Серско-драмско-лагадинско-неврокопски дијалект

Серско-драмско-лагадинско-неврокопски дијалект (наречен и „Сер-Драма-Лагадин-Неврокопски дијалект“) ја опфаќа крајната југоисточна граница на македонскиот јазик. Се зборува во градовите Сер, Драма, Лагадина и Неврокоп и нивните околини. Тие се крајните македонски дијалекти кои ја опфаќаат територијата помеѓу долните текови на реките Места на исток и Струма на запад, и помеѓу денешната грчко-бугарска државна граница на север и бреговите на Егејското Море на југ. Во овие дијалекти влегуваат и дваесетина села од областа Чеч, источно од реката Места и селата западно од реката Струма во подножјето на Беласица.
1 Серски говори
Серскиот дијалект врз основа на главните дијалектни особености се дели на два говора: струмски и белички, наречени по реките Струма и Белица кои течат низ тие говорни подрачја.
Струмски говор:
Најважни особини на ''струмскиот говор'' од областа на фонетиката се:
* Континуанти на ѫ без разложен назализам: ''вéдро, колéно, ерембúца, говéндо, чéндо''...
* Рефлекс ''е'' на носовката ѧ : ''говéдо, лешта, рет''...
* Малубројни и мошне ретки остатоци од назализмот.
* Редовен континуант ''о'' од ъ во сите положби: ''бочва, сон, петок, сос него''...                      
* Преод на ѣ во ‘а во акцентирана положба: ''нив’áста, нид’ал’а...'', со исклучок на некои села, каде што преоѓа во ''е'': ''бел, ветер''...
* Замена на ''цѣ'' – со ''ца -'' : ''цал, цалина''...
* Лабијализација на ''е'' во ''о'': ''ч’опка'', ''тенжура''...
* Генерализирање на мекоста кај согласките со исклучок на ''ж,ч,ш, џ''.
* Чување на ''х'' во сите положби.
* Упростување на групите ''стр, здр'': ''бисра, сесра, здраф''...
* Наместо прасловенските групи ''*''tj, *dj се јавуваат континуантите ''шт, жд'' и споредните вредности ''к’, г’'': ''к’е, к’еше, к’али, мег’у''...
* Согласна промена ''жд > шк'' : ''вешки, сашки''... ''       ''* Двоен акцент:  ''кáтерúца, учúтелкáта, натовáренúте, брáтовá му, хóди мý са, зáповéдитé му, óрехóвчене, лалýгерúцата''...
Поважни морфолошки и синтаксички особини на ''струмскиот говор'' се:
* Множинска наставка ''- ове'' кај именките од машки род: ''волове, денове, снопове''...
* Наставките - ''ена'' и - ''ета'' кај именките од среден род во множина: ''именá, кучета''...
* Членска форма ''- о'': ''брегó, снегó, кон’ó''...
* Повеќе разновидности на личните заменки за прво и второ лице еднина: ''јас, јаска, јазе, јазека, ти, тина, тинака, тизе, тизека''.
* Паралелна употреба на личните заменки за трето лице ''он, она'' и ''тој'' // ''тојнака'', ''т’а''.
* Акузативна заменска форма за машки и среден род во еднина ''него го // нега га''.
* Кратки акузативни заменски форми за женски род во еднина ''га // ја''.
* Систем од три показни заменки, за машки и женски род во еднина и множина: ''тоа, таа, т’аа, ноа, наа, н’аа, суј, саа, сеја''.
* Презентски форми на помошниот глагол ''сум'': ''сам, си, е, сме, сте, са''.
* Честичка ''ке'', ''к’е'' за образување идно време.
* Отсуството на прашалната честичка ''ли'': ''Го виде? Му даде?''* Употреба на кратките заменски форми на почетокот од реченицата: ''Го даде на менека''...
Белички говор:
''Беличкиот говор'' го особини следните црти од областа на фонетиката:
* Замена на ѫ во ''ă'' во акцентирана положба: ''вăже, гăба, мăш'', и со ''а'' во неакцентирана положба: ''капина, патува, стаптах''...
* Континуант ''е'' на носовката ѧ : ''месо, чедо''...
* Мошне ретки и малубројни остатоци од назализмот.
* Вредности ''ă'' од ъ во поголемиот дел од селата во акцентирана положба: ''бăчва, вăшка, дăш''...
* Замена на ѣ со ‘а во акцентирана положба: ''д’адо, гол’ам, м’асто'', со исклучок на некои пунктови, каде што се заменува со ''е'': ''река, човек''...
* Вредности ''ц’а-'' и ''ца-'' од ''цѣ''- : ''ц’ал, цаде''...
* Преглас на етимолошкото ‘''а'' со ''е'' во неколку населби: ''жеба, жепки, чеша''...
* Слаба редукција на неакцентираните самогласки ''а,о,е.''* Лабијализација на ''и'' во ''у'' : ''џуберúнки, чумерúка''...и на ''е'' во ''о'': ''чошма, пештура''...
* Вредности ''рă'', ''ăр, р’'' : ''крăф, срăп'' од ''р’'' и ''лă'', ''ăл'': ''слăнце'' од ''л''.
* Генерализирање на мекоста кај согласките со исклучок на ''ж,ч,ш,џ''.
* Замена на ''х'' со ''ф'' на крајот на зборот: ''праф, суф, рекоф''...и поретко во средината на зборот: ''дуфна''...
* Упростување на групите ''стр, здр'': ''срана, срико, здраф''...
* Рефлекси ''шт, жд'' наместо прасловенските групи *tj, *dj и спорадичните вредности ''к’, г’: к’е, к’ах, к’еше''...
* Согласна промена ''жд > шк'': ''вешки, сашки''...
* Двоен акцент: ''сúпанúца, убèдовáше, правослáвиéто, нéгова сú, мáјка тú е, зáповéдите му, мóмечéтата, прикáзовáнето''...
Како поважни морфолошки и синтаксички особености на ''беличкиот говор'' се:
1. Множински наставки ''- ена'' и ''- ета'' кај именките од среден род во множина: ''именá, телета''...
2. Членска форма ''- о'': ''столó, азмакó, равнáко''...
3. Повеќе разновидности на личните заменки за прво и второ лице еднина: ''јас, јаска, јазе, јазека''; ''ти, тина, тинака, тизе, тизека''...
4. Паралелна употреба на личните заменки за трето лице: ''он, она'' и ''тој'' // ''тојнака, т’а''...
5. Заменска форма во акузатив за машки и среден род во еднина ''него го'' // ''нега га''...
6. Кратки акузативни заменски форми за женски род во еднина: ''га // ја''.
7. Систем од три показни заменки, за машки и женски род во еднина и множина: ''тоа, таа, т’аа, ноа, наа, н’аа, суј, саа, сеја''...
8. Презентски форми на помошниот глагол ''сум'': ''сăм, си, е, сме, сте, сă''.
9. Честичка ''ке'', ''к’е'' за образување идно време.
10. Отсуство на прашалната честичка ''ли'': ''Ти кажá? Имаш?''
11. Употреба на кратките заменски форми на почетокот од реченицата: ''Му дадé да разберé''?
2 Драмски говори
Според главните дијалектни црти драмскиот дијалект се дели на три говори: ''мрвашки, зилјаховски'' и ''чечки говор''.
Најважни диференцијални црти на ''мрвашкиот, зилјаховскиот'' и ''чечкиот говор'' од областа на фонетиката се:  
* Преодот на ѫ во ''ă'' во акцентирана положба: ''гăба, дăп, зăп''.
* Замената на ѧ со ''е'', којашто преовладува.
* Мошне ретки и малубројни остатоци од назализмот: ''глåмба, измундри, тенгал’...''* Преод на ъ во ''ă'' во акцентирана положба: ''сăн''...
* Преод на ѣ во ''ê'' најчесто во акцентирана положба пред меки слого и и пред шушкавите гласови ''ж, ч, ш'': ''бêше, флêзе, мêсец, мрêж’а'', но мошне често и во ''е'': ''спеше, слезе''...а пред тврди слогови и во ‘''а: д’адо, р’ака, мл’ако''...Осовено во јужните села, на чиј терен се среќава и преодот на ѣ во ''је'' во изолирана населба: ''дјете, рјека''...
* Замена на цѣ- со ''ца-'' : ''цал, цалина''...
* Преод на ы во ''ă'', ы, во одделни пунктови : ''сăна ми, бåва, вåка''...
* Преглас на етимолошкото ''‘а'' во ''е'': ''ере, еребúца, еде, кýкумéфка, кошера, шемар'', и во имперфективна наставка –''ај'': ''убич’еј, слуш’еј, руч’еј''...
* Редукција и на крајот од зборот на неакцентираните самогласки ''а'' > ''ă'' : ''кăвă, грăдă'', на ''о'' > ''у'': ''урало''...
* Лабијализација на ''о'' во ''<sup>у</sup>о, у'': ''<sup>у</sup>облак, <sup>у</sup>обрас, <sup>у</sup>оган, вулна, пулна, нуш''...и на ''и'' во ''у'': ''ж’убри, ж’уф, кол’уба''...и на ''е'' во ''о'': ''ч’ошма, чурêша, пенжура, прештура''...
* Рефлексите ''ăр'', ''ар'' // ''рă'' од ''р'': ''вăрх, сарце, трăн''...и ''ăл, ал // лă'' од ''л'': ''вăл’к, жалтица, длăк''...
* Генерализирање на мекоста кај сите согласки.
* Отсуство на африкатите ''џ'' и ''ѕ''.
* Чување на ''х'' во сите положби.
* Упростување на групите ''стр, здр'': ''сесра, срана, здраф''...
* Континуанти ''шт'', ''жд'' на прасловенските *tj, *dj.
* Констонантска промена ''жд'' > ''шк'' : ''вешки, сашки''.
* Вредност ''цăр-'' наместо чрь- : ''цăрвéн, цăрнúца''...
* Двоен акцент: ''вóзглавнúца, учúтелкáта, зеленúкавóто, нéгова сú''...
Од областа на морфологијата и синтаксата поважни диференцијални црти на ''мрвачкиот, зелјаховскиот'' и ''чечкиот говор'' се:
* Множинска наставка ''- е'' кај именките од машки род: ''мåже, рибáре, копáче''...
* Множинска наставка ''- ета'' кај именките од среден род: ''вåжета, кучета, мулета''...
* Член ''- ă'' во акцентирана положба: ''градă, синă, нусă'', и во неакцентирана положба ''–е'' по меки согласки: ''коне, коше, ноже''...
* Заменски форми ''нехи јă, нехи хи'' во акузатив и датив еднина за женски род и ''хми'', односно ''хим'' // ''хим'' за сите три рода во множина.
* Систем од три показни заменки, за машки и женски род во еднина и множина: ''тоа, таа, т’аа, ноа, наа, н’аа, суј, саа, сеја'', коишто се јавуваат и со честичките ''–с, -зи'': ''тос, този, тузи'' и со проширување: ''тузикана, нóзикáна''...
* Прашална заменка ''кутåр // кутри, кутрá, кутрó, кутрú''.
* Неопределена заменка ''боадúн, боаднá, боаднó, боаднú'' со отсуство повеќе фонетски варијанти.
* Отсуство на наставката ''–м'' во прво лице еднина кај глаголите од ''е-'' и ''и-''група: ''с’ака, сечéш, седе''(''а''), ''седúш''...
* Наставка ''- м'' во прво лице множина кај глаголите од ''е-'' и ''и-''група: ''сечéм, седúм''.
* Презентските форми на помошниот глагол ''сум'' : ''сăм, си, е, сме, сте, сă''.
* Честичка ''ша, шта'' (''штă'')'','' односно ''са, ста'' (''сă, стă'') за образување идно време.
* Употреба на помошната одречна заповедна форма: ''немóј'' (''нимóј, нимó'') и определена глаголска форма (''нимóј берéш, немóј рукáш, нимó терáш''...)
* Наставки ''–штем'' и ''–шком'' за глаголскиот прилог: ''викаштéм, тăрчишкóм''...
* Употреба на кратките заменски форми пред помошниот глагол во минато неопределено време: ''млого гу е харéсал''...
* Употреба на придавната наставка ''- шти'': ''пилешти, телешти''...
* Наставка ''- ова'' за образување итеративни глаголи: ''казова, видова, лекова''.
3 Лагадинско-богдански говори
Под лагадинско-богдански говори ги опфакаме говорите на осум села од кои четири се наогаат околу Лагадинското Езеро (Ајватово, Балевец или Балавча, Илинец, Киреч Ќоj или Пазваново / Паjзаново) и четири во висорамнинската област Богданско (Сухо, Висока, Зарово, Негован). Една поголема говорна целина претставуваат селата Висока, Сухо, Балевец, Илинец и Зарово, иако и меѓу нив има некои не малку значаjни разлики, додека говорот на Негован, Ајватово и Киреч Ќоj се разликува со повеќе особености и од сушко-височкиот, а има разлики и меѓу одделните села.
Главни фонетски особини на сушко-височкиот говор се:                                                                                                                            
* Многубројни континуанти на ѫ – ''ӑ'' (''н''), ''ӑ'' (''м'') // ''а'' (''н''), ''а'' (η), ''a'' (''м''): ''гӑска, дрӑ''η''к'' // ''дра''η''гó''(''т''), ''мӑнч'' // ''манчó''(''т''), ''дӑмп // дамбó''(''т''), ''дúгнаха, бирáт'' и др.
* Вторична назализација: ''бӑнц, лӑнџа''(''м''), ''ланџúца, мӑ''η''гла, бӑнчфа'' и др.
* Бројни рефлекси: ’''ä''(''н''), // ’''а''(''н''), ''е''(''н'') // ''и''(''н'') од ѧ: ''м''äсу // м''’''асóту, хлóпучäнта, јагн''’''анта, пил''’''а, кучанту, сӑ пусв''’''антú, д''’''евит''’, ''ченду // чиндá, гр''’''енда // гриндáта'' и др. ''''
* Вредности ’''ä //'' ’''ą'', ''е''<sup>4</sup> // ''и'' од ѣ: ''чув’äк, д’äт''’''а'', ''л''’''äп, в''’''äк'' // ''в''’''ąкóт, ведру, м''’''еру, д''’''евер''’ // ''дивир''’''ó''(''т''), ''ид''’''éни'' итн.
* Развој на ъ > ''ӑ'' // ''а'' во коренот на зборот: ''дӑш'' // ''даждó''(''т''), ''дӑх'' // ''дахó''(''т''), ''сӑн'' // ''санó''(''т'') и др.,односно ъ > ''ó'' // ''у'' во наставката -ъкъ: ''гарнóк, п''’''ентук, дубúтук, мозук'' и др. и во членот -ътъ: ''санó''(''т''), ''дин''’''ó''(''т''), ''свинтéцу''(''т'') и др.
* Премин на ьl > ''ӑ'' // ''а'' во Висока: ''сӑн'' // ''санó''(''т'') < сьNъ // сьNътъ: ''кӑтка, сӑт, мӑшка, блӑха, снӑха, снӑхӑт''’''а'' и др.
* Различни вредности за р̥ - р̥, ''ӑр̥, ӑр̥ӑ, ӑр̥, ӑр'' // ''ąр'', ''рӑ'' // ''рą'': ''бр̥на, сӑр̥на, кӑр̥ӑф, гр̥ӑп, дӑр̥ву'' // ''дрąвá, брӑшнáл'' итн. и за ''л'' – ''ӑл'' // ''ал'', ''лӑ'' // ''ла'': ''вӑлна, жалтнúкаф, слӑба, влӑк'' // ''влакó''(''т'') итн. ''''  
* Групата ''чер-'' се јаува изведена од ''чрь''-: ''черна, черв''’''а'' и др.
* Генерализирање на мекоста кај согласките со исклучок на ''ч, џ, ш, ж''.
* Вредности ''шт, жд'' наместо прасловенските групи *tj, *dj: ''сф''’''äшта, гашт''’''a'', ''раждам, рӑждаф'' и др.
* Пазење на ''х'': ''хитра, хладна, дадуха, имáхти, пучúвах'' и др.
* Вметнување на ''т, д'' во групите ''ср, зр'': ''страм, стр''’''ебру, здр''’''äл'' и др.
* Редукција на неакцентираните самогласки: ''пунд''’''äлник'', ''дистúна, у зуртá'' и др.
* Двоен акцент: ''бр''’''äгувéту, кýмувéту'', ''нóжувéту'', ''рáбут''’''äхми, с''’''éстрит''’''ä му'' и др.
Поважни црти од областа на морфологијата на сушко-височкиот говор се:
* Множински наставки кај именките од машки род ''-уви'' во неакцентирана, односно ''–уве''(''ту'') во акцентирана положба: ''бр''’''äгуви'' // ''бр''’''äгувéту'', ''бутуви'' // ''бýтувéту''; -''офци'', односно ''–уфци'' // ''-уфцé''(''ту''): ''з’éнтуфци'' // ''з’éнтуфцéту'', ''стрикуфци'' // ''стрúкуфцéту''; ''-и'' // ''-е'': ''облаци'' // ''облац''’''éту'', ''п’асуци'' // ''п''’''áсуцéту''; ''-ӑ'' // ''-é''(''ту''), -’''а''(''т''’''a''): ''габир''’''а'' // ''гáбир''’''éту'', ''орах''’ą // ''óрах''’''éту'', ''нофт''’''а'', ''нофти'' // ''нуфт''’''áт''’''ą'' и др.
* Членска морфема -''ó''(''т'') // ''-у''(''т'').
* Множински наставки кај именките од женски род ''-ӑ'' // ''-а'': ''блӑха, јáблакӑтą'' и др. во Висока и ''-ą //'' -’''ą // -'' ’ä: ''т''’''ą, офц’а'' // ''уфц’äтą'', ''ноѕ’ą'' // ''нуѕ’äтą'' и др.    
* Множинска наставка -’''ąнта // -''’''äнтą, -''’''анта'' кај именките од среден род: ''јагн''’''ąнта, јáгничàнта, слáвурчäнта, мур''’''äнта'' и др.''''
* Лични заменски форми за трето лице еднина и множина: ''тој, т’а, тузú // тус, т’ä, т’е'' и за прво и второ лице множина: ''ни, ви'' во Сухо, а ''нӑј, вӑј'' во Висока.
* Акузативна заменска форма во трето лице множина ''т’äх ги // ха''.       
* Кратки заменски форми ''м’ą, т’ą''.
* Систем од две показни заменки: ''тос, та, тузú // тус, т’ес''; ''нос, нас, нузú // нус, н’ес''.
* Прашална заменка ''то'' ’кој‘и ''кутрú, -а, -о, -е'', последната употребувана и во релативна функција.
* Спорадична употреба на наставката ''-м'' во прво лице еднина кај глаголите од ''е-'' и ''и-'' група: ''п’ера''(''м''), ''ц’äп’а''(''м'') и др. ''''
* Форми од помошниот глагол ''сум'': ''сам, си, йи, сни, сти, сӑ''.
* Чување на ''х'' во имперфектот и во аористот: ''сąд’äх, с’ąд’äши, с’ąд’äхми, с’ąд’äхти, с’ąс’äха, р’екуф, р’ечи, р’екухми, р’екухти, р’екуха'' и др.
* Две имперфективни форми на помошмниот глагол: ''б’äх, б’äши, б’äхти, б’äха // бих, биши, бихми, бихти, биха''.
* Партикула ''за'' за образување идно време: ''за кажа, за с’äја''...
* Често испуштање на императивната наставка ''-и'' во второ лице еднина: ''стан’, пот’, клад’'' и др.
* Две формации на императивот со негација: ''ми + императив'': ''ми вилúш''; ''ми слушаш''; и ''да не'' + ''императив'': ''да ни идéш''; ''да ни бир’éш''; односно ''нимóј + императив'': ''нимóј вр’äвиш''...
* Наставка ''-шт’ем'' за глаголскиот прилог: ''пучúвашт’éм, скáкашт’éм''...
* Глаголска придавна наставка ''–нт'': ''хран’ант, умур’éнт''...