Управување со отпад во Казахстан

Управувањето со отпад во Казахстан — важна грижа во земјата, со оглед на милијардите тони индустриски отпад што се произведуваат годишно, моментално помалку од оптималната состојба на управување со цврст отпад и постојните отрови кои остануваат од загадувачите, како и историската местоположба на Казахстан како полигон за тестирање на ракети и јадрено оружје на СССР. Казахстан има многу малку услуги за рециклирање на цврст отпад, а управувањето со отпадот во моментов се решава преку регионални програми.
1 Главни сектори
1.1 Индустриски отпад
Постојаното создавање и акумулација на отпад, вклучувајќи опасен отпад ( неразградливи органски загадувачи (POPs), медицински отпад итн.). Речиси една третина од индустрискиот отпад во земјата е акумулиран во Карагандинската област - повеќе од 8,5 милијарди тони до крајот на 2012 година.
Главниот обем на емисии во Карагандинската област отпаѓа на металуршката сфера и е еднаков на 70%. Ова е уделот на две големи металуршки компании - „Арселор Митал Темиртау“ АД и „Казахмис Корпорејшн“. Во периодот од 2008 до 2012 година , „Арселор Митал Темиртау“ платил казна од повеќе од една милијарда тенги за непочитување на стандардите за емисија, а „Казахмис Корпорејшн“ - повеќе од 300 милиони тенги. Според резултатите од 2012 година, очекуваниот пад на вкупните емисии во Караганда бил еднаков на 31% во споредба со 2008 година. Ова е главно заслуга на програмата за заштита на животната средина на едно претпријатие - „БалхашЦветМет“, подружница на корпорацијата Казахмис. Во 2008 година, „БалхашЦветМет“ пуштил во употреба производство врз основа на сулфурна киселина. Оваа акција ги намалило емисиите на сулфур диоксид од 578.000 тони во 2008 година на 254.000 тони во 2012 година. Во Казахстан, како и на други места во светот, течните и гасовитите видови индустриски отпад претставуваат голема загриженост за еколошките организации. Индустриските испуштања и гасовите емисии претставуваат приоритети за државна контрола и регулирање на сите претпријатија во Казахстан. Во земјата се развиени методи на инспекција, како и еколошки и економски стандарди за сите категории на течни и гасовити отпадни производи. Во исто време, цврстиот отпад произведен од рударската, концентрирачката, рафинирачката и енергетската индустрија се акумулирал низ целата земја без контрола. Ова во голема мера е предизвикано од следниве фактори:
* Недостаток на истражувања за проценка на влијанието врз животната средина (ПВЖС) на цврстиот отпад и здравствените ризици;
* Отсуство на правна и економска моќ за контрола на субјектите што складираат отпад прекршувајќи ги санитарните прописи;
* Недостаток на регулаторна рамка и техничка опрема за мониторинг на животната средина на локално ниво;
* Недостаток на пристап до информации за составот на отпадот и класата на опасност
Проблемот со акумулацијата на цврст отпад е од особена важност во Казахстан, со оглед на зависноста на неговата економија од индустриите за екстракција и преработка, кои произведуваат огромна количина отпад. Во земјата се акумулираат околу 21 милијарда тони цврст отпад од сите видови. Неговиот постепен раст изнесува 1 милијарда тони годишно (Анекс). Најголемиот дел од цврстиот отпад се складира во Карагандинска област (29,4%), Источноказахстанска област (25,7%), Костанајска област (17,0%) и Павлодарска област (14,6%).
1.2 Отпад од потрошувачка
Главните проблеми при отпадот од потрошувачка се: зголемување на формирањето и акумулацијата на комунален цврст отпад; постојната состојба на одделно собирање, преработка и рециклирање на комуналниот отпад.
Според Министерството за животна средина, земјата има акумулирано 23 милијарди тони комунален цврст отпад (КЦО). Годишното зголемување на акумулираниот цврст отпад е еднакво на 700 милиони тони. Само 3-5% од ѓубрето се рециклира. Околу 97% се складира на надворешни депонии. Најголемата количина на цврст отпад е концентрирана во Алмати, најнаселениот град во земјата. Во текот на претходните години, градските депонии акумулирале 470 илјади тони цврст отпад.
До денес во земјата има 4.587 полигони за ѓубре, од кои 3.927 ''не ги исполнуваат'' еколошките и здравствените стандарди. Само 603 полигони (13%) ги исполнуваат здравствените стандарди до одреден степен и се овластени за емисии во животната средина.
2 Видови загадување и причини
2.1 Загадување на воздухот
Енергетскиот сектор во Казахстан е еден од главните извори на загадување на атмосферата преку емисиите на сулфур оксид, азот, јаглерод моноксид и пепел. Во 1990 година, енергетскиот сектор испуштил околу 2,3 милиони тони такво загадување, што претставувало 35% од вкупните атмосферски емисии и 53% од емисиите од стационарни извори. Во 1996 година, биле испуштани околу 1 милион тони, или 28% од вкупниот обем на емисии и 41% од емисиите од стационарни извори. Голем дел од ова загадување било предизвикано од употребата на јаглен со низок квалитет како главно гориво, а исто така и од слабо опремени термоцентрали со системи за прочистување на испарливи гасови од котларниците.
Поради намалувањето на производството на топлинска и електрична енергија, количините на загадувачи што ги испушта енергетскиот сектор се намалиле за речиси 50%. Сепак, проблемот со загадувањето на атмосферата предизвикано од енергетскиот сектор останува сериозен.
Тежина на загадувачи од претпријатија за греење и производство на електрична енергија, црна и обоена металургија и сектор за нафта и гас
Гасови емисии, 1990, 1991, 1992, 1994, 1995, 1996, 1998, 1999, 2000
Емисии на CO2, илјади тони, 275.1, 182.3, Example, 113.5
Емисии на CH4, илјади тони, 2.2, 1.8, 1.4
Емисии на стакленички гасови, еквивалент на CO2, 319.0, 324.5, 152.9, 152.5
Емисии на COX, илјади тони, 1,480, 1,471, 1,422, 1,135, 1,133, 983, 946, 1080
Емисии на NOX, илјади тони, 738, 319, 310, 241, 233, 159, 151, 162
Емисии на CO, илјади тони, 2,178, 760, 687, 468, 446, 361, 380, 391
Вкупна тежина: Емисии на загадувачки материи од стационарни извори, милиони тони, 4.7, 4.3, 4.1, 3.3, 3.1, 2.4, 2.3, 2.3, 2.4
Придонес од вкупниот енергетски сектор, милиони тони, 2,5, 1.0
2.2 Загадување од неразградливи органски загадувачи
Неразградливите органски загадувачи (НОЗ) се група хемикалии - индустриски супстанции како што се полихлорид бифенил, пестициди од типот дихлородифенилтрихлороетан (ДДТ) и штетни отпадни производи од типот диоксин - чии соединенија и смеси имаат отровни својства, се отпорни на распаѓање и поголема биоакумулација. Како резултат на прекуграничното пренесување преку воздух и вода, тие се населуваат на долги растојанија од нивните точки на емисија, акумулирајќи се во водните и копнените екосистеми. Главните извори на загадување од неразградливите органски загадувачи во Казахстан се земјоделството и застарените производствени процеси.
Поголемиот дел од пестицидите кои се употребуваат во Казахстан се хербициди и инсектициди. Во последните две децении, обемот на користење на пестициди се намалил за речиси четири пати. Според Царинскиот комитет, во 2000 година биле увезени вкупно 5346 милиони кг неразградливите органски загадувачи, вклучувајќи 4.026.346 кг хербициди, 64.702 кг фунгициди, 598.645 кг инсектициди, 10.000 кг дефолијанти и 646.556 кг други пестициди. Во првиот квартал од 2002 година беа увезени повеќе од 6,36 милиони кг пестициди.
Според официјалните податоци, во Казахстан се увезуваат единствено дозволени соединенија.
2.3 Загадување со отровни отпадни производи
Од 21 милијарди тони индустриски отпад кој се акумулира во земјата, 5,2 милијарди се отровни. Во 1999 година, годишниот обем на токсичен отпад изнесувал 92 милиони тони, од кои 60% биле отпад од металуршките индустрии. Развојот на рударската индустрија во Републиката го одредува квалитетот и состојбата на земјиштето, предизвикувајќи загадување со токсични супстанции како што се радиоактивни нуклиди, тешки метали итн. Рударската индустрија има акумулирано 4 милијарди тони отпад; постројките за концентрација имаат акумулирано 1,1 милијарда тони отпад, а металуршките индустрии имаат акумулирано 105 милиони тони.
2.4 Семипалатинск, јадрен полигон за тестирање
Вкупната површина на регионот на еколошка катастрофа е 7 милиони хектари, вклучувајќи ја територијата на полигонот за тестирање (1,8 милиони хектари) и зоните со ниво на вонредна состојба и максимален ризик од зрачење (5,2 милиони хектари). Околу 27,4 милиони хектари земјоделско земјиште биле регистрирани во регионот на влијание на полигонот Семипалатинск (88,3% од вкупната површина на регионот). Со Уредбата на Владата на Република Казахстан бр. 172 од 7 февруари 1996 година, земјиштето на полигонот за тестирање Семипалатинск станало резервирано земјиште и биле утврдени мерки за подобрување на еколошката состојба во областите лоцирани во зоните на ниво на вонредна состојба и максимален ризик од зрачење. Тешкотијата на целосен економски развој на земјиштето на тест-местоположбата е што радиолошко дијагностичко истражување не е завршено во областа и не се утврдени нормите за максимално дозволено загадување на земјиштето. Поради префрлањето на дел од земјиштето на тест-полигонот Семипалатинск за економска употреба, приоритетна цел е да се спроведат детални испитувања и проучувања и да се развијат мерки за безбедно спроведување на економската активност во овие области. Поради недостаток на средства, ваквите мерки сè уште не се реализирани. Семипалатинскиот полигон за јадрено тестирање (СПЈТ) бил основан на 21 август 1947 година. Опфаќајќи три области - Западен Казахстан, Караганда и Павлодар, СПЈТ зафаќа површина од 18.500 км2 со периметар од 600 км. Полигонот зафаќа површина од 10.000 км2 од поранешната Семипалатинска област. Јадрени проби биле извршени во периодот помеѓу 1949 и 1989 година, при што биле детонирани околу 470 системи, вклучувајќи 30 површински, 86 воздушни и 340 подземни уреди. Моќта на експлозиите достигнала 17.400.000 тони еквивалент на тринитротолуен. Првично, јадрените проби се вршеле за тестирање на јадрени експлозивни системи и примероци од вооружување, а подоцна и за економски цели. Овие тестови резултирале со формирање на „''атомското езеро''“ Балапан, плус емисии на радиоактивен гас во воздухот, нерамнотежа во животната средина и негативни импликации врз здравјето на луѓето што живеат во областите што се граничат со местоположбата на Семипалатинскиот полигон за јадрено тестирање (СПЈТ). Извештаите покажуваат дека нивоата на гама-зрачење многу пати ги надминуваат нормалните вредности - до 1.250 μcr/час во Семиплатинск во 1960–1980 година, што го надминува позадинското ниво за приближно 100 пати, и до 60.000 μcr/час во селото Сарапан. Загадување со радиоактивни изотопи на цезиум и стронциум што го надминува прагот е идентификувано во реките Шаган и Ашчису, езерото Балапан и други извори на вода во рамките на местоположбата на Семипалатинскиот полигон за јадрено тестирање (СПЈТ). Најмалку 4.500 км2 од областа на Полигонот (земјиште, карпи, вода) се загадени со Cs-137 и Sr-90 во концентрации што го надминуваат прагот. Еколошките и земјоделските импликации и последици од активностите што се спроведуваат на Полигонот се извонредни. Јадрените тестови влијаеја не само на природните предели на Полигонот, постојните екосистеми и земјоделството, туку и на земјиштето во непосредна близина на Полигонот. Загадувањето со радионуклиди на млекото и месото произведено на фарми лоцирани во близина на местоположбата на Семипалатинскиот полигон за јадрено тестирање (СПЈТ). понекогаш било регистрирано на нивоа што ги надминувале и основното ниво и безбедносните барања. Во моментов, постои јасна потреба следново да се спроведе на СПЈТ:
* Геолошки, геохемиски, почвени, хидролошки и истражувачки работи;
* Радијациони, биолошки и хемиски тестови на околината на СПЈТ со цел да се добијат сигурни информации за состојбата на полигонот, вклучувајќи закани, ризици и позитивни перспективи за зоната што се граничи со СПЈТ;
* Споредба на нивоата на зрачење во големи и мали дози;
* Проценка на канцерогени, тератогени и мутагени ризици кога се применуваат такви дози;
* Проценка на ризиците од мртвородено дете, конгенитални нарушувања во развојот и ментални нарушувања итн.
2.5 Тест полигони Азгир и Капустин Јар
На границите на Западен Казахстан и Атирауските области во областа Нарин работеле три тест-полигони: јадрен полигон Азгир, државен центар за тест-летови и државен централен тест-полигон, а последните две припаѓаат на рускиот комплекс Капустин Јар и сè уште се во функција. На територијата на овие местоположби биле извршени 29 јадрени експлозии (18 под земја, 11 во атмосферата). Во рамките на истражувањето, дополнително биле извршени 10 јадрени експлозии: 6 во Карачаганак, 3 во Мангистау и 1 во Актубинската област.
2.6 Места за лансирање и тестирање на ракети
Вселенската и ракетната опрема се сметаат за меѓу најмоќните извори на влијание предизвикано од човекот врз глобалната клима, животната средина и економиите. Во светот има 17 космодроми (места за лансирање на вселенски возила или вселенски центри). Во периодот од 1957 до 2001 година, од Бајконур биле лансирани 1189 вселенски ракети за да се постават во орбитата 1237 вселенски бродови на различни задачи. Овие лансирања вклучувале и повеќе од 100 интерконтинентални балистички ракети. Од 2000 до 2001 година, 30% од лансирањата на вселенски ракети во светот биле извршени од вселенскиот центар Бајконур. Местоположбата на вселенските центри на бреговите на САД, Франција, Јапонија, Австралија и Индија била направена намерно со цел да се намалат штетите од несреќи и да се спречи паѓањето на ракетните фази и производите од согорување во станбените области. Само три земји - Русија, Кина и Казахстан - лансираат од континентални вселенски центри без излез на море, изложувајќи го населението на нивните земји на опасност и загадувајќи ги населените области.
3 Вкупни површини на загадени земјишта
Административни региони на Казахстан, Зона на еколошка криза мил. хектари., Зона на еколошка катастрофа, милиони хектари.
Актјубинска област, 7,48, 1.22
Акмола област, 10.24, 1,56
Западноказахстанска област, 4.16, 0,15
Костанајска област, 8,72, 1,36
Атирауска област, 2,71, 0,19
Кизилордска област, 2,50, 0,33
Жамбилска област, 1,74, 0,75
Карагандиска област, 23,53, 3.33
Павлодарска област, 1,41, 0,04
Источноказахстанска област, 4.36, -
Мангистау, 0,65, 0,06
Вкупно: милиони хектари., 67,50, 9,59
4 Национално управување со животната средина
4.1 Национална политика
Државната програма „Стратегија за развој 2030“ ги идентификува следните главни цели на јавната политика во областа на заштитата на животната средина и ефикасното користење на природните ресурси: стабилизирање на квалитетот на животната средина, обезбедување поволна средина за човекова активност и зачувување на природните ресурси за идните генерации. Помеѓу 1994 и 2001 година, Република Казахстан, препознавајќи ја важноста на зачувувањето на природните ресурси и своите обврски кон меѓународната заедница, ратификувала 19 конвенции за животна средина што опфаќаат зачувување на сите природни компоненти, вклучувајќи ги и прекуграничните елементи. Политиката во областа на стабилизирање на квалитетот на животната средина е насочена кон:
*Обезбедување на функциите на државата за поседување, располагање и управување со природните ресурси;
*Намалување на зависноста на економијата од ресурси и влезот на природни ресурси по единица производ;
*Обезбедување одржлив економски раст преку ефикасно користење на природните ресурси;
*Анализирање на состојбата на животната средина, идентификување на причини, ефекти и објективни критериуми
Следните документи се подготвени со помош на меѓународната донаторска заедница: Национален акционен план за одржлив развој во животната средина, национални стратегии и акциони планови за зачувување на биолошката разновидност, борба против опустинувањето, како и заштита на шумските и планинските екосистеми. Главните документи за стратегијата за одржлив развој - Рамка за одржлив развој и Агенда 21 се во фаза на развој.
4.2 Финансиски механизми во областа на управувањето и заштитата на животната средина
Во моментов, главните еколошки плаќања се централизирани за да се внесуваат во националниот буџет. Кодексот за даноци и други задолжителни буџетски плаќања ги разликува следните еколошки плаќања:* Charge for environmental pollution;
*Наплата за загадување на животната средина;
*Надомест за користење на земјиштето;
*Надомест за користење на водни ресурси од површински извори на вода;
*Наплата за користење на фауната;
*Надомест за користење на шумата;
*Наплата за користење на заштитено природно подрачје.
4.3 Законодавство за животна средина
Уставот на Република Казахстан, кој бил усвоен во 1995 година, ја сочинува основата на националното законодавство за животна средина. Член 31 од Уставот вели дека „државата си поставува цел да ја заштити животната средина поволна за животот и здравјето на граѓанинот“. Следствено, иако правото на животна средина поволна за животот и здравјето не е предвидено како уставно право, основниот закон ја потврдува одговорноста на државата да обезбеди поволни услови за животната средина за своите граѓани. Уставот, исто така, наведува дека службените лица се одговорни за прикривање на факти и околности што го загрозуваат животот и здравјето на луѓето. Пристапот на граѓаните на Казахстан до информации за состојбата со животната средина се смета за гаранција за спроведување на државната политика за заштита на животната средина. Покрај горенаведениот закон, Казахстан донел голем број специфични закони во областа на заштитата на животната средина:
*Законот за заштита, репродукција и користење на дивиот свет од 21 октомври 1993 година
*Законот за експертиза во животната средина од 18 март 1997 година;
*Законот за посебно заштитени природни територии од 15 јули 1997 година;
*Законот за заштита на атмосферскиот воздух од 11 март 2002 година;
Кривичниот законик кој е на сила од 16 јули 1997 година, вклучува посебен член (бр. 11) за еколошки криминал. Овој член ги опфаќа следниве видови прекршоци во животната средина
*Прекршување на законските прописи за животна средина на економски и други видови дејности;
*Прекршување на еколошките барања за време на процесот на производство и употреба на потенцијално опасни хемиски, радиоактивни и биолошки супстанции;
*Прекршување на безбедносните прописи при ракување со микробиолошки и други биолошки агенси или токсини;
*Прекршување на ветеринарните правила и прописи за контрола на штетници и растителни болести;
*Загадување на водата, затнување и осиромашување на водните ресурси;
*Загадување на воздухот;
*Загадување на морската средина;
*Прекршување на законодавството на континенталниот гребен на Казахстан и посебната економска зона на земјата;
*Оштетување на земјиштето;
*Прекршување на прописите за заштита и користење на подземјето;
*Нелегално заловување на водни видови и растенија;
*Нелегален лов;
*Прекршување на прописите за заштита на дивите животни;
*Нелегална употреба и експлоатација на ретки и загрозени видови и растенија;
*Нелегално сечење дрвја и грмушки;
*Уништување или оштетување на шумите;
*Прекршување на режимот на посебно заштитени природни територии;
*Неуспехот да се преземат мерки за ублажување на последиците од загадувањето на животната средина.
5 Преработка и искористување на отпад
Казахстан практично нема претпријатија за рециклирање на отпад. Малкуте рециклатори што моментално работат се соочуваат со голем број финансиски и организациски ограничувања. На пример, во Павлодар има две претпријатија кои користат уникатни технологии (до 96% од отпадот се користи во производствениот процес). Тие се: „Павлодарска фабрика за преработка на отпад од пепел и кал“ АД и „ЕМЕКО“ АД. Основните суровини што ги користат овие претпријатија се бокситна слуз на „Алуминиум на Казахстан“ АД и отпад од пепел на Павлодар ТЕС-1, како резултат на согорување на јаглен Екибастуз со висока содржина на пепел. Фабриката произведува 14 вида градежни материјали, како што се тули (вклучувајќи и огноотпорни), цемент итн. Доколку фабриката работи во две смени, таа може годишно да преработува 32.000 тони слуз и 38 тони пепел. Сепак, не може да работи со полн капацитет поради недостаток на обртен капитал. Претпријатијата од комплексите за преработка на руда и металургија, петрохемиските постројки, постројките за производство на топлина и електрична енергија, јагленовите јами итн. користат индустриски отпад за рударско-техничко рекултивирање на јаловина, депонии за пепел, откривки и складишта на карпи. Така, во областите со интензивна употреба на отпад (Источен Казахстан, Караганда, Костанај и Павлодарска област) процентот на употреба на индустриски отпад варира, од 1,5-2% во Павлодарската област до 25% во Караганда. Во оваа област е постигнато високо ниво на искористување на отпадот во последните две години, главно поради употребата на откривки и карпи што содржат отпад за техничка рекултивација на до 85% од искористеното и нарушено земјиште. Металуршката слуз складирана на тест местата обично се закопува. Ова во голема мера се должи на недостатокот на ефикасни и економични технологии за рециклирање. Мал дел од отпадот се користи во производствените и градежните технологии од страна на АД „Испат-Кармет“ (Караганда), каде што практично целата металуршка згура се преработува и повторно се користи. „Жаирем Цвет Мет“ АД и топилницата „Балхаш“ на „Казахмис Корпорејшн“ ја преработуваат целата металуршка згура акумулирана во текот на годината, заедно со рудата, во производство на бакарен концентрат.
Во топилницата Соколовско-Сарбајски (Костанајска област) се применуваат следните технологии за преработка и неутрализација на отпад: дробење на карпи за градежништво; употреба на мелничко јаловина за екстракција на колективен сулфиден концентрат со флотациска единица и негова понатамошна преработка во рударско-хемиската интегрирана фабрика, иако оваа технологија сè уште не е финализирана. Во 2000 година, АД „Маикаинзолото“ (Павлодарска област) почна да користи вонбилансни руди од преоптоварени почвени депонии, вклучувајќи ги и депониите лоцирани во населбата Мајкаин. „Маикаинзолото“ АД, заедно со „Технопарк-Степногорск“ АД, планира да примени еколошка технологија во производството на концентрат од бакар-цинк без цијаниди.
„Ферохром“ АД (Актјубешка област) е пример за успешно искористување и преработка на индустриски отпад. Ова АД започнало да произведува кршен камен од шкргите на високо и нискојаглероден ферохром (повеќе од 150,0 тони годишно) и феропрашина (повеќе од 4.000 тони годишно), која понатаму се користи во производството на варово-песочни тули (повеќе од 12.000 парчиња годишно). Дополнително, компанијата планира да користи канта за прием и сортирање на отпадот за понатамошно рециклирање. Ќе се користи посебна површина за складирање на метален отпад.
Учеството на приватниот сектор во отстранувањето на цврстиот отпад помага значително да се зголеми ефикасноста на рециклирањето. На пример, во Павлодар ситуацијата се подобрила откако управувањето со цврстиот отпад било префрлено на „Полигон МДС“ АД (акумулатор на цврст отпад од класа на опасност III-IV) и „Спецмашини“ АД (градска депонија за цврст отпад). Друга приватна компанија, која е дел од Хемискиот комбинат Павлодар АД, се занимава со собирање, користејќи ја технологијата на Тољати МФК Челнок АД (Русија). Претпријатието досега рециклирало повеќе од 90.000 светилки. Експериментална работа е спроведена на тема „демеркуризација“ при употреба на флуоресцентни ламби во Петропавловск од страна на ЗИКСТО АД. Во регионот Алмати, отпадот што содржи жива и флуоресцентните ламби се доставуваат за демеркуризација до специјализираното претпријатие „Синап“ АД (Алмати). Во Уралск, западен Казахстан, е отворен објект за централизирано собирање, складирање и рециклирање на искористени луминисцентни, живини ламби и уреди.
Напори за рециклирање се преземаат и во Западен Казахстан. На пример, „Строитех“ АД започнал да рециклира скршено стакло и да произведува стоки за широка потрошувачка од него. Сличен проект развива и „Жексенгали“ АД. Здружението за истражување и производство „Уралворторма“ дизајнирало проект за рециклирање струготини од дрво, старо хартија и волна за производство на композитни градежни плочи што се користат во градежната индустрија. За да се реши проблемот со управувањето со отпадот, потребно е да се развие Национална програма за управување со отпад, во која ќе бидат наведени политиките за управување со отпад, законска рамка и методологија за отстранување на отпадот, економски механизам за управување со отпад и мониторинг. Имплементацијата на оваа програма бара: попис на постојните јаловини и депонии и проценка на нивната техничка состојба; спецификација и анализа на протоците, волумените и компонентите на акумулираниот и закопан отпад; проценка на ризиците за донесување одлуки.