Нуклеарна централа Кршко

Нуклеарна централа Кршко (|Jedrska elektrarna Krško, ЈЕК, или sl, NEK, ; |Nuklearna elektrana Krško) — се наоѓа во Врбина, во општина Кршко, Словенија. Централата била поврзана со електричната мрежа на 2 октомври 1981 година, а влегла во комерцијална работа на 15 јануари 1983 година. Изградена е како заедничко вложување од Словенија и Хрватска, кои во тоа време биле дел од Југославија.
Централата е водопритисочен реактор со 2 јамки со потекло од Вестингхаус и номинален термички капацитет од 1.994 термички мегавати (MW<sub>t</sub>) и 696 мегавати електрична енергија (MW<sub>e</sub>). Работи на збогатен ураниум (до 5 тежински проценти <sup>235</sup>U), маса на гориво 48,7т, со 121 горивни елементи, деминерализирана вода како модератор и 36 снопови од по 20 контролни прачки, секој направен од легури на сребро, индиум и кадмиум за регулирање на моќноста. Неговата сестринска електрана е Ангра I во Бразил.
Оперативната компанија ''„Нуклеарна електрана Кршко“'' (NEK) е во ко-сопственост на словенечката државна компанија „Ген Енергија“ и хрватската државна компанија „Хрватска електропривреда“ (ХЕП). Електраната обезбедува повеќе од една четвртина од електричната енергија на Словенија и 15% од електричната енергија на Хрватска.
1 Историја
Во раните 1970-ти, Титовата влада на Југославија ја препознала потребата од дополнително производство на електрична енергија во составните републики Хрватска и Словенија. Со достапен домашен извор на ураниум, биле добиени предлози од Сименс (Германија) и Вестингхаус (САД) за една нуклеарна централа со практична големина. Со согласност на американската влада, Вестингхаус го добил натпреварот за снабдување на централа базирана на електраната Ангра што се градела во Бразил во тоа време. Југословенскиот менаџмент во 1975 година се состоел од персонал од словенечките и хрватските енергетски компании и претставник од централната влада во Белград. Кога започнал дизајнот, било заклучено дека Вестингхаус имал помодерен дизајн во тек за централата КОРИ-2, која е сестринска централа на Кршко. Всушност, кога централата Кршко почнала да произведува електрична енергија во 1981 година, таа им претходела на централите Ангра и на Кори-2.
Причината зошто централата била во ко-сопственост на две земји била тоа што овие тогашни составни републики на Југославија планирале да изградат две централи, по една во секоја република, според оригиналниот договор од 1970 година и неговата ревидирана верзија од 1982 година. Сепак, тој план бил напуштен во 1987 година поради несогласувања околу финансирањето и цената на електричната енергија. Оттогаш, се појавил проблем со складирањето на нуклеарен отпад, бидејќи единственото постоечко место за складирање на отпад се наоѓало во Словенија.
Во 1997 година, ЕЛЕС и НЕК одлучиле да ги зголемат оперативните трошоци и трошоците за декомисионирање што им се фактурирале и на ЕЛЕС и на ХЕП, но ХЕП одбил да плати. Во 1998 година, Владата на Словенија го национализирала НЕК, престана да снабдува електрична енергија од Кршко до ХЕП и го тужел ХЕП за неплатените сметки. Во 1999 година, ХЕП поднел контратужба за отштета поради недостаток на снабдување. Во јануари 2001 година, лидерите на двете земји се согласиле за еднаква сопственост на централата Кршко, заедничка одговорност за нуклеарниот отпад и надомест на меѓусебните побарувања. Заедничкото управување со централата требало да започне на 1 јануари 2002 година. Се очекувало централата да почне да ја снабдува Хрватска со електрична енергија најдоцна до 1 јули 2002 година, но врската била воспоставена дури во 2003 година поради протести од локалното население. Оттогаш, ХЕП дополнително ја тужел словенечката страна за отштета во текот на последниот едногодишен период кога Кршко не ја снабдувал со електрична енергија. Во декември 2015 година, Меѓународниот центар за решавање на инвестициски спорови пресудил во корист на ХЕП, доделувајќи му повеќе од 40 милиони евра отштета, камата и адвокатски трошоци.
Во 2015 година, било договорено продолжување на животниот век за 20 години на почетниот 40-годишен оперативен век.
Се предвидува дека централата има способност да издржи земјотреси со јачина до јачината на земјотресот во Идрија од 1511 година, најлошиот земјотрес во историјата на Словенија. Таа била сеизмички реновирана по нуклеарната катастрофа во Фукушима во 2011 година. Во 2020 година, централата била проверена по земјотресот во Загреб и превентивно затворена неколку дена по посилниот земјотрес во Петриња. Во ниту еден случај инспекциите не пронашле никаква штета.
Во 2023 година, било договорено да се продолжи работата на нуклеарната централа до 2043 година.
2 Планови за отстранување на отпад и пензионирање
Нуклеарниот отпад со висока концентрација се складира во базенот за потрошено гориво, како што е вообичаена практика за нуклеарните централи. Планирано е да се изгради суво складирање на лице место за да се доведе централата до нејзиниот ревидиран датум на истекување на животниот век од 2043 година. Отпадот со ниска концентрација се складира во електраната и секундарните складишта.
Француската компанија Фраматом добил договор за надградба на фабриката во 2021 година.
3 Инцидент во јуни 2008 година
По истекување на течноста за ладење на 4 јуни 2008 година, Европската комисија активирала аларм низ цела ЕУ преку Итната размена на радиолошки информации на Европската заедница (ECURIE). Електраната била безбедно исклучена во режим на нулта моќност по мало истекување во колото за ладење. Истекувањето веднаш било лоцирано и третирано. Според Словенечката администрација за нуклеарна безбедност (агенцијата за надзор на нуклеарната енергија во земјата), не се случило испуштање радиоактивно дејство во животната средина и не се очекува такво нешто. Настанот немал влијание врз вработените, блиското население и животната средина. Словенечките власти веднаш ги предупредиле соодветните меѓународни институции, вклучувајќи ја Меѓународната агенција за атомска енергија (IAEA) и ECURIE. Потоа ЕУ ги известиле (преку ECURIE) преостанатите земји-членки на ЕУ, издавајќи аларм низ цела ЕУ. Неколку новински агенции низ целиот свет потоа известиле за инцидентот. Според Гринпис, таков аларм низ цела ЕУ е многу невообичаено. Изненадувачки, хрватските власти не биле директно информирани за инцидентот, иако Хрватска е учесник во системот ECURIE. Многу Хрвати прво ја слушнале веста преку странските медиуми и иселениците, иако Кршко се наоѓа само на 15км од хрватската граница.
Според друштва за нуклеарна експертиза, национални субјекти во рамките на Европската унија, како што е ASN во Франција, овој инцидент бил погрешно пријавен во ECURIE. ECURIE, кога ќе прими известување, има обврска да го проследи до сите страни. Во оваа конкретна ситуација, известувањето се покажа како бескорисно (т.е. лажна тревога). Овој тип на инцидент (мало истекување на примарните пумпи) е релативно честа појава во нуклеарните централи.
4 Можно проширување
На 28 март 2022 година, премиерот на Хрватска, Андреј Пленковиќ, изјавил дека го поддржува проширувањето на нуклеарната централа, но сепак тоа зависело од Словенија. На 2 ноември 2022 година, словенечкиот премиер Роберт Голоб изјавил дека ќе има референдум за добивање јавно одобрение за втор реактор во Кршко, по изборот на технологијата за реакторот. Во август 2024 година, премиерот Голоб се обврзал да одржи референдум за проширување на две единици до 2400 MWe, што евентуално ќе се одржел кон крајот на 2024 година откако ќе бидат објавени клучните документи. Доколку се постигне согласност, конечната одлука за инвестицијата ќе се донесе во 2028 година, а изградбата ќе започне во 2032 година.