Берил

Берил — минерал составен од берилиум алуминиум силикат со хемиска формула Be<sub>3</sub>Al<sub>2</sub> (SiO<sub>3</sub>)<sub>6</sub>. Добро познати видови на берил вклучуваат смарагд и аквамарин. Природно појавените шестоаголни кристали на берил можат да бидат со големина до неколку метри, но двојните кристали се релативно ретки. Чистиот берил е безбоен, но често е обоен со нечистотии; можни бои се зелена, сина, жолта, розова и црвена (најретките). Тој е руден извор на берилиум.
1 Етимологија
Зборот ''берил'' – |beril, – е позајмен, преку |beryl и |beryllus, од старогрчкиот βήρυλλος ''bḗryllos'', кој се однесувал на разни сино-зелени камења, од пракритскиот ''veruḷiya'', ''veḷuriya'' „берил“ што во крајна линија е од дравидско потекло, можеби од името Белур или ''Велур'', град во Карнатака, јужна Индија. Терминот подоцна бил усвоен поексклузивно за минералот берил.
Кога првите очила биле изработени во Италија во 13 век, леќите биле направени од берил (или од кристален камен) бидејќи стаклото не можело да се направи доволно проѕирно. Следствено, очилата биле наречени ''Brille'' на германски (''bril'' на холандски и ''briller'' на дански).
2 Депозити
Берил е чест минерал и е широко распространет во природата. Најчесто се наоѓа во гранитни пегматити, но се наоѓа и во лискунски шкрилци, како оние на Уралските Планини, и во варовникот во Колумбија. Поретко е чест кај обичниот гранит и ретко се наоѓа во нефелинскиот сиенит. Берил често се поврзува со тела од калајна и волфрамска руда формирани како високотемпературни хидротоплински вени. Кај гранитни пегматити, берил се наоѓа заедно со кварц, калиум момирок, албит, мусковит, биотит и турмалин. Берил понекогаш се наоѓа во метасоматски контакти на магматски интрузии со гнајс, шкрилец или карбонатни карпи. Вообичаениот берил, ископан како берилиумска руда, се наоѓа во мали наоѓалишта во многу земји, но главни производители се Русија, Бразил и САД.
Пегматитите на Нова Англија произвеле некои од најголемите пронајдени берили, вклучувајќи еден масивен кристал од Бампусовиот каменолом во Албани, Мејн, со димензии 5,5 на 1,2 метри со маса од околу 18 тони; тоа е државен минерал на Њу Хемпшир. Од 1999 година, најголемиот познат природен кристал во светот од кој било минерал е кристал од берил од Малакилина, Мадагаскар, со должина од 18 метри, пречник од 3,5 метри и тежина од 380,000 килограми.
3 Кристални својства и структура
Берилот припаѓа на шестоаголниот кристален систем. Нормално, берилот формира шестоаголни колони, но може да се појави и во масивни облици. Како циклосиликатен берил, тој вклучува прстени од силикатни тетраедри на SiO<sub>3</sub> –O (поврзаниот O е од друг SiO<sub>3</sub>) кои се распоредени во колони по должина на -оска и како паралелни слоеви нормални на -оска, формирајќи канали по должината на -оска. Овие канали овозможуваат различни јони, неутрални атоми и молекули да бидат присоединети во кристалот, со што се нарушува целокупниот полнеж на кристалот, дозволувајќи понатамошни замени на местата на алуминиум, силициум и берилиум во кристалната структура. Овие нечистотии доведуваат до разновидност на бои на берил што може да се најдат. Зголемената содржина на алкали во рамките на силикатните прстенести канали предизвикува зголемување на показателите на прекршување и дволомност.
4 Влијание врз здравјето на луѓето
Берилот е соединение на берилиум кое е познат канцероген со акутни отровни ефекти што доведуваат до пневмонитис при вдишување. Затоа, мора да се внимава при рударење, ракување и рафинирање на овие скапоцени камења.
5 Сорти
5.1 Аквамарин и максикс
Аквамарин (од |aqua marina, „морска вода“) е сина или синозелена варијанта на берил. Се јавува на повеќето места каде што се добива обичен берил. Наслагите од скапоцени камења и чакал во Шри Ланка содржат аквамарин. Зелено-жолтиот берил, како оној што се јавува во Бразил, понекогаш се нарекува ''хризолит аквамарин''. Темно сината варијанта на аквамарин се нарекува ''максикс'' Неговата боја е резултат на средишната боја предизвикана од зрачење.
Бледо сината боја на аквамаринот се припишува на Fe<sup>2+</sup>. Јоните на Fe3 <sup>+</sup> создаваат златно-жолта боја, а кога се присутни и Fe <sup>2+</sup> и Fe <sup>3+</sup> бојата е потемно сина како кај максиксот. Промената на бојата на максиксот под дејство на светлина или топлина може да се должи на преносот на полнеж помеѓу Fe <sup>2+</sup> и Fe <sup>3+</sup>.
Во Соединетите Американски Држави, аквамаринот може да се најде на врвот на планината Антеро во планинскиот венец Савоч во средишен Колорадо, како и во пегматитите на Нова Англија и Северна Каролина. Аквамарините се присутни и во државата Вајоминг, а аквамарин е откриен во планините Биг Хорн, во близина на превојот Паудер Ривер. . Друго место во Соединетите Американски Држави е планинскиот венец Сотут во близина на Стенли, Ајдахо, иако минералите се во дива област што спречува собирање. Во Бразил, има рудници во државите Минас Жераис, Еспирито Санто и Баија, а помал дел во Рио Гранде до Норте. Рудниците во Колумбија, Скарду Пакистан, Мадагаскар, Русија, Намибија, Замбија, Малави, Танзанија и Кенија исто така произведуваат аквамарин.
5.2 Смарагд
Смарагдот е зелен берил, обоен со околу 2% хром, а понекогаш и ванадиум. Повеќето смарагди се инклузија, па затоа нивната кршливост (отпорност на кршење) е класифицирана како генерално слаба. .
Современиот англиски збор „смарагд“ доаѓа од средноанглискиот збор ''emeraude'', увезен од современиот француски преку старофранцускиот збор ''ésmeraude'' и средновековниот латински збор la-x-medieval, од латинскиот збор la, од грчки grc ''смарагдос'' што значи „зелен скапоцен камен“. (''smaragdos'') is used in the Semitic languages as אזמרגד, ''izmargad'', as a loan-word meaning a precious emerald-colored stone. Greek ''smaragdos'' was used to translate the native Hebrew word he, ''bareket'', for one of the twelve listed stones in the Hoshen pectoral pendant of the Kohen HaGadol. The word ''bareket'' is also used to mean "lightning flash". It may be related to Akkadian ''baraqtu'', which means "emerald". In turn the semetic language words are possibly related to the Sanskrit word sa ''marakata'', meaning "green".
Смарагдите во антиката биле ископувани од Египќаните и во денешна Австрија, како и Сват во современ Пакистан. Редок вид смарагд познат како трапише смарагд повремено се наоѓа во рудниците во Колумбија . Трапише смарагдот покажува „ѕвезден“ модел; има зрачни спици од темни јаглеродни нечистотии кои му даваат на смарагдот радијален модел од шест краци. Именуван е по ''трапишето'', тркало што се користи за обработка на шеќерна трска во регионот. Колумбиските смарагди се генерално најценети поради нивната проѕирност и топлина. Некои од најретките смарагди доаѓаат од двата главни смарагдни појаси во источните венци на колумбиските Анди: Музо и Коскуез западно од Алтиплано Кундибојахенсе, и Чивор и Сомондоко на исток. Фини смарагди се наоѓаат и во други земји, како што се Замбија, Бразил, Зимбабве, Мадагаскар, Пакистан, Индија, Авганистан и Русија . Во САД, смарагдите може да се најдат во Хиденајт, Северна Каролина. Во 1998 година, смарагди биле откриени во Јукон.
Смарагдот е редок и вреден скапоцен камен и, како таков, претставува стимул за развој на синтетички смарагди. Произведени се и хидротермални и синтетички материјали ''со раст на флукс''. Првиот комерцијално успешен процес на синтеза на смарагди бил оној на Керол Чатам. Другиот голем производител на смарагди со флукс бил Пјер Гилсон постариот, кој е на пазарот од 1964 година. Смарагдите на Гилсон обично се одгледуваат на природни безбојни семиња од берил кои се обложуваат од двете страни. Растот се јавува со брзина од 1 милиметар месечно, типичен седуммесечен период на раст што произведува смарагдни кристали од 7 mm дебелина. Зелената боја на смарагдите се припишува на присуството на Cr<sup>3+</sup> јони. Интензивно зелени берили од Бразил, Зимбабве и други места каде што бојата се припишува на ванадиум, исто така се продаваат и сертифицирани како смарагди.
5.3 Златен берил и хелиодор
''Златниот берил'' може да има различни бои, од бледо жолта до брилијантно златна. За разлика од смарагдот, златниот берил генерално има многу малку недостатоци. Терминот „златен берил“ понекогаш е синоним за ''хелиодор'' (од грчкиот ''hēlios – ἥλιος'' „сонце“ + ''dōron – δῶρον'' „дар“), но златниот берил се однесува на чисто жолти или златно жолти нијанси, додека хелиодор се однесува на зеленикаво-жолти нијанси. Златно-жолтата боја се припишува на јони на Fe3<sup>+</sup>. И златниот берил и хелиодорот се користат како скапоцени камења. Веројатно најголемиот исечен златен берил е беспрекорниот 410,8 грама камен изложен во Салата на скапоцени камења, Вашингтон, ДЦ, САД.
5.4 Гошенит
Безбоен берил се нарекува ''гошенит''. Името потекнува од Гошен, Масачусетс, каде што првично бил откриен. Во минатото, гошенитот се употребувал за производство на очила и леќи поради неговата проѕирност. Денес, најчесто се користи за производство на скапоцени камења.
Вредноста на гошенитот како скапоцен камен е релативно ниска. Сепак, гошенитот може да се обои жолто, зелено, розово, сино и во средни бои со озрачување со честички со висока енергија. Добиената боја зависи од содржината од Ca, Sc, Ti, V, Fe и Co. .
5.5 Морганит
Морганит, познат и како „розов берил“, „розов смарагд“ (што не е правен термин според новите упатства и прописи на Федералната трговска комисија) и „цезиски (или ''цезански'' ) берил“, е редок светлорозов до розов вид скапоцен камен со квалитет на берил. Може да се најдат и портокалово-жолти варијанти на морганит, а честа е појавата на ленти во боја. Може рутински да се топлински обработи за да се отстранат жолти дамки и повремено да се третира со зрачење за да се подобри неговата боја. Розовата боја на морганит се припишува на јони на Mn<sup>2+</sup>.
5.6 Црвен берил
Црвениот вид берил („биксбит“) првпат бил опишан во 1904 година, од Томас Рејнџ во неговиот типски локалитет, во Мејнардс Клејм, Јута. Стариот синоним „биксбит“ е застарен од Светската конфедерација за накит поради можноста за забуна со минералот биксбит (и двата именувани по минералогот Мејнард Биксби). Црвениот „биксбит“ берил порано се продавал како „црвен“ или „црвен смарагд“, но овие термини што вклучуваат терминологија „смарагд“ денес се забранети во САД.
Црвениот берил е многу редок и бил забележан само на неколку места во Северна Америка: планините Ва Ва, Јута; кањонот Парамаунт, планината Раунд, Јута; и округот Сиера, Ново Мексико, иако оваа местоположба не произведува често камења со квалитет на скапоцени камења. Најголемиот дел од црвениот берил со квалитет на скапоцени камења доаѓа од Рубино-виолетовото барање во планините Ва Ва во среднозападна Јута, откриен во 1958 година од Ламар Хоџис од Филмор, Јута, додека тој барал ураниум. Познато е дека црвениот берил се меша со пецотаит, цезиумски аналог на берил, пронајден на Мадагаскар и, неодамна, во Авганистан; сечените скапоцени камења од двата вида може да се разликуваат по нивната разлика во показател на прекршување, а грубите кристали лесно по нивните различни кристални системи (пецотаит тригонален, црвен берил хексагонален). Исто така, се произведува и синтетички црвен берил.. Како смарагдот и за разлика од повеќето други видови берил, црвените обично се многу вклучени.
Додека скапоцените берили обично се наоѓаат во пегматити и одредени метаморфни камења, црвениот берил се јавува во риолити што содржат топаз. Се формира со кристализација под низок притисок и висока температура од пневматолитичка фаза долж фрактури или во мијаролитните шуплини близу до површината на риолитот. Поврзаните минерали вклучуваат биксбит, кварц, ортоклас, топаз, спесартин, псевдобрукит и хематит.