Целус

Целус — првобитен бог на небото во римската митологија и теологија, иконографија и литература (спореди |caelum - „небо“, „рај“, од каде што потекнува и англискиот збор ''celestial)''. Името на божеството обично се појавува во машка граматичка форма кога се сфаќа како машка генеративна сила.
1 Идентитет
Името Целус укажува дека тој бил римски пандан на грчкиот бог Уран (Οὐρανός), кој бил од големо значење во теогониите на Старите Грци, и на еврејскиот бог Јахве. Варон го поврзувал со Тера (Земја) како ''pater et mater'' (татко и мајка) и изјавил дека тие се „големи божества“ (''dei magni'') во теологијата на мистериите во Самотрака. Иако не е познато дека Целус имал култ во Рим, не сите научници го сметаат за грчки импортиран бог со латинско име; тој е поврзан со Суман, богот на ноќната грмотевица, како „чисто римски“ бог.
Целус почнува редовно да се појавува во августовската уметност и во врска со култот на Митра за време на царската ера. Витрувиј го вклучил меѓу небесните богови чии храмови ''(aedes)'' требало да се градат отворени кон небото. Како небесен бог, тој се идентификувал со Јупитер, како што е наведено од натпис на кој пишува ''Optimus Maximus Caelus Aeternus Iup<pi>ter.''
2 Генеалогија
Според Цицерон и Хигин, Целусл син на Етер и Диес („Ден“ или „Дневна светлина“). Целус и Диес во оваа традиција биле родители на Меркур. Со Тривија, Целус бил татко на карактеристично римскиот бог Јанус, како и на Сатурн и Опс. Целус бил и татко на еден од трите Јупитери, а татковците на другите двајца биле Етер и Сатурн. Во една традиција, Целус бил татко на Музите, заедно со Тел, иако ова веројатно било само превод на ''Уран'' од грчки извор.
3 Мит и алегорија
Целус го заменил Уран во латинските верзии на митот за Сатурн (Крон) кој го кастрирал својот небесен татко, од чии отсечени гениталии, фрлени на морето, се родила божицата Венера (Афродита). Во неговото дело ''„За природата на боговите“'', Цицерон претставува стоичка алегорија на митот во која кастрацијата означува „дека највисокиот небесен етер, тој семенски оган што ги создава сите нешта, не барал еквивалент на човечки гениталии за да продолжи во својата генеративна работа“. За Макробиус, одвојувањето го одделило Хаосот од фиксираното и мерено Време (Сатурн) како што било определено од ротирачките Небеса (Целум). ''Semina rerum'' („семето“ на нештата што постојат физички) доаѓаат од Целус и се елементите што го создаваат светот.
Божествената просторна апстракција ''Целум'' е синоним за Олимп како метафорично небесно живеалиште на божественото, идентификувано со, но и различно од, планината во античка Грција именувана како дом на боговите. Варо изјавил дека Грците го нарекуваат Целум (или Целус) „Олимп“. Како претстава на просторот, Целум бил една од компонентите на ''mundus'', „светот“ или ''космосот'', заедно со ''terra'' (земја), ''mare'' (море) и ''aer'' (воздух). Во неговото дело за космолошките системи на антиката, холандскиот ренесансен хуманист Герардус Восиус опширно се занимавал со Целус и неговата двојност како бог и место каде што живеат другите богови.
Предникејскиот христијански писател Лактанциј рутински ги користел латинските теоними Цел, Сатурн и Јупитер за да се осврне на трите божествени ипостаси на неоплатонската школа на Плотин: Првиот Бог (Цел), Интелектот (Сатурн) и Душата, син на Интелигентниот (Јупитер).
4 Во уметноста
Постои општа, иако не универзална, согласност дека Цел прикажан на оклопот на ''Август од Прима Порта'', на самиот врв над четирите коњи на ''квадригата'' на богот на Сонцето. Тој е зрел, брадест маж кој држи наметка над главата и таа се виорува во форма на лак, конвенционален знак на божество ''(velifcatio)'' што „потсетува на небесниот свод“. Тој е избалансиран и спарен со персонификацијата на Земјата на дното на оклопот. (Овие две фигури се идентификувани и како Сатурн и Магна Матер, за да го претставуваат новото сатурновско „Златно доба“ на августинската идеологија). На олтарот на Ларите во Ватикан, Цел во својата кочија се појавува заедно со Аполон - Сон над фигурата на Август.
5 Ноктурнус и темплум
Како ''Целус Ноктурнус'', тој бил бог на ноќното, ѕвездено небо. Во еден пасус од Плавт, Ноктурнус се смета за спротивност на Сол, богот на Сонцето. Ноктурнус се појавува во неколку натписи пронајдени во Далмација и Италија, во друштво на други божества кои се наоѓаат и во космолошката шема на Мартијан Капела, врз основа на етрурската традиција. Во етрурската дисциплина на гатање, Целус Ноктурнус бил поставен на северниот дел без сонце, наспротив Сол, за да ги претставува поларните екстремитети на оската. Ова усогласување било фундаментално за цртањето на ''темплум'' (свет простор) за практикување на претскажување.
6 Митрајски синкретизам
Името ''Целус'' се појавува во посветителски натписи поврзани со култот на Митра. Митраевиот Целус понекогаш бил прикажан алегорично како орел што се наведнува над небесната сфера обележана со симболи на планетите или зодијакот. Во митраевиот контекст, тој бил поврзан со Каутес и понекогаш се појавува како ''Целус Етернус'' („Вечно небо“). Форма на Ахура-Мазда на латински е позната како ''Целус Етернус Јупитер.'' Ѕидовите на некои митреи содржат алегорични прикази на космосот со Океан и Цел. Митреумот во Дибург го претставува тројниот свет со Целус, Океан и Телус под Фаетон-Хелиодром.
7 Еврејски синкретизам
Некои римски писатели го користеле Целус или Целум како начин да го изразат монотеистичкиот бог на јудаизмот (Јахве). Јувенал го идентификувал еврејскиот Бог со Целус како највисоко небо ''(summum caelum)'', велејќи дека Евреите го обожаваат ''нуменот'' на Целус; Петрониј користел сличен јазик. Флор во еден пасус Светињата над светињите во Ерусалимскиот храм ги опишал како место каде што се наоѓа „небо“ ''(caelum)'' под златна лоза. Златна лоза, веројатно онаа што била спомената, била испратена од хасмонејскиот крал Аристобул до Помпеј Магнус по неговиот пораз на Ерусалим, а подоцна била изложена во Храмот на Јупитер Капитолинус.
8 Наводи
8.1 Библиографија
***