Селестина

''Селестина'', познато и како ''Трагикомедија за Калисто и Мелибеја'' (|Tragicomedia de Calisto y Melibea) — дело целосно во дијалог објавено во 1499 година. За автор се смета Фернандо де Рохас, потомок на преобратени Евреи, кој се занимавал со право и, подоцна во животот, служел како советник на Талавера де ла Реина, важен трговски центар во близина на Толедо.
Книгата се смета за едно од најголемите дела на целата шпанска книжевност и е дури и единствена тема на шпанското книжевно списание ''„Селестинеска“''.''„Селестина“'' обично се смета за крајот на средновековниот период и почетокот на ренесансата во шпанската книжевност. Иако обично се смета за роман, таа била напишана како континуирана серија на дијалози и може да се сфати како претстава, а и била поставена како таква и снимена.
Приказната раскажува за ерген, Калисто, кој ја користи старата проститутка Селестина за да започне афера со Мелибеја, немажена девојка која била чувана во изолација од нејзините родители. Иако двајцата ја користат реториката на дворска љубов, нивната цел е сексот - а не бракот. Кога тој умира во несреќа, таа извршува самоубиство. Името Селестина станало синоним за „проститутка“ на шпански, особено кога станувало збор за постара жена која била користена за унапредување на недозволена афера, а Селестина станала и книжевен архетип на овој лик, додека машкиот пандан бил Пандарус.
1 Резиме на заплетот
Додека го бркал својот сокол низ полињата, еден богат млад ерген по име Калисто влегол во една градина каде што ја сретнал Малибеја, која живеела во куќата, и веднаш се заљубил неа. Не можејќи повторно да ја види насамо, тој се двоумел сè додека неговиот слуга Семпронио не предложил да ја искористи старата проститутка Селестина, која била сопственичка на бордел со нејзините две млади службенички, Елиција и Ареуса.
Откако Калисто се согласил, Семпронио започнал заговор со Селестина за да заработат што е можно повеќе пари од неговиот господар. Друг слуга на Калисто, Пармено, не ѝ верувал на Селестина затоа што работел за неа кога бил дете. Пармено го предупредил својот господар да не ја користи. Сепак, Селестина го убедила Пармено да ѝ се придружи нејзе и на Семпронио во искористувањето на Калисто. Неговата награда била Ареуса.
Како продавач на женски ситници и лекови за шарлатанство, на Селестина ѝ било дозволено да влезе во домот на Алиса и Мелибја преправајќи се дека продава конец. Кога останала сама со Малибеја, Селестина ѝ раскажала за човек со болки кој можел да се излечи со допир на нејзиниот појас. Кога го споменала името на Калисто, Малибеја се налутила и ѝ кажала да си оди. Но, лукавата Селестина ја убедила дека Калисто има ужасна забоболка што бара помош од неа, и успеала да го земе појасот од неа и да закаже уште еден состанок.
При втората посета, Селестина ја убедила сега веќе подготвената Малибеја на средба со Калисто. Откако слушнал за средбата закажана од Селестина, Калисто ја наградил со вреден златен ланец. Љубовниците се договариле да се сретнат во градината на Малибеја следната вечер, додека Семпронио и Пармено бдееле.
Кога изморениот Калисто се вратил дома во зори да спие, неговите двајца слуги отишле во куќата на Селестина за да го земат својот дел од златото. Таа се обидела да ги измами, па тие во бес ја убиле пред Елиција. Откако скокнале од прозорецот во обид да избегаат од Ноќната стража, Семпронио и Пармено биле фатени и обезглавени подоцна истиот ден на градскиот плоштад. Елиција, која знаела што се случило со Селестина, Семпронио и Пармено, ѝ кажала на Ареуса за смртните случаи. Ареуса и Елиција смислиле план да ги казнат Калисто и Мелибеја затоа што биле причина за падот на Селестина, Семпронио и Пармено.
По еден месец, кога Калисто се прикрадувал за да ја гледа Мелибеја ноќе во нејзината градина, Ареуса и Елиција го спровеле својот план за одмазда. Калисто се вратил во градината за уште една ноќ со Мелибеја; кога брзо бегал поради врева што ја слушнал на улицата, тој паднал од скалите за искачување по високиот ѕид на градината и умрел. Откако му ги признала на својот татко неодамнешните настани од нејзината љубовна врска и смртта на Калисто, Мелибеја скокнала од кулата на куќата и исто така умрела.
2 Историски и општествен контекст
''„Селестина“'' била напишана за време на владеењето на Фердинанд и Изабела, чиј брак се случил во 1469 година и траел до 1504 година, годината на смртта на Изабела, што ја зафаќа последната фаза од предренесансата за Шпанија. Три големи настани во историјата на Шпанија се случиле за време на обединувањето на кралствата Кастиља и Арагон во 1492 година. Овие настани биле откривањето на Америка, освојувањето на Гранада и протерувањето на Евреите. Тоа било исто така годината кога Антонио де Небриха ја објавил првата граматика на шпанскиот јазик, заедно со сопственте предавања на Универзитетот во Саламанка, каде што студирал Фернандо де Рохас, создавајќи поволна атмосфера за појавувањето на ренесансниот хуманизам во Шпанија. Така, во 1492 година започнал преминот помеѓу средниот век и ренесансата. Токму во 1490-тите години почнале да се појавуваат првите изданија на „Комедијата за Калисто и Мелибеја“.
Обединувањето на сите територии на Пиринејскиот Полуостров, освен Португалија и Кралството Навара, под еден крал и една религија, католичко христијанство, исто така се случило во овој период. Клаудио Санчез Алборноз ја истакнал важноста на христијанството во општество со членови на други религии, како Евреи и муслимани, па дури и се залагал за нивно целосно отфрлање. Општеството било сомничаво кон конвертитите, вклучувајќи ги христијаните кои претходно биле Евреи или имале еврејско потекло, и оние кои морале да ги кријат своите услови. Евентуално, припадниците на другите религии биле протерани од кралството, а Инквизицијата наметнала ортодоксија меѓу оние кои ја исповедале католичката вера.
3 Изданија
Постојат две верзии на претставата. Едната се нарекува ''Комедија'' и има 16 чина; другата се смета за ''Трагична комедија'' и има 21 чин.
Иако повеќето научници признаваат дека постоела претходна верзија од непознат автор, како прво познато издание се смета ''„Комедијата“'' објавена во Бургос од печатарот Фадрике де Базилеа во 1499 година. Првата страница недостасува и следствено нема индикации за наслов или автор. Зачувано било од Хиспанското друштво на Њујорк. На првата страница од изданието на „Толедо“ од 1500 година, кое првично било насловено како ''„Комедија де Калисто и Малибеја“'', се вели: ''nuevamente revista y enmendada con la adición de los argumentos de cada un auto en principio'' („новорецензирано и изменето со додавање на синопсисите на секој чин на неговиот почеток“), алудирајќи на главно издание од пред 1499 година.
Некои научници сакаат да го објаснат ова несовпаѓање околу датумот 1499 година, сметајќи ја верзијата објавена во 1500 година во Толедо за прво издание; сепак, нема позитивен доказ за ова, а постојат и некои противречности:
* 1. Акростиховите сами по себе не се доволен доказ дека изданието од 16 век е „Принсепсовото издание“.
* 2. Доколку верзијата од 1499 година била објавена по верзијата од Толедо, таа треба да содржи, како што било наведено, дополнителен материјал, а всушност некои од стиховите дури се изоставени.
* 3. Фразата „fernando de royas acabo la comedia“ значи дека постоела претходна верзија и дека Фернандо де Рохас ја дополнил со додавање на дополнителен материјал.
Изданието од Толедо од 1500 содржи 16 чина, а исто така и неколку строфи со акростихови стихови како „el bachjller fernando de royas acabo la comedia de calysto y melybea y fve nascjdo en la puebla de montalvan“, што значи „дипломираниот Фернандо де Комеи го завршил делото Комедија за Калисто и Малибеја и бил роден во Ла Пуебла де Монталбан“. (Ова е причината поради која се верува дека Рохас бил оригиналниот автор на драмата.)
Слично издание се појавило со мали промени насловно „Комедија де Калисто и Малибеја“, од Севиља во 1501 г.
Ново издание насловено како ''„Трагикомедијата за Калисто и Малибеја''“ (Севиља: Јакобо Кромбергер) се појавило во 1502 година. Оваа верзија содржела 5 дополнителни чина, со што вкупниот број се искачил на 21.
Друго издание со наслов ''Tragicomedia de Calisto y Melibea'' (Трагична комедија на Калисто и Мелибеја) се појавило во 1514 година во Валенсија. Оваа верзија ги содржела и петте дополнителни чина, со вкупно 21 чин.
Во 1526 година, во Толедо била објавена верзија што вклучувала дополнителен чин наречен ''Acto de Traso'', именуван по еден од ликовите што се појавуваат во тој чин. Станал XIX чин од делото, со што вкупниот број на чинови се искачил на 22. Според изданието на драмата од 1965 година, уредено од М. Криадо де Вал и Г. Д. Тротер, „Неговата книжевна вредност го нема интензитетот потребен за да му обезбеди трајно место во структурата на книгата, иако разни антички изданија на драмата го вклучуваат.“
Првиот превод на делото на друг јазик бил оној на Алфонсо Ордоњез на италијански јазик, кој се појавил во 1506 година. Анонимен превод на француски јазик првпат се појавил во 1527 година и претрпел многу изданија. Во 1631 година, англискиот превод од Џејмс Мабе, член на Магдаленскиот колеџ во Оксфорд, бил објавен под наслов ''„Шпанскиот блудник“''.
4 Ликови
Рохас остава моќен впечаток со своите ликови, кои се појавуваат пред читателот полни со живот и психолошка длабочина; тие се човечки суштества со исклучителна индиректна карактеризација, која се оддалечувала од вообичаените архетипови на средновековната книжевност.
Некои критичари ги сметаат за алегории. Книжевниот критичар Стивен Гилман ја негирал можноста за нивно анализирање како ликови, врз основа на верувањето дека Рохас го ограничувал дијалогот во кој соговорниците реагираат на дадена ситуација, така што социолошката длабочина може да се аргументира само врз основа на екстратекстуални елементи.
Лида де Малкиел, друг критичар, зборувала за објективноста, при што различните ликови се оценуваат на различни начини. Така, контрадикторното однесување на ликовите би било резултат на хуманизирањето на ликовите од страна на Рохас.
Една заедничка карактеристика на сите ликови (во светот на благородниците, како и на слугите) бил нивниот индивидуализам, нивниот егоизам и недостатокот на алтруизам. Темата на алчноста ја објаснува Франциско Хозе Херера во статија за зависта во „Селестина“ и сродната книжевност (односно имитации, продолжувања итн.), каде што го објаснува дека мотивот на озборувачите и слугите е „алчност и грабеж“, соодветно, наспроти мотивите на благородниците, кои се бесната похота и одбраната на општествената и семејната чест. Приватната корист на ликовите од пониската класа претставува замена за љубовта/похотата присутна кај горната класа.
Фернандо де Рохас сакал да создава ликови во парови, за да помогне во градењето на развојот на ликовите преку односи воспоставени помеѓу комплементарни или спротивставени ликови. Во претставата генерално постојат две спротивставени групи ликови, слугите и благородниците, а во секоја група има ликови поделени во парови: Пармено и Семпронио, Тристан и Сосија, Елиција и Ареуса, во групата слуги, и Калисто и Мелибеја, Плеберио и Алиса, во групата благородници. Само Селестина и Лукреција немаат соодветен лик, но тоа е затоа што тие играат спротивни улоги во заплетот: Селестина е елементот кој ја катализира трагедијата и претставува живот живеен со дива пустош, додека Лукреција, личната слугинка на Мелибеја, ја претставува другата крајност, тотално угнетување. Во оваа смисла, ликот на негодникот Сентурио додаден во втората верзија бил додаток со мала функција, иако тој имал некаква врска со нарушувањето што го привлекло вниманието на Калисто и ја предизвикало негова смрт.
4.1 Селестина
Селестина е најсугестивниот лик во делото, до тој степен што самата му го дава и неговиот наслов. Таа е шарен и живописен лик, хедонистичка, скржава, а сепак полна со живот. Таа има толку длабоко разбирање на психологијата на другите ликови што може да ги убеди дури и оние кои не се согласуваат со нејзините планови да се приклучат кон нив. Таа ја искористувала алчноста на луѓето, сексуалниот апетит (кој таа помагала да се создаде, а потоа обезбедувала средства за негово задоволување) и љубовта за да ги контролира. Таа, исто така, претставува субверзивен елемент во општеството, ширејќи и олеснувајќи го сексуалното задоволство. Таа се издвојува по употребата на магија. Нејзиниот лик бил инспириран од ликовите во комедиите на Плавт и некои дела од средниот век, вклучувајќи ја „Книгата за добрата љубов“ (''Libro de Buen Amor'') од Хуан Руиз, како и некои италијански дела како ''„Приказната за двајцата љубовници“'' од Папа Пиј II и ''„Елегија на мадона Фијамета“'' од Џовани Бокачо. Таа некогаш била проститутка, а сега го посветува своето време на договарање на дискретни средби помеѓу нелегални љубовници, а во исто време ја користела својата куќа како бордел за проститутките Елиција и Ареуса.
4.2 Мелибеја
Малибеја е девојка со силна волја, за која репресијата изгледа присилна и неприродна; таа се чувствува како роб на лицемерието што постоело во нејзината куќа уште од детството. Во претставата, таа е жртва на силна страст предизвикана од магијата на Селестина. Таа е навистина врзана од нејзината општествена совест и се грижи за својата чест, а не за скромноста или за концепт за тоа што е морално. Нејзината љубов е пореална и помалку „литературна“ од онаа на Калисто: нејзината љубов ги мотивира нејзините постапки, а „магијата“ на Селестина ѝ овозможила да ја задржи својата чест.
4.3 Калисто
Млад благородник кој лудо се заљубил во Малибеја. Тој бил прикажан како егоистичен и полн со страст. Целиот прв чин е за неговата љубов кон Малибеја, а тој дури „создал нова религија“ обожавајќи ја (Чин 1 стр. 92-93). Тој исто така бил доста несигурен бидејќи, откако бил одбиен, лесно бил убеден да оди кај вештерката Селестина за помош. Во верзијата од 16 чина, Калисто умрел откако паднал додека се симнувал по скали по сексуална средба со Малибеја.
4.4 Семпронио
Слуга на Калисто. Семпронио бил оној кој му предлошил на Калисто да ја замоли Селестина за помош; тој бил исто така оној кој ѝ предложил на Селестина со заедничка работа да изнајмат пари и други луксузни предмети од Калисто. Семпронио бил вљубен во една од проститутките на Селестина, Елиција. Преку него, можеме да го видиме и сексизмот во тоа време. На крајот, кога тој и Пармено ја убиле Селестина, тој не можел да верува дека бил предаден од жените, бидејќи тие биле нивна сопственост.
4.5 Пармено
Слуга на Калисто. Син на проститутка која била пријателка на Селестина пред многу години. Како дете, Пармено работел за Селестина во нејзиниот бордел, правејќи разни работи низ куќата и градот. Пармено бил вљубена во проститутката Ареуса.
4.6 Елиција
Проститутка која живеела и работела со Селестина. Братучетка на Ареуса. И таа и нејзината братучетка длабоко ја почитувале својата господарка и ја опишувале како „Госпоѓица“. Поради оваа причина, откако Семпронио и Пармено ја убиле Селестина, таа ја испланирала смртта на Калисто како одмазда.
4.7 Ареуса
Проститутка која периодично работела со Селестина, но живеела самостојно. Братучетка на Елиција. И таа и нејзината братучетка длабоко ја почитувале својата господарка и ја нарекувале „Госпоѓица“. Поради оваа причина, откако Семпронио и Пармено ја убиле Селестина, таа почнала да ја планира смртта на Калисто како одмазда (и успеала неколку месеци подоцна).
4.8 Лукреција
Личен слуга на Малибеја.
4.9 Плебериум
Таткото на Малибеја.
4.10 Алиса
Мајката на Малибеја.
5 За понатамошно читање
*Călin, Alin Titi. "Proverbele din ''La Celestina''. De la original la traducere." ''Philologica Jassyensia'' 12, no. 2 (34) (2021): 125-133. (English summary)
*Fothergill-Payne, Louise (1988). ''Seneca and Celestina.'' Cambridge: Cambridge University Press.
*Shipley, George A. (1985). "Authority and Experience in La Celestina". ''Bulettin of Hispanic Studies''2 (1): 95-111.
*Webber, Edwin (1957). «The Celestina as an "arte de amores"». ''Modern Philology'' (55): 145-153.