Сердарот

„Сердарот“ (|Ο Αρματωλός) — најпознатото дело на македонскиот поет и преродбеник Григор Прличев. Делото е напишано во 1860 година, а на 25 март истата година тоа учествува во натпреварот за најдобра поема на грчки јазик (што секоја година се одржувал во Атина), и ја добива наградата Ловоров венец, како и парична награда. Поради силниот впечаток што ја оставила оваа поема, Прличев бил наречен „Втор Хомер“. Наградата не останува долго во негови раце, затоа што одбива да се изјасни како Грк и да ја прифати стипендијата за студии во Берлин или Оксфорд. За успехот што го направил со „Сердарот“, Прличев во својата „Автобиографија“, пишува:
Поемата е оригинално напишана на грчки јазик, под насловот „О Арматалос“ (''Ο Αρματωλος''), но при крајот на животот Прличев ќе направи обид да ја преведе на македонски јазик. Единствениот зачуван дел од авторовиот превод се следниве стихови (се гледаат јасни остатоци од старословенскиот јазик):
::''Плачам тътнет Галешник народным.'':''Кто зло вас, братие, постигло?'':''Иль плоды вам град побил немирный,'':''иль стада вам звере потребили?'':''Ни плоды нам град побил немирный,'':''ни стаса нам звере потребили,'':''нь сгубили люты арнауты'':''наша слава Кузмана Сердара,'':''десна ръка Джеладимбегова,'':''и нам тъпчят скверными ногами'':''гъсты горы, прежде непристъпны.'':''Така с рыданъем инвари вещали'':''и жены их драпали си лица'':''с писком....''
1 Содржина
Во основа, во „Сердарот“ се раскажува за смртта на македонскиот херој Кузман кој ги заштитувал селаните од бандите на Гегите. Дејството во оваа поема се случува кон средината на XIX век, во Западна Македонија, односот регионот помеѓу Галичник, Река (област), и селото Стан. Писателот Борис Вишински во својот предговор кон второто издание на „Арматолос“ истакнува:
Заснована врз мотивот на народната песна за Кузман Капидан, темата на поемата се развива во девет делови. Првиот дел, од девет четиристишија, со рима по двојки (по два стиха) е веста. Известува за смртта на херојот и битката. Во вториот дел се јавува мајката на Кузман Капидан и таа очекува да се врати нејзиниот син. Таа е вознемирена, зашто сонувала како ѝ се руши куќата. Во третиот дел, непријателите ги носат посмртните на херојот и започнува плачот и се слушаат ''пискотници од Галичник во Река'' (алузија на жалоста на народот):
::''Пискотници се слушаат од Галичник во Река.'':''Што тешка несреќа ги збра,'':''и мажите и жените та гласи тажна ека'':''и навева сал коб и зла?''
а тоа ги потресува и непријателите. Во четвртиот дел е прикажана борбата на Кузман кој ги растерал напаѓачите и неговата смрт. Во петтиот дел напаѓачите му оддаваат почит на Кузман со тоа што се заколнале дека нема да го напаѓаат неговиот дом. Мајката на Кузман ја отфрла заклетвата и бара од напаѓачите да не го напаѓаат повеќе народот на Река. Непријателите се согласиле на барањето. Во шестиот дел е оплакувањето на мајката на Кузман и преку неа се дознава родословното дрво на херојот. Во овој дел се забележува лицето на калуѓерката Цвета, која без солзи го мие и кити херојот, како спротивен елемент на ликот на мајката.
::''Годините не ја намалиле онаа убост;'':''на лице свежест се гледа,'':''младешката сочност'':''не ја беше сменила грубост.'':''Таа е кутрата Неда,''
Во седмиот дел е мајката на Кузман наредува да се донесат и другарите на херојот и тие да се закопаат со сите почести. Во осмиот дел сцената се одвива во домот на свршеницата на Кузман. Обичаите ѝ налагале да се воздржи од лелеци поради загинувањето на херојот пред нејзиниот татко. Но штом таа останала сама и плачот одекнува горчлив и девојката се откажува од сè овоземно за да стане калуѓерка. Деветтиот дел е крајот на делото, во која се истакнува овековечената слава на Кузман во иднината, преку посетите на неговиот гроб од страна на неговата свршеница и преку пеењето на слепиот пејач.
::''На гусла двоструна свирејќи, покрај патот седнал,'':''го пее ова просјак сед;'':''а јас, пак, прост запишувач, минејќи тука еднаш'':''го запишав од ред до ред.''
2 Структура
Структурата на оваа поема е навистина структура на угледно уметничко дело. Прличев успеал на еден драматичен начин да ги кондензира сите детали од поемата во еден чувствителен момент, потчинувајќи го вистинското време, на барањето на уметничката инспирација. Сета поема се движи во рамките на едно попладне, но Прличев успева во тие рамки да вклучи сè што му претходело, достигнувајќи до предците на херојот, и уште сè што претстои да се случи, благодарение на заклетвата што мајката на херојот им ја наложува на албанските напаѓачи, а исто така и благодарение на овековечувањето на неговиот спомен што го прикажува како личен план (со секојдневната посета на свршеницата на гробот на херојот), така и на општествен план (со годишната процесија на девојките од Река, кои се собираат околу гробот за да ги воспеваат и прославуваат неговите подвизи, и уште на духовен план, со народниот пејач, кој е слеп и ја пее епиката, одејќи низ разни краишта.
Поемата е составена од стихови во јамбови петнаесетерци што се заменуваат со осмерци. Поради тоа заменување по ред на бројот на слоговите (15 и 8) и на местото на метричкиот акцент, кој во непарните стихови паѓа на претпоследниот слог, додека пак на парните паѓа на последниот слог и со тоа Прличев успеал да ја избегне монотонијата во ритмот. Други два елемента што внесуваат варијации се трохејските стапки со кои започнуваат многу стихови како и пречекорувањата што ја менуваат строгата звучна шема на стиховите. Последен важен елемент за одбележување на стихотворната способност на поетот е квалитетот на римата. Зборовите со еднаков звук на крајот ретко спаѓаат во истиот граматички вид на зборови. По правило, тие се составени од разни зборови и во различни падежи, што е мошне тешко да се постигне.
Примери:
*''συμφορά '' (''симфорá'') — е именка од женски род, во номинатив еднина
*''γοερά '' (''гоерá'') — е прилог што не се менува
*''ακρίς'' (''акри́с'') — е именка од женски род, номинатив еднина
*''βερείε'' (''вари́с'') — придавка од машки род, акузатив во множина
*''Γέγης'' (''Гéгис'') — е именка од машки род, номинатив еднина
*''στέγης'' (''стéгис'') — е именка од женски род во генитив еднина
3 Естетски елемент
Од естетска гледна точка е значајна распределбата на делото на спротивни полови, кои заемно се урамнотежуваат и претставуваат зрачење од неговото средишно јадро. Значајни мотиви на спротивност се:
*''Тиранија - борба за слобода''*''Неправда - борба за справедливост''
соодветствуваат нивните персонификации:
*''многубројни напаѓачи, непријатели - малубројната група на Кузман''*''потчинети орачи - непокорната и бестрашна мајка на Кузман''*''веста во почетокот на делото - епилог на неговиот крај''*''бессолзната Цвета - големиот плач на мајката''*''молчењето на свршеницата пред таткото - нејзиното огорчено плачење кога останува сама, итн.''
Во врска со естетиката на поемата, Костас Кулуфакос истакнува:
4 Контрадикторности
4.1 Трите белешки (симиоси)
Во македонските изданија на „Сердарот“ низ годините што минувале не се објавени трите кратки белешки (симиоси) што се наоѓале во првото оригинално издание на „Сердарот“ (Атина, 1860 година). Треба да се истакне дека првпат и единствен пат овие белешки се објавени во ''Сердарот'' од 1983 година, печатено од „Македонска книга“, под наслов „Мартолозот“ и овие белешки се наоѓаат на страна 116, меѓутоа се дадени само во грчкиот оригинал (факсимилно) на кои им недостасува македонски превод. Најверојатно, овие белешки не се објавени поради нивната содржина.<ref>''Гане Тодоровски, „За потребата од едно ново читење на Прличевата поема Сердарот“, во: ''Животот и делото на Григор С. Прличев'', Зборник на трудови, Гоце Делчев, Скопје, 1986. Гане Тодоровски во однос на необјавените белешки истакнува:
Трите оригинални белешки, кои се наоѓале во првото издание, првпат преведени на македонски јазик и објавени од страна на Гане Тодоровски во текот на научниот симпозиум на темата „Животот и делото на Григор Прличев“ одржан на 10 и 11 мај 1985 година во Скопје се следниве:
* ''Сим. Алфа'':
* ''Сим. Вита'':
* ''Сим. Гама'':
4.2 Две поеми: Ο Αρμάτωλος и Сердарот
Германската научничка Доротеја Кадах, во серија на статии објавени првенствено на германски јазик во Минхен, истакнала дека врз основа на двете постоечки верзии на поемата „Сердарот“ (грчката и македонската), треба да дојде до нова интерпретација на целата поема. При своите истражувања, Кадах открила суштински разлики како во метриката и во обемот, како и во основната народносна насоченост на двете варијанти. Таа укажува на фактот дека во грчката верзија (оригиналот) на поемата се опишани борбите на две албански групации - христијани и мухамеданци, додека пак во преводот (преработката) на Прличев во новата македонска верзија на поемата (од 1870 година) која требало да му биде испратена на Јосип Јурај Штросмајер во стихот 397, главните херои се означени како Бугари, т.е. македонски Словени.
Врз основа на оваа околност како и врз фактот дека грчката и македонската варијанта немаат ист број на стихови, односно преработената верзија има 145 стиха помалку во однос на првата верзија која има 912 стиха вкупно, Доротеја Кадах заклучува дека е потребна нова интерпретација на целата поема и дека постојат две поеми: ''Ο Αρμάτωλος'' и ''Сердарот''.
За разликите меѓу грчката и македонската верзија, Тодор Димитровски истакнува:
5 Критики
Кога ја создал првата верзија на поемата Сердарот, Прличев себеси се сметал за припадник на хеленското племе и бил фанатизиран вљубеник на грчкиот јазик и литература, поради што бил критикуван од своите современици: Кузман Шапкарев, Димитар Миладинов, архимандритот Антонин и други. Конкретни податоци за овие критики можат да се најдат во „Автобиографијата“ на Прличев.
6 Изданија на македонски јазик
Во 1946 година се појавило второто издание на „Сердарот“ на македонски јазик, во издание на Државното книгоиздателство на Македонија, а во редакција на Крум Тошев. Притоа, поемата е објавена како прозно дело, а била испечатена во Државната печатница и книговезница „Гоце Делчев“ во Скопје. Во предговорот, Крум Тошев наведува дека дотогаш поемата била преведена во проза трипати: двапати на бугарски јазик и еднаш на македонски јазик. Првиот бугарски превод го направил Г. Баласчев, објавен во „Блгарски преглед“, год. II, книга IV-V од 1895 година, додека вториот прозен превод го направил Васил Пундев, а бил објавен во „Сочиненија на Григор Прличев“ во 1930 година. Според Тошев, првиот македонски прозен превод „е на места скратуван, на места вулгаризиран, така да е изгубен класичниот дух, — јазично и правописно застарен, иако течен и лесен за разбирање. На ова второ македонско издание целта му е да се запази духот на поемата, на места и на штета на јасноста.“
Прозното издание на „Сердарот“ од 1946 година започнува со пискотниците на народот од Галичник во Река поради веста за убиството на прочуениот сердар Кузман. Во една пролетна вечер, на прагот од куќата седи средовечна жена — Неда, мајката на Кузман, потресена од синоќешниот сон во кој се урнала семејната куќа. Нажалениот народ се упатува кон нејзината куќа, а четворица Албанци го носат мртвото тело на Кузман, заедно со неговиот коњ. Кога Неда се доближува до мртвиот син, најстариот Албанец започнува да раскажува за неговите јуначки подвизи: Голема група од сто Геги слегува во Стан, грабнувајќи десет овни и десет деца за да им служат при гозбата. Наеднаш се појавува Кузман со десетмина војници кои сакаат да ги нападнат Гегите, но тој ги запира и испраќа гласник, повикувајќи ги на борба. Набргу започнува крвавата борба во која најмногу се истакнува Кузман, кој немилосрдно ги убива Гегите. Нивниот водач, Махмуд, се впушта во борба со Кузман кого го ранува во рамото, но Кузман го убива албанскиот водач со сабјата. Ранетиот Кузман продолжува со јуначката борба, но најпосле паѓа мртов како последица на длабоките рани. Притоа, раскажувачот ги наведува имињата на албанските јунаци кои ги убил Кузман. Од стоте учесници во борбата, останале живи само четворица Албанци, кои од почит кон големиот јунак го донеле Кузмановото тело. Уште повеќе, тие се поклонуваат пред мртвото тело и се заколнуваат дека секогаш ќе ја почитуваат Неда. Таа, пак, ја одбива нивната заклетва и бара да се откажат од грабежите на подрачјето на Река. Потоа, Неда го носи Кузмановото тело во куќата, каде калуѓерката Фотина го соблекува, а Неда се онесвестува гледајќи ги многубројните рани. По капењето и облекувањето на мртовецот, Неда започнува да го оплакува синот. Потоа, таа бара од насобраниот народ да ги земе телата на загинатите соборци на Кузман. Во меѓувреме, затворена во својата соба, девојката Марија го оплакува свршеникот Кузман и од жал ја превртува целата покуќнина. Гробот на Кузман се наоѓа на врвот од еден рид во близината на Галичник. Еднаш годишно, галичките девојки го украсуваат гробот, а секоја вечер гробот го посетува Марија која во меѓувреме станала калуѓерка и која селаните ја сметаат за луда. Песната за Кузман ја пеел еден слеп гуслар, а авторот само ја запишал.