Курганска хипотеза

Курганска хипотеза (позната и како Курганова теорија, Курганов модел или степска теорија) е најшироко прифатениот предлог за идентификување на праиндоевропска татковина од која индоевропските јазици се шират низ Европа и делови од Азија. Оваа хипотеза претпоставува дека луѓето од Курганската култура во Понтиската Степа северно од Црното Море биле најверојатно говорници на праиндоевропскиот јазик. Терминот е изведен од турскиот збор ''kurgan'' (ru), што значи могила или гробница.
Теоријата на степата првпат била формулирана од Ото Шрадер (1883) и В. Гордон Чајлд (1926), потоа систематизирана во 1950-ти години од Марија Гимбутас, која го користела терминот за групирање на различни праисториски култури, вклучувајќи ја и Јамна култура и нејзините претходници. Во 2000-те години, Дејвид Ентони наместо тоа ја користел основната култура на Јамна и нејзиниот однос со другите култури како референтна точка.
Гимбутас ја дефинира Курганската култура како составена од четири последователни периоди, при што најраниот (Курган I) ги вклучува културите Самара и Сероглазово од регионот Днепар - Волга во бакарното доба (почетокот на 4 милениум п.н.е.). Луѓето од овие култури биле номадски сточари, кои, според моделот, до почетокот на III милениум п.н.е. се прошириле низ Понтско-касписката Степа и во Источна Европа.
Неодамнешните генетски студии покажале дека популациите со специфични Y-ДНК хаплогрупи и посебен генетски потпис се прошириле низ Европа и Јужна Азија од Понтиско-касписката Степа во текот на третиот и вториот милениум п.н.е. Овие миграции даваат веродостојно објаснување за ширењето на барем некои од индоевропските јазици, и сугерираат дека алтернативната анадолска хипотеза, која ја сместува праиндоевропската татковина во неолитска Анадолија, е помалку веројатно да биде точна.
1 Историја
1.1 Претходници
Аргументите за идентификација на Праиндоевропјаните како степски номади од понтиско-каспискиот регион веќе биле направени во 19 век од германските научници Теодор Бенфеј (1869) и Виктор Хен (1870), особено следен од Ото Шрадер (1883, 1890). Теодор Поше ги предложи блиските Пинск мочуришта. Во неговата стандардна работа за Праиндоевропејците и во поголема мера во подоцнежна скратена верзија, Карл Бругман го зазел ставот дека прататковината не може точно да се идентификува, но тој се стремел кон гледиштето на Шрадер. Меѓутоа, по отфрлањето на неевропското потекло на Праиндоевропејците од страна на Карл Пенка во 1883 година, повеќето научници се залагаат за северноевропско потекло.
Ставот за понтиското потекло бил поддржан и од археолозите В. Гордон Чајлд и Ернст Вале. Еден од учениците на Вале бил Јонас Пузинас, кој станал еден од учителите на Марија Гимбутас. Гимбутас, пак, го признал Шрадер како претходник, макотрпно избрал мноштво археолошки докази од територијата на Советскиот Сојуз и Источниот блок кои не биле лесно достапни за западните научници, откривајќи поцелосна слика за праисториска Европа.
1.2 Преглед
Кога првпат била предложена хипотезата во 1956 година, во ''Праисторијата на Источна Европа, Дел 1'', придонесот на Гимбутас во потрагата по индоевропското потекло била интердисциплинарна синтеза на археологијата и лингвистиката. Курганскиот модел со индоевропско потекло ја идентификува Понтсико-касписката Степа како праиндоевропска татковина, а се претпоставува дека различни доцни праиндоевропски дијалекти се зборувале низ овој регион. Според овој модел, Курганската култура постепено се проширила на целата Понтиско-касписка Степа, Курган IV бил идентификуван со културата Јамна од околу 3000 г. п.н.е.
Подвижноста на Курганската култура го олеснило нејзиното ширење низ целиот регион, и се припишува на припитомувањето на коњот проследено со употреба на раните запрежни коли. Првиот силен археолошки доказ за припитомување на коњот потекнува од Средностоговската култура, северно од Азовското Море во Украина, и одговара на раното праиндоевропско јадро или пред-праиндоевропското јадро од петти милениум п.н.е. Последователното проширување надвор од степите довело до хибридни, или според зборовите на Гимбутас „курганизирани“ култури, како што е културата на лопастите амфори на запад. Од овие курганизирани култури дошло доселувањето на пра-Грците на Балканот и номадските индо-ирански култури на исток околу 2500 г. п.н.е.
2 Курганска култура
2.1 Културен хоризонт
Гимбутас го дефинирал и го вовел терминот „курганска култура“ во 1956 година со намера да воведе „поширок поим“ што ќе ги комбинира Средностоговската култура II, Јамна гробница (Јамна) и културата на линеарна керамика (кои се протегаат од 4 до 3 милениум во поголемиот дел од Истокот и Северна Европа). Курганската археолошка култура или културен хоризонт ги опфаќа различните култури на Понтиско-касписката Степа од бакарното до раното бронзено време (5-ти до 3-ти милениум п.н.е.), идентификувани со слични артефакти и структури, но подложни на неизбежна непрецизност и неизвесност. Истоимените кургани (тумбени гробови) се само едно од неколкуте заеднички карактеристики.
Култури кои Гимбутас ги сметал за дел од „Курганската култура“:
* Буг-Днестар култура (6-ти милениум)
* Самара (5-ти милениум)
* Хвалинска култура (5-ти милениум)
* Днепар-Донецова (5-ти до 4-ти милениум)
* Средностоговска (средината на 5-ти до средината на 4-от милениум)
* Мајкопска култура – Деривка (средината на 4-ти до средината на третиот милениум)
* Јамна (Јамски гроб): Ова е само по себе разновиден културен хоризонт, кој ја опфаќа целата Понтско-касписка степа од средината на 4-тиот до 3-тиот милениум.
* Усатовска култура (краен 4-ти милениум)
2.2 Фази на културата и експанзија
Оригиналниот предлог на Гимбутас идентификува четири последователни фази на Курганската култура:
* Курган I, регионот Днепар / Волга, претходна половина на 4-тиот милениум п.н.е. Очигледно еволуирајќи од културите на сливот на Волга, подгрупите ги вклучуваат културите Самара и Сероглазово.
* Курган II–III, втората половина на IV милениум п.н.е. Камени кругови, антропоморфни камени стели на божества. Ја вклучува Средностоговска култура и Мајкопска култура, од северен Кавказ.
* Курганска IV или Јамна култура, прва половина на III милениум п.н.е., која го опфаќа целиот степски регион од Урал до Романија.
Во други публикации таа предлага три последователни „бранови“ на проширување:
* Бран 1, кој му претходел на Курган I, проширување од долниот дел на Волга до Днепар, што довело до коегзистенција на Курган I и културата Кукутени-Трипилија. Последиците од миграциите се протегаат до Балканот и долж Дунав до културата на Винчанската култура во Србија и културата Ленгјел во Унгарија.
* Бран 2, средината на 4-тиот милениум п.н.е., кој потекнува од Мајкопската култура и резултира со напредок на „курганизираните“ хибридни култури во северна Европа околу 3000 г. п.н.е. Според Гимбутас ова одговара на првиот упад на индоевропските јазици во западна и северна Европа.
* Бран 3, 3000-2800 п.н.е., проширување на Јамна култура на надвор од степите, со појавата на карактеристичните јамски гробови до денешна Романија, Бугарија, источна Унгарија и Грузија, што се совпаѓа со крајот на културата Кукутени-Трипилија и културата на Триалети во Грузија (околу 2750 п.н.е.).
2.3 Временска рамка
* 4500–4000: Рана праиндоевропска. Средностоговска култура, Днепар-Донец и Самара, припитомување на коњот (Бран 1).
* 4000–3500: Културата на окерниот гроб (позната како Јамна култура), праградителите на курган, се појавува во степата и Мајкопска култура во северен Кавказ. Индо-хетитските модели го постулираат одвојувањето на праанадолскиот јазик пред ова време.
* 3500–3000: Средна праиндоевропска. Јамна култура е на својот врв, претставувајќи го класичното реконструирано праиндоевропско општество со камени идоли, претежно практикување сточарство во постојани населби заштитени со ридски тврдини, егзистенција од земјоделство и риболов покрај реките. Контактот на Јамна култура со културите на Европа од доцниот неолит, резултира со „курганизирани“ култури на глобуларна амфора и Баденската култура (Бран 2). Мајкопската култура ги покажува најраните докази за почетокот на бронзеното доба, а бронзените оружја и артефакти се воведени на територијата на Јамна. Веројатна ран период на појава на кентумски и сатемски јазици.
* 3000–2500: Доцна праиндоевропска. Јамна културата се протега низ целата понтичка степа (Бран 3). Линискокерамичка култура се протега од Рајна до Волга, што одговара на најновата фаза на индоевропското единство, огромната „курганизирана“ област која се распаѓа на различни независни јазици и култури, сè уште во лабав контакт, што овозможува ширење на технологијата и раните позајмици помеѓу групите, освен анадолската и тохариската гранка, кои се веќе изолирани од овие процеси. Кентумските и сатемските јазици веројатно се заборавени, но фонетските трендови на сатемизација остануваат активни.
2.4 Понатамошно проширување за време на бронзеното доба
Кургановата хипотеза го опишува почетното ширење на праиндоевропскиот јазик и култура во текот на 5 и 4 милениум п.н.е. Како што го користел Гимбутас, терминот „курганизиран“ имплицирал дека културата можеле да ја шират мали групи кои се наметнувале на локалното население како елита. Оваа идеја за праиндоевропски јазик и нејзините ќерки јазици кои се шират на исток и запад без масовно движење, се покажала популарна кај археолозите во 1970-тите. Прашањето за понатамошна индоевропеизација на Централна и Западна Европа, Средна Азија и Северна Индија за време на бронзеното доба е надвор од опсегот на кургановата хипотеза, и е многу понеизвесно од настаните од бакарното доба, како такво е предмет на одредени контроверзии. Брзо развиените полиња на археогенетиката и генетската генеалогија од доцните 1990-ти години, не само што ја потврдиле миграциската шема надвор од Понтиската Степа во соодветното време, туку исто така укажуваат на можноста дека движењето на населението било посуштински отколку што се очекувало порано и поинвазивно.
3 Ревизии
3.1 Сценарија за инвазија наспроти дифузија (1980-ти наваму)
Гимбутас верувала дека експанзиите на Курганската култура се серија суштински непријателски воени упади во кои нова воинствена култура се наметнала на мирољубивите, матрилинеарни и матрифокални (но не и матријархални) култури на „Стара Европа“, и ја заменила со патријархално воинствено општество, процес видлив во појавата на утврдените населби и ридски тврдини и гробовите на воините-поглавари:
Процесот на индоевропеизација бил културна, а не физичка трансформација. Тоа мора да се сфати како воена победа во смисла на успешно наметнување на нов административен систем, јазик и религија врз домородните групи.
Во нејзиниот подоцнежен живот, Гимбутас сè повеќе ја нагласувала авторитарната природа на оваа транзиција од егалитарното општество фокусирано на божицата на природата/земјата (Гаја) до патријархатот кој го обожава таткото/сонцето/богот на времето (Зевс, Дјаус).
Ј.П. Мелори (во 1989 година) ја прифатил Кургановата хипотеза како ''де факто'' стандардна теорија за индоевропското потекло, но тој ја разликува од имплицираното „радикално“ сценарио за воена инвазија. Вистинското главно сценарио на Гимбутас вклучувало бавно акумулирање на влијание преку принуда или изнуда, што се разликува од генералниот напад набргу проследен со освојување:
Најпрво може да се замисли дека економичноста на аргументите поврзана со решението на Курган треба да нè обврзе целосно да ја прифатиме хипотезата. Но, критичарите постојат и нивните забелешки може да се сумираат многу едноставно: Речиси сите аргументи за инвазијата и културните трансформации се многу подобро објаснети без да се повикуваат на курганските проширувања, а повеќето од доказите досега презентирани се или целосно контрадикторни со други докази, или се резултат на грубо погрешно толкување на културната историја на Источна, Централна и Северна Европа.
3.2 Усогласување со хипотезата на Анадолија (2000-ти)
Во 2000-те години, Алберто Пјаца и Лујци Лука Кавали-Сфорца се обиделе да ја усогласат анадолската хипотеза со степската теорија. Според Пјаца, „јасно е дека, генетски гледано, народите од Курганската степа барем делумно потекнуваат од луѓето од блискоисточниот неолит кои емигрирале таму од Анадолија“. Според Пјаца и Кавали-Сфорца (2006), Јамна културата можеби потекнува од фармерите од блискоисточниот неолитски период кои мигрирале во Понтиската Степа и развиле пасторален номадизам. Велс се согласува со Кавали-Сфорца дека има „''некои'' генетски докази за миграција од Блискиот Исток“. Сепак, хипотезата на Анадолија е некомпатибилна со лингвистичките докази.
3.3 Ревидирана степска теорија на Ентони (2007)
''Коњот, тркалото и јазикот'' на Дејвид Ентони ја опишува неговата „ревидирана степска теорија“. Тој смета дека терминот „Курганска култура“ е толку непрецизен што е бескорисен, и наместо тоа ја користи основната Јамна култура и нејзиниот однос со другите култури како референтни точки. Тој истакнал:
Курганската култура била толку широко дефинирана што речиси секоја култура со гробни могили, па дури и (Баденската култура) без нив може да биде вклучена.
Тој не ја вклучува Мајкопската култура меѓу оние за кои смета дека зборуваат индоевропски, и наместо тоа претпоставува дека зборувале кавкаски јазик.
4 Поврзано
* Варна култура
Генетика
* Генетска историја на Европа
* Хаплогрупа R1a
Конкурентни хипотези
* Праиндоевропски хипотези на Урхајмат
** Ерменска хипотеза
** Анадолска хипотеза
5 Библиографија
*********.
*.
***.
*****.
*******