Мефисто (роман)

''Мефисто – Роман за кариера'' — шестиот роман од германскиот автор Клаус Ман.
Романот ги адаптира темите од легендата за Фауст за да го следи животот на актерот Хендрик Хефген, слабо прикриен портрет на германскиот актер Густаф Гринџенс. Актерот ја напушта својата совест за да се умилкува на страната на Национал-социјалистичката германска работничка партија (нацисти), да ја задржи својата работа и да ја подобри својата општествена положба.
''„Мефисто“'' првпат била објавена во 1936 година од страна на фирмата ''„Ексилитератур“'' со седиште во Амстердам, додека авторот бил во самонаметнат егзил од режимот на Хитлер. За прв пат беше објавена во Германија во Источноберлинскиот издавачки дом во 1956 година.
Англиски превод, од Робин Смит, бил објавен во 1977 година.
Романот бил адаптиран во наградуван филм со ист наслов, објавен во 1981 година.
1 Позадина
Клаус Ман избегал во егзил во март 1933 година за да избегне политички прогон од страна на Хитлеровиот режим. Во Амстердам работел за списанието за егзил ''„Die Sammlung“'', кое го напаѓало националсоцијализмот. Неговиот пријател и издавач Фриц Хелмут Ландсхоф му дал „релативно дарежлива понуда“, како што Ман ѝ пишал на мајка си на 21 јули 1935 година. Тој требало да добива месечна плата за да напише роман. Ман првично имал намера да напише утописки роман за Европа за 200 години. Сепак, Ман ја отфрлил оваа идеја, наведувајќи дека не може да напише аполитичен роман во тој момент од историјата. Авторот Херман Кестен му предложил да напише роман за хомосексуален кариерист во Третиот рајх, со тема на режисерот на државниот театар Густаф Гринџенс. Хомосексуалноста на Гринџенс била широко позната.
Во 1924 година, Клаус Ман, неговата сестра Ерика, Гринџенс и Памела Ведекинд работеле заедно на сценска продукција на Мановиот ''„Ања и Естер“'' и биле на турнеја низ Германија. Гринџенс и Ерика Ман се свршиле, додека Клаус Ман слично се свршил со Ведекинд. Првите двајца се венчале во 1926 година, но се развеле во 1929 година, а Ведекинд се оженил со писателот Карл Стернхајм една година подоцна. Гринџенс и Ман во раните 1930-ти години припаѓале на силно левичарска театарска група која во јануари 1933 година била на турнеја низ Шпанија. Кога Хитлер станал германски канцелар на 30 јануари 1933 година, групата била во Мадрид, а Ман го натерал Гринџенс да не се враќа во Германија. Кога Гринџенс го игнорирал советот на Ман и не само што се вратил во Германија, туку го прифатил и нацистичкиот режим (од чисто опортунистички причини), Ман никогаш не му простил на својот поранешен пријател Гринџенс. Клаус Ман бил протеран во 1934 година; Гриндгенс станал познат театарски и филмски режисер во нацистичка Германија. Иако Ман никогаш не го нарекол Гриндгенс противник, тој признал дека „имал антипатија“. Иако го напаѓал Гриндгенс во статии во весници, Ман се двоумел да ја користи хомосексуалноста како тема во романот бидејќи самиот бил геј и решил да го користи „негроидниот мазохизам“ како сексуална преференција на главниот лик. Биографот на Клаус Ман, Фредерик Спотс, истакнува дека, под прогонот на геј мажите од страна на нацистите, доколку романот ја посочел вистинската природа на врските на актерот, ликот на момчето ќе бил препознаен, а лицето ќе било загрозено, што било спротивно на вредностите и активизмот на Клаус Ман како водечки антифашист. (Видете Проколнато наследство: трагичниот живот на Клаус Ман, Јеил Универзитет, Њу Хејвен, 2016).
По објавувањето на романот во 1936 година, весникот ''„Паризер Тагесцајтунг“'' го претставил како романски клуч. Ман негодувал поради оваа карактеризација и тврдел дека не пишувал за одредена личност, туку за еден вид личност.
2 Синопсис
Романот го прикажува подемот на актерот Хендрик Хефген од Хамбургер Кинстлертеатарот (Хамбуршки уметнички театар) во 1926 година до национална слава во 1936 година. Првично, Хефген бега во Париз откако добива вест за доаѓањето на нацистите на власт поради неговото комунистичко минато (дознавајќи од пријател дека е на црна листа). Поранешна колешка од Хамбург, Ангелика Зиберт, патува во Берлин за да ја убеди Лоте фон Линдентал, девојката (а подоцна и сопругата) на генерал на Луфтвафе, да го помилува. По враќањето во Берлин, тој брзо успева да ги освои Лоте и нејзиниот генерал и со негова поддршка има прекрасна кариера.
Откако ја добива улогата на Мефисто во ''Фауст, прв дел,'' тој сфаќа дека всушност склучил пакт со злото (т.е. нацизмот) и ги изгубил своите хумани вредности (дури и ја осудува својата љубовница како „Црна Венера“). Постојат ситуации каде што Хефген се обидува да им помогне на своите пријатели или да му каже на премиерот за тешкотиите во концентрациониот логор, но секогаш е загрижен да не ги изгуби своите нацистички покровители.
3 Заплет
Прускиот министер-претседател (премиер) го прославува својот 43-ти роденден во 1936 година во Берлинската опера (Берлинска опера). Забавата е толку величествена и екстравагантна што странските гости се чувствуваат заплашени. Кога министерот за пропаганда влегува во салата, неговото присуство создава возбуда. Опкружен е со ледено студена атмосфера. И покрај својот инвалидитет, тој оди низ салата директно кон директорот на државниот театар, Хендрик Хефген. Иако тој го мрази 39-годишникот, тој си дозволува да биде фотографиран како разговара со него. За да се гарантира добра последица за неговото појавување, министерот-претседател го одложува своето пристигнување на забавата. Подоцна влегува со својата сопруга, Лоте Линдентал.
Потоа приказната се враќа во средината на 1920-тите: Хендрик Хефген, Ото Улрихс и Ханс Миклас се членови на Хамбургер Кинстлертеатарот (Театар на уметници во Хамбург). Хефген моментално работи таму како актер и режисер и е пријател со Ото Улрихс, бидејќи тие постојано планираат „револуционерен театар“. Хамбургер Кинстлертеатарот е првото скалило на кариерната скала на Хефген. Тој работи таму 16 часа на ден и често страда од напади на возбуда и нервоза. Тој покажува супериорност над своите колеги. Кога берлинската актерка Дора Мартин има гостување, тој се крие во нејзината гардероба. Иако не ја видел нејзината изведба, тој ѝ честита за тоа. Ханс Миклас, следбеник на НСДАП, зборува негативно за Мартин поради нејзиното еврејско потекло. Во еден паб на пристаништето во Хамбург, тој ја запознава Жулиет Мартинс. Нејзиниот татко е инженер од Хамбург, а нејзината мајка била Африканка, па затоа ѝ ја дава темната кожа на Жулиет. Таа ѝ држи часови по танц на Хефген и станува негова љубовница.
Во Хамбургер Кинстлертеатарот се вежба „Пролетното будење“. Тука Хефген се однесува како тиранин кон своите колеги. Тој ја прекинува пробата попладне поради часот по танц. Жулиет е единствената личност на која ѝ дозволува да му се обраќа како Хајнц - дури ни на неговото семејство не ѝ е дозволено тоа. Хефген е запознаен со Барбара Брукнер (ќерка на Гејмрат Брукнер) од неговата колешка Николета фон Нибур. Таа го охрабрува Хефген да ја освои Барбара. На изненадување на Барбара, тој го прави тоа и тие брзо се венчаваат. Тие го поминуваат медениот месец во Горните Баварски езера. Николета им се придружува и речиси секојдневно ја посетува ексцентричниот писател Теофил Мардер. Две недели по нивното враќање, Хендрик повторно се среќава со Жулиет. Теофил Мардер ѝ пишува телеграма на Николета, велејќи дека неговите чувства се повредени од неговиот брак; жената мора да му припаѓа на својот сопруг без оглед на околностите. Николета фон Нибур патува директно кај него и се откажува од својата работа. Таа се мажи за мажот, 30 години постар од неа.
Во 1928 година, Хефген добива улога во комедија во Виена. Тој го добива своето место таму по препорака на Дора Мартин, Гејмрат Брукнер и Теофил Мардер. Тој го напушта Хамбургер Кинстлертеатарот по расправија со Ханс Миклас, откако тој ја нарекол Лоте Линдентал руса крава. Со поддршка на Дора Мартин, Хефген добива улога во Државниот театар во Берлин. Таму ја гради својата кариера; неговиот хонорар се тројно зголемува. Тој дури пее и за вечерната претстава „Шансони“ во Музичката сала. Сега поминува една недела на Рајхсканцлерплац (Канцеларот на Рајхот) и учи да вози. Гејмрат Брукнер и неговата ќерка Барбара доаѓаат во Берлин сè поретко и се повлекуваат од Хефген.
Тој изнајмува соба за Жилиет во еден оддалечен агол на Берлин. Потоа ја посетува во текот на неделата. Во 1932 година, „Фауст“ е вклучен во списокот на изведби на претставата за да се одбележи 100-годишнината од смртта на Гете. Хефген ја презема улогата на Мефисто, што станува неговата најуспешна улога. Хефген тешко може да поверува дека нацистите ќе дојдат на власт, но на 30 јануари 1933 година, Хитлер е именуван за нов Рајхсканцлер (канцелар на Рајхот). Во тоа време, Хефген започнува да снима филм во Мадрид. Дора Мартин емигрира во Америка. Откако снимањето во Шпанија е завршено, Хефген не се враќа во Германија, туку патува во Париз, бидејќи бил предупреден дека е на црната листа на нацистите. Откако неговата колешка од Хамбург, Ангела Зиберт, ќе каже добар збор за него со Лоте Линдентал, Лоте одлучува да го избере за свој партнер за нејзината дебитантска претстава во Берлинскиот државен театар. Затоа, Хефген е под заштита на министерот-претседател и може да се врати во Германија. „Фауст“ повторно е запишан во списокот на претстави на Државниот театар. Хефген ѝ кажува на Лоте дека би сакал да го игра Мефисто. Таа повторно успева да му ја обезбеди оваа улога. Благодарение на својот патрон, тој организира ослободување на Ото Улрихс, кого нацистите го затвориле во концентрационен логор поради неговите комунистички верувања. Хефген го убедува да се вработи во Државниот театар. Во меѓувреме, Ханс Миклас се чувствува предаден од националсоцијализмот, бидејќи според негово мислење, тоа не било од никаква корист за Германија.
Хефген не сака нацистите да знаат ништо за неговата врска со темната Жулиет. Тој ја моли да ја напушти Германија и да оди во Париз. Бидејќи Жулиет одбива, Хефген не наоѓа друга алтернатива освен да дозволи Жулиет да биде уапсена. Во затвор, Хефген ѝ кажува дека ќе нареди да ја испрати во Париз и дека ќе ја издржува финансиски. Во 1934 година, Барбара се разведува од Хефген. И таа живее во Париз. Николета се разделува од својот сопруг и се враќа во Берлин, за да продолжи да работи како актерка. Таа работи заедно со Хефген.
Министерот-претседател и министерот за пропаганда се расправаат околу изборот на новиот директор на Државниот театар. Министерот-претседател сака Хефген да ја преземе функцијата, а министерот за пропаганда не се согласува, но на крајот попушта. Хефген ја презема позицијата на Цезар фон Мук, кој е именуван за претседател на „Dichterakademie“ (Академија за поезија). Во Париз, фон Мук се среќава со црната љубовница на Хефген. Од одмазда ја шири информацијата. Фирерот го ангажира Хефген на краток разговор за ова прашање, а потоа го отпушта, задоволен што прашањето е решено.
Хефген купува огромна вила во Груневалд и ги повикува сестра си и родителите во Берлин. Сега се жени со Николета за да стави крај на гласините за неговата врска со црнкиња. Улрихс повторно работи во подземни комунистички кругови. Сега знае дека Хефген живее само за својата слава. Улрихс повторно е уапсен. Хефген моли за помош од министерот-претседател, но му објаснува на Хефген дека повеќе не може да помогне и дека не треба повеќе да зборува за тоа.
Тој ја игра својата нова улога на Хамлет лошо и многу страда од чувство на неспособност. Премиерата е многу успешна и критичарите се импресионирани. Публиката повеќе не ги проценува неговите уметнички способности, туку неговиот однос со моќта. На крајот од романот, тој ѝ се разобличува на мајка си. Таа ја знае подложноста на нејзиниот син на нервни сломови, но во неговата смиреност забележува дека неговата духовна состојба е длабоко вкоренета.
4 Тужба
По смртта на Гриндгенс, неговиот посвоен син Петер Горски го тужеше „Нимфенбургер Верлагсбуххандлунг“, тогашниот издавач на ''„Мефисто“'' во Западна Германија, и доби забрана за објавување, потврдена од апелационите судии на Сојузниот суд на правдата во 1968 година.
На 24 февруари 1971 година, уставната тужба беше отфрлена од подеднакво поделениот Сојузен уставен суд, кој пресуди дека слободата на уметноста (член 5, дел 3 од Основниот закон) мора да се избалансира со личното достоинство на покојниот Гриндгенс (член 1, дел 1). Случајот, во кој двајца судии напишаа спротивставени мислења, се смета за пресвртница во германската судска историја.
Сепак, романот сè уште беше достапен (и можеше да се увезе) од источногерманскиот издавач „Ауфбау-Верлаг“. Во 1981 година, Роволт го преиздаде во Западна Германија. Бидејќи пресудата од 1968 година се однесуваше само на Нимфенбургер, а Горски никогаш не презеде правни мерки против Роволт, неговиот ''„Мефисто“'' е сè уште достапен.
5 Ликови
Лик, Личност, Позиција во општеството, Соодветно вистинско лице
''Хендрик Хефген'', Типичен опортунист, без вредности, арогантен и копнее по моќ, прилагодлив, бескрупулозен иако не без совест, амбициозен и суетен, глумец, театарски режисер, уметнички директор, Густаф Гриндгенс
''Ото Улрихс'', глумец, комунист, борец на отпорот, театар; комунистички, Ханс Ото
''Џулиет Мартенс'', независна, ангажирана со години од Хефген како наставничка по танц и доминатрикс, родена во Африка од татко Германец и мајка црна Африканка, ноќни клубови, аутсајдер, Андреа Манга Бел
''Дора Мартин'', успешна актерка (во Германија и во странство), театар; еврејски, Елизабет Бергнер
''Николета фон Нибур'', се восхитува на Мардерс (како татковска фигура), уметнички начин на живот, екстровертен, театар, Памела Ведекинд
''Лоте Линдентал'', слабо образована актерка, верува во нацизмот, се мажи за Геринг и станува „Прва дама на Третиот рајх“, театар, нацистичка елита, Еми Геринг
''Барбара Брукнер'', интелигентна, емпатична, независна, се ожени со Хефген, станува политички активна по напуштањето на Германија, либерална буржоазија, Ерика Ман
''Гехајмрат Брукнер'', интелигентен семеен патријарх со космополитски поглед, либерална буржоазија, Томас Ман
''Себастијан'', Пријателката од детството на Барбара, либерална буржоазија, Клаус Ман
''Министер-претседател'', носи прекрасни униформи и организира скапи забави, го сака добриот живот, суров, Нацистичка елита, Херман Геринг
''Теофил Мардер'', ексцентричен и егоистичен драматург, успешен како критичар на вилхелминизмот, интелектуалец, Карл Стернхајм
''професорот'', театарски директор; поседува театри во Виена и Берлин, театар, Макс Рајнхард
''Цезар фон Мук'', писател, измамник на нацистите, на кого се обидува да му обезбеди интелектуална маска на углед, интелектуалец, нацист, Ханс Јохст
''Бенџамин Пелц'', писател, не го сака напредокот и рационалноста, фасциниран од нацистичката бруталност, интелектуалец, нацист, Готфрид Бен
''Пјер Лару'', Француски пратеник ги восхитува нацистите како оживувачи на силниот германски дух, дипломат; берлински социјалист, Андре Жермен
''Ихриг'' ( ''д-р Радиг во подоцнежно издание)'', театарски критичар, беше левичарски критичар на нацистите, сега сојузник на нацистичката власт, театар, Херберт Ихеринг
6 Адаптации
Во 1981 година, ''„Мефисто“'' бил адаптиран во филм во режија на Иштван Сабо, со Клаус Марија Брандауер во главната улога, продуциран од Манфред Дурниок, а сценариото го напишаа Петер Добаи и Сабо. Филмот доби генерално позитивни критики и беше првиот унгарски филм што освои Оскар за најдобар странски филм.
Француската драматургка Аријана Мнушкин ја адаптирала приказната за сцената и била изведена од Кралската Шекспирова компанија во театарот Барбикан од 1985 до 1986 година. Приказната била објавена во антологијата од 1994 година, ''„Драми од медитерански жени“''. Во раната главна улога, Алан Рикман го играл Хендрик Хефген.
Во 2013 година, Хелен Едмундсон напиша сценска адаптација на ''„Мефисто“'', која беше продуцирана во театарот Алтонаер во Хамбург.
7 Наводи