Премин Љубељ

Преминот Љубељ е висок планински премин во синџирот Караванки на јужните варовнички Алпи, што ја поврзува Австрија со Словенија. Патот Љубељ е најкратката постоечка врска помеѓу градот Ферлах во Корушка и Тржич во Горењска и дел од европската рута Е652 од Клагенфурт до Накло.
1 Географија
Планинскиот премин се наоѓа на австриско-словенечката граница на 1.367 метри над Јадранот , источно од столскиот масив. Планинскиот пат, еден од најстрмните патишта во Источните Алпи, се извива од широката долина Драва во бројни кривини на фиба до врвот на превојот, паралелно со потокот Лоибах и живописната клисура Чепа со неколку водопади. Од превојот ''Сапотница'', мал пат се разгранува до оддалечената долина Бодентал. Од 1963-64 сообраќајот минува низ тунел со две ленти на 1,069 метри под планинскиот врв. Јужно од превојот, патот (бр. 101) се спушта преку Подљубељ до Тржич во долината Сава и понатаму до автопатот А2. Во близина на планинските премини се Вурзенскиот премин на западната страна и Сиберг седло на источната страна.
Порано била една од најважните патни врски помеѓу главниот град на Корушка, Клагенфурт и Крањ во Крањска, значењето на преминот Љубељ е намалено од 1991 година, кога 7,864 метри (25,801 стапки) долгиот тунел на автопатот Караванки, кој го поврзува австрискиот автопат Караванкен (A 11) од Вилах со словенечкиот автопат А2 до Љубљана, бил отворен. Денеска патниот правец е затворен за густ сообраќај. Граничните контроли биле укинати кога Словенија се приклучила на Шенген зоната од 21 декември 2007 година, но биле вратени привремено за влез во Австрија како последица на зголемениот број илегални гранични премини за време на „европската мигрантска криза“ од 2015-2016 година.
2 Историја
Различни патеки биле користени уште од античко време, поврзувајќи го Вирунум во римската провинција Норикум со Емона (денешна Љубљана). Во средновековно време, стратешкото значење на преминот Љубељ повторно се зголемило, кога во 11 век императорот Хенри III го одвоил југоисточниот марш на Крањска од Корушка. Патријарсите од Аквилеја, кои управувале со маргрофијата од 1077 година, им го довериле одржувањето на преминот на цистерциските монаси од новоформираната опатија Виктринг, кои имале подигнато хостпиум и капела посветена на Свети Леонард. Но сепак, монасите морале да се спротивстават на барањата покренати од локалните лордови на замокот Холенбург (Хамберк), кои ги презеле имотите до 1488 година. Од 1335 година, и Каринтските и Карниолските царски имоти на северната и јужната страна биле управувани од хабсбуршките војводи од Австрија.
Преминот станал важен трговски пат откако градот Трст отишол под категоријата на хабсбуршките надвојводи кон крајот на 14 век. Од околу 1560 година, имотите на Коринт ја прошириле поранешната коњска патека и 150 метри долг тунел бил изграден под гребенот Караванки, како ран пример на модерно инженерство што подоцна морало да се отстрани поради недостаток на безбедност. Уште еден обид бил планиран во 17 век; но, кога во 1728 година императорот Карло VI ги обиколил земјите на Хабсбуршката Монархија, тој сепак морал да патува преку врвот на Љубељ, застанувајќи покрај таверната ''Дојчер Петер'' што се наоѓала на северната страна од преминот. Потоа наредил проширување на планинскиот пат како дел од долгата рута од австриската престолнина Виена до пристаништето Трст. Два обелисци биле подигнати на врвот на преминот за да го одбележат неговиот престој.
3 Тунел Љубељ
За време на Втората светска војна, 1,570 метри долг тунел бил изграден на 1.068 метри надморска височина по команда на нацистичкиот ''Галејтер'' од Корушка, Фридрих Рајнер, да ги заобиколи стрмните горни делови на планинскиот пат. Работата ја вршела виенската градежна компанија ''Универзале Хох унд Тифбау'', вработувајќи 660 цивилни работници, неколку испратени од ''службата за обврзници'' на Вишиевска Франција и 1.652 принудни работници кои биле обезбедени со договор со ''СС''. Овие затвореници биле интернирани во два помали подлогори на концентрациониот логор Маутхаузен-Гузен, по еден на секоја страна од преминот. Тие биле ставени под команда на ''Оберштурмфирерот'' Јулиус Лудолф, кој служел во Маутхаузен од 1940 година и бил познат по своите прекумерни тепања.
Изградбата на тунелот започнала на јужната страна во март 1943 година. Првите принудни работници пристигнале во Тржич во јуни и веднаш биле пренесени до преминот Љубељ од персоналот ''на СС''. Повеќето од затворениците биле заробеници и политички затвореници. Тие биле интернирани кај германски и австриски криминалци кои ги презеле функциите ''на Капо''. Под нехумани услови, околу 40 принудни работници починале или од глад и исцрпеност, или биле убиени од малтретирање, несреќи поврзани со работа и паѓање на камења. До август, Лудолф бил сменет од функцијата откако градежната компанија се пожалила на бројот на затвореници кои станале неспособни за работа поради тепање и тортура. За работната сила да се одржи ефикасна, стотици повредени или болни затвореници биле вратени во главниот логор, или ако не можеле да бидат транспортирани, биле убиени на лице место од страна на лекарот од логорот Сигберт Рамсауер со вбризгување на бензин.
Пробивот на тунелот се случил во декември 1943 година. Рајнер и неколку високи членови ''на СС'' дошле да го прегледаат проектот. Првите армиски возила на ''Вермахт'' поминале низ многу тесниот тунел на 4 декември 1944 година. Воениот сообраќај и германските војници кои се повлекувале од Југословенскиот фронт и бегалците го користеле тунелот сè додека не бил затворен во 1947 година. На крајот на војната, на 7 мај 1945 година, преживеаните 950 затвореници од двата логори биле главно напуштени од стражарите и почнале да маршираат до Феистриц им Розентал, каде што се сретнале со југословенските партизани следниот ден. Бидејќи преживеаните всушност се „ослободиле“, нивните биле единствените подлогори на Маутхаузен-Гусен кои не биле ниту евакуирани ниту ослободени.
Американскиот воен суд го осудил командантот Јулиус Лудолф на смрт на 13 мај 1946 година. Тој бил убиен на 28 мај 1947 година. Британските воени судови на 10 ноември 1947 година осудиле двајца други команданти ''на СС'' на логорите, Јакоб Винклер и Валтер Бризке, на смрт, а на 10 октомври 1947 година го осудиле логорскиот лекар Зигберт Рамзауер на доживотен затвор. Меѓутоа, Рамзауер бил ослободен во 1954 година и набрзо се вработил во државната болница во Клагенфурт. Денеска, плочите на порталот на австрискиот тунел и споменикот на словенечката страна, подигнат на местото на јужниот логор Љубељ, ги одбележуваат неправдите. На 13 јуни 2015 година се одржала заедничка комеморација.
Тунелот повторно бил отворен како граничен премин меѓу Австрија и Југославија во 1950 година и се проширил во раните 1960-ти на две ленти во ноември 1963 година. Стариот пат над врвот на планинскиот премин е затворен за моторизиран сообраќај од 1967 година.
4 Рекреација
Во лето, стариот патен премин обезбедува пристап до патеките за пешачење по главниот гребен на планините Караванки. Скоро секоја зима се поставува лизгање со санки на јужната (словенечка) страна на превојот