Археолошки комплекс Дуранкулак

Археолошкиот комплекс Дуранкулак (наречен уште Феноменот Дуранкулак) (бугарски: ''Археологически комплекс Дуранкулак'') е еден од најзначајните археолошки локалитети во североисточна Бугарија, сместен на брегот на Дуранкулак (езеро), во близина на селото Дуранкулак и Црното Море.
Локалитетот се смета за еден од најобемните на Балканот, бидејќи на едно исто место се концентрирани неолитски, халколитски, антички и средновековни населби и некрополи.
Еден од највозбудливите аспекти поврзани индиректно со Археолошкиот комплекс Дуранкулак е хипотезата за Црноморскиот потоп. Според истражувањата на професорите по геологија и геофизика Вилијам Рајан и Волтер Питман од Универзитетот Колумбија во Њујорк, САД, пред околу 7500 години (околу 5600 година пред нашата ера) Црното Море било слатководно езеро со пониско ниво на водата, за околу 100 до 150 метри. Како последица на топењето на последните ледници од Ледничката епоха, нивото на светскиот океан се покачило, што довело до масовно навлегување на солена вода од Средоземното Море преку Босфорот. Денес Босфорот е проток, но тогаш бил природен праг и бил пробиен на катастрофален начин.
1 Историја на истражувањата
Систематските археолошки ископувања во Дуранкулак започнуваат во 1974 година. Првично тие биле раководени од Хенриета Тодорова, Кирил Ботов и Тодор Димов. Од 2015 година истражувањата ги водат Иван Ваjсов и Владимир Славчев. Во поновите години истражувањата се надградени преку користење дигитална документација, фотограметрија и детални стратиграфски анализи.
2 Праисториско населување
На југозападниот брег на езерото е откриено доцнонеолитско населување од средината на VI милениум пр. н.е. Некои истражувачи го поврзуваат со раните фази на културата Хамангја, особено со фазата „Блатница“.
‘’‘Големиот Остров’’’ бил населуван во почетокот на V милениум пр. н.е. Токму тука се појавува најраната камена архитектура во континентална Европа.
Местото било избрано за изградба на еден од „административно-властинските центри“ на ранохалколитската култура Хамангја, и веројатно за контрола на размената на вредни суровини.
Во тоа време Дуранкулак (езеро) сè уште не постоело – на неговото место течела меандрирачка река која го оформувала пределот. Големиот Остров бил карпеста височина на западниот брег.
Можно е дел од најраните градби да се наоѓале по тогашните речни брегови, денес потопени под водите на езерото.
Населувањето подоцна било преместено на природната возвишена точка во езерото — денешниот Големиот Остров (дуранкулашкиот праисториски тел) — и постоело како халколитско населување од почетокот на V до крајот на IV милениум пр. н.е.
Животот во раноенеолитската населба (културата Хамангја) на Големиот Остров кај Дуранкулак завршува ненадејно поради моќен земјотрес со интензитет од IX степен според скалата Медведев–Шпонхоер–Карник (MSK-64).
Првичните послаби потреси предизвикале стихиски пожар, кој ги принудил жителите да ја напуштат населбата, но тие успеале да спасат значаен дел од својата покуќнина. Се смета дека катастрофалниот земјотрес бил предизвикан од активирање на раседната зона Шабла–Калијакра, една од најактивните и најопасни сеизмотектонички структури во западниот дел на Црното Море.
3 Дуранкулашки некропол
На јужниот брег, во местото „Нивата“, е откриен еден од најголемите праисториски некрополи во Европа — со повеќе од 1400 регистрирани гробови, од кои над 1200 се истражени. Типологијата на гробовите, ориентацијата и погребниот инвентар обезбедуваат важни податоци за социјалната структура на неолитските и халколитските заедници. Некрополот овозможува следење на појавата на социјална нееднаквост во доцниот халколит и врската со структурните трансформации и знаците на конфликти.
Нееднаквиот пристап до природни ресурси, злато, бакар и контролата врз трговските патишта доведуваат до акумулација на богатство и престиж, што е јасно видливо во:
* златни и бакарни предмети
* увозни материјали
* специјална гробна архитектура
* просторни поделби
* индивидуализирани ритуали
Во Дуранкулашкиот некропол најбогатите гробови содржат предмети изработени од најразлични суровини — во поединечни случаи дури и до седум вида материјали — додека кај поскромните погребувања се регистрираат само една до три суровини. Оваа очигледна разлика укажува на силно изразена социјална стратификација во заедницата.
Иако ваквите процеси не можат апсолутно да се докажат, можно е трајното социјално нерамноправие да довело до внатрешни тензии и/или конфликти кои придонеле за распадот на културниот систем во доцниот енеолит. Во современата праисториска наука често се истакнува дека културите со високо ниво на социјална поделба се особено ранливи на недостиг на ресурси, општествена фрагментација и прекини во трговските мрежи — процеси што јасно се забележуваат и во материјалните сведоштва од Дуранкулашкиот некропол. Количествените анализи (AVI, GINI) покажуваат значително зголемување на нееднаквоста во општеството кон крајот на V и почетокот на IV милениум пр. н.е.
4 Антички период
На јужната падина на островот е регистрирано тракиско населување од доцната бронзена и раната железна доба. Околу езерото се познати и бројни тракиски тумули, од кои дел не се истражени.
Откриено е и хеленистичко светилиште во карпа, датирано во IV–III век пр. н.е, веројатно посветено на божицата Кибела.
5 Среден век
Документирани се раносредновековно протобугарско населување од IX–X век и некропол. Резултатите се објавени во повеќетомното издание „Дуранкулак“. Ова е единствената целосно истражена и објавена населба од раниот среден век во Бугарија.
6 Музеи
Наодите се изложени претежно во Регионалниот историски музеј – Добрич. Избрани предмети се изложени и во локални поставки во Дуранкулак, како и во Националниот историски музеј во Софија. Археолошкиот комплекс Дуранкулак е социјализиран и претставува омилена туристичка дестинација.
7 Галерија
8 Наводи