Голем пожар во Смирна

Големиот пожар во Смирна или катастрофата во Смирна (|Καταστροφή της Σμύρνης - „Катастрофата од Смирна“; |1922 İzmir Yangını - „Пожарот во Измир од 1922 година“; |Զմիւռնիոյ Մեծ Հրդեհ - ''Zmyuṙno Mets Hrdeh'') — пожар кој уништил голем дел од пристанишниот град Смирна (денешен Измир, Турција во септември 1922 година. Според извештаите на очевидците, пожарот започнал на 13 септември 1922 година и траел сè додека не бил изгаснат во голема мера на 22 септември. Тоа се случило четири дена откако турските сили повторно ја презеле контролата врз градот на 9 септември 1922 година, со што делотворно ставиле крај на Грчко-турската војна по повеќе од три години откако Грчката армија влегла со своите сили во Смирна на 15 мај 1919 година. Проценетата смртност од грчки и ерменски извори како резултат на пожарот се движи од 10,000
Хортон и Хауспијан се критикувани од Хит Лори и Џастин МекКарти, кои тврдат дека Хортон бил многу предрасуден и Хампијан направил исклучително селективна употреба на изворите. Лори и Мекарти се членови на Институтот за турски студии и за возврат биле остро критикувани од други научници за негирање на ерменскиот геноцид и Мекарти бил опишан од Мајкл Ман дека бил на „''турската страна на дебатата''“. Меѓутоа, Хортон бил критикуван како анти-турски од голем број други научници. Професорот Бирај Колуоглу Кирли го обвинил Хортон за „''грубо експлицитна антитурска пристрасност''“, додека во прегледот на делото на Хортон, професорот Емиритус Питер М. Бузански го припишува антитурскиот став на Хортон поради својот грчки фанатизам“ За време на турското окупирање на Смирна, на крајот од Грчко-турската војна, Хортон поднел оставка од дипломатската служба и го поминал остатокот од животот пишувајќи против турските изговори, и главно про-грчки книги “. Брајан Колман, разгледувајќи го делото на Хортон, го окарактеризирал како „демонизација на муслиманите, воопшто и на Турците“ и изјавил дека Хортон не пишувал како историчар, туку како публицист.
Турскиот автор и новинар Фалих Рифки Атај, кој во тоа време бил во Смирна, и турскиот професор Бирај Колуоглу Кирли се согласиле дека турската армија е одговорна за уништувањето на Смирна во 1922 година. Неодамна, голем број на современи научници, историчари и политичари додале свои погледи во историјата на настаните. Лејла Нејзи во својата работа за усната историја во врска со пожарот прави разлика помеѓу турскиот националистички дискурс и локалните наративи. Во локалните наративи, таа посочува дека турските сили биле одговорни бидејќи не се обиделе да го изгаснат пожарот ефикасно, или, на моменти, да бидат одговорни за самиот пожар.
Други извештаи се во спротивност со некои факти што се презентирани во горенаведените дела. Тие вклучуваат една телеграма испратена од Мустафа Кемал, написи во современи весници и краток несовремен есеј на турскиот историчар Решат Касаба од Универзитетот во Вашингтон, кој накратко ги опишува настаните без да даде јасни обвинувања.
Извештаите на еврејските учители во Смирна, писмата на Јоханес Колмодин (шведски ориенталист кој во тоа време бил во Смирна), и Пол Грескович велат дека Грците или Ерменците биле одговорни за пожарот. Р. Вејт изјавил дека „неговите клиенти докажале дека пожарот, во почетокот, бил мал случајен пожар, иако на крајот уништил голем дел од градот“.
Џорџ Хортон бил генерален конзул на САД во Смирна. Тој бил принуден да ја евакуира Смирна на 13 септември, а пристигнал во Атина на 14 септември. Во 1926 година, тој објавил своја верзија за она што се случило во Смирна, под наслов ''„Благост на Азија“'' . Таа вклучувала сведочења од голем број очевидци и цитати на голем број современи научници. Во извештајот на Хортон се вели дека последниот од грчките војници ја напуштил Смирна во текот на вечерта на 8 септември бидејќи однапред било познато дека турските војници ќе пристигнат на 9 септември.
4 Жртви и бегалци
Бројот на жртви од пожарот не е точно познат, но се проценува дека нивниот број е до 100,000 Грци и Ерменци. Американскиот историчар Норман Најмарк дава бројка од 10,000-15,000 мртви, додека историчарот Ричард Клог дава бројка од 30.000. Поголемите проценки вклучуваат ги вклучуваат и оние на Џон Фрели од 50.000 и Рудолф Румел од 100.000.
Помошта за населението во градот со бродовите на грчката морнарица била ограничена, бидејќи избувна револуцијата од 11 септември 1922 година, а најголем дел од грчката армија била сконцентрирана на островите Хиос и Лезбос, планирајќи да ја собори кралската власт на Атина.
Иако во пристаништето во Смирна имало бројни бродови од разни сојузнички сили, огромното мнозинство од нив навело „неутралност“ и не ги собрало Грците и Ерменците кои биле присилени да избегаат од огнот и турските трупи што го повлекле градот по грчкиот пораз на армијата. Воените бендови свиреле гласна музика за да ги намалат извиците на оние што се удавиле во пристаништето и кои биле присилно спречени да се качат на сојузничките бродови. Јапонски шпедитер го исфрлил целиот товар и зел што е можно повеќе бегалци, одведувајќи ги во грчкото пристаниште Пиреја .
Многу бегалци биле спасени преку импровизирана помошна флотила организирана од американската мисионерка Аса Џенингс . Други научници даваат поинаков извештај за настаните; тие тврдат дека Турците прво забранувале странски бродови во пристаништето да ги соберат преживеаните, но, под притисок особено од Велика Британија, Франција и САД, тие дозволиле спасување на сите христијани освен мажите од 17 до 45 години. Тие имале намера да ги депортираат нив во внатрешноста, што „се сметало за доживотен затвор поминато во ропство под бруталните господари, завршено со мистериозна смрт“.
Бројот на бегалци се менува според изворот. Некои современи весници тврдат дека имало 400.000 грчки и ерменски бегалци од Смирна и околината кои добиле помош од Црвениот крст веднаш по уништувањето на градот. Стјуарт Метју изјавува дека имало 250.000 бегалци кои не биле Турци. Најмарк дава бројка од 150.000-200.000 грчки бегалци кои биле евакуирани. Едвард Биерштад и Хелен Дејвидсон Крејтон велат дека имало најмалку 50.000 грчки и ерменски бегалци. Некои современи извори исто така сугерираат на ист број.
Бројот на грчки и ерменски депортирани лица во внатрешноста на Анадолија и бројот на последователни смртни случаи варира во различни извори. Најмарк пишува дека таму биле депортирани 30.000 грчки и ерменски лица, каде повеќето од нив починале поради бруталните услови. Димитрије Ѓорчевиќ го проценува бројот на депортирани на 25.000, а бројот на загинати во работните баталјони на 10.000. Давид Абулафија изјавува дека најмалку 100.000 Грци биле присилно испратени во внатрешноста на Анадолија, каде повеќето од нив починале.
Аристотел Онасис, роден во Смирна и кој подоцна станал еден од најбогатите мажи во светот, бил еден од грчките преживеани лица. Различните биографии на неговиот живот ги документираат аспектите на неговите искуства за време на катастрофата во Смирна. Неговите животни искуства биле прикажани во ТВ филмот наречен ''Оназис, најбогат човек во светот'' .
За време на катастрофата во Смирна, семејството Онасис изгубило значителен имот, кој бил даден на Турците како мито за да се обезбеди нивната безбедност и слобода. Тие станале бегалци, и по пожарот избегале во Грција. Сепак, Аристотел Онасис останал за да го спаси својот татко, кој бил сместен во турски концентрационен логор. Тој бил успешен во спасувањето на животот на неговиот татко. Во овој период починале тројца неговите чичковци. Тој, исто така, ја изгубил својата тетка, нејзиниот сопруг и нивната ќерка, кои биле запалени кога турските војници ја опожариле црквата во Тијатира, каде 500 христијани нашле засолниште за да ги избегнат турските војници и големиот оган на Смирна.
5 Последици
Целиот град претрпел значителна штета на неговата инфраструктура. Јадрото на градот буквално морало да се обнови од пепелта. Денес, 40 хектари од некогашната пожарна област е огромен парк по име Култур-Парк кој служи како најголем изложбен центар на отворено во Турција, вклучително и Меѓународниот саем во Измир.
Според првиот попис во Турција по војната, вкупното население на градот во 1927 година било 184.254, од кои 162.144 (88%) биле муслимани, а остатокот броел 22.110.
6 Библиографија
* Хортон, Georgeорџ, ''Силниот свет на Азија, извештај за систематското истребување на христијанското население од страна на Мухамеданите и за зависноста на одредени големи сили; со Вистинската приказна за горењето на Смирна'' . Индијанаполис: Компанијата Бобс-Мерил, 1926; реп. Институт Гомидас, Лондон, 2003 година   .
* * Хит Лори, „ , „ ''Списанието за отомански студии'', IX, 1988 година.
7 Дополнителна литература
* Карагианис, Лидија, ''Томна Смирна,'' Карлтон Прес, јуни, 1996 година;   .
* Папутски, Христос, ''Бродови на милоста: Вистинската приказна за спасување на Грците, Смирна, септември 1922 година'', Питер Е. Рандал (2008)  
* Менсел, Филип. ''Левант: раскош и катастрофа на Средоземното Море'', Лондон, Johnон Мареј, 2010 година, тврд портал, 480 страници,   , Хевен, Универзитет Јел Прес, 2011 година, тврд портал, 470 страници,  
* ISBN 978-1568591582
* Уренек, Лу. ''Големиот пожар: Мисија на еден Американец за спасување на жртвите од првиот геноцид во 20 век'', Еко Прес, 2015