Кинески век

Кинески век (中国世纪T, , Zhōngguó shìjì , |Chinese Century) — поим што сугерира дека во 21-от век може геоекономски и геополитички да преовладува Народна Република Кина, исто како што 20 век е наречен американски век заради преовладувањето на САД. Конкретно, поимот се користи во очекување дека кинеската економија ќе ја надмине економијата на Соединетите Американски Држави и ќе биде најголема во светот.
1 Фактори и расправа
Се проценува дека кинеската економија била најголема во светот во 16, 17 и почетокот на 19 век. Според Џозеф Стиглиц, „кинескиот век“ започнал во 2014 година, за Економист „кинескиот век е во полн замав“, мислејќи на Бруто домашниот производ (БДП) на Кина од 2013 година, ако се пресметува според паритет на куповната моќ (ПКМ).
Во 2013 година кинеската влада го претставила проектот Нов пат на свилата (''Иницијатива појас и пат'' ) кој предвидува инвестиции од 1 000 милијарди долари, што според аналитичарите бил геостратешки притисок за преземање поширока улога во глобалната економија. Исто така, се тврди дека Кина била соосновач на Азиската банка за инфраструктурни инвестиции (АБИИ) и Новата развојна банка (НРБ) за конкуренција на Светската банка и Меѓународниот монетарен фонд за развојни финансии. Во 2015 година, Кина го лансирала стратешкиот план „Произведено во Кина 2025“ за развој на производствениот сектор, со цел да ги подобри производствените способности на кинеските индустрии и да премине од фабрики со трудоинтензивни фабрики во фабрики способни за висока технологија.
Во ноември 2020 година, Кина го потпишала Регионалното сеопфатно економско партнерство (РСЕП), договор за слободна трговија, наспроти Транстихоокеанското партнерство (ТПП). Некои коментатори го сметаат договорот за „голема победа“ за Кина, но се покажа дека, без учеството на Индија, тој би додал само 0,08% на БДП на Кина во 2030 година .
Рајан Хас, стручњак за надворешна политика за институцијата Брукингс, рекол дека голем дел од наративот за Кина дека „незапирливо расте и е на работ да ги надмине Соединетите Американски Држави“ бил промовиран од кинеските државни медиуми, додавајќи: „Авторитарните системи се одлични во покажувањето на своите силни страни и криењето на нивните слабости“. Професорот Метју Крениг''​​''​ од универзитетот во Џорџтаун, наведува дека „често наведуваните планови како доказ за кинеската далекувидна визија, Новиот пат на свилата и Произведено во Кина 2025 година, биле објавени само од Шји Џјинпинг во 2013 и 2015 година, соодветно. И двете се премногу неодамнешни за да се слават како светли примери на успешно, долгорочно стратешко планирање“.
Според Бери Натон, стручњак за меѓународни кинески односи на Универзитетот во Калифорнија во Сан Диего, просечниот приход во Кина во 2019 година бил 42 359 ¥ за градските домаќинства и 16 021 ¥ за селските домаќинства. Според стапката на конверзија на паритет на куповна моќ (ПКМ), просечниот урбан приход бил нешто повеќе од 10 000 американски долари, а просечниот приход од селските средини бил нешто под 4 000 американски долари. Нетон се запрашал дали е разумно новоиндустријализирана земја како Кина да презема „толку несразмерен дел од повисоките ризични трошоци поврзани со воведувањето нови технологии“, коментирајќи дека, иако нема смисла од чисто економска перспектива, кинеските творци на политиката имаат „други размислувања“ кога ја создаваат својата индустриска политика, како што е ''„Произведено во Кина“ 2025''.
Во зависност од претпоставките за различни сценарија, се проценува дека Кина или ќе ги престигне САД и ќе стане најголема светска економија во 2030-тите или никогаш нема да може да го стори тоа.
1.1 Меѓународни односи
<timeline>
Првите десет земји според воените трошоци во 2020 година. Извор: Меѓународен институт за истражување на мирот во Стокхолм.
Во 2011 година, Мајкл Бекли, научен соработник во школата Кенеди на Харвард, го објавил есејот ''Векот на Кина?''''Зошто американскиот раб ќе издржи'', кој ја отфрла идејата дека Соединетите Држави се во опаѓање во однос на Кина или дека хегемоничното оптоварување ставен на американската „мечка“ за поддршка на глобализираниот систем придонесува за неговиот пад. Бекли тврди дека моќта на САД е трајна и дека главните причини се униполарноста и глобализацијата. Тврдејќи дека „САД извлекуваат конкурентски предности од својата преовладувачка позиција, а глобализацијата им овозможува да ги искористи овие предности, привлекувајќи економска активност и манипулирајќи со меѓународниот систем во своја полза“. Бекли верува дека доколку Соединетите Држави би биле во крајно опаѓање, би усвоиле неомеркантилни економски политики и би се откачиле од воените обврски во Азија. „Ако наместо тоа, Соединетите Американски Држави не беа во опаѓање, и ако глобализацијата и хегемонијата беа главните причини за ова, тогаш Соединетите држави треба да го сторат спротивното: треба да го ограничат растот на Кина со одржување на либерална меѓународна економска политика и да ја потчинат Амбициите на Кина со поддршка на солидно политичко и воено присуство во Азија“. Бекли верува дека Соединетите Држави имаат корист од тоа што се хегемонични : Соединетите Држави не го поништија меѓународниот поредок во своја полза во 1990 година, туку постојниот поредок пропадна.
Меѓу научниците кои се скептични за способноста на Соединетите Држави да задржат лидерска позиција, Роберт Пејп оцени дека „еден од најголемите падови во модерната историја“ произлегува од „ширењето на технологијата во остатокот од светот“. Слично на тоа, Фарид Закарија пишува: „Униполарниот поредок во последните две децении избледува не поради Ирак, туку поради поголемото ширење на моќта низ светот“. Пол Кипчумба предвидува нова смртоносна студена војна меѓу САД и Кина во 21 век, а доколку не дојде до оваа студена војна, тој верува дека Кина ќе ги замени САД во сите аспекти на глобалната хегемонија.
Професорката Розмари Фут пишува дека подемот на Кина довел до некои повторни преговори за хегемонијата на САД во азиско-тихоокеанскиот регион, но недоследноста меѓу наведените амбиции на Кина и нејзините дејствија поттикнала различни облици на отпор, оставајќи ја американската хегемонија само делумно оспорена. Во исто време, Раџа Мохан забележува дека „многу од соседите на Кина постојано се движат кон неутралност меѓу Пекинг и Вашингтон или едноставно кон прифаќање да бидат под доминација на нивниот џиновски сосед“, но исто така забележува дека Австралија, Индија и Јапонија лесно го предизвикале Пекинг. Ричард Хејдерјан забележува дека „Предноста на Америка пред Кина е нејзината широка и изненадувачки издржлива мрежа на регионални сојузи, особено со средните сили Јапонија, Австралија и, сè повеќе, Индија, кои споделуваат заеднички грижи, дури и ако не се идентични, за растечката самоувереност на Кина“.
Во услови на глобална загриженост дека кинеското економско влијание вклучува политички потпора, кинескиот претседател Шји Џјинпинг изјавил: „Колку и да се развива Кина, таа никогаш нема да бара хегемонија“. На неколку меѓународни состаноци на највисоко ниво, од кои еден е Светскиот економски форум одржан онлајн во јануари 2021 година, Шји Џјинпинг изјавил дека претпочита мултилатерализам и меѓународна соработка. Сепак, политикологот Стивен Волт ја оспорува јавната порака со кинеското заплашување на соседните земји, сугерира дека Соединетите Држави „треба да го прифатат Шји за неговата наведена предност за мултилатерален ангажман и да го користат многу поширокиот опсег на сојузници и партнери со Америка за да постигнат поволни резултати во разни мултилатерални форуми“; додека ја охрабрува можноста за заемно корисна соработка, тој тврди дека „конкуренцијата меѓу двете големи сили е во голема мера поврзана со структурата на меѓународниот систем што се појавува“.
Поранешниот сингапурски премиер Ли Куан Ју тврдел дека првично Кина „ќе сака да го сподели овој век на еднаква основа со Соединетите Држави“, но на крајот ќе има „намера да биде најголемата сила во светот“. Леи Ју и Софија Суи тврдат дека стратешкото партнерство меѓу Русија и Кина „ја покажува стратешката намера на Кина да ја зајакне својата ''цврста моќ'' со цел да го подигне својот статус на глобално системско ниво“.
Во 2018 година, Шјиангминг Чен напишал дека Кина потенцијално создава нова голема игра, менувајќи ја геоекономската конкуренција од првобитната Голема игра: дека Кина ќе ја игра улогата на Британското Царство, а Русија улогата на Руското Царство од 19 век како „доминантни сили против послабите независни држави од Средна Азија“; дека Новиот пат на свилата на крајот би можел да ја трансформира „врската меѓу Кина и Средна Азија во вазален однос кој се одликува со прекугранични инвестиции на Кина во граничната безбедност и политичката стабилност“.
1.2 Брзо стареење и демографски предизвици
Појавата на Кина како глобална економска сила е поврзана со нејзиното големо работно население, но населението на Кина старее побрзо од која било друга земја во историјата. Во 2050 година, постотокот на Кинези на возраст за пензионирање ќе биде 39% од вкупното население. Кина старее побрзо од другите земји. Сегашните демографски трендови би можеле да го попречат економскиот раст, да создадат сложени социјални проблеми и да ја ограничат способноста на Кина да дејствува како нова глобална хегемонија.
Брендан О'Рајли, соработник на ''Геополитичките разузнавачки служби'', напишал: „За Кина, мрачното сценарио на демографски пад што предизвикува негативна спирала на економска криза, политичка нестабилност, иселување и понатамошен пад на стапката на раѓање е многу реално“. Николас Еберштад, придонесувач економист и демограф во Американскиот институт за претпријатија, рекол дека актуелните демографски трендови ќе ја надминат кинеската економија и геополитика, правејќи го нејзиниот подем многу понеизвесен: „Херојската ера на економски раст заврши“.
Рајан Хас рекол дека „Кинеското работоспособно население веќе се намалува. До 2050 година, Кина ќе премине од сегашните осум работници по пензионер на двајца работници по пензионер. Понатаму, таа веќе ги истисна поголемиот дел од големите придобивки во продуктивноста што произлегуваат од тоа што населението станува пообразовано и урбано и усвојува технологии за да го направи производството поефикасно“. Според економистот Скот Розел и истражувачката Натали Хел, „Кина многу повеќе личи на Мексико или Турција отколку на Тајван или Јужна Кореја од 1980-тите. Ниту една земја никогаш не постигнала статус со високи приходи со стапки на високо образование пониски од 50%. Кина, со стапка на високо образование од 30%, би можела да биде во сериозна неволја“; објавиле дека Кина ризикува да падне во „замката со среден приход“ поради урбано-рурална нееднаквост во образованието и структурна невработеност. Економистите Мартин Чорземпа и Тианлеи Хуанг од Институтот за меѓународна економија Петерсон се согласуваат со оваа оценка, додавајќи дека „Кина предолго го запоставува руралниот развој“ и дека мора да инвестира во образовните и здравствените ресурси на нејзините рурални заедници за да ја реши тековната криза со човечки капитал.
Националното биро за статистика од Пекинг објавило дека, за прв пат од 1960 година, населението на Кина се намалило за 850 000 во 2022 година како резултат на политиката за едно дете што била во сила од 1980 до 2016 година.
1.3 Економски раст и долг
Народна Република Кина била единствена меѓу најголемите економии во светот што растела во 2020 година, првата година од пандемијата COVID-19. Во 2020 година, БДП на Кина пораснал за 2,3%, додека БДП на САД и на еврозоната се намалил за 3,5% и 6,6% соодветно. Во 2020 година, уделот на Кина во глобалниот БДП се зголемил на 16,8% (во 2016 година бил 14,2%), додека БДП на американската економија сочинувал 22,2% од глобалниот БДП.
Во извештајот на Меѓународниот монетарен фонд од април 2021 година за глобалните економски изгледи, се предвидува дека до 2024 година, кинеската економија се очекува да порасне помалку од претходно очекуваното, додека американската економија се очекува да порасне повеќе. Економската доминација на САД се очекува да продолжи за неколку квартали, за прв пат од 1990 година.
Зголемувањето на кредитите на Кина првенствено е поттикнато од нејзината желба да го зголеми економскиот раст што е можно побрзо. Успешноста на претставниците на месната самоуправа со децении се оценувала речиси целосно според нивната способност да произведат економски раст. Аманда Ли известува: „Како што растот на Кина забави, расте загриженоста дека многу од овие долгови се изложени на ризик од неисполнување на обврските, што може да предизвика системска криза во кинескиот државен финансиски систем“.
Дијана Чојлева, од Енодо Економикс, предвидува дека односот на долгот и БДП на Кина наскоро ќе го надмине оној на Јапонија во екот на нејзината криза: „За да докаже дека Пекинг сфаќа дека се дави во долгови и има потреба од спасител, не гледајте подалеку од активностите на владата. Конечно внесува одреден степен на ценовна дисциплина на пазарот на корпоративни обврзници и активно ги охрабрува странските инвеститори да финансираат намалување на огромна сума на лоши долгови“. Односот на долгот со БДП на Кина пораснал од 178% во К-1 2010 година на 275% во К-1 2020 година и се приближил до 335% во К2 и К3 2020 година. Рајан Хас рекол: „Кина нема продуктивни места за инвестирање во инфраструктурата, а зголемените нивоа на долг дополнително ќе го усложнат нејзиниот пат на раст“.
Кинеската влада редовно ги прегледува податоците за БДП, често кон крајот на годината. Бидејќи месните власти се соочуваат со политички притисок да ги исполнат целите за раст, многу аналитичари се сомневаат во точноста на статистиката. Според Чанг-Таи Хсиех, економист на Бут школата за бизнис во Чикаго и научен соработник во Националното биро за економски истражувања, Мајкл Џенг Сонг, професор по економија на кинескиот универзитет во Хонгконг, и други автори, економскиот раст на Кина можеби бил преценет за 1,7% секоја година помеѓу 2008 и 2016 година, што значи дека кинеската влада можеби ја преценила големината на нејзината економија за 12-16% во 2016 година.
Според Едвард Лутвак, Кина нема да биде оптоварена со огромни економски или демографски проблеми, туку стратешки ќе пропадне бидејќи „царот ги носи сите одлуки и нема кој да го исправи“, и изјави дека геополитички Кина во 2020 година добила една година други земји, користејќи ги мерките на тоталитарната влада, но ова ја довело „кинеската закана“ на прв план, што ги поттикнало другите влади да одговорат.
Социологот Хо-Фунг Хунг тврдел дека иако обемното кинеско задолжување за време на пандемијата СОВИД-19 овозможило брзо враќање по првите мерки за затворање, тоа придонело за веќе длабоката задолженост на многу кинески компании, забавувајќи ја економијата до 2021 година и депресивно долгорочни исходи. Хунг, исто така, истакна дека во 2008 година, иако главно преку пропаганда се тврдеше дека кинескиот јуан може да го надмине американскиот долар како резервна валута, по една деценија јуанот заглави и опадна во меѓународна употреба, рангирајќи се под британската фунта, да не спомни го доларот.
2021 година беше карактеризирана и со кинеската криза со недвижности со Evergrande Group во нејзиниот центар, со над 300 милијарди долари во обврски. Летото 2021 година, во пресрет на новите кинески регулативи за ограничувањата на долгот за претпријатијата за недвижнини, Евергранд се обидел да продаде средства за да се обезбеди готовина, но обидот не бил успешен. Следствено, не ги платил обврските што доспевале и му бил намален рејтингот од меѓународните рејтинг агенции. Во декември агенцијата Fitch Ratings ја класифицирала компанијата во „ограничено стандардно плаќање“.
Во 2022 година, кинескиот БДП пораснал за „само“ 3%, наспроти очекуваните 5,5%. Ова било најниско ниво од 1976 година, и истото се должело на политиката на „нулта толеранција“ за ковид, кризата во секторот на недвижности и падот на побарувачката на глобално ниво.