Битолска офанзива

Битолската офанзива или Манастирска офанзива — сојузничка воена операција против Централните сили за време на Првата светска војна, со цел да се прекине застојот на Македонскиот фронт и да се принуди Бугарија да се предаде и да се намали притисокот на Централните сили врз Романија. Офанзивата попримила изгле на голема битка и траела три месеци. Завршила со освојување на Битола. На просечна должина од 50 км, бугарската Прва армија (а од крајот на септември и германската 11-та армија) влегла во битката шест пати и пет пати била принудена да се повлече.
1 Заднина
Кралството Романија влегло во војната на страната на Антантата во август 1916 година, и започнало инвазија на Трансилванија, додека Бугарија ја преместила својата Трета армија кон романската граница. Руските и француските предлози за заеднички напад на романската и сојузничката армија против Бугарија повеќе не биле реални. Покрај тоа, сојузниците сè уште планирале голема офанзива на Македонскиот фронт кон средината на август за да го поддржат влегувањето на Романија во војната со тоа што ќе ги задржат бугарските сили на фронтот.
Бугарската висока команда се сомневала дека сојузниците планираат офанзива на Македонскиот фронт, а Дојранската битка, која започнала на 9 август, само ги потврдила нивните сомневања. Бугарите ја започнале својата офанзива во Македонија на почетокот на годината, и тука биле присутни нивната 1-ва и 2-ра армија. Германците, исто така, дале согласност за овој план.
На 17 август, Бугарија ги започнала Струмската операција и Леринската офанзива. На левата страна од фронтот, Втората бугарска армија, наидувајќи на слаб отпор, ја освоила целата грчка територија до реката Струма. На десната страна, Првата бугарска армија го освоила Лерин и продолжила да напредува, соочувајќи се со зголемен отпор од страна на сојузниците. Набрзо дошло до застој во напредокот, офанзивата била прекината на 27 август, а на бугарската армија ѝ било наредено да копа ровови. Овој превентивен напад ги попречил плановите на генералот Сарај и го принудил да ја одложи офанзивата.
Потребата за сојузнички напад врз Бугарија станала уште поголема на почетокот на септември 1916 година, кога бугарската Трета армија под команда на генералот Стефан Тошев и германскиот фелдмаршал Макензен постигнала одлучувачки победи против Романците и Русите во битките кај Тутракан и Добрич.
2 Спротивставени сили
До септември 1916 година, Сојузниците собрале значителна армија составена од: 6 српски, 5 британски, 4 француски, 1 италијанска пешадиска дивизија и 1 руска пешадиска бригада за операции на Македонскиот фронт. Бројот на оваа армија се движел помеѓу 369.000 и 400.000 војници. Армијата била организирана во 201 пешадиски баталјон со 1.025 артилериски орудија и 1.300 митралези.
Централните сили им се спротивставиле на сојузничките сили со бугарската 1-ва армија, германската 11-та армија и бугарската 2-ра армија, организирани во 172 пешадиски баталјони, со околу 900 артилериски орудија. Покрај тоа, силите на бугарската 10-та пешадиска дивизија го штителе егејскиот брег на реката Струма до границата со Отоманското Царство - 25 пешадиски баталјони, 31 артилериска батерија и 24 митралези.
Генералот Сарај планирал да го нападне десното крило и средината на преоптоварената бугарска Прва армија и се задоволил само со демонстративни напади врз долините на реките Вардар и Струма, кои требало да ги изведат Британците со цел да одвлечат што е можно повеќе бугарски и германски трупи.
2.1 Почетна фаза
На 12 септември, Сојузниците ја започнале офанзивата со силен дводневен артилериски бараж и напад на Третата српска армија и Француската источна армија против бугарската 8-ма тунџинска пешадиска дивизија и засилената бригада на полковникот Тасев. Ситуацијата брзо се влошила за Бугарите и на 14 септември биле принудени да се повлечат кон Лерин, напуштајќи дел од своите артилериски орудија и оставајќи го Горничево на српската војска. Србите, исто така на 12 септември, го започнале својот прв напад на гребенот Кајмакчалан од 2.300 метри. Британците, исто така, станале активни на Струмскиот фронт и се обиделе да ги прошират своите упоришта на десниот брег.
Западниот бок на бугарската Прва армија сега успеал да ги задржи Сојузниците на линијата Лерин - Кајмакчалан. Меѓутоа, сојузниците продолжиле со нападите и на 23 септември, по жестоки борби, Французите влегле во Лерин. Бугарите сè уште се држеле кај Кајмакчалан каде што Првата пешадиска бригада на Третата балканска пешадиска дивизија била нападната од поголем број српски војници поддржани од голема француска артилерија. Борбите биле исклучително тешки и за напаѓачите и за бранителите, бидејќи голиот, карпест гребен речиси и да не нудел засолниште од бугарскиот митралески оган или од сојузничката артилерија.
Бугарските застои привлекле зголемено внимание и од бугарската и од германската висока команда, и наскоро биле направени неколку важни промени во командната структура. Генералот Климент Бојаџиев бил заменет како генерал на Првата армија на 27 септември. Димитар Гешов бил назначен за нов генерал. Врховниот штаб бил споен со штабот на 11-та германска армија под команда на генералот Винклер. Потоа следело пристигнувањето на генералот фон Белов на фронтот и воспоставувањето на заедничка армија на 16 октомври, во која биле вклучени бугарската 1-ва армија и германската 11-та армија.
На 30 септември, по 18 дена тешки борби, српската Дринска дивизија конечно го освоила Кајмакчалан од исцрпената 1-ва пешадиска бригада на 3-та балканска пешадиска дивизија и направила пробив во бугарската одбранбена линија. Губењето на позицијата и седумте артилериски орудија од германската и бугарската команда се сметало за неповратно поради немање силна артилериска резерва. Генералот Винклер им наредил на преостанатите сили да се повлечат на нова одбранбена позиција. Новата одбранбена линија се протегала од Преспанското Езеро до Кременица, каде што се наоѓала 3-та независна пешадиска бригада, и од Кременица до Црна Река каде што била распоредена 8-та дивизија, и до врвот Мала Рупа каде што се наоѓала 1/3 од пешадиската бригада. Понатаму на исток биле преостанатите сили на 11-та армија - остатоците од 3-та балканска пешадиска дивизија, чии позиции останале непроменети откако биле заземени на 25 јули 1916 година.
2.2 Продолжување на операциите
Во тоа време, кога станало јасно дека сојузниците ги повлекуваат трупите од источниот бок и се сосредоточуваат во близина на Битола, генералот Тодоров од Бугарската втора армија ѝ наредил на 7-та Рилска дивизија да заземе позиции за напад на Струма, со цел да им помогне на Бугарите и Германците западно од Вардар. Сепак, бугарската висока команда не го дозволила нападот. Ова двоумење им овозможило на Британците да ги консолидираат своите позиции на левиот брег на Струма на 30 септември. На 3 октомври, 10-та ирска дивизија ги нападнала бугарските позиции во селото Јеникој, кои ги бранеле 13-та Рилска формација на 7-та дивизија. Битката траела цел ден, а Бугарите, засилени од 14-тиот македонски полк и 17-тиот артилериски полк, двапати ги одбиле нападите по жестока борба со бајонети. Во текот на ноќта, по третиот и последен напад, селото било заземено од Ирската дивизија. Жртвите на двете страни биле големи поради прецизниот артилериски и митралески оган. По битката, бугарскиот 13-ти полк бил прегрупиран во три баталјони наместо вообичаените четири. По 4 октомври, Бугарите поставиле позиции на блиските височини на исток, додека десното крило на 7-та Рилска дивизија останало во долината за да го заштити Рупелскиот Превој. Од тој миг, немало повеќе поголеми операции на Струмскиот фронт до крајот на офанзивата.
2.3 Почеток на одлучувачката битка
Голем проблем за Бугарите било тоа што нивната војска и средства се протегале од границата со Добруџа до Македонија и Албанија. Во оваа тешка ситуација, бугарската висока команда побарала помош од своите германски сојузници. Сепак, Германците, по нивниот пораз во Брусиловата офанзива и нивното учество во Битката на Сома, која сè уште траела, не биле во можност да им помогнат на Бугарите. Потоа Бугарите побарале помош од Отоманското Царство и успеале да го убедат Енвер-паша да испрати 11.979 војници од 50-та дивизија во Македонија. Во октомври, овие сили зазеле позиции на Струма, а еден месец подоцна им се придружиле 12.609 војници од отоманската 46-та дивизија. Овие две отомански дивизии биле споени во XX корпус и останале во областа до мај 1917 година, кога биле повлечени во Месопотамија. Ова им помогнало на некои бугарски сили, кои ѝ се придружиле на германската 11-та армија. Покрај тоа, Отоманскиот румелиски одред (177-ми полк) од 3.598 војници бил припоен кон силите на генералот фон Винклер.
Генералот Жозеф Жофр го известил генералот Морис Сарај на 30 септември за претстојната голема офанзива на романските и руските сили под команда на Авереску против бугарската 3-та армија во Добруџа и нивното очекувано преминување на Дунав помеѓу Русе и Тутракан. Командата на Сојузничката армија на Ориентот планирала да го искористи ова со координиран притисок врз 11-та армија на Кременичката линија. Сојузниците започнале заеднички напади на 4 октомври. Француско-руските сили биле насочени на линијата Битола - Кременица, српската 1-ва и 3-та армија по линијата Кременица - Црна Река, српската 2-ра армија против 3-та балканска дивизија во правец на Добро Поле. Сојузниците располагале со 103 баталјони и 80 батерии во споредба со бугарско-германските 65 баталјони и 57 батерии.
2.4 Пад на Битола и крај на офанзивата
Битката на свијокот на Црна започнала со српски обиди да стекнат упорште на северниот брег на реката. Првично, нивниот напредок бил бавен бидејќи потаму на запад, француските и руските почетни напади биле одбиени. Во текот на следните недели, битката се развила во низа напади и противнапади во кои сојузниците постепено стекнувале предност, благодарение на нивната артилериска надмоќ. Бугарската и германската команда, исто така, се обиделе да ја стабилизираат ситуацијата со зајакнување на 11-та армија со трупи префрлени од Првата, па дури и од Втората армија. За време на Битката кај свијокот на Црна, активно учествувале 14 бугарски и 4 германски пешадиски полка. Француско-руските сили успеале да ја пробијат одбранбената линија кај Кременица до крајот на октомври, но наскоро биле запрени од бугарско-германските сили. Исто така на фронтот пристигнала италијанска дивизија и помогнала во нападите околу Битола.
Во тоа време, генералот Белов одлучил да ја напушти Битола, а на 18 ноември, додека сè уште траеле тешките борби, генералот фон Винклер ѝ наредил на 11-та армија да се повлече на нови позиции северно од Битола. Бугарскиот врховен генерал Жеков негодувал на овие одлуки, но на крајот не успеал да го спречи нивното извршување. На 19 ноември, француските и руските трупи влегле во градот. Бугарите воспоставиле нови позиции на одбранбената линија Црвени Стени - Маково - Градешница. Речиси веднаш, бил започнат напад, но овој пат новата позиција останала цврста бидејќи сојузниците биле исцрпени, достигнувајќи ги границите на своите логистички капацитети. Така, сите француски и српски обиди да ја пробијат линијата завршиле со неуспех, а од почетокот на зимата фронтот се стабилизирал по целата негова должина. Генералот Жофр ја откажал офанзивата на 11 декември.
3 Последици
За време на офанзивата, Сојузниците изгубиле околу 50.000 војници, повеќето од нив биле од српската војска. Покрај тоа, околу 80.000 сојузнички војници загинале или морале да бидат евакуирани поради болест. Со ова вкупниот број на жртви стигнал на околу 130.000 војници, или една третина од сите сили на Антантата на фронтот. Линијата на фронтот била поместена само 50 км по многу висока цена, и на крајот офанзивата не успеала да го спречи поразот на Романија или да ја исфрли Бугарија од војната.
Бугарските и германските жртви изнесувале околу 61.000 војници и иако Битола морало да биде напуштена, новите позиции на неколку километри на север обезбедиле одлични услови за одбрана и обезбедиле бугарска артилериска доминација над градот. Линијата останала недопрена до крајот на војната во Македонија, кога силите што ја зазеле морале да се повлечат поради сојузничкиот пробив на Добро Поле.
Сепак, офанзивата, исто така, донела одредено задоволство бидејќи српските трупи успеале да се вратат на границите од пред војната. И Бугарите и Германците биле задоволни од нивниот отпор кон поголемата армија на Антантата. Генералот Никола Жеков ја опишал Битката на свијокот на Црна како „легендарна“ во смисла на упорноста на бугарската одбрана - „спроведена без оглед на жртвите“.