Џејмс Кук

Џејмс Кук (|James Cook; - ) — англиски морепловец, откривач на источниот брег на Австралија, многу острови во Јужниот Тихи Океан и прв кој ги обиколил бреговите на Алјаска.
Доаѓајќи до ранг на капетан на Кралската морнарица, тој направил три патувања до Тихиот Океан, при што тој бил првиот Европеец кој се закотвил на источниот брег на Австралија, во Нова Каледонија, Јужните Сендвич Острови и Хаваи. Тој исто така бил и првиот морепловец кој го обиколил Антарктикот и изработил мапа на Њуфаундленд и Нов Зеланд.
Откако служел во британската трговска морнарица, тој се приклучил на британската кралска морнарица во 1755 година за време на седумгодишната војна. Во тек на опсадата на Квебек, тој се посветил на мапирање на устието на реката Сент Лоренс, што му овозможило на генералот Џејмс Волф да го изведе неговиот одлучувачки напад врз Арапските рамници. Младиот Џејмс Кук го привлекол вниманието на Кралското друштво во клучен момент во неговата лична кариера и насоката на британските експедиции во странство. Тој бил именуван за командант на ''ХМБ Ендевор'' за првата од неговите три експедиции во Тихиот Океан во 1766 година. Следеле уште две експедиции, со што се утврдиле првите точни мапи на многу острови и брегови.
Кук умрел на Хаваи во 1779 година за време на кавга со домородците, чија трета експедиција тргнала во потрага по Северозападниот приод.
1 Младост
Џејмс Кук потекнува од релативно скромно семејство. Тој бил второ од осумте деца на Џејмс Кук, земјоделец од шкотско потекло и Грејс Пејс која била Англичанка. Роден е во Матон во северен Јоркшир, град кој сега е поврзан со Мидлсбро. Бил крстен во локалната црква Свети Кутберт во Мартон, каде што неговото име се појавува во регистарот на крштевки. Кога семејството имало пет деца, се преселило на фарма во Грејт Ејтон. Работодавачот на неговиот татко го финансирал неговото школување во основно училиште. На 13-годишна возраст, тој започнал да работи заедно со својот татко на фармата.
Во 1745 година, на 17-годишна возраст, Кук работел како чирак кај трговец во некое рибарско село. После една и пол година, Вилијам Сандерсон, сопственикот на фирмата, го одвел на пристаништето Витби, каде што го запознал со Џон и Хенри Вокер, квекери кои имале бизнис за јаглен и биле сопственици на неколку бродови. Кук бил вработен како чирак на нивната флота. Следните години ги помина во каботажа помеѓу Тајн и Лондон. За тоа време, учел алгебра, тригонометрија, навигација и астрономија.
По завршувањето на неговото тригодишно учење, Кук работел на трговски бродови во Балтичкото Море. Тој брзо напредувал и во 1755 година му била понудена командата на бродот ''Френдшип''. Тој сепак претпочитал да се вклучи во Кралската морнарица. Велика Британија се подготвувала за претстојната Седумгодишна војна и Кук сметал дека неговата кариера побрзо ќе напредува во морнарицата. Меѓутоа, ова значело повторно да започне од најнизок ранг, па како обичен морнар станал дел од екипажот на бродот Игл (англиски: ''HMS Eagle)'', под команда на капетанот Хју Пализер. Во 1757 година, по две години со морнарицата, тој го положил испитот со кој можел да командува со брод на Кралската флота.
Во текот на седумгодишната војна, Џејмс Кук учествувал во опсадата на градот Квебек пред Битката кај Арапските рамнини во 1759 година. Потоа покажал одреден талент за топографија и картографија и го одбележал поголемиот дел од устата на реката Сент Лоренс за време на опсадата, овозможувајќи му на генералот Џејмс Волф да го започне неговиот одлучувачки напад врз Арапските рамници. Во следните години, тој изработил мапи за брегот на Њуфаундленд, потоа на Северозападниот Премин (1763 - 1764), јужниот брег помеѓу Буринскиот Полуостров и Кејп Реј (1765 - 1764), а потоа и западниот брег во 1767 година. За време на неговите пет сезони поминати во Њуфаундленд, тој ги воспоставил првите точни големи мапи на бреговите на островот.
2 Патувања
2.1 Прво патување (1768-1771)
Со започнувањето на војната меѓу Англија и Франција во 1755 година, Џејмс Кук како офицер на вое­на­та морнарица извесно време бил во Канада, каде што ја проучувал реката Сент Лоренс и бреговите на Њуфаундленд. Затоа, Лондонското географско друштво го примило за свој член. Друштвото во 1769 година го испратило научна експедиција на Тахити во Тихиот Океан, за на 3 јуни да се следи необичната астрономска појава кога Земјата, Венера и Сонцето се нашле на една права линија, а самата Венера била видена на Сончевиот диск. На чело на експедицијата бил Џејмс Кук кому на располагање му бил ставен малиот, но одлично граден воен брод ''ХМБ Ендевор''. По ус­пеш­но извршената задача, експедицијата тргнала на југозапад и по долго патување пристигнала до бре­говите на Нов Зеланд.''Ендевор'' испловил од Англија на 26 август 1768. Тоа бил цврст и идеален брод во однос на капацитетот за складирање, како и заради неговиот плиток дизајн, суштествен квалитет за пристап до многу гребени и тихоокеански архипелази. Откако го поминале Кејп Хорн, бродот стигнал на Тахити на 13 април 1769 година, каде Кук подигнал мала тврдина и опсерваторија во пресрет на премин на Венера. Набљудувањето, предводено од Чарлс Грин, асистент на новиот кралски астроном Невил Маскалејн, првенствено било насочено кон собирање на мерења за попрецизно одредување на растојанието што ја дели Венера од Сонцето. Со овие податоци, потоа ќе било можно да се одреди растојанието од другите планети, врз основа на нивната орбита.
Откако ја завршил задачата на Тахити, Џејмс Кук ги следел инструкциите за вториот дел од неговото патување: да се побараат знаци за постоење на ''Тера Аустралис'', хипотетички приврзок на Евроазија во северната полутопка. Кралското друштво, а особено Александар Далримпл, бил убеден во нејзиното постоење и имал намера да ја најде пред било кое било друго европско знаме. Затоа бил избран брод кој со својата мала големина, немало да ги подигне сомневањата и да се искористи мисијата на астрономско набљудување како параван за целиот настан.
Кук, сепак, се сомневал во постоењето на овој континент. Благодарение на помошта на Тахиќанецот по име Тупаја, кој имал напредно познавање на географијата на Тихиот Океан, Кук стигнал до Нов Зеланд на 6 октомври 1769. Како втор Европеец кој пристигнал тука по Абел Тасман во 1642 година, исцртал мапи за целото крајбрежје на Нов Зеланд со многу малку грешки (особено за полуостровот Банкс, кој го сметал за остров и островот Стјуарт, кој нелогично го приврзал на Јужниот остров). Тој, исто така, го идентификувал теснецот што ќе го носи неговото име, Куков теснец, кој го одвојува Јужниот Островот од Северниот Остров и кој Тасман не го открил.
Потоа тргнал кон запад кон Земјата на Ван Димен (денешна Тасманија) со намера да утврди дали тоа е дел од јужниот континент. Меѓутоа, силните ветришта ја принудиле експедицијата да го држи северниот курс. Експедицијата здогледала копно на местото кое Кук го нарекол Поинт Хикс, меѓу денешните градови Орбост и Малакота во државата Викторија. Со оглед на југозападната ориентација на брегот, Кук си мислел дека е поврзано со Земјата на Ван Димен. Тие всушност се наоѓале во југоисточниот дел на австралискиот континент со што официјално станале првите Европејци кои стигнале на источниот брег. Во 1843 година, местото го добило името Кејп Еверард, пред да го обнови оригиналното име Поинт Хикс по повод 200 годишнината од пристигнувањето на Кук.
За Кук на хоризонтот австралиското копно се појавило на 19 април 1770 година. Ниските планини што го затскривале видикот кон внат­решноста на континентот Австралија го потсетувале Кук на Јужен Велс, па затоа целиот тој простор го на­ре­кол Нов Јужен Велс. Овде Кук бил преокупиран со правење точна карта, во која го внесувал секој р‘т, за­лив, остров. Пловејќи кон север го минал ек­ва­то­­рот и се пробил меѓу многубројните острови на Го­лемиот Корален Гребен, не насетувајќи каква голема опас­ност ги демне членовите на експедицијата. Имено, се случил бродолом на 25 мај 1770 година. Сите топови би­ле фрлени во морето, а ја истуриле и водата за пиење. По едно деноноќие непрекината работа во црпење на водата што навлегувала на бродот, со следниот највисок при­лив бродот се ослободил од подводните карпи и запловил кон брегот. Бидејќи не биле сигурни на австралискиот брег од непријателски расположените домородци, се упатиле на островот Јава (Батавија) - холандска колонија, поминувајќи низ протокот меѓу Но­ва Гвинеја и Австралија.
До овој момент на патувањето, ниту еден човек не подлегнал на скорбут, што било извонредно за таква долга експедиција во тоа време. Убеден од препораката на Кралското здружение објавено во 1747 година, Кук вовел во храната на неговиот екипаж кисела зелка или лимон. Познато е дека скорбутот е предизвикан од слаба исхрана, но врската со недостатокот на витамин Ц сè уште не била утврдена. За зачувување на здравјето на неговиот екипаж, Кук го добил медалот Копли во 1776 година
Откако бродот бил ос­пособен за пловидба, останатите го продолжиле патот по веќе добро познатите мориња. Зао­би­ко­лу­вај­ќи го ’ртот Добра Надеж на југот на Африка, тие запловиле во водите на Атлантскиот Океан и, речиси, по тригодишно отсуство се вратиле во Англија на 12 јуни 1771 година.
Откако весниците ја објавиле експедицијата Кук станал многу популарен во рамките на научната заедница но почестите од пошироката јавност ги собрал Џозеф Бенкс. Тој се обидувал да ја преземе командата на втората експедиција, но пред тргнувањето, се повлекол. Јохан Рајнхолд Форстер и неговиот син Георг биле ангажирани да го заменат. Синот на Кук, Џорџ, се родил 5 дена пред тој да замине на неговото второ патување.
2.2 Второ патување (1772-1775)
Кратко време по неговото враќање, Кук бил унапреден во ранг на командант на фрегата пред Кралското друштво повторно да му даде задача да се врати во јужните мориња во потрага по јужниот континент. За време на неговото прво патување, Кук покажал дека Нов Зеланд не е поврзан со ниту едно копно и ја проценил големината на Австралија. Делримпл, поддржан од други членови на друштвото, сепак бил убеден во постоењето на некој поголем континент, негде подалеку на југ.
Во второто патување Кук бил задолжен да командува со бродот ''Резолушн'' (на англиски: HMS Resolution), заедно со капетанот Тобајас Фурно на чело на бродот ''Адвенчр'' (англиски: HMS Adventure). Бил опремен со нов хронометар тип K1, кој ќе му овозможи прецизна пресметка на должината. Експедицијата се спуштила многу далеку на југ, влегувајќи во Јужниот Поларник на 17 јануари 1773 година и достигнувајќи 71°10' јужна географска ширина. Кук ја открил Јужна Џорџија и Јужните Сендвички Острови. Двата брода се изгубиле еден со друг во маглата на Антарктикот и Фурно поставил курс за Нов Зеланд, каде некои членови на екипажот загинале во битка против Маорите пред да заминат за Британија. Во меѓувреме, Кук го продолжил своето истражување во зоната на Антарктикот. Тој поминал во близина на континентот без да го види и се вратил назад на Тахити за да се опорави. Потоа се вртил јужно, со надеж дека ќе се закотви на митскиот континент, но без успех. Повторно со него на бродот имало некој Тахиќанец по име Омаи, кој не бил толку запознаен со географијата на Тихиот Океан колку претходниот Тупаја. Повратната маршрута го однела до Тонга, до Велигденскиот Остров, на островот Норфолк|Норфолк, во Нова Каледонија и на Нови Хебриди. Во неговиот извештај тој јасно заклучил дека не постои митската ''Тера Австралис''.
Во јануари 1774, запишал дека сака да отиде „ … ''не само подалеку од кој било човек пред него, туку подалеку од онаму каде што се мисли дека е можно да се отиде''“.
На крајот на ова второ патување, Кук бил унапреден во капетан, а Кралското друштво му понудило почесна пензија како офицер во болницата во Гринич. Станал член на Кралското друштво и го добил медалот Копли, Натаниел Данс Холанд изработил негов портрет, писателот Џејмс Босвел го поканил на вечера а Домот на лордовите го нарекол "најголемиот морепловец во Европа". Сепак, нему му недостигало морето и подготвувал трето патување кон Северозападниот приод. Од Тихиот Океан, запловил на исток, и се надевал дека ќе стигне до Атлантикот, и ќе го сретне другиот брод кој доаѓал од спротивната насока.
2.3 Трето патување (1776-1779)
На неговото последно патување, Кук повторно командувал со ''Резолушн'' додека капетанот Чарлс Клерк ја преземал командата со бродот Дискавери (англиски: HMS Discovery). Официјално, целта на патувањето била да се донесе Омаи на Тахити, што предизвикало најголема љубопитност во Лондон, иако неофицијално, експедицијата имала задача да го пробие Северозападниот приод. Експедицијата прво ги истражувала островите Кергелен, каде што се закотвиле дента на Божиќ 1776 - во Заливот на птицата на северозападниот врв на островот Божиќно пристаниште, коешто така го нарекол со повод - потоа застанале во Нов Зеланд. Откако Омаи се вратил кај семејство, Кук се упатил кон север, го открил Божиќниот Остров на Божик 1777 година и станал првиот Европеец кој стигнал на Хавајските острови во 1778 година.
Од Сендвичките острови Кук отпловил северно и североисточно за да го истражи западниот брег на Северна Америка северно од шпанските населби во Алта Калифорнија. Тој се закотвил на брегот на Орегон на околу 44 ° 30 'северна географска ширина, именувајќи ја точката на која пристигнал Кејт Фолведер. Лошите временски услови ги принудиле бродовите да отидат јужно, на околу 43° северна географска ширина, пред да започнат со истражување на северниот брег. Тој несвесно пловел покрај теснецот Хуан де Фука, и наскоро влегол во Нутка Саунд на островот Ванкувер. Се закотвил во близина на селото Јукот. Два брода на Кук останале во Нутка Саунд од 29 март до 26 април 1778 година
Пловејќи долж американскиот континент, Кук во својот дневник ги опишал индијанските племиња на островот Ванкувер, бреговите на Алјаска, Алеутските Острови и двата брега на Беринговиот теснец. И покрај неколкуте обиди, Беринговиот теснец се покажал како непремостлив поради мразот што го попречувал патот дури и во август.
Експедицијата се вратила на Хаваи следната година (1779). По осум недели истражување на архипелагот, Кук и неговиот екипаж се закотвиле во заливот Келакекуа на денешниот Биг Ајленд, каде што останале еден месец. Неговото прво доаѓање на Хаваи се совпаднало со сезоната на Махакики и големите фестивали посветени на богот на мирот, Лоно. Пристигнувањето на неговите бродови кај домородното население предизвикало восхит, и тие во Кук го гледале Лоно. Кога по вторпат се вратиле на Биг Ајленд на Хаваи поради претходното топло добредојде Британците почувствувале тензии кај домородците и виделе дека не се добредојдени. Сезоната на Лоно завршила и сега била сезона на Ку, богот на војната. Враќањето на Кук, кој се сметал за олицетворение на Лоно, веројатно се сметало за нарушување на рамнотежата во светот. На 14 февруари, Хавајците украле чамец. Кражбите биле вообичаени и Кук најчесто тогаш земал заложници сè додека не му го вратат украденото. Овој пат, тој планирал како заложник да го земе хавајскиот поглавица Каланиопу. Меѓутоа, домородците ги нападнале со камења и со копја. Британците отвориле оган, но морале да се повлечат на плажата. Стоејќи на плажата меѓу домородците и Британците, Кук бил удрен по главата и паднал. Хавајците го тепале до смрт, а потоа го земале и го однеле неговото тело.
Чувството што домородците го имале за Кук ги натерале да го задржат неговото тело. Следејќи ја нивната практика на времето, го подготвиле телото со погребни ритуали, обично резервирани за поглавиците и највисоките старешини на заедницата. Телото било исцедено, печено за да се олесни отстранувањето на месото, а коските биле внимателно исчистени за зачувување како религиозни предмети. Некои од остатоците на Кук коишто биле сочувани на крајот биле вратени кај екипажот за формално погребување на море.
Кларк ја преземал командата со експедицијата. Тој го искористил гостопримството на руското пристаниште Камчатка за да се обиде уште еднаш, за последен пат и безуспешно да го помине Беринговиот теснец. Кларк умрел од некој вид на туберкулоза во август 1779 година и командата ја преземал поручникот Гор за враќање назад по азиските брегови, како што било планирано од страна на Кук. Во декември, бродските дневници биле конфискувани во Макао и Кантон поради војната за независност на САД. Сепак, Гор успева да скрие копија. Резолушн и Дискавери пристигнале во Британија на 4 октомври 1780 година. Извештајот на Кук го завршил капетанот Џејмс Кинг.
3 Смртта на Џејмс Кук
Местото каде што Кук бил убиен на Хавајските острови е обележано со бел обелиск. Тоа му било отстапено на Обединетото Кралство и официјално е дел од неговата територија. Портрет на Кук се појавил на монета од половина американски долар од 1928 година, по повод 150-годишнината од откривањето на островите, искована во помал оптек (10.008), што ја прави оваа комеморативна монета редок и скап колекционерски предмет.
4 Наследство
Дванаесетте години пловидба на Кук низ Тихиот Океан имале огромно знаење за Европа. Тој открил неколку острови и прецизно ги мапирал големите делови на крајбрежјето.
На патувањата Кук бил придружуван од сликарот Сидни Паркинсон кој направил 264 цртежи пред неговата смрт на крајот од првото патување, Вилијам Хоџис кој претставил многу пејзажи од Тахити и Велигденските Острови и познати научници како Џозеф Бенкс (кој ја открил ''Банксијата,'' растителен вид кој опфаќа 80 вида растенија) и Даниел Соландер кој собрал 3.000 видови растенија.
Кук бил првиот Европеец кој остварил близок контакт со повеќе народи од Тихиот Океан.
5 Семејство
Кук се оженил со Елизабет Батс (1742-1835), ќерка на Самуел Батс, чувар на Бел Ин, Випинг и еден од неговите ментори, на 21 декември 1762 година во црквата Св. Маргарет, Баркинг, Есекс. Двојката имала шест деца: Џејмс (1763-94), Натаниел (1764-80), Елизабет (1767-71), Џозеф (1768-68), Џорџ (1772-72) и Хју (1776-93). Последниот од нив починал од црвена треска, додека бил студент на Христовиот колеџ, Кембриџ. Кога не бил на море, Кук живеел во источниот дел на Лондон. Кук нема познати директни потомци - сите негови познати деца починале пред да имаат деца.
6 Места наречени по Кук
* Кукови Острови
* Кукова Планина
* Куков Проток
7 Во популарната култура
*''Капетан Кук'' е историска опера во три чина на Сендс Форман (либрето) и Ное Брандт (музика) објавена во 1893 година.
*''Новите патувања на Капетан Кук'', е есеј на Жан-Макс Албер, Пјер Ориол, Жоел Капела Ларде, кој ги спојува различните графички претстави поврзани со патувањата на Капетанот Кук. Картографија, ботаника, пејзаж, фигура, според океанската уметност, западна гравура од 18 век и нивните современи толкувања.
* Во 1987 година, патувањата на Џејмс Кук биле претставени во австралиско-германскиот филм под наслов ''Капетан Џејмс Кук''.
* Холандската писателка Ана Енквист во 2005 година објавила историски роман посветен на животот на Кук раскажан од аспект на неговата сопруга, под наслов ''Враќање.''* творецот на серијата ''Ѕвездени патеки'', Џин Родендери бил инспириран од Џејмс Кук за да го создаде ликот на Џејмс Т. Кирк.
* Роман за првата експедиција на Кук: ''Кон непознати земји'', [Карен Хесе], 2002 година.
7.1 Библиографија
************************
7.2 Биографски лексикон
*
7.3 Дневници
* и , како што ги водел Џејмс Кук – дигитализирани - Национална Библиотека на Австралија
* : мапи и онлајн изданија на дневниците од Првото тихоокеанско патување на Џејмс Кук, 1768-1771. Вклучува целосен текст на дневниците што ги воделе Кук, Џозеф Бенкс и Сидни Паркинсон, како и комплетниот текст на книгата на Џон Хокесворт од 1773 година за Кук.
***