеме на светлина затоа што сега Попол Вух, како што се нарекува, не може повеќе да се види, во кој јасно се гледаше доаѓањето од другата страна на морето и нарацијата за нашата нејасност, и јасно се гледаше нашиот живот“. Следствено, потребата да се „сочува“ содржината претпоставува нејзино неизбежно исчезнување, па затоа Едмонсон теоретизирал за постоење на глифички кодекс од периодот пред освојувањето. Досега не е пронајден доказ за таков кодекс.
Сепак, едно малцинство го оспорува постоењето на текстови пред Хименес врз истата основа што се користи за да се докаже нивното постоење. Двете позиции се засноваат на две изјави на Хименес. Првата потекнува од неговата „Историја на провинцијата“ (''Historia de la provincia''), каде што Хименес пишува дека за време на неговото свештеникување во Санто Томас Чичикастенанго нашол разни текстови кои биле чувани во таква тајност што „ни трага од нив не им била откриена на постарите министри“, иако „речиси сите ги знаат на памет“. Вториот пасус што се користи за докажување на текстови пред Хименес потекнува од неговиот додаток кон Попол Вух. Таму тој наведува дека многу од обичаите на домородците можат да се „видат во една книга што ја имаат, нешто како пророштво, од почетокот на нивните [предхристијански] денови, каде што ги имаат сите месеци и знаци што соодветствуваат на секој ден, од кои еден јас го имам во мој посед“. Шерцер во една фуснота објаснува дека она на што Хименес се повикува „е само таен календар“ и дека тој самиот „претходно го нашол овој рустичен календар во разни домородни градови во висорамнините на Гватемала“ за време на неговите патувања со Вагнер. Ова претставува противречност бидејќи предметот што Хименес го има во свој посед не е Попол Вух, а малку е веројатно дека предмет што се чува со толкаво внимание би му бил лесно достапен на Хименес. Освен ова, Вудруф претпоставува дека бидејќи „Хименес никогаш не го открива својот извор, туку наместо тоа ги повикува читателите да заклучат што сакаат [...], веројатно е дека воопшто не постоела таква азбучна редакција кај Индијанците. Имплицираната алтернатива е дека тој или некој друг мисионер го создал првиот пишан текст врз основа на усно рецитирање“.
2 Приказна за Хунахпу и Шбаланке
Многу верзии на легендата за близнаците-херои Хунахпу и Шбаланке циркулирале меѓу мајанските народи, но приказната што опстанала била сочувана од доминиканскиот свештеник Франциско Хименес, кој го превел документот помеѓу 1700 и 1715 година. Мајанските божества во посткласичните кодекси се разликуваат од претходните верзии опишани во раниот класичен период. Во мајанската митологија, Хунахпу и Шбаланке се вториот пар близнаци од вкупно три, на кои им претходат Хун-Хунахпу и неговиот брат Вукуб-Хунахпу, и кои се претходници на третиот пар близнаци, Хун Бац и Хун Чуен. Во Попол Вух, првиот пар близнаци, Хун-Хунахпу и Вукуб-Хунахпу, биле повикани во мајанскиот подземен свет, Шибалба, за да играат игра со топка со господарите на Шибалба. Во подземниот свет, близнаците се соочиле со многу искушенија исполнети со итрини; на крајот тие не успеваат и се погубени. Близнаците-херои, Хунахпу и Шбаланке, се зачнати на магичен начин по смртта на нивниот татко, Хун-Хунахпу, и со текот на времето се враќаат во Шибалба за да се одмаздат за смртта на својот татко и чичко, поразувајќи ги господарите на подземниот свет.
3 Структура
''Попол Вух'' опфаќа низа теми кои вклучуваат создавање, потекло, историја и космологија. Во холографот (оригиналниот ракопис) на библиотеката Њубери нема поделба на содржината, но популарните изданија ја прифатија организацијата наметната од Брасер де Бурбург во 1861 година, со цел да се олеснат компаративните студии. Иако Денис Тедлок и Ален Кристенсон испробале одредени варијации, изданијата обично ја имаат следната форма:
Преамбула
* Вовед во делото во кој се претставени Шпијакок и Шмукане, целта на пишувањето на Попол Вух и мерењето на земјата.
Прва книга
*''Приказ за создавањето на живите суштества.'' Прво биле создадени животните, а потоа луѓето. Првите луѓе биле направени од земја и кал, но се распаднале. Вторите луѓе биле создадени од дрво, но не функционирале добро и биле однесени во поплава и убиени од животни. Оние што преживеале станале мајмуни.
* Вукуб-Какуиш се издигнува.
Втора книга
* Близнаците-херои планираат да ги убијат Вукуб-Какуиш и неговите синови, Зипакна и Кабракан.
* Тие успеваат, „враќајќи го редот и рамнотежата во светот“.
Трета книга
* Таткото и чичкото на Близнаците-херои, Хун Хунахпу и Вукуб Хунахпу, синови на Шмукане и Шпијакок, се убиени на натпревар со топка во Шибалба.
* Главата на Хун Хунахпу е ставена во калабаш дрво, каде што плука во раката на Шкик, забременувајќи ја.* Таа го напушта подземјето за да биде со нејзината свекрва, Шмукане.
* Потоа нејзините синови ги предизвикуваат господарите на подземјето кои ги убиле нивниот татко и чичко, а по победата стануваат сонцето и месечината.
Четврта книга
* Луѓето успешно се создадени од пченка.* Боговите им даваат морал за да ги одржат лојални.
* Подоцна, тие им даваат на луѓето жени за да бидат задоволни.
* Оваа книга ги опишува и преселбите на народот Киче и вклучува вовед во Гукумац.
4 Современа историја
4.1 Модерни изданија
Од првите изданија на Брасер и Шерцер, Попол Вух е преведен на многу други јазици покрај оригиналниот киче. Шпанското издание на Адријан Ресинос сè уште е важна референца, како и англискиот превод на Ресинос од Делија Гоец. Други англиски преводи ги вклучуваат оние на Виктор Монтехо, Мунро Едмонсон (1985) и Денис Тедлок (1985, 1996). Верзијата на Тедлок е значајна бидејќи се потпира на коментарите и интерпретацијата на современ „чувар на деновите“ (daykeeper) на народот Киче, Андрес Шилох. Августин Естрада Монрој објави факсимилско издание во 1970-тите, а Државниот универзитет во Охајо има дигитална верзија и транскрипција достапни на интернет. Модерни преводи и транскрипции на текстот на јазикот киче биле објавени, меѓу останатите, и од Сем Колоп (1999) и Ален Ј. Кристенсон (2004). Во 2018 година, Њујорк Тајмс го именувал новиот превод на Мајкл Базет за една од десетте најдобри поетски книги за таа година. Приказната за Хунахпу и Шбаланке е исто така преточена во едночасовен анимиран филм од Патриша Амлин.
4.2 Современа култура
''Попол Вух'' продолжува да биде важен дел од системот на верувања на многумина припадници на народот Киче. Иако католицизмот генерално се смета за доминантна религија, некои веруваат дека многу домородци практикуваат синкретичен спој на христијанските и домородните верувања. Некои приказни од Попол Вух продолжија да се раскажуваат од страна на современите Маи како народни легенди; одредени приказни забележани од антрополозите во 20 век можеби зачувуваат делови од античките пренесувања со поголеми детали отколку ракописот на Хименес. На 22 август 2012 година, Министерството за култура на Гватемала го прогласи Попол Вух за нематеријално културно наследство на Гватемала.
4.3 Рефлексии во западната култура
Од неговото повторно откривање од страна на Европејците во деветнаесеттиот век, „Попол Вух“ го привлекува вниманието на многу создатели на културни дела.
Мексиканскиот муралист Диего Ривера изработил серија акварели во 1931 година како илустрации за книгата.
Во 1934 година, раниот авангарден француско-американски композитор Едгар Варез го напишал својот ''„Екуаториал“'', збирка зборови од ''„Попол Вух“'' за бас солист и разни инструменти.
Планетата Камазоц во „''Брчка во времето''“ (1962) на Мадлен Л'Енгл е именувана по богот-лилјак од приказната за хероите-близнаци.
Во 1969 година во Минхен, Германија, клавијатуристот Флоријан Фрике — во тоа време длабоко навлезен во мајанските митови — формирал бенд со име „Попол Вух“, заедно со синтесајзеристот Френк Фидлер и перкусионистот Холгер Трулч. Нивниот деби албум од 1970 година, ''Affenstunde'', ја рефлектирал оваа духовна поврзаност. Уште еден бенд со истото име, овојпат со норвешко потекло, бил формиран во приближно исто време, а неговото име исто така било инспирирано од списите на народот Киче.
Текстот го користел германскиот филмски режисер Вернер Херцог како обемна нарација за првото поглавје од неговиот филм ''„Фата Моргана“'' (1971). Херцог и Флоријан Фрике биле доживотни соработници и пријатели.
Аргентинскиот композитор Алберто Гинастера почнал да го пишува своето симфониско дело ''„Попол Вух“'' во 1975 година, но не го завршил делото пред својата смрт во 1983 година.
Митовите и легендите вклучени во романот на Луј Л'Амур ''„Опседната Меса''“ (1987) во голема мера се засновани на ''Попол Вух'' .
Попол Вух се споменува низ целата телевизиска серија на Роберт Родригез, „Од самрак до зори“ (''From Dusk till Dawn: The Series'', 2014). Поконкретно, протагонистите во серијата, браќата Геко, Сет и Ричи, се претставени како олицетворение на Хунахпу и Шбаланке, близнаците-херои од Попол Вух.
Во историскиот роман ''„Ќерка на огнот“'' од 2024 година од Софија Робледа, зачувувањето на ''Попол Вух'' е централно за заплетот.
Цитати од ''Попол Вух'' се користат во „Живеј славно“, главната тема за видео играта ''Civilization VII'' .
5 Претходници во иконографијата на Маите
Современите археолози (пред сè Мајкл Д. Ко) пронајдоа прикази на ликови и епизоди од Попол Вух на мајанска керамика и други уметнички предмети (на пр. Близнаците-херои, боговите на мајмуните-урликачи, застрелувањето на Вукуб-Какуиш и, како што веруваат многумина, возобновувањето на нивниот мртов татко, Хун-Хунахпу). Пропратните делови од хиероглифскиот текст, теоретски, би можеле да се однесуваат на пасуси од Попол Вух. Ричард Д. Хансен, на наоѓалиштето Ел Мирадор, пронашол штуко фриз кој прикажува две лебдечки фигури кои би можеле да бидат Близнаците-херои.
По нарацијата за Близнаците-херои, човештвото е обликувано од бела и жолта пченка, што ја демонстрира трансцендентната важност на ова растение во мајанската цивилизација. За Маите од класичниот период, Хун-Хунахпу можеби го претставувал богот на пченката. Иако во Попол Вух недвосмислено е наведено дека неговата отсечена глава станала калабаш (тиква), некои научници веруваат дека калабашот е заменлив со мешунка од какао или кочан пченка. Во оваа насока, обезглавувањето и жртвувањето соодветствуваат на жетвата на пченката и на жртвите кои ги придружуваат садењето и жетвата. Садењето и жетвата исто така се поврзани со мајанската астрономија и календарот, бидејќи циклусите на месечината и сонцето ги одредувале сезоните на посевите.
6 Поврзано
* Древни мурали во Ел Мирадор, Гватемала
7 Наводи