Доленско наречје

Доленското наречје е едно од главните словенечки наречја во групата на доленски наречја. Тоа е едно од двете централни словенечки наречја и, заедно со љубљанското градско наречје, претставува основа за стандардниот словенечки јазик. Се зборува во поголемиот дел од Долна Краина, освен во јужните делови (како што се Бабно Полје, Кочевје и Семиќ), и опфаќа населби во источна Внатрешна Краина. Границите на наречјето се: горнокраинското наречје на север, наречјето на Долна Посавина на исток, источниот херцеговски штокавски и северниот белокраински дијалект на југоисток, мешаните кочевски поддијалекти на југ, чабранското наречје на југозапад, внатрешнокраинското наречје на запад и хорјулското наречје на северозапад. Источниот дел на доленското наречје е познат како источнодоленски поддијалект. Наречјето припаѓа на групата на доленски наречја и еволуирало од доленската дијалектна база.
1 Географска распространетост
Областа каде што се зборува доленското наречје се протега од Јаворничките ридови и Снежничката висорамнина на запад до Оревовец, Шкоцјан и Полшник на исток, и до реката Сава и Љубљанското барје на север. На југоисток, границата оди по Горјанците, на југ приближно покрај областа каде што живееле готшки Германци, а на југозапад се протега речиси до државната граница, но места како Бабно Полје и Лазец веќе зборуваат чабранско наречје. Позначајни населби вклучуваат Церкница, Стари Трг при Ложу, Содражица, Рибница, Велике Лашче, Боровница, Иг, Шкофљица, Гросупље, Турјак, Шмартно при Литији, Иванчна Горица, Жужемберк, Доленске Топлице, Ново Место, Мирна Печ, Мирна, Шентруперт, Мокроног, Требелно, Шкоцјан, Шмарјешке Топлице и Шентјернеј. Границата на поддијалектот приближно ја следи линијата Винја Вас–Чешча Вас–Добрнич–Рачје Село–Тихабој–Залока.
Историски, овој дијалект се зборувал и во Љубљана, бидејќи во минатото љубљанското наречје покажувало карактеристики слични на доленските наречја. Сепак, со текот на времето, поради миграцијата од Горна Краина во Љубљана во 19 и 20 век, дијалектот постепено се приближил до горнокраинските наречја. Љубљана главно се ширела кон север, постепено вклучувајќи многу села кои историски припаѓале на Горна Краина, и така нејзиниот дијалект се променил поблиску до горнокраинските наречја.
2 Фонологија
Современото доленско наречје главно го задржало истиот изговор на долгите самогласки како во доленската дијалектна база. Нефиналното *ě̀ и *ě̄ се претвориле во дифтонг ēi̯, кој во југозападниот и јужниот дел се променил во āi̯ и можеби се мономорфизирал во ē или ǟ на други места, особено на североисток. Алпско-словенечкото и подоцна издолженото *ę̄ и *ē се претвориле во iẹ, *ǭ и нефиналното *ò се претвориле во uọ, а долгото *ō се претворило во ū. Во дијалектот, *ī и *ū се претвориле во ī̧ и ū̧, īi̯ и ūu̯, или ēi̯ и ōu̯, соодветно. Во некои микродијалекти, особено во Сува Краина, *ū се изговара како i̯ū. На други места, *ū се изговара како ǖ кај постарите генерации и како ū кај помладите генерации. Во централната област, *ā пред *ń или *ĺ се претворило во *e и потоа ги следело истите промени како новоакцентираното *e. Слоговното *r̥̄ се претворило во ə̄r, кое исто така може да биде повеќе налик на a. Слоговното *ł̥̄ се претворило во ou̯. Новоакцентираното *e и *o главно се дифтонгизирале во ēi̯ и ōu̯ на исток и запад, но се менуваат различно во централната област. Новоакцентираното *e се отворило до jā околу Рибница, додека *o се затворило во ọ̄ околу Жужемберк, Рибница