Севасти Кирјази

Севасти Кирјази-Дако (Севасти Д. Киријас) (околу 1871–1949 година) била албанска патриотка, просветителка, протестантска мисионерка, авторка, пионерка на албанското женско образование и активистка на Албанската преродба.
1 Животот и раната кариера
1.1 Раниот живот
Севасти била родена околу 1870 година во патриотското семејство Кирјази од Трново, Битола, во денешна Македонија, тогашна Отоманска Империја. Таа била шестото од десетте деца. Религиозното потекло на нејзиното семејство било православно, а таа почнала да посетува основно училиште на грчки јазик на четиригодишна возраст. Во младоста научила повеќе јазици (албански, грчки, бугарски, влашки, турски, англиски). Таа и нејзиното семејство стапиле во близок контакт со албанските патриоти и американските протестантски мисионери кои управувале со училиште и држеле верски служби во близина на нивниот дом. Севасти била запишана во Американското училиште и дипломирала со еквивалент на средно образование во јули 1888 година.
1.2 Образование
Севасти учела на Роберт колеџ за девојки во Константинопол од 1888-1891 година. Нејзиниот упис го договорил нејзиниот брат, свештеникот Ѓерасим Кирјази. Таа била примена како студент во втора година и дипломирала во 1891 година со класа од осум жени и добила диплома за уметности, со што станала првата Албанка која завршила високо образование. Нејзината цел за посетување на колеџот била да се подготви да му помогне на нејзиниот брат Ѓерасим да отвори училиште за девојки во Албанија. Севасти ги идентификувала нејзините клучни влијателни лица на колеџот како: Клара Хамлин (директорката на колеџот и ќерката на Сајрус Хамлин), Флоренс А. Феншам, Мери Милс Патрик, Ајда Прајм, Каролин Борден и бугарското семејство Грандинаров. Ѓерасим Кирјази ги поканил влијателните албански браќа Фрашери (Абдил Фрашери, Сами Фрашери и Наим Фрашери) да присуствуваат на дипломирањето на Севасти. Наим Фрашери ја искористил својата улога во османлиската влада за официјално да ја регистрира својата диплома и да добие ''ирада'' (официјален декрет) за отворање на првото албанско училиште за девојки во Горица.
1.3 Протестантска мисионерска дејност
Иако по потекло била православна христијанка, Севасти се приклучила на протестантската заедница основана од нејзиниот брат Ѓерасим. Во Горица водела библиски студии и молитвени состаноци за жени. Таа била „Библиска жена“ и била финансирана од Женскиот одбор на мисии на ABCFM и Здружението за помош на мисиите на Библиските земји. Таа се нарекувала себеси мисионерка кога патувала во САД за да ги посети Елен Стоун и Џон Хенри Хаус во 1904 година.
1.4 Женското училиште во Горица (1891–1914 г.)
1.4.1 Основање и работење
По завршувањето на колеџот, Севасти се вратила во Монастир, а потоа во Горица, каде се придружила на нејзиниот брат Ѓерасим во отворањето на училиште за девојки на албански јазик. Севасти била директорка на училиштето. Училиштето работело под тешки услови, поради сиромаштија, предрасуди за женското образование, тешкотии при набавка на книги, политичко противење од локалните османлиски власти и политичко и црковно противење од Грчката православна црква. И покрај овие неповолни околности, училиштето одржувало просечен годишен упис од 47 ученици во текот на 1891-1913 година. Училиштето примило значајни посетители како Едит Дурам во 1901 година и Хенри Брејлсфорд во 1904 година.
1.4.2 Веронаука
Во времето на своето постоење, училиштето било познато како протестантско христијанско училиште. Нејзините основачи биле евангелисти, било поддржано од протестантски организации, нејзината образовна програма вклучувала религиозни предмети со библиски текстови, а неговите простории биле користени за евангелско неделно училиште и богослужби. Меѓутоа, училиштето ги примало учениците од сите религии и неговите наставници не барале преминување во протестантство. Тоа било пофалено од Албанците од сите религии и класи како „национално гнездо“ (''fole kombëtare'').
1.4.3 Лидерство
Кога Ѓерасим Кирјази починал во 1894 година, Севасти Кирјази (на околу 23 години) ја презела целосната одговорност за женското училиште. Го споделила лидерството во следните години со Лука Тира, Фанка Ефтим, Танас Сина, Григор Цилка, Ѓерѓ Кирјази и Ѓон Цико, и на крајот побарала помош од американските протестантски мисионери Финеас и Вајолет Бонд Кенеди, кои пристигнале во Горица во 1908 година (Вајолет била ќерка на американски протестантски мисионер во Монастир, Луис Бонд, и била блиска пријателка на Севасти во текот на детството и факултетот).
1.4.4 Затворање
Училиштето продолжило да функционира до 1914 година, кога воените услови и грчките непријателства во Горица го принудиле неговото затворање.
1.5 Прва посета на САД
Во летото 1904 година, откако поминала 13 години како директорка на албанското училиште за девојки во Горица, Севасти Кирјази отпатувала за Соединетите Држави. Парашќеви Кирјази станала директорка на училиштето во нејзино отсуство. Севасти пристигнала во Њујорк во август 1904 година, и ги посетила пријателите во Њујорк, Бостон и Чикаго, зборувајќи за Албанија во различни женски општества. Таа престојувала еден месец со Елен Стоун и ги посетила Џејн Адамс и Хал Хаус. Својата посета на САД ја нарекла „поглед на слободата“. За време на нејзиното враќање во Албанија во мај 1905 година, таа ги посетила Лондон, Париз и Виена пред да застане во Букурешт, каде ги запознала Пандели Еванѓели и нејзиниот иден сопруг Кристо Дако (1880-1941 г.), неодамна дипломиран на Универзитетот во Букурешт и генерален секретар на албанското друштво „Дитурија“. Севасти го регрутирала Дако да ги подготви првите албански учебници по математика.
1.6 Рано национално влијание
Во 1908 година, Севасти била поканета да го претставува нејзиното училиште за девојки на конгресот во Монастир, кој имал за цел да го реши прашањето за албанската азбука. Севасти не можела да присуствува, но на нејзино место присуствувала нејзината сестра Парашќеви. Делегација од Конгресот по завршувањето на Конгресот го посетила женското училиште во Горица, меѓу кои биле Луиѓ Гуракуќи, Фехим Завалани и Нижет Вриони. Во 1909 година, Севасти била поканета во улога на директор на училиштето да учествува на Конгресот во Елбасан кој имал за цел да се осврне на националното образование во Албанија. Таа присуствувала со нејзиниот брат Ѓерѓ Кирјази.
1.7 Брак и деца
Севасти била во брак со Кристо Дако на 4 август 1910 година. Церемонијата ја извршил протестантскиот мисионер, свештеникот Чарлс Телфорд Ериксон. Имале две деца, Александер „Скендер“ Дако (1910–1995 г.) и Ѓерѓ Дако (1913–1949 г.). Целосниот англиски превод на нивните имиња бил Александар Герасим Дако и Џорџ Чарлс Дако (имењаци на нејзините двајца починати браќа Ѓерасим и Ѓерѓ). И двете момчиња студирале осум години на колеџот Роберт.
1.8 Пријателство со Чарлс Крејн
Во 1911 година, Севасти и нејзиниот сопруг Кристо Дако биле посетени во Монастир од американскиот бизнисмен Чарлс Ричард Крејн, кој бил член на одборот на Американскиот колеџ за девојки во Константинопол и се обидел да дознае повеќе за Албанија и Блискиот Исток. Крејн дознал за Севасти и Кристо преку Едвард И. Босворт, декан на семинаријата Оберлин и поранешен професор на К. Дако во Оберлин. Тие одржувале пријателски и работни односи многу години, подоцна поминале неколку летни одмори во летниот дом на г-дин и г-ѓа Крејн во Вудс Хол, Масачусетс.
1.9 Прогонување од Албанија и второ патување во САД
Во 1914 година, поради непријателствата со грчките сили во Горица, Севасти, нејзиниот сопруг и нивните две деца биле принудени да ја напуштат Албанија, а женското училиште се затворило. Поминале речиси 12 месеци живеејќи во Букурешт и Софија пред да емигрираат во Соединетите Држави во 1915 година и да се населат во Натик и Саутбриџ, Масачусетс, каде му помогнала на својот сопруг да го отвори првото албанско училиште во Америка во локалната ИМКА. Тие се преселиле во Бостон каде Севасти ѝ помагала на нејзината сестра во издавањето на полумесечниот период ''Yll'i Mengjezit / Утринска ѕвезда'' (1917–1920 г.), и каде таа и нејзиниот сопруг станале повеќе вклучени во Ватра и албанската национална кауза.
2 Враќање во Албанија и подоцнежните години
На крајот на 1921 година, Севасти Кирјази-Дако и нејзините деца се вратиле во Албанија, каде нејзиниот сопруг претходно се вратил со цел да работи со албанската влада. Во своите мемоари, Севасти ги опишала условите во Албанија како „примитивни“ и навела дека била инспирирана да го помине остатокот од својот живот за да помогне во обновата на нејзината нација.
2.1 Институтот Киријас (1922–1933 г.)
Заедно со нејзиниот сопруг Кристо Дако и нејзината сестра Парашќеви Кирјази, Севасти основала нова институција за женско образование во Тирана. Иако приватно финансирано, се сметало за национално училиште, кое ги опфаќало сите области, класи и религиозни верувања. Во 1926 година започнале изградба на нов објект во Камза. Објектот бил употреблив до 1927 година и бил завршен во 1929 година. Кралот Зогу I, чии сестри принцезата Мизејен Зогу и принцезата Маџиде Зогу го посетувале училиштето во Тирана, го посетил новиот кампус. Училиштето било забележително по својата библиотека, атлетската програма, настаните за ликовни уметности, системот на студентска влада и успехот на дипломираните студенти. Во 1931 година училиштето ја прославило 40-годишнината од своето основање, сметајќи се себеси како продолжение на училиштето за девојки основано во Горица во 1891 година. На церемонијата присуствувале многу државници, албански и странски.
Во 1933 година, со национализацијата на приватното образование, Институтот Киријас бил принуден да се затвори и не бил повторно отворен и покрај постојаните барања на сестрите Кирјази до владата. Севасти не дозволила просториите на училиштето да бидат изнајмени од Црвениот крст за хуманитарна работа или да се користат за нешто друго освен неговата првична намена за образование на жените.
По затворањето на училиштето Севасти почнала да ги пишува своите мемоари на англиски јазик.
2.2 Под италијанска инвазија и окупација
Италијанската инвазија на Албанија во 1939 година довела до создавање на италијанскиот протекторат на Албанија (1939–1943 г.). Во овој временски период, сопругот на Севасти, Кристо Дако, починал и училишниот имот бил пренаменет од италијанската војска како складиште за оружје.
2.3 Интернирање по германската инвазија
Германската инвазија и окупација на Албанија ги ставиле Севасти-Кирјази Дако и нејзината сестра Парашќеви во понатамошна опасност, а нивниот дом и поранешните училишни објекти се користеле, како што биле, како складиште за оружје во време на интензивен конфликт меѓу италијанските сили, албанските антифашистички и ослободителни сили и германските освојувачи. Во 1943 година Германците пукале во училиштето, при што биле убиени другарката на Севасти и нејзиниот син. Севасти и нејзиното семејство биле затворени и депортирани во концентрациониот логор Бањица во близина на Белград од пронацистичките единици предводени од Џафер Дева.
2.4 Повоени години под комунизмот
Кон крајот на 1944 година, по бомбардирањето на концентрациониот логор од сојузничките сили, Севасти и нејзиното семејство биле ослободени и вратени во Албанија. Дознале дека нивниот дом бил ограбен, па почнале да го обновуваат. Различни фактори - како припадноста на Кристо Дако со кралот Зог и неговото служење како министер во еден од неговите кабинети, и поврзаноста на Кирјазите и Дакос со американските училишта, политичките фигури и протестантските мисионери, кои владата ги сметала за шпиони - ги оставиле наклонети кон комунистичкиот режим во Албанија. Во 1946 година, тие биле иселени од нивниот дом, а училишните објекти биле претворени во училиште на комунистичката партија. Коските на Кристо Дако биле ископани, сквернавени и изгубени.
Во 1946 година, синовите на Севасти, Александер и Ѓерѓ, биле уапсени и затворени, обвинети за бунт, шпионирање и антидржавни активности. Во февруари 1949 година, Ѓерѓ умрел во затвор, за време на неколкудневно интензивно испрашување и мачење. Во август 1949 година, по неуспешните обиди за лоцирање на телото на Ѓерѓ и со Александер сè уште во затвор, Севасти починала во сиромаштија и со скршено срце.
Од 1959 година и понатаму, главно благодарение на напорите на Скендер Луараши, Севасти Кирјази и нејзиното семејство почнале повторно да го добиваат признанието во Албанија за нивниот придонес во албанското образование и еманципацијата на жените, постхумно одликувани со Орден на слободата (1960 г.), Медалот за „Наставник на народот“ (1987 г.).
3 Наследство
3.1 Кино и литература
* Училиштето за девојчиња во Горица било овековечено во албанската кинематографија со саканиот филм „''Месоњаторја''“ (1979 г.). Името на главниот лик, Севасти Кирјази, било сменето во Дафина (ја игра Роза Анагности). Во согласност со официјалната атеистичка и цензурална политика на Народна Социјалистичка Република Албанија, целата религија била прикажана како антиалбанска, а училиштето било идентификувано како целосно нерелигиозно (''laike'').* Драма со наслов Националното гнездо (''Foleja Kombëtare'') за женското училиште и Севасти Кирјази била напишана од персоналот и студентите на институцијата Киријас во околу. 1931 година. Оваа драма била објавена како книга во 2008 година со вовед на Исмаил Кадаре, но погрешно авторството му се припишало на Лумо Скендо.
3.2 Комеморативни предмети
* Во 2017 година, сликата на Севати Кирјази била меѓу оние што биле прикажани на поштенската марка на Поштата на Косово во чест на 500-годишнината од протестантската реформација и нејзиниот албански колега.* Во 2022 година, Банката на Албанија ја објавила својата одлука да кова комеморативна монета со ликот на Севасти Кирјази-Дако, која била објавена во 2023 година.
3.3 Во академската средина
* На 26 октомври 2016 година, Универзитетот во Горица бил домаќин на академска конференција во чест на Севасти Кирјази и Училиштето за девојки на 125-годишнината од нејзиното основање.* На 7-11 ноември 2016 година, Националната библиотека на Албанија и Институтот за албански и протестантски студии ко-спонзорирале симпозиум и изложба со наслов „Севасти Кирјази: 125-годишнината од образованието на Албанките“.* На 21 мај 2021 година, Академијата на науките на Албанија била домаќин на комеморативен настан за животот и делото на Севасти на 150-годишнината од нејзиното раѓање.* На 25 ноември 2022 година, колеџот Кирјази (Колеџи Универзитет Кириази) бил домаќин на историски симпозиум по повод 100-годишнината од основањето на Институтот Киријас во Камез.
3.4 Во евангелистичката протестантска заедница
* За нејзината улога како христијанска мисионерка и „Библиска жена“ во Горица, албанската протестантска заедница ја почестила Севасти Кирјази како еден од првите членови на албанската евангелистичка заедница основана од нејзиниот брат Ѓерасим Кирјази.
3.5 Источни училишта, институции итн.
* Училиште „Севасти Кирјази“ во Горица.
* Училиште „Мотрат Кирјази“ во Клина.* Гимназијата „Севасти Кирјази“ во Тирана.* Универзитетскиот колеџ Кирјази бил основан во 2016 година на имотот на оригиналниот институт Киријас (1922–1933 г.) во Камез, Албанија.* Албанско-американска женска организација (AAWO–Motrat Qiriazi) во Њујорк.* Во 1990 година во Приштина било основано Здружението „Мотрат Кирјази“.* Во Тирана има мал пат со нејзино име * Во 2023 година, владата на Македонија го одобрила формирањето на регионален оддел на Институтот за духовно и културно наследство на Албанците во Битола, кој го носи името на семејството Кирјази.
3.6 Разно
* Севасти Кирјази и нејзината сестра Парашќеви Кирјази се познати во Албанија како „сестрите Кирјази“ (албански: Motrat Qiriazi). Тие се сметаат за „мајки на албанското образование“.
4 Митови, неточности и недоследности
* Прецизната година и датумот на раѓањето на Севасти се спорни. На нејзиниот надгробен споменик во Шаре е означена 1870 година. Дхимитер Дишница го пријавил февруари 1870 година, но овој датум не го потврдил со извор. Роберт Елси го навел 24 февруари 1871 година како нејзин датум на раѓање, но не навел никаков извор. Додека, манифестот за имиграција на Соединетите Држави од август 1904 година ја содржи изјавата на Севасти дека има 32 години, што сугерира дека била родена во 1872 година. Некои владини документи од Народна Република Албанија дури ја запишуваат 1876 година како нејзина раѓање, што нашироко се смета за очигледна грешка.* Често се известува без цитат дека Наим Фрашери и дал можност на Севасти Кирјази да посетува колеџ во Истанбул, но нејзиниот брат Ѓерасим го организирал нејзиното образование со помош на протестантски мисионери како Александар Томсон.* Често се пишува дека Севасти Кирјази дипломирала на колеџот Роберт. Поточно, таа дипломирала на нејзината сестринска институција, „Американски колеџ за девојки во Константинопол“, основана од Женскиот одбор на мисии. Овој колеџ се споил со Роберт колеџ во 1971 година, 80 години по нејзиното дипломирање.
* Се тврди дека Севасти не била Албанка, туку Влавка, но нејзината автобиографија тоа јасно го побива („Јас сум Албанка“), како и други извори.
* За време на цензура во комунизмот, Севастиевото училиште за девојчиња во Горица се велело дека било целосно нерелигиозно (''laike''), но овој мит бил разоткриен со архивско истражување.* Вообичаено се известува дека Севасти го организирала и присуствуваал на првиот Битолски конгрес во 1908 година. Всушност, нејзиниот брат Ѓерѓ бил примарен организатор на Конгресот; таа не можела да присуствува поради нејзините обврски во Горица, па нејзината сестра Парашќеви отишла како претставничка на женското училиште во Горица.
* На споменикот покрај нејзиниот гроб (Шаре, Тирана, Албанија) се известува дека таа заедно со нејзината сестра Парашќеви учествувала на Париската мировна конференција (1919 г.). Нема запис дека учествувала Севасти.
5 Поврзано
* Албанска азбука
6 Понатамошно читање
* Киријас-Дако, Севасти. ''Мојот живот: Автобиографијата на пионерот на женското образование во Албанија'' . Тирана: IAPS, 2022 година, .
* Кирјази-Дако, Севасти (заг. Теута Тоска). ''„Kujtime të paharruara“ и пишуваат други'' . Тирана: ISSHP, 2022 година, .
* Хосафлук, Дејвид. ''Lëvizja Protestante te Shqiptart, 1816–1908'' . Скопје: Institut i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve, 2019, .
* Кириази-Дако, Севасти (зак. Холгер Даши). ''Јета време'' . Shkup: Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve, 2016, .
* Кванруд, Џон и Дејвид Хосафлук. „ “. IAPS, 2023 (или на албански – )
* Дишница, Димитер. ''Мотрат Кирјази'' . Тирана: Shtëpia Botuese „Enciklopedike“, 1997 г.