Масакр во Тезно

Масакрот во Тезно (хрватски: ''Pokolj u Teznom'') — масовното убиство на заробеници и цивили на Независната држава Хрватска (НДХ) што се случило во Тезно кај Марибор по крајот на Втората светска војна во Југославија. Убиствата биле извршени од единиците на југословенските партизани во мај 1945 година, во Блајбурговите репатријации. Егзекуциите започнале на 19 мај, кога првите затвореници пристигнале во Тезновата шума од блиските затворски логори, и продолжиле до 26 мај. Повеќето од телата биле закопани во антитенковски ров што бил неколку километри долг, кој југословенските власти го сокриле и го чувале во тајност.
Се претпоставува дека во масакрот биле убиени околу 15.000 војници и цивили. Гробовите биле откриени во 1999 година при изградба на автопат. Дополнителни истражувања на погребните места биле спроведени во 2007 година од страна на Комисијата за скриени масовни гробници во Словенија. Во 2012 година, словенечката влада формирала меморијален парк во Тезно, каде се одржува годишна комеморација.
1 Позадина
Во мај 1945 година, на крајот на Втората светска војна во Југославија, војниците на Независна Држава Хрватска почнале да се повлекуваат кон Австрија, каде се наоѓале британските сили, со намера да им се предадат на нив, а не на југословенските партизани. Заедно со многу цивили, хрватските вооружени сили се бореле до југословенско-австриската граница и се предале на 15 мај на британската армија.
Околу 25.000 војници стигнале до границата, најмногу до градот Блајбург, додека околу 175.000 биле распоредени во околните колони долги десетици милји. Меѓутоа, британската армија ја одбила нивната капитулација со образложение дека сите трупи на Оската треба да се предадат на армиите против кои се бореле. Така, воените заробеници на границата биле вратени кај југословенските партизани.
2 Принудени маршеви и убиства
Заробените колони биле подложени на принудни маршеви од пограничната област во северна Словенија. Голем број затвореници марширале кон градот Марибор, каде биле поставени транзитни логори. Транзитните центри биле лоцирани во воена касарна во округот Студенци, фабрика за делови за авиони во Тезно и неколку помали згради.
Како што колоните се оддалечувале од границата со Австрија, на затворениците им биле одземени сите вредни предмети и не им давале храна или вода. За побрзо да стигнат до целта, пукале во оние кои заостанувале. Некои биле убиени затоа што направиле пауза или затоа што биле премногу уморни за да продолжат да одат. Во текот на маршот, од колоните биле избирани мали групи мажи, биле одведени во шума и потоа убивани. Овие убиства биле добро организирани и дело на цели единици мажи. Наскоро убиствата на мали групи се претвориле во масовни погубувања.
Локалниот партизански штаб кој ги координирал колоните се наоѓал во Марибор. Организираните егзекуции генерално не биле спроведени без овластување на ОЗН (Одделение за заштита на народот). На 19 мај, командантот на 3-тата армија, Коста Наѓ, наредил Мајевичката бригада од 17-та дивизија да се пресели во Марибор и да се потчини на локалната команда на ОЗН.
Во транзитните логори се правел избор меѓу затворениците. Некои биле испратени во Загреб и Цеље на принудни маршеви или биле користени за принудна физичика работа. Други биле пратени во Тезно во близина на Марибор, каде биле лоцирани противтенковски ровови кои биле ископани од Германците за време на војната. Нивната должина изнесувала неколку километри и се протегала од реката Драва до падините на планината Похорје. Затворениците биле носени во рововите со камиони од транзитните места. Рацете им биле врзани зад грб со жици, а на многу им била соблечена облеката. По пристигнувањето, биле редени на работ од рововите и стрелани.
Убиствата започнале на 19 мај. Партизанските единици кои ги воделе биле Мајевица бригада, 1, 2 и делови од 3 баталјон на 6-та источно босанска бригада, кои сите биле дел од 17-та источно босанска дивизија на 3-тата армија. Убиствата траеле непрекинато неколку дена и доцнеле само во случај ако доцнеле камиони со затвореници. Кога рововите биле полни, биле наредени специјални одреди да ги покријат со земја. Некои тела биле ископани во посебни масовни гробници или кратери. Последните убиства биле извршени на 26 мај.
3 Последици
Труповите биле плитко закопани, а во следните недели и месеци биле направени дополнителни прикривања. ОЗН направила список на сите места за масовни гробници во Словенија. Заедно со Народниот одбранбен корпус на Југославија организирале покривање на локалитетите со земја и растенија. Локалните власти биле информирани да спречат каква било жалост на гробовите. Југословенските власти ги чувале во тајност; со децении, само ограничен пристап до областа бил дозволен. Во 1984 година, владата го назначила како локација за воени гробишта.
4 Откривање и истражување на гробовите
По распадот на комунизмот во Југославија, во Словенија биле пронајдени стотици необележани масовни гробници. Масовните гробници во Тезно биле пронајдени за време на изградбата на автопат во близина на Марибор во 1999 година, кога работниците наишле на противтенковски ров што се протегал неколку километри. Се претпоставува дека делот наменет за автопатот имал околу 600 трупови.
Наредните ископувања покажале дека во дел од ровот долг 70 метри имало 1.179 трупови. Во просек имало по 17 трупови пронајдени закопани покрај секој метар од него. Ровот бил покриен со песок, а над остатоците од телата била пронајдена вар. Повеќето ексхумирани трупови покажале дека рацете на жртвите биле врзани со жица. Поединечни черепи имале видливи прострелни рани. Во 1999, словенечката полиција првично проценила дека има помеѓу 7.000 и 10.000 жртви закопани во рововите.
Новата ексхумација започнала во 2007 година. Комисијата за скриени масовни гробници во Словенија објавила дека нивната анализа и истражување на она што сега е шумско подрачје во Тезно, открило човечки останки во должина од 940 метри. Врз основа на математички пресметки и споредби со ископувањата во 1999 година, се оценило дека содржи остатоци од околу 15.000 жртви. Собраната документација и сочуваните предмети на жртвите покажале дека тие во голема мера биле членови на Хрватските вооружени сили (ХОС). Историчарот Митја Ференц изјавила дека меѓу жртвите имало и некои припадници на Црногорската национална армија, кои биле инкорпорирани во ХОС таа година, и веројатно неколку членови на муслиманските милиции, германската армија и унгарските и албанските баталјони на ХОС (Легија на Унгарија и Скендербег). Јоже Дежман, шеф на Комисијата за скриени масовни гробници, го нарекол Тезно како најголемата масовна гробница во Европа по крајот на Втората светска војна.
Делот од ровот во Тезно во Марибор бил официјално означен како масовна гробница Тезно Вудс 1. Масовни гробници во Тезно Вудс 2–6 (словенски: ''Grobišče Tezenski 2-6'') се наоѓаат западно од населбата Догоше, помеѓу каналот на хидроцентралата Златоличе и Марибор, и се дел од некогашниот противтенковски ров.
5 Комеморација
По откривањето на гробовите, биле подигнати спомен обележја во спомен на смртта на жртвите. Во септември 2007 година, словенечката влада започнала планови да ја направи локацијата за масовната гробница во Тезно меморијален парк и гробишта. Хрватскиот претседател Иво Јосиповиќ го посетил местото во јуни 2010 година и оставил венци за жртвите.
Во 2012 година, под владата на Зоран Милановиќ, хрватскиот парламент одлучил да го укине финансирањето на годишната комеморација во Блајбург и се префрлил на помала комеморација на локацијата Тезно. Таа година, претседателот Јосиповиќ, премиерот Милановиќ и претседателот Борис Шпрем, како и словенечкиот премиер Јанез Јанша, ја посетиле локацијата и им оддале почит на жртвите.
На отворањето на меморијалниот парк во јуни 2012 година, претседателот на Словенија, Данило Турк, изјавил:
На комеморацијата во 2015 година, хрватското раководство ги осудило сите злосторства без оглед на идеологијата во чие име биле извршени. По положувањето венец во Тезно, тогашниот премиер Милановиќ изјавил:
6 Меморијалниот парк Тезно
7 Наводи
******