Југоисточно македонско наречје

Југоисточномакедонско наречје — едно од трите наречја на македонскиот јазик. Наречјето се зборува на територијата на источна Македонија, Пиринска Македонија и Беломорска Македонија. Поголем дел од дијалектите на ова наречје денес се зборуваат надвор од границите на Република Македонија. Ова наречје се дели на три подгрупи: источна група, југозападна група и југоисточна група.
Југоисточното наречје ги зафаќа областите Тиквеш, Мариово, Раец, Витачево, Бошава, Штипско, Кочанско Поле, Осоговија, Струмичко-радовишката Котлина, Радовишки Шоплук, Лакавичко, Бојмија, Дојранско Поле, Малешевија и Пијанец во Република Македонија, потоа Горноџумајско, Разлошко, Петричко, Светиврачко и Неврокоп во Пиринска Македонија и во Вардарија, Кукушко, Серско, Драмско, Лагадинско, Ениџевардарско, Воденско, Мегленско, Кајларско, Леринско и Костурско (Пополе, Корешта, Костенарија и Нестрамско) во Егејска Македонија.
1 Фонетско-фонолошки особености
1.1 Акцент
* Главна особеност која е диференцијална во однос на западното наречје е карактерот на акцентот кој овде е неопределен или разносложен. Тоа значи дека тој може да стои на кој било слог: на последниот отворен слог: ''женá'', ''дојдé'', на последниот затворен слог: ''дебéл'', ''ширóк'', на вториот слог од крајот на зборот: ''невéста'', ''оризáрник''. Има примери и на третиот слог: ''расóлница'', а има примери и на четвртиот слог: ''лáпавица''. Значи, акцентот овде не образува акцентски целости од западномакедонски тип. Кај овие говори акцентот има поголем интензитет и тоа условува неакцентираните самогласки да се реализираат пократко.
* Интензитетот на акцентот е особено силен во југоисточните и јужните говори поради што самогласките ''е'', ''а'', ''о'' кога не се акцентирани освен квантитативни претрпеле и творбени (квалитативни) промени. Самогласкаите ''е'' и ''о'' кога не се под акцент и кога не се на крај на зборот се артикулираат повисоко од акцентираните, значи добиваме средни гласови меѓу ''е'' и ''и'', односно меѓу ''о'' и ''у''. Пример, ''недела'' > ''не<sup>и</sup>дéл’a'', ''мéсец'' > ''мéсе<sup>и</sup>ц'', ''волóве'' > ''во<sup>у</sup>лóве'' или ''вулóве''. Крајниот резултат наместо ''е'' и ''у'' и наместо ''о'' се забележува во појужните говори каде редукцијата е посилно изразена, на пример, во воденскиот говор. Со процесот на редукција е опфатен и самогласката ''а'', кој во зависност од фонетската окруженост и од тоа колку е оддалечен од акцентот се изговара со повисока творба, па се добива глас среден меѓу ''а'' и ''ă'', а во средината на зборот може да помине во ''ă'', особено покрај ''р'': ''рăбóта''. Може и сосема да се елидира, да исчезне особено во членуваната форма ''жената'' – ''жента'', ''крушата'' – ''крушта'', ''убаво'' – ''убво''.
1.2 Самогласки
* Отсуство на мешање на носовките познато за западното наречје го земаме со изговор ''етрва'', ''ечмен'', ''език'', а тоа се примери во кои старото Ѩ се развило нормално во ''е'' за разлика од западното наречје каде ''јен'' преминало во ''јон'', а потоа сме добиле рефлекс во зависност од тоа каков е развојот на ѫ, ''о'', ''а'', ''у'' или ''ă''.
* Старата група ''цѣ'' се изменила во ''ца-'', а не во ''це-'' : ''цадам'' наместо ''цедам'', ''цапеница'' место ''цепеница'' и др.
* Групите ''свь'' и ''цвь'' во ова нареје за разлика од западното каде преминало во ''су'', ''ѕу'', се измениле во ''сав'', ''сам'' или ''сăв'', ''сăм'' или ''цав'', ''цам'', ''цăв'', ''цăм'': ''сăмне'', ''осăмне'', ''сáвне'', ''цафти'', ''цăвти'' и др.
* На цело источно подрачје пред првично ѫ како протетички глас се јавува ''в'', а не ''ј'': ''важе'', ''вадица''. Протетичкиот глас ''в'' во западното наречје се јавува во лексемите ''визба'', ''вистина'', а во источното наречје не се среќава и истите зборови се јавуваат со почетно ''и''.
1.3 Согласки
* Во согласниот систем треба да се спомене присуството на ''х'' во фонолошкиот систем на овие говори, со исклучок на тиквешко-мариовскиот говор. Гласот ''х'' најдобро се чува на крај на зборот, на пример, ''бех'', ''дојдéх'', на цело подрачје освен во тиквешко-мариовскиот говор и западниот дел на штипското подрачје. Во ограничен број примери гласот ''х'' се заменува со ''ј'' од ''нихно'' има ''нијно'', од ''чехли'' има ''чејли''.
* Онаму каде фонемата ''х'' добро се чува, а така е во појужниот и поисточниот дел по струјните гласови ''с'' и ''з'' (''ш'' и ''ж'') пред африкатите ''џ'' и ''ч'' се добило ново неетимолошко ''х'' кај деминутивните форми ''обрасче'' – ''обрахче'', ''носче'' – ''нохче'', ''прст'' – ''прхче''. Обратно во појасот што граничи со западното наречје овие гласови или се асимилирале во ''ш'' и ''ж'': ''обрашче'' или пак останале неизменети: ''носче'', ''прсче''. Преминот на ''х'' во ''в'' или ''ф'' познат во западното наречје овде не се забележува.
2 Морфолошки одлики
* Повеќе едносложни именки од машки род множина се образуваат со наставката ''-ове'': ''столове'', ''ножове'', ''крстове''.
* Избројаната множина со наставката ''-а'' е жива категорија во овие говори, често се употребува, а се јавува и со големи броеви: ''пејсе''''војника'', ''сто човека''.
* Личните имиња како и роднинските се јавуваат само со една номинативна форма: ''Видóх го Стојáн''. Во јужните и југоисточните говори може да се јави и со ''на'': ''Видох го на Стојан'' – пример за акузативна конструкција. Исто со една номинативна форма се јавува дативна конструкција: ''Рекох му на Стојáн'', ''рекох му на брат ми''.
* При определување на општите именки се јавува само членската морфема ''от'', а отсуствуваат ''ов'' и ''он''.
* Кај личните заменки за трето лице се јавува постарата форма ''он'', а исклучок се крајните источни говори каде може да се сретне и ''тој'', односно ''тове''.
* Остатоци од падежните форми среќаваме само во формата за директен објект: ''мене ме'', ''тебе те'', ''него го''. За датив ја среќаваме истата оваа форма со предлогот ''на'': ''на мене ми рече'', ''на него му даде'', а не како во западното наречје ''нему му''.
* Со партикулите ''зе'' и ''ка'' се засилуваат акцентираните заменски форми, а може да се употребуваат заедно и двете партикули: ''јас'' – ''јазе'' – ''јазека'', ''ти'' – ''тизе'' – ''тизека'', ''нас'' – ''наска'' – ''назека''.
* Кратката заменска форма од личната заменка ''она'' се јавува со формата ''ја'' или ''а'': ''неа ја видох'' или ''а виде'', додека во датив се јавува без партикулата ''зи'': ''на неа ѝ рекох'', а не ''нејзе''.
* Кратката акузативна форма од ''они'' гласи ''ги'': ''нив ги видех''.
* Кај демонстративните заменски форми отсуствува третиот член, има само ''тај у''''вој'' или ''вај'' (''овај'') и ''тај'' и ''онај''.
* Во трето лице множина кај сите глаголи се обопштило ''-т'': ''викат'', ''сечат'', ''носат''.
* Формите за аорист од имперфективните глаголи во источните говори се многу обични што не е случај со западните говори. ''Трчах'', ''носих'', ''сечех''.
* Ретко се присутни конструкции од типот има / нема + глаголска придавка.
* Посложените конструкции од типот: ''беше имал дојдено'', ''ќе беше имал дојдено'', ''беше бил дојден'' или ''ќе беше бил дојден'' воопшто не се познати во источното наречје
* Употреба на глаголската л-форма од типот: ''речел'', ''влезел'', а поретко ''рекол''.
* На голем простор од источното наречје префискираните глаголи од ''носи'' л-форма образуваат од коренската морфема ''нел'': ''однел'', ''донел''.
* Во трето лице множина помошниот глагол ''сум'' се јавува со формата ''са'' или ''се'': ''тие''''са дома''.
* Во формите на минато определено време во трето лице еднина и множина се чува помошниот глагол ''е'' во еднина и ''са'' за множина: ''Он е работил'', ''е трчал'', ''е бил'', ''они са''''работиле'', ''дојдоле'', ''биле''.
* Меѓу важните црти на источното наречје без југоисточните говори, постпозитивна употреба на заменските клитики во однос на глаголот: ''испратих ги'', ''докарах''''го'', ''скријаа се''. Не е возможно речениците да почнуваат со кратка заменска форма.
* Употреба на предлогот ''врз'', а во малешевските говори ''врез''. Наместо овој предлог во западното наречје се среќава ''на''.
* Редуплицирана употреба на предлогот ''со'' кој овде се јавува или како ''сос'' или како ''сăс'' во североисточните говори, а во југоситочните има ''сус''. Стариот предлот бил ''съ'', во северните говори под влијание на јужните српски говори малиот и големиот ''ер'' се изедначиле и дале еден глас меѓу ''а'' и ''ă''. Нема преминување на голем ''ер'' во ''о'' како во другите западни говори. ''Със'' дало ''сос'' а ''со'' редукција на неакцентираните ''о'' дало ''у''. Има примери и каде отпаѓа почетното ''с''.
* Удвоен се јавува и предлогот ''во'' особено во крајните источни говори и се јавува во Малешевијата со формата ''воф'', а во гевгелискиот отпаѓа ''в'' и се добива ''уф''.
3 Дијалекти на југоисточномакедонското наречје
* Источна група
** Тиквешко-мариовски дијалект
** Штипско-струмички дијалект
** Малешевско-пирински дијалект
* Југозападна група
** Нестрамско-костенарски дијалект
** Горички (Корчански) дијалект
** Костурски дијалект
* Југоисточна група
** Солунско-воденски дијалект
** Серско-драмско-лагадинско-неврокопски дијалект
4 Наводи