Тритон (митологија)

Тритон (|Τρίτων|Trítōn) — старогрчки бог на морето, син на Посејдон и Амфитрита. Тритон живеел со своите родители во златен дворец на дното на морето. Подоцна бил често прикажуван како да има школка од која дувал како труба.
Тритон обично е претставен како сирена, со горен дел од телото на човек и долен дел од телото на риба. Во одреден период од грчкиот и римскиот период, Тритон(ите) станале генерички термин за сирена во уметноста и книжевноста. Во англиската книжевност, Тритон е прикажан како гласник на богот Посејдон.
Тритон од езерото Тритон во Стара Либија е истоимената митска фигура која се појавила и им помогнала на Аргонаутите. Покрај тоа, според Аполониј Родоски, тој се оженил со океанидата од споменатиот регион, Либија.
1 Морски бог
Тритон бил син на Посејдон и Амфитрита според ''Теогонија'' на Хесиод. Тој бил владетел (поседувач) на морските длабочини, кого Хесиод го опишува или како „страшен“ или како „моќен“ (grc), според епитетот што му го дава.
Тритон живеел со своите родители во подводни златни палати. Златната палата на Посејдон во еден пасус од хомеровата ''Илијада'' 12.21 е сместена во Евбеја.
За разлика од неговиот татко Посејдон, кој во античката уметност секогаш е целосно антропоморфен, долната половина на Тритон е риба, додека горната половина е прикажана во човечки облик.
Во подоцнежните времиња Тритон станал поврзан со поседување на школка, во која дувал како во труба за да ги смири или подигне брановите. Тој бил „трубач и сигналист“ на Океан и Посејдон. Звукот бил толку какофоничен што, кога силно дувал, ги терал гигантите да бегаат, бидејќи мислеле дека тоа е рикање на темно диво суштество.
Оригиналниот грчки Тритон само понекогаш носел трозабец. Во книжевноста, Тритон носи трозабец во фрагментот од ''Медеја'' на Луциј Акцијкиј.
Според Овидиј, Тритон е „со боја на морето“, а „рамената му се обраснати со морски школки“. Овидиј овде всушност го нарекува Тритон „церулејски“ по боја, избирајќи сроден превод со оригиналниот јазик (|caeruleus); Овидиј исто така го вклучува Тритон меѓу другите божества (Протеј, Егеон, Дорис) со оваа сина боја и зелена ('''') коса, како и опишувајќи го коњот што Тритон го јава.
2 Либиски езерски бог
Постои и Тритон, богот на езерото Тритонида во Стара Либија, со кого се сретнале Аргонаутите. Овој Тритон во некои извори се третира како посебно божество. Тој имал различно потекло: татко му бил Посејдон, но мајка му била Европа според грчките писатели на оваа епизода.
Овој Тритон најпрво се појавил во ликот на Еврипил пред на крајот да ја открие својата божествена природа. Така, ова локално божество било евхемеристички рационализирано како „тогашен владетел над Либија“ од Диодор Сицилиски.
Тритон–Еврипил ги пречекал Аргонаутите со дарови — грутка земја, која била залог дека на Грците во иднина ќе им биде дадена земјата на Кирена. ''Арго'' бил исфрлена на брегот во Сиртите (Залив Сирта Мала според некои), а Тритон ги водел низ мочурливиот излез од езерото назад кон Средоземното Море.
Едно од делата што ја раскажува оваа авантура е ''Аргонаутика'' на Аполониј Родоски (3 век п.н.е.), првото дело во пишаната литература што опишува Тритон како „со рибја опашка“.
3 Тритон со луѓе и херои
Во ''Енеида'' на Вергилиј, книга 6, се раскажува дека Тритон го убил Мизен, синот на Еол, давејќи го откако тој ги предизвикал боговите тврдејќи дека свири исто толку добро како нив.
3.1 Иконографија на двобоите на Тритон
Херакле што се бори со Тритон е честа тема во класичната грчка уметност, особено во црнофигуралната керамика, но не е зачувана литература што ја раскажува приказната. Во помал број примери, грчката керамика што очигледно го прикажува истиот мотив е означена како „Нереј“ или „Старецот на морето“, а меѓу нив борбата на Нереј со Херакле е потврдена во книжевноста (Псевдо-Аполодор, ''Библиотека''). „Старецот на морето“ е општ термин применлив и на Нереј, кој исто така често бил прикажуван како полурибарско суштество. Едно објаснување е дека некои сликари на вази развиле конвенција да го прикажуваат Нереј како целосно човечка фигура, па затоа Тритон морал да биде заменет во прикажувањето на морското чудовиште што се бори со Херакле. Во некои примери од овој мотив, Нереј се појавува како набљудувач.
Во периодот на црвенофигуралната керамика, темата Тритон–Херакле станала целосно застарена и била заменета со сцени како авантурите на Тезеј во златната палата на Посејдон, украсени со присуството на Тритон. Повторно, зачуваната литература што ја опишува авантурата не го спомнува Тритон, но присуството на Тритон во сцената не е веројатна.
4 Понатамошна генеалогија
Тритон бил татко на ќерка по име Палада и згрижувачки родител на божицата Атина, според ''Библиотека'' на Псевдо-Аполодор. На друго место во ''Библиотека'', се појавува поинаков Палада, машка фигура совладана од Атина.
Атена го носи епитетот ''Тритогенеја'' (grc), „родена од Тритон“, и иако ова навестува дека ќерката на Тритон била Атена, овој назив може да се објасни и на други начини, на пример како раѓањето на Атена (од главата на Зевс) да се случило кај реката Тритон или кај Езерото Тритон.
Тритон имал и ќерка по име Тритеја. Според Павсаниј, кој пишувал во 2 век н.е., една приказна за потеклото на градот Тритеја тврдела дека тоа бил епонимен град, наречен по Тритеја, основан од неа и синот на Арес, по име Меланип („Црн коњ“).
5 Тритони
Во одреден момент од грчко-римскиот период, „Тритони“, во множина, почнал да се користи како општ термин за морски луѓе.
5.1 Хеленистичка и римска уметност
Грчката керамика што прикажува получовечко, полу-рибјо суштество со натпис „Тритон“ станала популарна уште во 6 век п.н.е. Исто така се претпоставува дека до тоа време „Тритон“ станал општ назив за морски човек.
Понатаму, други Тритони во групи започнале да се прикажуваат во класичната грчка уметност околу 4 век п.н.е. Меѓу нив е и делото на грчкиот скулптор Скопас (починал 350 п.н.е.), кое подоцна било пренесено во Рим. Сирените од Хомеровата ''Одисеја'' понекогаш биле прикажувани, не како птици со човечки глави, туку како тритонки во ова време, како што се гледа на еден сад датиран во 3 век п.н.е., а ова се објаснува како спојување со епизодата на Одисеј со Сцила и Харибда.
Иако нема современ натпис или коментар, Плиниј Постариот (починал 79 н.е.) забележал за делото дека „има Нереиди што јаваат делфини… и исто така Тритони“ во оваа скулптура.
Во подоцнежните грчки периоди и во римскиот период, Тритоните биле прикажувани како ихтиокентаури, односно морски луѓе со коњски предни нозе наместо раце. Најраните познати примери се од 2 век п.н.е. Терминот „ихтиокентаур“ не потекнува од Стара Грција и се појавил во пишана форма дури во византискиот период (12 век); „кентаур-тритон“ е уште едно име за Тритон со коњски нозе.
Покрај примерите во кои коњските предни екстремитети се заменети со крилја, постојат и други примери каде што предните нозе имаат повеќе канџести прсти (донекаде како кај лавовите), како на еден релјеф во Глиптотека во Минхен, Германија. Спомнат е и Тритон со долен дел како јастог или рак, на фреска откриена во Херкуланум.
Двoопашести тритони започнале да се прикажуваат кон крајот на 2 век п.н.е., како на олтарот на Домициј Ахенобарб. Румпф сметал дека тоа можеби е најраниот пример на „Тритон со две рибји опашки (Triton mit zwei Fischschwänzen)“. Меѓутоа, двоoпашестите тритонки во скулптурите на Дамофон во Ликосура му претходат, а дури и тоа се доведува во прашање како прв пример.<ref>Шарл Пикар (1948), '''', p. 684 ''apud'' Латимор сметал дека двоoпашестиот тритон треба да се датира во 4 век п.н.е. и претпоставил дека Скопас бил оној што го осмислил.
Како што е наведено, постои и женска верзија на получовечкото, полу-рибјо суштество, понекогаш наречена „тритонка“ или „женски тритон“.
5.2 Римска книжевност
Првото книжевно сведоштво за Тритоните (|Trītōnēs) во множина се наоѓа во ''Енеида'' на Вергилиј. Во 1 век н.е., друг латински поет, Валериј Флак, напишал во ''Агронаутика'' дека имало по еден огромен Тритон од двете страни на кочијата на Нептун, држејќи ги уздите на коњите. Стациј (1 век) го опишал Тритон како фигура кој го краси носот на ''Арго''.
Тритоните и нереидите се појавуваат како морска придружба (|) на божицата Венера во ''Метаморфози'' на Апулеј, или ''Златното магаре''.
5.3 Павсаниј
Тритоните (|Τρίτωνες|Trítōnes) биле детално опишани во 2 век н.е. од Павсаниј (ix.21).
Павсаниј ги темелел своите описи врз обезглавен Тритон изложен во Танагра и друга необичност во Рим. Овие Тритони биле сочувани мумии или таксидермирани вистински животни или луѓе (или изработки направени да изгледаат така). Танагрскиот Тритон бил виден од Елијан, кој го опишал како балсамирана мумија (|). Иако Павсаниј раскажува легенда дека главата на Танагрскиот Тритон била отсечена, Џ. Џ. Фрејзер претпоставил дека таква приказна морала да биде измислена откако труп на морски цицач со отсечена или тешко осакатена глава бил претставен како Тритон.
6 Ренесанса
Тритон бил нарекуван „трубачот на Нептун (''Neptuni tubicen'')“ во коментарот на Вергилиј од Кристофоро Ландино (поч. 1498); оваа формулација подоцна се појавила и во глосата за „Тритон“ во ''Тесаур'' (1551) на Мариус Николиј, како и во книгата на Конрад Геснер (1558).
Тритон се појавува во англиската книжевност како гласник на богот Посејдон. Во ''Кралицата на самовилите'' на Едмунд Спенсер, Тритон дува во својата остра труба пред Нептун и Амфитрита. А кај Милтон (1637), во Ликиди, стих 89, „Гласникот на морето“ се однесува на Тритон.
Џан Лоренцо Бернини ја направил фонтаната „Нептун и Тритон“ (1622–23), денес во Музејот Викторија и Алберт, како и Фонтаната на Тритон (1642–43) на плоштадот Бернини во Рим. Постојат различни мислења за тоа од кои претходни или антички дела можел да се инспирира. Можно е да бил под влијание на ''Алфеј и Аретуза'' (1568–70) на Батиста ди Доменико Лоренци или на неговиот Тритон што дува во школка (доцни 1570-ти), или на фонтаната на Нептун од Столдо Лоренци. Сепак, Рудолф Витковер предупредил да не се преценуваат влијанијата на фиренските фонтани. Укажано е дека Бернини имал пристап до папската колекција на автентични грчко-римски скулптури и работел на реставрација на антички фрагменти, иако не е јасно дали меѓу нив имало Тритон. Можно е Бернини како модел да го користел античкиот олтар на Домициј Ахенобарб, кој навистина вклучува Тритон во композицијата. Тритонот од овој олтар, Тритонот на Столдо Лоренци и Тритонот на Бернини се сите двоoпашести, налик на пар човечки нозе.
7 Романтизам
Во сонетот „The World Is Too Much with Us“ (, објавен 1807) на Вилијам Вордсворт, поетот жали монотониот современ свет и копнее по
призори што би ме направиле помалку осамен;
да го видам Протеј како се издига од морето;
или да го чујам стариот Тритон како дува во својот рог.
8 Маскота
Постојат бројни универзитети, колеџи, средни училишта и компании што го користат Тритон како маскота. Меѓу нив се:
*Универзит Калифорнија (Сан Диего), Ла Хоја
*Колеџ Екерд, Сент Питерсбург
*Колеџ Едмондс, Линвуд (Вашингтон)
*Централен општински колеџ во Ајова, Форт Доџ (Ајова)
*Средно училиште Маринер, Кејп Корал, Флорида
*Академија Нотр Дам, Грин Беј, Висконсин
*Средно училиште Сан Клементе (Сан Клементе, Калифорнија)
*Универзитет во Гуам, Мангилао, Гуам
*Универзитет во Мисури–Сент Луис
Многу спортски клубови, особено пливачки лиги, го користат симболот на Тритон.
, водечка поморска компанија, исто така го користи симболот.
9 Епоними
Најголемата месечина на планетата Нептун го носи името Тритон, бидејќи Нептун е римскиот еквивалент на Посејдон. Едно семејство на големи морски полжави, чии школки од антиката се користеле како труби, обично се познати како „тритони“; TCharonia.
Името Тритон во современата индустрија се поврзува со цврсти, издржливи машини како моторот Ford Triton и пикап-возилото Mitsubishi Triton.
USS Triton (SSN-586) била единствената подморница од својата класа и единствената американска јадрена подморница со два реактори. Била повлечена од употреба во 1969 година и чекала расклопување до 2007 година и работата била завршена на 30 ноември 2009 година.
10 Наводи
;Цитати
;Библиографија
***