Кшиштоф Пендерецки

Кшиштоф Еугениуш Пендерецки (роден на 23 ноември 1933 година во Дебица, починал на 29 март 2020 година во Краков ) - полски композитор, диригент и професор по музика. Претставник на полската композиторска школа во 1960-тите. Професор и ректор на Академијата за музика во Краков.
Тој има компонирано четири опери, осум симфонии и голем број други оркестарски дела, инструментални концерти, хорски амбиент главно за религиозни текстови, како и камерни и инструментални дела. Меѓу неговите најпрепознатливи дела се ''Жртвите на Хирошима - Тренодија'', ''Страста според св. Лука'', ''полски реквием'' и симфонија бр. 3
Студирал композиција на Државното високо музичко училиште во Краков (сега Музичка академија во Краков ), каде што по дипломирањето започнал да работи како академски учител. За првпат станал познат во 1959 година по премиерата на делото С''трофи,''''еманации'' и ''Псалмите Давидови'' на фестивалот Варшавска есен. Тој бил посебно ценет за композицијата ''Трен'' за гудачки оркестар, посветена на жртвите од атомскиот напад на Хирошима и хорското дело ''Страст според св. Лука'' . Неговата прва опера, ''Ѓаволите на Лодун'', била премиерно изведена во Хамбург и Штутгарт во 1969 година. Почнувајќи од средината на 1970-тите, композицискиот стил на Пендерецки се променил, а неговиот прв концерт за виолина се фокусирал на полутон и тритон. Во 1980-тите, го напишал своето хорско дело, ''Полски рекви''
Неговата музика е користена неколкукратно од филмаџиите. Делата на Пендерецки се прикажани во филмови како ''„Егзорцистот“ на'' Вилијам Фридкин, ''„Сјаење“ на'' Стенли Кјубрик, ''„Диво во срцето“ на'' Дејвид Линч, ''„Деца на човештвото“ на'' Алфонсо Куарон, ''„Катин“ на'' Анджеј Вајда и ''„Островот Шатер“ на'' Мартин Скорсезе. Тој исто пишувал музика за голем број полски и странски филмови.
Добил голем број престижни награди за својата работа, вклучувајќи ја и наградата Италија, двакратно: во 1967 и 1968 година, и четири Греми награди : во 1988, 1999 година (две) и 2017 година. Голем број универзитети во Европа и САД му доделиле титулата почесен доктор . Пендерецки имал почесно државјанство на Бидгошч и бил почесен претседател на Сојузот на полските композитори. Добил голем број државни одликувања. Витез на највисокото полско одликување, Орденот на белиот орел. Исто така, постојано бил номиниран за наградите на Фонографската академија „Фридерик“ во категориите класична музика (вклучувајќи го четири пати во категоријата композитор на годината на класична музика). Во 2009 година го добил Златниот Фридерик за животно дело во класичната музика.
Бил член на Полската академија за учење и на ЗПАВ фонографската академија.
Во 2012 година, Гардијан го нарече „веројатно најголемиот жив полски композитор“.
1 Раните години
Роден е на 23 ноември 1933 година во Дебица. Бил син на адвокатот Тадеуш Пендерецки и Зофија. По неговата баба од страна на таткото, Стефанија Шилкевич, тој имал ерменско потекло, додека од страната на неговата мајка бил Германец. Потекнувал од семејство со уметнички традиции, музичари биле неговиот татко, како и неговиот дедо, Роберт Бергер (професионално банкар); Тадеуш Кантор бил негов братучед.
На шестгодишна возраст, посетувал часови по пијано, од кои се откажал поради непедагошкиот пристап на неговиот учител. По завршувањето на Втората светска војна почнал да учи да свири виолина. Работел и со Станислав Дала, покрај него почнал да ги пишува своите први композиции. За време на војната се соочувале со недостатокот на нотни записи за виолински етиди, а тоа ги принудило сами да ги пишуваат вежбите. Исто така, земал часови по композиција од Францишек Сколишевски. Во периодот 1955–1958 студирал композиција на Државната виша музичка школа во Краков во класата на Артур Малавски.
2 Кариера
Во 1959 година, освоил три први награди на конкурсот на Здружениоето на Полски Композитори за неговите композиции: С''трофи,''''еманации'' и ''Псалмите Давидови.'' Како награда добил стипендија која му овозможила да оди на странски универзитет. Во тој период со пријателите (вкл. Пјотр Скржињецки и Бронислав Хроми ) го основале Пивница под Баранами (под овните).
Во исто време започнал да компонира музика за театар и филм. Првата театарска претстава со музиката на Пендерецки била ''Златен клуч'' / на Јекатерина Борисова во режија на Владислав Јарема (премиерата е изведена на 12 мај 1957 година во Краков во куклениот театар „Гротеска“). Во 1959 година, во студиото за цртани филмови во Биелско-Биала, тој создал музика за првиот анимиран филм, ''Буландер и ѓавол'', во режија на Јержи Зицман и Лехослав Маршалек. Во 1959 година ја напишал партитурата за првиот краток фантастичен филм на Јан Ломницки, „''Нема крај на големата војна“'' (Варшава). Во следните години, создал над дваесет оригинални музички поставки за драмски и над четириесет куклени претстави и компонирал оригинална музика за најмалку единаесет документарни и играни филмови како и дваесет и пет анимирани филмови за возрасни и деца.
Меѓународно познат по дела со оригинални звучни бои, често користејќи неконвенционални техники на артикулација (на пр. тапкање по дното на гудачките инструменти). Оваа композициска техника била наречена соноризам, а во овој стил меѓудругото беше создадена ''Страста според св. Лука''. Набргу потоа ја создал првата опера ''Ѓаволите на Луден'', која била премиерно прикажана на 20 јуни 1969 година во операта во Хамбург, во режија на Конрад Свинарски.
Од 1973 година се занимавал со диригирање, водејќи полски и светски симфониски ансамбли, изведувајќи меѓу другото, дела од Бетовен, Шуберт, Менделсон, Шостакович како и сопствени дела.
Од 1978 година бил член на Социјалниот комитет за реставрација на спомениците во Краков (СКОЗК) .
Во 1996 година го компонира симфонискиот ораториум Седум Порти на Ерусалим нарачан од градот Ерусалим по повод јубилејот 3000 години на Светиот Град. Папремиерата поставена во Ерусалим на 9 јануари 1997 година, а првата изведба во Полска била одржана во Варшава на 14 март 1997 година.
Ја основал меѓународната музичка академија, Европскиот музички центар во Луславице, каде што живеел од 1976 година. Академијата е отворена на 21 мај 2013 година.
3 Творештво
Тој е еден од првите композитори што ја користел техниката на добивање на звук со помош на нетрадиционални методи од традиционални инструменти, која била наречена соноризам. Овој стил е карактеристичен за делата, како - Жртвите на Хирошима - трен, Полиморфија, Де натура сонорис и во ''Страста според св. Лука'', иако во ова дело епизодите на медитација кои се однесуваат на традиционалната мелодија и хармонија се контраст на авангардните драмски сцени.
На извонреден начин ги создал постулатите на тогашната авангарда. Еден од нив бил „ненамерниот алеаторизам“, кој се состои во неточно пишување на партитури. Иако тоа ја отежнало изведбата и поради протестите на изведувачите во подоцнежните изданија, композиторот дозволил нотите да бидат напишани на конвенционален, прецизен начин (што јасно се гледа во првото и подоцнежните изданија на Страста според св. Лука), но самиот концепт бил видливо подобрување во процесот на запишување на сложени партитури за огромни вокално-инструментални ансамбли и овозможил побрзо реализирање на следните изведби.
На почетокот на 1970-тите, тој ја напуштил својата сонористичка техника и сè почесто компонирал тонски, оркестрирајќи во стилот на германската симфониска музика од крајот на 19 век ( ''Симфонија на Бадник'' ). Бил обвинет за „предавство на авангардата“, но овој стил бил одобрен од пошироката јавност. Во Полска, во 1980-тите години, интерес предизвикуваат дела кои се однесуваат на политички настани, на пр. ''Полски Реквием'', едно од делата вклучени во т.н литургиски социјалистички реализам.
На оригинален начин ги конструирал своите комплексни повеќеделни композиции. Најпрво создавал еден или повеќе делови, а потоа им додавал и други. На овој начин делото многупати било претставувано во своја премиерна изведба. Тоа ја потврдува посветеноста на композиторот кон процесот на создавање на делото и постојаниот стремеж кон совршенство. На овој начин е создаден Полскиот Реквием, како и во 2020 година продолжувањето Симфонијата бр. 7, чија првична верзија беше нарачана за отворањето на Луксембуршката филхармонија и изведена таму во 2005 година.
Тенденцијата за подобрување на креативниот процес, чија прва манифестација бил ненамерниот алеаторизам, го поттикнало Пендерецки да ја пренесе на музика традицијата позната во минатото меѓу сликарите, која се состои во тоа што музичкиот мајсторот прифаќа нарачките и ја координира работата, додека учениците извршуваат конкретни задачи, како адаптација на дело за следната глумечка екипа или развој на идеи запишани од музичкиот мајсторот.
Меланхоличната природа на многу епизоди во делата од последните години произлегувала од личните преференци на композиторот, кои тој лично не ги открил.
Фрагменти од делата на Пендерецки биле користени од Анджеј Вајда во филмот „Катин“; саундтракот го подготвил Станислав Радван, а претходно и Стенли Кјубрик во филмот „Сјаење“.
4 Педагошка дејност
Набргу по дипломирањето, тој започнал да предава на својот матичен универзитет. Меѓу другите негови ученици беа: Марек Стачовски, Абел Коржениовски, Станислав Радван, Антони Вит, Jоана Внук-Назарова и Kшиштоф Мајер, кој напоменува дека во текот на двете години од своите студии со Пендерецки се сретнал „точно седум пати“ и дека неговата дипломска работа, Пендерецки само ја прелистал.
Во 1972 година Пендерецки, кој не бил член на Полската Обединета Работничка Партија, а благодарение на својот авторитет и реакцијата на група универзитетски професори (вклучувајќи ги Миечислав Томашевски, Кшиштоф Мејер и член од партијата, Кшиштоф Мисона) во Министерството за Култура бил номиниран за ректор, наместо Тадеуш Махл, кој бил избран од власта. Во тоа време, Државното Вишо Музичко Училиште во Краков било единствента образовна институција со непартиска власт, а самиот Пендерецки бил наречен „чадор“. Ректоратот на Пендерецки непрекинато траел 15 години.
5 Смрт
Починал на 29 март 2020 година во Краков. Урната со неговата пепел била поставена во базиликата Св. Флоријан, а на 2 април 2020 година се одржала погребна литургија. Погребните церемонии на композиторот се закажани за 29 март 2022 година.
6 Приватен живот
На 21-годишна возраст се оженил со пријателка од средно училиште, пијанистката Барбара Граца, која го земала неговото презиме. Тие имале ќерка Беата, која дипломирала на Музичката Академија и била новинарка во Полското Радио во Краков. Сопружниците се развеле.
На 19 декември 1965 година се оженил со Елизабета Солечка, која исто така го земала неговото презиме. Со неа имал две деца, Лука (роден 1966 година) и Доминика (родена 1971 година) . Синот дипломирал на четири области на студии: медицина, психологија, менаџмент и полска литература, а исто така се занимавал и како психијатар, а ќерката дипломирала италијанска филологија.
На 13 ноември 2007 година, станал член на Комитетот за почесен развој на Центарот за онкологија во регионот Лублин. ул. Јован Дукласки.
Тој станал член на почесниот комитет за поддршка на Бронислав Коморовски пред предвремените претседателски избори во 2010 година и пред претседателските избори во Полска во 2015 година.
7 Создадени дела
7.1 Сценски дела
7.1.1 Опери
* 1968–1969: The ''Ѓаволите на Лuдeн'' - опера во три чина (либрето на ''композиторот базирано на Ѓаволите од Лодун'' на Олдос Хаксли, уредено од Џон Вајтинг )
* 1975: ''Најхрабриот витез (детска радио опера)'' ( либрето Ева Сзелбург-Зарембина )
* 1976-1978: ''Изгубениот рај'' - два чина (заснована на песна од Џон Милтон - ''Изгубениот рај'' )
* 1984–1986: ''Црна маска'' - опера во еден чин (Текст на Хари Купфер и Кшиштоф Пендерецки, базирана на драмата од Герхарт Хауптман )
* 1990–1991: ''Убу Рекс'' - опера во два чина (либрето: Јежи Јароки, базирано на драмата на Алфред Жари, ''Убу Рои'' )
8 Награди, ордени и признанија
* Орден на знамето на трудот, 1 степен
* Награда на министерот за култура и уметност (1961) * Витежки крст на Орденот на Полонија реститута по повод 20-годишнината на Народна Полска, доделен од Државниот Совет (1964) * Државна награда од 1 степен во пресрет на Националниот ден на повторното раѓање на Полска (1968) .
* Награда на Сојузот на полските композитори (1970)
* Награда за градот Краков (1972, 2000) * Командантски крст на Редот на Полонија реститута во врска со јубилејот на Народна Полска (1974)
* Награда Готфрид фон Хердера (1977)
* Државна награда од 1 степен (1983)
* Награда Џин Сибелиус (1983)
* Премио Лорензо Мањифико (1985)
* Награда од Израелската фондација Карл Волф (1987)
* Четири Греми награди (1988, 1999 - Две награди, 2017) * Велик крст за заслуги од Орденот за заслуги на Сојузна Република Германија (Германија, 1990 година)
* Награда Гравемејер на Универзитетот во Луисвил (1992)
* Командантскиот крст со ѕвезда од редот на Полонија реститута (1993)
* Награда на Меѓународниот Музички Совет на УНЕСКО (1993)
* Орден за заслуги за култура (Кнежевство Монако, 1993)
* Медал за Науката и Уметност - за извонредни достигнувања во областа на уметноста и науката, доделена од претседателот на Република Австрија (1994)
* Награда Про Балтика (1995)
* Орден за Уметност и Книжевност (Франција, 1996)
* Орден на големиот војвода од Литванија Гедиминас (Литванија, 1998)* Музичка награда на градот Дисбург (1999)
* Афим Индија награда (1999)
* МИДЕМ Класикал награда како најдобар жив композитор на годината (2000)
* Офицер со Орден за заслуги на Италијанската Република (2000) * Награда за уметност принцот од Астурија (2001)
* Награда на Фондацијата за култура (2002)
* Награда Романо Гуардини (2002)
* Европска музичка награда за црковна музика (2003)
* Медал на Фондацијата Јудаика (2003)
* Премиум Империјале (Јапонија, 2004)
* Златен медал за „Заслуги за културата Глорија Артис“ (2005)
* Орденот на белиот орел (2005) * Орденот на Трите Ѕвезди (Латвија, 2006) [56]
* Орден од Редот на Бернардо О'Хигинс (Чиле, 2008)
* Награда на Министерот за Култура и Национално Богатство (2008)
* Орден од Редот на Лавот на Финска (2008)* Награда Јозеф Челмонски (2008)
* Награда од градоначаникот на градот Гдањск „Нептун“ (2008) * Медал за служба за татковината I класа (Ерменија, 2008) * Медал на Леонардо да Винчи од Европската Академија на Науките во Хановер, доделен во Ереван (Ерменија, 2008 година)
* Почесна значка „Заслужен за Мазовско Војводство“ (2008) * Медал „Торуниум“ (2008)* Орден на Честа од претседателот на Република Ерменија (2009)
* Орден за заслуги на Големото Војводство Луксембург (2009)
* Награда Тансман за извонредна музичка поединечност и бескомпромисна работа (2010) * Голем крст на Орденот на Пре Мерито Мелитенси (Орденот на Малта, 2011)
* Награда Виардини за придонес во полско-германското договор (7 мај 2012 година) * Пасош на „Политика“ за 2012 година во категоријата Културен творец (со сопругата Елизабета Пендерецка) * Лауреат на натпреварот „Извонреден Полјак“ (2013) * Почесна значка на Подлаското војводство (2013) * Орден на крстот на Terra Mariana, 1 степен (Естонија, 2014) * Медал Пер артем ад деум (2015) * Краковски Ловор на 21 век (2016) * Награда Греми за албумот „Пендерецки го диригира Пендерецки том 1“ во категоријата Најдобра хорска изведба (2017) * Златен Медал на Честа за Заслуги на Малополското Војводство (2013) * Почесна значка „Заслужни за Подкарпадско Војводството “
8.1 Почесни докторати
* Универзитетот во Рочестер - февруари 1972 година
* Колеџот Свети Олаф, Нортфилд, Минесота - март 1977 година
* Универзитетот во Бордо - мај 1979 година
* Универзитетот во Лувен - февруари 1979 година
* Универзитетот Џорџтаун, Вашингтон - ноември 1984 година
* Универзитет во Белград - април 1985 г
* Универзитет во Мадрид - април 1987 година
* Универзитетот „Адам Мицкевич“ во Познањ - јуни 1987 година * Универзитет во Варшава - ноември 1993 година * Католички Универзитет, Буенос Аирес - 1994 година
* Академија за музика во Краков - 1994 година
* Академија за музика во Варшава - 1994 година * Универзитет во Глазгов - 1995 година
* Јагелонски универзитет - 1998 година
* Универзитет Клуж, Романија - 1999 г
* Конзерваториум Пјотр Чајковски во Москва - 1999 година
* Универзитет Дукесни, Питсбург - 1999 година
* Универзитет Луцерн - 2000 година
* Санктпетербуршки државен универзитет - 2003 година
* Универзитетот Јеил, Њу Хевн - 2003 година
* Универзитет Лајпциг - 2003 година
* Колеџот Болдвин-Волас, Охајо - 2004 година
* Национален универзитет, Сеул - 2005 година
* Вестфалски универзитет Вилхелм, Минстер - 2006 година
* Академија за музика во Гдањск - 6 ноември 2008 година
* Естонска академија за музика и театар - 27 септември 2009 година
* Универзитетот за уметности Иван Котларевски во Харков - 2010 година
* Национален универзитет на Ирска, Мејнут - 2010 година
* Универзитет во Зиелона Гора - 2014 година * Универзитетот во Индијана - 2017 година
Подготвено врз основа на изворниот материјал .
9 Поврзано
* (21059) Пендерецки
10 Библиографија
** Regina Chłopicka, ''Krzysztof Penderecki między sacrum a profanum'', Kraków, Akademia Muzyczna 2000,
** Ludwik Erhardt, ''Spotkania z Krzysztofem Pendereckim'', Kraków, PWM 1975
** Danuta Gwizdalanka, ''Historia muzyki XX wieku'', Kraków, PWM 2009
** Alicja Jarzębska, ''Penderecki'', Encyklopedia muzyczna PWM. Część biograficzna (t. 8)
** Tadeusz Andrzej Zieliński, ''Dramat instrumentalny Pendereckiego'', Kraków, PWM 2003, .
** Mieczysław Tomaszewski, ''Penderecki. Bunt i wyzwolenie. Tom I – Rozpętanie żywiołów''. Kraków PWM 2008, .
** Mieczysław Tomaszewski, ''Penderecki. Bunt i wyzwolenie. Tom II – Odzyskiwanie raju''. Kraków PWM 2009, .
** Andrzej Wendland, ''Górecki, Penderecki: Dyptyk / Górecki, Penderecki: Diptych'', Los Angeles: Moonrise Press, 2019, ISBN 978-1-945938-30-6.
** Opracowanie zbiorowe, ''Krzysztof Penderecki 1933-2020'', „Ruch Muzyczny”, Kraków: PWM, 2020, nr 8, ISSN 0035-9610.