Бакаларски војни

Бакаларските војни (*Cod Wars*, исландски: *Þorskastríðin*) се серија конфликти меѓу Исланд и Обединето Кралство (со повремени учество на други земји, како Западна Германија) во периодот од 1950-тите до 1970-тите години, предизвикани од спорови околу правото на риболов во водите околу Исланд. Овие конфликти се центрирани околу едностраното проширување на исландската ексклузивна економска зона (EEZ) и контролата врз риболовните ресурси, особено бакаларот, кој бил клучен за економијата на Исланд. Иако наречени „војни“, овие конфликти не биле конвенционални воени судири, туку нискоинтензивни спорови со дипломатски, економски и ограничени физички инциденти, главно меѓу исландската крајбрежна стража и британската морнарица.
1 Контекст и причини
Исландската економија отсекогаш била силно зависна од риболовот, особено од бакаларот, кој сочинувал значителен дел од извозот. Во 20 век, прекумерниот риболов од странски флоти (особено британски и западногермански) во водите околу Исланд предизвикал намалување на рибните резерви, заканувајќи се на економската стабилност на земјата. За да ги заштити своите риболовни ресурси, Исланд започнал еднострано да ја проширува својата ексклузивна економска зона, што довело до тензии со Обединетото Кралство, чии рибарски флоти традиционално ловеле во овие води.
Бакаларските војни се одвивале во три главни фази: Првата (1958), Втората (1972–1973) и Третата (1975–1976), секоја поврзана со проширување на исландската зона за риболов. Овие конфликти се дел од поширокиот глобален тренд за воспоставување на ексклузивни економски зони од 200 наутички милји, што подоцна било кодифицирано во меѓународното право преку Конвенцијата на ОН за морско право (UNCLOS) во 1982 година.
2 Првата бакаларска војна (1958)
4.1 Заднина
Во 1950-тите, Исланд започнал да го проширува својот територијален суверенитет над водите, мотивиран од потребата да ги заштити рибните резерви. Во 1952 година, Исланд ја проширил својата зона од 3 на 4 наутички милји, што предизвикало првични тензии.
- Во 1958 година, Исланд еднострано ја проширил зоната на 12 наутички милји, повикувајќи се на меѓународните преговори за морско право, кои сè уште биле во зародиш. Ова било во спротивност со интересите на Обединетото Кралство, чии рибари ловеле во водите близу Исландските брегови.
4.2 Тек на конфликтот
Обединетото Кралство одбило да ја признае новата граница и испратило воени бродови од Кралската морнарица за да ги заштитат своите рибарски бродови во спорните води.
- Исландската крајбрежна стража, иако значително послабо опремена (со само неколку патролни бродови), започнала да ги прогонува британските рибари, што довело до инциденти како пресекување на рибарски мрежи (*net-cutting*) и конфронтации на море.
- Конфликтот бил главно дипломатски, со меѓународен притисок врз двете страни да преговараат. Исланд се повикувал на своето право да ги заштити природните ресурси, додека Британија тврдела дека зоната од 12 милји не е меѓународно призната.
4.3 Исход
Во 1961 година, по дипломатски преговори, Обединетото Кралство ја признало исландската зона од 12 милји. Договорот вклучувал преоден период во кој британските рибари можеле да продолжат да ловат во одредени области со ограничувања.
Ова било победа за Исланд, но тензиите останале, бидејќи рибните резерви продолжиле да се намалуваат поради прекумерен риболов.
3 Втората бакаларска војна (1972–1973)
4.1 Заднина
Во 1972 година, Исланд повторно ја проширил својата ексклузивна економска зона, овојпат на 50 наутички милји, тврдејќи дека е потребно за заштита на рибните ресурси. Ова било поттикнато од научни докази за опаѓање на популацијата на бакалар.
- Обединетото Кралство, чија риболовна индустрија во голема мера зависела од исландските води, повторно одбило да ја признае новата граница. Британските рибари продолжиле да ловат во спорните води, под заштита на Кралската морнарица.
4.2 Тек на конфликтот
Исландската крајбрежна стража започнала поагресивни акции, вклучувајќи употреба на специјални алатки за сечење на рибарските мрежи на британските бродови. Овие акции предизвикале директни конфронтации, со неколку инциденти на лесни судири меѓу бродови.
- Британија распоредила фрегати и други воени бродови за да ги заштитат своите рибари, додека Исланд се потпирал на својата мала, но решителна крајбрежна стража.
- Исланд, иако без формална војска, ја искористил својата позиција во НАТО за дипломатски притисок, заканувајќи се дека ќе ја напушти алијансата или ќе ја затвори американската воена база во Кефлавик, што било стратешки важно за САД за време на Студената војна.
- Конфликтот ескалирал кога Исланд ги прекинал дипломатските односи со Обединетото Кралство во 1973 година, што било редок потег меѓу сојузници во НАТО.
4.3 Исход
Во ноември 1973 година, по меѓународен притисок и посредништво, двете страни постигнале договор. Обединетото Кралство се согласило да ја ограничи својата риболовна активност во зоната од 50 милји, со квоти за улов и временски ограничувања.
- Договорот бил привремен, со рок од две години, што укажувало дека спорот не е целосно решен.
4 Третата бакаларска војна (1975–1976)
4.1 Заднина
Во 1975 година, Исланд ја проширил својата ексклузивна економска зона на 200 наутички милји, следејќи го глобалниот тренд за воспоставување на поголеми риболовни зони. Ова било во согласност со преговорите во рамките на ОН за морско право, но сè уште не било меѓународно кодифицирано.
Обединетото Кралство повторно одбило да ја признае новата граница, а британските рибари продолжиле да ловат во спорните води, што довело до нова ескалација.
4.2 Тек на конфликтот
Оваа војна била најинтензивна од трите. Исландската крајбрежна стража продолжила со сечење на мрежи и заплашување на британските рибари, додека Кралската морнарица распоредила над 20 фрегати и други бродови за да ги заштитат своите рибарски флоти.
- Се случиле повеќе инциденти на море, вклучувајќи судири меѓу исландски патролни бродови и британски воени бродови. На пример, исландскиот брод *Icelandic Coast Guard Vessel Óðinn* учествувал во неколку конфронтации, вклучувајќи намерни судири (*ramming*) со британски бродови.
- Исланд повторно ја искористил својата геополитичка позиција, заканувајќи се со затворање на базата во Кефлавик, што било клучно за НАТО во контекст на Студената војна. Ова предизвикало притисок од САД врз Обединетото Кралство да попушти.
- Дипломатските тензии достигнале врв кога Исланд повторно ги прекинал дипломатските односи со Британија.
4.3 Исход
Во јуни 1976 година, по интензивни преговори, Обединетото Кралство се согласило да ја признае исландската зона од 200 милји. Договорот ограничил британскиот риболов на одреден број бродови и квоти во спорните води, со рок за целосно повлекување. Оваа победа за Исланд го зацврстила концептот на 200-милјната економска зона, кој подоцна станал меѓународна норма.