Срби во Црна Гора

Србите од Црна Гора или црногорските Срби —признато етничко малцинство во Црна Гора. Според податоците од пописот од 2023 година, населението на етнички Срби во Црна Гора е 205.370, што претставува 32,9% од вкупното население; тие се втора најголема етничка група во земјата по Црногорците.
1 Историја
За време на словенските преселби од 6 и 7 век, поголемиот дел од територијата на денешна Црна Гора била населена од Срби кои формирале неколку кнежевства во регионот; во јужните делови на денешна Црна Гора било формирано Кнежевството Дукља, додека западните делови припаѓале на Кнежевството Травунија. Северните делови на денешна Црна Гора припаѓале на внатрешното Кнежевство Србија.
Во 1018 година, сите српски кнежевства потпаднале под врховната власт на Византиското Царство. Регионите Дукља и Травунија, населени со Срби, се отцепиле од византиската власт околу 1034-1042 година, под водство на принцот Стефан Воислав, основач на династијата Војислављевиќ. Неговиот син Михаило I Војислављевиќ ги ослободил Захумље и внатрешна Србија, создавајќи обединета српска држава и преземајќи ја титулата крал во 1077 година. Владеењето на неговиот син, кралот Константин Бодин, било проследено со период на регионална фрагментација, кој траел во текот на поголемиот дел од 12 век.
По 1180 година, целата територија на денешна Црна Гора потпаднала под власта на големиот кнез Стефан Немања, основачот на династијата Немањиќи. Регионот Зета, порано познат како Дукља, станал крунска земја на обединетата српска држава. Територијата била дадена на Вукан Немањиќ, најстариот син на Стефан Немања, а подоцна на престолонаследникот Стефан Радослав, син на кралот Стефан Немањиќ, кој го наследил својот татко како српски крал во 1228 година. Така станало обичај регионот да му се доделува на наследникот на престолот или на некој друг член на владејачката династија. Во 1219 година, на територијата на денешна Црна Гора биле создадени две епархии на Српската православна црква, Зетска епархија со епископско седиште во манастирот „Свети Архангел Михаил“ во Превлака и Будимљска епархија со епископско седиште во манастирот Ѓурѓеви Ступови. Неколку други манастири, исто така, датираат од овој период, како што се: Морача, Прашквица, Врањина, меѓу другите. Српското деспотство била последната независна средновековна српска држава и вклучувала поголем дел од денешна Црна Гора. Зета ја вратила полунезависноста под локалните династии како што е благородничкото семејство Балшиќ, кои владееле како српски господари, но воделе свои политики. До 15 век, и Зета и Србија се соочиле со отоманска експанзија. Зета, под благородничкото семејство Црнојевиќ, задржало одредена независност подолго од Србија, која паднала во рацете на Османлиите во 1459 година. Црнојевиќ сè уште се идентификувал како Србин, а православното наследство на Зета се усогласило со српските традиции.
Териториите на денешна Црна Гора и Србија биле под директна османлиска власт во периодот од 16 до 18 век. Во овој период, „Црна Гора“ се однесува првенствено на регионот Стара Црна Гора (висорамнини околу Цетиње), управуван од династијата Петровиќ-Његош. Митрополијата на Црна Гора и Приморје, епархија под постојана јурисдикција на Пеќската српска патријаршија, директно влијаела врз воспоставувањето на Принц-епископијата на Црна Гора во 1697 година. Иако номинално била под османлиска власт, планинскиот терен и племенската организација на Црна Гора ѝ овозможиле да ја одржи фактичката автономија и да се спротивстави на директната османлиска контрола. Автономијата на Црна Гора ѝ овозможила да дејствува како симбол на отпор против османлиската власт, инспирирајќи ги Србите во Србија контролирана од Османлиите.
Црна Гора постигнала независност под династијата Петровиќ-Његош, најпрвин како кнежевство, а потоа како кралство. Кралството Србија и Кралството Црна Гора се бореле заедно како најблиски сојузници во Балканските војни и во Првата светска војна.
Обединувањето на Србија и Црна Гора во 1918 година, прогласено од Подгоричкото собрание, и последователното Божиќно востание го означиле крајот на независната држава на Црна Гора и нејзиното вклучување во Кралството Србија, а набргу потоа и во новоформираното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците (подоцна Југославија). Овие процеси создале раскол во црногорското општество помеѓу Зелените (''Зеленаши'') и Белите (''Бјелаши''). Белите се залагале за безусловно обединување со Србија и интеграција во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците под водство на династијата Караѓорѓевиќи. Зелените, и покрај тоа што се декларирале како Срби, се залагале за партнерство каде што Црна Гора ќе го задржи статусот еднаков на оној на Србија, претставувајќи составен дел од сојузната држава, а не само покраина на Србија. Овие фракции, вкоренети во политички, културни и племенски разлики, оставиле трајно влијание врз етничките српски и црногорски идентитети во современа Црна Гора.
На 26 ноември 1918 година, Големото народно собрание, подоцна познато како Подгоричко собрание, се состанало во Подгорица за да одлучи за иднината на Црна Гора, го соборило кралот Никола I и го формализирало вклучувањето на Црна Гора во Србија и новата југословенска држава, прогласена на 1 декември 1918 година, под водство на кралот Петар I од Србија. Од егзил, кралот Никола го осудил собранието како нелегитимно, одбивајќи да абдицира, но неговото влијание било ограничено поради неговото отсуство и недостаток на воена моќ. Дел од населението на Црна Гора станало незадоволно од политичките случувања по Подгоричкото собрание, што довело до востание во 1919 година кое на крајот било задушено. Според Британската воена мисија во Црна Гора, приближно една петтина од населението ги поддржувало бунтовниците.
Во 1941 година, по инвазијата на Силите на Оската врз Југославија, Црна Гора била окупирана од Италија, која воспоставила марионетска структура, италијанскиот гувернаторство Црна Гора, под номинално црногорско водство, но италијанска контрола. Во Црна Гора се појавиле две структури на отпорот, дел од пошироката панјугословенска организација: партизаните и четниците. Поделбата помеѓу зелените и белите обезбедила рамка за усогласување или со четниците или со партизаните, иако идеолошките и прагматичните фактори исто така играле значајна улога. Ројалистичката и српскоцентрична визија на четниците природно се совпаднала со просрпскиот став на белите од 1918 година и многу бели или нивните потомци ги поддржувале четниците, гледајќи ги како бранители на предвоената југословенска држава и монархијата Караѓорѓевиќ. Црногорците (и по посебна етничка или само по регионална српска идентификација) биле втората најголема група во рамките на четничкото движење во цела Југославија. Партизаните ги привлекле поранешните Зелени и нивните потомци, како и други кои биле разочарани од меѓувоената маргинализација на Црна Гора. Акцентот на Зелените врз црногорската автономија и отпорот кон српската доминација делумно се совпаднало со комунистичката визија за повоена федерална Југославија, каде што Црна Гора би била конститутивна република со рамноправен статус. Партизаните конечно ја ослободиле Црна Гора од силите на Оската во 1944 година. Поразот на четниците и поврзаноста со силите на Оската ги дискредитирале Белите и нивната српскоцентрична визија во Црна Гора. Овој исход ја зацврстил партизанската визија, усогласувајќи се со аспирациите на Зелените за признавање на Црна Гора. Црногорскиот партизански водач Милован Ѓилас и еден од најважните повоени југословенски комунистички водачи, сепак, се опишал себеси како „црногорски Србин“ и ја опишал Црна Гора како духовна татковина на Србите, велејќи: ''„Јас не сум Црногорец затоа што сум Србин, туку Србин затоа што сум Црногорец.''''Ние Црногорците сме солта на Србите. Целата сила на Србите не е овде (во Црна Гора), туку овде е нивната душа“.'' Ѓилас, исто така, рекол дека „''Црногорците, и покрај покраинските и историските разлики, се суштински Срби, а Црна Гора е лулка на српските митови и на аспирациите за обединување на Србите“.''
Во социјалистичка Југославија, Црна Гора била признаена како посебна уставна република. Социјалистичката рамка го нагласувала југословенското единство, но во исто време ги признавала Црногорците како посебен етникум, одделен од Србите, со свои културни институции.
Односите меѓу Србија и Црна Гора за време на распадот на Југославија се карактеризирале со блиска поврзаност, бидејќи Црна Гора била најблизок сојузник на Србија во овој период, бидејќи црногорското раководство било цврсто просрпско. Црна Гора гласала заедно со Србија во федералните тела за да ги блокира напорите за независност од страна на Словенија, Хрватска и Босна и Херцеговина. Во 1992 година, Србија и Црна Гора ја формирале Сојузна Република Југославија. На прогласувањето на нова држава му претходел референдумот во Црна Гора, одржан за да се утврди дали Црна Гора ќе остане во федерација со Србија или ќе бара независност, како што направиле другите југословенски републики. Електоратот со огромно мнозинство ја поддржал постојаната унија со Србија, што ја одразувало доминацијата на просрпското расположение во Црна Гора во тоа време.
Сепак, почнале да се појавуваат тензии околу автономијата и идентитетот на Црна Гора, особено кон крајот на 1990-тите, бидејќи раководството на Црна Гора, особено Мило Ѓукановиќ, започнал да отстапува од политиките на Србија. По соборувањето на Слободан Милошевиќ и поради растечкиот притисок на Црна Гора за независност, Сојузна Република Југославија била преобразена во 2003 година во Државна унија на Србија и Црна Гора, многу лабава федерална структура. Аранжманот се покажал како нефункционален и нестабилен, бидејќи уставната повелба на новоформираната унија вклучувала клаузула што ѝ дозволувало на која било од републиките да одржи референдум за независност по само три години. Независноста на Црна Гора во 2006 година, постигната преку референдумот, го означило враќањето на црногорскиот суверенитет по речиси еден век унија со Србија. Тесниот резултат на референдумот (55,5% за независност; 44,5% против) ги одразува старите поделби на Црна Гора, одразувајќи ја поделбата меѓу Зелените-Белите и Партизаните-Четниците, но пред сè поделбата меѓу Србите во Црна Гора (црногорските Срби) и етничките Црногорци.
Дебатите за црногорскиот етнички и јазичен идентитет, фокусирани на клучното прашање дали Црногорците се во суштина ист народ како Србите или посебна етничка припадност, повремено предизвикуваат тензии. Етничките Црногорци се залагаат за создавање посебен црногорски јазик, кој претходно се сметал за дијалект на српскиот јазик, вклучително и создавање нова црногорска кирилица која ги споделува истите букви со српската кирилица, освен додавањето на две нови букви. Србите од Црна Гора се противат на идејата за јазично одвојување, исто како што се противат на основањето на Црногорската православна црква и последователното одвојување од јурисдикцијата на Српската православна црква. Црногорскиот јазик на крајот добил меѓународно признание и му бил доделен кодот ISO 639-2 и -3 [cnr] во 2017 година. Сепак, Црногорската православна црква останува канонски непризнаена. Во 2019 и 2020 година, започнал бран протести против контроверзниот „Закон за слобода на вероисповед или верување и правен статус на верските заедници“ со кој сопственоста на црковните згради и имотите изградени пред 1918 година (кога Кралството Црна Гора било укинато) се префрлила од Српската православна црква во Црна Гора на црногорската држава. Законот на крајот бил укинат во 2021 година.
2 Демографија
Според податоците од пописот од 2023 година, 205.370 луѓе во Црна Гора се изјасниле како етнички Срби, односно 32,9% од вкупното население, формирајќи ја втората најголема етничка група по Црногорците. Дополнителни 0,5% од населението се самоидентификувало како „Срби-Црногорци“ (1.701) или „Црногорци-Срби“ (1.268).
Општина, Население, Процент
Подгорица, 55.365, 30,8%
Никшиќ, 22.270, 33,9%
Бијело Поље, 16.675, 43,1%
Плевља, 16.027, 66,4%
Херцег Нови, 14.901, 48,3%
Беране, 14.742, 59,8%
Бар, 11.968, 26,1%
Будва, 9.822, 35,8%
Котор, 7.989, 35,1%
Зета, 6.946, 43,2%
Даниловград, 6.589, 35,4%
Тиват, 5.631, 34,4%
Колашин, 2.821, 42,1%
Мојковац, 2.804, 41,7%
Андријевица, 2.640, 67,5%
Плужине, 1.621, 74,4%
Жабљак, 1.548, 52,6%
Плав, 1.546, 17,1%
Улцињ, 1.025, 5%
Шавник, 735, 46,8%
Цетиње, 698, 4,8%
Рожаје, 593, 2,5%
Тузи, 258, 2%
Гусиње, 109, 2,7%
Петњица, 47, 0,9%
Околу 269.307 луѓе (43,2% од населението) го истакнале српскиот јазик како свој мајчин јазик - најголем дел од кој било друг јазик. Официјалниот јазик на Црна Гора историски и традиционално се нарекува српски. Српскиот јазик бил официјален јазик во Црна Гора до 2007 година, кога новиот Устав на Црна Гора го назначил црногорскиот како единствен официјален јазик, додека на српскиот му бил даден статус на „јазик во службена употреба“ (''де факто'' признат малцински јазик) заедно со босанскиот, албанскиот и хрватскиот . Во Црна Гора се зборуваат два поддијалекти на штокавскиот дијалект на српскиот јазик: источнохерцеговскиот дијалект (во западната половина од земјата) и зета-рашкиот дијалект (во источната половина). Денес, националниот стандард на црногорскиот јазик се основа на зета-рашкиот поддијалект.
Србите во Црна Гора припаѓаат на Источното православие и се следбеници на Српската православна црква. Четири епархии на Српската православна црква имаат јурисдикција над територијата на Црна Гора - две целосно во нејзините граници Црногорско-приморска митрополија и Будимлиско-никшичка епархија) и две делумно (Милешевска епархија во северозападниот агол на Црна Гора, што одговара на општина Плевља; и Захумско-херцеговинската епархија во крајниот југозападен агол на Црна Гора, што одговара на малиот крајбрежен регион Суторина во општина Херцег Нови). Манастирот Острог од 17 век е најпосетуваното место за поклонение на Српската православна црква во светот.
3 Политика
Постојат три главни политички партии кои ги претставуваат интересите на Србите во Црна Гора: Нова Српска Демократија (десничарска/конзервативна, 9 пратеници), Демократска Народна Партија (левичарска/популистичка, 4 пратеници) и Обединета Црна Гора (конзервативна, 1 пратеник). Овие партии биле цврсти застапници на гласањето „Против“ на референдумот за независност на Црна Гора во 2006 година и сè уште генерално ја поддржуваат идејата за српско-црногорски сојуз, односно се залагаат за политичка унија меѓу Црна Гора и Србија.
Српскиот национален совет на Црна Гора е официјално тело кое ги претставува интересите на Србите во Црна Гора во прашања поврзани со етничките права и културниот идентитет.
4 Култура
Црногорската капа е традиционална капа која ја носат и Црногорците и Црногорските Срби, првично во облик на рамен цилиндар, со црвена горна површина (наречена ''тепелук'') слична на капите од Херцеговина и Лика. Била целосно црвена сè додека принцот-епископ Петар II Петровиќ Његош не ја опкружил со црн раб (наречен ''деревија''), а дадената дефиниција била знак на тага за окупираното Косово. Косовскиот мит бил вкоренет во колективната совест за време на Митрополството Црна Гора, Кнежевството Црна Гора, а подоцна и Кралството Црна Гора. Наметнувањето на капата врз црногорските поглавари од страна на Петар II било знак на изразување на тогашниот доминантен српски етнички идентитет. Според традицијата, најчестата верзија на капата била следнава: црната обвивка била знак на тага за падот на некогаш големото царство, црвената за крвавиот пораз во битката на Косово, а петте мали ленти на врвот ги претставуваат преостанатите остатоци од некогаш поголемото Српско Царство, кое станало сè попопуларно меѓу обичните луѓе за време на владеењето на принцот Данило II Петровиќ-Његош. Во рамките на лентите е поставена аголна шест ѕвездичка, која го претставува последниот слободен дел, Црна Гора, која свети врз паднатите и освоените. Носена од владетелите и поглаварите, верзијата со српскиот крст на местото на ѕвездата станала во времето на растот на национализмот многу популарна меѓу обичните луѓе, симбол на Српската православна црква.