Икат

Икат (што буквално значи „да се врзува“ на малајско-полинезиските јазици) е традиционална техника на боење застапена во Југоисточна Азија. Таа се користи за создавање текстилни шари, при што предивата се врзуваат и обработуваат со отпорно боење пред самото ткаење. На овој начин се добиваат сложени и декоративни мотиви.
Традициите на ткаење икат во регионот можат да се поделат на две главни групи:
* Првата е карактеристична за народите кои зборуваат даички јазик, како што се оние во Лаос, Северен Виетнам и Хаинан.
* Втората, поголема група, ги опфаќа австронезиските народи – Индонезија, Филипини, Малезија, Брунеи и Источен Тимор – и преку австронезиската експанзија се проширила дури до Мадагаскар.
Најзначајно е тоа што оваа техника е тесно поврзана со текстилните традиции на Индонезија во современото време, од каде што потекнува и самиот термин ''„икат“''. Слични, но независно развиени техники на боење и ткаење се појавиле и во други делови од светот. Тие се присутни во Индија, Централна Азија, на островите Рјукиу – каде што се нарекуваат ''Иичири'' или ''Тучири'' – како и во Јапонија, каде што се познати под името ''касури''. Такви традиции постојат и во Африка и Америка, што ја покажува глобалната распространетост на вакви уметнички практики.
Кај икат, боењето се создава со врзување на поединечни предива или цели снопови со цврста обвивка, распоредена според посакуваниот модел. Потоа предивата се бојадисуваат, а врските можат да се преместуваат за да се добијат нови шари и да се нанесат различни бои. Овој процес понекогаш се повторува повеќепати, со цел да се постигнат сложени и разнобојни мотиви.
По завршувањето на боењето, врските се отстрануваат и предивата се вткајуваат во ткаенина. За разлика од други техники на резист-боење, како ''ти-дај'' или ''батик'', каде што резистот се нанесува на веќе ткаената ткаенина, кај икат тој се применува директно на предивата пред ткаењето. Поради тоа, шарите се присутни на двете страни од готовата ткаенина.
Икатот може да се класифицира во три основни типа:
* Икат од основа – се бојадисуваат предивата од основата.
* Икат од ткаење – се бојадисуваат предивата од ткаењето.
* Двоен икат – се бојадисуваат и предивата од основата и од ткаењето, што овозможува создавање на најсложени мотиви.
1 Историја
Се смета дека традициите на икат во Југоисточна Азија потекнуваат уште од неолитските техники на ткаење и датираат пред ''6000 година п.н.е.'' Во континентална Азија постои поврзување меѓу австронезиските и дајските народи, што е потврдено преку компаративна студија од 2012 година која ги анализира технологиите на разбојот, текстилните модели и лингвистиката.
Овие традиции се ширеле заедно со австронезиската експанзија во поморската Југоисточна Азија и достигнале до Мадагаскар околу 1 милениум п.н.е., што ја покажува нивната длабока историска и културна распространетост.
Претходно, одредени автори сугерирале дека традициите на икат првично биле пренесени кај Австронезијците преку контакт со културата Донг Сон од Виетнам. Сепак, според една студија од 2012 година, оваа хипотеза е оценета како малку веројатна.
Во други региони, како Индија и Централна Азија, се развиле слични традиции познати под името ''икат'', кои најверојатно се појавиле независно една од друга.
Кај Ујгурите, икатот бил познат како ''атлас'' и се користел исклучиво за изработка на женска облека. Според историските записи, за време на кинеската окупација од династијата Ќинг биле познати 27 вида на атлас. Денес се сочувани само четири:
* Кара-атлас – црн икат, носен од постари жени.
* Хоџа-е-атлас – жолт, син или виолетов икат, носен од мажени жени.
* Кизил-атлас – црвен икат, носен од девојки.
* Јаркент-атлас – хански или кралски атлас, кој се одликува со разновидни стилови.
За време на Јаркент Ханатот (1514–1705), постоеле дури десет различни стилови на јаркент-атлас, што ја нагласува богатата текстилна традиција на Ујгурите.
2 Дистрибуција
Икат е техника на отпорно боење која е застапена во многу светски култури и се смета за една од најстарите форми на текстилна декорација. Најголема примена оваа техника има во Индонезија, Индија и Јапонија, каде што е длабоко вкоренета во традицијата.
Во Јужна, Централна и Северна Америка, икатот и денес е вообичаен, особено во Аргентина, Боливија, Еквадор, Гватемала и Мексико, што ја покажува неговата широка распространетост и културна важност низ различни региони на светот.
Двојните ''икат'' ткаенини сè уште можат да се најдат во Индија, Јапонија и Индонезија. Во Индонезија, ''икат'' ткаенините се произведуваат низ островите од Суматра на запад до Тимор и Нова Гвинеја на исток и Калимантан и Сулавеси на север. ''Икат'' се наоѓа и во Иран, каде што персиското име е ''дараи''. ''Дараи'' значи богатство, а оваа ткаенина често е вклучена во миразот на невестата за време на свадбените церемонии; луѓето што ги купувале овие ткаенини биле богати.
3 Продукција
3.1 Икат од основа
''Икат'' создаден со боење на основите (''икат'' од основа) е поедноставен за изработка од ''икат'' од ткаење или двоен ''икат''. Прво, предивата - памук, свила, волна или други влакна - се намотуваат на рамка за врзување. Потоа се одделуваат во снопови. Бидејќи процесот на врзување е многу макотрпен, се прави напор да се намали работата на минимум со преклопување на сноповите конец како кај хартиените кукли и врзување на основен мотив ''на икат'' (БИМ) кој ќе се повторува како кај хартиените кукли кога конците ќе се одмотат за ткаење откако ќе заврши боењето. Сноповите конец може да се превиткаат околу вертикална и/или хоризонтална оска. Сноповите може да се прекријат со восок, како кај батикот. (Сепак, при изработката на батик, занаетчиот го нанесува отпорот на готовата ткаенина, а не на предивата што треба да се исткаат.) Предивата од основата потоа се завиткуваат цврсто со конец или некој друг материјал отпорен на бои со посакуваниот модел, за да се спречи несакана пенетрација на бојата. Постапката се повторува, според бројот на бои потребни за да се заврши дизајнот. Повеќекратното боење е честа појава, што бара повеќекратни рунди на врзување и боење. Откако ќе заврши боењето, врзувањата се отстрануваат и конците се намотуваат на разбојот како основа (лонгитудинални предива). Конците се прилагодуваат за прецизно усогласување на мотивите, а тенки ленти од бамбус се прицврстуваат на конците за да се спречи нивно заплеткување или лизгање од линијата за време на ткаењето.
3.2 Ткаен икат
Ткаенот ''икат'' (''ендек'' на Бали) користи отпорно боење за предивото. Движењето на предивото во процесот на ткаење значи дека прецизно исцртани шари е потешко да се постигнат. Предивото мора да се прилагоди по секое поминување на шипката за да се зачува јасноста на шарите.
Бидејќи плетеното е континуирано влакно, аберациите или варијациите во напнатоста на ткаењето се кумулативни. Некои традиции на икат ''плетенки'' го вклучуваат овој ефект во нивната естетика. Моделите се трансформираат со процесот на ткаење во неправилни и непредвидливи дизајни. Гватемалскиот ''икат'' е добро познат по своите прекрасни „заматени“ нијанси.
4 Двоен икат
Двојниот икат се создава со примена на отпорно боење и на основата, и на ткаењето пред самото ткаење. Според некои извори, терминот ''двоен икат'' се користи исклучиво кога шарите на основата и ткаењето се преклопуваат и формираат заеднички, идентични мотиви. Доколку не се преклопуваат, резултатот се нарекува сложен икат.
Во Индонезија, двојниот икат е карактеристичен исклучиво за селото Тенганан, односно за населбата Бали Ага. Овие ткаенини имаат високо духовно значење и во Тенганан сè уште се носат за одредени церемонии. Надвор од селото, герингсингот е особено ценет, бидејќи се верува дека поседува магични моќи.
Во Јапонија, оваа техника на ткаење на икат е застапена само на островите Окинава и е позната како ''тате-јоко гасури''.
Сарито Путапака се изработува во селото Путапака, во областа Налгонда, Индија. Познато е по својот уникатен стил на свилени сари, со симетричен дизајн кој има традиција стара повеќе од 200 години. Икатот кај овие сари се создава преку основата, а самото сари претставува пример на двоен икат.
Пред завршувањето на ткаењето се изведува рачно намотување на преѓата, познато како ''асу''. Овој процес може да трае и до пет часа за едно сари и најчесто го изведуваат жени, кои вложуваат голем физички напор преку постојано движење на рацете напред-назад повеќе од 9000 пати за секое парче.
Во 1999 година, младиот ткајач Ц. Малешем изработил машина која го автоматизирала процесот на асу, со што обезбедил технолошко решение за проблем што постоел со децении и значително го олеснил трудот на ткајачите.
4.1 Ошима
Процесот Ошима бил пренесен и применуван на Јава и Бали, каде што бил резервиран исклучиво за владејачките кралски семејства, особено во областите Клунгкунг и Убуд. Најзначаен пример е полукружната ткаенина додот, која претставувала дел од јаванската дворска облека и симбол на престиж и статус.
5 Други земји
5.1 Камбоџа
Камбоџанскиот икат се изработува од свила и се ткае на разбој со повеќе вратила. При тоа се применува нерамномерно ткаење, што резултира со поизразено појавување на нишките на предната страна на ткаенината, додека на задната страна тие се помалку видливи.
За време на војните во Индокина во средината на 20 век, камбоџанската култура претрпела масовни нарушувања и уништувања, особено во периодот на режимот на Црвените Кмери. Повеќето ткајачи биле убиени, а уметноста на камбоџанскиот икат се нашла во сериозна опасност, на самиот праг да исчезне. Во овој контекст се истакнува името на Кикуо Моримото, кој одиграл значајна улога во зачувувањето и обновувањето на оваа традиција. Во 1995 година, тој се преселил од Јапонија и успеал да пронајде еден или двајца постари ткајачи кои преживеале од режимот на Црвените Кмери. Тие ја познавале традиционалната вештина на ткаење и ја пренеле на новата генерација, со што придонеле за нејзиното зачувување и обновување.
5.2 Тајланд
Во Тајланд, ткаенината изработена со техника на икат е позната како ''матми''. Овој вид ткаенина, наречен ''мудми'', традиционално се ткаел за секојдневна употреба меѓу благородништвото, но исто така се користел и за изработка на церемонијални носии. Покрај тоа, икат од памук се произведува и од племенските народи Карен и Лава во северниот дел на Тајланд, што ја нагласува разновидноста и културното значење на оваа техника во регионот.
5.3 Иран
Во Иран, икатот познат како ''дараи,'' се ткаел во различни делови на земјата. Во градот Јазд тој се произведува во неколку работилници, а со текот на времето овој вид ткаенина станал дел од миразот на невестите. Во популарната култура постои изрека која нагласува дека вакви ткаенини можеле да си дозволат само богатите луѓе, што ја истакнува нивната вредност и престиж.
5.4 Јужна Америка
Моделите на икат се длабоко вкоренети во културата на народите од Андите, како и кај домородните заедници во Аргентина, Боливија, Бразил, Чиле, Колумбија, Еквадор, Гватемала, Мексико, Перу и Венецуела. Овие ткаенини не се само декоративни, туку носат и симболично значење – често претставуваат идентитет, статус или духовни верувања на заедницата.
Во Чиле, особено познат е шалот или пончото Мапуче, кој го носат каубојците Хуасо. Овој предмет е карактеристичен на Запад и се смета за еден од најзначајните симболи на чилеанската традиција. Покрај тоа што пончото е вид на облека, тоа е и културен белег кој ја изразува припадноста и гордоста на народот.
За изработка на овие ткаенини најчесто се користи волна, која обезбедува топлина и издржливост, како и влакна од кабуја (растение сродно со агава), кои додаваат цврстина и уникатна текстура. Комбинацијата на овие материјали овозможува создавање на ткаенини кои се практични, но и естетски впечатливи.
Икат моделите во регионот се разликуваат по боите и симболите – од геометриски форми до мотиви инспирирани од природата, како планини, реки и животни. На тој начин, секое парче ткаенина станува носител на приказна и културна меморија, пренесувана од генерација на генерација.
Мексиканските ребозо се традиционални шалови кои можат да бидат изработени од различни материјали, како свила, волна или памук, а често се украсуваат со техника на икат. Тие се сметаат за важен дел од мексиканскиот национален идентитет, па затоа повеќето жени поседуваат барем еден ребозо како дел од својата облека и културно наследство.
Латиноамериканските икат ткаенини најчесто се изработуваат на разбој со задна лента. Претходно обоените конци за основа се вообичаен производ на традиционалните пазари, со што ткајачите заштедуваат многу неред, трошоци, време и труд.Латиноамериканска иновација која нашла практична примена во ткаењето е употребата на тркалезен стап околу кој конците за основа се завиткуваат во групи. Со оваа техника се овозможува попрецизна контрола врз посакуваниот дизајн, што им дава на ткајачите поголема слобода и точност при создавање на сложени икат шари. „Корте“ е типично здолниште коего носат гватемалските жени.
5.5 Индија
Во Индија, уметноста на икатот е присутна илјадници години и претставува значаен дел од текстилната традиција. Во одредени региони, ткаенините обработени со оваа техника – како сари и курти – се особено популарни. Покрај нив, икатот се применува и за изработка на чаршафи, паравани за врати и крпи, што ја покажува неговата широка употреба во секојдневието и културата.
5.6 Узбекистан
Икатот како техника на ткаење е присутен и во узбекистанската култура. Локално е познат под името ''абрбанди'' и се одликува со смели и раскошни шари. Неговата историја се поврзува со 19 век, кога Узбеците ја совладале оваа техника. Од тогаш, икатот станал составен дел од нивниот културен идентитет и значаен елемент на традиционалната облека.