Кинески ѕид

Кинески Ѕид (, , ''Уанли Чангченг'', ) — низа на утврдувања кои биле изградени врз историските северни граници на античките кинески држави и Империјална Кина како заштита од разни номадски групи од евроазиската степа. Неколку ѕидови биле изградени уште во VII век п.н.е., што подоцна биле споени меѓусебе од Ќин Ше Хуанг (220–206 г.п.н.е.), првиот император на Кина. Слабо е зачуван овој ѕид на Ќин. Подоцна, многу последователни династии изградиле и одржувале повеќе протегачки погранични ѕидови. Најпознатите делови на ѕидот биле изградени од династијата Минг (1368–1644 г.).
Освен одбраната, другите цели на Кинескиот ѕид биле граничните контроли, што им дозволило да наметнат давачки за стоката што се превезувала по Патот на свилата, регулирање или поттикнување на трговијата, и контрола на имиграцијата и иселувањето. Понатаму, одбранбените одлики на ѕидот биле подобрени со изградбата на набљудувачници (караули), касарни за војска, гарнизонски станици, сигнални простори за комуникација преку чад или оган, и простиот факт дека патеката на Кинескиот ѕид служела и како коридор за транспорт.
Пограничните ѕидови изградени од различните династии имаат повеќе текови. Заедно, тие се протегаат од полуостровот Љаодунг на исток до езерото Лоп на запад, од денешната кинеско-руска граница на север до реката Тао (Таохе) на југ; партикуларно по должината на замислен лак што грубо ја исцртува границата на монголската степа. Сеопфатно археолошко истражување, користејќи напредни технологии, заклучило дека ѕидовите изградени од династијата Минг се со должина од 8,650 км. Оваа должина е составена од 6,259 км изграден ѕид, 359 км составени од ровови и 2,232 км од природни одбранбени бариери како ридови и реки. Друго археолошко истражување открило дека сиот ѕид, вклучувајќи ги сите негови гранки е долг 21,196 км. Денес, одбранбениот систем на Кинескиот ѕид е генерално признат како еден од најимпресивните архитектонски подвизи во историјата.
1 Имиња
Збирот на утврдувања познат како Кинески ѕид историски има бројни различни имиња и на кинески и на англиски јазик.
Во кинеската исторографија, изразот „Долг(и) Ѕид(ови)“ ( или ''„Чангченг“'') се појавува во ''„Записите на Големиот историчар“'' на Сема Ќен, каде се однесувал на посебните големи ѕидови изградени помеѓу и северно од Завојуваните држави и до поунифицираната конструкција на Првиот Император. Кинескиот знак zh, што значи град или тврдина, е фонентско-семантичко соединение на коренот (радикалот) „земја“ zh, и фонетскиот zh, чиј старокинески изговор е реконструиран како *''деŋ''. Ова првично се однесувало кон бедемите кои ги опкружувале традиционалните кинески градови и се користело со проширено значење за овие ѕидови околу нивните држави; денес, сепак, наместо ова многу почесто се користи кинескиот збор за „град“.
Подолгото кинеско име „Десет илјади милји долг ѕид“ ( Уанли Чангченг) потекнува од описот на Сима Киан за ѕидот од ''„Записите на Г. И.“'', иако тој не го именувал ѕидот како таков. Во историските текстови ''„Книга на Сонг“'' од 493 г.п.н.е., се цитира пограничниот генерал Тан Даоџи како го нарекува ѕидот „долгиот ѕид од 10,000 милји“, што е близу до модерното име, иако ова име ретко се среќава во предмодерните времиња. Традиционалната кинеска милја (zh, ''„Ли“'') често претставувала неправилно растојание кое имало за цел да ја прикаже должината на едно стандардно село и варирала во зависност од теренот, но обично била стандардизирана на растојание од околу една третина од англиската милја (540 м). Со спроведувањето на метрификацијата во Кина во 1930 година, оваа милја станува точно еквивалентна на 500 м, што би го претворило името на ѕидот да опише растојание од 5,000 км. Сепак, оваа употреба на „десет илјади“ (''уан'') е фигуративна на сличен начин како на грчкиот и англискиот ''миријад'' („милијарда“, т.е. број што не може да се изброи, „безброен“ или „неизмерен“).
Поради поврзаноста на ѕидот со наводната тиранија на Првиот Император, кинеските династии по Ќин обично избегнувале да ги нарекуваат нивните сопствени додатоци на ѕидот едноставно именувајќи го „Долг Ѕид“. Наместо тоа, во средновековните записи биле користени разни термини, вклучително и „граница (и)“ (zh, ''Саи''), „бедем(и)“ (zh, ''Јуан''), „бариера(и)“ (zh, ''Жанг),'' „надворешните тврдини“ , ''Уаибао),'' и „граничниот(те) ѕид(ини)“ , , ''Биаанќианг).'' Поетските и неформалните имиња за ѕидот ги вклучувале „Виолетова граница“ , ''Зисаи'') и „Земјениот змеј“ , , ''Тулонг).'' Само за време на периодот Ќинг, „Долгиот Ѕид“ станал главниот термин што се однесувал на многуте гранични ѕидови, без оглед на нивната локација или династичко потекло, што е еквивалентно на англискиот термин „Голем Ѕид“.
Сегашното англиско име еволуирало од белешките за „Кинескиот ѕид“ од раните модерни европски патници. До XIX век, „Големиот Кинески Ѕид“ станал стандарден на англиски и француски јазик, иако другите европски јазици како германскиот јазик (вклучително и македонскиот) и натаму го нарекуваат „Кинески Ѕид“.
2 Историја
2.1 Рани Ѕидови
Кинезите веќе биле запознаени со техниките на градење ѕидови до времето на пролетниот и есенскиот период помеѓу VIII и V век п.н.е. Во ова време, и во последователниот период на завојувани држави, државите Ќин, Уеи, Жао, Ќи, Хан, Јан и Џунгшан, изградиле обемни утврдувања за да ги бранат своите граници. Изградени за да ги издржат нападите од мало оружје како мечеви и копја, овие ѕидови биле направени претежно од камен или со нагмечување земја и чакал помеѓу дрвени рамки.
Кралот Женг од Ќин, ги освоил последните негови противници и ја обединил Кина како Прв Император на династијата Ќин („Ќин Ши Хуанг“) во 221 г.п.н.е. Со намера да наметне централизирано владеење и да го спречи издигнувањето на феудалните господари, тој наредил уништувањето на деловите од ѕидовите што ја делеле неговата империја со поранешните држави. За да ја насочи империјата против народот Жангну на северот, тој наредил изградба на нови ѕидови за поврзување на преостанатите утврдувања долж северната граница на империјата. „Изгради и продолжи понатаму“ бил централен водечки принцип при конструирањето на ѕидот, што имплицирало дека Кинезите не подигнувале трајно стационирана граница. Транспортирањето на големо количество материјали потребни за изградба било тешко, затоа градителите секогаш се обидувале да користат локални ресурси. Камењата од планините се користеле над планинските венци, додека разградена земја се користела за изградбата во рамнините. Нема преживеани историски записи кои укажуваат на точната должина и текот на ѕидовите на Ќин. Повеќето антички ѕидови се уништени низ вековите, а само неколку делови остануваат денес. Човечките загуби при изградбата не се познати, но според некои автори е проценето дека стотици илјади, ако не и до еден милион работници загинале градејќи го ѕидот на Ќин. Подоцна, Хан, северните династии и Суеј, ги поправиле, обновиле или прошириле деловите на Кинескиот Ѕид со големи загуби за да се одбранат од северните напаѓачи. Династиите Танг и Сунг не презеле некои значајни напори во регионот. Други династии неповрзани со Хан династијата, исто така, ги изградиле нивните погранични ѕидови: Жианбеи кои владееле со Северен Уеи, Китан кои владееле со Љао, и Џурченската Џин и Тангутска формирана Западна Жиа, која владеела врз огромни територии на Северна Кина низ вековите, сите овие изградиле одбранбени ѕидови, но тие сите се наоѓале на далечниот север од другите ѕидови како што денес ги знаеме, во рамките на кинеската провинција Внатрешна Монголија и во самата Монголија.
2.2 Минг ера
Концептот за Кинескиот Ѕид повторно се оживеал во времето на Минг во XIV век, и по поразот на армијата на Минг од страна на Оиратите во Битката кај Туму. Минг не успеал да добие јасна предност над монголските племиња по последователните битки, а долготрајниот конфликт му нанесувал штета на империјата. Минг усвоил нова стратегија за да ги задржи номадските племиња надвор со изградба на ѕидови долж северната граница на Кина. Признавајќи ја монголската контрола воспоставена во Ордоската пустина, ѕидот го следел јужниот раб на пустината наместо да го вклучи свијокот на Жолтата река.
За разлика од претходните утврдувања, конструкцијата на Минг била поцврста и посложена поради употребата на цигли и камен наместо раздградена земја. Се проценува дека се изградени до 25,000 стражарски кули на ѕидот. Бидејќи монголските напади продолжиле периодично со текот на годините, Минг посветиле значителни ресурси за да ги поправат и зајакнат ѕидовите. Особено силни биле делниците во близина на главниот град на Минг, Пекинг. Ќи Џигуанг помеѓу 1567 и 1570 г. исто така го поправил и засилил ѕидот, го поплочил надворешниот ударен дел од ѕидот со цигли и изградил 1,200 караули од превојот Шанхаигуан до Чангпинг за да ги одбие приближувачките монголски напаѓачи. Во текот на 1440 – 1460-те години, Минг изградил и таканаречен „Ѕид на Љаодунг“. Со слична функција на Големиот Кинески Ѕид (и во извесна смисла и негово проширување со овој нов ѕид), но попрост во изградбата, овој ѕид ја затворил срцевината на земјоделските поседи на провинцијата Љаодунг, заштитувајќи ја од потенцијалните упади на Џурчомонголските Оријанганци од северозапад и Џианжу Џурченците од север. Додека во некои делови од Ѕидот на Љаодунг се користеле камења и цигли, поголемите делови од него всушност биле едноставни земјени насипи со ровови од двете страни.
Кон крајот на Минг ерата, Кинескиот Ѕид помогнал во одбраната на империјата од Манчу инвазиите кои започнале околу во 1600 година. Дури и по загубата на сиот Љаодунг, војската на Минг силно го држела утврдениот Шанхајски премин, спречувајќи ги Манчусите да ја освојат кинеската срцевина. Манчусите конечно успеале да го надминат Кинескиот Ѕид во 1644 година, откако Пекинг веќе паднал во рацете на бунтовниците на Ли Зиченг. Пред ова време, Манчусите повеќе пати го преминале Кинескиот Ѕид, извршувајќи рации, но овој пат ова било за освојување. Портите на Шанхајскиот премин биле отворени на 25 мај од страна на командантниот Минг генерал, Ву Сангуи, кој склучил сојуз со Манчусите, во надеж дека ќе ги искористи за да ги протера бунтовниците од Пекинг. Манчусите брзо го зазеле Пекинг и на крајот ги поразиле и династијата Шун основана од бунтовниците и преостанатиот отпор на Минг, воспоставувајќи ја власта на династијата Ќинг над цела Кина.
Под власта на Ќинг, границите на Кина се протегале подалеку од ѕидовите и Монголија била припоена кон империјата, па градбата на Ѕидот била прекината. Од друга страна, таканаречената Врбова палисада, која следела линија слична на онаа на Ѕидот на Минг Љаодунг, била изградена од владетелите на Ќинг во Манџурија. Неговата цел, сепак, не била одбраната, туку спречување на миграцијата на кинеските Хан во Манџурија.
2.3 Странски сведоштва
Ниту еден од Европејците кои ја посетиле Кина или Монголија во XIII и XIV век, како што се Џовани да Пјан дел Карпин, Вилијам од Рубрук, Марко Поло, Одорик од Порденоне и Џовани де' Марињоли, не го споменале Кинескиот Ѕид.
Северноафриканскиот патник Ибн Батута, кој исто така ја посетил и Кина за време на династијата Јуен околу 1346 година, слушнал за Кинескиот Ѕид, веројатно пред да пристигне во Кина. Тој напишал дека ѕидот е „шеесетдневно патување“ од Зеитун (модерен Ќуанжу) во неговиот патепис ''„Подарок за оние што размислуваат за чудата на градовите и за чудесноста на патувањето“''. Тој го поврзал со легендата за ѕидот споменат во Куранот, за кој се вели дека Ѓул-Ќарнајн (најчесто поврзан со Александар Велики), го изградил за да ги заштити луѓето кои се во близина на земјата на изгрејсонцето од дивјаците на Гог и Магог. Сепак, Ибн Батута не можел да најде никој што го видел или знаел за некој што го видел, што сугерирало на тоа дека иако во тоа време имало остатоци од ѕидот, тие не биле значајни.
Наскоро, откако Европејците со брод стигнале до Минговска Кина на почетокот на XVI век, во Европа започнале да кружат извештаи за Кинескиот Ѕид, иако ниеден Европеец не го имал видено уште еден век. Можеби еден од најраните европски описи на ѕидот и на неговото значење за одбраната на земјата од „тартарите“ (т.е. Монголците), може да биде оној содржан во ''„Азија“ на'' Жоао де Барош во 1563 година. Другите рани извештаи од западните извори ги вклучуваат оние на Гаспар да Круз, Бенто де Гои, Матео Ричи и епископот Хуан Гонсалес де Мендоса, последниот од нив опишувајќи го како „врвно и моќно дело“ на архитектурата, во 1585 година, иако тој не го видел. Во 1559 година, во своето дело ''„Трактат за Кина и соседните региони“'', Гаспар да Круз нуди рана дискусија за Кинескиот Ѕид. Можеби првата забележана инстанца на еден Европеец, кој всушност, влегол во Кина преку Кинескиот Ѕид се случила во 1605 година, кога португалскиот језуит, Бенто де Гои стигнал до северозападниот премин Џиају од Индија. Раните европски извештаи биле претежно скромни и емпириски, тесно одразувајќи го современото кинеско разбирање на ѕидот, иако подоцна тие полека се претвориле во хиперболи, вклучувајќи го погрешното, но сеприсутно тврдење дека Ѕидовите на Минг биле истите оние што биле изградена од Првиот Император во III век п.н.е.
Кога Кина ги отворила своите граници за странските трговци и посетители по поразот во Првата и втората опиумска војна, Кинескиот Ѕид станал главна атракција за туристите. Патописите од подоцнежниот XIX век дополнително ја зголемиле репутацијата и митологијата на Кинескиот Ѕид.
3 Тек
Не постои консензус за дефиниција за тоа што претставува „Голем Ѕид“, што го отежнува одредувањето на целосниот тек на Кинескиот Ѕид. Одбранбените линии содржат повеќе делови од бедеми, насипи и ровови, како и поединечни тврдини.
3.1 Кинескиот Ѕид на Хан
Утврдувањата на Хан започнуваат од преминот Јумен и Јанг, југозападно од Дунхуанг, во провинцијата Гансу. Урнатините на најоддалечените гранични премини на Хан се наоѓаат во Мамиту (, , ''Мамиту'', ) во близина на преминот Јумен.
3.2 Кинескиот Ѕид на Минг
Превојот Џиају, кој се наоѓа во провинцијата Гансу, е западниот крај на Големиот Ѕид на Минг. Од превојот Џиају, текот на ѕидот води дисконтинуирано по Хекси коридорот и во пустините на Нингсја, каде влегува во западниот раб на јамката на Жолтата река кај Јинчуан. Тука, првите големи ѕидови подигнати за време на династијата Минг ја пресекле пустината Ордос до источниот раб на јамката на Жолтата река. Овде, кај Пиантоу превојот , , ''Пиаантоугуаан'') во Жинжоу, Шангси покраината, Кинескиот Ѕид се дели на две како „Надворешниот Кинески Ѕид“ , , ''Уаи Чангченг'') кој се протега по должината на границата на Внатрешна Монголија со Шангси во провинцијата Хебеи и „Внатрешниот Кинески Ѕид“ , , ''Неи Чангченг'') кој се протега југоисточно од преминот Пианту околу 400 км, минувајќи низ значајни превои како Пингсинг и Јанмен, пред да се спои со „Надворешниот Кинески Ѕид“ кај Сихаије ), во Пекиншкиот Јанќинг округ.
Особено познати се деловите на Кинескиот Ѕид околу општината Пекинг: тие често биле обновувани и денес редовно ги посетуваат туристи. Кинескиот Ѕид во Бадалинг во близина на Жангџиакоу е најпознатиот тек на ѕидот, затоа што ова е првиот дел што е отворен за јавноста во Народна Република Кина, како и изложбениот тек за странските великодостојници. Кинескиот Ѕид во Бадалинг, забележал скоро 10 милиони посетители во 2018 година, а во 2019 година се воспоставила дневна граница од 65,000 посетители. Јужно од Бадалинг се наоѓа преминот Џујонг; кога го користеле Кинезите за да ја заштитат својата земја, овој дел од ѕидот имал многу чувари за одбрана на кинескиот главен град Пекинг. Направен е од камен и цигли од ридовите, овој дел од Кинескиот Ѕид е 7.8 м висок и 5 м широк.
Една од највпечатливите делови на Кинескиот Ѕид на Минг е на местото каде што се искачува на екстремно стрмните падини во Џиншанлинг. Таму протега 11 км, висината му се движи од 5 до 8 м, и е широк 6 метри на дното, стеснувајќи се на 5 м на врвот. Уангџинг Лоу , , ''Уангџинг Лоу'') е еден од 67-те Џиншанлинг караули, на 980 м надморска височина. Југоисточно од Џиншанлинг е Кинескиот ѕид на Мутианју кој се возвишува низ високи и остри планини од југоисток кон северозапад за некои 2.25 км. Поврзан е со преминот Џујонгуан на запад и Губеикоу на исток. Овој дел бил еден од првите што биле реновирани по немирите во Културната револуција.
На работ на заливот Бохаи се наоѓа превојот Шанхај, кој се смета за традиционален крај на Кинескиот Ѕид и „Првиот премин под небото“. Делот од Ѕидот во превојот Шанхај што се среќава со морето е именуван како „Стара змејска глава“. 3 км северно од Шанхајскиот премин е Џиаошанскиот Кинески ѕид ( ''Џиааошаан Чангченг'')'','' местото на првата планина од Кинескиот Ѕид. 15 км североисточно од Шанхајгуан е Џиуменкоу , ), што е единствениот дел од ѕидот кој е изграден како мост.
Во 2009 година, 180 километри претходно непознати делови на Ѕидот Минг, сокриени од ридовите, рововите и реките, биле откриени со помош на инфрацрвени дострели и GPS уреди. Во март и април 2015 година, девет делови со вкупна должина од повеќе од 10 км, за кои се верува дека се дел од Кинескиот Ѕид, биле откриени долж границата на автономниот регион Нингсја и провинцијата Гансу.
4 Одлики
Пред употребата на цигли, Кинескиот Ѕид главно бил изграден од разградена земја, камења и дрво. За време на Минг, во многу области на ѕидот многупати се користеле тули, како и материјали како плочки, вар и камен. Големината и тежината на тулите им ја олеснила работата отколку работата со земја и камен, па градењето се забрзало. Дополнително, тулите можеле да имаат поголема тежина и да издржат подобро од разградената земја. Каменот можел да се држи под сопствената тежина подобро од тулите, но бил потежок за употреба. Следствено, камењата исечени во правоаголни форми биле користени за темелите, внатрешните и надворешните рабови и порти на ѕидот. Парапетите биле поставени на највисоките делови во најголемиот дел на ѕидот, со што одбранбените празнини биле нешто повисоки од 30 см висок, и околу 23 см широки. Преку парапетите, чуварите можеле да ја прегледаат околната земја. Комуникацијата помеѓу армиските единици по должината на Ѕидот, вклучително и можноста да се повикаат засилувања и да се предупредат гарнизони за непријателски движења, била од голема важност. Сигналните кули биле изградени на врвовите на ридовите или на други високи точки долж Ѕидот заради нивната видливост. Дрвените порти можеле да се користат како стапица против оние што минувале низ нив. Касарните, шталите и оружјата биле изградени близу до внатрешната површина на ѕидот.
5 Состојба
Додека делови северно од Пекинг и во близина на туристичките центри се зачувани, па дури и опсежно реновирани, на многу други локации ѕидот е непоправен. Ѕидот понекогаш обезбедувал извор на камења за изградба на куќи и патишта. Делови од Ѕидот се исто така склони кон графити и вандализам, додека тулите со натписи биле извадени и продавани на пазарот до 50 ренминби. Некои делови се уништени за да се направи место за изградба или рударство. Во извештајот од 2012 година на Националната администрација за културно наследство се вели дека 22% од Кинескиот Ѕид на Минг исчезнал, додека 1961 км ѕид се однесени. Повеќе од 60 км од ѕидот во провинцијата Гансу може да исчезне во следните 20 години, поради ерозија од песочните бури. На некои места, висината на Ѕидот е намалена од повеќе од 5 м на помалку од 2 м. Исчезнале разните квадратни кули за разгледување кои ги карактеризираат најпознатите слики на ѕидот. Многу западни делови од ѕидот се изградени од кал, наместо од тула и камен, и затоа се поподложни на ерозија. Во 2014 година, дел од ѕидот близу границата на Љаонинг и провинцијата Хебеи бил поправен со бетон. Ова било многу критикувано.
6 Видливост од вселената
6.1 Од Месечината
Поимот дека ѕидот може да се види од Месечината (385.000 км) е добро познат, но неверојатен мит.
Една од најраните познати наводи на митот дека Кинескиот Ѕид може да се види од Месечината се појавува во писмото напишано во 1754 година од англискиот антиквар Вилијам Стукели. Стукели напишал дека: „Овој моќен ѕид долг 130 км во должина е надминат само од Кинескиот Ѕид, што прави значителна фигура на копнениот свет и може да се препознае и од Месечината.“ Тврдењето го споменал и Хенри Норман во 1895 година, каде што тој нагласил „покрај староста, тој ужива репутација на единствено дело на човечки раце на Земјината топка, видливо од Месечината“. Прашањето за „каналите“ на Марс било истакнато кон крајот на XIX век и можело да доведе до верувањето дека долгите, тенки предмети се видливи од вселената. Тврдењето дека Кинескиот Ѕид е видлив од Месечината се појавува и во стрипот ''„Верувале или не, на Рипли!“'' од 1932 г.
Тврдењето дека Кинескиот Ѕид е видлив од Месечината е разоткриен многу пати (очигледната ширина на Кинескиот Ѕид од Месечината би била иста со онаа на човечката коса гледана на 3 км далечина), но ова сè уште е вкоренето во популарната култура.
6.2 Од нискоземската орбита
Поконтроверзно е прашањето дали ѕидот е видлив од нискоземската орбита (надморска височина од 160 км). НАСА тврди дека е едвај видлив, и тоа под скоро совршени услови; не е позабележителен од многу други вештачки предмети.
Ветеранот американски астронаут Џин Кернан изјавил: „Во Земјината орбита од 160 до 320 км височина, Кинескиот Ѕид е, навистина, видлив со голо око “. Ед Лу, научен службеник на Експедиција 7 во меѓународната вселенска станица, додал дека „помалку е видлив од многу други предмети. И, мора да знаете каде да барате“.
Во октомври 2003 година, кинескиот астронаут Јанг Лиуеи изјавил дека не бил во можност да го види Кинескиот Ѕид. Како одговор, Европската вселенска агенција (ЕВА) објавиле соопштение за печатот известувајќи дека од орбитата помеѓу 160 и 320 км, Кинескиот Ѕид е видлив со голо око.
Лирој Чиао, кинеско-американски астронаут, направил фотографија од Меѓународната вселенска станица на која се гледа Ѕидот. Било толку неизвесно што фотографот не бил сигурен дека навистина го сликал. Врз основа на фотографијата, ''„Кина Денес“'' подоцна објавиле дека Кинескиот ѕид може да се види од „вселената“ со голо око, под поволни услови за гледање, ако некој точно знае каде да го бара.
7 Галерија
8 Користена литература
*****************
9 Дополнителна литература
* Arnold, H.J.P, "The Great Wall: Is It or Isn't It?" ''Astronomy Now'', 1995.
* Beckwith, Christopher I. (2009): ''Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present''. Princeton: Princeton University Press. .
* Luo, Zewen, et al. and Baker, David, ed. (1981). ''The Great Wall''. Maidenhead: McGraw-Hill Book Company (UK).
** Michaud, Roland and Sabrina (photographers), & Michel Jan, ''The Great Wall of China''. Abbeville Press, 2001.
* Schafer, Edward H. (1985) ''The Golden Peaches of Samarkand''. Berkeley: University of California Press. .
*