Приклучување на Југославија кон Тројниот пакт

На 25 март 1941 година, Југославија го потпишала Тројниот пакт со силите на Оската. Договорот бил постигнат по месеци преговори меѓу Германија и Југославија и бил потпишан во Белведере во Виена од страна на Јоаким фон Рибентроп, германски министер за надворешни работи и Драгиша Цветковиќ, југословенски премиер. Според сојузот, страните се согласиле дека силите на Оската ќе го почитуваат југословенскиот суверенитет и територијален интегритет, вклучувајќи ја и воздржувањето на Оската од барање дозвола за транспорт на трупи низ Југославија или барање каква било воена помош.
Пристапување на Југославија кон Трипартитниот пакт (|Тројни пакт/sh) сепак било краткотрајно. На 27 март 1941 година, два дена по потпишувањето на договорот, југословенската влада била соборена кога регентството предводено од принцот Павле завршило и кралот Петар II целосно ја презел власта. На 6 април 1941 година, помалку од две недели откако Југославија го потпишала Тројниот пакт, Оската ја нападнала Југославија. До 18 април, земјата била освоена и окупирана од силите на Оската.
1 Позадина
По француското примирје во јуни 1940 година, само Обединетото Кралство изгледало дека има шанси да победи во борбата против Германците, а дури и тие имале поголеми шанси да преговараат за понижувачки мир. Така, историчарот Владислав Сотировиќ напишал дека „не е ни чудо што британските политичари и дипломати се обидувале со сите средства, вклучително и со воени удари, да ја вовлечат која било друга неутрална земја во војна на нивна страна за конечна победа против Хитлерова Германија“. Југославија била управувана како диктатура од страна на регентот, принцот Павле, уште од атентатот врз кралот Александар I во 1934 година. По Аншлусот во 1938 година, германската анексија на Австрија; италијанската окупација на Албанија во 1939 година; и пристапувањето на Унгарија, Романија и Бугарија кон Тројниот пакт на Оската од 20 ноември 1940 година до 1 март 1941 година, Југославија се граничела со силите на Оската од сите страни освен од јужната граница со Грција. Сите тие фактори, во комбинација со традиционалниот хрватски сепаратизам, го ставиле Павле во голема психолошка, политичка и патриотска дилема: станувало невозможно да се спротивстави на дипломатските притисоци на Хитлер и конкретните политички понуди за пристапување на Југославија кон пактот. Павле повеќе не можел да одложува бидејќи Хитлер брзал да ја започне германската инвазија на Советскиот Сојуз. Исто така, потенцијалот за хрватско предавство за време на германската инвазија бил главниот аргумент на Германија за време на овие преговори.
Во пролетта 1941 година, Југославија можела да се потпре само на Велика Британија, која имала повеќе економски и популациски ресурси од Германија поради нејзините колонии во Британската Империја. На Југославија ѝ била потребна брза воена помош, која Велика Британија можела да ја понуди, доколку првата не го прифатела пактот.
Павле бил пробритански настроен и самиот роднина на британскиот крал Џорџ VI. Бидејќи Павле оставал впечаток дека повеќе би сакал да поднесе оставка отколку да ѝ сврти грб на Британија, Хитлер го сметал за британска марионета на Балканот.
Исто така, постоел и перцепиран ризик од комунистичка петта колона поради пактот Молотов-Рибентроп, кој го натерало генералот Милан Недиќ да подготви план во декември 1940 година за отворање шест логори за интернирање на комунистите доколку тоа биде потребно. Недиќ, исто така, предложил Југословенската армија да го заземе Солун пред италијанските трупи да можат да го сторат тоа по италијанската инвазија на Грција во ноември 1940 година, бидејќи губењето на тоа пристаниште би ја направило евентуалната британска воена помош невозможна доколку Југославија била нападната.
Сепак, Грците цврсто се спротивставиле на Италијанците и дури влегле во Албанија, од каде што започнала италијанската инвазија. Планот на Недиќ за комунистите бил откриен од шпион, младиот офицер Живадин Симиќ, во Министерството за војна; тој го копирал документот од две страници, кој потоа брзо бил предаден во Белград од страна на комунистите.
За Хитлер било клучно да ги реши прашањата на Југославија и Грција пред да го нападне Советскиот Сојуз, бидејќи верувал дека Велика Британија, која заедно со Франција била во војна со Германија, ќе прифати мир само кога Советите повеќе нема да можат да ја загрозат Германија. (Велика Британија го сметала пактот Молотов-Рибентроп за нечесен, нестабилен и наметнат од надворешната ситуација.)
Инвазијата на Советскиот Сојуз барало Балканот да биде прогермански ориентиран, а единствените несигурни земји во регионот биле Југославија, Србите биле традиционални непријатели на Германија, како и Грција, која била нападната од Италија по сопствена волја по германската анексија на Австрија, но станало јасно дека Бенито Мусолини не можел сам да се справи во Грција.
Британската армија во континентална Европа успешно се борела само во Грција. Воената и политичката елиминација на Грција и Југославија, како потенцијални британски сојузници, би била затоа исклучително сериозна за Британија.
Така, седум германски дивизии биле преместени во Бугарија, а од Павле била побарана дозвола за шест дивизии да ја преминат Југославија во Грција. На 1 март 1941 година, Хитлер го принудил Павле лично да го посети во неговото омилено одморалиште, во Берхтесгаден. Тие тајно се сретнале во Бергхоф, резиденцијата на Хитлер, на 4 март. Во еден исклучително непријатен разговор за Павле, Хитлер рекол дека откако ќе ги протера британските трупи од Грција, ќе го нападне Советскиот Сојуз во текот на летото за да го уништи болшевизмот.
Југословенската историографија претежно молчи за фактот дека Хитлер му предложил на Павле потомок од династијата Караѓорѓевиќ да стане цар на Русија по победата на Германија. Се навестувало дека тоа е самиот Павле, чиј мандат на регентство ќе заврши на 6 септември 1941 година, кога Петар II ќе стане полнолетен и ќе стане владејачки крал на Југославија. Сепак, понудата, која била повеќе имагинарна отколку реална, не била клучна во влијанието врз одлуката на Павле да се приклучи кон Тројниот пакт на 25 март 1941 година бидејќи ''реалполитиката'' била клучен фактор.
Павле прво се обратил до британските дипломатски кругови во Белград и Лондон за да побара помош и заштита, но Британија не понудила воена помош на Југославија и покрај тоа што го сторила тоа за Грција. Британците барале југословенска воена ангажираност против Германија, која тогаш ја победувала Британија и ветиле соодветна награда по нивната победа.
За време на преговорите со Хитлер, Павле се плашел дека Британија ќе бара формална јавна декларација за пријателство со Британија, што само ќе ја налути Германија, но нема да донесе ништо добро. Конкретна британска помош не доаѓала во предвид, особено затоа што Југославија се граничела со Германија уште од анексијата на Австрија. Југословенската армија била несоодветно вооружена и затоа немала шанса против Германија, која ја добила Битката за Франција само една година претходно.
На 12 јануари 1941 година, британскиот премиер Винстон Черчил го информирал Павле дека југословенската неутралност не е доволна. Германските и британските барања затоа се разликувале огромно, бидејќи Германците барале само неутралност и пакт за неагресија, но Британците барале отворен конфликт. На 6 март, југословенскиот воен министер Петар Пешиќ и покрај тоа што бил поддржан од Британците бидејќи бил антигермански настроен, ги изложил малите шанси на Југославија против Германија. Тој нагласил дека Германците брзо ќе ја преземат северна Југославија со Белград, Загреб и Љубљана, а потоа ќе ја принудат југословенската армија да се повлече во Динарските Алпи, каде што армијата можела да издржи не повеќе од шест недели пред да се предаде, бидејќи немало доволно оружје, муниција и храна.
Според тоа, следниот ден, премиерот Цветковиќ ги презентирал условите на Југославија за потпишување на Пактот на германската амбасада во Белград:
* Почитување на политичкиот суверенитет и територијалниот интегритет на Југославија.
* Без воена помош за Југославија од која било друга земја за време на војната.
* Без транспорт на трупи од која било друга земја низ Југославија за време на војната.
* Разгледување на интересот на Југославија за пристап до Егејското Море за време на повоената политичка реорганизација на Европа.
2 Преговори
2.1 Ноември 1940
На 28 ноември 1940 година, југословенскиот министер за надворешни работи Александар Цинчар-Марковиќ се сретнал со Хитлер во Бергхоф. Хитлер зборувал за своите планови за „консолидација на Европа“ и повикал на склучување пакт за неагресија со Германија и Италија. Иако југословенската влада се согласила, Хитлер веднаш одговорил дека тоа не е доволно со тоа што не се задоволува потребата за подобрување на односите со силите на Оската и дека треба да се дискутира прашањето за пристапување на Југославија кон Тројниот пакт.
2.2 Февруари 1941
На 14 февруари 1941 година, премиерот Драгиша Цветковиќ и министерот за надворешни работи Цинцар-Марковиќ се сретнале со Хитлер, кој инсистирал на брза одлука за пристапување, бидејќи тоа била „последната шанса на Југославија“. Хитлер ги изменил своите барања правејќи посебни отстапки кон Југославија кои немале да вклучуваат ништо „спротивно на нејзините воени традиции и нејзината национална чест“. Хитлер не барал премин на трупи, користење на железници, инсталирање на воени бази или воена соработка со Југославија и го гарантирал нејзиниот национален суверенитет и територијален интегритет. Конечно, Хитлер рекол: „Она што ви го предлагам всушност не е Тројниот пакт“. Југословените, сепак, успеале да одбијат и да ги одложат преговорите со тоа што забележале дека одлуката е на принцот Павле.
2.3 4 март 1941
На 4 март 1941 година, принцот Павле тајно се сретнал со Хитлер во Бергхоф, каде што не биле преземени никакви обврски, а Павле забележал дека треба да се консултира со своите советници и владата. Хитлер понудил конкретни гаранции и му рекол на Павле дека пристапувањето ќе има „чисто формален карактер“.
2.4 6–14 март 1941
На 6 март бил свикан Крунскиот совет, а принцот Павле го информирал за барањето на Хитлер за пристапување. Цинцар-Марковиќ ја презентирал надворешната ситуација и проблемите поврзани со пристапувањето на Југославија, а Пешиќ ја претставил лошата воена ситуација. Генерално, од дискусиите било заклучено дека пристапувањето ќе се случи, но дека од Германија треба да се побараат одредени ограничувања и резерви, а Цинцар-Марковиќ ќе биде задолжен за изготвување на тие точки, кои ќе се чуваат во најголема тајност. Конференцијата покажала дека прашањето за пристапување е многу сериозно, а во однос на јавното мислење, многу тешко.
Следниот ден, Цинцар-Марковиќ го повикал Виктор фон Херен, германскиот министер во Белград, во министерството и го информирал дека Крунскиот совет се согласил со желбата на Хитлер за пристапување на Југославија кон пактот. Истовремено, до израз дошла нелагодност, предизвикана од антијугословенските манифестации и негативните написи во медиумите во Бугарија во последните денови.
Потоа, од Рибентроп било побарано преку Херен да разјасни дали Југославија ќе добие писмена изјава од Германија и Италија доколку се согласи дека суверенитетот и територијалниот интегритет на Југославија ќе бидат почитувани; дека нема да се бара никаква југословенска воена помош и при создавањето нов поредок во Европа, дека ќе се земе предвид југословенскиот интерес за слободен пристап до Егејското Море преку Солун.
Цинцар-Марковиќ, додека ги презентирал тие точки, забележал дека веќе имало консензус за сите прашања. Потоа го информирал Павле дека Рибентроп понудил писмени гаранции. За да ја разјасни ситуацијата, Цинцар-Марковиќ повторно побарал прецизен одговор од германската влада за да ги потврди тие прашања, што би ѝ помогнало на југословенската влада да ја спроведе посакуваната политика.
На 8 март, Херен строго доверливо контактирал со германското министерство. Тој изјавил дека има силен впечаток дека Југославија веќе одлучила дека наскоро ќе се приклучи на пактот доколку Германците ги исполнат барањата презентирани од Цинцар-Марковиќ или само малку ги изменат германско-италијанските писмени изјави. Херен верувал дека поттикот на Рибентроп за уште еден разговор со Павле е многу соодветен и најдобро би се одржал во замокот Брдо, во близина на Крањ.
Во политичките и воените кругови на Белград, генерално се дискутирало за приклучување кон германскиот камп, но преовладувала мислата дека тоа ќе се случи во фази, со помош на владини изјави и дека со непристапувањето кон пактот ќе се поштеди непријателското расположение на населението. Истиот ден кога Херен го контактирал Рибентроп во врска со упатствата на вториот, Херен одлучил да се сретне со Цинцар-Марковиќ за веднаш да изјави дека германско-италијанскиот одговор на сите три точки бил позитивен. Потоа Херен го предупредил Цинцар-Марковиќ дека ситуацијата прави да изгледа дека е во најдобар интерес за Југославија да одлучи за нејзиното пристапување што е можно побрзо.
На 9 март, продолжувајќи го својот телефонски разговор, Рибентроп му изјавил на Херен од Фушл ам Зе дека Германија е подготвена да го признае своето почитување на југословенскиот суверенитет и територијален интегритет во посебна нота, која би можела да ја објави југословенската влада.
Германците биле подготвени да ветат дека нема да биде поднесено никакво барање за премин или префрлање на трупи до Југославија за време на војната, што можело да биде објавено доколку југословенската влада сметала дека внатрешната политика го прави тоа неопходно. Тоа и времето на објавувањето можеле да се дискутираат за време на склучувањето на пактот.
2.5 20–24 март 1941
На 20 март, тројца југословенски министри (Бранко Чубриловиќ, Михаило Константиновиќ и Срѓан Будисављевиќ) поднеле оставки во знак на протест.
По консултациите со британските и американските министри, Крунскиот совет одлучил дека воената ситуација е безнадежна и гласале со 15-3 во корист на пристапувањето.
3 Потпишување
На 25 март, пактот бил потпишан во Белведере, во Виена, а главни потписници биле Рибентроп и Цветковиќ. Бил одржан официјален банкет, за кој Хитлер се пожалил дека изгледа како погребна забава. Германската страна ги прифатиле барањата што ги поставиле Павле и Цветковиќ, иако двајцата всушност се надевале дека Хитлер нема да ги прифати за да можат да ги продолжат преговорите. Во договорот се наведувало дека Германија ќе го почитува суверенитетот и територијалниот интегритет на Југославија и дека силите на Оската нема ниту да бараат дозвола за транспорт на трупи низ Југославија, ниту да бараат каква било воена помош. Југословенскиот амбасадор во Германија, Иво Андриќ, попознат како писател, го транскрибирал документот.
Германското радио подоцна објавило дека „Силите на Оската нема да бараат право на премин на трупи или воен материјал“, иако во официјалниот документ се споменуваат само трупи и се изоставени никакви споменувања на воен материјал. Исто така, во документот не се појавило никакво ветување за разгледување на можноста за давање на Солун на Југославија.
4 Последици
4.1 Демонстрации
Денот по потпишувањето на пактот, демонстрантите се собрале на улиците на Белград и извикувале: „Подобро гроб отколку роб, подобра војна отколку пакт“ (Bolje grob nego rob, Bolje rat nego pakt).
4.2 Државен удар
На 27 март, режимот бил соборен со државен удар кој имал британска поддршка. Кралот Петар II бил прогласен за полнолетен и покрај тоа што имал само 17 години. Новата југословенска влада, под премиерот и генерал Душан Симовиќ, одбил да го ратификува потпишувањето на Тројниот пакт од страна на Југославија и започнал преговори со Обединетото Кралство и Советскиот Сојуз.
Разбеснетиот Хитлер ја издал Директивата 25 како одговор на пучот и ги нападнал и Југославија и Грција на 6 април.
Германските воздухопловни сили го бомбардирале Белград три дена и ноќи. Германските копнени трупи влегле, а Југославија се предала на 17 април.
4.3 Наследство
Во септември 1945 година, Државната комисија на Социјалистичка Федеративна Република Југославија го нарекле Павле „криминалец“, една од причините е тоа што тој ја предизвикал Југославија да се приклучи на Тројниот пакт. Србија го рехабилитирала на 14 декември 2011 година.