Паланка

Паланка, или гратче или касаба, е човечка населба. Паланките се главно поголеми од селата и помали од градовите, иако критериумите за разликување значително се разликуваат во различни делови на светот.
Поимот „паланка“ во Македонија, како и општо на Балканот, ретко е користен и не се прави разлика помеѓу паланка (мал град) и класичен (голем) град. Причината за ова е општествениот развиток на населените места во Балканот кои биле претежно рурални односно селски, и не била правена разлика помеѓу поголемите и помалите населени места од градски вид.
1 Значење и употреба
Зборот паланка значи гратче, односно населба со мал или релативно мал број на жители.
Во некои случаи, „паланка“ е заменско име за „град“ или „село“ (особено поголемо село). Понекогаш, зборот „паланка“ е кратенка за „населено место“. Општо, денес градовите можат да се разликуваат од паланковините или селата врз основа на нивниот економски карактер, со тоа што поголемиот дел од населението на градот ќе има тенденција да го обезбедува своето живеалиште од индустријата за производство, трговија и јавни услуги отколку од индустриите од примарниот сектор како што се земјоделството или сродни активности.
Големината на населението на едно место не е сигурна одлучна на урбаниот карактер. Во многу области на светот, на пр. Во Индија барем до скоро време, едно големо село може да содржи неколку пати повеќе луѓе отколку една паланка. Во Обединетото Кралство, постојат историски градови кои се далеку помали од поголемите паланки.
Современиот феномен на екстензивен приградски раст, сателитски урбан развој и селење на жителите на градовите кон селата дополнително ја усложува дефиницијата на паланките, создавајќи заедници урбани во нивните економски и културни одлики, но немаат други одлики на урбаните места.
Некои облици на не-рурално населување, како што се местата за привремени рудници, може да бидат јасно не-рурални, но во најдобар случај имаат сомнително тврдење дека се нарекуваат паланка.
Паланките често постојат како посебни единици на власта, со законски дефинирани граници и со некои или со сите додатоци на локалната самоуправа (на пр. полициски сили). Во Соединетите Држави овие се нарекуваат „инкорпорирани паланки“. Во други случаи, паланката нема сопствено управување и се вели дека е „неинкорпорирана“. Имајте на ум дека постоењето на неконкорпорирана паланка може законски да се утврди со други средства, на пр. зонирани области. Во случај на некои планирани заедници, паланката постои легално во сојузен облик за имотите во паланката. Пописот на Соединетите Држави идентификува многу места назначени за попис (ЦДП-ови) според имињата на неинкорпорирани паланки што се наоѓаат во нив; сепак, овие ЦДП-ови обично вклучуваат рурални и приградски области, па дури и околни села и други паланки.
Разликата помеѓу паланка и град на сличен начин зависи од пристапот: градот може строго да биде административен субјект на кој му е доделено назначувањето со закон, но во неформална употреба, терминот се користи и за означување на урбано место со одредена големина или важност: со оглед на тоа што еден средновековен град можеби поседувал дури 10.000 жители, денес некои сметаат за урбано место со помалку од 100.000 како паланка, иако има многу официјално назначени градови кои се многу помали од тоа.
Во топонимичката терминологија, имињата на одделни паланки и градови се нарекуваат ''астионими'' (од старогрчкиот grc / паланка или град, и grc / име).
2 Шема за старост на паланките
Австралискиот географ Томас Грифит Тејлор предложил класификација на паланките според нивната возраст и моделот на употреба на земјиштето. Тој идентификувал пет типа на паланки:*''Инфантилни паланки'', без јасно зонирање
*''Младешки паланки'', кои имаат развиено област на продавници
*''Адолесцентни паланки'', каде што започнале да се појавуваат фабрики
*''Рани зрели паланки'', со посебна област на високо домаќинство
*''Зрели паланки'', со дефинирани индустриски, комерцијални и разни видови станбени области
3 Според земја
3.1 Авганистан
Во Авганистан паланките и градовите се познати како ''шар'' (дари: شهر, паштунски : ښار). Бидејќи земјата е историски рурално општество со неколку поголеми населби, со поголемите градови кои никогаш немале повеќе од неколку стотици илјади жители пред 2000-тите, јазичната традиција на земјата не прави разлика меѓу паланките и градовите.
3.2 Албанија
Во Албанија „qytezë“ значи паланка, што е многу слично со зборот за град ( ''„qytet“'' ). Иако нема официјална употреба на терминот за какво било порамнување. На албански јазик „qytezë“ значи „мал град/гратче“ или „нов град“, додека во античко време „мал станбен центар во ѕидовите на замокот“.
3.3 Австралија
Во Австралија, повеќето рурални и регионални центри на население може да се наречат паланки; многу мали паланки имаат помалку од 200 жители. Најмалата може да се опише како населени места.
Покрај тоа, некои субјекти на локалната самоуправа се официјално опишани како паланки во Квинсленд, Јужна Австралија, Западна Австралија и Северната Територија, а претходно исто така (до 90-тите години на минатиот век) во Викторија.
3.4 Бугарија
Бугарите, воопшто, не прават разлика помеѓу „град“ и „паланка“. Сепак, во секојдневниот јазик и медиумите се користат термините „големи градови“ и „мали градови“. „Големите градови“ обично се однесуваат на Софија, Пловдив, Варна и Бургас, во кои живеат над 200.000 жители. Русе и Стара Загора честопати се вклучени, како резултат на присуството на релативно развиена инфраструктура и население над 100,000 жители. Тешко е да се наречат преостанатите покраински метрополи „големи градови“ бидејќи, претежно, тие се помалку развиени и имаат намалување на населението, некои со дури 30.000 жители.
Во Бугарија, Министерскиот совет дефинира што претставува населба, додека претседателот на Бугарија му ја доделува титулата на секое решение. Во 2005 година, барањето селата што сакаат да се класифицираат како паланка мора да имаат социјална и техничка инфраструктура, како и население од не помалку од 3500 луѓе. За населбите-одморалишта, побарувањата се пониски, а населението треба да биде не помалку од 1000 луѓе, но инфраструктурните барања остануваат.
3.5 Чиле
Во Чиле, градовите (шпански: ''pueblos'') се дефинирани од Националниот институт за статистика (ИНЕ) како урбан субјект со население од 2,001 до 5,000 или област со население од 1001 до 2000 година и утврдена економска активност.
3.6 Естонија
Во Естонија, нема разлика помеѓу паланка и град бидејќи зборот лин ''(linn)'' се користи и за поголемите и за помалите населени места, кои се поголеми од селата и околиите. Постојат 30 општински градови (''omavalitsuslik linn'') во Естонија и уште 17 градови, кои се споиле со една општинска парохија (''vallasisene linn'').
3.7 Финска
Во Финска, нема разлика помеѓу паланка и град бидејќи зборот ''каупунки'' се користи взаемно за поголемите и помалите населени места, кои се поголеми од селата и околиите; иако на некој начин, кога се зборува за зборот паланка, тој може да го користи и зборот ''пикукаупунки'' (''пику'' значи „мало“). Во Финска има скоро сто општински паланки.
3.8 Иран
Во современите персиски текстови не се прави разлика помеѓу „град“ и „паланка“; и двете се преведуваат како „Шар“ (شهر). Во постарите персиски текстови (до првата половина на 20 век), арапскиот збор „касабех“ (قصبه) се користел за паланка. Сепак, во последните 50 години, овој збор застарел.
Постои еден збор на персиски што се користи за посебни сателитски паланковини и градски населби. Тоа е ''Шахрак'' (شهرک), (букв.: гратче). Друг помал вид на паланка или населба во еден голем град се нарекува ''Куј'' (کوی). ''Шахрак'' и ''Куј'' имаат различни законски дефиниции. Големите градови како Техеран, Мешад, Исфахан, Тебриз, итн. кои имаат милиони населенија се нарекуваат ''Калан-шар'' (کلان‌شهر; метропола).
Темпото со кое различни големи села добиле статус на град во Иран покажува драматично зголемување во последните две децении.
Поголемите градови и паланки обично се центри на еден паланковина (на персиски: ''шахрестан;'' شهرستان). Самиот шахрестан е поделба на ''остан'' (''استان;'' покраина).
3.9 Ирак
Зборот „џарајех“ (جرَية) користен за да се опише село, зборот „гармат (كَرمة) за да се опише паланка и зборот „уилаја/вилаја“ (ولاية) за да се опише град.
3.10 Романија
Во Романија нема официјална разлика помеѓу град и паланка (зборот и за двајцата на романски јазик е: ораш (''oraş''). Градовите и паланките во Романија може да имаат статус или на градска општина, ставени на големите урбани средини, или само општина на помалите урбани места. Некои населби остануваат села (комуна) иако имаат поголемо население од другите помали паланки.
4 Поврзано
*Град
*Село
*Населено место