Чинар

Чинар (науч:''Platanus'') — род кој се состои од мал број видови дрвја. Тие се единствените живи членови на семејството Чинари.
Сите зрели членови на ''Platanus'' се високи, достигнувајќи 30-50 метри во висина. Типичниот вид на родот е ориенталниот чинар ''Platanus orientalis''. Сите освен ''P. kerrii'' се листопадни, а повеќето се наоѓаат во крајбрежни или други мочуришни живеалишта во дивината, иако се покажуваат како отпорни на суша при одгледување. Хибридниот лондонски чинар ( ''Platanus × hispanica'') се покажал како особено толерантен на урбани услови и е широко засаден низ Лондон и на други места низ умерениот свет. Овој вид чинари е распространет и низ Македонија.
Името на родот ''Platanus'' доаѓа од старогрчкиот grc, што се однесува на ''Platanus orientalis''.
1 Опис
Дрвја со кора која се лупи во облик на големи плочести парчиња. Листовите се последователни, лисната ламина поплитко или подлабоко длановидно насечена на 3-7 дела. Лсната дршка е со проширена основа со која е обвиена пазувната пупка. Чинарот е еднодомно растение.
Цветовите се еднополни и групирани во еднополни топчести соцветија кои висат на долги дршки поединечно или по неколку. Перијантот 4-6-делен и распореден во два круга. Прашниците есе 4-6 и се наспроти надворешните делови на перијантот. Филаментите се многу кратки. Плодникот е над-цветен. Карпелите се 3-6, слободни, секоја со по 1(2) семенов зачеток. Плодовите во основата се обвиени со долги влакна.
2 Ботаника
Цветовите се редуцирани и се раѓаат во топчиња (сферозни глави); 3–7 влакнести чашки може да бидат споени во основата, а ливчињата се 3–7 и се лопатчести. Машките и женските цветови се одвоени, но се раѓаат на истото растение (еднодомни). Бројот на глави во еден грозд (соцветие) е индикативен за видот (погледнете ја табелата подолу). Машкиот цвет има 3–8 прашници; женката има горен јајник со 3–7 ливчиња. Чинарите се опрашуваат со ветер. Машките цветни глави паѓаат откако ќе го исфрлат поленот.
Откако ќе се опрашат, женските цветови стануваат ахени кои формираат агрегатна топка. Плодот е повеќекратен од ахените (систематика на растенијата, Симпсон М.Г., 2006). Типично, јадрото на топката е 1 сантиметар во пречник и е покриен со мрежа од 1 мм, што може да се излупи. Топчето е 2,5–4 см во пречник и содржи неколку стотици ахени, од кои секоја има едно семе и е конусна, со врвот прикачен надолу кон мрежата на површината на топката. Исто така, постои и прамен од многу тенки, цврсти жолто-зелени влакна прикачени на основата на секоја ахена. Овие влакна помагаат во дисперзијата на плодовите со ветер како кај глуварчето.
Листовите се едноставни и наизменични. Во подродот ''Platanus'' тие имаат палматна контура. Основата на стеблото на листот (petiole) е зголемена и целосно се обвиткува околу стебловна пупка во неговата пазува. Пазувниот пупка се открива дури откако листот ќе падне.
Зрелата кора лесно се лупи или ексфолира во неправилни облици, создавајќи шарен, лушпест изглед. Кај старите стебла, кората може да не се лупи, туку се згуснува и пука.
3 Филогенеза
Постојат два подрода, подрод ''Castaneophyllum'' кој го содржи аномалниот ''P. kerrii'', и подрод ''Platanus'', со сите други; неодамнешните истражувања во Мексико го зголемиле бројот на прифатени видови во овој подрод. Во рамките на подродот ''Platanus'', доказите од хлоропластните и јадрени гени покажуваат дека комплексот на видови ''P. racemosa'' во Западна Северна Америка (вклучувајќи ги ''P. racemosa, P. gentryi, P. wrightii'' ) е поблизок со евроазискиот ''P. orientalis'' отколку со другите северноамерикански видови (''P. mexicana'' sensu lato, вклучувајќи до четири видови: ''P. chiapaensis, P. lindeniana, P. [×] mexicana'' sensu stricto, ''P. oaxacana; P. occidentalis'' sl со два подвида: ''P. occidentalis, P. palmeri'' ; ''P. rzedowskii'' ). Двете групи формираат генетски и морфолошки различни развојни лози ( сестрински клади ), неформално наречени „АНА-клад“ (атлантска северноамериканска лоза) и „ПНА-E клад“ (пацифичка северноамериканско-европска лоза). И двете лози биле под влијание на мрежести развојни процеси во минатото (древна или неодамнешна хибридизација и интрогресија):
*''Platanus palmeri'' (= ''P. occidentalis'' var. ''palmeri'' ) – ги формира најјугозападните популации на ''P. occidentalis'' sl – носи јадрени интронски секвенци (втор интрон на генот Leafy) со ПНА-E потекло. Му недостасува пластидниот хаплотип специфичен за североисточните популации ( ''P. occidentalis'' s.str.)
* Внатрешните транскрибирани спејсери на нуклеарно-кодираните rRNA гени на ''P. occidentalis'' sl и ''P. rzedowskii'' вклучуваат АНА-специфични варијанти со функционална 5.8S rDNA, како и ПНА-E -специфични варијанти кои покажуваат знаци на псевдогенија. Вторите се заеднички со ''P. gentryi'', видот ПНА-E најблиску до областа на АНА кладот и северните/внатрешните популации на ''P. mexicana'' sl. Ова укажува дека веќе заедничкиот предок на ''P. rzedowskii'' и ''P. occidentalis'' sl бил во допир со член на ПНА-E кладот.
* Слично на тоа, ''P. rzedowskii'' од Нов Леон е генетски мозаик и можеби потекнува од претходна хибридизација во рамките на кладот АНА, помеѓу најјужниот ''P. occidentalis'' sl (''P. palmeri'') и ''P. mexicana'' sl, или нивните предци. Денес, ареалите на ''P. occidentalis'' sl и ''P. mexicana'' sl меѓусебно се исклучуваат. ''Platanus rzedowskii'' е географски и морфолошки среден помеѓу ''P. occidentalis'' sl и ''P. mexicana'' sl* Морфолошките повторни истражувања, вклучувајќи го и првично собраниот материјал, откриле дека внатрешните популации на ''P. mexicana'' (северен Керетаро и северен Идалго; ''P. mexicana'' var. ''внатрешен'' според Nixon & Poole) ја означуваат хибридната зона помеѓу ''P. rzedowskii'' и ''P. mexicana'' sl и (поранешната) контактна зона со видовите од кладот ПНА-E (''P. gentryi'', ''P. wrightii''). Бидејќи холотипот на ''P. mexicana'' е од оваа зона и покажува карактеристична средна морфологија, ''P. mexicana'' s.str. би претставувал не-вид: ''P. × mexicana''. Останатите популации на ''P. mexicana'' sl, ''P. lindeniana'', не покажуваат знаци на интрогресија ниту од ''P. rzedowskii, P. occidentalis-palmeri'' ниту од западносеверноамериканските видови (агрегат на видовите ''P. racemosa'' ), со исклучок на една хетерозиготна популација ''на P. oaxacana'' од северноцентрална Оахака.
Родот ''Platanus'' примерно го прикажува концептот на Корал на животот, мрежа на видови. Неговите современи видови не се само производ на развојни дихотомии (кладогенеза), разделување на предокската лоза на две (метафора за Дрво на животот), туку и развојни анастомози: хибридизација и интрогресија.
Фосилните записи за лисја и плодови кои можат да се распознаат со ''Platanus'' започнуваат во палеоценот. И покрај географската одвоеност помеѓу Северна Америка и Стариот Свет, видовите од овие континенти лесно се вкрстуваат, што резултира со плодни хибриди како што е лондонскиот чинар, кој е антропоген хибрид (култивар) помеѓу северноамериканскиот ''P. occidentalis'' sensu stricto (АНА-клад) и медитеранскиот ''P. orientalis'' (ПНА-Е клад). Широко користен како парково дрво низ северната полутопка, често се вкрстува со двата свои родители.
4 Болести
Чинарите се подложни на ''Apiognomonia veneta'', габична болест која може да ги обезлисти дрвјата во некои години. Најтешките инфекции се поврзани со ладно, влажно пролетно време. ''P. occidentalis'' и другите американски видови се најподложни, а ''P. orientalis'' е најотпорен. Хибридниот лондонски чинар е средно отпорен.
''Ceratocystis platani'', болест предизвикана од венење, станала значаен проблем во последниве години во поголемиот дел од Европа. Северноамериканските видови се претежно отпорни на болеста, со која веројатно се развиле заедно, додека видовите од Стариот Свет се многу чувствителни.
Други болести како што е прашкастата мувла се јавуваат често, но се од помало значење.
Видовите ''Platanus'' се употребуваат како храна од ларвите на некои видови Пеперуги , вклучувајќи ја ''Phyllonorycter platani.''
Во 21 век, болест, попозната како болест Масарија, ги напаѓа платаните низ цела Европа. Таа е предизвикана од габата ''Splanchnonema platani'' и предизвикува големи лезии на горните страни на гранките.
5 Ефекти врз луѓето
Имало случаи на „кашлица“, симптоми на отежнато дишење, кашлање и иритирани очи, кои можат да зафатат неколку луѓе на едно место, и довеле до почетно сомневање за напад со иритирачки гас. По еден таков масовен напад кој ги погодил учениците во училници со отворени прозорци густо опкружени со платани, децата морале да бидат примени во болница, каде што биле лекувани и закрепнати без несакани ефекти. Било утврдено дека симптомите се должат на фините трихоми (влакна) во облик на ѕвезда на сите делови од платините, кои се кршат од силен ветер по продолжен сушен период. Создадената прашина предизвикува директно воспаление и чешање во очите, грлото и носот, но не и течење на носот и чешање на очите и носот предизвикани од алергија. Инцидентот во училиштето се случил по сушен период, со прилично висока температура од , а ветерот дувал на .
Заштитата од кашлица се обезбедува преку избегнување на допир и носење заштитни очила и маски под временски услови кои го поттикнуваат ослободувањето на трихомите. При чистење во урбана средина, собирањето на паднатите лисја и гранки може да ослободи влакна; се претпочита чистење со вшмукување. Не се препорачува сечење на дрвјата во градовите, бидејќи тие се корисни; особено, трихомите од платина делуваат како биофилтри за загадувачи на воздухот. Таму каде што има урбани концентрации кои претставуваат ризик, сезонското прскање на дрвјата со раствор од јаболков пектин може да спречи кршење на ѕвездената коса.
6 Употреба
Главната употреба на овие дрвја е како украсни дрвја, особено во урбаните средини и покрај патиштата. Лондонскиот платан е особено популарен за оваа намена. Американскиот платан понекогаш се одгледува за дрва и се направени истражувања за неговата употреба како култура за биомаса. Азискиот платан е широко користен како украсно дрво, а има и голем број помали медицински намени.
7 Културна историја
Најзначајните аспекти од културната историја се однесуваат на ''Platanus orientalis'' во Стариот Свет. Дрвото е важен дел од книжевната сценографија на платоновиот дијалог ''„Федар“'' . Поради Платон, дрвото играло важна улога и во сценографијата на цицероновото „''De Oratore“'' . Дрвјата исто така обезбедувале сенка под која се одржувале познатите филозофски школи на Аристотел и Платон. Операта ''„Serse'' “ на Хендл има позната арија „Ombra mai fu“, која главниот лик ја пее во пофалба на својот омилен чинар.
Чинарот е чест мотив што се појавува во класичната кинеска поезија како олицетворение на тажни чувства поради есенското опаѓање на лисјата.
Легендарното суво дрво за прв пат забележано од Марко Поло веројатно било платинум. Според легендата, тоа го означувало местото на битката меѓу Александар Велики и Дариј III.
Германскиот камуфлажен модел ''Platanenmuster'' („модел на платан“), дизајниран во 1937–1942 година од Јохан Георг Ото Шик, бил првиот испрекинат камуфлажен модел.