Проект Сафир

Проектот Сафир била успешна тајна операција на владата на Соединетите Американски Држави во 1994 година во соработка со владата на Казахстан за да се намали заканата од ширење на јадрено оружје со отстранување на јадрениот материјал од Казахстан како дел од Кооперативната програма за намалување на заканите, која била овластена од Советскиот совет за намалување на јадрената закана од 1991 година.
Во магацин во металуршкиот погон Улба надвор од Уст-Каменогорск имало 600кг збогатен ураниум за гориво за подморници од класата Алфа (90% У-235). По распадот на Советскиот Сојуз, горивото било слабо документирано и обезбедено и во опасност да биде продадено за употреба во изградбата на јадрено оружје. Оваа мисија претставувала успешен обид на една земја тајно да помогне друга земја за да ја заштити од опасностите од јадреното оружје што го оставил Советскиот Сојуз.
1 Заднина
Невнимателно јадрено испробување на североистокот на Казахстан како резултат на Студената војна и трката во вооружување меѓу Советскиот Сојуз и Соединетите Држави резултирало со ширење на верувањето во „јадрена невралгија“ меѓу граѓаните на земјата. Развојот на овие здравствени проблеми, како и усвојувањето на кампањата Гласност на Горбачов, предизвикало јавно антијадрено движење во Казахстан. Независноста на Казахстан, исто така, го видела подемот на лидери кои се обиделе да се разликуваат од поранешната комунистичка нација. Некогаш дел од СССР, Казахстан многу се потпирал на односите со Русија во 90-тите. Со милиони етнички Руси кои живееле во земјата, лидерите на Казахстан не сакале да создаваат проблеми поради влијанието на Русија врз нивната економија, фабрики и технологија. Тие, исто така, сакале да ги отстранат постсоветските јадрени материјали бидејќи Казахстан немал капацитети и технички капацитет за одржување на јадрено оружје. Пред распадот на СССР, првиот претседател на Казахстан Назарбаев најавил дека земјата ќе била нејадрена држава откако ќе била примена во Обединетите нации. Во мај 1992 година, Назарбаев се приклучил на Договорот за неширење на јадрено оружје. Понатамошните разговори со американскиот претседател Џорџ Х. В. Буш и сенаторите Ричард Лугар и Сем Нун создале посилни врски меѓу Казахстан и Соединетите Држави. Конечно, економијата го турнала Казахстан кон денуклеаризација бидејќи големите нафтени резерви на земјата можеле да се набават само од западната технологија. Добивањето на оваа западна поддршка би било можно само со нејадрено ширење и приклучување кон Договорот за неширење на јадрено оружје.
Програмата за намалување на заканите за соработка на Нун-Лугар била основана во 1986 година со цел да се минимизира заканата од јадрено ширење, особено во Азија и Советскиот Сојуз. Актот Нун-Лугар бил инспириран и спонзориран од Сем Нун и Ричард Лугар да го преземеле проектот Сафир и да се демонтира јадреното оружје во поранешните советски блокови, како што било прикажано во Казахстан.
2 Настан
Падот на Советскиот Сојуз оставил материјали за јадрено оружје да се шират низ земјите во развој. Двајцата американски сенатори, Сем Нун и Ричард Лугар, кои биле на функција во тоа време, ја увиделе важноста од следење на локацијата на овие материјали, за да може да помогнат да се спречи ширењето на јадреното оружје. Постоел страв дека недостатокот на мониторинг ќе резултира со помош на неразвиените или загрозувачки земји кои претходно немале пристап до материјали од оваа класа на оружје. Во раните 1990-ти, двајцата сенатори можеле да заклучат дека има голем број ресурси што ги поседувал Казахстан бидејќи станале свесни за ресурсите што ги имал Советскиот Сојуз во новоформираната земја. Казахстанскиот збогатен ураниум бил оставен зад советскиот проект за подморница и имал доволно материјал за гориво за 24 атомски бомби. Ураниум-235 бил 90-91% збогатен во чист метал.
По неколкумесечна подготовка, 31 агент што го формирале специјализираниот тим за јадрено итно обновување биле регрутирани во октомври 1994 година за да започне тајна мисија за отстранување на ураниумот. На 7 октомври, претседателот Бил Клинтон потпишал доверлива директива за одобрување на воздушен транспорт - составен од 3 авиони Ц-5 - да замине од воздухопловната база Довер, Делавер во Казахстан. Тимот трошел 12 часа дневно од 14 октомври до 11 ноември во пакување ураниум (вклучувајќи седум различни видови ураниум, некои обложени со токсичен берилиум). Проектот морало да биде во крајна тајност или целата мисија ќе била компромитирана. Тимот пронашол 1032 контејнери во магацинот и го препакувал материјалот во 448 транспортни контејнери. Лошото време започнало и на пат кон аеродромот камионите со збогатен ураниум биле речиси компромитирани поради мразот и лапавицата. Конечно, авионот бил натоварен и летал 20 часа (најдолгиот лет за C-5 во историјата на САД) назад во Делавер.
На 23 ноември 1994 година, администрацијата на Клинтон објавила дека ураниумот бил отстранет.
3 Последици
Во проектот Сафир, збогатен ураниум бил отстранет од 20 истражувачки реактори од различни земји од поранешниот советски блок. Овој проект покажувал како преку економските, дипломатските и техничките ресурси на Соединетите Држави, Казахстан успеал да се приближи во напорите да стане држава со нејадрено оружје.
Ефектите од проектот Сафир се гледаат денес во надворешната политика и трговијата на САД. Програмите за јадрено чистење на САД, како што било Намалувањето на заканите од соработката на Нун-Лугар, биле од витално значење за поранешните советски земји како Казахстан, Белорусија и Украина со тоа што го спречиле ширењето на постсоветските јадрени материјали. Во моментов има 9 членови во јадрениот клуб, вклучувајќи ги САД, Русија, Обединетото Кралство, Франција, Кина, Индија, Пакистан, Израел и Северна Кореја.
4 Во популарната култура
Документарната серија на Нетфликс Пресвртна точка: Бомбата и Студената војна го покривала Проектот Сафир на околу 50 минути од епизода 7 - Крајот на историјата.
Во романот „''Аномалии на изведбата“'', тајното отстранување на ураниум од типот на оружје во рамките на проектот „Сафир“ не било целосно, што резултирало со тајно складиште на ураниум во Казахстан што ги привлекувало џихадистите.
Постои и филм за проектот Сафир, кој го споделувал неговото име, во развој од 2022 година.