Баскиска книжевност

Баскиска книжевност — го опфаќа книжевното творештво на баскиски јазик. Иако првите случаи на кохерентни баскиски фрази и реченици датираат уште од глосите на Сан Милан од околу 950 година, големата штета предизвикана од периоди на голема нестабилност и војување, како при кланските војни во средниот век, Карлистичките војни и Шпанската граѓанска војна, довеле до оскудност на пишан материјал што датира од пред 16 век.
Најраните зачувани траги од баскиската книжевна активност датираат од 16 век, но се чини дека значајно производство немало сè до 17 век. Од крајот на франковскиот период во Шпанија, формирањето на стандарден јазик и масовното воведување на баскискиот јазик во образовниот систем следствено ја зголемиле книжевната активност. Иако голем дел од книжевноста напишана на баскиски јазик останува наменета за домородната публика, некои дела од баскиски автори биле преведени на други јазици, како тие на Бернардо Аџага, и постигнале глобално признание.
1 16 век
Биле зачувани неколку песни од 16 век, вклучувајќи ја ''Песната за битката кај Беотибар'' која се занимава со битката водена во 1321 година и група стихови познати како ''„Горењето на Мондрагон“'' од времето на војните меѓу баскиските кланови.
Најраното прозно дело напишано на баскиски јазик е писмо составено во 1537 година од бискајскиот Хуан де Зумарага од Дуранго, првиот епископ на Мексико.
Само неколку години подоцна, во 1545 година, била објавена првата книга за која се знае дека била отпечатена - збирка песни напишана од Бернар Етшепаре, свештеник од Долна Навара во Северна Баскија, под наслов ''Linguæ Vasconum Primitiæ'' („Почетоци на баскискиот јазик“). Во оваа книга, Етшепаре ги изразува своите надежи дека првото објавување на книга на баскиски јазик ќе послужи за оживување на јазикот и културата. Неговите напори несомнено биле под влијание на пошироките движења во Европа во тоа време кои го поттикнувале книжевното производство на народни јазици, наместо на латински.
Следното објавено дело кое било неодамна откриено е пасторалната драма од Жоан Перез де Лазарага (1548?—1605) под името ''Силберо, Силбија, Дористео и Сирена'', напишана помеѓу 1564 и 1567 година во Лареа, Алава, што ја прави најраната зачувана драма на баскиски јазик. Има 102 страници (некои оштетени), и претставува најдолгиот ран текст.
Во 1571 година бил објавен преводот на Новиот завет од Јоанес Леизарага во стандардизирана форма на неговиот лапурдски дијалект, промовиран од Жана д'Албре, кралица на Навара. Тој напишал и мал број други религиозни дела. Следеле и други слични книги кои имале за цел да ги преобратат Баскијците во протестантизам.
Во последните години од 16 век било објавено уште едно значајно дело, овој пат од југ, а тоа било збирка поговорки напишани на бискајски дијалект. Збирката била наречена ''Refranes y sentencias'', таа е од непознат автор. Дотогаш, центарот на баскиската книжевна продукција цврсто се етаблирал северно од Пиринеите, во Долна Навара и француските покраини Лабур и Сул, каде што ќе остане неколку векови.
Иако дијалектните разлики се јасно видливи во овие рани текстови, исто така е јасно дека разликите во 16 век биле значително помали отколку што се денес.
2 17 век
Меѓу низата помали религиозни дела инспирирани од движењето Контрареформација, чиј центар во Баскија бил во Саре, Соуле, било создадено едно од најзначајните дела од 17 век. Ова било религиозно дело, наречено ''„Геро“'', кое се состоело од проповедите на Педро Агере (попознат како ''Аксулар'') и било објавено во 1643 година. Иако бил роден во Урдакс во Навара и работел во Соуле, тој пишувал на лапурдски, кој дотогаш се етаблирал како најпрестижна форма на баскискиот јазик.
Други важни дела од овој век биле:
*''„Христијанска доктрина“'' од 1617 година од Естев Матер, еден од најраните познати ученици на баскискиот јазик
* Делата на Силвен Пувро,еден од најраните познати научници од Баскија. Меѓу неговите кои некои биле објавени постхумно) се ''Giristinoaren Dotrina'' (Париз, 1656); ''Filotea'' (Париз, 1664); ''Gudu espirituala'' (Париз, 1665), ''Andre Dana Maria Privilegiatua'' (J. Vinson: 1892), ''Iesusen Imitacionea'' (1978, Hordago) и необјавен, но важен речник.
* Арно де Ојенар, роден во 1592 година во Молеон, кој бил првиот баскиски лаик кој пишувал на јазикот и кој создал голема количина поезија и важна збирка поговорки, од кои првата била објавена во 1657 година во Париз. Неговиот стил на пишување сè уште се смета за еден од највисоките во историјата на баскиската книжевност*''Liburuhauda Ixasoco nabigacionecoa'', книга за морската навигација напишана од Мартин де Хојарзабал и преведена од Пјарес Дечевери во 1677 година
* Книга за земјоделските техники од Монгонго Десанса во 1692 година.
Иако гипузкоанскиот и бискајанскиот уживале одреден статус на книжевни дијалекти, лапурдијанскиот бил убедливо најчесто користениот дијалект во 17 век.
3 20-тиот век
Некои референтни фигури на баскиската книжевност од 20 век се Телесфоро Монзон, Салбаторе Миткселена, Габриел Арести, Николас Ормаетксеа, Тхилардеги (псевдоним на Хозе Луис Алварез Енпарантца), Јоксе Азурменди, Рамон Саизарбиторија, Бернардоабага, Јонардоансе. Покрај нив, има многу баскиски писатели кои пишувале на шпански, вклучувајќи ги Блас де Отеро и Габриел Селаја.
Во 20 век, Шпанската граѓанска војна го запрела целото баскиско културно и книжевно производство речиси две децении. Најпогодена област била јазикот и создавањето на текстови на баскиски јазик. Најголемиот дел од баскиските писатели починале или избегале во егзил, каде што презеле некои обиди за ревитализација на книжевноста преку книги на баскиски или преку списанија со ограничен тираж.
Сепак, некои дела дури и не биле објавени во тој период. Во Јужна Баскија, во текот на 1950-тите години, новите генерации се обиделе да напишат нов вид книжевност по европски принципи, воведувајќи иновации и во содржината и во формата, и покрај тоа што биле во голема мера условени од цензурата на Франко.
4 Карактеристики
Најтипичните црти на баскиската книжевност во текот на историјата постепено се менувале до денес. Идентификувани биле голем број конзистентни карактеристики, како нагласувањето на фолклорните, етнолошките и митолошките елементи. Џон Кортазар ја нагласува „неизвесноста помеѓу епската смисла и разиграноста“.
5 Издаваштво
Помеѓу 1545 и 1974 година, на баскиски јазик биле објавени 4.000 книги, додека помеѓу 1974 и 1995 година биле објавени 12.500. Современото баскиско издаваштво започнало со основањето на „Елкар“ во 1972 година, мала издавачка куќа со седиште во Бајон во француска Баскија. По смртта на Франко, „Елкар“ основал втора издавачка куќа во Сан Себастијан во шпанска Баскија. Иако подоцна биле основани голем број други баскиски издавачки куќи, „Елкар“ останува најголемата.
6 За понатамошно читање
* Azurmendi, Joxe: "Die Bedeutung der Sprache in Renaissance und Reformation und die Entstehung der baskischen Literatur im religiösen und politischen Konfliktgebiet zwischen Spanien und Frankreich" In: Wolfgang W. Moelleken (Herausgeber), Peter J. Weber (Herausgeber): ''Neue Forschungsarbeiten zur Kontaktlinguistik'', Bonn: Dümmler, 1997.
* Badiola Rentería, Prudencia, y López Sáinz, Josefina: La literatura en lengua vasca. Editorial Cincel, 1981. .
* López Gaseni, José Manuel: Historia de la literatura vasca. Acento Editorial, 2002. .
* 1 Euskara eta Literatura (Batxillergo)/ 2 Euskara eta Literatura (Batxillergo). Elkar /84-9783-214-0
* Axular Pedro Dagerre Azpilikueta -Gero- Egin Biblioteka (La Navarra)
* Juan Juaristi, Literatura Vasca, Madrid, Taurus, 1987
* J.M.Lekuona "Ahozko literaturaren historia" Euskal Herria. Vol 1, San Sebastián, Jakin, 1984.
*''El fuero'' Privilegios, Franquezas y Libertas del M.N. y M.L. Señoría de Vizcaya, Bilbao, 1977.
* Del bertsolarismo silenciado (Silenced bertsolaritza) Larrañaga Odriozola, Carmen, Eusko Ikaskuntza.
*Gabilondo, Joseba. ''Before Babel: A History of Basque Literatures''. Barbaroak, 2016. Available online at:
* Olaziregi, Mari Jose: ''Basque Literary History'', Reno, Center for Basque Studies/University of Nevada, 2012.