Феникс (соѕвездие)

Феникс — мало соѕвездие кое се наоѓа на јужната небеска полутопка. Именуванна по митската птица феникс. За прв пат соѕвездието било прикажано на небесниот атлас од Јохан Бајер во неговата ''Уранометрија'' од 1603 година. Францускиот истражувач и астроном Никола Луј де Лакај ги направил посјајните ѕвезди и ги дал нивните Бајерови ознаки во 1756 година. Соѕвездието се протега од приближно −39° до −57° деклинација и од 23,5 ч до 2,5 ч на ректасцензија. Соѕвездијата Феникс, Жерав, Паун и Тукан се познати како јужни птици.
Најсветлата ѕвезда, Алфа Феникис, се нарекува Анка, арапски збор што значи „Феникс“. Тоа е портокалов џин со привидна величина од 2,4. Следна е Бета Феникис, всушност двоен систем составен од два жолти џинови со комбинирана привидна величина од 3,3. Ни Феникис има остаточен диск, додека соѕвездието има десет ѕвездени системи со познати планети и неодамна откриените галаксии Ел Гордо и Фениксово Јато — кои се наоѓаат на 7,2 и 5,7 милијарди светлосни години, соодветно, две од најголемите тела во видливата вселена. Во Феникс се наоѓа радијант на два годишни метеорски дождови: декемвриски Феникиди во декември и јулски Феникиди во јули.
1 Историја
Феникс бил најголемото од 12-те соѕвездија што ги основал Петар Планциј од набљудувањата на Питер Кејзер и Фредерик де Хаутман. За прв пат се појавило на небесен глобус со пречник од 35 сантиметри, кој бил објавен во 1597 година (или 1598 година) во Амстердам од Планциј со Јодок Хондиј. Првиот приказ на ова соѕвездие во небесен атлас бил во ''Уранометрија'' на Јохан Бајер од 1603 година. Де Хаутман го вклучил во неговиот јужен каталог на ѕвезди истата година под холандското име ''Den voghel Fenicx'', „Птицата Феникс“, симболизирајќи го фениксот на класичната митологија. Едно име на најсветлата ѕвезда Алфа Феникис - Анка - потекнува од м феникс, и е измислен некаде по 1800 година во однос на соѕвездието.
Небесниот историчар Ричард Ален забележал дека за разлика од другите соѕвездија воведени од Планциј и Лакај, Феникс има вистински преседан во античката астрономија, бидејќи Арапите ја гледале оваа формација како претставува млади ноеви, ''ел-Риал'', или како грифин или орел. Покрај тоа, истата група на ѕвезди Арапите понекогаш ја замислувале како чамец, ''ел-Заурак'', на блиската река Еридан. Тој забележал, „воведувањето на Феникс во современата астрономија било, во одредена мерка, со усвојување наместо со изум“.
Кинезите ја вградиле најсветлата ѕвезда на Феникс, Анка (Алфа Феникс) и ѕвездите од соседното соѕвездие Вајар за да го прикажат ''Бакуи'', мрежа за фаќање птици. Феникс и соседното соѕвездие Жерав заедно ги видел Јулиј Шилер како го прикажуваат Првосвештеникот Арон. Овие две соѕвездија, заедно со блиските Паун и Тукан, се нарекуваат Јужни Птици.
2 Карактеристики
Феникс е мало соѕвездие кое се граничи со Печка и Вајар на север, Жерав на запад, Тукан на југ, допирајќи го аголот на Мала Водна Змија на југ и Еридан на исток и југоисток. Светлата ѕвезда Ахернар е во близина. Кратенката со три букви за соѕвездието, усвоена од Меѓународнародниот астрономски сојузво 1922 година, е „Phe“. Официјалните граници на соѕвездијата, поставени од белгискиот астроном Ежен Делпорт во 1930 година, се дефинирани со многуаголник од 10 отсечки. Во екваторијалниот координатен систем, координатите на ректасцензија на овие граници се наоѓаат помеѓу и , додека координатите на деклинација се помеѓу -39,31° и −57,84°. Ова значи дека останува под хоризонтот за секој што живее северно од 40-та паралела на северната полутопка и останува ниско на небото за секој што живее северно од екваторот. Највидлива е од места како Австралија и Јужна Африка за време на доцната пролет на јужната полутопка. Поголемиот дел од соѕвездието се наоѓа внатре и може да се пронајде така што формира триаголник од светлите ѕвезди Ахернар, Фомалхаут и Бета Кит — Анка се наоѓа приближно во средината на триаголникот.
3 Особини
3.1 Ѕвезди
Заоблената линија на ѕвезди што ги сочинува Алфа, Капа, Ми, Бета, Ни и Гама Феникс, древните Арапи ја гледале како чамец. Францускиот истражувач и астроном Никола Луј де Лакај изработил и одредил 27 ѕвезди со Бајеровите ознаки Алфа до Омега во 1756 година. Од нив, тој означил две ѕвезди блиску една до друга Ламбда, и ги доделил Омикрон, Пси и Омега на три ѕвезди, за кои последователните астрономи како Бенџамин Гулд сметале дека се премногу затемнети за да ги гарантираат нивните букви. Различна ѕвезда последователно била означена како Пси Феникс, додека другите две ознаки испаднале од употреба.
Анка е најсветлата ѕвезда во соѕвездието. Тоа е портокалов џин со привидна ѕвездена величина од 2,37 и спектрален тип K0,5IIIb, 77 светлосни години оддалечена од Земјата и орбитира од секундарно тело за кој малку се знае. Во близина на Анка се наоѓа Капа Феникс, ѕвезда од главната низа од спектрален тип A5IVn и привидна светлинска величина од 3,90. Сместена во средината во астеризмот, Бета Феникс е втората најсветла ѕвезда во соѕвездието и уште една двојна ѕвезда. Заедно, ѕвездите, и двете жолти џинови од спектрален тип G8, сјаат со привидна светлинска величина од 3,31, иако компонентите се со поединечна привидна величина од 4,0 и 4,1 и орбитираат една околу друга на секои 168 години. Zeta Феникс или Вурен е двојно затемнување од типот на Алгол, со привидна величина која флуктуира помеѓу 3,9 и 4,4 со период од околу 1,7 дена (40 часа); нејзиното затемнување е резултат на компонентата две синобели ѕвезди од типот В, кои орбитираат и се блокираат една со друга од Земјата. Двете ѕвезди се оддалечени 0,05 АЕ една од друга, додека трета ѕвезда е оддалечена околу 600 АЕ од парот и има орбитален период кој надминува 5000 години. Системот е оддалечен околу 300 светлосни години. Во 1976 година, истражувачите Клаузен, Гилденкерне и Гренбех пресметале дека блиската ѕвезда со 8-ма светлинска величина е четврти член на системот.
Алфа Феникс е двојна ѕвезда која затемнува. Таа била идентификувана во 1972 година. Нејзините долги меѓусебни затемнувања и комбинацијата на спектроскопски и астрометриски податоци овозможуваат прецизно мерење на масите и полупречниците на ѕвездите што се гледа како потенцијална вкрстена проверка на ѕвездените својства и растојанија независни од Кефеидните променливи и таквите техники. Настаните на долгите затемнувања бараат набљудувања базирани на вселената за да се избегнат пречки од Сонцето. Гама Феникс е црвен џин од спектрален тип M0IIIa и варира помеѓу величините 3,39 и 3,49. Се наоѓа на 235 светлосни години од Земјата. Пси Феникс е уште еден црвен џин, овој пат од спектрален тип M4III, и има привидна величина која се движи помеѓу 4,3 и 4,5 во период од околу 30 дена. Се наоѓа на 340 светлосни години подалеку, има околу 85 пати поголем пречник, но само 85% од сончевата маса. W Феникс е променлива од тип Мирида, која се движи од светлинска величина 8,1 до 14,4 во текот на 333,95 дена. Црвен џин, неговиот спектар се движи помеѓу M5e и M6e. SX Феникс се наоѓа на 6,5 степени западно од Анка, и таа е променлива ѕвезда која се движи од светлинска величина од 7,1 до 7,5 во период од само 79 минути. Нејзиниот спектрален тип варира помеѓу A2 и F4. Го дава своето име на група ѕвезди познати како променливи SX Феникс. Ро и BD Феиникс се променливи ѕвезди од типит Штит — пулсирачки ѕвезди со краток период (најмногу шест часа) кои се користеле како стандардни свеќи и како предмети за проучување на астросеизмологијата. Ро е спектрален тип F2III, и се движи помеѓу величините 5,20 и 5,26 во период од 2,85 часа. BD е од спектрален тип A1V, и се движи помеѓу величините 5,90 и 5,94.
Ни Феникс е жолтобела ѕвезда од главната низа од спектрален тип F9V и светлинска величина 4,96. Се наоѓа на околу 49 светлосни години, и таа е околу 1,2 пати помасивна од Сонцето, и веројатно ќе биде опкружена со остаточен диск. Таа е најблиската ѕвезда во соѕвездието што е видлива со голо око. Глизе 915 е бело џуџе оддалечено само 26 светлосни години. Таа е со јачина од 13,05 степени, премногу слаба за да се види со голо око. Белите џуџиња се екстремно густи ѕвезди набиени во обем со големина на Земјата. Со околу 85% од сончевата маса, Глизе 915 има површинска гравитација од 10 <sup>8,39 ± 0,01</sup> (2,45·10<sup>8</sup>) cm·s<sup>−2</sup>, или приближно 250.000 од земјината.
Досега се откриени десет ѕвезди кои имаат планети, а четири планетарни системи се откриени преку проектот SuperWASP. HD 142 е жолт џин кој има привидна светлинска величина од 5,7 и има планета (HD 142 b) 1,36 пати поголема од јупитеровата маса која орбитира на секои 328 дена. HD 2039 е жолт подџин со привидна светлинска величина од 9,0 околу 330 светлосни години од Земјата, која има планета (HD 2039 b) шест пати поголема од јупитеровата маса. WASP-18 е ѕвезда со светлинска величина 9,29 за која било откриено дека има жешка планета слична на Јупитер (WASP-18b) која и треба помалку од еден ден да орбитира околу ѕвездата. Постои сомнеж дека планетата предизвикува WASP-18 да изгледа постара отколку што навистина е. WASP-4 и WASP-5 се жолти ѕвезди од сончевиот тип на околу 1000 светлосни години оддалечени и со 13-та светлинска величина, секоја со една планета поголема од Јупитер. WASP-29 е портокалово џуџе од спектрален тип K4V и привидна величина од 11,3, која има планетарен придружник со слична големина и сатурнова маса. Планетата завршува орбита на секои 3,9 дена.
WISE J003231.09-494651.4 и WISE J001505.87-461517.6 се две кафеави џуџиња откриени преку Wide-field Infrared Survey Explorer, и се оддалечени 63 и 49 светлосни години, соодветно. Првично биле хипотезирани пред да бидат откриени со задоцнување, денес кафеавите џуџиња претставуваат тела помасивни од планетите, но кои се со недоволна маса за да се случи јадрено соединување карактеристично за ѕвездите. Многумина се пронајдени со небесни истражувања.
Феникс содржи HE0107-5240, веројатно една од најстарите ѕвезди кои биле откриени. Има околу 1/200.000 металичност што ја има Сонцето и оттука мора да се формира многу рано во историјата на вселената. Со привидна светлинска величина од 15,17, таа е околу 10.000 пати потемна од најбледите ѕвезди видливи со голо око и е оддалечена 36.000 светлосни години.
3.2 Длабоконебесни тела
Соѕвездието не се наоѓа на галактичката рамнина на Млечниот Пат и нема истакнати ѕвездени јата. NGC 625 е џуџеста неправилна галаксија со привидна величина од 11,0 и се наоѓа на оддалеченост од околу 12,7 милиони светлосни години. Галаксијата е 24000 светлосни години во пречник, и е оддалечен член на Групата Вајари. Се смета дека NGC 625 учествувала во судир и доживува излив на активно формирање на ѕвезди. NGC 37 е леќеста галаксија со привидна величина 14,66. Таа е приближно 42 килопарсеци (137.000 светлосни години) во пречник и околу 12,9 милијарди години. Робертовиот Квартет (составен од неправилната галаксија NGC 87, и три спирални галаксии NGC 88, NGC 89 и NGC 92) е група од четири галаксии кои се наоѓаат на околу 160 милиони светлосни години од Земјата кои се во процес на судир и спојување. Тие се во круг со полупречник од 1,6, што одговара на околу 75.000 светлосни години. Сместена во галаксијата ESO 243-49 е и HLX-1, црна дупка со средна маса — првата идентификувана од ваков вид. Се смета дека е остаток од џуџеста галаксија која била апсорбирана при судир со ESO 243-49. Пред нејзиното откривање, оваа класа на црна дупка само се претпоставувало дека постои.
Во границите на соѕвездието се наоѓа џиновското Фениксово Јато, кое е широко околу 7,3 милиони светлосни години и 5,7 милијарди светлосни години од Земјата, што го прави едно од најмасивните галаксички јата. За прв пат било откриено во 2010 година, а средишната галаксија произведува околу 740 нови ѕвезди годишно. Уште поголем е Ел Гордо, или официјално ACT-CL J0102-4915, чие откритие било објавено во 2012 година. Сместено на околу 7,2 милијарди светлосни години од Земјата, тоа е составено од две подгрупи кои се во процес на судир, што резултира со исфрлање на врел гас, што се гледа на рендгенските зраци и на инфрацрвените слики.
3.3 Метеорски дождови
Феникс е радијант на два годишни метеорски дождови. Феникидите, познати и како декемвриски феникиди, за прв пат биле забележани на 3 декември 1887 година. Дождот бил особено интензивен во декември 1956 година и се смета дека е поврзан со распадот на краткопериодната комета 289P/Blanpain. Врвот е околу 4-5 декември, иако не се гледа секоја година. Многу мал метеорски дожд го достигнува врвот околу 14 јули со околу еден метеор на час, иако метеорите може да се видат во секое време од 3 до 18 јули; овој дожд се нарекува јулски феникиди.