Подземје (филм)

''Подземје'' е комедија-драма од 1995 година во режија на Емир Кустурица, со сценарио на режисерот и Душан Ковачевиќ. Познат е и по поднасловот ''Еднаш беше една земја'' (|Била једном једна земља/Bila jednom jedna zemlja), како што беше насловот на 5-часовната мини-серија (долгиот пресек на филмот) прикажана на српската телевизија РТС.
Филмот ја користи епската приказна на двајца пријатели за да ја прикаже југословенската историја од почетокот на Втората светска војна до почетокот на југословенските војни. Филмот бил меѓународна копродукција со компании од Југославија (Србија), Франција, Германија, Чешка и Унгарија. Театарската верзија е долга 163 минути. Во интервјуата, Кустурица изјавил дека неговата оригинална верзија траела повеќе од 320 минути и дека бил принуден да ја пресече од копродуцентите.
''Подземје'' ја освоил Златната палма на Канскиот филмски фестивал во 1995 година. Тоа била втора ваква награда за Кустурица по ''Кога таткото беше отсутен на дело'' (1985). Тој продолжил да освојува други почести.
1 Заплет
Во раните утрински часови на 6 април 1941 година во Белград, главниот град на Кралството Југославија, двајца непријателски ''бонвиванти'' Петар Попара, со прекар Црни (Црни) и Марко Дрен се упатуваат дома. Тие минуваат низ Калемегдан и извикуваат поздрави до братот на Марко, Иван, чувар на животни во белградската зоолошка градина. Марко и дава до знаење на бремената сопруга на Блеки, Вера дека тие се запишале со Блеки во Комунистичката партија (КПЈ).
1.1 Прв дел: Втората светска војна
Подоцна, мамурниот Блеки појадува додека бремената Вера се жали на неговата наводна афера со театарска глумица. Одеднаш се слуша татнежот на авионите и германските бомби почнуваат да паѓаат врз Белград. По завршувањето на воздушниот напад, Блеки излегува против желбите на неговата сопруга и го проверува уништениот град. Наидувајќи на урнатини од згради и избегани диви животни од зоолошката градина, тој исто така налетува на неутешениот Иван кој носи бебе шимпанзо по име Сони. Отпорот на Кралската југословенска армија е брзо скршен, а германските трупи набрзо го окупираат и распарчат целото Кралство. Блеки започнува да работи тајно како комунистички активист заедно со Марко и други. Блеки повремено ја посетува својата љубовница Наталија Зовков, која е назначена во специјална глумечка работна бригада која помага во напорите за обнова на градот под германска окупациска контрола. Познатата, разгалена и прославена глумица во Народниот театар, Наталија го привлече вниманието на еден висок германски офицер по име Франц.
Марко поставил складиште за оружје и скривница во визбата на куќата на неговиот дедо. По нивното пресретнување на голем воз со оружје, Марко и Блеки се идентификувани како опасни бандити во германските радио билтени. Додека Блеки се крие во шумата Германците ги интензивираат нападите од врата до врата во градот, Марко ги носи Вера, Иван и многу други во визбата за да се сокријат. Вера треба да роди машко бебе, кое пред да умре го именува Јован.
Во 1944 година, Блеки е во градот за да го прослави роденденот на својот син со локално комунистичко дружење. Двајцата најдобри пријатели се упатуваат кон театарот во весело расположение. Ја гледаат Наталија како настапува на сцената пред Франц и други германски офицери, а Блеки го застрелал Франц во градите. Со Наталија, Блеки успева да стигне до речниот брод закотвен веднаш надвор од Белград. Нормално, и Марко е со нив, а сите се подготвуваат за принудна свадба и покрај протестите на Наталија.
Забавата ја прекинуваат германски војници кои го опкружуваат закотвениот брод. Одеднаш се гледа како Франц вика, барајќи Блеки и Марко да ја ослободат Наталија, која трча кај Франц. Блеки е заробен од Германци и мачен во градската болница со струен удар, додека Франц и Наталија го посетуваат нејзиниот брат Бата во истата болница. Во меѓувреме, Марко нашол начин да влезе во зградата преку подземна канализација. Прикраднувајќи се кон Франц, Марко го дави до смрт со врвка пред Наталија која уште еднаш ја менува страната. Марко потоа продолжува да го ослободува Блеки. Тие заминуваат со уморниот Блеки скриен во куфер, но Блеки е повреден од граната.
Неколку дена подоцна, на Велигден 1944 година, Марко и Наталија, сега двојка, го испраќаат Блеки во кома. Кон крајот на октомври, Црвената армија придружувана од југословенските партизани влегува во Белград. Марко држи огнени говори од балконот на Народниот театар за време на кризата во Трст, се дружи со Јосип Броз Тито, Ранковиќ и Едвард Кардељ и тој стои до Тито за време на воените паради низ центарот на Белград.
1.2 Втор дел: Студена војна
Во 1961 година, Марко е еден од најблиските соработници и советници на Тито. Физички опоравените Блеки и друштвото сè уште се во подрумот под впечаток дека војната сè уште трае горе. Марко и Наталија присуствуваат на церемонијата на отворање културен центар и откривање на статуата на Петар Попара Блеки, за кој сите мислат дека умрел, станувајќи народен херој . Со помош на неговиот дедо, кој е во лукав измама, Марко го надгледува производството на оружје, па дури и го контролира времето со одземање часови до еден ден, па луѓето во визбата мислат дека поминале само 15 години од почетокот на Втората светска војна наместо 20. Тие континуирано произведуваат оружје, а Марко има огромен профит од тоа.
Снимањето на епски филм спонзориран од државата заснован на мемоарите на Марко со наслов ''Proleće stiže na belom konju'' (''Пролетта доаѓа на бел коњ'') започнува над земја. Наскоро, 20-годишниот син на Блеки, Јован, ќе се ожени со Јелена, девојка со која пораснал во визбата. Марко и Наталија природно се поканети на прослава. Ивановото шимпанзо Сони залута во тенк и испука куршум дувајќи дупка во ѕидот. Сони талка, а Иван го следи.
Блеки, со синот Јован, за прв пат по децении излегува од подземјето. Тие се среќаваат со сетот на „''Пролетта доаѓа на бел коњ“'' и верувајќи дека војната сè уште трае, убиваат двајца статисти и глумецот кој го игра Франц. Во потрагата Јован се дави, но Блеки бега.
1.3 Трет дел: Југословенските војни
Во 1992 година, во екот на југословенските војни, Иван повторно се појавува со Сони, со која неодамна се обединил. Тој се сопнува на Марко, кој се обидува да посредува во договор за оружје среде зона на конфликт. Договорот пропаѓа и Иван го фаќа Марко и го тепа до бесвест, а потоа се самоубива. Пристигнува Наталија и брза на страната на Марко, објавувајќи му љубов. Тие се заробени од милитанти и им е наредено да бидат погубени како трговци со оружје од командантот на милитантите, Блеки.
Блеки ги преселува своите луѓе во подрумот во кој живеел пред години, земајќи ја со себе Сони. Ја гледа сликата на Јован во бунар и ненамерно паѓа додека посегнува по него.
Во сонишната завршна секвенца, Блеки, Марко и другите се повторно обединети на надворешна вечера, славејќи ја свадбата на Јован. Иван дава неколку зборови за разделба, завршувајќи со „Еднаш, одамна, имаше земја“.
2 Улоги
* Мики Манојловиќ како Марко Дрен, активист на Комунистичката партија во кариера, кој станува нејзин висок функционер и организатор на производството на оружје на комунистичкиот отпор за време на Втората светска војна, како и на профитабилната трговија со оружје по завршувањето на војната. Паралелно, тој станува влијателен и богат трговец со оружје, како и повоен државен достоинство на комунистичка Југославија.
* Лазар Ристовски како Петар „Блеки“ Попара, електричар кој идеалистички се приклучува на Комунистичката партија непосредно пред Втората светска војна и продолжува да се истакнува како вешт и решителен партизански борец на герилскиот отпор во раните фази на војната, за да заврши во оружје производствена визба за остатокот од неа. Откако конечно ќе излезе од визбата, многу децении по завршувањето на Втората светска војна, тој станува југословенски патриот за време на југословенските војни.
* Мирјана Јоковиќ како Наталија Зовков, опортунистичка театарска глумица која постојано ја менува лојалноста
* Славко Штимац како Иван Дрен, брат на Марко кој се грижи за животните во зоолошката градина
* Ернст Штоцнер како Франц, офицер на Вермахт задолжен за окупираниот Белград за време на Втората светска војна. Штоцнер го толкува и глумецот кој го игра Франц во ''Proleće stiže na belom konju''.
* Срѓан Тодоровиќ како Јован Попара, синот на Блеки, кој речиси целиот свој живот го живее под земја
* Мирјана Карановиќ како Вера, сопругата на Блеки
* Данило Стојковиќ како дедо, дедото на Марко кој ја поседува визбата и помага да се овековечи неговата измама
* Бора Тодоровиќ како Голуб, водачот на дувачки оркестар кој често ги придружува Блеки и Марко
* Давор Дујмовиќ како Бата, осакатениот брат на Наталија
* Мирсад Тука како истражител
* Предраг Загорац како Томислав
3 Производство
Снимањето на филмот започнало во есента 1993 година и траело до раната пролет 1995 година. Државната радио телевизија на Србија имаше мала улога во финансирањето на филмот, а филмот користеше изнајмена опрема на Југословенската армија (ВЈ) како реквизити.
3.1 Саундтрак
Саундтракот на филмот вклучува музика од Горан Бреговиќ и учество на Цезарија Евора.
4 Прием
4.1 Критички прием
''Андерграунд'' не бил широко прегледан од критичарите на англиски јазик, иако добил генерално поволни критики. Rotten Tomatoes известува 86% рејтинг за одобрување врз основа на 35 прегледи, со просечна оцена од 7,5/10. Консензусот на критичарите на веб-страницата гласел: „Нудејќи остроумен поглед на комунистичката Источна Европа низ микрокосмосот на долгото пријателство, ''Подземје'' е исцрпувачки, возбудлив еп“.
Во ''Њујорк Дејли Њуз'', Дејв Кер го пофали филмот како „жестоко интелигентен и оператски емотивен“, а Кевин Томас од ''Лос Анџелес Тајмс'' го нарече „распространет, нерамен, витален филм, обложен со навредлив апсурдистички мрачен хумор и неискажлива болка, страдање и неправда“. Дебора Јанг од ''Варајети го'' рецензирала филмот откако го видела на Канскиот филмски фестивал во 1995 година, пофалувајќи го како „циркус со пареа што го остава гледачот зашеметен и исцрпен, но силно импресиониран“, и додава дека „ако Фелини снимал воен филм, може да личи на ''Подземје'' “.
Пишувајќи британскиот автор Миша Глени упати жесток напад врз критичарите кои гледаат на Срѓан Драгоевиќ низ симплистички, редукционистички про- или антисрпски критички објектив.
Џенет Маслин од ''Њујорк Тајмс'' напишал дека „вистинското срце на филмот е неговата погубна идеја за едно утро потоа: моментот кога, откако бил во канџите на политичката заблуда која трае неколку децении, човек може да излезе од подземното скривалиште во неговата родна Југославија и да се каже дека веќе нема Југославија“. Иако признава дека „политиката на ''Подземје'' е нападната и расчленети од меѓународната публика“, таа смета дека „оваа дебата е во голема мера необична бидејќи нема скриена агенда за оваа силна и не ужасно суптилна приказна за дволичноста, а централната идеја на г. Кустурица е смело безобразно претставување на политичко лукавство кое го замајува целото општество и на корупцијата што дозволува еден човек да напредува на сметка на неговиот најдраг пријател“.
4.2 Политички одговор
Критичарите ги гледаа ликовите Марко и Блеки како „идеализацијата на Кустурица за Србите заробени во очајнички дела од историјата и туѓото зло, додека кукавичките ликови во филмот биле Хрватите и Босанците, кои избраа предавство и соработка“.
Станко Церовиќ, директор на српско-хрватскиот уреднички оддел на Radio France Internationale, остро го осуди филмот во јуни 1995 година, обвинувајќи го Кустурица за ширење српска пропаганда, користејќи историски снимки во случаи освен „ бомбардирањето на Вуковар или тригодишното уништување на неговиот роден град од страна на српската војска“. Меѓутоа, во 2012 година Церовиќ изјави дека тоа не е пропаганда и „Сосема е можно ''Подземје'' добро да старее“.
Во текот на 1990-тите, Кустурица бил често напаѓан од француските јавни интелектуалци Бернар-Анри Леви и Ален Финкиелкраут во француските медиуми во врска со неговиот живот и избор на кариера. Општо земено, двајцата го гледаа Кустурица како „предавник кој преминал на непријателската страна, вртејќи му грб на својот град, неговите етнички корени и на својата нација“. Финкиелкраут не го видел филмот, но напишал во ''Libération'' „дека навредливо и глупаво фалсификување на предавникот што ја зема маченичката дланка мора веднаш да се осуди“. Во меѓувреме, Леви го нарече Кустурица „фашистички автор“ додека го задржува својот понатамошен суд по гледањето на филмот. По гледањето на ''Подземје'', Леви го нарече Кустурица „расистички гениј во калапот на Луј-Фердинанд Селин“ Други интелектуалци како Андре Глуксман и Питер Хандке се приклучија на дебатата.
За време на дискусијата во септември 2008 година помеѓу словенечкиот филозоф Славој Жижек и Бернар-Анри Леви за прашањата поврзани со историското и општественото значење на мај 1968 година во Франција, Жижек ги спомна ''Андерграунд'' и Кустурица на Леви велејќи: „ ''Андерграунд'' мислам дека е еден од најстрашните филмови што сум ги гледал. Какво југословенско општество гледате во ''подземјето'' на Кустурица? Општество во кое луѓето цело време блудуваат, пијат, се караат – еден вид вечна оргија“. Леви одговори дека се смета себеси за „непријател на Кустурица, човекот“, но дека ''Подземје'' „не е лош филм“ пред да продолжи да ја пофали наративната структура на филмот и да заклучи дека „Кустурица е еден од случаите, имаме некои писатели вака, каде што човекот е толку, толку, толку поглуп од неговата работа“. Босанско-американскиот романописец Александар Хемон го критикувал ''Подземје'' во 2005 година, велејќи дека ги минимизира српските ѕверства со „претставување на балканската војна како производ на колективно, вродено, дивјачко лудило“.
4.3 Признанија
''Подземје'' ја освои наградата Златна палма (Златна палма) на Канскиот филмски фестивал во 1995 година, што се смета за највисока чест на фестивалот. Тоа била втора ваква награда за режисерот Емир Кустурица по „ ''Кога таткото беше отсутен на бизнис“''''Андерграунд'' беше избран за српски кандидат за најдобар странски филм на 68. Оскари, но не беше прифатен како номиниран.''Андерграунд'', исто така, бил номиниран за најдобар странски филм на 13-тото Independent Spirit Awards речиси 3 години откако филмот ја освои Златната палма, но загуби од ''The Sweet Hereafter''.
Награда, Датум на церемонијата, Категорија, Примачи(и), Резултат,
Бостонско друштво на филмски критичари, 14 декември 1997 година, Најдобар странски филм, Емир Кустурица,
Кански филмски фестивал, 17 – 28 мај 1995 година, ''Златна палма'',
Награди Цезар, 3 февруари 1996 година, Најдобар странски филм,
Награди за независен дух, 21 март 1998 година, Најдобар странски филм,
Lumières награди, 29 јануари 1996 година, Најдобар странски филм,
Национално друштво на филмски критичари, 3 јануари 1998 година, Најдобар странски филм,
Круг на филмски критичари во Њујорк, 11 декември 1997 година, Најдобар странски филм,
5 Тужба за клевета
На 8 март 2001 година, српскиот магазин ''Време'' објавил авторски текст од српската драматург Билјана Србљановиќ под наслов „Хвала лепо“ во кој таа се осврнува на „ ''Андерграунд'' “ дека е „финансиран од Милошевиќ “ и го обвинува Кустурица дека е „неморален профитер“. Таа потоа го обвинувала директорот за „директна соработка со режимот преку неговиот пријател Милорад Вучелиќ“. На 20 март 2001 година, Кустурица одлучил да го тужи Србљановиќ за клевета.
Пред првиот судски состанок во септември 2001 година, списанието ''Време'' организирало обид за посредување меѓу двете страни, при што Кустурица и Србљановиќ се сретнаа лице в лице во канцелариите на списанието. На средбата Кустурица изразил подготвеност да се откаже од обвинението доколку Србљановиќ јавно се извини, што Србљановиќ го одби. Следниот ден на првиот суд, Србљановиќ уште еднаш ја отфрли понудата за јавно извинување. Така, судскиот случај продолжи со тоа што адвокатот на Кустурица, Бранислав Тапушковиќ, презентираше детали за изворите на финансирање на филмот, од кои повеќето беа француски продуцентски компании. На 11 декември 2003 година, општинскиот суд пресудил во корист на Кустурица, наложувајќи му на Србљановиќ да ја плати отштетата, како и да ги покрие судските трошоци.
6 Поврзано
* Список на југословенски филмови
* Список на српски пријавени за Оскар за најдобар странски филм