Архитектура во Босна и Херцеговина

Архитектурата на Босна и Херцеговина е во голема мера под влијание на четири главни периоди, кога политичките и општествените промени го определиле создавањето на посебни културни и архитектонски навики во регионот.
1 Средновековен период
Средновековниот период во Босна траел до инвазијата на Отоманското Царство. Тогашната општествена организација на Босна се развила во систем познат како ''Задруга''. Во Задругата, заедницата била организирана така што неколку семејства со заеднички интереси живееле заедно во кластери за домување. Водачите на заедницата биле избирани според нивната возраст и високите етички стандарди. Системот Задруга бил првенствено поставен како рурална аграрна заедница која во голема мера била зависна од природните ресурси. Како што растела заедницата, дел од семејствата започнале колективно да се преселуваат во друга област формирајќи нов кластер или село. Постојаните врски помеѓу овие поврзани кластери ја стимулирале и трговијата и економијата. Поединечни семејства живееле заедно во куќи познати како Динарски куќи. Тоа биле едноставни конструкции изградени од природни материјали (обично дрво и плетени работи). Внатрешниот простор бил организиран околу огништето во средишната просторија со посебни приватни простории за мажи и жени.
Иако воените тврдини во Босна и Херцеговина потекнуваат од периодот на римското владеење, поголемиот дел од нив биле изградени помеѓу 12 и 15 век. Структурите биле изградени од грубо исечен камен на ридови со поглед кон река, некој важен пат или град. Денес ги има околу 300, но повеќето од нив се во урнатини. Најубави и најсочувани се: Сараево , Сребреник, Благај, Јајце, Травник, Тешањ, Почитељ, Добој , Врандук, Бобовац, Столац, Маглај, Градачац, Љубушки, Сокол, Кључашрупач, Велика Кладуша, Вишеград и Зворник. Дворецот во Краљева Сутјеска бил дури и богато изграден во готски стил. Пример за средновековна готска и романескна кула претставува кулата Свети Лука која се наоѓа во Јајце, изградена во 15 век.
2 Османлиски период
Кон крајот на 15 век, Отоманското Царство ги проширило своите граници кон Балканот. Тие се осврнале на потребата да се развијат урбаните области и градови, носејќи ја царската исламска архитектура во регионот, делумно измешана со местните обичаи (еден од нив е употребата на тромпа наместо триаголни пендативи пронајдени во Турција). Од ова произлегло основната форма и организација на урбаните средини кои се карактеристични и денес. Душан Грабријан, архитектонски теоретичар, ја дефинирал примарната организација на типичните босански градови. Тој препознал дека градовите имаат пет автентични компоненти дефинирани со збир на „''непишани закони''“: околните ридови ја дефинираат формата на градот, главниот пат е 'рбетот, „Чаршија“ е срцето, вегетацијата се белите дробови, реката е духот. Јурај Нејдхард, друг теоретичар, опишал типичен босански град во една од неговите книги на следниов начин: Кој е шармот на Ориентот што започнува во Сараево и на кој западњаците не можат да му одолеат? Овде нема планирани акции кои би произлегле од рационално размислување, се е работа на импровизација, резултат на ад хок идеи и привремени потреби. Овде не можете да најдете јасна оска и апсолутна симетрија. Овде не можете ни да најдете градежни системи што се градат правилно. Овде сè ја покажува потребата да им се допадне на луѓето. Композицијата, на Запад, мислена и изградена по логика и план, овде станува агломерација на делови, секој пат резултат на различни потреби и секој пат различно импровизирана; но секогаш во однос на сетилата. 
Фактот дека луѓето ја употребувале реката како главен елемент на урбаниот живот довела до изградба на Стари Мост во 1566 година во Мостар во Херцеговина. Во времето кога бил изграден, тој бил најдолгиот каменен мост со еден лак во светот. Меѓутоа, неговото значење имало прилично подлабока моќ. Ја симболизирало врската помеѓу источната и западната цивилизација. Покрај урбанистичкото планирање, архитектурата на Босна се појавила со малку појасен архитектонски речник. Архитектурата сепак била организирана околу збир на непишани архитектонски закони вклучувајќи: човечки размери, непречени погледи, геометрија, отворени и флексибилни простори, едноставен мебел, просторни врски со природата и употреба на местни материјали и традиционални градежни техники. Покрај тоа, филозофијата на дизајнот ја фаворизирала хетерогеноста на материјалите. Со други зборови, секој материјал имал одредена внатрешна функција што му била дадена од општествената перцепција на луѓето вклучени во архитектонскиот процес. Јурај Најдхарт ја опишал оваа перцепција на следниов начин: Поентата е дека Босанецот има свој стил. Својата керамика, простор, град, според себе си ги прави во човечки размери, тој не е мистик, туку реалист и од тоа е изворот на сета оваа реалистична архитектура, која е во исто време удобна, скромна и демократска. Сите покриви и врати на овие куќи се речиси исти, би можеле да ги наречеме домови за секого, сите [куќи] во човечки размери, сите речиси израснати од земјата, целата декорација донесена од нивната градба и структура - архитектура изградена од природното и местното.Оттука, темелите биле градени од камен, приземјето од глина, неизгорена тула и дрвени работи, првиот кат од дрвена рамка и покривот речиси секогаш од дрво. Организациски, типична босанска резиденција од 17 век се состоела од пет главни елементи: ограда што гледала и ја дефинирала улицата и јасно ја разликувала приватната од јавната, двор обично изграден од рамен камен за полесно одржување, фонтана на отворено (''шадрван'') за хигиенски цели, пониско ниво каде што се собирало приватно семејство ''и диван-хан.'' полуприватен/приватен простор на повисоко ниво кој се користи за релаксација и уживање.
3 Австро-унгарски период
Во 1878 година Босна и Херцеговина потпаднала под австроунгарска власт која за 40 години имала огромно влијание во идното урбанистичко планирање и архитектура. Некои од промените кои биле воведени од австриското влијание вклучувале и воведување на нови прописи за градење како што се потребните градежни дозволи, барањата за безбедност на животот и заштита од пожари, регулирана дебелина на ѕидовите и височини на зградите. Некои промени во урбанистичкото планирање вклучувале класификација на типови на улици и последователни градежни прописи, барање за хармоничен дизајн со непосредната околина и усогласеност со целокупниот регулациски план. Имало промени и во општата дизајнерска филозофија. Стилски, Босна требало да се асимилира во европскиот мејнстрим (оттука и употребата на историските архитектонски стилови), освен за појавата на ориенталистичкиот стил (исто така псевдо-мавритански стил). Целта била да се промовира босанскиот национален идентитет, притоа избегнувајќи го неговото поврзување или со Отоманското Царство или со растечкото пансловенското движење преку создавање на „ исламска архитектура на европската фантазија“.
Новите архитектонски јазици ја додале различноста на веќе сложениот урбан состав во босанските градови. Овие и други промени предизвикале одредени други последици во Босна. На пример, безбедноста на животот на зградите била подобрена, но местните градежни изведувачи и архитекти станале застарени поради новите прописи и методи на градба. Ова предизвикало имиграција на квалификувана работна сила од Средна Европа што дополнително го удвоило и диверзифицирало населението на Босна и Херцеговина, што пак ја стимулирало економијата.
На тој начина, градовите започнале да го менуваат својот карактер. Поголемиот дел од проектите за време на австриското влијание се занимавале со дизајни на административни згради. Поштата во Сараево, на пример, следи различни формални карактеристики на дизајнот, како што се јасност на формата, симетријата и пропорцијата, додека внатрешноста ја следи истата доктрина. Националната и универзитетска библиотека на Босна и Херцеговина во Сараево денеска претставува пример за ориенталистички архитектонски јазик кој употребува мавританско-мамелучка декорација и зашилени сводови додека сè уште интегрира други формални елементи во дизајнот.
3.1 Историчарски стилови
За време на нивното владеење, австроунгарските власти направиле обид да наметнат и изградат архитектура на европски стилови во Босна и Херцеговина и на тој начин да го покажат значењето на нивната мисија во окупираната земја. Првично, тие понудиле историски стилови кои ги изградиле најрепрезентативните градби од втората половина на 19 век во Виена. Во Босна, премногу се градеело во странски стилови на градење, првенствено историцизам, а премалку биле ценети, почитувани и користени народни босански методи на градење.
3.2 Мавританската преродбена архитектура
Соочена со мултинационалната структура на населението во Босна и Херцеговина, владата сватила дека е неопходно да има политички слух при изборот на еден од историските стилови. За градба во области каде што доминантно било бошњачкото население, архитектите ја употребувале мавританската преродбена архитектура.
Овој стил ја црпел својата инспирација од мавританската и мудехарската архитектура на Шпанија, како и од мамелучката архитектура на Египет и Сирија, како што е примерот на Гимназијата во Мостар. Ова вклучувало примена на украси и други „мавритански“ дизајнерски стратегии од кои ниту една немала многу врска со претходните архитектонски насоки на автохтоната босанска архитектура.
3.3 Босански стил
Босанскиот стил може да се спореди со скандинавскиот национален романтизам. Босанскиот стил го застапувала помлада генерација архитекти, како чешкиот архитект Јосип Поспишил, словенечкиот архитект Рудолф Тенис и австрискиот архитект Ернст Лихтблу, кои сите студирале на Уметничката академија во Виена со Карл фон Хасенауер и Ото Вагнер. Сепак, стилот бил именуван од постариот архитект во Сараево, Јосип Ванцаш, за кого работеле многу од овие помлади архитекти.
Архитектите од босански стил сакале да ги вратат народните архитектонски елементи на Босна и Херцеговина, наспроти увезените елементи и од историскиот и од мавританскиот преродбенски стил. Босанскиот стил може „''најдобро да се разбере како во традицијата на национал-романтизмот''“, иако неговите дизајнери не биле од нацијата што сакале да ја претставуваат. Сепак, архитектите од босански стил исто така се повикувале на историски, а не на современи извори, и главно на исламската компонента на народната босанска архитектура, што резултирало со „замена на еден историски колаж со друг“.
4 Кралски југословенски период
Босна и Херцеговина се приклучила на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците во 1918 година, чија официјална архитектура станувала сè повеќе диктирана од сè поконцентрираната национална власт која се обидувала да воспостави обединет државен идентитет.
Босна и Херцеговина останала на маргината на меѓувоениот архитектонски модернизам во Југославија. Душан Смиљаниќ и Хелен Балдасар, кои предавале во средното техничко училиште во Сараево од 1924 година, биле меѓу првите кои донеле современи идеи во Сараево во 1920-тите. Подоцна, Д. Смиљаниќ за кратко време станал општински архитект, а до 1939 година имал отворено сопствено архитектонско биро. Хелен Балдасар дизајнирал згради кои ги претставуваат првите изградени згради со современа архитектура во Сараево: бањите Бембаша, зградата на Друштвото на Црвениот крст и зградата Братинска-Рашидагиќ.
Неколку станбени единици биле изградени во периодот помеѓу 1933–1941 година во Црни Врх од страна на различни архитекти од целата земја. Објектот на Црни Врх е изграден на рид со поглед на урбанизираниот центар, свртен кон југ и меѓу зеленилото. Имотот е заштитен од 2012 година, и покрај различниот статус на конзервација.
Откако студирале во Прага, браќата Мухамед и Реуф Кадиќ станале активни во Сараево во тие години. Врз основа на достигнувањата на кубизмот и неопластицизмот, тие се трудиле да создадат слободна и чиста геометриска архитектонска форма. Во нивната работа доминирале идеите за здрав функционализам, застапувајќи ја синтезата на содржината и формата, особено во културата на домувањето. Главното дело на Реуф Кадиќ, Куќата Копчиќ од 1939 година, ги реинтерпретира традиционалните елементи (двор, фасада, настрешници, шилест покрив) во согласност со новите современи концепции. Тие ја дизајнирале и станбената зграда ''Мектеб'' на аголот на Ферхадија и Ќемалуша. Во 1940 година била отворена нивната зграда на пензиски фонд, изложувајќи „намалени форми геометриски „чисти“ површини и волумени“.
Во границите наметнати од социо-економските услови, институцијата Вакаф станала моќен инвеститор и благодарение на овие архитекти, зградите на Вакафот обично се утилитарни и конструктивистички по концепт:
* Палата на Хаџи Идриз (Д. Смиљаниќ)
* Објектот на Јакуб-паша (Д. Смиљаниќ)
* Станбено-деловна зграда на Чокаџи Сулејман (Мухамед и Реуф Кадиќ)
* Станбено-деловната зграда на Ховаџ Кемалудин во улицата Ферхадија, на местото на поранешен ''мектеб'' (Мухамед и Реуф Кадиќ)
* Зградата на пензискиот фонд е изградена во 1943 година (Мухамед и Реуф Кадиќ)
Јурај Нејдхард пристигнал во Босна и Херцеговина во 1937 година од студиото на Ле Корбизје и заедно со теоретичарот на архитектурата Душан Грабријан работел на синтезата на универзалното и местното. Неговите најзабележителни достигнувања биле зградата на Филозофскиот факултет (1955–59), Институтот за физика и хемија (1959–1964) и урбанистичкото планирање за Центарот Мариндвор. ''Други дела:''* Куќата Дамиќ на улица Радиќева бр. 10 во Сараево е изградена според проект од 1926 година на Хелен Балдасар и Душан Смиљаниќ.
* Зградата на Народната банка на Босна и Херцеговина е изградена во 1932 година по проект на белградскиот архитект Милан Злоковиќ.
* Спортскиот центар ФИС во Сараево е изграден според првонаградениот концептуален дизајн од 1936 година од загрепските архитекти Хинк Бауер и Маријан Хаберле.
* Облакодер на Железничката штедна задруга во Сараево, изграден во 1938 година, дизајниран од Исидор Рајс.
* Зграда за социјално осигурување во Мостар (архитект Драго Иблер, член на прогресивната загрепска група „Земља“, основана во 1929 година)
* Домот на Палатата на Дефтердер-паша во Бања Лука (Стјепан Планиќ, член на групата „Земља“)
* Градска штедилница во Сараево (Мате Бајлон, образован во Виена, изградил бројни училишта и станбени згради)
* Зграда на Сараевската берза, (Мате Бајлон)
5 Социјалистички југословенски период
На крајот на Втората светска војна Босна и Херцеговина станала република во рамките на Социјалистичка Федеративна Република Југославија. Веднаш по Втората светска војна, краткото поврзување на Југославија со Источниот блок вовело краток период на социјалистички реализам.
Ова ненадејно завршило по несогласувањата помеѓу Тито и Сталин во 1948 година. Во следните години, модернистичката архитектура го симболизира отцепувањето на нацијата од СССР (поим што подоцна се намали со растечката прифатливост на модернизмот во Источниот блок).
Со политиките за децентрализација и либерализација од 1950-тите, архитектурата се повеќе се расцепувала по етнички линии. Архитектите сè повеќе се фокусирале на градење во врска со архитектонското наследство на нивните индивидуални социјалистички републики во форма на критички регионализам. Забележителен пример за оваа промена е значајната публикација на Јурај Нејхард и Душан Грабријан од 1957 година ''Архитектура на Босна и патот кон современоста'' (хрватски: ''Arhitektura Bosne i Put U Suvremeno'') кои настојувале да го разберат модернизмот низ објективот на отоманското наследство на Босна. Растечката разлика на индивидуалните етнички архитектонски идентитети во рамките на Југославија била влошена со децентрализацијата на поранешната централизирана историска зачувувачка власт во 1972 година, давајќи им на поединечните региони дополнителна можност критички да ги анализираат сопствените културни наративи.
Во доцните 1950-ти и раните 1960-ти брутализмот започнал да собира следбеници во Југославија, особено кај помладите архитекти.
Југословенското отцепување од советскиот социјалистички реализам во комбинација со напорите за одбележување на Втората светска војна, кои заедно довеле до создавање на огромно количество апстрактни скулптурни воени споменици, денес познати како споменици на НОБ.
Политичките струи во Југославија ја фаворизирале индустријализацијата која барала акцент на развојот на јавните станови за да им служи на миграцијата на населението од руралните во урбаните области. За да се надминат културните судири, антиисторицизмот со современ архитектонски речник станал преовладувачка дизајнерска стратегија за повеќето архитектонски проекти. Оттука хомогеноста на материјалите ја заменила традиционалната хетерогеност и бетонот станал материјал на избор за градба. Меѓутоа, таквите практики предизвикале неколку проблеми. Индустријализацијата предизвикала загадување на градовите, но уште поважно предизвикувала бегство од руралните области што дополнително предизвикало неусогласеност во производството, што ја оштетило економијата. Постоела недоволна инфраструктура, електрична енергија, вода и централно греење за да се одржи развојот на новите јавни станови поради лошото планирање, додека станбените облакодери несоодветно се мешале со постоечкиот архитектонски контекст. Лошите методи на градба и недостигот на квалитет поради недостигот на ресурси предизвикале нездрави животни средини. Сите овие прашања довеле до намалување на културниот идентитет на Босна и Херцеговина, истовремено исцрпувајќи ги нејзините природни и човечки ресурси.
Од друга страна, постоеле неколку архитектонски проекти кои направиле обид да ги решат прашањата за културната различност. Станбената куќа „Дино“ во Сараево изградена во 1987 година од Амир Вук и Мирко Мариќ била еден од тие обиди. Станува збор за дуплекс станбена куќа каде што едната го следи ориенталниот архитектонски речник, додека другата има прилично западноевропска филозофија на фасадната организација додека делат заеднички влез. Друг пример е хотелот Холидеј Ин изграден во 1983 година и кулите близначки „Унис“ изградени во Сараево во 1986 година и дизајнирани од Иван Штраус. Меѓу жителите на градот, кулите близначки најчесто се нарекуваат ''Момо'' (српско име) и ''Узеир'' (бошњачко име). Не постои консензус меѓу жителите на градот која кула го носела српското или босанското име. Оваа двосмисленост на имињата го истакнува културното единство како негов примарен архитектонски квалитет.
6 Уништување за време на војната и повоена реконструкција
За време на војната во Босна од 1992 до 1995 година, биле уништени над 2000 цивилни и верски објекти од историска вредност. Меѓу нив биле џамијата Ферхадија во Бања Лука (изградена во 1578 година) и Стари Мост во Мостар (изградена во 1566 година), и двете уништени во 1993 година. Тие биле повторно изградени доследни на оригиналните техники и стилови.
Во годините по Босанската војна, во Сараево започнал градежен бум. Сараево е меѓу градовите со најмногу градби во Југоисточна Европа. Кулите близначки УНИС, дизајнирани од архитектот Иван Штраус, биле речиси целосно уништени во војната, но биле целосно реновирани. Во станбената област Храсно, босанската компанија Босмал го изградила „ Босмалски Сити Центар“, една од највисоките кули близначки на Балканот со висина од 120 метри.
Новите сопственици на хотелот Холидеј Ин во Сараево, исто така дизајниран од архитектот Иван Штраус, објавиле дека од 2005 година ќе започнат со изградба на нова кула од 22 ката. Таканаречената „интелигентна“ кула се очекувало да чини околу 50 милиони евра.
Кулите близначки Унис биле целосно реновирани. На местото на некогашните Кули на Ослободувањето, кулите Аваз денес се изградени како ново седиште за Аваз, популарната босанска компанија за весници. Се наоѓа во Марин Двор, деловната област на Сараево, која неодамна била целосно реновирана преку плановите за ''Unitic 3'' и ''Grand Media Center''. Новата кула започнала да се гради во 2006 година, а била завршена во 2008 година. Аваз Твист Тауер го држи рекордот како највисока кула на Балканот. Составена е од извртена стаклена фасада и е висока 142 метри со антена од 30 метри која достигнува вкупна висина од 172 метри.
Повеќето од олимписките објекти биле уништени, но реконструкцијата сè уште не е извршена.
Зградата на Босанскиот парламент (од архитектот Јурај Нејхарт) е во реконструкција, а Музејот на Босна и Херцеговина во областа Марин Двор во Сараево е целосно реновиран.
Во сараевското предградие Илиџа, биле започнати многу градежни проекти кои би можеле да се сметаат за големи дури и според стандардите на ЕУ. Примерите вклучуваат проект за изградба на жичарница за поврзување со блиските планини Игман и Бјелашница; спортски комплекс со базени кој треба да биде во вредност од 30 милиони евра; и „Градините на Риверина“ - град во градот кој ќе чини повеќе од 1 милијарда евра во период од десет години.
Неодамна, една делница од идниот европски автопатски коридор 5C била изградена и отворена за сообраќај во близина на Сараево. Наскоро Федералната влада ќе започне со изградба на нова 40 км долга автопатска делница од Сараево до Зеница. Изградбата на целата 330 км делница било планирано да се започне во пролетта 2006 година, а во вредност од приближно 3 милијарди евра.
Бјелашница и Олимписките планини Игман се во план за приватизација и реконструкција.
6.1 Доктрина за реконструкција и зачувување
Културното зачувување е во тек во Босна и Херцеговина, што може да се види со најновата реконструкција на Стари Мост во Мостар и многу други објекти од културно и историско значење кои биле оштетени или уништени во неодамнешната војна. Многу други проекти, за жал, сè уште се задушени од политички спорови и недостиг на средства, најмногу поради корупцијата.
Доктрината што генерално се следи во зачувувањето била сумирана од Итало Англе:
7 Библиографија
***Amir Pašić, ''Islamic Architecture in Bosnia'' (1994)
*Nedžad Kurto, ''Sarajevo 1462-1992'' (1997),
*Kurto, Nedžad - ''"Arhitektura Bosne i Hercegovine - Razvoj Bosanskog Stila (Architecture of Bosnia and Herzegovina – Development of Bosnian Style)"''*Štraus, Ivan – ''"Architecture of Bosnia and Herzegovina 1945-1995"''*Ravlić, Aleksandar – ''"Banjalučka Ferhadija – Ljepotica koju su ubili (Ferhadija of Banja Luka – A Destroyed Beauty)"''*Hadžimuhamedović, Amra - ''"Transnational Meaning of the Bosnia-Herzegovinian Architectural Heritage and its Post-War Reconstruction - Integrality of the Bosnia-Herzegovinian Architectural Heritage System"''*Alić, Dijana - ''"From Ottoman house to Bosnian style: Neidhardt's design for workers' housing in Bosnia and Herzegovina (1939 to 1942)"''*Pozderac, Damir - ''"Eco-cultural Approach Towards Sustainable Architecture and Urban Planning in Bosnia and Herzegovina - Case study on Integral Architecture"''