Фаетон

Фаетон (|Φαέθων|Phaéthōn|сјаен) — син на океанидата Климена и богот на сонцето Хелиj во старогрчката митологија.
Според поголемиот број на автори, Фетон е син на Хелиј, кој, од желба да се потврди неговото потекло, патува до палатата на богот на сонцето на исток. Тој е препознаен од неговиот татко и бара привилегија да ја управува неговата кочија еден ден. И покрај жестоките предупредувања и обидите на Хелиј да го разубеди, броејќи ги бројните опасности со кои ќе се соочи на неговото небесно патување и потсетувајќи го Фаетон дека само тој може да ги контролира коњите, момчето не е разубедено и не се предомислува. Потоа му е дозволено да ги преземе уздите на кочијата; неговото возење е катастрофално, бидејќи не може цврсто да ги држи коњите. Како резултат на тоа, тој ја управува кочијата премногу блиску до Земјата, горејќи ја и премногу далеку од неа, замрзнувајќи ја.
На крајот, по многу поплаки, од ѕвездите на небото до самата Земја, Зевс го удира Фаетон со еден од своите молњи, убивајќи го веднаш. Неговото мртво тело паѓа во реката Еридан, а неговите сестри, Хелијадите, плачат со големи килибарни солзи и се претвораат во црна топола додека го оплакуваат.
Приказната на Фаетон најчесто се употребувала за да се објасни зошто постојат ненаселливи земјишта од двете страни на крајностите (како што се жешки пустини и замрзнати пустелии) и зошто одредени народи имаат потемен тен, додека солзите на неговите сестри се причина за богатите наслаги на килибар во реката.
1 Етимологија
На старогрчки јазик (Φαέθων) неговото име значи „сјаен“, од глаголот φαέθω, што значи „да свети“. Затоа, неговото име може да се разбере како „сјаечкиот/сјајниот“. Зборот потекнува од φάος, грчкиот збор за светлина, од праиндоевропскиот корен *bheh2-, „да свети“.
2 Семејство
Се вели дека Фаетон бил син на океанидата Климена и Хелиј, бог на сонцето. Алтернативно, помалку вообичаени генеалогии го прават син на Климен од друга Океанида, Меропа, на Хелиј и Родос и со тоа брат на Хелијадите, или на Хелиј и Проте Според еден схолион на ''Одисеја'', мајката на Фаетон, Климена, не била океанида, туку смртна жена, ќерка на Минија, која се омажила за Хелиј.
3 Митологија
Деталите се раликуваат во различни верзии, но во поголемиот дел од нив се вели дека Фаетон патува далеку на исток за да се сретне со својот татко, понекогаш за да го увери во своето татковство. Таму, тој го моли Хелиј за дозвола да ја вози Сончевата кочија на својот татко еден ден. И покрај протестите и советите на Хелиј против тоа, Фаетон не се откажува од својата првична желба и затоа Хелиј неволно му дозволува да ја вози својата кочија. Ставен задолжен за кочијата, Фаетон не можел да ги контролира коњите. Во некои верзии, Земјата прво замрзнала кога коњите се искачиле превисоко, но кога кочијата потоа ја изгорела Земјата замавнувајќи се премногу блиску, Зевс решил да спречи катастрофа со тоа што го удрил со гром. Фаетон паднал на Земјата и бил убиен во тој процес.
3.1 Хомер и Хесиод
Иако самиот Хелиј бил присутен во нивните дела, за двајцата најрани антички грчки автори, Хомер и Хесиод, кочијата и четирите коњи што го влечат Хелиј секое утро воопшто не постојат; најстарото дело во кое се појавуваат се ''Хомеровите химни''.
Се смета дека ниту едниот ниту другиот не го познаваат Фаетон како поединец, бидејќи „Фаетон“, што значи „зрачен“, се смета дека е исклучиво епитет што го употребуваат за Хелиј. Единствениот кој Хесиод го препознава е синот на Еос, сестра на Хелиј и божицата на зората, која го имала како свој љубовник Кефал, атинскиот принц.
Доцниот римски автор Хигин, сепак, му припишува една верзија од приказната на Хесиод. Според Хигин, Хесиод напишал дека Фаетон бил син на Меропа, Океанида, и Климен, син на Хелиј од неименувана жена или божица. Фаетон, откако дознал дека неговиот дедо е Сонцето, ја злоупотребил својата кочија и ја изгорел Земјата, претворајќи ги Индијанците во црни. Тој бил удрен од гром и паднал мртов на реката Еридан. Дури и најцврстите верници на Хигин тешко го прифаќаат припишувањето на приказната на Хесиод. Фрагмент од Хесиод многу веројатно го поврзува Еридан со килибарот. Не е сигурно, но можно е дека фрагментот, исто така, ги поврзува Еридан и килибарот со солзите на Хелијадите; она што е сигурно е дека Хесиод не ги поврзувал Еридан, килибарот и можеби Хелијадите со митот за Фаетон.
3.2 Трагичари
+ Антички пишани извори за Фаетон, Автор, Дело, Датум
Псевдо-Хесиод ?, Непознато (изгубено), 7 век п.н.е.
Есхил, ''Хелијади'' (изгубено), крајот на 500-тите - средината на 400-тите години п.н.е.
Филоксен од Китера, Непознато (изгубено), 5-ти до 4-ти век п.н.е.
Еврипид, ''Фаетон'' (фрагмент), ''Хиполит'', околу 420-тите години п.н.е.
Теодорид, ''Фаетон'' (изгубено), 363 п.н.е.
Платон, ''Тимеј'', 360 п.н.е.
Палефат, ''За неверојатните приказни'', крајот на 300-тите години пред нашата ера?
Аполониј Родошки, ''Аргонаутика'', 200-тите години п.н.е.
Никандер, Непознато (''хетероевмена''?) (изгубено), 100-тите години п.н.е.
Сатир Перипатетик, Непознато (изгубено), 180-146 п.н.е.
Диодор Сицилиски, ''Историска библиотека'', 60-30 п.н.е.
Цицерон, ''За природата на боговите'', 45 п.н.е.
Вергилиј, ''Енеида'', 19 п.н.е.
Овидиј, ''Метаморфози'', 8 година од н.е.
Сенека Помладиот, ''Медеја'', околу 50 година од н.е.
Плиниј Постариот, ''Природна историја'', 77 година од н.е.
Валериј Флак, ''Аргонаутика'', околу 79 година од н.е.
Стациј, ''Тебаид'', 80-90 н.е.
Лукијан, ''Дијалози на боговите'', 100-тите години од нашата ера
Павсаниј, ''Опис на Грција'', 150-180 н.е.
Хигин, ''Фабули'', ''Астрономија'', 100-тите од н.е.
Сервиј, ''Коментар за Енеида'', околу 300-ти години од н.е. - 400-тите од н.е.
Квинт Смирненски, ''Постхомерика'', Доцни 300-ти од н.е.?
Нон, ''Дионисијака'', 400-ти од н.е.
[анонимен автор], Схолија на ''Одисејата'', Од 5 век п.н.е. до 9 век?
Први и Втори ватикански митографи, Митографија, 9-ти-11-ти век?
Џон Цецес, ''Хелијади'', 12 век
Денес изгубената трагедија од Есхил, насловена како ''„Хелиади“'' („Ќерки на Сонцето“) е напишана на темата на овој мит. Многу малку од оваа драма е зачувана денес, а формата на митот како што ја претпоставил Есхил е невозможно да се знае. Се смета дека во драмата на Есхил, сестрите играле значајна улога; два од преживеаните фрагменти (F71 и F72) се фокусираат на тагата и оплакувањето. Се смета дека тој го префрлил местото на падот на Фаетон во Иберија, западно од Италија.
Спротивно на тоа, верзијата на приказната на Еврипид, денес изгубената трагедија ''„Фаетон“'', иако е слично фрагментарна, е многу подобро зачувана, со дванаесет преживеани фрагменти кои опфаќаат околу 400 редови на текст. Според резимето на драмата, Фаетон е син на Хелиј од Океанида по име Климена, која сепак го криела вистинското потекло на момчето и тврдела дека е татко на нејзиниот номинален сопруг Мероп, кралот на Етиопија (Мероп и Климена се интересна замена на имињата во Хесиодовата верзија на Хигин, Меропа и Климен). Главниот судир на драмата е претстојниот брак на неволниот Фаетон.
Идентитетот на невестата се смета дека е најголемата мистерија на оваа фрагментарна драма. Се смета дека Еврипид ја направил Афродита невеста на несреќниот млад човек; доколку е тоа случај, тогаш се чини дека Еврипид ги комбинирал приказните за двајца Фетони, оној на синот на Хелиј кој ја управувал кочијата на својот татко и починал, и оној на Фаетон, синот на сестрата на Хелиј, Еос, кого Афродита го грабнала за да биде чувар на нејзините светилишта, и кого писателите од доцната антика го опишувале како љубовник на божицата, како што сугерира Виламовиц. Друго објаснување за тоа како Фаетон би можел да се жени со божицата на убавината е дека Афродита го планирала уништувањето на Фаетон уште од самиот почеток, како одмазда против неговиот татко затоа што му ја открил на Хефест, нејзиниот сопруг, аферата на божицата со Арес, богот на војната. Анри Вејл сугерирал дека Фаетон треба да се ожени со една од Хелијадите, а Џејмс Дигл, иако смета дека овој предлог е недокажлив, е убеден дека е така.
Климена му ги открила на својот син неговите вистински родителски врски, можеби за да му помогне да ја надмине својата неподготвеност да се ожени. Иако на почетокот тој се сомневал, зборовите на неговата мајка го убедиле и тој се согласил да патува на исток за да го пронајде својот божествен татко и да го потврди неговото родителство. Она што потоа се случува е дека некој, можеби ''педагог'', пристигнува на сцената за да ја информира публиката за катастрофалното јавање на Фаетон. Според неговиот опис, Хелиј всушност го придружувал својот син на неговото осудено патување, јавајќи на коњ по име Сириус до него и давајќи му упатства и совети за тоа како да се управува со кочијата, елемент што не се наоѓа во подоцнежните обработки на митот.
Преживеаните фрагменти не го прикажуваат јасно Зевс како виновник за смртта на Фаетон; но потоа Климена им наредува на робинките да го сокријат телото на Фаетон од Мероп (кој сè уште не е свесен ниту за вистинското потекло на Фаетон, ниту за неговата огнена смрт), што укажува на тоа дека Зевс навистина одиграл улога во смртта на момчето. Мероп го открива јагленисаниот труп на својот син и вистината малку подоцна.
Единствената друга трагедија во врска со митот е денес изгубениот ''Фаетон'' на Теодорид, изведен во 363 година п.н.е. на фестивалот Ленеја, од кој ништо не е зачувано денес.
3.3 Кратки на води за митот за Фаетон
Бидејќи Есхил е најраниот (колку што може да се утврди) за кој приказната за Фаетон била позната, следното споменување веројатно доаѓа од изгубеното дело на поетот Филоксен од Китера (435~434 – 380~379 п.н.е.). Плиниј Постариот го споменува втор (по Есхил) помеѓу авторите кои зборувале за митот за синот на богот на Сонцето. Плиниј, исто така, ги споменува Никандер и Сатир како други автори кои знаеле за Фаетон.
3.3.1 Платоновиот Тимеј
Во платоновото дело ''„Тимеј“'', Критија ја раскажува приказната за Атлантида како што му ја раскажал на Солон еден египетски свештеник, кој ја започнал приказната велејќи:Имало, и ќе има повторно, многу уништувања на човештвото што произлегуваат од многу причини; најголемите биле предизвикани од дејствата на огнот и водата, а други помали од безброј други причини. Постои приказна што дури и вие [Грците] ја зачувавте, дека некогаш, Фаетон, синот на Хелиј, откако ги врзал коњите во кочијата на својот татко, бидејќи не можел да ги вози по патот на својот татко, изгорел сè што било на земјата, а самиот бил уништен од гром. Денес, ова има форма на мит, но всушност означува опаѓање на телата кои се движат на небесата околу Земјата и голем пожар на нештата на Земјата, кој се повторува по долги интервали.
3.3.2 Автори од хеленистичкиот приод
Како и другите автори од овој период, верзијата на Палефат не е премногу богата со детали. Не споменувајќи ја мајката, Палафет зборува за Фаетон како за син на Хелиј кој имал ирационална желба да ја управува кочијата на својот татко, но немал знаење како да ги ракува уздите. Не можејќи да ја одржи рамнотежата, бил однесен од дивите коњи и се удавил во реката Еридан. За разлика од неколку други прераскажувања, групата што стои зад смртта на Фаетон не е именувана, бидејќи Зевс не презел никаква акција за да го запре Фаетон и да ја спаси Земјата.
На бродот ''„Аргонаутика“'', додека пловеле по реката Еридан на враќање, Аргонаутите стигнале до вливот на длабокото езеро каде што паднал Фаетон откако бил удрен од гром. Преку ден, екипажот на „Арго“ бил мачен од гадниот мирис од трупот на Фаетон, кој сè уште тлеел по сето ова време, а ноќе морале да ја слушаат тагата на неговите сестри, веќе претворени во тополи и пролевајќи солзи од килибар.
Во „''Историската библиотека''“ од Диодор Сицилиски, Фаетон, синот на Хелиј, додека бил сè уште млад, го убедил својот татко да се повлече за еден ден и да му ја даде својата кочија. Неговиот татко на крајот се согласил со желбите на својот син и му ја дал својата квадрига. Момчето не можело да ги контролира уздите, а коњите го напуштиле својот вообичаен курс, запалувајќи ги Небесата (создавајќи го Млечниот Пат) и Земјата (создавајќи ненаселлива земја). Зевс, гледајќи ја катастрофата, го удрил Фаетон со гром. Фаетон паднал во реката Еридан, мртов. Неговите сестри го оплакувале и се претвориле во црни тополи.
3.4 Овидиј
Влијанието на изгубената драма на Еврипид лесно може да се препознае во верзијата на митот на Овидиј. Друга можна инспирација за верзијата на Овидиј можеби бил Никандер, за кого е познато дека пишувал за Фаетон во некое дело, можеби потврдено во изгубената ''Хетероевмена'' (слободно преведено како „преобазба“). Во верзијата на митот раскажана од Овидиј, Фаетон е син на Климена и Сол (Хелиј), а Фаетон често се фалел дека е син на богот на сонцето. Фаетон, предизвикан од Епаф и неговите другари, побарал уверение од мајка си дека неговиот татко е навистина Сол. Таа му го дала бараното уверение и му кажала да се обрати кај татко си за потврда. Тој го прашал татко си за некаков доказ што би ја покажал неговата врска со Сонцето. Кога богот се заколнал во реката Стикс дека ќе му даде што и да посака, тој инсистирал да му биде дозволено да ја управува сончевата кочија еден ден. Сол се обидел да го одврати од тоа велејќи му дека дури ни Јупитер (кралот на боговите) нема да се осмели да ја управува, бидејќи кочијата била огнено жешка, а коњите испуштале пламен. Тој рекол:Првиот дел од патеката е стрмен и таков што моите свежи коњи во зори тешко можат да го искачат. Во средината на небото е највисоко, каде што гледањето надолу кон земјата и морето честопати ме вознемирува дури и мене и ми го трепери срцето од голем страв. Последниот дел од патеката е надолу и бара сигурна контрола. Потоа дури и самата Тетида, која ме прима во своите покорни бранови, е навикната да се плаши дека би можел да нурнам со главата напред. Покрај тоа, брзото небо постојано се врти и ги влече оддалечените ѕвезди и ги вртложи во брзи орбити. Јас се движам во спротивна насока, а неговиот импулс не ме совладува, и јавам спротивно на нејзината брза ротација. Да претпоставиме дека ви е дадена кочијата. Што ќе направите? Ќе можете ли да се спротивставите на вртечките столбови за да не ве однесе брзината на небото? Можеби во имагинацијата замислувате дека таму има шумички и градови на боговите и храмови со богати подароци. Патот поминува низ заседа и привиденија на диви ѕверови! Дури и доколку го задржиш својот курс и не скршнеш, сепак мора да ги избегнуваш роговите на Бикот, лаковите на Стрелецот, бесниот Лав, суровите клешти на Скорпијата кои се протегаат за да те опкружат од едната страна и канџите на Ракот што се протегаат од другата. Нема лесно да управуваш со тие горди коњи, кои дишат низ уста и ноздри огновите што им горат во градите. Тие едвај ја толерираат мојата контрола кога нивните жестоки духови се жешки, а нивните вратови се спротивставуваат на уздите. Внимавај, момче мое, да не сум извор на дар фатален за тебе, додека сè уште може да се направи нешто за да се исправи твоето барање!
Сепак, Фаетон останал непоколеблив, и затоа Сол бил принуден да попушти. Кога дошол денот, жестоките коњи кои ја влечеле кочијата почувствувале дека е празна поради недостаток на тежина на богот на сонцето и излегле од контрола. Преплашен, Фаетон ги испуштил уздите. Коњите скршнале од својот курс, горејќи ја Земјата, горејќи ја вегетацијата, доведувајќи ја крвта на Етиопјаните на површината на нивната кожа и така претворајќи ја во црна, претворајќи голем дел од Африка во пустина, сушејќи ги реките и езерата и намалувајќи го морето. Земјата извикала кон Јупитер, кој бил принуден да интервенира удирајќи го Фаетон со молња. Како ѕвезда што паѓа, Фаетон паднал пламтејќи во реката Еридан.
На неговиот гроб пишувало:Овде лежи Фаетон, кој управуваше со кочијата на богот на сонцето. И иако не успеа, барем се осмели.Сол, погоден од тага поради смртта на својот син, на почетокот одбил да продолжи со управувањето на својата кочија, но на апелот на другите богови, вклучувајќи го и Јупитер, кој употребил закани, се вратил на својата задача.
Деталите за тоа како Фаетон го доведува во прашање потеклото со кое инаку се гордеел, како резултат на зборовите на Епаф, се присутни и во делата на Сервиј, кој напишал дека Епаф, веќе претставен како наследник на кралот на Египет, му се потсмевал на Фаетон затоа што е роден од прељуба; исходот е во голема мера ист, бидејќи Фаетон патува на исток за да се сретне со својот татко, го наведува Хелиј да му вети каква било услуга, а потоа ја управува кочијата со катастрофални резултати.
3.5 Други подоцнежни автори
Филострат од Лемнос, кој ја следи типичната претпоставка на приказната на Фаетон (син на Хелиј кој го замолува својот татко да ја управува неговата кочија и на крајот ја гори Земјата) го опишува во многу детали обемот на катастрофата, ставајќи повеќе детали во сликата и визуелната претстава отколку во дејството; Ноќта го брка Денот од пладневното небо, Сончевата топка се нурнува во Земјата влечејќи ги ѕвездите заедно со себе, Годишните времиња ги напуштаат своите местоположби од страв, а Земјата ги крева рацете во молба додека гори. На крајот, Фаетон паѓа од кочијата, гори и умира. Еридан го оплакува заедно со Хелијадите.
Според Климент Александриски „... во времето на Кротоп се случило палењето на Фаетон и потопите на Деукалион“. Во ''„Дванаесетте цезари“'', Светониј му ја припишува на царот Тибериј следната повторена забелешка за идниот цар Калигула: „Дека да му се дозволи на Гај да живее би докажувало пропаст за него самиот и за сите луѓе, и дека тој одгледувал змија за римскиот народ и Фаетон за светот“.
Еден схолијаст во хомеровата „''Одисеја“'' дава различно потекло за Фаетон, правејќи го син на Хелиј и Рода (така што е целосен брат на Хелијадите), тука ќерка на Асоп, речниот бог. Схолијастот ја следи верзијата за Фаетон кој го одгледувала неговата мајка; кога ја дознава вистината, го бара Хелиј и го замолува да ја управува неговата кочија. Хелиј му дозволува не поради некое ветување или завет што му го дал на својот син, туку поради упорноста на неговиот син, и покрај тоа што знаел што ќе следува. Според други автори, Зевс го удира со гром. Елементот дека Хелиј знае што го чека своето дете, но не може да го спречи, е присутен во неколку раскажувања; Статиј пишува дека „со солзи го предупредил радосното младо момче за предавничките ѕвезди и зони што не би сакале да бидат прегазени и за умерената топлина што лежи на средина помеѓу половите; тој бил послушен и претпазлив, но суровата Парки не му дозволила да учи“.
Валериј Флак обрнал внимание на самата уништена кочија и како Тетида, која е баба на Фаетон, како и божица која го прима Хелиј во западниот океан додека тој седнува, ги собира парчињата од јаремот и оската, како и еден од коњите кој се плаши од гневот на таткото.
Цицерон, друг римски автор, го опишува Сол како „измамен“ да му дозволи на својот син да ја управува неговата кочија, изразувајќи изненадување и неверица дека еден бог може да биде измамен на тој начин.
Сенека зборува за Фаетон, „младичот кој се осмелил да ја управува вечната кочија, несвесен за целта на својот татко“.
3.6 Фаетон како легитимен потомок
Хигин напишал дека Фаетон, син на Хелиј/Сол и Климена, тајно се качил на кочијата на својот татко без знаење и дозвола од споменатиот татко, но со помош на неговите сестри Хелијади кои ги врзале коњите. Бидејќи бил неискусен, Фаетон ја управувал кочијата премногу високо, и стравот го натерал да се фрли во Еридан; кога Зевс го удрил со гром, Земјата започнала да гори. Потоа Зевс, преправајќи се дека сака да го изгасне огнот, ги пуштил сите реки насекаде, предизвикувајќи поплава што ги удавила сите освен Деукалион и Пира. Фактот дека Фаетон тајно ја крадел кочијата, а неговите сестри му помагале, можеби укажува на постоење на рана верзија, каде што Фаетон и неговите сестри се легитимни потомци на богот на Сонцето и неговата сопруга, израснати во куќата на нивниот татко, а не производ(и) на вонбрачна врска.По неговата смрт, Фаетон бил пренесен до ѕвездите од неговиот татко како соѕвездие. Соѕвездието поврзано со Фаетон било Кочијаш.
Сатиричниот автор Лукијан од Самосата го третира митот на комичен начин во своите ''„Дијалози на боговите“''. Во краткиот дијалог, Зевс луто го прекорува Хелиј што му дозволил на својот неискусен син да ја управува неговата кочија, што речиси резултирало со уништување на светот. Хелиј ја признава својата грешка, но тврди дека бил под притисок од Фаетон и мајката на Фаетон, Климена (уште една импликација дека заедницата помеѓу Хелииј и мајката на Фаетон е ''брачна'' по природа, а не афера, и со тоа го прави нивното дете легитимно) и не можел да го предвиди обемот на катастрофата. Зевс е незадоволен што го слуша тоа, неубеден дека не би знаел дека неискусен возач како Фаетон нема да може да ги контролира коњите. Потоа Хелиј го моли Зевс да биде милостив, бидејќи неговиот син веќе е казнет (бидејќи е мртов) и самиот е во голема жалост. Зевс не се согласува дека оваа казна е доволна, му ја враќа на Хелиј неговата оштетена кочија која треба да се поправи и се заканува дека ќе го удри со еден од неговите громови доколку некогаш повторно направи такво нешто. Во ''„Вистинска историја“'', друго дело на Лукијан, Фаетон е крал на Сонцето и е во војна со Месечината, управувана од кралот Ендимион.
Доцната верзија на приказната на Нон е една од двете опсежни наративи што преживеале, а другата е онаа на Овидиј. За разлика од другите верзии, онаа на Нон е една од ретките каде што Фаетон е легитимен потомок на брачна двојка, при што неговата мотивација се менува од потребата да го докаже своето потекло кон желбата да го имитира својот идолизиран татко. Во записот на Нон, кој се наоѓа во неговиот еп ''„Дионисијака“'', Хермес му ја раскажува на Дионис трагичната приказна за Фаетон. Хелиј и убавата нимфа Климена се заљубуваат и се венчаваат со благослов на нејзиниот татко Океан, и заедно го добиваат Фаетон. Фаетон го одгледуваат неговите родители, во друштво на Океан и нимфите Океаниди. Како момче, тој го имитирал својот татко и неговото секојдневно патување управувајќи кочија по свој дизајн, со запалени факели кои стојат наместо огнот. Кога пораснува, го моли својот татко да му дозволи да ја управува кочијата, но Хелиј одбива, тврдејќи дека синовите не се нужно способни да ги следат стапките на своите татковци (споменувајќи како Арес, Хефест, Аполон и Хермес не држат молњи како што држи нивниот татко Зевс). Сепак, Фаетон не е ни малку обесхрабрен од зборовите на својот загрижен татко, а потоа го притиска уште повеќе, како и Климена; со голема неволност, Хелиј се согласува и му држи на својот син многу обемен и детален говор за сите опасности и хаос од јавањето. Потоа го облекува Фаетон во своите облеки, шлем и сончева круна и му ги дава уздите. Со последно предупредување од татко му, Фаетон ги врзува коњите во јарем и се вознесува на небото, додека неговата мајка Климена весело му мавта за збогум, сè уште несвесна за опасноста што го чека нејзиниот син. Како и во сите други верзии, неговото јавање е катастрофа, бидејќи ја гори Земјата. Потоа Зевс го убива со гром и го сместува меѓу ѕвездите како соѕвездието Кочијаш, кочијашот на небото. Верзијата на Нон за настаните е слична на онаа на Лукијан, бидејќи и двајцата ја претставуваат (или имплицираат) Климена како сопруга на Хелиј, нивниот син Фаетон е роден во брак, а Климена е активно присутна во убедувањето на Хелиј да му дозволи на нивниот син да ја управува кочијата.
3.7 Жалење за Фаетон
3.7.1 Тажните сестри
Многу чест елемент во приказната е тоа што сестрите на Фаетон, Хелијадите, ја оплакуваат неговата смрт покрај реката и се преобразуваат во црни тополи, пролевајќи солзи од килибар за својот умрен брат. Според Плиниј Постариот, Есхил бил тој што ја вовел преобразбата на сестрите во тополи. Нивниот број и имиња варираат; еден схолијаст за Хомер дава алтернативно потекло каде што Фаетон и неговите три сестри (Фета, Лампитија и Егл) се деца на Хелиј и Рода, тука ќерката на Асоп. Хигин именува седум; Меропа, Хелија, Егл, Лампетија, Феба, Етерија и Диоксипа. Овидиј има барем три, но само две (Фета и Лампеа) се именувани. Сервиј ги споменува само Фета и Лампитија.
Иако улогата и судбината на Хелијадите во митот не се споменуваат во ниту еден од преживеаните фрагменти од ''„Фаетон“'', Еврипид накратко ги споменува Хелијадите и нивното пролевање килибарни солзи за нивниот брат од страна на Еридан во друга драма, ''„Иполит“''.
Овидиј живописно ги опишува сестрите како плачат и тагуваат за својот брат покрај бреговите на Еридан четири месеци без движење. Потоа, додека прават обид да се помрднат, чувствуваат дека вкоренети во земјата, неспособни да си одат. Нивната мајка Климена ги наоѓа и иако се обидува да ги ослободи своите ќерки со кршење на гранките кои се формираат и кршење на кората, таа не може да им помогне и метаморфозата е завршена.
Схолијастот од ''Одисеја'' пишува дека Зевс, чувствувајќи сожалување кон нив, ги претворил во тополи кои плачат и им дозволил да ги задржат спомените на нивните стари животи и таги.
Според Квинт Смирненски, Хелиј ги претворил во дрвја, во чест на Фаетон, а Хигин напишал дека тие биле преобразени во дрвја за да се врзат со кочијата без согласност на нивниот татко.
Делот што се однесува на Хелијадите можеби бил митски уред за да се објасни потеклото на килибарот; веројатно не е случајно што грчкиот збор за килибар, ''електрон'' (grc), наликува ''на електор'' (grc), епитет на Хелиј. Тополата се сметала за света за Хелиј, поради сјајот сличен на сонцето што го имаат нејзините сјајни лисја.
3.7.2 Тажниот љубовник
Подоцнежните автори, особено Римјаните, ја споменуваат приказната за Кикн, човек кој бил љубовник на Фаетон и длабоко ја оплакувал неговата смрт и бил претворен во лебед, птици кои се познати по тоа што со денови ја оплакувале загубата на своите партнери. Во овидиевиот запис, боговите го претвориле неутешниот Кикн во лебед набргу по сопствената смрт на Фаетон; дури и како лебед, тој ги задржал спомените за огнената смрт на Фаетон, а птицата потоа ја избегнувала сончевата топлина. Вергилиј наместо тоа пишува дека Кикн тагувал за Фаетон до неговата старост, по што бил претворен во лебед, а неговата бела коса станала бели пердуви на птицата по преобразбата. Павсаниј и Сервиј експлицитно го именуваат Аполон како бог кој го претворил Кикн во лебед, откако го благословил со талент за пеење некое време претходно; Потоа Аполон го сместил меѓу ѕвездите, како соѕвездието Кикн, „лебедот“. Професијата на Кикн како музичар се смета дека е директен навод за лебедовата песна по која се познати лебедите.
4 Уметнички докази
На едно од најраните постоечки уметнички сведоштва за митот се чува во Музејот на ликовни уметности во Бостон, Фаетон е прикажан паднат од кочијата, тркало лежи до него додека друго го собира божицата на водата Тетида, неговата баба, како што напишал Валериј Флак. Богот зад смртта на Фаетон, Зевс, е прикажан како фрла гром, додека Хелиј се појавува на коњ, со резервен коњ покрај себе (што се совпаѓа со еврипидовото раскажување каде Хелиј го придружува својот син на небото), откако фатил два од коњите и веќе го насочува своето внимание кон другите два (како што Лукрециј го опишува како прави). Артемида е исто така таму, можеби алудирајќи на некоја нејасна верзија каде што таа играла улога во приказната, како и Ирида, божицата на виножитото и гласникот.. Друга фигура, можеби Изида, е исто така присутна. Апулски кратер од околу 360-350 има сцена со именувани ликови Меропа, Климена и Меланип (TrGF adesp. 5f).
Митот за татко и син бил овековечен во Коринт (каде што Хелиј имал значаен култ), каде што Павсанија опишува две позлатени кочии, едната го носела Фаетон, а другата Хелиј, кои ја красат портата во близина на пазарот во Коринт:На излегување од пазарот по патот за Лехеум, доаѓате до порта, на која има две позлатени кочии, едната го носи Фаетон, синот на Хелиј (Сонце), а другата самиот Хелиј.
5 Врски
Помалку познатиот мит за Сириус, богот на кучето и божицата на жетвата Опора, делат некои елементи со митот за Фаетон. Според тој мит, Сириус ја посетува Земјата на некоја мисија, но потоа се среќава и се вљубува во Опора. Неговата неостварена љубов го прави уште пожежок, што резултира со страдање на луѓето под големата топлина која ја предизвикува. Тие им се молат на боговите, и на крајот Бореј, богот на северниот ветер, им наредува на своите синови да ја достават Опора кај Сириус, додека тој употребува ладни ветрови за да ја разлади земјата. За да го одбележи настанот, Сириус продолжувал да гори секоја година за време на сезоната на жетва, објаснувајќи ја интензивната топлина на кучешките денови во лето, што му се припишуваат на Сириус од страна на античките. Покрај тоа, некои антички автори го користеле „Сириус“ (што значи „жежок“) како епитет за самиот Хелиј.
Приказната за Фаетон има некои сличности со митот за Асклепиј, како смртни синови на божествените татковци (Хелиј и Аполон) кои го нарушиле природниот ред (Фаетон со тоа што ја тргнал кочијата од курсот, Асклепиј со тоа што ги воскреснал мртвите) и потоа биле убиени од Зевс за повторно да го воспостави тој ред по поплаките од други божества (Геја и Ад), носејќи им тага на споменатите татковци. Митот за Фаетон бил најистакнат мит за килибар во класичната антика, а според келтската традиција, Аполон пролевал солзи од килибар за смртта на Асклепиј; додека поврзаноста на Аполон со килибарот не е извонредна, нејзиниот контекст (жалење за неговиот син) е значаен. Диодор Сицилиски во својот опис за Фаетон завршил велејќи дека килибарот најчесто се користел во врска со жалењето за смртта на младите луѓе, а врската помеѓу смолата и солзите не била невообичаена, како што се гледа во митовите за Мирна и Мелеагар (според изгубената драма од Софокле); Старогрчкиот збор за солза ''дакруон'' може да значи и сок или гума за џвакање.Првиот од ватиканските митографи се обидел да ги спои двата мита, пишувајќи дека Фаетон го вратил Хиполит во живот (Асклепиј во митот) и дека откако бил убиен од Зевс, Аполон ги убил сицилијанските ковачи кои ги исковале громовите на Зевс (Аполон ги убил киклопите кои ги исковале громовите на Зевс откако тој го убил Асклепиј). Вториот наратив за Фаетон, сепак, од таканаречениот „Втор ватикански митограф“, ја раскажува по традиционалната верзија на митот без траги од спојување со други митови или каква било врска со Асклепиј.
Фаетон, исто како и нимфата Клитија, е мит поврзан со Хелиј кој најчесто се поврзува со Аполон во современо време, иако оригиналните грчки и римски извори не го споменуваат. Иако Овидиј во голема мера се смета за причина за спојувањето меѓу боговите во посткласичните времиња, тој самиот не ги идентификувал; таткото на Фаетон (и љубовникот на Клитија) е сончева, но препознатлива фигура која не е Аполин, опишан како син на Хиперион и кој постои одделно од богот на светлината.
6 Посткласични дела
* Данте го споменува во „Пеколот“, во песната IV „Чистилиште“ и песната XVII „Рајот“ од неговата „Божествена комедија“.
* Вилијам Шекспир ја користи приказната за Фаетон на четири места, најпозната како алегорија во неговата драма „Ричард II'', споредувајќи го Кралот со божественоста на сонцето (3.3). Тој исто така ја тера Јулија да посака „Фаетон би ги камшикувал [коњите на Феб] на запад“ додека го чека Ромео во „Ромео и Јулија]'' 3.2.3. Исто така, накратко се појавува во „Двајцата велможи од Верона“ 3.1.154, и двапати во „Хенри VI, дел 3“ (1.4.33 и 2.6.12)* Џон Марстон вклучува споменување на Фаетон во „Незадоволниот“, каде што монологот на Мендоза ги опишува „... блескавите погледи (на жените), пламени како оние пламени што го гореа светот од невнимателниот Фаетон!“ – чин 1, sc 5
* Жан Батист Лили напишал музичка трагедија, „Фаетон“, во која индиректно се осврнал на судбината на Николас Фуке, чии амбиции да го имитира Луј XIV – „Кралот Сонце“ – довеле до неговиот пад. Оваа опера е употребена и во втората верзија на операта на Пол Хиндемит „Кардилак“ (1952).
* Камил Сен-Санс напишал симфониска поема насловена како „Фаетон“ во 1873 година.
* Николо Јомели ја напишал операта „Фетонте“ на либрето на италијански јазик од Матија Вераци користејќи различни извори, главно Овидиј, за митот за Фаетон. Првпат била изведена во Војводскиот театар, Лудвигсбург во февруари 1768 година, каде Војводата Карл-Еуген од Виртемберг одржувал оперска трупа.
* Епистоларниот роман „Фаетон“ на Вилхелм Вајблингер го спојува митот за Фаетон со Јохан Волфганг фон Гете Вертер на Гете, како и Хиперион на Фридрих Хелдерлин.
* Јохан Волфганг Гете објавил поетска реконструкција на фрагментираната трагедија на Еврипид во „Kunst und Altertum“ (1823), која послужила како основа за разни драмски адаптации во целосен обем, како што се „Фаетани во Штурц“ (1893) од Мари Вернике, „Фетан“ (1889) од Карл Вилхелм Гајслер и „Фетан“ (1875) од Арнолд Бер.
* Долгата поема на Герхарт Хауптман „Хелиј и Фаетон“ (1936) ја изоставува космичката катастрофа за да се фокусира на односот помеѓу побожниот татко и смртниот син.
* Во симболистичката трагедија на Отакар Тир „Фаетон“ (1916), јунакот го олицетворува бунтот на човекот против светскиот поредок („боговите“) и против човечката судбина. Трагедијата била адаптирана во 1962 година во позната истоимена радио-драма од Милослав Јареш (режисер) и Јаромир Птачек (драматург)).* Раната „Фаетон, мит“ (1934) на Пол Гудман го споредува митот за Фаетон со гротескна верзија на христолошка нарација.
* „Шест метаморфози по Овидиј“ на Бенџамин Бритен за обоа, првпат изведена на фестивалот во Алдебург на 14 јуни 1951 година, го вклучува краткото дело „Фаетон“, кое како соло дело се чини дека се фокусира на поединецот изгубен во вселената, наместо на бесните ефекти нагласени од претходните инструментални изведби на митот.
* Во романот „Атлас ги крена рамењата“ на Ајн Ранд од 1957 година, ликот на Ричард Хали компонира опера во вселената, каде што Фаетон успева во својот обид да ја контролира кочијата на Сонцето, како алегорија за моќта на човештвото и индивидуализмот.
* Доналд Котон напишал комична радио претстава „Трагедијата на Фаетон“ емитувана на BBC Network 3, 10 февруари 1965 година.* Романот на Ангус Вилсон „Запалување на светот“ (1980) започнува со опис на слика од Фаетон, што се покажува како клучно за новата самоконцепција на протагонистот, што доведува до неговото создавање на „Фаетон од Лили.
* Трилогијата „Златната еуекумена“ (2002) на Џон Рајт го прикажува протагонистот по име Фаетон, чие име на татко е Хелион. Митските наводи се изобилни.* Во 2002, Фолксваген го претставил Фолксваген фејтон.
* Во 2012 година, поранешниот фронтмен на Disco Inferno Ијан Кроуз ја адаптирал приказната за Фаетон како „Песната на Фаетон“ за своето прво музичко издание по повеќе од една деценија. Кроуз ја искористил приказната како аналогија за влегувањето на Британија во Втората заливска војна.* Во 2016 година, театарот Тафети Панк ја премиерно извел претставата „Фаетон“ од Мајкл Милиган во Вашингтон..* Во 2019 година, Карл Рити поставил музика за рана современа интерпретација на приказната за Фаетон од Себастијан Брант, која го изедначува падот на Фаетон со затемнување на сонцето, но го прикажува Фаетон како преживува и се враќа триумфално. Постојат две верзии за машки хор и мешан хор, втората како дел од кантата „Еклипса“ од Рити за затемнувањето на сонцето во четири дела.
7 Споделено име
Името „Фаетон“, што значи „Сјаен“, му било дадено и на Фаетон Сириски, на еден од коњите на Еос (Зората), Сонцето, соѕвездието Кочијаш и планетата Јупитер, додека како придавка се користело за да се опишат сонцето и месечината. Во некои извештаи, планетата на која се однесува ова име не е Јупитер, туку Сатурн.
Кога биле откриени 1 Церера и 2 Палада – првите астероиди – астрономот Хајнрих Олберс посочил дека тие се фрагменти од многу поголема хипотетичка планета, која подоцна била наречена ''Фаетон''. Сепак, „хипотезата за Фаетон“ е заменета со моделот на насобирање, во кој астероидниот појас го претставува остатокот од протопланетарниот диск кој никогаш не формирал планета, поради мешањето на гравитацијата на Јупитер. Сепак, маргиналните теоретичари сè уште ја сметаат хипотезата за Фаетон за веројатна.
Во современо време, астероид чија орбита го доближува до Сонцето е именуван „3200 Фаетон“ по митолошкиот Фетон.
Француската форма на името „Фаетон“ се применува за еден вид кочија и автомобил.
Ред, семејство и род птици го носат името Фаетон во нивната таксономска номенклатура, тропски птици.
7.1 Грчки
** Apollonius Rhodius, (1912). ''Argonautica'' translated by Robert Cooper Seaton (1853–1915), R.C. Loeb Classical Library Volume 1. London, UK: William Heinemann.
* Diodorus Siculus, (1888–1890). ''Bibliotheca Historica''. Vols 1–2. Immanel Bekker. Ludwig Dindorf. Friedrich Vogel. in aedibus B.G. Teubneri, Leipzig. .
* Tzetzes, John, (1826). ''Book of Histories'', Books II–IV translated by Gary Berkowitz from the original Greek of T. Kiessling's edition.
* Philostratus the Elder, (1913). ''Imagines'', translated by A. Fairbanks, Loeb Classical Library, No. 256. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts. 1931. ISBN 978-0674992825.
* Quintus Smyrnaeus, ''Quintus Smyrnaeus: The Fall of Troy'', translated by A.S. Way, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. .
* Nonnus, (1940). ''Dionysiaca''; translated by Rouse, W.H.D., III Books XXXVI&#x2013;XLVIII. Loeb Classical Library No. 346, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, UK: William Heinemann. .
* Lucian, (1905). ''Dialogues of the Gods''; translated by Fowler, H.W. and F.G. Oxford, UK: The Clarendon Press.
* Palaephatus, (1996). ''On Unbelievable Tales'', translation, introduction and commentary by Jacob Stem, Bolchazy-Carducci Publishers, .
* Decharme, Paul, (1884). ''Mythologie de la Grèce antique'', Garnier Frères. (in French).
* Pausanias, (1918). ''Pausanias Description of Greece with an English Translation by W.H.S. Jones, Litt.D., and H.A. Ormerod, M.A., in 4 Volumes.'' Cambridge, MA: Harvard University Press; London, UK: William Heinemann. .
* Hesiod, (1914). ''Theogony'', in ''The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn-White'', Cambridge, MA: Harvard University Press; London, UK: William Heinemann. .
7.2 Римски
* Овид, (1977). ''Метаморфози'', Том I: Книги 1–8. Превод од Френк Џустус Милер. Ревидирано од Г.П. Гулд. Класична библиотека Лоеб бр. 42. Кембриџ, Масачусетс: Харвард Јуниверзити Прес, прво објавено 1916 година. ISBN 978-0-674-99046-3. на Харвард Јуниверзити Прес.
* Гај Јулиј Хигин, ''Астрономика од „Митовите за Хигин“,'' преведена и уредена од Мери Грант. Публикации за хуманистички студии на Универзитетот во Канзас. на проектот „Топос текст“.
* Maurus Servius Honoratus, (1881). ''Во Vergilii carmina comentarii. Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii'' ; recensuerunt Georgius Thilo et Hermannus Hagen. Георгиус Тило. Лајпциг, ДЕ: БГ Теубнер. во Дигиталната библиотека Персеј.
* Вергилиј, (1910). ''Енеида''. превод на Теодор Ц. Вилијамс. Бостон, Масачусетс: Хотон Мифлин.
* Гај Јулиј Хигин, ''Фабули од митовите за Хигин,'' преведени и уредени од Мери Грант. Публикации за хуманистички студии на Универзитетот во Канзас. на проектот Topos Text.
* Марко Тулиј Цицерон, (1878). '' Природата на боговите“ од Трактатите на М.Т. Цицерон'', преведени од Чарлс Дјук Јонг (1812–1891), издание Бон. на проектот Топос Текст.
* Маркус Тулиј Цицерон, (1917). ''De Natura Deorum.'' О. Плазберг. Лајпциг, ДЕ: Теубнер. достапен во Дигиталната библиотека Персеј.
* Плиниј Постариот, (1938–1962). ''Плиниј – Природна историја, 10 тома''. Превод од Ракам, Х.; Џонс, WHS; Ајхолц, Класична библиотека ДЕ Лоеб.
* Сенека, (1917). ''Трагедии'', преведени од Милер, Френк Џустус. Томови на класичната библиотека Лоеб. Кембриџ, Масачусетс: Харвард Јуниверзити Прес; Лондон, Велика Британија: Вилијам Хајнеман.
* Хигинус, Гај Јулиус, (1960). ''Митови за Хигинус'', Уредено и преведено од Мери А. Грант, Лоренс: Универзитетски издавачки куќи во Канзас.
* Валериј Флак, (1928). ''Аргонаутика'' преведена од Мозли, JH Loeb Classical Library Том 286. Кембриџ, Масачусетс: Harvard University Press; Лондон, Велика Британија: Вилијам Хајнеман.
7.3 Останати
******* in two volumes: (Vol. 1) ; (Vol. 2) .
*****''The Vatican Mythographers'', Ronald E. Pepin (2008), Fordham University Press, .
*