Рана креда

Рана креда (геохронолошко име) или долна креда (хроностратиграфско име) — пораната или пониска фаза од двете главни поделби на креда. Обично се смета дека го опфаќа периодот од 145 Ма до 100,5 ма.
1 Геологија
Предлозите за точната старост на границата барем-апт се движеле од 126 до 117 Ма до неодамна (заклучно со 2019 година), но врз основа на дупчењето во Шпицбершки Острови, дефинираниот ран аптички океански настан ''1а (ОАЕ1а)'' бил заклучен изотоп на јаглерод датиран во 123,1 ± 0,3 Ma, ограничувајќи го можниот опсег на границата до 121–122 Ма. Постои можна врска помеѓу овој аноксичен настан и серијата големи маглени провинции (ЛИП) во перидот на раната креда.
Голема огнена провинција Онтонг-Јава-Манихики-Хикуранги, сместена во Јужниот Тихи Океан со датирање во 120 Ма, е далеку најголемиот ЛИП во историјата на Земјата. Платото Онтонг-Јава денес зафаќа површина од 1.860.000 км <sup>2</sup> . Во Индискиот Океан, уште една ЛИП започнала да се формира во околу 120 Ма, платото Кергелен-Скршен Гребен, кои заедно опфаќаат 2.300.000 км <sup>2</sup> . Уште една се наоѓа на полуостровот Љадунг, Кина, со датирање околу 131–117 Ма.
За време на отворањето на Јужен Атлантик, големи маглени провинцииголемата маглена провинција Парана-Етендека произведувала 1,5 милиони км <sup>3</sup> базалт и риолит годишно, почнувајќи од 133 година Ма и ова траело милион години.
Отворањето на Централниот Атлантик продолжило додека средноатлантскиот гребен се проширил на север за да го оддели Пиринејскиот Полуостров од бреговите на Њуфаундленд и Лабрадор и да се поврзе со сливот на Канада во Северноледениот Океан. Со отворањето на Лабрадорско Море, Гренланд станал посебна тектонска плоча, а Лаврентија станала Северна Америка. Прото-Карипското Море продолжило да расте и Парана-Етендека започнале да ја распарчуваат Африка на три дела. Платото Фокланд се распаднало од јужна Африка во околу 132 година Ма и Мадагаскар престанал да се движи независно во околу 120 Ма Во Панталасичниот Океан, Тихоокеанската плоча продолжила да расте; територијата на Арктик-Алјаска-Чукотка го формирала Беринговиот Теснец. Постојаното раседнување отворило нови сливови во Индискиот Океан, одделувајќи ги Индија, Антарктикот и Австралија.
До 110 Ма, Средноатлантскиот Гребен достигнал на југ во Прото-Карибите и Јужен Атлантик, ефикасно одвојувајќи ја Јужна Америка од Африка, и продолжувајќи го расцепувањето на северниот крај. Панталаса-Онтонг-Јава-Мега резултирало со формирање на нови тектонски плочи и во Индискиот Океан, и Кергеленскиот ЛИП започнал да ја турка Индија кон север.
2 Еволуција
Во тоа време многу нови видови на диносауруси се појавиле или дошле до важност, вклучувајќи цератопсиди, спиносауриди, кархародонтосауриди и целуросауриди.
Скриеносемениците (цветни растенија) се појавиле за прв пат за време на раната креда; Archaefructaceae, едно од најстарите фосилни семејства (124,6) Ма) е пронајден во формацијата Јиксијан, Кина.
Во овој период се случила еволуцијата на првите членови на Неорнитите (современите птици).''Синоделфис'', 125 Ма-стар бороесфенидан цицач пронајден во формацијата Јиксијан, Кина, е еден од најстарите пронајдени фосили кај цицачи. Местоположбата на фосилите укажува на тоа дека раните цицачи започнале да се диверзифицираат од Азија. Синоделфис бил потесно поврзан со метатерите (торбари) отколку со евтерите (плацентали) и имал адаптирани нозе за искачување на дрвја. Стероподон е најстариот едноотворен цицач кој некогаш бил откриен. Живеел во Гондвана (денешна Австралија) во 105 година Ма