Советски Сојуз во Втора светска војна

По Минхенскиот договор, Советскиот Сојуз продолжил со зближување со нацистичка Германија, а веќе на 23 август 1939 година потпишал пакт за ненапаѓање со Германија, кој вклучувал таен протокол со кој била поделена Источна Европа на германски и советски сфери на влијание, предвидувајќи потенцијални „територијални и политички преуредувања“ на овие земји.
На 1 септември 1939 година Германија ја нападнала Полска со што официјално започнала Втората светска војна, а веќе 16 дена подоцна, на 17 септември Советите ја нападнале источна Полска.
По Зимската војна со Финска која траела од 30 ноември 1939 година до 12 март 1940 година, на Советите им биле отстапени територии од Финска, а по ова веќе во јуни 1940 година следела анексија на балтичките држави и делови од Романија.
На 22 јуни 1941 година, Адолф Хитлер ја започнал операцијата Барбароса, која била најголемата воена инвазија во историјата, насочена кон Советскиот Сојуз и која резултирала со низа жестоки и крвави битки, како и ужасни злосторства.
Оваа офанзива се состоела од три армиски групи, односно Север, Центар и Југ на кои биле распоредени на стратешки правци: Армиската група Север чија цел била кон Балтикот и Ленинград, Армиската група Центар се движела кон Москва како главна политичка и воена цел, а додека Армиската група Југ напредувала кон ССР Украина, со цел освојување на економски значајните области како и подоцна нафтените ресурси во Кавказ и околината на Сталинград.
Овие три правци биле дел од поширока стратегија за брзо уништување на Советскиот Сојуз преку координиран и масовен напад на повеќе фронтови. Градот Ленинград бил под опсада, додека другите поголеми градови паднале во рацете на Германците, но и покрај почетните успеси, германската офанзива запрела во Битката кај Москва на само 20км до 30км одалеченост од градот, а Советите започнале контраофанзива, потиснувајќи ги Германците назад.
Неуспехот на операцијата Барбароса ја сменила судбината на Германија, а Сталин бил уверен дека сојузничката воена машина на крајот ќе ја победи Германија. Советскиот Сојуз ги одбил нападите на Оската, како што се Битката кај Сталинград и Битката кај Курск, што означувало пресвртница во војната. Западните сојузници им обезбедиле поддршка на Советите во форма на заем-лизинг, како и воздушна и поморска поддршка.
Сталин се сретнал со своите колеги Винстон Черчил и Франклин Д. Рузвелт на Техеранската конференција и разговарал за војна на два фронта против Германија и иднината на Европа по војната. Советите започнале успешни офанзиви за да ги вратат територијалните загуби и започнале напад кон Берлин со што во мај 1945 година Германците безусловно се предале по падот на Берлин.
Најголемиот дел од советските борбите, а воедно и од цела Европа се воделе на Источниот фронт, како и Продолжената војна со Финска, но тие исто така го нападнале Иран во август 1941 година заедно со Британците.
Веќе во август 1945 година советскиот сојуз влегол во војната против Јапонија, која започнала со инвазија на Манџурија. Тие имале гранични конфликти со Јапонија до 1939 година пред да потпишат пакт за ненапаѓање во 1941 година. Сталин се согласил со западните сојузници да влезат во војната против Јапонија на Техеранската конференција во 1943 година и на Кримаската конференција во февруари 1945 година, откако Германија била поразена.
Влегувањето на Советскиот Сојуз во војната против Јапонија, заедно со атомските бомбардирања од страна на Соединетите Американски Држави, довело до капитулација на Јапонија, што го означило крајот на Втората светска војна.
За време на војната, Советскиот Сојуз, заедно со Соединетите Американски Држави, Обединетото Кралство и Кина, се сметале за Големата четворка сојузнички сили.
Советскиот Сојуз претрпел најголем број жртви во војната, губејќи повеќе од 20 милиони граѓани, околу една третина од сите жртви во Втората светска војна и воедно е и најзаслужна за победата над фашизмот. Целосната демографска загуба за советскиот народ била уште поголема.<ref>Geoffrey A. Hosking (2006). ''''. Harvard University Press. p. 242. Германскиот ''Генерален план Ост'' имал за цел да создаде повеќе ''Lebensraum'' ( ) за Германија преку истребување.
Се проценува дека 3,5 милиони советски воени заробеници загинале во германско заробеништво како резултат на намерно малтретирање и злосторства, а милиони цивили, биле убиени во Холокаустот. Сепак, по цена на голема жртва, Советскиот Сојуз се појавил како глобална суперсила.
Советите воспоставиле зависни комунистички влади во Источна Европа, а тензиите со Соединетите Американски Држави и западните сојузници прераснале во она што станало познато како Студена војна.
Во текот на триесетите години од 20 век, советскиот министер за надворешни работи Максим Литвинов се појавил како водечки глас за официјалната советска политика на колективна безбедност со западните сили против нацистичка Германија,а во 1935 година, Литвинов преговарал за договори за меѓусебна помош со Франција и со Чехословачка со цел да се спречи експанзијата на Хитлер.
По Минхенскиот договор, кој ѝ дал делови од Чехословачка на нацистичка Германија, политиката на смирување на западните демократии го навела Советскиот Сојуз да ја преориентира својата надворешна политика кон зближување со Германија.
На 3 мај 1939 година, Сталин го заменил Литвинов, кој бил тесно идентификуван со антигерманската позиција, со Вјачеслав Молотов.
Во август 1939 година, Сталин го прифатил предлогот на Хитлер за ненапаѓање со Германија, договорен од министрите за надворешни работи Вјачеслав Молотов и Јоаким фон Рибентроп. Иако официјално бил само договор за ненапаѓање, додаден таен протокол, исто така постигнат на 23 август, ја поделил цела Источна Европа на германски и советски сфери на влијание. На СССР му бил ветен источниот дел од Полска, во случај на негово распаѓање, а Германија ги признала Латвија, Естонија и Финска како делови од советската сфера на влијание, а Литванија била додадена во втор таен протокол во септември 1939 година.
Друга клаузула од договорот била дека Бесарабија, тогаш дел од Романија, требало да се придружи на Молдавската ССР и да стане Молдавска ССР под контрола на Москва.
Пактот бил постигнат два дена по прекинот на советските воени разговори со британските и француските претставници во август 1939 година за потенцијален француско-англо-советски сојуз, а политичките дискусии биле прекинати на 2 август, кога Молотов изјавил дека тие не можеле да се продолжат сè додека не се постигнел напредок во воените разговори кон крајот на август, откако разговорите застанале околу гаранциите за балтичките држави, додека воените разговори на кои инсистирал Молотов започнаа на 11 август.
Во исто време, Германија, со која Советите започнале тајни преговори на 29 јули тврдела дека може да им понуди на Советите подобри услови од Велика Британија и Франција, при што Рибентроп инсистирал дека „нема проблем помеѓу Балтичкото Море и Црното Море што не може да се реши меѓу нас двајца“. Германските службеници изјавиле дека, за разлика од Велика Британија, Германија може да им дозволи на Советите да продолжат со нивниот развој непречено и дека „постои еден заеднички елемент во идеологијата на Германија, Италија и Советскиот Сојуз, а тоа било спротивставување на капиталистичките демократии на Западот“. До тогаш, Молотов добил информации во врска со англо-германските преговори и песимистички извештај од советскиот амбасадор во Франција.
По несогласувањето со Сталин при неговото барање за преместување на трупите на Црвената армија низ Полска и Романија (на што се спротивставиле Полска и Романија), на 21 август, Советите предложиле прекин на воените разговори користејќи го изговорот дека отсуството на висок советски персонал на разговорите се меша во есенските маневри на советските сили, иако главната причина била напредокот што се постигнувал во советско-германските преговори.
Истиот ден, Сталин добил уверение дека Германија ќе одобри тајни протоколи кон предложениот пакт за неагресија, со кој на Советите им било понудено дел од Полска, балтичките држави, Финска и Романија,а Сталин му испратил телеграма на Хитлер истата вечер дека Советите биле подготвени да го потпишат пактот и дека тој ќе го примел Рибентроп на 23 август.
Во врска со поголемото прашање за колективната безбедност, некои историчари верувале дека една од причините зошто Сталин одлучил да ја напушти доктрината била обликувањето на неговите ставови за Франција и Велика Британија со нивното влегување во Минхенскиот договор и последователниот неуспех да се спречи германската окупација на Чехословачка, но Сталин можеби го гледал пактот и како начин за добивање време во евентуална војна со Хитлер, со цел зајакнување на советската војска и поместување на советските граници кон запад, што би било воено корисно во таква војна.
Сталин и Рибентроп го поминале поголемиот дел од ноќта на потпишување на пактот разменувајќи пријателски приказни за светските работи и шегувајќи се за слабоста на Велика Британија. Двајцата дури се шегувале и за тоа како Антикоминтернскиот пакт првенствено ги исплашил „британските трговци. Тие понатаму размениле здравици, при што Сталин предложил здравица за здравјето на Хитлер, а Рибентроп предложил здравица за Сталин.
1 Поделбата на Источна Европа и други инвазии
На 1 септември 1939 година, германската инвазија на договорениот дел од Полска ја започнала Втората светска војна,а веќе на 17 септември Црвената армија ја нападна источна Полска и ја окупирала полската територија доделена со пактот Молотов-Рибентроп, по што следела координација со германските сили во Полска, а 11 дена подоцна на 28 септември, тајниот протокол на пактот Молотов-Рибентроп бил изменет, со што на Германија ѝ била доделена поголем дел од Полска, додека поголемиот дел од Литванија му била отстапена на Советскиот Сојуз. Советските делови се наоѓале источно од таканаречената линија Курзон, етнографска граница меѓу Русија и Полска, нацртана од комисија на Париската мировна конференција во 1919 година.
Откако заробиле околу 300.000 полски затвореници во 1939 и почетокот на 1940 година, службениците на НКВД спровеле долги испрашувања на затворениците во логорите, што всушност претставувало процес на селекција за да се утврди кој ќе биде убиен.
На 5 март 1940 година, согласно со нота до Сталин од Лаврентиј Берија, членовите на Советското Политбиро (вклучувајќи го и Сталин) потпишале и 22.000 војници биле убиени бидејќи биле етикетирани како „националисти и контрареволуционери“, држени во логори и затвори во окупирана западна Украина и Белорусија, а ова станало познато како Катинскиот масакр.
Генерал-мајор Василиј М. Блохин се претпоставува дека лично застрелал 6.000 од заробените полски офицери во 28 последователни ноќи, што останало едно од најорганизираните и најдолготрајните масовни убиства од страна на една личност до ден денес, а за време на неговата 29-годишна кариера, Блохин застрелал околу 50.000 луѓе, што го прави наводно најплодниот официјален џелат во запишаната светска историја.
Во август 1939 година, Сталин изјавил дека ќе го реши „балтичкиот проблем“ така што Литванија, Латвија и Естонија потпишале договори за „заемна помош“.
Во ноември 1939 година, Советскиот Сојуз ја нападнал Финска, но финските одбранбени напори ги побиле советските очекувања и по големите загуби, како и неуспешниот обид да се воспостави марионетска влада во Хелсинки, Сталин се согласил на привремен мир со кој на Советскиот Сојуз му биле вратени делови од Карелија и Сала кои биле претходно одземени од нив.
Бројот на жртви на Советскиот Сојуз во војната надминал 200.000, додека советскиот премиер Никита Хрушчов подоцна тврдел дека жртвите можеби биле многу повеќе. По оваа кампања, Сталин презел мерки за модифицирање на обуката и подобрување на пропагандните напори во советската војска.
Кон средината на јуни 1940 година, кога меѓународното внимание било насочено кон германската инвазија на Франција, советските трупи на НКВД извршиле напади врз граничните премини во балтичките земји, а Сталин тврдел дека договорите за меѓусебна помош се прекршени и дал шестчасовни ултиматуми за формирање нови влади во секоја земја, вклучувајќи и списоци на лица за владини места обезбедени од Кремљ. Потоа, државните администрации биле ликвидирани и заменети со советски кадри, по што следела масовна репресија во која 34.250 Летонци, 75.000 Литванци и речиси 60.000 Естонци биле депортирани или убиени.
Изборите за парламентот и други функции биле одржани со единствени кандидати, чии официјални резултати покажале дека просоветските кандидати добиле поддршка од 92,8 проценти од гласачите во Естонија, 97,6 проценти од гласачите во Латвија и 99,2 проценти од гласачите во Литванија. Добиените народни собранија веднаш побарале прием во СССР, што било одобрено.
Кон крајот на јуни 1940 година, Сталин ја наредил советската анексија на Бесарабија и северна Буковина, прогласувајќи ја оваа поранешна романска територија за дел од Молдавската ССР, но со анексија на северна Буковина, Сталин ги надминал договорените граници. Инвазијата на Буковина го прекршила пактот, бидејќи излегла надвор од советската сфера на влијание договорена со Германија.
Откако Тројниот пакт бил потпишан од силите на Оската: Германија, Јапонија и Италија, во октомври 1940 година, Сталин лично му пишал на Рибентроп за склучување договор во врска со „трајна основа“ за нивните „заемни интереси“. со што Сталин го испратил Молотов во Берлин за да преговара за условите за Советскиот Сојуз да се приклучи на Оската и потенцијално да ужива во пленот од пактот. По наредба на Сталин, Молотов инсистирал на советскиот интерес во Турција, Бугарија, Романија, Унгарија, Југославија и Грција.
Иако Сталин претходно неуспешно лично лобирал кај турските лидери да не потпишат пакт за заемна помош со Велика Британија и Франција. Рибентроп го замолил Молотов да потпише уште еден таен протокол со изјава: „Фокалната точка на територијалните аспирации на Советскиот Сојуз веројатно би била центрирана јужно од територијата на Советскиот Сојуз во правец на Индискиот Океан“. Молотов зазел став дека не можел да заземе „дефинитивен став“ за ова без согласност на Сталин. Сталин не се согласил со предложениот протокол и преговорите пропаднале.
Како одговор на подоцнежниот германски предлог, Сталин изјавил дека Советите би се приклучиле на Оската доколку Германија го спречела дејствувањето во сферата на влијание на Советскиот Сојуз. Кратко потоа, Хитлер издал тајна внатрешна директива поврзана со неговиот план за инвазија на Советскиот Сојуз.
На 13 април 1941 година како обид за демострација на мирни намери кон Германија, Сталин го надгледувал потпишувањето на пакт за неутралност со Јапонијаи со Договорот од Портсмут, Русија се натпреварувала со Јапонија за сфери на влијание на Далечниот Исток, каде што постоел вакуум во моќта со колапсот на Империјална Кина.
Иако сличен на пактот Молотов-Рибентроп со Третиот Рајх, Советски Сојуз потпишал пакт за неутралност на Советскиот Сојуз со Јапонија, за да го одржи националниот интерес на сферата на влијание на Советскиот Сојуз на европскиот континент, како и освојувањето на Далечниот Исток, додека бил меѓу ретките земји во светот што дипломатски го признале Манџукуо, и дозволиле подем на германската инвазија во Европа и јапонската агресија во Азија, но поразот на Јапонија во битките кај Халхин Гол бил силен фактор за привременото решавање пред советската инвазија на Манџурија во 1945 година како резултат на Кримската конференција.
Иако Сталин имал мала доверба во посветеноста на Јапонија на неутралност, тој сметал дека пактот е важен поради неговиот политички симболизам, за да се зајакне јавната наклонетост кон Германија, пред воената конфронтација кога Хитлер ја контролирал Западна Европа и за Советскиот Сојуз да ја преземе контролата врз Источна Европа.
Сталин сметал дека во германските кругови постоела растечка поделба околу тоа дали Германија треба да започне војна со Советскиот Сојуз, иако Сталин не бил свесен за понатамошните воени амбиции на Хитлер.
2 Раскинување на договорот
Во раните утрински часови на 22 јуни 1941 година, Хитлер го раскинал пактот со започнување на операцијата Барбароса, односно инвазијата од страна на силите на Оската врз Советскиот Сојуз и териториите што тој ги освоил во претходните години, со што официјално започнала војната на Источниот фронт.
Пред инвазијата, Сталин сметал дека Германија нема да го нападне Советскиот Сојуз сè додека Германија не ја победи Британија, но во исто време, советските генерали го предупредувале Сталин дека Германија концентрирала сили на своите граници, а двајца високо рангирани советски шпиони во Германија, „Старшина“ и „Корсиканец“, испратиле десетици извештаи до Москва што содржеле докази за подготовка за германски напад, а дополнителни предупредувања дошле и од Рихард Зорге кој бил советски шпион во Токио и работел како германски новинар и длабоко навлегол во германската амбасада во Токио заведувајќи ја сопругата на генералот Еуген От, германскиот амбасадор во Јапонија.
На 15 јуни, на само седум дена пред инвазијата, советски шпион во Берлин кој бил дел од шпионската мрежа Роте Капеле (Црвен оркестар), го предупредил Сталин дека движењето на германските дивизии кон границите било знак за започнување војна против Советскиот Сојуз, а на 17 јуни, пет дена пред нападот, Сталин добил извештај од шпион во германското Министерство за воздухопловство дека „сите подготовки на Германија за вооружен напад врз Советскиот Сојуз се завршени и ударот може да се очекува во секое време“.
На маргината, Сталин му пишал на народниот комесар за државна безбедност: „Можете да го испратите вашиот „извор“ од седиштето на германската авијација до неговата мајка. Ова не е „извор“, туку ''дезинформатор“.'' Иако Сталин ги зголемил советските западни гранични сили на 2,7 милиони луѓе и им наредил да очекуваат можна германска инвазија, тој не наредил целосна мобилизација на силите за подготовка за напад. Сталин сметал дека мобилизацијата може да го испровоцира Хитлер предвреме да започне војна против Советскиот Сојуз, што Сталин сакал да ја одложи до 1942 година со цел да ги зајакне советските сили.
Во првите часови од почетокот на германската инвазија, Сталин се двоумел, сакајќи да се осигура дека германскиот напад е одобрен од Хитлер, а не дека станува збор за неовластено дејство на некој одметнат генерал, а извештаите на Никита Хрушчов и Анастас Микојан тврделе дека, по инвазијата, Сталин се повлекол во својата дача во очај неколку дена и не учествувал во одлуките на раководството, но некои документарни докази за наредбите дадени од Сталин се спротивставувале на овие извештаи, што ги наведувале историчарите како Робертс да шпекулираат дека извештајот на Хрушчов е неточен.
Сталин набрзо се прогласил за Маршал на Советскиот Сојуз, тогаш највисок воен чин во земјата, како и врховен командант на советските вооружени сили, но и покрај тоа што бил премиер и генерален секретар на владејачката Комунистичка партија на Советскиот Сојуз, што го направила водач на нацијата, како и Народен комесар за одбрана, што е еквивалентно на воениот секретар на САД во тоа време и министерот за одбрана на Велика Британија, и го формирал Државниот комитет за одбрана за координирање на воените операции на која тој самиот бил и претседател. Тој воедно претседавал и со Ставката која била највисоката одбранбена организација во земјата.
Во меѓувреме, легендарниот маршалот Георги Жуков бил именуван за заменик-врховен командант на советските вооружени сили.
Во првите три недели од инвазијата, додека Советскиот Сојуз се обидувал да се одбрани од големите германски напредувања од кои претрпел 750.000 жртви и загубил 10.000 тенкови и 4.000 авиони.
Во јули 1941 година, Сталин целосно ја реорганизирал советската војска, ставајќи се директно задолжен за неколку воени организации со што му дало целосна контрола врз целиот воен напор на неговата земја; поголема контрола од кој било друг лидер во Втората светска војна.
Наскоро се појавила шема каде што Сталин ја прифатил стратегијата на Црвената армија за спроведување повеќекратни офанзиви, додека Германците ги зазеле сите мали, новоосвоени територии, нанесувајќи им на Советите тешки жртви, а најзначаен пример за ова била Битката кај Киев, каде што над 600.000 советски војници биле брзо убиени, заробени или исчезнати.
До крајот на 1941 година, советската војска претрпела 4,3 милиони жртви, а Германците заробиле 3 милиони советски затвореници, од кои 2 милиони починале во германско заробеништво до февруари 1942 година. Германските сили напредувале околу 1.700 километри и одржувале линеарно измерен фронт од 3.000 километри.
Иако Црвената армија пружила жесток отпор во раните фази на војната, сепак, според Гланц, тие биле погодени од неефикасна одбранбена доктрина против добро обучените и искусни германски сили, и покрај тоа што поседувале одредена модерна советска опрема, како што се тенковите КВ-1 и Т-34.
3 Советите ги запираат Германците
Во 1941 година германците постигнале огромен напредок убивајќи милиони советски војници, а по наредба на Сталин, Црвената армија насочила значителни ресурси за да ги спречи Германците да постигнат една од нивните клучни стратешки цели, обидот за заземање на Ленинград кој го држеле градот по цена на повеќе од еден милион советски војници во регионот и повеќе од еден милион цивили, од кои многумина починале од глад.
Додека Германците напредувале, Сталин бил уверен во евентуална победа на сојузниците над Германија, па така во септември 1941 година, Сталин им кажал на британските дипломати дека сакал два договора од кои првиот бил пакт за заемна помош/помош, а вториот признание/ветување дека, по војната, Советскиот Сојуз ќе ги добиел териториите во земјите што ги зел согласно поделбата на Источна Европа со Хитлер во пактот Молотов-Рибентроп.
Британците се согласиле на помош, но одбиле да се согласат со територијалните придобивки, што Сталин го прифатил неколку месеци подоцна, бидејќи воената ситуација донекаде се влошила до средината на 1942 година.
На 6 ноември 1941 година, Сталин ги собрал своите генерали во говор одржан подземно во Москва, велејќи им дека германскиот ''блицкриг'' ќе пропаднел поради слабостите во германската задна страна во Европа окупирана од нацистите и потценувањето на силата на Црвената армија, и дека германските воени напори ќе се распаднат против англо-,,американско"-советскиот „воен мотор“.
Така Сталин правилно пресметал дека Хитлер најверојатно ќе ги насочел напорите за освојување на Москва, со што ги концентрирал своите сили за да го одбрани градот, вклучувајќи бројни дивизии префрлени од советските источни сектори откако утврдил дека Јапонија нема да се обиде да нападне во тие области.
До декември трупите на Хитлер напреднале до 25км од Кремљ во Москва, а веќе на 5 декември, Советите започнале контраофанзива, потиснувајќи ги германските трупи назад дури 80км од Москва во она што бил првиот голем пораз на Вермахтот во војната.
На почетокот на 1942 година, Советите започнале серија офанзиви наречени „Први стратешки офанзиви на Сталин“, но контраофанзивата заглавила, делумно поради калта од дождот во пролетта 1942 година.
Обидот на Сталин да го врати Харков во Украина завршил со катастрофално опкружување на советските сили, со над 200.000 советски жртви. Сталин ја нападнал компетентноста на вклучените генерали, а Генералот Георги Жуков и други подоцна откриле дека некои од тие генерали сакале да останат во одбранбена положба во регионот, но Сталин и други инсистирале на офанзива, но некои историчари се сомневаат во исказот на Жуков.
Во исто време, Хитлер бил загрижен за американската популарна поддршка по влегувањето на САД во војната по нападот на Перл Харбор и потенцијалната англо-американска инвазија на Западниот фронт во 1942 година која се случила тек во летото 1944 година со Битката за Нормандија. Тој ја променил својата примарна цел од непосредна победа на Истокот, на долгорочна цел да го обезбеди јужниот дел на Советскиот Сојуз за да ги заштити нафтените полиња кои биле од витално значење за долгорочните германски воени напори.
Додека генералите на Црвената армија правилно ги процениле доказите дека Хитлер ќе ги префрли своите напори на југ, Сталин сметал дека тоа е страничен потег во германскиот обид да ја освои Москва.
Германската јужна кампања започнала со напад за освојување на Крим, што завршила со катастрофа за Црвената армија, по што Сталин јавно го критикувал водството на своите генерали.
Во нивните јужни кампањи, Германците заробиле 625.000 затвореници на Црвената армија само во јули и август 1942 година, а во исто време, на состанок во Москва, Черчил приватно му кажал на Сталин дека Британците и Американците сè уште не се подготвени да извршат амфибиско слетување врз утврдениот француски брег, кој го држеле нацистите во 1942 година и дека ќе ги насочат своите напори кон инвазија на Северна Африка, која ја држеле Германија во познатата oперација „Факел“, но ветил кампања на масовно стратешко бомбардирање, кое ги вклучило и германските цивилни цели.
Проценувајќи дека Русите се „завршени“, Германците започнале уште една јужна операција во есента 1942 година позната како Битката кај Сталинград. а Хитлер инсистирал на разделување на германските јужни сили во истовремена опсада на Сталинград и офанзива врз Баку на Каспиското Море.
Сталин им наложил на своите генерали да не штедат труд за да го одбранат Сталинград и иако Советите претрпеле повеќе од 2 милиони жртви кај Сталинград и целосно разрушување на градот, сепак нивната победа над германските сили, вклучително и опколувањето на 290.000 војници на Оската, означувала пресвртница во војната.
Во рок од една година по Барбароса, Сталин повторно ги отворил црквите во Советскиот Сојуз со што можеби сакал да го мотивира мнозинството од населението кое имало христијански верувања, така со промена на официјалната политика на партијата и државата кон религијата, тој можел да ја вклучи Црквата и нејзиното свештенство во мобилизирање на воените напори.
На 4 септември 1943 година, Сталин ги поканил митрополитите Сергеј, Алексеј и Николај во Кремљ и предложил повторно да се воспостави Московската патријаршија, која била суспендирана од 1925 година и избор на патријарх.
На 8 септември 1943 година, митрополитот Сергеј бил избран за патријарх, а еден извештај вели дека пресвртот на Сталин следел по знак што наводно го добил од небото.
4 Фронтовиките
Над 75% од дивизиите на Црвената армија биле наведени како „стрелни дивизии“.Во царската руска армија, ''стрелните'' (стрелни) дивизии биле сметани за попрестижни од ''пехотните'' (пешадиски) дивизии, но во Црвената армија, сите пешадиски дивизии биле означени како ''стрелни'' дивизии, а Советскиот стрелец бил познат како ''пешком'' („пеш“) или почесто како ''фронтовик'' (|фронтовик — преден борец). Терминот ''фронтовик'' не бил еквивалентен на германскиот термин ''Ландсер'', на американскиот ''Џи Ај Џо'', а ни на британскиот ''Томи Аткинс'', кои сите се однесувале на војниците воопшто, бидејќи терминот ''фронтовик'' се однесувал само на оние пешадијци кои се бореле на фронтот.
Сите способни мажи во Советскиот Сојуз биле подобни за регрутација на 19 годишна возраст, а оние кои посетувале универзитет или техничко училиште можеле да избегнат регрутација, па дури и тогаш можеле да ја одложат воената служба за период од 3 месеци до една година,а одложувањата можеле да се понудат само три пати.
Советскиот Сојуз се состоел од 20 воени окрузи, кои одговарале на границите на областите и биле понатаму поделени на ''реони'' (окрузи)
''кои'' имале доделено квоти со кои се специфицирале бројките на луѓе што морале да ги произведат за Црвената армија секоја година.
Огромно мнозинство од ''фронтовиците'' биле родени во 1920-тите и пораснале не знаејќи ништо друго освен советскиот систем и секоја година, мажите добивале известувања за регрутација по пошта со кои биле информирани да се пријават на место за собирање, кое обично било локално училиште и вообичаено се пријавувале на должност со торба или куфер што носел резервна облека, долна облека и тутун, а потоа, регрутите се качувале на воз до воен приемен центар каде што им биле издадени униформи и подложени на физички тест, а воедно им биле избричени главите и дадено парна бања за да се ослободат од вошките. На еден типичен војник му биле давани кесички со муниција, наметка за засолниште, кеса за храна, тенџере за готвење, шише за вода и туба за идентификација што содржела документи со релевантни лични информации.
За време на обуката, регрутите се буделе помеѓу 5 и 6 часот наутро, a обуката траела од 10 до 12 часа, шест дена во неделата. Голем дел од обуката се изведувала напамет и се состоела од инструкции.
Пред 1941 година, обуката траела шест месеци, но по војната, обуката била скратена на неколку недели, а по завршувањето на обуката, сите мажи морале да ја положат Заклетвата на Црвената армија, која гласела:
 Јас______, граѓанин на Сојузот на Советските Социјалистички Републики, влегувајќи во редовите на Црвената Армија на Работниците и Селаните, давам заклетва и свечено ветувам дека ќе бидам чесен, храбар, дисциплиниран, буден борец, цврсто да ги заштитувам воените и државните тајни и безусловно да ги почитувам сите воени прописи и наредби на командантите и претпоставените.
Ветувам совесно да ги изучувам воените работи, на секој начин да ги заштитувам државните тајни и државниот имот и до последен здив да бидам верен на народот, Советската Татковина и Работничко-селанската влада.
Секогаш сум подготвен, по наредба на Работничко-селанската влада, да се кренам во одбрана на мојата Татковина, Сојузот на Советските Социјалистички Републики; и како борец на Црвената Армија на Работниците и Селаните, ветувам дека ќе ја бранам храбро, вешто, со достоинство и чест, не штедејќи ја ниту мојата крв ниту самиот свој живот за постигнување целосна победа над нашите непријатели.
Ако со злобна намера ја прекршам оваа моја свечена заклетва, тогаш нека ме снајде строгата казна на советскиот закон и целосната омраза и презир кон работничката класа.
Тактиките се базирале на прирачникот за обука од 1936 година и на ревидираното издание од 1942 година, а движењата на малите единици и начинот на градење одбранбени позиции биле поставени на начин што бил лесен за разбирање и меморирање. Прирачниците имаа сила на закон, а прекршувањата на прирачниците се сметал за законски прекршоци.
Советските тактики секогаш ги наведувале војниците да напаѓаат на ист начин, при што водовите обично биле поделени во четири секции кои зафаќале околу 91м во просек, а единствената комплексна формација била дијамантската формација со еден дел што напредувал, два позади и еден во задниот дел.
За разлика од Вермахтот, Црвената армија не се вклучила во скокови на деловите, при што еден дел обезбедувал огнена поддршка на деловите што напредувале: наместо тоа, сите делови и водови напаѓале ''масовно,'' а другата единствена варијација била деловите да „се пробијат“ во позиција преку инфилтрација.
Кога ќе се дадела наредбата ''„На штурм, марш!“'' (Напад, марш!), советската пешадија ќе го нападнела непријателот извикувајќи го традиционалниот руски борбен извик ''„Ура!“'' (|ура !), звукот што многу германски ветерани го сметале за застрашувачки.
За време на нападот, стрелците пукале со пушки и полумитралези додека фрлале гранати пред да се приближат кон тесна борба/борба од блиску (со пушки, бајонети, кундаци од пушки, ножеви, алатки за копање и тупаници), кој бил вид борба во која Црвената армија се истакнувала, а во одбрана, ''фронтовиките'' имале репутација за нивната вештина во камуфлирањето на своите позиции и за нивната дисциплина во задржувањето на оган сè додека силите на Оската не се доближеле до нив.
Пред 1941 година, доктрината на Црвената армија барала отворање оган од максимален дострел, но искуството брзо ги научи предностите од поставувањето заседа на непријателот со изненадувачки оган од блиску од повеќе позиции.
Типичниот ''фронтовик'' за време на војната бил на возраст од 19 до 24 години со просечна висина од 1.68м, а повеќето мажи биле избричени ќелави за да се спречат вошки, а малкуте што ја растеле косата ја држеле многу кратка.
Американскиот историчар Гордон Ротман ги опишувал униформите како „едноставни и функционални“, а во борба, мажите носеле маслинесто-кафеави шлемови или ''пилотка'' (странична капа), додека офицерите носеле шлем или |фуражка, тркалезна службена капа со црн визир и црвена ѕвезда, а воедно советското оружје го опишал како „...познато по својата едноставност, робусност и општа сигурност“. Стандардната пушка, Мосин-Нагант 7.62mm M 1891/30, иако тежок, било ефикасно оружје кое најбитно од се не било засегнато од студот,а секој дел од пушката имал еден или два калибрати од 7,62лесни митралези „Дегтјарјов ДП“ од мм за обезбедување огнева поддршка.
До 1944 година, еден од секои четири ''фронтовики'' бил вооружен со 7.62мм ППШ-41 (Пиштол Автоматски Шпагин), вид полумитралез познат како „робусно и сигурно оружје“, иако е донекаде слаб.
''Фронтовикот'' обично носел сè што имал во едноставна торба, а повеќето ''фронтовики'' имале ''перевјазочни пакет'' (пакет за преврски на рани), брич, лопата, како и во среќни околности, крпа и четка за заби. Пастата за заби, шампонот и сапунот биле исклучително ретки и Обично стапчиња со изџвакани краеви се користеле за миење заби.
Се копале тоалети, бидејќи преносните тоалети биле ретки во Црвената армија, а војниците често спиеле на отворено, дури и во текот на зимата.
Храната обично била лоша и честопати дефицитарна, особено во 1941 и 1942 година. ''Фронтовиките'' ги мразеле трупите од заднината кои не се соочувале со опасностите од борбата.
''Фронтовикот'' живеел на исхрана од црн 'ржан леб; конзервирано месо како риба и ''тушонка'' (варено свинско месо); ''шчи'' (супа од зелка) и ''каша'' (каша), ''Каша'' и ''шчи'' биле толку вообичаени што популарен слоган во Црвената армија бил „''шчи'' и ''каша'', тоа е нашата храна“. ''Чај'' (|чай) бил исклучително популарен пијалок, заедно со пиво и вотка. ''Махорка'', вид евтин тутун завиткан во рачно изработени цигари, бил стандард за пушење.
Ротман ја опишувал медицинската грижа како „маргинална“, а недостатокот на лекари, медицинска опрема и лекови значел дека ранетите често умирале, а морфинот бил непознат во Црвената армија. Повеќето војници на Црвената армија не примиле превентивни вакцини, а со тоа болестите станале голем проблем - маларијата, пневмонијата, дифтеријата, туберкулозата, тифус, дизентерија и менингитис, особено, редовно ги разболувале војниците од Црвената армија. Во зима, смрзнатини честопати ги испраќале војниците во медицинскиот систем, додека во пролетните и есенските дождови го правеле рововското стапало честа болест.
''Фронтовиките'' имале ден за исплата еднаш месечно, но честопати не ги добивале своите плати, но сите војници биле ослободени од даноци. Во 1943 година, еден војник добивал 600 рубли месечно, еден каплар 1.000 рубли, еден помлад водник 2.000 рубли и еден водник 3.000 рубли, а посебна плата им се доделувала на оние што служеле во гардиски единици, тенкови и противтенковски единици, на падобранци и на оние што се одликувале за храброст во борба.
Оние единици што многу се истакнувале во борба го имале префиксот „Гардија“ (|Гвардии) префикс на нивната титула во единицата, титула на големо почитување и чест што носел подобри плати и оброци.
Во Царската руска армија, елитата отсекогаш била Царските гардиски полкови, а титулата „Гардијанти“ кога се применува на воена единица во Русија сè уште има елитистички конотации.
Дисциплината била сурова и за дезертерство и наредба за повлекување без наредби можеле да бидат погубени. За да се одржи моралот, мажите често се забавувале со филмови прикажани на надворешни екрани, заедно со музички трупи кои изведувале музика, пееја и танцуваа. ''Балалајката'' која се сметала за руски „национален инструмент“ често се појавувала како дел од забавата.
Откако Германците ја обесиле 18-годишната партизанска хероина Зоја Космодемјанскаја (29 ноември 1941 година), фотографијата од нејзиното тело предизвикала сензација кога била објавена на почетокот на 1942 година бидејќи била гола, што осигурало дека фотографијата привлекла голем похотен интерес.
''Фронтовиките'' морале да живеат, да се борат и да умираат во мали кружни дупки за лисици ископани во земјата, со доволно простор за еден или двајца мажи, а Вдлабнатите ровови ги поврзувале она што Германците го нарекувале „руски дупки“.
На војниците обично не им биле давани ќебиња или вреќи за спиење, дури ни во зима, а наместо тоа, ''фронтовиките'' спиеле во своите палта и наметки за засолниште, обично на бор, зимзелени иглички, гранки од ела, натрупани лисја или слама. Во зима, температурата можела да падне и до -60 степени, правејќи го ''студот'' исто толку непријател колку и Германците. Пролетта започнала во април и со неа се појавиле дождови и топење на снегот, претворајќи ги бојните полиња во калливо мочуриште, а летата биле прашливи и жешки, додека со есента доаѓала ''распутица'' (време без патишта), бидејќи обилните есенски дождови повторно ги претвориле бојните полиња во калливи мочуришта што ги правеле пролетните дождови да изгледаат питоми во споредба со есенските.
Советскиот Сојуз опфаќал над 150 различни јазици и дијалекти, но Русите го сочинувале мнозинството во Црвената армија, а рускиот бил јазик на команда и Црвената армија имала многу малку етнички единици, бидејќи политиката била политика на ''слојанство'' (|слияние) во која мажи од неруските групи биле распоредени во единици со руско мнозинство. Малкуте исклучоци од ова правило ги вклучувале козачките единици и трупите од балтичките држави Естонија, Латвија и Литванија, кои сепак биле малкубројни.
Искуството од борбата имало тенденција да ги зближи мажите без оглед на нивниот јазик или етничка припадност, а еден советски ветеран се присетил: „Сите крваревме иста крв.“, а еврејските ветерани кои служеле во единиците ''на фронтовиците'' имале чувство на припадност.
Во текот на првите шест месеци од операцијата Барбароса, Вермахтот и СС имале политика на стрелање на сите комесари, евреите кои служеа во Црвената армија, а биле заробени од германските сили, исто така биле поштедени.
За време на војната, советските власти ја ублажиле проатеистичката пропаганда, а православните свештеници ги благословувале единиците што оделе во битка, иако на капеланите не им било дозволено. На муслиманите од Централна Азија, Кавказ, Волга и Крим им било дозволено дискретно да ја практикуваат својата религија, иако како и кај источноправославните на капеланите не им било дозволено, а повеќето војници носеле талисмани за среќа, а покрај официјалниот советски атеизам, многу војници носеле крстови околу вратот и се прекрстувале на традиционалниот источноправославен начин пред да одат во битка, иако британската историчарка Кетрин Меридејл ги толкувала овие постапки како повеќе „тотемски“ гестови наменети да обезбедат среќа, а не изрази на „вистинска“ вера. Еден од најпопуларните талисмани била поемата „Чекај ме“ од Константин Симонов, која ја напишал во октомври 1941 година за неговата свршеница Валентина Серова. Популарноста на поемата била таква што речиси сите етнички Руси во Црвената армија ја знаеле песната напамет и носеле копија од песната како и фотографии од нивните девојки или сопруги дома за да ја одразат нивната желба да се вратат кај своите најблиски.
„Политичката работа“ што ја извршувале ''политруците'' и комесарите им одземала голем дел од слободното време на војниците, бидејќи најмалку еден час секој ден бил посветен на политичка индоктринација во комунизмот за војниците кои не биле вклучени во борба, а терминот ''нацист'' никогаш не бил користен за да се опише непријателот, бидејќи терминот бил акроним за ''National-Sozialistische Deutsche Arbeiterpartei'' (Национал-Социјалистичка Германска Работничка Партија), а ''политруците'' и ''комесарите'' сметале дека објаснувањето зошто непријателот се нарекувал себеси „националсоцијалисти“ е премногу збунувачко за ''фронтовиците'' и со тоа преферираните термини за непријателот биле „фашисти“, ''Гитлерци'' (Хитлеристи), ''Германски'' и ''Немецкије'' (|немецкие кој бил руски термин за Германци).
Комесарите имале должност да ги следат офицерите на Црвената армија за каков било знак на нелојалност и одржувале мрежа од информатори познати како ''сексоти'' (|сексоты, тајни соработници) во редовите.
Во октомври 1942 година, системот на двојна команда, кој датирал од крвавата и грозоморна Руската граѓанска војна во која офицерите ја делеле власта со комесарите, била укинат и оттогаш само офицерите имале моќ на команда. Многу комесари по Сталиновиот декрет 307 од 9 октомври 1942 година биле шокирани кога откриле колку офицерите и војниците ги мразат. Комесарите сега станувале ''политруци'' или заменик-команданти за политички работи, ''а Политруците'' повеќе немале моќ на команда, но сè уште ги оценувале и офицерите и луѓето за нивната политичка лојалност, вршеле политичка индоктринација и имале моќ да наредуваат егзекуции по кратки рокови на секој што бил осомничен за кукавичлук или предавство, а ваквите егзекуции биле познати како ''девјат грам'' (девет грама - референца за тежината на куршум), ''пустит в раход'' (да се потроши некого) или ''вишка'' (скратена форма на ''вишаја мера наказанија'' - екстремна казна).
И покрај овие застрашувачки моќи, многу од ''фронтовиците'' честопати отворено ги презирале ''политруците'' доколку биле подложени на претерано долги здодевни предавања за пофините точки на марксизмот-ленинизмот, а офицерите имале тенденција да победуваат во конфликтите со ''полтитруците'' бидејќи воената заслуга почнала да има поголема важност во Големата патриотска војна отколку политичката ревност.
Односите меѓу офицерите и војниците обично биле добри, при што помладите офицери биле сметани за ''соратници'' (другари по оружје) бидејќи живееле под исти услови и се соочувале со истите опасности како и ''фронтовиците''.
Офицерите обично имале само средно образование, малкумина оделе на универзитет, а доаѓањето од истата социјална средина како и нивните луѓе осигурувало дека можат да се поврзат со нив. ''Фронтовиките'' обично им се обраќале на командантите на своите чети со ''Батја'' (татко).
5 Советскиот притисок врз Германија
Советите ја одбиле важната германска стратешка јужна кампања и иако во тој напор претрпеле 2,5 милиони советски жртви, тоа им овозможило да ја преземат офанзивата во поголемиот дел од остатокот од војната на Источниот фронт, а Сталин лично му кажал на еден полски генерал кој барал информации за исчезнатите полски офицери дека сите Полјаци се ослободени и дека не можат да се сметаат за сите бидејќи Советите „изгубиле трага“ од нив во Манџурија.
Откако полските железнички работници ја пронашле масовната гробница, нацистите го искористиле масакрот за да се обидат да внесат раздор меѓу Сталин и другите сојузници, вклучително и со повикување на европска комисија од истражители од дванаесет земји за да ги испитаат гробовите.
Во 1943 година, додека Советите се подготвувале да ја вратат Полска, нацистичкиот министер за пропаганда Јозеф Гебелс претпоставил дека Сталин ќе се обидел да тврди дека Германците ги масакрирале жртвите што делумно и било така. Како што предвидел Гебелс, Советите имале „комисија“ која го истражила случајот, заклучувајќи дека Германците ги убиле воените заробеници и не ја признале одговорноста сè до 1990 година.
Во 1943 година, Сталин се согласил со повикот на своите генерали да заземе одбранбен став поради разочарувачките загуби по Сталинград, недостатокот на резерви за офанзивни мерки како и предвидувањето дека Германците веројатно следниот пат ќе ја нападнеле испакнатина на советскиот фронт кај Курск, така што одбранбените подготовки таму поефикасно ќе ги користеле ресурсите.
Германците се обиделе да извршат напад со опкружување кај Курск, кој бил успешно одбиен од Советите откако Хитлер ја откажал офанзивата, делумно поради инвазијата на сојузниците на Сицилија, но иако Советите претрпеле над 800.000 жртви,сепак Курск го означил почетокот на период кога Сталин станал поподготвен да ги слуша советите на своите генерали.
До крајот на 1943 година, Советите окупирале половина од територијата што ја зазеле Германците во периодот од 1941 до 1942 година, а советското воено индустриско производство значително се зголемило од крајот на 1941 до почетокот на 1943 година, откако Сталин ги преселил фабриките источно од фронтот, безбедни од германската инвазија и воздушните напади.
Оваа стратегијата се исплатела бидејќи таквите индустриски зголемувања можеле да се случат дури и додека Германците кон крајот на 1942 година окупирале повеќе од половина од европска Русија, вклучувајќи 40 проценти (80 милиони) од нејзиното население и приближно 2,500,000км<sup>2</sup> од советската територија.
Водено советскиот сојуз исто така се подготвувал за војна повеќе од една деценија, вклучително и подготовка на 14 милиони цивили со одредена воена обука и според тоа, додека речиси сите од првичните 5 милиони луѓе на советската армија биле збришани до крајот на 1941 година, советската војска се зголемила на 8 милиони членови до крајот на истата година, и покрај значителните загуби во 1942 година, далеку поголеми од германските загуби, големината на Црвената армија пораснала уште повеќе, на 11 милиони.
Иако постои значителна дебата дали Сталин им помогнал или ги попречил овие индустриски и човечки напори, Сталин ги оставил повеќето одлуки за економско воено управување во рацете на своите економски експерти. Додека некои научници тврдат дека доказите сугерираат дека Сталин размислувал, па дури и се обидел, да преговара за мир со Германија во 1941 и 1942 година, други сметаат дека овие докази се неубедливи, па дури и измислени.
Во ноември 1943 година, Сталин се сретнал со Черчил и Рузвелт во Техеран каде Рузвелт му рекол на Сталин дека се надевал со отварање на втор фронт против Германија од страна на Британија и Америка, првично би можеле да извлечат 30-40 германски дивизии од Источниот фронт.
Сталин и Рузвелт, всушност, се здружиле со Черчил нагласувајќи ја важноста на прекуканалната инвазија на северна Франција, која била под германска контрола, додека Черчил отсекогаш сметал дека Германија е поранлива во „мекиот стомак“ на Италија (која Сојузниците веќе ја нападнале) и Балканот.
Страните подоцна се согласиле дека Британија и Америка ќе започнат прекуканална инвазија на Франција во мај 1944 година, заедно со посебна инвазија на јужна Франција, а Сталин инсистирал дека, по војната, Советскиот Сојуз треба да ги инкорпорира деловите од Полска што ги окупирале согласно пактот Молотов-Рибентроп со Германија, кој го предложил Черчил.
Во 1944 година, Советскиот Сојуз оствари значаен напредок низ Источна Европа кон Германија, вклучувајќи ја и операцијата Баграција, која била масовна офанзива во Белорусија против германската армиска група Центар, а во самата операција Сталин, Рузвелт и Черчил биле тесно координирани, така што Баграцијата се случила приближно во исто време кога американските и британските сили ја започнале инвазијата на Западна Европа, која била под германска контрола, на северниот брег на Франција.
Операцијата резултирала со враќање на Советите во Белорусија и западна Украина, заедно со успешното ефикасно уништување на германската армиска група Центар и 300.000 германски жртви, иако по цена од повеќе од 750.000 советски жртви.
Успесите во операцијата „Баграција“ и во годината што следела, во голема мера, се должела на оперативното подобрување на Црвената армија, која научила болни лекции од претходните години во борбата против моќниот Вермахт со што почнале подобро планирање на офанзивите, ефикасна употреба на артилеријата, подобро управување со времето како и со просторот за време на нападите во спротивност со Сталиновата наредба „ни чекор назад“.
Во помала мера, успехот на „Баграција“ се должела на ослабениот Вермахт на кој му недостасувал гориво и вооружување што му било потребно за ефикасно работење, растечките советски предности во човечка сила и материјали и нападите на сојузниците на Западниот фронт.
Во својот говор за Први мај во 1944 година, Сталин ги пофалил западните сојузници за пренасочување на германските ресурси во италијанската кампања, а Тас објавил детални списоци на големиот број залихи што доаѓале од западните сојузници, а Сталин одржа говор во ноември 1944 година во кој навел дека сојузничките напори на Западот веќе брзо привлекле 75 германски дивизии за да го бранат тој регион, без кои Црвената армија сè уште не можеше да го избрка Вермахтот од советските територии. Ослабениот Вермахт, исто така, им помогнал на советските офанзиви бидејќи не можело да се започне ефикасна германска контраофанзива.
Почнувајќи од летото 1944 година, зајакната Централна група на германската армија ги спречила Советите да напредуваат околу Варшава речиси половина година, а некои историчари тврдат дека неуспехот на Советите да напредуваат бил намерен советски застој за да му дозволат на Вермахтот да ги убие членовите на Варшавското востание од страна на полската домашна армија во август 1944 година, што се случило додека се приближувала Црвената армија, иако други се по веродостојни и го оспоруваат тврдењето и наведуваат значителни неуспешни обиди на Црвената армија да се обиде да го порази Вермахтот во тој регион.
Порано во 1944 година, Сталин инсистирал Советите да ги анектираат деловите од Полска што ги поделиле со Германија во пактот Молотов-Рибентроп, додека полската влада во егзил, за која Британците инсистирале дека мора да биде вклучена во повоена Полска, барала полската граница да се врати на предвоените локации.
Раздорот дополнително го истакнал очигледниот непријателство на Сталин кон антикомунистичката полска влада во егзил и нивната полска домашна армија, за која Сталин сметал дека ги загрозува неговите планови за создавање повоена Полска пријателска кон Советскиот Сојуз. Дополнително го влошила раздорот со одбивањето на Сталин да ја снабдува полската домашна армија и неговото одбивање да им дозволи на американските авиони за снабдување да ги користат потребните советски воздухопловни бази за да доставуваат залихи до полската домашна армија, што Сталин во писмо до Рузвелт и Черчил го нарече „криминалци кои се борат за власт“.
Загрижен за можните последици од тие дејствија, Сталин подоцна започна со советско испорачување залихи од воздух до полските бунтовници, иако поголемиот дел од залихите завршија во рацете на Германците.
Востанието завршило со катастрофа со 20.000 полски бунтовници и до 200.000 цивили убиени од германските сили, при што советските сили влегле во градот во јануари 1945 година.
Други важни напредоци се случиле кон крајот на 1944 година, како што се инвазијата на Романија во август и Бугарија која со светлосна брзина сменила страни на крајот. Советскиот Сојуз објавил војна на Бугарија во септември 1944 година и ја нападнал земјата, инсталирајќи комунистичка влада, а по инвазијата на овие балкански земји, Сталин и Черчил се сретнале на есен 1944 година, каде што се согласиле за различни проценти за „сфери на влијание“ во неколку балкански држави, иако дипломатите на ниту еден лидер не знаеле што всушност значи терминот.
Исто така Црвената армија ги протерала германските сили од Литванија и Естонија кон крајот на 1944 година, по цена од 260.000 советски жртви.
Офанзивата Виборг-Петрозаводск успешно ги протерала досадните фински сили од територијата што ја окупирале во 1941 година, но советскиот напредок бил запрен во битката кај Тали-Ихантала, а посеверно, финските победи во битките кај Вуосалми и Иломанци ги запрела дополнителните советски обиди да ги пробијат финските линии и така на 19 септември 1944 година Финците и Советите го потпишале Московското примирје со што завршила Продолжената војна.
Кон крајот на 1944 година, советските сили се бореле за да ја освојат Унгарија во Будимпештанската офанзива, но не можеле да ја освојат. Германците издржале во последователната Битка кај Будимпешта до февруари 1945 година, кога преостанатите Унгарци потпишале примирје со Советскиот Сојуз, а победата кај Будимпешта ѝ овозможила на Црвената армија да ја започне Виенската офанзива во април 1945 година.
На североисток, освојувањето на Белорусија и западна Украина им овозможила на Советите да ја започнат масовната Висла-Одерска офанзива, каде што германската разузнавачка служба погрешно претпостави дека Советите имале предност во бројчена супериорност од 3 спрема 1, што всушност била 5 спрема 1 (над 2 милиони војници на Црвената армија напаѓале 450.000 германски бранители), чија успешна кулминација резултирала со напредување на Црвената армија од реката Висла во Полска до германската река Одра во Источна Германија.
Недостатоците на Сталин како стратег често се забележувале во врска со масовните загуби на животи од страна на Советскиот Сојуз и раните порази на Советскиот Сојуз, а пример за тоа е летната офанзива од 1942 година, што довела до уште поголеми загуби од страна на Црвената армија и повторно преземање на иницијативата од страна на Германците. Сталин на крајот го препознал својот недостаток на знаење и се потпрел на своите професионални генерали за водење на војната.
Дополнително, Сталин бил добро свесен дека другите европски армии целосно се распаднале кога се соочиле со ефикасноста на нацистичката војска и ефикасно реагирал со тоа што ја подложил својата армија на поттикнување на терор и националистички апели за патриотизам. Тој, исто така, се обратил до Руската православна црква.
6 Конечна победа
Веќе во април 1945 година, нацистичка Германија се соочила со своите последни денови, со само 1,9 милиони германски војници на Исток кои се бореле против 6,4 милиони војници на Црвената армија, а само 1 милион германски војници на Запад се бореле против 4 милиони војници на западните сојузници.
Иако првичните разговори претпоставувале трка кон Берлин од страна на сојузниците, откако Сталин успешно лобираше Источна Германија да падне во рамките на советската „сфера на влијание“ на Јалта во февруари 1945 година, западните сојузници не направиле планови да го освојат градот со копнена операција. Сталин останал сомничав дека западните сојузнички сили што се држат кај реката Елба би можеле да се движат кон германската престолнина и дури и во последните денови, дека Американците би можеле да ги употребат своите две воздушно-десантни дивизии за да го освојат градот.
Сталин ѝ наложил на Црвената армија брзо да се движи на широк фронт во Германија бидејќи не верувал дека западните сојузници ќе ја предадат територијата што ја окупирале, додека освојувањето на Берлин го поставил како главна цел. По успешното освојување на Источна Прусија, три фронта на Црвената армија се собрале во срцето на источна Германија, а Битката кај Одра-Ниса ги ставила Советите практично пред портите на Берлин.
До 24 април, елементи од два советски фронта го опколиле Берлин,а на 20 април, Првиот белоруски фронт на Жуков започнал масовно гранатирање на Берлин кое немало да заврши сè до предавањето на градот. На 30 април 1945 година, Хитлер и Ева Браун извршиле самоубиство, по што советските сили ги пронашле нивните останки, кои биле запалени по наредба на Хитлер, а преостанатите германски сили официјално се предале безусловно на 7 мај 1945 година.
Некои историчари тврделе дека Сталин го одложил последниот напад врз Берлин за два месеци со цел да ги освои другите области од политички причини, за кои, според нив, му дал време на Вермахтот да се подготви и ги зголемил советските жртви (кои надминале 400.000), а нормално како и секогаш мора да има други историчари кои го оспорувале ова тврдење.
И покрај тоа што Советите ги поседувале останките на Хитлер, Сталин не верувал дека неговиот стар непријател е всушност мртов, верување кое опстојувало со години по војната.
Одбивањето на германската инвазија и притискањето кон победа над нацистичка Германија во Втората светска војна барало огромна жртва од страна на Советскиот Сојуз (повеќе отколку од која било друга земја во човечката историја) и со право можело да се каже дека СССР бил најзаслужен за крајот на втората светска војна за разлика од неговиот сојузник Америка која своите врвни достигнувања ги имала само во пацификот против Јапонија.
Советските жртви изнесуваа вкупно околу 30 милиони. Иако бројките варираат, бројот на советски цивилни жртви веројатно достигнал 18 милиони, а од нив милиони советски војници и цивили исчезнале во германските логори за притвор и фабрики за робови, додека милиони други претрпеле трајни физички и ментални оштетувања. Советските економски загуби, вклучително и загубите на ресурси и производствен капацитет во западна Русија и Украина, биле исто така катастрофални.
Војната резултирала со уништување на приближно 70.000 советски градови, места и села од кои најпогоден и најразорен бил Сталинград. Вкупно 6 милиони куќи, 98.000 фарми, 32.000 фабрики, 82.000 училишта, 43.000 библиотеки, 6.000 болници и илјадници километри патишта и железничка пруга била уништена, а интересен факт е што библиотеки и архиви биле намерно таргетирани од германците со што довело до големо оштетување во историската, литературна, книжевна и културна свера.
На 9 август 1945 година, Советскиот Сојуз го нападнал Манџукуо, кој бил марионета контролирана од Јапонија, објавувајќи и војна на Јапонија.
Сега Советските трупи, искусни во битки, брзо ги освоиле териториите што ги држеле Јапонците во Манџурија, јужен Сахалин (11-25 август 1945 година), Курилските Острови (18 август до 1 септември 1945 година) и делови од Кореја (14 август 1945 година до 24 август 1945 година).
Империјалната јапонска влада, колебајќи се по грозоморното бомбардирањето на Хирошима (6 август 1945 година) и Нагасаки (9 август 1945 година), но соочена со советските сили што брзо се приближувале кон јадрото на Јапонија, објавила свое ефективно предавање на Сојузниците на 15 август 1945 година и формално капитулираше на 2 септември 1945 година.
Во јуни 1945 година, Политбирото на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз му го доделил на Сталин, за неговата улога во победата на Советскиот Сојуз, новоизмислениот чин Генералисимус на Советскиот Сојуз, кој стана највисок воен чин во земјата (супериорен од Маршалот ). Сталиновиот „култ на личноста“ го нагласувал неговото лично воено водство по набројувањето на „ десетте победи на Сталин “ - извадок од говорот на Сталин од 6 ноември 1944 година „27-годишнина од Големата октомвриска социјалистичка револуција“ ( |«27-я годовщина Великой Октябрьской социалистической революции» ) за време на состанокот на Московскиот совет на народни пратеници во 1944 година.
7 Репресии
На 16 август 1941 година, во обидите да го оживее неорганизираниот советски одбранбен систем, Сталин издал Наредба бр. 270, барајќи од сите команданти или комесари кои „ги кинат своите ознаки и дезертираат или се предаваат“ да се сметаат за злонамерни дезертери. Наредбата барала од претпоставените да ги застрелаат овие дезертери на лице место. Членовите на нивните семејства биле подложени на апсење. Втората одредба од наредбата им наложила на сите единици што се борат во опкружувања да ја искористат секоја можност за борба. Наредбата, исто така, барала од командантите на дивизиите да ги деградираат, а доколку е потребно, дури и да ги застрелаат на лице место оние команданти кои не успеале директно да ја командуваат битката на бојното поле. Потоа, Сталин, исто така, спроведе чистка на неколку воени команданти кои биле застрелани за „кукавичлук“ без судење.
Во јуни 1941 година, неколку недели по почетокот на германската инвазија, Сталин наредил Црвената армија во повлекување да се обиде да ги лиши ресурсите на непријателот преку политика на изгорена земја со уништување на инфраструктурата и залихите со храна во областите пред Германците да можат да ги заземат, а партизаните да бидат распоредени во евакуираните области. Ова, заедно со злоупотребата од страна на германските трупи, предизвикало глад и страдање кај цивилното население што останало. Сталин се плашел дека Хитлер ќе ги искористи незадоволните советски граѓани за борба против неговиот режим, особено луѓето затворени во Гулазите. Затоа му наредил на НКВД да се справи со ситуацијата. Тие одговориле со убивање на приближно 100.000 политички затвореници низ западните делови на Советскиот Сојуз, со методи што вклучувале бајонетирање на луѓе до смрт и фрлање гранати во преполни ќелии. Многу други едноставно биле депортирани на исток.
Во јули 1942 година, Сталин издал Наредба бр. 227, со која се наведува дека секој командант или комесар на полк, баталјон или армија, кој дозволува повлекување без дозвола од своите претпоставени, подлежи на воен трибунал. Наредбата предвидувала војниците прогласени за виновни за дисциплински прекршоци да бидат принудени да бидат сместени во „ казнени баталјони “, кои биле испраќани во најопасните делови од фронтовските линии. Од 1942 до 1945 година, 427.910 војници биле распоредени во казнени баталјони. Наредбата, исто така, им наложила на „блокирачките одреди“ да пукаат во панични војници што бегаат во задниот дел. Во првите три месеци по наредбата, 1.000 казнени војници беа застрелани од „блокирачки одреди“, а 24.933 војници беа испратени во казнени баталјони. И покрај тоа што првично имаше одреден ефект, оваа мерка се покажа како влошувачки ефект врз моралот на војниците, па до октомври 1942 година идејата за редовни блокирачки одреди беше тивко отфрлена. До 29 ''октомври'' 1944 година, блокирачките одреди беа официјално распуштени.
Советските воени заробеници и принудните работници кои преживеале германско заробеништво биле испратени во специјални „транзитни“ или „филтрациски“ логори со цел да се утврди кои се потенцијални предавници. Од приближно 4 милиони што требало да се репатрираат, 2.660.013 биле цивили, а 1.539.475 биле поранешни воени заробеници. Од вкупниот број, 2.427.906 биле испратени дома, 801.152 биле регрутирани во вооружените сили, 608.095 биле запишани во работните баталјони на Министерството за одбрана, 226.127 биле префрлени во надлежност на НКВД за казнување, што значело префрлање во системот Гулаг и 89.468 останале во транзитните логори како приемен персонал сè додека процесот на репатријација конечно не бил завршен во раните 1950-ти.
8 Воени злосторства од страна на нацистичка Германија
Нацистичката пропаганда им кажувала на војниците на Вермахт дека инвазијата на Советскиот Сојуз била војна на истребување на словените и православните христијани, геноцид по масовен и од еврејскиот.
Британскиот историчар Иан Кершо заклучува дека должноста на Вермахтот била да обезбеди луѓето кои ги исполнувале барањата на Хитлер да бидат дел од ариевската ''Херенволк'' („ариевска господна раса“) да имаат простор за живеење. Тој напишал дека:
Нацистичката револуција била поширока од само Холокаустот. Нејзината втора цел била да ги елиминира Словените од централна и источна Европа и да создаде ''Lebensraum'' за Ариевците.... Како што покажува Бартов (''Источниот фронт; Хитлерова армија''), таа ги варваризираше германските армии на источниот фронт. Повеќето од нивните три милиони луѓе, од генерали до обични војници, помогнаа во истребувањето на заробените словенски војници и цивили. Ова понекогаш било ладно и намерно убиство на поединци (како кај Евреите), понекогаш генерализирана бруталност и занемарување.... Писмата и мемоарите на германските војници го откриваат нивното ужасно расудување: Словените беа „азијатско-болшевичката“ орда, инфериорна, но заканувачка раса.
За време на брзиот германски напредок во првите месеци од војната, речиси достигнувајќи ги градовите Москва и Ленинград, најголемиот дел од советската индустрија што не можел да се евакуира била или уништена или изгубена поради германската окупација. Земјоделското производство било прекинато, а жетвите на жито останале на полињата, што подоцна ќе предизвика глад што потсетувало на почетокот на 1930-тите. Во еден од најголемите подвизи на воената логистика, фабриките биле евакуирани во огромни размери, при што 1523 фабрики биле демонтирани и испратени кон исток по четири главни рути до регионите на Кавказ, Централна Азија, Урал и Сибир. Општо земено, алатите, калапите и производствената технологија биле преместени, заедно со плановите и нивното управување, инженерскиот персонал и квалификуваната работна сила.
Целиот Советски Сојуз се посвети на воените напори. Населението на Советскиот Сојуз веројатно било подобро подготвено од која било друга нација вклучена во борбите во Втората светска војна да ги издржи материјалните тешкотии на војната. Ова е првенствено затоа што Советите биле толку навикнати на недостиг и справување со економска криза во минатото, особено за време на војна - Првата светска војна донела слични ограничувања за храната. Сепак, условите биле тешки. Втората светска војна била особено катастрофална за советските граѓани бидејќи се водела на нивна територија и предизвика огромно уништување. Во Ленинград, под германска опсада, над еден милион луѓе починале од глад и болести. Многу фабрички работници биле тинејџери, жени и постари лица. Владата спровела рационирање во 1941 година и прво го применила на леб, брашно, житарки, тестенини, путер, маргарин, растително масло, месо, риба, шеќер и слатки низ целата земја. Ординации останале во голема мера стабилни на други места за време на војната. Дополнителните ординации честопати биле толку скапи што не можеле значително да го зголемат снабдувањето со храна на граѓанинот, освен ако тоа лице не било особено добро платено. Селаните не добивале ординации и морале да се справат со локалните ресурси што ги одгледувале сами. Повеќето рурални селани се бореле и живееле во неподнослива сиромаштија, но други го продавале вишокот што го имале по висока цена, а неколкумина станале милионери во рубљата, сè додека валутата не го уништила нивното богатство две години по завршувањето на војната.
И покрај суровите услови, војната довела до пораст на советскиот национализам и единство. Советската пропаганда ја ублажила екстремната комунистичка реторика од минатото, бидејќи луѓето сега се обединиле со верувањето дека ја штитат својата татковина од злото на германските освојувачи. Етничките малцинства за кои се сметало дека се колаборационисти биле принудени на егзил. Религијата, која претходно била избегнувана, станала дел од пропагандната кампања на Комунистичката партија во советското општество со цел да се мобилизираат религиозните елементи.
Социјалниот состав на советското општество драстично се променил за време на војната. Во јуни и јули 1941 година имало наплив на бракови меѓу луѓе кои војната требало да ги раздели, а во следните неколку години стапката на бракови нагло опаднал, а наталитетот кратко потоа паднал само на околу половина од она што би било во мирно време. Поради оваа причина, мајките со неколку деца за време на војната добивале значителни почести и парични бенефиции ако имал доволен број деца - мајките можеле да заработат околу 1.300 рубли за четврто дете и до 5.000 рубли за десеттото.
Германските војници ги жигосувале телата на заробените партизанки - како и на други жени - со зборовите „Курва за Хитлеровите трупи“ и ги силувале. По нивното заробување, некои германски војници живописно се фалеле дека извршиле силување и убиство од силување. Сузан Браунмилер тврди дека силувањето играло клучна улога во нацистичката цел да ги освојат и уништат луѓето што ги сметале за инфериорни, како што се Евреите, Русите и Полјаците. Обемна листа на силувања извршени од германски војници е составена во таканаречената „Молотова нота“ во 1942 година. Браунмилер истакнува дека нацистите го користеле силувањето како оружје на терор.
9 Преживување во Ленинград
Градот Ленинград претрпел повеќе страдања и тешкотии од кој било друг град во Советскиот Сојуз за време на војната, бидејќи бил под опсада 872 дена, од 8 септември 1941 година до 27 јануари 1944 година. Глад, неухранетост, болести, изгладнетост, па дури и канибализам станале вообичаени за време на опсадата на Ленинград; цивилите ослабеле, ослабеле и станале поранливи на болести. Граѓаните на Ленинград успеале да преживеат преку голем број методи со различен степен на успех. Бидејќи само 400.000 луѓе биле евакуирани пред да започне опсадата, ова оставило 2,5 милиони во Ленинград, вклучувајќи 400.000 деца. Повеќе успеале да избегаат од градот; ова било најуспешно кога езерото Ладога замрзнало и луѓето можеле да одат по ледениот пат - или „Патот на животот“ - на безбедно.
Сепак, повеќето стратегии за преживување за време на опсадата вклучувале останување во градот и справување со проблемите преку снаодливост или среќа. Еден начин да се направи ова било преку обезбедување вработување во фабриките, бидејќи многу фабрики станале автономни и поседувале повеќе алатки за преживување во текот на зимата, како што се храна и греење. Работниците добивале поголеми оброци од обичните цивили, а фабриките веројатно имале електрична енергија ако произведувале клучни стоки. Фабриките служеле и како центри за меѓусебна поддршка и имале клиники и други услуги како што се екипи за чистење и тимови од жени кои шиеле и поправале облека. Вработените во фабриките сè уште повремено биле доведени до очај, а луѓето прибегнувале кон јадење лепак или коњи во фабриките каде што храната била оскудна, но вработувањето во фабриките било најпостојано успешен метод за преживување, а во некои погони за производство на храна не починло ниту едно лице.
Можностите за преживување што ѝ биле отворени на пошироката советска заедница вклучувале размена на стоки и земјоделство на приватно земјиште. Црните пазари напредувале како што приватната размена на стоки и трговијата станале почести, особено меѓу војниците и цивилите. Војниците, кои имале повеќе храна за резерва, биле желни да тргуваат со советските граѓани кои имале дополнителна топла облека за размена. Садењето зеленчукови градини напролет станало популарно, првенствено затоа што граѓаните можеле да чуваат сè што расте на своите парцели. Кампањата, исто така, имала моќен психолошки ефект и го подигнала моралот, компонента за преживување речиси исто толку важна како лебот.
Некои од најочајните советски граѓани се свртиле кон криминалот како начин да се издржуваат во тешки времиња. Најчеста била кражбата на храна и на картички за рационалност, што можело да биде фатално за неухрането лице ако неговата картичка била украдена повеќе од еден или два дена пред да се издаде нова картичка. Поради овие причини, кражбата на храна била строго казнета и едно лице можело да биде застрелано дури и за кражба на векна леб. Се случувале и посериозни кривични дела, како што се убиство и канибализам, а биле формирани специјални полициски одреди за борба против овие злосторства, иако до крајот на опсадата, околу 1.500 биле уапсени за канибализам.
10 Последици и штети
Иако победиле во конфликтот, војната имала длабок и разорен долгорочен ефект врз Советскиот Сојуз. Финансискиот товар беше катастрофален: според една проценка, Советскиот Сојуз потроши 192 милијарди долари. САД испратиле околу 11 милијарди долари во залихи преку заем-лизинг на Советскиот Сојуз за време на војната.
Американските експерти проценуваат дека Советскиот Сојуз го изгубил речиси целото богатство што го стекнал од напорите за индустријализација во текот на 1930-тите. Неговата економија, исто така, се намалила за 20% помеѓу 1941 и 1945 година и не ги вратила своите нивоа од пред војната сè до 1960-тите. Британскиот историчар Клајв Понтинг проценува дека воените штети изнесувале 25 години од советскиот бруто национален производ. Четириесет проценти од советските станови биле оштетени или уништени. Од 2,5 милиони станбени објекти на териториите окупирани од Германија, над еден милион биле уништени. Ова оставило околу 25 милиони советски граѓани без дом. Германската окупација опфатила околу 85 милиони советски граѓани, или речиси 45% од целото советско население. Најмалку 12 милиони Совети избегале кон исток, подалеку од напаѓачката германска армија. Советските извори тврдат дека силите на Оската уништиле 1.710 градови и 70.000 села, како и 65.000 км железнички пруги. Советската територија окупирана од Германија опфаќала 2,201,489 км.
Постсоветската влада на Русија ги проценува советските воени „загуби“ на 26,6 милиони, врз основа на студијата од 1993 година на Руската академија на науките, вклучувајќи ги и луѓето што загинале како резултат на битка и изложеност поврзана со војната. Ова вклучува 8.668.400 воени смртни случаи, пресметани од руското Министерство за одбрана.
Бројките објавени од руското Министерство за одбрана се прифатени од мнозинството историчари и академици, некои историчари и академици даваат различни проценки.
Брус Робелет Кунихолм, професор по јавна политика и историја, проценува дека советската страна претрпела 11.000.000 воени жртви и дополнителни 7.000.000 цивилни жртви, со што вкупно загинале 18 милиони луѓе. Американскиот воен историчар Ерл Ф. Зимке дава бројка од 12 милиони загинати советски војници и дополнителни седум милиони загинати цивили - вкупно 19 милиони загинати. Тој исто така забележува дека од есента 1941 година до есента 1943 година фронтот никогаш не бил помал од 3862 км. Германската професорка Беате Физелер проценува дека 2,6 милиони луѓе, или 7,46 проценти од Советската армија, останале инвалиди по војната.
11 Анкета на јавното мислење
Анкета спроведена од YouGov во 2015 година покажала дека само 11% од Американците, 15% од Французите, 15% од Британците и 27% од Германците веруваат дека Советскиот Сојуз најмногу придонел за поразот на нацистичка Германија во Втората светска војна. Спротивно на тоа, анкетата спроведена во мај 1945 година покажала дека 57% од француската јавност верува дека Советскиот Сојуз најмногу придонел, а тоа е факт дека се најзаслужни.
12 Цитати
13 Литература
*
*
*
*
*
*
*
* Lewkowicz Nicolas, ''The German Question and the Origins of the Cold War'' (IPOC, Milan) (2008)
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
13.1 Домашен фронт
* Абрамов, Владимир К. „Мордовија за време на Втората светска војна“, ''Весник за словенски воени студии'' (2008) 21#2 стр. 291–363.
* Анаоразов, Џумадурди. „Туркменистан за време на Втората светска војна“, ''Весник за словенски воени студии'' (2012) 25#1 стр. 53–64.
* Барбер, Џон и Марк Харисон. ''Советскиот домашен фронт: Социјална и економска историја на СССР во Втората светска војна,'' Лонгман, 1991.
* Беркхоф, Карел Ц. ''Жетва на очајот: Живот и смрт во Украина под нацистичка власт.'' Харвард У. Прес, 2004. 448 стр.
* Брејтвејт, Родриќ. ''Москва 1941: Градот и неговите луѓе во војна'' (2006)
* Кармак, Роберто Ј. ''Казахстан во Втората светска војна: Мобилизација и етничка припадност во Советската империја'' (Универзитетски печат на Канзас, 2019)
* Далин, Александар. ''Одеса, 1941–1944: Студија на случај на советска територија под странска власт.'' Портланд: Меѓународна специјализирана книжевна служба, 1998. 296 стр.
* Елмана, Мајкл и С. Максудовб. „Советски жртви во Големата патриотска војна: Белешка“, ''Европско-азиски студии'' (1994) 46#4 стр. 671–680
* Голдман, Венди З. и Доналд Филцер. ''Тврдина Темна и Стерн: Советскиот домашен фронт за време на Втората светска војна'' (Oxford University Press, 2021).
* Голдман, Венди З. и Доналд Филцер. ''Глад и војна: Обезбедување храна во Советскиот Сојуз за време на Втората светска војна'' (Универзитет на Индијана, 2015)
* Хил, Александар. „Британска помош преку заем-лизинг и советските воени напори, јуни 1941 – јуни 1942“, ''Весник за воена историја'' (2007) 71#3 стр. 773–808.
* Овери, Ричард. ''Руската војна: Историја на советските напори: 1941–1945'' (1998) 432 стр.
* Рис, Роџер Р. „Мотивации за служење: Советскиот војник во Втората светска војна“, ''Весник за словенски воени студии'' (2007) 10#2 стр. 263–282.
* Валин, Жак; Месле, Франција; Адамец, Сергеј; и Пирожков, Сергеј. „Нова проценка на загубите на населението на Украина за време на кризите од 1930-тите и 1940-тите.“ ''Студии за популацијата'' (2002) 56(3): 249–264. Според извештаите, очекуваниот животен век при раѓање паднал на ниво од само десет години за жените и седум за мажите во 1933 година и се задржал на околу 25 години за жените и 15 за мажите во периодот 1941–44 година.
13.1.1 Примарни извори
*
* Hill, Alexander, ed. ''The Great Patriotic War of the Soviet Union, 1941–45: A Documentary Reader'' (2011) 368pp
13.2 Историографија
* Едел, Марк. „Водењето на руските историски војни: Владимир Путин и кодификацијата на Втората светска војна“. ''Историја и меморија'' (2017) 29#2:90-124
* Хавлат, Денис. „Западна помош за Советскиот Сојуз за време на Втората светска војна: Дел I“. ''Весник за словенски воени студии'' 30.2 (2017): 290–320.
** Хавлат, Денис. „Западна помош за Советскиот Сојуз за време на Втората светска војна: Втор дел“. ''Весник за словенски воени студии'' 30.4 (2017): 561–601. Тврди дека залихите дале одлучувачки придонес за советската победа, и покрај негирањата од страна на сталинистичките историчари.
* Улдрикс, Теди Џ. „Војна, политика и сеќавање: Руските историчари го преиспитуваат потеклото на Втората светска војна“. ''Историја и сеќавање'' 21#2 (2009), стр. 60–82. . Историографија.
* Вајнер, Амир. „Создавањето на доминантен мит: Втората светска војна и конструирањето на политички идентитети во рамките на советскиот политички систем.“ ''Russian Review'' 55.4 (1996): 638–660. .