Семела

Семела (|Σεμέλη|Semélē), или Тиона (|Θυώνη|Thyṓnē) — најмладата ќерка на Кадмо и Хармонија и мајка на Дионис од Зевс (нејзиниот прадедо) според старогрчката митологија.
Одредени елементи од култот на Дионис и Семела потекнуваат од Фригијците. Тие биле изменети, проширени и разработени од страна на јонските грчки колонисти. Дорскиот грчки историчар Херодот (околу 484–425 п.н.е.), роден во градот Халикарнас под Ахеменидското Царство, кој го дава сведоштвото за Кадмо, проценува дека Семела живеела или 1000 или 1600 години пред неговата посета на Тир во 450 п.н.е. на крајот од Грчко-персиските војни (499–449 п.н.е.) или околу 2050 или 1450 п.н.е. Во Рим, божицата Стимула била идентификувана како Семела.
Семела била тема на денес изгубената трагедија од Есхил наречена ''Семела'' (''Σεμέλη'').
1 Етимологија
Според некои лингвисти, името Семела е трако-фригиско, изведено од коренот на праиндоевроски збор што значи „''земја''“. Еден фригиски натпис се однесува на ''diōs zemelō'' (grc). Првиот збор одговара на грчкиот ''збор Зевс'' (генит. Диос), а вториот на ''земја'' во некои индоевропски јазици. Јулиј Покорниј го реконструирал нејзиното име од коренот на зборот ''*'' mis што значи „земја“ и го поврзува со тракиското txh, „мајка земја“. Споредливо е со Жемина (изведено од žemė – земја), божицата на земјата (мајка божица) во литванската митологија, и Земе, исто така позната како Земес-мате, словенска и латвиска божица на земјата.
Малори и Адамс сугерираат дека, иако Семела е „етимолошки поврзана“ со други сродни имиња на мајката Земја/божицата на Земјата, нејзиното име може да епозајмено „од друг индоевропски извор“, а не наследено како дел од старогрчкиот лексикон. Буркерт напишал дека иако Семела е „очигледно негрчка“, „не е можно да се потврди дека Семела е трако-фригиски збор за земја отколку да се докаже приоритетот на лидиската xld преку Бах како име за Дионис“. Мартин Вест го извел фригиското ''zemelo'', старословенското ''zemlya'', литванското ''zēmē'' од индоевропското име *dʰéǵʰōm (земја). Семела се смета дека е тракиско име на божицата на земјата од ''gʰem-elā''. Изговорот веројатно бил Zemelā.
Етимолошки врски на трако-фригиската Семела со балто-словенски земски божества се забележани, бидејќи алтернативното име за балтичка Земина е Жемеле, и во словенските јазици, зборот Семела би можело да биде изведен од „семе“ и „земја“. Според Борисов, „таа би можела да биде важна врска што ги поврзува древните тракиски и словенски култови (...)“.
2 Митологија
2.1 Заведување од Зевс и раѓање на Дионис
Во една варијанта на митот, Семела била свештеничка на Зевс, и во една прилика Зевс ја набљудувал како извршува колење на бик на неговиот олтар, а потоа плива во реката Асоп за да се исчисти од крвта. Летајќи над сцената во облик на орел, Зевс се заљубил во Семела и постојано ја посетувал тајно.
Неговата сопруга, Хера, божица љубоморна на узурпаторите, ја открила неговата љубовна афера со Семела која подоцна забременила. Појавувајќи се како старица,, Хера се спријателила со Семела, која ѝ се доверила дека нејзиниот љубовник всушност е Зевс. Хера се преправала дека не ѝ верува и посеала семе на сомнеж во нејзиниот ум. Љубопитна, Семела го замолила Зевс да ѝ даде благодет. Потоа, Зевс, сакајќи да ѝ угоди на својата сакана, ветил на реката Стикс дека ќе ѝ даде сè што ќе посака. Потоа таа побарала Зевс да се открие во сета своја слава како доказ за неговата божественост. Иако Зевс ја молел да не го бара ова, таа упорно инсистирала и тој бил принуден од својата заклетва да се покори. Зевс се обидел да ја поштеди покажувајќи ѝ ги најмалите од своите стрели и најретките облаци од грмотевици што можел да ги најде. Смртниците, сепак, не можеле да ги гледаат боговите без да ги изгорат, а таа загинала, проголтана во пламен запален од молња.
Зевс го спасил Дионис, сепак, сошивајќи го во неговиот бут (оттука и епитетот Ејрафиотес, „вшиен“, од Хомеровата химна). Неколку месеци подоцна, се родил Дионис. Ова довело до тоа да биде наречен „двапати родениот“.
Кога пораснал, Дионис успеал да ја спаси својата мајка од Ад, и таа станала божица на планината Олимп, со новото име ''Тиона'', претседавајќи со бесот инспириран од нејзиниот син Дионис. Подоцна во епот ''Дионисијака'', Семела, сега воскресната, ѝ се фали на својата сестра Ино како Кронида („синот на Кронос“, односно Зевс), „орачот на нејзината нива“, ја продолжила бременоста на Дионис и сега нејзиниот син им се придружува на небесните божества на Олимп, додека Ино страда со убиецски сопруг (бидејќи Атамас се обидел да ја убие Ино и нејзиниот син) и син кој живее со поморски божества.
2.2 Импрегнација од Зевс
Во ''„Фабули'' 167“ на Гај Јулиј Хигин, или подоцнежен автор чие дело му се припишува на Хигин, постои приказна поврзана со Семела. Во неа, Дионис (наречен Либер) е син на Јупитер и Просерпина и бил убиен од Титаните. Јупитер ѝ го дал своето искинато срце во пијалок на Семела, која на овој начин забременила. Но, во друг опис, Зевс самиот го голта срцето, за да го роди своето семе од Семела. Потоа Хера ја убедува Семела да го замоли Зевс да дојде кај неа како бог, и откако го сторила тоа, таа умира, а Зевс го запечатува нероденото бебе во неговиот бут. Како резултат на ова, Дионис „бил наречен и Диметор [од две мајки]“. ... бидејќи двајцата ''Диониси'' се родени од еден татко, но од две мајки“
Уште една варијанта на приказната за митот се наоѓа кај Калимах и грчкиот писател од 5 век од н.е. Нон.<ref>Nonnus, ''Dionysiaca'' 24. 43 ff'' — translation in Во таа варијанта, првиот Дионис се нарекува Загреј. Нон не го претставува зачнувањето како девствено; туку, белешките на уредникот велат дека Зевс го проголтал срцето на Загреј и ја посетил смртната жена Семела, која ја завел и ја забременил. Нон ја класифицира аферата на Зевс со Семела како една од дванаесетте, а другите единаесет жени од кои родил деца се Ија, Европа, Плутон, Данаја, Ајгина, Антиопа, Леда, Дија, Алкмена, Лаодамеја, мајката на Сарпедон, и Олимпија.
3 Места
Највообичаеното место за приказната за Семела е палатата која се наоѓала во акрополата на Теба, наречена ''Кадмеја''. Кога Павсаниј ја посетил Теба во 2 век од н.е., му била прикажана токму венчалната одаја каде што Зевс ја посетил и го родил Дионис. Бидејќи ориентален врежан цилиндричен печат пронајден во палатата може да се датира од 14-13 век, митот за Семела мора да е од микенско или постаро потекло. Кај Алкионското Езеро во близина на праисториското наоѓалиште Лерна, Дионис, воден од Просим или Полимн, се спуштил во Тартар за да ја ослободи својата некогаш смртна мајка. Годишни обреди се одржувале таму во класично време; Павсаниј одбил да ги опише.
Иако грчкиот мит за Семела бил локализиран во Теба, фрагментарната Хомерова химна за Дионис го прави местото каде што Зевс го родил богот второ, далечно и митски нејасно:
: „Зашто некои велат, кај Драканон; а некои, на ветровитата Икарија; а некои, на Наксос, о, роден од небото, Инсевн; а други покрај длабоката виорна река Алфеј, таа бремена Семела те родила на Зевс, љубителот на громови. А други, господару, велат дека си роден во Теба; но сите овие лажат. Таткото на луѓето и боговите те родил далеку од луѓето и тајно од белораката Хера. Постои една Ниса, планина највисока и богато израсната со шуми, далеку во Феникија, во близина на потоците на Египет...“
Семела била обожавана во Атина во Ленаја, кога ѝ бил жртвуван едногодишен бик, кој претставува симбол на Дионис. Една деветтина била запалена на олтарот на хеленски начин; остатокот бил кинат и јаден суров од страна на верниците.
Единствена приказна, „која не се наоѓа никаде на друго место во Грција“ и се смета за местна верзија на нејзината легенда, ја раскажува географот Павсаниј во неговиот ''Опис на Грција'': откако го родила својот полубожествен син, Дионис, чиј татко бил Зевс, Семела била протерана од царството од нејзиниот татко Кадмо. Нивната казна била да бидат ставени во ковчег или кутија и фрлени во морето. За среќа, ковчегот во кој се наоѓале бил исфрлен од брановите кај Прасија. Сепак, се претпоставува дека оваа приказна можеби била позајмена од приказната за Данаја и Персеј.
''Семела'' е едно од трагедиите кои биле напишани од страна на Есхил, која денес е изгубена, освен неколку редови цитирани од други писатели и фрагмент од папирус од Оксиринх, P. Oxy. 2164.
4 Во етрурската култура
Семела е потврдена со етрурското име под формата Семла, прикажано на задната страна од бронзено огледало кое датира од четвртиот век п.н.е.
5 Во римската култура
Во Стар Рим, една шума ''(лукус)'' во близина на Остија, која се наоѓала помеѓу Авентинскиот рид и устието на реката Тибар,, била посветена на божица по име Стимула. Вилхем Рошер го вклучува името ''Стимула'' меѓу ''индигитамента'' , списоците на римски божества што ги воделе свештениците за да се осигурат дека точната божественост се повикува во јавните ритуали. Во својата поема за римскиот календар, Овидиј (починал во 17 година од н.е.) ја идентификува оваа божица со Семела:
Свети Августин забележал дека шумата на божицата била местото на дионисискиот скандал што довело до официјални обиди за потиснување на култот. Римјаните ги гледале прибегарките со сомнеж, врз основа на извештаи за екстатичко однесување спротивно на римските општествени правила и тајноста на иницијацискиот обред. Во 186 година п.н.е., римскиот сенат презел строги мерки за ограничување на култот, без да го забрани. Религиозните верувања и митовите поврзани со Дионис биле успешно адаптирани и останале распространети во римската култура, што е потврдено на пример од дионисиските сцени на римското ѕидно сликарство и на саркофазите од 1 до 4 век од н.е.
Грчкиот култ на Дионис се развил помеѓу Етрурците во архаичниот период и бил компатибилен со етрурските религиозни верувања. Еден од главните принципи на дионисиските мистерии што се прошириле во Лацио и Рим бил концептот на преродба, во кој сложените митови околу раѓањето на самиот бог биле централни. Божествата на раѓањето и детството биле важни за римската религија; Овидиј ја идентификувал сестрата на Семела, Инона, како грижлива божица Матер Матута. Оваа божица имала голем култен центар во Сатрикум, кој бил изграден 500–490 година п.н.е. Женската сопруга која се појавува со Бах во акротериските статуи таму може да биде или Семела или Аријадна. Парот бил дел од Авентинската тријада во Рим како Либер и Либера, заедно со Церера. Храмот на тријадата се наоѓа во близина на Шумата на Стимула, а шумичката и нејзиното светилиште се наоѓале надвор од светата граница на Рим можеби како „темната страна“ на Авентинската тријада.
6 Во класичната традиција
Во подоцнежната митолошка традиција на христијанскиот период, античките божества и нивните наративи честопати биле толкувани алегорично. На пример, во неоплатонската филозофија на Хенри Мор (1614–1687), се сметало дека Семела отелотворува „интелектуална имагинација“ и била толкувана како спротивност на Арахна, „сентилна перцепција“.
Во 18 век, приказната за Семела била основа за три опери со исто име, првата од Џон Еклс (1707, по либрето од Вилијам Конгрев), друга од Марин Маре (1709) и трета од Џорџ Фридрих Хендл (1742). Делото на Хендл, засновано на либретото на Конгрев, но со дополнувања, првично било дадено како ораториум за да може да се изведува во серија концерти за време на Велигденскиот пост; премиерата била на 10 февруари 1744 година. Германскиот драматург Шилер создал зингшпил насловен како ''Семела'' во 1782 година. Викторијанската поетеса Констанс Наден напишала сонет во гласот на Семела, првпат објавен во нејзината збирка ''„Песни и сонети на пролетта“ од'' 1881 година. Пол Дукас ја компонирал кантата „Семела“.
7 Во Македонија
На еден од натписите на мермерен споменик од селото Дуње, Прилепско, покрај имиња на неколку личности, се споменува и името на античката божица на Месечината, Семела. Се работи за надгробен споменик со подолг натпис со имиња од римско потекло (Аурелио, Аурелија), како и имиња со домашно потекло (Лисимах), како и име на жена која го носела името на божицата Семела. Давањето божествени имиња на лица не е потврдено во околните области на Македонија, поради што се смета дека тоа било обичај само во Македонија.
Според митологијата, таткото и мајката на Семела, Кадмо кој е основач на Теба, по пророштво на Дионис морал да го напушти својот град и како водач на варварски племиња на кочија со впрегнати јунаци ограбил многу грчки градови, дури и храмот на Аполон. Кадмо и неговата жена Хармонија, всушност, побегнале во земјата на Енхелејците (некаде Енгеланите), кои како племе живееле во околината на денешниот Охрид.
Овој култ се славел со тоа што диви жени, нејзини свештенички, растргнувале на девет дела едногодишен бик кој го претставувал Дионис и потоа ѝ го принесувале како жртва. Едно парче од бикот печеле, а другите делови ги јаделе живи. Што се однесува до култот во Мариово, тој и денес е присутен на своевиден начин, преку верувањето дека постојат жени–бајачки кои можат да ја „симнат“ месечината во гумно. Некоја бајачка од селото Вепрчани, кое се наоѓа на околу 8 км североисточно од Дуње, ја „симнувала“ месечината во некое од тамошните гумна.
8 Астрономски тела именувани по неа
* Тиона: сателит на Јупитер
* 86 Семела: астероид од главниот појас
9 Музика именувана по неа
* Николаус Штрунгк, ''Семела,'' опера (1681)
* Џон Еклс, ''Семела ,'' опера (1706)
* Марин Мара, ''Семела'', трагедија (1709)
* Фраческо Манчини, ''Ла Семеле,'' опера (1711)
* Елизабет Жаке де ла Гер, ''Семела'', кантата (1715)
* Антонио де Литерес, ''Јупитер и'' ''Семела,'' опера (1718)
* Андре Кардинал Дестуш, ''Семела,'' кантата (1719)
* Јохан Адолф Хасе, ''Ла Семеле'' (1723)
* Георг Фридрих Хандел, ''Семела'', ораториум (1743)
* Пол Дукас, ''Семела,'' кантата (1889)
* Мишел Пол Ги де Шабанон, ''Семеле,'' опера (не е даден датум)