Вера Хитилова

Вера Хитилова (2 февруари 1929 – 12 март 2014) — авангардна чешка филмска режисерка и пионер на чешкото кино. Забранета од чехословачката влада во 1960-тите години, таа е најпозната по нејзиниот филм од чешкиот нов бран од 1966 година ''„Седмикраски“'' (''Маргаритки''). Нејзините последователни филмови биле прикажани на меѓународни филмски фестивали, вклучувајќи го ''„Вочја дупка“'' (1987), кој бил прикажан на 37-миот Берлински меѓународен филмски фестивал,''„Копито тука, копито таму''“ (1989), кој бил прикажан на 16-тиот Московски меѓународен филмски фестивал, и ''„Наследството'' (1992), кој бил прикажан на 18-тиот Московски меѓународен филмски фестивал. За своето творештво, таа го добила Орденот за уметност и литература, Медал за заслуги и наградата „Чешки лав“.
1 Ран живот и образование
Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа имала строго католичко воспитување, кое подоцна влијаело на многу од моралните прашања презентирани во нејзините филмови.
Додека студирала на колеџ во Брно, Хитилова првично студирала филозофија и архитектура, но ги напуштила овие области. Потоа работела како цртачка, манекенка и фоторетушерка, пред да се вработи во филмското студио „Барандов“ во Прага. Потоа побарала препорака од филмското студио „Барандов“ да студира филмска продукција, но била одбиена. Необесхрабрена од одбивањето, подоцна била примена во Училиштето за филм и телевизија на Академијата за сценски уметности во Прага (ФАМУ) на 28-годишна возраст, станувајќи првата жена што студирала режија на училиштето. Додека студирала на ФАМУ, студирала кај познатиот филмски режисер Отакар Вавра, и дипломирала во 1962 година. Посветеноста на Хитилова кон нејзината уметничка визија се манифестирала уште во раните студии, кога сценариото за нејзиниот дипломски филм, „Строп/Таван“, било одбиено од нејзиниот професор поради неговата кичеста природа. Откако го наговорила својот соученик Павел Јурачек да го преработи сценариото за одобрение од нивниот професор, таа пркосно го снимила оригиналното сценарио.
2 Кариера
По дипломирањето на ФАМУ, двата кратки филма на Хитилова биле прикажани во кино низ цела Чехословачка. Во 1963 година, Хитилова го издала својот прв игран филм насловен ''Нешто различно''.
Хитилова е најпозната по нејзиниот некогаш многу контроверзен филм „Седмикраски“ (Маргаритки; 1966). „Маргаритки“ е познат по своите несимпатични ликови, недостаток на континуирана нарација и впечатлив визуелен стил. Хитилова изјавила дека го структурирала „Маргаритки“ за да „го ограничи чувството на вклученост [на гледачот] и да го доведе до разбирање на основната идеја или филозофија“.
Во 1966 година, „Маргаритки“ бил забрането да се прикажува во нејзината родна земја Чехословачка повеќе од една година, поради прикажувањата на обемното фрлање храна во време кога недостигот на храна го мачел регионот. Во филмот, двата главни лика, Марија I и Марија II, не само што ја прикажуваат глупоста на здодевните, разгалени жени од средната класа, туку и сопствената беспомошност како млади жени проголтани од општество кое ги цени само како сексуални објекти. Ликовите го оправдуваат своето катарзично однесување пред себе велејќи „Ако светот е скапан, нека бидеме и ние скапани“. Хитилова се борела со цензурата на овој филм поради нејзините остри критики против корупцијата и потрошувачката, но сепак успевала да ја освои наградата ''Гран при'' на Филмскиот фестивал во Бергамо во Италија. Филмот ја зацврстил филмската кариера на Хитилова, таа добила јавна слава не само во нејзината родна земја, туку и низ целиот свет.
По либерализацијата на Чехословачка во 1968 година предводена од Александар Дубчек, широко распространетите реформи ја децентрализирале владата и ги намалиле ограничувањата врз печатот, давајќи им на уметниците како Хитилова креативни слободи што претходно ги немале.
Во оваа клима, Хитилова почнала да работи на својот следен филм, „Плодот од рајот“ (1969), експериментално и психоделично прераскажување на приказната за креационизмот, од авангардна, либерална перспектива. По месеци напнати преговори, Советскиот Сојуз одговорил на реформите со инвазија на КОСР со армиите на другите земји од Варшавскиот пакт и со брзо преземање на контролата врз нивната влада. Отстранувањето на Дубчек го означил крајот на Чешкиот нов бран, бидејќи Советскиот Сојуз не само што ги поништил социјалните реформи, туку вовел уште построги ограничувања врз печатот и ја централизирал владата како дел од Советскиот Сојуз. Хитилова и многу други како неа биле принудени да изберат помеѓу снимањето филмови и нивната матична земја.
На Вера Хитилова ѝ било забрането да снима филмови седум години, па таа работела под името на нејзиниот сопруг сè додека владата не ѝ се обратила, овој пат молејќи ја да снима филмови за нивното државно студио, Short Film Studios во 1976 година. Приближно во исто време, таа била поканета да присуствува на новосоздадениот филмски фестивал „Година на жените“ во САД, на кој нејзината влада не ѝ дозволила да присуствува. Фестивалот побарал да го прикаже филмот „Маргаритки“, а Хитилова открила дека нема нецензурирани копии од филмот и дека повеќе не ѝ е дозволено да снима филмови. Таа била свесна за два нецензурирани копии во Париз и Брисел, но ниту еден не бил во нејзина сопственост.
Како резултат на тоа, фестивалот почнал да врши меѓународен притисок врз чехословачката влада со поднесување петиции во име на Хитилова. Под овој притисок, Хитилова напишала писмо директно до претседателот Густав Хусак во кое детално ја опишала својата кариера и личното верување во социјализмот.
Поради успехот на кампањата за притисок и апелот на Хитилова до претседателот Хусак, Хитилова започнала со продукција на „Играта на јаболкото“. „Играта на јаболкото“ бил завршен и последователно прикажан на Меѓународниот филмски фестивал во Карлови Вари и Меѓународниот филмски фестивал во Чикаго, каде што ја освоил наградата „Сребрен Хуго“.
По објавувањето на „Играта на јаболкото“, на Хитилова ѝ било дозволено да продолжи да снима филмови, но постојано се соочувала со контроверзии и строга цензура од страна на чехословачката влада. Последниот филм на Вера Хитилова бил објавен во 2006 година, кога таа предавала режија на ФАМУ.
3 Теми
Како и многу чешки филмски режисери од Новиот бран, Хитилова била под влијание на постсталинистичката Чехословачка во 1950-тите години. Хитилова се обидувала да го прикаже лицемерието на владата претставувајќи го сосема спротивното. Хитилова била антиконзумеристка и се нарекувала себеси индивидуалистка, а не феминистка.
Жените глумат во речиси сите филмови на Хитилова, а идеите за полот и моќта се централна идеја на нејзините филмови.
Чешкото општество било примарен фокус на творештвото на Хитилова, иако стилот на чешките филмски режисери од Новиот бран обично имале меѓународна релевантност.
Филмовите на Хитилова пред советската инвазија на Чехословачка биле многу експериментални, познати по психоделичните бои и нелинеарното монтирање. „Маргаритки“ и „Плодови од рајот“ можат да се карактеризираат со апсурдизам и надреализам. Филтрите во боја и другите експериментални тактики што ги користела Хитилова биле ексклузивни за нејзините филмови од 1960-тите.
4 Наследство
Хитилова се опишала себеси како контролорка и „Прегреан котел што не можете да го одбиете“. „Прегреаниот“ став на Хитилова ѝ го отежнувал добивањето работа во филмската индустрија контролирана од Советскиот Сојуз. Таа била позната како активна критичарка на Советскиот Сојуз, изјавувајќи дека „Мојата критика е во контекст на моралните принципи што ги проповедате, нели? Критичката рефлексија е неопходна“. Таа рутински предизвикувала хаос и „хистерични сцени“ обидувајќи се да направи филмови што биле лојални на нејзината визија, без оглед на тешката цензура што рутински се наметнувала.
Хитилова отелотворувала уникатен кинематографски јазик и стил што не се потпира на никакви литературни или вербални конвенции, туку користи различни форми на визуелни манипулации за да создаде значење во нејзините филмови. Хитилова се служела со набљудувања од секојдневниот живот во согласност со алегории и надреални контексти за да создаде персонализиран филмски стил кој бил во голема мера под влијание на францускиот нов бран и италијанскиот неореализам.
Хитилова активно користела филмски стил сличен на синема верите со цел да ѝ овозможи на публиката да добие надворешна перспектива за филмот. Нејзината употреба на синема верите е најдобро илустрирана во нејзиниот филм од 1966 година, „Маргаритки“, во кој овие техники создаваат „филозофски документарец, со цел одвлекување на гледачот од вклученоста, уништување на психологијата и нагласување на хуморот“. Преку овие манипулации, Хитилова создала дисјунктивно искуство на гледање за нејзината публика, принудувајќи ја да го доведе во прашање значењето на нејзините филмови.
Хитилова била наведена како милитантен феминистички режисер. Јозеф Шкворецки изјавил дека „Во вистинска феминистичка традиција, Вера комбинирала интензивен интелектуален напор со женско чувство за убавина и форма“. „Маргаритки“ се смета за феминистички филм поради неговиот став и активната критика на машките ставови кон сексот. Сепак, Хитилова не се сметала себеси за феминистичка режисерка, туку верувала во индивидуализмот, наведувајќи дека ако некое лице не верува во одреден збир на конвенции или правила, тогаш таа личност треба да ги прекрши.
5 Личен живот и смрт
Хитилова била родена во Острава, Чехословачка, на 2 февруари 1929 година. Таа одбила да ја напушти Чехословачка по инвазијата на Советскиот Сојуз во 1968 година, наведувајќи дека „снимањето филмови тогаш станало мисија“. Се омажила за кинематограферот Јарослав Кучера, кого го запознала додека студирала на ФАМУ. За време на окупацијата на Советскиот Сојуз, кога Хитилова не можела да најде работа како режисерка, таа и нејзиниот сопруг го изградиле семејниот дом и ги одгледале своите деца - уметницата Тереза Кучерова (родена 1964 година) и кинематограферот Штепан Кучера (роден 1968 година).
Хитилова починала на 12 март 2014 година во Прага, опкружена со своето семејство, по долгогодишни здравствени проблеми.
6 Избрана филмографија
Година, Наслов, Режисер, Сценарио, Приказна, Музика, Белешки
1961, ''Таванот'',
1962, ''Вреќа полна со болви''
1963, ''Something Different'',
1966, „Во светската кафетерија" во ''Бисери на длабочините''
1966, ''Маргаритки'',
1970, ''Плодот на рајот'',
1976, ''Играта со јаболката'',
1978, ''Немилосрдно време''
1979, ''Префабрикувана приказна'',
1981, ''Несреќа''
1981, ''Хитилова против Форман − Свесност за континуитет''
1983, ''Многу доцното попладне на еден фаун''
1984, ''Прага: Немирното срце на Европа''
1987, ''Волчја дупка'',
1987, ''Шутот и кралицата''
1988, ''Копито тука, копито таму''
1990, ''Томаш Гариг Масарик, ослободител''
1991, ''Моите граѓани на Прага ме разбираат''
1992, ''Наследството''
1998, ''Стапица, стапица, мала стапица''
2000, ''Летови и паѓања''
2001, ''Прогонство од рајот''
2005, ''Барајќи ја Естер''
2006, ''Пријатни моменти'',
7 За понатамошно читање
** Owen, Jonathan ''Avant-garde to New Wave: Czechoslovak Cinema, Surrealism and the Sixties''. Berghahn Books (2011).
*