Московска Хелсиншка група

Московска Хелсиншка група (|Московская Хельсинкская группа) — поранешна организација за човекови права во Русија. Првично била основана во 1976 година за да го следи усогласувањето на Советскиот Сојуз со Хелсиншкиот договор и да го известува Западот за злоупотребите на човековите права од страна на Советскиот Сојуз. Оваа организација била принудена да престане да постои во раните 1980-ти, но била обновена во 1989 година и продолжила да работи во Русија.
Во 1970-тите, Московската Хелсиншка група инспирирала формирање на слични групи во други земји од Варшавскиот договор и групи за поддршка на Запад. Во рамките на поранешниот Советски Сојуз, Хелсиншките набљудувачки групи биле основани во Украина, Литванија, Грузија и Ерменија, како и во Соединетите Американски Држави ( Хелсиншки набљудувачки групи, подоцна Хјуман рајтс воч). Слични иницијативи се појавиле во земји како Чехословачка, со Повелбата 77. На крајот, Хелсиншките набљудувачки групи инспирирани од Московската Хелсиншка група ја формирале Меѓународната Хелсиншка федерација.
Кон крајот на декември 2022 година, руското Министерство за правда поднело судска наредба за распуштање на организацијата. На 25 јануари 2023 година, за време на руската инвазија на Украина, Московскиот градски суд пресудил дека Московската Хелсиншка група мора да се распушти, наведувајќи ги активностите на групата надвор од нејзиниот регион, Москва.
1 Основање и цели
На 1 август 1975 година, Советскиот Сојуз станал една од 35-те нации што ги потпишале Хелсиншките договори за време на Конференцијата за безбедност и соработка во Европа во Хелсинки, Финска. Иако Советскиот Сојуз ги потпишал договорите првенствено поради надворешнополитички причини, на крајот прифатил текст што содржел невидени одредби за човекови права. Таканаречената „Трета кошничка“ од договорите ги обврзувало потписниците да „''ги почитуваат човековите права и основните слободи, вклучувајќи ја слободата на мислата, совеста, религијата или верувањето''“. Потписниците, исто така, го потврдиле „''правото на поединецот да ги знае и да дејствува според своите права и должности во оваа област''“.
„Јавната група за промоција на исполнувањето на Хелсиншките договори во СССР“ била идеја на физичарот Јуриј Орлов, врз основа на претходно децениско искуство со несогласување. Искористувајќи го меѓународниот публицитет на Хелсиншките договори и контактите со западните новинари, на 12 мај 1976 година Орлов го објавил формирањето на Московската Хелсиншка група на прес-конференција одржана во станот на Андреј Сахаров.
Новоформираната Московска Хелсиншка група требала да го следи почитувањето од страна на Советскиот Сојуз на одредбите за човекови права од Хелсиншкиот завршен акт. Во својата изјава при основањето, Групата ја објавила својата цел да ги информира шефовите на државите-потписнички, како и светската јавност „''за случаите на директни прекршувања''“ на Хелсиншкиот договор. Групата објавила дека ќе прифаќа информации за прекршувања на овие членови од граѓаните и ќе составува документи за нив.
Освен Јуриј Орлов, основачки членови на Групата биле Анатолиј Шчарански, Људмила Алексеева, Александар Корчак, Малва Ланда, Виталиј Рубин, Јелена Бонер, Александар Гинзбург, Анатолиј Марченко, Петро Григоренко и Михаил Бернштам. Десет други луѓе, меѓу кои Софија Калистратова, Наум Мејман, Јуриј Мнјух, Виктор Некипелов, Татјана Осипова, Феликс Серебров, Владимир Слепак, Леонард Терновски и Јуриј Јарим-Агаев се придружиле на оваа група подоцна.
Составот на Московската Хелсиншка група бил намерен обид да се соберат разновиден сет водечки дисиденти и служел како мост помеѓу активистите за човекови права, оние фокусирани на правата на ''одбивачите'' и националните малцинства или на религиозните и економските прашања, како и помеѓу работниците и интелектуалците.
2 Активности
Западните радиостаници како „Гласот на Америка“ и „Радио Слободна Европа“ помогнале во ширењето на вестите за создавањето на Московската Хелсиншка група, што довело до релативно широка свест низ целиот Советски Сојуз. Советските граѓани кои дознале за постоењето на групата доставувале писмени жалби до членовите или во многу случаи наоѓале член на групата лично за да пријават случај на злоупотреба од прва рака додека биле во Москва. Членовите на Хелсиншката група, исто така, патувале низ Советскиот Сојуз за да спроведат истражување за усогласеност со Хелсиншкиот завршен акт.
Откако ќе ја верификувала жалбата, кога било можно, Групата издавала извештаи за повредите што ги забележала. Извештаите обично вклучувале преглед на конкретен случај, проследен со дискусија за повредите на човековите права релевантни за Хелсиншкиот и другите меѓународни договори, како и за советскиот устав и закон. Документите завршувале со повик за акција од страна на државите потписнички.
Потоа, Хелсиншката група водела меѓународна кампања со доставување на извештаите за прекршувањата за објавување во странство, повикувајќи на интервенција од другите држави потписнички. Стратегијата на Групата била да направи триесет и пет копии од секој документ и да ги испрати по препорачана пошта до триесет и четирите московски амбасади поврзани со КЕБС и директно до Леонид Брежнев. Членовите на Московската Хелсиншка група, исто така, се состанувале со странски дописници за да допрат до публиката надвор од Советскиот Сојуз. Западните новинари, особено оние кои биле распоредени во московските бироа или работеле за Гласот на Америка или Радио Слободна Европа, исто така ги ширеле информациите и биле од суштинско значење за развојот на пошироката хелсиншка мрежа. КБСЕ ги преведувал сите документи што ги добивал и ги проследувал до други држави на КБСЕ и заинтересирани групи. Жалбите на Групата, исто така, ќе бидат доставени за разгледување на меѓународните последователни состаноци во Хелсинки, вклучувајќи го состанокот во Белград во 1977 година и состанокот во Мадрид во 1980 година.
Покрај тоа, документите и жалбите биле распространувани преку самиздат. Голем број на документи што стигнале до Западот биле преобјавени во периодични изданија како што се ''Кахиерс ду Самиздат“'' и ''„Самиздат билтен“''.
Со текот на времето, документите на Групата започнале да се фокусираат на широк спектар на прашања, вклучувајќи го националното самоопределување, правото на избор на живеалиште, емиграцијата и правото на враќање, слободата на верување, правото на следење на човековите права, правото на фер судење, правата на политичките затвореници и злоупотребата на психијатријата.
Во шесте години од своето постоење во Советскиот Сојуз, Московската Хелсиншка група составила вкупно 195 вакви извештаи. Помеѓу 12 мај 1976 и 6 септември 1982 година, кога последните тројца членови кои не биле затворени објавиле дека Групата ќе ја прекине својата работа, Групата, исто така, составила бројни апели до државите потписнички, синдикатите во Соединетите Американски Држави, Канада, Европа и светската јавност.
3 Работна комисија за психијатрија за политички цели
Во јануари 1977 година, Александар Подрабинек, заедно со 47-годишниот самообразован работник Феликс Серебров, 30-годишниот компјутерски програмер Вјачеслав Бахмин и Ирина Куплун, ја основале Работната комисија за истражување на употребата на психијатријата за политички цели. Комисијата била формално поврзана и конституирана како огранок на Московската хелсиншка група. Била составена од пет отворени членови и неколку анонимни, вклучувајќи неколку психијатри кои, со голема опасност за себе, спровеле свои независни испитувања на случаи на наводна психијатриска злоупотреба.
Членовите на Работната комисија биле подложени на различни услови и видови казни. Александар Подрабинек бил осуден на пет години внатрешен прогон, Ирина Гривнина на пет години внатрешен прогон, Вјачеслав Бахмин на три години во работен логор, д-р Леонард Терновски на три години работен логор, д-р Анатолиј Корјагин на осум години затвор и работен логор и четири години внатрешен прогон, д-р Александар Волошанович бил испратен во доброволен прогон.
4 Прогонство
На членовите на Московската Хелсиншка група им се заканувале КГБ, биле затворани, протерувани или принудувани да емигрираат. Во 1977 година, шефот на КГБ Јуриј Андропов изјавил: „''Се појави потреба еднаш засекогаш да се прекинат постапките на Орлов, неговиот колега од Хелсинки, Александар Гинзбург, и други, врз основа на постојниот закон''.“
Првите апсења на членови на Московската Хелсиншка група биле извршени од страна на советските власти на почетокот на 1977 година. Тие следеле по експлозијата во московското метро на 8 јануари, откако советскиот печат ги поврзал дисидентите со нападот. По нападот, Андреј Сахаров го обвинил КГБ за намерен обид да ги дискредитира дисидентите со цел да се олесни нивниот прогон. Московската и украинската Хелсиншка група и руската секција на Амнести интернешенал направиле заедничка изјава во која негирале какво било учество во нападот и го нагласиле своето придржување кон принципот на ненасилни протести.
Во текот на следната година, голем број членови биле осудени на затворски логори, затворени во психијатриски установи и испратени во внатрешен егзил во рамките на СССР: * Јуриј Орлов - осуден на 18 мај 1978 година на седум години затвор во логори под строг режим, проследени со пет години внатрешен егзил за „антисоветска агитација и пропаганда“ (член 70, Кривичен законик на РСФСР);
* Владимир Слепак - осуден на 21 јуни 1978 година на пет години внатрешен прогон поради „злонамерно хулиганство“ (член 206);
* Анатолиј Шчарански - осуден на 14 јули 1978 година на три години затвор и 10 години во логори под строг режим за „антисоветска агитација и пропаганда“ (член 70) и „Предавство“ (член 64-а). Во октомври 1981 година бил осуден на повторно затворање уште три години;
* Малва Ланда - осудена на 26 март 1980 година на пет години внатрешен егзил поради „антисоветски измислици“ (член 190-1);
* Виктор Некипелов - осуден на 13 јуни 1980 година на седум години во работни логори и пет години внатрешен егзил за „антисоветска агитација и пропаганда“ (член 70);
* Леонард Терновски (исто така член на Психијатриската работна група) - осуден на 30 декември 1980 година на три години затвор во логори под обичен режим за „антисоветски измислици“ (член 190-1);
* Феликс Серебров (исто така член на Психијатриската работна група) - осуден на 21 јули 1981 година на четири години во логори со строг режим плус пет години прогонство за „антисоветска агитација и пропаганда“ (член 70). Претходно осуден во 1977 година на една година во логори;
* Татјана Осипова - осудена на 2 април 1981 година на пет години затвор во логори под строг режим и пет години внатрешен егзил за „антисоветска агитација и пропаганда“ (член 70);
* Анатолиј Марченко - осуден на 4 септември 1981 година на десет години во логори со посебен режим плус пет години внатрешен егзил за „антисоветска агитација и пропаганда“ (член 70);
* Иван Ковалев бил осуден на 2 април 1982 година на пет години логори под строг режим плус пет години внатрешен егзил за „антисоветска агитација и пропаганда“ (член 70).
Советските власти ги охрабриле другите активисти да емигрираат. Људмила Алексеева го напуштила Советскиот Сојуз во февруари 1977 година. Исто така земјата ја напуштиле и основачките членови на Московската хелсиншка група: Михаил Бернштам, Александар Корчак и Виталиј Рубин. На Пјотр Григоренко му било одземено советското државјанство во ноември 1977 година додека барал медицински третман во странство.
До почетокот на 1980-тите, членовите на Московската Хелсиншка група биле расфрлани низ затвори, логори и егзил во СССР, додека другите живееле во странство. На крајот на 1981 година, единствено Елена Бонер, Софија Калистратова и Наум Мејман останале на слобода. Распуштањето на Московската Хелсиншка група било официјално објавено од Елена Бонер на 8 септември 1982 година. Во тоа време, веќе биле преземени правни мерки против 75-годишната Софија Калистратова и постоело директна закана за нејзино апсење.
5 Хелсиншка мрежа
Московската Хелсиншка група станала центар на новата мрежа на хуманитарни протести во СССР. По формирањето на Московската Хелсиншка група, Хелсиншки групи за набљудување исто така биле формирани во Литванија (ноември 1976 година), Украина (ноември 1976 година), Грузија (јануари 1977 година) и Ерменија (април 1977 година). Други протестни групи го објавиле своето формирање на прес-конференции одржани од Московската Хелсиншка група, како што се Работната комисија за истражување на употребата на психијатријата за политички цели, Христијанскиот комитет за одбрана на правата на верниците и други здруженија.
Во јуни 1976 година, апелот на групата до американската конгресменка Милисент Фенвик ја убедило да го предводи создавањето на Хелсиншката комисија на САД во кое основање учествувале сенатори, членови на конгресот и претставници од Државниот, Одбранбениот и Трговскиот оддел.
Во 1978 година, во САД бил основан „Хелсинки воч“. Приватната невладина организација станала највлијателната западна невладина организација посветена на мониторингот на Хелсинки. Нејзиниот мандат бил да изготвува извештаи за злоупотребите на човековите права во Советскиот Сојуз, Источна Европа и Соединетите Американски Држави, пред сè за следниот состанок на Конференцијата за безбедност и соработка во Европа (КЕБС), која требало да се отвори во Мадрид во 1980 година. Во 1988 година, Хелсинки Воч се преобразил во Хјуман рајтс воч.
Во 1982 година, Хелсиншките групи на Австрија, Белгија, Канада, Франција, Холандија, Норвешка, Шведска и САД ја формирале Меѓународната Хелсиншка федерација.
6 Второ основање
Во јули 1989 година, Московската Хелсиншка група била повторно основана од активистите за човекови права Вјачеслав Бахмин, Лариса Богораз, Сергеј Ковалев, Алексеј Смирнов, Лев Тимофеев и Борис Золотухин. Други истакнати членови се Јуриј Орлов, Људмила Алексејева, Анри Резник, Лев Пономарев и Алексеј Симонов.
Претседател на повторно воспоставената Московска Хелсиншка група била Лариса Богораз, а во 1994 година станал Кронид Лубарски. Во мај 1996 година, Људмила Алексеева (која се вратила од емиграција во 1993 година) станала нејзин претседател, водејќи ја до нејзината смрт во 2018 година. Во ноември 1998 година, таа била избрана и за претседател на Меѓународната Хелсиншка федерација за човекови права.
7 2010-ти и 2020-ти
Во 2012 година, Московската хелсиншка група се откажала од странско финансирање и врски со цел да избегне етикетирање како странски агент во согласност со рускиот закон за странски агенти.
Во текот на 2015 година, Московската хелсиншка група продолжила да се бори против тоа да биде етикетирана како „''странски агент''“.
Од 2021 година, МХК е копретседател на двајца учесници во дисидентското движење од советскиот период - Вјачеслав Бахмин (политички затвореник во 1980-84 година) и Валериј Боршчев (поранешен пратеник на Думата од опозициската партија Јаблоко). Два од неговите главни проекти вклучуваат: годишни извештаи за состојбата со човековите права во Русија; следење на полициските активности; и образовни програми. Во септември 2021 година, МХК издал соопштение во кое ја осудил нетранспарентноста на електронското гласање користено на претходните избори за Думата и направила повик до рускиот изборен одбор да ги поништи резултатите од електронското гласање.
7.1 Распуштање
На 20 декември 2022 година, руското Министерство за правда поднело судска наредба со која се барало распуштање на организацијата. Министерството за правда тврдело дека сопствените статути на организацијата не ги исполнуваат барањата на законот , а властите тврделе дека тие исто така ѝ забрануваат да ги брани човековите права надвор од Москва, што копретседателот Валериј Боршчов го отфрлил како „''глупости''“. Боршчов го опишал распуштањето, кое било наредено на 25 јануари, како „''сериозен удар врз движењето за човекови права не само во Русија, туку и во светот''“.
8 Критика
Мислењата биле различни во врска со ефикасноста и влијанието на обновената Московска Хелсиншка група. Кон крајот на 1980-тите и почетокот на 1990-тите, таа веќе не била сама, туку една од различните нови организации (Меморијал, За човекови права, Фондацијата за одбрана „Гласност“) кои биле ангажирани во одбраната на човековите права и слободата на изразување и извршуваа мисии во жаришта во различни делови на СССР, а подоцна и во Русија (пред сè, Чеченија).
Активистот за човекови права Сергеј Григорјанц, основач на списанието ''„Гласност“'', бил особено остар. Наместо херојските и жртвувачките традиции на оригиналните Хелсиншки групи, повторно воспоставеното тело било елитен клуб ориентиран кон интелигенцијата, заборавен од сите. Во 2001 година, тој го опишал како „најсервилна и провладина“ меѓу невладините организации што тогаш постоеле во Русија.
9 Книги
***