Бенинска маска од слонова коска

Бенинската маска од слонова коска е минијатурен скулптурен портрет изработен од слонова коска, кој ја прикажува Идија, првата Ијоба (Кралица-мајка) од Бенинската империја во 16 век, обликуван во форма на традиционална африканска маска. Маските биле ограбени од Британците од палатата на Оба од Бенин за време на Бенинската експедиција во 1897 година.
Две речиси идентични маски се чуваат во Британскиот музеј во Лондон и во Метрополитен музејот на уметност во Њујорк. И двете го прикажуваат спокојно лице на Кралицата Мајка која носи украс за глава со монистра, монистрастен ѓердан на вратот, сите врамени со работ на тиара и јака на симболични суштества, како и двојни јамки од двете страни за прицврстување на приврзокот.
До нејзиното враќање во 2022 година на Нигерија, Музејот Линден во Германија имал таква маска во својата колекција. Понатаму, слични маски има и во Музејот на уметност во Сиетл и една во приватна колекција.
Примерот од Британскиот музеј, станал и културен симбол на модерна Нигерија уште од FESTAC 77, голем панафрикански културен фестивал одржан во Лагос, Нигерија во 1977 година, кој како свој официјален симбол избрала реплика на маската изработена од Ерхабор Емокпае.
3 Потекло
1.1 Три од маските од слонова коска
1.2 Бенинска Империја
На почетокот на 16 век, динамичниот Есиги владеел со Бенинската империја на народот Едо како негов Оба. Тој дошол на власт откако португалските истражувачи првпат стапиле во контакт со империјата. Империјата тргувала со бибер, слонова коска, локални текстили и робови за месинг и корални мониста. Есиги се вклучил во два големи конфликти. Прво, неговиот полубрат водел долготрајна граѓанска војна за линијата на наследување што ќе го круниса Есиги, првородениот. Второ, Есиги успешно се одбранил од инвазија од северното кралство Игала и го заробил нивниот водач.Есиги го наградил својот клучен политички и мистичен советник за време на овие искушенија, неговата мајка Идија, со титулата ''Ијоба'' (Кралица-Мајка) - првата во традицијата на советници-Кралица-Мајка. Идентификацијата со Идија ја направил Оба Акензуа II во средината на 20 век.
1.3 Ритуална употреба
Обата од Бенин нарачувал дела од својот еснаф на резбари од слонова коска и дрво, ''Игбесанмван''. Нивните дела биле прилагодени за нивниот владетел, помеѓу материјалните конотации на слонова коска и визуелните мотиви во резбите. Најмалку две од маските прикажуваат португалски слики (иако овие слики го надживеале вистинското португалско присуство) и затоа веројатно биле создадени за време на владеењето на Есиги на почетокот на 16 век (веројатно ), или за време на животот на Идија или набргу по нејзината смрт. Сличностите меѓу маските укажуваат дека тие веројатно биле создадени во исто време од истиот уметник. Нивните детали се совпаѓаат со споредливите квалитети на резбање на лажици од слонова коска и солници нарачани во истиот период, раниот период на уметноста во Бенин, фазата на најсилна поврзаност со уметноста Ифе или Јоруба. Делата од слонова коска од Бенин главно биле наменети за Оба за употреба во ритуал. Маските можеби се користеле во церемонии, вклучувајќи ја и комеморацијата на Угие Ијоба за мајката на Оба, како и церемонијата на прочистување на Емобо за протерување на лошите духови од земјата. Слични висечки маски главно се користат во современите церемонии на Емобо фокусирани на лошите духови, иако традициите на Емобо можеби се менувале низ историјата.
Четири скалила на страната од маските, над и под секое уво, ги оставаат маските да висат во висечка положба и укажуваат дека маските биле обесени на јаже, иако експертите не се согласуваат за тоа како се носеле. Историчарот на уметноста од Британскиот музеј, Вилијам Фаг, заклучил дека за разлика од малите месингани маски-привезоци што ги носеле модерните кралеви на половината, маската од слонова коска веројатно се носела околу вратот. Цртеж од 1830-тите години на слична маска што ја носел соседен владетел на градите ја потврдува теоријата на Фаг. Врз основа на положбата на скалите, метрополитенската кураторка Алиса ЛаГама исто така ја потврдила теоријата. Сепак, специјалистот за Бенин и антрополог Паула Бен-Амос напишала дека маските се носеле на половината како привезоци за време на церемониите Угие Ијоба и Емобо. Шупливите маски веројатно служеле како амајлиски садови. Под јаките на маската, прстенот од мали јамки се точки за прицврстување на кртоталните ѕвона.
2 Опис и толкување
Маските се изработени од слонова коска, долги и овални по форма,и тенко резбани, приближувајќи се кон полупроѕирност. Сличните висечки маски од Британскиот музеј и Метрополитен имаат елабориран орнамент на косата и јаката. Погледот на секоја маска е нагласен со железен инкруст на зениците и долната контура на очите, а очите се малку одвлечени од очните капаци. Оваа употреба на инкрустирање отстапува од начините на кои Европејците ја користеле слонова коска. Над очите, четирите супраорбитални ознаки се поврзани со жените од Бенин. Цртите на лицето на маските се симетрични и вешто прецизни. Усните им се раздвоени, ноздрите малку раширени, а косата густа со ситни спирали и праволиниска линија на косата. Изразот на маските за „безлична свежина“ ги одразува стилските конвенции на еснафот на резбари од слонова коска на Оба, со натурализам типичен за занаетчиството во раната уметност во Бенин.
2.1 Моќна жена
Приказот на жени е редок во уметноста на Бенин, иако позицијата на Идија, позната во традицијата Едо како „единствената жена што одела во војна“, е исклучителна, а самата титула ''Ијоба'' или Кралица Мајка е создадена за неа. Шапката е дел од фризурата ''укпе-охуе'' („клун на папагал“) што таа ја создала, и појасно се гледа на бронзената глава на кралицата Идија. Прикажаниот скапоцен корал на шапката и огрлицата се во форма на цилиндрични ''илеке'' („кралски“) монистра, кои била посебно доделена привилегија на Кралицата Мајка да ги носи, обично резервирани за Оба и ''Едогун'' (воен водач). Маската од Музејот Линден, исто така, има низа од вистински ''икиле'' монистра од корал завиткани околу нејзиното чело. Овие црвени монистра и црвена ткаенина, некогаш резервирани за лидерски личности, во модерното време се популарно усвоени како елементи на традиционалната облека на Едо.
Челата на обете маски се испишани со четири вертикални лузни над секое око, со вметнати парчиња од пар железни ленти што ја истакнуваат лузната. Железото се користи и во зениците и рабовите на очите.
2.2 Трговски симбол
Слоновата коска, и тогаш и сега, означува кралско богатство, моќ и чистота. Слоновата коска, веќе луксузна стока во Африка, станувала сè попосакувана со растот на европската трговија со слонова коска. Кога ќе убиеле слон во Бенин, Обата добивала еден заб како подарок, а другиот бил понуден на продажба. Така, Обата имала многу забни заби и ја контролирала трговијата со слонова коска. Слоновата коска се поврзува со Едо ориша од морето, Олокун. Бидејќи оваа ориша дава богатство и плодност, таа е еквивалент на Бенинската Оба во духовниот свет. Слоновата коска давала богатство слично на Олокун, бидејќи ги мамела португалските трговци кои, пак, враќале богатство во Бенин. Португалците му припаѓале на Олокун, бидејќи пристигнале од морето.Белината на слонова коска, исто така, ја одразува симболиката на белата креда, чија ритуална чистота е поврзана со Олокун.
Ажурот на тиарата и јаката претставуваат мали глави на португалски мажи во тиарата и на примероците од Мет и на Британскиот музеј, со единаесет фигури на маската од Британскиот музеј, а на маската од Мет седум фигури на португалски мажи наизменично со шест претстави на каллива риба, западноафриканската белодробна риба. Португалците, кои неодамна пристигнале во областа, биле симбол на моќ и богатство за кралскиот двор.Нивната иконографија е препознатлива по нивната долга коса, висечки мустаќи (често опишани како брадести) и куполни капи. Историчарката на уметност од Бенин, Барбара Блекмун, ги толкува овие украси на круната како референца за способноста на Идија да ја води португалската моќ во корист на нејзиниот син. Калливите риби биле вообичаена тема во кралската уметност на Бенин, и ја одразувале божественоста на Оба. Космологијата Едо верувала дека духовите го преминуваат океанот за да стигнат до задгробниот живот, каде што нивните водачи живееле како богови. Како суштества што можеле да живеат на копно и на море, калливата риба ја симболизирала двојноста потребна за последното патување на водачот, а оваа двојност го претставува и поморскиот Португалец. Калливата риба се појавува и во шема на круната на маската од Музејот Линден, додека круната на маската од приватната колекција има елементи на птици, кои претходно биле присутни и на сличната маска од Музејот на уметност во Сиетл. Маските се разликуваат и по шемата по должината на долните рабови на јаката.Ј аката на примерокот од МЕТ е слично украсена со единаесет Португалци (со оштетување на неговата десна страна), додека јаката на маската од Британскиот музеј е наместо тоа апстрактна решеткаста гилоше.
3 Потекло
 За време на казнената Бенинска експедиција во 1897 година, Британците ограбиле група слични маски од слонова коска во спалната соба на Оба во палатата.Граѓанскиот водач на експедицијата, Ралф Мур, ги зел двете најдобри маски, кои подоцна ги собрал британскиот антрополог Чарлс Габриел Селигман и ги префрлил во Лондонскиот музеј на човештвото (сега Британски музеј ) и Музејот на примитивна уметност во Њујорк (сега Метрополитен музеј на уметност).Две дополнителни маски од групата во спалната соба биле земени од Британците и сега се наоѓаат во колекциите на Музејот на уметност во Сиетл (порано главен медицински службеник Роберт Алман) и Музејот Линден во Штутгарт (порано В.Д.Вебстер, а потоа Августус Пит Риверс ),а има и една во приватна колекција на наследниците на Хенри Голвеј.
Пет до шест маски од овој тип биле пронајдени во голем сандак во 1897 година во спалната соба на тогашниот владетел Оба Овонрамвен, владетел на дворот на Бенин. Тие биле украдени во време на големи граѓански немири за време на британската казнена Бенинска експедиција од 1897 година, Британците ги запалиле кралските палати на Оба и Кралицата Мајка и ограбиле илјадници уметнички дела од слонова коска, месинг и дрво од предците на олтарите, приватните простории и магацините, а многу биле продадени во Англија на западни музеи и колекционери за да се надоместат трошоците за експедицијата. Приврзокот на Британскиот музеј бил купен во 1910 година од британскиот антрополог проф.Чарлс Габриел Селигман.
Маската во Мет била стекната во 1972 година како подарок од Нелсон Рокфелер. Тој го основал Музејот на примитивна уметност во 1954 година откако Метрополитен музејот не му возвратил на интересот за претколумбовските уметности. Музејот собирал дела поради нивната уметничка - а не антрополошка - вредност, што е спротивно на претходната историја на африканската уметност во западните колекции. Историчарот на уметност од колеџот Квинс , Роберт Голдвотер, станал негов директор и препорача аквизиции. Неговиот аргумент да ја собере привезочната маска од слонова коска билмеѓу неговите најдолги, на крајот од 1957 година. Тој ја нарекол „најдобриот предмет од ваков вид познат, ниту пак ќе се појават други“. Голдвотер напишал дека маската е поквалитетна од сличната, што ја поседува Британскиот музеј. Маската, предвидел тој, ќе ја редефинира колекцијата и ќе биде на постојана изложба, на исто ниво со добро познатата слика „''Заспаниот циган“'' (1897) од Анри Русо во Музејот на модерна уметност. Рокфелер ја купил маската по рекордна цена и ја открил во септември 1958 година. Купувањето ја зацврстило политиката дека Голдвотер верувал дека музејот треба да се фокусира на трајни колекции на ремек-дела.
4 Наследство
Висечката маска од Бенин станала иконска слика на уметноста во Бенин, а верзијата на Британскиот музеј, претставена на нигериските банкноти од една наира во 1973 година, и била избрана за официјален амблем на пан-африканскиот културен фестивал FESTAC 77 во 1977 година, така што овој дизајн е често познат во современа Нигерија како маска FESTAC. Нигериската влада не успеала да обезбеди позајмица од делото од Британскиот музеј и го ангажирала уметникот од Едо, Ерхабор Емокпае, да ја рекреира маската како бронзен централен дел висок 6 метри за фестивалот (изложен во Националниот уметнички театар од 1979 година). Тој, исто така, дизајнирал знаме на FESTAC со маската како централен елемент на црно-златно-црн вертикална тробојка, и бил одговорен за обемниот графички дизајн на настанот. Друг уметник од Едо, Феликс Идубор, бил ангажиран да изрезба две реплики на маски од слонова коска за Нигерискиот национален музеј. A 150Бронзена репродукција од кг била исто така донирана на УНЕСКО во 2005 година.
Привезната маска на Мет со ликот на Кралицата Мајка се смета за едно од најпознатите дела на музејот. Африканскиот историчар на уметност Ецио Басани напишал дека профилот на маската на Мет бил „истовремено деликатен и силен“ со „музички ритам“ и дека употребата на инкрустација од железо и бакар била „дискретна и функционална“. Тој напишал дека маските на Метрополитен и Британскиот музеј биле меѓу најубавите слонови изрезбани во Бенин и дека нивниот уметник бил и рафиниран и чувствителен.Кејт Езра напишала дека тенкоста на маската ја покажува „чувствителноста и свеченоста“ на раната уметност во Бенин.
5 Поврзано
* Бронзена глава од Ифе
* Бронзена глава на кралицата Идија