Албански Роми

Роми во Албанија (албански: ''Romët në Shqipëri'') — малцинска етничка група во Албанија. Иако се верува дека се во поголем број, на официјалниот попис на земјата во 2011 година, само 8301 се изјасниле како Роми, како што било пријавено, поради „намерното пребројување од албанските власти“.
1 Терминологија
Етничките Албанци историски користеле различни имиња кои се однесуваат на Ромите, и најголем дел од нив денес се сметаат за навредливи, вклучувајќи ги термините:
* Габел („странец“, зборот кој доаѓа од коренот на племето Калбелија), повремено се користи за да се разликува традиционално номадскиот и помалку асимилираниот Ром
* Маѓуп (поврзано со наводното потекло во Египет)
* Евѓит (исто така поврзано со наводното потекло во Египет)
* Ариџи (скротувач на мечки, претходно занимање кое го земале и Ромите во Романија и Турција) доминантно користен во јужните дијалекти
* Курбат (се однесува на емиграцијата на Гурбетите и се употребува околу Корча)
* Ќифто (од грчко потекло и обично се користи во Ѓирокастро)
* Чергетар/Чергар (од турско потекло и значи „шатор“).
Кај Ромите, етничките Албанци, покрај тоа што се „гаџо“, може да се нарекуваат и „белци“. „Белата рака“ може да се употребува и од нив за да се однесува на Албанците, како и на неромските малцинства како Грците, Ароманите и Словените.
2 Историја
2.1 Потекло
Ромите потекнуваат од Северна Индија, веројатно од северозападните индиски држави Раџастан и Пенџаб.
Лингвистичките докази неспорно покажале дека корените на ромскиот јазик се наоѓаат во Индија: јазикот има граматички карактеристики на индиските јазици и со нив споделува голем дел од основната лексика, на пример, делови од телото и секојдневните рутини.
Поточно, ромскиотјазик ја дели основната лексика со хиндискиот и пенџапскиот јазик. Тој дели многу фонетски карактеристики со марварскиот, додека неговата граматика е најблиску до бенгалски.
Генетските наоди во 2012 година покажуваат дека Ромите потекнуваат од северозападна Индија и мигрирале како група. Според едно генетско истражување во 2012 година, предците на денешните распоредени племиња и распоредени населенија по каста во северна Индија, кои традиционално се нарекуваат колективно како Дома, се веројатните луѓе кои се предци на современите европски Роми.
Во февруари 2016 година, за време на Меѓународната конференција на Ромите, индиската министерка за надворешни работи Сушма Сварај изјавила дека луѓето од ромската заедница се деца на Индија. Конференцијата завршила со препорака до Владата на Индија да ја признае ромската заедница распространета во 30 земји како дел од индиската дијаспора.
2.2 Миграција во Албанија
Ромите веројатно првпат се населиле во Албанија кон крајот на 14 век или почетокот на 15 век. Најстарото споменување на Ромите во Албанија датира од 1635 година, а тие можеби биле присутни од 12 и 13 век.
Во отоманскиот период исламот бил прифатен од поголемиот дел на Роми во Албанија, како и околните територии. Отоманската власт воспоставила милетски систем со кој правото на христијаните да ја практикуваат својата религија било законски заштитено, но им било дадено државјанство од втор ред со повисоки даноци, неможност да сведочат против муслиманите, неможност да носат оружје или да имаат коњи, ограничувања за градење црква, им било забрането прозелитизам и разни други ограничувања, фактори кои на крајот го поттикнале прифаќањето на исламот. Дополнително, како одговор на сезонските бунтови, имало периоди каде регионалните гувернери на албанските територии ги принудувале на Ромите да го прифатат исламот, и покрај тоа што таквата принуда традиционално била забранета со исламскиот и отоманскиот закон. Поради овие причини, мнозинството Роми во Албанија и поголемиот дел од соседни региони преминале во ислам, како и голем дел од околното албанско и македонско население со исклучок на одредени региони.
Под одредени отомански владетели, муслиманските Роми се сметале за несоодветни муслимани поради одредени ритуални разлики, и тие биле оданочувани и дискриминирани на сличен начин како и христијаните. За време на владеењето на отоманскиот султан Мехмед IV, на мртвите Роми им бил воведен данок кој ќе продолжи да се плаќа додека не се соберат доволно од живите Роми за да се заменат нивните наводни давачки, додека другите владетели направиле обид да ги „превоспитаат“ Ромите. Имало и случаи кога присуството на Роми било забрането во џамии или гробишта.
Во доцниот период на Отоманското Царство, Власите, Албанците и Ромите делеле „угнетена“ позиција на социо-економски обесправени малцински народи кои населуваат држава во распаѓање. На овој начин, отоманскиот период се смета за релативна „еднаквост“ за ромското населението во Албанија, при што двете популации обично живеат мирно во хармонија, при што ромските кампови обично се наоѓале на периферијата на албанските градови.
2.3 Ран период на независност
Кон крајот на 19 и почетокот на 20 век, голем број на Роми, главно муслимани, побегнале во областите кои станале дел од независна Албанија, главно бидејќи како муслимани биле идентификувани како „османлиски соработници“. Ромите дошле во Албанија особено од Македонија, Косово и Србија. Ромите, исто така, побегнале во Албанија и од Романија каде што биле поробени, населувајќи се во Албанија и други територии кои сè уште биле под отоманска контрола.
Дури и откако самата Албанија постигнала независност од Отоманското Царство, Ромите имале подобра ситуација отколку во Југославија, но тие сè уште биле третирани со презир, со големи социо-економски јаз меѓу Ромите и Албанците, сегрегирани населби и „практично немало мешани бракови меѓу Роми и не-Роми“.
2.4 Втора светска војна
За разлика од поголемиот дел од источноевропските земји, и слично како и Евреите во Албанија, Ромите не биле жестоко прогонувани и/или испрачани во логори на смртта во Албанија за време на Втората светска војна. Во поголемиот дел од времетраењето на војната, Албанија била под контрола на италијанскиот марионетски режим. Ромите се приклучиле во војната, со многу борби во албанската војска, а Ромите во Албанија, Македонија и Косово вообичаено ги поддржувале Италијанците и албанските власти. Сепак, иако останале главно недопрени и од Италијанците и од албанските националисти, Ромите биле прогонувани за време на кратката германска окупација на Албанија во 1943 година, иако краткото германско присуство ја ограничила штетата што тие можеле да ја нанесат врз ромското население.
2.5 Комунистички период
Енвер Хоџа наметнаl суров сталинистички режим врз Албанија, обидувајќи се да го хомогенизира населението преку потиснување на верските и културните разлики. Иако како малцинство на Ромите наводно им биле доделени привилегии и заштита, во реалноста тоа не било секогаш случај, а во 1960 година премиерот Мехмет Шеху се обидел да им забрани на Ромите да влезат во албанските градови.
2.6 По комунизмот
И покрај нееднаквостите и сузбивањата за време на комунистичкиот период, колапсот на комунизмот им донел повеќе несреќа на Ромите, бидејќи тие станале првите кои останале во голем број невработени и брзо паднале на дното на општеството; како резултат на тоа, многу Роми денес се носталгични за деновите на комунизмот.
Во доцните 1990-ти, Ромите почнале привремено да мигрираат во Грција каде што пронашле повеќе можности за вработување, започнувајќи со повторлив модел на сезонска миграција на Ромите во Грција од Албанија.
3 Демографија
Според Роберт Елси, Ромите во Албанија се помеѓу 60.000 и 100.000 луѓе. Според проценката од 1994 година, бројот на Роми во Албанија е 95.000. ЕЦПР проценил дека 120.000 Роми живеат во Албанија. Последниот попис од 2011 година покажал дека оваа бројка изнесува 8301 Роми во Албанија, но пописот бил обвинет дека драстично го потценува бројот на Ромите во земјата, што предизвикало критики од Советот на Европа.
Ромите се населени низ целата земја, но некои од најголемите заедници можат да се најдат околу главниот град Тирана, селата Фиер, како и градовите Белград и Ѓирокастро и околу градот Корча.
4 Социоекономија
Стапката на сиромаштија кај Ромите во Албанија е особено различна и висока (78%) за разлика со албанската стапка на сиромаштија (22%).
Спротивно на очекувањата на многу странци, истрагите покажале дека дискриминацијата на Ромите во Албанија е типично суптилна наместо отворена, а Ромите обично не се соочуваат со отворена дискриминација. Во некои случаи, односите помеѓу Ромите од една страна и албанското мнозинство и другите ромски групи од друга, често се прилично срдечни во руралниот, традиционалниот и „непрофитниот живот“ и се вели дека и мнозинството од албанската интелигенција и работничката класа обично имаат позитивни гледишта за Ромите, кои ретко или некогаш се прифаќаат како „етнички непријатели“. Од друга страна, тие можеби не сакаат да ги прифатат Ромите како рамноправни во урбаниот и „профитниот живот“. Сепак, Ромите може да страдаат од одбивањето да ја препознаат разликата на нивниот идентитет и традиции додека Ромите се жалат дека иако Албанците отворено не изразуваат потсмев, тие може да ги сметаат Ромите како сиромашни, валкани, глупави, бучни и вклучени во кражби, и како резултат на тоа тие се широко, но премолчено дискриминирани на пазарот на труд.
За време на комунистичкиот период, Ромите од Ѓирокастро, Корча, Тирана и Белгради главно биле вработени во занаетчиски претпријатија. Сепак, по распадот на комунизмот, побарувачката за нивните производи се намалила, а претпријатијата главно биле затворени бидејќи Албанија се оддалечила од комунизмот.
Во 2007 година, една ромска организација напишала дека околу 90% од Ромите биле невработени, 40% од Ромите имале лоши услови за живот, 20% немале ресурси потребни за да купат лекови, 40% од ромските семејства барале од своите деца да работат наместо да го завршат образованието за да ги исполнат основните семејни потреби и дека стапката на писменост на Ромите била намалена од крајот на комунизмот, 6% е повеќе од 4% од мажите. при што сите овие проблеми се припишале на „расизмот“.
5 Јазик
Од друга страна, денеска нема школување за Ромите на нивниот мајчин јазик.
6 Ченгии
Терминот „Ченги“ се однесува на Ромките во Албанија, познати по танцувањето на богатите албански бегови за време на Отоманското Царство и за време на владеењето на кралот Зог. Тие биле познати по нивните забавни вештини, често настапувајќи на елитни социјални настани. За време на Отоманското Царство, Ченгиите нашле работа во изведбените уметности и покрај тоа што се соочувале со маргинализација. За време на кралот Зог (1928-1939), тие продолжиле да настапуваат, приспособувајќи се на општествените промени додека го одржувале своето културно наследство. Односите помеѓу Ченгите и албанските мажи довеле до создавање на деца со мешан ромски и албански идентитет. Овие потомци се движеле со сложена културна динамика, понекогаш интегрирајќи се во албанското општество, задржувајќи ги елементите на нивното ромско потекло. Денес, наследството на Ченгиите е дел од културната историја на Албанија, истакнувајќи го и придонесот за танцот и тековните прашања за дискриминација со кои се соочуваат ромските заедници.
7 Култура
Ромската култура главно се разликува од културата на етничкото албанско мнозинство, како и културата на другите малцинства како што се Власите и Грците, на повеќе начини.
Денес се прави јасна разлика помеѓу поединецот Ром и ''гаџо'', не-Ром, при што Ромот мора да биде некој со ромска крв и/или некој кој постојано прикажува членство или солидарност со Ромите - на овој начин, иако на Карпатите дефиницијата за Ромите е строго заснована на крвта, во Албанија и околните балкански области, дете на семејство од ромска и солидарна крв демонстрира ромска култура и солидарна крв. кај Ромите се гледа како на соодветна ромска индивидуа, додека кај Ромите кои ги напуштиле своите корени не е така, додека идентификацијата на „полурасните Роми“ како ''Роми'' или како ''гаџо'' се врши исклучиво врз основа на нивното придржување до ромските вредности.
Родовите односи се патријархални, како што е исто така и кај Албанците, но патријархалните вредности се опишани како многу построги кај Ромите отколку кај етничките Албанци, иако тоа може да биде поради неодамнешните културни промени кај етничкото албанско население. Сексуалните обичаи кај Ромите на сличен начин се опишани како многу „попуритански“ отколку кај Албанците.
Јавниот живот на Ромите е опишан како многу комунален, при што повеќето работи се смета дека припаѓаат на заедницата, а не на поединецот.
7.1 Фис
Ромскиот социјален поредок се врти околу „фис“, позајмен албански збор кој во ромскиот контекст се однесува на „племе“ засновано на блиско семејно сродство.
7.2 Брак
Долго време мажењето на Ромите со неромско население претставувало табу-тема, и најголем дел од Ромите и денес претпочитаат да се омажат за нивната група наместо со другите поголеми Роми. Ромските бракови всушност вообичаено се прават во рамките на ист ''фис'', иако некои членови од најмладата генерација денес го занемаруваат овој обичај.
Невиноста на жената пред брак се смета за најголема важност, а бракот може да се прекине доколку се открие дека жената всушност не е девица. Делумно поради оваа причина, девојчињата обично се мажат млади, на возраст од 13 до 15 години, додека мажите се женат на возраст од 16 до 18 години. Иако желбите на сопружниците тинејџери ретко се земаат предвид, доколку синот каже дека е вљубен во одредена Ромка, може да се земат предвид неговите чувства, иако истото ретко важи за девојчињата. Невенчана жена која наполнила 20 години често се смета дека е осудена да биде оставена дома немажена. Склучувањето на бракови обично се врши без согласност на двајцата сопружници и оркестрирано од стројник кој има искуство во сватовство. Кога сака да даде предлог во име на својот син, таткото вообичаено оди во куќата на саканата сопруга и вели „дојдовме да бараме парче леб“. Свадбите, пак, обично се состојат од гозби, танцување и музика и се одржуваат во сабота или недела. Тие често не се признаваат бидејќи брачните другари обично се под албанската законска возраст за брак. Ромите ретко или некогаш имаат верски водачи кои претседаваат со свадби.
7.3 Религија
Најголемиот дек од Ромите во Албанија се муслимани, кои се преобратиле за време на отоманскиот период. Помал број на Роми се христијани кои припаѓаат на Албанската православна црква.
Празникот Свети Ѓорѓи, кој се слави на 6 мај, е пригода од огромно значење и за муслиманските и за христијанските Роми, а Свети Ѓорѓи се смета за симбол на ромскиот народ.
7.4 Традиции
Традиционалното облекување на Ромите е сосема различно од она на Албанците и Ромите го доживуваат како главен симбол на нивниот идентитет и нивното разликување од етничките Албанци. Ромките обично носат блузи со печатени цвеќиња и извезени златни конци. На свадби и други традиционални настани, жените се облечени со украсени со златни конци и рози, постарите мажи носат темноцрвени костуми, а помладите мажи се облечени во кошули со печатени цвеќиња.
Занаетчиството, исто така, долго време е важен дел од економската култура на Ромите, при што 15% од Ромите се вклучени во нивното производство според податоци од 2005 година. Занаетчиското производство порано претставувало главен дел од ромската економија, но со распадот на комунизмот, голем број на ромски занаетчиски претпријатија исто така пропаднале, а условите на страшна сиромаштија создала ситуација кога на Ромите им станало тешко да ги пренесат своите традиционални обичаи за изработки во занаетчиството.
Ромските народни ора и музика се сметаат за важен дел од ромската култура и уште еден препознатлив фактор. Поголемиот дел од ромските населби имаат поединци кои се професионални музичари. Ромските музичари особено ги признаваат забележливите турски и грчки влијанија врз нивната музика, при што грчката поп-музика неодамна станала многу влијателна поради редовната имиграција во Грција, толку многу што била обвинета за „еродирање на ромската култура“ во некои области.
Иако традиционалните ромски народни приказни одамна се пренесуваат низ генерации, денес овој обичај еродира бидејќи само малцинство Роми се сеќаваат на народни приказни. Во обид да се спречи оваа културна загуба, биле направени публикации за локалниот ромски фолклор, но тие се направени на албански, а не на ромски јазик.
8 Понатамошно читање
*