Сомалиски јазик

Сомалискиот јазик (изворно: ''Af-Soomaali''; |اللغة الصومالية) е јазик од низинска источнокушитска гранка на афроазиското семејство. Најсродни јазици се афарскиот и оромскиот. Сомалискиот е најдобро документиран кушитски јазик, со академски трудови пред 1900 г.
1 Горворници, застапеност и статус
Сомалискиот е државен и службен јазик на Сомалија почнувајќи од 1972 г., со неговата стандардизација и усвојувањето на латиницата. Јазикот го говорат Сомалијци во Сомалија, Етиопија, Џибути, Јемен и Кенија, како и од сомалиската дијаспора низ светот. Точниот број на говорници е непознат. Според еден извор, јазикот го говорат 7,78 милиони жители во самата Сомалија и уште 12,65 милиони ширум светот. Според други извори,, сомалискиот го владеат 13 милиони луѓе, но често се среќава бројката од 25 милиони лица.
1.1 Наречја
Јазикот има три наречја: северно, бенадирско и мајско. Стандардниот јазик се води според северносомалискиот говор. Бенадирското (крајбрежно) наречје е застапено во приморските подрачја на Бенадир, од Кадалеј на југ до Марка, вклучувајќи го Могадишу и непосредната околина. Овие крајбрежни говори имаат фонеми што не постојат во стандардниот јазик.
2 Фонолошки особености
Сомалискиот јазик има 22 согласки, со барем по една во секое место на творба освен надгласилното. Постојат пет основни самогласки, секоја со предна и задна, како и кратка и долга варијанта. Со тоа јазикот има вкупно 20 чисти самогласни гласови. Покрај тоа, постојат три тона: висок, низок и надолен.
2.1 Согласки
+Согласни фонеми
, Дво-уснени, Уснено-забни, Забни, Венечни, Преднеп.-венечни, Свиени, Предно-непчени, Задно-непчени, Ресично-надглас., Голтнички, Гласилни
Носни
Избувни
Слеани
Струјни
Трепетни
Приближни
е звучна свиена избувна согласка. Понекогаш се изговара како едноударната согласка помеѓу самогласки.
Безвучните избувни согласки и секогаш се приздивни.
Ресичната струјна согласка честопати се изговара како , т.е. безвучна заднонепчена струјна согласка. Сите зборови со оваа фонема се усвоени од арапскиот. Може да претрпат „сомализација“ со нивна замена со избувната согласка .
(звучна готлничка струјна согласка) може да има крут глас.
честопати се изговара со глас и може да биде делумно обезвучена. Помеѓу самогласки може да има еден удар.
3 Самогласки
Сомалискиот има пет самогласни творби. Сите пет разликуваат дишна и груба варијанта и имаат долги и кратки облици. Со издолжувањето не се менуваат останатите одлики на самогласката.
Постојат пет дифтонзи, и сите се јавуваат во преден и заден и долг и краток облик, освен кој не се јавува како заден.
+Монофтонзи
, Предни, Задни
, кратки, долги, кратки, долги
Затворена предна незаоблена /Речиси затворена речиси предна незаоблена
Полузатворена предна незаоблена /Полуотворена предна незаоблена
Речиси отворена предна незаоблена /Отворена задна незаоблена
Полуотворена заоблена од сред. ред /Полуотворена задна заоблена
Затворена заоблена од сред. ред /Затворена задна заоблена
+Дифтонзи
Првиот елемент е напред, Првиот елемент е назад
кратки, долги, кратки, долги
4 Граматика
Јазикот е аглутинативен, со различни додавки за падеж, род и број. Забележителна разлика помеѓу сомалискиот и највеќето индоевропски јазици е постоењето на повеќе облици кај личните заменки, употреба на честички во реченицата за укажување на задршката (фокусот), широка употреба на тонови за означување на падеж и број, како и поларитет на родот (еден ист збор има различен род во еднина и множина).
5 Лексика
Најважните лексички заемки во јазикот се преземени од арапскиот јазик. Ова се должи на вековните врски на Сомалијците со соседните арапски народи на општествен, културен, трговски и верски план. Денес се забележани 1.436 арапски заемки,, а се смета дека порано арабизмите биле уште позастапени.
Постојат и извесни заемки од италијанскиот и англискиот стекнати во колонијалниот период. Со осамостојувањето на земјата, создадени се и многу неологизми, за претставување на поими од областа на управувањето и образованието.
6 Писмо
Во подалечното минато, сомалискиот се пишувал со древно писмо. Оттогаш наваму, јазикот се пишува со повеќе разни писма. Од нив најзастапена е сомалиската латиница, прогласена за службена во 1972 г. Азбуката ги содржи сите букви од англиската освен ''p'', ''v'' и ''z''. Има 21 согласка и 5 самогласки. Не се користат надредни други посебни знаци, со исклучок на апострофот, кој ја претставува гласилната согласка (не стои на почеток на зборот). Постојат три согласни диграфи: DH, KH и SH. Писмото исто така не го бележи тонот и положбата на самогласките (задна или предна).
Низ историјата јазикот се пишувал на разни писма како арабицата итн. Вададово писмо. Во XX век се осмислени и неколку матични сомалиски писма: „османија“, „борама“ и „кадаре“, наречени по нивните автори.
7 Наводи
#Diriye Abdullahi, Mohamed. 2000. ''Le Somali, dialectes et histoire''. Ph.D. dissertation, Université de Montréal.
#Saeed, John Ibrahim. 1987. ''Somali Reference Grammar.'' Springfield, VA: Dunwoody Press.
#Saeed, John Ibrahim. 1999. ''Somali''. Amsterdam: John Benjamins.