Мирсаид Султан-Галиев

Мирсаид Хајдаргалиевич Султан-Галиев (татарски: Мирсәет Хәйдәргали улы Солтангалиев; 13 јули 1892 година – 28 јануари 1940 година), познат и како Мирза Султан-Галиев, бил татар болшевички револуционер кој се прославил во Руската комунистичка партија во раните 1920-ти. Бил архитект на муслиманскиот „национален комунизам“. Неговите ставови се сметале за директна закана за политиката на Коминтерната; бил накратко затворен во 1923 година и исклучен од Комунистичката партија. Тој бил повторно уапсен во 1928 година и затворен шест години. Потоа повторно бил уапсен во 1937 година и погубен во 1940 година за време на периодот на Сталин.
1 Раниот живот и семејството
Султан-Галиев, син на учител, бил роден на 13 јули 1892 година во селото Елембетево, Уфа Губернија, Башкорстан, тогаш дел од Руската Империја. Имал тешко и сиромашено детство. Неговиот татко заработувал многу малку пари како учител во училиште кои не биле доволни за да ги издржува сопругата и 12-те деца и често бил преместуван од едно место на друго. Покрај тоа, имало значителна, долготрајна тензија меѓу неговите родители, поради тоа што потекнувале од многу различни слоеви на татарското општество. Султан-Галиев подоцна напишал: „Мајка ми беше ќерка на принцблагородничка, а татко ми беше прост „Мишар“ и тоа често му пречеше на татко ми.“
Иако неговите родители не можеле да си дозволат да го испратат во приватно училиште, Султан-Галиев можел многу да научи од неговиот татко и од неговиот мектеб, кој го следел „Новиот метод“ на мектеб учење основан од Исмаил Гаспрински (1851–1914 г.). Султан-Галиев уште додека бил мал го проучувал рускиот јазик и читал многу руски класици од библиотеката на неговиот татко. Во училиштето на неговиот татко, учел од 8 до 15 години, учејќи татарски и арапски, историја, географија и математика, а исто така добивал основно разбирање за Куранот и шеријатот. Сето тоа, посебно неговото познавање на рускиот јазик, многу му помогнало да влезе во Казањскиот учителски колеџ во 1907 година.
Како страствен читател на руската литература, тој преведувал дела од Толстој и Пушкин на татарски јазик. Во 1913 година се оженил со Рауза Чанишева, која станала водечка фигура во женското движење. Тие се разделиле поради лични проблеми во 1918 година.
2 Политичка активност
Султан-Галиев првпат бил привлечен кон револуционерните идеи за време на неуспешната револуција во 1905 година. По поразот на револуцијата тој се преселил во Баку, каде го привлекол вниманието на Нариман Нариманов. Подоцна бил привлечен кон револуционерни идеи додека студирал да стане учител на Татарскиот учителски колеџ во Казањ. Тогаш ги добил и првите лекции по социјализам. Идниот болшевик А. Насибулин и А. Ишмурзин му дале книги за теоријата на социјализмот и разговарале со него за книгите.
Дипломирајќи на Учителската школа во 1911 година, Султан-Галиев ја започнал својата кариера како „полуизгладнет учител во селско училиште и библиотекар“. Во 1912 година, исто така, започнал со објавување написи во различни весници на руски и татарски, првично под различни псевдоними, како „Сув син на народот], „Учител-татар“, „Карамас-калинец“, а потоа од 1914 година под свое име. Во истиот период, исто така, „тајно дистрибуираше антивладини прогласи во муслиманските села во провинцијата Уфа и зборуваше против поставувањето руски или христијанизирани татарски учители во муслиманските училишта“.
2.1 Првата светска војна и болшевиците
Како и кај повеќето луѓе од неговата генерација, Првата светска војна одиграла голема улога во неговата лична трансформација. Со избувнувањето на војната, Султан-Галиев и неговата сопруга Рауза Чанишева се преселиле во Баку, каде Султан-Галиев почнал да пишува за различни весници. Изгледа дека тој го апсорбирал меѓу различното градско население од Азербејџанци, Ерменци, Грузијци, Руси, Татари и Иранци, длабоко и растечко незадоволство од царската автократија, нејзиниот отпор кон реформите и справувањето со воените напори. Политичката клима на Баку во комбинација со востанието против регрутирање на муслиманите во Централна Азија од 1916 година го навело да престане со реформски настроениот џадидизам во неговата младост и да оди кон револуционерен социјализам.
Во мај 1917 година, Султан-Галиев учествувал на Серуската муслиманска конференција во Москва и бил избран во Серускиот муслимански совет создаден од него. Во јули истата година, заминал во Казањ, каде го запознал Муланур Вакситов, со кого помогнал во формирањето на Муслиманскиот социјалистички комитет, со програма слична на онаа на болшевиците. Во ноември 1917 година, се приклучил на болшевичката фракција на Руската социјалдемократска работничка партија. По формирањето на Наркомнатс во јуни 1917 година, од Султан-Галиев било побарано да стане шеф на муслиманската секција. Во јануари 1918 година, под претседателство на Вакситов бил формиран Централниот комесаријат за муслимански прашања во Внатрешна Русија и Сибир (Муском), со султан-Галиев како претставник на Руската комунистичка партија. Тој бил назначен за претседател на Централниот муслимански воен колегиум кога бил основан во јуни 1918 година. Пишувал за Животот на ''националностите''. Мустафа Сафи бил негов секретар. Во Муском, султан-Галиев се сретнал и со Исмаил Фирдевс, кримски Татар револуционер кој станал еден од неговите најблиски идеолошки следбеници и јавни поддржувачи.
Во декември 1917 година, како одговор на обвинувањата на некои Татари дека го предал својот народ на болшевиците, Султан-Галиев напишал објаснување за неговата одлука дека ќе се придружи на болшевиците:Сега преминувам на мојата соработка со болшевиците. Јас ќе го кажам следново: со нив се дружам не од сокофанзија. Љубовта кон мојот народ, која е својствено во мене, ме привлекува кон нив. Одам кај нив не со цел да ја предадам нашата нација, не за да и ја испијам крвта. Не! Не! Одам таму бидејќи со целиот мој дух верувам во исправноста на каузата на болшевиците. Го знам ова; тоа е мое убедување. Така, ништо нема да го отстрани од мојата душа. Разбирам дека само некои од болшевиците можеа да го спроведат она што било ветено на почетокот на револуцијата. [Но] само тие ја прекинаа војната. Само тие се стремат да ја пренесат судбината на народностите во свои раце. Само тие открија кој ја започна светската војна. Што не ме води до нив? Тие исто така му објавија војна и на англискиот империјализам, кој ги угнетува Индија, Египет, Авганистан, Персија и Арабија. Тие се и оние кои кренаа оружје против францускиот империјализам, кој ги поробува Мароко, Алжир и другите арапски држави во Африка. Како да не отидам кај нив? Гледате, тие ги прогласија зборовите кои никогаш не биле искажани од создавањето на светот во историјата на руската држава. Апелирајќи до сите муслимани од Русија и од Истокот, тие најавија дека Истанбул мора да биде во рацете на муслиманите. Тие го направија тоа додека англиските трупи, заземајќи го Ерусалим, апелираа до Евреите со зборовите: „Соберете се брзо во Палестина, ние ќе ви направиме европска држава“.
2.2 Револуција
За време на Граѓанската војна, тој бил активен во организирање на одбраната на Казањ од Белата Армија во август 1918 година и ликвидирање на опозицијата откако тие биле протерани. Исто така, бил клучен во обезбедувањето дека башкирскиот народ, предводен од Зеки Велиди Тоган, се приклучил на болшевичката страна што го ослабнало воениот потенцијал на војската на Колчак. Неговото познавање за националните движења на Истокот му ја донела довербата на Сталин и други високо поставени партиски и владини фигури. Султан-Галиев извршил многу задачи по лична наредба на Сталин. Во април 1919 година, тој повторно бил избркан на Источниот фронт со цел да помогне во зајакнувањето на моралот на татарската 21-ва дивизија во Малмиж, откако пролетната офанзива на Колчак ја принудила Црвената армија да го напушти Ижевск на Белците. Во јуни 1919 година, бил испратен во Казањ по барање на локалната болшевичка администрација за да помогне во решавањето на националното прашање меѓу Татарите, но набрзо бил повикан во Москва од Ленин за да работи на прашањето за националноста во Наркомните до 1922 година.
2.3 Теорија
Султан-Галиев бил застапник на она што денес се смета за дел од економската и политичката школа која се врти околу теоријата на зависност. Неговиот став дека пролетаријатот на империјалистичкото јадро, заедно со својата буржоазија, ќе продолжила да ги потиснува „работниците на Истокот“ откако ќе се извршила социјалистичка револуција во јадрото може да се види во неговиот говор за време на деветтата конференција на партискиот комитет на Татарската област:
''Ако успее револуцијата во Англија, пролетаријатот ќе продолжи да ги угнетува колониите и да ја спроведува политиката на постоечката буржоаска влада; бидејќи е заинтересирана за експлоатација на овие колонии. За да го спречиме угнетувањето на работниците од Истокот, мораме да ги обединиме муслиманските маси во комунистичко движење кое ќе биде наше и самостојно.''
-Мирсаид Султан-Галиев, 1923 година
Горенаведениот „цитат“ е извадок од говорот кој што му се припишува на Султан-Галиев. Ова било изразено на конференција на која самиот Султан-Галиев (веќе исклучен од партијата) не учествувал.
Султан-Галиев сметал и дека во рамките на една империја, оние региони кои што биле освоени или колонизирани требале да бидат приоритетни или да работат заедно за време на револуцијата, наместо да има само револуција ограничена само на суштинските земји. Причината за ова била тоа што револуцијата требала да се случи на изолиран начин, империјалистичка земја лесно можела да ги искористи ресурсите на своите колонии за да ги победи сите револуционерни движења. Меѓутоа, ако движењето било координирано со движењата во колониите или освоените провинции, шансите за успех на револуцијата се зголемувале, бидејќи способностите на бранителката да ги искористува и да ги искористи ресурсите на своите колонијални имоти биле значително ослабени, ако не и целосно исчезнати. Султан-Галиев дал и примери за неуспехот на Спартакистичкото востание и Унгарската Советска Република.
Галиев ги проширил своите критики на колонијализмот и навел дека го користеле колонијализмот и на Америка, каде ги осудил американските акции против домородните народи на Америка.
''Кога би можело да се пресмета степенот на експлоатација на Истокот од страна на западниот капитал, и во врска со тоа, неговото индиректно учество во појавата на моќта на европската и американската буржоазија кои го експлоатираат и продолжуваат да го експлоатираат, тогаш би виделе дека лавовски дел од материјалното и духовното богатство на „белците“ е украден на сметка на стотиците и на крвта на истокот и на нас. милиони работнички маси „домородци“ од сите бои и раси. Беше неопходно десетици милиони домородци од Америка и Африка да исчезнат и богатата култура на Инките да биде целосно избришана од лицето на земјата за да може да се формира современата „слободољубива“ Америка, со нејзината „космополитска култура“ на „прогрес и технологија“. Гордите облакодери на Чикаго, Њујорк и други градови се изградени врз коските на „црвенокожите“ и црнците измачувани од нечовечки сопственици на плантажи и врз урнатините на уништените градови на Инките што пушат.''
— Мирсаид Султан-Галиев
Султан-Галиев тврдел дека до почетокот на 20 век, светот бил поделен на два табора: империјалистичка и експлоататорска половина од светот и експлоатирана половина. Султан-Галиев често ги нарекувал членовите на империјалистичкиот свет „митрополити“. Тој тврдел дека финансиската култура на митрополитите имала две главни својства. Прво, методите на производство и дистрибуција на основните добра седеа во рацете на Митрополитот. На пример, Султан-Галиев истакнал како поголемиот дел од индустријата и нејзините методи на циркулација (како што се банките) и методите на комуникација (како телеграмите) биле монополизирани од Митрополитите, така што основните добра и услуги биле исклучиво уживани од главно населението на метрополитенските земји. Значајно е дека Галиев за ова не ја обвинил културата на метрополитенските земји, туку ја обвинил динамичната сцена, променливите моќи на државата. Втората особина била пронајдена во ефикасноста на производството и дистрибуцијата и како таа била максимизирана со паразитизам и реакционерни ставови. Султан-Галиев тврдел дека основата за ова не завршила со монополскиот капитализам и империјализмот, но неговиот корен исто така не бил во културите или расите на метрополите. Султан-Галиев објаснил дека процесот на прибегнување кон помош на монополскиот капитал се состоел од следните елементи. Прво, примарниот елемент на метрополитенската економија бил пристапот на економијата до евтини суровини. Галиев ја споделил стапката на експлоатација и како таа била задржана со спречување на порастот на националистичките и антиколонијалистичките чувства во колониите со насилно сузбивање на секое такво движење. Второ, Галиев тврдел дека постои бескрајна натпреварувачка војна меѓу одредени национални групи за колонијални стопанства и имоти. Односно, од една страна, постоел постојан пораст на социјалните конфликти меѓу митрополитите и нивните колонии, а од друга страна, таму се криело и потеклото на националните разлики меѓу различните соеви на водачите на митрополитите.
Вториот елемент бил во обезбедувањето на евтина продажба и производство на индустриски стоки. Султан-Галиев го споделил развојот на технологијата на производство кој што се одвивал преку експлоатација на индустриските работници од метрополитенските земји и слични практики во колониите. Според Галиев, односот меѓу метрополитенските земји и колониите бил двонасочен. Прво во форма на суровини и работни сили. Второ, во однос на експлоатација на пазарите. Султан-Галиев сметал дека експлоатацијата не била извршувана само преку ропство или воена моќ. Засилувањето на колонијалистичката политика за задржување на индустриските производи како постојани пазари за продажба било поврзано со тоа прашање. Султан-Галиев сметал дека овој последен елемент од процесот на развој на градските материјални култури бил посебно значителен за односите помеѓу колониите и метрополитенските земји, поради тоа што овој елемент ја сочинувал главната динамика главната причина за сите општествени отстапувања што се случувале во процесот на развој на современото човештво.
Султан-Галиев ги наредил овие отстапувања така што прво ја испитал експлоатацијата на ресурсите, посебно во колониите во однос на општите интереси на човештвото. И второ, циркулацијата на глобалното производство и ирационалниот поредок на оваа општа циркулација, што резултирала со губење и уништување значителна количина на човечка енергија. Галиев дал пример за производство и извоз на кожа или памук од Тибет или Индија во Британската империја, кои понатаму се користеле за правење чевел или кошула, а потоа се враќале во првобитната земја. Сепак, спротивниот метод се јавувал во производството на потребните добра за широка потрошувачка како возила или машини. Султан-Галиев со тоа тврдел дека би било поморално да се трансформираат суровините во неопходни производи за широка потрошувачка во нивната земја на потекло.
Султан-Галиев осебно забележал трка во вооружување меѓу колонијалните сили и напишал дека таквата трка не била само против колониите, туку и против другите метрополитенски земји. Султан-Галиев посебно истакнал дека човечката енергија се троши на масовен и неефикасен начин за да се одржува статус кво и постојните структури на производство (девијациите споменати претходно) на уреден начин. Спречувањето на природниот развој на производните сили на колонијалните стопанства (кои сочинувале голем дел од светското население), врз овие основи создало нееднаквост помеѓу луѓето од метрополитенските земји и оние што живееле во колонии. Султан-Галиев ја аргументирал важноста на ефектите од империјалистичката војна и нејзините последици преку последователните „револуционерни земјотреси“ (Султан-Галиев го обезбедува бранот на револуции што се случиле во пресрет на Првата светска војна) и нивните ефекти во политиката на митрополитските народи. Султан-Галиев сметал дека оваа диспозиција предизвикала две важни последици. Прво, постојниот културен материјал на луѓето од Митрополитот, кој што бил поделба на нацијата од приватни имоти, сам по себе пропаѓал поради овие противречности. Второ, поврзано со ова бил развојот на услови кои обезбедувале можност за ослободување на колонизираните народи. Конфликтот меѓу метрополитенските земји на тој начин ја подобрил положбата на антиколонијалните движења.
Султан-Галиев, исто така, верувал во она што го нарекувал „Енергетски материјализам“ како средство за овозможување на социјалистичка револуција во колонизираните и експлоатираните народи во формирањето на „Колонијална интернационала“. Идеите на енергетскиот материјализам биле споредувани со движењето Вперед од болшевичката партија.
2.4 Последици со болшевиците
Султан-Галиев тврдел дека Руската империја го потиснувала муслиманското општество освен неколку големи земјопоседници и буржоази. И покрај овој обид за синтеза, болшевиците го сметале за претерано толерантен кон национализмот и религијата, а во 1923 година бил обвинет за националистички, панисламски и пантурски девијации и бил уапсен и исклучен од партијата.
Тој бил ослободен, но со смртта на Ленин во 1924 година, го загубил својот единствен заштитник и останал политички отпадник, постојано следен од државната безбедност. Во овие години, го поминувал времето патувајќи за Ловечкиот сојуз и пишувајќи повремени критики и преводи. Тој бил придружуван од неговата втора сопруга Фатима Јерзина, со која се оженил во 1918 година, и нивните две деца.
Во 1928 година, бил уапсен по втор пат и бил осуден на стрелање во јули 1930 година. Меѓутоа, во јануари 1931 година неговата казна била заменета со десет години тешка работа за национализмот и антисоветска активност. Во 1934 година бил ослободен и добил дозвола да живее во Саратовската област. На почетокот на 1937 година повторно бил уапсен и бил принуден да се исповеда; бил осуден дека е „организатор и фактички водач на антисоветска националистичка група“, која водела „активна борба против советската моќ“ и партијата „на основа на пантуркизмот и пан-исламизмот, за да ги оттргне од Советска Русија турско-татарските региони и во нив да воспостави буржоаско-демократска држава“. Во декември 1939 година, тој ја добил смртната казна која била извршена на 28 јануари 1940 година во Москва.