Деветтојунски преврат

Деветтојунскиот преврат во Бугарија, познат и како Јунскиот преврат од 1923 година, е еден од клучните историски настани во бугарската историја од 20. век. Тој се случил на 9 јуни 1923 година и претставувал воен пуч со кој е соборена владата на Александар Стамболијски, лидерот на Бугарскиот земјоделски народен сојуз (БЗНС). Овој преврат бил организиран од десничарски сили, вклучувајќи ја Воената лига, Народниот сојуз и други конзервативни елементи, поддржани од царот Борис III.
1 Позадината
По Првата светска војна, Бугарија се соочила со тешки економски и социјални проблеми. Земјата изгубила територии според Нејскиот мировен договор од 1919 година, што предизвикало незадоволство кај националистите. Во 1919 година, БЗНС на Стамболијски дошол на власт преку избори, формирајќи влада фокусирана на аграрни реформи. Стамболијски спровел радикални мерки: прераспределба на земја од големите сопственици на селаните, подобрување на образованието и здравството во руралните области, како и борба против корупцијата. Тој исто така се залагал за подобрување на односите со Југославија и Грција, што ги нервирало националистичките кругови кои сакале ревизија на мировните договори.
Меѓутоа, неговата власт била авторитарна: тој ја забранил опозицијата, користел "Портокалова гарда" (паравоена формација од селани) за да ги потисне противниците, и спровел репресии врз десничарските групи. Ова предизвикало опозиција од страна на војската, буржоазијата, интелектуалците и Внатрешната македонска револуционерна организација (ВМРО), која барала автономија за Македонија. Воената лига, тајна организација на офицери, била особено активна во планирањето на пучот. Царот Борис III, иако формално неутрален, тивко го поддржал пучот за да се ослободи од Стамболијски.
2 Текот на настаните
Пучот започнал во ноќта меѓу 8 и 9 јуни 1923 година. Војската, предводена од офицери како Александар Цанков и Иван В'лков, брзо ги зазела клучните точки во Софија: железницата, поштата, телеграфот и полициските станици. Владата на Стамболијски била изненадена и не успеала да организира отпор. Стамболијски, кој бил во својот дом во Славовица (близу Пазарџик), се обидел да повика на селанско востание, но било предоцна. Тој бил заробен на 14 јуни од страна на ВМРО и брутално убиен – му биле отсечени рацете (симболично, бидејќи потпишал договор со Југославија), а потоа бил застрелан.
По пучот, новата влада била формирана од Демократскиот сојуз под водство на Александар Цанков. Тие веднаш започнале репресии врз поддржувачите на Стамболијски: илјадници селани и членови на БЗНС биле убиени во масакри низ земјата. Според проценки, жртвите од пучот и последователните репресии достигнале меѓу 5.000 и 20.000 луѓе.
3 Последици
Пучот довел до период на десничарска диктатура под Цанков, со зголемена репресија врз левицата и селаните. Тој исто така го отворил патот за Септемвриското востание во септември 1923 година, кое било неуспешно, но ја зајакнало комунистичката опозиција. Долгорочно, овој настан бил дел од циклусот на пучеви во Бугарија: следел уште еден пуч во 1934 година од Звеното. Пучот од 1923 година се смета за почеток на фашистичките тенденции во Бугарија, што кулминирало со сојузот со Оската во Втората светска војна.