Узункопру (мост)

Узункопру (букв. превод. ''Долг мост''), порано Циср-и Ергене, е отомански камен мост од 15 век над реката Ергене во Одрин, северозападна Турција. Мостот го дал своето име на блискиот град Узункопру. Се смета дека е најдолгиот камен мост во светот. Бил изграден со цел да го олесни преминувањето на Ергене за војниците за време на поплави на реките и да го замени дрвениот мост; претходните структури брзо се влошувале или биле уништени.
Изградбата на мостот започнала во 1426 или 1427 година, а завршила во 1443 или 1444 година. Новозавршениот мост имал должина од 1.392 метри, опфаќајќи 174 лакови. Камењата вклучуваат неколку фигури и мотиви, кои со текот на времето биле заменети.
Мостот бил поправан по земјотреси и поплави, кои ја намалиле неговата должина и бројот на неговите сводови. Во 1971 година, бил проширен на 6,80 метри и бил покриен со челик и бетон. На тешките возила им било забрането да го користат мостот во 2013 година, бидејќи се градел алтернативен бетонски мост. Мостот бил затворен за сообраќај во септември 2021 година за уште еден проект за реставрација, откако неколку години претходно почнале да се појавуваат пукнатини во камењата. Една од целите на реставрацијата била да се откопаат некои од закопаните сводови.
1 Позадина
Мочурливата природа на областа значела дека таа била несоодветна за населување до османлискиот период; најраните доселеници живееле во околните ридски предели. Повремените поплави во Ергене го отежнувале преминувањето на отоманските воени експедиции во Румелија.
Тлото каде што се наоѓал мостот имало структура составена од глина и песочник. Неколку дрвени мостови на истата локација ѝ претходеле на сегашната структура. Дрвените мостови биле уништени брзо или од страна на непријателите или од плимата и осеката. Султанот Мурат II наредил да се направи нов камен мост долг и силен, така што тој сè уште можел да се премине за време на плимата и осеката. Понатаму, камениот мост обезбедил безбедно преминување на мочурливата локација на релација Галиполи – Едрене.
2 Историја
2.1 Изградба и отворање
Земјиштето каде требало да се изгради мостот Узункопру требало прво да се исчисти од спинозните структури и другата вегетација, која обезбедувала покритие за крадците и насилниците.
Османлиските историчари се разликуваат околу годината кога започнала изградбата на мостот - според Хоџа Садедин Ефенди, тој започнал во 1426/7 година, но Карачелебизаде Абдулазиз Ефенди напишал дека изградбата на мостот била започната во 1427/8 година од страна на главниот архитект на султанот Муслихидин и мајсторот Мехмед, и дека била завршена во 1443/4 година.
Камењата биле набавени од каменоломи во блиските села Јагмурца, Ескикој и Хасирџиарнавут. Мостот бил изграден со претходно исечени блокови од варовник. Малтерот Хорасан, кој полека се стврднувал при контакт со воздухот, се користел за поврзување на блоковите. На места каде абатментите не можеле да се изградат на цврста камена основа се користеле дрвени колци. Не е познато дали се користеле брани, но веројатно е не се користеле, бидејќи поголемиот дел од работата на мостот би се одвивала во сушни периоди, кога нивото на реката било пониско. Откако основата била подготвена, камењата што ги сочинуваат сводовите биле поставени со помош на дрвени калапи во формите на сводовите. Во влажни периоди или на места каде реката течела, кофражот се поставувал во посебни процепи, што бил тежок процес. Ова се сметало за причина зошто изградбата траела шеснаесет години.
Мостот го добил името Циср-и Ергене („Мостот Ерген“). Изградена била и џамија, имарет и медреса. Селото Јајлар се издигнало на западниот крај, додека градот Узункопру (букв. превод. ''Долг мост'') бил основан на источниот крај градот го земал своето име по мостот. На величественото отворање на мостот присуствувал султанот, кој се враќал во Истанбул по неговата победа во Битката кај Варна.
2.2 Од 16 до 20 век
Познато е дека мостот Узункопру бил поправен во 1546 година, кога се работело на мостот и на неколку воденици на Ергене. Првата голема реставрација се случила во 1620 година. Мостот бил преименуван во Каср-и Ергене во 1718 година, но оригиналното име му било дадено во 1727 година, кога францускиот истражувач Обри де Ла Мотреј забележал дека локалните жители и градот и мостот го нарекувале Узункопру.
Откако земјотресите и поплавите предизвикале уривање на четири од сводовите на мостот во 1822/3 година, биле изградени три поголеми сводови за да ги заменат. По серијата земјотреси што се случила кон крајот на 19 век, уништила три од сводовите во 1901 година, биле изградени два нови свода. Биле завршени три години подоцна.
Во 1908 година, општината отстранила камени блокови од мостот за да направи фонтани за пиење во градот. Во 1956 година, по особено суровата зима, поплавите ја однеле последната од двете воденици на мостот. Во 1957 година, 25 метри од делот од пристаништето бил пополнет за да се создаде паркинг. Од 1964 до 1971 година, мостот бил подложен на реставрација од страна на Генералниот директорат за автопати, кој го проширил за 150 центиметри до 6,80 метри, а врвот го покрил со 20 центиметри челична и бетонска палуба за користење на двонасочен сообраќај. Резултирачкиот густ сообраќај што го користел мостот предизвикал сериозни оштетувања на неговата структура. Празнините меѓу камењата што се појавиле биле исполнети со камен малтер во 1993 година.
2.3 21 век
Нов бетонски мост изграден 1 километар бил отворен во 2013 година, а на тешките возила им било забрането да го користат историскиот мост. Во 2015 година, мостот бил додаден на пробната листа на светско наследство на УНЕСКО во категоријата Културно наследство. Во 2018 година, сликата на историскиот мост требала да биде ставена на првата страница од новиот турски пасош. Меѓутоа, МВР случајно употребил слика од мостот Мерич, додека фотографијата сè уште била означена како Узункопру.
На почетокот на 2019 година, на камењата во основата почнале да се појавуваат пукнатини кои можеле да се видат на секои 50–60 метри. Локалните жители побарале мостот да се врати во неговата оригинална верзија бидејќи тој отстапил од неговата форма со реставрацијата во 1971 година, и да биде зачуван како културно богатство. Во март 2021 година било објавено дека тендерот за реставрација бил завршен, а наскоро требало да започнат и работите на мостот.
Во септември 2021 година, мостот бил затворен за да се направат понатамошни реставраторски работи, вклучително и поправка на 25 сводови, замена на асфалт-бетонската површина на коловозот со камења и замена на сите блокови од камен што недостасувале. Во тоа време било објавено дека реставрацијата ќе трае меѓу три и четири години.
3 Спецификации
Узункопру е најдолгиот камен мост во светот. Кога првпат бил завршен, бил 1.392 метри долг и 5,24 метри широк. Мостот бил најдолгиот во Отоманската Империја, а подоцна и во Турција, титула што ја држел 530 години до 1973 година, кога бил надминат од мостот Босфор во Истанбул.
Отоманскиот истражувач Евлија Челебија го посетил градот Узункопру во 1658 година и го опишал мостот како долг 2000 „испружени скалила“. Во 1978 година, должината на мостот била измерена на 1.266 метри; било утврдено дека бил 1.254 метри во 1989 година. Во 2018 година, било откриено дека мостот бил 1.306,2 метри долг, кога неговата должина била измерена за ''Гинисовата книга на рекорди''.
Мостот првично бил изграден со 174 сводови, од кои најголемиот имал распон од 14 метри. Некои од сводовите се зашилени, а некои се тркалезни. Некои од абатментите имаат резби на фигури на животни како слонови, лавови и птици, од кои некои повеќе не се видливи. Има и мотиви поврзани со Селџучото Царство. Се верува дека некои фигури и мотиви биле изменети за време на реставрации што се случиле пред 19 век.
Реставраторските работи на мостот низ годините го намалиле бројот на сводови на 172. Од нив, оттогаш осум биле закопани под земја, што значи дека сега има 164 сводови. Работата за реставрација во 2021 година има за цел да откопа неколку од овие закопани сводови.
На мостот има два балкона. Едниот е над сводовите 40 и 41 и е 3,40 метри на 0,40 метри во должина. Другиот балкон е над сводовите 102 и 103 и има 9,40 метри на 0,40 метри.