Шпанска книжевност

Шпанска книжевност — книжевност (шпанска поезија, проза и драма) напишана на шпански јазик на територијата што денес го сочинува Кралството Шпанија. Нејзиниот развој се совпаѓа и често се пресекува со оној на другите книжевни традиции од региони на истата територија, особено каталонската книжевност, а галициската се пресекува и со латинските, еврејските и арапските книжевни традиции на Пиринејскиот Полуостров. Книжевноста Америка е важна гранка на шпанската литература, книжевностсебни карактеристики што датираат од најраните години на освојувањето на Америка од страна на Шпанија (видете латиноамериканска книжевност).
1 Преглед
Римското освојување и окупација на Пиринејскиот Полуостров, што започнало во 3 век п.н.е. донело латинска култура на шпанските територии. Муслиманската окупација во 711 година од н.е. ги донела културите на Западна Азија и Северна Африка на полуостровот, создавајќи андалузиски книжевни традиции. Во средновековната шпанска книжевност, најраните забележани примери на народна романтична книжевност ја мешале муслиманската, еврејската и христијанската култура. Едно од значајните дела е епската поема „Песна за Сид“, составена некаде помеѓу 1140 и 1207 година. Шпанската проза се здобила популарност во средината на тринаесеттиот век. Лирската поезија во средниот век вклучувала популарни песни и дворска поезија на благородниците. Во текот на 15 век се случила предренесансата и книжевното производство значително се зголемило. За време на ренесансата важни биле поезијата, религиозната литература и прозата.
Во 16 век се појавиле првите шпански романи, ''Лазариљо де Тормес'' и ''Гузман де Алфараче''. За време на барокната ера на 17 век, важни дела биле прозата на Франциско де Кеведо и Балтазар Грасијан. Значаен автор бил Мигел де Сервантес, познат по неговото ремек-дело ''„Дон Кихот“''. Во овој роман, Сервантес ја консолидирал формата на книжевноста што пикарскиот роман ја воспоставил во Шпанија во фиктивна нарација што станала образец за многу романописци низ историјата на шпанската книжевност.
Во ерата на просветителството од 18 век, меѓу позначајните дела биле прозата на Фејо, Џовеланос и Кадалсо; стиховите на Хуан Мелендез Валдес, Томас де Ириарте и Феликс Марија Саманиего), и театарот, предводен одЛеандро Фернандез де Моратин, Рамон де ла Круз и Висенте Гарсија де ла Хуерта. За време на романтизмот (почеток на 19 век) значајни теми биле: поезијата на Хозе де Еспронседа и други поети; проза; театарот, во кој се истакнале Анхел де Саведра (војводата од Ривас), Хозе Зорила и други автори. Во ерата на реализмот (крајот на 19 век), кој се мешал со натурализмот, најрелевантни книжевни форми биле романот, со Хуан Валера, Хозе Марија де Переда, Бенито Перез Галдос, Емилија Пардо Басан, Леополдо Алас (Кларин), Армандо Паласио Валдеес како најважни романописци Висенте Бласко Ибањес, и поезијата, со Рамон де Кампоамор, Гаспар Нуњез де Арсе и други поети; театарот, со Хосе Ечегарај, Мануел Тамајо и Баус и други драматурзи како централни фигури; и книжевната критика, при што најистакнат книжевен критичар билМенендез Пелајо.
Со почетокот на модернизмот се појавиле неколку струи: парнасијанизам, симболизам, футуризам и креационизам. Уништувањето на шпанската флота на Куба од страна на САД во 1898 година предизвикала криза во Шпанија. Група помлади писатели, меѓу кои биле и Мигел де Унамуно, Пио Бароха и Хозе Мартинез Руиз (Азорин), направиле промени во формата и содржината на книжевноста. До 1914 година - годината на избувнувањето на Првата светска војна и објавувањето на првото големо дело на водечкиот глас на генерацијата, Хозе Ортега и Гасет - голем број помлади писатели го зацврстиле своето место во шпанското културно поле. Меѓу водечките гласови биле поетот Хуан Рамон Хименес, академиците и есеистите Рамон Менендез Пидал, Грегорио Марањон, Мануел Азања, Еуџенио д'Орс и Ортега и Гасет, како и романописците Габриел Миро, Рамон Перез де Ајала и Рамон Гомез де ла Серна. Околу 1920 година, помлада група писатели - претежно поети - почнале да објавуваат дела кои од своите почетоци откриле до кој степен помладите уметници ги апсорбирале книжевните експерименти на писателите од 1898 и 1914 година. Поетите биле тесно поврзани со формалната академија. Романсиери како Бенџамин Жарнес, Роза Шасел, Франциско Ајала и Рамон Ж. Сендер биле подеднакво експериментални и академски.
Шпанската граѓанска војна имала разорно влијание врз шпанското пишување. Меѓу малкуте поети и писатели од граѓанската војна, се издвоил Мигел Ернандез. За време на раната диктатура (1939–1955), книжевноста ја следела реакционерната визија на диктаторот Франциско Франко за второ, католичко шпанско златно доба. До средината на 1950-тите, исто како и со романот, созревала нова генерација која ја доживеала Шпанската граѓанска војна само во детството. До почетокот на 1960-тите години, шпанските автори се насочиле кон немирно книжевно експериментирање. Кога Франко починал во 1975 година, важната цел за воспоставување на демократија имала непосредно влијание врз шпанската писменост. Во текот на следните неколку години, многу млади нови писатели, меѓу кои Хуан Хозе Милас, Роза Монтеро, Хавиер Маријас, Луис Матео Диес, Хозе Марија Мерино, Феликс де Азуа, Кристина Фернандес Кубас, Енрике Вила-Матас, Антонио Муњас, и подоцна Карамаме, почнале да си одвојуваат видно место во рамките на шпанското културно поле.
2 Предсредновековна книжевност
Римската окупација на полуостровот, која траела од 3 век п.н.е. до 5 век од н.е., донела целосно развиена латинска култура на шпанските територии. Додека инвазијата на германските племиња во 5 век од н.е. ставила крај на Римска Шпанија, релативниот недостаток на напредна култура кај племињата, вклучително и каков било вид книжевна традиција, значело дека секоја пишана книжевност создадена на Иберискиот Полуостров продолжила по романизирани линии. Меѓу создадените дела се издвојува делото на Свети Исидор Севилски ''Etymologiae'', обид за сумирање на целото класично знаење. Наречен „последниот научник на античкиот свет“, Свети Исидор напишал теолошки и протонаучни трактати, писма и серија историски дела што послужиле како модели за остатокот од Западна Европа во текот на средниот век.
Пристигнувањето на муслиманските освојувачи во 711 година од н.е. ги донело културите на Блискиот и Далечниот Исток на Пиринејскиот Полуостров и евентуално во цела Европа. За време на ерата на релативна верска толеранција што следела, писатели како еврејскиот теолог Мајмонид (1135–1204) и муслиманскиот полимат (1126–1198) Авероес напишале дела од областа на теологијата, науката, филозофијата и математиката кои иамле трајно влијание врз еврејската и муслиманската филозофија и се покажале како суштински за процутот на европската ренесанса векови подоцна. Иако ниту едно од нивните дела не може да се смета за директен предок на шпанската книжевна традиција, токму од културното опкружување поттикнато од таквата интелектуална енергија се појавиле првите пишани манифестации на вистинската шпанска книжевност.
3 Средновековна шпанска книжевност
3.1 Андалузиска книжевност
Периодот на исламско владеење во Иберија од 711 до 1492 година донел многу нови книжевни традиции во Шпанија. Поголемиот дел од книжевноста во тоа време била создавана на стандарден арапски јазик, иако поезијата и другите форми на книжевност од еврејското златно доба нашле израз на јудео-арапски или хебрејски јазик. Мајмонид, на пример, го напишал своето ремек-дело ''„Водич за збунетите“'' на арапски јазик со хебрејско писмо.
Други главни книжевни фигури од тоа време ги вклучуваат Ибн Араби, Ал-Мутамид ибн Абад, Ибн ал-Хатиб, Ибн Зајдун и Хафса Бинт ал-Хаџ ал-Рукунија .
Важни книжевни стилови биле муваша, макама и навба.
Важни дела биле ''„Уникатниот ѓердан“'', ''„Приказната за Хаја, синот на Јакзан“'', ''„Некохерентноста на некохерентноста''“ и ''„Приказната за Бајад и Ријад“''.
3.2 Харџии
Најраните забележани примери на народна романтична книжевност датираат од истото време и место, богатата мешавина од муслимански, еврејски и христијански култури во муслиманска Шпанија, во која твореле Мајмонид, Авероес и други. Јархасите, кои датираат од 9 до 12 век од н.е., биле кратки песни изговорени на локални разговорни хиспано-романски дијалекти, познати како мозарабски, но напишани со арапско писмо. Јархасите се додавале на крајот од подолга поезија напишана на арапски или хебрејски позната како мувашшах, што претставувала долги објаснувања на идеите изразени во џархасите. Типично изговорени од жена, џархасите ги изразувале грижите за љубовта, особено за нејзината загуба.
Оваа комбинација на хиспано-романтичен израз со арапско писмо, откриена дури во 1948 година, го лоцира подемот на шпанската книжевна традиција во културната хетерогеност што го карактеризирала средновековното шпанско општество и политика. Сепак, мозарабскиот јазик на џархасите се чини дека бил посебен романски јазик чија еволуција од вулгарниот латински била паралелна со онаа на кастилскиот шпански, наместо да произлегува од или да се спојува со вториот. Оттука, иако релативно неодамнешното откривање на џархасите ја оспорува гордоста за хронолошкото место што толку долго ѝ припаѓало на ''Песна за Сид'' (El Cantar de mío Cid; 1140 г.н.е.) во историјата на шпанската книжевност, тие не можат да се сметаат за претходник на големата шпанска епска поема. Она што откривањето на џархасите го разјаснува е дека од своето потекло, книжевноста на Шпанија произлегла и родила сведок на богата, хетерогена мешавина од култури и јазици.
3.3 Песна за Сид
Епската поема „Песна за Сид“ била напишана за вистински човек - неговите битки, освојувања и секојдневниот живот. Поетот, чие име е непознато, го напишал епот околу 1140 година, а Сид наводно починал четириесет години претходно, во 1099 година. Овој еп претставува реализам, бидејќи ништо не е преувеличено, а деталите се многу реални, дури и географијата правилно ги прикажува областите во кои патувал и живеел Сид. За разлика од другите европски епови, поемата не е идеализирана и нема присуство на натприродни суштества. Има асонанса наместо рима, а нејзините стихови варираат по должина, а најчестата должина е четиринаесет слога. Овој вид стих е познат како ''mester de juglaria'' (стиховна форма на минстрелите). Епот е поделен на три дела, познати како cantos.
3.4 Стиховна форма на минстрелите
Средновековните шпански поети го препознавале „Mester de Juglaría“ како книжевна форма користена од минстрелите (juglares), составена од различна должина на стиховите и со употреба на асонанса наместо рима. Овие песни биле пеени пред необразована публика, благородници и селани.
3.5 Стиховна форма на свештениците
Оваа кастилска наративна поезија позната како Mester de Clerecía станала популарна во тринаесеттиот век. Тоа била стиховна форма на учените поети, обично свештеници (оттука и името „clerecía“). Поезијата била формална, со внимателно преброени слогови во секој ред. Популарни теми биле христијански легенди, животи на светци и приказни од класичната антика. Песните им се рецитирале на селаните на јавни плоштади. Две особини ја одделуваат оваа форма од mester de juglaría: дидактицизмот и ерудицијата. Гонзало де Берсео бил еден од најголемите застапници на оваа школа, пишувајќи за религиозни теми.
3.6 Шпанска проза
Шпанската проза добила популарност во средината на тринаесеттиот век, кога кралот Алфонсо X од Кастиља дал поддршка и признание на пишаната форма. Тој, со помош на своите групи интелектуалци, го режирал составувањето на многу прозни дела, вклучувајќи ја и ''„Седумте натпревари“,'' првата модерна книга со закони на земјата напишана на народен јазик. Друго значајно дело било „Првата општа хроника“, кое ја објаснува историјата на Шпанија од создавањето до крајот на владеењето на таткото на Алфонсо, Сан Фернандо. Поради неговото режирање на овие дела и на многу други, Алфонсо X е наречен татко на шпанската проза. Неговиот внук, Дон Хуан Мануел, е познат по своето прозно дело ''„Приказни за кнезот Луканор“'', кое е рамковна приказна или кратки раскази во рамките на една општа приказна. Во ова дело, кнезот Луканор бара совет од својот мудар советник, Патронио, кој го дава советот преку раскажување на приказни. Хуан Мануел напишал и помалку познати дела, вклучувајќи ги ''„Книга за државите“'' за општествените класи и ''„Книга на витезот и штитоносецот“'' за филозофските дискусии. Кон крајот на средниот век, писателот Фернандо дел Пулгар (1436-1490?) создал нов вид проза наречена ''вербален портрет.'' Оваа форма е демонстрирана во делото на Пулгар насловено ''„Истакнати лица од Кастиља“'' во кое тој ги претставува деталните животи на дваесет и четири истакнати современици. Тој ги истражува нивните морални и психолошки природи, како и физичките особини. Пулгар бил официјален историчар на монарсите Фернандо и Изабел, познатите католички монарси на Шпанија. Оваа позиција му овозможила блиски средби со ликовите во оваа книга, правејќи го делото реалистично и детално.
3.7 Лирска поезија од средниот век
Лирската поезија од средниот век може да се подели на три групи: ''џархас'', популарни песни кои потекнувале од народни песни што ги пееле обичните луѓе, и дворска поезија на благородниците. Алфонсо X од Кастиља се вклопува во третата група со својата серија од триста песни, напишани на галициски јазик: ''„Песни за Света Марија“.'' Друг поет, Хуан Руиз, познат како Презвитерот од Хита, бил извонреден лиричар од четиринаесеттиот век. Неговото единствено дело, ''„Книга за добра љубов“'' е рамковна приказна во која тој вклучува преводи од Овид, сатири, мали песни наречени ''сераниљи'', дваесет и девет басни, проповед за христијанскиот оклоп, како и многу лирски песни што ја фалат Дева Марија. Во делата на поетот Ињиго Лопез де Мендоза (1398–1458), можат да се забележат првите отстапувања од традициите на средниот век. Тој покажал познавање на латинските автори и на делата на Данте и Петрарка. Мендоза бил исто така првиот што го вовел сонетот во шпанската книжевност. Последниот голем поет од средниот век бил Хорхе Манрике. Тој е познат по своето дело во кое ја оплакува смртта на неговиот татко, наречено ''Coplas a la muerte de su padre''. Во ова дело, Манрике покажува класични чувства така што се изразува на универзален начин (сè завршува). Тој сè уште се смета за поет од средниот век бидејќи наоѓа мир и конечност во религијата.
4 Ренесанса
Книжевниото производство значително се зголемило почнувајќи од 15 век, кој се смета за предренесански. Меѓу извонредните поети од овој век биле Хуан де Мена и Ињиго Лопез де Мендоза (маркиз од Сантиљана). Шпанската книжевност од средниот век завршува со ''„Селестина“'' од Фернандо де Рохас.
Влијателни форми за време на ренесансата биле поезијата, претставена преку стиховите на Гарсиласо де ла Вега и Хуан Боскан; религиозната книжевност преку делата на Лу де Леон, Сан Хуан де ла Круз и Тереза Авилска; и прозата, со ''Лазариљо од Тормес'' како најзначајно дело. Меѓу главните карактеристики на ренесансата биле оживувањето на учењето засновано на класични извори, подемот на дворското покровителство, развојот на перспективата во сликарството и напредокот во науката. Најважните карактеристики на ренесансата биле:
* Преваленцата на природен, некомплициран јазик, избегнувањето на афектација, ''аманерамиенто'' и претерано рафинирана фраза, создавајќи едноставен речник и едноставна синтакса.
* Теми како љубовта - замислена од платонска гледна точка; природата - како донекаде идилична (буколична); паганската митологија - која се занимавала со женската убавина и историјата на боговите, секогаш следејќи го истиот класичен идеал. Во однос на овие теми, постојат различни ренесансни точки некои од нив земени од класичниот свет:
**''Carpe Diem'', („зграпчи го денот“ или „искористи го моментот“), што препорачува уживање во животот пред доаѓањето на староста.
**''Collige, virgi, rosas,'' што буквално значи „Бери ги розите девица“ и е метафора слична на ''Carpe Diem'', но применета на женската убавина, опишана секогаш следејќи го истиот план: млада русокоса, со спокојни, бистри очи, бела кожа, црвени усни, розови образи итн.
**''Beatus Ille,'' или пофалба на селскиот живот, далеку од материјалните работи, за разлика од градскиот живот, со неговите опасности и интриги.
**''Locus Amoenus'' или опис на природата во сета нејзина идилична совршеност.
5 Барок
При цутењето на барокот во 17 век важни биле прозата на Франциско де Кеведо и Балтазар Грацијан; делата на Лопе де Вега, Педро Калдерон де ла Барка и Тирсо де Молина) во театарот; и поезијата на Луис де Гонгора (кој бил култеранист) и Франциско де Кеведо (кој бил концептист). Во делата на Мигел де Сервантес значајни романи се ''„Галатеја“'' и ''„Дон Кихот“''. Барокниот стил користел претерани движења и јасни, лесно протолкувани детали за да создаде драма, напнатост, возбуда и величина во скулптурата, сликарството, книжевноста, танцот и музиката.
Барокот се карактеризирал со следниве точки:
* Песимизам: Ренесансата не ја постигнала својата цел да наметне хармонија и совршенство во светот, како што намеравале хуманистите, ниту пак го направила човекот посреќен; војните и социјалната нееднаквост продолжиле да бидат присутни; болката и катастрофите биле вообичаени низ цела Европа. Се заземал интелектуален песимизам, кој се зголемувал со текот на времето. Ова се покажало од лутиот карактер на комедиите од оваа епоха и од нечесните ликови на кои се базираат пикарските романи.
* Разочарување: Како што идеалите на ренесансата разочарале, а во случајот со Шпанија политичката моќ се распрснувала, разочарувањето продолжило да се појавува во книжевноста. Многу случаи потсетуваат на делата од пред два века, со „''Танц на смртта“'' или „''Стихови за смртта на неговиот татко.“'' од Манрике. Кеведо изјавил дека животот е формиран од „наследства на починати“. Новороденчињата се претвораат во починати, а пелените во покров што ги покрива безживотните тела. Ова води до заклучок дека ништо не е важно освен добивањето вечно спасение.
* Грижи се за минувањето на времето.
* Губење на довербата во идеалите на ренесансата.
6 Просветителство
За време на просветителството од 18 век, со доаѓањето на „светлата“ во Шпанија, важни дела биле прозата на Фрај Бенито Херонимо Фејоу, Гаспар Мелчор де Ховеланос и Хозе Кадалсо; лириката на Салмантинската школа (предводена од Хуан Мелендес Валдес), лириката на мадриленската група (предводена од раскажувачите Томас де Иријарте и Феликс Марија Саманиего) и лириката на севиљската школа; а исто така и театарот, со Леандро Фернандес де Моратин, Рамон де ла Круз и Висенте Гарсија де ла Уерта како истакнати творци. Просветителските мислители се стремеле да го применат систематското размислување во сите форми на човекова активност, носејќи го во етичките и владините сфери во истражувањето на поединецот, општеството и државата.
Во шпанската книжевност од 18 век се разликуваат три фази:
* Антибарокизам (до приближно 1750 година): Се борел против стилот на барокот, кој се сметал за претерано реторички и изопачен. Рекреативната книжевност не се развивала, но постоел голем интерес за есејот и сатирата, кои го користеле јазикот со едноставност и чистота.
* Неокласицизам (до крајот на 18 век): Тој бил под силно влијание на францускиот и италијанскиот класицизам. Писателите, исто така, ги имитирале старите класици (грчките и римските); неговиот подем се протегал од владеењето на Фернандо VI до крајот на векот.
* Предромантизам (крај на 18-ти и почеток на 19-ти век): Влијанието на англискиот филозоф Џон Лок, заедно со влијанието на Французите Етјен Боно од Кондијак, Жан-Жак Русо и Дени Дидро, предизвикало едно ново чувство, незадоволство од тиранијата на разумот, кое го нагласувало правото на поединците да ги изразуваат своите лични емоции (тогаш потиснати од неокласиците), меѓу кои љубовта била фундаментална. Оваа струја го најавила падот на неокласицизмот и ги отворила вратите кон романтизмот.
7 Романтизам
Раниот романтизам се појавил со единствената фигура на Мануел Хозе Кинтана.
За време на романтизмот (почеток на 19 век) влијателни биле: поезијата на Хозе де Еспронседа и други поети; прозата, која можела да има неколку форми (историски роман, научна проза, опис на регионални обичаи, новинарство - каде што може да се спомене Маријано Хосе де Лара); театарот, претставен преку Анхел Саведра (војвода од Ривас), Хозе Зориља и други автори. Во вториот романтизам (постромантизам) се појавуваат некои значајни фигури: Густаво Адолфо Бекер и Розалија де Кастро. Значајни антиромантични поети биле Рамон де Кампоамор и Гаспар Нуњес де Арсе. Делумно како бунт против аристократските, социјалните и политичките норми од периодот на просветителството и како реакција против рационализацијата на природата, во уметноста и книжевноста романтизмот ја нагласувал силната емоција како извор на естетско искуство, ставајќи нов акцент на емоции како трепетот, ужасот и страхопочитта што се доживуваат при соочувањето со возвишеноста на природата. Тој ја воздигнал народната уметност, природата и обичаите.
Карактеристики на делата на романтизмот се:
* Отфрлање на неокласицизмот. Спротивно на скрупулозната строгост и ред со кои се почитувале правилата во 18 век, романтичарските писатели ги комбинирале жанровите и стиховите од различни тактови, понекогаш мешајќи стих и проза; во театарот, владеењето на трите единици (место, простор и време) било презирано и тие ја менувале комедијата со драма.
* Субјективизам. Какво и да било делото, возвишената душа на авторот ги влевала во него сите свои чувства на незадоволство од еден свет што го ограничува и го прекинува летот на неговата желба за љубовта, општеството, патриотизмот итн. Тоа било правено на таков начин што природата се спојува со нивната состојба на духот и е меланхолична, тетрична, мистериозна, темна... за разлика од неокласиците, кои едвај покажувале интерес за пејзажот. Желбите за страсна љубов, желбата за среќа и поседувањето на бесконечното, предизвикуваат напнатост кај романтичарот, огромна измама што од време на време ги води до самоубиство, каков што бил случајот со Маријано Хосе де Лара.
* Привлечност кон ноќното и мистериозното. Романтичарите ги лоцирале своите болни и разочарани чувства на мистериозни или меланхолични места, особено во урнатини, шуми, гробишта... Слично на ова, тие чувствувале привлечност кон натприродното, работи што бегаат од секоја логика, вклучително и чуда, привиденија, визии за задгробниот живот, ѓаволското и вештерското...
* Бегство од светот што ги опкружува. Отфрлањето на буржоаското општество во кое биле принудени да живеат го терало романтичарот да избега од своите околности, замислувајќи ги изминатите епохи во кои нивните идеали преовладувале над другите, или бил инспириран од егзотичното. За разлика од неокласиците, кои се восхитувале на грчко-латинската антика, романтичарите го претпочитале средниот век и ренесансата. Меѓу нивните почести видови дела, тие го негувале романот, легендата и историската драма.
Темите на романтичарските дела биле разновидни:
* Себеси. Во ''„Песна за Тереза“ од Еспронседа,'' потресна исповед на љубов и разочарување, тој успеал да ги поетизира своите чувства со голем успех.
* Страсна љубов, со ненадејни, тотални испораќања и брзи напуштања. Возвишување и одвратност.
* Тие биле инспирирани од легендарни и историски теми.
* Религија, иако честопати била во спротивност со последователното сочувство, па дури и возвишување на ѓаволот.
* Социјални барања (преиспитување на маргинализираните типови, како просјакот).
* Природата, прикажана во сите нејзини модалитети и варијации. Обично сместена на мистериозни места, вклучувајќи гробишта, бури, бурно море итн.
* Сатира, поврзана со политички или книжевни настани.
8 Реализам
За време на реализмот (крајот на 19 век), кој бил измешан со натурализот, влијателни биле романите на Хуан Валера, Хосе Марија де Переда, Бенито Перес Галдос, Емилија Пардо Басан, Леополдо Алас (Кларин), Армандо Паласио Валдес и Висенте Бласко Ибањес; поезијата на Рамон де Кампоамор, Гаспар Нуњес де Арсе и други поети; театарот, преку делата на Хосе Ечегарај, Мануел Тамајо и Баус и други драматурзи; и книжевните критичари, со акцент на Менендес Пелајо. Реализмот нудел прикази на современиот живот и општеството „какви што биле“. Во духот на општиот „реализам“, реалистичките автори се одлучиле за прикази на секојдневни и банални активности и искуства, наместо романтизирана или слично стилизирана презентација.
Реалистичките дела од овој период се карактеризирале со:
* Објективна визија на реалноста преку директно набљудување на обичаите или психолошките ликови. Тие го елиминирале секој субјективен аспект, фантастичните настани и секое чувство што се оддалечувало од реалноста: „Романот е слика на животот“ (Галдос), „уметничка копија на реалноста“ (Кларин).
* Одбрана на теза: нараторите ги пишувале своите дела приближувајќи се кон реалноста од нивната морална концепција. Тие биле таканаречени сезнајни наратори. Одбраната на тезата обично ја компромитирала објективноста на романот.
* Теми што му биле познати на читателот: брачни конфликти, неверство, одбрана на идеали итн.
* Народниот и разговорниот јазик имал големо значење бидејќи ги ситуирал ликовите во нивната реална средина.
9 Модернистичка книжевност
Во модернизмот се појавуваат неколку струи: парнасијанизам, симболизам, футуризам и креационизам. Книжевниот модернизам во Шпанија бил под влијание на „катастрофата од '98 година“, регенерацијата и Слободната институција за образование (основана од ''Гинер де лос Риос''). Модернизмот се вкоренувал во идејата дека „традиционалните“ форми на уметност, книжевност, религиозна вера, општествена организација и секојдневниот живот станале застарени; затоа било важно да се отфрлат. Интелектуалното движење кое објективно и научно размислувало за причините за декаденцијата на Шпанија како нација помеѓу 19-ти и 20-ти век се нарекувало регенерација. Тоа изразувало песимистички суд за Шпанија. Регенерационските интелектуалци ги објавувале своите студии во списанија со голема дифузија, па така движењето се проширило. Некои важни модернистички автори биле Салвадор Руеда, Хуан Рамон Хименес, Мигел Унамуно и Рубен Дарио.
10 Книжевност од 20 век
10.1 Генерацијата од 1898 година
Уништувањето на шпанската флота на Куба од страна на американските топовски чамци во 1898 година предизвикало општа културна криза во Шпанија. „Катастрофата“ од 1898 година ги навела етаблираните писатели да бараат практични политички, економски и социјални решенија во есеи групирани под книжевниот наслов „Регенерација“. За група помлади писатели, меѓу кои биле Мигел Унамуно, Пио Бароха и Хозе Мартинез Руиз (Азорин), Катастрофата и нејзините културни последици инспирирала подлабока, порадикална книжевна промена што влијаела и на формата и на содржината. Овие писатели, заедно со Рамон дел Вале-Инклан, Антонио Мачадо, Рамиро де Маезту и Анхел Ганивет, станале познати како „Генерација '98". Етикетата од самиот почеток била контроверзна, па дури и Азорин, изворот на нејзиното потекло, ја отфрлил. Сепак, ова останало како конвенционален начин да се опише групата писатели кои ја префрлиле содржината од поопштото истражување на универзалните вредности на средната класа карактеристични за реализмот од деветнаесеттиот век кон опсесија со прашања од понационална природа. Нивните статии, есеи, песни и романи што ја истражуваат шпанската историја и географија носеле егзистенцијални призвуци, изразувајќи генерално чувство на длабока малаксаност од социјалната неправда, политичката неспособност и културната рамнодушност очигледни во современото шпанско општество.
За само неколку години, овие млади автори го трансформирале книжевниот пејзаж на својата нација. Секако, етаблираните реалисти од деветнаесеттиот век, како Бенито Перез Галдос, продолжиле да пишуваат романи и драми и во втората деценија од дваесеттиот век, и, повторно во случајот на Галдос, биле многу почитувани од новата генерација писатели. Сепак, со романите на Унамуно, Азорин, Пио Бароха и Вале Инклан, и драмите, и поезијата на Антонио Мачадо и Унамуно, се случил дефинитивен литературен пресврт - промена и во формата и во содржината - што асоцирало на попознатите експериментални дела на шпанските авангардни писатели од 1920-тите години.
Благодарение на тоа што Азорин ги назначил своите колеги писатели како „генерација“, современите критичари и подоцнежните книжевни историчари го каталогизирале, а потоа и го толкувале доаѓањето на нови групи автори во такви генерациски термини во текот на речиси следните сто години. Секако, терминологијата поседува одредена организациска елеганција и навистина го препознава значајното влијание на големите политички и културни настани врз промената на книжевните изрази и вкусови (на пример, врската од 1898 година или книжевната прослава од 1927 година што накратко ги обединила речиси сите големи авангардни поети во Шпанија).
10.2 Генерацијата од 1914 година или Новесентизам
Следната наводна „генерација“ шпански писатели по оние од '98 веќе ја довеле во прашање вредноста на таквата терминологија. До 1914 година - годината на избувнувањето на Првата светска војна и објавувањето на првото големо дело на водечкиот глас на генерацијата, Хозе Ортега и Гасет - голем број помлади писатели го зацврстиле своето место во шпанската културна сфера. Меѓу водечките гласови биле поетот Хуан Рамон Хименес, академиците и есеистите Рамон Менендез Пидал, Грегорио Марањон, Мануел Азања, Еуџенио д'Орс и Ортега и Гасет, како и романописците Габриел Миро, Рамон Перез де Ајала и Рамон Гомес де ла Серна. Иако сè уште биле водени од националните и егзистенцијалните прашања што ги опседнувале писателите од '98, тие пристапиле кон овие теми со поголемо чувство на дистанца и објективност. Овие писатели уживале поформална академска обука од нивните претходници, многумина предавале во академијата, а еден од нив, Азања, требал да стане претседател и лице на Втората Република. Нивниот избор на жанр бил есејот и статијата, нивните аргументи биле посистематски, а нивните вкусови поевропски.
За разлика од егзистенцијалните опсесии на Унамуно или концептуалните, земски стихови на Мачадо, поезијата на Хуан Рамон се стремела пред сè кон по-езотерична верзија на убавината и вистината, додека сè уште манифестирала внедрено чувство за егзистенцијалните дилеми што ги мачеле интелектуалците во првата половина на дваесеттиот век. Хуан Рамон бил големиот шпански модернистички поет и мајстор на претстојната авангардна генерација од 1927 година. Во 1957 година ја добил Нобеловата награда за литература. Хозе Ортега и Гасет станале портпарол на оваа и суштинска генерација писатели во првата половина на дваесеттиот век. Во есеи како „Медитации за Кихот“, „Бунтот на масите“ и најпознатото од овие дела- „Дехуманизацијата на уметноста“, Ортега изложил теории за уметноста и општеството што луцидно го објаснувале и славеле експериментирањето на авангардата на дваесеттиот век, држејќи се цврсто до елитистичката општествена визија чие затемнување оваа уметност иронично го изразувала. Најнедофатливиот глас на оваа генерација, и веројатно некласифициран во рамките на оваа група, бил романописецот Рамон Гомез де ла Серна, кој ги довел наративните експерименти на Унамуно и Вале Инклан до апсурдни крајности, како на пример во неговиот роман од 1923 година, ''„Романсиерот“'', каде што различните драми со наративна субјективност резултираат со поглавја замислени низ очите и гласот на уличните ламби. Попристапна и потрајна била „Грегериј“ од Гомес де ла Серна, оригинална форма на афоризам што тој ја опишал како „хумор плус метафора“.
10.3 Генерацијата од 1927 година
Околу 1920 година, помлада група писатели - претежно поети - почнале да објавуваат дела кои од своите почетоци откривале до кој степен помладите уметници ги апсорбирале книжевните експерименти на писателите од 1898 и 1914 година. Поетите Педро Салинас, Хорхе Гиљен, Федерико Гарсија Лорка, Висенте Алеиксандре, Дамасо Алонсо, Рафаел Алберти, Луис Чернуда, Мануел Алтолагире биле исто така најтесно поврзани со формалната академија. Романиописци како Бенџамин Жарнес, Роза Часел, Франциско Ајала и Рамон Ж. Сендер биле подеднакво експериментални и академски. Многумина писатели од оваа генерација биле универзитетски професори со полно работно време, додека други поминале периоди како гостински наставници и студенти. Сите биле научници за нивното национално книжевно наследство, повторно доказ за влијанието на повиците на „Регенерационистите“ и Генерацијата од 1898 година шпанската интелигенција барем делумно да се сврти кон внатрешноста.
Оваа група поети продолжува да бидат, без конкуренција, најславните и најпроучуваните шпански писатели од дваесеттиот век. Нивното творештво претставува кулминација на она што некои го нарекуваат „Сребрено доба“ на шпанската писменост, период што започнал со вистинската експлозија на романескната продукција по бескрвниот државен удар од 1868 година и што завршил трагично со избувнувањето на граѓанската војна во јули 1936 година.
Творештвото на оваа наводна генерација може грубо може да се подели на три моменти. Во нивните рани години нивното дело сè уште произлегувало претежно од локални и национални традиции, кулминирајќи со нивното заедничко прославување на тристогодишнината од смртта на поетот од Златното доба - Луис де Гонгора. Од средната на деценијата до појавата на шпанска република во 1931 година, поетите на Генерацијата го достигнале врвот во нивните експериментални дела, манифестирајќи јасна свест за меѓународната авангарда на „-изми“ што ги зафаќале главните западни престолнини од тоа време. По 1931 година, творештвото на овие писатели сè повеќе го покажувало отпечатокот на политичките и социјалните стресови што довело крвавата граѓанска војна во Шпанија.
10.4 Шпанска граѓанска војна
Шпанската граѓанска војна, која траела од јули 1936 до април 1939 година, имала разорно влијание врз траекторијата на шпанската книжевност. Во јули 1936 година, Шпанија била на врвот на своето Сребрено доба. Секој голем писател од трите главни генерации - 1898, 1914 и 1927 година - сè уште бил жив и продуктивен. Оние од 1914 и 1927 година биле на врвот или само што не го достигнале врвот на своите книжевни моќи. Неколкумина биле препознаени меѓу најталентираните и највлијателните писатели на западната цивилизација. Но, до април 1939 година, Мигел Унамуно, Антонио Мачадо и Федерико Гарсија Лорка, меѓу другите, биле мртви. Сите освен мала група преостанати писатели избегале во егзил, распрснати по должината на американскиот континент, повеќето никогаш не уживајќи во блиските врски со конференции, тертулии и театарски премиери што толку често ги обединувале во предвоениот Мадрид.
Меѓу малкуте поети и писатели од граѓанската војна, се издвојувал Мигел Ернандес. Млад ученик и соработник на Генерацијата од 1898 година, Ернандес, како и Лорка, станал маченик за републиканската кауза, но овој пат како повоен затвореник, борејќи се и пишувајќи како војник-поет во текот на целата војна, а потоа тагувајќи и умирајќи во еден од затворите на Франко во 1942 година. Меѓу неговите поважни дела се ''„Кучето од месечината“'' (1933) од неговите предвоени надреалистички денови и ''„Ветер на луѓето''“ (1937), доказ за делото на војник-поет.
10.5 Раната диктатура (1939–1955)
Најраните години од повоениот период биле карактеризирани повеќе со глад, репресија и страдање отколку со која било значајна книжевност. Објавените дела од овој период биле верни на реакционерната визија на псевдофашистичкиот диктатор Франциско Франко за второ шпанско златно доба, отколку на материјалната и егзистенцијалната мака со која се соочувале мнозинството од населението на земјата во тоа време. Необарокната поезија за Франковата Шпанија ги задоволила цензорите, но не уживала никаков последователен критички рок на траење.
Иронично, наративната продукција на еден од цензорите на Франко ќе го обезбеди првиот знак за книжевна преродба во повоена Шпанија. Во 1942 година, романот на Камило Хосе Села, наречен es, користел доволно експериментален аранжман (временски неповрзан наративен развој за да ги проблематизира едноставните обвинувања за политичка причинско-последична критика; предговори и постсценарии што ги збунувале авторските намери) за да ги избегне цензорските кратења и да им претстави на пробирливите шпански читатели разоткривање на духовно проблематично, социјално осиромашено и структурно насилно општество. Тој ќе остане во следните пет децении како еден од најважните шпански романописци, евентуално добивајќи ја Нобеловата награда за литература во 1989 година.
Со објавувањето на ''Ништо'' од Кармен Лафорет во 1945 година, благодарение на која ја добил Надалската награда, и со издавањето на ''Сенката на чемпресот е долга'' од Мигел Делибес во 1947 година, читателите на интелигентна шпанска нарација конечно имале причина за надеж. Иако свежото, радосно експериментирање на шпанските писатели од „Сребреното доба“ исчезнало, Села, Лафоре и Делибес барем покажале обновена посветеност на еден вид пишување кое како прво, било поврзано со материјалната реалност на Шпанија, и како второ, се протегало естетски во своите обиди да го долови искуството.
До средината на следната деценија, цела нова генерација романописци се држела до раните модели поставени од Чела и Лафорет. Подеднакво под влијание на филмовите на италијанските неореалисти биле романописци како Луис Ромеро (Панорамско тркало, 1951), Рафаел Санчез Ферлосио (Харама, 1956), Хесус Фернандес Сантос (Храбрите, 1956), Кармен Мартин Гејт (Помеѓу завесите, 1957), Игнасио Гјалоу, и 1955, Хуан Гојтисоло (Трик на раката, 1954). Тие создале социјално-реалистичка традиција која била исто толку славена колку што била и краткотрајна.
Шпанската поезија доживеала обнова по слични линии. Песната на Дамасо Алонсо насловена „Несоница“ (1947), доловувала голем дел од анксиозноста и чувството на насилство што ги обликувале делата на Чела и други писатели и ја впила шпанската поезија од таа ера.
Песните на Хозе Иеро, Блас де Отеро и Габриел Селаја биле подиректни, и имале транспарентни наслови како ''Песна за Шпанија'' (Хиеро), ''За огромното мнозинство'' (Отеро), или ''Поезијата е оружје натоварено со иднината'' (Селаја).
10.6 Економска и културна обнова (1955–1975)
Сепак, до средината на 1950-тите години, исто како и со романот, нова генерација која ја доживеала шпанската граѓанска војна само во детството, почнувала да созрева. Иако сè уште биле информирани од материјалните социјални и политички услови на шпанското општество, делата на Анхел Гонзалес, Клаудио Родригез, Хосе Анхел Валенте, Хосе Агустин Гојтисоло, Франциско Бринес и Глорија Фуертес, меѓу другите, биле помалку политички посветени. Научниците го разликуваат социјалниот фокус на овие поети како фокус на комуникација на искуство наспроти претставувањето на искуството карактеристично за делата на Иеро и Селаја. Тоа значи дека додека овие помлади поети сè уште биле заинтересирани да зборуваат за Шпанија, тие барем подеднакво биле фокусирани и на интерактивните процеси на комуникација со читателот кој истовремено ги живеел овие искуства. Наместо пасивно да ја апсорбираат визијата на поетот за современото општество, поетите од генерацијата од 1956 година или „генерација од 1960-тите“ создале поезија што го ангажирала читателот во толкувањето, ако не и во создавањето на таа визија.
До почетокот на 1960-тите години, краткиот соцреалистички наплив во нарацијата веќе станувал застоен. Бројни романописци направиле кратка пауза од пишувањето. Општиот консензус при почетокот на новата деценија бил дека директниот „реализам“ од претходната деценија, иако ја манифестирал бруталната „вистина“ на современиот шпански живот под Франко, на крај политички не успеал, бидејќи директно го моделирал многу транспарентниот дискурс што толку ефикасно го користел авторитарниот режим за да ја скрши токму опозицијата кон која се стремиле овие писатели. Делумно обликувани од францускиот „нов роман“ на писатели како Ален Роб-Грије, француското кино на Годар и Трифо и латиноамериканскиот „Бум“, шпанските романописци и поети, почнувајќи веројатно со романот на Луис Мартин Сантос, ''„Тимпо де тишина“'' (1961), се вратиле на немирното книжевно експериментирање кое за последен пат било видено во шпанската писменост во почетокот на 1930-тите години. Меѓу најпрославените шпански „Нови романи“ од овој период се издвојуваат: ''Ќе се вратите во Регионот'' од Хуан Бенет (1967), ''Сан Камило 36'' од Камило Хосе Села (1969), ''Пет часа со Марио'' (1966) од Мигел Делибес, таканаречената ''Трилогија на предавството'' од Хуан Гојтисоло која се состои од ''Знаци на идентитет'' (1966), ''Барањето на грофот Дон Хулијан'' (1970) и ''Хуан без земја'' (1975), ''Сагата/Бегството на Х. Б.'' (1972) од Гонзало Торенте Балестер, ''Ако ти кажат дека сум паднал'' од Хуан Марсе (1973), и тетралогијата ''Антагонија'' (1971-19) од Луј Гојтисоло. Многу од овие романи се покажале како речиси нечитливи за голем дел од јавноста.
Експериментирањето на романописците било засенето во шпанската поезија. Објавувањето на ''„Девет сосема нови шпански поети“'' од Хосе Марија Кастелет инспирирало група уметници чии дела на сличен начин се вратиле на експериментирањето од почетокот на векот. Делата на Пере Гимферер, Гиљермо Карнеро и Леополдо Панеро, веројатно најважните поети од групата, манифестирале дефинитивно барокен стил полн со индиректни културни референци, метапоетски средства и други форми на екстремна поетска самосвест што се прелевале во драгоценото. Како и делата на новите романописци, оваа поезија била наменета за избрана група читатели, ако не и ексклузивна за самите поети.
10.7 Книжевноста по воспоставувањето на демократијата (1975–1999)
Кога Франко конечно починал во ноември 1975 година, влажноста на воспоставувањето на демократија имала непосредно влијание врз шпанската книжевност. Елитистичката нарација и поезија брзо отстапиле место на нарацијата и поезијата кои повторно биле заинтересирани не само за поучување (преку содржина или стил), туку и за воодушевување. Раскажувањето на приказни станало мантра за новата генерација шпански романописци. ''„Вистината за случајот на Саволта“'' (1975) од Едуардо Мендоза ги поканува читателите да избегаат во бучните 1920-ти години од шпанското предполитичко, културно живописно Сребрено доба. Иако се искористувале разни експерименти од ерата на „новиот роман“, како наративната фрагментација, употребата на мешани медиуми и присуството на бројни често контрадикторни наративни гласови, романот на Мендоза можел да се чита и да се ужива како авантуристичка приказна со романтична и драматична привлечност.
Романот на Кармен Мартин Гаите од 1978 година, насловен ''„Задната соба“'', бил уште една манифестација на среќното спојување на експериментот со старомодно раскажување на приказни, влечејќи ги читателите надолу низ различни наративни нивоа за да ги истражат темните сеќавања на неодамнешното политичко минато на Шпанија, но со лесниот, ироничен допир на романтичниот роман. Во текот на следните неколку години, младите нови писатели, меѓу кои биле Хуан Хозе Милас, Роза Монтеро, Хавиер Маријас, Луис Матео Диес, Хосе Марија Мерино, Феликс де Азуа, Кристина Фернандес Кубас, Енрике Вила-Матас, Карме Риера, а подоцна и Антонио Муњос Молина и Алмудена Грандес, почнале да си издвојуваат истакнато место во шпанското културно поле. Во текот на 1980-тите години, шпанската нарација почна редовно да се појавува на листите на бестселери за прв пат од предвоената ера и многумина од оваа нова генерација станале литературни и културни познати личности, живеејќи од својата работа како писатели со сите нејзини благослови и клетви, вклучувајќи ја и обврската да објават или да пропаднат.
До 1990-тите години, притисокот да се создава за големите издавачки куќи очигледно го намалувал раниот книжевен потенцијал на некои од овие писатели. Од друга страна, некои како Хавиер Маријас, кои објавувувале уште од почетокот на 1970-тите години, конечно постигнале меѓународна слава, појавувајќи се на листите на бестселери низ цела Европа. Романите на Маријас, особено ''„Толку бело срце“'' (1992) и ''„Утре во битката мисли на мене“'' (1994), како и неговиот постојано растечки експеримент со вистинска фикција (започнат со ''„Сите души''“ од 1989 година и продолжен преку неделните колумни во весниците), го ставиле на бројни листи за Нобелова награда.
Големата заработувачка од објавувањето на романи резултирала во 1990-тите години во експлозијата на книжевни награди, доделени во Шпанија, за разлика од британската „Букерова награда“ или американската „Пулицерова награда“ доделувани на необјавени дела. Книжевните награди веќе не биле ништо друго освен можности за публицитет. Долгогодишните награди „Планета“ и „Надал“, веќе медиумски настани, се здобиле со важност и значителен надомест. Во наредната деценијата им се придружиле наградите „Примавера“, „Алфагуара“ и „Лара“, а се вратиле наградите„Кафе Хихон“ и „Библиотека Бреве“. Повеќето носеле големи суми за победниците и гарантирале - честопати обврзувачки - долги меѓународни книжевни турнеи.
При оваа економски наелектризирана мешавина се појавиле два нови феномени, книжевната суперѕвезда и книжевната славна личност. Првата била речиси целосно отелотворена од поранешниот новинар, Артуро Перес-Реверте, кој успеал да заслужи одредено критичко признание, додека се наоѓал на врвот на продажните листи со речиси секој роман што го напишал. Многу од неговите романи биле претворени во популарни филмови. Со помала бројка во однос на продажбата на романи, но сепак важна за целокупната индустрија била книжевната славна личност. Овие славни личности варирале од политички моќни личности како Антонио Муњос Молина и Џон Хуаристи до кратки медиумски експлозии како Реј Лорига, Хосе Анхел Мањас и Лусија Етксебарија. Последните тројца биле најрепрезентативните членови на последната од наводните книжевни „генерации“ на дваесеттиот век. „Генерацијата X“, како што биле наречени од критичарите, внеле црн хумор во одреден вид постполитички социјален реализам фокусиран главно на секс, дрога, рокенрол и менталните болести што ги придружувале. Овие писатели се покажале како одличен маркетиншки феномен.
Нови романописци чии дела имаат поголема веројатност да опстојат, а кои почнале да објавуваат во овој период, се Рафаел Чирбес, Белен Гопеги, Давид Труеба, баскиските писатели Бернардо Ацага и Алваро Бермехо, како и галициските Мануел Ривас и Сусо де Торо, меѓу другите. Во последната деценија од 1990-тите години, пет генерации писатели - од Села, преку Санчез Ферлосио, преку Мендоза, преку Муњоз Молина, па сè до авторите од Генерацијата X - го делиле растечкиот книжевен простор на шпанската книжевност. И покрај изобилството на награди што се заканувало да го потисне квалитетот со медиумски генерирана бучава, шпанската книжевна област на крајот на дваесеттиот век била толку ветувачка како што не била во 1920-тите години.
11 Современа книжевност
Хавиер Маријас е нашироко сметан за најистакнат автор во современата шпанска книжевност. Други признати и широко читани писатели, како на национално, така и на меѓународно ниво, се Енрике Вила-Матас, Роса Монтеро, Антонио Муњоз Молина. Еден од позначајните покомерцијални автори е Карлос Руиз Зафон. Во последниве години, автори како Елвира Наваро и Хавиер Серкас имаат објавено признати бестселери.
12 Наводи
*** Gies, David T. (Ed.). ''The Cambridge History of Spanish Literature.'' Cambridge University Press, 2008. ISBN 0-521-80618-6.