Полазник

Во словенските традиции, полазник е првиот гостин (понекогаш наречен "божествен гостин") кој доаѓа во домот за Божиќ или на некој празник помеѓу денот на Свети Димитриј и Богојавление, со цел да донесе среќа, просперитет, здравје и богатство за следната година. Помалку често, улогата на полазник ја презема животно, кое се внесува во домот, исто така со цел да донесе среќа. Овој обичај е познат главно кај Украинците, Полјаците, Словаците, Словенците, Србите, Хрватите и Бугарите. Се верува дека полазникот е пратеник на предците, кој ги поврзува светот на живите и мртвите.
1 Регионални обичаи
1.1 Полска
Во Полска, полазникот ги посетувал домовите и им давал на жителите зелени гранки украсени со исечоци од обоена хартија, наречени ''подлазничка''. Полазникот исто така им посакувал добро на жителите. Овој обичај се нарекувал ''полази'' или ''подлази''. Во Чешка Силезија, вториот ден на празниците се нарекува ''подлази''. Во јужна Полска, полазникот доаѓал на денот на Свети Стефан. Свештениците често забранувале ''подлази'' за време на Божиќ. Мажите кои доаѓале да ги посетат роднините и соседите посипувале овес по домот и сите присутни.
1.2 Словачка
Во Словачка, посетата на полазник во домот е форма на коледари. Пристигнувањето на млади, здрави деца со зелени гранки од елка значи дека личноста која ги испратила на денот на Свети Тома (21 декември) сака да им посака среќа, здравје и младост на членовите на домаќинството. Во исто време, постарите и болни полазници биле стравувани, бидејќи се верувало дека тие најавуваат смрт и болест. Во словачките села било забрането жените да бидат полазници бидејќи се верувало дека тоа носи несреќа. Во централна Словачка, полазникот доаѓал во домот со зелена гранка која ја ставал зад гредата на таванот за да се зголеми растот на лебот и ленот. Првиот гостин кој влегувал во домот на Божиќ добивал леб за да можат стоката добро да паѓа на лето. Во регионот на Зволен, исто така винари биле полазници.
Овчарот може да биде и полазник кој доаѓал на првиот ден од Новата година со две гранки – смрека и бреза. Потоа со гранките ги камшикувал членовите на домаќинството, што требало да им донесе здравје. Сопствениците на куќи ги чувале овие гранчиња до пролет, додека прво пат не го истерале својот добиток на пасиште.
1.2.1 Моравска Словачка
Во регионот на Моравска Словачка во Чешка, најпосакуваниот полазник бил момче или мало животно. Желбите се правеле во форма на песни (''полазне винше''). Се верувало дека во куќата мора да дојде замена од спротивната насока во која тече реката (од дното кон врвот, спротивно на струјата ), инаку членовите на домаќинството ќе „летаат надолу како вода“. Се верувало дека појавата на момче-полазник предвидува раѓање на бик, а девојче-полазник предвидува раѓање на јуница. На полазникот му давале специјално печен леб во форма на крава, патка или птица.
1.3 Лемки
Лемки го нарекуваат домаќинот полазник, кој, враќајќи се од реката, носи дома снопче овесна слама ( ''дидок'' ) и сноп сено и ги става во ќошот од куќата; на прашањето на водителката „Од каде си, Полазник“, тој одговора: „Од веселите, од светлите, од добрите и од среќните“.
1.4 Србија
Во Србија, полазникот не е избран, туку првиот што го преминува прагот на куќата на Божиќ. Полазникот и домаќинот размениуваат поздрави, а потоа полазникот седнува покрај огништето. Во огништето меша со гранче (''бадњак'') за да донесе среќа во куќата (во областа Шумадија ), потоа удира во јагленот со гранчињата што ги донел со себе и истовремено се молел со семејството - на домаќинството му посакува онолку овци, пари, семејство и добиток како искрите што ги предизвикуваат гранчињата. Домаќините ставаат бел, волнен килим на полазникот, па тој треба да седне на столчето, но во последен момент домаќинката го повлекува столчето и полазникот паѓа на подот. Ова требало да ги убие сите птици грабливки или, според други верзии, да ја направи куќата среќна.
1.5 Бугарија
Во западна Бугарија, семејствата често имале свој, традиционален полазник, кој бил поканет од година во година на Божиќ за да спречи несреќа. Полазникот треба да биде личност со добар карактер, љубезен, богат, здрав итн.; овие квалитети им биле пренесени на членовите на домаќинството. Полазникот да не е слеп, глув, болен, подгрбавен, со осакатување, џуџе, дете родено вонбрачно. Полазник не треба да доаѓа со празни раце или со празен сад, туку треба да носи бунда за никој да не се разболи или да умре. Гостинот земал и гранки или слама од дворот, ги ширел покрај огнот во куќата, потоа седнувал на нив и глумел кокошка, која требало да ги натера кокошките внимателно да несат јајца и да ги чуваат пилињата. На планините Родопи, го разгорувале огнот за да се раѓаат пилиња и бебиња брзо и лесно, како искри во огниште.
Во северна Бугарија, полазникот го палел огно со гранка од даб, круша или слива и им посакувал на сите луѓе да имаат кокошки, кози, јагниња, телиња, ждребиња, бебиња, мед, масло и пченица колку што има искри. Домаќнката го посипувала полазникот со пченица, грав, јаткасти плодови и суво овошје, што требало да поттикне плодност. Се претпочитале машки полазници, но можело да бидат и жени и деца; доаѓањето на машкиот полазник го навестувало машкото потомство и животните, а доаѓањето на женскиот полазник го навестувало женското потомство. На некои места им се давало предност на жените - нивното доаѓање предвидувало раст на говеда и живина. Понекогаш некој од семејството прв излегувал од куќата и носел слама. Некогаш и највредниот член на семејството бил полазник, а на денот на свети Игнатиј ( 20 декември ) би палел оган во огништето и носел зелена гранка (југозападна Бугарија).
1.6 Словенија
Во Словенија, децата се полазници. Носеле дома трупец и клекнуваа на него за да кажуваат желби со римување. Ним им биле дадени подароци за да ја осигураат среќата на нивното домаќинство. Во Штаерска, откако ќе го прими лебот, полазникот му давал парче леб на своето домаќинство за да ја спречи лошата среќа. Честопати се договарале и со соседот, кој предупредувал на несакан гостин. Во Лендава, полазникот на девојките им посакуваше маж (''к можи, к можи''), а на момчињата жена (''к жени, к жени''). Во некои делови на Штаерска, полазникот бил обврзан да дојде рано на Денот на Света Лусија (13 декември), кога сите сè уште спиеле, и да им дава сточна храна на добитокот, за што добивал леб (''луцијжчак'').
2 Пречек на подлазник
Во случајот со јужните Словени, полазникот добивал десерт, печен леб, малку лен, кошула, крпа, чорапи или волна и неколку парички. Во случајот на западните Словени и Украинците, подароците биле поскромни. Во случајот со Хрватите, полазникот, кога добивал оброк, морал да јаде лакомо за да донесе благосостојба во домот. На некои места во Србија, полазникот се почестува дури една година подоцна, откако ќе се уверат дека е среќен.
Во некои области, животно се сметало за особено добро за улогата на полазник: вол, коњ, крава, свиња, овци, петел; понекогаш се претпочитало младо животно - теле или јагне. Животното било внесувено во куќата за време на еден од зимските празници, три пати ја заокружувало масата и му било давана храна. Во Словачка, овцата се сметала за најдобар полазник и се верувало дека „донесува голема среќа“ . Во Словенија (Бела крајина), петелот е празничен гостин, внесен во куќата и кружен околу масата. Во Србија на волот му даваат погача (леб со дупка) или венец за жетва со ставање подароци на неговиот рог. Во Бугарија внесувале прасенце дома: како што прасето ја клоца земјата со муцката напред, така сè во куќата „ќе оди напред“ (''ште вирви напред'' ; Ќустендил, Радомир).
3 Декорација
Божиќната декорација со слично име е поврзана и со традицијата на полазник. Во Полска, најпопуларното име за оваа декорација е ''подланжницзка''. Тоа е врвот на зимзелено дрво, гранка или загатка со зелени гранчиња закачени од таванот директно над масата или во свето катче како украс за време на Божиќ, каде зеленото дрво се однесува на паганската симболика на животот. Покрај тоа, биле обесени и таканаречените „пајаци“ од слама и други украси.
Декорацијата можела да биде направена и од слама, трески и трска, која била комплицирана шестоаголна или четириаголна конструкција, врзана со конци и украсена со хартиени синџири, обоена хартија, шарени пердуви и облаци. Словаците во Горен Шпиш имале сламена кокошка (полазничка) закачена над божиќната трпеза.
4 Леб
Во источна Словачка, ''полазник'' е ритуален божиќен леб кој се пече на старомоден начин - од крупно брашно, без квасец, во едноставна форма, без украси. Карпатските Украинци имаат ''полазник'' – свечен леб, опашан со ленена крпа. Се подарува на оној кој дошол како полазник за време на еден од зимските празници. Така се вика и јадењето оставено на божиќната трпеза за душите на починатите предци.
5 Библиографија
* Usachova, Valeriya Vasil'yevna (2009). Tolstoy, Nikita Ilyich (ed.). ''Славянские древности: Этнолингвистический словарь'' (in Russian). Vol. 4. П (Переправа через воду) – С (Сито). Moscow: Международные отношения. ISBN 978-5-7133-0703-5.
*''Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego'' (in Polish). Jadwiga Wronicz (red.). Ustroń: Galeria „Na Grojach”. 2010. ISBN 9788360551288