Метод на Бел-Ланкастер

Методот на Бел-Ланкастер, познат и како Мониторијален систем, Мадраски систем или заемноучителен метод, е иновативен образовен пристап кој се појавил во раниот 19 век, особено за обезбедување достапно основно образование за голем број деца, особено сиромашните. Развиен независно од британските просветители д-р Ендрју Бел (1753–1832) и Џозеф Ланкастер (1778–1838), методот имал за цел да го максимизира образовниот дострел со ограничени ресурси преку користење на понапредни ученици, наречени „монитори“, кои ги подучувале своите врсници под надзор на еден возрасен учител.
1 Потекло на методот на Бел-Ланкастер
Методот на Бел-Ланкастер се појавил како одговор на потребата за скалабилно и економично образование во време кога формалното школство често било недостапно за пониските класи. Неговото потекло е поврзано со два одделни, но паралелни развоја:
* Ендрју Бел и Мадраскиот систем: Д-р Ендрју Бел, англикански свештеник, го развил својот систем додека работел како надзорник во Машкото сиропиталиште во Мадрас (денешен Ченај), Индија, од 1789 до 1796 година. Бел забележал локални наставни практики во индиските селски училишта, каде учениците пишувале на песок, а постарите ученици им помагале на помладите. Особено бил инспириран од ученикот Џон Фрискен, кој на 12-годишна возраст успешно подучувал помали деца. Ова го навело Бел да создаде систем каде учениците се учат едни со други, намалувајќи ја потребата од повеќе квалификувани учители. По враќањето во Англија, Бел го усовршил и го промовирал својот систем преку публикации, вклучувајќи ја книгата ''An Experiment in Education'' (1797), каде го опишал методот.
* Џозеф Ланкастер и Мониторијален систем: Џозеф Ланкастер, квакер и просветен реформатор, независно развил сличен систем во Лондон. Во 1798 година, тој отворил училиште во Саутворк за сиромашни деца, каде се соочил со предизвикот да подучува голем број ученици со ограничени ресурси. Ланкастер вовел структуриран систем каде учениците биле поделени во мали групи, а понапредните ученици (монитори) биле обучени да ги подучуваат помалку искусните. Неговиот пристап бил практичен и фокусиран на економичност, користејќи евтини материјали како табли и песок за пишување. Ланкастер го популаризирал својот метод преку демонстрации и публикации, вклучувајќи ја ''Improvements in Education'' (1803), привлекувајќи внимание од филантропи и реформатори.
Иако Бел и Ланкастер развиле слични системи независно, нивните методи подоцна биле споени под терминот „Бел-Ланкастер“, иако двајцата имале ривалство и различни идеолошки основи (Бел бил конзервативен англиканец, додека Ланкастер бил прогресивен квакер).
Од посебно значење за ширењето на новата образованост на Балканскиот Полуостров и за развитокот на заемните училишта во Грција е дејноста на пловдивскиот Грк Георгиос Клеовулос. Во време на еден свој престој во Швајцарија и Германија тoj јa запознал Бел-Ланкастерската метода и во 1820 година ја вовел во грчките училишта во Јаши и Букурешт. Оттука таа се раширила во Грција, а потоа и во другите земји на Балканскиот Полуостров. Во почетокот на XIX век освен на островите, во Цариград, Атина, Јаш и Букурешт, Грците имале реформирани и добро уредени заемни училишта и во Епир, Тесалиja, Македонија и Мала Азија. Од нив голема популарност добило јанинското училиште, кое во првата третина на XIX век станало центар на новогрчката просвета. Првото световно училиште во Бугарија било отворено дури во 1835 година во Габрово. Го отворил истакнатиот просветен деец на реформирањето на школството во Бугарија, Неофит Рилски, кој ја усвоил заемната метода во грчкото училиште во Jаш и ја применил во габровското училиште. Потоа учениците што го завршиле габровското училиште отвориле и други такви заемни училишта. За кратко време заемните училишта се рашириле по цела Бугарија и до половината на XIX век ги потиснале ќелијните училишта, кои го изгубиле своето значење.
2 Принципи на методот
Методот на Бел-Ланкастер се засновал на неколку клучни принципи:
* Взаемно учење: Понапредните ученици, наречени монитори, биле обучени од главниот учител да предаваат специфични лекции на помалите групи врсници. Ова овозможувало еден учител да управува со голем број ученици (често 100 или повеќе) преку делегирање на наставните задачи.
* Хиерархиска организација: Учениците биле поделени во мали групи според нивото на знаење. Секоја група била предводена од монитор, кој бил одговорен за подучување и оценување на напредокот на групата. Мониторите, пак, биле под надзор на главниот учител, кој го надгледувал целиот процес и обезбедувал квалитет.
* Економичност: Методот користел минимални ресурси. Наместо скапи книги, учениците пишувале на табли, песок или други евтини материјали. Училишните простории биле едноставни, често со клупи наредени во редови за ефикасно управување.
* Систем на награди и дисциплина: Учениците биле мотивирани преку систем на награди (како значки или унапредувања во повисоки групи) и казни (како губење на привилегии). Ова создавало натпреварувачка, но мотивирачка средина. Дисциплината била строга, со јасни правила за однесување и учење.
* Стандардизирана настава: Наставата била поделена на мали, лесно разбирливи делови. Лекциите биле кратки, повторувачки и фокусирани на основни вештини: читање, пишување и аритметика („трите Р“: Reading, Writing, Arithmetic).
* Религиозно и морално образование: Кај Бел, методот вклучувал силен акцент на англиканските верски принципи, додека Ланкастер промовирал ненаметливо религиозно образование за да биде прифатливо за различни вероисповеди.