Иван Витез од Средна

Иван Витез од Средна (|Ivan Vitez od Sredne, |zrednai Vitéz János, |zrednai Vitéz János; 1408 — 8 август 1472) — хрватски и унгарски хуманист, дипломат, латинист, математичар, астролог и астроном. Бил надбискуп на Естергом од 1465 година до неговата смрт.
1 Животопис
Витез е роден во Средна кај Крижевци во хрватско-унгарско семејство што веќе било влијателно на унгарскиот двор. Мајката на Витез потекнувала од родот Гаражда (по потекло од Босна, родот е именуван по Горажде). Од страната на неговиот татко тој потекнувал од жупанијата Пилис (презимето на неговиот татко првично било ''Чеви''). Неговиот татко бил секретар на регентот Јанош Хуњади, од 1446 до 1452 година. Витез станал протонотар во неговата влада.
Витез студирал во Виена, каде што дипломирал право и станал познавач на физиката, астрономијата и алхемијата поради честите средби со други хуманисти. Во канцеларијата на кралот Сигизмунд веројатно се сретнал со одличниот италијански хуманист Пјер Паоло Вержерио. Извесно време (околу 1437 г.) бил каноник во Загреб. Во тоа раздобје, помогнал во зајакнувањето на односите меѓу хрватската престолнина и богатите италијански културни и научни средишта. Потоа заминал за Унгарија, каде што требало да одигра голема улога во развојот на културните и научните установи.
2 Кариера
Витез бил еден од воспитувачите на синот на Хуњади, Матија Корвин, кој станал крал на Унгарија. Витез станал бискуп на Орадеја во 1445 година и ја претворил во хуманистичко средиште, каде што поканил голем број полски и германски хуманисти, како што бил Григориј Санокски. Тој собирал книги и таму изградил библиотека. И неговиот двор и библиотеката се преселиле од Орадеја во Естергом во 1465 година, кога тој станал примас на Унгарија, или надбискуп на Естергом - една од двете бискупии во Унгарија.
Во владата на Матија Корвину, тој држел многу позиции. Пред сè, поради неговата претходна практика, бил одличен дипломат на кралот. Во 1458 година бил испратен во Прага кај Јиржи Подјебрадски за да го откупи кралот, а потоа (според Бонфини) го пречекал кралот кога тој влегол во кралството. Бил претставник на кралот во неколку дипломатски мисии, особено кај светиот римски цар Фредерик III. По 1464 година станал активен во највисокиот и таен канцелар (заедно со Стефан Вардаи), но не презел многу активности на положбата. Во текот на доцните 1460-ти се отуѓил од кралот и во 1471 година водел заговор против владетелот.
Витез, кој зборувал и пишувал на одличен латински, имал голема улога во меѓународниот круг хуманисти на дворот на Корвин, од кои некои биле истакнати научници, како Региомонтанус, Билика, Појербах, Ханс Дорн. Особено се интересирал за природните науки и го поттикнувал нивното изучување. Ја основал академијата и библиотеката во Орадеја (се преселил во Естергом) и Универзитетот Истрополитана во Позсони (денес Братислава). Тој поттикнувал астролошко и астрономско истражување, имал свои астрономски инструменти и ја основал опсерваторијата во Естергом. Понекогаш го нарекуваат Татко на унгарскиот хуманизам.
Како поттикнувач на бунт против кралот (1471–1472), тој ги загубил своите привилегии и имоти. Набргу потоа се разболел и умрел во Естергом.
Негов внук бил големиот латински хуманист Јанус Панониус.