Ирида (митологија)

Ирис или Ирида (|Ἶρις|Îris|виножито ) — ќерка на боговите Таумант и Електра во старогрчката религија и митологија, персонификација на виножитото и гласник на боговите, слугинка на Олимпијците и особено на кралицата Хера.
Ирида се појавува во неколку приказни како пренесува пораки од и до боговите или извршува задачи, но нема своја единствена митологија. Слично на тоа, многу малку или воопшто нема историски култ и обожавање на Ирида во преживеаните записи, со само неколку траги што преживеале од островот Делос. Во античката уметност, Ирида е прикажана како крилеста млада жена која носи кадуцеј, симбол на гласниците, и бокал со вода за боговите. Ирис традиционално се сметала за сопруга на Зефир, богот на западниот ветер и една од четирите Анемои, од кои таа е мајка на Потос во некои верзии.
1 Етимологија
Старогрчката именка grc значи и виножито и ореол на Месечината. Натпис од Коринт дава докази за оригиналната форма grc (''Wîris'') со дигама која на крајот била исфрлена. Именката се смета дека е од предгрчко потекло. Исто така, е предложено и праиндоевропско потекло ''*uh <sub>2</sub> iri-''.
2 Семејство
Според хесиодовата ''„Теогонија''“, Ирида или Ирис е ќерка на Таумант и океанидата Електра и сестра на харпиите : Арке и Окипета. За време на Титаномахијата, Ирида била гласник на олимписките богови, додека нејзината сестра Арке ги предала олимпијците и станала гласник на непријателот на боговите, Титаните. Таа е божица на виножитото. Таа, исто така, им служи нектар на божиците и боговите да пијат од него.
За Зефир, кој е бог на западниот ветер, често се вели дека е нејзин сопруг. Заедно имале син по име Потос, или алтернативно, тие биле родители на Ерос, богот на љубовта, според грчкиот лирски поет Алкеј од 6 век п.н.е., иако за Ерос обично се вели дека е син на Арес и Афродита. Според ''Дионизијака'' од Нон, братот на Ирида е Хидасп.
Таа е позната и како една од божиците на морето и небото. Ирида ги поврзува боговите со човештвото. Таа патува со брзината на ветерот од едниот до другиот крај на светот и во длабочините на морето и подземјето.
3 Митологија
3.1 Титаномахија
Се вели дека Ирида патува по виножитото додека носи пораки од боговите до смртниците. Во некои записи, Ирида е сестра на колешката божица гласник Арке („брза“); двете сестри првично биле на страната на олимписките богови за време на Титаномахијата, но Арке на крајот побегнала од друштвото на Олимпијците за да им се придружи на Титаните како нивна божица гласник, па двете сестри се нашле една со друга на спротивставени страни за време на битката.
Откако војната ја добиле Олимпијците на чело со Зевс, тој ја казнил Арке така што ѝ ги откинал крилјата и со текот на времето ѝ ги дал како подарок на нереидата Тетида на нејзината свадба со Пелеј, кој пак му ги дал на својот син, Ахил, кој ги носел на нозете. Ахил понекогаш бил познат како ''подаркес'' (стапала како [крилјата на] Арке). Подаркес било и оригиналното име на Пријам, кралот на Троја. Ирида, од друга страна, ја одржувала својата местоположба како гласник на боговите заедно со Хермес; честопати Ирида служела конкретно како личен гласник и слугинка на Хера.
3.2 Гласник на боговите
По грабнувањето на нејзината ќерка Персефона од страна на Ад, божицата на земјоделството Деметра се повлекла во својот храм во Елефсина и ја направила земјата неплодна, предизвикувајќи голем глад што би ги убило и смртниците, и како резултат на тоа престанале жртвите кон боговите. Потоа Зевс ја испратила Ирида кај Деметра, повикувајќи ја да им се придружи на другите богови и да ја тргне нејзината клетва; но бидејќи нејзината ќерка не била вратена, Деметра останала на својот став.
Во еден наратив, откако Лето и нејзините деца го замолиле Зевс да го ослободи Прометеј од неговите маки, Зевс попуштил и ја испратил Ирида да му нареди на Херакле да го ослободи несреќниот Прометеј.
Откако Кејкс се удавил во бродолом, Хера ја натерала Ирида да ги пренесе нејзините наредби на Хипнос, богот на сонот. Ирида долетала и го нашла во неговата пештера и го информирала дека Хера посакува сопругата на Кејкс, Алкиона, да биде известена за смртта на нејзиниот сакан во своите соништа. Откако ја издала наредбата на Хера, Ирида веднаш заминала, не стоејќи предолго во близина на Хипнос, бидејќи неговите моќи ја обзеле и ја направиле да има вртоглавица и да биде поспана.
Во комедијата ''„Птици''“ од Аристофан, птицит градат град на небото и планираат да ги заменат олимписките богови. Ирида, како гласник, заминува да ги пречека, но таа е исмејувана, навредувана и нивниот водач Пизетаер, постар атински човек, се заканил со силување. Ирида изгледа збунета што Пизетаер не знае кои се боговите и дека таа е една од нив. Потоа Пизетаер ѝ кажува дека птиците веќе се богови, божества на кои луѓето мора да им принесат жртви. Откако Пизетаер се заканува дека ќе ја силува, Ирида го кара поради неговиот вулгарен јазик и си заминува, предупредувајќи го дека Зевс, кого таа го нарекува нејзин татко, ќе се справи со него и ќе го натера да плати.
Ирида се појавува неколку пати и во ''„Енеида“'' од Вергилиј, обично како агент на Јунона. Во Книга 4, Јунона ја испраќа да искине прамен коса од главата на кралицата Дидона, за да може да умре и да влезе во Подземјето. Во книга 5, Ирида, откако го зела обликот на Тројанка, ги поттикнува другите тројански мајки да запалат четири од бродовите на Енеја за да ги спречи да ја напуштат Сицилија.
Според римскиот поет Овидиј, откако Ромул бил обожен како бог Квирин, неговата сопруга Херсилија ги замолила боговите да ѝ дозволат и таа да стане бесмртна за да може повторно да биде со својот сопруг. Јунона ја слушнала нејзината молба и ја испратила Ирида долу кај неа. Со еден прст, Ирида ја допрела Херсилија и ја претворила во бесмртна божица. Херсилија заминала на Олимп, каде што станала една од Хорите и ѝ било дозволено да живее со својот сопруг засекогаш.
3.3 Тројанска војна
Според изгубениот еп ''„Киприја“'' од Стасин, Ирида го информирала Менелај, кој отпловил за Крит, за тоа што се случило во Спарта додека го немало, имено за бегството на неговата сопруга Елена со тројанскиот принц Парис, како и за смртта на братот на Елена, Кастор.
Ирида често се споменува како божествен гласник во ''„Илијада“'', која му се припишува на Хомер. Сепак, таа не се појавува во ''„Одисеја“,'' каде што нејзината улога ја извршува Хермес. Како и Хермес, Ирида носи кадуцеј или крилест стап. По наредба на Зевс, кралот на боговите, таа носи стомна со вода од реката Стикс, со кој ги успива сите што се лажно клеветат. Во Книга XXIII, таа ја доставува ахиловата молитва до Бореј и Зефир да ја запалат погребната клада на Патрокле. Во последната книга, Зевс ја испраќа Ирида кај кралот Пријам, за да му каже дека треба сам да оди во ахајскиот логор и да го откупи телото на неговиот убиен син Хектор од Ахил. Ирида брзо ја доставува пораката до Пријам и се враќа на Олимп.
3.4 Други митови
Според „''Хомеровата химна за Аполон''“, кога Лето била во породилни болки пред да ги роди своите деца близнаци Аполон и Артемида, сите божици биле присутни освен две, Хера и Илитија, божицата на породувањето. На деветтиот ден од нејзиното породување, Лето ѝ рекла на Ирида да ја поткупи Илитија и да побара нејзина помош за раѓање на нејзините деца, без да дозволи Хера да дознае. Според Калимах, Ирида заедно со Арес наредиле, по заповед на Хера, сите градови и други места да ја избегнуваат бремената Лето и да ѝ го одземат засолништето каде што може да ги роди своите близнаци. Откако Астерија, веќе преобразена во островот Делос, ѝ понудила засолниште на Лето, Ирида се вратила кај Хера за да ја информира дека на Лето ѝ било дозволено да се породи бидејќи Астерија ги прекршила наредбите на Хера, и седнала покрај неа.
Според Аполониј од Родос, Ирида ги вратила Аргонаутите Зети и Калаис, кои ги гонеле харпиите до Строфадите („Вртечки острови“). Браќата ги избркале чудовиштата од нивните маки кај пророкот Финеј, но не ги убиле по барање на Ирида, која ветила дека Финеј повеќе нема да биде вознемируван од Харпиите.
Откако кралот на Теба, Креон, забранил погребување на мртвите аргијски војници кои кренале оружје против Теба, Хера ѝ наредила на Ирида да ги навлажни нивните мртви тела со роса и амброзија.
Во помалку позната приказна, Ирида за малку ќе била силувана од сатирите откако се обидела да го наруши нивното обожавање на Дионис, можеби по наредба на Хера. Околу петнаесет црно-црвени слики од вазни кои датираат од 5 век п.н.е. ги прикажуваат споменатите сатири како заканувачки се приближуваат кон неа или ја фаќаат кога таа се обидува да се меша во жртвувањето. Во друга чаша, Ирида е прикажана како е нападната од сатирите, кои очигледно се обидуваат да ја спречат Ирида да украде жртвено месо од олтарот на Дионис, кој исто така е присутен во сцената. Од другата страна, сатирите ја напаѓаат Хера, која стои помеѓу Хермес и Херакле. Античкиот драматург Ахеј ја напишал ''„Ирида“'', денес изгубена сатирска драма, која можеби била изворот на темата на тие вазни.
Во драмата „Полудениот Херакле''“'', Ирида се појавува покрај Лиса, божицата на лудилото, проколнувајќи го Херакле со напад на лудило во кој ги убива своите три сина и неговата сопруга Мегара. Ирида, исто така, го подготвувала креветот на Зевс и Хера.
4 Обожување
4.1 Култ
За разлика од другиот истакнат бог гласник на Грците, Хермес, Ирис не играла голема улога во античката грчка религија и ретко била обожавана. Не постојат познати храмови или светилишта посветени на Ирида, ниту фестивали кои се одржуваат во нејзина чест. Иако таа често е прикажана на вазни и во барелефи, малку статуи се познати за кои е знае дека биле направени за Ирида во антиката. Сепак, таа била прикажана во скулптурата на западниот фронтон на Партенон во Атина.
Се смета дека Ирида била предмет на барем некое помало обожавање, но единствената зачувана трага од нејзиниот култ е белешката од Атенеј во ''„Филозофите на вечера“'' дека луѓето од Делос ѝ жртвувале на Ирида, нудејќи ѝ ''басини'', еден вид колач од пченично брашно, лој и мед, сварени заедно.
4.2 Епитети
Ирида имала бројни поетски титули и епитети, вклучувајќи го и ''хризоптерос'' (grc „златни крилести“), ''подас океја'' (grc „брзи нозе“) или поденемос океја (grc „брзо стапало“), ''росида'' („росно“, латински) и ''таумантиева'' (grc, grc, „Ќерка на Таумат, чудесна“), ''елопус'' (grc „со бурна нога, брза како бура). Таа исто така ги полевала облаците со својата стомна, добивајќи вода од морето.
5 Застапување
Ирида е претставена или како виножито или како убава млада девојка со крилја на рамената. Како божица, Ирида е поврзана со општењето, пораките, виножитото и нови потфати. Оваа персонификација на виножитото некогаш била опишувана како врска со небото и земјата.
Во некои текстови таа е прикажана како носи палто во многу бои. Со ова палто таа всушност ги создава виножитата на кои јава за да оди од едно место до друго. Се вели дека крилјата на Ирида биле толку убави што можела да осветли дури и темна пештера, карактеристика што може да се забележи од приказната за нејзината посета на Сомниј за да ѝ пренесе порака на Алкиона.
Иако Ирида првенствено се поврзувала со општењето и пораките, се верува дека таа помагала и во исполнувањето на молитвите на луѓето, или со тоа што самата ги исполнувала или со тоа што ги привлекува вниманието на други божества.
6 Во науките
* Растението перуника (ирис) е именувано по неа поради широкиот спектар на бои што ги имаат неговите цветови.
* 7 Ирида, астероид од Главниот астероиден појас е именуван по оваа божица.
* Хемискиот елемент иридиум е именуван по ирисот поради неговите шарени соли.
7 Во музиката
* Ирис, женска к-поп група именувана по божицата Ирида.
8 Галерија
9 Библиографија
9.1 Антички извори
* Apollodorus, ''Apollodorus, The Library, with an English Translation by Sir James George Frazer, F.B.A., F.R.S. in 2 Volumes.'' Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1921. .
* Apollonius Rhodius, ''Argonautica'' translated by Robert Cooper Seaton (1853–1915), R. C. Loeb Classical Library Volume 001. London, William Heinemann Ltd, 1912.
* Callimachus. ''Hymns'', translated by Alexander William Mair (1875–1928). London: William Heinemann; New York: G.P. Putnam's Sons. 1921.
* Hesiod, ''Theogony'', in ''The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn-White'', Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914. .
* Homer, ''The Iliad with an English Translation by A.T. Murray, PhD in two volumes''. Cambridge, MA., Harvard University Press; London, William Heinemann, Ltd. 1924. .
* Evelyn-White, Hugh, ''The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn-White''. Homeric Hymns. Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1914.
* Euripides, ''The Complete Greek Drama', edited by Whitney J. Oates and Eugene O'Neill, Jr. in two volumes. 2''. ''The Phoenissae'', translated by E. P. Coleridge. New York. Random House. 1938.
* Ovid. ''Metamorphoses, Volume I: Books 1&ndash;8''. Translated by Frank Justus Miller. Revised by G. P. Goold. Loeb Classical Library No. 42. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1977, first published 1916. . .
* Statius, ''Thebaid'', Volume II: Thebaid: Books 8–12. ''Achilleid''. Edited and translated by D. R. Shackleton Bailey. Loeb Classical Library 498. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2004.
* Theocritus, ''Idylls and Epigrams with an Epilogue'', translation by Daryl Hine, New York, Atheneum, 1982, .
* Valerius Flaccus, ''Argonautica''. Translated by J. H. Mozley. Loeb Classical Library 286. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1934.
* Vergil, ''Aeneid.'' Theodore C. Williams. trans. Boston. Houghton Mifflin Co. 1910.
9.2 Современи извори
*** Grimal, Pierre (1996). . . . pp. 237&ndash;238.
* Peyré, Yves (2009). . ''A Dictionary of Shakespeare's Classical Mythology'', ed. Yves Peyré.
*** Smith, William (1873). . ''Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology''. London.