Руски доброволни единици во Југославија

Руски доброволни единици во Југославија — општо име за имигрантите од земјите од поранешниот СССР (главно од Русија) кои учествувале во судирите за време на распадот на Југославија на страната на српските и југословенските трупи. Тие учествувале во воените дејствија во Хрватска, Босна и Херцеговина, Косово и Метохија и Македонија. Според различни проценки, бројот на доброволци се движел од неколку стотици до десет илјади луѓе. На списокот на доброволци убиени во руски единици за време на војните во Хрватска и Босна и Херцеговина има 43 лица, уште тројца загинале за време на војната во Косово. Проценките за учеството на волонтерите во судирите во поранешна Југославија се разликуваат: некои ги сметаат за херои, други ги обвинуваат за платежни активности и извршени воени злосторства.
1 Распад на Југославија
По смртта на Тито во 1980 година, националистичките тенденции во Југославија се засилиле. Во 1981 година избувнале немири на Косово и Метохија, предизвикани од масовни демонстрации на косовските Албанци, кои барале трансформација на автономниот регион во република или нејзина независност од Југославија .Раководстватана сојузните републики на Словенија и Хрватска исто така се залагале за децентрализација и демократски реформи .За возврат, властите во Белград сакале да ги потиснат сепаратистичките движења во земјата. Во раните 90-ти, српското раководство, предводено од Слободан Милошевиќ, практично ја укинало автономијата на Косово.
Истовремено со барањата за децентрализација и поголема автономија, национализмот растел во Словенија и Хрватска. Откако Милошевиќ дошол на власт во Србија, југословенското раководство објавило потреба од централизирана контрола од Белград.Контрадикторностите меѓу републиките на сојузот и федералниот центар растеле. Покрај зголемувањето на национализмот во Словенија и Хрватска, српскиот национализам станал и закана за унифицираната југословенска држава .
Хрватскиот демократски комонвелт, која дошла на власт во Хрватска, предводена од Фрањо Туѓман, спровела серија мерки кои Србите што живеаеле во Хрватска ги оцениле како националистички и дискриминаторски. Во летото 1990 година, хрватските Срби започнале да создаваат културна и политичка автономија, која ги обединила оние заедници каде што Србите сочинувале мнозинство или значителен процент од населението. Движењето за српска автономија во Хрватска прераснало во движење за пристапување во Југославија: од една страна, заради хрватската политика насочена кон целосна независност на републиката, и од друга, заради надежите дадени од Белград за поддршка во борбата за обединување на сите Срби во една држава. Во историографијата, овие настани се нарекуваат „ Револуција на трупците “; автономијата создадена од Србите, која подоцна прогласила независност, била наречена Српска Краина.Следувало низа судири меѓу хрватската полиција и српските милиции, кои прераснале во целосна војна откако Хрватска прогласила независност на 25 јуни 1991 година. По обидите за раздвојување на спротивставените страни, Југословенската народна армија била вовлечена во борбени дејствија на страната на Србите од Краина .Војната во Хрватска траела до крајот на 1995 година .
Пролетта 1992 година започнале и борбени дејствија во Босна и Херцеговина. Тие биле предизвикани од желбата на босанските муслимани и Хрватите да се одделат од Југославија, на што се спротивставиле босанските Срби. Имало и други противречности помеѓу народите што живееле во републиката. Вооружените судири започнале по пукањето на една српска венчавка во Сараево на 1 март 1992 година и наскоро прераснале во голема војна што траела до декември 1995 година .
Во 1998 година започнала војната во Косово. Радикални политичари од косовските Албанци ја создалеОслободителната војска на Косово (ОВК), која ја објавила својата желба да употреби вооружена сила за да се пристапи кон присоединување на Косово и Метохија кон Албанија или независност од Југославија. ОВК започнала со напади врз југословенските безбедносни сили и цивили, што предизвикало зголемување на армискиот контингент на Косово и почеток на големи воени и полициски операции против борците на ОВК, кои исто така биле придружени со цивилни жртви. Наскоро судирот станал интернационализиран, преговорите меѓу југословенското раководство и водачите на косовските Албанци не воделе никаде. На 24 март 1999 година, НАТО започнал да ја бомбардира Југославија. Судирот завршил на 10 јуни истата година со потпишувањето на Куманскиот договор.
Во 2001 година избувнал судир во Македонија, кога Албанците кои живееле во републиката ја создале ОНА и започнале борба за независност на регионите каде тие го сочинувале мнозинството од населението. Под притисок на меѓународната заедница, страните го склучиле Охридскиот договор, по што решавањето на судирот продолжил преку преговори .
2 Број на доброволци
Точниот број на доброволци од поранешниот СССР кои учествувале во непријателствата за време на распадот на Југославија не е познат. Проценките се движат од неколку стотици до десет илјади луѓе .
Во 1993 година, хрватската страна пријавила 1.500 Руси кои војувале во српските војски. Муслиманите во Босна во октомври 1994 година пријавиле 5.000 руски „платеници“ кои во тоа време се бореле на српска страна. Во периодот од 1992 до 1995 година, две или три мали руски единици постојано дејствувале на територијата на Босна. Вкупниот број на руски волонтери на фронтот во зима и пролет 1993 година надминал педесет. Сè на сè, според пресметките на руските новинари и самите доброволци , неколку стотици волонтери од републиките на поранешниот СССР поминале низ оваа војна; најмалку 35-40 починале, уште дваесетина станале инвалиди. Седумнаесет руски доброволци кои загинале во битки во 1994-1995 година се погребани на гробиштата Дони-Милечи во близина на Сараево.
Според мрежната страница на Радио Слободна Европа, повикувајќи се на архивата на Хашкиот трибунал , 529 до 614 лица од Русија, Грција и Романија учествувале во војната во Босна и Херцеговина во редовите на армијата на босанските Срби .
Босанскиот истражувач и воен ветеран Азиз Тафро, во својата книга „Руски и грчки платеници во војната во Босна и Херцеговина“, тврди дека до 10 000 луѓе од Русија се бореле на страната на Србите во Босна. Во исто време, најмалку 700 од нив беа на фронтот истовремено .
Според Најџел Томас и Крунослав Микулан, вкупниот број на руски доброволци кои учествувале во војната во Босна е околу 700 .
3 Волонтерски воени ленти
3.1 РДО-1
Во септември 1992 година, во градот Требиње во Источна Херцеговина, бил создаден првиот одред на руски доброволци во Босна, со 10 борци .На чело бил поранешниот маринец, Валериј Власенко .Тој се борел против војската на босанските Хрвати и единиците на редовната хрватска армија во текот на септември-декември 1992 година .Јадрото на одредот било составено од група волонтери од Санкт Петербург.Одредот делувал како дел од комбинираната српско-руска единица во рамките на армијата на босанските Срби.На крајот на 1992 година, РДО-1 престанал да постои.
Токму во РДО-1 биле поставени некои традиции на доброволците и елементи на униформите, како што се црни беретки и монархистички симболи. Тие ги сметале своите симболи за црно-жолто-бело знаме и голем двоглав орел од бронзена боја со ликот на Свети Ѓорѓи Победоносец на градите. Монархизмот, како по правило, не бил политичко убедување, туку бил дел од традиција .Борбените активности на одредот биле ограничени на служење на патроли, спротивставување на епизодните обиди на непријателските извидувачки групи да ја преминат линијата на фронтот и спроведување на извидување во хрватскиот заден дел
3.2 РДО-2
РДО-2, со прекар „Волците на царот“ поради монархиско убедување на неколку нејзини членови, бил создаден на 1 ноември 1992 година во Вишеград.Нејзин командант бил 27-годишниот Александар Мухарев, кој се борел пролетта и летото 1992 година во Приднестровје, кој го добил повикот „Ас“ со своите иницијали. Игор Гиркин, сега познат како „Стрелков“, станал заменик командант. Според самите волонтери, името „Царови Волци“ не се вкоренило во одредот, но било широко користено во печатот. Голема одлика на РДО-2 било носењето црни беретки од страна на нејзините борци .
Првата операција на борците РДО-2 било определување и минирање на позициите на босанските снајперисти во Вишеград. Првиот судир со непријателот се случил длабоко во босанската заднина. По оваа операција, почнале да кружат гласини меѓу муслиманската војска за „цела бригада руски платеници“ .
Во текот на последните два месеци од 1992 година, одредот, автономно и заеднички со Србите, спровел серија успешни операции за саботажа и извидување, но на 1 декември, одредот ги претрпел своите први загуби - убиен бил московјанецот Андреј Нименко, друг војник бил сериозно ранет .
На 28 јануари 1993 година, најголемиот дел од „Волците на царот“ се преселиле во Прибој, земајќи го со себе знамето на одредот. Таму, во Прибој, одредот успешно се борел околу два месеци. Потоа, на 27 март, „Волците на Царот“ заминале кон западните периферии на Сараево, во Илиџа .Од мај на чело со нив бил Михаил Трофимов, кој подоцна загинал во битка. Во август 1993 година, РДО-2 престанала да постои, нејзиниот банер бил предаден на црквата Света Троица во Белград .Во оваа црква во јули 1993 година била поставена плоча со имиња на десет мртви Руси. Вкупно, околу триесет доброволци поминале низ одредот, но неговиот вообичаен број бил околу десет лица. За девет месеци борби, РДО-2 изгубила четири лица.
РДО-2 станала првиот одред на доброволци со воспоставена структура, постојан состав и свои традиции. Четите создадени подоцна направиле обид да ги продолжат неговите традиции .
3.3 Првиот козачки одред
Кон крајот на 1992 година, формирањето на козачкиот одред започнало во Русија. Иницијатор бил Александар Загребов, кој соработувал со раководството на Вишеградската заедница во Република Српска. Вработувањето на Козаци во одредот било извршено во неколку руски градови, вклучително и со помош на воениот комесар на Саратов. Конечната организација се одржала во Москва. Меѓу припадниците на одредот имало голем број поранешни воени лица и ветерани од локални судири на територијата на поранешниот СССР .
Козаците пристигнале на територијата на Република Српска на 1 јануари 1993 година. Поголемиот дел од одредот бил стациониран во Вишеград, помал дел во селото Скелани. Во оваа област, тие учествувале во борбени дејствија до крајот на април 1993 година. Меѓу познатите воени операции на Козаците, битките кај Вишеград, одбраната на Скелани од нападите на единиците на 28-та дивизија од Сребреница, учеството во офанзивата кај градот Рудо, како и добро познатата одбрана на планините Заглавак и Столац, каде за време на жестоките битки Козаците и доброволците претрпеле значителни загуби .
3.4 РДО-3
Есента 1993 година бил создаден РДО-3, составен од ветерани и ново пристигнати доброволци .Во ноември истата година, четата била предводена од поранешен офицер за потерници на маринскиот корпус и ветеран на воените дејствија во Ангола и Абхазија, 39-годишниот Александар Шкрабов .РДО-3 делувала на југоисточните периферии на Сараево и бил распореден во Новосараевски четнички одред, кој се состоел од српски и странски доброволци. Командант на одредот бил Славко Алексиќ.
РДО-3 учествувала во борбите во областа на еврејските гробишта во Сараево, на планината Игман, како и во населбите Олово и Трново. Пролетта 1994 година, одредот учествувал во офанзивата на ВРС врз Горазде. РДО-3 учествувала директно во освојувањето и уништувањето на познатата фабрика „Победа“. На 4 јуни 1994 година, за време на нападот врз утврдената област на планината Мошевичка во близина на градот Олово, Александар Шкрабов бил убиен. Одредено време, одредот постоел, но есента истата година, тој се распаднал, а повеќето негови борци се преселиле во специјалната единица „Бели волци“ на Јахорин .
3.5 „Бели волци“
Одредот „Бели волци“ бил создаден во 1993 година како 4-ти разузнавачки и диверзантска одред на сараевско-романскиот корпус. Бил управувано од доброволци и било пријавено директно во командата на корпусот. Командант на одредот бил Срѓан Кнежевиќ.
По смртта на Александар Шкрабов, РДО-3 се распаднала и значителен дел од волонтерите, вклучително и оние од Бугарија, Романија и други земји, се преселиле во „Белите волци“ .Како дел од нив, тие се бореле во Сараево, како и во некои други сектори на фронтот до крајот на војната. Во зимата - пролетта 1996 година, по потпишувањето на Дејтонскиот договор, многу доброволци ја напуштиле Република Српска .
Есента 1995 година, веќе во последната фаза на борбени дејствија, неколку доброволци од „Белите волци“ се приклучиле на специјалната единица „Волците од Дрина“, која била дел од 1-та пешадиска бригада Зворник на Дрински корпус на ВРС
3.6 Косово и Македонија
Со почетокот на бомбардирањето на НАТО на Југославија од страна на НАТО, во Москва некои партии и движења, вклучително и Либерално-демократската партија, НПСР, Сојузот на офицери и некои козачки организации, започнале да регрутираат доброволци за учество во воените дејствија. Според Либерално-демократската партија, до пет илјади луѓе изразиле подготвеност да заминат во Југославија. НПСР именувала бројка од 1200 луѓе кои се согласиле да учествуваат во битките. Во исто време, Министерството за правда на Руската Федерација издало изјава за недопуштеноста на ваквите активности. Во печатот, голем број организации кои регрутирале доброволци биле обвинети за создавање нелегални вооружени групи .
Во исто време, доброволците сами заминувале во Југославија, без помош на никакви организации. Меѓу нив имало и ветерани од војната во Босна и Херцеговина и други судири. До моментот кога границата на Југославија била затворена, околу 200 луѓе успеале да пристигнат таму. Според некои извештаи, до половина од нив биле доброволците од Украина .За разлика од војната во Босна, во Југославија немало независни доброволци единици; тие завршиле во различни српски единици, вклучувајќи ги и оние што биле ангажирани во покривање на границата со Албанија.
Меѓу волонтерите, бил и идниот херој на Русија, Анатолиј Лебед [1].
Мал одред руски доброволци, од кои повеќето биле ветерани од судирите во Босна и Косово, учествувале во воените дејствија во Македонија на страната на македонската армија и полиција .
4 Памет
Во 2013 година, владата на Република Српска одлучила постхумно да го додели Орденот на Милош Обилиќ на 29 доброволци од поранешниот СССР .
На 5 ноември 2011 година бил откриен споменик на руски волонтери во Вишеград, Република Српска, на кој биле врежани имињата на 37 мртви доброволци. Дизајниран е од белградскиот вајар Небојша Савовиќ. На отворањето присуствувале ветерани од доброволни одреди и Армијата на Република Српска, членови на семејството на жртвите, како и претставници на Владата на РС, вклучувајќи го и министерот за труд и заштита на бранителите и инвалидите, Петар Ѓокиќ. На денот на отворањето на споменикот, повеќе од 20 делегации положиле венци.Отворањето на споменикот предизвикало критики од муслиманските општества на жртвите од војната .
На 15 декември 2016 година, во црквата Света Троица во Белград била осветена спомен-плоча со список на доброволци кои загинале во војните во поранешна Југославија. На церемонијата на осветувањето присуствувале семејствата на жртвите, амбасадорот на Белорусија во Србија, Владимир Чушев, претставници на руската амбасада во Србија, министерот за труд и заштита на бранителите и инвалидите на Република Српска, Миленко Савановиќ и други..
5 Оценки и мислења
Проценките за вмешаност на волонтерите во судирите во поранешна Југославија се разликуваат, почнувајќи од перцепциите за нив како херои до обвинувањата за платежна активност и воени злосторства.
Во Србија и Република Српска, официјалните лица постојано ја наведуваат важната улога што ја имале доброволците за време на судирот. На пример, министерот за труд и заштита на бранителите и хендикепираните лица на Република Српска Миленко Савановиќ истакнал дека Србите треба да го ценат придонесот на руските доброволцит за нивна заштита. Според него, доброволците учествувале во војната кога тоа било најпотребно и им помогнало на заштитата на Србите во областите погодени од борбите. Слична проценка изразил и Петар Ѓокиќ, исто така поранешен министер во Владата на РС. Тој истакнал дека волонтерите дошле во војна кога ситуацијата во РС била најтешка и нагласи дека Република Српска ќе продолжи да обезбедува помош за семејствата на паднатите доброволци.
Во современиот српски печат, особено е истакнато учеството на руски волонтери во битките во Источна Босна и Подриње, вклучително и битката за планината Заглавак. Забележано е дека нивното присуство значително го подигнал моралот во српските единици. Покрај тоа, волонтерите покажале високи резултати во битките и, и покрај нивниот мал број, биле важен дел од српските трупи .
Борците на руските доброволни одреди, кои се бореле на страната на Армијата на Република Српска, биле обвинети за воени злосторства, етничко чистење и платени активности по војната. Особено, поранешниот мајор на босанската муслиманска армија Азиз Тафро во летото 2014 година изјавил дека Игор Гиркин (Стрелков), кој служел во РДО-2 за време на војната во Босна и станал познат како командант на приврзаниците на ДПР во Славјанск, бил вклучен во воени злосторства во градовите Вишеград, Фоча, Чајниче и Сараево .Доброволците исто така биле обвинети за шверц, етничко чистење и грабеж. Според политикологот Али Кокнар, тие биле платеници и добивале по 200 германски марки месечно. Кокнар истакнал дека, сепак, никој од руските волонтери не бил официјално обвинет од Хашкиот трибунал .
Во 2003 година, претставничката на Хашкиот трибунал, Ванеса Ле Роа, тврдила дека Трибуналот собрал многу докази за вмешаност на доброволци во воени злосторства, но Руската Федерација одбила да разговара за прашањето за нивна екстрадиција во Хаг.
Доброволците кои учествувале во војната во Косово биле исто така обвинети за платежни активности и воени злосторства. Британскиот печат напишал дека десетици руски волонтери учествувале во нападите врз селата населени со Албанци во близина на Призрен.Британски новинари, повикувајќи се на локални Албанци, тврдат дека 22 цивили биле убиени во населбата Тусус од руски волонтери кои дејствувале заедно со српските паравоени групи. Покрај тоа, тие биле обвинети за сторени злосторства околу Ораховац.Претставници на Пентагон во летото 1999 година, исто така, објавиле вмешаност на доброволци во воени злосторства и дека ќе се спроведе специјална истрага.
6 Документарни филмови и видеа
* Валецкий О. В. Волки белые. — М.: Грифон М, 2006. — 288 с. — ISBN 5-98862-023-X.
* Поликарпов М. А. Русская сотня. Наши в Сербии. — М.: Эксмо, 1999. — ISBN 5-04-003353-2.
* Боројевић Д., Ивић Д. Војска Републике Српске: 12. мај 1992 — 31. децембар 2005. — Рума: Штампа, 2014. — 393 с. — ISBN 978-86-918217-0-8.
* Dr N Thomas & K Mikulan. The Yugoslav Wars (2). Bosnia, Kosovo and Macedonia 1992—2001. — Osprey publishing, 2006. — ISBN 1-84176-964-9.
* David C. Isby. Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990-1995. — Washington: Diane Publishing Company, 2003. — Vol. 1. — 501 p. — ISBN 978-0-7567-2930-1.