Месечевиот камен

''„Месечевиот камен“'' — британски епистоларен роман од од Вилки Колинс од 1868 година. Тој бил ран пример за модерен детективски роман и ги воспоставил многу од основните правила на модерниот жанр. Неговото објавување започнало на 4 јануари 1868 година и било завршено на 8 август 1868 година. Приказната била серијализирана во списанието на Чарлс Дикенс насловено ''„Цела година“.'' Колинс го адаптирал ''„Месечевиот камен“'' за театарска претстава во 1877 година.
1 Етимологија
Месечевиот камен од насловот е дијамант (не треба не се меша со полускапоцениот месечев камен). Го добил своето име по неговата поврзаност со хиндуистичкиот бог на Месечината, Чандра. Бил заштитен од три наследни чувари по наредба на Вишну, а сјајот му се зголемувал и намалувал заедно со светлината на Месечината.
2 Контура на заплетот
Рејчел Вериндер, млада Англичанка, наследила голем индиски дијамант на нејзиниот осумнаесетти роденден. Тој бил од наследство на нејзиниот чичко, корумпиран британски армиски офицер кој служел во Индија. Дијамантот е од големо религиозно значење и исклучително вреден, а тројца хиндуистички свештеници ги посветиле своите животи на неговото враќање. Приказната вклучува елементи од легендарното потекло на дијамантот Надеж (или можеби дијамантот Орлоф или Кох-и-Нoр). Осумнаесеттиот роденден на Рејчел бил прославен со голема забава на која меѓу гостите бил и нејзиниот братучед Френклин Блејк. Таа вечер таа го носела Месечевиот камен на фустанот за да го видат сите, а го виделе и некои индиски жонглери кои ја посетиле куќата. Подоцна истата ноќ, дијамантот бил украден од спалната соба на Рејчел, и следува период на превирања, несреќа, недоразбирања и лоша среќа. Раскажан преку низа наративи од некои од главните ликови, сложениот заплет ги следи последователните напори да се објасни кражбата, да се идентификува крадецот, да се пронајде каменот и да се врати.
3 Резиме на заплетот
Полковникот Хернкасл, непријатен поранешен војник, го донесол Месечевиот камен од Индија, каде што го стекнал со кражба и убиство за време на опсадата на Серингапатам. Лут на своето семејство, кое го избегнувал, тој го остава во својот тестамент како подарок за роденден на неговата внука Рејчел, со што ја изложил на напад од наследните чувари на каменот, кои нема да запрат пред ништо за да го вратат.
Рејчел го носела каменот на нејзината роденденска забава, но таа вечер тој исчезнал од нејзината соба. Сомнежот паднал врз тројца индиски жонглери кои биле во близина на куќата; врз Розана Спирман, слугинка која почнала да се однесува чудно, а потоа се удавила во локален жив песок; и врз самата Рејчел, која исто така се однесувала сомнително и одеднаш станала бесна на Френклин Блејк, во кого претходно изгледала како да е заљубена, кога тој наредил да се направат обиди да се пронајде. И покрај напорите на наредникот Каф, познат детектив од Скотланд Јард, домашната забава завршила со нерешена мистерија, а протагонистите си отишле.
Во текот на следната година имало навестувања дека дијамантот бил изваден од куќата и веројатно бил во трезор на лондонска банка, откако бил заложен како гарант на лихвар. Индиските жонглери се уште се во близина, гледаат и чекаат. Тагата и изолацијата на Рејчел се зголемувале, особено откако нејзината мајка починала, и таа прво прифатила, а потоа отфрлила предлог за брак од нејзиниот братучед Годфри Еблвајт, филантроп кој исто така бил присутен на роденденската вечера и чиј татко бил сопственик на банката во близина на стариот семеен дом на Рејчел. Конечно, Френклин Блејк се враќа од патување во странство и решава да ја реши мистеријата. Тој прво открил дека однесувањето на Розана Спирман се должело на тоа што се заљубила во него. Таа пронашла докази (дамка од боја на неговата ноќна облека) што ја убедиле дека тој бил крадецот и ги сокрила за да го спаси, збунувајќи ја трагата на доказите и фрлајќи сомнеж врз себе. Во очај поради нејзината неспособност да го натера да ја признае и покрај сè што направила за него, таа се самоубила, оставајќи ја размачканиот фустан и писмо што тој не го добил во тоа време поради неговото брзо заминување во странство.
Сега верувајќи дека Рејчел се сомнева во него за кражба врз основа на доказите на Розана, Френклин закажал состанок и ја распрашал. На негово изненадување, таа му кажала дека всушност го видела како го краде дијамантот и дека го штити неговиот углед по цена на нејзиниот, иако верува дека е крадец и лицемер. Со надеж дека ќе се искупи, тој се враќа во Јоркшир на местото на злосторството и се спријателува со г-дин Езра Џенингс, помошник на д-р Кенди, докторката. Тие се здружуваат за да ја продолжат истрагата и дознаваат дека на Френклин тајно му бил даден лауданум во текот на ноќта на забавата (од г-дин Кенди, кој сакал да му се одмазди на Френклин откако тој ја критикувал медицината); се чини дека ова, покрај неговата вознемиреност за Рејчел и дијамантот и други нервни иритации, го натерало да го земе дијамантот во наркотичен транс, за да го премести на безбедно место. Реконструкцијата на настаните од вечерта го потврдила ова, но како каменот завршил во лондонска банка останува мистерија решена само една година по роденденската забава кога каменот бил откупен.
Френклин и неговите сојузници го пронашле барателот до една запуштена гостилница покрај водата, само за да откријат дека Индијанците стигнале први таму: барателот бил мртов, а каменот го немало. Под маската на мртовецот бил Годфри Еблвајт, за кого се открива дека ја проневерил содржината на фондот за доверба што бил под негова грижа и дека се соочувал со разоткривање веднаш по роденденската забава. Мистеријата за тоа што направил Блејк додека бил во дрогирана состојба била решена: тој го сретнал Еблвајт во ходникот пред собата на Рејчел и му го дал Месечевиот камен за да го врати во банката на неговиот татко, од која бил подигнат утрото на забавата за да ѝ биде даден на Рејчел. Гледајќи го своето спасение, Еблвајт го ставил каменот во џеб и го заложил како гаранција за заем за привремено да се спаси од несолвентност. Кога бил убиен, тој бил на пат кон Амстердам за да го исече каменот; тој потоа требало да биде продаден за да го надополни ограбениот фонд за доверба пред корисникот да го наследи. Мистеријата била решена, Рејчел и Френклин се венчаваат, а во епилогот од г-дин Муртвејт, познат авантурист, читателот дознава за враќањето на Месечевиот камен на неговото право место, на челото на статуата на богот во Индија.
4 Ликови
* Рејчел Вериндер е страсна и независна ќерка на семејството Вериндер. Низ поголемиот дел од книгата, таа верувала дека нејзиниот љубовник Френклин Блејк го украл дијамантот* Јулија, Лејди Вериндер (родена Хернкасл) е нејзина мајка, богата вдовица. Таа била посветена на својата ќерка и го повикала наредникот Каф да ја истражи кражбата на Месечевиот камен.
* Полковникот Џон Хернаксел е професионален војник и брат на Леди Вериндер. Тој бил осомничен за валкани дела за време на опсадата на Серингапатем во Индија; го добил Месечевиот камен со незаконски средства (имено убиство и кражба).
* Габриел Бетеред е почитуван човек и главен слуга на Вериндерови. Тој ја темелил својата лична филозофија околу книгата ''„Робинзон Крусо“'' и често користи цитати од неа за да ги примени во различни ситуации. Тој го раскажал првиот дел од романот и му помагнал на наредникот Каф во неговите истраги.
* Пенелопе Бетередж е ќерка на Габриел, и слугинка во домаќинството.
* Розана Спирман е втората слугинка на Вериндерови. Осамена фигура, таа еднаш била сместена во затвор поради кражба, и затоа и била осомничена за кражба на дијамантот. Таа била заљубена во Френклин Блејк и се обидела да го заштити; на крајот извршила самоубиство во Треперливите Песоци.
* Друсила Клак е сиромашна братучетка на Рејчел Вериндер и втората нараторка на романот. Комичен лик, таа е непријатна, лицемерна мешачка во работите која се обидела да дистрибуира религиозни трактати во кои всушност не верувала. Таа го обожавала Годфри Еблвајт.
* Френклин Блејк е авантурист и аматерски детектив. Тој е исто така братучед и додворувач на Рејчел. Било утврдено дека тој несвесно го украл Месечевиот камен под дејство на опиум. На крајот од романот, Рејчел и Френклин се венчаваат.
* Годфри Еблвајт е филантроп и лаички проповедник. Тој е братучед на Рејчел Вериндер, и се свршува со неа за да го украде нејзиното богатство; тој бил вистинскиот крадец на Месечевиот камен, и на крајот бил убиен од хиндуистички свештеници кои биле желни да го вратат.
* Метју Браф е семејниот адвокат и третиот наратор во книгата. Тој ѝ ги открил вистинските мотиви на Годфри Еблвајт на Рејчел Вериндер.
* Наредникот Каф е познат детектив со склоност кон рози. Тој бил ангажиран од Леди Вериндер да ја реши кражбата на дијамантот. И покрај тоа што подоцна бил отпуштен, тој успеал да го пронајде вистинскиот виновник. Тој е ран пример за полициски детектив во англиската криминалистичка белетристика.
* Д-р Томас Кенди е семеен лекар, кој ја губи способноста да зборува кохерентно откако се опоравил од треска. Навреден од коментарите на Френклин Блејк за професијата лекар, тој му дал лауданум како шега, со што ги започнал настаните од заплетот.
* Езра Џенингс е непопуларен и чуден асистент на д-р Кенди. Тој страдал од неизлечива болест и користел опиум за контрола на болката. Неговото знаење за ова му овозможило да користи опиум за да ги открие сеќавањата на Френклин Блејк, решавајќи ја мистеријата. Тој е четвртиот наратор во книгата.
* Надзорникот Сигрејв е неефикасен полицаец кој случајно навредува неколку членови на семејството Вериндер пред наредникот Каф да може да преземе контрола.
* Г-дин Муртвејт е познат авантурист кој често патувал во Индија. Тој го дава епилогот на приказната, во кој го гледа месечевиот камен вратен на неговото вистинско место.
* Септимус Лукер е лихвар. Во еден момент тој го поседувал Месечевиот камен, пред да му го предаде на Годфри Еблвајт.
* Луси Јоланд е соседка на Вериндерови, и доверлива пријателка на Розана Спирман.
* Индиските жонглери се тројца маскирани хинду брамини кои биле решени да го вратат дијамантот.
5 Позадина
Во однос на истражувањето направено за романот , Колинс првенствено се потпирал на текстови како ''Природната историја на скапоцените камења и скапоцените метали“'' (1865) од Чарлс Вилијам Кинг, автобиографијата на Сер Дејвид Берд и ''„Историјата на Индија"''(1867) од Џејмс Талбојс Вилер. Покрај ова, тој се консултирал со разни истражувачи кои му обезбедиле информации од прва рака за индиската култура со цел да ја зголеми веродостојноста на неговата книга. Во оваа рана фаза, насловот на книгата бил ''„Змијското око“''.
Романот бил серијализиран во списанието ''„All the Year Round“'' од 4 јануари до 8 август 1868 година, како и во американското издание на ''„Harper's Magazine“'' . Овој период Колинс имал неколку големи тешкотии. Неговата мајка, Хариет Колинс, починала на 19 март 1868лж година, а неговото присуство покрај нејзиниот кревет предизвика романот да заостане. Тој, исто така, почнал да страда од болен напад на гихт, кој го опиша во предговорот на изданието од 1871 година како „најгорчливата мака во мојот живот и најтешката болест од која некогаш сум страдал“. За да ја ублажи болката, Колинс земал големи количини лауданум, па делови од книгата биле напишани во магла предизвикана од дрогата. Подоцна изјавил дека не се сеќавал дека ги напишал овие пасуси.<ref><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">Extra Material on Wilkie Collins'' 'The Moonstone. Oneworld Classics. 2007. pp. 467–485. Со оглед на значајната улога што ја имаат ефектите на опиумот што ја менуваат меморијата во заплетот на романот, ова изгледа значајно. ''„Месечевиот камен“'' конечно бил објавен во форма на книга од Вилијам Тинсли на 16 јули 1868 година; била посветена на неговата мајка.
6 Теми
Главна тема на романот е навлегувањето на империјализмот во секојдневниот англиски живот. Лин Пајкет изјавила дека „главната нарација на ''„Месечевиот камен"'' се однесува на нарушувањето на спокојството и редот на благородниот англиски живот од страна на колонијалното наследство“. Настаните од заплетот биле активирани од незаконската кражба на Месечевиот камен во Индија од страна на полковникот Џон Хернкасл, и, со оставањето на дијамантот на Рејчел Вериндер во својот тестамент, тој го продолжил својот злостор. Само кога дијамантот им бил вратен на неговите вистински сопственици, „проклетството“ можело да се отстрани. Пајкет, исто така, изјавил дека контрадикторните сили на женската страст и тишината го обезбедиле конфликтот на романот, „[Наредникот] Каф е поразен од тишината на жените (Рејчел и Розана), од женската воздржаност (Лејди Вериндер) и неуспехот на индивидуалните жени да се прилагодат на доминантните стереотипи за женственоста“.
7 Книжевно значење
Некои ја сметаат книгата за претходник на модерниот мистериозен роман и романот со неизвесност. Т. С. Елиот ја нарекол „првиот, најдолгиот и најдобриот од модерните англиски детективски романи во жанр измислен од Колинс, а не од Едгар Алан По“, а Дороти Ли Сејерс ја пофалила како „веројатно најдобрата детективска приказна некогаш напишана“. Г. К. Честертон ја нарекол „веројатно најдобрата детективска приказна во светот“. Објавена била во 1868 година, подоцна од кратките мистерии на По како „Убиствата во Морговската улица“ (1841) (кој ја вовел познатата парадигма на заклучена соба), „Мистеријата на Мари Роже“ (1842) и „Украденото писмо" (1845). Заплетот, исто така, покажува некои паралели со ''„Ермитаж“'' (1839), претходна приказна за мистериозно убиство од англиската писателка Сара Барни: на пример, враќањето на другар од детството, сексуалната симболика на дефлорацијата имплицирана во злосторството и речиси кататонските реакции на хероината. ''„Месечевиот камен“'' вовел голем број елементи што станале класични атрибути на детективската приказна од дваесеттиот век во форма на роман, за разлика од формата на краткиот расказ на По. Тие вклучуваат:
* грабеж во англиска селска куќа
* „внатрешна работа“
* црвени харинги
* познат, вешт, професионален истражувач
* неспособна локална полиција
* детективски истраги
* голем број лажни осомничени
* „најмалку веројатниот осомничен“
* реконструкција на злосторството
* последен пресврт во заплетот.
Френклин Блејк, надарениот аматер, бил ран пример за детектив-џентлмен. Високо компетентниот наредник Каф, полицаецот повикан од Скотланд Јард (кого Колинс го базирал на инспекторот Џонатан Вичер кој го решил убиството извршено од Констанс Кент), не бил член на благородништвото и не бил во состојба да ја скрши воздржаноста на Рејчел Вериндер за она што Каф знаел дека е внатрешна работа. ''„Месечевиот камен“'' бил опишан и како најраниот полициски процедурален чин, поради портретот на Каф. Социјалната разлика помеѓу двајцата детективи на Колинс е прикажана преку нивните односи со семејството Вериндер: наредникот Каф се спријателува со Габриел Бетереџ, стјуард (главен слуга) на Леди Вериндер, додека Френклин Блејк на крајот се оженил со нејзината ќерка Рејчел.
Голем број критичари сугерираат дека Чарлс Феликс (псевдоним за Чарлс Ворен Адамс), во неговата ''„Мистерија за Нотинг Хил“'' (1862–1863), прв ги користел техниките што го дефинирале жанрот.
''Месечевиот камен'' претставува единствена целосна реализација од страна на Колинс на популарниот метод на „мулти-нарација“ што претходно го користел со голем ефект во ''„Жената во бело“''. Деловите каде нараторот е Габриел Бетереџ (управителот на домаќинството Вериндер) или госпоѓица Клек (сиромашна роднина и религиозна зависничка) нудат и хумор и патетика преку нивниот контраст со сведоштвата на другите наратори, истовремено градејќи и унапредувајќи го заплетот на романот.
Романот бил последниот голем успех на Колинс, кој дошол на крајот од еден извонредно продуктивен период во кој четири последователни негови романи станале бестселери. По ''„Месечевиот камен“,'' Колинс напишал романи со поотворени социјални коментари кои не ја достигнале истата публика.
Фикционализиран приказ за животот на Колинс додека го пишувал ''„Месечевиот камен“'' го сочинува поголемиот дел од заплетот во романот ''„Дрод“'' (2009) од Ден Симонс.
8 Адаптации
''Месечевиот камен'' имал големо влијание врз другите автори од тоа време, а книги инспирирани од делото на Колинс брзо почнале да се појавуваат. „ ''Мистеријата на Едвин Друд“'' (1870) од Чарлс Дикенс, исто така, ја содржи темата за зависноста од опиум, како и неколку англо-индиски ликови. ''„Дијамантите Јустас“'' (1873) од Ентони Тролоп била напишана насочена кон популарниот интерес што била предизвикана од романот на Колинс, со централна содржина што се вртела околу истрагата за украдени скапоцености. Подоцнежна книга инспирирана од Вилки Колинс е ''„Рубинот во чадот“'' (1985) од Филип Пулман.
Романот бил снимен во неколку неми филмови во текот на првите неколку децении од дваесеттиот век. Филмската верзија од 1909 година, ''„Месечевиот камен“'', била продуцирана од Вилијам Николас Селиг, но не биле зачувани копии. Друг нем филм, исто така именуван ''„Месечевиот камен“'', бил режиран во 1915 година од Френк Хол Крејн.
Во 1934 година, книгата била снимена во филм, ''„Месечевиот камен“'' од „Монограм Пикчерс Корпорејшн“. Бил адаптиран за екран од Адел С. Бафингтон, режиран од Реџиналд Баркер, а главните улоги ги играле Дејвид Манерс, Чарлс Ирвин и Филис Бери.
На 11 март 1945 година, „Месечевиот камен“ била епизода број 67 од американската радио серија ''„Чудниот круг“.''
Во 1946 година, ''„Класик стрипс“'', претходникот на ''„Класик илустрејтид“'', го објави во формат на стрип романот од број 30, со корица и цртежи од Дон Рико. Адаптацијата беше повторно објавена во 1960 година со корица и цртежи од Л. Б. Коул.
На 15 април 1947 година, адаптација на „Месечевиот камен“ беше епизодата број 47 од радио серијата на NBC ''„Омилена приказна“'', водена од Роналд Колман. На 16 ноември и 23 ноември 1953 година, „Месечевиот камен“, во кој глумеше Питер Лофорд, беше емитувана како дводелна епизода од американската радио драма „Неизвесност“.
Во 1959 година, Би-би-си го адаптирала романот како телевизиска серија во која глуми Џејмс Хејтер.
Во 1972 година, беше направена уште една адаптација на Би-Би-Си, со Робин Елис во главната улога. Оваа втора верзија беше емитувана во Соединетите Држави на ''емисијата „Masterpiece Theatre“'' на ПБС.
Во 1972 година, италијанската телевизиска верзија на романот, насловена како „La pietra di luna“, беше емитувана на RAI, италијанската национална мрежа. Режисер беше Антон Џулио Мајано, кој веќе имаше режирано адаптации од Дикенс, Такереј и Стивенсон.
Во 1974 година, германската верзија на романот, насловена '''', била продуцирана од Westdeutscher Rundfunk за телевизија.
Во ноември 1977 година, Marvel Comics објавиле стрип-адаптација на книгата во бројот #23 од серијата „Marvel Classic Comics“.
Била емитувана радио адаптација на делото во седум епизоди од по триесет минути на BBC Radio 4 во 1979 година.
Во 1996 година, ''„Месечевиот камен“'' бил снимен за телевизија од страна на BBC и Carlton Television во партнерство со WGBH од Бостон, Масачусетс, повторно емитуван на ''Masterpiece Theatre''. Во главните улоги биле Грег Вајс како Френклин Блејк и Кили Хоуз како Рејчел Вериндер.
Во 1998 година, на BBC World Service била емитувана радио драматизација од петнаесет епизоди, при што секоја епизода траела петнаесет минути. Била напишана од Мишелин Вандор.
Во 2011 година, BBC Radio 4 ја емитувала приказната во четиричасовни епизоди во ''Класичниот серијал'' со Елеонор Брон како Леди Вериндер, Пол Рис како Френклин Блејк, Џасмин Хајд како Рејчел Вериндер и Кенет Кренхам како наредник Каф.
Во 2016 година, Би-би-си го адаптирал романот за попладневна ТВ серија од пет дела исто така наречена''„Месечевиот камен“'' која започнала на 31 октомври 2016 година.
Во декември 2018 година, Screen14 Pictures, тим кој произведува веб-адаптации на фиктивни приказни, создале серијализирана веб-серија на романот на YouTube, Твитер и Инстаграм.
Во април 2020 година, романот бил прочитан во серијализиран формат од Фиби Џаџ од ''„Криминал“'' на нејзиниот подкаст ''„Фиби чита мистерија“''.