Јунско востание (Литванија)

Јунското востание (|Birželio sukilimas) — краток период кон крајот на јуни 1941 година помеѓу првата советска и нацистичка окупација.
Една година претходно, на 15 јуни 1940 година, Црвената армија ја окупирала Литванија и ја воспоставила непопуларната Литванска Советска Социјалистичка Република, која ги замолчила своите критичари и го потиснала отпорот преку политичка репресија и државен тероризам. Кога нацистичка Германија го нападнала Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Литванскиот активистички фронт го започнал Јунското востание за кое се подготвувал од крајот на 1940 година и ја формирал краткотрајната привремена влада. Литванските востаници ги ослободиле Каунас и Вилнус пред да пристигне ''Вермахтот'' и во рок од една недела, целата литванска територија била ослободена од окупаторската Црвена армија.
Јунското востание било насочено воено против Советите, но политички против Германците, кои биле против прогласувањето на литванската независност и воспоставувањето на Привремената влада на Литванија и разни литвански самоуправни институции. Германската армија била пречекана од антикомунистичките Литванци како ослободители од репресивната советска власт, поради широко распространетите надежи дека Германија ќе помогне во повторното воспоставување на литванската независност. За голем број на Литванци, дури и донекаде автономен статус, сличен на Словачката Република, бил привлечен во споредба со советската окупација. Ова не им било доделено од германските окупатори, кои постепено ги заменувале литванските институции со свои и го основаа Рајхскомесаријатот Остланд на 17 јули 1941 година. Лишена од каква било вистинска моќ, привремената влада се распуштила на 5 август. Литванците брзо се разочарале од германската опструкција на нивната независност, а нивниот последователен антинацистички отпор станал пасивен, со цел да не се помогне во победата на Советскиот Сојуз и да се зачува литванската воена моќ за да се спротивстави на идна советска повторна окупација.
1 Позадина и подготовки
Во 1918 година, Литванија постигнала независност по Првата светска војна и Руската револуција и ја обезбедила својата државност за време на Литванските војни за независност. Првично, пред Втората светска војна, Литванија прогласила неутралност, а нејзиниот Сејм ги донел законите за неутралност.
Во јуни 1940 година, литванската влада се потчинила на советскиот ултиматум и Литванија била окупирана, преобразена во Литванска ССР и припоена кон Советскиот Сојуз. Советите започнале да спроведуваат различни политики на советизација, вклучувајќи национализација на приватниот имот и масовни апсења на политички активисти и други означени како „непријатели на народот“. Овие апсења таргетирале многу истакнати политичари како Александрас Стулгинскис, Јуозас Урбшис, Леонас Бистрас, Антанас Меркис, Пранас Довидаитис, Петрас Климас, владини службеници, воени офицери и членови на Литвански стрелачки сојуз. Литванската армија била реорганизирана како 29-ти стрелачки корпус на Црвената армија. Советите, исто така, ги затвориле сите некомунистички културни, религиозни и политички организации. Економската состојба постојано се влошувала и животниот стандард опаѓал.
Една година подоцна, само една недела пред востанието, околу 17.000 Литванци, главно одинтелигенцијата, биле однесени заедно со своите семејства и депортирани во Сибир, каде што многумина починале поради нечовечките услови за живот. Ова било најважниот настан што предизвикал широка поддршка за востанието и позитивен однос кон германската инвазија. Оние што побегнале од депортациите или апсењата спонтано се организирале во вооружени групи, сокриени во шумите, и го чекле поширокото востание.
Крајната цел на Литванскиот активистички фронт (ЛАФ), формиран во есента 1940 година, била повторно воспоставување на литванската независност. Основан од Казис Шкирпа во Берлин, ЛАФ настојувал да го обедини литванскиот отпор и да организира и зачува ресурси за планираното востание против Советите. Тој дејствувале како чадор-организација и многу групи го користеле името иако не биле поврзани со ЛАФ во Берлин. ЛАФ го воспоставил своето воено-политичко седиште во Вилнус и организациското седиште во Каунас. Комуникацијата и координацијата меѓу центрите во Берлин, Каунас и Вилнус биле прилично слаби. Седиштето во Вилнус било силно погодено од советските апсења, особено во почетокот на јуни 1941 година, и станало речиси нефункционално. Повеќето од уапсените активисти биле погубени во декември 1941 година во Советскиот Сојуз.
Во март 1941 година, ЛАФ во Берлин објавила меморандум, насловен lt (македонски: ''Драги поробени браќа''), со инструкции како да се подготват за војната меѓу нацистичка Германија и Советскиот Сојуз. Востаниците биле повикани да обезбедат стратешки објекти како затвори, железници, мостови, комуникациски центри и фабрики, штитејќи ги од можни саботажи од Црвената армија, додека Централното раководство требало да организира привремена влада и да прогласи независност. Во април бил составен список на членовите на привремената влада. Позицијата премиер беше резервирана за Шкирпа, четворица министри беа од Вилнус, шест од Каунас и еден од Берлин. Членовите претставувале широк спектар на предвоени политички партии и, како такви, тврделе дека претставуваат мнозинство од литванскиот народ. Некои сугерираат дека не сите назначени министри знаеле за нивното предложено именување во привремената влада. На 14 јуни, нацистичките власти во Берлин инсистирале Шкирпа и неговите активисти да не формираат никаква влада ниту да даваат јавни изјави без нивно претходно одобрување. Шкирпа се согласила со ова, но имало многу мала контрола врз активистите во самата Литванија.
2 Јунско востание
2.1 Германско напредување и советско повлекување
Во 3:15 часот наутро на 22 јуни, територијата на Литванската ССР била нападната од две напредувачки германски армиски групи: Армиска група „Север“, која ја презела западна и северна Литванија, и Армиска група „Центар“, која го презела поголемиот дел од Вилнус. Германците собрале околу 40 дивизии, 700.000 војници, 1.500 тенкови и 1.200 авиони за нападот врз Литванска ССР. Советите имале околу 25 дивизии, 400.000 војници, 1.500 тенкови и 1.344 авиони во Балтичкиот воен округ. 7 стрелачки и 6 моторизирани дивизии од 8-та и 11-та армија се наоѓале на литванска територија.
Првите напади биле извршени од Луфтвафе врз аеродроми, воздушни бази и литвански градови (Кедајниаи, Расејниаи, Кармелава, Паневежис, Јурбаркас, Укмерге, Шјаулиаи и други). Овие напади убиле околу 4.000 цивили. Поголемиот дел од авионите на Советските воздухопловни сили биле уништени на земја (322 авиони изгубени во воздух наспроти 1.489 уништени на земја). Германците брзо напредувале, наидувајќи само на спорадичен отпор од Советите кај Калтиненај, Расејнај и Шјаулиај, и добивајќи помош од Литванците. Во битката кај Расејнај, Советите се обиделе да извршат контранапад, засилен со тенкови, но претрпиле големи загуби. Во рок од една недела, Германците имале 3.362 жртви, но ја контролирале цела Литванија. Советските загуби биле големи и не се точно познати; проценките ги ставаат на 12–15 дивизии. Црвената армија исто така изгубила најголем дел од стационираните авиони, тенкови, артилерија и друга опрема.
2.1.1 Германски и советски злосторства
И покрај генерално пријателскиот однос на Литванците, Германците извршиле казнени погубувања. На пример, 42 цивили од селото Аблинга биле убиени како одмазда за германски загуби: По убиството на двајца германски чувари во Алитус од непознати сторители, нацистите застрелале 42 литвански востаници. Теророт во Алитус продолжил и следниот ден; Германците избрале мажи на возраст од 15 до 50 години и ги погубиле во групи од 20–25.
Повеќе злосторства биле извршени од повлекувачката Црвена армија. Околу 4.000 политички и криминални затвореници уапсени за време на првата советска окупација беа пренесени во Советскиот Сојуз. НКВД организирал масакри во Рајнијај, Правенишкес и Паневежис. Идентификувани се четириесет места на масовни убиства во Литванија. Многу други биле убиени „по пат“ кон советските затвори. Најголемиот таков масакр се случил кај Червен во денешна Белорусија. Список на жртвите на НКВД во Литванија, составен за време на нацистичката окупација, вклучува 769 лица кои не учествувале во востанието.
2.2 Литванско востание
2.2.1 Во Каунас
Востанието започнало во раните утрински часови на 22 јуни 1941 година, првиот ден од војната. Главните сили на ЛАФ биле концентрирани во Каунас. Во 10:00 часот, ЛАФ одржал состанок во Жалијакалнис, распределувајќи ги одговорностите. Одлучил дека главната цел не е борба против Советите, туку обезбедување на градот (односно организации, институции, претпријатија) и прогласување независност. До вечерта на 22 јуни, Литванците го контролирале Претседателската палата, поштата, телефонот и телеграфот, радио-станиците и радиофонот. Контролата врз телефонските системи им овозможило на Литванците да ги исклучат сите познати комунистички броеви и да комуницираат меѓусебно без лозинки или кодови. Советите ја саботирале радио-станицата, а поправките биле извршени ноќта меѓу 22 и 23 јуни. Резервни делови доставиле студенти по медицина кои управувале со амбулантно возило. И покрај стравувањата дека нема доволно литвански сили кои ја чуваат радио-кулата, наутро на 23 јуни, Леонас Прапуоленис ја прочитал декларацијата за литванска независност и списокот на членови на привремената влада. Емитувањето било повторено неколкупати на литвански, германски и француски јазик.
Исто така, наутро на 23 јуни 1941 година, востаниците извршиле напад врз советски складишта за оружје во Шанчај, Панемуне и Вилијамполе. Веќе вооружени, Литванците се рашириле низ градот. Мостот во Вилијамполе над Нерис добил посебно внимание од востаниците, бидејќи очекувале Германците да влезат во градот преку него. Кога Литванците стигнале таму, мостот веќе бил миниран со експлозив. Четириесет советски војници и три оклопни возила го штителе мостот и чекале погоден момент за детонација. Кога Советите се повлекле под литвански оган, Јуозас Савулионис истрчал до средината на мостот, ги пресекол жиците и го спасил од уништување. При враќањето, Савулионис бил убиен од советски оган, станувајќи една од првите жртви на востанието.
Мостовите над Неман биле предвреме уништени од Советите. Ова ги принудило единиците на Црвената армија во Сувалкија да го заобиколат Каунас и можеби ги спасило востаниците во тој град. Фабриката „Металас“ станала седиште на востаниците од Шанчај, кои направиле да ги спречат советските војници да го преминат Немун со чамци или да изградат понтонски мост. Во оваа борба, околу 100 востаници биле убиени, а 100 Советски војници (вклучувајќи неколку офицери) биле заробени, и била запленета голема количина опрема (вклучувајќи три тенка со кои никој не знаел да управува). Други групи обезбедиле полициски станици, продавници и магацини и се обиделе да воспостават ред во градот. Востаниците набрзина организирале сопствена полиција и ослободиле околу 2.000 политички затвореници. Тие исто така организирале издавање на дневниот весник '''' (македонски: ''Кон слободата''). Командантот на 188-ма стрелачка дивизија на Црвената армија, полковник Петар Иванов, известил до штабот на 11-та армија дека при повлекувањето низ Каунас „локалните контрареволуционери од засолништата намерно и жестоко пукаа врз Црвената армија (која) претрпе големи загуби во војници и воена опрема“.
На 24 јуни 1941 година, тенковските единици на Црвената армија во Јонава добиле наредба да го повратат Каунас. Востаниците преку радио побарале помош од Германците. Луфтвафе ги бомбардирал тенковските единици и тие не стигнале до градот. Ова била првата координирана литванско-германска акција. Првите германски извидници, поручник Флохрет и четворица војници, влегле во Каунас на 24 јуни и се нашле во пријателски раце. Еден ден подоцна, главните сили влегле во градот без отпор, речиси како на воена парада. На 26 јуни, германската воена команда наредила распуштање и разоружување на востаничките групи. Два дена подоцна, литванските стражи и патроли исто така биле ослободени од должност.
Според евиденцијата во јули, имало околу 6.000 востаници, спонтано организирани во 26 групи во Каунас. Најголемите групи броеле 200–250 луѓе. Вкупните литвански загуби во Каунас се проценуваат на 200 загинати и 150 ранети.
2.2.2 Во Вилнус
Во Вилнус, ЛАФ, предводен од Витаутас Булвичиус, бил распуштен поради советските апсења непосредно пред војната, а во тоа време Литванците сочинувале само мал дел од населението на градот. Востанието таму било со помал обем и започнало дури на 23 јуни. Востаниците ја презеле поштата, радио-станицата и други институции и го подигнале литванското знаме над Кулата на Гедимин. Полесно било да се преземе контролата врз Вилнус бидејќи поголемиот дел од единиците на Црвената армија биле надвор од градот и се повлекле прилично брзо. Првите германски единици влегле во градот на 24 јуни. 7-мата оклопна дивизија, под команда на Ханс Фрајхер фон Функ, очекувала отпор од Црвената армија во Вилнус и планирала да го бомбардира градот.
7.000–8.000 етнички Литванци во 29-ти стрелачки корпус, формиран по распуштањето на Литванската армија во 1940 година, дезертирале и почнале да се собираат во Вилнус од 24 јуни. 184-та стрелачка дивизија кај Варена станала една од првите што се соочила со напредувачките Германци. Искористувајќи го хаосот меѓу советските офицери, Литванците се одвоиле од главниот корпус со мали загуби и се собрале во Вилнус. Само 745 војници од 184-та стрелачка дивизија стигнале до Советскиот Сојуз. На 179-та стрелачка дивизија ѝ било наредено да се повлече од Пабраде–Швенченелај кон Псков. На 27 јуни, дивизијата ја преминала литванската граница и литванските војници се побуниле. Најмалку 120 Литванци биле убиени во различни престрелки при обид за дезертирање. Околу 1.500 до 2.000 војници (од 6.000) од 179-та стрелачка дивизија стигнале до Невел. Литванците се надевале дека дезертерите ќе го формираат јадрото на новата литванска армија, но Германците ги организирале во полициски баталјони кои биле користени од Германците. Некои од нив учествувале во извршувањето на Холокаустот.
2.2.3 На други места и резиме
Востанието се проширило и во други градови, населби и села. Нивото на востаничка активност значително варирала низ Литванија и востанието било спонтано и хаотично. Мажите се приклучувале на востанието дури и доколку никогаш не слушнале за ЛАФ или организиран отпор во Каунас. Во повеќето области, востаниците го следеле моделот од Каунас и Вилнус: да преземат контрола врз локалните институции, најважно полицијата, и да обезбедат други стратешки објекти. Востаниците исто така апселе советски активисти, ослободувале политички затвореници и ги истакнувале литванските знамиња. Недостатокот на оружје и муниција бил речиси насекаде; тие главно се обезбедувале со разоружување на предадените советски војници. Најактивни востаници имало во областите Швенченис, Мажејќај, Паневежис и Утена. Во некои области, како Шјаулај, немло забележлива востаничка активност. Откако Германците ќе навлегле во некое место, тие ги разоружувале востаниците. Сепак, некои локални институции (полиција, различни комитети) фактички создадени од востаниците подоцна биле легализирани правно.
Во советскиот период, востаниците биле прогонувани, а востанието било цензурирано од историските книги. Мемоарите и студиите, објавени главно одлитвански американци, го зголемиле бројот на литвански активисти на 90.000 или 113.000, а жртвите на 2.000 или 6.000. По враќањето на независноста на Литванија во 1990 година и појавата на нови документи, историчарите ги ревидирале проценките на 16.000–20.000 активни учесници и 600 жртви. Повеќето востаници биле млади мажи, на возраст од 18 до 25 години. Советските загуби се проценуваат на 5.000 луѓе.
3 Независност и привремена влада
На 23 јуни 1941 година, во 9:28 часот, националната химна на Литванија била емитувана на радио во Каунас. Членот на ЛАФ Леонас Прапуоленис ја прочитал декларацијата за независност ''Atstatoma laisva Lietuva'' (Слободна Литванија е обновена). Прапуоленис ги објавил членовите на привремената влада и исто така ги повикал луѓето да го чуваат јавниот и приватниот имот, ги повикал работниците да организираат заштита на фабриките, јавните институции и други важни објекти, и ги повикал полицајците да патролираат и да го одржуваат јавниот ред. Пораката била повторена неколкупати на литвански, германски и француски јазик.
Првата седница на привремената влада се одржала на 24 јуни. Активистот на ЛАФ Јуозас Амбразевичиус го заменил Казис Шкирпа, кој бил во домашен притвор во Берлин, како премиер. Новата влада се обидела да воспостави целосна контрола врз земјата, да ја спроведе прогласената независност и да започне процес на десоветизација. За време на своето шестнеделно постоење биле донесени повеќе од 100 закони, дел од нив подготвени однапред, кои се однесувале на денционализација на земјиштето, претпријатијата и недвижностите, обновување на локалната администрација, формирање полиција и други прашања. Владата немала власт во Вилнус, кој бил под контрола на друга армиска група. Со надеж да опстане, владата целосно соработувала со нацистичките власти.
Германците не ја признале новата влада, но исто така не презеле директни мерки за нејзино распуштање (за разлика од владата на Степан Бандера во Украина). На почетокот, германската воена администрација ги толерирала активностите на владата бидејќи таа не се обидувала да преземе контрола врз цивилните институции. Рајхскомисаријат Остланд, германската цивилна администрација била воспоставен на 17 јули. Наместо употреба на сила, цивилната администрација постепено ѝ ги одземала овластувањата на владата (на пример, не дозволувајќи објавување на нејзините декрети во весници или емитување на радио) и ги заменувала нејзините институции, принудувајќи ја привремената влада или да се самораспушти или да стане марионетска институција. Иако била подготвена за соработка ако тоа значеше признавање и одреден степен на автономија, владата не се согласила да стане инструмент на германската окупација. Владата се самораспуштила на 5 август по потпишувањето протест против Германците за узурпација на овластувањата на литванската влада.
4 Последици и контроверзии
Узурпацијата на јавниот живот продолжила по исчезнувањето на привремената влада. ЛАФ бил забранет во септември 1941 година, а дел од неговите лидери биле испратени во концентрациони логори. Во декември, последната легална партија во Литванија, пронацистичката Литванска националистичка партија, исто така била забранета. Повеќето закони донесени од привремената влада останале само декларации. Сепак, некои закони, особено во областа на локалната администрација и образованието, имале подолготрајно влијание. Преостанатата администрација развила локална управа составена од Литванци, што овозможило одреден облик на пасивен отпор. На пример, Литванците се спротивставиле на регрутацијата за дивизија на Вафен-СС, квотите за принудна работа во Германија и германизацијата на литванските училишта. Сепак, многу музеи, библиотеки и други културни центри биле ограбени од нацистите, а артефактите биле пренесени во Германија. При повлекувањето од Литванија, нацистите запалиле стотици згради, фабрики, мостови и железници пред напредувањето на советските трупи и пренеле дел од демонтираната опрема и суровини во Германија.
И покрај неуспехот да се воспостави независност и ограничените долгорочни резултати, како што резимира Казис Шкирпа во своите мемоари, востанието ја покажало решеноста на литванскиот народ да има сопствена независна држава и го разбил митот дека Литванија доброволно се приклучила кон Советскиот Сојуз во јуни 1940 година. Востанието исто така придонело за невообичаено брзото германско напредување против Советскиот Сојуз; Псков бил достигнат за 17 дена. Настаните од јуни 1941 година предизвикале и одредени спорови. Во тоа време, литванските дипломати во странство, вклучувајќи го поранешниот претседател Антанас Сметона и Стасис Лозораитис, го опишале востанието како „инспирирано од нацистите“. Овие изјави можеби биле обиди да се убеди САД, Велика Британија и други западни сили дека Литванија не била сојузник на нацистите. Привремената влада била критикувана за антисемитски слогани и декрети, особено поради Правилникот за статусот на Евреите од 1 август. Нејзината воена единица, Баталјон за заштита на националниот труд, била користена од ''Ајнзацкомандо'' и Ролкомандо Хаман, а локални литвански соработници, често од редовите на ЛАФ, учествувале во масовните погубувања на литванските Евреи на Каунаска тврдина и во провинцијата. Еврејските преживеани и литванските историчари документирале дека членови на ЛАФ, особено во Каунас, но и во други градови, извршиле неселективни и брутални злосторства врз еврејските жители, вклучувајќи масовни убиства на невооружени цивили, меѓу кои жени и деца, често пред пристигнувањето на нацистите, најпознато преку Каунаскиот погром, но и во многу други градови низ Литванија.
5 Библиографија
********