Салса (музика)

Салса е различен, пред сè кубанско–карипски жанр, популарен низ латинска Америка и меѓу Латинците, кој се стекнал со меѓународна слава преку кубанските и порториканските музичари. Салсата вклучува многубројни стилови и варијанти. Терминот се употребува за опишување на речиси секоја форма на популарен жанр кој води потекло од Куба или Порторико, како што се ча ча ча (chachachá) и сон (Son). Сепак, ''салсата'' се однесува на одреден стил, развиен во 1960-тите и 1970-тите години од страна на Порториканци и Кубанци кои имигрирале во областа на Њујорк. Салсата се однесува и на неговите подоцнежни стилски потомци меѓу кои се вбројуваат салса романтика (salsa romantica) како и други подвидови. Овој стил сега се вежба низ латинска Америка и пошироко. Најблизу до салсата се кубанските сон и мамбо, кое се одликуваат со оркестар од раниот 20. век, како и латин џез (Latin jazz). Термините ''латин џез'' и ''салса'' понекогаш се употребуваат меѓусебно заменливо; многу музичари, особено изведувачите од пред 1970-тите се сметаат како дел од едниот (како Тито Пуенте, Еди Палмиери, Реј Барето меѓу другите) или пак како дел од двата правци.
Според стилот, салсата има кубанско потекло. иако поседува и стилови помешани со поп, џез, рок и р’н’б. Салсата е првичната музика која се свирела по латино клубовите и според Ед Моралес го претставува „суштинскиот пулс на латино музиката“. Музичарот Питер Мануел пак ја именува како „најпознатиот танц (музика) меѓу порториканските и кубанските заедници (и во) средна и јужна Америка“ и како „еден од најдинамичните и најзначајните панамерикански музички феномени на 1970-тите и 1980-тите години“. Модерната салса останува жанр, ориентиран на танцот и е во блиско сродство со стилот на салса танцувањето.
1 Потекло на поимот
На шпански, ''салса'' значи ''сос'' и ја означува зачинетоста, типична за латино и карипската кујна. Неодамна, ''салсата'' се здоби со музичко значење и на англиски и на шпански. Во оваа смисла, ''салсата'' се опишува како збор со "живописни асоцијации но неапсолутни дефиниции, етикета која го опфаќа виножитниот спектар на латино ритми и стилови, земајќи различни нијанси, без разлика во кој дел од светот, каде што се зборува шпански, се наоѓате". Прецизниот делокруг на ''салсата'' е крајно дискутабилен. Кубанските и порториканските имигранти во Њујорк го користеле терминот аналогно на ''свингот'' (анг. swing) или ''соулот'' (анг. soul), кои се однесуваат на квалитетот на емоционално и културно генијална музика во африканско-американската заедница. Преку оваа употреба, ''салсата'' означува гневно, "жешко" и диво музичко искуство кое извлекува или се одразува на елементи од латино културата, без оглед на специфичниот стил.
Различни музички композитори и историчари ја следеле употребата на ''салсата'' во различни периоди на 20 век. Светската музичка авторка Сју Стујард потврдува дека ''салсата'' првично се употребувала во музиката како "плач за повисока цена за одредено пикантно или евтино соло". Во овој контекст, таа го цитира венецуелскиот радио диџеј – Фидиас Данило Ескалона; Макс Салазар го проучувал зборот назад, уште во раните 1930-ти, кога Игнасио Пињеиро ја создал "Échale Salsita", песна која протеситра против безвкусната храна. Иако Салазар ја опишува оваа песна - потеклото на ''салсата'', со значење "латино музика на која може да се танцува", Ед Моралес ја опишува употребата во истата песна како плач на Пињеиро кон својот бенд, притоа велејќи им да го зголемат темпото, да "ги стават танчарите во поголема брзина". Моралес тврди дека подоцна во 1930-тите, вокалистот Бени Мор прошепотувал ''салса'' за време на изведбите, со цел да "ја разгори страста на музичкиот момент, да изрази вид културен националистички слоган (и да ја прослави) 'жештината' и 'зачинетоста' на латино-американските култури".
Некои луѓе приговараат околу терминот ''салса'' по основа дека е нејасна и неодредена; на пр. стилот на музичарите како њујоркчанецот Тито Пуенте се јавува неколку децении пред ''салсата'' да биде спознаена како жанр, при што го наведува Пуенте да проговори – "единствената салса (сос) што ја(го) знам ја(го) има во шише. Јас свирам кубанска музика." Бидејќи ''салсата'' може да се однесува на бројни стилови музика, некои набљудувачи го сметаат зборот како маркетинг термин создаден да ја карактеризира музиката површно, на начин кој ги привлекува оние кои не се вљубеници во неа. За момент, кубанските државни медиуми официјално изјавија дека терминот ''салса музика'' е еуфемизам за автентичната кубанска музика, која ја украле американските империјалисти иако оттогаш медиумите ја напуштиле оваа теорија.
Некои се сомневаат во прецизното и јасно значење на терминот ''салса''. Питер Мануел ја опишува салсата како „модерен маркетинг концепт и културен глас на новата генерацијa“, претставник на „кристализирањето на латино-идентитетот во Њујорк во раните 1960-ти години“. Мануел ја препознава и комерцијалната и културната поделба на салсата, забележувајќи дека широката употреба на терминот за многуте стилови на латино поп-музиката помогнал при развојот на "панлатинската солидарност", додека забележува и дека "преработувањето на кубанската музика под вештачка, опскурантистичка етикета е всушност уште еден пример за северноамериканската експлоатација и широката потрошувачка на основните производи од земјите од третиот свет; за Латинците, салсата ја премостува празнината помеѓу „традицијата и модерното, осиромашената татковина и доминантните САД, уличниот живот и елегантните ноќни клубови, како и празнината помеѓу основната култура и корпоративните медиуми".
Пејачот Рубен Блејдс еднаш потврдил дека ''салсата'' е чисто „концепт“, наспроти дефиниран стил или ритам. Некои музичари се сомневаат дека терминот ''салса'' има какво било значење воопшто, со тоа што Мачито, водач на бенд тврди дека салсата, помалку или повеќе била токму тоа што тој го свирел четириесет години пред таа да биде измислена, додека пак еднаш, Тито Пуенте на прашањето за салса, одговорил: „Јас сум музичар, не готвач“ (се однесувало на ''сос'', првичното значење на ''салса''). Челиа Круз, добро-позната салса пејачка рекла: „салсата е кубанска музика со друго име. Тоа е ча ча ча, румба, сон ... сите кубански ритми под едно име".
Композиторот Питер Мануел смета, а тоа го потврдува и салса композиторот Вили Колон дека ''салсата'' се појавила за да опише специфичен стил на музика во средината на 1970-тите, "кога една група од латино музичари, основана во Њујорк почнала темелно да ги испитува договорите на класичните големи бендови уште од ерата на мамбото во 40-тите и 50-тите години на 20 век" и термниот се "популаризирал" во доцните 60-ти години од страна на венецуелската радио станица и Џери Масучи од Fania Records. Наспроти ова, Ед Моралес ја цитира употребата на ''салсата'' како специфичен стил според уредникот и графички дизајнер Изи Санабрија од Њујорк.. Моралес ја споменува и раната употреба на терминот салса од страна на доминиканскиот изведувач Џони Пачеко, кој во 1962 година го извади албумот ''Salsa Na' Ma'', што Моралес го преведе како "потребно е само малку салса(сос) или зачин".
2 Особености
Иако терминот ''салса музика'' не е прецизен во својот делокруг, повеќето автори го употребуваат кога се однесува единствено на стил, создаден во доцните 60-ти и раните 70-ти години на 20 век. Авторот Ед Моралес рекол дека очигледно, најчестото согледување за салсата е како "екстравагантна песна со афро-кубанско потекло, проткаена со звукот на клејвс, придружена со пијано, труби (хорни) и ритмова секција, а отпеана од пејач на романтични песни со нежен глас, облечен во одело од кожа на ајкула".
Во својот корен, салсата е сепак, мешавина од африканска и шпанска музика, процедена низ музичката историја на Куба, Порторико и во помала мера на Колумбија и Венецуела, а адаптирана според латино-џезот и латинските популарни музичари за латино популацијата со различни музички вкусови. Основната структура на салса песна се заснова на кубанскиот сон, почнувајќи со едноставна мелодија и проследена со ''коро'' (coro) секција во која, изведувачот импровизира. Ед Моралес тврди дека "главните елементи" во потеклото на салсата биле употребата на тромбонот како контрапункт на вокалистот и поагресивен звук кој е карактеристичен за кубанската музика; тромбонот е носител и на мелодијата, додека ритамот, главно го овозможуваат бонгото, конгата и тимпаните. Питер Мануел забележува како салсата од Њујорк и Порторико се разликува од кубанскиот ""сон"" од 1950-тите години на многу начини, како што се големата употреба на тимпани и тромбони, повремената употреба на порториканските елементи како патетичниот извик ''ле-ло-лај'', неговата честа лирика за сиромашниот живот не само во Њујорк туку и насекаде, "мазниот" звук при стилот "салса романтика" кој се појавува во 1980-тите години и улогата на салсата како звукопис за движењето на латинскиот идентитет на 70-тите години од 20 век.
2.1 Песни и инструменти
Салса бендовите свират широк спектар на песни, во кои се вклучуваат парчиња, засновани на пленас и бомбас (plenas и bombas), кумбија (cumbia), валенато (vallenato) и меренге (merengue); повеќето песни, сепак се засновани на кубанскиот сон. Како и сон, така и салса песните започнуваат со певлив дел, проследен со ''монтуно пауза'' (montuno) со вокали кои се јавуваат како повик и одговор, инструментални паузи и соло-џез изведби. Во САД, музиката во салса ноќните клубови е мешавина од салса, меренеге, ча ча ча, кумбија и бачата (bachata) во зависност од тоа дали настапува бенд во живо или диџеј. Некои салса клубови миксаат и со регетон (reggaeton) доколку соодветствува со младината.
Најбитната инструментација во салсата е ударната, отсвирена преку широк спектар на инструменти, вклучувајќи: клејвс, клопотарец, тимпани и конга. Покрај ударните, останатите суштински инструменти се труба, тромбон и бас гитара. Како придружба, често се употребуваат и други мелодични инструменти, како гитара, клавир и многу други, зависно од изведувачите. Трес (кубанска) гитарата се употребувала во одреден вид на бендови, познати како "conjunto", но тој вид е речиси отстранет и впрочем претставува реткост да се најде бенд кој ја употребува. Бендовите обично се состојат од дузина луѓе, од кои, еден претставува водач на бендот и ја води музиката. Два до четири свирачи генерално специјализираат за труба (хорна) додека обично, има еден до двајца пејачи и свирачи на бонго, конга, бас гитара, пијано и ''тимпани''. Може да се свири и марака (латиноамерикански ударен инструмент), клејвс или гуиро, обично од страна на вокален солист. За ''монтуно'' делот од песната, бонго свирачот обично би се префрлил на вид ѕвонче, наречено ''кампана'' (или ''клопотарец''). Хорните се обично или две труби или четири труби или најчесто две труби со најмалку еден саксофон или тромбон.
Многу е битно да се забележи дека салса музиката најчесто се свири во 3-2 такт како главна разлика од целата традиционална кубанска музика но и двете го делат истото време во опсег.
Во суштина, салсата останува форма на музика за танцување; на овој начин многу песни имаат лирика или слични едноставни зборови кои наведуваат на танцување. Модерната поп-салса, честопати е ''"романтика"'', делумно дефинирана од сентиментална лирика и опишува разочараност од љубовта или пак ''"еротика"'', дефинирана во поголем размер од сексуалната експлицитна лирика. Салсата има и долга традиција на лирични експерименти со текстописци како Рубен Бладес кој употребува зајадлива лирика за сè, од империјализам до разоружување и животна средина. Од вокалните солисти се очекува да бидат способни да импровизираат за време на стиховите и инструменталното соло. Наводи за Афро-католичките религии како ''сантерија'' (Santería) се и главна тема за салса лириката низ латинска Америка, дури и помеѓу оние уметници кои не се припадници на ниедна Афро-католичка религија.
2.2 Ритам
Во салсата обично се користи 4/4 такт. Музичарите свират повремено ритмични придружби во групи од 8 тактови (две мери за четири четвртински ноти), додека мелодичните изрази се протегаат до осум или шеснаесет тактови, со сите строфи кои се протегаат до триесет и два такта.
Додека ударните инструменти се наслонуваат на неколку различни ритмични шеми истовремено, клејв ритамот ја претставува основата на салсата; салса музиката и танцот се управуваат според клејвс ритамот. Најчестиот клејвс ритам во салсата е таканаречениот ''сон'' клејв, кој трае осум такта и може да се свири или во 2-3 или 3-2 вид.
2-3 клејв, 3–2 клејв
1.2.3.4.5.6.7.8., 1.2.3.4.5.6.7.8.
..*.*...*..*..*., *..*..*...*.*...
Дури и кога клејв ритамот не се свири сам по себе, функционира како основа за инструменталистите и пејачите го употребуваат како заедничка ритмична основа за нивниот сопствен музички израз. Инструменталистите ги нагласуваат разликите на двете половини од клејв ритамот со осум такта; на пр. во еден израз со осум такта кој е искористен во 2-3 клејв контекст, на првата половина од изразот и се дадени појасни ноти кои се свират директно на тактот, додека пак, за разлика од тоа, втората половина содржи ноти кои траат подолго и се добива поексцентрично чувство. Со ова се нагласува дека првите четири такта од 2-3 сон клејв содржат два "кратки" удари кои се директно со тактот, додека последните четири такта содржат три "долги" клејв удари со вториот удар необично сместен меѓу тактовите два и три. Салса песните најчесто започнуваат со еден клејв и потоа се префрлаат во обратна насока на половина од песната, без да го рестартират клејв ритамот; наместо тоа, ритамот трае четири такта со употреба на пауза и крај.
Ударните инструменти имаат стандардни шеми кои се застапени во повеќето салса песни со само мали варијанти. На пример, ова е типична ритмична шема наречена ''cascara'', која се заснова на 2-3 клејв и се свири на школките од тимпаните, за време на стихови и нетолку енергични делови од песна:
cascara ритам со тимпани во 2-3 клејв
1.2.3.4.5.6.7.8., (такта)
*.*.**.**.**.*.*, (* = cáscara удари)
За време на рефренот и соло деловите, timbalero често се префрла на овој ритам, кој нормално се свири на клопотарец (''мамбо-ѕвонче''), закачен на сетот- тимпани:
Ритам на мамбо ѕвонче и тимпани во 2-3 клејв
1.2.3.4.5.6.7.8., (такта)
+.*.+++*.++*+.+*, (+/* = слаби/нагласени удари на клопотарец)
Оваа шема на тимпани, горе често е придружувана од клопотарец (''бонго ѕвонче'') кој се држи во рака и кој често се свири при рефренот, но од страна на друга личност, употребувајќи поедноставен ритам:
Ритам на бонго-ѕвонче во 2–3 клејв
1.2.3.4.5.6.7.8., (такта)
+.*.+.**+.**+.**, (+/* = ниски/високи удари на клопотарец)
Пијаното игра повеќе улоги во салсата, како битен соло инструмент кој овозможува хармонија, ритам, а понекогаш дури и ја води мелодијата. За време на монтуно делот, во кој пејачите и хорот се здружуваат во „јавување и договор“ –шема на пеење, пијанистот игра повторувачка остинато фигура позната како гуахео или тумбао и која служи како столб за ритмичниот дел. Пијаното секогаш го почитува клејвсот. Монтуно шемите имаат многу варијанти, но во основа се високо синкопирани, двотактни импровизирани придружби, создадени за да му одговораат на клејвот. На пример:
Монтуно ритам на пијано во 2–3 клејв
1.2.3.4.5.6.7.8., (такта)
*.**.*.*.*.*.*.*, (* = клучни удари)
Бас шемата често следи различна салса ритмична шема, позната како ''тумбао'' која се движи помеѓу петтата и коренот на рефренот. Една страна од тумбао е во блиско соединување со клејв, додека другата е синкопирана наспроти клејвот:
Бас тумбао ритам
1.2.3.4.5.6.7.8., (такта)
...5..8....5..1., ( акорд, октава на акорд, октава на акорд)
2.3 Лирика
Лириката во салсата се протега од едноставни танцови бројки со мали лирични иновации и сентиментални романтични песни сè до ризична и политичко-радикална лирика. Музичката авторка, Изабела Лејмари забележува дека салса изведувачите често ја вклучуваат машка храброст (machoistic bravado (''guapería'')) во својата лирика, на начин кој потсетува на калипсо и самба, тема која што таа им ја препишува на изведувачите "понизна позадина" и последователна потреба за компензирање за нивното потекло. Лејмари тврди дека салсата е "неопходна мажественост, афирмирање на гордоста и идентитетот на латинскиот маж". Покрај мачо ставот, традиционален дел во салсата претставуваат и машкиот сарказам и предизвици (''desafio'').
Политичко и социјално активните композитори долг период биле битен дел од салсата и некои од нивните дела, како "La libertad - lógico" на Еди Палмиери станале латино, а особено порториканска химна. Многу салса песни употребуваат национална тема, која се темели на горделивоста на црниот латино идентитет и може да биде на шпански, англиски или мешавина од двете, наречена ''"спенглиш"'' (анг. Spanglish).
3 Историја
Во 30-тите, 40-тите и 50-тите години на 20 век, кубанската музика во Куба еволвирала во нови стилови, кои пред сè потекнуваат од сон и румба, додека пак Порториканците во Њујорк почнале да ги свират нивните дистинктивни стилови, главно под влијание на африканско-американската музика. Нивната музика вклучувала сон и гуарачас (guarachas), како и танго (tango), болеро (bolero) и данца (danza) со проминентно влијание на џезот. Додека сцената во Њујорк продолжила да еволвира, кубанската популарна музика, особено мамбото станала многу позната ширум САД. По ова, следеле и низа други жанрови на кубанска музика, кои особено ù влијаеле на латино сцената во Њујорк. Многу латино музичари во Њујорк биле Порториканци и овие изведувачи го измислиле стилот, познат како ''салса музика'', пред сè, основан врз кубанска музика.
Дијаспоричната природа на овие кубански, доминикански, а посебно порторикански заедници во Њујорк, ја постави основата за ширењето и конечната верзија на жанрот, кој денес е познат како ''салса''. Со приливот на порторикански и кубански имигранти во Америка уште од 1950-тите години, уникатна афро-карипска дијаспора била во игра. Уметниците како Вили Колон, меѓу другите, биле добро познати по патувањата од Бронкс во татковината – Порторико. При неговите патувања, Вили Колок збирал влијанија од афро-кубанските, порториканските и њујоршките заедници и ги демонстрирал преку голем дел од неговата музика. Паралелно со еден друг салса пионер, Хектор Лаво, комбинирале музички традиции на начин да се гледа и одрази културата и звукописот на нивниот "барио" (сиромашен живот) во Њујорк сè уште укажувајќи му почит на нивното сакано Порторико.
Салсата постојано еволвирала низ доцните 70-ти, како и во 80-тите и 90-тите години на 20 век. Се усвоиле нови инструменти и нови народни стилови, како бразилската музика. Се појавиле нови поджанрови, како слатките љубовни песни, наречени салса романтика додека салсата стана главен дел од музичката сцена во Венецуела, Мексико па сè дури и во Јапонија. Различни влијанија, вклучувајќи ја и најпроминентната хип-хоп музика успеале да го оформат еволвирачкиот жанр. При крајот на векот, салсата претставуваше едно од главните полиња на популарна музика во светот, а салса ѕвездите беа меѓународни славни лица.
3.1 Потекло
Корените на салсата можат да се побараат назад кај поробените Африканци кои биле донесени од страна на Шпанците како робови на Карибитe. Во Африка многу чести се луѓето кои свират музика на конга или на други ударни инструменти, кои често се употребуваат во салсата. Најдиректниот претходник на салсата е кубанскиот сон, кој и самиот е комбинација на африкански и европски влијанија. Големи сон бендови биле многу популарни во Куба на почетокот на 30-тите години од 20 век; тоа биле големи ''секстети'' и ''септети'' и многу брзо се прошириле низ САД. Лери Харлоу, аранжерот на Fania Records ја модернизирал салсата, при што и додал електрично пијано. Со појавата на куќи како TH-Rodven и RMM на крајот од деценијата, долгото водство наFania Records се намали. Почнале да ја сметаат салсата како "отруена со џез-фјужн и диско" и таа земала елементи од очајни стилови како гоу-гоу, додека многу млади Латинци се преорентирале на хип-хоп, техно и други стилови. Салсата почнала да се шири низ латинска Америка во 70-тите, особено во Колумбија, каде нова генерација изведувачи почнаа да ја комбинираат салсата со елементи на ''кумбиа'' и ''валентино''; оваа традиција на комбинирање може да се забележи назад во делото на Peregoya y su Combo Vacano во 60-тите години. Сепак, во почетоците на 80-тите години од 20 век, Џо Аројо и неговиот бенд La Verdad ја популаризираа колумбиската салса.
3.4 1980-тите
80-тите години на 20 век беа период на разнообразие, бидејќи популарната салса евовлирала во слатка и мирна салса романтика, со лирика која се задржува на љубов и романтика и на нејзината поексплицитна форма, салса еротика. Салса романтика може да се забележи и назад во ''Noches Calientes'', албум од 1984-тата година на Хосе Алберто со продуцерот Луи Рамирес. Бран пејачи на романтични песни, претежно порторикански, пронашле широка публика со нов стил, кој се одликува со романитчна лирика, нагласок на мелодијата над ритамот и употреба на ударни битови и промена на акорди. Сепак, салсата ја загубила својата популарност ширум големата латино младина, која се навлекла на американскиот рок додека популаризацијата на доминиканското меренге ја поткопало публиката помеѓу Латинците и во Њујорк и во Порторико. 80-тите години на 20 век забележале и ширење на салсата до Мексико, Аргентина, Перу, Европа, Јапонија, а се преобразила и во многу нови стилови.
Во 80-тите години некои изведувачи експериментирале со комбинирање салса елементи со хип-хоп музика, додека продуцент и пијанист Серџо Џорџ помогнал во оживувањето на комерцијалниот успех на салсата. Создал звук, заснован на изразени тромбони и стил, инспириран од мамбото. Работел со јапонскиот салса бенд Orquesta de la Luz и развиле студиски оркестар кој ги вклучувал Тито Нивес, Челиа Круз, Хосе Алберто, Ла Индиа, Тито Пуенте и Луис Енрике. Колумбискиот пејач Џо Аројо бил првиот кој се прославил во 70-тите години но прочуен претставник на колумбиската салса, стана во 80-тите. Аројо многу години работел со колумбискиот аранжер Фруко и неговиот бенд Los Tesos.
3.5 1990-тите па сè до денес
Во 90-тите години на 20 век, кубанската салса станала уште попроминентна, особено жанрот ''тимба'', кој се разликува од останатите. Со употреба на комплексниот ''сонго ритам'', бендови како NG La Banda и Los Van Van ја развиле тимбата.
Салсата останала клучен дел на колумбиската музика за време на 90-тите, при што се појавиле познати бендови како Sonora Carruseles. Пејачот Карлос Вивес, пак создал свој сопствен стил кој ги комбинира салсата со валенато и рокот. Популаризирањето на валенато-салсата од страна на Вивес доведе до валенато стил, управуван со рачна хармоника, кој почна да го застапуваат и тренди поп ѕвезди како Глорија Естефан. Градот Чали, во Колумбија станал "светскиот главен град на салсата", од каде произлегоа групи како Orquesta Guayacan и Grupo Niche.
Салсата покажува постојан раст и сега доминира на радио-брановите во многу држави во латинска Америка. Покрај тоа, неколку латино уметници, меѓу кои Марк Ентони, Сан бај Фор и најпознатата, кубанско-американска пејачка Глорија Есетфан достигнаа успех како ''премин'', навлегувајќи на англо-американскиот поп пазар со латино- хитови, најчесто испеани на англиски јазик. Салсата исто се хибридизираше со даб реге со настапи како Баднубак.. Најновите иновации во жанрот вклучуваат хибриди како латино хаус, меренхаус, салса-меренге и салсатон, паралелно со салса горда. Уште од средината на 90-тите години, африканските уметници беа и многу активни со супер-групата Africando, каде што музичари од Африка и Њујорк се мешаат со водечки африкански пејачи како Бамбино Диабате, Рикардо Лембо, Исмаил Ло и Салиф Кеита. Салсата е единствениот од многуте латино жанрови кои се навраќа и ù влијае на западно афирканската музика.
4 Наводи
**** . See also
********
5 Дополнителна литература
***** García, David F. , Philadelphia : Temple University Press, 2006.
** Kent, Mary, ''Salsa Talks!: A Musical Heritage Uncovered'', Digital Domain, 2005. ISBN 978-0-9764990-0-8
******** Rondón, César Miguel, , translated by Frances R. Aparicio with Jackie White, University of North Carolina Press, 2008. ISBN 978-0-8078-5859-2
* Salazar, Max, , ''Latin Beat Magazine'', March, 2000. This is about Gabriel Oller and the history of New York's Latin music world.
* Sanabria, Izzy, , publisher of Latin NY Magazine.
*** Washburne, Christopher, ''Sounding Salsa: Performing Latin Music in New York City'', Temple University Press, 2008.
6 Слушајте салса
*****
7 Медиуми
7.0.1 Филмови
* 1979 - ''Salsa: Latin Music in the Cities''. Во режија на Jeremy Marre.
7.0.2 ТВ
* , Public Broadcasting Service (PBS) TV documentary, October 2009.
br:Salsa