Јоже Јаворшек

Јоже Јаворшек бил псевдонимот на Јоже Брејц (20 октомври 1920 – 2 септември 1990 година), словенечки драматург, писател, поет, преведувач и есеист. Тој се смета за еден од најголемите мајстори на стилот и јазикот меѓу словенечките автори. Комплексен мислител и контроверзна личност, Јаворшек често се смета, заедно со писателот Витомил Зупан, како парадигматичен пример на Втората светска војна и повоената генерација словенечки интелектуалци.
1 Живот
Јаворшек бил роден како Јоже Брејц во малиот град на Долењска, Велике Лашче, во тогашното Кралство на Србите, Хрватите и Словенците. Студирал компаративна книжевност во Универзитетот во Љубљана. Додека бил студент, тој се вклучил во словенечките христијански социјалистички групи, каде што го запознал поетот и мислител Едвард Коцбек. Коцбек имал огромно влијание врз Јаворшек, охрабрувајќи го да продолжи со книжевна кариера.
За време на Втората светска војна, Јаворшек се приклучил на партизанскиот отпор, каде што се борел заедно со подоцнежниот филозоф и литературен критичар Душан Пирјевец и писателот Витомил Зупан. За време на неговата подземна активност во италијанската Љубљанска Покраина го усвоил псевдонимот Јоже Јаворшек. По завршувањето на војната во 1945 година, работел како личен секретар на Едвард Коцбек, кој бил назначен за министер за Словенија во југословенската влада. Неговите студии ги продолжил на Француска Сорбона и кратко време работел како асистент во југословенската амбасада во Париз. Во француската престолнина ги посетувал круговите на француските левичарски интелектуалци; меѓу други, тој се запознал со Албер Ками и воспоставил блиско пријателство со Луј Гило, Жерар Филип и Марсел Шнајдер.
Се вратил во Словенија во 1948 година. Следната година, тој бил затворен од комунистичките власти и осуден на 12 години затвор на јавно судење. Тој бил ослободен во 1952 година, но се рехабилитирал само кратко пред неговата смрт во 1990 година.
По враќањето во слободата, тој најмногу работел како драматург и сценски режисер во неколку театри на словенечки јазик во Љубљана. Во тоа време тој бил еден од првите кои ги внесол надреалистичките и апсурдистичките елементи на словенечката и југословенската сцена. Воспоставил блиски контакти со сценските режисери Жарко Петан и Бојан Штих кои и двајцата споделувале некои од модернистичките и прогресивните естетски погледи на Јаворшек. Јаворшек успеал да постави неколку претстави засновани на теориите на Антонен Арто и Алфред Жари во Драмскиот театар во Љубљана, во режија на Штих. Поради овој иновативен пристап што ги оспорувал културните политики на комунистичкиот режим, Јаворшек стекнал влијание врз помладата генерација на словенечки уметници и автори, позната како Критичка генерација, која отстапила од преовладувачкиот хуманистички и интимистички тренд во словенечката култура и литература од тоа време и прифатила повеќе метафизички прашања. Меѓу тие млади автори биле Доминик Смоле, Тарас Кермаунер, Примож Козак и други. Јаворшек сепак имал критички став кон помладите генерации и честопати не ги одобрувал нивните радикални модернистички пристапи.
Помеѓу 1961 и 1967 година, Јаворшек работел како асистент во Словенечката академија на науките и уметностите и помеѓу 1967 и 1982 година ја држел работата на секретар во кабинетот кој припаѓал на претседателот на Академијата Јосип Видмар.
Починал во Љубљана во 1990 година и бил погребан во неговиот роден град Велике Лашче. Неговата помен плоча, дизајнирана од страна на словенечкиот скулптор Стојан Батич, била поставена на неговото родно место во 1990-тите.
2 Дела
Јаворшек пишувал поезија, драми, романи и есеи. Започнал како поет. Дури како тинејџер објавил неколку песни во тогашните левичарски словенечки списанија, како ''Младина'' и ''Дејање'' на Коцбек. По Втората светска војна, збирката од неговите воени песни, со името ''"Партизанска лирика"'', била издадена во 1947 година. По неговото искуство во затвор, тој најмногу се фокусирал на драми, есеи и проза. За време на неговиот живот објавил уште една колекција на поеми под наслов „''Судбината'' на поезијата“, 1972 година, која самиот ја уредувал со обемен критички и биографски коментар.
Јаворшек се стекнал со признание пред се како драматург. Неговите рани драми, кои биле засновани на егзистенцијални грижи, но исполнети со иронија, разиграност и уметничка употреба на јазични игри, во голема мера придонеле за модернизација на словенечкиот театар во 1950-тите. Во своите драми тој бил критичен кон воспоставените политички моќи и социјалниот конформизам.
Напишал неколку романи, од кои најзабележителни биле „Ода на земјата“, 1971 и „Опасни врски“, 1978 година. Но, токму во неговите есеи и мемоари тој се здобил со најголемо признание и исто така предизвикал најмногу контроверзии. Едно од првите есеистички дела што го направил познат на пошироката јавност била книгата „Како е можно?, во која ги истражувал чувствата на очај по самоубиството на неговиот син Свит. Книгата била напишана како дијалог помеѓу две генерации кои не успевале да се разберат. Тоа исто така било силна критика насочена кон помладата генерација Словенци – и особено на младите интелектуалци – кои Јаворшек ги обвинил за нихилизам. Тој, исто така, објавил Водич низ Љубљана во кој ги претставил знаменитостите и историјата на градот во светлината на ироничен, филозофски и егзистенцијален одраз, поврзувајќи ги спомениците со личните судбини на познатите личности поврзани со нив. Епистоларниот роман ''„Опасни врски“'', парафраза на познатата книга на Пјер Шодерло де Лакло „''Опасни врски“'', бил напишан како серијал на делумно автентични и фиктивни писма помеѓу авторот и неколку значајни личности, живи и мртви, меѓу кои биле Витомил Емхорманерас, Пиренерис, Душан Пирјевец и Франческо Роба.
Во неговите последни дела, „Опасната меморија“, кое било објавено на француски јазик од страна на париска уредничка куќа и било преведено на неколку европски јазици, и „Сеќавања на Словенците“, кое било објавено непосредно пред неговата смрт, тој го истражувал своето сеќавање и давал понекогаш крајно критички извештаи за неговите современици.
Тој напишал влијателни есеи за Молиер, Шекспир, словенечката поетеса Лили Нови и словенечкиот протестантски проповедник и пионер на словенечката литература Примож Трубар. Тој исто така бил голем обожавател на познатиот словенечки автор од 19 век Фран Левстик и помогнал во повторното објавување на новите изданија на неговите дела. Кратко пред неговата смрт во 1990 година, тој придонел и за монографијата „Словенска историја и литература“, издадена од страна на Центарот Жорж Помпиду од Париз.
Тој исто така превел и неколку значајни автори на словенечки, претежно од француски и српско-хрватски, меѓу кои биле Корнеј, Молиер, Иполит Тен, Ежен Јонеско, Жан Ануј, Едмон Ростан, Жан Пол Сартр, Албер Ками и Меша Селимовиќ.
3 Личност
За време на неговиот живот, Јаворшек важел како контроверзна и уникатна личност. Неговиот сомнителен однос со естаблишментот, како и неговите понекогаш крајно остри напади врз современите книжевни кругови, словенечки и француски, му го добиле прекарот ''Осамениот јавач''. Неговото последно дело „Сеќавања на Словенците“, кое било објавено делумно постхумно во три дела, создало контроверзија и фрлило ново светло на словенечката книжевна и културна сцена од војната и повоениот период. Помеѓу неколкуте скаброзни детали кои биле опишани од Јаворшек во обилниот труд, биле и злоделата на влијателниот мислител Душан Пирјевец Ахац, кои наводно биле извршени за време на воениот отпор, како и карактерите на значајни личности како што биле литературниот критичар Јосип Видмар и поетот Едвард Коцбек, за кого Јавор работел како негов личен секретар. Делото вклучувало и детали за личните животи на словенечките комунистички водачи Едвард Кардељ и Борис Кидрич.
И покрај неговото негативно искуство во затвор, Јаворшек останал убеден поддржувач на социјализмот. Иако започнал како христијански социјалист, тој подоцна го отфрлил христијанството, како што можело да се види во неговите дела, и прифатил нически стил на витализам и скептицизам.
Јаворшек се сметал себеси како исклучивно театарски менаџер, а не како интелектуалец или писател. Како таков, тој често тврдел дека имал лиценца за шут и сакал да прави паралели помеѓу него и познатите драматурзи во историјата кои биле и театарски менаџери, како што биле Шекспир, Молиер или Карло Голдони. Тој веројатно најдобро го објаснил начинот на кој ја гледал својата улога во есејот ''Шекспир и политиката'', кој бил напишан во 1965 година за том со наслов „Шекспир меѓу Словенците“, кој бил уреден од познатиот литературен критичар Франс Коблар и бил објавен од страна на издавачката куќа ''„Словенска матица“''. Во есејот, тој ја дал следната оценка за Шекспир:Ако Шекспир бил малку поважна личност за време на неговиот живот, барем исто толку важна како Бен Џонсон, историјата ќе ни дадела повеќе детали за неговиот живот. Но, Шекспир не бил на врвот на општественото скалило, тој бил нешто повеќе од паразит на современите магнати. Ниту, пак, припаѓал на големите умови на своето време. Тој бил премногу необразован за да постигне таква позиција, како што било знаено. Романтичните идеи според кои Шекспир бил многу духовен, голем историчар или голем мислител, во денешно време се целосно отфрлени […]. Денес, евидентно е дека Шекспир пред сè бил вистински затајувач на неговата ера. Тој користел различни материјали од историјата или од современите околности во Англија за да создаде атрактивни театарски ремек-дела. Пред сè, треба да разбереме дека Шекспир никогаш не мислел на театарот како на литература. Театарот бил опасна и малку непристојна институција, која секој почитуван и навистина почестен член на општеството повеќе би сакал да ја избегне.Ова претставува опис на перцепцијата која Јаворшек ја имал за сопствената улога во општеството.
4 Влијание и наследство
Иако пробувал да избегне директни судири со комунистичкиот естаблишмент по неговото ослободување од затвор, Јаворшек претставувал една од главните движечки сили зад основањето на Сцената '57, кој бил алтернативен театар создаден во 1957 година од страна на помладите генерации на словенечки уметници, кој имал клучна улога во обликувањето на нивната генерација против притисоците на комунистичкиот културен режим. Веќе за време на неговиот живот, тој се здобил со признание во другите делови на Југославија, особено во Србија. Некои го сметале за еден од најдобрите есеисти на словенечки јазик, заедно со Иван Цанкар, Марјан Рожанц и Драго Јанчар. Неговата книга ''Опасни мемории'', која била објавена во 1980-тите од страна на француската издавачка куќа Арлеа, му донела важна популарност надвор од југословенските граници. Книгата била преведена и на германски и на српскохрватски јазик.
5 Личен живот
Првата сопруга на Јаворшек починала додека тој сѐ уште бил во затвор. Нивниот единствен син Свит извршил самоубиство во 1969 година, на 23-годишна возраст. Јаворшек подоцна се оженил со преведувачката Марија Киаута.
6 Суштинска библиографија
6.1 Поезија
*''„Партизанска лирика“'', 1947
* „Судбината на поезијата“, 1972
6.2 Претстави
* „Одлуката“, 1953
* „Криминална приказна“, 1955
* „Крајот на копнежот“, 1955
* „Засилувачко стакло“, 1956
* „Радост на животот“, 1958
* „Маневри“, 1960
* „Земја на пожарникарите“, 1973
* „Импровизација во Љубљана“, 1977
6.3 Есеи
* „Средби“, 1958
* „Вкусот на светот“, 1961 година
* „Никоја земја“, 1962
* „Водич за Љубљана“, 1965
* „Шекспир и политика“, 1965
* „Како е можно“, 1969 година
* „Есеј за Молиер“, 1974 година
* „Примож Трубар“ 1977
* „Лили Нови“ 1984
* „Опасната меморија“, 1987
* „Сеќавања на Словенците“, 1989
6.4 Проза
* „Опседна вага“, 1961
* „Промени“, 1967
* „Ода на земјата“, 1971
* „Опасни врски“, 1978
7 Поврзано
* Култура на Словенија