Туризам во Србија

Туризмот во Србија е официјално признат како примарна област за економски и социјален раст. Хотелскиот и угостителскиот сектор учествувал со приближно 2,2% од БДП во 2015 година. Туризмот во Србија вработува околу 75.000 луѓе, што е околу 3% од работната сила во земјата. Во последните години се зголемува бројот на туристи, особено на странските за околу сто илјади пристигнувања повеќе секоја година. Во 2019 година туризмот оствари приход од речиси 1,698 милијарди долари, при што беа домаќини на 3 милиони и седумстотини илјади туристи, од кои половината беа странци. Кинеските туристи биле најбројни странски посетители, а потоа следат туристите од Босна и Херцеговина, Бугарија, Турција и Германија. Главните дестинации за странските туристи се Белград и Нови Сад, додека домашните туристи претпочитаат бањи и планински одморалишта. Еко-пријателскиот и одржлив туризам стана многу популарен меѓу домашните туристи, при што многу млади посетуваат различни природни резервати и паркови во западниот и јужниот дел на земјата. Србија е позната и по гастрономскиот туризам, и во урбаните и во руралните области на земјата, при што Белград е централната точка за состанување со преку 1800 ресторани, кафулиња, барови и места за ноќен живот.
1 Историја
1.1 Потекло
Потеклото на туризмот во Србија е поврзано со изобилството на термални и минерални извори, толку многу што историјата на српскиот туризам понекогаш се изедначува со историјата на српските бањи. Некои од нив имаа пошироко историско и еволутивно влијание бидејќи околу нив се откриени остатоци од праисториските живеалишта. Поширока, практична употреба дојде со римското освојување во 1 век од нашата ера. Римјаните развиле и други јавни активности како претходници на модерниот туризам, особено околу Сингидунум, претходник на модерен Белград. Ридските предели источно од градот, по течението на реката Дунав функционирале како област за екскурзија, со бројни вили и викендички за побогатите граѓани. Во областа на модерните белградски населби Ада Хуја и Карабурма, кои биле надвор од градот во римскиот период, бројни термални извори биле користени за јавни бањи.
Римските наследници, Византијците, продолжиле да ги користат бањите. Во средновековната српска држава, некои бањи напредувале. Има записи за извори околу Чачак, модерна Овчарска Бања, каде што биле изградени „величествени“ високи куполи, со голем базен, бројни помали базени за ладење (бидејќи термалната вода била премногу топла) и големи дневни и соблекувални. Тие биле отворени и за благородниците и за обичните луѓе. Србија, исто така, наследила важни римски патишта, како што е Виа Милитарис, која во средниот век се развила во Цариградскиот пат, при што некои дополнителни трговски патишта се развиле со текот на времето. Со бројни трговци и каравани кои ја минуваа земјата, угостителските услуги покра патиштата почнале да се развиваат. Тие вклучуваа големи гостилници и каравански станици со пространи внатрешни дворови за чување животни и складирање стоки. Ановите имаа горните катови и соби за спиење, а некои биле наменети само за трговци. Царот Душан воспоставил обврска наречена ''приселица'' со која жителите биле обврзани да бидат домаќини на домашни великодостојници и странски претставници. Тоа било задолжително само за жителите на руралните средини, бидејќи градовите имале гостилници за да ја дадат услугата. Гостилничарите биле обврзани да платат за каква било штета или недостаток за време на престојот на караванот во нивните објекти.
Користењето на бањите продолжило по османлиското освојување во 15 век. Османлиите ја додале специфичната архитектура, која вклучувала турски бањи или ''амами'' и специфична ориентална орнаментика на бањските објекти. По посетата на Овчар Бања во 1664 година, отоманскиот патник Евлија Челебија напишал дека од 40.000 до 50.000 луѓе ја посетуваат во текот на летната сезона, но исто така ја опишал бањата како локација на бројни саеми и како главно трговско место. Некои од ''амамите'' опстанале до денес, како во Сокобања, а неколку се уште се во употреба (Брестовачка Бања, Новопазарска Бања). Ридовите источно од Белград останале популарни места за екскурзија за време на отоманскиот период. Вишите класи изградиле бројни викендички, особено на ридот Екмеклук, денес познат како Звездара.
До 2020-тите, втората најпосетувана туристичка атракција во Белград, која обезбедува една третина од девизниот приход за градот, беше боемскиот кварт Скадарлија, винтиџ улица преполна со ''кафани''. Првата кафана во Белград, ориентален бистро стил, била отворена во 1522 година и била спорно најстарото место од тој тип во Европа. Се служело само турско кафе, но подоцна некои понудија и ''наргиле''. И покрај честите отоманско-хабсбуршки војни во 17 и 18 век и промената на окупационите владетели во Белград и северна Србија, бројот на кафани секогаш бил висок.
Бидејќи Србија остана на главната трговска рута што ги поврзува Блискиот Исток и Западна Европа, местата за гостопримство покрај патиштата продолжиле да се развиваат. За време на османлискиот период, караваните се зголемуваат, вклучувале нови животни, па биле забележани карваните од 500-650 камили. Кога Челебија го посетил Белград во 1661 година, изброил 21 хан и 6 каравансараи. Најголем бил Каравансарајот на Мехмед-паша Соколовиќ кој имал „160 оџаци“, додека некои од поголемите имале дури и харемски делови.
1.2 Рани модерни случувања
Раните корени на модерниот туризам во Србија може да се проследат во 19 век. Српската влада, а и лично владетелите, активно учествуваа во развојот на бањите, ангажирајќи странски геолози за истражување на бањските води и испраќајќи медицински лица во новоформираните бањски центри. Со текот на времето, тие привлекоа странски посетители, главно од Австроунгарија и Грција. До Првата светска војна, Бања Ковиљача, Нишка Бања и Врањска Бања се појавуваат како најпосетувани бањи, иако Врњачка Бања, Сокобања и Рибарска Бања се сметаат за едни од најстарите. Популарно беше и едно од најновите откриени, Матарушка Бања, основана кон крајот на 19 век.
Хотелски услуги во градовите во времето насочуваат во голем број на видови: бистри, меана, гостилница, Кан, Сарај, локал, крчма, бизкуз, биртија, а подоцна ресторан и хотел'','' но сè до средината на 19 век, тие останаа места од ориентален тип. Во 1847 година, владејачкиот принц Александар Караѓорѓевиќ ја кодифицирал работата на објектите за угостителство. Првиот хотел во Белград „Код Јелена“ е изграден во 1843 година. Подоцна позната како „Старо Ждање“, ја имаше првата сала за бал во Белград и воведе европски стил на забава. Во Белград започна изградбата на различни модерни хотели, меѓу кои „Европа“ (1867), „Национал“ (1868), „Српска Круна“ (1869), „Париз“ (1870), „Лондон“ (1873), „Славија“ (1883), „Москва“ (1908) и „Бристол“ (1912).
Иако развојот на туризмот бил поттикнат од растечката средна класа, многумина сè уште не можеле да патуваат низ државата, па така се развиле понатамошните области за екскурзија низ градовите. Главна област сега станаа јужните ридови на Белград. Првиот беше паркот Топчидер. Засадувањето на паркот започна во 1830-тите. По изградбата на железничката станица Топчидер во 1884 година, а подоцна и воведувањето на трамвајската линија бр.3, таа стана достапна за сите од центарот на градот. Соседната шума во Кошутњак следеше кога некогашното кралско ловиште од 1840-тите беше приспособено во јавниот парк во 1903 година. Поради поволните климатски услови, во шумата е изграден летниот санаториум за деца. Поранешното вештачко Киевско Езеро е формирано во 1901 година. Бидејќи и Киево имаше своја железничка станица, беа организирани специјални туристички возови за превоз на белграѓани.
Витален поттик за развојот на меѓународниот туризам беше изградбата на првата железница во 1884 година. Генерално, развојот на транспортот секогаш го туркаше растот на туризмот, како во 1892 година кога беше организиран јавен превоз во Белград, и по 1903 година кога беше изградена мрежата на модерните улици по доаѓањето на првите автомобили.
Големиот развој на туризмот на почетокот на 20 век беше прекинат со избувнувањето на Првата светска војна.
1.3 Интербелум
Во 1918 година Србија стана дел од новата држава, подоцна наречена Југославија. На српската територија, бањите останаа во основа единствените соодветни туристички центри до Втората светска војна. Вилите на кралското семејство и богатите индустријалци и трговци ја поттикнаа изградбата на куќи и хотели. Тие станаа урбани центри и мали градови. Посетата на бањите стана прашање на престиж и тие останаа неизмерно популарни. Во 1937 година, Врњачка Бања имаше пет пати повеќе посетители од Дубровник, на јадранскиот брег (во модерна Хрватска), веројатно најпопуларното одморалиште во поранешна Југославија. Во 1922 година имало над 2 милиони ноќевања само во бањите на Моравска бановина, кои покривале помал дел од територијата на сегашната Србија.
Во 1920 година, Белград стана станица на постојаната рута на познатиот Ориент Експрес. Исто така во 1920-тите, туристичкиот сообраќај се разви на големите реки, како Дунав, Сава и Тиса. На натамошниот раст на туризмот големо влијание имаше развојот на воздушниот сообраќај. Државниот авиопревозник Аеропут е основан во 1927 година, истата година кога белградскиот меѓународен аеродром Бежанија стана оперативен. Југославија наскоро разви мрежа на аеродроми.
Белград е прогласен за туристичко место во 1936 година. Изградбата на Белградскиот саем во 1937 година помогна градот да се претвори во меѓународно туристичко жариште и поттикна брза изградба на бројни хотели, други угостителски места и формирање на гимназија за угостителство. Првиот меѓународен саем во 1937 година беше домаќин на изложувачи од 17 европски, американски и азиски земји. Над 310.000 луѓе ја посетија изложбата, повеќе отколку што имаше жители во Белград во тоа време. Ова беше проследено со бројни други изложби, вклучувајќи го и првиот саем за автомобили, белградски саем за автомобили во 1938 година. Во 1939 година, во градот беше организирано Гран При на Белград, претходник на модерната Формула 1.
Исто како и во 1914 година, овој брз туристички развој беше скратен од војната.
1.4 Повоен период
Туризмот повторно доби големо економско значење дури во 1970-тите. Но, до 1980-тите Југославија беше важна туристичка дестинација на Балканот. Ноќевањата беа скоро 12 милиони годишно, од кои околу 1,5 милиони биле од странски туристи. Настаните околу распадот на Југославија доведоа до значителен пад и на рекреативниот и на деловниот туризам.
Новите комунистички власти по војната ги направија бањите многу подостапни. Ослободени од буржоаскиот елитизам, бањите станаа центри за здравствен туризам и места за семејни одмори, при што беа изградени бројни работнички и синдикални одморалишта.
Број на туристи во Србија од 1948 до 1999 година. Посетителите од остатокот на Југославија (од 1992 година само од Црна Гора) се вбројуваат како домашни.
+1940-тите и 1950-тите, година, Пристигнувања, Домашни, Странски
1948, 480.000, 463.200, 16.800
1949, 567.000, 557.700, 9.300
1950, 754.000, 747.200, 6.800
1951, 823.000, 810.500, 12.500
1952, 846.000, 826.500, 19.500
1953, 1.047.000, 1.012.700, 34.300
1954, 865.000, 825.300, 39.700
1955, 888.000, 837.200, 50.800
1956, 942.000, 877.600, 64.400
1957, 1.029.000, 955.400, 73.600
1958, 1.131.000, 1.043.800, 87.200
1959, 1.275.000, 1.161.800, 114.000
+1960-тите, година, Пристигнувања, Домашни, Странски
1960, 1.538.000, 1.405.800, 133.000
1961, 1.518.000, 1.365.000, 153.000
1962, 1.484.000, 1.289.000, 195.000
1963, 1.634.000, 1.361.000, 273.000
1964, 2.015.000, 1.699.000, 316.000
1965, 2.242.000, 1.859.000, 383.000
1966, 2.460.000, 1.987.000, 473.000
1967, 2.578.000, 2.057.000, 521.000
1968, 2.819.000, 2.242.000, 577.000
1969, 3.152.000, 2.490.000, 662.000
+1970-тите, година, Пристигнувања, Домашни, Странски
1970, 3.323.000, 2.636.000, 687.000
1971, 3.369.000, 2.665.000, 704.000
1972, 3.373.000, 2.673.000, 700.000
1973, 3.700.000, 2.879.000, 821.000
1974, 3.860.000, 3.095.000, 765.000
1975, 4.021.000, 3.179.000, 842.000
1976, 4.144.000, 3.297.000, 847.000
1977, 3.967.000, 3.123.000, 844.000
1978, 4.162.000, 3.321.000, 841.000
1979, 4.136.000, 3.301.000, 835.000
+1980-тите, година, Пристигнувања, Домашни, Странски
1980, 4.328.000, 3.460.000, 868.000
1981, 4.386.000, 3.533.000, 853.000
1982, 4.447.000, 3.632.000, 815.000
1983, 4.419.000, 3.675.000, 744.000
1984, 4.606.000, 3.820.000, 786.000
1985, 4.746.000, 3.899.000, 847.000
1986, 4.725.000, 3.869.000, 856.000
1987, 4.591.000, 3.691.000, 900.000
1988, 4.507.000, 3.577.000, 930.000
1989, 4.158.000, 3.217.000, 941.000
+1990-ти, година, Пристигнувања, Домашни, Странски
1990, 3.949.000, 3.068.000, 881.000
1991, 2.823.000, 2.476.000, 347.000
1992, 2.693.000, 2.557.000, 136.000
1993, 2.107.000, 2.038.600, 68.400
1994, 2.172.000, 1.954.000, 218.000
1995, 2.432.000, 2.228.000, 204.000
1996
1997
1998
1999
1.5 21ви век
Во дваесет и првиот век туризмот почна да закрепнува: бројот на странски посетители бил 90% поголем во 2004 година отколку во 2000 година, а приходите од странскиот туризам се зголемиле повеќе од тројно помеѓу 2002 и 2004 година, на околу 220 милиони американски долари. До 2010 година приходите од меѓународниот туризам пораснаа на 798 милиони американски долари.
До 2020 година имаше 35 официјално прогласени и оперативни бањи. Сепак, многу дополнителни останаа без работа за време на меѓународните санкции во 1990-тите и преодниот период во 2000-тите. На пример, Јошаничка Бања беше затворена, Нишка Бања во основа беше надвор од употреба, додека Врњачка Бања и Сокобања се издигнаа. Во бањите се изградија нови хотели, па исто толку велнес центри.
Поради пандемијата на КОВИД-19, туристичката индустрија во Србија се соочува со огромни финансиски мултимилионски загуби. Бројот на вкупните туристички пристигнувања во 2020 година е најмал во изминатите две децении, но се очекува тој да закрепне и да се стабилизира во блиска иднина.
2 Меѓународно познати годишни настани
+, Име, Локација, Месец, Вид на фестивал
Филмски и музички фестивал во Кустендорф, Дрвенград, јануари, Филмски и музички фестивал
Гитаријада, Заечар, јуни, Рокенрол музички фестивал
Палички европски филмски фестивал, Палиќ, јули, Фестивал на европски филм
Егзит фестивал, Нови Сад, јули, Фестивал на електронска музика
Фестивал на трубите во Гуча, Гуча, август, Фестивал на дувачки оркестар
Нишвил, Ниш, август, Фестивал на џез музика
Lovefest, Врњачка Бања, август, Фестивал на електронска музика
Денови на пиво, Зрењанин, август, Фестивал на пивото
Лесковачки скара фестивал, Лесковац, септември, Фестивал на месо на скара
3 Статистика
3.1 Пристигнувања годишно
Година, Пристигнувања, Домашни, Странски
2003, 1,997,947, 1,658,664, 339,283
2004, 1,971,683, 1,579,857, 391,826
2005, 1,988,469, 1,535,790, 452,679
2006, 2,006,488, 1,537,646, 468,842
2007, 2,306,558, 1,610,513, 696,045
2008, 2,266,166, 1,619,672, 646,494
2009, 2,021,166, 1,375,865, 645,301
2010, 2,000,597, 1,317,916, 682,681
2011, 2,068,610, 1,304,443, 764,167
2012, 2,079,643, 1,269,676, 809,967
2013, 2,192,435, 1,270,667, 921,768
2014, 2,194,268, 1,165,536, 1,028,732
2015, 2,437,165, 1,304,944, 1,132,221
2016, 2,753,591, 1,472,165, 1,281,426
2017 , 3,085,866, 1,588,693, 1,497,173
2018, 3,430,522, 1,720,008, 1,710,514
2019, 3,689,983, 1,843,432, 1,846,551
2020, 1,820,021, 1,374,310, 445,711
2021, 541,570, 412,845, 128,725
|
3.2 Пристигнувања по земја
, 2020, , , 2021(Јан-Апр),
#, Држава, Пристигнувања, , Држава, Пристигнувања
1, Босна и Херцеговина, 51,459, Босна и Херцеговина, 18,887
2, Хрватска, 26,970, Русија, 13,537
3, Бугарија, 26,841, Македонија, 13,052
4, Црна Гора, 26,332, Црна Гора, 11,844
5, Турција, 25,079, Турција, 6,649
6, Германија, 25,064, Германија, 6,066
7, Македонија, 21,498, Хрватска, 6,021
8, Русија, 20,259, Словенија, 3,876
9, Романија, 17,959, Бугарија, 3,420
10, Кина влукувајќи го Хонгконг, 17,641, Италија, 3,403
11, Словенија, 15,735, Кина вклучувајќи го Хонгконг, 3,211
12, Грција, 13,395, Австрија, 3,127
13, Израел, 12,862, Франција, 2,539
14, Италија, 11,448, САД, 2,374
15, Франција, 10,469, Романија, 2,109
Вкупен број интернационални посетители, 445,711, Вкупен број интернационални посетители, 128,725
|}