Споменик на жртвите на политичката репресија (Санкт Петербург)

Споменик на жртвите на политичката репресија (|Памятник жертвам политических репрессий, «Метафизические сфинксы») — споменик посветен на милиони луѓе кои настрадале од државниот терор во СССР. Споменикот се наоѓа во Санкт Петербург, Русија. Се наоѓа на насипот Воскресенскаја на реката Нева, одвојувајќи го од легендарниот затвор Крести, каде што се држеле многу политички затвореници. Централниот елемент на споменикот е пар скулптури на „''метафизички сфинги''“ од уметникот Михаил Чемијакин. Направени во духот на модернизмот нивните лица се поделени вертикално на две половини. Свртени кон станбените згради на насипот, сфингите имаат профили на млади женски лица, а свртени кон затворот Крести на спротивниот брег се откриени черепи. Ова ја симболизира трагичната поделба на народот за време на советските години. Околу периметарот на постаментите на скулптурата се поставени плочи со текстови посветени на советската репресија, напишани од познати писатели и дисиденти. Помеѓу сфингите е поставена структура од гранитни блокови во вид на ранохристијански крст со затворски прозорец и круна од трње од бодликава жица. Архитектонското решение на споменикот го дизајнирал Вјачеслав Бухајев и Анатолиј Василиев. Споменикот бил отворен на иницијатива на скулпторот и градските власти на 28 април 1995 година.
1 Структура и симболика
1.1 „Метафизички сфинги“
Централниот елемент на споменикот на жртвите на политичката репресија е пар бронзени скулптури, „''метафизички сфинги''“, кои претставуваат огледало и се симетрично создадени од уметникот Михаил Шемјакин. Тие претставуваат малку деформирани фигури на легендарни суштества од античкиот свет, со тело на лав и глава и гради на жена. Сфингите лежат на два гранитни постаменти со подигнати глави. Нивните тела се изнемоштени, со ребра испакнати на торзото на животните, тенки вратови претерано и вознемирено испружени, а долу, на спојот на лавот и човечкиот дел, се наоѓаат изразени женски гради. Главите на сфингите се крунисани со стилизирани антички египетски шамии, „немес“ и круни, „ пшенци“. Главната карактеристика на суштествата на Шемјакин се нивните лица: тие се поделени вертикално на две половини. Свртени кон станбените згради на насипот, сфингите претставуваат профили на младешки женски лица, додека свртени кон Нева и затворот Крести на спротивниот брег се изложени черепи. Така, едната страна се доживува како жива, убава, додека другата се гледа како мртва, во распаѓање, со коски на скелет испакнати на трупот.
Михаил Шемјакин го опишal симболичното значење на скулптурите на следниов начин: „Лицата на сфингите се олицетворение на суров режим... Ова го одразува животот на земјата - едната половина живееше во незнаење, додека другaта загина, не е јасно за што“. Како што забележала критичарката Татјана Волцкаја, „''сликите со две лица го симболизираат животот и смртта, слободата и ропството, како и двојноста на човечката природа, способна да се издигне до духовни височини, како и да се спушти до масовни убиства и уништување на цели народи''.“. Според поетот и критичар Виктор Кривулин, сфингите ја претставуваат „''границата меѓу живите и мртвите''“. Филологот и историчар на уметност Дмитриј Лихачев во скулптурите го видел „''лицето на периодот''“, чија мртва страна ги отелотворува репресијата и нивните жртви, додека живата страна претставува таен отпор кон нив, храброста и надежите на советските дисиденти. Тој го означил спарувањето на фигурите како симбол на раздорот во руското општество, граѓанските конфронтации и војната, поделбата на Русија на „обична“ и „ опричнина“ (''|на «обычную» и «опричную»''). Михаил Шемјакин, кој често ја истражувал темата на „''космичко-сезнајниот маскенбал''“ и маската на смртта како нејзина централна компонента, според Виктор Кривулин, во споменикот вовел „''елементи на одредена модерна трагична травестија и навидум ја разоткри крвавата карневалска основа на идејата за тиранската моќ, потсвесната природа на диктатурата, која турна голем дел од Русија на работ на животот и смртта''“. Историчарот на уметност Михаил Золотоносов ја забележал пластичната експресивност и значајност на скулптурите на сфингите, гледајќи го во нив „''концептот на смртта, кој лакомо и желно брза врз личноста, која го посакува, полна со вечна жед за живот''“. Истражувачот Александар Еткинд забележал дека антропо-зооморфните слики на сфингите на Шемјакин се редок пример за обид да се конкретизира сликата во лошата руска иконографија на спомениците на жртвите на политичката репресија. Тој го сметал овој споменик за метафора за пасивното страдање, неможноста да се спротивстави на злото и теророт, кои изгледаат неизбежни кога се соочуваме со чудовишта, како самата смрт, и дека е многу генерализиран и не дава претстава за специфичната историја на репресијата: отпор, востанија во кампот, тортура, суровост, насилство, идеолошки основи итн. Историчарот Анатолиј Хазанов го карактеризирал споменикот како редок пример на „''возбудлива''“, експресивна пластичност на споменикот на жртвите на државниот терор. Активистот за човекови права Венијамин Јофе видел во сфингите саморефлексија на властите, „''очигледна напнатост на мислата и желба да навлезат во државната потсвест''“, персонификација на чувари-џелати и диктатура.
Уметникот-постмодернист Михаил Шемјакин во своето дело го прогласил принципот на „''метафизичка синтеза''“, кој вклучувал создавање на нови форми и иконографија засновани на проучување на култната уметност од различни земји и епохи. „Метафизичките сфинги“ се реинтерпретирани слики на нивните древни египетски колеги, поставени на универзитетскиот насип во Санкт Петербург. Во Стариот Египет, ваквите скулптури претставувале дел од култот на фараонот, почитуван како бог и поседувајќи неограничена моќ. Во исто време, им се припишувале мистични заштитни функции. Историчарите на уметност гледаат паралели меѓу сфингите и Советска Русија со нејзината тоталитарна диктатура, култови на личности како Ленин, Сталин и Брежњев, масовен труд на робови и репресија.
Во исто време, иконографијата на сфингите на Шемјакин вклучува античка интерпретација. Според митовите на Стара Грција, суштество во форма на полужена и полулав било испратено од боговите како казна до жителите на Теба во Беотија. Сфингата ги нападнала патниците, им поставувала паметни загатки и ги убивала оние кои не можеле да ги решат. Само Едип успеал да ја реши загатката, поради што суштеството разочарано се фрлило од карпа, што го навело Едип да стане крал на Теба, но и да го отвори патот кон неговата трагична судбина. Античката слика на сфингата, наследена од современата уметност, нашла одраз во делата на Александар Блок. Во својата песна „''Скити''“, напишана по комунистичката револуција, поетот изјавил: „''Русија е Сфингата! Радување и тагување, // И капена во црна крв, // Таа гледа, гледа, те гледа // Со омраза, и со љубов''!...“ Критичарите ги толкуваат сфингите на Шемјакин како метафора за државата што го уништила својот народ.
1.1.1 „Патот на сфингите“
Сфингата на насипот Универзитескаја, 17XIV век п.н.е, Сфингите на насипот Малаја Невка, 111826 година. Павел Соколов, ''Бакнеж на Сфингата''</br> 1895 година. Франц фон Штук, ''Триумф на Сфингата''</br> 1886 година. Густав Моро, Шиши „Сфинги“ на насипот Петровскаја, 6</br> моли. 20 век, Сфинги на насипот Свердловска, 40</br> 1773-1777, обновен 1959-1960, архитект. AL Ротач
Историчарот на уметност Дмитриј Лихачов ги карактеризира сфингите на Шемјакин како продолжение на „''патот на сфингите''“ на бреговите на реката Нева во Санкт Петербург. Според него, тоа започнува со сфингите на универзитетскиот насип, кој се наоѓа спроти плоштадот на Сенатот, каде што се случило Декебристичкото востание во 1825 година, што го навестува идниот колапс на царството. Потоа, продолжува со кинеските шиши поставени во близина на последната палата на Романови по поразот во Руско-јапонската војна и револуцијата од 1905 година (овие настани ја најавиле комунистичката револуција). Третиот пар се наоѓа на островот Камени, веднаш до зградите кои служат на советската партиска елита, што ја одбележува трагедијата на Советска Русија. Сфингите на Шемјакин, посветени на жртвите на репресијата и поставени спроти ужасниот затвор Крести, го завршуваат овој трагичен пат. Според Лихачов, „''истовремено го претставува својот период и го толкува во историска перспектива''“.
Во делото на постсовременистичкиот уметник Михаил Шемјакин (и во конкретниот случај на „''метафизички сфинги''“), историчарите на уметност го забележуваат влијанието на рускиот („Светот на уметноста“) и германскиот ( Франц фон Штук, Макс Клингер) модернизам, особено симболизмот и надреализмот. Овие скулптури исто така се пример за современата египетска преродба. Сфингите на Шемјакин не само што ја прекинуваат традицијата на советската монументална скулптура, туку и се издвојуваат од современите авангардни споменици.
Фигурите на сфингите се сразмерни на човечката висина, висината на скулптурата е 1,5 метри, а димензиите на нејзиниот постамент се 2,3 × 0,8 × 1,8 метри. Според Виктор Кривулин, таквата големина на фигурите, која донекаде не одговара на размерите на насипот, била намерен гест на отфрлање на мегаломанијата во корист на хуманизирање на сликата на споменикот.
1.2 Дизајн
Архитектонскиот дизајн на споменикот го извршиле Вјачеслав Бухаев и Анатолиј Василиев. Споменикот се наоѓа пред спустот до водата на Воскресенскиот насип на Нева. Скулптурите на постаментите стојат малку подалеку од неговиот гранитен парапет. Растојанието помеѓу сфингите свртени една кон друга е петнаесет метри. Во средината на парапетот на насипот била поставена конструкција од четири гранитни блокови, кои се наредени така што формираат облик на ранохристијански крст со мала дупка во центарот. Овој стилизиран затворски прозорец е покриен со решетка во форма на тенок железен крст. Преку него погледот на гледачот е насочен кон затворот „Крести“ кој се наоѓа на спротивниот брег на Нева. На горниот блок е издлабен натписот „''На жртвите на политичката репресија''“. На долниот дел е прикачен венец од бодликава жица, еден вид круна од трње. Петтиот блок е прикачен на парапетот одоздола, на кој се наоѓа затворена книга (или Советскиот кривичен законик или список на жртви). Оваа структура критичарите ја доживуваат како посебна алегорија на затворот и верата. Помеѓу сфингите и насипот е поставен крст направен од поплочени камења, неговите краеви ориентирани кон три елементи од композицијата на споменикот. Бројот на камења во него, според намерата на авторите, одговара на бројот на репресирани лица во СССР - десет илјади жртви по камен. Истражувачот Александар Еткинд забележил дека симболиката на крстот е една од најчестите во иконографијата на спомениците на жртвите на политичката репресија во Русија: овој јазик овозможува изразување на тага за убиените.
1.3 Местоположба
Местоположбата на споменикот има значајна симболична вредност. Директно преку Нева, видлива е голема панорама на комплексот згради од црвени тули на затворот Крести. Природно станува дел од меморијалниот состав како позадина и уште еден високо изразен симбол на репресија. Затворот „Крести“ станал легендарен поради бројните политички затвореници сместени таму за време на советскиот период. Конкретно споменикот бил опишан во песната на Ана Ахматова „ Реквием“ посветена на сталинистичките репресии. Исто така во близина (Литејни бр. 4 ) се наоѓа „Болшој Дом“ изграден во раните 1930-ти како резиденција на властите одговорни за теророт на НКВД- КГБ (денес зградата е окупирана од нивниот наследник, ФСБ). Таму биле испрашувани и убивани политички затвореници. Според урбаната легенда, крвта на убиените во подрумите на оваа зграда се слевала во Нева преку канализациони цевки, обоувајќи ја водата на реката црвено. Во доцните 1980-ти, значителен број информации за политичките репресии станале јавно познати, но местата за погребување на нивните жртви останале тајна. Поради оваа причина, почнувајќи од 1988 година, граѓаните започнале да фрлаат цвеќе во водата во првата сабота од јуни во спомен на убиените чии гробови не се познати, од насипот помеѓу „Болшој дом“ и затворот Крести.
Александар Еткинд забележил дека иако споменикот се наоѓа во непосредна близина на местата на теророт, тие самите останале недопрени. Оваа ситуација е карактеристична за повеќето споменици на жртвите на политичката репресија во Русија. Еткинд го толкува ова како доказ за отсуството на општествено-политички консензус во општеството во однос на сеќавањето на државниот терор, како и наследството на советската моќ од страна на сегашните власти.
Наспроти патот од споменикот, на плоштадот меѓу куќите 12 и 14 покрај насипот, се наоѓа споменикот на Ана Ахматова, кој бил откриен во 2006 година. Создаден според „''книжевната волја''“ на поетесата зацртана во „Реквием“, служи како своевидно продолжение на споменикот на жртвите на политичката репресија.
Насипот на кој се наоѓа некогаш бил именуван по Максимилијан Робеспјер, што може да се гледа како навод за историјата на државниот терор на друга револуција - Големата Француска.
1.4 „Антологија“ на споменикот
Околу периметарот на бронзените постаменти на сфингите на Шемјакин, се прикачени низа бакарни плочи, на кои линии од делата на Варлам Шаламов, Николај Гумилев, Осип Мандељштам, Ана Ахматова, Николај Заболоцки, Даниил Андреев, Дмитриј Ли, Јосиф Бродски, Јуриј Галансков, Александар Солженицин, Владимир Висоцки, Владимир Буковски и Андреј Сахаров. Овие текстови сочинуваат еден вид „антологија“ на споменикот на тема политичка репресија во СССР, сите создадени од луѓе кои на овој или оној начин страдале од нив и се бореле против нив. Според голем број истражувачи, литературата станала главен споменик на историјата на државниот терор во Русија. И овие натписи се од големо значење, бидејќи ја откриваат семантичката содржина на спомен-обележјето.
Текстовите за споменикот ги избрaле Вјачеслав Бухаев и Михаил Јуп. Владимир Буковски составил и испратил своја изјава. Михаил Шемјакин избрал извадоци од Бродски и Висоцки.
2 Проценки и значење
Критичарите го истакнале споменикот како еден од најпознатите и најзначајните споменици на жртвите на политичката репресија во Русија, заедно со Соловецкиот Камен во Москва и Санкт Петербург, Маската на тагата во Магадан и други. Сепак, според истражувачот Александар Еткинд и италијанската историчарка Марија Ферети, поради немањето консензус во општеството и владата во однос на проценката на државниот терор во СССР, овој споменик, како и сите слични, има „''маргинален''“ карактер, не целосно откривање или решавање на сите аспекти од трагичната советска историја.
3 Историја
Веднаш по Октомвриската револуција во 1917 година, комунистичките власти започнале политика на терор врз граѓаните на земјата. Во текот на своето 70-годишно владеење, милиони луѓе станале жртви на политичка репресија. Оваа политика ги погодила и креаторите на споменикот. Во логорите загинале роднините на архитектот Вјачеслав Бухаев. Скулпторот Михаил Чемијакин, како неконформист уметник, бил подложен на казнена психијатрија и бил протеран од земјата во 1971 година.
Идејата за создавање споменик на жртвите на политичката репресија се појавила кај Шемјакин многу пред да започне периодот на перестројката. Првично, тој сакал да создаде композиција од големи размери од сфинги високи пет метри опкружени со алегориски фигури, отелотворувајќи ги, на пример, поетот Александар Блок и простодушниот ''Човек со пиштол'' од Николај Погодин. Сепак, уметникот на крајот го отфрлил овој проект. Скулптурите на „''метафизички сфинги''“ биле создадени од Шемјакин уште во 1992 година, како што сведочат датумите врежани на нивните постаменти. Првично, тие биле посветени на старозаветната тема за ропството на Евреите во Египет, а на постаментите на сфингите биле поставени Давидови ѕвезди. Подоцна, овие скулптури ја формирале основата на споменикот на жртвите на репресијата, при што ѕвездите во основата биле покриени со „антологиски“ плочи.
Иницијативата за создавање на овој споменик дошла од Михаил Шемјакин и градските власти, особено од гувернерот на Санкт Петербург, Анатолиј Собчак. Финансиските трошоци за создавање и поставување на споменикот ги презел самиот скулптор и претставници на бизнис заедницата. Споменикот бил свечено откриен на 28 април 1995 година. Церемонијата на отворање вклучувала говори на гувернерот Анатолиј Собчак, јавните личности Дмитриј Лихачев и Венијамин Јофе. Споменикот го осветил и православен свештеник.
Од самиот почеток, создавањето на споменикот предизвикало многу контроверзии и критики. Градските власти биле обвинети за автократија, волунтаризам и фаворизирање при изборот на проектот и неговиот автор. Критичарите посочиле дека споменикот бил избрзано создаден, исклучиво по желба на функционери, заобиколувајќи го уметничкиот совет, отворениот конкурс и јавната дискусија, вклучително и организациите на поранешните политички затвореници и комисијата за враќање на правата на рехабилитираните жртви на репресија. Активистите ги прекориле властите за напуштање на спроведувањето на сличен јавен проект на плоштадот Троицкаја. Критичарите зборувале и за двосмисленоста и нејасноста на создадената слика. Многумина напишале дека сфингите отелотворуваат „''ангели на смртта''“, дека тие се повеќе споменик на џелатите и властите отколку на жртвите на репресијата. Новинарите, исто така, забележале дека првично создадени како независни уметнички предмети, сфингите не ја откривале темата на споменикот. Уметникот бил обвинет дека шпекулирал на важна тема. Критичарите пишувале за ниската уметничка вредност, неуспешната композиција, обемот и местоположбата на споменикот. Постоеле дури и гласни обвинувања дека крстот во средината на композицијата наводно го претставува католицизмот. Главниот архитект на градот за малку ќе го нарушел отворањето на споменикот, наведувајќи ја наводната лоша обработка на гранитните постаменти. Посебен скандал се појавил кога јавните организации на поранешни политички затвореници првично не биле поканети на церемонијата на отворање.
Споменикот во повеќе наврати бил подложен на вандализам и сквернавење. Во раните денови, некои плакети биле украдени од постаментите на сфингите. Подоцна, вандалите украле венец, по што следела бронзена роза закачена на структурата слична на крст. Новинарот Александар Невзоров ги извалкал сфингите со бела боја за неговиот скандалозен пренос. Во април 2001 година, на роденденот на Хитлер, споменикот претрпел значителна штета: вандалите го собориле централниот дел од гранитниот парапет на насипот. Гувернерката Валентина Матвиенко одвоила средства за поправка на споменикот. Централниот дел претрпел извесни измени: на него се појавила „''трновидна круна''“ (наместо изгубената роза), посветен натпис и постамент со книга. На почетокот на 2015 година, постаментот со книгата бил превртен, а тротоарот бил оштетен. Специјалистите за овој случај ги обвиниле општинските служби, кои при отстранување на снегот случајно го оштетиле споменикот. Во текот на летото, книгата од гранит била откопана и украдена од централниот дел на споменикот Во овие случаи, реконструкцијата на споменикот се покажала како значаен предизвик бидејќи не бил префрлен во билансот на градот, но на крајот била поправена. Во 2020 година, книгата била повторно украдена, но бргу повторно била заменета
Традиционално, на Денот на сеќавање на жртвите на политичките репресии, на споменикот се положува цвеќе. Сепак, за разлика од каменот Соловецки на плоштадот Троицкаја, споменикот на насипот Воскресенскаја не е често центар на какви било активности. Во 2008 година, антифашистите одржале митинг во близина за поддршка на Алексеј Бичин. Во 2017 година, местото станало едно од точките на кампањата „Пелевину55“ чија цел е да го привлече вниманието на руското литературно наследство Во 2019 година, на денот на убиствата на Маркелов и Бабурова, антифашисти, левичарски активисти и демократски движења организирале неовластен марш, во кој учествувале неколку стотици луѓе, од метро станицата Чернишевскаја до сфингите, каде што положиле цвеќе. Говорниците на споменикот го изразиле своето противење на тортурата во Министерството за внатрешни работи и системот на Федералната казнена служба, како и во одбрана на обвинетите во случајот „Мрежа“. Во 2020 година, на денот на политичкиот затвореник, ЛГБТ активисти развиоријле транспарент со виножито на споменикот, изразувајќи противење на убиствата на геј мажи во Чеченија, како и на прогонот на активистите Јулија Цветкова во Хабаровск и Александар Меркулов во Санкт Петербург. На 6 февруари 2021 година, цвеќе било положено на споменикот како дел од протестот против апсењето на Алексеј Навални. На 14 февруари, феминистките одржале „''синџир на солидарност''“ на споменикот со жените политички затворенички. На 27 февруари, активистите го испочитувале споменот на убиениот политичар Борис Немцов на споменикот. На 25 март имаше акција за солидарност за поддршка на уапсените водачи на протестот на Ингушите кај сфингите. Зголемената популарност на споменикот некои активисти ја објаснуваат како резултат на помалата полициска контрола врз него. На 16 февруари 2024 година, луѓето положиле цвеќе на споменикот во спомен на Алексеј Навални.