Соловецки камен (Санкт Петербург)

Соловецки камен — споменик на жртвите на политичката репресија во Советскиот Сојуз и на оние кои се бореле и се борат за слобода. Се наоѓа на плоштадот Троицкаја (Троица) во Санкт Петербург, во близина на неколку други згради директно поврзани со политичката репресија во советскиот период - Домот на царските политички затвореници; затворот и некрополата на тврдината Петар и Павле; и Бољшој дом или седиштето на НКВД, и во градот и во околниот Ленинградски регион. Денес, Каменот служи и како фокус за комеморативни настани и собири поврзани со актуелните прашања за човековите права.
Споменикот се состои од голем камен донесен од Соловецките Острови во Белото Море, каде што бил отворен затворскиот логор Соловки во 1923 година. Логорот бил малигната ќелија која, во метафората на Солженицин, метастазирала за да ја создаде целата мрежа на логори за принудна работа Гулаг. Каменот е соодветен симбол на Гулагот и поврзаните практики на политички терор. Зад создавањето на споменикот застанало Меморијалното друштво во Петербург. Дизајниран е од Јули Рибаков и Евгениј Ухнаљов, двајцата политички затвореници за време на советскиот период.
1 Дизајн и симболика
Споменикот се состои од камен, масивна гранитна плоча од Соловецките Острови, каде што функционирал концентрациониот Соловецки логор во 1920-тите и 1930-тите. Името на затворскиот логор „Солоцки“ станало стенографија на руски за казнена мрежа од логори во кои веќе имало повеќе од 100.000 затвореници во 1920-тите. Помеѓу 1930-тите и 1950-тите, се проценува дека бројот на луѓе кои поминале низ Гулаг (како што подоцна станало познато) достигнал 18 милиони, од кои најмалку 1.500.000 загинале во логорите. Гулазите го трауматизирале населението и имале трајно влијание врз неколку генерации, оставајќи отпечаток на многу аспекти на општеството и културата.
Гранитната плоча била избрана од островот кој се користел за сместување на политички затвореници во 1920-тите. Таму, на 19 декември 1923 година, чуварите и специјалниот стрелачки одред пукале и убивале затвореници кои протестирале. Масакрот означил нова етапа во репресивните мерки што ги применува советскиот режим и поставил важен преседан за отпор. Некои извори тврдат дека каменот бил земен од планината Секирна.
Како артефакт од „''тоа место''“, одржувајќи контакт со „''духот на нашите предци''“, Каменот ја симболизира претхристијанската идеја за континуитет и наследност vo постоењето. Во неговата концепција на дизајнерите, грубата естетика на каменот го обдарува со „''рбетот на личноста што опстојува и покрај тоа што се соочува со безличното зло''“.
Дизајнот на споменикот е минималистички и има нерелигиозен, секуларен карактер. Се одликува со сирова гранитна плоча, висок, монтиран на квадратен гранитен постамент, самиот врз основа на бетонски имост опкружен со гранитни подножја од . Рабовите се ориентирани на четирите кардинални точки на компасот. Од одреден агол, каменот наликува на слон, според кое го добил ја добил и кратенката СЛОН [''Соловецкий лагерь особого назначения''], формалниот наслов на „''Соловецкиот логор за специјални намени''“.
2 Натписи и местоположба
Споменикот своето значење го пренесува и преку натписите на постаментот.
Неговата северна страна гласи „''На затворениците од Гулаг''“ [Узникам ГУЛАГА]; на западната страна: „''На оние кои се борат за слобода''“ [Борцам за свободу]; а на источната страна пишува „''На жртвите на комунистичкиот терор''“ [Жертвам коммунистического террора]. Јужното лице ги носи зборовите од долгата поема ''Реквием'' на Ана Ахматова: „''Би сакал да се сетам на сите по име''“. Споменикот не наведува имиња, бидејќи се уште не се познати сите жртви. Јули Рибаков, еден од дизајнерите, го смета западниот натпис за најважен бидејќи во него се одбележуваат не само жртвите, туку и сите кои се бореле против репресивниот систем. Линиите на источната страна експлицитно ги именуваат одговорните за теророт, ретка работа меѓу сличните споменици во Русија. Директното спомнување на комунизмот како причина за оваа катастрофа, смета историчарот Александар Еткинд, го прави споменикот од универзално значење. Текстот за каменот не кажува ништо за неговата позадина. Неговите автори веруваат дека ова треба да го разбуди интересот на минувачите и да ги направи љубопитни да дознаат повеќе.
Споменикот е посветен на сите „''застрелани, уапсени, прогонети, забранети, скршени од комунистичкиот режим - чии гробови се изгубени, а судбината им е непозната''“. Меморијалното друштво во Санкт Петербург, кое го иницирало и спонзорирало создавањето на споменикот, го понудил следниов опис на неговото значење: „Овој споменик е подарок за градот за неговата 300-годишнина од поранешни политички затвореници, кои ја ценат слободата и човечкото достоинство повеќе од личната безбедност и благосостојба. Каменот Соловецки на плоштадот Троицкаја е симбол на слободните општествени мисли, политички и граѓански Овој споменик им оддава почит на сите жртви на бесцелниот терор, тој им оддава почит на нашите сограѓани кои настрадаа од политичката репресија. Останатите луѓе во нечовечкиот свет, овој споменик покажува како силен поединец може да го надмине насилството и ксенофобијата.Местоположбата на каменот сама по себе е значајна.
Станбениот дом „Поранешни политички осуденици“ (ППЗ) кој се наоѓа пред споменикот бил изграден од советската влада во раните 1930-ти. Тој бил наменет за револуционерите и политичките активисти, прогонувани од државната полиција во Царска Русија. Иронично, многу жители на ППЗ станале жртви на Големиот терор во 1937-1938 година. За време на Октомвриската револуција од 1917 година, зградите на Музејот за политичка историја на Русија (Санкт Петербург) северно од плоштадот Троицкаја ги сместиле болшевичките власти, кои подоцна го предводеле државниот удар и го иницирале Државниот терор. На Марсовото поле преку Нева има спомен-некропола, посветена на револуционерите од 1917 година. Оваа близина е живописна илустрација, смета историчарката Сузана Богумил, за начинот на кој „''револуцијата ги проголтува своите деца''“. Преку Нева на исток се наоѓа Бољшој Дом. Седиштето на НКВД било изградено во 1930-тите: денес во неговите простории се наоѓа неговиот наследник, ФСБ. На запад, плоштадот Троицкаја се граничи со Петропавловската тврдина каде, уште од царско време, бастионот Трубецкој се користел како политички затвор. По револуцијата, советската влада овде затворила политички затвореници, и подоцна станало прво место на Големиот терор. Масовна гробница била откриена под бастионот Головкин на тврдината во 2007 година. Содржел тела на жртви на Црвениот терор, можеби дури и четворица на Големите руски војводи. Во 2003 година, капелата Света Троица била изградена североисточно од каменот Соловецки и ја означува местоположбата на катедралата Стара Троица. Катедралата била урната во 1933 година за време на антирелигиозната кампања на советската влада.
Плоштадот Троица [Троицкаја], дополнително, е најстариот административен центар на Санкт Петербург. Петар Велики, според Сузана Богумил, го основал градот и заповедал тој да се развива, без разлика на човечката цена. Затоа, каменот исто така го олицетворува проблемот низ руската историја на нечовечкиот третман на луѓето.
3 Историја
3.1 1961 - 1998 година
Идејата за комеморација на жртвите на советската репресија за прв пат била јавно предложена во октомври 1961 година на 22-от конгрес на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз. Меѓутоа, кога завршила програмата на Никита Хрушчов за десталинизација во 1964 година, таквиот концепт бил напуштен и во пост-хрушчовскиот период каде политичките дисиденти повторно биле репресирани. Идејата опстојувала помеѓу советските дисиденти во текот на 1970-тите. Во 1980-тите, за време на Перестројката, политиката на демократизација и релаксација на цензурата конечно дозволила отворени дискусии за претходно забранетата тема - Државен терор. На крајот на 1980-тите, било формирано друштвото „Паметник“. Една од неговите главни задачи била да им оддаде комеморација на жртвите на политичката репресија. Отпрвин започнало само во Москва, но по основањето на филијалата во Санкт Петербург во 1988 година станало активен учесник во работата на друштвото.
Во јуни 1989 година, огранокот на Ленинградското друштво „Паметник“ ги повикало граѓаните да создадат споменик во чест на жртвите на политичката репресија. Како што замислиле иницијаторите, споменикот требало да биде придружен и со музеј и архива. Биле земени предвид неколку места за идниот споменик: Меморијални гробишта Левашово; седиштето на Бољшој дом, НКВД (и КГБ) во Ленинград; затворот Крести; и плоштадот Троицкаја (тогаш наречен Плоштад на револуцијата) спроти станбениот дом на поранешни политички осуденици. „Паметник“ ги поканил сите граѓани да се вклучат во дискусијата за идејата и ја иницираа кампањата за собирање средства.
На 27 март 1990 година, Извршниот комитет на Ленинградскиот градски конгрес на народни пратеници објавил „''отворен конкурс за најдобар концепт, место и дизајн понуда на споменик во чест на жртвите на теророт на Сталин''“. Плоштадот Троицкаја бил избран како претпочитано место. Активистите протестирале и побарале комеморација на сите жртви на советската репресија. Како резултат на тоа, на 17 јуни 1992 година, Ленинградскиот градски конгрес го откажал настанот пред да започне.
„Паметник“ ја презел иницијативата. Наместо посакуваниот споменик (кој би барал сериозни вложувања на време и пари) би се создал мал, привремен знак односно обележје. На 4 септември 1990 година, последниот ден од „''Меѓународната конференција за човекови права''“ во градот и во пресрет на денот на сеќавањето на „''Жртвите на црвениот терор''“ (5 септември), на плоштадот Троица била поставена квадратна гранитна основа. „''На оваа место еден ден ќе стои споменик на жртвите на политичката репресија''“, гласел натписот на неговата површина. Основата била крунисана со бронзен венец од бодликава жица, а зборовите од ''Реквиемот'' на Ахматова („Би сакал да ги потсетам сите по име“) биле изгравирани на јужниот раб на основата. Дизајниран е од уметникот Дмитриј Богомолов. На 1 октомври 1990 година, властите во Ленинград започнале нов круг на проектниот натпревар во движење.
Овој пат го разгледале барањето да се прошири пораката на споменикот „''да се осуди секое насилство и незаконитост, занемарување на политичката и секоја друга нетрпеливост''“ без повикување на конкретни историски настани. Советот бил предводен од две лица кои биле директно засегнати од Црвениот терор: уметникот Андреј Милников, чиј татко бил погубен во 1918 година, и уметничкиот експерт Дмитриј Лихачов, преживеан од логорот Соловецки. Во пролетта 1991 година, записите биле изложени во Државниот музеј за историја на Санкт Петербург. На 3 јуни 1991 година, жирито дискутирало за нив и го избрал предлогот на Дмитриј Богомолов кој прикажува бронзена човечка фигура, смачкана и распната меѓу четири карпи. Буквите на карпите биле запис за политичките кампањи на репресија во Петроград-Ленинград. Меѓутоа, набргу градската управа изгубила интерес и конкурсот бил откажан.
Во 1995-1996 година, со помош на градоначалникот на Санкт Петербург, Анатолиј Собчак, во градот биле откриени други споменици на „''жртвите на политичката репресија''“: „Метафизичките сфинги“ на Михаил Чемијакин на брегот на Нева спроти затворот Крести и „''Молох на тоталитаризмот''“ на влезот на Спомен гробиштата Левашово. И двата биле широко критикувани од активисти и поранешни политички затвореници: пораката на спомениците според нив била нејасна, како и прикажувањето на злото и насилството. Во 1996 година, општинските власти објавиле дека ќе изградат меморијален споменик врз основа на идеите на Едвард Зарецки, скулптор од Ленинград и член на месната еврејска заедница. Зарецки го основал уметничкото здружение „Цајар“ и продолжил да создава споменици како „''Евреите кои станаа жртви на политичката репресија''“ (1997) на Спомен гробиштата Левашово. Во 1998 година, коосновачот на „Паметник“ , Венијамин Јофе, јавно ја критикувал градската администрација за игнорирање на местото на идниот споменик за време на церемонијата на повторно погребување на посмртните останки на последните Романови, иако поворката поминала низ плоштадот Троицкаја.
Повеќе од десет години градските власти го одбивале предлогот. Желбата за поголем споменик исчезнала по руската финансиска криза во 1998 година: многу слични иницијативи низ целата земја тогаш ја доживеале истата судбина. Во доцните 1990-ти, бронзениот венец бил украден од пиедесталот.
3.2 2002 година
На крајот на новиот милениум, „Паметник“ ги обновил своите напори за создавање споменик. Општествено-политичката клима во Русија повторно била тешко прифатлива: новиот претседател на земјата Владимир Путин бил офицер на КГБ. Одредени активисти не верувале дека властите во Санкт Петербург ќе дозволат изградба на споменикот. Сепак, Венијамин Јофе одлучил да го следи примерот на Архангелск и Москва и побарал дозвола да постави карпа од архипелагот Соловецки. По прераната смрт на Јофе во 2002 година, неговата вдовица Ирина ја презела задачата.
Во име на „Паметник“, таа напишала на градската администрација, формулирајќи ги главните точки на идниот споменик во нејзиното писмо:„Комеморацијата на жртвите на политичката репресија е неразделна од нулта толеранција кон каква било форма на идеолошко насилство и политички терор. Не треба да има карактеристики поврзани со злото и смртта за споменикот, на тиранијата над човечката душа. Апсолутниот политички терор кој се појави во текот на целата наша советска историја и резултираше со смрт на луѓе од различни конфесии: православни христијани, муслимани, практични Евреи, па дури и атеисти Гранитниот камен од Соловецките Острови да биде најдобрата опција, користејќи ја сегашната гранитна меморијална основа. Концентрациониот логор го симболизира Гулагот во историјата на нашата земја на неселективен терор“. Во март 2001 година, споменикот бил вклучен во програмата за прославите на 100 години од основањето на Санкт Петербург, но не добил буџетска распределба.
Каменот во Петербург бил дизајниран од уметниците Јули Рибаков и Евгениј Ухнаљов (последниот го осмислил националниот грб на Русија). И двајцата претрпеле политичка репресија за време на советскиот период. Споменикот бук финансиран од донации, главно од поранешни политички затвореници и нивните семејства. Невладините организации како „Паметник“ и „Граѓанска контрола“ и политичката партија Сојуз на десните сили, дале значителен придонес. За време на нивната експедиција во островите за да изберат соодветен камен, Рибаков, Ухнаљов и Флиге пронашле масивна гранитна плоча во близина на поранешната скита на Саватев (испосник). Превозот на тешкиот 10.400 килограми камен до Санкт Петербург претставувало предизвик, но тие биле помогнати од месни рибари и индустриски работници и од персоналот на музејот Соловеци.
Неизделканиот камен бил успешно пренесен во Санкт Петербург каде на 4 септември 2002 година бил поставен на постаментот. Околу четирите рабови на основата биле додадени уште три натписи. Поминале 12 години откако базата била ставена на позиција. Официјалната инаугурација се одржала на 30 октомври на Денот на сеќавање на жртвите на политичката репресија, што се совпаднало со 300-годишнината од основањето на Санкт Петербург. Градскиот гувернер Владимир Јаковлев издал указ бр. 2572-па, со кој градот станал сопственик на споменикот од 15 октомври 2002 година.
4 Јавни активности и реакции
Секоја година, на 5 септември, во близина на каменот се одржува церемонија на сеќавање и жалење за загубите на жртвите на „''Политичката репресија и црвениот терор''“ во Советска Русија. Меѓу другите годишни демонстрации е „''Враќање на имињата''“, читајќи на глас имињата на жртвите на политичката репресија во Советска Русија. Каменот, исто така, станал фокус на јавни собири на различни начини посветени на жртвите на политичкиот терор, незаборавни датуми во историјата на Русија, иницијативи за човекови права и против насилството и ксенофобијата. Ана Политковскаја, Наталија Естемирова, Станислав Маркелов и Анастасија Бабурова, Алексеј Девотченко, Наталија Горбаневскаја, Валерија Новодворскаја, Борис Немцов, , се одбележани овде, меѓу друѓите.
Првата сабота во јуни е Ден на сеќавање на жртвите од затворите Петроград и Ленинград; се одвива во близина на каменот Соловецки, по што на почетокот на август има собири за да го означат почетокот на Големиот терор. На 17 декември, годишнината од донесувањето на казнениот закон на Сталин од 1933 година против геј луѓето, ЛГБТ активистите положиле цвеќе на пиедесталот на споменикот. Обично има протести секоја година на 20 декември на „''Денот на работниците во тајната полиција''“ [День работника органов безопасности Российской Федерации]. Овде се одржале и собири за поддршка на обвинетите во случајот на плоштадот Болотнаја, случајот „Мрежа“ и други угнетени луѓе.
Каменот во Санкт Петербург бил вандализиран неколку пати. Во рок од неколку месеци од неговото инаугурирање, бил обложен со свастики и коментари како „''не беа убиени доволно''“, „''робови''“ итн. Нападите биле повторени во 2003, 2007, 2012, и 2013 година. Во 2013 година за прв пат се отворило прашањето за одговорност за состојбата на споменикот. Конечно, народниот правобранител на Петербург Александар Шишлов побарал појаснување за статусот на споменикот. Во 2015 година, традиционалниот Декемвриски Ден бил вознемирен од луѓе кои марширале под портретите на Адолф Хитлер. Ниту градската администрација ниту локалната полиција не интервенирале, а активистите за човекови права заклучиле дека маршот е провокација организирана од градските власти. Во 2018 година, граѓанската иницијатива „Последна адреса“ и Каменот Соловецки биле јавно критикувани од националистот Александар Мохнаткин. На 30 октомври 2018 година, гувернерот на градот Александар Беглов положил цвеќе на споменикот.