Омфала

Во старогрчката митологија, Омфала (|Ὀμφάλη|Omphale|папок) — принцеза на кралството Лидија во Мала Азија. Диодор Сицилиски го дава првото појавување на темата за Омфала во книжевноста, иако Есхил бил запознаен со епизодата. Грците не ја препознавале како божица: неспорната етимолошка поврзаност со ''омфал'', светскиот папок, никогаш не била јасно објаснета. Во нејзиниот најпознат мит, таа е господарка на јунакот Херакле за време на една година задолжително ропство — сценарио кое, според некои, им дало можност на писателите и уметниците да ги истражуваат сексуалните улоги и еротските теми.
1 Семејство
Според Диодор Сицилиски, Омфала била ќерка на Јардан, додека според митографот Аполодор, името на нејзиниот татко било Јарданес, а таа била сопруга на Тмол, крал на Лидија, од кого го наследила престолот.
2 Митологија
2.1 Херакле и Омфала
Големиот јунак Херакле, кого Римјаните го идентификувале како Херкул, „ненамерно“ го убил Ифит. Во една од многуте грчки варијанти на темата, казната била, по заповед на Делфиското пророчиште Ксеноклеја, тој да биде предаден како роб на Омфала за период од една година, а отштетата да му се исплати на Еврит, кој ја одбил. (Според Диодор, синовите на Ифит ја прифатиле.)
Темата, која по својата природа претставува комична инверзија на сексуалните улоги, не е целосно илустрирана во ниту еден зачуван текст од класична Грција. Плутарх, во својот животопис на Перикле, 24, ги спомнува изгубените комедии на Кратин и Евполис, кои алудирале на современата улога на Аспасија во домаќинството на Перикле, и кај Софокле во ''Трахинки''
било срамно Херакле да ѝ служи на ориентална жена на овој начин, но постојат многу доцнохеленистички и римски текстуални и уметнички наводи во кои Херакле е принуден да извршува женски работи, па дури и да носи женска облека и да држи кошница со волна додека Омфала и нејзините слугинки предат. Омфала дури ја носела кожата од Немејскиот лав и ја држела маслиновата палка на Херакле. Не постои целосен ран расказ што би ги дополнувал подоцнежните вазни-слики.
Но, исто така за време на неговиот престој во Лидија, Херакле го освоил градот Итони и ги поробил неговите жители, го убил Силеј кој ги принудувал минувачите да му ја копаат лозјата, и потоа ги заробил Керкопите.
По извесно време, Омфала го ослободила Херакле и го земала за свој сопруг. Тие отпатувале во шумите на Дионис и планирале да ги прослават обредите на Дионис на разденување. Херакле спиел сам во кревет покриен со облеката на Омфала. Грчкиот бог Пан се надевал дека ќе ја има Омфала и гол се вовлекол во креветот на Херакле, кој го фрлил Пан на подот и се насмеал.
2.2 Синови на Херакле во Лидија
Диодор Сицилиски (4.31.8) и Овидиј во своите ''Heroides'' (9.54) спомнуваат син по име Ламос. Но ''Библиотека'' (2.7.8) го дава името на синот на Херакле и Омфала како Агелај, од кого потекнувало семејството на Крез.
Павсаниј (2.21.3) дава уште едно име, спомнувајќи го Тирсен, син на Херакле од „лидиската жена“, под што Павсаниј очигледно ја подразбира Омфала. Се смета дека овој Тирсен прв ја измислил трубата, а неговиот син Хегелеј ги научил Дорците, заедно со Темeн, како да свират труба и прв ѝ го дал на Атена прекарот „Труба“.
Името ''Тирсен'' се појавува и на други места како варијанта на Тирен, кого многу извештаи го носат од Лидија за да ги насели Тирсените / Тиренците / Етрурците во Италија. ДионисијХаликарнаски (1.28.1) наведува традиција според која наводниот основач на етрурските населби бил Тирен, син на Херакле и лидиската Омфала, кој ги истерал Пелазгите од Италија од градовите северно од реката Тибар. Дионисиј го дава ова како алтернатива на другите верзии за потеклото на Тирен.
Херодот (1.7) се повикува на хераклидска династија на кралеви кои владееле со Лидија, но можеби не потекнувале од Омфала, пишувајќи: „Хераклидите, потомци на Херакле и робинката на Јарданус....“ Омфала како робинка изгледа чудно. Сепак, Диодор Сицилиски раскажува дека кога Херакле сè уште бил роб на Омфала, пред таа (ќерка на Јардан) да го ослободи и да се омажи за него, Херакле имал син, Клеодај, со една робинка. Ова се совпаѓа, иако кај Херодот синот на Херакле и робинката на Јардан се вика Алкеј.
Но, според историчарот Ксант од Лидија (V век пр.н.е.), цитиран од Николај Дамаски, хераклидската династија на Лидија го водела своето потекло од син на Херакле и Омфала по име Тилон, и била нарекувана Тилонида. Од монетите е познато дека овој Тилон бил автохтон анатолиски бог поистоветуван со грчкиот Херакле.
Херодот тврди дека првиот од Хераклидите што владеел во Сард бил Агрон, син на Нин, син на Бел, син на Алкеј, син на Херакле. Подоцнежните писатели познаваат Нино Белов како првобитен крал на Асирија, и често го нарекуваат син на Бел. Нивниот Нино е легендарниот основач и епоним на градот Нин, што се однесува на Нинива, додека Бел, иако понекогаш третиран како човек, се поистоветува со богот Бел.
Постара генеалогија можеби го прикажувала Агрон, како легендарен прв крал на древна династија, како син на митскиот Нинус, син на Белус, и тука застанувала. Во генеалогијата што ја дава Херодот, некој можеби ја додал традицијата за лидиски син на Херакле на врвот, така што Нинус и Белус во списокот сега стануваат потомци на Херакле, кои случајно ги носат истите имиња како попознатите Нино и Бел.
Барем така ја толкуваат подоцнежните хронолози, кои исто така ја игнорирале изјавата на Херодот дека Агрон бил првиот крал, и ги вклучиле Алкеј, Белус и Нинус во нивните Список на кралеви на Лидија.
Што се однесува до тоа како Агрон го стекнал кралството од постарата династија што потекнувала од Лид, син на Атис, Херодот само вели дека Хераклидите, „откако им било доверено управувањето со работите од овие кнезови, го добиле кралството преку пророчиште“.
Страбон (5.2.2) го прави Атис татко на Лид, а Тирен еден од потомците на Херакле и Омфала. Но сите други извештаи ги ставаат Атис, Лид и Тирен (брат на Лид) меѓу предхераклидските кралеви на Лидија.
3 Во уметноста
''Омфала'' е опера од францускиот композитор Андре Кардинал Детуш, првпат изведена во Académie Royale de Musique (Париска опера) на 10 ноември 1701 година.
Една од најпознатите симфониски поеми во митолошката серија на францускиот композитор Камил Сен-Санс од 1870-тите носи наслов ''Вртењето на Омфала'' („Предилното тркало на Омфала“), при што ''rouet'' е тркалото за предење што кралицата и нејзините слугинки го користеле — во оваа верзија од митот, делфискиот Аполон го осудил херојот да ѝ служи на лидиската кралица маскиран како жена. Во XX век, за време на „Златната ера на радиото“, оваа симфониска поема станала пошироко позната кога била користена како тематска музика за ''Сенката''.
''Херкул и Омфала или Моќта на љубовта'' е „класична екстраваганца“ која премиерно била изведена во кралскиот Сент Џејмс во Лондон на 26 декември 1864 година. Напишана од Вилијам Броф, со музика компонирана и аранжирана од Валерстајн, а режирана од Чарлс Метјуз. Улогата на Херкул ја играл ''травести'' Шарлот Саундерс (можеби Шарлот Кушман Саундерс), а госпоѓица Херберт ја играла Омфала.
Херкул и Омфала се тема на неколку слики од германскиот сликар од XVI век Лукас Кранах Постариот. На нив Херкул е прикажан облечен како жена од Омфала и нејзините слугинки. Херкул исто така преде волна.
''Херкул пред нозете на Омфала'' е слика од францускиот сликар од XIX век Едуар Жозеф Дантан. Херкул е прикажан како седи пред нозете на Омфала, предејќи волна.
„Hercule et Omphale“ е кратка, сексуално експлицитна поема од францускиот поет Гијом Аполинер која се појавува во еротскиот (и многу години забранет) роман ''Единаесетте илјади прчки''.
Во драмата ''The Father (1887)'' на Август Стриндберг, главниот лик, капетан Адолф, го споредува лошото однесување на својата сопруга кон него со однесувањето на Омфала кон Херакле. „Омфала!“ вреска тој. „Тоа е самата кралица Омфала! Сега ти си таа што си игра со палката на Херкул додека тој ја преде твојата волна!“
4 Во филмот
Кралицата Омфала е главен лик во ''Ослободениот Херкул'', продолжение на ''Херкул'' (1958). Нејзините стражари фаќаат мажи кои пијат од изворот на заборавот еден по еден. Таа го прави свој љубовен роб, го нарекува крал, а потоа го убива со помош на своите стражари кога ќе пристигне следниот маж. Во потрагата на Херкул да посредува во борбата за власт меѓу Полиник и Етеокле, тој пие од изворот и станува заробеник на Омфала. Неговиот другар, Улис (Одисеј), се преправа дека е глув и нем за да остане затворен на островот и да биде во контакт со Херкул, наместо да биде убиен. Една ноќ тој се извлекува од ќелијата и пронаоѓа пештера полна со сочувани статуи од поранешните љубовни робови на Омфала. Тој продолжува редовно да му дава вода на Херкул, што на крајот доведува до тоа Херкул да си го врати сеќавањето и да избега од островот. Омфала на крајот извршува самоубиство скокајќи во бањата кога Херкул бега.