Јадвига Јушките

Јадвига Теофиле Јушките (1869–1948) — литвански активист за време на литванската национална преродба.
Родена во семејство на ситни литвански благородници, Јушките не добила никакво формално образование, но работела како учителка поголемиот дел од својот живот. На млада возраст, таа основала нелегално литванско училиште во Пернарава и предавала таму околу 15 години. Воспоставила контакти и соработувала со други литвански активисти. Во 1893 година, заедно со Габриеле Петкевичаите-Бите, таа станала ко-основач на ''Жибурелис'', нелегално друштво за обезбедување финансиска помош на литванските студенти. Во 1895 година, таа успеала да го ослободи лингвистот Казимиерас Јауниус од психијатриска болница во Казањ и да го врати во Литванија. Ги подготвила неговите белешки за литванската граматика во книга која била објавена преку примитивен хектограф во 1897 година. Во 1899 година, таа одиграла улога во „Америка во бањата“, поставена во Паланга. Тоа била првата јавна театарска претстава на литвански јазик во денешна Литванија. Таа пишувала статии за разни литвански периодични изданија, вклучувајќи ги „Varpas“ и „Tėvynės sargas“, и собирала примери од литванскиот фолклор, кои ги споделувала со Јонас Басанавичиус и Јуозас Тумас-Ваижгантас.
Во периодот 1901–1912 година, Јушките работела како приватна учителка. Во тој период, таа објавила три литвански учебници за да им помогне на децата да учат читање и пишување. Исто така, објавила молитвеник на правилен и течен литвански јазик, мала збирка литвански песни и поеми и два тома преведени театарски претстави. За време на Првата светска војна, Јушките останала во Литванија и основала неколку литвански училишта во близина на нејзината родна Пернарава. Кога Литванија прогласила независност, Јушките ја организирала локалната општина и предводела локална група литвански стрелци. Во периодот 1920–1930 година, таа работела како директорка на основно училиште во Пернарава. Тешка болест и делумна парализа ја принудиле да се пензионира во 1930 година, а починала во 1948 година.
1 Биографија
1.1 Ран живот
Јушките била родена на 13 јануари [1 јануари] 1869 година во Пернарава во семејство на ситни литвански благородници. Нејзиниот татко бил роднина на браќата Антанас и Јонас Јушка. Двајцата нејзини родители учествувале во неуспешното антируско востание од 1863 година; нејзиниот татко бил кратко затворен. Нејзините родители го изнајмиле имотот Пернарава од семејството Тишкевич. Јушките посетувала само една година приватно училиште во Кедаинијаи и главно била школувала дома од нејзината мајка, која била добро образована и многу начитана. Семејството имало лична библиотека, како и галерија со портрети од нивните предци.
Уште од рана возраст, Јушките била изложена на забранетиот литвански печат. Таа добила примероци од „Аушра“, првото литванско списание, па дури и се сретнала со неговиот уредник Јонас Шљупас кога го посетила својот чичко во Пернарава. Шљупас пишал за младата и ентузијастична Јушките во своите мемоари. Јушките основала нелегално училиште за децата на работниците во рамките на имотот, како и за девојките од селото. Предавала литвански, полски и руски јазик, литература, историја, географија и занаетчиство. Предавала во ова нелегално училиште околу 15 години. Просечната големина на класот била околу десет ученици.
1.2 Активист
Јушките се запознала со Габриеле Петкевичаите-Бите, друга едукаторка и активистка на Литванската национална преродба, а во 1893 година, двете жени го основале ''Жибурелис'', нелегално друштво за обезбедување финансиска помош на литванските студенти. Двете жени останале доживотни пријателки. Во пролетта 1895 година, Јушките отпатувала во Казањ каде што лингвистот Казимиерас Јауниус бил задржан во психијатриска болница. Таа успеала да ги убеди царските власти да го ослободат Јауниус и го вратила во Литванија. Таа, исто така, се допишувала со Јонас Басанавичиус и му испраќала примероци од литвански народни приказни; девет од нив подоцна биле објавени во неговата збирка народни приказни. Таа продолжила да собира примери од литванскиот фолклор, а подоцна испраќала записи до Литванското научно друштво и до Јуозас Тумас-Ваижгантас (156 литвански народни песни); многу други белешки остануваат во разни архиви.
Јушките се допишувала со Винкас Кудирка, уредникот на литванскиот весник ''Варпас'', помагајќи му да ги уредува и корегира текстовите и придонесувајќи со свои кратки вести за весникот. Познато е дека Јушките пишувала статии за разни литвански весници, вклучувајќи ги ''Tėvynės sargas'', ''Ūkininkas'' и ''Naujienos''. По 1904 година, таа објавила статии во ''Vilniaus žinios'', ''Vairas'' и ''Viltis''. Во своите мемоари, таа навела вкупно 30 статии, но истражувачите веруваат дека веројатно има повеќе. Нејзините придонеси се тешки за идентификување бидејќи често ги оставала непотпишани или користела двосмислени иницијали. Покарактеристичен псевдоним бил Ширше (оса), предложен од Петкевичаите, која го користела псевдонимот Бите (пчела). Јушките била заинтересирана за литванскиот јазик. Таа добила белешки за литванската граматика од нејзината братучетка, која студирала литвански јазик кај Казимиерас Јауниус. Белешките биле уредени од Јушките и Петкевичаите-Бите, а добиената книга била објавена (преку примитивен хектограф) од група литвански студенти во Дорпат (Тарту) во 1897 година. Нејзиното познавање на литванскиот јазик било ценето од лингвистот Јонас Јаблонскис, кој сакал таа да помогне во уредувањето на ''Vilniaus žinios'' во 1904 година.
Во јули 1898 година, Јушките, заедно со нејзината сестра Марија, Петкевичаите-Бите, Повилас Вишинскис и Петрас Авижонис, ја посетиле Кудирка. Во исто време, тие ги посетиле и другите литвански активисти, вклучувајќи го учителот Петрас Криаучиунас, докторот Јонас Стаугаитис, свештеникот Александарс Дамбраускас и свештеникот и поетот Маиронис. Следното лето, истата основна група активисти ја организирала првата јавна театарска претстава на литвански јазик во денешна Литванија. Тие ја поставиле едноставната комедија „Америка“ во бањата во Паланга. Јушките ја играла улогата на Бекампиене. По претставата, таа му се обратила на Михал Миколај Огински и го убедила да ги прошверцува забранетите литвански публикации преку руско-пруската граница. Во периодот 1899–1901 година, охрабрена од Вишинскис, Јушките напишала неколку кратки раскази, но била премногу критична кон своето творештво и не се вратила на пишувањето фикција.
1.3 Едукатор
Во 1901 година, Јушките се преселила во Ирбит, каде што ги подучувала децата на адвокатот Казимиерас Драсутавичиус. Во исто време, таа му помогнала на Драсутавичиус да го уреди литванско-полско-рускиот ботанички речник, кој бил хектографиран, и составила антологија за литвански студенти која била објавена во 1905 година. Антологијата била наменета да им помогне на студентите да научат да читаат и содржела текстови од реалноста на селскиот живот и вклучувала примероци од литванскиот фолклор (песни, народни приказни, поговорки). Антологијата градела просторна свест почнувајќи со текстови за најблиското семејство, а потоа постепено напредувајќи кон куќа, фарма, село, шуми и татковина. Книгата, исто така, вклучувала мапа на областа каде што се зборувал литвански јазик, која била базирана на мапа објавена од Петрас Вилејшис во 1898 година, и која претставувала многу поголема литванска територија од претходните мапи. Планирала да состави и објави уште три антологии за различни нивоа на читање, но тие не биле завршени. Во 1903 година, се вратила во Литванија и била вработена како тутор кај Владас Путвинскис во Павежупис. Во тоа време, тој бил еден од центрите на литванските активности и често место за состаноци на редакцијата на Варпас. Помагала во уредувањето и корегирањето на текстовите и на друг начин го поддржувала Варпас.
Откако забраната за литвански печат била укината во 1904 година, Јушките го посветила својот живот на наставата. Била поканета да предава во ново училиште основано во имотот Гинкунаи од Владимир Зубов и неговата сопруга Софија Билевичиуте-Зубиене. Седум години предавала литвански јазик и историја, географија и аритметика. Во исто време, предавала и во основното училиште во блиската Губернија. Во 1907 и 1909 година, таа подготвила и објавила уште две книги за да им помогне на учениците да научат пишување. Во 1906 година, таа објавила 12.000 примероци од литвански молитвеник. Многу религиозни текстови од тоа време биле напишани на несоодветен литвански јазик и полни со позајмени зборови. Литванските активисти сакале да објават молитвеник на правилен и течен литвански јазик. Јушките ја презела задачата да уредува разни молитви, па дури и напишала една самата. Во 1906 година, таа објавила и мала збирка литвански песни од претходно издание, како и песни од Антанас Баранаускас, Антанас Страздас, Антанас Виенажиндис, Симонас Станевичиус, Дионизас Пошка, Маиронис и други.
Во 1905 година, Јушките учествувала во Големиот Сејм во Вилнус. Во 1910 година, таа се приклучила и учествувала во активностите на Литванското научно друштво. Во 1912 година, таа објавила збирка во два тома преведени театарски драми од Болеслав Горчински, Лукјан Ридел, Аксел Стенбух и Јан Адолф Херц.
1.4 Во независна Литванија
За време на Првата светска војна, Јушките останала во Литванија и основала неколку литвански училишта во близина на нејзината родна Пернарава. Кога Литванија прогласила независност, Јушките ја организирала локалната општина, локална група литвански стрелци (таа била нејзин водач) и донации на храна и облека за литванската армија по бунтот на Желиговски. Некои извори тврдат дека за оваа работа, таа била наградена со два или четири медали за независност во 1928 година, како и со Орденот на литванскиот велик војвода Гедиминас, но нејзиното име не се појавува на списоците на приматели.
Таа била избрана за претседател на локална комисија задолжена за спроведување на Земјишната реформа од 1922 година. Како одмазда, Бенедикт Тишкевич ја отстранил од имотот Пернарава каде што нејзиното семејство живееше од 1830 година. Во тој процес, многу од семејните наследства и вредни предмети биле изгубени. Сепак, таа останала во Пернарава и од 1920 година работела како директорка на основно училиште. Во 1928 година, таа објавила книга за митови и легенди за Вилнус. Тоа била евтина и популарна книга со преводи на текстови од Владислав Захорски. Со помош на Фелиција Борткевичиене, книгата била објавена за само два месеци.
Во 1930 година, таа тешко се разболела и левата страна од нејзиното тело била парализирана, што ја принудило да оди во пензија. Заработувајќи некои средства од приватно подучување и добивајќи само мала државна пензија (36 литвански лити), таа се борела финансиски. Сепак, таа останала вклучена во литванскиот културен живот, пишувајќи мемоари и помагајќи им на другите во нивните историски истражувања. Јушките никогаш не се омажила и починала во заборав на 16 март 1948 година. Таа побарала да биде погребана во униформа на стрелец. Бидејќи стрелците биле прогонувани од советските власти, на нејзиниот погреб присуствувале само неколку луѓе.
Откако Литванија ја вратила независноста во 1990 година, главната улица во Пернарава била преименувана во нејзина чест. Во 2019 година, нејзината 150-годишнина била одбележана во Пернарава со настапи, концерти и предавања. Истиот ден, традиционален храм со резбани столбови бил откриен во нејзина спомен.
2 Библиографија
******