Антивоени протести во Белград (1991-1992)

Антивоените протести во Белград во 1991–1992 година се одржале против избувнувањето на војните во Хрватска и Босна и Херцеговина, а особено против битката за Вуковар, блокадата на Дубровник и опсадата на Сараево од страна на Југословенска народна армија.
Бројни јавни личности и илјадници граѓани учествувале во улични протести против војната и граѓанската непослушност. Дезертерството од војската и отпорот кон регрутацијата биле исто така многу изразени. Низ цела Србија во периодот 1991–1992 година имало голем отпор кон мобилизацијата (со околу двесте илјади дезертери), која била спроведена во Белградсо само околу 15% успех.
Покрај организираните протести, имало и индивидуален отпор кон војната. Во еден од најпознатите примери, резервистот Владимир Живковиќ возел тенк од фронтот во Вуковар назад кон Белград (околу 200), каде што го паркирал пред Федералното собрание во знак на протест против војната.
Најпознатите граѓански здруженија кои се спротивставиле на војната во тоа време биле „Жените во црно“, Центарот за антивоена акција и Белградскиот круг , а најпознатиот политичар кој се спротивставил на војната бил поранешниот српски претседател Иван Стамболиќ.
1 Отпор
Кога започнала војната во Југославија, отпорот кон војната бил пружен на различни места.
Во Белград, како и во цела Србија, отпорот кон регрутацијата бил многу силен. Исто така, имало многу дезертери во сите редови на армијата. Во Белград, илјадници млади мажи спиеле во различни станови секоја вечер за да избегнат воена регрутација. Според некои проценки, кога била издадена наредбата за масовна мобилизација, само 10% од повиканите одговориле. На 15 јули 1991 година, неколку групи вклучени во заштитата на човековите права го формирале Центарот за антивоена акција, кој бил одговорен за поддршка на дезертерите и обезбедување правна помош.
Една од првите антивоени демонстрации била заеднички организирана од три женски организации (Женски парламент, Женско лоби и Женска партија) пред зградата на српскиот парламент. Жените активистки во голема мера го претставувале 'рбетот на антивоеното движење во Србија. Антивоената група „Жени во црно“ покажала особена упорност во протестите против војната, чии членови редовно организирале јавни протести во следните години.
Белградскиот антивоен маратон (БАМ) редовно се одржувал во белградскиот театар „Душко Радовиќ“, во форма на антивоени трибини на кои учествувале многу граѓани и членови на новите антивоени групи. Антивоени и промировни колони наречени „Последното ѕвонче“ се движеле низ улиците и плоштадите. Протестот „Жолта лента“ бил организиран пред Федералното собрание. Протест „мировен прстен“ бил организиран околу Федералното собрание. Исто така, биле организирани антивоени концерти („Не сметајте на нас“).
Поради опсадата на Вуковар, биле организирани многу антивоени протести. Биле организирани петиции против мобилизацијата за војната и за амнестија за оние кои одбиле да учествуваат во неа. Била организирана директна помош за оние кои избегнувале учество во војната.
2 Медиумска пропаганда
Не сум поддржувач на мирот по секоја цена (...). Историјата на антисемитизмот нè научи доволно дека апстрактната пропаганда на пацифизмот го распосла црвениот тепих за геноцид. Љубомир ТадиќМедиумската воена пропаганда во пресрет на распадот на СФРЈ била немилосрдна. Државните медиуми, под апсолутна контрола на владата на Милошевиќ, ширеле шовинизам, ксенофобија и омраза меѓу широките слоеви на српското население во поранешна Југославија. Српските медиуми биле речиси целосно ориентирани кон мобилизирање на српската јавност за поддршка на војната преку поттикнување негативни емоции како што се страв и омраза, без воопшто да се грижат за фактите или дури и техничките детали што би можеле да ја компромитираат таквата активност. Сè било измислено, од најстрашните злосторства до тврдењата дека Стипе Месиќ носел брада за да ја скрие буквата „У“ истетовирана на лицето. Хрватите честопати колективно биле нарекувани ''усташи'', а босанските муслимани биле погрдно нарекувани ''Балије'', кои српската пропаганда ги претставувала како насилни екстремисти и фундаменталисти.
Српскиот печат тврдел дека властите во Сараево фрлаат српски деца на лавови во зоолошката градина. Пропагандната измислица што оставила најдлабок белег била онаа за „40-те заклани бебиња од Вуковар“, во која се тврдело дека припадниците на Хрватската национална гарда „''ги сечеле грлата на деца на возраст меѓу пет и седум години и ги фрлале во подрум''“. Многу волонтери заминале на бојното поле „''кога виделе што им се прави на српските деца''“. Државните медиуми на Србија и Црна Гора свесно и намерно ширеле дезинформации за „30.000 вооружени усташи и 7.000 терористи, вклучувајќи курдски платеници“, кои, заштитени од ѕидините на Дубровник, подготвувале напад врз Црна Гора. Додека Југословенската народна армија (ЈНА) го гранатирала градот за време на опсадата на Дубровник, официјалните информации биле дека Дубровник бил само блокиран и дека не се случувало бомбардирање или уништување на градот. Српската радиотелевизија прикажала слики од Дубровник со столбови чад, објаснувајќи дека локалното население горело автомобилски гуми за да симулира уништување на градот од војната.
Имало само неколку медиуми кои не биле под владина контрола. Се проценува дека медиумите под контрола на Милошевиќ достигнувале до повеќе од 3,5 милиони луѓе дневно. Со оглед на недостатокот на пристап до алтернативни вести, францускиот професор Де ла Брос верува дека отпорот кон воената пропаганда кај Србите бил изненадувачки висок, што се гледа од масовните антивоени протести, широко распространетото избегнување на регрутација и дезертерството од армијата.
Се верува дека медиумите одиграле клучна улога во подготовката на војната во поранешна Југославија и дека без нивно учество, масовните воени злосторства што следеле на територијата на поранешна СФРЈ од страна на завојуваните страни не можеле да бидат извршени. Главните водачи на военоподбуцнувачката пропаганда биле новинари и уредници на Радио-телевизија Србија, дневните весници „Политика“, „Политика експрес“ и „Вечерни новости“.
3 Протести
3.1 Против опсадата на Вуковар
Како што вели проф. Р. Самарџиќ, Србите отсекогаш имале висок процент на отпад. Срби кои дури и не се Срби. Матија БеќковиќМомо Капор, академски сликар и писател, ја коментирал атмосферата во Белград во тоа време на следниов начин:
Во времето на падот на Вуковар, кон крајот на ноември 1991 година, граѓаните секоја вечер се собирале пред зградата на српското претседателство, одржувале вечерни бдеења и палеле свеќи за сите што загинале во војната. На платото во близина на Андриќевиот Венец се собрале „Жените во црно“, антивоени организации, граѓани и мажи, и била напишана книгата „ ''Гробница за Мирослав Миленковиќ“'', резервист кој се самоубил меѓу два строја, оние што оделе во Вуковар и дезертерите што го положиле оружјето.
3.2 Против опсадата на Дубровник
Ми се чини дека во овој момент Белград, за жал, е вистински град од петта колона, полн со проблематични луѓе, кукавици, лажни пацифисти, поддржувачи на спротивниот табор, но не е целата земја Србија таа што може да си го дозволи тој луксуз во овој момент и да ја толерира таа менажерија на грбот од која може да ја истресе како онаа дива свиња од знамето на Караѓорѓе што ги треси досадните болви. Момо Капор, мај 1992.Антивоените протести „Да ја запреме омразата за да може војната да престане“ против бомбардирањето на Дубровник се одржале во Пионерскиот парк во Белград, каде што, покрај граѓаните, учествувале и групи уметници, композитори, актери итн. На сцената, Мирјана Карановиќ и Раде Шербеџија заедно ја пееле „''Ја не могу против друга свог''“ (Не можам против мојот пријател). Исто така, била организирана петиција за Дубровник, потпишана главно од професори и студенти на Филозофскиот факултет во Белград, со која се барало Дубровник да се деблокира. Демонстрантите потоа се упатиле кон Генералштабот, обидувајќи се да ја убедат војската во „злокобната природа на блокадата“.
Учесниците во антивоените демонстрации го нагласиле традиционалното пријателство меѓу Дубровник и неговата херцеговска заднина, наведувајќи примери за тоа како селата Конавли и Дубровничкото приморје, дури и за време на Херцеговското востание, обезбедиле засолниште за илјадници семејства од Попово Поле, Билеќа и Стара Црна Гора. Исто така, било нагласено дека за време на Втората светска војна, Дубровник не само што собирал помош за партизаните, туку и им носел сол и „сина галица“ на луѓето од Попово Поле за добиток и одгледување лозја.
За време на опсадата на Дубровник, белградскиот рок-музичар Милан Младеновиќ ја поканил публиката да оддаде минута молчење на неговите концерти во чест на бомбардираниот Дубровник и неговото население.
Речиси истовремено со протестите во Белград, црногорските граѓани во Цетиње, предводени од Либералниот сојуз на Црна Гора, протестирале против учеството на црногорските војници во нападот на Дубровник со песната: „''Са Ловћена вила кличе, опрости нам Дубровниче''“.
3.3 Против опсадата на Сараево
Бевме меѓу првите што им покажаа среден прст. Одеднаш, ние, најлошите, станавме синоним за најдоброто. Луѓето одеа некаде... Дали на бојното поле, дали во странство... Не знам.... Мир, брате, мир, тоа беше единственото решение за нас во тоа време. Зоран Костиќ ЦанеВо Белград имало луѓе кои ја сметале војната со Сараево за пострашна од кој било друг ужас, дека е речиси невозможно да се бомбардира градот што сите го сакале толку многу. Кога започнала војната во Босна и Херцеговина, поединечни партии, разни невладини организации и групи граѓани организирале антивоени протести, на кои понекогаш присуствувале и десетици илјади луѓе.
Во април 1992 година, без дозвола, членови на три култни српски рок бендови - ЕКВ, Електрични Оргазам и Партибрејкерс - се возеле по улиците на Белград во камион, протестирајќи против војната, која беснеела во Босна и Херцеговина по Хрватска, со пораката „''Мир, брате, мир''“ и „''пукај помалку, еби повеќе''“. Тие биле исто така срдечно поддржани од Иван Стамболиќ, истакнат противник на Слободан Милошевиќ, кој, како директор на Југословенската банка за меѓународна економска соработка (Јумбес), ги обезбедил парите за концертот и за изнајмување на веќе легендарниот камион.
Вториот концерт, кој, за разлика од првиот, имал дозвола за одржување, се одржал на Плоштадот на Републиката, испраќајќи порака до властите „ ''S. O. S. мир или не сметајте на нас''“, повторно во режија на Радио Б92.
Протестирајќи против опсадата и уништувањето на Сараево, неколку антивоени групи, партии и поединци ја основале групата „''Живети у Сарајеву''“, која била активна во текот на целата војна. По повод опсадата и гранатирањето на Сараево, десетици илјади Белграѓани рашириле црни знамиња по целата главна улица. Групата „''Живети у Сарајеву''“ организирала испраќање разни видови помош до жителите на Сараево, посета на Сараево во средината на војната во јули 1994 година, а потоа и пристигнување на жителите на Сараево во Белград.
4 Реакции
4.1 Против движењето за мир
Водечките српски интелектуалци и академици на Српската академија на науките и уметностите честопати јавно зборувале против антивоеното движење. Српскиот академик Љубомир Тадиќ (татко на Борис Тадиќ) изјавил дека не е поддржувач на мирот по секоја цена, ако тоа води до геноцид врз Србите:Највпечатливиот момент беше оваа силна енергија што се појави и што можевме да ја видиме, ужасна желба да се запре злото. Она што го чувствувавме тогаш, мислам, беше двојно - од една страна, дека е можно да се запре војната и дека е можно да се спречи дивјаштвото, но во исто време, дека она што го правиме не е доволно. Веран МатиќДобрица Ќосиќ, академик на Српската академија на науките и уметностите и националистички идеолог, ја нареколпацифистичката реторика бесмислена лага и морален кукавичлук, или „српски антисрбизам“, во времето на избувнувањето на војната во Хрватска:
Матија Беќковиќ, академик на Српската академија на науките и уметностите и поет, осврнувајќи се на Радован Самарџиќ, ги нареккол учесниците во мировното движење „ѓубре“, односно Срби кои дури и не се Срби:
Се верува дека антивоените протести немале значително влијание. Антивоените акции немале големо влијание врз пошироката јавност; медиумите по контрола на власта ги бојкотирале или напаѓале, а независните медиуми ги потценувале.
4.2 Поддршка за движењето за мир
Лидерот на „Партбрејкерс“, Зоран Костиќ Цане, осврнувајќи се на мирните протести, изјавил:
Директорот на Радио Б92, Веран Матиќ, за тој период подоцна изјавил:
Српскиот филозоф Радомир Константиновиќ отсекогаш го поддржувал движењето за мир и се спротивставувал на војната и военото поттикнување:
5 Последици
Воените власти им се заканувале на дезертерите и на оние кои одбиле регрутација со долги затворски казни според член 121 од тогашниот Кривичен законик на СФРЈ, кој дури предвидувал и смртна казна за дезертери кои побегнале од земјата. Некои од луѓето кои одбиле регрутација и јавно протестирал против мобилизацијата биле собрани од улиците, затворени 2 до 3 дена, а потоа испратени на фронтот за да ги расчистат минските полиња.
6 Во популарната култура
Антивоените протести се прикажани во неколку сцени од српскиот филм од 1996 година ''„Убавите села убаво горат“'' . Режисерот Срѓан Драгоевиќ ги направил предмет на сатира, што станал една од контроверзиите поврзани со филмот.
Во Белград во 2010 година, Младинската иницијатива за човекови права организирала концерт на отворено по повод 18-годишнината од антивоените протести и создавањето на проектот Римтутитуки. На студентското плато пред Филозофскиот факултет настапиле следните бендови: Мултиетничка атракција, Репетитор, Лира Вега и други. По тој повод билр поделени значки со натписи од антивоената кампања од 1990-тите.