Зграда БИГЗ

Зградата БИГЗ (|Зграда БИГЗ-а|Zgrada BIGZ-a) — зграда лоцирана во Белград, главниот град на Србија. Дизајнирана е од Драгиша Брашован, таа е еден од најрепрезентативните архитектонски обележја на српската модерна архитектура. Монументална зграда, со својата позиција, волумен и естетика, доминира на влезот во јужниот дел на Белград. Таа била највисоката зграда во Белград 23 години, сè додека не била надмината од Кулата Ушќе 1 во 1964 година.
Заштитена е од 1992 година. Во поново време претставува значајно културно, уметничко и социјално место.
1 Локација
Зградата БИГЗ се наоѓа на адресата ''Булевар војводе Мишиќа'' број 17, во мостарската клучка од населбата Сењак, западно од кружната раскрсница Мостар на автопатот Белград-Ниш. Веднаш источно од зградата се наоѓа хотелот „Радисон Колекција“, „Стара Мелница Белград“, прогласен за споменик на културата во 1987 година. Преку ''булевар војводе Мишиќа'' се наоѓаат објектите на Белградскиот саем.
2 Историја
2.1 Потекло
Првата српска печатница била основана во 1831 година. Првично се наоѓала во Крагуевац, тогашниот главен град на Србија, а потоа во 1835 година била преместена во Белград. Во следните сто години неколку пати била променета адресата, но секогаш се наоѓала во населбите Косанчиќев Венац и Варош Капија. Кога градската администрација одлучила да го изгради мостот преку реката Сава во раните 1930-ти, рушењето на неколку десетици згради за создавање пристапен пат станало неизбежно, вклучувајќи ја и изградбата на печатницата.
Бидејќи во 1931 година се одбележувала стогодишнината од основањето на печатницата, бил објавен архитектонски конкурс за новата зграда. Зградата требало да се гради во населбата Каленичко Гумно. Министерството за образование го објавило победникот во април 1933 година, а тоа бил проект на архитектот Драгиша Брашован. Проблемот се појавил бидејќи предложената зграда била премногу масивна и робусна за стариот дел на Врачар. Градот Белград потоа одлучил да пресече неколку нови улици низ оваа област, дополнително намалувајќи ја парцелата избрана за зградата.
Потоа Министерството одлучило да го премести проектот и да ја изгради зградата на парцелата на браќата Гоѓевац, во индустриската зона помеѓу населбата Сењак и брегот на Сава. Проектираната градба многу подобро одговарала на индустриската средина, но била потребна одредена ревизија на проектот, особено во однос на висината. Брашован патувал низ Европа за да посети разни големи печатници со цел да го усоврши својот проект и да го направи помодерен и пофункционален. Тој главно користел германски извори.
2.2 Градежништво
Изградбата започнала во јуни 1936 година. Зградата била завршена во мај 1940 година, но опремата не била инсталирана сè до февруари 1941 година. Тоа била првата зграда во српската архитектура која постојано имплементирала структурна рамка од армиран бетон. Зградата била масивна и робусна, за да може да смести голем број печатарски машини кои во тоа време биле многу големи. Решението за структурното оптоварување била плоча од армиран бетон со дебелина од над еден метар на која се потпирала целата зграда. За да го намали притисокот, Брашован ја дизајнирал зградата во облик на кирилската буква П (П), што била и обликот на печатарската машина.
Печатницата требало да почне со работа на есен 1941 година, но тоа било спречено од германското бомбардирање на Белград во април, како дел од Априлската војна во Втората светска војна. Зградата била тешко оштетена.
2.3 Втората светска војна
Во 1943 година, како дел од стратешката бомбардирачка кампања во рамките на нафтената кампања против нацистичка Германија, САД започнале масовно бомбардирање на нафтените полиња и рафинериите во Романија, познато како операција „Плимен бран“. По враќањето, бидејќи Белград била важна стратешка точка, бомбардерите ги фрлиле своите неискористени бомби врз градот. Германските окупаторски сили ископале неколку базени низ градот за да складираат вода за гаснење на пожарите. Еден од таквите базени бил изграден веднаш до зградата. Со текот на времето, граѓаните ги користеле базените за пливање, без да бидат спречени од Германските окупатори. Базените конечно биле повторно наполнети до 1950 година.
2.4 Повоена
Иако сè уште не била поправена, печатењето започнало во зачуваните делови од зградата во 1944 година, по ослободувањето од нацистите. Зградата била реконструирана, а Државната печатница била преименувана во „Југоштампа“ во 1946 година. Во 1955 година се споила со три други издавачки куќи („Југославија“, „Омладина“ и „Рад“) во „Београдски графички завод“, кој, пак, бил преименуван во „Београдски графичко-издавачки завод“ (со акроним БИГЗ) во 1970 година.
По завршетокот на Втората светска војна, во зградата е основана и сместена Издавачката и графичка институција во Белград (''Београдски издавчко-графички завод'', скратено БИГЗ), па оттука зградата подоцна е именувана по неа. Во тоа време, таа била најголемата печатница на Балканот, печатејќи претежно џебни книги во огромен број.
Од крајот на 1940-тите до 1980-тите, компанијата имала повеќе од 3.000 вработени. По социјалната и економската криза од почетокот на 1990-тите, недостатокот на средства ја оставил зградата претежно неискористена и запуштена. До почетокот на милениумот, полека почнала да биде изнајмена од неколку мали бизниси. Неговиот модернистички индустриски дизајн, големите простории и ходници, нејзината изолација и релативната оддалеченост од станбените згради во голема мера привлекле многу млади уметници, дизајнери, архитекти, музичари и диџеи.
Прогласена е за споменик на културата и ставен под државна заштита во 1992 година.
2.5 21 век
Од 2018 година, во нејзините простории моментално се наоѓаат печатници, магацини, музички и уметнички студија, ноќни клубови, училиште за капуера, радио станици, културен центар, циркус итн. Меѓу неговите попознати станари е Чекаоница БИГЗ, џез клуб. Бидејќи содржи таква културна, социјална и уметничка разновидност и богатство, некако неофицијално станала центар на уметничкиот живот во Белград.
Зградата на БИГЗ е многу значајно место за Новата српска сцена. Многу бендови настапувале во зградата, како што се: Vizelj, The Schtrebers, DžDž, Metak Za Zlikovca, Stuttgart Online, Autopark, Petrol, Repetitor, Sinestezija, Tobija, The Branka, Damjan od Resnika, Bolesna Štenad, Brigand, Figlio Di Puttana, Vox Populi, Dažd, SARS, Very Heavy Sars, Pozdravi Kevu, White City Massive и многу други. Музичарите од зградата на БИГЗ основале организација наречена „Manekeni bigza“ (модели на БИГЗ) и организираат неколку фестивали како „Фестивалито“ и „Бигз на Поветарцу“ (БИГЗ на ветер).
2.6 Приватизација
Компанијата БИГЗ бил мнозински сопственик на зградата до 2007 година, кога бизнисменот Петар Матиќ, сопственик на MPC, го купил БИГЗ од државата за 310 милиони динари, или 3,87 милиони евра по тековните цени. Исто така, постојат и други сопственици, во сооднос 80:20 во корист на Матиќ.
Канадската компанија „Типин Корпорејшн“, специјализирана за купување и реновирање на стари објекти во централна и источна Европа, била заинтересирана за купување на зградата БИГЗ. Тие планирале да ја вратат фасадата во нејзиниот полн сјај, додека ентериерот би бил адаптиран во модернизиран простор за уметници и музичари. На крајот, тие не успеале да постигнат договор со Матиќ во врска со цената. Во 2015 година, тие му понудиле на Матиќ да купат 80% од неговиот удел, но тој одбил. „Типин Корпорејшн“ понудила вкупно 30 милиони евра за купување и инвестиции.
Австриската компанија „Соравија“ ги адаптирала соседните урнатини на Старата воденица во модерен хотел „Радисон Колекција“, градејќи три дополнителни стаклени кули (две за хотелот, една за изнајмување) веднаш до зградата БИГЗ. Хотелот бил отворен во декември 2014 година, а од 2015 година „Соравија“ е во преговори со Матиќ и малцинските сопственици за купување и на зградата БИГЗ. Во јануари 2018 година, градоначалникот на Белград, Синиша Мали, објавил дека „Соравија“ ќе ја купи зградата и дека реконструкцијата ќе му биде доверена на архитектот Даниел Либескинд. Австриската компанија изјавила дека купопродажбата може да се заврши во февруари и дека планираат да ја адаптираат зградата во станови, галерии, ресторани, деловен и уметнички простор, иако додале дека вклучувањето на Либескинд било „само идеја“.
Наместо тоа, во јануари 2020 година, заменик-градоначалникот Горан Весиќ најавил реконструкција на зградата, која би започнала напролет, но ништо не било преземено. Во јануари 2021 година, „Соравија“ изјавила дека се откажува од имотот. Тие потпишале одредени преддоговори со ко-сопствениците на зградата, но на крајот се повлекоа поради „одредени спорови“. Во исто време, било објавено дека „Марера Пропертис“, по преговорите со Матиќ од средината на 2018 година, би ја купила зградата за вкупен износ од 50 милиони евра. Неформалниот културен центар би бил адаптиран во деловен простор за изнајмување. Работите биле планирани да започнат во летото 2022 година, а требало да бидат завршени за 18 месеци, или до крајот на 2023 година.
Само четири месеци претходно, „Марера Пропертис“ се здобила со дел од зградата Београѓанка, уште позначаен симбол на Белград, за цена од само 860 евра/м2, што се сметало за „мизерно“ за центарот на Белград. Компанијата основала посебни компании за купување на секоја зграда одделно. Новинарите откриле дека „Марера Пропертис“ во основа постоела само на хартија и дека зад неа стоел руски фонд со седиште на Кипар поврзан со офшор компании од Британските Девствени Острови, кој "перел" пари од Србија. Се покажало дека неколку сегашни и поранешни раководители на компанијата биле, директно или индиректно, поврзани со Синиша Мали, српски министер за финансии и поранешен градоначалник на Белград. Компанијата била поврзана со други контроверзни проекти во Белград и за краток временски период стекна голем број недвижности во главните зони на Белград, како што се зградата „Беко“ (К Дистрикт), зградата на поранешната кафеана „Под Липом“, зградата „Трудбеник“, зградата „Југохемија“ или Блок 18 во Нов Белград. Со оглед на начинот на работење, локалните агенти за недвижности изјавиле дека „Марера Пропертис“ не инвестира капитал, што е резултат на органскиот раст (пари од еден завршен проект се инвестираат во следниот проект).
2.7 Реконструкција
Марера официјално ја преземале зградата во февруари 2021 година, овој пат во партнерство со компанијата „Александар Градња“. Чистењето на зградата започнала веднаш, а на сегашните станари им биле дадени 120 дена да ги напуштат просториите. Веќе било објавено дека некои подоцнежни доградби во ентериерот, како што се новите ѕидови, ќе бидат срушени, но надворешноста на зградата мора да се зачува. Студиото „Реморкер Архитекти“ го спровел проектот за реновирање. Иако првите станари биле планирани да се вселат во јули 2023 година, рокот за завршување беше поместен до септември 2023 година.
3 Архитектура
Зградата е еден од најкарактеристичните архитектонски обележја на модернистичката архитектура во Србија. Зградата е монументална и доминантна, поради својот дизајн и нејзината локацијата. И покрај тоа што е оштетена до 2020-тите, нејзината „робусна убавина и индустриски изглед се сè уште моќни“.
Основниот распоред е дело на украинскиот архитект Павел Крат, кој го базирал на делата на браќата Веснин и супрематистичките идеи на Казимир Малевич во врска со распоредот на белите квадрати. Потоа Брашован вклучил карактеристики на рускиот конструктивизам, Баухаус и чешкиот кубизам.
Зградата изгледа како да е направена од четири, масивни квадратни кутии поставени хоризонтално, а една подигната вертикално. Дискретни потсетувања на стилот Баухаус се очигледни во кружното, кршливо продолжение што ги опкружува скалите на самиот врв од зградата и елегантната ограда на терасата на покривот со канделабри што изгледа како да виси кога се гледа одоздола. Самата тераса се разликува од остатокот од зградата, потсетувајќи на палуба од прекуокеански брод или пентхаус од луксузен хотел. Сите пет квадратни делови од фасадата имаат различен облик и распоред на прозорците, што делумно укажува на намената на делот. Еден од хоризонталните делови има основна форма на многу побујната фасада што Брашован ја користел по Втората светска војна на хотелот Метропол.
Зградата БИГЗ била првата градба во Белград со скелетен систем на носачи направен од армиран бетон. Зградата се потпира на армирано-бетонска плоча долга повеќе од 1 метар во дебелина, што му овозможила на Брашован голема попустливост во решавањето на комплицираната внатрешна структура на зградата. Решенијата за темелите, надворешноста и ентериерот во тоа време се сметале за многу порадикални од вообичаениот начин на градба. И покрај модерниот скелетен систем, зградата не изгледа како да „лебди“ - таа е доста масивна и цврста, а одвнатре изгледала уште поголема. Со две монументални симетрични скалишта, лифтови во метални кафези и навидум бесконечен, полуосветлен лавиринт од ходници, таа наликува на сценографии од филмот ''Метрополис'' на Фриц Ланг од 1927 година.
Зградата има вкупна површина од 25.000 квадратни метри, со дополнителни 10.000 квадратни метри од коридори запоставени со децении.
Неодамна, зградата БИГЗ е во процес на вклучување на листата за заштита и зачувување на проектот како културен споменик на модернистичката архитектура.