Партиципи во полскиот јазик

Партиципот (на |imiesłów) е безлична форма на полскиот глагол. Во јазикот постојат променливи и непроменливи партиципи (на |imiesłowy odmienne, imiesłowy nieodmienne), односно според друга класификација ''глаголски придавки'' ("придавни партиципи", на |imiesłowy przymiotnikowe), коишто во реченица обично се атрибути, и ''глаголски прилози'' (конвербијални или прилошки партиципи, на |imiesłowy przysłówkowe), коишто обично функционираат во реченица како прилошки определби. Во полскиот јазик, исто како и во македонски, партиципот не може да биде прирок, означува истовремено дејство или некоја одлика на основното дејство во реченица.
1 Променливи партиципи
Променливи партиципи, инаку "придавни партиципи" или глаголски придавки (на |imiesłowy odmienne, imiesłowy przymiotnikowe) се преходни форми од глагол во придавка. Како и македонските глаголски придавки, полските променливи партиципи имаат форми за роди и числа (еднина и множина).
1.1 Активен променлив партицип
Активниот променлив партицип (на |imiesłów (przymiotnikowy) odmienny czynny) го опишува дејството или состојбата на лице или предмет: ''śmiejący się policjant'' (полицаецот, којшто се смее), ''bawiące się dziecko'' (детето, коешто си игра), ''zachodzące słońce'' (сонце, коешто заоѓа).
Активниот променлив партицип се образува од глаголската основа на сегашно време (на |temat czasu teraźniejszego) со наставката ''-ący'', -''ąca'', -''ące'': ''piszę'' → ''piszący'', ''daję'' → ''dający''.
Ако при промената глаголската основа се менува во некои лица, на пример ''biorę'', ''bierzesz'', активниот променлив партицип мора да се создаде од тврдата варијанта на основата: ''idę'', ''idziesz'' → ''idący'', ''biorę'', ''bierzesz'' → ''biorący''. Правилото важи и за исторични меки глаголски основи, на пример ''płacę'', ''płacisz → płacący,''''goszczę'', ''gościsz'' → ''goszczący,''''noszę'', ''nosisz'' → ''noszący.''
Во полскиот јазик постојат глаголи, коишто имаат две основи, на пример ''gram'', ''grają''. Во случајов активниот променлив партицип се образува од подолгата основа, на истиот начин како и третото лице множина во сегашно време:
*''mam'', ''mają'' → mający
*''wiem'', ''wiedzą'' → wiedzący
*''jem'', ''jedzą'' → jedzący
1.2 Пасивен променлив партицип
Пасивниот променлив партицип (на |imiesłów (przymiotnikowy) odmienny bierny) претставува преодна форма од глагол во придавка. Терминот ''пасивен'' означува дека предметот е трпител на дејството, на пример: ''wyprana koszula'' (измиена кошула), ''zapomniana melodia'' (заборавена мелодија), ''umyte dziecko'' (измиено дете).
Пасивниот променлив партицип се образува само од преодните глаголи (свршени и несвршени). Обично се образува од глаголската основа на минато време, со наставките -''ny,'' -''ty'', -''ony'', -''ęty'':
*''chwalił'' → ''chwalony'', ''zapomnieć'' → ''zapomniany''
Од глаголите, коишто имаат основа на минато време завршена со -''a'', пасивниот променлив партицип се образува со наставката -''ny'':
*''brać'' → ''brał'' → ''brany''*''grzać'' → ''grzał'' → ''grzany''*''widzieć'' → ''widział'' → ''widziany''
Ако основата на минато време на глаголите од I i II конјугација се завршува со согласка (освен ''r'') или се образува со наставка ''i''/''y'', пасивниот променлив партицип се образува со наставката -''ony'':
*''piekę'', ''pieczesz'' → ''pieczony''*''niosę'', ''niesiesz'' → ''niesiony''*''chodzę'', ''chodzisz'' → ''chodzony''*''suszę'', ''suszysz'' → ''suszony''
Пасивниот променлив партицип од глаголот на III конјугација ''jeść'' се образува од истата основа, како и третото лице множина во сегашно време:
*''jem'', ''jedzą'', ''jadł'' → ''jedzony''
Од глаголите, коишто имаат основа на минато време (без наставка) завршена со самогласките ''ą'', ''ę'', ''i'', ''y'', ''u'' или согласката ''r'', пасивниот променлив партицип се образува со наставката -''ty'':
*''ciąć'', ''ciął'', ''cięła'' → ''cięty''*''żąć'', ''żął'', ''żęła'' → ''żęty''*''drzeć'', ''darł'', ''darła'' → ''darty''
Во полскиот јазик има глаголи, коишто во основата имаат наставка -''ną-''. Нивниот пасивен променлив партицип се образува од меката варијанта на основата на сегашно време со наставката -''ęty'':
*''ciągnąć'', ''ciągnę'', ''ciągniesz'' → ''ciągnięty''*''zmarznąć'', ''zmarznę'', ''zmarzniesz'' → ''zmarznięty''
2 Граматички категории на променливи партиципи
Полските променливи партиципи имаат исти граматички категории, како и други именки, односно ''род,''''број'' и ''падеж''.
2.1 Род и број
Во полскиот јазик променливи партиципи имаат три рода во еднина (машки, женски и среден) и два во множина (лично-машки, којшто се користи само за група мажи, и нелично-машки, којшто може да се користи за група мажи и жени, група жени, група луѓе и животни или група предмети).
Примери на формите на променливи партиципи со различни наставки:
+, Еднина, Множина
машки род, женски род, среден род, лично-машки род, нелично-машки род
''piszący'', ''pisząca'', ''piszące'', ''piszący'', ''piszące''''chwalony'', ''chwalona'', ''chwalone'', ''chwaleni'', ''chwalone''''widziany'', ''widziana'', ''widziane'', ''widziani'', ''widziane''''wzięty'', ''wzięta'', ''wzięte'', ''wzięci'', ''wzięte''
2.2 Падежи
Во полскиот јазик променливи партиципи имаат седум падежни форми, како и други именки. Вокатив на партиципите секогаш претставува иста форма со номинатив. Во машки род еднина има две форми на акузатив, од които една (истата со генитив) се користи за човек, а друга (истата со номинатив) за предмет.
Падежните форми на активниот партицип со наставката ''-ący:''
+, Падеж, Еднина, Множина
машки род, женски род, среден род, лично-машки род, нелично-машки род
Номинатив,, ''piszący'', ''pisząca'', ''piszące'', ''piszący'', ''piszące''
Генитив, ''piszącego'', ''piszącej'', ''piszącego'', ''piszących''
Датив, ''piszącemu'', ''piszącej'', ''piszącemu'', ''piszącym''
Акузатив, ''piszącego'', ''piszącą'', ''piszące'', ''piszących'', ''piszące''
Инструментал, ''piszącym'', ''piszącą'', ''piszącym'', ''piszącymi''
Локатив, ''o piszącym'', ''o piszącej'', ''o piszącym'', ''o piszących''
Падежните форми на пасивниот партицип со наставката ''-ony:''
Падеж, Еднина, Множина
машки род, женски род, среден род, лично-машки род, нелично-машки род
Номинатив,, ''chwalony'', ''chwalona'', ''chwalone'', ''chwaleni'', ''chwalone''
Генитив, ''chwalonego'', ''chwalonej'', ''chwalonego'', ''chwalonych''
Датив, ''chwalonemu'', ''chwalonej'', ''chwalonemu'', ''chwalonym''
Акузатив, ''chwalonego'', ''chwaloną'', ''chwalone'', ''chwalonych'', ''chwalone''
Инструментал, ''chwalonym'', ''chwaloną'', ''chwalonym'', ''chwalonymi''
Локатив, ''o chwalonym'', ''o chwalonej'', ''o chwalonym'', ''o chwalonych''
Падежните форми на пасивниот партицип со наставката ''-(a)ny:''
Падеж, Еднина, Множина
машки род, женски род, среден род, лично-машки род, нелично-машки род
Номинатив,, ''widziany'', ''widziana'', ''widziane'', ''widziani'', ''widziane''
Генитив, ''widzianego'', ''widzianej'', ''widzianego'', ''widzianych''
Датив, ''widzianemu'', ''widzianej'', ''widzianemu'', ''widzianym''
Акузатив, ''widzianego'', ''widzianą'', ''widziane'', ''widzianych'', ''widziane''
Инструментал, ''widzianym'', ''widzianą'', ''widzianym'', ''widzianymi''
Локатив, ''o widzianym'', ''o widzianej'', ''o widzianym'', ''o widzianych''
Падежните форми на пасивниот партицип со наставката ''-(ę)ty:''
Падеж, Еднина, Множина
машки род, женски род, среден род, лично-машки род, нелично-машки род
Номинатив,, ''ciągnięty'', ''ciągnięta'', ''ciągnięte'', ''ciągnięci'', ''ciągnięte''
Генитив, ''ciągniętego'', ''ciągniętej'', ''ciągniętego'', ''ciągniętych''
Датив, ''ciągniętemu'', ''ciągniętej'', ''ciągniętemu'', ''ciągniętym''
Акузатив, ''ciągniętego'', ''ciągniętą'', ''ciągnięte'', ''ciągniętych'', ''ciągnięte''
Инструментал, ''ciągniętym'', ''ciągniętą'', ''ciągniętym'', ''ciągniętymi''
Локатив, ''o ciągniętym'', ''o ciągniętej'', ''o ciągniętym'', ''o ciągniętych''
3 Непроменливи партиципи
Непроменливите партиципи (инаку ''конвербијални партиципи, прилошки партиципи'' или ''глаголски прилози'', на |imiesłowy nieodmienne, imiesłowy przysłówkowe) се преходни форми од глагол во прилог, коишто имаат синтаксичка врска со глагол.
3.1 Сегашен прилошки партицип
Сегашен прилошки партицип (на |imiesłów przysłówkowy współczesny) означува дејството, кое што е истовремено со главното дејство во реченица, на пример ''Czytałem książkę, spoglądając niecierpliwie w ekran mojego smartfona'' (''Читав'' книга, нетрпеливо ''гледајќи'' на екранот на мојот паметен телефон) .
Овој партицип се образува со наставката -''ąc'' од истите глаголски основи како и променлив активен партицип:
*''idę'' → ''idący'' → ''idąc''*''mam'' → ''mający'' → ''mając''
3.2 Минат прилошки партицип
Минат прилошки партицип (|imiesłów przysłówkowy uprzedni) означува дејството, кое што е завршено пред да започне основното дејство во реченица: ''Zjadłszy śniadanie umyłem naczynia'' (Откако појадував, ги измив садовите). Ова глаголска форма се појавила во полскиот јазик во првата половина на 19 век.
Партиципот се образува од основата на минато време на свршени глаголи со наставката -''łszy'' или -''wszy''. Ако основата завршува со самогласка, користи се наставката -''wszy'' :
*''zabrać'' → ''zabrał'' → ''zabrawszy''*''poznać'' → ''poznał'' → ''poznawszy''
Ако основата завршува со согласка, партиципот се образува со наставката -''łszy'':
*''zjeść'' → ''zjadł'' → ''zjadłszy''*''pomóc'' → ''pomógł'' → ''pomógłszy''
4 Користена литература
**