Сарасвати (река)

Реката Сарасвати — божествена митолошка река првпат спомената во Ригведа, а подоцна и во ведските и постведските текстови. Играла важна улога во ведската религија, појавувајќи се во сите освен во четвртата книга од Ригведа.
Како физичка река, во најстарите текстови на Ригведа е опишана како „голема и света река во северозападна Индија“, но во средните и доцните ригведски книги е опишана како мала река што завршува во „терминално езеро (самудра)“. Како божицата Сарасвати, другото значење за терминот „Сарасвати“ кој се развил во независен идентитет во постведските времиња, реката исто така е опишана и како моќна река и со моќна поплава. Хиндусите исто така сметаат дека Сарасвати постои во метафизичка форма, во која формирала слив со светите реки Ганг и Јамуна, кај Тривени Сангам. Според Мајкл Вицел, врз Ведската река Сарасвати е надредена „небесната река“: Млечниот Пат, кој се смета за „пат кон бесмртност и небесен задгробен живот“.
Ригведски и подоцнежни ведски текстови се користени за да се предложи идентификација со денешни реки или древни речни корита. Надистути Сукта во Ригведа (10.75) го споменува Сарасвати помеѓу Јамуна на исток и Шутудри (сега познат како Сутлеџ) на запад, додека седмата мандала .95.1-2 го опишува Сарасвати како тече кон самудра, збор што сега обично се преведува како „океан“, но кој може да значи и „езеро“. Подоцнежни ведски текстови како што се Тандја Брамана и Џаиминија Брамана, како и Махабхарата, споменуваат дека Сарасвати пресушила во пустина.
Од крајот на 19 век од нашата ера, бројни научници предложиле да се идентификува Сарасвати со речниот систем Гагар-Хакра, кој тече низ денешна северозападна Индија и источен Пакистан, помеѓу Јамуна и Сутлеџ и завршува во пустината Тар. Неодамнешни геофизички истражувања покажуваат дека наводниот низводен палеоканал Гагар-Хакра е всушност палеоканал на Сутлеџ, кој се влева во реката Нара, растока на реката Инд. Пред 10000 – 8000 години овој канал бил напуштен кога Сутлеџ го сменил својот тек, оставајќи го Гагар-Хакра како систем од реки напојувани од монсуните кои не стигнувале до морето.
Цивилизација на долина Инд просперирала кога монсуните што ги хранеле реките се намалиле пред околу 5000 години и ИОВИ забележал дека главни локации на цивилизацијата на долината Инд во Калибанган (Раџастан), Банавали и Ракигархи (Харајана), Дхолавира и Лотал (Гуџарат) се протегаат по овој тек. Кога монсуните што ги хранеле реките дополнително се намалиле, Хакра пресушила пред околу 4000 години, станала повремена река а урбана цивилизација Харапан опаднала и се локализирала се во помали земјоделски заедници.
Идентификација на ''моќниот'' физички ''Ригведски'' Сарасвати со системот Гагар-Хакра била затоа проблематична, бидејќи Гагар-Хакра се исушила многу пред времето на составување на Ригведа. Според зборови на Вилке и Моебус, Сарасвати била сведена на „мал, жален поток во пустина“ до времето кога ведскиот народ мигрирал во северозападна Индија. Ригведски упатувања на физичка река, исто така, укажуваат дека Сарасвати „веќе го изгубила својот главен извор на снабдување со вода и мора да завршила во терминално езеро (самудра) пред приближно 3000 години“, „прикажувајќи ја денешна ситуација, при што Сарасвати го изгубила поголемиот дел од својата вода“. Исто така, ригведски описи на Сарасвати не се совпаѓаат со вистински тек на Гагар-Хакра.
„Сарасвати“ бил исто така идентификуван со Хелманд во древна Арахозија, или , во денешен јужен Авганистан, чие име можеби е употребено од постаро санскритско име на река Гагар-Хакра, откако ведски племиња се преселиле во Пенџаб.''Сарасвати'' од Ригведа може да се однесува и на две различни реки, при што семејните книги се однесувале на река Хелманд а поновата десетта мандала се однесува на Гагар-Хакра.
Идентификација со системот Гагар-Хакра добила ново значење на почеток на 21 век од н.е, при што некои хиндуистички поборници сугерирале порано датирање на Ригведа; преименувајќи ја цивилизацијата од долината Инд како „Култура на Сарасвати“, „Цивилизација на Сарасвати“, „Цивилизација на Инд-Сарасвати“ или „Цивилизација на Синду-Сарасвати“, сугерирале дека културата од долина Инд и ведската култура можат да се изедначат и отфрлајќи ја индоариска теорија за миграција, која постулира подолг период на миграции на индоевропски говорници во индиски потконтинент помеѓу околу 1900 година п.н.е. и 1400 година п.н.е.
1 Етимологија
'''' е женски номинатив еднина од придавката '''' (која се појавува во Ригведа како име на чуварот на небесни води), изведено од „sáras“ + „vat“, што значи „имајќи sáras-“. Санскритскиот збор '''' значи „езерце“ (сп. изведениот '''' „езерска птица = саруски жерав“). Мајрхофер сметал дека е малку веројатна врската со коренот '''' „тече“, но се согласувал дека можеби била река што поврзувала многу езера поради нејзини изобилни количини на воден тек.
'''' се смета за сроден збор на авестиско ''Харакс<sup>в</sup>ати.'' Во помлада Авеста, ''Харакс <sup>в</sup> ати'' е Арахозија, регион опишан како богат со реки а неговиот староперсиски сроден збор ''Хараувати''.
2 Важност во хиндуизам
Река Сарасвати била почитувана и сметана за важна за Хиндусите бидејќи се велело дека на бреговите на оваа река, заедно со нејзина притока Дришадвати, во ведската држава Брахмаварта, се родила ведска санскритска литература и се претпоставува дека важни ведски списи како почетен дел од Ригведа и неколку Упанишади биле составени од ведски јасновидци. Во Манусмрити, Брахмаварта е прикажана како „чист“ центар на ведска култура. Бриџит и Рејмонд Алчин во ''„Подемот на цивилизацијата во Индија и Пакистан“'' го застапувале ставот дека „најраната ариевска татковина во Индија - Пакистан (Арјаварта или Брахмаварта) била во Пенџаб и во долини на реките Сарасвати и Дришадвати во време на Ригведа“.
2.1 Ригведа
2.1.1 Како река
Река Сарасвати се споменувала во сите освен во четврта книга од Ведите. Мекдонел и Кит обезбедиле сеопфатен преглед на ведски референци за река Сарасвати во нивниот ''ведски индекс''. Во последна книга 10, само две референци недвосмислено ја споменуваат реката: 10.64.9, каде што се повикувале на помош три „големи реки“, Синду, Сарасвати и Сарају и 10.75.5, географски список на Надистути Сукта. Во оваа химна, река Сарасвати била сместена помеѓу Јамуна и Шутудри.
Во најстари текстови на Ригведа, таа била опишана како „голема и света река во северозападна Индија“, но Мајкл Вицел забележал дека Ригведа укажувала дека Сарасвати „веќе го изгубила својот главен извор на водоснабдување и мора да завршила во терминално езеро (самудра) пред приближно 3000 години“. Средните книги 3 и 7 и доцните книги 10 „ја прикажувале денешната ситуација, при што Сарасвати изгубила поголем дел од својата вода“. Сарасвати стекнале возвишен статус во митологијата на кралство Куру, каде што била составена Ригведа.
2.1.2 Како божица
Сарасвати се споменувала околу педесет пати во химните на Ригведа. Се споменувала во тринаесет химни од подоцнежните книги (1 и 10) на Ригведа.
Најважни химни поврзани со божица Сарасвати биле мандалите 6.61, 7.95 и 7.96. Како речна божица, таа била опишана како моќна поплава и очигледно не била земска река. Според Мајкл Вицел, над ведска река Сарасвати била поставена небесна река Млечен Пат, која се сметала за „пат кон бесмртност и небесен задгробен живот“. Опис на Сарасвати како река на небесата се толкувало како да сугерира на нејзината митска природа.
Во 10.30.12, нејзиното потекло како речна божица можело да го објасни нејзиното повикување како заштитно божество во химна за небесните води. Во 10.135.5, додека Индра пие Сома, тој бил опишан како освежен од Сарасвати. Повиците во 10.17 ѝ се обраќаат на Сарасвати како на божица на предците, како и на сегашната генерација. Во 1.13, 1.89, 10.85, 10.66 и 10.141, таа била наведена со други богови и божици а не со реки. Во 10.65, таа била повикана заедно со „свети мисли“ ('''') и „дарежливост“ (''''), во согласност со нејзината улога како божица и на знаењето и на плодноста.
Иако Сарасвати првично се појавила како речна божица во ведските списи, во подоцнежен хиндуизам на Пурани, таа ретко била поврзувана со реката. Наместо тоа, таа се појавила како независна божица на знаењето, учењето, мудроста, музиката и уметноста. Еволуција на речна божица во божица на знаењето започнала со подоцнежни Брамани, кои ја идентификувале како ''Вагдеви'', божицата на говорот, можеби поради централното место на говорот во ведскиот култ и развојот на култот на брегови на реката. Исто така било можно да се постулираат две првично независни божици кои биле споени во една во подоцнежните ведски времиња. Ауробиндо, од друга страна, предложил дека „симболиката на Ведите се предавала на најголема јасност во фигура на божица Сарасвати ...Таа е, јасно и недвосмислено, божица на Светот, божица на божествена инспирација ...“.
2.2 Други ведски текстови
Во пост-ригведска литература се споменувало исчезнување на Сарасвати. Исто така, потекло на Сарасвати се идентификувало како Плакса Прашравана (дрво Пипала или дрво Ашватта како што било познато во Индија и Непал).
Во дополнително поглавје од Ваџасанеји-Самхита од Јаџурведа (34.11), Сарасвати се споменувала во контекст што очигледно значел Синду: „Пет реки што течат на својот пат брзо се движат кон Сарасвати, но потоа стануваат Сарасвати, петкратна река во земјата.“ Според средновековниот коментатор Увата, пет притоки на Сарасвати биле реки Пенџаб: Дришадвати, Шутудри (Сутлеџ), Асикини (Ченаб), Випаша (Беас), Иравати (Рави).
Прво упатување за исчезнување на долниот тек на Сарасвати било од Брахмани, текстови составени на ведски санскрит, но датирле од подоцнежен датум од Ведски Самхити. Џаиминија Брамана (2.297) зборувала за „нуркање под (упамаџана) на Сарасвати“ а Тандја Брамана (или Панчавимса Бр.) го нарекувала ова „исчезнување“ (винасана). Истиот текст (25.10.11 – 16) бележил дека Сарасвати била „така да се каже меандрирачки“ (кубџимати) бидејќи не можела да го одржи небото кое го потпрела.
Плакса Прашравана (место на изворот на реката) можела да се однесува на извор во ридовите Сивалик. Се велело дека растојанието помеѓу извор и Винасана (местото на исчезнување на реката) било 44 Ашвини (помеѓу неколку стотици и 2600 километри).
Во Калпа (10.15 – 19) Сарасвати се чинело дека била постојана река до Винасана, која била западно од нејзиниот влив со Дршадвати (Чаутанг). Дршадвати била опишана како сезонски поток (10.17), што значело дека не била од Хималаите. Бхаргава ја идентификувала реката Драшадвати како денешна река Сахиби која потекнувала од ридови Џајпур во Раџастан. Асвалајана Сраутасутра и Санкхајана Сраутасутра содржле стихови кои биле слични на Калпа.
2.3 Пост-ведски текстови
Вилке и Мебус забележале дека „историската река“ Сарасвати била „топографски опиплива митогема“, која веќе била сведена на „мала, жална млазница во пустината“ до времето на компонирањето на хиндуистичките епови. Овие постведски текстови редовно зборувале за пресушување на реката и почнувале да ја поврзуваат божицата Сарасвати со јазик а не со реката.
2.3.1 Махабхарата
Според Махабхарата (3 век п.н.е. – 3 век н.е.), реката Сарасвати пресушила во пустина (на место наречено Винасана или Адарсана) и „ненадејно“ се влевала во море. MB.3.81.115 ја лоцирала државата Курупадеш или Кралството Куру јужно од Сарасвати и северно од Дришадвати. Пресушена, сезонска река Гагар во Раџастан и Харијана го одразувала истиот географски поглед опишан во Махабхарата.
Според хиндуистички списи, за време на Махабхарата, Балрама направил патување по бреговите на Сарасвати од Дварка до Матхура. Постоеле и древни кралства (ера на Махаџанапади) кои се наоѓале во делови од северен Раџастан и кои биле именувани по река Сарасвати.
2.3.2 Пурани
Неколку Пурани ја опишувле реката Сарасвати а исто така бележеле дека реката се дели на голем број езера (''сари'').
Во Сканда Пурана, Сарасвати извира од водениот сад на Брама и тече од изворот Плакса на Хималаите. Потоа свртува кон запад кај Кедара и исто така тече под земја. Споменени се пет притоки на Сарасвати. Текстовите откриваат дека божицата на реката Сарасвати е Сарасвати. Според Вамана Пурана 32.1–4, Сарасвати извира од изворот Плакса.
''Падма Пурана'' кажал:
„Оној што се капе и пие таму каде што се спојуваат Ганг, Јамуна и Сарасвати, ќе се ослободи. Тука нема никакво сомневање.“
2.3.3 Смрити
* Во Ману Смрити, мудрецот Ману, бегајќи од поплава, ја основал ведската култура помеѓу реките Сарасвати и Дришадват. Реката Сарасвати била така западната граница на Брахмаварта: „земјата помеѓу Сарасвати и Дришадвати е создадена од Бога; оваа земја е Брахмаварта.“
* Слично на тоа, Васистха Дхарма Сутра I.8–9 и 12–13 ја лоцира Арјаварта источно од исчезнувањето на Сарасвати во пустината, западно од Калакавана, северно од планините Паријатра и Виндја и јужно од Хималаите. Махабхашја на Патанџали ја дефинира Арјаварта како Васистха Дхарма Сутра.
* Баудхајана ''Дхармасутра'' дава слични дефиниции, изјавувајќи дека Арјаварта е земјата што се наоѓа западно од Калакавана, источно од Адарсана (каде што Сарасвати исчезнува во пустината), јужно од Хималаите и северно од Виндја.
2.4 Современо религиозно значење
Дијана Ек забележала дека моќта и значењето на Сарасвати за денешниот Индиски потконтинент е во постојаното симболично присуство на сливот на реките низ целиот Индиски потконтинент. Иако е под земја, таа е третата река, која излегува за да се спои во спојот на реките, со што ги прави водите свети.
Откако ведската Сарасвати се исушила, се појавиле нови митови за реките. Се опишува дека Сарасвати тече во подземјето и се издига на површината на некои места. Со векови, реката Сарасвати постоела во „суптилна или митска“ форма, бидејќи не одговара на ниту една од главните реки на денешна Јужна Азија. Многу хиндуси веруваат дека спојувањето на реките Ганг и Јамуна кај Тривени Сангам, Прајаграџ, исто така се спојува со невидливата река Сарасвати, за која се верува дека тече под земја. Ова е и покрај тоа што Прајагараџ е на голема оддалеченост од историскиот пат на реката Сарасвати како подземна река што тече кон исток. Верувањето дека Сарасвати се спојуваат на вливот на Ганг и Јамуна потекнува од пуранските списи и го означува „моќното наследство“ што го оставила ведската река по нејзиното наводно исчезнување. Верувањето се толкува како „симболично“. Се верува дека реките Сарасвати, Јамуна и Ганга се придружници на Брама, Вишну и Шива, соодветно. Во помалку позната конфигурација, се вели дека Сарасвати го формира сливот Тривени со реките Хирана и Капила во близина на храмот Сомнат. Постојат неколку други ''Тривени'' во Индија каде што две физички реки се спојуваат со „невидливата“ Сарасвати, што додава на светоста на сливот.
Историчарката Ромила Тапар забележала дека „откако реката била митологизирана преку повикување на сеќавањето на поранешната река, нејзиното име — Сарасвати — можело да се применува на многу реки, што и се случило во различни делови на Индискиот потконтинент.“
Неколку денешни реки се нарекуваат и Сарасвати, по ведската Сарасвати:
* Сарасвати е денешното име на река што извира во потпланински регион (округ Амбала) и се спојува со Гагар во близина на Шатрана во ПЕПСУ. Во близина на Садулгар (Ханумангар), каналот Наивала, исушен канал на Сутлеџ, се спојува со реката Гагар-Хакра. Во близина на Суратгар, на Гагар потоа се спојува пресушената река Дришадвати.
* Сарасвати е името на река што извира во планинскиот масив Аравали во Раџастан, минувајќи низ Сидпур и Патан пред да се влее во Ран Куч.
* Реката Сарасвати (Утаракханд), притока на реката Алакнанда, извира во близина на Бадринат.
* Реката Сарасвати (Западен Бенгал) во Западен Бенгал, порано притока на реката Хугли, пресушила од 17 век од нашата ера.
3 Теории за идентификација
Од 19 век од н.е. направени се бројни обиди да се идентификува митската река Сарасвати од Ведите со физички реки. Многумина мислеле дека ведската Сарасвати некогаш течела источно од реката Инд (Синдху). Научниците, геолозите, како и научниците, ја идентификувале Сарасвати со многу денешни или сега непостоечки реки.
Две теории се популарни во обидите да се идентификува Сарасвати. Неколку научници ја идентификувале реката со денешната река Гагар-Хакра или пресушиле дел од неа, која се наоѓа во денешна Северозападна Индија и Пакистан. Втора популарна теорија ја поврзува реката со реката Хелманд или со древна река во денешната долина Хелманд во Авганистан.
Повеќето ја сметаат Сарасвати за митска река, алегорија а не за „нешто“.
Идентификацијата со системот Гагар-Хакра доби ново значење на почетокот на 21 век, што укажува на порано датирање на Ригведа и преименување на цивилизацијата од долината Инд како „култура на Сарасвати“, „цивилизација на Сарасвати“, „цивилизација на Инд-Сарасвати“ или „цивилизација на Синду-Сарасвати“, што укажува дека културите од долината Инд и ведските култури можат да се изедначат.
3.1 Течението според Ригведа
Ригведа содржи неколку химни кои даваат навестување за текот на географијата на реката и идентификација на Сарасвати, како што е опишано и во подоцнежните книги на Ведите.
Идентификации во Ригведа што ја поврзуваат Сарасвати со реката Гагра-Хакра:
* Мандала 3 .23.4 ја споменувала реката Сарасвати заедно со реката Дришадвати и реката Апаја.
* Мандала 6 .52.6 ја опишува Сарасвати како надојдена (пинвамана) од реките (синдубхи).
* Мандала 7 .36.6, ''„Sáraswatī saptáthī síndhumātā“'' можело да се преведе како „Сарасвати Седмиот, Мајка на Поплавите“, но и како „чија мајка е Синду“, што би укажувало дека Сарасвати тука е притока на Инд.
* Мандала 7 .95.1–2, го опишувало Сарасвати како тече кон самудрата, збор што сега обично се преведува како „океан“, но кој може да значи и „езеро“.* Мандала 10 .75.5, доцната ригведска Надистути Сукта, ги наведувала сите важни реки од Ганг на исток до Инд на запад по јасен географски редослед. Редоследот „Ганг, Јамуна, Сарасвати, Шутудри“ ја сместува Сарасвати помеѓу Јамуна и Сутлеџ, што е во согласност со идентификацијата на Гагар.
Сепак, Ригведа содржи и индиции за идентификација со реката Хелманд во Авганистан:
* Реката Сарасвати се смета за голема река со постојана вода, што не се однесува на Хакра и Гагар.* Ригведа се чини дека содржи описи на неколку Сарасвати. Се вели дека најраниот Сарарвати е сличен на Хелманд во Авганистан, кој во Авеста се нарекува Хараквати.* Стиховите во мандала 6 .61 укажуваат дека реката Сарасвати извирала во ридовите или планините (гири), каде што „ги пукала со своите силни бранови сртовите на ридовите (гири)“. Прашање на толкување е дали ова се однесува само на подножјето на Хималаите, каде што тече денешната река Сарасвати (Сарсути), или на повисоките планини.
Ригведа е составена во вториот дел од доцниот Харапански период а според Шафер, причината за доминацијата на Сарасвати во Ригведа е поместувањето на населението на доцниот Харапански период(1900 - 1300 п.н.е.) кон исток кон Харијана.
3.2 Река Гагар-Хакра
Денешната река Гагар-Хакра е сезонска река во Индија и Пакистан која тече само за време на сезоната на монсуните, но сателитските снимки што ги поседуваат ИОВИ потврдиле дека главниот тек на реката тече низ денешната река Гагар. Наводниот палеоканал на Хакра е всушност палеоканал на Сутлеџ, кој се влева во коритото на реката Нара, во моментов растока, односно палеоканал на реката Инд. Пред најмалку 10000 години, многу пред подемот на цивилизацијата Харапан, Сутлеџ го пренасочил својот тек, оставајќи ја Гагар-Хакра како река напојувана од монсуните. На почетокот на вториот милениум п.н.е. монсуните се намалиле и флувијалниот систем Гагар-Хакра пресушил, што влијаело врз цивилизацијата Харапан.
3.2.1 Палеоканали и антички тек
Иако постои општа согласност дека речните текови во сливот на Инд често го менувале текот, точната низа на овие промени и нивното датирање се проблематични.
3.2.1.1 Пренасочување на реките Сутлеџ и Јамуна пред холоценот
Постарите публикации сугерирале дека Сутлеџ и Јамуна се влевале во бунарот Хакра во зрелите Харапски времиња, обезбедувајќи доволен волумен на снабдувањето обезбедено од Гагарот напојуван од монсуните. Сутлеџ и Јамуна потоа го промениле текот помеѓу 2500 и 1900 година п.н.е. поради тектонски настани или „малку изменети градиенти на екстремно рамните рамнини“, што резултирало со сушење на Хакра во пустината Тар. Поновите публикации покажале дека Сутлеџ и Јамуна го промениле текот многу пред Харапските времиња, оставајќи го Гагар-Хакра напојуван од монсуните кој пресушил во доцните Харапски времиња.
Клифт и сор. (2012), користејќи датирање на зрна цирконски песок, покажале дека подземните речни канали во близина на локациите на цивилизацијата во долината на Инд во Холистан, веднаш под претпоставениот канал Гагар-Хакра, покажувале афинитет на седименти не со Гагар-Хакра, туку со реката Беас на западните локации и Сутлеџ и Јамуна на источните. Ова укажувало дека самата Јамуна, или канал на Јамуна, заедно со канал на Сутлеџ, можеби течеле кон запад некаде помеѓу 47000 и 10000 година п.н.е. Дренажата од Јамуна можеби се изгубила од Гагар-Хакра многу пред почетокот на цивилизацијата на Инд.
Аџит Синг и сор, (2017) покажале дека палеоканалот на Гагар-Хакра бил поранешен тек на Сутлеџ, кој се пренасочил кон сегашниот тек пред помеѓу 15000 и 8000 години, многу пред развојот на Харапанската цивилизација. Аџит Синг и сор. заклучиле дека урбаното население не се населило покрај трајна река, туку покрај сезонска река напојувана од монсуните која не била подложена на катастрофални поплави.
Хонде и сор.(2017) потврдиле дека Големиот Ран од Куч примил седименти од различен извор од Инд, но овој извор престанал да снабдува седименти по околу 10000 години. Слично на тоа, Дејв и сор. (2019) навеле дека „[нашите] резултати ја побиваат предложената врска помеѓу античките населби и големите реки од Хималаите и укажуваат дека главниот палео-флувијален систем што минува низ овој регион престанал да постои долго пред воспоставувањето на цивилизацијата Харапа“.
Според Чаудри и сор. (2021) „реката Сарасвати течела од ледените врвови на Хималаите до Арапското Море“ и „огромна количина вода течела низ оваа каналска мрежа сè до 11147 година п.н.е.“ Оваа студија сугерирала дека Сарасвати првично се хранела од ледници, ослабнала како што ледниците се намалувале по 4000 година п.н.е, се потпирала главно на дожд сè до пред околу 2000 години и целосно се исушила до 1402 година од н.е.
3.2.1.2 Цивилизацијата во Индуската долина и намалување на монсуните
Многу локалитети на цивилизацијата во долината на Инд (цивилизација Харапан) се наоѓаат на бреговите и во близина на флувијалниот систем Гагар-Хакра, поради „големите монсунски врнежи“ кои ја хранеле Гагар-Хакра во зрелите Харапански времиња.
Џосан и др, во нивната студија ''„Речни предели на цивилизацијата Харапан“'', јасно ставиле до знаење дека флувијалниот систем Гагар-Хакра не бил голема хималајска река напојувана од ледници, туку река напојувана од монсуни. Тие заклучиле дека цивилизацијата на долината Инд просперирала кога монсуните што ги хранеле реките се намалиле пред околу 5000 години. Кога монсуните, кои ги хранеле реките што ја поддржувале цивилизацијата, дополнително се намалиле и реките се исушиле како резултат на тоа, Цивилизацијата во Индуската долина се намалила пред околу 4000 години. Ова особено влијаело на системот Гагар-Хакра, кој станал повремена река и бил во голема мера напуштен. Локализирани доцни Цивилизации во Индуската долина-населби се наоѓаат кон исток, кон повлажните региони на Индо-Гангската рамнина, каде што се одвивала децентрализираната доцна Харапанска фаза.
Истата широко распространета аридификација во третиот милениум п.н.е, исто така, довела до недостиг на вода и еколошки промени во евроазиските степи, што довело до промена на вегетацијата, предизвикувајќи „поголема мобилност и транзиција кон номадско одгледување добиток“, Овие миграции на крајот резултирале со индоариски миграции во Јужна Азија.
3.2.2 Идентификација со Сарасвати
Голем број археолози и геолози ја идентификувале реката Сарасвати со денешната река Гагар-Хакра, или со нејзиниот пресушен дел, и покрај фактот дека таа веќе пресушила и станала мала сезонска река пред ведското време.
Кон крајот на 19-ти и почетокот на 20-ти век, голем број научници, археолози и геолози се обиделе да ја идентификуваат ведската река Сарасвати со реката Гагар-Хакра, како што се Кристијан Ласен (1800 - 1876), Макс Милер (1823 - 1900), Марк Аурел Штајн (1862 –1943), Ц.Ф. Олдам и Џејн Макинтош. Мишел Данино, хиндуистички автор кој бил критикуван за историски негационизам и секташка наука, забележува дека „коритото на Сарасвати долго 1500 км“ било „повторно откриено“ во 19-ти век. Според Данино, „повеќето индологисти“ биле убедени во 19-ти век дека „коритото на Гагар-Хакра е реликт од Сарасвати“.
Некои други понови археолози и геолози, како што се Филип и Вирди (2006) и К.С. Валдија (2013), исто така, се обиделе да го идентификуваат Сарасвати со Гагар. Според Грегори Посел, „Лингвистичките, археолошките и историските податоци покажувале дека Сарасвати од Ведите е современиот Гагар или Хакра“.
Според РУС Прасад, „Ние [...] наојдовме значителен број мислења [sic] меѓу научниците, археолозите и геолозите, кои сметале дека Сарасватите потекнуваат од ридовите Сивалик [...] и се спуштиле низ Ади Бадри, сместен во подножјето на Шиваликите, до рамнините[...] и конечно се исфрлиле во Арапското Море кај Ран Куч“. Според Валдија, „веројатно е да се заклучи дека некогаш Гагар бил познат и како „Сарсути“, што било „корупција на „Сарасвати“,“ бидејќи „во Сирса на брегот на Гагар стои тврдина наречена „Сарсути“. Сега во запуштена состојба, оваа тврдина од антиката ја славела и ја почитувала реката ''Сарсути'' “
3.2.3 Текстуални и историски приговори
Ашоке Мукерџи (2001) бил критичен кон обидите за идентификување на Ригведската Сарасвати. Мукерџи забележува дека многу историчари и археолози, и индиски и странски, заклучиле дека зборот „Сарасвати“ (буквално „да се биде полн со вода“) не било именка, туку специфично „нешто“. Сепак, Мукерџи верувал дека „Сарасвати“ првично го користеле Ригведскиот народ како придавка за Инд како голема река а подоцна еволуирал во „именка“. Мукерџи заклучува дека ведските поети не ја виделе палео-Сарасвати и дека она што го опишале во ведските стихови се однесувало на нешто друго. Тој исто така сугерирал дека во постведската и пуранската традиција „исчезнувањето“ на Сарасвати, што се однесува на „[слегување] под земја во песок“, било создадено како комплементарен мит за да се објасни видливото непостоење на реката.
Ромила Тапар ја сметал идентификацијата за контроверзна и ја отфрлил, забележувајќи дека описите на Сарасвати што тече низ високите планини не се совпаѓале со текот на Гагар и сугерирале дека Сарасвати е Харашвати од Авганистан. Вилке и Моебус сугерирале дека идентификацијата била проблематична бидејќи реката Гагар-Хакра веќе била пресушена во времето на составувањето на Ведите, а камоли миграцијата на ведскиот народ во северна Индија.
Раџеш Кочар понатаму забележал дека, дури и ако Сутлеџ и Јамуна се влевале во Гагар за време на Ригведската, таа сепак не би се вклопила во Ригведските описи бидејќи „Сатлуџ и Јамуна напојувани со снег би го зајакнале долниот Гагар. Горниот Гагар би бил сè уште мал како што е денес.“
3.3 Река Хелманд
Алтернативен предлог за идентитетот на раната ригведска река Сарасвати бил реката Хелманд и нејзината притока Аргандаб во регионот Арахозија во Авганистан, одвоени од сливот на Инд со венецот Санглак. Хелманд историски, покрај авестинскиот ''хаетумант,'' го носел името ''Хараксваити'', што е авестинска форма сродна на санскритскиот ''Сарасвати.'' Авеста го возвишува Хелманд со слични термини како оние што се користат во Ригведа во однос на Сарасвати: „Изобилниот, славен хаетумант ги крева своите бели бранови што се тркалаат по својот обилен потоп“. Сепак, за разлика од ригведска Сарасвати, реката Хелманд никогаш не го достигнала статусот на божество и покрај пофалбите во Авеста. Идентификацијата на реката ''Сарасвати'' со реката ''Хелманд'' првпат ја предложил Томас (1886) а по неа и Алфред Хилебрант неколку години потоа.
Според Конрад Клаус (1989), географска положба на реки Сарасвати и Хелманд е слична. И двете се влеваат во терминални езера: Хелманд се влева во мочуриште на иранската висорамнина (проширениот систем на мочуришта и езера Хамун-и-Хелманд). Ова се совпаѓа со ригведски опис на Сарасвати што тече кон ''самудрата'', што според него во тоа време значело „слив“, „езеро“, „небесно езеро“, „океан“; сегашното значење на „копнен океан“ дури и не се чувствувало во канонот Пали.
Раџеш Кочар (1999), по детална анализа на ведските текстови и геолошките средини на реките, заклучил дека во Ригведа можеби се споменати две реки Сарасвати. Раната ригведска Сарасвати, која тој ја нарекува ''Надитама Сарасвати'', била опишана во Суктас 2.41, 7.36, итн. од семејните книги на Ригведа и се влевала во ''самудра.'' Сепак, според Раџеш, описот на ''Надитама Сарасвати'' во Ригведа укажувал дека секоја долга река што тече од планините кон морето, примајќи притоки по патот, може да се вклопи во општиот опис на реката Сарасвати. Раџеш во своето дело презентирал аргументи дека реката Хелманд во Авганистан можела да се идентификува со претходната река Сарасвати, навел причини како што се сличностите помеѓу описот на Сарасвати во Ригведа и описот на Хелманд, познат и како Хаетумант, во Авеста. Раџеш понатаму го отфрлил идентификувањето на постарите Сарасвати со Гагар, наведувајќи дека западните археолошки локалитети во Синд биле постари од источните археолошки локалитети на Гагар, што укажувало на миграција кон исток на носителите на Ригведската култура кон западната рамнина Ганг. Според него, Сарасвати до тогаш станала подземна река а името било пренесено на Гагар, која исчезнала во пустината. Сепак, Раџеш Кочар верувал дека името „Харут“ се поврзува со „Харауваити“ (името за регионот Арахозија, а не река) а Харут всушност не било дел од Арахозија, туку од Дрангијана. Подоцнежниот Ригведски Сарасвати, кој тој го нарекувал ''Винасана Сарасвати'' бил опишан во Ригведскиот Надистути Сукта (10.75). Подоцнежниот Ригведски Сарасвати бил само во постригведските Брамани за кои се велело дека исчезнуваат во песоците. Според Кочар, Ганг и Јамуна биле мали потоци во близина на реката Харут. Кога ведскиот народ се преселил на исток во Пенџаб, тие ги именувале новите реки што ги сретнале по старите реки што ги знаеле од Хелманд, а ''Винасана Сарасвати'' можело да одговара на реката Гагар-Хакра.
Ромила Тапар (2004) ја прогласил идентификацијата на Гагар со Сарасвати за контроверзна. Понатаму, раните споменувања на Сарасвати би можеле да бидат рамнината Харашвати во Авганистан. Идентификацијата со Гагар била проблематична, бидејќи се велело дека Сарасвати си го пробива патот низ високи планини, што не било пејзажот на Гагар.
3.4 Современо политичко-религиозно значење
3.4.1 Пресушување и датирање на Ведите
Ведскиот опис на божицата Сарасвати како моќна река, како и ведските и пуранските изјави за пресушувањето и нурнувањето на Сарасвати, некои ги користеле како референтна точка за историски ревизионизам на ведската култура. Некои ги гледале овие описи како моќна река како доказ за порано датирање на Ригведа, идентификувајќи ја ведската култура со културата Харапан, која цветала во времето кога Гагар-Хакра сè уште не пресушила и отфрлајќи ја теоријата за индоариски миграции, која постулира миграција во 1500 година п.н.е.
Мишел Данино ја сместил композицијата на Ведите во третиот милениум п.н.е, еден милениум порано од конвенционалните датуми. Данино забележал дека прифаќањето на извештаите за Ригведа како моќна река како фактички описи и датирањето на пресушувањето кон крајот на третиот милениум биле некомпатибилни. Според Данино, ова сугерирало дека ведскиот народ бил присутен во северна Индија во третиот милениум п.н.е. заклучок кој бил контроверзен меѓу професионалните археолози. Данино навел дека постоело отсуство на „каква било интрузивна материјална култура на северозападот во текот на вториот милениум п.н.е.“, биолошки континуитет во скелетните остатоци, и културен континуитет. Потоа Данино навел дека ако на ова се додаде „сведоштвото на Сарасвати“, наједноставниот и најприроден заклучок бил дека ведската култура била присутна во регионот во третиот милениум.“
Данино признал дека ова барало „проучување на неговите пипаласти последици во лингвистиката, археоастрономијата, антропологијата и генетиката, покрај неколку други области“.
3.4.2 Идентификација со цивилизацијата од долината на Инд
Цивилизацијата на долината Инд понекогаш се нарекувала „култура на Сарасвати“, „цивилизација на Сарасвати“, „цивилизација на Инд Гагар-Хакра“, „цивилизација на Инд-Сарасвати“ или „цивилизација на Синду-Сарасвати“ од страна на хиндуистичките ревизионисти кои се придржувале кон теоријата на домородното ариевство. Термините се однесувале на реката Сарасвати спомената во Ведите и ја изедначувале ведската култура со цивилизацијата на долината Инд. Според ова гледиште, цивилизацијата Харапан цветала претежно на бреговите на Гагар-Хакра а не на Инд. На пример, Данино забележал дека неговото предложено датирање на Ведите во третиот милениум п.н.е. се совпаѓало со зрелата фаза на цивилизацијата на долината Инд и дека е „примамливо“ да се изедначат културите на долината Инд и ведските култури.
Ромила Тапар истакнал дека наводната равенка на цивилизацијата од долината на Инд и носителите на ведската култура останала во остра спротивност не само со лингвистичките, туку и со археолошките докази. Тој забележал дека суштинските карактеристики на урбанизмот во долината на Инд, како што се планираните градови, сложените утврдувања, сложените системи за одводнување, употребата на кал и огревни тули, монументалните згради, обемната занаетчиска активност, биле целосно отсутни во Ригведа. Слично на тоа, на Ригведа ѝ недостасувало концептуално познавање на клучните аспекти на организираниот урбан живот (на пр. несродна работна сила, аспекти или предмети од систем на размена или сложени тежини и мерки) и не споменала предмети пронајдени во голем број на локациите на цивилизацијата во долината на Инд, како што се теракотни фигурини, скулпторски претстави на човечки тела или печати.
Хеталбен Синдав забележува дека тврдењата за голем број локалитети Гагар-Хакра се политички мотивирани и претерани. Додека Инд останал активна река, Гагар-Хакра пресушила, оставајќи многу локалитети недопрени. Сидав понатаму забележал дека Гагар-Хакра била притока на Инд, па затоа предложена номенклатура на Сарасвати била излишна. Според археологот Шерин Ратнагар, многу локалитети Гагар-Хакра во Индија всушност биле места на локални култури; некои локалитети покажувале контакт со цивилизација Харапан, но само неколку биле целосно развиени Харапански. Покрај тоа, околу 90% од откриените печати и врежани предмети од индското писмо биле пронајдени на локалитети во Пакистан покрај реката Инд, додека други места сочинувале само преостанати 10%.
3.4.3 Преродба
Во 2015 година, Ројтерс објавил дека „членовите на Раштрија Свајамсевак Санг, десничарска паравоена организација Хиндутва, знаеле дека доказот за физичкото постоење на Ведската река би го зајакнал нивниот концепт за златното доба на хиндуистичкиот индиски потконтинент“. Затоа, владата на партијата Бхаратија Џаната им наредила на археолозите да ја бараат реката.
Според влада на индиската држава Харајана, истражувања и сателитски снимки од регион потврдиле дека била пронајдена изгубената река кога водата била откриена за време на копање на суво речно корито кај Јамунанагар. Истражувања и сателитски фотографии потврдиле дека некогаш постоела голема река која извирала во Хималаи, влегувала во рамнини на Харајана, течела низ пустина Тар-Чолистан во Раџастан и источен Синд (течејќи приближно паралелно со Инд) и потоа стигнувала до морето во Ран Куч во Гуџарат. Чудниот мочурлив пејзаж на Ран Куч делумно се должи на фактот дека некогаш бил естуар на голема река.
Владата формирала Одбор за развој на наследството на Харијана Сарасвати (ОРНХС) и спровела пробна работа на 30 јули 2016 година, полнејќи го речното корито со 2800 л/сек вода која била испумпана во ископан канал од цевчести бунари во селото Унча Чадна во Јамунанагар. Се очекувало водата да го наполни каналот до Курукшетра, на растојание од 40 километри. Откако ќе се потврдело дека немало пречки во проток на вода, владата предложила да се протечат уште 2.800 л/сек по две недели. Во тоа време, имало и планови за изградба на три брани на речната рута за да се одржал нејзиниот постојан тек.
Во 2021 година, главниот министер на државата Харајана изјавил дека над 70 организации биле вклучени во истражувањето на наследството на реката Сарасвати и дека реката „сè уште течела под земја од Ади Бадри па сè до Куч во Гуџарат“.
Проектот за оживување на Сарасвати во Харајана имало за цел да изгради канали и брани по должината на трасата на изгубената река во Харајана и да ја развие како туристичко и поклоничко место. Заеднички напори на неколку држави по патот, од потеклото на нејзините првични притоки во Утаракханд и Химачал, до нејзината палеоделта во Гуџарат со античко пристаниште кај Лотал (едно од најјужните места на древната цивилизација на долината Инд-Сарасвати со трговски врски со Месопотамија и Сумер), преку Харајана, Пенџаб, Раџастан, биле насочени кон мапирање и оживување на текот до Гуџарат и изградба на објекти заради религиозен туризам и контрола на поплави по патот.
Меѓународен фестивал Сарасвати, организиран од ''Одбор за развој на наследство Харијана Сарасвати'' (''ОРНХС'') бил годишен петдневен фестивал на меѓународно ниво што се одржувал во последната недела од јануари во чест на реката Сарасвати како манифестација на хиндуистичката божица Сарасвати, за време на кој се организирало годишно поклонение по течението на Сарасвати преку разни гата на религиозни тирти и места на цивилизацијата во долината Инд.