Купростибит

Купростибит (името е формирано од додавањето на два збора: бакар и стибиум) — многу редок полиметален минерал од класата на сулфиди, кој се состои од мешан бакарен и талиумски стибнит (иако не во сите примероци), понекогаш со примеси од калај и други метали, идеална формула Cu<sub>2</sub> (Sb, Tl) или Cu<sub>2</sub>Sb. Минералот е непроѕирен, има метален сјај и прекрасна боја од челична сива до виолетово-розова кога е свежо исечен.
Купростибитот бил откриен во Јужен Гренланд (1964) и опишан во 1969 година од група научници, меѓу кои и Евгениј Семјонов, Хенинг Соренсен, Маријана Безмертнаја и Евгенија Калезова.
1 Историја на откритието и име
Нов, претходно непознат минерал бил пронајден во 1964 година од Евгениј Семјонов и Х. Соренсен за време на заедничка експедиција во Јужен Гренланд, и хемиската и оптичката анализа и идентификација на минералот биле извршени од нив заедно со Маријана Безсмертнаја врз основа на московскиот Институт за минералогија, геохемија и кристална хемија на ретки елементи. Подетални податоци за минералот добил подоцна С.Б. Масленков користејќи рендгенска микросонда во Институтот за црни метали. <ref>''''. Mineralogy of the Ilimausak alkaline massif. (South Greenland). — Moscow: Science (Nauka), 1969. — 165 p.
Во 1969 година, Евгениј Семенов ја опишал историјата на откривањето на минералот во посебна книга посветена на експедицијата во Јужен Гренланд и минералогијата на оваа област:Купростибит <...> откриен од Е.И. Семенов и Х. Соренсен и проучен од нив заедно со М.С. Безсмертнаја. Минералот се наоѓа во големиот усингит пегматит на планината Накалак <Накалак> во врска со ситни сегрегации на лелингит. Купростибитот формира непроѕирни зрна со големина од 1-2 mm, црни, а на свежи парчиња челично-сива боја со јасна виолетово-црвена нијанса. Сјајот е силен, метален. <...> Минералот е мек.Купростибитот првично бил дефиниран како природен бакарен стибнит со формула Cu<sub>5</sub>Sb<sub>2</sub> и се сметал за таков речиси пет години. Своето име, кое се состои од два корени, го добил во 1969 година - според составот што се сметал за релевантен во тоа време. Талиумот, периодично пронајден во составот на купростибитот, првично се припишувал на бројот на примеси воведени од околните карпи и минерали, особено халкоталитот. Во меѓувреме, формулата на минералот била рафинирана кон крајот на 1990-тите до современата форма Cu<sub>2</sub> (Sb, Tl), кога било утврдено дека доколку е присутен во минералот (до 3 тежински%), талиумот е вклучен во неговиот хемиски состав. Исто така, сулфур бил пронајден во некои примероци од типот на наоѓалиште на планината Накалак (Гренланд), така што пропорционалната формула за гренландски купростибит се зголеми на четири компоненти:Cu<sub>2.00</sub>(Sb<sub>0.82</sub>S<sub>0.08</sub>Tl<sub>0.04</sub>)<sub>Σ=0.94.</sub>
Сепак, името на минералот останало исто. Примероците од купростибит добиени од гренландската висорамнина Кангердлуарсук и од шведскиот Лангбан не содржат примеси од талиум и сулфур. Нивната идеална формула е исто така различна од оригиналната и изгледа како Cu<sub>2</sub>Sb.
2 Својства
Според првиот детален опис на откривачот на минералот Евгениј Семјонов, купростибитот формира непроѕирни грануларни агрегати и мали црни фенокристали со големина не поголема од 1-2 mm. На свежите струготини, бојата е челично-сива со изразена виолетово-црвена нијанса, но преломот брзо оксидира и ја губи својата светла боја. Сјајот е силен, метален. Преломот е нерамен. Понекогаш се забележува расцепување, што одговара на нејасно изразена плоча. Се забележуваат ламеларни близнаци. Минералот е мек. Тврдост — 220 kg/mm<sup>2</sup>
Според испитувањата на Маријана Безсмертнаја, спроведени во 1969 година со примероци од минералот од типично наоѓалиште во Гренланд, при рефлектирана светлина купростибитот под микроскоп има изразена виолетово-розова нијанса, неговата рефлективност е висока, ефектите на анизотропија со вкрстени николи се силно обоени, забележливи во воздух со двојно рефлектиране; светлите делови се кремасто-белузлави, темните делови се розово-виолетови. Постои силно расејување на главните показатели на рефлексија и двојно рефлектиране.
Една од впечатливите карактеристики својствени на купростибитот е неговата способност да формира најфини полиминерални смеси, чија големина на металните честички варира од неколку десетици микрони до 100-200 Å. Стабилноста на ваквите смеси во текот на едно геолошко време (најмалку 200-250 милиони години) може да се обезбеди единствено со нивната изолирана положба во густите карпи домаќини.
3 Формирање на минерали
Купростибитот го открил Евгениј Семјонов и коавтори во алкални карпи на масивот Илимаусак, Јужен Гренланд. Ова наоѓалиште било подетално проучено од С. Каруп-Милер и коавтори. Купростибит, сличен по состав на Cu<sub>2</sub>Sb, тој го сретнал во рамките на масивот Илимуасак на неколку места: во усингитните вени кои го сечат наваитот и се тесно поврзани со лујавритски вени и егинизиран наваит, во аналцимско - агиринските вени кои се наоѓаат во контактната зона помеѓу наваитот и лујавритот, во содалитско -аналцимските карпи.
Последователно, минералот бил пронајден и во Европа и Северна Америка, каде што најчесто се наоѓа во вените на сиенитот - содалити или минерализирани доломити. Тип на наоѓалиште - оригинално место на откривање, планината Накалак, Гренланд.
За прв пат во СССР, купростибитот бил откриен во раните 1980-ти од Маргарита Новгородова во Кумак-Котану во Јужен Урал.
Подоцна, купростибитот бил утврден и дијагностициран во наоѓалиштето Золотаја Гора (Чељабинска Област, урбан округ Карабаш, долина Сојмоновска); во регионот Кумак што носи злато (Оренбуршка Област, област Јасненски) и во Таџикистан на наоѓалиштето сребро-олово-цинк Бољшој Канимансур (Сугд, рудно поле Адрасман-Канимансур).
4 Наводи
5 Надворешни врски
* (A valid IMA mineral species):information about the mineral ''cuprostibite'' in the Mindat database.
* : ''John W. Anthony, Richard A. Bideaux, Kenneth W. Bladh, Monte C. Nichols'' (Hrsg.): Handbook of Mineralogy, Mineralogical Society of America. 2001.
* (Купростибит) in the webmineral.ru database: minerals and deposits of Russia.
* in the Mineralienatlas database