Перкунас

Перкунас (литвански: ''Perkūnas'', латвиски: ''Pērkons'', старпруски: ''Perkūns'', ''Perkunos'', јотвиншки: ''Parkuns'', латгалски: ''Pārkiuņs'') бил балтички бог на громот и второто најважно божество во балтичкиот пантеон по Диевас. И во литванската и во латвиската митологија, тој е документиран како бог на небото, грмотевиците, молњите, бурите, дождот, огнот, војната, законот, редот, плодноста, планините и дабовите дрвја.
1 Етимологија
Името потекнува ПИЕ ''* '', сродно на ''*'', збор за „даб“, „ела“ или „шуместа планина“. Протобалтското име *''Перкунас'' може да се реконструира со сигурност. Словенскиот Перун е сроден бог, но не се совпаѓа етимолошки прецизно. Финскиот Перкеле, име на Уко, се смета за позајмица од балтичкиот јазик.
Друга врска е онаа со ''терпикераунос'', епитет на Зевс што значи „''кој ужива во молњите''“.
2 Перкунас во пишани извори
Повеќето информации за Перкунас доаѓаат од народни песни, легенди и бајки. Бидејќи повеќето од нив биле собрани доста доцна во 19 век, претставуваат само некои фрагменти од целата митологија. Литванскиот Перкунас има многу алтернативни ономатопејски имиња, како Дундулис, Диндутис, Дуду сенис, Таршкулис, Таршкутис, Близгулис, итн.
Најраното сведоштво за Перкунас изгледа дека е во рутенскиот превод на ''Хрониката на Јован Малала'' (1261 година) каде се зборува за обожавањето на „Перкунови рекше громоу“, и во ''Ливонската римирана хроника'' (околу 1290 година) каде се споменува идолот Перкуне.
Во ''Констинтутионес Сунодалес'' (1530 година) Перкунас се споменува во список на богови пред богот на пеколот ''Пикулс'' и се идентификува со римскиот Јове (Јупитер). Во ''Судовската книга,'' Перкунас (Паркунс) е напоменат во врска со ритуал кој вклучува коза. Во христијанските композиции, Перкунас е злобен дух, демон, како во ''Хрониката на Јован Малала'' или во списите од 15 век на полскиот хроничар Јан Длугош.
3 Претставување во митологијата
Перкунас е бог на молњата, грмотевиците и бурите. Во тријадата на богови, Перкунас ги симболизира креативните сили (вклучувајќи ја и вегетативната), храброста, успехот, врвот на светот, небото, дождот, грмотевицата, небесниот оган (молња) и небесните елементи, додека Потримпо е поврзан со морињата, земјата, посевите и житото, а Велнијас/ Патулас со пеколот и смртта. Како небесно (атмосферско) божество, Перкунас, очигледно, е помошник и извршител на тестаментот на Диевас. Сепак, Перкунас има тенденција да го надмине Диевас, ''деус отиосус'', поради тоа што тој всушност може да се види и има дефинирани митолошки функции.
Во латвиските ''dainas'', функциите на Перкунас и Диевс повремено може да се спојат: Перкунас се нарекува ''Перкона тевс'' („Татко или Бог на громот“) или ''Диевинс'', деминутивна форма на ''Диевс''.
3.1 Оружје и возило
Перкунас е прикажан на средна возраст, со секира и стрели, како вози двоколна кочија со кози, како Тор или келтскиот Таранис.
Во други записи, богот на грмотевиците е претставен како вози огнена кочија низ небото со брзи коњи или како јава огнен коњ.
3.2 Семејните односи на Перкунас
Во песните за „небесната свадба“ Сауле (Сонцето) го изневерува Перкунас со Менулис (Месечината); Перкунас го дели Менулис на половина со меч. Според друга, попопуларна верзија, Менулис го изневерува Сауле со Аушрине (утринската ѕвезда) веднаш по свадбата, а Перкунас го казнува тоа. Меѓутоа, тој не ја разбира лекцијата и ја повторува прељубата и е казнуван повторно секој месец. Други објаснувања посочуваат дека тоа е причината зошто Сонцето сјае преку ден, а Месечината ноќе. Иако се разведени, двајцата сакаат да ја видат својата ќерка Жемина (Земјата).
Во други песни, Перкунас, на пат кон свадбата на Аушра (зора; ќерката на Сонцето), се удира во златен даб. Дабот е дрво на богот на громот во балтичката митологија. Поврзаности за „дабот од Перкунас“ (на литвански, ''Perkūno ąžuolas''; на латвиски, ''Pērkona ozols'') постојат во извор кој датира од првата половина на 19 век.
Други митови посочуваат дека Перкунас и една Лауме или Ваива (виножито) требале да се венчаат во четврток, но невестата била киднапирана од страна на Велнијас (ѓаволот) и Перкунас го лови Велнијас оттогаш.
Некои митови споменуваат четири сина на Перкунас (латвиски: ''Perkona dēli''; литвански: ''Perkūno sūnūs''), кои, очигледно, се поврзани со четирите годишни времиња или со четирите правци на светот (исток, запад, југ и север). Понекогаш има седум или девет Перкунаи кои се нарекуваат браќа. На литвански се вели ''„Perkūnų yra daug“'' („има многу громови“).
Во некои митови, Перкунас ја протерува својата сопруга (а во некои случаи и своите деца) и останува сам на небото. Некои митови нудат многу поинаква приказна: Диевас го крева Перкунас од земјата на небото. Перкунас има камења на небото (кои татнеат за време на бури) - мотивот е поврзан со индоевропската митологија. Перкунас живее на високи ридови или планини: споредете ја литванската топонимија на Перкункалнис, „планина Перкунас“, или Гриаусмо калнас, „планина од татнеж“.
3.3 Перкунас и Велнијас
Важната функција на Перкунас е да се бори против Велњас (на латвиски, ''Велнс)''. Некогаш се смета за антитеза на Перкунас и е бог на подземјето и смртта. Христијанството ги смета „Велнија“ за слични на нивниот „ѓавол“, без разлика на тоа, ова не се совпаѓа со древните верувања.
Перкунас го протерува својот противник, Велнс, за пикарун или кражба на плодност и добиток. Велнијас се крие во дрвја, под камења или се трансформира во различни животни: црна мачка, куче, свиња, коза, јагне, штука, крава (споредете со латвиските претстави на јодс, суштество со кравји копита) или човек.
Перкунас го прогонува противникот на небото на кочија, направена од камен и оган (литвански ''угниес ратаи''). Понекогаш кочијата е направена од црвено железо. Го впрегнува пар (поретко четири или три) црвено-бели (или црно-бели) коњи (понекогаш кози). Споредете го литванското божество на коњите и кочиите Ратаињчија (Ратаиница споменато во делата на Ласик; од литванскиот збор ''ратаи'' - „тркало“). Тоа е митологизирана слика на кочија на ''Дидиеџи Грижуло Ратаи'' („Големите тркала на Грижулас“ (Голема Мечка). Тоа се согласува со самогитските претстави, во кои Перкунас е коњаник на огнен коњ. На својата небесна кочија, Перкунас се појавува во облик на седокос старец со голема брада во многу бои, во бела и црна облека, држејќи коза на јаже во едната рака и рог или секира во другата.
Перкунас има многу оружја. Тие опфаќаат секира или чекан, камења, меч, молњи, лак и стрели, палка и железен или огнен нож. Перкунас е создавачот на оружјето (''Акменинис калвис'', „камениот ковач“) или му помага небесниот ковач Телевелис (Калвелис).
Противник на Перкунас се крие во вдлабнатината на дрво или камен (атрибути на Перкунас). Кулминацијата на ловот на Перкунас по неговиот противник е грмотевици; таа не само што ја ппрочистува земјата од зли духови, дополнително ги враќа и украдените говеда или оружје.
Перкунас е поврзан и со четврток. Четврток е денот на Громовникот во многу традиции: споредете полапски ''Перауне-дан'' („ден на Перун“), литвански ''Перкуно диена''. Перкунас е поврзан со римскиот бог Јупитер во раните извори. Четврток е ден на грмотевици и дождови, а и на свадби.
4 Пруски Перкуни
Симон Грунау (околу 1520 година) опишал пруско знаме со Перкунс на него. Богот е претставен како лут маж на средна возраст со искривена црна брада, на врвот од која има пламен. Сместен е меѓу младиот Патримпас и стариот Патулас. Перкунс ја задржува истата централна позиција во описот на светиот даб во светилиштето Ромов. Пред дабот, горел вечниот оган (симбол на Перкунс). Во светилиштето служеле посебни свештеници. Старите Пруси пробувале да му се обратат на богот преку молитви. Перкунатете била мајка на Перкунс.
5 Латвиски Перконс
Перконс бил силно поврзан со Диевс, иако двата биле многу различни. Луѓето жртвувале црни телиња, кози и петли на Перконс, особено за време на суши. Околните народи доаѓале на овие жртви за да јадат и пијат заедно, откако ќе му истуреле пиво на земја или во оган. Латвијците исто така жртвувале варена храна пред оброците на Перконс, со цел да се спречат грмотевици, во текот на кои саќето се ставало во огнови за да се растераат облаците.
Семејството на Перконс опфаќало синови кои симболизирале различни аспекти на грмотевици (како грмотевиците, молњите, ударите од молња) и ќерки кои симболизирале разни видови дожд.
Перконс се појавува на златен коњ, држејќи меч, железна палка, златен камшик и нож. Древните Латвијци носеле мали секири на облеката во негова чест.
6 Во модерната култура
Гинтер Грас, во својот втор роман „Кучешки години“ (1963 година), алудирал на Перкунас („Перкунос“) како симбол на темните човечки енергии ослободени преку подемот на нацизмот во Германија во 1930-тите.
Фиктивната паралела со нацистичка Германија во алтернативниот историски роман од 1966 година ''„Портата на времето“'' од Филип Хозе Фармер - сместена на местото на денешна Германија, но доминирана од Литванци наместо од Германци - е наречена Перкуниша, именувана по Перкунас.
Две други алтернативни историски временски линии прикажуваат Литванија која го обожава Перкунас и преживеала до 20 век, од дијаметрално спротивставени точки на дивергенција. Во „Деленда Ест“ (1955 година) на Пол Андерсон, алтернативната Литванија се појавила во историја каде што Картагина го победила и уништила Рим и немало Римско Царство. Спротивно, во „''Империја на барут“'' (2003 година) од Хари Трлтлав, Римското Царство преживеало во 20 век и понатаму, а „Лиетува“ се појавила како соперничка империја на нејзиниот север. Перкунас бил споменат во романот на Тртлдаув во ''„Случајот за токсичната депонија на магии“'' (1993 година).
Литванската фолк-музичка група Кулгринда издала албум во 2003 година насловен ''Перкуно Гиесмес'', што значи „Химни на Перкунас“.
''Сауле, Перконс, Даугава'' е латвиска хорска песна компонирана од Мартиш Браунс, заснована на песна на Раинис од 1916 година.
Ерика Синтс направила синтетизатор за тапани по име Перконс.
Во август 2023 година, над Белите карпи на Довер во јужна Англија, Велика Британија, се појавил тотемски столб со врежан натпис „Перкунас 2023“. До денес никој ја нема побарано сопственоста на делото, а јавноста сè уште не е запознаена со тоа како се нашло таму.
7 Поврзано
* Перун
* Тор
* Список на литвански богови и митолошки фигури