Кокле

Кокле или историски (''kūkles'') е латвиски жичан инструмент кој припаѓал на семејството на балтичките кутии, познато како балтичка псалтерија заедно со литванскиот канклес, естонскиот канал, финскиот кантеле и рускиот криловиднје гусли. Првите можни археолошки наоди поврзани со кокле на територијата на модерна Латвија биле од 13 век, додека првите веродостојни пишани информации за свирењето на кокле доаѓале од почетокот на 17 век. Првата позната мелодија на кокле била забележана во 1891 година, но првите снимки на кокле во грамофонски плочи и филмови биле направени во 1930-тите. И свирењето на кокле и кокле биле вклучени во Латвиската култура.
1 Етимологија
Според финскиот лингвист Ајно Нимен, името на инструментот, заедно со имињата на повеќето негови соседни колеги (литвански ''kanklės'', фински ''kantele'', естонски ''канал'' и ливански ''kāndla''), веројатно доаѓа од прабалтичката форма ''*kantlīs'' / ''*kantlēs'', која првично значела „дрвото што пее“, што на крајот произлегувало од протоевропскиот корен ''*qan-'' („да пее, да звучи“). Меѓутоа, литванскиот етнолог Ромуалдас Апанавичиус верувал дека ''коклес'' може да потекнува од протоевропскиот корен ''*gan(dh)-'', што значело „сад; сабја (од меч)“, што сугерирало дека можеби било поврзано со рускиот збор ''гусли''.
2 Градба
Коклес има шупливо трапезоидно тело ''(ķermenis'' или ''korpuss)'' обично издлабено од едно парче дрво ''(vienkocis)'' кое е обложено со тенка украсена дрвена звучна плоча ''(skaņgaldiņš)''. Посебна карактеристика што ги издвојувала коклите од повеќето други гудачки инструменти било тоа што жиците не се потпирале на мост, што го правел звукот потивок, но побогат во боја на звук. Дрвени (или понекогаш метални) штипки за штимање ''(тапас)'' се поставени на широкиот врв на телото, додека на тесниот врв има метална прачка ''(stīgturis)'' на која се прицврстени жиците, давајќи им благо распоред во облик на вентилатор. Жиците можеле да бидат од месинг или челик. Традиционално, имало 6-9 жици кои подоцна се зголемиле на 10 и повеќе.
3 Играње
Техниката на свирење на кокле се разликувала од повеќето други жичени инструменти, вклучувајќи ја и онаа на цитра, харфа и гитара. Исто така, постоеле одредени разлики во свирењето помеѓу регионалните типови на инструменти Латгале и Курземе. Во Курземе обично свиреле кокле додека седеле на столче, клупа или стол без потпирачи за раце и се ставало хоризонтално во скутот со малку раздвоени нозе. Можело да се игра и додека бил поставен на маса. За коклите, големината и формата на инструментот исто така дозволувале тој да биде стабилно поставен во скутот во вертикална положба, потпирајќи го пократкиот раб на коклите на стомакот и ставајќи ги двете раце на инструментот за дополнителна удобност и стабилност.
Свирењето се вршело со показалецот од десната рака, додека левата рака се користела за придушување на несаканите жици со лесно ставање на прстите врз нив. Алтернативната техника за придушување на жици пронајдена во Латгале се карактеризирала со вметнување на прстите помеѓу жиците, но таквата опција силно го ограничувала движењето на левата рака. Левата рака можела да се користи и за берење конци.
4 Подесување
Подесувањето на коклите била дијатонска скала, со некои долни жици кои традиционално функционирале како бордун. Неколку традиционални варијации на нагодување вклучувале DGAHC за 5-жичани кокли напишани од Андрејс Јурјанс на крајот на 19 век, DCDEFGA за кокли со 7 жици и DCDEFGAHC за кокли со 9 жици кои ги користел традиционалниот свирач на кокли Јанис Пориклис. Меѓутоа, како што почнале да се конструираат кокли со повеќе жици, а латгалските кокли станале доминантен тип на кокли меѓу многу други фактори, жиците постепено ја изгубиле својата функција и станале само продолжеток на дијапазонот на коклите со помал опсег. Од 1980-тите, најпопуларните штимања меѓу свирачите на кокли со 11 жици биле GACDEFGABC (GA) и GACDEFGAB♭-C (GA-b♭).
5 Видови
Во својата книга „Балтичката псалтерија и играчките традиции во Латвија“ ''(Kokles un koklēšana Latvijā)'' латвискиот етномузиколог Валдис Муктупавелс разликувал 3 типа традиционални коклеи – Kurzeme kokles ''(Kurzemes kokles)'', Latgale kokles ''(Latgales kokles (Latgales kokles)'' Latgales kokles '')'' – и 3 типа модернизирани кокли – таканаречените дијатонски кокли на Краснопјоровс-Ќирпис со 15 жици ''(Krasnopjorova-Ķirpja diatoniskās kokles)'' и концертните кокли ''(koncertkokles)'' и дизајнирани во Латвиската ССР од 199460s во, како и таканаречените 13-жичени Linauts'-Dravnieks'-Jansons' kokles ''(Linauta-Dravnieka-Jansona kokles)'' кои се појавиле во латвиската американска заедница во 1960-тите.
5.1 Курземе коклес
Во летонскиот историски регион Курземе, коклите традиционално се граделе со помали димензии и без „крило“, но со повеќе украсени резби и орнаменти. Исто така, обично имало помалку жици од коклите на Латгале, кои се движеле од 5 до 6 убоди за оние што се наоѓале на западниот брег на Курземе и Селонија до 7, 8 или дури 9 конци за населените области.
На 17 мај 2015 година, за време на Летонското претседавање со Советот на Европската унија, на Музејот на музички инструменти во Брисел му била донирана курзема коклес изградена од мајсторот Јанис Розенбергс.
5.2 Латгале коклес
Во претежно католичкиот регион Латгале во Латвија, карактеристично било коклите да се конструираат со продолжување на телото надвор од линијата на штипки наречено крило, што го зајакнувало звукот на инструментот и можело да се користи и како потпора за рака. Естонскиот етнолог Игор Тинурист верувал дека крилото можеби бил понова иновација, која се развила некаде пред 14 век за балтичките псалтири кои се играле во земјите Псков и Новгород, а подоцна биле позајмени од некои соседни балтички и балтички фински луѓе, како Сетос, Вепсијанци и Латгалци. Во споредба со Курземе кокли финишот на Латгале кокли бил помалку темелен; инструментот бил поголем и потежок, со повеќе жици (понекогаш и до 12, а само во ретки случаи помали од 9) и со потрезна декорација.
Во регионот Аугшеме - Виџеме биле конструирани и двата типа на кокли, како и мешаните форми (на пример, кокли со мало крило).
5.3 Цитер коклеи
Кон крајот на 19 век и почетокот на 20 век, традициите на кокли биле под влијание на градбата и стилот на играње на западните цитри кои доаѓале од Германија и другите централноевропски земји.
5.4 Концертни кокли
Првиот поголем „концертен кокле“ со опсег од три и пол октави и 25 убоди бил конструиран во 1951 година од Романс Ќирпис за солистката на латвискиот оркестар на народна музика Хелена Кева-Биргмајстер. Тој бил првиот што имал уреди за менување на тоновите на жиците со цел да се менувале клучевите. Неколку години подоцна, концертните кокли забележале уште неколку иновации во изградбата и новиот дизајн постепено се ширел во Латвискиот конзерваториум и музичките училишта, како и во аматерските ансамбли на коклес.
Долго време, во Фабриката за музички инструменти во Рига се произведувале концертни кокли, главно од остатоци од материјали што се користеле за пијана. Откако Латвија ја вратила својата независност, фабриката била затворена и немало посветени занаетчии на коклес до средината на 1990-тите. Наскоро, Иманц Робежниек, кој претходно работел во фабриката, повторно почнал да прави и поправа кокли откако добил бројни барања од свирачите. Оттогаш, тој бил единствениот професионален лустер на концертни кокли во Латвија.
6 Во митологијата
Валдис Муктупавелс го сметал коклето како највисоко социјално и економски ценет латвиски инструмент. Митолошки коклите можеби биле поврзани со сончевата и небесната сфера бидејќи понекогаш се нарекувале и „Кокли на Диевс“ ''(Диева коклес)'' или „златни коклес“ ''(зелта коклес),'' а сончевите орнаменти традиционално биле врежани во звучната табла. Во 274 латвиски даини се споменувале кокли, свирење на кокли ''(koklēšana)'' и свирачи на кокли ''(koklētāji)'', а меѓу митолошките играчи на кокли биле вклучени Јанис и други неименувани синови на Диевс, како и Сауле кој свирел кокле додека седел во Австралиските кокс.
7 Во модерната музика
Веќе при првото заживување на коклес во 1930-тите и 1940-тите, музиката на кокли забележала прилив на новокомпонирана народна музика композиции и оркестарски аранжмани на народни песни инспирирани од фолк. Сепак, само неодамна коклес навистина пораснал за да ги надмине границите на традиционалната народна музика. Од експерименталниот пост-фолк бенд Илги, Бирута Озолина, Електронската фолк соработка на и диџеј Монста, Лаима Јансоне. Бесплатните импровизации на и спојот на звуците на коклеси со џезот во проектот „Зарбугани“ до потежок фолк метал звук на Скајфорџер придружуван од кокле.
8 Библиографија
**