Марселе Кубилиуте

Марселе Кубилиуте (28 јули 1898 &#x2013; 13 јуни 1963) — литванска шпионка и активистка. Таа е единствената Литванка која ги има добиено сите главни литвански ордени. Практично непозната сè до објавувањето на нејзините мемоари во 1999 година, таа денес е призната како легендарна фигура во литванските разузнавачки служби.
Во 1912 година, Кубилуте се преселила во Вилнус каде што работела во редакцијата на литванскиот весник ''„Вилтис“,'' издаван од Антанас Сметона. За време на Првата светска војна, таа евакуирала во Воронеж, а подоцна и во Санкт Петербург, каде што дипломирала гимназија. Во 1918 година, таа се вратила во Вилнус каде што уредувала литвански периодични изданија, организирала помош за повредени и затворени литвански војници и станала шпион за литванската влада. Таа собрала информации за полските воени сили и одиграла клучна улога во добивањето на документи кои припаѓале на Полската воена организација што помогнале во спречувањето на планираниот државен удар во Литванија во септември 1919 година. Таа морала да избега во Каунас бидејќи полската контраразузнавачка служба се спремала да ја уапси.
Во меѓувоената Литванија, таа продолжила да работи за литванското разузнавање за прашања што се однесувале на Литванците во спорниот регион Вилнус. Во 1925 година, таа се преселила на работа во Министерството за надворешни работи каде што се занимавала со шифри и библиотеката со тајни документи. Таа била активен член на Литванскиот сојуз на стрелци и на Сојузот за ослободување на Вилнус. За време на Втората светска војна, таа одржувала контакти со Литванскиот активистички фронт и се приклучила на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода. Таа им помогнала на многумина да избегнат прогонства од страна на нацистите.
Бела уапсена од НКВД во август 1945 година и осудена на пет години егзил. По враќањето во Литванија во 1949 година, работела како книговодителка во Таураге. КГБ продолжил да ја следи сè додека нејзиното здравје не се влошило во 1958 година поради туберкулоза на коските и рак на дојка. По обемни третмани, таа починала во 1963 година.
1 Биографија
1.1 Ран живот и образование
Кубилиуте била родена на 28 јули 1898 година во Тинџиулијаи во близина на Панемунелис во денешна северна Литванија. Нејзиното семејство било добро ситуирани селани кои учествувале во дистрибуцијата на забранетиот литвански печат. Прво се школувала кај локалниот католички свештеник Јонас Кателе, кој исто така бил активен во литванскиот културен живот. Подоцна посетувала основно училиште во Панемунелис.
Во 1912 година, нејзиниот постар брат Јуозас Кубилиус (избран во првата руска државна дума) ја однел во Вилнус каде што посетувала вечерно училиште и работела во редакцијата на литванскиот весник „Вилтис", објавен од Антанас Сметона. Таа била поканета од свештеникот Фабијонас Кемешис да емигрира во САД, но нејзината мајка се разболела и таа се вратила во родниот Тинџиулијаи за да се грижи за неа.
Во 1915 година, кога германската царска армија се приближувала кон Вилнус, Кубилуте била евакуирана заедно со други литвански студенти во Воронеж во Русија. Таа се разболела, а нејзиниот брат Јуозас ја однел во Санкт Петербург во 1916 година. Тој починал во март 1917 година. Неговиот погреб го чиноначалствувал Јуозас Тумас-Вајжгантас. Кубилуте развила чувства кон поетот Јулиус Јанонис, кој ги поддржувал болшевиците. Сепак, тој бил болен од туберкулоза и починал од самоубиство во мај 1917 година. Потоа таа се свршила со лекар, но тој бил убиен во Руската граѓанска војна. Сепак, Кубилуте успеала да дипломира гимназија и ги завршила своите курсеви по книговодство до есента 1918 година.
1.2 Активист во Вилнус
Кубилиуте се вратила во Литванија кон крајот на 1918 година. Се преселила во Вилнус каде што живеела во студентски дом организиран од Емилија Вилеишиене. Кубилиуте нашла работа во банка, а подоцна и во редакциите на литванските списанија „Nepriklausomoji Lietuva" и „Vilniaus garsas". По работата, организирала часови за деца на литвански работници. На часовите присуствувале 25 деца.
Кон крајот на 1918 година, поручникот Јуозас Матусаитис ја регрутирал Кубилиуте да работи за литванската разузнавачка служба. Вилнус често менувал раце: Советите го окупирале на почетокот на Литванско-советската војна во јануари 1919 година, но Полска го освоила во април 1919 година за време на Полско-советската војна. Кубилиуте останала во градот и собирала информации за полските сили, воените транспорти, воениот печат итн. и ги пренесувала до литванската влада во Каунас. Според нејзините мемоари, нејзините извори го вклучувале полскиот мајор Антони Јанковски со кого имала долга интимна врска (ниту еден офицер со такво име не е познат во полската војска).
Во август 1919 година, Полската воена организација (ПВО) планирала државен удар во Литванија со надеж дека ќе воспостави нова про-полска влада. Литванската влада дознала за државниот удар и уапсила околу 200 полски активисти, но немала конкретни информации за ПВО или нејзините членови. Алдона Чарнецкаите (уредник на „Głos Litwy" објавен од Миколас Биржишка, секретар на Јонас Басанавичиус, и сестра на Волдемарас Витаутас Чарнецкис) го убедила Петрас Врубљаускас (Пјотр Вроблевски), заменик-командант на ПВО во Вилнус, да им ги предаде документите на ПВО на Литванците. На 21 септември 1919 година, Кубилиуте ги добила документите и им ги префрлила клучните досиеја на Игнас Јонинас и Августинас Волдемарас, кои во тоа време биле во посета на Вилнус на дипломатска мисија. Ова ѝ овозможило на литванската разузнавачка служба да го ликвидира ПМО во Литванија.
Кубилиуте организирала помош за повредени или затворени Литванци, како и за стари лица и сирачиња. Таа погребала 19 литвански војници на Расошките гробишта. Кубилиуте им помогнала на неколку Литванци да избегаат од затвор во октомври 1920 година, носејќи алкохол на полските чувари. Таа била активна и во одбраната на училиштата на литвански јазик во регионот Вилнус и во организирањето протести и бојкотот на изборите за Сејмот на Централна Литванија во јануари 1922 година.
1.3 Меѓувоена Литванија
Бидејќи полската контраразузнавање нудела награда од 5.000 полски злоти за информации за неа, Кубилиуте морала да се пресели од Вилнус (тогаш дел од Втората полска Република) во Каунас. Во 1923 година, таа почнала да студира историја на Универзитетот „Витаутас Магнус" (дипломирала дури во 1936 година).
Таа продолжила да работи за литванската разузнавачка служба фокусирајќи се на прашања што се однесуваат на Литванците во регионот Вилнус. Литванската влада поддржувала разни литвански организации во областа, но немала официјален начин за комуникација со нив. Кубилиуте дејствувала како таен носител на големи суми пари и разни документи што тајно се разменуваа на полско-литванската граница. Во 1925 година, таа се преселила да работи во Министерството за надворешни работи. Работела со шифри и ја организирала тајната архива на министерството. Таа била унапредена во секретарка во 1931 година и во прв секретарка во 1939 година. Нејзини директни претпоставени биле Брониус Казис Балутис и Јуозас Урбшис.
Кубилиуте била активна и во разни литвански организации. Таа се приклучила на Литванскиот сојуз на стрелци во 1920 година. Таа го организирала неговиот таен огранок во Вилнус во 1929 година, но ова тврдење било оспорено. Таа, исто така, се приклучила на Сојузот за ослободување на Вилнус и била избрана во неговиот централен комитет. Таа била членка на Друштвото за грижа за литванските затвореници (Lietuvos kalinių globos draugija) и лично доставувала пакети до затворот Каунас. Таа била активна и во Литванските извиднички одреди.
1.4 Втора светска војна
Кога Литванија го вратила Вилнус како резултат на советско-литванскиот договор за заемна помош, Кубилиуте се вратила во Вилнус. По советската окупација на Литванија во јуни 1940 година, таа ја изгубила работата во Министерството за надворешни работи, но успеала да се вработи во Народниот комесаријат за социјална помош. Во пролетта 1941 година, таа станала секретарка на одделот за историја на Литванската академија на науките.
Веќе во 1941 година, таа го привлекла вниманието на НКВД, која се сомневал дека Кубилиуте собирала информации од Народниот комесаријат и ги пренела до Литванскиот активистички фронт. НКВД имал намера да ја уапси, но таа наводно била предупредена од нејзиниот шеф Јургис Глушаускас и успеала да им избега на безбедносните агенти. Кубилиуте се приклучила на антисоветското Јунско востание при почетокот на германската инвазија на Советскиот Сојуз. Таа била членка на бунтовничкиот штаб во Вилнус. Откако Германците ги распуштиле бунтовничките организации, таа се вработила во библиотека лоцирана во Вилеишисската палата (една од подружниците на Литванската академија на науките), но продолжила со подземните активности. Таа станала активен член на подземниот Сојуз на литвански борци за слобода во август 1942 година. Заедно со други, таа дистрибуирала публикации на синдикатот и основала женска секција во јануари 1943 година.
Кубилиуте им помогнала на разни поединци прогонувани од нацистите. Таа им помогнала на Витаутас Сиријос Гира, Казимиерас Лукша (сопруг на Меиле Лукшиене), и Јургис Глушаускас да избегнат прогон. Организирала помош за литванските интелектуалци, вклучувајќи го и Владас Јургутис, кој бил депортиран во концентрациониот логор Штутхоф. Таа, исто така, ѝ помогнала на Ирена Веисаите, која избегала од Вилношкото гето.
1.5 Советски прогон
За разлика од многу други литвански активистки, Кубилиуте не се повлекла на запад пред приближувањето на Црвената армија. По втората советска окупација на Литванија во 1944 година, Кубилиуте продолжила да работи во библиотеката. На 17 август 1944 година, таа била уапсена од НКВД. Во период од девет месеци, таа била испрашувана 23 пати. Испрашувањата главно се спроведувале ноќе и вклучувале тортура. На 7 јули 1946 година, Специјалниот совет на НКВД ја осудил на 5 години прогонство според член 58 (Кривичен законик на РСФСР).
Прво била депортирана во Ингаир во округот Тоболски. Подоцна била префрлена во Тоболск на медицински третмани, а потоа во округот Атбасар во Казахстан, каде што работела шиејќи крзна. Била ослободена во август 1949 година. Кубилиуте се вратила во Литванија, каде што првично била засолнета од стоматологот Јулија Билиуниене. Брзо се преселила во Таураге, каде што работела како книговодител. КГБ ја следела под сомнение дека продолжила да одржува контакти со меѓувоени јавни личности и активисти (особено со историчарот Игнас Јонинас, поранешниот премиер Леонас Бистрас, последниот министер за надворешни работи Јуозас Урбшис, активистката за правата на жените Стефанија Ладигиене и други). Во документите на КГБ, таа била класифицирана како агент на Германците, а подоцна и на Британците.
Се вратила во Вилнус во 1956 година. Живеела со вдовицата на Лиудас Гира во Жверинас и работела во детска болница. КГБ размислувал да ја регрутира како агент, но нејзиното здравје се влошувало. Таа била болна од туберкулоза на коските и рак на дојка. Таа била лекувана во различни болници и санаториуми од летото 1958 година, вклучително и во болница за туберкулоза во поранешниот Вижулионис Манор. Нејзините поранешни колеги кои се повлекле во Соединетите Држави ѝ испратиле пакети со лекови, облека слично.
Починала на 13 јуни 1963 година и била погребана на Расошките гробишта, покрај литванските војници што ги погребала во 1920 година. На нејзиниот погреб присуствувале многу литвански активисти. Винкас Уждавинис, нејзин поранешен колега од Сојузот за ослободување на Вилнус, одржал говор.
2 Наследство и сеќавање
Поради природата на нејзината работа, таа го чувала својот живот приватен и била практично непозната за јавноста. Кога Ванда Даугирдаите-Сруогиене собирала мемоари за неа во САД, многу од нејзините познаници можеле да посведочат дека им помогнала на многумина, но многу малкумина можеле да споделат конкретни детали за нејзиниот живот, работа или семејство. Јонас Будрис, шеф на литванската контраразузнавачка служба, во своите мемоари ја споменал Кубилиуте само еднаш, велејќи дека судбината на Литванија е во нејзини раце.
Нејзиниот живот привлекол поголемо внимание откако Литванија ја вратила независноста во 1990 година. Во 1998 година, на 100-годишнина од нејзиното раѓање, улица во Лаздињелијај (предградие на Вилнус) била именувана во нејзина чест. Нејзините мемоари за прв пат биле објавени во 1999 година. Во 2023 година, Сејмас (литванскиот парламент) ја одбележал 125-годишнината од нејзиното раѓањето како официјална државна комеморација.
Во 2016 година, Литванската национална радиотелевизија продуцирала ТВ серија „''Laisvės kaina. Savanoriai''" („Цена на слободата. Волонтери") за клучните моменти во историјата на меѓувоената Литванија. Кубилиуте (портретирана од Тома Вашкевичиуте) била еден од главните ликови во серијата. Во 2019 година, режисерката Неринга Даниене ја поставил претставата „''Marcelės legenda''“ („Легендата за Марселе") во Рокишкис. Претставата била прикажана само неколку пати пред да биде откажана поради пандемијата КОВИД-19. Продолжила со снимањето во 2023 година. Во 2023 година, документарен филм за Кубилиуте била режиран од Јустинас Лингис.
3 Награди
Кубилиуте ги добила следниве награди:
* 1928: Орден на Витишкиот крст (2-ри тип, 3-ти степен);
* 1928: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (4-ти степен);
* 1928: Медал за независност;
* 1930: Орден на Витаутас Велики (5-ти степен);
* 1932: Ѕвезда на стрелецот;
* 1938: Орден на литванскиот велик војвода Гедиминас (3-ти степен);
* 2020: Крст за спасување на живот (за спасување на Ирена Вејсаите).
Таа е единствената Литванка која била наградена со сите поголеми литвански ордени.
4 Библиографија
**