Етничко чистење во Босанската војна

Етничко чистење во Босанската војна се случило за време на конфликтот (1992–95). За време на настанот голем број босански муслимани (Бошњаци) и босански Хрвати биле принудени да ги напуштат своите домови или биле протерани од нивните домови од страна на Армијата на Република Српска и српските паравоени формации. Бошњаците и босанските Срби исто така биле принудени да избегаат или биле протерани од страна на силите на босанските Хрвати, иако во помал број. „Завршниот извештај“ од Советот за безбедност на ООН (1994) навел дека иако постоеле случаи каде што Бошњаците исто така довеле до „сериозни прекршувања на Женевските конвенции и на меѓународното хуманитарно право “, тие не биле вклучени во „систематско етничко чистење“ како што бил случајот со босанските Срби. Било заведено дека „не постои фактичка основа за тврдењето дека постои ''морална еквивалентност'' меѓу завојуваните фракции“.
Почнувајќи од 1991 година, политичките немири во Босна и Херцеговина раселиле околу 2.700.000 луѓе до средината на 1992 година, од кои над 700.000 побарале азил во други европски земји, што претставува еден од најголемите егзодуси во Европа од Втората светска војна. Севкупно, се проценува дека меѓу 1,0 и 1,3 милиони луѓе биле поместени во кампањите за етничко чистење и биле убиени десетици илјади.
Методите користени за време на босанските кампањи за етничко чистење вбројувале „убиство на цивили, силување, измачувањео, уништување на граѓанска, јавна и културна сопственост, грабежи и пљачки, и присилно преместување на цивилното население“. Поголемиот дел од извршителите на кампањите на етничко чистење биле српски сили, додека повеќето од жртвите беа Бошњаци. Меѓународниот кривичен трибунал за поранешна Југославија, поддржан од ООН, осудил неколку функционери за прогон од политички, расен и верски карактер, принудна размена и депортација што претставува кривично дело против човештвото. Покрај тоа, масакрот во Сребреница, исто така спроведен како дел од кампањата за етничко чистење, бил утврден како геноцид.
1 Историска позадина
Османлиското Царство управувала со Босна и Херцеговина од 1463 до 1878 година и во овој период, голем дел населението, претежно Бошњаци или босански муслимани, ја смениле религијата во ислам, давајќи му на општеството свој мултиетнички карактер. Трите етнички групи, Бошњаците, босанските Срби и босанските Хрвати живееле претежно мирно од 1878 до Првата светска војна во 1914 година. Повремени тензии меѓу трите групи се појавувале главно како резултат на економски проблеми, иако Србија изразувала територијални претензии кон Босна и Херцеговина уште од 1878 година. Некои историчари истакнуваат дека одредени српски и хрватски националисти, кои практикувале православно и католичко христијанство, никогаш не ги прифатиле Бошњаците како националност и се обиделе да ги асимилираат. Втората светска војна довела до меѓуетнички судири, иако трите групи дури и таму биле поделени во различни фракции кои не секогаш соодветсвувале на етничка припадност. По Втората светска војна, Босна и Херцеговина се нашла во составот на Социјалистичка Федеративна Република Југославија.
По смртта на водичот Јосип Броз Тито, Југославија доживеала големи нефукнционални промени во политичкиот систем и економска несреќа во осумдесеттите години на минатиот век. Со намалувањето на влијанието на комунизмот, се појавиле нови националистички водачи, како Слободан Милошевиќ во Србија и Фрањо Туѓман во Хрватска. Словенија и Хрватска повикувале на реформи во Југославија и создавање на полабава конфедерација на државата при што наишле на пречки од страна на белградската влада. На 25 јуни 1991 година, Словенија и Хрватска прогласиле независност. Следува краток вооружен конфликт во Словенија, а хрватската војна за независност ескалира во голем воен конфликт. Македонија исто така прогласила независност која за разлика од другите југословенски држави, била прифатена мирно од страна Југославија. Рам планот започнал да се спроведува, поставувајќи темели за новите граници на „Трета Југославија“ во обид да се формира земја во која „сите Срби и териториите кои ги населувале би биле обединети заедно во иста држава“.
Планот Изетбеговиќ-Глигоров претставил реструктуирање на Југославија, засновано врз принципот 2+2+2, со што Србија и Црна Гора би биле сржта на асиметричната федерација, додека Босна и Македонија би биле во лабава федерација, а Хрватска и Словенија во уште полабава конфедерација. Ваквиот план не бил прифатен од ниту една страна. Србите започнале да формираат автономни субјекти во Босна во есента 1991 година. Кога претставниците на партијата СДА во Собранието на Република Босна и Херцеговина го објавила својот план за референдум за независност од Југославија, на 14 октомври 1991 година, полтичарот Радован Караџиќ, предводник на босанските Срби, одржал говор на седницата на парламентот со кој јавно се заканил со војна и истребување на Бошњаците како народ. На 9 јануари 1992 година, Собранието на босанските Срби ја прогласи „ Република на српскиот народ на Босна и Херцеговина “, која во својот склоп ќе вклучува територија со српско мнозинство и „дополнителни територ кои не прецизно утврдени, но ќе вклучуваат области каде што Србите биле мнозинство пред втората светска војна. На 29 февруари и 1 март 1992 година, Босна и Херцеговина одржала референдум за независност, по што самата прогласила независност од Југославија. Поголемиот дел од босанските Срби сакале да останат во иста држава со Србија. За време на 16-та седница на Собранието на босанските Срби, на 12 мај 1992 година, Караџиќ, тогашен предводник на самопрогласената прото-држава Република Српска, ги претставил своите „шест стратешки цели“, од кои две биле „одвојување од другите две национални заедници и раздвојување на државите“ и „создавање на коридор во долината на Дрина со што истата ќе се елиминира како граница меѓу српските држави“. Генералот на Република Српска Ратко Младиќ ги идентификувал „муслиманите и хрватите орди“ како непријатели и му предложил на Собранието дека мора да дефинира дали истите ќе бидат исфрлени со политички средства или со користење на сила.
Босанската војна ескалирала брзо. Српските сили беа составени од Армијата на Република Српска (АРС), Југословенската народна армија (ЈНА) и паравоени франциски сили на Србите и босанските Срби. Нивната цел била или да формираат оставнина на Југославија или Голема Србија. Српските власти во Белград сакале да создадат нови територии за Србите во Босна и Хрватска, кои на крајот ќе бидат додадени во Србија и Црна Гора.
На почетокот на војната, бошњачките сили, организирани во Армијата на Република Босна и Херцеговина (АРБиХ) и хрватските сили, организирани во Хрватскиот совет за одбрана (ХВО), првично соработувале против ЈНА и ВРС. ХВО била официјалната армија на Хрватската Република Херцег-Босна (ХР ХБ), посебен „политички, културен, економски и територијален ентитет“ во Босна, прогласен од страна на Мате Бобан на 18 ноември 1991 година. Партијата тврдела дека нема цели за одделување и ветила дека ќе ја почитува централната власт во Сараево. ХР ХБ била финансирана и вооружена од Хрватска. Се претпоставува дека ХР ХБ исто така планирала отцепување на областите со мнозинство Хрвати во Босна и нивно обединување со Хрватска, всушност, разделувајќи ја Босна и Херцеговина помеѓу проширените Србија и Хрватска.
2 Дефиниции
Етничкото чистење е умислена политика на „создавање на етнички хомогена област со употреба на сила или заплашување со цел да се отстрани одредена етничка група од одредена област“.
Во извештајот од 24 мај 1994 година на Комисијата на експерти на ООН, се утврдува дека етничко чистење било извршено преку „убиство, измачување, произволно апсење и притвор, вонсудски погубувања, силување и сексуална злоупотреба, затворање на цивилно население во гето области, присилно отстранување, раселување и депортирање на цивилното население, умислени воени напади или закани за напад врз цивили и цивилни области и неконтролирано уништување на имот“. Ваквите форми на гонења на една група биле дефинирани како злосторства против човештвото, иако тие исто така можат да бидат толкувани според Конвенцијата за геноцид.
Етничкото чистење е различно од геноцид. Овие термини не се синоними, но сепак академски се смета дека двата концепти постојат во рамките на скалата на напади врз нации или религиско-етнички групи. Етничкото чистење е слично на присилното депортирање или пренесување на населението од една група со цел да се постигне промена на етничкиот состав на територијата, додека геноцидот е насочен кон уништување на група.
Меѓународниот суд на правдата (МСП) донел пресуда во случајот „Босански геноцид“ за да се направи разлика помеѓу ''етничко чистење'' и ''геноцид''. Тоа [''т.е. етничкото чистење'' ] може да биде форма на геноцид во рамките на дефиницијата на Конвенцијата [за Геноцид], ако соодветствува или впаѓа во една од категориите на акти забранети со член II од Конвенцијата. Намерата, како политичка алатка, да се создаде „етнички хомогена“ област, и операциите што може да се искористат за спроведување на ваквата политика, не можат како такви да се означат како геноцид: намерата што го карактеризира геноцидот е „да се уништи, целосно или делумно“ одредена група, и депортацијата или раселувањето на членовите на таа групата, дури и ако се изврши со употреба на сила, не мора да соодветствуваат на уништување на таа група, ниту пак таквото уништување да е автоматска последица на раселувањето. Ова не значи дека делата кои се опишани како „етничко чистење“ не може да претставуваат геноцид, доколку тие можат да се одликуваат како, на пример, „намерно воведување на групни услови за живот кои ќе доведат до целокупно или делумно физичко уништување “, спротивно на членот 2, став (в) од Конвенцијата, доколку таквиот акт се спроведува со потребната определена намера (''dolus specialis''), што значи да се тргне со замисла за уништување на групата, што е различно од нејзиното отстранување од регионот. - МСП.
3 Меѓународни извештаи
Комисијата за надворешни односи на Сенатот на Соединетите Држави објавила извештај за етничкото чистење во Босна во август 1992 година и одржала расправа за воените злосторства на Балканот на 9 август 1995 година.
На 17 ноември 1992 година, специјалниот известувач на Обединетите нации Тадеуш Мазовиецки го објавил извештајот ''Ситуацијата на човековите права на територијата на поранешна Југославија'' во ООН. Во него, било издвоено етничкото чистење во Босна и Херцеговина и било опишано како политичка цел на српските националисти кои сакаат да воспостават контрола на териториите со српско мнозинство, како и „соседните територии асимилирани за нив“. Според извештајот, паравоените сили играле голема улога во етничкото чистење.
На 18 декември 1992 година, Генералното собрание на Обединетите нации издало резолуција 47/147, во која ја одбило „преземање на територија со сила“ и ја осудило „со најсилни можни термини одвратната практика на ' етничко чистење' и е ја изразило свесноста дека српското раководство на териториите што се под контрола на Босна и Херцеговина, Југословенската армија и политичкото раководство на Република Србија ја имаат главната одговорност за ваквата акција што заслужува прекор“.
На 1 јануари 1993 година, Хелсиншкиот Уач објавил извештај за конфликтите во поранешна Југославија. Здружението утврдило дека етничкото чистење било „најшокантните прекршувања во Хрватска и Босна и Херцеговина“, бидејќи предвидувало „погубување, исчезнување, произволе притвор, депортација и присилно раселување на стотици илјади луѓе врз основа на нивната религија или националност".
Резолуцијата 780 на Советот за безбедност на Обединетите нации одобрила формирање на Комисија за експерти за евидентирање на злосторствата во поранешна Југославија, вклучувајќи ја и Босна и Херцеговина. На 27 мај 1994 година, овие извештаи биле завршени и ја опишале политиката на етничко чистење.
На 15 ноември 1999 година, ООН го објавила ''Извештајот на Генералниот секретар согласно резолуцијата 53/35 на Генералното собрание: Падот на Сребреница [A / 54/549]'' . Тој го опишал падот на Сребреница во јули 1995 година и открил дека е дел од поголемиот план на српското население за етничко чистење и депопулација на посакуваните босански територии со цел тие да се репопулираат со Срби.
4 Кампањи и методи
Методите користени за време на босанското етничко чистење вклучувале „убивање на цивили, силување, насилство, уништување на граѓански, јавни и културни поседувања, грабежи и пљачки и присилно преместување на цивилната популација“. Принудното преместување на цивилната популација не било само последница на конфликтот туку била и цел на етничкото чистење. Срспката кампања вклучувала селектирано убивање на граѓански, верски и интелектуални претставници на Босанците и Хрватите; праќање на возрасни мажи во концентрациони логори и силувања врз жените. Дел од овие методи исто така вклучувале и уништување и палење на нивните историски, верски и културни објекти.
4.1 Српски сили
Околу 700,000 и 1,000,000 Бошљаци биле избркани од нивните домови од териториите на Босна кои биле контролирани од српските сили. Методите кои што се користеле за ова биле користење на сила и терор со цел да ги притиснат Бошњаците да ги напуштат териториите кои ги присвоиле Србите.
Голем број дискриминаторни мерки биле преземени врз Бошњаците врз територијата која што ја имала ВРС. Во општината Приједор, започнувајќи на 30 април 1992, сите кои не биле Срби биле отпуштени од работа и не им било дозволено да влегуваат во зградата на судот. На нивни места дошле Срби. Босанските интелектуалци и друг дел од населението биле депортирани во Кампот во Омарска. Куќите на Бошњаците и на Хрватите биле пребарувани за поседување на оружја и некогаш биле пљачкани. Српските сили ги придружувале луѓето кои не биле Срби, кои исто така биле маркирани со бели завои, до автобуси кои ги одвеле до Омарска, Трнопоље и Кератерм. Движењето на цивилите било ограничено со полициски часови и одредени местоа до кои смеело да се оди. Радио станиците вршеле апел на Србите да ги „линчуваат“ Бошњаците и Хрватите. Измачување и злодела во затвореничките центри биле спроведувани со цел затворениците да немаат друг избор освен да ги прифатат понудите за ослободување под услов да потпишат документ дека ќе го напуштат регионот.
Во Бања Лука, Бошњаците и Хрватите биле избркани од нивните станови, додека Срби кои исто така биле преместени и пристигнале на територијата ги презеле нивните живеалишта. Принудното работење кое било спроведено од страна на надлежните органи исто така го забрзало напуштањето. Тие кои што ја напуштале Бања Лука морале да потпишуваат документи со кои се согласуваат на нашуштање на нивните имоти без притоа да добијат компензација. Паравоените сили честопати пробивале во становите на несрпското население и извршувале кражби и насилство врз сопствениците. Честопати, било и пукано во куќите. Локалната српска полиција не се вклучувала во допирање на ваквите напади. Во Зворник, на Бошњаците им биле дадени официјални печати на личните карди за промена на домовите. Со цел да го напуштат регионот, тие требало да извршат трансфер на нивните поседништва на агенција за размена на куќи. Започнувајќи од мај/јуни 1992, Бошњаците биле одведени со автобуси во Тузла или Суботица во Србија. На некои им било наредено да заминат со вооружени закани. Слични принудни размени се случиле во Фоча, Власеница, Брчко и Босански Шамац. Претставниците на УНХЦР не сакале да им помагаат на Бошњаците да ги напуштат регионите кои биле афектирани од војната, сметајќи дека ќе бидат сметани за соучесцници на етничкото чистње. Во Фоча, дури и името на градот било сменето во ''Србиње'', односно „место на Србите“.
Во Козлук во јуни 1992, Бошњаците биле собрани и сместени во камиони и возови за да го напуштат регионот. Во Бијељиња, несрпското населени исто така било евакуирано од нивните домови и отпуштено од работните места. Уапсеното несрпско население било испратено во Кампот во Батковиќ, каде вршеле принудна работа. Српските паравоени сили користеле насилство врз Бошњаците. Во Вишегрард во 1992, стотици Бошњаци биле собрани пред мостот, пукани и фрлени во реки или запалени живи во куќи, босански жени биле силувани а еден босански маж бил влечен околу градот, врзан за кола.
Босанските делови биле поставени под опсада од ВРС. По Опсадата на Сребреница на 11 јули 1995, Босански мажи биле убиени во масакрот додека на 13 јули, 23,000 мажи биле испратени со автобуси надвор од регионот.
4.2 Хрватски сили
Во пролетта во 1992, додека силите на ВСР продолжувале кон Оџак и Босанска Посавина, хрватските сили ги преселиле српските цивили од регионот и ги транспортирале во Хрватска. Тие исто така избркалеи Срби од Херцеговина и им ги запалиле домовите во мај 1992. Во 1993, босанските хрватски државни органи исто така започнале процес на етничко чистење заедно со нападите врз Мостар каде што Бошњаците биле сместени во притворенички логори. Бошњаците биле избрскани од западниот дел на Мостар од страна на хрватските сили, а истото се случило и со Бошњаците од останатите провинцијални центри, градови и села како што биле Столац, Чапљина и други. Со цел да воспостави сила во заедниците во Централна Босна и Западна Херцеговина кои биле посакувани од ХР БХ, претседателот Мате Бобан го повикал Хрватскиот одбранбен совет (ХВО) да започне со прогон врз Бошњаците кои ги населувале тие територии. Хрватските сили користеле „оружја, евакуација, насилство, кражби и принудување“ за да го избркаат или убијат босанското население. Некои биле затворени во логорите во Хелидром и Дретељ. Масакрите во Ахбичи и Ступни До исто така имале за цел етнички да го исчистат регионот од Бошњаци.
Хрватските војници демолирале продавници поседувани од Босанците во неколку градови. Уапсиле илјадници босански цивили и пробале да ги депортираат во други држави со цел да ги тргнат од Херцеговина. Силите на ХР ХБ ги исчистиле Србите и Бошњаците од државните канцеларии и полицијата. Босанците во регионите кои биле означени од ХР ХБ биле сè почесто предмет на злодела. Во Витез и Зеница во април 1993, хрватските војници ги предупредил Бошњаците дека ќе бидат убиени за три часа доколку не ги напуштат своите домови. Слични стратегии биле користени во Прозор, каде што Бошњаците ги напуштиле териториите откако хрватските сили го презеле градот, ги опљачкале и ги запалиле нивните продавници.
4.3 Босански сили
Според „Последниот извештај (1994)“ на Безбедносниот совет на ОН, иако Бошњаците биле дел од „прекршувања на Женевската Конвенција и интернационалното хуманитарно право“, тие не биле вклучени во „систематско етничко чистење“. За време на Опсадата во Горажде, босанските сили избркале Срби од Горажде и натерале дел од нив да останат во куќен притвор во 1993. Слична кампања била спроведена од страна на босанските државни власти со цел да се пренесат сите Хрвати од Коњиџ цо март 1993. За време на Опсадата на Сараево, босанскиот паравоен предводник Мушан Топаловиќ и неговите сили киднапирале и убиле српски цивили пред тој да биде убиен од страна на босанската полиција во октомври 1993. Во 2017, босанските обвинители ги обвиниле поранешни членови на Босанската армија за криминални дела против човештвото извршени против Срби, со цел да ги избркаат истите од општината Коњиц и околните села во мај 1992. После војната, Хрватите доброволно го напуштиле Вареш, првично од страв од босанска одмазда. Заминувањето на Хрвати од Сараево, Тузла и Зеница имало различни мотиви кои не секогаш биле директен резултат на притисок од Бошњаците.
5 Демографски промени
Според пописот во 1991, Босна и Херцеговина имала население од 4,364,574, од кое 43.7% биле Бошњаци, 31.4% Срби, 17.3% Хрвати и 5.5% југословени. Околу 16% од луѓето имале мешани потекла во 1981. Покрај тоа што Србите составувале 31% од Босна и Херцеговина, Караџиќ имал за цел да присвои 70% од територијата на државата. Организаторите на етничкото чистење имале за цел да се уништи мултиетничкото општество во Босна со цел да се оствари општество засновано на националистичка надмоќ на една етничка група, односно Србите, на што било гледано како „србизација“ на овие региони. Индискиот академик Рада Кумар ја опишал ваквата територијална поделба врз основа на националност како „етнички апартхејд“.
Целосно, се пресметува дека помеѓу 1.0 и 1.3 милиони луѓе биле раселени за време на етничкото чистење и десетици илјади биле убиени. Најголемиот број на извршители на злодела за време на етничките кампањи биле српските сили, а најголем број на жртви биле Бошњаци. Во септември 1994, претставници на УНХЦР сметале дека само околу 80,000 припадници на несрпско население останале додека 837,000 биле раселени од териториите контролирани од страна на Србите на територијата на Босна и Херцеговина. Со тоа, се смета дека девет од секој десетти босански и хрватски населеник бил избркан од регионите кои биле посакувани од Србите. Заклучокот бил дека речиси сите биле намерно избркани од нивните домови. Кон крајот на војната во 1995, босанските Срби избркале 95% од несрпското население од териториите кои ги добиле.
Пред војната, босанската територија која ја поседувала Армијата на Република Српска, се состоела од 47% Срби, 33% Бошњаци и 13% Хрвати. После војната, според истражувања на босанскиот експерт за демографија Мурат Прашо, во 1995 Србите сочинувале 89%, додека Босанците 3% и Хрватите 1% од остатокот на населението.
Во босанските територии кои паднале под власт на ХВО и на хрватската армија, пред војната, Хрватите претставувале 49% од населението. Нивниот процент се зголемил до 96% во 1996, додека процентот на Бошњаци и Срби паднал од 22 на 2.5% и од 25 до 0.3%. Територијата која ја контролирала босанската влада исто така забележала зголемување на популацијата; пред војната Бошњаците претставувале 57% од населението, што се зголемило во 74% кон крајот на војната.
Хрватскиот историчар Саша Мрдуљаш ги анализирал демократските промени засновани на територијалната контрола после дајтонскиот договор. Според неговото истражување, бројот на Бошњаци во Република Српска се сменил од 473,000 во 1991 до 100,000 во 2011, бројот на Хрвати од 151,000 до 15,000, додека бројот на Срби од 886,000 до 1,220,000.
Во територијата под контрола на АРБиХ, бројот на Срби се сменил од 400,000 во 50,000, на Хрвати од 243,000 до 110,000 и на Бошњаци од 1,323,000 во 1,550,000. Во територијата под контрола на ХВО, бројот на Срби се сменил од 80,000 до 20,000, на Бошњациц од 107,000 до 70,000, и на Хрвати од 367,000 во 1991 до 370,000 во 2011.
Според првичните претпоставки, целосниот број на бегалци и на луѓе кои биле раселени во државата за време на босанската војна изнесувал 2.7 милиони луѓе, иако подоцни извештани на ОН објавуваат бројки од 2.2 милиони луѓе кои избегале или биле иселени од нивните домови. Иселувањето од Босна претставувало најголемиот егзодус по Втората светска војна. 1 милион биле внатрешно разместени и 1.2 милиони биле бегалци кои ја напуштиле земјата, од кои 685,000 избегале во Западна Европа (најголем дел од нив, 330,000, во Германија) и 446,500 во останатите поранешни југословенски републики. Босанската војна завршила со потпишувањето на дајтонскиот договор на 14 декември 1995. Во него било изјавени дека Босна и Херцеговина треба да остане обединета држава која се состои од две тела (Федерација на Босна и Херцеговина (ФБиХ) и Република Српска) и им се овозможени правата да се вратат на жртвите од етничкото чистење.
+ Број на бегалци кои биле внатрешно раселени во 1992–1995, Држава, Бошњаци, Хрвати, Срби
Босна и Херцеговина, 1,270,000 (63% од групата), 490,000 (67% од групата), 540,000 (39% од групата)
Сепак, откако завршила војната, хомогенизацијата на населението продолжила. Кога деловите од Сараево кои биле под власт на Србите биле префрлени на ФБиХ во март 1996, Србите масовно го напуштиле Сараево во наредните месеци. Помеѓу 60,000 и 90,000 Срби ги напуштиле предградијата на Сараево. Се смета дека ова се случило како резултат на поделбата на Босна врз основа на етничка линија со барањата во дајтонскиот договор. Политичарите на босанските Срби ги притискале Србите да го напуштат Сараево, додека нејасните изјави на босанската влада исто така придонела кон создавање на недоверба меѓу српските жители. Босанските српски екстремисти ги запалиле становите и ги избркале луѓето кои живееле во пределите пред да ги предадат териториите на босанската влада. Во Илиџа, дури и медицината, машините и останатите справи исчезнале. Срспкиот почитичар Момчило Крајишник јавно ги повикал Србите да го напуштат Сараево што довело до еден офицер на ОН да ги нарече српските државни органи „експерти за манипулација“. За ваквиот повик било речено дека е „тешко да се разликува помеѓу присила и волонтерство“.
Демографските промени биле најкритични во последните 100 години во ддржавата; според пописот во 2013 имало 3,531,159 жители во Босна и Херцеговина, повеќе од 19% намалување во една генерација.
6 Уништување на верски објекти
6.1 Исламски
+, , Уништени од Срби, Уништени од Хрвати, Оштетени од Срби, Оштетени од Хрвати, Вкупно уништени за време на војната, Вкупно оштетени за време на војната, Целосно, Целосни броеви пред војната, Процент на оштетени или уништени пред војната
Џамии за верски собири, 249, 58, 540, 80, 307, 620, 927, 1,149, 81%
Џамии во мали населби, 21, 20, 175, 43, 41, 218, 259, 557, 47%
Училишта за Куран, 14, 4, 55, 14, 18, 69, 87, 954, 9%
Ложи за дервиши, 4, 1, 3, 1, 5, 4, 9, 15, 60%
Мавзолеум, светилиште, 6, 1, 34, 3, 7, 37, 44, 90, 49%
Згради за верски дарови, 125, 24, 345, 60, 149, 405, 554, 1,425, 39%
Целосно, 419, 108, 1,152, 201, 527, 1,353, 1,880, 4,190, 45%
6.2 Православни
+, , Уништени цркви, Оштетени цркви, Уништени парохиски домови, Оштетени парохиски домови
Епархија во Бања Лука, 2, 3, grey Нема податоци, grey Нема податоци
Бихачко-Петровац епархија, 26, 68, grey Нема податоци, grey Нема податоци
Дабробосанска епархија, 23, 13, grey Нема податоци, grey Нема податоци
Захумско-херцеговачка, 36, 28, grey Нема податоци, grey Нема податоци
Зворник-тузланска, 38, 60, grey Нема податоци, grey Нема податоци
Вкупно, 125, 172, 67, 64
6.3 Католички
Во 1998, босанските бискупи пријавиле 269 уништени католички цркви во босанската војна.
+, , Уништени од муслимани, Уништени од Срби, Оштетени од муслимани, Оштетени од Срби, Вкупно уништени за време на војната, Вкупно оштетени за време на војната, Вкупно
Цркви, 8, 117, 67, 120, 125, 187, 312
Капели, 19, 44, 75, 89, 63, 164, 227
Свештенски куќи, 9, 56, 40, 121, 65, 161, 226
Манастири, 0, 8, 7, 15, 8, 22, 30
Гробишта, 8, 0, 61, 95, 8, 156, 164
Вкупно, 44, 225, 250, 481, 269, 731, 1000
7 Уништување на останати објекти
Од 1,295,000 станбени единици во Босна, околу 500,000 биле или оштетени или уништени. 50% биле оштетени и 6% уништени во ФБиХ, 24% биле оштетени и 5% уништени во РС. Некои од оштетите биле резултат на ненамерна штета за време на пресметките, но поголемиот дел на уништувањето и пљачките биле дел од планот за етничко чистење чија главна цел била да се спречат избрканите луѓе од враќање во нивните куќи. Половина од училиштата и третина од болниците биле оштетени или уништени.
8 Легално гонење и судење за воени злосторства
Неколку луѓе биле судени од страна на Меѓународниот кривичен суд за поранешна Југославија (МКСПЈ) во врска со прогонот на расна, верска и етничка основа, присилно раселување и депортација како криминални дела против човештвото за време на босанската војна во 1990-те. Масакрот во Сребреница, исто така бил вклучен како дел од кампањата за етничко чистење, и бил прогласен за криминално дело - геноцид.
Овие судења ги вклучиле и политичарите кои биле босански Срби, војници и службеници како Момчило Крајишник, Радослав Брѓанин, Стојан Жупљанин, Миќо Станишиќ, Билјана Плавшиќ, Горан Јелисиќ, Мирослав Дероњиќ, Зоран Жигиќ, Благоје Симиќ, Радован Караџич и Ратко Младиќ. Исто така вклучени биле и неколку службеници кои биле Босански Хрвати, како Младен Налетилиќ, Дарио Кордиќ, Слободан Праљак, Бруно Стојиќ и Јадранко Прлиќ.
Во пресудата против Караџиќ, МКСПЈ откриле дека постоел заеднички криминален потфат уште од октомври 1991 со цел присилно да се расели несрпското население од поголемите делови на Босна:
Слично, во пресудата на водачот на босанските Хрвати, Дарио Кордиќ, МКСПЈ открла дека имало план да се преместат Бошњаците од териториите кои ги придобиле Хрватите:
9 Поврзано
* Босански геноцид
* Територијален национализам
10 Библиографија
***********************************************************