Лоренс Стерн

Лоренс Стерн (роден на 24 ноември 1713 – починал на 18 март 1768) — англо-ирски романописец и англикански свештеник. Најпознат е по своите комични романи ''„Животот и мислењата на Тристрам Шенди, господинот“'' (1759–1767) и ''„Сентиментално патување низ Франција и Италија''“ (1768).
Стерн пораснал во воено семејство, патувајќи главно во Ирска, но кратко и во Англија. Тој студирал на Исусовиот колеџ во Кембриџ, со диплома за свештеник, стекнувајќи диплома и магистратура, и бил ракоположен за свештеник во 1738 година. Додека бил викар на Сатон-он-д-Форест, Јоркшир, се оженил со Елизабет Ламли во 1741 година. Кратко пишувал политичка пропаганда за Виговците, но ја напуштил политиката во 1742 година. Во 1759 година, тој напишал црковна сатира ''„Политичка романса“'', која ја засрамила црквата и била „''запалена''“. Откако го открил својот талент за комедија, на 46-годишна возраст се посветил на пишување хумор како професија. Исто така, во 1759 година, го објавил првиот том од ''„Тристрам Шенди“'', кој доживеал огромен успех и продолжил да се издава во вкупно девет тома. Тој станал книжевна ѕвезда до крајот на својот живот. Покрај неговите романи, објавил и неколку тома проповеди. Стерн починал во 1768 година и бил погребан во дворот на црквата „Свети Ѓорѓи“, на плоштадот Хановер.
1 Животопис
1.1 Ран живот
Лоренс Стерн бил роден во Клонмел, огрофовија Типерери, во Кралството Ирска на 24 ноември 1713 година. Неговиот татко, Роџер Стерн, бил знаменосец во британски полк кој неодамна се вратил од Денкерк. Општествениот статус на Роџер бил многу понизок од оној на неговите неодамнешни предци: дедото на Роџер, Ричард Стерн, бил архиепископ на Јорк. Роџер бил втор син вториот син на Ричард и, следствено, Роџер наследил малку од семејното богатство. Роџер го напуштил своето семејство за да се приклучи на војската на 25-годишна возраст; се пријавил како неовластен војник, што било невообичаено за некој од семејство со висока општествена положба. Роџер се оженил со Агнес Херберт, со моминско презиме Натал, вдовица на воен капетан, во 1711 година. Лоренс бил второто од нивните седум деца, едно од само трите што преживеале до полнолетство.
Првата деценија од животот на Лоренс Стерн била сиромашна и немирна. По неговото раѓање, семејството поминало шест месеци во Клонмел, потоа десет месеци на имотот на мајката на Роџер во Елвингтон, Северен Јоркшир, додека Роџер немал воена служба. Од 1715 до 1723 година, Стернови се селеле постојано (околу еднаш годишно) помеѓу сиромашните семејни сместувања во воени касарни во Британија и Ирска, со кратко сопствеништво на градска куќа во Даблин за време на особено просперитетен период од 1717 до 1719 година. Овие преместувања вклучувале три одделни преселби во Даблин, а во други периоди живееле во Плимут, островот Вајт, Виклоу, Анамо и Карикфергус. Во 1723 година, на десетгодишна возраст, Стерн бил преместен во домаќинството на неговиот чичко во Халифакс, под услов да му ги врати на својот чичко трошоците за неговото издржување и образование. Овој аранжман ги одразувал и слабите финансиски ресурси на таткото на Стерн и затегнатите односи што ги имал со побогатите членови на неговото семејство. Стерн никогаш повеќе не го видел својот татко, бидејќи Роџер потоа бил испратен во Јамајка каде што починал од маларија во 1731 година.
1.2 Образование и црковна кариера
Стерн посетувал интернат во Гимназијата Хиперхолм во Јоркшир, во близина на имотот на неговиот чичко. Таму, тој добил традиционално класично образование. Во јули 1733 година, на дваесетгодишна возраст, бил примен во Исусовиот колеџ во Кембриџ со овластување кое му дозволувало да си го дозволи посетувањето. Дипломирал со диплома за уметности во јануари 1737 година. Стерн бил ракоположен за ѓакон на 6 март 1737 година и за свештеник на 20 август 1738 година. Се вратил во Кембриџ во летото 1740 година за да го добие магистерскиот степен по уметности. Се вели дека неговата религија била „''центристичкиот англикански религиозен систем на неговото време''“, познат како латитудинаризам. Неколку дена по неговото ракополагање за свештеник, Стерн бил награден со викариски дом во Сатон-он-д-Форест во во Јоркшир.
Стерн се оженил со Елизабет Ламли на 30 март 1741 година, и покрај тоа што и тој и таа биле болни од туберколоза. Единствено едно од нивните неколку деца го преживеало детството, ќерка по име Лидија. Во текот на нивниот брак, Стерн имала прељубнички врски и развила „''непријатна, но заслужена репутација на развратник''“.
Во 1743 година, Стерн бил претставен на соседните жители на Стилингтон од страна на преподобниот Ричард Левет, пребендар на Стилингтон, кој бил патрон на живите. Последователно, тој вршел должност и таму и во Сатон. Стерн живеел во Сатон во следните дваесет години, во кое време го продолжил блиското пријателство што започнало во Кембриџ со Џон Хол-Стивенсон, духовит и остварен ''бонвиван'', сопственик на Скелтон Хол во областа Кливленд во Јоркшир.
Животот на Стерн во тоа време станал тесно поврзан со неговиот чичко, Жак Стерн, архиѓакон на Кливленд и прецентор на Јорк Минстер. Чичкото на Стерн бил страствен виговец, и го наговарал Стерн да започне кариера во политичко новинарство. Стерн пишувал анонимни пропаганди во ''Јорк Газетер'' во периодот од 1741 до 1742 година Објавените напади на Стерн врз Конзервативната партија му донеле кариерни услуги од црквата (вклучувајќи и еден предбендар на Јорк Минстер), но и остри лични критики. Стерн нагло го напуштил своето политичко пишување, што довело до трајна расправија со неговиот чичко и ја закочило неговата црковна кариера.
Во 1744 година, Стерн купил неколку парчиња земјоделско земјиште во Сатон, со надеж дека одгледувањето земјоделски култури и млечниот добиток ќе ги надополнат залихите за храна и финансиите на неговото домаќинство. Сепак, фармата не доживеала поголем успех. Во меѓувреме, тој побарал покровителство од Џон Фонтејн, познаник од колеџ кој станал декан на Јорк во 1747 година. За да ја заслужи наклонетоста на Фонтејн, Стерн ја напишал латинската проповед што ја одржал Фонтејн за да го добие својот докторат по теологија. Во 1751 година, Фонтејн му доделил на Стерн многу помало место, комесарство на Поклингтон и Пикеринг. Во 1758 година, Стерн се откажал од директното обработување на својата земја и го изнајмил имотот. Тој се преселил во Јорк за да му помогне на Фонтејн со бирократските задачи, со надеж за понатамошни преференции.
1.3 Пишување
Во 1759 година, Стерн придонел во војната со памфлети поврзана со соперништвата на Фонтејн во црквата. Фонтејн бил критикуван од амбициозниот црковен адвокат, Френсис Топам, кој се пожалил дека неправедно бил занемарен за комесарството доделено на Стерн. Топам и Фонтејн објавиле серија отворени писма во кои се критикувале еден со друг, што поттикнало неколку одговори од нивното познанство. Стерн ја објавил ''„Политичка романса“'' во јануари 1759 година, сатирично дело со карикатури на критичарите на Фонтејн. Невообичаено за памфлет, Стерн експлицитно го приложил своето име на делото. Јоршкиот надбискуп бил засрамен од тоа колку јавни станале внатрешните спорови на црквата и наредил да се изгорат сите 500 примероци од ''„Политичка романса“''. Стерн се согласил, но неколку примероци случајно преживеале од други сопственици.
И покрај недостатокот на успех, ''„Политичка романса“'' претставувала пресвртница за Стерн. Според извештаите, тој подоцна кажал дека пред да ја заврши, „''едвај знаел дека воопшто може да пишува, а уште помалку со хумор, за да го насмее читателот''“. На 46-годишна возраст, Стерн се посветил на пишувањето до крајот на својот живот. Веднаш почнал да работи на својот најпознат роман, ''„Животот и мислењата на Тристрам Шенди, господинот“'', чии први томови биле објавени во 1759 година. Стерн работел на својот познат комичен роман во текот на годината кога починала неговата мајка, неговата сопруга била сериозно болна, а неговата ќерка исто така се разболела од треска. Пишувал најбрзо што можел, составувајќи ги првите 18 поглавја помеѓу јануари и март 1759 година. Стерн позајмил пари за печатење на своето дело, што укажува дека бил уверен во потенцијалниот комерцијален успех на своето дело.
Објавувањето на ''„Тристрам Шенди“'' го направило Стерн познат во Лондон и на континентот. Тој бил воодушевен од вниманието, славно велејќи: „''Не пишував за да бидам нахранет, туку за да бидам славен'' “. Дел од секоја година го поминувал во Лондон, каде што бил прославуван кога се појавувале нови томови. Додека Стерн вредно ја промовирал својата книга, дел од вниманието што го добил било скандалозно: во тоа време, било малку нечесно за секој господин да пишува за финансиска добивка; за свештеник да изгледа мотивиран од пари, а да употребува „непристоен“ хумор за да го оствари тоа, било двојно сомнително. Непристојноста на Стерн била критикувана во серија памфлети од 1760-тите, а бискупот од Глостер го охрабрил да го „поправи својот стил“. Дури и по објавувањето на третиот и четвртиот том од ''„Тристрам Шенди“'', љубовта на Стерн кон вниманието (особено поврзана со финансискиот успех) останал несмалена. Во едно писмо, тој напишал: „''Половина од градот ја злоупотребува мојата книга исто толку горчливо колку што другата половина ја вика кон небото - најдоброто е што ја злоупотребуваат и ја купуваат, и тоа со таква брзина, што продолжуваме со второ издание, што е можно побрзо''.“ Баронот Фоконберг го наградил Стерн со тоа што го назначил за вечен курат на Коксволд во Северниот Рајдинг на Јоркшир во март 1760 година.
Во 1766 година, во раните денови на британските дебати за ропството, композиторот и поранешен роб Игнатиј Санчо му напишал на Стерн, охрабрувајќи го да го употреби своето перо за да лобира за укинување на трговијата со робови. Стерн му вратил дека штотуку напишал сцена во која сочувствува со угнетувањето на еден црн слуга, која се појавила во следниот објавен том на ''„Тристрам Шенди“''. Широко објавениот одговор на Стерн на писмото на Санчо станал составен дел од аболиционистичката книжевност од 18 век.
1.4 Патувања во странство
Повторно борејќи се со лошото здравје, Стерн ја напуштил Англија и заминал во Франција во 1762 година во обид да пронајде клима што ќе му ги ублажи страдањата. Стерн се придружил на дипломатска група што се упатила кон Торино, бидејќи Англија и Франција сè уште биле противници во Седумгодишната војна. Стерн бил задоволен од приемот во Франција, каде што извештаите за генијалноста на ''Тристрам Шанди'' го направиле позната личност. Тој живеел во Париз почнувајќи од јануари 1762 година. Таа пролет, тој направил подготовки да се пресели во Тулуза и таму да му се придружат неговата сопруга и ќерка, чие здравје исто така се влошувало. Тие го сретнале во Париз во јули 1762 година и се преселиле во Тулуза. Тој имал неколку опасни периоди на болест, вклучително и шест недели болен од епидемиска треска, но здравјето на неговата ќерка се подобрило. Во јуни 1763 година, на Стерн му здодеало и семејството тргнало на патување. Во март 1764 година, Стерн ги сместил сопругата и ќерката во Монтобан и се вратил сам во Англија, патувајќи преку Париз; пристигнал во Лондон во мај, а во Јорк во јуни. Повторно патувал низ Франција и Италија од 1765 до 1766 година. Аспекти од неговите искуства во странство биле вклучени во вториот роман на Стерн, ''„Сентиментално патување низ Франција и Италија“''.
1.5 Елиза
На почетокот на 1767 година, Стерн ја запознал Елиза Дрејпер, сопруга на функционер на Британската источноиндиска компанија, додека таа престојувала сама во Лондон. Тој бил воодушевен од шармот и живоста на Елиза и тие започнале меѓусебно флертување. Тие често се среќавале и разменувале минијатурни портрети. Восхитот на Стерн се претворил во опсесија, која тој не се трудел да ја скорие. За негова голема несреќа, Елиза морала да се врати во Индија три месеци по нивната прва средба, каде по една година подоцна починала без повторно да ја види. Во 1768 година, Стерн го објавил своето ''„Сентиментално патување“'', кое содржи некои екстравагантни наводи за неа; а нивната врска предизвикала значителен интерес. Тој исто така го напишал својот ''Дневник за Елиза'', дел од кој ѝ го испратил, а остатокот излегол на виделина кога бил презентиран во Британскиот музеј во 1894 година. По смртта на Стерн, Елиза дозволила десет од неговите писма да бидат објавени под насловот ''„Писма од Јорик до Елиза“'' и успеала да ги потисне нејзините писма до него, иако некои очигледни фалсификати биле изнесени во еден том од ''„Писмата на Елиза до Јорик“''.
1.6 Смрт
Помалку од еден месец откако било објавено делото ''„Сентиментално патување“'', Стерн починал во својот дом на улицата Олд Бонд број 41 на 18 март 1768 година, на 54-годишна возраст. Тој бил погребан во дворот на црквата „Св. Ѓорѓи“, на плоштадот Хановер, на 22 март.
Се шпекулирало дека телото на Стерн било украдено кратко откако било погребано и продадено на анатоми на Универзитетот во Кембриџ. Инцидентно, се вели дека неговото тело го препознал Чарлс Колињон, и дискретно го погребал во црквата „Свети Ѓорѓи“, на непозната парцела. Една година подоцна, група слободни ѕидари поставиле спомен-плоча со римуван епитаф во близина на неговото првобитно погребно место. Втор камен бил поставен во 1893 година, со што биле исправени некои фактички грешки на спомен-плочата. Кога дворот на црквата „Свети Ѓорѓи“ бил реконструиран во 1969 година, меѓу 11.500 ископани черепи, неколку биле идентификувани со драстични исеченици од анатомија или обдукција. Еден бил распознаен како да е со големина што одговара на бистата на Стерн направена од Нолекенс. Черепот се сметал за негов, иако со „извесна сомнеж“. Заедно со блиските скелетни коски, овие остатоци биле префрлени на гробиштата Коксволд во 1969 година од страна на Фондацијата „Лоренс Стерн“. Приказната за повторното погребување на черепот на Стерн во Коксволд е алудирана во романот ''„До Ермитаж“'' на Малколм Бредбери.
2 Дела
Делата на Лоренс Стерн се малку во споредба со другите автори од 18 век со споредлив углед. Раните дела на Стерн биле писмата; тој објавил две проповеди (во 1747 и 1750 година) и се обидел да се занимава со сатира. Тој бил вклучен и пишувал за местната политика во 1742 година. Неговото главно објавување пред ''„Тристрам Шенди“'' била сатирата ''„Политичка романса“'' (1759), насочена кон судирите на интереси во Јорк Минстер. Посмртно објавено дело „Фрагмент на Рамбелеов начин“ се чини дека било напишано во 1759 година. Рабеле бил убедливо омилен автор на Стерн, а во својата преписка, тој јасно ставил до знаење дека се смета себеси за наследник на Рабеле во пишувањето хумор, дистанцирајќи се од Џонатан Свифт.
Романот на Стерн ''„Животот и мислењата на Тристрам Шенди, господинот“'' се продавал широко во Англија и низ цела Европа. Преводите на делото почнале да се појавуваат на сите главни европски јазици речиси веднаш по неговото објавување. Самиот роман започнал со раскажување, од Тристрам, за неговата сопствена концепција. Се одвива главно по она што Стерн го нарекува „''прогресивни отстапувања''“, така што не го достигнува раѓањето на Тристрам пред третиот том. Романот е богат со ликови и хумор, а влијанијата на Рабле и Мигел де Сервантес се присутни низ целиот роман. Романот завршува по 9 тома, објавени во текот на една деценија, но без ништо што би можело да се смета за традиционален заклучок. Стерн вметнува проповеди, есеи и правни документи на страниците на својот роман; и ги истражува границите на типографијата и дизајнот на печатењето со вклучување мермерни страници и целосно црна страница во раскажувањето.
Пресудата на англискиот писател и книжевен критичар Семјуел Џонсон во 1776 година била дека „''Ништо чудно нема да трае долго. Тристрам Шенди не траеше''“. Ова е впечатливо различно од ставовите на континенталните европски критичари од тоа време, кои ги фалеле Стерн и ''Тристрам Шенди'' како иновативен и супериорен. Волтер го нарекол „''јасно супериорен во однос на Рабле''“, а подоцна Гете го фалел Стерн како „''најубавиот дух што некогаш живеел''“. Шведскиот преведувач Јохан Рундал го опишал Стерн како архисентименталист. Стерн влијаел врз различни европски писатели како Дени Дидро и германските романтичари. Неговото дело имало забележително влијание и врз бразилскиот автор Мачадо де Асис, кој ја користел техниката на оддалечување во романот ''„Посмртните мемоари на Брас Кубас“''. Рускиот формалистички писател Виктор Шкловски го сметал ''„Тристрам Шенди“'' за архетипски, квинтесенцијален роман, „''најтипичниот роман на светската книжевност''“. Многу од иновациите што ги вовел Стерн, адаптации во форма што претставувале истражување на она што го сочинува романот, биле многу влијателни за модернистичките писатели како Џејмс Џојс и Вирџинија Вулф, како и за поновите писатели како Томас Пинчон и Дејвид Фостер Волас. Итало Калвино го нарекол ''„Тристрам Шенди“'' „''несомнен предок на сите авангардни романи од нашиот век''“. Во поново време, научните мислења за ''„Тристрам Шенди“'' ги вклучуваат и оние што го минимизираат неговото значење како иновација. Од 1950-тите, следејќи го примерот на Д.В. Џеферсон, постојат оние кои тврдат дека, какво и да е неговото наследство на влијание, ''Тристрам Шенди'' во својот оригинален контекст всушност претставува оживување на многу постара, ренесансна традиција на „''учена духовитост''“ - должејќи се на влијанија како што е пристапот на Скриблер.
Последниот роман на Стерн, ''„Сентиментално патување низ Франција и Италија“'', постојат многу стилски паралели со ''„Тристрам Шенди“'', а раскажувачот е еден од споредните ликови од претходниот роман. При своето прво објавување, ''„Сентиментално патување“'' било топло прифатено од читателите кои го сметале за посентиментално и помалку непристојно од ''„Тристрам Шенди“''. Од смртта на Стерн до деветнаесеттиот век, ''„Сентиментално патување“'' се сметало за најдобро и најомилено дело на Стерн и било пошироко препечатено од ''„Тристрам Шенди“''. Денес, ''„Сентиментално патување“'' често се толкува од критичарите како дел од истиот уметнички проект на кој припаѓа ''Тристрам Шенди''. Покрај неговата фикција, два тома од ''„Проповедите“'' на Стерн биле објавени за време на неговиот живот; повеќе примероци од неговите ''„Проповеди“'' биле продадени во текот на неговиот живот отколку примероци од ''„Тристрам Шенди“''. Во годините по смртта на Стерн, неговото семејство објавило дополнителни проповеди, како и збирки писма од неговата преписка.
3 Историја на објавување
* 1743 – ''Непознатиот свет: Стихови предизвикани од слушање на ѕвончето'' (спорно, веројатно напишано од Хуберт Стогдон) * 1747 – „Случајот на Илија и вдовицата од Церепта“
* 1750 – „Злоупотреба на совеста“
* 1759 – ''Политичка романса''* 1759 – „ Фрагмент во стилот на Рабле “
* 1759 – ''Тристрам Шенди'', том 1 и 2
* 1760 – ''Проповедите на г-дин Јорик'', том 1 и 2
* 1761 – ''Тристрам Шенди'' томови 3–6
* 1765 – ''Тристрам Шенди'', том 7 и 8
* 1766 – ''Проповедите на г-дин Јорик'', том 3 и 4
* 1767 – ''Тристрам Шанди'' том 9
* 1768 – ''Сентиментално патување низ Франција и Италија''* 1769 – ''Проповеди од покојниот преподобен г-дин Стерн'', томови 5–7 (продолжение на ''Проповедите на г-дин Јорик'' ) * 1773 – ''Писма од Јорик до Елиза''* 1775 – ''Писма од покојниот преподобниот г-дин Лоренс Стерн''