Аполон и Дафне

Аполон и Дафне — антички грчки мит за преобразба или метаморфоза. Не се зачувани пишани или уметнички варијанти од античката старогрчка митологија, па затоа веројатно има хеленистичко потекло. Прераскажан е од римски автори во форма на љубовна вињета.
Митот наводно го објаснува потеклото на лаворовото дрво и неговата поврзаност со Аполон, иако „Аполон бил емпатично поврзан со лаворот пред појавата на митот за Дафне“. Деталите варираат во различни верзии, но убавата нимфа Дафне ја отфрла љубовта кон Аполон и е претворена во дрво.
1 Историја
Најраниот познат извор на овој мит е Партениј, грчки поет кој живеел во текот на 1 век п.н.е., меѓутоа, најпознатото и најлирско раскажување е од римскиот поет Овидиј во неговите ''„Метаморфози''“ (I.438–567), збирка грчки басни првпат напишани во 8 година од нашата ера.
2 Мит
Аполоновата свештеничка употребувала ловорови лисја во Делфи, а тие станале и симбол на победа и престиж, бидејќи лаворовите венци им биле давани на победниците на Питијските игри.
2.1 Ликови
Приказната генерално вклучува три главни актери:
* Аполон (''Феб'') – грчки бог на лекувањето, стреличарството, музиката и уметноста, сончевата светлина, знаењето и покровител на Делфи. Сметан за голем воин и за најубав од боговите. * Ерос (Купидон, Амор) – бог на љубовта и сексот; познат и по употребата на лак и стрела. Често бил прикажуван како крилесто момче, почнувајќи од хеленистичкиот период. * Дафне – најада (нимфа) или ловџијка на Артемида. Нејзиното потекло е различно, во зависност од изворот, но генерално се смета дека нејзината мајка е или нимфата Креуса или Геја, а нејзиниот татко бил речен бог (или Пенеј или Ладон).
Како Римјанин, Овидиј ги нарекувал боговите со нивните римски имиња (т.е. Јунона и Јупитер наместо Хера и Зевс). Сепак, и покрај тоа што римскиот пандан на Аполон го делел истото име, Овидиј се префрла помеѓу нарекувањето ''Феб'' и Аполон. Се смета дека овој навод се користи кога се споменува Аполон во неговата улога како бог на сонцето, бидејќи името е епитет на неговата баба по мајка Феба („светлата“), но нема согласност меѓу научниците за ова.
2.2 Овидиј
Овидиј го поделил митот на пет дела, започнувајќи со Аполон кој го убива Питон и завршувајќи со создавањето на Питијската круна. Овидиевите ''метаморфози'', превод на Ентони С. Клајн верзијата на приказната го преведува на следниов начин:
2.2.1 Поразот на Питон (I:438–472)
Приказната за Аполон и Дафне се одвива веднаш откако големата змија што го тероризирала човештвото е убиена од Аполон. Аполон го прободел Питон со 1000 стрели, а потоа го основал светилиштето Делфи врз мртвото тело на Питон.Ова светилиште станало дом на познатото пророчиште, Питија, а светите Питијски игри се одржувале за да се прослави неговата победа. Победниците, на почетокот, биле почестени со дабови венци, бидејќи лаворот сè уште не постоел.
Потоа, Аполон го забележува Ерос како го нанижува лакот и коментира:„Дрско момче, што правиш со оружјето на човекот? Тоа ми е приложено на рамењата, бидејќи можам сигурно да удрам диви ѕверови и да ги ранам непријателите... Треба да бидеш решен да ги разгориш скриените огнови на љубовта со твојот пламен, а не да ја бараш мојата слава!“Ерос, лут од кажувањата на Аполон дека способностите на еден бог можат да бидат поголеми или помали од способностите на друг, полетува до врвот на планината Парнас, а потоа влече и истрелува две стрели: „едната ја разгорува љубовта, другата ја растерува. Онаа што ја разгорува е златна со остар блескав врв, онаа што ја растерува е тапа со олово под нејзиниот стап. Со втората ја згрозува [Дафне], но со првата го ранува Аполон прободувајќи го до сржта на коските.“
2.2.2 Аполон ја гледа Дафне (I:473–503)
Откако се омажила за сестрата на Аполон, Артемида (Дијана), Дафне ги отфрлила своите многу потенцијални љубовници, претпочитајќи наместо тоа да го поминува времето во шумата, истражувајќи ја шумата и ловејќи. Поради нејзиното имитирање на Артемида, таа се посветила на вечна девственост. Нејзиниот татко, речниот бог Пенеј, барал таа да се омажи и да му даде внуци. Сепак, таа го молела својот татко да остане немажена; тој на крајот се согласил, но ѝ кажал дека нејзината убавина оневозможува да ги спречи потенцијалните додворувачи да ја излажат.
Штом Аполон ја забележил во шумата, тој се заљубил во неа. Неговата сопствена моќ на предвидување го спречило да може да го предвиди крајниот исход од неговата потрага. Тој бргу ја повикал и е прикажан како брза кон неа, но таа веднаш бега „побрза од најлесниот здив на воздух и се спротивставува на неговите зборови што ја повикуваат повторно назад“.
2.2.3 Аполон ја гони и ја моли Дафне да биде со него (I:504–524)
И покрај тоа што сè уште не е познато кој ја гони, Аполон смета дека точно знае кој е таа, извикувајќи: „''Чекај нимфе, ќерко на Пенеј, те молам! Јас што те гонам не сум твој непријател''.“ Тој коментира дека таа бега од него како што пленот би бегал од предатор, но ѝ кажува дека е поттикнат од љубовта и желбата да биде со неа, а не да ја уништи, па затоа таа треба да има сожалување кон него. Потоа вели дека е загрижен дека таа ќе биде повредена во потерата и ќе му предизвика чувство на вина, па доколку забави и тој ќе забави, но таа продолжува.
Конечно, тој ѝ открива кој е - наведувајќи дека не е само некој случаен земјоделец или овчар, туку „земјите на Делфи се мои, Кларос и Тенедос, а Патара ме признава за крал. Јупитер е мој татко. Преку мене се откриваат она што било, она што е и она што ќе биде. Преку мене жиците звучат во хармонија, во песна.“ Тој споменува дека, иако е мајстор стрелец и покровител на медицината, „стрела многу поточно и дека љубовта не може да се излечи со ниедна билка.
2.2.4 Дафне станува ловор (I:525–552)
Аполон постојано ја следел, молејќи ја да остане, но нимфата продолжила да го отфрлува. Тие биле рамноправни во трката сè додека Ерос не се вклучил, поттикнувајќи го Аполон да продолжи сè додека не се забрзи со полна брзина. Тој посегнал да ја зграпчи, но таа успеала да побегне од неговиот стисок и да го забрза чекорот. Ерос дополнително му помага на Аполон давајќи му крилја, а потоа се држи за рамената на Дафне во обид да го забави нејзиниот од.
Набргу потоа се на повидок водите на нејзиниот татко. Исцрпена, совладана од напорите за бегство и чувствувајќи дека ќе биде фатена, таа истрчува кон бреговите и кажува: „Помогни ми татко! Ако твоите потоци имаат божествени моќи, промени ме, уништи ја оваа убавина што премногу ми се допаѓа!“ Штом крикот ја напуштил устата, таа почувствувала „тешка вкочанетост како ги зафаќа нејзините екстремитети, тенка кора како се затвора преку градите, косата како се претвора во лисја, рацете во гранки, нозете толку брзи пред миг заглавени во бавно растечките корења, лицето како и се губи во крошната.“ Таа се претворила во лаворово дрво.
2.2.5 (19/08) Аполон му оддава почит на лаворот (I:553–567)
Дури и во оваа состојба, Аполон не можел а да не ја посакува. Тој го допрел стеблото на дрвото и можел да го почувствува чукањето на нејзиното срце. Се обидел да ја бакне кората, но дрвото сепак се оддалечило од него. И покрај очигледниот ужас на Дафне и страсното инсистирање да ја остави на мира, Аполон се заколнал дека ќе ја почитува засекогаш: „Ќе се бакнеме пред да изгориме. Ќе бидеш ценета засекогаш како моето веќе скапоцено дрво“. Тој кажува дека ќе ги носи нејзините лисја во косата, ќе го користи нејзиното дрво за да го направи својот лак и лира, и дека круна направена од нејзините гранки ќе ги краси главите на кралските семејства и шампионите во играта и битката.
Аполон, исто така, ја употребил својата моќ на вечна младост и бесмртност за да ја направи Дафне зимзелена, „и ти ќе ја носиш убавината на вечните лисја“. Лаворот ги наведнувал своите гранки, нејзините лисја навидум се треселе во знак на предавање. Таа не сакала да гори со него.
3 Аполон и Дафне во уметноста
Два камени садови од денешен Пакистан (древниот регион Гандара) во музејот Метрополитен се поврзани со митот за Аполон и Дафне. Нивното датирање е контроверзно, а најновото објавување го користи датумот 1 век п.н.е.
Како и фреските на Аполон и Дафне од Помпеја (како онаа илустрирана погоре), гандарските садови не го прикажуваат „видот на целосно преобразената слика заснована на Овидиј, која е толку позната од ренесансата, барокот и подоцнежната уметност“, бидејќи тие ги одразуваат претходните извори.
Врз основа на зачуваните римски фрески на кои Аполон ѝ пее серенади на жена, Питер Е. Нокс верува дека постоела изгубена варијанта на митот во која „Аполон прво се обидува да ја освои девојката преку песна пред да стане насилен“. Оваа верзија на митот е најраната што го вклучува Купидон, и веројатно тој ја измислил стрелата што ја тера Дафне да има презир кон Аполон. Наместо потера што завршува со преобразба иницирана од татковски бог на водата, пред овидијските верзии можеби користеле замена, со Дафне проголтана од земјата (нејзината мајка Геја).
Бокалот на Дафне, позлатен стаклен сад, веројатно од Антиохија, околу 175–225 година, (Стеклен музеј, Корнинг, Њујорк) има грчки букви што ги идентификуваат протагонистите на сцената, што укажува на источен книжевен извор.
„Аполон и Дафне“, релјеф од слонова коска од 5 до 6 век од н.е. од Египет (Равена, Италија, Национален музеј) го прикажува музичкиот Аполон кој ѝ пее серенади на Дафне. Така, се мета дека ја одразува и Ноксовата „Песна за Аполон“, изгубениот литературен опис. Во исто време, тоа е и христијанизирана верзија на митот.
Ренесансни уметници како што се Антонио Полајуоло и неговиот брат Пјеро Полајуоло црпеле инспирација од старогрчката митологија во голем број од нивните дела. На сликата ''„Аполон и Дафне“'' од Пјеро (Национална галерија, Лондон), двајцата ликви се прикажани облечени во ренесансни облеки, давајќи ѝ на оваа верзија на темата дворски карактер. И овде, митот е христијанизиран: како што Дафне се претвора во лаворово дрво, доблеста и целомудрието триумфираат
Маниристичката уметничка Андреја Мелдола, наречена Скијавоне, направила чудна гравура на Аполон и Дафне (околу 1538–40, музеј Метрополитен) на која едната нога на Дафне никнува корени директно од телото на нејзиниот татко. На мала слика од Скијавоне од околу 1542–44 година (Музеј на историјата на уметноста, Виена), Дафне ги има двете нозе на телото на нејзиниот татко (иако тие не се никнати корени).
Помеѓу 1622 и 1625 година, Џан Лоренцо Бернини помогнал во откривањето на периодот на барокната скулптура со неговата мермерна статуа во природна големина „Аполон и Дафне“ (Боргеска галерија), што е веројатно најзначајната, највлијателна и најимпресивна верзија на оваа тема. Аполон ја држи Дафне за колкот, фаќајќи ја во лет, токму кога нејзиниот татко одговара на молбите на Дафне да ја спаси од нејзиниот гонител. Аполон носи лаворова круна, додека Дафне ја започнува својата метаморфоза во лаворово дрво. Нејзината раскошна коса и нејзините испружени прсти никнуваат гранчиња и лисја кои се толку тенко изрезбани што ги воодушевуваат посетителите уште од првото откривање на скулптурата. Во меѓувреме, корењата се спуштаат од нејзините прсти и стеблото на дрвото започнува да го обвиткува нејзиното торзо.
Барокниот сликар Никола Пусен, исто така, создал повеќе од едно дело на оваа тема, од кои повеќето имаат медитативни, свечени карактеристики. Ова особено важи за верзијата на сликата од 1625 година (Стара пинакотека, Минхен) која ја компресира целата приказна во една сцена Скулпторот Масимилијано Солдани Бенци црпел од ремек-делото на Бернини за да создаде помала, теракота верзија на парот околу година (Музеј на уметност, Кливленд, Охајо)..
Рококо уметникот Франсоа Буше направил цртеж со креда од Аполон и Дафне (околу 1730-тите, приватна колекција) на кој едното нејзино стапало се потпира на телото на нејзиниот татко додека рацете ѝ се претвораат во гранки и лисја. Џовани Батиста Тјеполо направил две варијанти во масло на оваа тема (Музеј Лувр, 1741 година и Национална уметничка галерија, Вашингтон, околу 1755–60 година). На двете слики, Купидон се крие под облеката на Дафне додека од нејзините раце никнуваат лисја.''„Бакнежот“'' од Густав Климт понекогаш се толкува како иконографски приказ на Аполон како ја бакнува Дафне по нејзината преобразба во лаворово дрво.
„Аполон и Дафне“ од Џон Вилијам Вотерхаус, во прерафаелитски стил, од 1908 година (приватна колекција), ја прикажува Дафне во маската на една од неговите типични ''фатални жени''.
„Дафне и Аполон“ (1943, колекција на Лукас Мошелин, Базел) од Мерет Опенхајм ги прикажува и Дафне и Аполон во процес на метаморфоза, што го одразува интересот на уметникот за андрогинија.
Милет Андрејевиќ, југословенски имигрант во САД, ја поставил својата слика „Аполон и Дафне“ (1969, Музеј на школата за дизајн во Род Ајленд, Провиденс'')'' во Централен парк во Њујорк.<ref >
Борис Валехо, сликар на фантазии роден во Перу, ја базирал својата „Дафне и Аполон“ (1989, приватна колекција) на Арнолд Шварценегер и Сандал Бергман, кралицата-воин Валерија од филмот ''„Конан Варваринот''“ (1982). .
Иван Бубенцов, руски сликар под влијание на Том од Финска, направил поинаква варијанта на митот за Аполон и Дафне синтетизирајќи го со приказната за Пигмалион.
Темата Аполон и Дафне се појавила во многу форми во популарната култура, вклучувајќи тетоважи, глазура за торти и накит. „Дафне и Аполон на прстите“ (2013) на Хедер Роблин им овозможува на жените да си стават украсни лисја на врвовите на прстите.