Богословија на Халки

Богословијата на Халки (грчки: Ιερά Θεολογική Σχολή της Χάλκης; турски: Rum Ortodoks Ruhban Okulu), е значајна образовна институција на Вселенската Патриаршија во Константинопол, лоцирана на островот Халки (денес Хејбелиада), еден од Принцевските Острови во Мраморното Море, во близина на Истанбул, Турција. Основана е на 1 октомври 1844 година и до нејзиното затворање во 1971 година била главна институција за подготовка на свештенството за Вселенската патријаршија.
1 Историја и основање
Богословијата на Халки е основана за време на владеењето на султанот Абдул Меџид I, во период кога Османлиското Царство спроведувало реформи (Танзимат) за модернизација и подобрување на правата на христијанските заедници. Таа била сместена на местото на манастирот на Света Троица, на врвот на таканаречениот „рид на Надежта“ (Ümit Tepesi). Манастирот, кој датира од византиската ера, бил обновен за да служи како седиште на богословијата. Основана е со цел да обезбеди високо ниво на теолошко образование за идните свештеници и црковни водачи на православната црква, особено за Вселенската патријаршија.
Првиот ректор на богословијата бил Константин Типалдос, а наставната програма вклучувала не само теологија, туку и класични студии, филозофија, историја и јазици (грчки, латински, турски и други). Институцијата била замислена како центар за интелектуална и духовна формација, со акцент на духовната дисциплина и академската строгост, следејќи ги принципите на Тридентскиот собор за реформа на семинариите.
2 Улога и значење
Богословијата на Халки одиграла клучна улога во зачувувањето и промовирањето на православната теологија и традиција. Таа била единствената институција што обучувала свештеници за Вселенската патријаршија, која е духовен центар на православното христијанство. Многу од нејзините дипломци станале епископи, митрополити и патријарси, вклучувајќи го и сегашниот Вселенски патријарх Вартоломеј, кој е еден од нејзините познати алумни.
Освен теолошкото образование, богословијата била важна и за културниот и интелектуалниот живот на грчката православна заедница во Османлиското Царство, а подоцна и во Република Турција. Таа привлекувала студенти од целиот православен свет, вклучувајќи ги Балканот, Блискиот Исток и Источна Европа, со што станала мост помеѓу различните православни култури.
3 Затворање во 1971 година
Богословијата на Халки била затворена во 1971 година поради закон донесен од турскиот парламент, кој забранил функционирање на приватни високообразовни институции. Оваа одлука била дел од пошироките секуларни политики на Турција, кои имале за цел да го ограничат влијанието на религиозните институции. Затворањето предизвикало значителна загриженост во православниот свет, бидејќи ја оставило Вселенската патријаршија без примарна институција за обука на свештенството.
Иако богословијата престанала да функционира како образовна институција, манастирот на Света Троица продолжил да ги одржува просториите, кои денес се користат за конференции, културни настани и повремени богослужби. Зградата на богословијата, со својата импресивна архитектура и богата библиотека, останува симбол на православното наследство.
4 Моментална состојба и напори за повторно отворање
Од 1971 година, Вселенската патријаршија и меѓународната заедница прават напори за повторно отворање на богословијата. Овој проблем често се дискутира во контекст на верската слобода во Турција и правата на грчката православна заедница. Турската влада во неколку наврати изразила подготвеност да го разгледа прашањето, но до јули 2025 година, богословијата сè уште не е повторно отворена како образовна институција.
Патријархот Вартоломеј активно се залага за враќање на активниот статус на богословијата, истакнувајќи ја нејзината важност за иднината на православното христијанство. Меѓународни организации, вклучувајќи ги САД и Европската Унија, исто така, го поддржуваат овој повик, сметајќи го за прашање на човекови права и верска слобода.