Делфи

Делфи ( /ˈ d ɛ l f aɪ , ˈ d ɛ l f i / ; |grc ), во легендата претходно наречена Пито (Πυθώ), била древна света област и седиште на Питија, главната свештеничка која била консултирана за важни одлуки низ античкиот класичен свет. Античките Грци сметале дека центарот на светот е во Делфи, обележан со камениот споменик познат како Омфалос од Делфи (папок).
Според Суда, Делфи го добил своето име од Делфина, змијата (''дракаина'') која живеела таму и била убиена од богот Аполон (во други извештаи змијата била машката змија Питон).
Светата област зафаќа исцртана област на југозападната падина на планината Парнас .
Денеска Делфи претставува обемен археолошки локалитет, а од 1938 година е дел од Националниот парк Парнасос. Областа е призната од УНЕСКО како светско наследство бидејќи имала големо влијание во античкиот свет, како што сведочат различните споменици изградени таму од повеќето важни антички грчки градови-држави, демонстрирајќи го нивното фундаментално хеленско единство.
Во непосредна близина на светиот предел се наоѓа мал современ град со истото име.
1 Имиња
Делфи го дели истиот корен со грчкиот збор за утроба, δελφύς ''delphys''.
Пито (Πυθώ) е поврзан со Питија, свештеничката која служела како свештеничка, и со Питон, змија или змеј кој живеел на местото. „Пајтон“ е изведен од глаголот πύθω (''pythō''), „гние“.
2 Делфи и делфискиот регион
Денес Делфи е општина во Грција, како и современ град во непосредна близина на античкиот предел. Современиот град е создаден по отстранувањето на зградите од светиот предел за да може да се ископа вториот. Двата Делфи, стариот и новиот, се наоѓаат на грчкиот национален пат 48 помеѓу Амфиса на запад и Ливадеја, главниот град на Вотија, на исток. Патот ја следи северната падина на преминот помеѓу планината Парнас на север и планините на полуостровот Десфина на југ. Преминот е на реката Плеистос, тече од исток кон запад, формирајќи природна граница преку северот на полуостровот Десфина и обезбедувајќи лесна рута низ него.
На западната страна долината се спојува со долината север-југ помеѓу Амфиса и Итеја.
На северната страна на раскрсницата во долината, кај млазот на Парнас кој се наѕира над долината што е потесна од неа се наоѓа местото на античката Криса, која некогаш била владејачка сила на целиот систем на долината. И Амфиса и Криса се спомнати во Каталогот на бродови ''на Илијада''. Тоа претставувало микенско упориште. Археолошките датуми на долината датираат од раноеладскиот период. Самата Криса е средноеладска. Овие рани датуми се споредливи со најраните датуми во Делфи, што сугерира дека Делфи бил присвоен и трансформиран од Фокијците од античка Криса. Се верува дека урнатините на Кира, денес дел од пристаништето Итеја, биле пристаништето Криса со исто име.
3 Археологија
Локалитетот првпат бил накратко испитуван во 1880 година од страна на Бернар Хаусулие (1852-1926) во име на Француското училиште во Атина, на кое некогаш бил член. Местото тогаш било окупирано од селото Кастри, кое се состоело од околу 100 куќи со 200 жители. Кастри („тврдина“) се наоѓала на ова место уште од уништувањето на местото од Теодосиј I во 390 година. Веројатно оставил тврдина за да се увери дека нема повторно да се насели, но тврдината станала новото село. Тие го ископувале каменот за повторна употреба во нивните сопствени згради. Британските и француските патници кои го посетиле местото се посомневале дека станува збор за антички Делфи. Пред да се изврши систематско ископување на местото, селото морало да се пресели, но жителите давале отпор.
Можноста за преселување на селото се случила кога било значително оштетено од земјотрес, при што селаните понудиле целосно ново село во замена за старото место. Во 1893 година, Француската археолошка школа отстранила огромни количества почва од многубројните свлечишта за да ги открие главните градби и градби на светилиштето на Аполон и храмот на Атина, Атина Проноја заедно со илјадници предмети, натписи и скулптури.
За време на големото ископување, биле откриени архитектонски членови од христијанска базилика од петтиот век, кои датираат од времето кога Делфи била епископија. Други значајни доцноримски градби се источните бањи, куќата со перистил, Римската агора, големата цистерна. На периферијата на градот се наоѓале доцноримски гробишта.
Југоисточно од пределот на Аполон се наоѓал таканаречениот Југоисточен замок, зграда со фасада долга 65 метри, распослана на четири нивоа, со четири триклинии и приватни бањи. Големите садови за складирање ги чувале резервите, а во собите биле откриени други садови и луксузни предмети. Меѓу наодите се издвојува мал леопард направен од бисер, веројатно од сасанско потекло, изложен во приземната галерија на Археолошкиот музеј Делфи. Куќата датира од почетокот на петтиот век и функционирала како приватна куќа до 580 година, но подоцна била претворена во грнчарска работилница. Дури тогаш, во почетокот на шестиот век, се смета дека градот започнал да опаѓа: неговата големина била намалена и неговите трговски контакти се смета дека биле драстично намалени. Локалното грнчарско производство се произведува во големи количини: е погруб и изработен од црвеникава глина, со цел да се задоволат потребите на жителите.
Светиот Пат останал главната улица на населбата, претворена, сепак, во улица со комерцијална и индустриска употреба. Околу агората биле изградени работилници како и единствената интрамуроска ранохристијанска базилика. Домашното подрачје се простирало главно во западниот дел на населбата. Куќите биле прилично пространи и две големи цистерни им обезбедувале проточна вода.
3.1 Археолошки музеј Делфи
Во музејот се сместени артефакти поврзани со древниот Делфи, вклучувајќи ја и најраната позна Химна на Делфи, Кочија од Делфи, Клеобис и Битон, златни богатства откриени под Светиот Пат, Сфингата од Наксос и фрагменти од релјефи од Сифниската Ризница. Веднаш до излезот се наоѓа натписот на кој се споменува римскиот проконзул Галио.
4 Архитектура
Повеќето од урнатините кои преживеале денес датираат од најинтензивниот период на активност на локалитетот во шестиот век п.н.е.
4.1 Храм на Аполон
Урнатините на храмот на Аполон кои се видливи денес датираат од четвртиот век п.н.е., а се од периперална дорска градба. Го подигнале Спинтар, Ксенодорос и Агатон на остатоците од претходниот храм, датиран во шестиот век. п.н.е., кој бил подигнат на тоа место во седмиот век пр.н.е. Изградбата им се припишува на архитектите Трофониос и Агамед.
Древната традиција опфаќа четири храмови кои последователно го окупирале местото пред пожарот кој се случил во 548/7 п.н.е., по кој Алкмеонидите изградиле петти храм. Поетот Пиндар го прославил храмот на Алкмеонидите во ''Питијан'' 7.8-9 и исто така дал детали за третата градба (''Пајански'' 8. 65-75). Други детали биле дадени од Павзанија (10.5.9-13) и Хомерската химна на Аполон (294 фф). Се вели дека првиот храм бил изграден од маслинови гранки од Темпејската Долина. Вториот бил направен од пчели од восок и крилја, но за чудо бил однесен од силен ветер и таложен меѓу Хиперборејците. Третиот, како што е опишан од Пиндар, бил создаден од божествата Хефест и Атина, но неговите архитектонски детали вклучувале фигури слични на сирена или „волшебнички“, чии злобни песни на крајот ги испровоцирале олимписките божества да го закопаат храмот во земјата (според Павзанија, бил уништен од земјотрес и пожар). Според зборовите на Пиндар упатени до музите:
:::: Музите, каква што беше нивната мода, прикажана
:::: Со вештината во сите уметности
:::: Од рацете на Хефест и Атина?
:::: Од бронзените ѕидови
:::: Застанаа столбовите,
:::: Но, од злато беа шест маѓепснички
:::: Кои пееја над орелот.
:::: Но синовите на Крон
:::: Ја отворија земјата со гром
:::: И го сокрија најсветото од сè создадено.
::::::::
Се вели дека четвртиот храм бил изграден од камен од Трофониј и Агамед. Сепак, една теорија од 2019 година дава сосема ново објаснување на горенаведениот мит за четирите храмови на Делфи.
4.2 Ризници
Од влезот на горниот локалитет, продолжувајќи нагоре по падината на Светиот Пат, речиси до храмот на Аполон, се наоѓаат голем број заветни статуи и бројни т.н. ризници. Тие биле изградени од многу грчки градови-држави за да ги одбележат победите и да се заблагодарат на пророчничката за нејзините совети, за кои се сметало дека придонеле за тие победи. Овие градби ги држеле приносите на Аполон; тие често биле „десеток“ или десетина од пленот на битката. Најимпресивно е денес веќе обновената Атинска ризница, изградена за да ја одбележи нивната победа во Маратонската битка во 490 година. п.н.е.
Сифниската ризница била посветена од градот Сифнос, чии граѓани давале десеток од приносот од нивните рудници за сребро додека рудниците нагло не завршиле кога морето ги поплавило.
Една од најголемите ризници била онаа на Аргос. Откако го изградиле во доцниот класичен период, Аргејците се горделе со воспоставувањето на своето место во Делфи помеѓу другите градови-држави. Ризницата била завршена во 380 п.н.е., и се смета дека црпела инспирација најмногу од храмот на Хера сместен во Арголис. Меѓутоа, неодамнешните анализи на архајските елементи на ризницата сугерираат дека претходело на неговото основање.
Други ризници што може да се идентификуваат се оние на Сикионците, Беотците, Масалиотите и Тебанците.
<gallery>
File:Treasury of the Boeotians.jpg|Беотска ризница
File:Treasury of Cnidus 1.jpg|Книдијанска ризница
File:The Treasury of the Sicyonians on the Sacred Way at the Sanctuary of Apollo (Delphi) on October 4, 2020.jpg|Сикионска ризница
File:Sideview of the Siphnian Treasury at the Sanctuary of Apollo (Delphi) on October 4, 2020.jpg|Сифнијанска ризница
4.3 Олтарот на Хиотите
Сместен пред храмот на Аполон, главниот олтар на светилиштето бил платен и изграден од жителите на Хиос. Натписот на корнизот е датиран во петтиот век п.н.е. Тој бил целосно изработен од црн мермер, освен основата и корнизот. Тој бил обновен е во 1920 година.
4.4 Стоа на Атињаните
Стоата, или отворен, покриен трем, е поставена во приближно исток-запад по должината на основата на полигоналниот ѕид што ја задржува терасата на која се наоѓа Храмот на Аполон. Не постои археолошка сугестија за поврзаност со храмот. Стоата се отворала кон Светиот Пат. Блиското присуство на Ризницата на Атињаните сугерира дека овој кварт на Делфи се користел за атинскиот бизнис или политика, бидејќи стоите обично се наоѓаале на пазарите.
Иако архитектурата во Делфи е генерално дорска, обичен стил, во склад со фокиските традиции кои биле дорски, Атињаните не ја претпочитале дорскиот стил. Стоата била изградена во нивниот претпочитан стил, јонски ред, а врвовите на столбовите претставуваат сигурен показател. за тоа Во јонскиот стил тие се цветни и накитени, иако не толку колку коринтскиот, кој таму е најмалку застапен. Преостанатата структура на тремот содржи седум столбови, невообичаено издлабени од единечни парчиња камен (повеќето столбови биле изградени од серија споени дискови). Натписот на стилобатот укажува дека го изградиле Атињаните по нивната поморска победа над Персијците во 478 година п.н.е., за да ги вдомат нивните воени трофеи. Во тоа време Атињаните и Спартанците биле на иста страна.
4.5 Сибилска карпа
Сибилската карпа е карпа која се наоѓа помеѓу Атинската Ризница и Стоата на Атињаните на Светиот Пат што води до храмот на Аполон во археолошката област Делфи. Се тврди дека карпата е местото на која седела праисториска Сибила која била пред Питија која ги испорачувала своите пророштва. Други сугестии се дека Питија можеби стоела таму, или некој соработник чија функција била да го испорача последното пророштво. Карпата изгледа идеална за јавно говорење.
4.6 Театар
Античкиот театар во Делфи бил изграден подалеку по ридот од Храмот на Аполон давајќи им на гледачите поглед на целото светилиште и долината. Првично бил изграден во четвртиот век п.н.е., но потоа бил преуреден во неколку наврати, особено во 160/159 п.н.е. а трошоците ги подмирил кралот Евмен II од Пергамон и, во 67 н.е., по повод посетата на царот Нерон.
Коилонот се потпира на природната падина на планината, додека неговиот источен дел прекрива мал порој што ја водел водата на фонтаната Касотис веднаш под храмот на Аполон. Театарот првично претставувал полн круг со пречник од седум метри. Правоаголната сценска градба завршувала во два заоблени отвори, од кои денес се зачувани темелите. Пристапот до театарот бил овозможен преку пародовите, односно споредните ходници. На потпорните ѕидови на пародите се изгравирани голем број на натписи за изработка кои бележат фиктивни продажби на робовите на божеството. Коилонот бил поделен хоризонтално во две зони преку коридор наречен дијазома. Долната зона имала 27 редови седишта, а горната само осум. Шест радијално распоредени скали го делеле долниот дел од којлонот на седум нивоа. Театарот можел да прими приближно 4.500 гледачи.
По повод посетата на Нерон на Грција во 67 година од нашата ера се случиле различни поправки на театарот. Тој бил поплочен и ограничен со парапет направен од камен. Просцениумот бил заменет со низок пиедестал, пулпитум; неговата фасада била украсена релјефно со сцени од митовите за Херакле. Понатамошни поправки и трансформации се случиле во вториот век од нашата ера, Павзанија споменува дека тие биле извршени под покровителство на Ирод Атик. Во антиката, театарот се користел за вокални и музички натпревари кои биле дел од програмата на Питиските игри во доцниот хеленистички и римски период. Театарот бил напуштен кога светилиштето паднало во доцната антика. По неговото ископување и почетната реставрација, тој бил домаќин на театарски претстави за време на Делфиските фестивали организирани од А. Сикелијанос и неговата сопруга, Ева Палмер, во 1927 година и во 1930 година. Неодамна повторно бил обновен бидејќи сериозните лизгања на земјиштето со децении претставувале сериозна закана за неговата стабилност.
4.7 Толос
Толосот во светилиштето на Атина Пронеја (''Ἀθηνᾶ Προναία'', „Атена на промислата“) претставува кружна градба која била изградена помеѓу 380 и 360 година. п.н.е. Се состоела од 20 дорски столбови распоредени со надворешен пречник од 14,76 метри, со 10 коринтски столбови во внатрешноста.
Толос се наоѓа на приближно половина милја (800 метри) од главните урнатини во Делфи (на )). Три од дорските столбови се обновени, што го прави најпопуларното место во Делфи за туристите за фотографирање.
Архитектот на „''засводниот храм во Делфи''“ е именуван од Витрувиј, во книгата ''De architectura VII'', како Теодор Фока (не Теодор од Самос, кого Витрувиј го именува одделно).
4.8 Гимназија
Гимназијата, која е оддалечена половина милја од главното светилиште, била низа згради што ги користеле младите од Делфи. Зградата се состоела од две нивоа: стоа на горното ниво која обезбедувала отворен простор, и палестра, базен и бањи на долниот кат. За овие базени и бањи се вели дека имале магична моќ и имале способност директно да комуницираат со Аполон.
4.9 Стадион
Стадионот се наоѓа подалеку по ридот, надвор од ''виа сакра'' и театарот. Тој бил изграден во петтиот век п.н.е., но бил изменет во подоцнежните векови. Последното големо преуредување се случило во вториот век н.е. под покровителство на Ирод Атик, кога било изградено место за седење и заоблен влез. Можел да собере 6.500 гледачи, а патеката била 177 метри долга и 25,5 метри широка.
4.10 Хиподром
На Питијските игри се натпреварувале истакнати политички водачи, како што се Клистен, тиранин од Сикион и Хиерон, тиранин од Сиракуза, со своите коли. Хиподромот каде што се случиле овие настани го споменал Пиндар,, и овој споменик бил баран од археолозите повеќе од два века.
Неговите траги неодамна биле пронајдени во Гонија во рамнината Криса, на местото каде што се наоѓал првобитниот стадион.
4.11 Полигонален ѕид
Во комплексот бил изграден потпорен ѕид за поддршка на терасата во која се наоѓа изградбата на вториот храм на Аполон во 548 година. п.н.е. Неговото име е земено од полигоналната ѕидарија од која е изградена. Подоцна, од 200 г п.н.е. наваму, на камењата биле испишани договорите за изнајмување (ослободување) на робовите кои биле посветени на Аполон. На ѕидот се забележани приближно илјада изработки.
4.12 Касталиски извор
Светиот извор на Делфи лежи во клисурата на Федриади. Зачуваните остатоци од две монументални фонтани кои ја примиле водата од изворот датираат од архајскиот и римскиот период, при што вториот е вдлабен во карпа.
4.13 Римска агора
Првиот сет на остатоци што посетителот ги гледа при влегувањето во археолошкиот локалитет Делфи е римската агора, која се наоѓала веднаш надвор од периболосот, или преградните ѕидови, на светилиштето на Аполон во Делфи. Римската агора била изградена помеѓу светилиштето и Касталискиот извор, на околу 500 метри. Овој голем правоаголен поплочен квадрат порано бил опкружен со јонски тремови од неговите три страни. Плоштадот бил изграден во римскиот период, но остатоците видливи во моментов долж северната и северозападната страна датираат од доцноантичкиот период.
До римската агора најверојатно се наоѓал отворен пазар, каде посетителите купувале статуетки, за да ги остават како принос на боговите. Служела и како собирно место за поворки за време на светите празници.
За време на Римското Царство, овде биле подигнати статуи на царот и други значајни добродетели, како што сведочат преостанатите постаменти. Кон крајот на царството, во рамките на агората биле создадени и антички работилници на занаетчии..
4.14 Спортски статуи
Делфи е познат по многуте зачувани спортски статуи. Познато е дека во Олимпија првично биле сместени многу повеќе од овие статуи, но времето им донело пропаст на многу од нив, оставајќи ги Делфи како главно место на атлетски статуи.Клеобис и Битон, двајца браќа познати по својата сила, биле моделирани во две од најраните познати атлетски статуи во Делфи. Статуите го одбележуваат нивниот подвиг да ја повлечат кочијата на нивната мајка неколку километри до Светилиштето на Хера во отсуство на волови. Соседите биле најмногу импресионирани и нивната мајка побарала од Хера да им го подари најголемиот подарок. Кога влегле во храмот на Хера, заспале и никогаш не се разбудиле, умирајќи на врвот на нивното восхитување, како совршен подарок.
Кочија од Делфи е уште една античка реликвија која издржала низ вековите. Таа е една од најпознатите статуи од антиката. Таа не е целосна, бидејќи на кочијашот му недостигаат многу карактеристики, вклучително и неговата кола и левата рака, но тој стои како почит на атлетската уметност на антиката.
5 Митови за потеклото
Во ''Илијада'', Ахил не би ја прифатил мировната понуда на Агамемнон дури и доколку тој го вклучил целото богатство во „камениот под“ на „камениот Пито“ (I 404). Во ''Одисеја'' (θ 79) Агамемнон преминува „камен под“ за да прими пророштво од Аполон, првото познато од прото-историјата. Хесиод, исто така, се осврнува на Пито „во вдлабнатините на Парнас“ (Теогонија 498). Овие наводи имплицираат дека најраниот датум на постоењето на пророштвото е осмиот век п.н.е., веројатниот датум на создавање на хомерските дела
Главните митови за Делфи се дадени во три литературни „локуси". на тој начин несвесно запаѓајќи во плутархиевата епистемологија, дека тие одразуваат некоја заедничка, објективна историска реалност со која може да се споредат извештаите, Х.В.Парке тврди дека нема Аполон, нема Зевс, нема Хера и, секако, никогаш не било големо чудовиште налик на змија, и дека митовите се чисти плутархиски фигури на говор, наменети да бидат етиологии на некоја оркуларна традиција.
''Хомеровата химна 3'', „До Аполон“, е најстарата од трите локуси, која датира од седмиот век пред нашата ера (проценка).. Аполон патува наоколу по неговото раѓање во Делос барајќи место за пророштво. Телефус го советува да ја избере Криса „под горната површина на Парнас“, што тој тоа го прави и има изграден храм, убивајќи ја змијата што го чувала изворот. Потоа, некои Критјани од Кносос пловеле во мисија да го извидат Пилос. Преобразувајќи се во делфин, Аполон се фрлил на палубата. Критјаните не се осмелиле да го отстранат, туку пловиле и понатаму. Аполон го водел бродот околу Грција, завршувајќи назад во Криса, каде што бродот пловел. Аполон влегол во неговото светилиште со Критјаните за да бидат негови свештеници, обожавајќи го како Делфинеј, „од делфинот“.
Зевс, класично божество, наводно ја одредил локацијата на Делфи кога барал да го најде центарот на неговата „''баба Земја''“ (Гаја). Тој испратил два орли кои летале од источните и западните краеви, а патеката на орлите преминала преку Делфи, каде што бил пронајден омфалос, или папокот на Гаја.
Според Есхил во прологот на ''Еуменидите'', пророштвото потекнувало од праисторијата и обожавањето на Гаја, став што го повторил Х.В. Парке, кој ја опишал еволуцијата на верувањата поврзани со местото. Тој утврдил дека праисториската основа на пророштвото е опишана од тројца рани писатели: авторот на ''Хомерската химна на Аполон'', Есхил во прологот на ''Евменидите'' и Еврипид во ''Ифигенија во Таврида'' . Парк понатаму вели: „Оваа верзија [Еврипид] очигледно ја репродуцира во софистицирана форма примитивната традиција на која Есхил се обидувал да ѝ противречи: верувањето дека Аполон дошол во Делфи како напаѓач и присвоил за себе претходно постоечко пророштво за Геја. Убиството на змијата е чин на освојување што го обезбедува неговото поседување; не како во ''Хомерската химна'', туку како секундарно дело за подобрување на местоположбата. Друга разлика е исто така забележлива. ''Хомерската химна'', имплицира дека методот на пророштво што се користел таму бил сличен на оној на Додона: и Есхил и Еврипид, пишувајќи во петтиот век, на исконското време му ги припишувале истите методи како што биле користени во Делфи во нивното време. Толку многу се имплицира со нивните алузии до стативи и пророчки седишта... [продолжува на стр. 6] ...Уште една многу архаична карактеристика на Делфи, исто така, ги потврдува античките асоцијации на местото со божицата на Земјата. Ова бил Омфалос, камен во облик на јајце кој се наоѓал во највнатрешното светилиште на храмот во историските времиња. Класичната легенда тврди дека го означувал „папокот“ (Омфалос) или центарот на Земјата и објаснувал дека оваа точка била одредена од Зевс кој пуштил два орли да летаат од спротивните страни на земјата и дека тие се сретнале токму над ова место“. На стр. 7 тој понатаму пишува: „Значи, Делфи првично бил посветен на обожавањето на божицата на Земјата, која Грците ја нарекувале Ге, или Геја. Темида, која во традицијата се поврзува со неа како нејзина ќерка и партнер или наследник, е навистина уште една манифестација на истото божество: идентитет што Есхил го препознал во друг контекст. Обожувањето на овие двајца, како едно или истакнато, било поместено со воведувањето на Аполон. Неговото потекло е предмет на многу научени контроверзии: за нашата цел е доволно да го земеме како што го претставува ''Хомерската химна'' – северен натрапник – и неговото доаѓање мора да се случило во темниот интервал помеѓу микенското и хеленското време. Неговиот судир со Геја за поседување на култното место бил претставен под легендата за неговото убиство на змијата.
Една приказна за откритието на светилиштето вели дека еден козар, кој ги пасел своите стада на Парнас, еден ден ги забележал неговите кози како си играат со голема агилност кога се доближиле до бездна во карпата; козарот што го забележал тоа ја држел главата над бездната предизвикувајќи испарувањата да отидат во неговиот мозок; фрлајќи го во чуден транс.
Хомеровата химна на Делфискиот Аполон потсетува дека античкото име на ова место било ''Криса''.
Други раскажуваат дека местото било наречено Пито (Πυθώ) и дека Питија, свештеничката која служела како пророштво, била избрана од нивните редови од свештеничките кои служеле во храмот. Се вели дека Аполон го убил Питон, ''дракон'' (машка змија или змеј) кој живеел таму и го штител папокот на Геја. „Питон“ (изведен од глаголот πύθω ( ''pythō'' ), „да гние“) некои тврдат дека е оригиналното име на местото како признание за Питон што Аполон го победил.
Името ''Делфи'' доаѓа од истиот корен како δελφύς ''delphys'', „''утроба''“ и може да укаже на архаично почитување на Геја на местото. Неколку други научници разговараат за веројатните праисториски верувања поврзани со местоположбата.
Аполон е поврзан со локацијата со неговиот епитет Δελφίνιος ''Делфиниос'', „Делфинецот“. Епитетот е поврзан со делфини (грчки δελφίς,-ῖνος) во Хомеровата <i>химна на Аполон (линија 400), раскажувајќи ја легендата за тоа како Аполон првпат дошол во Делфи во облик на делфин, носејќи критски свештеници на грбот. Хомеровото име на пророштвото е ''Пито'' (Πυθώ). Друга легенда вели дека Аполон пешачел до Делфи од север и застанал во Темпе, град во Тесалија, за да бере ловор (исто така познат како ловорово дрво) што тој го сметал за свето растение. Во спомен на оваа легенда, победниците на Питиските Игри добивале венец од ловор набран во храмот.
6 Пророк на Делфи
6.1 Пророчки процес
Можеби Делфи е најпознат по својата свештеничка, Питија, или Сибила, свештеничка која пророкува од троножецот, во потонатиот адитон на Храмот на Аполон. Питијата била позната како портпарол на Аполон. Таа била жена со беспрекорен живот, избрана од селаните од областа. Сама во затворено внатрешно светилиште (старогрчки ''adyton'' – „''не влегувај''“) таа седела на столче над еден отвор во земјата („провалија“). Според легендата, кога Аполон го убил Питон, неговото тело паднало во оваа пукнатина и се појавиле испарувања од неговото тело што се распаѓало. Опиена од испарувањата, сибилата ќе паднела во транс, дозволувајќи му на Аполон да го поседува нејзиниот дух. Во оваа состојба таа пророкувала. Пророштвото не можело да се консултира во текот на зимските месеци, бидејќи ова традиционално било време кога Аполон живеел меѓу Хипербореаните. Дионис го населувал храмот за време на неговото отсуство. Забелешка, ослободувањето на гасови било ограничено во постудено време.
Времето да се консултира со Питија за пророштво во текот на годината било одредено од астрономски и геолошки основи поврзани со соѕвездијата Лира и Лебед. Слична практика била следена и во другите пророци на Аполон. Нејзините претскажувања биле неповрзани зборови, од кои потоа свештениците правеле стихови, чие значење било главно двосмислено. Прашањата кои ги поставувале луѓето на Питија биле најчесто во врска со војната, политиката и основање на колонија. Нејзините совети уживале голем углед во целиот антички свет во текот на Архајскиот период.
Јаглеводородни пареи се испуштале од бездната. Додека била во транс, Питија „бркала“ - веројатно форма на екстатичен говор - и нејзините џагорови биле „преведени“ од свештениците на храмот во елегантни хексаметри. Се шпекулира дека античките писатели, вклучително и Плутарх, кој работел како свештеник во Делфи, биле во право кога ги припишувале оркуларните ефекти на слаткиот мирис на ''пневма'' (старечки грчки за здив, ветер или пареа) кој избегал од бездната во карпа. Тоа издишување би можело да биде високо со познатиот анестетик и етилен со сладок мирис или други јаглеводороди како што е етанот за кои е познато дека произведува насилни трансови. Иако, со оглед на геологијата на варовникот, оваа теорија останува дискутабилна, авторите им даваат детален одговор на своите критичари.
Античките извори опишуваат дека свештеничката користела „ловор“ за да ги инспирира нејзините пророштва. Предложени се неколку алтернативни кандидати за растенија, вклучувајќи канабис, хиосцијамус, рододендрон и олеандер. Харисис тврди дека прегледот на современата токсиколошка литература покажува дека олеандерот предизвикува симптоми слични на оние што ги покажува Питијата, а неговото проучување на античките текстови покажува дека олеандерот честопати бил вклучен под терминот „ловор“. Питијата можеби џвакала лисја од олеандер и го вдишувала нивниот чад пред нејзините оркуларни изјави и понекогаш умирала од токсичноста. Отровните материи на олеандерот резултирале со симптоми слични на оние на епилепсијата, „''светата болест''“, која можеби се сметала за поседување на Питија од духот на Аполон.
6.2 Влијание, пустошења и привремено заживување
Делфиското пророштво извршило значително влијание низ грчкиот свет, и тоа било консултирано пред сите големи потфати, вклучувајќи војни и основање колонии. Таа, исто така, била почитувана од земјите под грчко влијание околу периферијата на грчкиот свет, како што се Лидија, Карија, па дури и Египет.
Пророштвото им било познато и на раните Римјани. Седмиот и последен крал на Рим, Луциј Тарквиниј Охоли, откако бил сведок на змија во близина на неговата палата, испратил делегација со двајца од неговите синови да се консултира со пророштвото.
Во 278 п.н.е., тракиско (келтско) племе извршило напад во Делфи, го запалил храмот, го ограбил светилиштето и го украдел „''неизгасливиот оган''“ од олтарот. За време на нападот се урнал дел од покривот на храмот. Истата година, храмот бил сериозно оштетен од земјотрес, па пропаднал и околината осиромашила. Реткото локално население довело до тешкотии во пополнувањето на потребните места. Кредибилитетот на пророштвото опаднало поради сомнителните предвидувања.
Пророштвото повторно процветало во вториот век од нашата ера, за време на владеењето на царот Адријан, за кој се верува дека двапати го посетил пророштвото и му понудил целосна автономија на градот. До IV век, Делфи се здобил со статус на град.
Константин Велики ограбил неколку споменици во источниот Медитеран, вклучувајќи го и Делфи, за да го украси неговиот нов главен град, Цариград. Еден од тие познати предмети бил бронзениот столб на Платаја (Змиски столб; старогрчки: Τρικάρηνος Ὄφις, Змија со три глави; турски: Yılanlı Sütun) од светилиштето (датирана 479 п.н.е.), преместена таму од Делфи во 324 година, која и денес може да се види како стои уништен на плоштадот во Истанбул (каде некогаш бил Константинополскиот хиподром, изграден од Константин; отомански турски: ''Atmeydanı'' „Плоштад на коњи“) со дел од една од неговите глави се чува во Истанбулскиот археолошки музеј (''İstanbul Arkeoloji Müzeleri'').
И покрај подемот на христијанството низ Римското Царство, пророштвото останало религиозен центар во текот на четвртиот век, а Питиските игри продолжиле да се одржуваат барем до 424 н.е. сепак, падот продолжил. Обидот на царот Јулијан да го оживее политеизмот не го преживеало неговото владеење. Ископувањата откриле голема трикорабна базилика во градот, како и траги од црковна зграда во гимназијата на светилиштето. Локалитетот бил напуштен во шестиот или седмиот век, иако еден епископ од Делфи е заведен во епископскиот список од крајот на осмиот и почетокот на деветтиот век.
6.3 Религиозно значење
Делфи станал место на главниот храм на Фев Аполон, како и Питиските игри и праисторискиот пророк. Дури и во римско време, останале стотици заветни статуи, опишани од Плиниј Помладиот и видени од Павзаниј. Во храмот биле врежани три фрази: grc ( ''gnōthi seautón'' = „познај се себеси“) и grc (''mēdén ágan'' = „ништо во вишок“), и grc (''engýa pára d'atē'' = „направи залог и злото е близу“), Во антиката, потеклото на овие фрази му се припишува на еден или повеќе од седумте мудреци на Грција од автори како што се Платон и Павзанија. Дополнително, според есејот на Плутарх за значењето на ''„Е во Делфи“'' - единствениот литературен извор за натписот - во храмот била испишана и голема буква Е. Меѓу другото ипсилон го означува бројот 5. Меѓутоа, античките, како и современите научници се сомневаат во легитимноста на таквите натписи. Според еден пар научници, „''Вистинското авторство на трите максими поставени во делфискиот храм може да биде оставено неизвесно. Најверојатно тие биле популарни поговорки, кои подоцна се припишувале на одредени мудреци''“.
Според хомеровата химна на питискиот Аполон, Аполон ја испукал својата прва стрела како доенче, која ефективно ја убила змијата Питон, синот на Геја, која го чувала местото. За да се искупи за убиството на синот на Геја, Аполон бил принуден да лета и да помине осум години во ниска служба пред да може да се врати и да му биде простено. Секоја година се одржувал фестивал, Септерија, на кој била претставена целата приказна: убиството на змијата и бегството, помирувањето и враќањето на богот.
Питиските игри се одржувале на секои четири години за да ја одбележат победата на Аполон. Друг редовен фестивал во Делфи бил „Теофанија“ (Θεοφάνεια), годишен фестивал во пролетта кој го слави враќањето на Аполон од неговите зимски конаци во Хипербореја. Кулминацијата на фестивалот била прикажување на сликата на божествата, обично скриени во светилиштето, пред обожавателите.''Теоксенијата'' се одржувала секое лето, во центарот на празникот на „''боговите и амбасадорите од другите држави''“. Митовите укажуваат дека Аполон ја убил хтонската змија Питон која го чувала Касталискиот извор и ја нарекол својата свештеничка Питија по неа. Питон, кој бил испратен од Хера, се обидел да го спречи Лето да се породи додека била бремена со Аполон и Артемида.
Изворот на местото течел кон храмот, но исчезнал одоздола, создавајќи пукнатина која испуштала хемиска пареа што наводно го натерало пророштвото во Делфи да ги открие нејзините пророштва. Аполон го убил Питон, но морал да биде казнет поради тоа, бидејќи тој бил дете на Геја. Светилиштето посветено на Аполон првично било посветено на Геја и го делел со Посејдон. Името Питија останало како наслов на Делфиското пророштво.
Ервин Род напишал дека Питон бил земјен дух, кој бил освоен од Аполон и закопан под омфалосот, и дека се работи за случај кога едно божество поставило храм на гробот на друго. Друго гледиште смета дека Аполон бил прилично неодамнешен додаток на грчкиот пантеон кој потекнувал од Лидија. Етрурците кои доаѓале од северна Анадолија исто така го обожавале Аполон, и можеби тој првично бил идентичен со месопотамскиот Аплу, акадска титула што значи „син“, првично дадена на Богот на чумата Нергал, синот на Енлил . Аполо Сминтеј (грчки ), убиецот на глувци кој ги елиминира глувците, примарна причина за болеста, па оттука промовира превентивна медицина.
7 Историја
Населувањето на местото каде денес се наоѓа Делфи може да се проследи наназад во неолитскиот период со употреба почнувајќи од микенскиот период (1600–1100 п.н.е.). Во микенското време, Криса била голема грчка копнена и поморска сила, можеби една од првите во Грција, ако се верува на ранохеладскиот датум на Кира. Античките извори укажуваат дека претходното име на Коринтскиот Залив било „Крисејски Залив“. Како Криса, Коринт бил доријанска држава, а Коринтскиот Залив бил Дориско езеро, особено поради миграцијата на Доријците во Пелопонез, почнувајќи од околу 1000 година п.н.е. Моќта на Криса конечно била скршена од обновените ајолски и атичко-јонски говорни држави во јужна Грција околу прашањето за пристапот до Делфи. Контролата над неа била преземена од Амфиктионската лига, организација на држави со интерес во Делфи, во раниот класичен период. Криса била уништена поради својата ароганција. Заливот го добил името Коринт. Коринт дотогаш бил сличен на јонските држави: украсен и иновативен, не личел на спартанскиот стил на Дорик.
7.1 Антички Делфи
Претходните митови вклучуваат традиции дека Питија, или делфиското пророштво, веќе било место на важно пророштво во предкласичниот грчки свет (уште во 1400 г. п.н.е.) и, повторно посветен од околу 800 г п.н.е., кога служел како главно место во класичните времиња за обожавање на богот Аполон. .
Делфи уште од античко време бил место за обожавање на Геја, мајката божица поврзана со плодноста. Градот почнал да добива пан-хеленска важност и како светилиште и како пророштво во седмиот век п.н.е. Првично под контрола на фокејските доселеници со седиште во блиската Кира (денешна Итеја), Делфи бил повторно преземен од Атињаните за време на Првата Света војна (597–585 п.н.е.). Судирот резултирал со консолидација на Амфиктионската лига, која имала и воена и религиозна функција која се вртела околу заштитата на Храмот на Аполон. Ова светилиште било уништено од пожар во 548 п.н.е., а потоа паднало под контрола на Алкмеонидите на кои им било забрането да одат во Атина. Во 449–448 п.н.е., Втората света војна (се водела во поширок контекст на Првата пелопонеска војна помеѓу Пелопонеската лига предводена од Спарта и Делјанско-атичката лига предводена од Атина) резултирала со тоа Фокијците да ја добијат контролата над Делфи и да управуваат со Питиските игри.
Во 356 п.н.е., Фокијците под водство на Филомелос го зазеле и го ограбиле Делфи, што довело до Третата света војна (356–346 п.н.е.), која завршила со пораз на Фокијците и подем на Македонија под владеењето на Филип II . Ова довело до Четвртата света војна (339 п.н.е.), која кулминирала со Битката кај Херонеја (338 п.н.е.) и воспоставување на македонска власт над Грција.
Во Делфи, македонското владеење било заменето од Етолците во 279 п.н.е., кога била одбиена инвазијата на Галите, и од Римјаните во 191 п.н.е. Местото било ограбено од Луциј Корнелиј Сула во 86 п.н.е., за време на Митридатските војни и од Нерон во 66 н.е. Иако последователните римски цареви од династијата Флавиј придонеле за реставрација на местото, Делфи постепено ја изгубила важноста.
Антипаганското законодавство од доцниот римск царски период ги лишел античките светилишта од нивниот имот. Царот Јулијан се обидел да ја промени оваа религиозна клима, но сепак неговото „''паганско оживување''“ било особено краткотрајно. Кога докторот Ореибасиј го посетил пророштвото на Делфи, за да ја доведе во прашање судбината на паганството, добил песимистички одговор:Кажи му на кралот дека флејтата паднала на земја. Фебус веќе нема дом, ниту оркуларен ловор, ниту фонтана што зборува, бидејќи водата што зборува пресуши.Бил затворен за време на прогонството на паганите во доцното Римско Царство од страна на Теодосиј I во 381 година.
7.2 Амфиктионски совет
Амфиктионскиот совет бил совет на претставници од шест грчки племиња кои ги контролирале Делфи, а исто така и четиригодишните Питиски игри. Тие се состанувале еднаш годишно и доаѓале од Тесалија и централна Грција. Со текот на времето, градот Делфи добил поголема контрола врз себе и советот изгубил голем дел од своето влијание.
7.3 Железно време
Ископувањата во Делфи, која била постмикенска населба од доцниот деветти век, откриле артефакти кои постојано се зголемуваат во обем почнувајќи од последната четвртина на осмиот век п.н.е. Грнчарството и бронзата, како и посветите на стативите продолжуваат во постојан тек, за разлика од Олимпија. Ниту асортиманот на предмети, ниту присуството на престижни посвети не докажуваат дека Делфи биле во центарот на вниманието на широк опсег на верници, но големото количество вредни добра, пронајдени во ниту едно друго светилиште на копното, го поттикнува тој поглед.
Светото подрачје на Аполон во Делфи било Панхеленско светилиште, каде на секои четири години, почнувајќи од 586 г. п.н.е. спортисти од целиот грчки свет се натпреварувале на Питиските игри, една од четирите Панеленски игри, претходници на современите олимписки игри. На победниците во Делфи им била врачувана ловорова круна (''стефанос'') која церемонијално била исечена од дрво од страна на момче кое го реконструирало убиството на Питон. (Овие натпревари се нарекуваат и стефантички игри, по круната.) Делфи бил издвоен од другите локации за игри затоа што бил домаќин на музичките натпревари ''mousikos agon''.
Овие Питиски игри се рангирани на второто место меѓу четирите стефантички игри хронолошки и по важност. Меѓутоа, овие игри се разликувале од игрите во Олимпија по тоа што не биле од толку огромно значење за градот Делфи како што биле игрите во Олимпија за областа околу Олимпија. Делфи би бил познат град без разлика дали бил домаќин на овие игри; имало и други атракции кои довеле до тоа да биде означен како „омфалос“ (папок) на земјата, со други зборови, центар на светот.
Во внатрешната ''хесија'' (огниште) на храмот на Аполон горел вечен пламен. По Битката кај Платеја, грчките градови ги изгаснале своите пожари и донеле нов оган од огништето на Грција, во Делфи; во темелните приказни на неколку грчки колонии, основачите колонисти најпрво биле посветени во Делфи.
7.4 Напуштање и повторно откривање
Османлиите ја финализирале својата доминација над Фокида и Делфи во околу 1410 г. Самиот Делфи останал речиси ненаселен со векови. Се смета дека една од првите градби на раната современа ера бил манастирот Успение на Марија или на Панагија (Богородица) изграден над античката гимназија во Делфи. Мора да биде кон крајот на XV или XVI век таму каде што почнала да се формира населба, која на крајот го формирала селото Кастри.
Отоманско Делфи постепено почнало да се истражува. Првиот западњак што ги опишал остатоците во Делфи бил Киријак од Анкона, трговец од петнаесеттиот век кој станал дипломат и антикварец, кој се смета за основач на современата класична археологија. Тој го посетил Делфи во март 1436 година и останал таму шест дена. Тој ги снимил сите видливи археолошки остатоци врз основа на Паусанија за идентификација. Тој ги опишал стадионот и театарот во тој датум, како и некои самостојни парчиња скулптури. Запшал и неколку натписи, од кои повеќето сега се изгубени. Неговите идентификации, сепак, не биле секогаш точни: на пример, тој опишал тркалезна зграда што ја гледал како храм на Аполон, додека ова едноставно било основата на екс-вото на Аргејците. Силен земјотрес во 1500 година предизвикал голема штета.
Во 1766 година, англиската експедиција финансирана од Друштвото на Дилетанти ги вклучил оксфордскиот епиграф Ричард Чендлер, архитектот Николас Ревет и сликарот Вилијам Парс . Нивните проучувања биле објавени во 1769 година под наслов ''Јонски антиквитети'', проследено со збирка натписи и две патеписи, една за Мала Азија (1775), и една за Грција (1776 година). Освен антиквитети, тие раскажале и неколку живописни описи на секојдневниот живот во Кастри, како грубото однесување на муслиманските Албанци кои ги чувале планинските премини.
Во 1805 година , Едвард Додвел го посетил Делфи, придружуван од сликарот Симоне Помарди. Лорд Бајрон го посетил во 1809 година, придружуван од неговиот пријател Џон Кам Хобхаус:Сепак, талкав покрај засводениот гребен
Да! Воздивнав на долго напуштеното светилиште на Делфи,
каде што, освен таа слаба фонтана, сè е мирно.Тој го врежал своето име на истата колона во гимназијата како Лорд Абердин, подоцна премиер, кој го посетил неколку години претходно. Соодветното ископување започнало до крајот на деветнаесеттиот век откако селото се преселило.
8 Делфи во подоцнежната уметност
Од шеснаесеттиот век наваму, дрворедите на Делфи почнале да се појавуваат во печатените мапи и книги. Најраните претстави на Делфи биле целосно имагинарни; на пример, оние создадени од Николаос Гербел, кој во 1545 година објавил текст заснован на картата на Грција од Н. Софијанос. Античкото светилиште било прикажано како утврден град.
Првите патници со археолошки интереси, освен претходникот Киријак од Анкона, биле Британецот Џорџ Вилер и Французинот Јакоб Спон, кои ја посетиле Грција во заедничка експедиција во 1675-1676 година. Своите впечатоци ги објавија одделно. Во „''Патување во Грција''“ на Велер, објавено во 1682 година, се појавила скица на регионот на Делфи, каде што е прикажана населбата Кастри и некои урнатини. Илустрациите во публикацијата на Спон „''Voyage d'Italie, de Dalmatie, de Grèce et du Levant, 1678''“ се сметаат за оригинални и револуционерни.
Патниците продолжиле да ги посетуваат Делфи во текот на деветнаесеттиот век и ги објавувале своите книги кои содржеле дневници, скици и погледи на локацијата, како и слики од монети. Илустрациите често го рефлектираат духот на романтизмот, како што е очигледно во делата на Ото Магнус фон Стакелберг, каде што освен пејзажите ( ''La Grèce. Vues pittoresques et topographiques,'' Париз 1834) се прикажани и човечки типови (Costumes et usages des peuples de la Grèce moderne dessinés sur les lieux, Париз 1828). Филеленскиот сликар В. Вилијамс го сочинува пејзажот на Делфи во своите теми (1829). Влијателни личности како Франсоа Пуквил, В.М. Лик. Вордсворт и Лорд Бајрон се меѓу најважните посетители на Делфи.
По основањето на современата грчка држава, за овие патници се заинтересирал и печатот. Така „''Ephemeris''“ пишува (17 март 1889): Во ''Revues des Deux Mondes'' Пол Лефајвр ги објавил своите мемоари од екскурзијата во Делфи. Францускиот автор во шармантен стил ги раскажува своите авантури на патот, особено пофалувајќи ја способноста на една старица да ја врати на место изместената рака на еден од неговите странски сопатници, кој паднал од коњот. „''Во Арахова грчкиот тип е зачуван недопрен. Мажите се повеќе спортисти отколку земјоделци, изградени за трчање и борење, особено елегантни и витки под нивната планинска опрема''“. Само накратко се осврнува на антиквитетите на Делфи, но се осврнува на пелазгиски ѕид со должина од 80 метри, „''на кој се издлабени безброј натписи, декрети, конвенции, ракописи''“.
Постепено се појавиле и првите патувачки водичи. Револуционерните „''џебни''“ книги измислени од Карл Бедекер, придружени со мапи корисни за посета на археолошки локалитети како што е Делфи (1894) и информираните планови, водичите станале практични и популарни. Фотографскиот објектив направил револуција во начинот на прикажување на пејзажот и антиквитетите, особено од 1893 година, кога започнале систематските ископувања на Француската археолошка школа. Сепак, уметниците како Вера Вилоби продолжиле да се инспирираат од пејзажот.
Делфиските теми инспирирале неколку графичари. Покрај пејзажот, Питија и Сибила станале субјекти за илустрација дури и на тарот картите. Познат пример се Делфиската Сибила на Микеланџело (1509), германската гравура од деветнаесеттиот век, пророштвото на Аполон во Делфи, како и неодамнешниот цртеж со мастило на хартија, „''Пророштвото на Делфи''“ ( 2013) од М. Линд. Современите уметници се инспирирани и од Делфите Максими. Примери за такви дела се изложени во „''Паркот за скулптури на Европскиот културен центар во Делфи''“ и на изложбите што се одржуваат во Археолошкиот музеј во Делфи.
9 Делфи во подоцнежната литература
Делфи ја инспирирал и литературата. Во 1814 година, В. Хејгарт, пријател на Лорд Бајрон, се осврнал на Делфи во неговото дело „''Грција, песна''“. Во 1888 година , Чарлс Мари Рене Леконте де Лисл ја објавил својата лирска драма ''L'Apollonide,'' придружена со музика од Франц Серве. Поновите француски автори го користеле Делфи како извор на инспирација како што се Ив Бонфоа (''Delphes du second jour'') или Жан Саливан (прекар на Џозеф Лемаршанд) во ''L'Obsession de Delphes'' (1967), но исто така и Индијана Џонс на Роб Мек Грегор и Опасност во Делфи (1991).
Присуството на Делфи во грчката литература е многу интензивно. Поети како што се Костис Паламас (Делфиската химна, 1894), Костас Кариотакис (Делфиски фестивал, 1927), Никифорос Вретакос (враќање од Делфи, 1957), Јанис Рицос (Делфи, 1961–62) и Кики Димулаос (Гасропитам). 1988). Ангелос Сикелијанос ги напишал Посветата (на делфискиот говор) (1927), Делфиската химна (1927) и трагедијата Сибила (1940), додека во контекст на делфиската идеја и делфиските фестивали објавил есеј со наслов „Делфискиот сојуз " (1930). Нобеловецот Јоргос Сеферис напишал есеј под наслов „Делфи“, во книгата „Докимес“. „На патот за Делфи“ е песна во проза на полскиот поет Збигњев Херберт.