Азиска финансиска криза (1997)

Азиската финансиска криза — период на финансиска криза што зафатила голем дел од Источна Азија и Југоисточна Азија, почнувајќи од јули 1997 година и ги зголемила стравувањата од економско распаѓање во светот поради т.н. „финансиска зараза“.
Кризата започнала во Тајланд (позната во Тајланд како „''криза на Том Јам Кунг''“; тајландски: วิกฤต ต้มยำ กุ้ง) на 2 јули, со финансиски колапс на тајландскиот бах, откако тајландската влада била принудена да лебди со бахот поради недостаток на девизи за поддршка на нејзината валута која била врзана за американскиот долар. Повлекување на капиталот следело скоро веднаш, започнувајќи меѓународна верижна реакција. Во тоа време, Тајланд се стекнал со товар на надворешен долг. Како што се ширела кризата, поголемиот дел од Југоисточна Азија и Јапонија забележале пад на валутите, девалвирани берзи и други цени на активата и неверојатен пораст на приватниот долг.
Индонезија, Јужна Кореја и Тајланд биле земјите најпогодени од кризата. Хонгконг, Лаос, Малезија и Филипини исто така биле повредени од падот. Помалку биле погодени Брунеј, Кина, Сингапур, Тајван и Виетнам, иако сите страдале од губење на побарувачката и довербата во целиот регион. Јапонија исто така била погодена, иако помалку значајна.
Односите на надворешниот долг кон БДП се зголемиле од 100% на 167% во четирите големи економии на Здружението на нации од Југоисточна Азија (АСЕАН) во периодот 1993–96 година, а потоа се зголемиле и над 180% за време на најтешката криза. Во Јужна Кореја, коефициентите пораснале од 13% на 21%, а потоа достигнале дури 40%, додека другите северно новоиндустријализирани земји поминале многу подобро. Само во Тајланд и Јужна Кореја се зголемиле стапките на за извоз.
Иако повеќето влади на Азија имале навидум здрава фискална политика, Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) се вклучил во иницијатива на програма вредна 40 милијарди долари за стабилизирање на валутите на Јужна Кореја, Тајланд и Индонезија, економии особено погодени од кризата. Напорите за запирање на глобалната економска криза сепак не направиле многу за да се стабилизира домашната состојба во Индонезија. По 30 години на власт, индонезискиот претседател Сухарто бил принуден да се повлече од функцијата на 21 мај 1998 година во пресрет на раширените немири, кои следеле по наглите зголемувања на цените предизвикани од драстичното обезвреднување на индонезиската рупија. Ефектите од кризата траеле до 1998 година. Во 1998 година, растот на Филипините паднал буквално на нула. Само Сингапур и Тајван се покажале релативно изолирани од шокот. Кон 1999 година, аналитичарите виделе знаци дека економиите во Азија започнуваат да се опоравуваат. По кризата, економиите во регионот работеле кон финансиска стабилност и подобар финансиски надзор.
До 1999 година, Азија привлекла скоро половина од вкупниот прилив на капитал во земјите во развој. Економиите на Југоисточна Азија особено одржувале високи каматни стапки привлечни за странските инвеститори кои бараат висока стапка на принос. Како резултат на тоа, економиите во регионот добиле голем прилив на пари и доживеале драматичен пораст на цените на активата. Во исто време, регионалните економии на Тајланд, Малезија, Индонезија, Сингапур и Јужна Кореја доживеале високи стапки на раст, од 8-12% БДП, во доцните 1980-ти и раните 1990-ти. Ова достигнување било широко прифатено од финансиските институции, вклучувајќи ги ММФ и Светска банка, и станало познато како дел од „Азиското економско чудо “.
1 Причините за настанувањето на Азиската криза
1.1 Кредитните балони и фиксните девизни курсеви
Причините за дебаклот се многу и спорни. Економијата на Тајланд се развила во економски балон поттикнат од топли пари. Сè повеќе и повеќе се барало додека големината на балонот растела. Истиот тип на ситуација се случила во Малезија и Индонезија, кои имале дополнителна компликација на, она што било наречено „другарски капитализам “. Краткорочниот проток на капитал бил скап и честопати многу условен за брз профит. Парите за развој отишле во голема мерка неконтролирано само на одредени луѓе - кај оние кои се најблиску до центрите на моќ.
Во средината на 90-тите години, Тајланд, Индонезија и Јужна Кореја имале голем дефицит на приватната тековна сметка, а одржувањето на фиксните девизни курсеви го поттикнувале надворешното задолжување кое довело до прекумерна изложеност на девизен ризик и во финансискиот и во корпоративниот сектор.
Во средината на 90-тите, серија надворешни шокови започнале да го менуваат економското опкружување. Девалвацијата на кинескиот јуан и јапонскиот јен се должи на Договорот од Плаза од 1985 година, зголемувањето на каматните стапки во САД што довело до силен американски долар и наглиот пад на цените на полупроводниците, сето тоа негативно влијаело на нивниот раст. Како што американската економија се опоравувала од рецесија на почетокот на 90-тите години, Банката на федералните резерви на САД под раководство на Алан Гринспен започнала да ги зголемува каматните стапки на САД за да ја намали инфлацијата.
Ова ги направило Соединетите Американски Држави поатрактивно одредиште за инвестиции во однос на Југоисточна Азија, која привлекувала топол прилив на пари преку високи краткорочни каматни стапки, и ја зголемило вредноста на американскиот долар. За земјите од Југоисточна Азија кои имале валути врзани за американскиот долар, повисокиот американски долар предизвикал нивниот сопствен извоз да стане поскап и помалку конкурентен на глобалните пазари. Во исто време, растот на извозот на Југоисточна Азија драматично забавил во пролетта 1996 година, влошувајќи ја позицијата на нивната тековна сметка.
Некои економисти го напредувале растечкиот извоз на Кина како фактор што придонесува за забавување на растот на извозот на земјите од АСЕАН, иако овие економисти сметаат дека главната причина за нивната криза е прекумерната шпекулација со недвижнини. Кина започнала делотворно да се натпреварува со другите азиски извозници, особено во 90-тите години од минатиот век, по спроведувањето на голем број реформи насочени кон извозот. Други економисти го оспоруваат влијанието на Кина, истакнувајќи дека и АСЕАН и Кина доживеале истовремен брз раст на извозот во раните 90-ти.
Многу економисти сметаат дека азиската криза не е создадена од пазарната психологија или технологија, туку од политиките што ги искривуваат стимулациите во односот заемодавател-заемопримач. Како резултат на големи количини на кредит, кој станува достапен создава висока балонска економска клима, и ги зголемува цените на средствата до неодржливо ниво. Овие цени на активните средства на крајот почнале да паѓаат, предизвикувајќи физичките лица и компании да не плаќаат за долговите.
1.2 Паника меѓу заемодавателите и повлекување на капиталот
Паниката меѓу заемодавателите довела до големо повлекување на капиталот од земјите зафатени со кризата, предизвикувајќи кредитна криза и понатамошни банкротства. Покрај тоа, додека странските инвеститори се обиделе да ги повлечат своите пари, девизниот пазар бил преплавен со валути на земјите во криза, ставајќи амортизациски притисок врз нивните курсеви. За да спречат колапс на вредностите на валутите, владите на овие земји ги зголемиле домашните каматни стапки на премногу високи нивоа (да помогнат во намалувањето на преносот на капитал со тоа што заемот ќе биде попривлечен за инвеститорите) и интервенирале на девизниот пазар, купувајќи вишок домашна валута на фиксната размена стапка со девизни резерви. Ниту еден од овие одговори на политиката не може да се одржи долго.
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve- >&#x5B; ''потребно е цитирање'' &#x5D;</sup>
Многу високите каматни стапки, што можат да бидат исклучително штетни за здравата економија, направиле дополнителен хаос во економиите во веќе кревката држава, додека централните банки ги обезвреднувале девизните резерви. Кога станало јасно дека бранот капитал што бега од овие земји нема да се запре, властите престанале да ги бранат нивните фиксни курсеви и дозволиле да варираат нивните валути. Резултирачката амортизирана вредност на тие валути значело дека обврските деноминирани во странска валута значително растат во услови на домашна валута, предизвикувајќи повеќе банкроти и дополнително продлабочување на кризата.
<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve- >&#x5B; ''потребно е цитирање'' &#x5D;</sup>
Други економисти, вклучувајќи ги Џозеф Стиглиц и Џефри Сакс, ја минимизирале улогата на реалната економија во кризата во споредба со финансиските пазари. Брзината со која се случила кризата ги поттикнало Сакс и другите да ја споредат со класична банкарска криза предводена од ненадеен ризичен шок. Сакс посочил на строгите монетарни и контракциони фискални политики што ги спровеле владите по совет на ММФ во пресрет на кризата, додека Фредерик Мишкин укажал на улогата на асиметрични информации на финансиските пазари што довело до т.н. „однесување како стадо“. Кризата привлекла интерес од економисти во однесувањето, заинтересирани за психологија на пазарот.
Друга можна причина за ненадејниот ризичен шок може да се припише и на предавањето на суверенитетот на Хонгконг на 1 јули 1997 година. Во текот на 90-тите години, топлите пари се префрлале во регионот на Југоисточна Азија преку финансиските центри, особено во Хонгконг. Инвеститорите честопати не знаеле за реалните основи или профили на ризик на соодветните економии и откако кризата го зафатил регионот, политичката несигурност во врска со иднината на Хонгконг како азиски финансиски центар довело некои инвеститори да се повлечат од Азија. Ова намалување на инвестициите само ги влошило финансиските услови во Азија (последователно довело до депрецијација на тајландскиот бахт на 2 јули 1997 година).
Неколку студии на случај на тема примена на мрежна анализа на финансиски систем помагаат да се објасни меѓусебната поврзаност на финансиските пазари, како и значењето на робусноста на центрите (или главните јазли). Какви било негативни надворешни влијанија во центрите создаваат бран ефект преку финансискиот систем и економијата (како и сите поврзани економии) како целина.
Министрите за надворешни работи на 10-те земји на АСЕАН верувале дека добро координираната манипулација со нивните валути е намерен обид за дестабилизација на економиите на АСЕАН. Малезискиот премиер Махатир Мохамад го обвинил Џорџ Сорос дека ја уништил економијата на Малезија со „''огромни валутни шпекулации''“. Сорос тврдел дека бил купувач на ринггитот за време на неговиот пад, откако го продал кратко во 1997 година.
На 30-тиот министерски состанок на АСЕАН одржан во Субанг Јаја, Малезија, министрите за надворешни работи издале заедничка декларација на 25 јули 1997 година во која изразиле сериозна загриженост и повикале на натамошно интензивирање на соработката на АСЕАН за зачувување и унапредување на интересот на АСЕАН во оваа насока. Случајно, на истиот ден, централните банкари на повеќето погодени земји биле на состанокот EMEAP (Извршен состанок на Источна Азија и Тихи Океан) во Шангај и тие не успеале да го направат оперативниот „''Нов аранжман за позајмување''“. Една година порано, министрите за финансии од истите овие земји присуствувале на 3-тиот состанок на министрите за финансии на АПЕК во Кјото, Јапонија, на 17 март 1996 година и според таа заедничка декларација, тие не биле во можност да ги удвојат износите достапни според „''Општиот договор''“ и „ ''Механизмот за итни финансии'' “.
Кризата може да се смета како неуспех на соодветно градење на капацитет на време за да се спречи валутна шпекулација. Сепак, оваа хипотеза немала голема поддршка кај економистите, кои тврделе дека ниту еден инвеститор не може да има доволно влијание на пазарот за успешно да ги манипулира вредностите на валутите. Покрај тоа, нивото на организација што е потребно за да се координира масовниот егзодус на инвеститори од валутите на Југоисточна Азија, со цел да се изманипулираат со нивните вредности, оваа можност е далечна.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve- >&#x5B; ''потребно е цитирање'' &#x5D;</sup>
+ Временски редослед на настаните за време на Азиската криза во 1997 и во 1998 година.
Дата, Опис
15 мај 1997, Тајланд почнал да ги контролира внатрешниот и меѓународниот промет со бахтот.
2 јули 1997, Откако неколку недели спекулаторите го продавале тајландскиот бахт, централната банка на Тајланд објавила дека преминува кон раководено флуктуирање на бахтот и побарала техничка помош од ММФ.
11 јули 1997, Индонезија го проширила опсегот на дозволеното движење на курсот на рупијата од 8 на 12 %; Филиписнката централна банка го проширува опсегот на дозволеното движење на филипинското песо.
14 јули 1997, Малезија се откажала од одбраната на курсот на рингитот.
24 јули 1997, Премиерот на Малезија, Махатир Мохамад остро ги нападнал „злонамерните спекулатори“.
28 јули 1997, Тајланд побарал пакет за спасување од ММФ; малезискиот рингит опаднал за 4,8 %.
5 август 1997, Тајланд го објавил планот за штедење, како дел од договорот со ММФ.
10 август 1997, Во Јапонија се проширил скандалот со кредитите на еден рекетар поради што дел од членовите на одборот на директори на ''Yamaichi Securities'' си дале оставка.
14 август 1997, Индонезиската рупија почнала слободно да флуктуира.
20 август 1997, ММФ му одобрил на Тајланд кредит во износ од 3,9 милијарди долари.
24 август 1997, Малезискиот премиер го обвинил Џорџ Сорос со зборовите: „Сите овие земји потрошија 40 години обидувајќи се да ги изградат своите економии, а тогаш се појави морон како Џорџ Сорос.“
27 август 1997, Јапонија објавила дека ќе ги задржи нискиет каматни стапки за да ја закрепне економијата.
4 септември 1997, Во Малезија биле откажани или одложени неколку проекти вредни повеќе милијарди долари.
17 септември 1997, Агенцијата Стандард и Пурс го намалила рејтингот на седум финансиски институции во Тајланд.
24 септември 1997, Неколку поранешни и тековни високи раководители на Даива и на Јамаичи биле уапсени или си дале оставка.
1 октомври 1997, Малезија повикала на целосна забрана на трговијата со девизи.
8 октомври 1997, Индонезија побарала помош од ММФ.
16 октомври 1997, Тајланд ги преправил прогнозите за економскиот раст за 1997 од 1 % на 2,5 %.
20-23 октомври 1997, Берзанскиот индекс во Хонгконг паднал за 23 % во текот на три дена.
22 октомври 1997, Централната банка на Индонезија подготвила план за спасување кој предвидувал затворање на проблематичните банки.
27 октомври 1997, Цените на акциите во САД опаднале за 7 %.
28 октомври 1997, Цените на акциите во Русија опаднале за 23 %.
29 октомври 1997, Политичка нестабилност во Тајланд, проследена со оставки во владата.
31 октомври 1997, ММФ објавил пакет за спас на Индонезија во вредност од 23 милијарди долари.
17 ноември 1997, Јужна Кореја се откажала од одбраната на курсот на вонот.
20 ноември 1997, Јужна Кореја го проширила опсегот на дозволеното флуктуирање на вонот од 2,25 на 10 %.
21 ноември 1997, Јужна Кореја побарала пакет за спас од ММФ.
1 декември 1997, Севернокорејските банки се нашле на работ на пропаста.
4 декември 1997, ММФ обезбедил финансиска помош за Јужна Кореја во износ од 57 милијарди долари.
16 декември 1997, Корејскиот вон започнал слободно да флуктуира.
29 јануари 1998, Корејската влада и странските кредитори се согласиле да разменат кусорочни кредити во вредност од 24 милијарди долари за кредити со променлива каматна стапка, гарантирана од владата.
9-10 февруари 1998, ММФ и странските кредитори се спротивставиле на индонезискиот предлог за валутен одбор.
4 март 1998, ММФ олеснил определени услови во поглед на макроекономската политика на Тајланд.
1 септември 1998, Малезискиот премиер Махатир Мохамад презел строги мерки на девизна контрола.
2 Улогата на ММФ
Обемот и сериозноста на колапсите довеле до итна потреба од надворешна интервенција. Бидејќи земјите што се топиле биле меѓу најбогатите во нивниот регион и во светот, и бидејќи биле во прашање стотици милијарди долари, секој одговор на кризата веројатно бил кооперативен и меѓународен. Меѓународниот монетарен фонд создал серија „пакети за спасување“ за најпогодените економии за да им се овозможи да избегнат неисполнување на обврските, врзувајќи ги пакетите со реформите во валутата, банкарството и финансискиот систем Поради учеството на ММФ во финансиската криза, терминот ММФ станал синоним за самата азиска финансиска криза. Некои сугерираат дека улогата на ММФ и другите моќни интереси претставуваат форма на економски колонијализам.
2.1 Економски реформи
Поддршката на ММФ била условена со низа економски реформи како „''пакетот структурно прилагодување''“ (ПСП). ПСП ги повикал земјите погодени од кризата да ги намалат државните трошоци и дефицити, да дозволат несолвентни банки и финансиски институции и да агресивно ги зголемат каматните стапки. Образложението било дека овие чекори ќе ја вратат довербата во фискалната солвентност на нациите, ќе ги казнат несолвентните компании и ќе ги заштитат валутните вредности. Пред сè, било пропишано дека капиталот финансиран од ММФ треба да се администрира рационално во иднина, без посакувани страни да добиваат средства по избор. Во барем една од погодените земји ограничувањата за странска сопственост биле значително намалени.
Требало да бидат воспоставени соодветни владини контроли за да се надгледуваат сите финансиски активности, оние што треба да бидат независни, во теорија, од приватен интерес. Несолвентните институции требало да бидат затворени, а самата несолвентност требало да биде јасно дефинирана. Покрај тоа, финансиските системи требало да станат „''транспарентни''“, односно да обезбедат вид на сигурни финансиски информации што се користат на Запад за донесување на здрави финансиски одлуки.
Како што земјите паѓале во кризата, многу локални бизниси и влади кои земале заеми во американски долари, кои одеднаш станале многу поскапи во однос на локалната валута што ги формирало нивните заработени приходи, се нашле во неможност да им платат на своите доверители. Динамиката на ситуацијата станала слична со Латиноамериканската должничка криза. Ефектите од ПСП биле мешани и нивното влијание било контроверзно. Сепак, критичарите ја забележале контракционата природа на овие политики, тврдејќи дека во рецесија, традиционалниот кејнзијански одговор бил зголемување на државните трошоци, поддршка на големите компании и пониски каматни стапки.
Образложението било дека со стимулирање на економијата и спречување на рецесијата, владите може да ја вратат довербата, истовремено спречувајќи ги економските загуби. Тие посочиле дека американската влада спроведила експанзивна политика, како што се намалување на каматните стапки, зголемување на државните трошоци и намалување на даноците, кога самите САД влегле во рецесија во 2001 година, и несомнено истото во фискалната и монетарната политика за време на глобална финансиска криза 2007-2008.
Многу коментатори во ретроспектива го критикувале ММФ за поттикнување на економиите во развој во Азија по патот на „брз капитализам“, што значи либерализација на финансискиот сектор (елиминирање на ограничувањата на протокот на капитал), одржување на високи домашни каматни стапки за привлекување портфолио инвестиции и банкарски капитал и врзаност на националната валута со доларот за да ги увери странските инвеститори во однос на ризикот од валути.
2.2 ММФ и високите каматни стапки
За време на Азиската криза, тогашниот прв заменик-директор на ММФ, Стенли Фишер, го дал следново објаснување за потребата од високи камати:Кога нивните влади „се приближија до ММФ, резервите на Тајланд и Јужна Кореја беа опасно ниски, а индонезиската рупија беше прекумерно амортизирана. Така, првиот редослед на деловна активност беше... враќање на довербата во валутата. За да се постигне ова, земјите треба да направат попривлечно да имаат домашна валута, што пак бара привремено зголемување на каматните стапки, дури и ако повисоките трошоци за камати ја комплицираат ситуацијата на слабите банки и корпорации... Зошто да не работиме со пониски каматни стапки и поголема девалвација? Ова е релевантна размена, но не може да има прашање дека степенот на девалвација во азиските земји е прекумерен, како од гледна точка на одделните земји, така и од гледна точка на меѓународниот систем. Гледајќи прво кон одделната земја, компаниите со значителни девизни долгови, како што претрпеа толку многу компании во овие земји, претрпеа да страдаат многу повеќе од… валута (амортизација) отколку од привремен пораст на домашните каматни стапки. Така, за макроекономијата, монетарната политика треба да се држи цврсто за да се врати довербата во валутата... Слично, тогашниот управен директор на ММФ, Мишел Камдеси изјавил:За да се врати (амортизација на валутата), земјите треба да направат попривлечно да ја чуваат домашната валута, а тоа значи привремено зголемување на каматните стапки, дури и ако ова (им наштети) на слабите банки и корпорации.
3 Ефектите на кризата врз одделни земји
3.1 Тајланд
Од 1985 до 1996 година, економијата на Тајланд растела во просек со над 9% годишно, што е највисока стапка на економски раст од било која земја во тоа време. Инфлацијата се задржала разумно на ниско ниво во опсег од 3,4-5,7%. Бахтата била врзана за 25 до американскиот долар.
На 14 и 15 мај 1997 година, тајланскиот бах бил погоден од масивни шпекулативни напади. На 30 јуни 1997 година, премиерот Чавалит Јонгчаијуд рекол дека нема да ја девалвира бахтата. Сепак, на Тајланд му недостасувале девизни резерви за да ја поддржат врзаноста за валута американски долар-бах, а тајландската влада на крајот била принудена да лебди со бахот, на 2 јули 1997 година, дозволувајќи ја вредноста да ја поставува пазарот на валути. Ова предизвикало верижна реакција на настаните, на крајот кулминирајќи во криза низ целиот регион.
Економијата во подем на Тајланд запрела во време на масовни отпуштања во финансии, недвижнини и градежништво, што резултирало со огромен број работници што се вратиле во своите села и 600.000 странски работници биле вратени во нивните матични земји. Бахтата брзо девалвирала и изгубила повеќе од половина од својата вредност. Батата ја достигнала најниската точка од 56 единици на американскиот долар во јануари 1998 година. Тајландската берза паднала за 75%. „''Фајнс оне''“, најголемата тајландска компанија за финансии до тогаш, пропаднала.
На 11 август 1997 година, ММФ го претставил пакетот за спас на Тајланд со над 17 милијарди долари, под услови како што се донесување закони во врска со постапките за банкрот (реорганизација и преструктуирање) и воспоставување на силни рамки за регулирање на банките и другите финансиски институции. ММФ одобрил на 20 август 1997 година, друг пакет за спас од 2,9 милијарди долари.
Сиромаштијата и нееднаквоста се зголемиле додека вработувањето, платите и социјалната помош се намалиле како резултат на кризата.
После азиската финансиска криза во 1997 година, приходите на североисток, најсиромашниот дел од земјата, се зголемиле за 46 проценти од 1998 до 2006 година. Сиромаштијата во целата земја паднала од 21,3 на 11,3 проценти. Џиниевиот коефициент во Тајланд, мерка за нееднаквост во приходите, паднал од 525 во 2000 година на 0,499 во 2004 година (се зголеми од 1996 до 2000 година) наспроти азиската финансиска криза во 1997 година.
До 2001 година, економијата на Тајланд закрепнала. Зголемените даночни приходи и дозволиле на земјата да го балансира својот буџет и да ги отплати долговите кон ММФ во 2003 година, четири години пред предвидениот рок. Тајландскиот бах продолжил да се цени на 29 бах за еденамерикански долар во октомври 2010 година.
3.2 Индонезија
Во јуни 1997 година, Индонезија се чинело дека е далеку од криза. За разлика од Тајланд, Индонезија имала ниска инфлација, трговски суфицит од над 900 милиони долари, огромни девизни резерви над 20 милијарди долари и добар банкарски сектор. Но, голем број индонезиски корпорации се позајмувале во американски долари. Во текот на претходните години, бидејќи рупијата се зајакнувала соодветно на доларот, оваа практика добро функционирала за овие корпорации; нивните ефективни нивоа на долг и трошоци за финансирање се намалиле со зголемувањето на вредноста на локалната валута.
Во јули 1997 година, кога Тајланд излегол со бахот, монетарните власти на Индонезија го прошириле опсегот за тргување со валути од 8 на 12%. Рупијата одеднаш се нашла под силен напад во август. На 14 август 1997 година, режимот на управување со лебдечка размена бил заменет со аранжман за слободен флуктуирачки курс. Рупијата паднала уште повеќе. ММФ се појавила со пакет за спасување од 23 милијарди долари, но рупијата тонела уште повеќе поради стравувањата за долговите на компаниите, масовната продажба на рупијата и силната побарувачка за долари. Рупијата и Берзата во Џакарта достигнале историски најниско ниво во септември. Мудис на крајот го намалил долгорочниот долг на Индонезија.
Иако руписката криза започнала во јули и август 1997 година, таа се засилила во ноември кога ефектите од таа летна девалвација се појавиле на билансите на состојба на компанијата. Компаниите кои позајмиле во долари морале да се соочат со повисоките трошоци што им биле наметнати од падот на рупијата, а многумина реагирале со тоа што купувале долари преку продажба на рупија, поткопувајќи ја вредноста на последниот. Пред кризата, девизниот курс помеѓу рупијата и доларот бил приближно 2.600 рупии на 1 американски долар. Стапката паднала на над 11.000 рупии на 1 американски долар на 9 јануари 1998 година, со прометни стапки над 14.000 во текот на 23-26 јануари и повторно тргуваше над 14.000 за околу шест недели во периодот јуни-јули 1998 година. На 31 декември 1998 година, стапката била скоро точно 8.000 до 1 американски долар. Индонезија загуби 13,5% од својот БДП таа година.
Во февруари 1998 година, претседателот Сухарто го разрешил гувернерот на Банка Индонезија Ј. Соерадаџад Џивандоно, но тоа се покажало како недоволно. Среде раширените немири во мај 1998 година, Сухарто поднел оставка под притисок на јавноста и го заменил потпретседателот Б.J. Хабиби.
Како резултат на финансиската криза што ја погодила земјата, многу фактори што произлегуваат од сите аспекти, вклучувајќи ги и спортските преноси што се емитуваат на индонезиската телевизија, вклучуваат:
# Сите шест индонезиски телевизии (TVRI, RCTI, SCTV, МНК ТВ (порано позната како TPI), ANTV и Indosiar) не биле во можност да обезбедат официјално емитување на Светското првенство во Формула Еден во Индонезија до 1999 година. RCTI конечно повторно го обезбедил преносот за .
# Серија А 1997-98, Бундеслига 1997-98 и Ла Лига 1997-98, која првично била емитувана од АНТВ, била принудена да престане да емитува програма пред крајот на сезоната. Но, ова не влијаело на ФА Премиер лигата 1997-98, бидејќи тие веќе ја емитувале до крајот на сезоната.
# Сите телевизиски станици во Индонезија имале ограничен распоред на емитување со просечен завршен час на емитување во 23:30 часот.
# Гран при на Индонезискиот мотоцикл, кој во моментот се одржувал во Сентул, испаднал од календарите Супербајк и Мото ГП и бил заменет со друга земја.
3.3 Јужна Кореја
Банкарскиот сектор бил оптоварен со нефункционални заеми бидејќи неговите големи корпорации финансирале агресивни експанзии. За тоа време, постоело брзање да се изградат големи конгломерати за да се натпреваруваат на светската сцена. Многу бизниси на крајот не успеале да обезбедат поврат и профитабилност. Чаболот, јужнокорејски конгломерати, едноставно апсорбирал сè повеќе и повеќе капитални инвестиции. На крајот, вишокот долг довел до големи неуспеси и преземања. Скандалот Ханбо од почетокот на 1997 година ги разоткрило економските слабости на Јужна Кореја и проблемите со корупцијата пред меѓународната финансиска заедница. Подоцна истата година, во јули, третиот најголем производител на автомобили во Јужна Кореја, Киа моторс, побарал итни заеми. Домино-ефектот од колапс на големите јужнокорејски компании ги натерало каматните стапки нагоре и меѓународните инвеститори.
Во пресрет на падот на азискиот пазар, Мудис го намалил кредитниот рејтинг на Јужна Кореја од А1 на А3, на 28 ноември 1997 година и повторно се намалил на Б2 на 11 декември. Тоа придонело за натамошен пад на акциите на Јужна Кореја, бидејќи берзите веќе биле оптоварени во ноември. Берзата во Сеул паднала за 4% на 7 ноември 1997 година. На 8 ноември паднала за 7%, најголем пад на еден ден до тој датум. И на 24 ноември, акциите паднале за уште 7,2% од стравот дека ММФ ќе побарал тешки реформи. Во 1998 година, компанијата Хјундаи ја презела Киа моторс. Потфатот на Самсунг Моторс вреден 5 милијарди долари бил распуштен поради кризата, а на крајот Даву Моторс бил продаден на американската компанија Џенерал моторс (ГМ).
Меѓународниот монетарен фонд (ММФ) обезбеди 58,4 милијарди американски долари како пакет за спас. За возврат, од Кореја се барало да преземе мерки за преструктуирање. Странските инвестиции во корејски компании бил зголемен од 26 на 100 проценти. Покрај тоа, корејската влада започнала програма за реформи во финансискиот сектор. Според програмата, 787 несолвентни финансиски институции биле затворени или сбодови до јуни 2003 година. Бројот на финансиски институции во кои инвестирале странски инвеститори рапидно се зголемил. Примерите вклучуваат преземање на New Bridge Capital врз Korea First Bank.
Јужнокорејскиот вон, во меѓувреме, ослабел на повеќе од 1.700 по американски долар од околу 800, но подоцна успеал да се опорави. Сепак, како и чаеболот, владата на Јужна Кореја не избегала неповредена. Нејзиниот однос на национален долг -БДП се зголемил двојно (приближно 13% на 30%) како резултат на кризата.
3.4 Филипини
Во мај 1997 година, Централната Банка на Филипините, ги зголемила каматните стапки за 1,75 процентни бодови и повторно за 2 бода на 19 јуни. Тајланд ја активирал кризата на 2 јули и на 3 јули, Банката продолжила да го брани пезосот, зголемувајќи ја стапката преку ноќ од 15% на 32% на почетокот на азиската криза во средината на јули 1997 година. Пезосот паднал од 26 пезоси за долар на почетокот на кризата на 46,50 пезоси на почетокот на 1998 година на 53 пезоси како во јули 2001 година.
Филипинскиот БДП се намалил за 0,6% за време на најтешкиот дел од кризата, но пораснал за 3% до 2001 година, и покрај скандалите со администрацијата на Жозеф Естрада во 2001 година, особено скандалот „јуетенг“, предизвикувајќи го PSE Composite Index, главниот индекс на филипинската берза, да се спушти на 1.000 бода од највисоките 3.448 бода во 1997 година. Вредноста на пезосот се намалил на околу 55,75 пезоси во однос на американскиот долар. Подоцна истата година, Естрада бил на работ на импичмент, но неговите сојузници во сенатот гласале против продолжување на постапката.
Ова довело до народни протести кои кулминирале во „ Револуцијата ЕДСА II “, која завршила со оставка и ја издигнала Глорија Макапагал-Аројо на претседателската функција. Аројо ја намалила кризата во земјата. Филипинскиот пезос се искачил на околу 50 пезоси до крајот на годината и се тргувал со околу 41 пезос до еден долар кон крајот на 2007 година. Берзата исто така достигнала историски максимум во 2007 година и економијата растела за повеќе од 7 проценти, највисоко во скоро две децении.
3.5 Кина
Кинеската валута, јуан ( РМБ ), бил врзан во 1994 година со американскиот долар во однос од 8,3 јени за еден долар. Во голема мерка се валутата била одржувана, а, во западниот печат имало големи шпекулации дека Кина наскоро ќе биде принудена да ја девалвира својата валута за да ја заштити конкурентноста на нејзиниот извоз наспроти оние на земјите од АСЕАН, чиј извоз станал поевтин во однос на кинескиот. Сепак, не- конвертибилноста на РМБ ја заштитило нејзината вредност од шпекулантите на валутите и било донесена одлука да се одржи вртливата валута, со што се подобрила состојбата на земјата во Азија. Врската за валутата била делумно укината во јули 2005 година, порасна за 2,3% во однос на доларот, како одраз на притисокот од САД.
За разлика од инвестициите на многу од југоисточните азиски нации, скоро сите странски инвестиции во Кина имале форма на фабрики на теренот наместо хартии од вредност, кои ја изолирале земјата од брзото бегство на капитал. Додека Кина не била под влијание на кризата во споредба со Југоисточна Азија и Јужна Кореја, растот на БДП нагло забавил во 1998 и 1999 година, привлекувајќи внимание на структурните проблеми во нејзината економија. Особено, азиската финансиска криза ја убеди кинеската влада во потребата од решавање на прашањата за нејзините огромни финансиски слабости, како што се премногу нефункционални заеми во рамките на нејзиниот банкарски систем и многу се потпираат на трговијата со Соединетите Американски Држави.
3.6 Хонгконг
Во октомври 1997 година, доларот во Хонгконг, кој од 1983 година бил врзан за 7,8 американски долар, се најде под притисок на шпекулациите, бидејќи стапката на инфлација во Хонгконг со години бил значително повисока од онаа на САД. Монетарните власти потрошиле повеќе од една милијарда долари за одбрана на локалната валута. Бидејќи Хонгконг имал повеќе од 80 милијарди долари девизни резерви, што е еквивалентно на 700% од неговата парична маса М1 и 45% од паричната маса М3, Монетарната управа на Хонгконг (делотворно централната банка на регионот) успеала да го одржи колчето.
Берзите станувале сè понестабилни; помеѓу 20 и 23 октомври индексот Ханг Сенг паднал за 23%. Монетарната управа на Хонгконг тогаш ветила дека ќе ја заштити валутата. На 23 октомври 1997 година, таа ги зголемила каматните стапки преку ноќ од 8% на 23% и во еден момент на '280%'. HKMA признала дека шпекулантите го искористуваат единствениот градски систем на валути, во кој стапките преку ноќ ( HIBOR ) автоматски се зголемуваат пропорционално на големата нето продажба на локалната валута. Сепак, зголемувањето на стапката го зголеми надолниот притисок врз берзата, дозволувајќи им на шпекулантите да профитираат со кратки продажни акции. ХКМА започнал да купува компоненти на акциите на индексот Ханг Сенг во средината на август 1998 година.
ХКМА и Доналд Цанг, тогашниот финансиски секретар, им објавиле војна на шпекулантите. Владата на крајот откупила акции во различни компании во вредност од приближно 120 милијарди HK (15 милијарди американски долари) и станала најголемиот акционер на некои од тие компании (на пример, владата поседувала 10% од HSBC ) на крајот на август, кога непријателствата завршија со затворање на фјучерс-договорот за август Ханг Сенг индекс. Во 1999 година, Владата започна да ги продава тие акции со лансирање на Фондот Тракер од Хонгконг, остварувајќи профит од околу 30 милијарди HK (4 милијарди американски долари).
3.7 Малезија
Во јули 1997 година, во рок од неколку дена по девалвацијата на тајландскиот бахт, малезискиот ринггит бил силно тргуван од шпекуланти. Стапката преку ноќ скокнала од под 8% на над 40%. Ова довело до намалување на рејтингот и генерално распродажба на берзите и на валутите. До крајот на 1997 година, рејтингот дополнително паднал, KLSE изгубил повеќе од 50% од над 1.200 на под 600, а ринггитот изгубил 50% од својата вредност, паѓајќи од над 2,50 на под 4,57 на (23.01.1998) на доларот. Тогашниот премиер, Махатир Мохамад вовеле= строга контрола на капиталот и вовел 3,80 однос во однос на американскиот долар.
Малезиските потези вклучувале фиксирање на локалната валута на американскиот долар, запирање на трговијата во странство со валута на ринггит и други средства на ринггитот, поради што користењето на ринггитот станало невалидно во странство, ограничување на износот на валута и инвестиции што жителите можат да ги земат во странство и наметнати за странски портфолио средства, минимум едногодишен „''период на престој''“ кој оттогаш е претворен во данок за излез. Одлуката да се направи валутата што се чува во странство невалидна исто така ги исушила изворите на ринггитот што се одржувале во странство од кои шпекулантите се позајмуваат за да манипулираат со ринггитот, на пример со т.н. „<i>кратко продавање “. Оние што го направиле тоа, морале да го откупат ограничениот ринггит по повисоки цени, што го направил непривлечен за нив. Исто така, целосно го суспендирал тргувањето со шалтерите CLOB (Централна граница за нарачки), на неодредено време замрзнувајќи акции во вредност од околу 4,47 милијарди американски долари и влијаел на 172,000 инвеститори, повеќето Сингапурци, што станало политичко прашање помеѓу две земји.
Во 1998 година, производството на реалната економија се намалило и ја втурнало земјата во нејзината прва рецесија за многу години. Градежниот сектор се намалил за 23,5%, производството се намалило за 9%, а земјоделскиот сектор за 5,9%. Генерално, бруто домашниот производ на земјата паднал за 6,2% во 1998 година. Во текот на таа година, ринггитот паднал под 4,7, а KLSE паднал под 270 бода. Во септември истата година биле објавени разни одбранбени мерки за надминување на кризата.
Главната мерка што била преземена била да се премести ринггитот од слободен во режим на фиксен курс. Банката Негара го утврдила ринггитот на 3,8 на доларот. Контролите на капиталот биле воведени додека помошта понудена од ММФ била одбиена. Биле формирани различни агенции со задачи. Комитетот за реструктуирање на корпоративниот долг се занимавал со корпоративни заеми.
Растот тогаш се смирил со побавно, но одржливо темпо. Масивниот дефицит на тековната сметка станал прилично значителен суфицит. Банките биле подобро капитализирани. Малите банки ги откупиле силните банки. Голем број не биле во можност да ги регулираат своите финансиски работи и биле избришани од списокот. Во споредба со тековната сметка од 1997 година, до 2005 година, се проценува дека Малезија има суфицит од 14,06 милијарди долари. Вредностите на средствата сепак не се вратиле на највисоките нивоа пред кризата. Довербата на странските инвеститори сè уште била мала, делумно како резултат на недостаток на транспарентност прикажано како се постапуваше со шалтерите на CLOB.
3.8 Монголија
Монголија била негативно погодена од ''азиската финансиска криза'' од 1997-1998 година и претрпела понатамошна загуба на приходот како резултат на руската криза во 1999 година. Економскиот раст се зголемил во 1997-1999 година по застојот во 1996 година поради низата природни катастрофи и зголемувањето на светските цени на бакарот и кашмирот. Јавните приходи и извозот паднале во 1998 и 1999 година како резултат на последиците од азиската финансиска криза. Во август и септември 1999 година, економијата страдала од привремена руска забрана за извоз на нафта и нафтени производи. Монголија се приклучила на Светската трговска организација (СТО) во 1997 година. Меѓународната донаторска заедница ветила над 300 милиони американски долари годишно на последниот состанок на Консултативната група, одржан во Улан Батор во јуни 1999 година.
3.9 Сингапур
Како што се ширела финансиската криза, економијата на Сингапур западнала во кратка рецесија. Краткото траење и поблагиот ефект врз нејзината економија биле заслужни за активното управување од страна на владата. На пример, Монетарната управа на Сингапур дозволила постепена амортизација од 20% на сингапурскиот долар за да се амортизира и да се води економијата кон нежно слетување. Тајмингот на владините програми како што е Програмата за привремена надградба и други проекти поврзани со градежништвото биле презентирани.
Наместо да дозволи да работат на пазарите на труд, Националниот совет за плати превентивно се согласил на намалување на Централниот фонд за обезбедување на пониски трошоци за работна сила, со ограничено влијание врз расположливиот доход и локалната побарувачка. За разлика од Хонгконг, не бил направен обид директно да се интервенира на пазарите на капитал и на индексот <i>Страјт Тајмс му бил дозволен да падне 60%. За помалку од една година, сингапурската економија целосно се опоравила и продолжила по својата траекторија на раст.
3.10 САД и Јапонија
„''Азискиот грип''“ исто така извршил притисок врз САД и Јапонија. Нивните пазари не пропаднале, но биле сериозно погодени. На 27 октомври 1997 година, индустрискиот индекс Дау Џоунс паднал на 554 бода или 7,2%, поради постојаните грижи за азиските економии. Њујоршката берза за кратко го прекинала тргувањето. Кризата довела до пад на потрошувачката и довербата на потрошувачката (види мини-несреќа на 27 октомври 1997 година).
Јапонија била погодена затоа што нејзината економија е истакната во регионот. Азиските земји обично имаат трговски дефицит со Јапонија затоа што економијата на последната била повеќе од двојно поголема од остатокот на Азија заедно; околу 40% од извозот на Јапонија оди во Азија. Јапонскиот јен паднал на 147 кога започнала масовната продажба, но Јапонија во тоа време била најголемиот носител на валутни резерви во светот, така што лесно се бранела, и брзо се вратила назад. Реалната стапка на раст на БДП драматично се забавила во 1997 година, од 5% на 1,6%, па дури и пропаднала во рецесија во 1998 година поради интензивната конкуренција на евтините соперници. Азиската финансиска криза довела и до поголем банкрот во Јапонија. Покрај тоа, со девалвираната валута на Јужна Кореја и постојаните придобивки на Кина, многу компании се жалеле целосно дека не можат да се натпреваруваат.
Друг подолгорочен резултат била промената на односите меѓу Соединетите Американски Држави и Јапонија, при што САД веќе не отворено го поддржуваа високо вештачкото трговско опкружување и девизните курсеви што ги регулирале економските односи меѓу двете земји скоро пет децении по Втората светска војна.
4 Последици
4.1 Азија
Кризата имала значителни макроекономски ефекти, вклучително и нагло намалување на вредностите на валутите, берзите и другите цени на активата на неколку азиски земји. Номиналниот БДП на АСЕАН во американски долар паднал за 9,2 милијарди долари во 1997 година и 218,2 милијарди долари (31,7%) во 1998 година. Во Јужна Кореја, падот од 170,9 милијарди долари во 1998 година бил еднаков на 33,1% од БДП во 1997 година. Многу бизниси пропаднале, и како последица на тоа, милиони луѓе паднале под линијата на сиромаштија во 1997–1998 година. Индонезија, Јужна Кореја и Тајланд биле земјите најпогодени од кризата.
Валута, Девизен курс(за $1), Change
јуни 1997, јули 1998
тајландски бахт, 24.5, 41, 40.2%
индонезиска рупија, 2,380, 14,150, 83.2%
филипински песо, 26.3, 42, 37.4%
малезиски рингит, 2.48, 4.88, 45.0%
Јужнокорејски вон, 850, 1,290, 34.1%
Земја, GNP (US$1 милијарди), Промена
јуни 1997, јули 1998
170, 102, 40.0%
205, 34, 83.4%
75, 47, 37.3%
90, 55, 38.9%
430, 283, 34.2%
Горенаведената табела покажува дека и покрај брзото покачување на каматните стапки на 32% на Филипините со почетокот на кризата кон средината на јули 1997 година и на 65% во Индонезија по интензивирањето на кризата во 1998 година, нивните локални валути се амортизирале исто и не се претставиле подобро од оние на Јужна Кореја, Тајланд и Малезија, кои земји имале високи каматни стапки утврдени на општо пониски од 20% за време на азиската криза. Ова создало сериозни сомневања за кредибилитетот на ММФ и за валидноста на неговиот пропишан каматен стапка за економска криза.
Економската криза довела и до политички пресврт, а најпосле тоа кулминирало во оставките на претседателот Сухарто во Индонезија и генералниот премиер Чавалит Јонгчаијуд на Тајланд. Имало општ пораст на антизападното расположение, а особено кон Џорџ Сорос и ММФ кои биле издвоени како мета на критики. Завршиле тешките американски инвестиции во Тајланд, заменети со претежно европски инвестиции, иако јапонските инвестиции биле одржливи. Исламските и другите сепаратистички движења се интензивирале во Југоисточна Азија, бидејќи централните власти слабееле.
Новите регулативи го ослабнале влијанието на бамбусовата мрежа, мрежа на прекуокеански кинески семејни бизниси кои доминираат во приватниот сектор на Југоисточна Азија. По кризата, деловните односи почесто се засноваа на договори, наместо довербата и семејните врски на традиционалната мрежа од бамбус.
Повеќе долгорочни последици вклучуваат пресврт во некои придобивки остварени во бум-годините што претходеа на кризата. Номиналниот американски долар БДП по глава на жител паднал за 42,3% во Индонезија во 1997 година, 21,2% во Тајланд, 19% во Малезија, 18,5% во Јужна Кореја и 12,5% на Филипини. Падот на приходите по глава на жител со паритет на куповната моќ бил многу помал: во Индонезија за 15%, Тајланд 12%, Малезија 10%, Јужна Кореја 6%, Филипини 3%. Во повеќето земји закрепнувањето било брзо. Помеѓу 1999 и 2005 година просечниот годишен раст по глава на жител бил 8,2%, раст на инвестициите скоро 9%, странски директни инвестиции 17,5%. Нивото на приход по глава на жител со паритет на куповна моќ бил надминат во 1999 година во Јужна Кореја, во 2000 година во Филипини, во 2002 година во Малезија и Тајланд, во 2005 година во Индонезија. Во рамките на Источна Азија, најголемиот дел од инвестициите и значителното количество економска тежина се префрлиле од Јапонија и АСЕАН кон Кина и Индија.
Економистите интензивно ја анализирале кризата за нејзината ширина, брзина и динамика; таа влијаела на десетици земји, имала директно влијание врз егзистенцијата на милиони луѓе, се случила за само неколку месеци и во секоја фаза на кризата водечките економисти, особено меѓународните институции, биле чекор поназад. Можеби поинтересна за економистите била брзината со која се завршила, оставајќи ги неповредени повеќето развиени економии. Овие куриозитети предизвикале експлозија на литература за финансиска економија и многу објаснувања зошто се случила кризата. Голем број критики биле упатени против однесувањето на ММФ во кризата, вклучително и една од поранешниот економист на Светска банка ЏозефСтиглиц. Политички кризата имала некои придобивки. Во неколку земји, особено во Јужна Кореја и Индонезија, повторно се појавил притисок за подобрување на корпоративното управување. Засилувањето на инфлацијата го ослабел авторитетот на режимот на Сухарто и довело до негово соборување во 1998 година, како и забрзување на независноста на Источен Тимор.
Се верува дека 10.400 лица извршиле самоубиство во Хонгконг, Јапонија и Јужна Кореја како резултат на кризата.
4.2 Ширењето на кризата надвор од Азија
По азиската криза, меѓународните инвеститори не сакале да им даваат заем на земјите во развој, што довело до забавување на економијата во земјите во развој во многу делови на светот. Силниот негативен шок нагло ја намалило и цената на нафтата, која достигнала ниско ниво од околу 11 американски долари за барел кон крајот на 1998 година, предизвикувајќи финансиски измами во земјите на ОПЕК и другите извозници на нафта. Како одговор на сериозниот пад на цените на нафтата, големите нафтени гиганти кои се појавиле кон крајот на 1990-тите, презеле некои големи спојувања и преземања помеѓу 1998 и 2002 година - често во обид да се подобрат економиите на обем, да се заштитат од нестабилноста на цената на нафтата и да се намалат големите парични резерви преку реинвестирање.
Намалувањето на приходите од нафта придонело и за Руската финансиска криза во 1998 година, што пак предизвикало долгорочното управување со капитал во САД да пропадне откако загубил 4,6 милијарди долари за 4 месеци. Поширок колапс на финансиските пазари бил избегнат кога Алан Гринспен и Банката на федерални резерви од Њујорк организирале спас од 3,625 милијарди долари. Големите економии во подем Бразил и Аргентина, исто така, западнале во криза кон крајот на 1990-тите години (види криза на Аргентинскиот долг ). Нападите од 11 септември придонеле за големи потреси во развиените и во економиите во развој.
Кризата воопшто била дел од глобалната реакција против „Вашингтонскиот консензус“ и институциите, како што се ММФ и Светска банка, кои истовремено станале непопуларни во развиените земји по подемот на движењето против глобализацијата во 1999 година. Четири големи круга на состаноци за светската трговија (во Сиетл, Доха, Канкун и Хонгконг) не успеале да направат значаен договор, бидејќи земјите во развој станале поактивни, а земјите сè повеќе се свртувале кон регионалните или билатералните договори за слободна трговија) како алтернатива на глобалните институции.
Многу земји ја научиле лекцијата и брзо создале девизни резерви како заштита од спекулативните напади, вклучувајќи ги и Јапонија, Кина и Јужна Кореја. Исто така, азиските централни банки склучиле размени на валути како одбрана во случај на друга криза. Земјите како Бразил, Русија и Индија, како и поголемиот дел од Источна Азија, започнале да го копираат јапонскиот модел на ослабување на нивните валути и да ги преструктуираат своите економии за да создадат вишок на тековната сметка за да создадат големи девизни резерви.
5 Поврзано
* Руска финансиска криза од 1998 година, делумно поврзана со азиската финансиска криза од 1997 година
* Бамбусова мрежа
;Општо
* Реструктуирање на кинеските банки во 1990-тите
* Финансиска зараза
* Ликвидност криза
* Финансиска криза од 2007-08 година
* Акции на хартии од вредност во Хонгконг
6 Користена литература
;Книги
*;Трудови
* Нгијан Ки Jinин (март 2000 година). . Институт за студии на Југоисточна Азија.ISSN
* Тивари, Рајниш (2003). , Семинарска работа, Универзитет во Хамбург.
* Килгур, Андреа (1999).
** Стиглиц, Josephозеф (1996). . Наб Researchудувач на Светска банка за истражување.
* Вајзбот, Марк (август 2007 година). . Центар за истражување на економијата и политиката.
* Тексон, Марсело Л. (2009), ''„ММФ мора да се одрекне од своето оружје за масовно уништување: високи каматни стапки“'' (труд од 4 дела за ''заблуди и алтернативи со високи каматни стапки'', испратени на ММФ и други на 27 јануари 2009 година)
;Друго
* , напис од австралискиот фото-новинар Johnон Ле Февр, кој ги разгледува ефектите на азиската економска криза врз градежната индустрија во Тајланд
* , напис од австралискиот фото-новинар Johnон Ле Февр, испитувајќи ги ефектите од азиската економска криза врз женската работна сила во Азија
* (само транскрипт), од серијата PBS Frontline