Кнежество Теодоро

Кнежевство Теодоро (|Αὐθεντία πόλεως Θεοδωροῦς καὶ παραθαλασσίας ), познато и како Готија (el) или Кнежевство Теодоро-Мангуп, — грчко кнежество во јужниот дел на Крим, поточно во подножјето на Кримските Планини. Претставувало едно од последните кратки држави на Источното Римско Царство и последниот територијален остаток на Кримските Готи до неговото освојување од страна на Отоманското Царство од страна на османлискиот везир Гедик Ахмед-паша во 1475 година. Негов главен град бил Дорос, кој понекогаш се нарекува и Теодоро, а денес е познат како Мангуп. Државата била тесно поврзана со на Трапезунтското Царство.
1 Историја
Кон крајот на 12 век, полуостровот Крим се отцепил од Византија, но набргу по ограбувањето на Цариград во 1204 година, делови од него биле вклучени во трапезунската ''Газарија Ператеја''. Оваа зависност никогаш не била многу силна и на крајот била заменета со Монголите, кои во 1238 година пристигнале на полуостровот, го окупирале неговиот исток и наметнале данок на западната половина, вклучувајќи ја и Готија. Освен споменатата почит, нивното влијание било ограничено, оставајќи ги административните прашања во раце на Теодоро.
Кнежевството Готија првпат се споменува на почетокот на 14 век, со најраниот датум што го понудил поствизантискиот историчар Теодор Спандунес, кој го запишал постоењето на „Кнезот од Готија“ за време на владеењето на Андроник III Палеолог (1328–1341). Дополнителни наводи се појавуваат во текот на 14 век, при што неколку научници го идентификувале „Димитар“, еден од тројцата татарски принцови во Битката кај сините води (околу 1362/1363), со принцот од Готија. Името, во овој случај, можеби е крстено име на татарски господар на Мангуп, по име Куитани Името „Теодоро“ (Θεοδωραω) се појавува за прв пат во грчки натпис, исто така датиран во в. 1361/1362, а потоа повторно како „''Теодоро'' Мангоп“ во џеновјански документ од 1374 година година. Било предложено од А. Меркати дека формата претставува грчка множина од ''Theodoroi'', што значи светите Теодор Стратилат и Теодор Тирон, но Н. Банеску го предложил алтернативното објаснување дека произлегува од дефинитивното грчко име τὸ Δόρος ( до Дорос) или τὸ Δόρυ (на Дори), по раното средновековно име на регионот. Без оглед на потеклото, името останало: до 1420-тите, официјалната титула на принцот гласела „Господар на градот Теодоро и поморскиот регион“ ( el), додека колоквијално го нарекувале Θεοδωρίτσι (''Теодорици'', 'малиот Теодоро') од неговите жители.
Во 1395 година, воениот лидер Тамерлан го нападнал полуостровот Крим, уништувајќи неколку градови, вклучувајќи го и главниот град на Готија, Теодоро. По неговата смрт во 1404 година, Готија прераснала во една од најзначајните сили на Црното Море, профитирајќи од периодот на џеновска нестабилност и занемарувањето на нејзините црноморски колонии, но и подемот на Кримското Ханство. Во 1432 година, Готија застанала на страната на Венеција против Џенова поради ветувањето на последната дека ќе и даде пристап на Готија до морето.
Кнежевството имало мирни односи со Златната орда на нејзиниот север, плаќајќи годишен данок како вазали, но било во постојан судир со џеновските колонии на југ околу пристапот до бреговите и трговијата што минувал низ пристаништата на Крим. Тесен појас на крајбрежната земја од Јамболи ( Балаклава) на запад до Алстон (Алушта) на исток, првично дел од кнежевството набрзо паднал под контрола на Џенова. Локалните Грци го нарекле овој регион Параталасија (|Παραθαλασσια, „морскиот брег“), додека под џеновско владеење бил познат како Капетанија на Готија. Откако ги изгубиле пристаништата на јужниот брег, Теодоритите изградиле ново пристаниште наречено Авлита на устието на реката Чернаја и го зацврстило со тврдината Каламата (современ Инкерман).
Во текот на 1474 година, луѓето од Кафа се биле на работ на бунт; Официјалните документи од оваа година ја опишуваат штетата направена на готските земјопоседници и земјоделци или палењето згради во пограничните области Алушта и Џембало. Принцот во тоа време Исак (италијанските документи го пишуваат Сајхус) им поднел формална жалба на Џеновјаните плашејќи се од војна со Кафа. На 6 јуни 1475 година, отоманскиот командант Гедик Ахмет-паша го освоил Кафа по петдневна опсада.
Опсадата на Мангуп започнала некаде во септември. Принцот имал триста Власи кои се бореле во одбраната. Според Василиев, градот претрпел пет големи напади за време на опсадата; на крајот, снабдувањето со храна на Теодоро било блокирано и луѓето почнале да подлегнуваат на глад. На крајот на декември 1475 година, Мангуп им се предал на Османлиите под услов принцот, народот и нивниот имот да бидат поштедени. Додека голем дел од остатокот од Крим останал дел од Кримското Ханство, како османлиски вазал, поранешните земји на Теодоро и јужен Крим биле управувани директно од Високата порта. Според отоманскиот историчар Ашик паша-Заде, откако Мангуп се предал, Османлиите го третирале исто како и Кафа. Османлиите ги зеле началниците на градот и ги однеле во Константинопол каде што биле погубени. Нивните богатства им биле предадени на султанот, додека нивните сопруги и ќерки биле подарени на султановите службеници. По капитулацијата на градот, една од црквите била претворена во џамија, каде што била изнесена молитва за султанот. Според еден отомански хроничар, „''куќата на неверникот станала куќа на исламот''“.
2 Принцовите на Теодоро
Историчарот Александар Василиев го идентификува првиот принц како Димитар, посведочен во Битката кај Сините Води во година. Според Василиев, тој веројатно треба да се поистоветува со ''хекатонтаршите'' Кујтани, кои отприлика во исто време го подигнале камениот натпис со името „Теодоро“ на ѕидовите на Мангуп.
Принцовите кои следат по Димитар се познати исклучиво преку руски извори. Гранка од грчката династија Габрас биле владетели на Теодоро и научниците најчесто ги идентификуваат со семејството познато од руски извори како „Ховра“. Принцот Стефан („Степан Василевич Ховра“), емигрирал во Москва во 1391 или 1402 година заедно со неговиот син Григориј. Неговиот патроним имплицира постоење на татко по име Василиј, кој веројатно му претходел како принц (и пак веројатно бил син на Димитар). Стефан и Григориј станале монаси, а Григориј подоцна го основал манастирот Симонов во Москва. Руските благороднички семејства на Ховрин и Головин тврделе дека потекнуваат од нив. Во Готија, Стефан бил наследен од друг син, Алексеј I, кој владеел до неговата смрт во 1444–45 или 1447 година. Наследник на Алексеј бил неговиот најстар син Јован, кој бил оженет со Марија Асанина, жена поврзана со византиската царска династија Палеолози и благородничките лоза Асани и Цамплакон. Двојката имала син, исто така наречен Алекиј, кој починал млад во 1446/7, веројатно во денешен Трабзон. Се смета дека владеењето на Јован било многу кратко, или можеби воопшто не владеел – А. Василиев шпекулира дека ја напуштил Готија за Трабзонведнаш штом Алексеј I починал – така, друг син на Алексеј, Олубеј, успеал како принц во в. 1447 година и владеел до 1458. Една ќерка на Алексеј I, Марија од Готија, станала во 1426 година прва сопруга на последниот трапезунтински цар, Давид.
Олубеј повеќе не се споменува по 1458 година, и ниеден принц не е познат по име некое време; Џеновските документи го спомнуваат само „господарот на Теодоро и неговите браќа“ ( ''dominus Tedori et fratres ejus'' ). Во 1465 година, се споменува принцот Исак, веројатно син на Олубеј и оттаму веројатно владеел од 1458. Соочени со зголемената османлиска опасност, тој се впуштил во ''зближување'' со Џеновјаните во Кафа и се оженил со Марија Асанина Палеологина. Неговиот сè попро-османлиски став во подоцнежните години, сепак, довел до негово соборување од неговиот брат Александар во 1475 година, со поддршка на Стефан Велики. Ова дошло предоцна за да се спаси Теодоро: во декември 1475 година, по освојувањето на другите христијански упоришта долж брегот на Крим, Османлиите го зазеле градот по тримесечна опсада. Александар и неговото семејство биле одведени во заробеништво во Цариград, каде што принцот бил обезглавен. Неговиот син бил насилно преобратен во ислам, а неговата сопруга и ќерките станале дел од харемот на султанот.
3 Култура
Населението на Готија била мешавина од Грци, Кримски Готи, Алани, Черкези, Бугари, Кумани, Кипчаци и други етнички групи, од кои повеќето биле приврзаници на православното христијанство и хеленизирани. Официјален јазик на кнежеството бил грчкиот.
Во Готија може да се следат различни културни влијанија: нејзината архитектура и христијанските ѕидни слики во суштина биле византиски, иако некои од нејзините тврдини исто така покажуваат локален, како и џеновски карактер. Впишаните мермерни плочи пронајдени во регионот биле украсени со мешавина од византиски, италијански и татарски украсни елементи.