Луцерн (кантон)

Луцерн е кантон на Швајцарија. Се наоѓа во центарот на Швајцарија. Населението на кантонот (од 31 декември 2020 ) е . Во 2007 г. населението вклучувало 57,268 странци или околу 15,8% од вкупното население. Главен град на кантонот е Луцерн .
1 Историја
Кантонот Луцерн опфаќа територии кои биле стекнати од неговиот главен град Луцерн, било со договор, вооружена окупација или со купување. Првиот град што се стекнал бил Вегис (во 1380 година), Ротенбург, Криенс, Хорв, Семпах и Хохдорф (сите во 1394 година), Волхузен и Ентлебух (1405), таканаречениот „регион Хабсбург“ североисточно од градот Луцерн ( 1406), Вилисау (1407), Сурзе и Бероминстер (1415), Малтерс (1477) и Литау (1481).
1.1 Праисторија
Најстарите траги од луѓе во областа Луцерн се камени артефакти и коски од пештерска мечка пронајдени во пештерата Штајгелфадбалм на планината Риги од средниот палеолит или околу 30.000 п.н.е. Во кантонот се пронајдени и други животински коски, вклучувајќи мамут, ирваси и џиновски елен од локалниот глацијален максимум . Околу 17.000 п.н.е. ледниците исчезнале од швајцарското плато и веројатно е повторна колонизација во тоа време.
Првата палеолитска и мезолитска населба откриена во кантонот е во Ваувилермоос, која сега е швајцарско наследство од национално значење . Оттогаш се пронајдени голем број други населби, главно на песочни, суви надморски височини во непосредна близина на водата. Населбите Еголцвил 3 во Ваувилермос во Еголцвил, Земате во Хицкирх и Халбинсел во Сурзе се дел од живеалиштата на праисториските купови околу Алпите, кои се прогласени за светско наследство на УНЕСКО .
Куќите Ваувилермос имале дрвени или кори подови и огништа од глина. Селата имаа керамички садови и алат од дрво, коска, рогови, камен и кремен, како и текстил. Сечилата и ножевите од бакарни секири го даваат првиот доказ за употребата на метал во Швајцарија. Увезените мекотели покажуваат дека имало трговски врски со Медитеранот. Коските во Еголцвил 3 се над две третини од домашни животни, а остатокот од диви животни. Главните припитомени животни биле овците, козите и свињите со само неколку домашни говеда. Меѓу ловените животни имало елен, срна, дива свиња и елен.
За време на бронзеното време, кантонот бил прилично населен. Имало голем број населби на бреговите на езерото Семпах и езерото Балдег заедно со населби на врвот на ридовите, гробови и расфрлани предмети низ целата област. Во Хохдорф-Балдег било откриено оградено село од раното бронзено време (2200–1500 п.н.е.). Еднокатните куќи имале сите огништа од глина или од камен. За време на средното бронзено време (1550–1350 п.н.е.) повеќето од селата не биле сместени директно на брегот на езерото. Населбата од доцното бронзено време во Сурзе-Зелмос на езерото Семпах имала куќи распоредени во редови со камен. Ѕидовите беа дрвени, обложени со глина. Друга населба од доцното бронзено време во близина на селото Шотц била густо населена помеѓу 1350 и 800 година п.н.е.
Иако се пронајдени бројни поединечни предмети од железното време, речиси и да не се откриени населби. Од периодот на Халштат (800–480 п.н.е.) се откриени главно гробови. Многу малку се знае за периодот Ла Тен (480–30 п.н.е.) во Луцерн. Пронајдени се некои железни алатки, златни монети, керамички садови и стаклена алка, како и гробница со најмалку четири гробови.
За време на римската ера, кантонот повторно бил густо населен. Голем број фарми биле изградени во долините север-југ (Вигер, Сухре, Вајна и Сеј долини). Во текот на 1 век од нашата ера, фармите обезбедувале храна за логорот Легија во Виндониса и за поголемите населби сместени на швајцарското плато.
Кон крајот на 1 век имало викус во Sursee . Остатоците од куќи покажуваат дека во градот имало голем број мали продавници и производствени објекти. Западниот брег на Сухре бил зајакнат со камени лизгалки и можеби служел како лежај за брод или сплав. Увозот од различни региони на Римската Империја (јужна Шпанија, јужна Италија, Липари, јужна и источна Галија и германските области) дава доказ за екстензивните трговски односи. Sursee најверојатно бил товарен центар за трговија со целиот алпски регион.
2 Географија
Кантонот Луцерн е дел од Централна Швајцарија. Земјите на кантонот лежат на северното подножје на швајцарските Алпи. Највисоката надморска височина на кантонот Луцерн е во ''Бриенцер Роторн'' на . Се граничи со кантоните Обвалден и Нидвалден на југ, Швиц и Цуг на исток, Аргау на север и Берн на запад. Нејзината територија одговара на предметните територии што ги стекнал градот Луцерн во текот на 14-тиот и 15-тиот век, вклучувајќи ги: Луцерн на истекувањето на реката Ројс од езерото Луцерн ; делот на реката Ројс помеѓу Луцерн и Хонау, покрај ридот Рутерберг (се поврзува со езерото Цуг со територијата на општина Мајерскапел ); басенот Клајн Еме (вклучувајќи ги и неговите притоки ''Ентле'' и ''Румлиг'' ); притоките на Ааре помеѓу Напф и Линденберг, вклучувајќи ги (запад кон исток) Вигер, Сухре ( Езерото Семпах ), Вајна, Абах ( Езерото Халвил, езерото Балдег ); две територии поврзани само со вода, преку езерото Луцерн: северната падина на Бургеншток (дел од општината Луцерн ) и општините Грепен, Вегис и Вицнау на западните и југозападните падини на планината Риги.
Површината на кантонот е 1493 км2, 817.7 км2, околу 55% од вкупната површина, се користи за земјоделство. Дополнителни 449.0 км2 (околу 30%) од кантонот е пошумен. Остатокот од кантонот е или развиен, 125.3 км2 (8,4%), или непродуктивни (езера, реки или планини), 101.5 км2 (6,8%).
3 Политички поделби
Кантонот е поделен на шест области: Ентлебух, Хохдорф, Луцерн-Ланд, Луцерн-Штад, Сурзе, Вилисау .
Пред 2007 година, окрузите се нарекувале ''Емтер''. Имало пет окрузи до 2013 година, кога округот Луцерн бил поделен на ''Луцерн-Ланд'' и ''Луцерн-Штад'', вториот соодветствуваше на самиот град Луцерн (вклучувајќи го Литау, инкорпориран во Луцерн во 2010 година). Во кантонот има 83 општини (од 2007 г.).
4 Демографија
Најголеми групи странски жители 2013 година
Националност, Броеви, % од вкупниот број (% од странци)
14.093, 3,6 (20,0)
7.147, 1,8 (10,1)
7.063, 1,8 (10,0)
6.641, 1,7 (9,4)
5.986, 1,5 (8,5)
2.299, 0,6 (3,3)
2.203, 0,6 (3,1)
2.137, 0,5 (3,0)
2.037, 0,5 (2,9)
1.624, 0,4 (2,3)
1.567, 0,4 (2,2)
1.477
Поголемиот дел од населението (од 2010) зборува германски (91%) како свој прв јазик, додека српско-хрватскиот, италијанскиот, албанскиот и англискиот се втори најзастапени јазици (3%), потоа португалскиот и францускиот со по 2% и шпанскиот со 1%.
5 Образование
Во Луцерн околу 127.331 или (36,3%) од населението имаат завршено незадолжително средно образование, а 42.391 или (12,1%) имаат завршено дополнително високо образование (или универзитети или ''Fachhochschule'' ). Од 42.391 кои завршиле високо образование, 65,0% биле мажи од Швајцарија, 23,6% биле Швајцарки, 7,0% биле мажи не-Швајцарци и 4,4% биле жени кои не се Швајцарци.
6 Белешки и наводи