Животот и делата на бесмртниот водач Караѓорѓе

''Животот и делата на бесмртниот водач Караѓорѓе'' (|Život i dela besmrtnog vožda Karađorđa), или едноставно ''Караѓорѓе'' (|Karađorđe) — српски нем филм од 1911 година во режија на Илија Станојевиќ и во кој игра Милорад Петровиќ. Тоа бил првиот долгометражен филм објавен во Србија и на Балканот. Петровиќ го портретира истоимениот бунтовнички водач Караѓорѓе, кој го предводел Првото српско востание од 1804–1813 година.
''Караѓорѓе за'' првпат го замисли аспирантниот филмски продуцент Светозар Боториќ, сопственикот на првото кино во Србија. По неуспешниот обид да се обезбеди владино финансирање за проектот, Боториќ решил да го финансира филмот лично. Глумците од Националниот театар ги глумеле главните улоги. Боториќ работел со кинематографер, Луј де Бери, со кој во минатото снимале кинопрегледи. Снимањето траело до јули и август 1911 година и се одвивало во и околу Белград. Филмот бил одлично прифатен по неговата премиера во Белград во октомври 1911 година. Иако дома бил финансиски успешен, ''Пате'' се одлучил да не го дистрибуира во странство. Одлуката го фрлила Боториќ во несигурни финансиски тешкотии, бидејќи домашните приходи од филмот биле едвај доволни да ги покријат трошоците за производство. По неколку понатамошни неуспешни обиди да добие меѓународна дистрибуција за неговите филмови, Боториќ целосно ја напуштил филмската индустрија.
Во 1928 година, ''Караѓорѓе'' за последен пат бил прикажан на група српски емигранти кои живеат во САД. Последната позната копија исчезна во 1947 или 1948 година, и многу децении филмот се сметал за изгубен. Во јули 2003 година, во Виена била откриена претежно недопрена копија од истражувачи од Југословенската кинотека. Подоцна, филмскиот фонд бил вратен во Србија, каде што бил обновен на време за да се прикаже на 200-годишнината од избувнувањето на Првото српско востание, во февруари 2004 година. Филмот бил подложен на дигитална реставрација во 2011 година. Дигитално обновената верзија на ''Караѓорѓе'' последователно била прикажана на 100-годишнината од нејзиното објавување. Во декември 2016 година, Југословенската кинотека го прогласила филмот за парче „културно наследство од исклучително значење“.
1 Сценарио
Филмот започнува со младиот Караѓорѓе (Милорад Петровиќ) кој убива отомански службеник (Илија Станојевиќ). Убиството го претвора Караѓорѓе во бегалец. По неуспешниот бунт против Османлиите, Караѓорѓе е принуден да ја напушти Србија и да побара засолниште во Австриската империја, преку реката Сава. Кога таткото на Караѓорѓе одбива да го придружува неговиот син надвор од земјата, Караѓорѓе го убива. Откако поминал одредено време во Австрија, Караѓорѓе се враќа во Србија. Во февруари 1804 година, по Колењето на Кнезите, преживеаните српски познати лица се собрале на собранието во Орачац и решиле да се побунат против ''Дахите'', одметнатите јаничари кои го предизвикале масакрот. Познатите предлагаат Караѓорѓе да го предводи востанието, со оглед на неговото претходно воено искуство. Првично ја одбива нивната понуда, но на крајот попушта; започнува првото српско востание. ''Дахите'' наскоро го предвиделе нивниот пад, сведочејќи како нивните судбини се рефлектираат во сад со вода извлечена од Дунав.
Караѓорѓе ''победува''''Дахите'', но на крајот се свртил кон Султанот, кој претходно се понудил да го поддржи Караѓорѓе во неговата борба против лажните јаничари. Караѓорѓе издвојува низа победи против Портата, ги разбил Османлиите во Битката кај Мижар и на крајот го зазема Белград. Востанието продолжува скоро една деценија, но на крајот е поразено и Караѓорѓе е принуден уште еднаш да побегне во Австрија. Во 1817 година, тој одлучува да се врати во Србија за да поведе нов бунт. Главниот соперник на Караѓорѓе, Милош Обреновиќ, е свесен за ваквиот развој на настаните. Тој договара состанок со Вујица Вуличевиќ, поранешен пријател на Караѓорѓе, кој сега е на платниот список на Обреновиќ, и наредува да се убие Караѓорѓе. Кога Караѓорѓе се враќа во Србија, Вуличевиќ му нуди шатор во шума, а додека тој спие, пука и го убива со пушка. Филмот завршува со дел од ''Планинскиот венец'', епска поема напишана од Његош, националниот поет на Србија и Црна Гора. Глумците потоа изведуваат завесен повик.
2 Улоги
* Милорад Петровиќ како Караѓорѓе, водачот на Првото српско востание
* Илија Станојевиќ како Вујица Вулиќевиќ, на спахискиот следбеник на Караѓорѓе
* Јеврем Божовиќ како пет различни ликови, вклучувајќи ги и таткото на Каражорче и Милош Обреновиќ
* Сава Тодоровиќ како Мехмед-ага Фошиќ, еден од водачите на ''Дахите''* Драгоjуб Сотировиќ како братот на Хајдук Веjко и Караѓорѓе, Маринко
* Вукосава Јурковиќ како Марица, мајката на Караѓорѓе
* Добрица Милутиновиќ како Јанко Катиќ, еден од организаторите на Првото српско востание
* Александар Милојевиќ како Матеја Ненадовиќ, еден од водачите на Првото српско востание
* Милорад Петровиќ како малолетниот Караѓорѓе
3 Производство
Првиот филмски театар во Србија, Париското кино, сместен во истоимениот хотел Париз, на белградскиот плоштад Теразије, бил отворен од хотелиерот Светозар Боториќ во декември 1908 година. До тој момент, филмовите можеле да се гледаат само на патувачки театри кои периодично ги посетувале големите градови на Србија. Многу малку припадници на интелигенцијата во земјата сметале дека киното има каква било културна вредност, а помалкумина сметале дека е финансиски исплатливо. За разлика од многу негови современици, Боториќ бил убеден дека филмот може да се претвори во профитабилен потфат. Во 1909 година, тој потпишал договор со француската кинематографска фирма <i>Пате, станувајќи нивни претставник во Србија и Бугарија. Во овој капацитет, тој одржал ексклузивни балкански премиери на филмовите на Пате во неговиот хотел. Боториќ, исто така, редовно произведувал новински вести за локалните настани во име на ''Пате'', со тоа што фирмата обезбедила опрема за снимање и снимател (Луис де Бери), а Боториќ им дава дел од неговите примања. Во 1911 година, Боториќ се здружил со истакнатиот сценски глумец Илија Станојевиќ за да ја основа Унијата за производство на српски филмови (|Udruženje za snimanje srpskih filmova).
Боториќ бил инспириран да продуцира играни филмови откако го видел ''Атентатот на војводата од Гиз на'' Чарлс Ле Барги и Андре Калмети (|L'Assassinat du Duc de Guise), ран пример на наративна кинематографија. До тој момент, сите филмови снимени во Србија биле документарни и етнолошки филмови, опфаќајќи настани од историско значење, како што се официјални функции и државни церемонии до настани од побанална природа, како што се обичните луѓе на белградските улици. Веднаш, Боториќ дошол на идеја за производство на филм за револуционерот Караѓорѓе во 19 век. Династијата Караѓорѓевиќ, со чело на кралот Петар, се вратила на власт во 1903 година преку државен удар, исфрлајќи ја соперникската династија Обреновиќ. Поради насилната природа на пучот, династијата Караѓорѓевиќ се соочила со неколкугодишна меѓународна изолација. Подобрувањето на јавниот имиџ на кралското семејство во странство бил приоритет. Боториќ, кој се надевал дека ќе обезбеди финансирање на владата за неговите идни кинематографски потфати, на тој начин сметаше дека долгометражниот филм за Караѓорѓе ќе го подобри угледот на киното во земјата и ќе го зголеми својот профил во очите на лидерите на Србија.
''Караѓорѓе'' се темелел на бројни извори, имено истоимена сценска претстава на драматургот Милош Цветиќ, разни биографии и хагиографии за водачот на бунтовниците, како и епската поема ''Почеток на бунтот против дахиите'' (|Početak bune protiv dahija), што традиционално му се припишува на бардот Филип Вишњиќ. Сценариото на филмот го напишал Станојевиќ, Ќира Манок, и поединец спомнат само по неговото презиме „Савковиќ“.
3.1 Кастинг и кинематографија
Со цел да му се даде поголем кредибилитет на проектот, Боториќ повикал глумци од Националниот театар за филмот. На Милорад Петровиќ, истакнат сценски глумец, му била дадена улогата на Караѓорѓе. Детето глумец што го играше малдиот Караѓорѓе случајно бил со име Милорад Петровиќ. Јеврем Божовиќ играл пет различни карактери, вклучувајќи ги таткото на Караѓорѓе и соперникот на Караѓорѓе, Милош Обреновиќ. Сава Тодоровиќ бил избран за Мехмед-ага Фошиќ, еден од водачите на ''Дахите''. Станојевиќ го играл Вулиќевиќ, како и спахискиот следбеник. Матија Ненадовиќ го играл Александар Милојевиќ. Делот на Хајдук Веjко го играл Драгоjуб Сотировиќ, кој ја играл и улога на братот на Караѓорѓе, Маринко. Добрица Милутиновиќ се појави на екранот како бунтовничкиот водач Јанко Катиќ. Вукосава Јурковиќ ја играл улогата на мајката на Караѓорѓе, Марица.
''Караѓорѓе'' го режирал Станојевиќ. Филмот имал вкупен буџет од 20.000 динари. Боториќ се обидел да ја убеди Кралската српска влада да го финансира филмот, но без успех. ''Караѓорѓе'' е снимен во Белград и неговата околина. Снимањето траело од средината на јули до средината на август 1911 година. Де Бери, кого Боториќ го користел за снимање на новински ивештаи во минатото, бил кинематографер на филмот. Надворешни сцени, како оние што ги прикажуваат собранието Орачац и Битката кај Мичар, биле снимени на бреговите на Дунав и Сава, главно кај Ада Циганлија, како и на Белградската тврдина, паркот Топчидер и на Шума Бањица. Користени се повеќе од 1.000 додатоци. Сцените во затворените простории биле снимени во хотелот Париз, со реквизити и сценографии обезбедени од Националниот театар. Откако завршило снимањето, негативите биле испратени во Париз за да ги развие ''Пате''.
4 Објавување
4.1 Современ прием
''Караѓорѓе'' премиерно бил прикажан во хотелот Париз на . Истиот ден, филмот бил прикажан пред кралот Петар во она што денес се нарекува Стара палата. Иако е официјално насловен ''Животот и делата на бесмртниот водач Караѓорѓе'' (|Život i dela besmrtnog vožda Karađorđa), филмот едноставно бил дистрибуиран како ''Караѓорѓе''. Тоа бил првиот долгометражен филм објавен во Србија, како и на Балканот пошироко.
''Караѓорѓе'' бил домашен финансиски успех. Преглед објавен во белградскиот дневен весник ''Новости'' од , се вели: „Сликата беше добро кореографирана, со чист снимател.... ќе да предизвика вистинска сензација каде и да се прикаже“. Иако е успешен во земјата, Пате одбил да го дистрибуира филмот во странство и донел слична деловна одлука во однос на нејзиниот сестрински филм, ''Улрих од Сили и Владислав Хуњади'' (|Ulrih Celjski i Vladislav Hunjadi). Наместо тоа, Пате се одлучи за етнографски краток филм, чија тема била ромска венчавка во Ада Циганлија, што стана првиот српски филм што бил прикажан во странство. Бидејќи ''Пате'' одлучил против дистрибуција на ''Караѓорѓе'' на меѓународно ниво, Боториќ морал да се потпира на приходите домашни благајните на филмот да се надоместат трошоците, што едвај можело да ги покрие.
Инвестирајќи значително на време и пари во играни филмови и добивајќи малку за возврат, Боториќ одлучи дека не вреди да се труди. Комерцијалната филмска продукција запрела виртуелно по избувнувањето на Првата светска војна. За време на австроунгарската, германската и бугарската инвазија на Србија кон крајот на 1915 година, Боториќ бил заробен. Следната година починал во австроунгарски логор. Станојевиќ, исто така, очигледно бил одвратен од учество во играни филмови и останал посветен на театарските претстави до крајот на животот. Де Бери продолжил со снимање на новински извештаи.
4.2 Повторно откривање
Филмот последен пат бил прикажан пред група српски емигранти во САД во 1928 година. Копија од него постоела во Белград сè до 1947 или 1948 година, кога неговиот сопственик го фрлил во Дунав. Филмски историчари и архивисти започнале да бараат трага за преживеана копија ''Караѓорѓе'' уште во 1963 година. Како одговор на прашањата од Југословенската кинотека, ''Пате'' објавиле дека во своите архиви ''не поседувале филм со наслов Караѓорѓе''. Исто така, било наведено дека нема запис за тоа дека некој кинематографер по име Луис де Бери некогаш бил на нивниот платен список. Во 1969 година, во име на Југословенската кинотека, историчарот на филмот Дејан Косановиќ ја испитал колекцијата на ''Кинотеката Францеза'' во Париз, без резултат. Во 1992 година, во просториите на Кралскиот дворец во престижната населба Дедиње во Белград биле извршени претреси по дојава од принцот Томислав, кој изјавил дека неговиот татко, кралот Александар, некогаш имал копија од филмот и го гледал редовно. Пребарувањето не дало никакви резултати.
Во раните 2000ти, научниците од Југословенската кинотека ги продолжиле своите обиди да најдат преживеан отпечаток на филмот. Предводници на напорите биле Александар Ердеjanановиќ и Радослав Зеленовиќ. Во текот на своето истражување, Ердеjanановиќ открил дека Де Бери е унгарски кинематографер, а не француски, чие вистинско име било Лајош Золтан Арпад Питролф, со што се реши мистеријата зошто ''Пате'' не го наведувал на нивниот платен список. На 16 јули 2003 година, откриен е во голема мерка недопрен отпечаток во Австрискиот филмски архив во Виена. Бил пронајден меѓу ефектите на Игнац Рајнталер, кој бил сопственик на кино во Осиек пред и за време на Првата светска војна, но по распуштањето на Австроунгарија се преселил во Австрија. ''Караѓорѓе'' подоцна бил вратен во Србија и бил ставен во владение на Југословенската кинотека, институт со една од најголемите филмски колекции во светот, но запуштен со години на систематско запоставување и постојан недостаток на средства. Обновениот отпечаток бил претежно во добра состојба, со исклучок на некои делови оштетени од изложеност на елементите. Бидејќи првичното траење на филмот е непознато, не е јасно колку е пронајден и колку останува да недостасува.
Повторно откриените снимки првпат биле прикажани на јавноста во Националниот театар на 14 февруари 2004 година, кои се совпаѓаат со 200-годишнината од почетокот на Првото српско востание. Филмот бил прикажан заедно со придружната партија создадена од композиторот Владимир Пејковиќ. Бидејќи во обновениот отпечаток недостасувале наслови, југословенската кинотека додала нови. Подоцна во 2004 година, филмот бил издаден на ДВД од Југословенската кинотека со посебни менија на српски и англиски јазик, како и англиски преводи. Изданието на ДВД содржи и дваесетминутен документарец што го прикажува повторното откривање на филмот.
5 Критичка анализа
''Караѓорѓе'' бил еден од многуте историски филмови произведени во Европа на почетокот на 20 век; со тоа беше производ на своето време. Теми како што е борбата против Отоманската Империја и понатаму ќе доминираат во српската кинематографија во наредните децении. Филмскиот историчар Мајкл Стоил го опишал ''Караѓорѓе'' како пропаганден филм дизајниран да ја зголеми поддршката на владејачката династија Карашорчевиќ. „''Караѓорѓе'' и слични дела биле замислени како историски избори наместо како историска драма“, пишал Стоил. „Тоа беа прослави на познати водачи, настани и масовни доблести, што претставуваа апели за запишување на балканските маси за поддршка на национализмот и владејачките династии, повторлива тема меѓу урбаната интелигенција во пресрет на Балканските војни и потоа.“ Филмскиот научник Властимир Судар го критикувал сфаќањето на Стоил, бидејќи во времето кога било напишано, ''Караѓорѓе'' не бил виден со децении. „Од денешна перспектива, тоа е статичен ''филм на уметноста'', историски спектакл со ''живописни таблици'', ''мин-ен-сцена'' и барок, емотивно нагласени меѓуслогови“, пишал филмскиот научник Невена Даковиќ. „Предвидувајќи го бранот српски историски спектакли во 30те години на минатиот век, филмот ги разгорува националните чувства и свест, го слави националниот идентитет и широко учествува во она што Ерик Хобсбаум го нарекол „изум на традицијата“ со величење и митологизирање на минатото што го одредува обликот на работите што доаѓаат“.
Ердеjanановиќ ги категоризира постоечките делови од филмот во 16 различни епизоди, од кои единаесет се снимени на отворено, а пет од нив се на затворено. Со исклучок на Битката кај Мичар, преостанатите сцени на филмот се статички, едноставни кадри и без резови. „Многу сцени, особено ентериерите, изгледаат „сценски“ во стилот познат од многу рано кино“, пишува филмскиот научник Роџер Смитер. „Во целина, дејството се снима во среден кадар, без движење на камерата и без крупни кадри. Емоциите се претставени со големи гестови и чести таблети“. И покрај тоа, академиците Мира и Антонин Ј. Лихм веруваат дека ''Караѓорѓе'' претставува "преминување на границите меѓу сцената и екранот". Како што забележал Судар, претходните европски филмови како ''„Атентатот врз војводата од Гиз“'' претставувале малку повеќе од снимани театарски претстави. Смитер го пофалил поставувањето на Битката кај Мичар. „Таквите моменти покажуваат вистинска посветеност и му даваат значителен интерес на филмот, како и автоматската вредност што ја има заради извонредната историја“ пишал тој.
6 Наследство
Иако филмот бил популарен кај српската јавност, тој не успеал да го разбуди интересот на раководството на земјата и кралската српска влада не понудила буквално никаква финансиска поддршка на филмска индустрија на Србија во следните години. Судар пишал дека обидите на Боториќ да ја трансформира перцепцијата на јавноста за кино од „безумна забава“ во легитимна уметничка форма, иако примарно мотивирана од можноста за финансиска награда, „сега може да се сфати како благородна“. Пред неговото повторно откривање, ''Караѓорѓе'', и пошироко српската кинематографија, генерално биле занемарувани од академици и научници, кои верувале дека таквите филмови имаат мала историска или кинематска вредност. „Откако филмот бил обновен и прикажан“, пишал Судар, „било очигледно дека е напреден за своето време“.
Во 2011 година, ''Караѓорѓе'' бил подложен на дигитална реставрација по повод 100-годишнината од неговото објавување. Дигиталното враќање на филмот била макотрпна работа. „Да се врати филмот од 10 до 15 минути може да трае два до три месеци“, рекол Ердељановиќ. Процесот на обновување на крајот траел повеќе од една година. Го надгледуваше Ердељановиќ, во својство на раководител на Југословенската кинотека. Своите експерти ги дале и филмските специјалисти Дубравко и Марија Бадалиќ, Лазар Лисинац, Бојан Перковиќ и Стеван Станиќ. Дигитално обновената верзија на филмот на крајот била објавена на ДВД. Истата година, националниот поштенски сервис на ''Србија, Пошта Србија'', објавил поштенска марка во знак на сеќавање на објавувањето на филмот. Во 2012 година, ''Караѓорѓе'' бил номиниран за Регистарот на Југословенкската кинотека. Од 2019 година, Мирославското евангелие, архивата на Никола Тесла и објавувањето војна на Австроунгарија против Србија се единствените ставки од Србија наведени во регистарот. Во декември 2016 година, Југословенската кинотека го прогласила ''Караѓорѓе'' за парче „културно наследство од исклучително значење“, оставајќи ја одлуката да биде ратификувана од Министерството за култура и информации и Националното собрание на Србија.
7 Поврзано
* Список на српски филмови
* Список на повторно откриени филмови
8 Наводи
8.1 Академска литература
*******************
8.2 Дигитални ресурси
*************