Ди (река)

Реката Ди (|Uisge Dhè) — река во Абердиншир, Шкотска. Извира во Кернгормс и тече низ јужен Абердиншир и се влева во Северното Море кај Абердин. Областа низ која минува е позната како Дисајд или Кралски Дисајд во регионот помеѓу Бремар и Банкори, бидејќи кралицата Викторија дошла на посета таму во 1848 година и многу уживала. Таа и нејзиниот сопруг, принцот Алберт, го изградиле замокот Балморал таму, кој што го заменил постариот замок.
Дисајд е популарна област за туристите, поради комбинацијата на нејзините пејзажи и историските кралски асоцијации. Таа е дел од Националниот парк Кернгормс и Националната живописна област Дисајд и Лохнагар. Ди е популарна кај рибарите и е една од најпознатите реки за лов на лосос во светот.
Новиот статистички извештај на Шкотска го припишува името Ди како употребено уште во вториот век од н.е. во делото на александрискиот географ Клавдиј Птоломеј, како ''Δηοῦα'' (=Дева), што значи „божица“. Ова укажува дека реката имала божествен статус во верувањата на древните жители на областа. Галското име Уисге Де буквално значи „Божја вода“. Постојат неколку други реки со истото име во Велика Британија и се верува дека имаат слични изводи, како и блискиот сосед на Ди на север, што е реката Дон.
1 Географија
1.1 Горните делови
Реката Ди извира од извор на висорамнината Браериах во планините Кернгорм на надморска височина од околу 1.220 метри, највисокиот извор на која било поголема река на Британските острови. Излегувајќи во голем број вирови наречени Бунари на Ди, Ди потоа тече низ висорамнината до работ на карпата од каде што водопадите на Ди се влеваат во Ан Гарб Чоир („изгорување на грубиот кори"). Потоа на реката ѝ се придружува притока што доаѓа од вировите на Ди во Лериг Гру и тече јужно по Лериг Гру помеѓу Бен Макдуи и Керн Тул, превртувајќи се преку водопадите во Чест оф Ди на пат кон Белиот мост и вливот со Гелди Берн, на која точка свртува кон исток.
1.2 Лин од Ди
Кај Лин од Ди, реката тече кон исток низ природна карпеста клисура од 300 метри, место кое многу го сакала кралицата Викторија за време на нејзините престои во Балморал. Кралицата го отворила мостот што го преминувал Ди на ова место во 1857 година Помеѓу Лин од Ди и Бремар, реката Луи (формирана од изгорениците Луибег и Дери) и реката Квоич се спојуваат со растечката река Ди. Реката Клуни се влева во Ди кај Бремар. Докази за човечка активност се протегаат уште од 8200 година п.н.е. е пронајден во комплекс од локалитети што се протегаат по должината на бреговите на Ди.
1.3 Стратди
Низ Дисајд, реката поминува низ Бремар, замокот Балморал, Балатер, Динет, Абојн и Банкори, стигнувајќи до морето кај Абердин. Во близина на Балатер, две реки се притоки: реката Герн која тече од север и реката Муик која тече од езерото Муик, од југ. Реката е во рамките на Националниот парк Кернгормс сè додека не стигне до Динет. Водата Танар тече низ Глен Танар пред да се влее кај Абојн. Водата Фој се влева во Ди во близина на водопадите Фој кај Банкори, а Кој Берн се влева кај Милтон оф Крејтс.
Границата на плимата и осеката е веднаш над Мостот Ди, кој е изграден околу 1720 година; по него поминува главниот магистрален пат А90 од Абердин на југ. Пред да стигне до Северното Море, реката поминува низ пристаништето Абердин, главниот поморски центар за енергетската индустрија во Европа, кој ја опслужува офшор индустријата за нафта и гас. Вештачки канал е изграден во 1872 година за да се исправи течението на реката во морето. Футди („Фити“) е старо рибарско село на источниот крај од пристаништето во Абердин.
2 Природа и заштита
Ди е важна за зачувување на природата и областа има многу назначени места. Горниот слив до Инвери е во рамките на имотот Мар Лоџ, кој е во сопственост на Националниот фонд за Шкотска и е класифициран како национален природен резерват од мај 2017 година.
Националниот парк Кернгормс, кој бил основан во 2003 година го опфаќа целиот слив на реката Ди, вклучувајќи ги и притоките, сè до Динет. Освен што е вклучен како дел од Националниот парк Кернгормс, областа Дисајд, заедно со планините што го опкружуваат Лохнагар на југ до врвот на Глен Дол, е класифицирана како ''Национална живописна област Дисајд и Лохнагар''. Таа е една од 40-те области во Шкотска означени како живописна област.''Националната живописна област Дисајд и Лохнагар'' опфаќа 40.000 хектари, протегајќи се од Гелди до Балатер.
Целата должина на Ди е дефинирана како Специјална зона за заштита (СПЗ) поради нејзината важност за лососот, видрите и слатководните бисерни школки. Други СПЗ во рамките на областа Дисајд се Глен Танар, Муир од Динет, Балочбуи и Морон Бирквуд. Јужната страна на Дисајд е класифицирана како Специјална зона за заштита, поради нејзината важност за златните орли.
Голем дел од полуприродната каледонска борова шума во Шкотска е во сливот на Ди. Областа содржи национално ретки примери на борови шуми, брезови шуми и вресови мочуришта со придружниот див свет. На дното на долината има листопадни евли и мешани широколисни шуми, како и ливадски тревни површини.
Ди е популарна река каде што се лови лосос и има низа разновидни вирови кои се пресечени со остри брзаци. Во 1995 година било проценето дека риболовот на лосос на реката придонесувал помеѓу 5 и 6 милиони фунти годишно за економијата на регионот Грампијан. Во 2020 година било проценето дека риболовот на лосос придонесувал 15 милиони фунти годишно за локалната економија, а реката Ди пријавувала 10% од уловот на шкотски лосос. Реката Ди спроведува практика на фаќање и пуштање и целиот лосос што е уловен мора да се пушти назад во реката.
3 Транспорт на Дисајд
Патот A93 се протега на запад по северниот брег на реката од Абердин до Бремар пред да сврти на југ, напуштајќи го Дисајд, за да се искачи до скијачкиот центар Гленши кај превојот Кернвел, а потоа кон Перт. Веднаш западно од Балатер, патот A939 Лехт го напушта A93 за да се искачи кривулесто кон скијачкиот центар Лехт, потоа кон Томинтул и на крајот кон Неирн. По Бремар, тесен пат продолжува по јужната страна на Ди до Лин оф Ди, на која точка се преклопува за да заврши во Лин оф Квиох на северниот брег на Ди. Нема асфалтирани патишта во Кернгормс по Лин оф Ди, иако две пешачки патеки, Лаириг Гру и Лаириг ан Лаоиг, продолжуваат преку превои во планините за да стигнат до Спејсајд.
До 1966 година, железницата Дисајд се движела од Абердин до Балатер, управувана од Големата северна железница на Шкотска. Линијата била отворена од Абердин до Банкори во 1853 година, била продолжена до Абојн во 1859 година, а понатамошното проширување до Балатер било отворено во 1866 година. Линијата не била продолжена подалеку од Балатер до Бремар, бидејќи тоа би барало таа да поминувала близу до Балморал, што довело до приговори од кралицата Викторија.
Кралското семејство ја користело станицата Балатер кога го посетувало Балморал. По затворањето на линијата, станицата била претворена во железнички музеј. Таа била уништена од пожар во 2015 година и оттогаш е обновена, а сега нуди туристички информативен центар, ресторан, чајџилница и јавна библиотека. Многу краток дел од линијата во близина на Милтон оф Крејтс е обновен како железничка пруга од наследство, наречена Кралска железница Дисајд.
4 Ројал Дисајд
Од владеењето на кралицата Викторија, британското кралско семејство ги поминувало своите лета во замокот Балморал. Секоја година тие присуствуваат на собирот на Хајленд Брамар и на други локални настани. Биркхол, кој претходно бил во сопственост на кралицата Елизабета, кралицата мајка, сега е омилено место за одмор на кралот Чарлс. Поради овие кралски врски, областа околу Брамар и Балатер понекогаш се нарекува „Ројал Дисајд“, а оваа употреба е охрабрена од туристичката трговија.