Липа

Липа — од то на слезовите (''Malvaceae'') со околу 30 а на дрва автохтони во умерените предели на северната полутопка.
Ова се големи листопадни дрва со височина од 20-40 м и дршкести срцевидни листови со пречник од 6-20 см. Точниот број на видови е непознат бидејќи самите лесно се вкрстуваат и во природата и кога се одгледуваат. Сите се двополови (цветовите имаат и машки и женски делови) и се опрашуваат со инсекти.
Во Македонија автохтони се ситнолисната (''T. cordata''), големолисната (''T. platyphyllos'') и сребренолисната липа (''T. tomentosa'').
1 Опис
Липата има дебело исправено стебло како столб, а гранките се расчленуваат на повеќе ограноци со мазни дебели гранчиња. Лете има обилно зеленило од големи листови.
Листовите се несиметрични, со облик на срце, а плодот е мал и зрнест, сврзан со жолтозелен прицветник што игра улога на крило. Нови растенија можат да се добијат со пресекување или од семка. Во плодна почва растат бргу, но подложни се на напад од многу разни инсекти. Семката мора да се посади штом ќе падне, во спротивно бргу се суши и оди во состојба на мирување која трае цели 18 месеци.
2 Примена
Липата е популарна во дрвореди и поради дебелата сенка што се должи на густината на листовите. Цветовите се мирисливи и лепливи со нектар. Од нив се прави билен чај и течност за инхалација. Во пчеларството липата е позната по светлиот, но богат мед.
2.1 Дрвен материјал
Липиното дрво е меко и лесно обработливо, со многу малку шари и густина од 560 кг/м<sup>3</sup>. Во викиншкиот период од липино дрво се изработувале штитови. Ужива популарност во макетарството и за изработка на ситна резба. Во православието се претпочита како дрво за сликање на икони. Во германското копаничарство, липата е главен материјал за изработка на олтари, како оние на познатите мајстори Фајт Штос, Тилман Рименшнајдер и многу други. Поради малата тежина и отсуството на забележителни шари, липата наоѓа особена примена во кукларството.
Дрвото исто така има акустички особини, па затоа од неа се прават електрични гитари и бас гитари, како и дрвени дувачки инструменти.
2.2 Како лек
Во народната медицина и треварството, цветот на липата се користи против настинка, кашлица, треска, инфекции, воспалувања, висок крвен притисок, главоболка (особено мигрена), за мочните патишта, помош на мускулатурата на органите за варење и како седатив.
Се препорачува за личности кои се многу нервозни, против несоница и немир, немирни деца, ја прочистува крвта и разредува, делува против воспаление на вени, ангина пекторис и инфаркт, делува против изгореници, чиреви и воспаленија. Се употребува во многу рецепти и како дел од козметички препарати:
*за воспаленија на: мочниот меур, белите дробови и душникот, за камења во бубрезите, 10-20 грама суви цветови од липа се преливаат со 1 литар врела зовриена вода, се остава да стои 10 минути и се процедува. Се пие 3 пати на ден по 1 шолја. Ако се пие врел се додава едно лажиче мед и сок од повина лимон. Чајот помага во намалувањето на зголемена температура и за препотување;
*купка за релаксирање и смирување: се ставаат 50 грама липа во 2-3 литри зовриена вода, се остава да стои 15 минути и се тура во када. Купката помага да се отворат порите и организмот да ги исфрли отровите, но исто така со отворањето на порите во организмот навлегуваат корисните материи од липата, во кадата се останува околу 20 минути;
*за прочистување на крвта: се подготвува 250 милилитри зовриено млеко со една супена лажица мед и 250 милилитри вода со 25 грама липа, истовремено на две посебни места зовриваат и млекото и чајот, двата напитоци зовриваат сè додека не стасаат до половина, половина од чајот и половина од млекото, потоа двата напитоци се соединуваат заедно во една шолја, се пие 1-2 шолји во текот на денот, за подобри ефекти се пие подол период. Корисни ефекти на чајот се: прочистување на крвта и крвните садови, а со тоа и зајакнување на имунитетот;
*за слабокрвност и грчеви во желудникот: во 250 милилитри црно вино се ставаат 25 грама суви цветови од липа, едно лажиче мед и се остава да стои 12-16 часа, потоа се процедува и се складира во шише. Се зема по една супена лажица на секои 1-2 часа. Терапијата трае 3-4 месеци;
*за нервни растројства, депресија и подавица: во 250 милилитри црвено вино се ставаат 10 грама липа, 10 грама маточина и 2 супени лажици мед;
*за разубавување: се подготвува појак чај во 2 литри вода со 50 грама суви цветови од липа. Чајот помага за проблеми со брчки, пеги, акни, чувствителна и иритабилна кожа. Со тампонче се нанесува од чајот на чисто лице. Исто така овој чај се користи за миење на косата со што станува мека и се спречува опаѓање на косата.
3 Културно значење
3.1 Кај словенските народи
Во словенската митологија, липата се сметала за свето дрво и денес претставува национално обележје на Словачка, Словенија, Чешка и Лужичките Срби. Во некои словенски јазици по неа е наречен месецот јуни (|lipanj) или јули (|lipiec, |липень).
Поимот стои и во името на германскиот град Лајпциг, кое потекнува од лужичкото ''lipsk''. Во Македонија дрвото е присутно во топонимите како Липа (село) и Липа (Церово), Липково, Липковка. Во Русија такво име има градот Липецк, а со тоа, и Липецката област.
3.2 Кај германските народи
Липата е свето дрво и кај германските народи, присутна во верувањата поврзани со германската митологија. Околу липата се одржувале свечености и веселби, но и се свикувале старешини кога требало да се дели правда. Овој обичај на судење под липа опстоил сè до времето на просветителството.
4 Класификација
Родот ги има следниве општоприфатени видови, сорти и хибриди.
4.1 Видови
*''Tilia americana'' L. — американска липа
*''Tilia amurensis'' — амурска липа
*''Tilia argentea'' — сребрена липа
*''Tilia caroliniana'' — каролинска липа
*''Tilia chinensis'' — кинеска липа
*''Tilia chingiana'' Hu & W.C.Cheng — краткозрачна липа
*''Tilia cordata'' Mill. — ситнолисна липа
*''Tilia dasystyla'' Steven — кавкаска липа
*''Tilia henryana'' Szyszyl. — Хенриева липа
*''Tilia heterophylla'' Vent. — разнолисна липа
*''Tilia hupehensis'' — хубејска липа
*''Tilia insularis'' — островска липа
*''Tilia intonsa''*''Tilia japonica'' — јапонска липа
* †''Tilia johnsoni'' Wolfe & Wehr еоцен; Вашингтон и Британска Колумбија
*''Tilia kiusiana''*''Tilia mandshurica'' — манџурска липа
*''Tilia maximowicziana'' — Максимовичева липа
*''Tilia mexicana'' (''T. americana'' var. ''mexicana'') — мексиканска липа
*''Tilia miqueliana'' — Микелова липа
*''Tilia mongolica'' Maxim. — монголска липа
*''Tilia nasczokinii'' — Нашчокинова липа
*''Tilia nobilis'' — благородна липа
*''Tilia occidentalis'' — западна липа
*''Tilia oliveri'' — Оливерова липа
*''Tilia paucicostata''*''Tilia platyphyllos'' Scop. — големолисна липа
*''Tilia rubra'' — црвена липа (syn. ''T. platyphyllos'' var. ''rubra'')
*''Tilia tomentosa'' Moench — сребренолисна липа
*''Tilia tuan'' — туанска липа
4.2 Хибриди и сорти
*''Tilia × euchlora'' (''T. dasystyla × T. cordata'')
*''Tilia × europaea'' — обична липа (''T. cordata × T. platyphyllos''; syn. ''T. × vulgaris'')
*''Tilia × petiolaris'' — дршкеста липа (''T. tomentosa × T. ?'')
*''Tilia'' 'Flavescens' — гленлевенска липа (''T. americana × T. cordata'')
*''Tilia'' 'Moltkei' (хибрид, непознато потекло)
*''Tilia'' 'Orbicularis' (хибрид, непознато потекло)
*''Tilia'' 'Spectabilis' (хибрид, непознато потекло)
5 Липата како тема во уметноста и во популарната култура
* „Липа и есен“ — песна за деца на хрватскиот поет Григор Витез.* „Липи“ — песна на македонската поетеса Јованка Денкова.* „Липов чај“ — збирка поезија за деца на македонскиот писател Тоде Илиевски од 2009 година.* „Липа“ — песна на македонскиот поет Матеја Матевски.* „Алеја на липи“ — песна на рускиот писател Борис Пастернак од 1957 година.* „Мирисот на липите“ — расказ од македонската писателка Жанета Станоевска, од 2011 година.
6 Галерија на видови
7 Поврзано
* Липково
* Липецка област
* Лајпциг