Медеја (Еврипид)

''Медеја (|Μήδεια, ''Mēdeia'') — старогрчка трагедија напишана од Еврипид. Се заснова на митот за Јасон и Медеја и првпат била изведена во 431 пр.н.е. како дел од трилогија. Двете други претстави не се зачувани. Заплетот се сосредоточува на постапките на Медеја, поранешна принцеза на кралството Колхида и сопруга на Јасон; таа смета дека нејзината позиција во грчкиот свет е загрозена додека Јасон ја напушта за грчка принцеза од Коринт. Медеја му се одмаздува на Јасон убивајќи ја неговата нова сопруга, како на сопствените два сина, по што бега во Атина за да започне нов живот.
Драмата на Еврипид е истражувана и толкувана од драматурзи низ вековите и светот на различни начини, нудејќи политички, психоаналитички, феминистички, меѓу многу други оригинални читања на Медеја, Јасон и основните теми на драмата.
„Медеја“, заедно со три други драми, му ја донеле третата награда на Еврипид во градот Дионизија. Некои сметаат дека ова укажува на лош прием, но „конкуренцијата таа година била извонредно силна“; Софокле, кој често ја освојувал првата награда, го освоил второто место. Повторно била откриена во Стар Рим, па во 16 век, за да потоа стане дел од трагичниот репертоар, станувајќи класика на западниот канон и најчесто изведувана грчка трагедија во 20 век. Доживеала обновен интерес од феминистичкото движење кон крајот на 20 век, толкувано како нијансирано и симпатично портретирање на борбата на Медеја да ја преземе одговорноста за сопствениот живот во свет во кој доминираат мажи. Драмата го држи американскиот рекорд за најголем број награди за ист женски главен лик, со Џудит Андерсон победила во 1948 година, Зои Колдвел во 1982 година и Дијана Риг во 1994 година.
1 Историја
''Медеја'' првпат била изведена во 431 пр.н.е. на фестивалот во Дионизија. На овој фестивал секоја година, тројца трагичари се натпреварувале еден против друг, секој пишувајќи тетралогија од три трагедии и една сатирска драма (заедно со ''Медеја'' биле ''Филоктет'', ''Диктис'' и сатирската драма ''Теристаи''). Во 431 година, конкуренцијата била помеѓу Еуфорион (синот на познатиот драматург Есхил), Софокле (главниот ривал на Еврипид) и Еврипид. Еуфорион победил, а Еврипид се пласирал на третото (последното) место. Медеја ги преживеала промените на културата и времето и продолжува да ја плени публиката со својата фасцинантна моќ (Теситоре). Влијанието на драмата може да се види во делата на подоцнежните драматурзи, како што е Вилијам Шекспир. Додека ''Медеја'' се смета за една од големите драми на западниот канон, местото на Еврипид во натпреварот сугерира дека неговата прва публика можеби не реагирала толку позитивно. Коментар во редот 264 од драмата сугерира дека децата на Медеја традиционално биле убиени од Коринтјаните по нејзиното бегство; така што Еврипидовиот пронајдок на филицидот можеби ја навредил публиката, како што тоа го направил неговиот прв третман на митот за Иполит. Дека Еврипид и другите си дале слобода со приказната за Медеја може да се заклучи од историчарот од 1 век пр.н.е. Диодор Сикул: „Говорејќи општо, тоа е затоа што за желбата на поетите трагичари за чудесното, е дадено толку разновидно и неконзистентно објаснување за Медеја.“ Вообичаената урбана легенда тврди дека Еврипид ја префрлил вината на Медеја бидејќи Коринтјаните го поткупиле со сума од пет талани. Јужноиталијанското вазно сликарство од 4 век пр.н.е. нуди голем број прикази на Медеја кои се поврзани со драмата на Еврипид — најпозната е кратер во Минхен. Сепак, овие прикази значително се разликуваат од заплетот на драмата или се премногу општи за да поддржат каква било директна врска со драмата на Еврипид. Но, насилниот и моќен лик на Медеја, а нејзината двојна природа - и љубовна и деструктивна - станала стандард за подоцнежните раздобја на антиката. Медеја е адаптирана во бројни облици на медиуми, вклучувајќи опери, филмови и романи.
2 Митска основа
Митската основа е приказната за Јасон и Медеја. Јасон, од татко Есон и мајка Полимела, воспитаник на кентаурот Хирон, го побарал својот стрико Пелиј за правото на престолот на Јолк, што Пелиј го одзел од својот татко. Пелиј се согласува да абдицира од престолот ако Јасон ја ослободи земјата од проклетството дека Јолк нема да напредува додека не се донесе златното руно од градината на Арес од Колхида во сопственост на кралот Ает. Јасон собрал избрана група во која биле вклучени Херакле, браќата Диоскури, Кастор и Полидекс, Орфеј, Тезеј, кои го добиле името Аргонаути по бродот. Златното руно го чувал змеј и тие немало да можат да ја завршат задачата доколку не им помогнела Медеја, ќерката на Ејт, која Ерос ја погоди со стрелите и таа се заљубила во Јасон. Јасон се заколнал на нејзината вечна верност на сите богови на Олимп. Љубовта на Медеја била толку силна и слепа што таа го исекла својот брат Апсирт на парчиња кои ги расфрлила на сите страни за да ја спречи потерата. Додека кралот ги собирал деловите од својот син, Аргонаутите побегнале од потерата. По многу неволји, тие пристигнуваат во Жолчка. Пелиј, сега во длабока старост, не сака да го отстапи престолот. Медеја ги убедува ќерките на Пелиј дека може да го подмлади со своите волшепства, така што ќе го исечат татко ѝ на парчиња, ќе ги фрлат парчињата во котел и ќе ги зготват. Тие го прават тоа и го убиваат таткото. Плашејќи се да останат во Јолк, Медеја и Јасон заминуваат во Коринт. Тука започнува дејството на трагедијата на Еврипид „Медеја“.
Еврипид имал на располагање неколку верзии на митот во кој страдаат децата на Медеја. Според една верзија, Медеја случајно ги убила своите деца во обид да ги направи бесмртни. Според еден мит, децата се убиени од Коринтјаните во бунт против Медеја, која претходно ја поставиле за владетел. Постои и мит во кој Медеја го убива Креон и бега во Атина, а роднините на Креон ги убиваат децата и објавуваат дека Медеја го направила тоа.
Со комбинирање, избирање и дополнување, Еврипид создал своја верзија на приказната, според која Медеја е бегалка, која Јасон ја остава заради друга жена, таа треба да биде протерана од Коринт, ја убива новата жена на Јасон, нејзиниот татко Креон и своите деца.
3 Облици и теми
Обликот на претставата се разликува од многу други грчки трагедии по својата едноставност. Повеќето сцени ја вклучуваат само Медеја и уште еден лик. Хорот, овде што ги претставува Коринтјанките, обично е вклучен покрај нив. Едноставните средби ја истакнуваат вештината и решителноста на Медеја во манипулирањето со моќните машки ликови. Претставата е и единствената грчка трагедија во која роднина убиец ја прави неказнета до крајот на претставата и единствена за убиство на деца во која делото се изведува ладнокрвно наспроти во состојба на привремено лудило.<ref>Хол, Едит. 1997. „Вовед“ во „Медеја: Хиполит; Електра; Хелен'' Оксфорд Универзитетот Прес. стр. ix–xxxv. „Бунтот“ на Медеја е она што го тресе светот во кој секој мора да живее...нејзиниот бунт раскажува за нејзината мината историја, фигурата слична на божица оцрнета и на крајот симната од престолот дава причина зошто таа би постапила онака како што прави. Еврипид ја прикажува Медеја како архетип. Како резултат на тоа, тој го зајакнува модерниот стереотип како жена да биде голтач на мажи и деца, наместо Медеја - онеправдана голема мајка. Карактеризацијата на Еврипид за Медеја ги покажува внатрешните емоции на страст, љубов и одмазда. Ликот на Медеја различно се толкува или како исполнителка на нејзината улога на „мајка и сопруга“ или како „протофеминистка“. Феминистичките читања ја толкуваа драмата или како „симпатично истражување“ на „недостатоците да се биде жена во патријархално општество“, или како израз на мизогинистички ставови. Во судир со овој симпатичен призвук (или засилување на понегативно читање) е идентитетот на варварски на Медеја, за кој некои тврдат дека може да се антагонизира грчка публика од 5 век пр.н.е.
4 Изданија на македонски јазик
* Еврипид, ''Медеја'', предговор, превод и препев од старогрчки јазик Катерина Колозова, Метафорум: Скопје, 1994;
* Еврипид, ''Медеја'', предговор, превод и препев од старогрчки јазик, белешки и коментари Валериј Софрониевски, ТРИ: Скопје, 2023; ISBN 978-608-230-921-7