Бета Лира

Бета Лира (β Lyrae, скратено Beta Lyr, β Lyr) официјално наречена Шелијак (арапски: الشلياق, романизација: ''ash-Shiliyāq'') како традиционалното име на системот — повеќекратен ѕвезден систем во соѕвездието Лира. Врз основа на мерењата на паралаксата добиени за време на мисијата на Хипаркос, таа е оддалечена од Сонцето приближно 960 светлосни години.
Иако на голо око изгледа како единствена светлосна точка, таа всушност се состои од шест компоненти со привидна величина од 14,3. Најсветлата компонента, означена како Бета Лира A, е сама по себе троен ѕвезден систем, кој се состои од двоен пар што затемнува (Aa) и една ѕвезда (Ab). Двете компоненти на бинарниот пар се означени како Бета Лира Aa1 и Aa2. Дополнителните пет компоненти, означени како Бета Лира B, C, D, E и F, моментално се сметаат за единечни ѕвезди.
1 Номенклатура
''β'' Лира (латинизирано во ''Beta Lyrae'') е Бајерова ознака на системот, воспоставена од Јохан Бајер во неговата ''Уранометрија'' од 1603 година, и означува дека таа е втората најсветла ѕвезда во соѕвездието Лира. WDS J18501+3322 е ознака во Вашингтонскиот каталогот со двоѕвезди. Ознаките на конституентите како ''Бета Лира''''A'', ''B'' и ''C'', или алтернативно ''WDS J18501+3322A'', ''B'' и ''C'', и дополнително ''WDS J18501+3322D'', ''E'' и ''F'', и оние од компонентите ''на А'' - ''Бета Лира''''Aa'', ''Aa1'', ''Aa2'' и ''Ab'' - произлегуваат од конвенцијата што ја користи Вашингтонскиот каталог за повеќекратни системи (WMC) за повеќе ѕвездени системи и усвоен од Меѓународниот астрономски сојуз (МАС).
Бета Лира го носела традиционалното име ''Шелијак'' (повремено ''Шелјак'' или ''Шилијак''), изведено од арапското الشلياق ''šiliyāq'' или ''Al Shilyāk,'' едно од имињата на соѕвездието Лира во исламската астрономија. Имено, во арапските извори соѕвездието Лира првенствено се нарекува سِلْيَاق (романизација: ''Siliyāq)'', додека شلياق (''Šiliyāq'') првенствено се користи за да се однесува на Бета Лира во нешто што може да биде форма на лингвистичко позајмување. Персиските извори, од друга страна, се однесуваат на соѕвездието Лира како شلياق (''Šiliyāq''), што може да биде изворот на оваа конфузија.
Во 2016 година, Меѓународниот астрономски сојуз (МАС) организирал Работна група за имиња на ѕвезди (РГИЅ) за да ги каталогизира и стандардизира соодветните имиња за ѕвездите. РГИЅ одлучила да им припише соодветни имиња на поединечни ѕвезди наместо на цели системи. Таа го одобрила името ''Шелијак'' за компонентата Бета Лира Aa1 на 21 август 2016 година и денес е вклучена во списокот со имиња на ѕвезди одобрени од МАС.
Во кинеската астрономија, ''Цан Тае'' (zh), се однесува на астеризам кој се состои од оваа ѕвезда, Делта² Лира, Гама Лира и Јота Лира. Следствено, кинеското име за самата Бета Лира е zh.
2 Својства
Бета Лира Aa е полуодвоен бинарен систем составен од ѕвездена класа В6-8 примарна ѕвезда и секундарна која веројатно е исто така ѕвезда од типот В. Побледата, помалку масивна ѕвезда во системот некогаш била помасивниот член на парот, што предизвикало прво да еволуира далеку од главната низа и да стане џиновска ѕвезда. Бидејќи двојката е во блиска орбита, додека оваа ѕвезда се проширила во џин, таа ја наполнила својата Рошеова шуплина и го префрлила поголемиот дел од својата маса на својот придружник.
Секундарната, сега помасивна ѕвезда е опкружена со насобирачки диск од овој пренос на маса, со биполарни карактеристики слични на млаз кои се проектираат нормално на дискот. Овој насобирачки диск го блокира погледот на луѓето кон секундарната ѕвезда, намалувајќи ја нејзината очигледна сјајност и им отежнува на астрономите да прецизираат каков е нејзиниот ѕвезден тип. Количината на маса што се пренесува помеѓу двете ѕвезди е околу сончеви маси годишно, или еквивалент на сончевата маса на секои 50.000 години, што резултира со зголемување на орбиталниот период од околу 19 секунди секоја година. Спектарот на Бета Лира покажува спектрални линии произведени од насобирачкиот диск. Дискот произведува околу 20% од осветленоста на системот.
Во 2006 година, адаптивно оптичко истражување открило можен трет придружник, Бета Лира Ab, кој бил откриен на аголна одвоеност од 0,54 инчи со диференцијална величина од +4,53. Разликата во величините сугерира дека нејзината спектрална класа е во опсегот B2-B5 V. Овој придружник би ја направил Бета Лира A хиерархиски троен систем.
3 Варијабилност
Променливата сјајност на овој систем била откриена во 1784 година од страна на британскиот аматерски астроном Џон Гудрике. Орбиталната рамнина на овој систем е речиси усогласена со линијата на видот од Земјата, така што двете ѕвезди периодично се затемнуваат една со друга. Ова предизвикува Бета Лира редовно да ја менува својата привидна величина од +3,2 на +4,4 во текот на орбитален период од 12,9414 денови. Тој го формира прототипот на класата на елипсоидни „контактни“ затемнувачки двојни ѕвезди.
Двете компоненти се толку блиску една до друга што не можат да се решат со оптички телескопи, формирајќи спектроскопски бинарен сисмтем. Во 2008 година, примарната ѕвезда и насобирачкиот диск на секундарната ѕвезда биле набљудувани и снимени со помош на интерферометарот CHARA Array и инфрацрвениот комбинатор на Мичиген (MIRC) во блиската инфрацрвена лента H (видете го видеото подолу), овозможувајќи орбиталните елементи што треба да се пресметаат за прв пат.
Покрај редовните затемнувања, системот покажува помали и побавни варијации во осветленоста. Се смета дека тие се предизвикани од промени во насобирачкиот диск и се придружени со варијации во профилот и јачината на спектралните линии, особено спректарните линии. Варијациите не се редовни, но се карактеризираат со период од 282 дена.
4 Придружници
Покрај Бета Лира A, каталогизирани се и неколку други придружници. β Lyr B, на аголна разделба од 45,7", е од спектрален тип B7V, има привидна величина од +7,2 и лесно може да се види со двоглед. Таа е околу 80 пати посјајана од Сонцето. Во 1962 година била идентификувана како спектроскопски бинарен систем со период од 4.348 денови, но објавувањето на каталогот SB9 на спектроскопски бинарни орбити во 2004 година го испуштила, па сега се смета за единечна ѕвезда.
Следните две најсветли компоненти се E и F. β Lyr E е светлинска величина 10,1v, одвојување 67", а β Lyr F е светлинска величина 10,6v, одвојување 86". И двете се хемиски невообичаени ѕвезди; и двете се каталогизирани како Ap-ѕвезди, иако понекогаш се смета дека компонентата F е Am-ѕвезда.
Вашингтонскиот каталог на двоѕвезди наведува два послаби придружници, C и D, со одвојување од 47" и 64", соодветно. Забележано е дека компонентата C варира во осветленоста за повеќе од величина, но типот на варијабилност не е познат.
Се смета дека компонентите A, B и F се членови на група ѕвезди околу β Лира, на приближно исто растојание и се движат заедно. Другите едноставно се наоѓаат на иста линија на видот. Анализата на астрометријата на Gaia Data Release 2 открива група од околу 100 ѕвезди околу β Lyrae кои го делат нејзиното вселенско движење и се на исто растојание. Овој кластер е наречен Gaia 8. Членовите на кластерот се сите ѕвезди од главната низа и недостатокот на исклучување на главната низа значи дека не може да се пресмета прецизна возраст, но староста на кластерот се проценува на 30 до 100 милиони години. Просечната паралакса на Gaia DR2 за ѕвездите-членки е мас .
Вселенското летало Гаја ги обезбедило овие податоци за ѕвездите наведени во Вашингтонскиот каталог на двоѕвезди :
Компонента, Спектрална класа, Величина (G), Правилно движење, Радијална брзина (км/сек), Паралакса (мас), Симбад
RA (мас/сг), δ (мас/сг)
A, 3.25 – 4.36, 1.569 ± 0.582, -2.523 ± 0.594, 2.20 ± 0.7, 1.0851 ± 0.3398
B, B7V, 7.19, 4.373 ± 0.087, -0.982 ± 0.098, -14 ± 5, 3.0065 ± 0.0542
C, B2, 13.07, -1.936 ± 0.024, -1.824 ± 0.030, ?, 0.2384 ± 0.0151
D, K3V, 14.96, -0.108 ± 0.062, -17.792 ± 0.074, ?, 0.8378 ± 0.0368
E, G5, 9.77, 1.649 ± 0.051, 0.719 ± 0.053, 1.4, 1.6209 ± 0.0339
F, G5, 10.10, 1.258 ± 0.047, -3.793 ± 0.052, -16.83 ± 1.41, 3.5222 ± 0.0307