Палеолитско наоѓалиште Лонџа

Палеолитско наоѓалиште Лонџа се наоѓа во населеното место Макљеновац, град Добој, Република Српска и еден е од најстарите археолошки наоѓалишта на територијата на Босна и Херцеговина.
1 Историјат
Проучувањето на палеолитот на територијата на Босна и Херцеговина започнал во половината на 20 век, а првото палеолитско наоѓалиште е откриен во август во 1949 година во Макљеновец код Добој, а го открил археологот на Земјанскиот музеј во Сараево, Ѓуро Баслер. Премда е практично уништена со работата на каменолом, количината и карактерот на материјалот биле доволни наоѓалиштето археолошки да се толкува како палеолитски. Оваа констатација претставува историски значаен момент, затоа што укажала на постоење на палеолитски наоѓалишта во регионот.
2 Фази на истражување
2.1 Прва фаза
Во текот на првата фаза (1949-1958), работата на теренот се одвивала прилично полека, претежно заради недостатокот на техничкото искуство и адекватни археолошки традиции. Паралелно со првите ископувања започнало и трагањето за новите палеолитски наоѓалишта. Рекогносцирањата во регионот резултирале на откривање на неколку значајни наоѓалишта, од кои е потребно посебно да се истакне Лонџу, наоѓалиштето Лушчиќ (село Кулаши) и Високиот Рид (село Лупљаница).
Фактот дека одредениот број на новите, до сага непознати, палеолитски станишта е откриен на релативно мала регија, покренала низ на нови истражувања во регионот. Меѓутоа, наоѓалишта не се ни приближно ископувани со прецизност потребна за наведениот период и карактер на археолошкиот материјал, а во случај кога артефактите биле прецизно соберени, процес на опишување на геолошките слоеви и археолошки контексти не постоеле.
2.2 Втора фаза
Втората фаза на истражувањето е обележена со подетални методи на ископување во периодот од 1959 до 1969. Со оваа прилика се истражени неколку наоѓалишта, а во 1962-1963 година се преземени ископувања на Малата Градина во Кулаши, Хендек и Макљеновец. Готово целата наведена деценија била обележена со нови истражувања, со добивање на нови резултати на кои почнала да се гради идеја дека овој регион бил посебно поволен за населување во време на средниот и горниот палеолит, неандерталца (''Homo sapiens neanderthalis'') и на современиот Човек (''Homo Sapiens Sapiens''). Резултатите на истражувањето обработени до 1963 година се систематизирани во делото објавено по повод на 75-годишнината на Земјанскиот музеј во Сараево (Basler, 1963b: 5–24), а во 1966 година се претставени на Меѓународниот конгрес на праисторијската археологија во Прага.
2.3 Трета фаза
Истражувањата во текот на 70-тите години на дваесеттиот век, кои се сврстуваат во третата фаза или фаза на истражување со развиени техники на ископување, претежно биле под руководство на др Ѓура Баслер кој со своите соработници идентификувал преко 65 палеолитски наоѓалишта во БиХ, претежно по должината на реките Босна и Укрина. Археолошките ископувања на наведените подрачја дале многу докази во вид на голема количина на окресани камени алатки (сечива, левалоа одбици, пострушки, грубо окресани листолики шилци), а кои сведочат за активностите на палеолитските луѓе на овие простори
2.4 Четврта фаза
Во наредниот период, во почетокот на 90-ите години, воената состојба ја довела Босна и Херцеговина во состојба на општа стагнација на полето на сите аспекти, па така и на археологијата. Со години после завршетокот на војната, приоритетите на државата биле изградување и обновување на земјата. Четвртата фаза на археолошките истражувања, таканаречена фаза на нови перспективи, почнува во 2006 година, кога екипата на стручњаци од Универзитетот од Кембриџ под раководство на проф. др Престон Мирикл и мр Тонк Рајковач, а во саработка со Музејот во Добој и археологот Ѓока Јовановиќ, извршила ревизионално рекогносирање на подрачјето Добој и Прњавор, те.територија на надлежност на Музејот во Добој, а која можела да се поистовети со тековите на реката Босна, Усора и Укрина и нивните притоки. Почетна цел била утврдување на позиција на постоечките палеолитски наоѓалишта со ГПС-уред и константирање на неговата моментална состојва, да би можела подоцна таа идеја да се надогради и прерасне во рекогносцирање на вкупната регија со пробни сондажни ископувања.
Рекогносцирања и пробни сондажни ископувања наставени се од 2007 година до денас. Долината на реката Врбас детално е истражена, а голем број до сега непознати наоѓалишта е вцртан на археолошката мапа на регионот. Геоархеолошките истражувањакои биле спроведени во 2009 и 2010 година и биле насочени на истражување на човечката интеракција со природно окружение во касен глацијал - ран холоцен, како и на промовирање и развој на геоархеолошки методи при проучаување на природната средина на северна Босна.
3 Датирање
Наоѓалиштето Лонџа спаѓа меѓу најзначајните кои се датирани како среднопалеолитски, а се наоѓаат на подрачјето на панонската регија, заедно со наоѓалиштата: Даниловиќа брдо, Грабовац брдо, Кадар, Камен, Мала Градина, Марковац, Велики Мајдан, Високо брдо, Зобиште, Растуша, Клашнице. Средниот палеолит на оваа подрачје е карактеризиран како мустериенски, а типичен мустериен претставува фаза на среден палеолит кога северната Босна била најгусто населена. Климатските услови биле најповолни за живот и опстанок во однос на остатокот од Европа.
Можна претпоставка е дека се на хоризонтите на наоѓалиштето Лонџа, Високо брдо и веројатно Камен, се наоѓал слој на помлад палеолит со архаични облици од кој можел да се развие класичен орињасиен - најстара и морфолошки најизразита манифестација на помладиот палеолит.
Напредната фаза на развојот на помладиот палеолит на северна Босна претставува култура од кругот Граветијен, а помеѓу импресивните наоѓалишта се издвојува наоѓалиштето Лонџа кај Макљеновци. Основни одлики на панонскиот граветијен се отворени типови на население и присуство на многу бројната заедница на луѓе на едно место.
4 Артефакти
Во наоѓалиштата Камен, Лонџа и Зобиште пронајдени се и природно стрмо окресани ножеви и издолжени одбици.