Мирандски јазик

Мирандски јазик (именување: ''mirandés'' или ''lhéngua mirandesa''; |mirandês или pt) — романски јазик кој припаѓа на астуролеонската јазична група, ретко говорен во мала област на североистокот на Португалија, во општините Миранда ду Дору, Вимиозу и Могадору. Португалскиот парламент му доделил сослужбен статус (заедно со португалскиот јазик) за локални прашања на 17 септември 1998 година со законот 7/99 на 29 јануари 1999 година.
Мирандскиот има различна фонологија, морфологија и синтакса, и е различен најмалку од создавањето на Португалија во век. Има корени од говорниот латински на северот на Пиринејскиот Полуостров (португалскиот се развил на северозападот).
Претставува потомок на древниот астуролеонски јазик во северниот дел на Иберија, последниот остаток на древниот јазик на Кралството Леон и блиску поврзан со современите астуролеонски јазици во Шпанија. Меѓутоа, овие спојувања во Шпанија не влијаеле на мирандскиот, кој ги зачувал различните јазични разлики во врска со обата јазика, португалски и шпански. Голем дел од лексиката се совпаѓа со обласните португалски дијалекти.
1 Говорници
Во век, Жозе Леите де Васконселос го опишал како „јазикот на фармите, работата, домот и љубовта помеѓу Мирандците“. Од 1986-1987 година бил предаван на учениците помеѓу 10 и 11 години и сега се опоравува.
Денес, мирандскиот има помалку од 5000 говорници (но бројот може да се зголеми на 15.000 ако се бројат и говорниците кои го имаат како втор јазик) во селата во општината Миранда ду Дору и во некои источни села (како Вилар Секо и Ангеира; во Касарелјос, се смета за исчезнат) на општината Вимиозу и некое јазично влијание може да се сретне во други села на општината Вимиозу и општините Могадору, Маседу ди Кавалејруш и Браганса.
2 Варијанти
Постојат три варијанти на мирандскиот јазик: Граничен мирандски (''Mirandés Raiano''), Средиштен мирандски (''Mirandés Central'') и Сендински (''Sendinés''). Повеќето мирандски говорници, исто така, говорат и португалски.
Главни разлики помеѓу мирандски во Португалија и астуролеонските јазици во Шпанија се предизвикани од преовладувачките јазици во секоја област. Мирандскиот е под фонетско влијание и во лексиката од португалскиот, а астуролеонските јазици во Шпанија од шпанскиот (кастиљски). Сите имаат различен правопис, кој фонетски ги прикажува соодветните главни национални јазици. Друга разлика е таа дека мирандскиот и леонскиот останале многу конзервативни, додека астурскиот доживеал поголема промена.
3 Особини
3.1 Фонологија
Некои историски промени во мирандскиот се:
* мирандскиот содржи различни прикази на сите седум средновековни ибероромански шушкави согласки:
Ибероромански Мирандски Европскипортугалски Северен/Средиштенкастиљски шпански
, , , , /, /, /
/, /, , , /, /, , ,
и ги означуваат врвнојазичните шушкави согласки (како во современите каталонски, северносредиштен поански и крајбрежниот северноевропски португалски), додека и се назабени рамнојазични шушкави согласки (како современите португалски и француски).
Португалското пишување сè уште ги разликува сите седум и е сосема ист со мирандскиот во тој поглед, но во изговорот ги има намалено на четири , освен во северните португалски дијалекти, вклучувајќи ги оние каде мирандскиот се говори. Северните/средишните шпански дијалекти исто така ги имаат намалено на четири, но на различен начин: . Во Андалусија и Латинска Америка ги имаат намалено на три: .
* Задржување на првичното од латинскиот, како скоро сите дијалекти на западнороманските јазици (најголемо отстапување е шпанскиот, каде > > ∅).
* Првичните согласни групи во латинскиот јазик: , , прераснале во .
* Прароманските средновековни групи и станале .
* Групата /-mb-/ е зачувана.
* Прароманската станало : > ''lume''.
* Надолни двогласници , се зачувани.
* Крајното ''-o'' станува .
* Нагласените шушкави согласки сè уште се зачувани.
* Задржување на меѓусамогласното , .
* Западнороманските , станале двогласни во , , за разлика од шпанските . Ова не се случува само пред преднонепчените (како во арагонски), туку и пред носните, исто така.
* е палатализиран збор (како во каталонскиот и во другите астуролеонски јазици).
3.2 Морфологија
Како во конзервативниот португалски, мирандскиот сè уште ги користи следниве синтетички времиња:
* синтетичко предминато време во ''-ra''.
* иден начин во ''-r(e)''.
* личен инфинитив во ''-r(e)''.
4 Пример на текст
Следното е пример на текст на мирандски јазик, напишан од Амадеу Фереира и објавен во весникот „Публико“ на 24 јули 2007 година.
мирандски, португалски, македонски
Потоа, споредба на претходниот текст на трите современи јазици на астуролеонската група:
мирандски, леонски, астурски
5 Национално внимание
Мирандскиот, со својот статус како втор службен јазик во Португалија, по португалскиот, бил предмет во поново време на одреден публицитет и внимание во другите делови на Португалија. Месечна хроника на мирандски, од истражувачот и писателот Амадеу Фереира, се појавува во дневниот португалски национален весник „Публико“. Првото издание на „Авантурите на Астерикс“ именувано како ''Asterix, L Goulés'' („Астерикс Галот“), било издадено на мирандски од Амадеу Фереира во 2005 година и продавано низ Португалија. Амадеу Фереира исто така на мирандски ја превел и поемата од Луис де Камоес, „Лузијада“ (''Ls Lusíadas''), под неговиот псевдоним Франсиско и ја објавил во 2009 година. Во 2011 година, четири евангелија на Новиот завет од Библијата биле преведени на мирандски, а во 2013 година и целата Библија била преведена на мирандски од Домингос Аугусто Фереира.
6 Поврзано
* Астурски јазик
* Естремадурски јазик
* Леонски јазик