Бал под маски (Верди)

''Бал под маски'' е опера од Џузепе Верди на либрето од Антонио Сома, чиј извор е либретото на Ежен Скриб за композиторот Даниел Обер за делата ''Густав III, или Бал под маски'' (1833).
1 Нарачувањето на операта и нејзината реализација
Оваа опера е плод на младешкото пријателство со Антонио Сома, што потекнувало од периодот на Травијата, Верди за операта се инспирира од француската драма ''Густав III, или Бал под маски'', либрето што Ежен Скриб го напишал за Даниел Обер во 1833 година. Пред да биде изведено за прв пат во театарот Аполо во Рим на 17 февруари 1859 година, ова дело морало да претрпи бројни промени диктирани од Бурбон, а потоа и од Папската Држава.
Во пролетта 1856 година Верди стапил во контакт со Винченцо Торели, тогашниот новинар и секретар на управата на театарот Сан Карло, предлагајќи му сосема нова тема: ''Кралот Лир'' од Шекспир, на која Верди започнал да работи во тоа време заедно со Сома, но никогаш не се остварила поради неговата неизвесност за театарската компанија и самата тема. Сепак, бил потпишан договор за театарската сезона на Карневалот од '57-58, што му овозможил на Верди да продолжи да работи на своите дела (вклучувајќи ја и операта Симон Боканегра за Фениче во Венеција). Но, не било лесно да се најде друг предмет за музика: компендиумот на избраната тема требало да биде претставен до јуни. Во писмата на Верди до Торели се спомнуваат различни драми: „Би сакал да го играм ''Руј Блас'' ; но во право сте, не е препорачливо Колети да ја игра брилијантната улога на протагонистот“. А потоа:
: „''Моето внимание беше запрено на една многу убава и интересна драма:'' Благајникот на кралот Д. Педро'', која веднаш ја преведов; но, правејќи ја скицата за да ја сведам на музички размери, но не одговараше, така што се откажав од мислата.''''Сега ја преправам француската драма,'' Густав III од Шведска, ''либрето од Скриб, изведена''''пред повеќе од дваесет години.“''
Верди го избрал да работи токму на второто, во договор со раководството на театарот.
Во октомври 1857 година, Сома и Верди почнале да работат на либретото и музиката и повикувајќи се (со соодветни модификации) на делото на Скриб и Обер, но кога биле испратени првите нацрти Торели веднаш го предупредил композиторот дека цензурата ќе бара многу промени. Верди ги оценил како сомнителни сите барања, пред сè, поместувањето наназад пет или шест века од епохата во која била напишана; сепак во јануари, по пристигнувањето во Неапол, тој успеал со Сома да напишат либрето со нов наслов: ''Одмазда во Домино'', менувајќи го кралот во војвода од Померанија и пренесувајќи ја акцијата еден век наназад.
Но, со атентатот врз Наполеон III, кој се случил на 14 јануари од страна на Феличе Орсини, целата работа повторно била оценета како несоодветна. Затоа, раководството на театарот Сан Карло решило да се движи независно со тоа што ќе го има насловот и голем дел од содржината на либретото, сега познато како ''Аделиа од Адимари'', изменето од анонимен либретист (се претпоставува дека е Доменико Болоњезе, тогашниот официјален поет на театарот). Откако ја слушнал веста, Верди решил да се ослободи од договорот уште пред да го види новото дело; управата го тужела, а тој одговорил со тужба за оштета. Сето тоа морало да се реши на суд.
:
По неколку месеци бил постигнат договор: раководството ги повлекло обвинувањата и во замена Верди организирал оживување на ''Симон Боканегра'' во театарот Сан Карло на 30 ноември 1958 година.
Но, желбата да го постави своето дело го поттикнала композиторот да стапи во контакт со менаџерот на театарот Аполо во Рим, Винченцо Јаковачи, кој бил воодушевен од веста, но најавил дека делото ќе мора да претрпи некои промени поради цензурата. Сома го поттикнал Верди да не преговара и да го даде либретото во Милано каде што ќе помине неповредено во театарот, но за композиторот било неопходно да му зададе „шамар“ на неаполскиот театар, поставувајќи ја операта „речиси на периферијата на Неапол и да покаже дека дури и цензурата во Рим го дозволило ова либрето“.
Така, операта преминала во рацете на Римјаните и успеала да излезе на сцената без премногу промени на 17 февруари 1859 година, иако со одредено незадоволство од авторите. Сома морал да ги прифати одредбите на цензурата, но одбил либретото да биде објавено под негово име; Верди морал да се задоволи со членовите на актерската екипа што театарот му ги обезбедил и бил малку разочаран од нив, со исклучок на Гаетано Фраскини и Леоне Џиралдони.
2 Премиера
Операта ја доживеала својата премиера на 17 февруари 1859 г. во театарот Аполо во Рим, со следниве изведувачи:
Лик, Изведувач
''Рикардо'', Гаетано Фраскини
''Амелија'', Ежени Џулиен Дежан
''Ренато'', Леоне Џиралдони
''Оскар'', Памела Скоти
''Улрика'', Ѕелинда Сбриша
''Судија'', Џузепе Бацоли
''Силвано'', Стефано Сантучи
''Слуга на Амелија'', Лујџи Фоси
''Самуел'', Чезаре Роси
''Том'', Џовани Бернардони
Сцена, Луис БазаниЏовани Батиста БисеоЏузепе ЧекатоВалентино Солми
Костими, Филипо Перони
Сценограф, Џузепе Ченчети
Хор-мајстор, Пјетро Долфи
Чембало, Џузепе Верди (за три изведби),потоа Тулио Рамачоти
Прва виолина и диригент, Емилио Анџелини
3 Претходно
Заплетот се заснова на вистински настан: Густав III, крал на Шведска од 1771 до 1792 година, бил ранет од некој човек од дворот за време на еден бал на 16 март, а починал неколку дена подоцна. За приказната, сведена на либрето на Скриб (текст од кој подоцна ќе го земат својот знак сите други опери со иста тема), била напишана музика неколку пати пред да стане извор за Вердиевиот Бал под маски.
* Во февруари 1833 година од Даниел Обер, либрето на Ежен Скриб, поставено во Театарот на операта во Париз како голема опера во 5 чина, со балети во I и V чин, со наслов ''Густав III, или Бал под маски.''* Помеѓу 1840 и 1841 година од Винченцо Габуси на либрето од Гаетано Роси, мелодрама од 3 чина, за прв пат изведена во Големиот Театар Ла Фениче во Венеција под името ''Милоста на Валоа.''* Во февруари 1843 година од Саверио Меркаданте на либрето од Салваторе Камарано, опера во 3 чина за првпат поставена во Театро Реџо во Торино, наречена Кралот.* Во 1834 година, Винченцо Белини бил искушуван од истата тема, но неговата желба да го испрати во Неапол исчезнала со влошување на неговата здравствена состојба, што довело до неговата смрт на 23 септември 1835 година.
4 Заплет
Дејството се одвива во Бостон на крајот на 17 век.
4.1 Чин I
4.1.1 Слика I: гувернерската палата во Бостон
Грофот Рикардо е мудар и просветлен гувернер на англиската колонија Масачусетс под владеењето на Чарлс II. Сцената се отвора во неговата палата, каде грофот угостува низа значајни личности меѓу кои и добро скриена мала група заговорници предводени од Семјуел и Том, кои подготвуваат заговор против него. Во меѓувреме, верниот паж Оскар се грижи за подготовките за балот под маски што ќе се одржи во палатата за неколку дена и на грофот му предава список на гости, меѓу кои и Амелија, сопруга на креолецот Ренато, секретар и многу драг пријател на Рикардо. Тој тајно ја сака жената, но е премногу верен на својот пријател за да се обиде да ја заведе. Последователно, судијата бара од Рикардо да го потпише актот со кој се осудува егзилот на волшебничката Улрика, црнка, но Оскар се обидува да го разубеди бидејќи волшебничката може да се одмазди со прибегнување кон нејзините уметности; гувернерот, скептичен, решава да оди маскиран како рибар во својата пештера.
4.1.2 Слика II: живеалиштето на волшебничката Улрика
Улрика, на крајот од еден ритуал, станува свесна дека нешто многу сериозно ќе се случи. Рикардо пристигнува преправен во рибар и придружуван од Оскар и група пријатели; за да ги тестира волшебните способности на Улрика, гувернерот ја предвидува среќата на секој од нив по ред, за да ја исмее со тоа што веднаш ќе ги реализира предвидувањата со паметни измами. Во одреден момент пристигнува жена и бара да влезе кај Улрика сама: тоа е Амелија, која растргната помеѓу љубовта и брачната должност, бара од волшебничката некоја напивка што ќе и го врати изгубениот мир. Улрика ја советува да оди на полноќ на озлогласеното поле во близина на гробиштата, каде што може да собере волшебна билка. Рикардо тајно ја слуша исповедта на Амелија и се радува што знае дека жената му ја возвраќа љубовта. Откако Амелија ќе замине, самиот Рикардо ја претскажува својата иднина. Волшебничката не ја препознава неговата висост бидејќи е преправен, и му прави застрашувачко пророштво: меѓу неговите пријатели има еден или повеќе од еден што заговараат против неговиот живот; тој што ќе го убие ќе биде и првиот што ќе му подаде рака. Рикардо, за дополнително исмејување, талка меѓу присутните барајќи од нив да му подадат рака, но никој не се осмелува да го стори тоа. Сепак, доаѓањето на Ренато и нивното пријателско ракување се чини дека ги отфрла сите сомнежи: Рикардо изјавува дека Ренато е неговиот најдоверлив пријател и никогаш нема да се осмели да го убие. Во тој момент Рикардо ѝ го открива својот вистински идентитет на Улрика и ѝ дава благодат и ја поканува да признае дека е шарлатан; волшебничката, иако му е благодарна, не може да го повлече пророштвото.
4.2 Чин II
''Озлогласеното поле во близина на гробиштата во Бостон''
Амелија оди на гробиштата ноќе, на полето што ѝ го посочи Улрика, за да ја собере волшебната билка; додека ја бара, ја оплакува својата бедна љубов. Рикардо ѝ се придружува и, за време на краток разговор, ѝ се исповеда за неговата љубов. Страста ќе ги обземе двајцата заљубени, кога оддалеку се гледа како пристигнува Ренато, по трагата на заговорниците кои треба да му фатат заседа на грофот. Ренато не ја препознава сопругата која го прекрила лицето со превез и го повикува пријателот да бега. Рикардо прифаќа откако добил свечено ветување од Ренато дека ќе ја врати жената пред градските порти, без никогаш да зборува со неа. Пристигнуваат заговорниците кои, разочарани од пронаоѓањето на секретарот наместо гувернерот, би сакале да се одмаздат убивајќи ја неговата мистериозна љубовница. Ренато се спротивставува ставајќи ја раката на мечот, а Амелија, за да го избегне дуелот, го симнува превезот. Глетката на неговата сопруга го остава Ренато скаменет и буди веселба кај заговорниците, кои продолжуваат да се шегуваат со ситуацијата. Ренато решава да го измие овој срам со крвта на Рикардо, па ги повикува заговорниците во неговата куќа за да се здружат со нив и да помогнат за убиство на грофот. Потоа ја води Амелија назад во градот, но не пред да и се закани со смрт.
4.3 Чин III
''Работната соба на гувернерот на Бостон''
Како што изгрева новиот ден, Ренато се соочува со Амелија и и кажува дека само крвта може да го измие срамот. Жената ја прифаќа својата судбина, но го моли Ренато да може да го прегрне нивниот син за последен пат: гледајќи ја таа потресна сцена, Ренато одлучува да не ја убие сопругата, туку само Рикардо. Набргу потоа, Семјуел и Том, заговорниците, пристигнуваат во куќата на Ренато, сè уште вчудовидени од ненадејната промена на човекот, кој потврдува дека сака да учествува во нападот. Се влече ждрепка кој ќе треба да го зададе смртоносниот удар и Амелија е принудена да го извлече името на убиецот: избраниот е Ренато. Потоа пристигнува Оскар со покана за балот под маски, а Ренато изјавува дека таму ќе оди заедно со Амелија, која, откако ги разбрала намерите на нејзиниот сопруг, ќе се обиде на секој начин да го спаси својот сакан. Во меѓувреме, Рикардо во својата работна соба размислувајќи за верноста на Ренато, одлучува да се откаже од Амелија и има намера да го врати Ренато во Англија заедно со неговата сопруга: додека тој го потпишува декретот, пристигнува Оскар со белешка што му ја доставила една мистериозна жена, каде што пишува дека при приемот ќе му биде загрозен животот. Рикардо сепак одлучува да присуствува на балот за последен пат да ја види својата сакана. Започнува балот под маски: Ренато се обидува да разбере која е маската на Рикардо и со измама успева да ги украде информациите од Оскар. Во меѓувреме, на Рикардо му приоѓа Амелија, која го моли да побегне. Рикардо одбива, но признава дека ја потпишал наредбата за нејзино заминување. Додека се подготвуваат да се збогуваат, пристигнува Ренато и предавнички го прободува грофот. Оскар го обвинува Ренато за злосторството, но грофот, во смртна мака, го ослободува својот пријател и, откако му се доближува, му признава дека ја сакал Амелија, но дека ја почитувал нејзината чест и му го покажува потпишаното испраќање. Додека Ренато размислува за последиците од неговата погрешна одмазда, Рикардо умира, оплакуван од сите присутни.
5 Познати арии
*''Кон ѕвезите'', песна од Оскар (Чин I)
*''Кралу на бездната, побрзај'', романса на Улрика (Чин I)
*''Еве го ужасното поле'', романса од Амелија (Чин II)
*''Или е шега или лудост,'' квинтет
*''Со тебе сум'', дует помеѓу Рикардо и Амелија (Чин II)
*''Ти ја извалка таа душа'' Арија од Ренато Сцена I (Чин III)
*''Ќе умрам - но чесно'', романса од Амелија (Чин III)
*''Можеби прагот се повлече'' - Рикардо - Сцена V (чин III)
*''Но, ако сум принуден да те изгубам'' Арија од Рикардо (Чин III)
*''Би сакале да знаете'', песна од Оскар (Чин III)
6 Дискографија
година, Пејачи (Рикардо, Амелија, Ренато, Улрика, Оскар), директор, Етикета
1943 година, Бениамино Џигли, Марија Каниља, Џино Бечи, Федора Барбиери, Елда Рибети, Тулио Серафин, ЕМИ
1956 година, Џузепе ди Стефано, Марија Калас, Тито Гоби, Федора Барбиери, Евгенија Рати, Антонино Вото, ЕМИ
1957 година, Џузепе ди Стефано, Марија Калас, Еторе Бастианини, Џулиета Симионато, Еугенија Рати (во живо во Театро ала Скала), Џанандреа Гавацени, ЕМИ
1960 година, Карло Бергонзи, Биргит Нилсон, Корнел МекНил, Џулиета Симионато, Силвија Сталман, Џорџ Солти, Дека
1961 година, Џани Поџи, Антониета Стела, Еторе Бастианини, Адријана Лазарини, Џулијана Таволачини, Џанандреа Гавацени, Дојче Грамофон
1966 година, Карло Бергонзи, Леонтин Прајс, Роберт Мерил, Ширли Верет, Рери Грист, Ерих Лајнсдорф, RCA
1970 година, Лучано Павароти, Рената Тебалди, Шерил Милнс, Регина Ресник, Хелен Донат, Бруно Бартолети, Дека
1976 година, Пласидо Доминго, Мартина Аројо, Пјеро Капучили, Фиоренца Косотто, Рери Грист, Рикардо Мути, ЕМИ
1978 година, Хосе Карерас, Монсерат Кабаље, Ингвар Виксел, Патриша Пејн, Сона Газаријан, Колин Дејвис, Philips Records
1980 година, Пласидо Доминго, Катија Рикиарели, Ренато Брусон, Елена Образцова, Едита Груберова, Клаудиус Абадо, Дојче Грамофон
1982 година, Лучано Павароти, Маргарет Прајс, Ренато Брусон, Криста Лудвиг, Кетлин Битка, Џорџ Солти, Дека
1989 година, Пласидо Доминго, Жозефина Барстоу, Лео Нучи, Флоренс Квивар, Суми Џо, Херберт фон Карајан, Дојче Грамофон
1995 година, Ричард Лич, Микеле Крајдер, Владимир Чернов, Елена Заремба, Марија Бајо, Чарлс Рици, телдек
7 ДВД-а
година, Пејачи (Рикардо, Амелија, Ренато, Улрика, Оскар), директор, Етикета
1980, Лучано Павароти, Катја Ричарели, Луис Килико, Бјанка Берини, Џудит Блеген, Џузепе Патане, Пионер
1990, Пласидо Доминго, Жозефина Барстоу, Лео Нучи, Флоренс Квивар, Суми Џо, Џорџ Солти, TDK екстензија
1991, Лучано Павароти, Април Мило, Лео Нучи, Флоренс Квивар, Харолин Блеквел, Џејмс Левин, Дојче Грамофон
2001, Салваторе Лиитра, Марија Хулехина, Амброџо Маестри, Маријана Пенчева, Офелија Сала, Рикардо Мути, Хаус оф опера
8 Наводи
9 Библиографија
* Џулијан Буден, ''Делата на Верди,'' том II, Торино, ЕДТ 1986 година.
* Абијати, ''Животот и делата на Џузепе Верди,'' 1959 година, Милано, Рикорди.
* Аудиториумска програма, со либрето и ноти, за постановката 1988-89 во Театро Реџо во Парма, курирана од Клаудио дел Монте и Винченцо Рафаеле Сегрето.
10 Други проекти
* содржи фотографии или други фајлови во врска со