Естонска војна за независност

Естонската војна за независност, позната и како Естонската ослободителна војна — одбранбена кампања на Естонската армија и нејзините сојузници, особено Обединетото Кралство, против болшевичката офанзива на запад од 1918-1919 година и агресијата на Балтише Ландесвер (Балтичка територијална армија) од 1919 година. Кампањата била борба на новоформираната демократска нација на Естонија за независност по Првата светска војна. Таа резултирала со победа за Естонија и завршила со склучувањето на договорот од Тарту во 1920 година.
1 Предговор
За време на Руската револуција во 1917 година, по болшевичкиот државен удар во ноември 1917 година, новоизбраниот покраински законодавен дом (Државна диета) на Автономното Гувернерство, телото се прогласило себеси за највисока суверена власт во Естонија, наместо болшевиците. Како резултат на тоа, болшевиците набрзо го распуштиле законодавниот дом и привремено го принудиле демократски избраното естонско раководство во главниот град Талин. Неколку месеци подоцна, во февруари 1918 година, користејќи го интервалот помеѓу повлекувањето на Црвената армија и пристигнувањето на Царската германска армија, Комитетот за спас формиран од Мапеев ја издадал Естонската декларација за независност во Талин на 24 февруари 1918 година и ја формирал естонската привремена влада. Овој прв период на независност бил исклучително краток, бидејќи германските трупи влегле во Талин следниот ден. Германските власти не ја признале ниту привремената влада ниту нејзиното барање за независност на Естонија.
По германската револуција со капитулацијата на Царска Германија на крајот на Првата светска војна, 11-14 ноември 1918 година, претставниците на Германија формално ја предале политичката власт на естонската привремена влада. На 16 ноември, привремената влада повикала на доброволна мобилизација и започнала да ја организира Естонската армија, со Константин Пац како министер за војна, генерал-мајор Андрес Ларка како началник на Генералштабот и генерал-мајор Александар Тинисон како командант на Естонската армија, која првично се состоела од една дивизија.
2 Тек на војната
2.1 Советска офанзива кон запад
Кон крајот на ноември 1918 година, болшевистичките советски руски сили започнале офанзива против Естонија. На 28 ноември 1918 година, советската 6-та дивизија го нападнала пограничниот град Нарва, означувајќи го почетокот на Естонската војна за независност.
Советската 6-та дивизија нападнала со 7.000 пешадија, 22 теренски пушки, 111 митралези, оклопен воз, две оклопни возила, два авиони и крстосувачот ''Олег'' од класата Богатир поддржан од два разурнувачи. Градот го бранеле луѓе од Естонската одбранбена лига (домашна стража) (делумно составена од средношколци) и пешадиски полк бр. 405 на германската армија. Црвените го зазеле Нарва на 29 ноември и пешадискиот полк бр. 405 се повлекол на запад.
Советската втора Новгородска дивизија отворила втор фронт јужно од езерото Пејпус, со 7.000 пешадија, 12 теренски пушки, 50 митралези, два оклопни воза и три оклопни возила.
Естонските воени сили во тоа време се состоеле од 2.000 луѓе со лесно оружје и околу 14.500 слабо вооружени луѓе во Естонската одбранбена лига. На крајот на ноември 1918 година бил формиран Балтичкиот баталјон, првенствено митралеска чета плус пешадија. Балтичкото германско малцинство во Естонија обезбедило значителна војска од доброволна милиција за баталјонот, која била една од првите борбени единици на Естонската армија и одржувала цврста лојалност кон авторитетот на Републиката. Ова е во спротивност со ''Балтише Ландесвер'' во Латвија.
49-тиот Црвен латвиски полк го презел железничкиот јазол Валга на 18 декември и градот Тарту на Бадник. Исто така, на Бадник, 6-та Црвена дивизија ја зазела железничката раскрсница Тапа, напредувајќи на 34 километри од главниот град на нацијата Талин. Естонските болшевици ја прогласиле Естонската работничка комуна во Нарва.
До крајот на годината, 7-та Црвена армија ја контролирала Естонија по линијата на фронтот 34 километри источно од Талин, западно од Тарту и јужно од Ајнажи.
Полковник Јохан Лајдонер бил назначен за врховен командант на вооружените сили на Естонија. Тој регрутирал 600 офицери и 11.000 доброволци до 23 декември 1918 година.
Тој ги реорганизирал силите со поставување на 2-та дивизија во Јужна Естонија под команда на полковникот Виктор Пушкар, заедно со командоските единици, како што се партизанскиот баталјон Тартума и баталјонот Калеви Малев.
Националната влада добила странска помош. На 5 декември, Финска испорачала 5.000 пушки и 20 теренски пушки заедно со муниција.
Ескадрила на британската кралска морнарица командувана од задниот адмирал Сер Едвин Александар-Синклер пристигнала во Талин на 31 декември и испорачала 6.500 пушки, 200 митралези и две теренски пушки. Ескадрилата заробила два руски разурнувачи, ''Спартак'' и ''Автроил'', и ги предала на Естонија, која ги преименувала во ''Вамбола'' и ''Ленук''.
На 2 јануари, финските волонтерски единици со 2.000 мажи пристигнале во Естонија. Во Талин биле изградени три оклопни возови под команда на поморскиот капетан Јохан Питка и капетанот Карл Партс.
2.2 Ослободување на естонската територија
До почетокот на 1919 година, Естонската армија ги зголемила своите редови на вкупно 13.000 луѓе, со 5.700 на предната страна во однос на 8.000 Совети. Зајакнатата естонска армија го запрела напредувањето на 7-та Црвена армија меѓу 2 и 5 јануари 1919 година и тргнала во контраофанзива на 7 јануари.
Тапа бил ослободен два дена подоцна во кампања нагласена со имплементацијата на многу успешните „соомусронгид“ (оклопни возови). Овој пресврт на настаните бил брзо проследен со ослободувањето на големиот град Раквере на 12 јануари.
Во ослободувањето на Нарва, финско-естонските сили од 1.000 сили слетале во Утриа во задниот дел на советската 6-та дивизија на 17 јануари. Притоа, повлекувањето кон исток за советските сили било исклучено. Следниот ден Нарва била ослободена.
Како последица на ова, североисточниот фронт се стабилизирал по должината на реката Нарва. Во рок од 11 дена, 1-та дивизија напреднала 200 км.
Во јужната сфера на судирот, Тарту бил ослободен преку брзото распоредување на оклопни возови и партизанскиот баталјон Тартума. Втората дивизија продолжила да напредува кон југ соочувајќи се со зголемениот советски отпор. Во Битката кај Пају, партизанскиот баталјон Тартума и финските доброволци ги избркале латвиските единици од Валга на 31 јануари.
Седмата Црвена армија била разбиена надвор од границите на современа Естонија и борбениот фронт продолжил нанадвор во античката, историска естонска населба. Во втората половина на февруари Естонците напредувале кон југ ги зазеле Салацгрива и Алуксне. Овој напредок набрзо бил запрен од советското натрупување наводно за нова експанзионистичка офанзива во Естонија. На првиот Ден на независноста на 24 февруари 1919 година, естонските сили за независност на фронтот се состоеле од 19.000 луѓе, 70 теренски пушки и 230 митралези. Естонија станала првата земја што ја одбила советската офанзива кон запад.
Во втората половина на февруари, црвената армија ја започнала новата советска офанзива за заземање на Естонија. За таа цел, Советите ја основале она што се нарекувало нова „естонска“ Црвена армија. Оваа значителна сила се состоела од над 80.000 регрути.
На позициите по должината на реката Нарва, естонската 1-ва дивизија и нивниот сојузнички бел руски северен корпус ги одбиле нападите на 7-та Црвена армија. Црвената армија силно ја бомбардираla Нарва, оставајќи околу 2.000 луѓе без покрив над главата, но на крајот не успеаla да го освои градот. Поголемиот дел од советските сили биле концентрирани на и по должината на јужниот фронт. Таканаречената „Естонска“ Црвена армија ги зазела парохиите Алуксне, Сетома, Вастселиина и Рапина до 15 март.
Откако добиле засилувања, естонската 2-ра дивизија извршила контранапад и го вратила Печори до 29 март. Последователно, „Естонската“ Црвена армија била турната зад реката Оптјок.
На 27 март, естонската 3-та дивизија била распоредена долж западното крило на јужниот фронт под команда на генерал-мајор Ернст Пидер. Во Вору, ситуацијата станала критична на 22 април кога Црвената армија се приближила до 1,5 км од градот. Тешките борби продолжиле на југоисточниот фронт до првата половина на мај.
На 25 април, латвиските сили ја зазеле Ружиена, но набрзо биле оттурнати од 3-та дивизија до линијата Салацгрива - Седа - Гауја.
2.3 Estonian elections and formation of foreign units
На 5-7 април 1919 година било избрано Уставотворното собрание на Естонија. На изборите победиле партиите Левица и Центар. 120-те членови на Уставотворното собрание се состанале на воведната седница на 23 април и го избрале социјалдемократот Аугуст Реј за претседавач. Привремената влада се повлекла и била формирана нова влада на чело со Ото Страндман. На 4 јуни собранието го усвоил привремениот Устав на Естонија. На 10 октомври бил донесен Законот за земјишни реформи, со кој биле конфискувани и прераспределени големите балтички германски имоти кои покривале повеќе од половина од територијата на Естонија.
Естонија активно помогнала да се организираат белите руски, латвиски и ингриски сили на територијата на Републиката. Белиот руски северен корпус се организирал во Естонија од декември 1918 година. На 18 февруари, бил потпишан договор помеѓу Естонија и Летонија, кој дозволил формирање на латвиски сили под естонска команда, но само на јужниот фронт. Севернолатвиската бригада под команда на Јорцис Земитанс била формирана од граѓаните на Летонија кои побегнале во Естонија. Во март 1919 година, бил потпишан договор со Ингријанскиот народен комитет за формирање на баталјон на Ингрија. До мај 1919 година, во нивните национални единици имало 6.000 Руси, 4.000 Летонци и 700 Ингари.
2.4 Офанзиви во Русија и Латвија
Иако естонската армија ја постигнала контролата над својата земја, спротивставените црвени армии сè уште биле активни. Естонската висока команда одлучила да ги турка нивните одбранбени линии преку границата во Русија како поддршка на Белиот руски северен корпус. На 13 мај, северниот корпус тргнал во офанзива кај Нарва, фаќајќи ги Советите изненадени и уништувајќи ја нивната 6-та дивизија. Офанзивата била поддржана долж брегот на Финскиот Залив од британската и естонската морнарица и маринци. Со приближувањето на фронтот, гарнизонот на тврдината Краснаја Горка се побунил. Но, 7-та Црвена армија добила засилување и извршила контранапад, туркајќи ги Белите Руси назад, додека фронтот не бил стабилизиран со поддршка од естонската 1-ва дивизија на реките Луга и Саба.
Офанзивата на естонската борбена група Петсери започнал на 24 мај. 600-те војници на 1-виот естонски полк на Црвената армија заедно со Леонхард Рит, командант на 1-та естонска пушка дивизија ја смениле страната истиот ден. Офанзивата ја уништила естонската Црвена армија, го зазел Псков на 25 мај и ја исчистил територијата помеѓу Естонија и реката Великаја од советските сили. Неколку дена подоцна, белите руски сили пристигнале во Псков, но бидејќи тие не биле во можност сами да го одбранат градот, некои естонски сили останале во Псков, додека останатите биле повлечени назад до државната граница. Северниот корпус мобилизирал членови на локалното население во регионот Псков. На 19 јуни 1919 година, врховниот командант на Естонија, генерал Јохан Лајдонер, ја укинал командата над Белите Руси и тие биле преименувани во Северозападна армија. Набргу потоа командата со трупите ја презел генералот Николај Н. Јуденич.
Истовремено со офанзивата на Псков, естонската втора и трета дивизија, исто така, започнала офанзива на југ во Северна Латвија. До крајот на мај тие ги зазеле Алуксне и Валмиера. Поради симултаните германско-латвиски офанзиви во Западна Латвија, ситуацијата станувала многу тешка за Советите. На 31 мај, естонскиот коњанички полк предводен од Густав Јонсон стигнал до Гулбене, заробувајќи голема количина од возниот парк, вклучително и 2 оклопни воза. брзата офанзива на 2-та дивизија, предводена од нејзиниот коњанички полк, продолжила и на 6 јуни ја преминала реката Даугава и го зазеде Јекабпилс, но 3-та дивизија повеќе не можела да го поддржи напредувањето на 2-та дивизија како претходно, соочувајќи се со нов непријател: ''Балтише Ландесвер''
2.5 Војна против Ландесвер
Војната против Балтише Ландесвер избувнала на јужниот фронт во Латвија на 5 јуни 1919 година. Летонските демократи предводени од Карлис Улманис прогласиле независност како во Естонија, но набрзо биле вратени назад во Лиепаја од советските сили, каде германскиот VI резервен корпус конечно го запрел нивното напредување. Оваа германска сила, предводена од генералот Рудигер фон дер Голц, се состоел од Балтише Ландесвер формиран од балтичките Германци, гардиската резервна дивизија на поранешните војници на царската германска армија кои престојувале во Латвија и Железната дивизија Фрајкорпс од доброволци мотивирани од изгледите за стекнување имот на Балтикот. Ова било можно затоа што условите на нивното примирје со западните сојузници ги обврзало Германците да ги задржат своите војски на Исток за да се спротивстават на болшевистичката закана. Во VI резервниот корпус, исто така, бил вклучен и првиот независен латвиски баталјон предводен од Оскарс Калпакс, кој се состоел од етнички Летонци лојални на Привремената влада на Латвија.
Германците ја прекинале организацијата на летонските национални сили, а на 16 април 1919 година била соборена Привремената влада и заменета со прогерманската марионетска Привремена влада на Латвија, предводена од Андриевс Нидра. Улманис се засолнил на паробродот „Саратов“ под заштита на Антантата. Резервниот VI корпус ги оттурнал Советите, заземајќи ја Рига на 23 мај, продолжувајќи да напредува кон север и побарал од естонската армија да стави крај на окупацијата на делови од северна Латвија. Вистинската намера на VI резервниот корпус била да ја припои Естонија во марионетска држава со доминација на Германија.
На 3 јуни, естонскиот генерал Лајдонер поставил ултиматум барајќи германските сили да се повлечат на југ, оставајќи ја железничката пруга со широк колосек помеѓу Јерики и Гулбене под контрола на Естонија. Кога естонските оклопни возови се преселиле на 5 јуни за да ја проверат усогласеноста со ова барање, Балтише Ландесвер ги нападнал, но неуспешно. Следниот ден, Балтише Ландесвер го зазел Кесис. На 8 јуни, естонскиот контранапад бил одбиен. Првите судири покажале дека VI резервниот корпус е посилен и подобро опремен од Советите. На 10 јуни, со посредство на Антантата, бил постигнат прекин на огнот. И покрај барањето на Антантата германската сила да се повлекла зад линијата што ја барале Естонците, фон дер Голц одбил и побарал естонско повлекување од Латвија, заканувајќи се дека ќе продолжи со борбите. На 19 јуни, борбите продолжиле со напад на Железната дивизија на позициите на естонската 3-та дивизија во близина на Лимбажи и Штраупе, започнувајќи ја Битката кај Цезис. Во тоа време, 3-та естонска дивизија, вклучувајќи го и вториот латвиски полк Цесис под полковник Кришјанис Берчис, имала 5990 пешадија и 125 коњаници. Интензивните германски напади на естонските позиции продолжиле до 22 јуни, без да се постигне пробив. На 23 јуни, естонската 3-та дивизија извршила контранапад, повторно заземајќи го Цесис. Годишнината од Битката кај Цезис (''Võnnu lahing'' на естонски) се слави во Естонија како Ден на победата.
Естонската 3-та дивизија продолжила со напредувањето кон Рига. На 3 јули, кога естонските сили биле на периферијата на Рига, бил постигнат прекин на огнот на барање на Антантата и владата на Улманис била вратена во Рига. На германските сили им било наредено да ја напуштат Летонија, Балтише Ландесвер бил тавен под команда на Летонската привремена влада и испратен да се бори против Црвената армија. Меѓутоа, за да се заобиколат наредбите на Антантата, трупите на распуштениот VI резервен корпус, наместо да заминат, биле инкорпорирани во Западноруската доброволна армија, официјално ангажирана од германската марионетска влада на Латвија и предводена од Павел Бермонт-Авалов. Во октомври, борбите повторно започнале кога западноруската доброволна армија ја нападнала Рига. По барањето на Летонија за помош, Естонија испратила два оклопни воза за да помогне во одбивањето на германскиот напад. Естонската армија, исто така, останала да ја поддржува одбраната на Летонија од Советите, бранејќи го фронтот северно од езерото Лубанс.
2.6 Последни битки и мировни преговори
Советска Русија се обидувала да склучи мир од пролетта 1919 година. На 25 април 1919 година, унгарските комунисти понудиле да посредуваат за спогодба меѓу болшевиците и Естонците, но адмиралот Кован се заканил дека ќе ја повлече поддршката на Естонците доколку тие не ја отфрлат унгарската понуда. Русите потоа јавно ја отвориле темата за мировните разговори во радио емитување на 27 и 28 април. На 5 јуни Естонската комуна била укината. Последователно емитување од страна на Русите на 21 јули довело до тоа британскиот новинар Артур Рансом да го принуди комесарот за надворешни односи Георги Чичерин на тема мировни преговори. Како резултат на тоа, советската влада дала официјална понуда за преговори на 31 август 1919 година. Естонците прифатиле на 4 септември, а делегациите започнале разговори на 16 септември. Естонија тогаш предложила да се прекинат преговорите додека Летонија, Литванија и Финска не се согласат да учествуваат во заеднички преговори.
Есента, северозападната армија ја започнала операцијата „Бел Меч“, голем напор да го заземе Петроград. Со оружје обезбедено од Британија и Франција, и оперативна поддршка од Естонската армија, Естонската морнарица и Кралската морнарица, Северозападната армија ја започнала офанзивата на 28 септември 1919 година Естонија ја поддржала Северозападната армија поради барањата на Антантата. Естонските сили извршиле заеднички поморски и копнени напади врз тврдината Краснаја Горка, додека естонската 2-та дивизија се обидела да уништи мостови над реката Великаја и естонската 3-та дивизија нападнала кон Питалово. Северозападната армија се приближила на 16 километри (10 милји) од Петроград, но Црвената армија ги одбила белите руски трупи назад до реката Нарва. Поради недоверба кон Белите Руси, естонската висока команда ги разоружила и интернирала остатокот на северозападната армија да се повлече зад државната граница.
7-та и 15-та советска армија кои напредувале зад колабираните Бели руски сили продолжиле да ги напаѓаат утврдените позиции на државната граница во близина на Нарва. Првите судири се случиле на реката Луга на 16 ноември, започнувајќи ги убедливите битки со 120.000 Совети кои се соочиле со 40.000 Естонци. По повторените напади, 7-та Црвена армија успеала да постигне одреден ограничен успех. На крајот на ноември, ситуацијата на фронтот се смирила, бидејќи Советите требало да ги надополнат своите сили. Со цел да се изврши притисок врз Естонија во мировните преговори, интензивните советски напади повторно започнале на 7 декември. На 16 декември, ситуацијата станала критична кога напредните единици на 15-та Црвена армија ја преминале реката Нарва. Следниот ден, естонскиот контранапад ги принудил Советите да се вратат назад. Естонската висока команда активно ја зајакнала 1-та дивизија кај Нарва за време на битките, испраќајќи го во седиштето на 3-та дивизија. Генералот Тинисон станал командант на Виру. Откако претрпела 35.000 жртви во тешките битки, Црвената армија била целосно исцрпена до крајот на декември.
На 19 ноември, новата влада на Јан Тинисон одлучила да ги рестартира разговорите со Советска Русија, дури и без учество на други балтички земји. Преговорите започнале на 5 декември, при што главната точка на спорот биле територијалните прашања. Разговорите продолжиле до декември, при што двете страни притискале за своите територијални барања, додека тешките борби продолжувале кај Нарва. Мировниот договор конечно бил склучен на 31 декември 1919 година, а прекинот на огнот стапил на сила на 3 јануари 1920 година
3 Странска помош
Странската помош, главно од Обединетото Кралство и Финска, одиграла многу важна улога во раните фази на војната.
Британските поморски и воздушни сили пристигнале во декември 1918 година, по лобирањето во Лондон од страна на естонските политичари. Во тоа време, новата естонска влада била слаба и очајна, а естонскиот премиер дури побарал неговата држава да биде прогласена за британски протекторат, но Британија немала желба да ја исполни оваа молба. Сепак, британската ескадрила испорачала 6500 пушки, 200 митралези, 2 теренски пушки, исто така, два советски уништувачи биле заробени во близина на Талин и предадени на Естонија. Ескадрила на Кралската морнарица продолжила да обезбедува артилериска поддршка на брегот и исто така го штитела естонското крило од руската балтичка флота. Обединетото Кралство останало главен снабдувач на Естонија со оружје и опрема за време на војната.
Додека британската морнарица пружила значителна поддршка, историчарот Вилијам Флечер заклучува дека ''„британската поморска сила би имала мало влијание врз исходот на балтичките работи доколку Естонците и Летонците не обезбедија енергична и дисциплинирана копнена и поморска сила“.'' Британците придонеле со 88 бродови во балтичката кампања, од кои 16 биле потонати. 128 британски војници загинале во кампањата, 9 биле заробени и најмалку 27 биле ранети.
Загрижена за болшевичкото владеење на југ, Финска доставила средства и оружје. Финска обезбедила 5000 пушки и 20 теренски пушки до 12 декември. Финска испратила и 3500 волонтери. Похјан Појат предводен од Ханс Калм се борел на Јужниот фронт, вклучително и во Битката кај Пају, додека I Суомалајнен Вапајуко предводен од Мартин Екстром се борел на Виру фронтот, вклучително и во Битката кај Утрија. Финските доброволци се вратиле во Финска во март-април 1919 година, откако изгубиле 150 мажи.
Данско-балтичкиот помошен корпус со приближно 200 луѓе бил формиран под команда на капетанот Ричард Густав Боргелин во април 1919 година. Компанијата учествувала во битките против болшевиците во Латвија и во близина на Псков и 19 мажи биле убиени до крајот на нивниот договор во септември. Р.Г. Боргелин бил унапреден во потполковник и добил имот на Маидла во знак на благодарност за неговите услуги.
Шведската волонтерска единица под команда на Карл Мотандер била формирана во Шведска на почетокот на 1919 година. Во март 1919 година, 178 доброволци учествувале во извиднички мисии во Вирума. Во април, четата била испратена на јужниот фронт и учествувала во битките кај Печори. Во мај, компанијата била распуштена со некои волонтери кои се приклучиле на други единици, а останатите се вратиле во Шведска.
4 Мировен договор од Тарту
На 2 февруари 1920 година, Мировниот договор од Тарту бил потпишан од Република Естонија и РСФСР. Во тој момент, болшевистичкиот режим не бил признат од ниту една западна сила. Условите на договорот навеле дека Русија вечно се откажува од сите права на територијата на Естонија. Договорената граница приближно кореспондира со позицијата на линијата на фронтот при прекин на непријателствата. Особено, Естонија го задржала стратешкиот појас на исток од реката Нарва (''Narvataguse'') и Сетума на југоисток, области кои биле изгубени на почетокот на 1945 година - кратко време откако советските трупи ја презеле контролата врз Естонија, кога Москва ја префрлила земјата источно од реката Нарва и поголемиот дел од округот Петсери на РСФСР.
5 Галерија
6 Наводи
;Забелешки
6.1 Цитирани дела
* Kinvig, Clifford, ''Churchill's Crusade: The British Invasion of Russia 1918–1920'', London 2006, .
**