Романика

Романика или романичка уметност — европска уметност во раздобјето од приближно 1000 година до подемот на готскиот стил во 12 век, или подоцна во зависност од областа. Претходното раздобје е познато како предроманичко раздобје. Поимот бил воведен од историчарите на уметност од 19 век, особено за романичката архитектура, која задржала многу основни особености на римскиот архитектонски стил - куполни сводови, но исто така и бочвести сводови, апсиди и украси со листови од акант - но исто така се развила многу различни особености. Во Јужна Франција, Шпанија и Италија постоел архитектонски континуитет со доцноантичкиот, но романичкиот стил бил првиот стил што се раширил низ цела католичка Европа, од Сицилија до Скандинавија. Романичката уметност исто така била под големо влијание од византиската уметност, особено во сликарството, и од антикласичната енергија на украсувањето на островската уметност на Британските Острови. Од овие елементи се исковал многу новаторски и доследен стил.
1 Особености
Вон романичката архитектура, уметноста од тоа раздобје се одликува со енергичен стил и во скулптурата и во сликарството. Последново продолжило да ги следи суштински византиските иконографски обрасци за најчестите теми во црквите, кои останале Христос во слава, Страшниот суд и сцените од животот на Христос. Во илуминираните ракописи се гледа поголема изворност, бидејќи требало да се прикажат нови сцени. Најраскошно украсените ракописи од ова раздобје биле библиите и псалтирите. Истата изворност се применувала и за капители на столбови, кои често биле изрежани со целосни сцени со неколку ликови. Големото дрвено распетие било германска новина на самиот почеток на раздобјето, како што беа и самостојните статуи на устоличената Мадона. Високиот релјеф преовладувал како скулпторски израз во ова раздобје.
Боите се впечатливи, и главно примарни. Денес, овие бои во нивната изворна живост можат да се видат само во примероци од витражи и добро сочувани ракописи. Витражот станал широко користен, иако малубројни се преживеаните до денес. Во изум од тоа раздобје, тимпаните на важни црковни портали биле врежани со монументални шеми, често ''Христос во слава'' или ''Последниот суд'', но третирани со поголема слобода отколку насликаните верзии, бидејќи немало соодветни византиски обрасци.
Вообичаено, композициите обично имале мала длабочина и требало да бидат флексибилни за да се вклопат во облиците на историските иницијали, капители на колони и црковни тимпани. Тензијата помеѓу цврсто затворената рамка, од која композицијата понекогаш бега, е рекурентна тема во романичката уметност. Бројките често варираат по големина во однос на нивната важност. Пределните заднини, ако воопшто се користеле, биле поблиску до апстрактни украси отколку до реализам – како кај дрвјата во „Морганскиот лист“. Портрет едвај постоел.
2 Заднина
Европа во ова раздобје постојано растела попросперитетна, а уметноста со највисок квалитет повеќе не била ограничена, како што било во голема мера во каролиншкиот и отонскиот период, на кралскиот двор и тесен круг манастири. Манастирите продолжиле да бидат исклучително важни, особено оние од експанзионистичките нови поредоци од тоа раздобје, цистерцијанското, клинијачкото и картузијанското, кои се рашириле низ Европа. Но, градските цркви, оние по патеките за аџилак и многу цркви во малите градови и села биле детално украсени со многу високи стандарди - честопати овие структури преживеале, кога катедралите и градските цркви биле повторно изградени. Ниеден романички кралски дворец навистина не преживеал.
Лаичкиот уметник станувал ценет лик – Никола Верденски се чини дека бил познат низ целиот континент. Повеќето ѕидари и златари сега беа лаици, а лаиците како мајстор Хуго се чини дека биле мнозинство, барем од оние што изработиле најдобри дела, до крајот на раздобјето. Иконографијата на нивното црковно дело несомнено е направена во согласност со свештеничките советници.
3 Скулптура
3.1 Метал, чинго и слонова коска
Скапоцените предмети од метал, чинго и слонова коска имале многу висок статус во тоа раздобје, веројатно многу повеќе од сликите. Познати се имињата на повеќе изработувачи на овие предмети отколку на нивните современици сликари, илуминатори или архитект-ѕидари. Обработката на метал, вклучувајќи украсување со чинго, станала многу префинета. Преживеале многу величествени светилишта направени за да се чуваат мошти, од кои најпознато е Светилиштето на трите крала во катедралата во Келн од Никола Верденски и други ( – 1225). Триптихот Ставелот и киворот на Свети Мавр се други примери за емајли на Мосан. Големи кивори и олтарски фронтали биле изградени околу дрвена рамка, но помалите ковчези, сите биле метални и чингени. Зачувани се неколку световни парчиња, како што се футроли за огледала, накит и затворачи, но тие несомнено недоволно го претставуваат количеството фини метални твроби во сопственост на благородништвото.
Бронзениот Глостерски свеќник и Месингената крстилница од 1108–1117 сега во Лиеж се извонредни примери од лиен метал, многу различни по стил. Првиот е многу сложен и енергичен, цртајќи на ракописното сликарство, додека крстилницата го покажува мосанскиот стил во неговиот најкласичен и величествен израз. Бронзените врати, триумфалниот столб и другите додатоци во Хилдесхајмската катедрала, Гњезнанските врати и вратите на базиликата ди Сан Зено во Верона се други значајни примероци што опстанале. Акваманилот, сад со вода за миење, се чини дека бил воведен во Европа во 11 век. Занаетчиите често им давале на изработките фантастични зооморфни облици. Преживеаните примероци претежно се изработени од месинг. Многу восочни отпечатоци од впечатливи печати преживеале на повелби и документи, додека романичките монети главно не се од голем естетски интерес.
Клојстерскиот крст е невообичаено големо распетие од слонова коска, со сложена резба која вклучува многу ликови на пророци и други, што му се припишува на еден од релативно малкуте уметници чие име е познато, мајстор Иго, кој исто така илуминирал ракописи. Како и многу други творби, првично бил делумно обоен. Луисовите шаховски фигури се добро сочувани примероци на мала слонова коска, од кои останале многу делови или фрагменти останале од жезла, плочки, градни крстови и слични предмети.
3.2 Архитектонска скулптура
Со падот на Западното Римско Царство згаснала традицијата на резбање големи дела во камен и вајање фигури во бронза, како што ефективно било (од религиозни причини) во византискиот (источноримски) свет. Некои скулптури во природна големина се очигледно направени во штуко или гипс, но преживеаните примероци се ретки. Најпознатото преживеано големо скулптурно дело на протороманичка Европа е дрвеното распетие во природна големина, нарачано од архиепископот Геро од Келн во околу 960-965 година, очигледно прототипот на она што станал популарен облик. Подоцна тие биле поставени на греда под канцеларискиот лак, познат како триумфален крст, од XII век придружени со фигури на Богородица и Јован Евангелистот од страните. Во текот на 11 и 12 век, фигуративната скулптура силно оживеала, а архитектонските релјефи се белег на подоцнежното романичко раздобје.
3.2.1 Извори и стил
Фигуративната скулптура особено се засновала на два други извори, илуминираниот ракопис и скулптурата изработувана во мали размери во слонова коска и метал. Обемните фризови извајани на ерменските и сириските цркви се друго веројатно влијание. Овие извори заедно создале посебен стил кој може да се препознае низ Европа, иако највеличествените скулпторски проекти се најчести во Југозападна Франција, Северна Шпанија и Италија.
Сликите што настанале во металните дела често биле режани. Конечната површина имала две главни рамнини и поединости кои обично беа засечени. Оваа обработа била прилагоден на резба во камен и особено се гледа во тимпанот над порталот, каде што сликата на Христос во величественост со симболите на четворицата евангелисти е извлечена непосредно од позлатените корици на средновековните евангелски книги. Овој стил на врата се појавува на многу места и продолжил во готскиот период. Ретко преживување во Англија е она на „Приорската врата“ во катедралата Ели. Во Југозападна Франција, опстанал голем број, со впечатливи примероци во Сен-Пјер, Моисак, Суилак, и Ла Маделен, Везеле - сите куќи ќерки на Клуни, со опширни други скулптури останати во манастири и други градби. Во близина, Отенска катедрала има Последниот суд од голема реткост по тоа што е уникатно потпишан од нејзиниот творец, Гизелбертус.
Одлика на ликовите во илуминираниот ракопис е тоа што тие често зафаќаат ограничени простори и се настиснати за да одговараат. Обичајот на уметниците да го направат ликот да одговара на расположливиот простор на објектот е позајмен од дизајнирањето фигури за украсување на столбовите на вратите и надвратниците и други такви архитектонски површини. Облеките на насликаните фигури најчесто се обработувале во рамен и декоративен стил кој имал мала сличност со тежината и паѓањето на вистинската ткаенина. Оваа одлика била прилагодена и за скулптурите. Меѓу многуте примери што постојат, еден од најубавите е фигурата на пророкот Еремија на столбот на порталот на Опатијата Сен-Пјер, Моасак, Франција, од околу 1130 година.
Спиралата е еден од најзначајните мотиви на романичкиот дизајн, се појавува и во фигуративната и во нефигуративната скулптура. Еден од нејзините извори може да биде јонскиот капител. Лозите биле заеднички мотив и на византискиот и на римскиот дизајн и може да се видат во мозаикот на сводовите на црквата Санта Костанца од 4 век, Рим. Ракописите и архитектонските резби од 12 век имаат многу слични мотиви на винова лоза.
Друг извор на спиралата се јасно илуминираните ракописи од 7 до 9 век, особено ирските ракописи како што е евангелската книга Сент Гал, раширени во Европа од Хиберно-шкотската мисија. Во овие илуминации употребата на спиралата нема никаква врска со виновата лоза или други растителни облици. Мотивот е апстрактен и математички. Стилот потоа бил прифатен во каролиншката уметност и добил повеќе ботанички особености. Токму во дотерувањето на овој облик спиралата се појавува во драпериите и на скулптурните и на витражните прозорци. Од сите многубројни примери што се појавуваат на романичките портали, еден од најистакнатите е оној на средишната личност на Христос во Ла Мадлен, Везеле.
Друго влијание од островската уметност се испреплетените животни, често користени за извонреден ефект на капители (како во Силос), а понекогаш и на самиот столб (како во Моасак). Голем дел од третманот на конфронтирани и испреплетени животни во парови, во романичката декорација имале слично островско потекло, како и животните чии тела се протегаат во чисто украсни облици. (И покрај усвојувањето на хиберно-саксонските традиции во романичките стилови во Англија и на континентот, влијанието било првенствено еднонасочно. Ирската уметност во овој период остана изолирана, развивајќи уникатен амалгам на домородните ирски и викиншки стилови кои полека ќе се згаснат и заменет со мејнстрим романичкен стил во почетокот на 13 век по англо-норманската инвазија на Ирска .
3.2.2 Предмет
Повеќето романички скулптури по тема се сликовити и библиски. Голема разновидност на теми се наоѓаат на капителите и вклучуваат сцени од Создавањето и падот на човекот, епизоди од животот на Христос и оние старозаветни сцени што ја претскажуваат неговата смрт и воскресение, како што се Јона и китот и Даниел во лавовското дувло. Има многу сцени на Рождеството, а темата на Трите кралеви е особено популарна. Клоатрите на опатијата Санто Доминго де Силос во Северна Шпанија и Моасак се одлични примери што целосно опстанале, како и релјефните скулптури на многуте Турнејски кршталници пронајдени во црквите во Јужна Англија, Франција и Белгија.
Особеност на некои романички цркви е обемната скулптурална шема што го покрива подрачјето околу порталот или, во некои случаи, голем дел од фасадата. Катедралата Ангулем во Франција има многу разработена шема на скулптура поставена во широките ниши создадени од аркадирањето на фасадата. Во шпанската област Каталонија, сликовна шема во низок релјеф ја опкружува вратата на црквата Санта Марија во Рипол.
Целта на скулптурните шеми била да се пренесе порака дека христијанскиот верник треба да го препознае престапот, да се покае и да биде искупен. Страшниот суд го потсетува верникот да се покае. Изрезбаното или насликано Распетие, истакнато видно во црквата, го потсетува грешникот на искупувањето.
Честопати скулптурата е тревожна по облик и по приказ на предметот. Овие дела се наоѓаат на капители, корбели и газди или испреплетени во зеленилото на лајсни на вратите. Тие претставуваат облици кои денес не се лесно препознатливи. Вообичаени мотиви вклучуваат шила на гиг, страшни демони, уробори или змејови кои си ги касаат опашките и многу други митски суштества со нејасно значење. Спиралите и спарените мотиви првично имале посебно значење во усното предание што е изгубено или отфрлено од современите учени.
Седумте смртни гревови, вклучувајќи ја страста, ненаситноста и среброљубието, исто така често се претставени. Појавата на многу ликови со преголеми гениталии може да се поистоветува со телесен грев, а исто така и бројните ликови прикажани со испакнати јазици, кои се особеност на вратата на Линколновата катедрала. Повлекување на сопствената брада било симбол на мастурбација, а ширум отворената уста исто така била знак на разврат. Вообичаена тема што се наоѓа на големите букви од ова раздобје е тепање од страна на сопругата или опседнување од демони. Демоните кои се борат за душата на престапникот како што е скржавецот била уште една популарна тема.
3.2.3 Доцнороманичка скулптура
Готската архитектура обично се смета дека започнува со проектот на хорот во базиликата Сен Дени, северно од Париз, од страна на игуменот Сугер, осветена во 1144 година. Почетокот на готската скулптура обично се смета дека е малку подоцна, со резбата на фигурите околу Кралскиот портал во Шартрската катедрала, Франција, 1150–1155 година. Стилот на скулптурата брзо се ширел од Шартр, надминувајќи ја новата готска архитектура. Всушност, многу цркви од доцната романика се изградени по базиликата Сен Дени. Скулптурниот стил заснован повеќе на набљудување и натурализам отколку на формализиран дизајн брзо се развил. Се смета дека една од причините за брзиот развој на натуралистичкиот облик била зголемената свест за класичните остатоци на местата каде што биле најбројни и намерното подражување на нивниот стил. Последица е тоа што има врати кои се романички по облик, а сепак покажуваат натурализам поврзан со раната готска скулптура.
Еден од нив е ''Pórtico da Gloria'' изграден во 1180 година, во Сантјаго де Компостела. Овој портал е внатрешен и е особено добро сочуван, дури и ја задржува бојата на ликовите и укажува на раскошниот изглед на многу архитектонски украси кои сега се восприемаат како еднобојни. Околу вратата има ликови кои се обединети со колонетите што ги прават лајсните на вратите. Тие се тридимензионални, но малку израмнети. Ликовите се многу индивидуализирани, не само по изгледот, туку и изразот и се прилично слични со ликовите околу северниот трем на базиликата Сент Дени, кои датираат од 1170 година. Под тимпанумот има реалистично врежан ред на ликови кои свират на низа различни и лесно препознатливи музички инструменти.
4 Сликарство
4.1 Илуминирани ракописи
Голем број обласни училишта се споиле во раниот романички илуминиран ракопис: „Каналното училиште“ на Англија и Северна Франција било под големо влијание од доцната англосаксонска уметност, додека во Јужна Франција стилот зависел повеќе од ибериското влијание, а во Германија и Ниските Земји, отонските стилови продолжиле да се развиваат, и заедно со византиските стилови, влијаеле на Италија. До 12 век постоеле заемни влијанија меѓу сите овие стилови, иако природно подрачната посебност останала.
Типичните ''фокуси'' на романичкното просветлување биле теми од Библијата, каде што секоја книга можела да биде предговорна со голем историски иницијал, и псалтирот, каде главните иницијали биле слично илуминирани. Во двата случаи, пораскошните примери можело да имаат циклуси на сцени на целосно илуминирани страници, понекогаш со неколку сцени на страница, во рамки. Библиите особено често имале и можеле да бидат врзани во повеќе од еден том. Такви примери се: псалтирот Сент Албанс, Хантерискиот псалтир, Винчестерската Библија („Морганскиот лист“ прикажан погоре), Феканската Библија, Ставелоска Библија и Библија на опатијата Парк. До крајот на раздобјето уметничките комерцијални работилници и книжници станале значајни, а илуминацијата и книгите начелно станале пошироко достапни и за мирјаните и за свештенството.
4.2 Ѕидно сликарство
Големите ѕидни површини и заоблените сводови од романичкото раздобје биле украсувани со ѕидни слики. За жал, многу од овие рани ѕидни слики се уништени од влага или ѕидовите биле повторно малтерисани и обоени. Во Англија, Франција и Холандија, ваквите слики биле систематски уништувани или варосувани во нападите на иконоборството во време на реформацијата. Црковни фрески во Данска, Шведска, и на други места се реставрирани. Во Каталонија (Шпанија), имало кампања за спасување на таквите фрески на почетокот на 20 век (од 1907 година) со нивно вадење од изворното место и пренесување на чување во Барселона, што резултирало со спектакуларна збирка во Националниот музеј на уметноста на КаталонијаНационалниот музеј на уметноста на Каталонија. Во други земји тие страдале од војните, запоставување и менување на модата.
Класична шема за целосна насликана декорација на црква, изведена од претходни примери често во мозаик, имала, како нејзина жаришна точка во полукуполата на апсидата, Христос во величественост или Христос Спасителот устоличен во мандорла и врамен од четири крилести ѕверови, симболи на четворицата евангелисти, непосредно споредувајќи се со примери од позлатените корици или илуминациите на Евангелски книги од тоа раздобје. Ако црквата ѝ била посветена на Дева Марија, таа можела да го замени Христос на ова место. На ѕидовите на апсидата долу вообичаено има светци и апостоли, можеби вклучувајќи и наративни сцени, на пример на светецот на кого црквата му била посветена. На сводот на светилиштето имало фигури на апостоли, пророци или дваесет и четворица „старешини на Апокалипсата“, кои гледале кон бистата на Христос, или неговиот симбол Јагнето, на врвот на лакот. Северниот ѕид на наосот ќе содржи наративни сцени од Стариот завет, а јужниот ѕид од Новиот завет. На задниот западен ѕид ќе биде Последниот суд, со устоличен и суден Христос на врвот.
Една од најнепроменетите шеми што постои е онаа во Сен-Савен-сир-Гартамп во Франција. Долгиот бочвен свод на наосот обезбедува одлична површина за фреска и е украсен со сцени од Стариот завет, прикажувајќи го Создавањето, Падот на човекот и други приказни, вклучувајќи живопизен приказ на Ноевиот ковчег полн со страшни ликови и бројни прозорци низ кои се гледаат Ное и неговото семејство на горната палуба, птици на средната палуба, додека на долната се двојките животни. Друга сцена со голема енергија го прикажува опфаќањето на фараоновата војска од Црвеното Море. Шемата се протега и на другите делови на црквата, со мачеништвото на месните светци прикажани во криптата и Апокалипсата во нартексот и Христос во величественост. Опсегот на употребени бои е ограничен на светло синозелена, жолта окер, црвенокафеава и црна. Слични слики има во Србија, Шпанија, Германија, Италија, како и на други места во Франција.
Сега распрснатите слики од Арланца во покраината Бургос, Шпанија, иако се од манастир, темата им е секуларна, прикажувајќи огромни и енергични митски ѕверови над фризот во црно-бело со други суштества. Тие даваат ретка идеја за тоа што би содржеле украсените романички дворци.
5 Други визуелни уметности
5.1 Мода
Во Англија и Франција, во романичкото раздобје се појавиле пигачиња, обувки со „скорписка опашка“ или „овенски рог“ кои биле многу нападнати од свештенството во тоа време. Ордерик Виталис особено ги обвинувалл за наводниот пораст на содомијата и хомосексуалноста во ерата. Обувките денес главно се запаметени како претходници на многу поекстравагантните пуленки кои станале популарни по Црната смрт.
5.2 Вез
Романичкиот вез е најдобро познат по Бајеската таписерија во Баје, Франција или Таписеријата на Создавањето во Жирона, Шпанија, но многу повеќе тесно обработени парчиња од Opus Anglicanum („англиско дело“ – се смета за најдобро на Запад) и други преживеале стилови, главно како црковни одежди.
5.3 Витраж
Најстарите познати останки од средновековниот сликовит витраж се чини дека датираат од 10 век. Најраните недопрени фигури се пет пророчки прозорци во Аугсбург, кои датираат од крајот на 11 век. Фигурите, иако крути и формализирани, покажуваат значително владеење на дизајнот, и сликовито и во функционалната употреба на стаклото, што покажува дека нивниот производител бил добро привикнат на медиумот. Во катедралите Ле Ман, Кантербери, Шартр и Сен Дени, преживеале голем број панели од 12 век. Во Кентербери тие вклучуваат фигура на Адам кој копа и уште еден од неговиот син Сет од серијата Христови предци. Адам претставува високо натуралистички и жив приказ, додека во фигурата на Сет, наметките се користени за одличен декоративен ефект, сличен на најдобрата резба на камен од тоа раздобје. Стакларските занаетчии побавно од архитектите го менувале својот стил, а многу стакла од барем првиот дел на 13 век може да се сметаат за суштински романички. Особено добри се големите фигури од 1200 година од катедралата во Стразбур (некои сега се премесетени во музејот) и од околу 1220 од црквата Свети Куниберт во Келн.
Повеќето од величествените витражи на Франција, вклучувајќи ги и познатите прозорци во Шартр, датираат од 13 век. Многу помали прозорци останале недопрени од 12 век. Еден таков е Распетието во Поатје, извонредна композиција што се издигнува низ три етапи, најниската со четворофолија која го прикажува Мачеништвото на Свети Петар, најголемата средишна сцена во која преовладува распнувањето и горната сцена која го прикажува Вознесението Христово во мандорла. Фигурата на распнатиот Христос веќе ја покажува готската крива. Џорџ Седон го опишува прозорецот како „незаборавна убавина“. Многу одвоени фрагменти се во музеи, а прозорецот во црквата Твајкрос во Англија е составен од важни француски панели пренесени при Француската револуција. Стаклото било и скапо и прилично флексибилно (со тоа што можело да се додаде или преуреди) и се чини дека често се користело кога црквите биле обновени во готски стил - најраното англиско датирано стакло, панел во Јорк Минстер од Дрвото на Џеси веројатно од пред 1154 година, било на овој начин рециклирано .