Манасиев летопис

Манасиевиот летопис, познат уште и како Хроника на Константин Манасиј или Манасиева хроника, претставува еден од најважните средновековни историски текстови што потекнуваат од византиската книжевност и што оставиле длабока трага во словенската култура. Оваа стихотворна хроника е создадена во 12 век како преглед на светската историја од создавањето на светот па сè до крајот на 11 век и брзо станала популарна поради својот жив, поетски стил и леснотијата за читање. Во словенскиот свет, особено во средновековна Бугарија, таа била преведена и дополнета, со што се претворила во важен извор не само за византиската, туку и за локалната историја. Денес се смета за класичен споменик на средновековната книжевност што ги поврзува византиската традиција со словенската и дава богат увид во тоа како се восприемале историските настани во православниот исток.
1 Автор и историјата на нејзиното создавање
Константин Манасиј ( - ) бил плоден византиски поет и хроничар, кој живеел и работел во времето на императорот Мануил I Комнин. Хрониката ја завршил околу 1150 година, по барање на севастократорицата Ирина, сопругата на севастократорот Андроник Комнин, брат на царот. Делото е составено во византиски политички стихови и брои околу 6733 реда, што го прави компактен и привлечен за читање за високата светска публика. Оригиналниот грчки текст завршува со владеењето на царот Никифор III Вотанијат во 1081 година и опфаќа широк спектар на историски настани, почнувајќи од библиските времиња.
Во 14 век, за време на бугарскиот цар Јован Александар (1331–1371), хрониката била преведена на среднобугарски јазик во дворот во Трново, при што преведувачот ја задржал стихотворната форма и додал околу дваесет и четири посебни белешки што се однесуваат исклучиво на бугарската историја. Овие дополнувања ја прават словенската верзија уникатна, бидејќи во неа се вметнати информации за населувањето на Бугарите, нивните војни со Византија и локални владетели, што не постојат во оригиналот. Денес се познати неколку преписи од словенската верзија, меѓу кои најпознати се Ватиканскиот (од 1335–1345 година), Московскиот (од 1345 година), Хилендарскиот и Тулчанскиот, кои сведочат за нејзината широка распространетост низ словенските земји.
2 Содржина и културно значење
Хрониката почнува со класичните библиски мотиви – создавањето на светот, потопот и историјата на Стариот завет – па продолжува со приказ на старите источни империи како Асирија, Вавилон, Персија и Египет, потоа минува низ грчката и римската историја и на крајот детално ги опишува византиските цареви и нивните војни до 11 век. Стилот е жив и наративен, со многу поетски слики, екфразиси и морални поуки, што ја правело привлечна за читачите од високите кругови. Во словенскиот превод, додатоците не само што ја збогатуваат содржината со бугарски настани, туку и ја прилагодуваат кон локалниот контекст, при што хрониката станува своевиден мост меѓу византиската и словенската историска свест. Нејзиното значење е огромно за развојот на средновековната книжевност на Балканот, бидејќи служела како главен извор за историчари и хроничари во Бугарија, Србија и пошироко во православниот словенски свет.
Денес Манасиевиот летопис се смета за клучен документ за проучување на средновековната историја, култура и книжевна традиција, а неговите илуминирани ракописи со минијатури се меѓу најубавите уметнички споменици од тој период, кои ја илустрираат и визуелно богатата содржина на делото.