Канон (музика)

Канон (|κανων— „стандард, пропис, правило“) — облик на многугласна музичка контрапунтска композиција во која еден или повеќе гласови го подражаваат почетниот. Подражувањата можат да бидат на различни интервали, но во повеќето случаи тие се во интервал од прима или октава.
Во ''едноставни'' или строги канони, вториот глас го следи првиот со истоветна мелодија, понекогаш во интервал од една октава. Во ''интервалните канони'', вториот глас се поместува за интервал различен од примата или октавата. Ако мелодијата на вториот глас се совпаѓа со интервалите, но се разликува по нивната големина, канонот е ''дијатонски''.
Кај ''каноните во инверзија'' (canon per motum contrarium), каде што првиот глас се спушта, вториот глас се крева и обратно. Ако гласот што ја прикажува мелодијата (proposta) и гласот што го носи одговорот (risposta) се појавуваат истовремено, таквиот облик на канон се нарекува ''огледален канон''.
''Раков канон'' (или ''ретрограден канон'', canon cancrizans) е вид канон во кој мелодијата на првиот глас се подражава со истата мелодија која се движи во спротивна насока (од крајот кон почетокот).
''Канон во аугментација'' (canon per augmentationem) е облика на канон во која мелодијата на подражувачкиот глас (risposta) се наоѓа во (обично двојно) подолги нотни вредности. Во ''канон во диминутција'' (canon per diminutionem), нотните вредности во рипостот се пократки.
''Кружниот канон'' е вид канон кој, со секое појавување на следниот глас, модулира по квинтен или квартен круг. Ова се случува затоа што гласовите се јавуваат во интервал од кварта или квинта. Таквиот канон се нарекува и ''модулациски'' (canon per tonos). (Пример: Моцарт, Реквием, движење Domine Jesu, квартет на солисти, такт 32.)
Во ''загонетниот канон'', кој бил особено популарен како облик на забава меѓу фламанските полифонисти во 15 и 16 век, начинот за остварување на канонот требало да се најде со дешифрирање некоја изрека или поговорка, на пр. „Noctem in diem vertere“ (претворете ја ноќта во ден - пејте црни ноти како бели, значи, аугментација) или „Qui se exaltat, humiliabitur, qui se humiliat, exaltabitur“ („кој се возвишува ќе биде понижен, кој што се понижува ќе се воздигне“, значи, се работи за канон во инверзија).
Канонот како музички облик бил особено популарен во епохата на ренесансата и барокот, а во епохите што следеле се користел само спорадично. Во 20 век, интересот за канонот бил обновен, како во облик на претходните епохи, така и како последица на употребата на серијализмот. Поради строгоста на обликот и техниката, создавањето канони во претходните векови, како и денес, се сметало за неопходна педагошка дисциплина за образование на идниот композитор, како и средство за проверка на неговата вештина.
1 Историја
1.1 Среден век и ренесанса
Во текот на средниот век, ренесансата и барокот - односно во почетокот на 18 век - секој вид подражувачки музички контрапункт се нарекувал фуга, со строгото подражување сега познато како канон, квалификуван како ''фуга лигата'', што значи „окована фуга“. Дури во 16 век, зборот „канон“ почнал да се користи за да се опише строгата, подражувачка текстура создадена со таква постапка. Зборот е изведен од грчкиот „κανών“, латинизиран како ''канон'', што значи „закон“ или „норма“. Во контрапунктна употреба, зборот се однесува на „правило“ кое го објаснува бројот на делови, влезни точки, транспозиции и така натаму, со кои еден или повеќе дополнителни делови може да се изведат од една напишана мелодиска линија. Ова правило обично се давало усно, но можело да се дополни и со посебни знаци во партитурата, кои понекогаш и самите се нарекуваат ''канони''. Најраните познати нерелигиозни канони се англиските раунди, облик кој првпат го добил името ''rondellus'' од Волтер Одингтон на почетокот на 14 век. Најпознат е „Sumer is icumen in“ (составен околу 1250 година), наречен ''rota'' („тркало“) во изворниот ракопис. Поимот „round“ првпат бил употребен во англиските извори во 16 век.
2 Музички пример
* (Јохан Пахелбел)