Шавкат Мирзијоев

Шавкат Миромонович Мирзијоев (роден на година) — узбекистански политичар и втор претседател на Узбекистан од 2016 година. Како член на Либерално-демократската партија на Узбекистан, тој бил трет премиер под претседателот Ислам Каримов од 2003 до 2016 година. Мирзијоев е и претседател на Организацијата на турски држави од 2022 година.
Мирзијоев се приклучил на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз кон крајот на 1980-тите. Тој бил избран за пратеник на Врховниот совет на Узбечката ССР во 1990 година. Од средината на 1990-тите, тој раководел со неколку региони на Џизак и Самарканд како гувернер (хаким) пред да биде назначен за премиер од тогашниот претседател Каримов.
По смртта на претседателот Каримов, Мирзијоев бил назначен за вршител на должноста претседател на Узбекистан на 8 септември 2016 година. Потоа бил избран за целосен петгодишен мандат како претседател на изборите во 2016 година од Либерално-демократската партија на Узбекистан освојувајќи 88,6% од гласовите. Мирзијоев бил реизбран за втор петгодишен мандат со 80,3% од гласовите на претседателските избори во 2021 година, а потоа повторно за обновен прв седумгодишен мандат со 87,7% од гласовите на предвремените претседателски избори во 2023 година како независен кандидат, откако уставниот амандман му дозволил законски да се кандидира по трет пат откако го ресетирал неговиот претседателски мандат.
Под неговото претседателствување, Мирзијоев спровел низа либерални реформи во политичкиот систем и економијата на Узбекистан преку создавање поволна бизнис-клима, привлекување странски инвестиции и реинтегрирање на земјата во СТО, консолидација и единство на средноазискиот регион преку решавање на итни прашања преку привлекување странски инвестиции, развој на отворена надворешна политика и разновидна соработка со западните, европските, источните и блискоисточните земји, како и ослободување на политички затвореници, што било придружено со затворање на озлогласениот затвор Јаслик во 2019 година. Кон крајот на 2021 година, тој објавил низа уставни реформи кои вклучувале заштита на човековите права, кои биле ратификувани по уставниот референдум во 2023 година со огромна поддршка од 90,6%. Една од предложените промени првично вклучувала отстранување на правото на сецесија на полуавтономниот Каракалпакстан, што довело до смртоносни немири во регионот во јули 2022 година, при што протестите биле брутално потиснати и резултирале со отфрлање на контроверзниот предлог.
1 Ран живот и кариера
Мирзијоев е роден на 24 јули 1957 година во регионот Џизах во Узбечка ССР. Некои медиуми тврделе дека тој всушност е роден во селото Јахтан во областа Ленинабад (денес Сугд) во Таџикистан, па дури и непотврдени тврдења дека наводно бил Таџикистанец. По истрагата на неколку новинари, било откриено дека Јахтан е родниот дом на дедото на Мирзијоев од страната на неговиот татко, и дека самиот Мирзијоев е Узбекистанец, а не Таџик. Неговиот татко, Миромон Мирзијоевич Мирзијоев, работел како лекар поголемиот дел од својот живот до смртта. Работел како главен лекар на амбулантата за туберкулоза во Замин. Оринбек Јокубов, братучед на Миромон, кој бил ветеран од Втората светска војна, станал Херој на Советскиот Сојуз во април 1944 година. Мајката на Шавкат, Марифат, починала на млада возраст од туберкулоза, која ја добила во амбулантата за туберкулоза „Замин“, каде што работела како медицинска сестра. По смртта на неговата сопруга, Миромон Мирзијоев се оженил втор пат со жена од Татарстан.
Во 1981 година, Мирзијоев дипломирал на Ташкентскиот институт за наводнување и мелиорација, а подоцна се стекнал со докторат по технолошки науки. Се приклучил на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз кон крајот на 1980-тите. На почетокот на 1990 година, бил избран за пратеник на Врховниот совет на последното законодавно тело на Узбекистанската ССР пред независноста на Узбекистан во 1991 година. Церемонијата се одржала во зградата на Сенатот и Државното законодавно собрание во Ташкент.
2 Политичка кариера
Во 1990 година, Мирзијоев бил назначен за заменик на Врховниот совет на републиката, каде бил беше претседател на Мандатната комисија.
Во 1992 година, тој бил назначен за гувернер (''Хаким'') на округот Мирзо Улугбек во Ташкент. Од 1996 до 2001 година работел како хаким на регионот Џизах, а од 2001 до 2003 година како хаким на регионот Самарканд, придонесувајќи за нивниот социо-економски развој. Тој бил номиниран за премиер од претседателот Ислам Каримов на 12 декември 2003 година, а бил одобрен од узбекистанскиот парламент. Тој го заменил премиерот Откир Султонов.
Мирзијоев бил назначен за премиер на Република Узбекистан во 2003 година, а потоа бил повторно номиниран три пати (во 2005, 2010 и 2015 година) на оваа функција од двата дома на Олиј Меџлис.
Во своите активности, Шавкат Мирзијоев придал посебно значење на економскиот развој на индустриска основа, подобрување на извозниот потенцијал на земјата, фундаментална преобразба на земјоделскиот сектор, особено преку обемен развој на земјоделските претпријатија, длабинска преработка на земјоделски производи, обезбедување прехранбена безбедност за нацијата и гарантирање на снабдувањето со стоки на населението по разумни цени.
На 8 септември 2016 година, по смртта на Ислам Каримов, врз основа на заедничка резолуција на Законодавно-правниот дом (Долен дом) и Сенатот на Узбекистан усвоена на заедничка седница, на Мирзијоев привремено му биле доделени должностите и овластувањата на претседател на Република Узбекистан.
Како признание за долгогодишната работа во владата на републикаа, придонесот во развојот на земјата и подобрувањето на благосостојбата на народот, Шавкат Мирзијоев бил одликуван со Ордените „Мехнат шухрати“ („Слава на трудот“) и „Фидокорона ксизматлари учун“ („За несебична служба“).
На 19 октомври 2016 година, Движењето на претприемачи и бизнисмени - Либерално-демократска партија на Узбекистан (UzLiDeP) го номинирала Мирзијоев за кандидат на претседателските избори.
Шавкат Мирзијоев бил избран за претседател на Република Узбекистан со 88,61% од гласовите врз основа на резултатите од претседателските избори што се одржале на 4 декември 2016 година, официјално преземајќи ја функцијата на 14 декември 2016 година.
На 24 октомври 2021 година, Шавкат Мирзијоев бил повторно избран за втор петгодишен мандат, освојувајќи 80,1% од гласовите. По уставната реформа, Мирзијоев победил на предвремените претседателски избори на 9 јули 2023 година со 87,05% од гласовите.
3 Претседателство
Член на Самаркандскиот клан, тој се сметал за еден од водечките потенцијални наследници на Ислам Каримов за претседател на Узбекистан. Се вели дека Мирзијоев имал пријателски односи со сопругата на Каримов, Татјана Каримова, и претседателот на Советот за национална безбедност, Рустам Инојатов.
Откако била објавена смртта на Каримов на 2 септември 2016 година, Мирзијоев бил назначен за шеф на комитетот што го организирал погребот на претседателот. Тоа било сфатено како знак дека Мирзијоев ќе го наследи Каримов како претседател. На 8 септември 2016 година, тој бил назначен за привремен претседател на Узбекистан од страна на заедничка седница на двата дома на парламентот. Иако претседателот на Сенатот, Нигматила Јулдашев, била уставно назначена за наследник на Каримов, Јулдашев предложил Мирзијоев да ја преземе функцијата привремен претседател, со оглед на „долгогодишното искуство“ на Мирзијоев. Постоеле очекувања дека Мирзијоев ќе ги поправи односите на Узбекистан со Киргистан и Таџикистан. Тој започнал да решава долготраен граничен спор со Киргистан, а редовните летови меѓу главните градови на Узбекистан и Таџикистан требало да продолжат во јануари 2017 година за прв пат од 1992 година Изборната комисија на 16 септември објавила дека Мирзијоев ќе се кандидира на претседателските избори во декември 2016 година како кандидат на Либерално-демократската партија.
Мирзијоев победил на изборите, одржани на 4 декември 2016 година, со 88,6% од гласовите според официјалните резултати, победувајќи три помалку значајни кандидати. Изборите биле опишани од ''„Економист“'' како лажни; весникот напишал дека склоноста на Мирзијоев била исто толку авторитарна како и онаа на Каримов и дека државните медиуми тврделе дека изборот бил помеѓу Мирзијоев, хаос или исламски радикализам. Исто така, се тврдело дека тројцата противници биле на гласачкото ливче само за да се одржи впечатокот за плурализам. Организацијата за безбедност и соработка во Европа соопштила дека на изборите им недостасувал „вистински избор“, посочувајќи на случаи на полнење гласачки кутии и гласање преку други лица.
На 12 декември 2016 година, вицепремиерот Абдула Арипов бил номиниран да ја преземе функцијата премиер од Мирзијоев. Мирзијоев положил заклетва како претседател на 14 декември, ветувајќи дека ќе „''продолжи со работата на мојот драг учител, големиот државник Ислам Каримов''“, а истовремено ветил „''многу промени во кабинетот''“. Арипов бил потврден за премиер од парламентот истиот ден; следувало реконструкција на кабинетот на 15 декември. На 6 март 2017 година, тој бил во државна посета на Туркменистан; тоа било неговото прво патување во странство по изборите.
3.1 Домашни реформи
Во трите месеци по смртта на Ислам Каримов, Мирзијоев започнал да алудира на реформи на долгогодишните политики што ја попречувале узбечката економија и ја изолирале земјата на меѓународно ниво, па многу аналитичари верувале дека Мирзијоев ќе биде подобар претседател од неговиот претходник.
Сепак, германското Сојузно Министерство за економска соработка и развој забележало дека „Народот на Узбекистан не игра никаква улога во процесите на политичко донесување одлуки. Досега, ниту едни парламентарни или претседателски избори одржани во постсоветскиот период не се сметаат за слободни или фер од страна на меѓународната заедница... Со оглед на чувствителната политичка ситуација во Узбекистан, активностите за развојна соработка таму се спроведуваат што е можно подалеку од владините кругови“. Сепак, станале видливи некои позитивни резултати од неговото владеење. Узбекистан создал повеќе од 336.000 нови работни места во 2017 година. Обемот на извозот се зголемил за речиси 15 проценти. Во 2018 година, вкупниот финансиски показател за извоз се очекува да изнесува 12,1 милијарди американски долари. Тој го иницирал проектот „Ташкент Сити“, наменет за привлекување странски инвеститори во Узбекистан. Мирзијоев ветил дека ќе ги продолжи преговорите со Светската трговска организација (СТО) за приклучување кон организацијата во 2018 година. Во неколку наврати, тој остро ја критикувал администрацијата и службениците во присуство на медиумите.
На 22 декември, за прв пат во историјата на земјата, Шавкат Мирзијоев упатил апел до парламентот. Неговиот говор траел четири часа. Тој изјавил:
 
Некои аналитичари сметаат дека Мирзијоев сака да влезе во историјата како реформатор. Тој ги отстранил поголемиот дел од функционерите на Каримов и ја повикал владата да вработи „''нови, млади луѓе кои ја сакаат својата земја''“. По една година на функцијата, Мирзијоев сè повеќе се оддалечува од политиката на својот претходник, што е особено видливо во неговата активна надворешна политика. Тој ги посетил сите узбечки региони и големи градови за да се запознае со спроведувањето на проектите и реформите што ги наредил. Многу аналитичари и западни медиуми го споредиле неговото владеење со кинескиот лидер Денг Сјаопинг или рускиот лидер Михаил Горбачов; неговото владеење е цитирано како „узбекистанска пролет“.
На крајот од таа година, тој бил прогласен за „Азиец на годината 2018“ од страна на Азиското здружение на новинари (АЗН).
Во август 2019 година тој го затворил озлогласениот затвор Јаслик.
Во јули 2021 година, портпаролот на Мирзијоев се обидел да создаде неизвесност околу тоа дали претседателот повторно ќе се кандидира на изборите. Било широко прифатено дека Мирзијоев не само што ќе учествува, туку и веројатно ќе победи на изборите.
3.1.1 Уставна реформа
На 1 јули 2022 година, во автономниот регион Каракалпакстан избувнале протести поради предложените измени на Уставот на Узбекистан, со кои ќе се укинел статусот на Каракалпакстан како автономен регион на Узбекистан и правото да се отцепи од Узбекистан преку референдум. Тие биле брутално потиснати, а најмалку 18 лица биле убиени. Претседателот Мирзијоев отпатувал во Нукус на 2 јули, во средината на кризата. Тој објавил дека спорните уставни измени што влијаат на Каракалпакстан ќе бидат повлечени.
Ажурираниот Устав за прв пат го дефинира Узбекистан како социјална, секуларна и правна држава. Главните промени вклучуваат премин од принципот држава-општество-поединец кон поединец-општество-држава. Нормите што се однесуваат на општествените обврски на државата се тројно зголемени. Било нагласено дека обезбедувањето на човековите права и слободи претставува највисока цел на државата.
Во април 2023 година, во Узбекистан бил одржан референдум за промена на уставот. Усвоените амандмани го зголемиле претседателскиот мандат од 5 на 7 години. Бројот на мандати е сè уште ограничен на два, но поради промена на уставот, претходните претседателски мандати на Мирзијоев не се бројат. Кратко потоа, шефот на државата распишал предвремени избори. Тие биле распишени за 9 јули 2023 година. а Мирзијоев победил со 87% од гласовите, при излезност од речиси 80%.
3.2 Надворешна политика
Надворешната политика на Мирзијоев е многу поотворена од политиката на неговиот претходник. Узбекистан практично бил под меѓународна изолација по масакрот во Андиџан во 2005 година, а Каримов ретко патувал надвор од Средна Азија и другите земји од ЗНД. Мирзијоев ветил дека ќе води активна надворешна политика на почетокот на својот мандат.
Во текот на првите 10 месеци од неговиот мандат, Мирзијоев ги посети Казахстан четири пати, Туркменистан три пати, Русија два пати, како и Кина, Саудиска Арабија, САД, Турција и Киргистан Во различни пригоди, тој се сретна лсо претседателите на Иран, Азербејџан, Авганистан, Таџикистан, Бугарија, Белорусија и со кралот на Шпанија. За време на самитот на ЗНД во Ташкент во ноември 2017 година, тој се сретнал со осум премиери на странски земји.
3.2.1 Регионална политика
Едно од неговите најзначајни достигнувања во надворешната политика е постепеното подобрување на односите со Киргистан и Таџикистан. На 5 септември 2017 година, само 3 дена по годишнината од смртта на неговиот претходник, тој остварил историска посета на Киргистан. Ова претставувало првата државна посета на узбечки претседател на соседната земја од 2000 година. На 19 септември 2017 година, Мирзијоев за прв пат се обратил пред Генералното собрание на ОН.
Во 2018 година, голем број странски лидери го посетиле или биле очекувани во Узбекистан, вклучувајќи го египетскиот претседател Абдел Фатах ел-Сиси, турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган и белорускиот претседател Александар Лукашенко, чија посета се одржа во септември и била негова прва државна посета на земјата по 24 години. Во март 2018 година, Мирзијоев ја посетил Таџикистан, што го направил првиот узбечки претседател кој извршил државна посета наДушанбе од 2000 година.
Во март 2019 година, Мирзијоев остварил телефонски разговор со Нурсултан Назарбаев, кој поднел оставка од функцијата тој ден. Во него, тој изразил жалење до поранешниот претседател, велејќи дека тој е „одличен политичар“. За време на посетата на Абу Даби во март 2019 година, Мирзијоев ги напуштил разговорите со престолонаследникот Мохамед бин Зајед за договори вредни над 10 милијарди долари за инфраструктура, алтернативна енергија и земјоделство, како и договори во други сфери.
Во 2022 година, Узбекистан бил домаќин на 22-от самит на Шангајската организација за соработка во Самарканд. За време на самитот, на кој присуствувале светските лидери: турскиот претседател Реџеп Таип Ердоган, рускиот претседател Владимир Путин, кинескиот претседател Си Ѓинпинг, иранскиот претседател Ебрахим Раиси, азербејџанскиот претседател Илхам Алиев, претседателите на Узбекистан, Таџикистан, Киргистан и Монголија, како и премиерите на Пакистан и Индија, било забележано дека кинеските и индиските лидери го критикувале претседателот Путин за неговата улога во Украина. Во подготовка за Самитот, претседателот наредил градот да се реконструира. Ова вклучувало изградба на нов меѓународен аеродром и туристички комплекс кој добил мешани критики.
3.2.2 Авганистан
Мирзијоев, исто така, презел важна улога во Авганистан, нудејќи се да биде домаќин на мировни преговори меѓу владата и Талибанците од март 2018 година. Во текот на неделата од 6 до 10 август 2018 година, делегација на Талибанците го посетила Ташкент, на барање на Мирзијоев, за да разговара за прашања поврзани со транспортот, енергетиката и мирот во Авганистан. Мирзијоев присуствувал на меѓународниот инвестициски самит „Вибрант Гуџарат“ како клучен гостин, станувајќи првиот лидер од Средна Азија што учествувал како партнер на самитот. На почетокот на 2019 година, било објавено дека Мирзијоев планира да посети 36 земји во официјални посети во текот на целата година.
3.3 Културна политика
Во октомври 2020 година, Мирзијоев издал декрет за забрзување на целосната латинизација на узбечкиот јазик, во кој се дефинирал јазичната политика за периодот 2020-30 година, додека земјата продолжува со повремени обиди за реформирање на узбечкиот јазик и проширување на неговата употреба. Некои од главните делови од дипломата повикувале на развој на патна карта за целосен премин кон узбечката азбука основана на латиницата, како и на владините претставници до април 2021 година да бидат сертифицирани за познавање на узбечкиот јазик.
Историското и културното наследство на Узбекистан е широко промовирано преку напорите на културната дипломатија. Уметничките, културните и архитектонските дела на Узбекистан биле претставени на Венециското биенале во 2021 година (Приказни за Махалата), балетската претстава во Дубајската опера во 2021 година (Лазги - танц на душата и љубовта), 59-та Меѓународна уметничка изложба на Венециското биенале во 2022 година (значајното дело на Мухамед ибн Муса ал-Хваризми), Венециското биенале во 2023 година („Разградете заедно“), „Сјајот на узбекистанските оази“ во Лувр во 2022 година и други.
4 Личен живот
Мирзијоев има две сестри, полубрат и сестра. Мирзијоев е во брак со Зироат Мирзијоева со која има две ќерки, син и шест внуци. Нивната најстара ќерка, Саида Мирзијоева, е на чело на претседателската администрација на Узбекистан од 2025 година. И најстариот зет Ојбек Турсунов и помладиот зет Отабек Умаров имале или моментално имаат позиции во администрацијата.
Откако дошол на власт, Мирзијоев изградил нова резиденција за себе во областа Кибрај, која вклучува свој претседателски автопат, и ентериер украсен со аргентински мермерни плочи и кристали Сваровски.
Во февруари 2021 година, било објавено дека Мирзијоев гради ексклузивен планински комплекс, вклучувајќи и нов резервоар. Комплексот, кој се наоѓа на околу 100 километри со автомобил од Ташкент, вклучува луксузна вила која била изградена специјално за Мирзијоев и неговите роднини. Два извори ја процениле цената на развојот на неколку стотици милиони долари, иако само неколку јавно достапни официјални документи се споменуваат комплексот и соседниот резервоар, кои во голема мера биле завршени до 2019 година.
5 Објавени дела
Година, Наслов на узбечки јазик, Наслов на македонски јазик, Издавач, Белешки
2017 година, ''Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz'', ''Ќе ја градиме нашата голема иднина заедно со нашите храбри и благородни луѓе'', Издавачка куќа Oʻzbekiston (Ташкент), Збирка говори и програмски изјави
''Tanqidiy tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik'', ''Критичка анализа, строга дисциплина и лична одговорност'', Претседателски публикации (Ташкент), Врз основа на воведното обраќање пред Кабинетот на министри
2020 година, ''Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi'', ''Обраќање на претседателот на Република Узбекистан до Олиј Меџлис'', Издавачка куќа Oʻzbekiston (Ташкент), Годишно претседателско обраќање објавено како книга
2024, ''Hozirgi zamon va Yangi O'zbekiston'', ''Актуелни времиња и Новиот Узбекистан'', Собрани политички говори и стратешки текстови
6 Изборна историја
+Изборна историја на Шавкат Мирзијоев, Година, Позиција, Партија, Добиени гласови, Резултат
Вкупно, %, , Свинг
2016 година, Претседател на Узбекистан, ЛДПУ, 15.906.724, 90,29%, 1-ви
2021 година, 12.988.964, 80,31%, 1-ви, -9,98
2023 година, НП, 13.625.055, 87,71%, 1-ви, +7,40
7 Награди
; Национални
* Ред „Мехнат шухрати“ * Нарачка „Фидокорона џизматлари учун“
;Странски
* (Киргистан, 22 ноември 2017)* Почесен граѓанин на Сеул (Јужна Кореја, 14 април 2018)* Награда „За заслуги за Евроазија“ (Турција, 24 април 2018)* Орден на пријателството (Казахстан, 15 март 2018)
* Почесен докторат од Универзитет Нагоја (Јапонија, 18 декември 2019)* Орден на круната (Таџикистан, 10 јуни 2021)* Орден на Александар Невски (Русија, 24 јули 2022)* Почесна значка на Заедницата на независни држави (13 октомври 2023)
* Врховен орден на турскиот свет (3 ноември 2023)
* Орден на Република Турција
* Орден на Златниот орел (Казахстан, 8 август 2024)* Орден „Дуслик“ (Татарстан, 24 октомври 2024)
* Голем офицер на Легија на честа (Франција, 13 март 2025)* Орден „За неговиот придонес во развојот на соработката“ (Туркменистан, 5 август 2025)* Орден „Ан-Нахда“ (Јордан, 26 август 2025)* Пакистански орден (Пакистан, 6 февруари 2026)