Ромска музика

Ромската музика (честопати се нарекува Циганска или Циганска музика, што понекогаш се смета за погрден израз) е музиката на ромскиот народ, кој потекнува од северна Индија, но денес претежно живее во Европа.
Во историјата биле номадски народ, а сега има голем број Роми со стално живеалиште. Ромите долго време се сметале за забавувачи и занаетчии. На многу од местата каде живеат Ромите, тие станале познати како музичари. Поради тоа што патувале на големи растојанија, кај нив може да се забележат мноштво влијанија од: византиски, грчки, арапски, индиски, персиски, турски, словенски, романски, германски, холандски, француски, шпански, па дури и еврејски музички форми.
Тешко е да се дефинираат параметрите на унифицираниот ромски музички стил, бидејќи има многу разлики во мелодичните, хармоничните, ритмичките и формалните структури во песните од регион до регион. Текстовите на ромските песни често се пеат на еден или повеќе дијалекти на ромскиот јазик и танцот често го придружува ромскиот музички перформанс.
Квинтесенцијалното шпанско фламенко е во многу голема мера музика (и танц, или навистина култура) на ромскиот народ во Андалусија.
Освен ромската музика за локална употреба, во Источна Европа се создава посебна ромска музика за целите на обезбедување забавува за прославите. Оваа музика ги црпела своите теми од унгарски, романски, руски и други извори. Подоцна таа станала популарна во Западна Европа, каде што биле активни многу ромски оркестри, кои свиреле софистицирани мелодии од источноевропско потекло. Највлијателен ромски музичар најверојатно бил Џанго Рајнхард (1910-1953).
1 Оригинална ромска музика
Оригиналните ромски народни песни, кои не потекнуваат од земјите во кои живеат Ромите, се релативно ретки. Оваа конкретна народна музика е главно вокална и се состои од бавни песни и брзи мелодии кои можат да бидат придружени со танцување. Брзите мелодии се придружени со удирање (кликање) со јазик, ракоплескање, басови со устата, удирање со дрвени лажици и други техники.
Постојат пет главни компоненти што може да се пронајдат во ромската музика на различни територии. Првата компонента е употреба на три гласови или делови: мелодиска линија, терца и квинта преку вокализација или инструменти. Втората компонента е синкопа, каде што музиката започнува веднаш по ритмот, додека се одржува постојан ритам. Третата компонента е всушност свирење на музиката во различни фрази, што значи дека влезот и излезот на различни музички теми се чувствуваат во различно време во текот на една песна или преку ритамот или инструментите. Четвртата компонента е хармонијата, каде што се користи понизок акорд наместо повисок акорд. Последната компонента е пеењето, каде што се потенцираат природните вокални способности.
Развојот на ромската музика датира од свирењето на инструменти како што се лаути кон крајот на 1400-тите во Унгарија и Италија. Ромите имале и настапи со не-Ромите како забавувачи во кој било аспект на изведбата. На крајот, со зголемениот замав на организираната религија, перформансите станале помалку нагласени и понекогаш забранети за неромското население, па Ромите ги пополниле сите професионални забавни места. Тие исто така настапувале на настани како што се свадби, крштевки, погреби и обрежувања. Бидејќи не постои една национална држава за Ромите, тие често биле принудувани да создадат свои простори за живеење во земјите што ги населиле. Музичките и културните влијанија биле земени од земјите каде што живееле и биле инкорпорирани во нивната сопствена музика, како што се инструментите, јазиците и темата на самата музика. Во некои песни е вклучен ромскиот јазик.
2 Музика поврзана со земја
Поголемиот дел од ромската музика се заснова на народната музика во земјите низ што поминале или пак каде се населиле Ромите. Локалната музика е усвоена и изведена - обично инструментална - и, полека, трансформирана во ромските стилови, кои обично се посложени од оригиналните стилови. За возврат, ромската музика имала големо влијание врз локалната музика. Меѓу нив, унгарските верзии станале најпознати, иако има и примери од ромската музика во други земји.
2.1 Шпанија
Ромскиот народ во Шпанија (Х''итанос'') има значително придонесено за андалусиската музичка традиција позната како фламенко. Иако не е, стриктно кажано, ромска музика, Фламенкото е тесно поврзано со оваа етничка припадност и значителен дел од познатите уметници на фламенко се Хитанос.
2.2 Бугарија
Поради значителниот број на ромско население во Бугарија, музиката на оваа етничка група е многу популарна. ''Музика од чалгамата'' свират и ромски музичари во Бугарија.
2.3 Романија
''Лаутарите'' биле традиционални ромски музичари и свиреле на разни настани (свадби, погреби, итн.)
''Mанеле'' е жанр кој е многу популарен во Романија и исто така е поддржан и од ромски етнички музичари.
2.4 Русија
Цигански хор во Русија бил Циганскиот хор Соколовски .
Во 1931 година, во Москва бил основан јавен ромски театар, наречен Ромен театар, кој вклучува ромска музика и танц во театарските претстави.
2.5 Турција
Ромите се познати низ цела Турција по своето музицирање. Нивната урбана музика донела примеси од класичната турска музика во јавноста преку ''меаните'' или ''таверните''. Овој тип на ''фасилна'' музика (стил, кој не треба да се меша со фасилната форма на класична турска музика), заедно со храна и алкохолни пијалаци, честопати е поврзан со поткласата на турското општество, иако може да се најде и во “поугледните“ институции во модерното време.
Ромите, исто така, влијаеле на самиот фасил. Се свирела во музички сали, а музиката за танцување (''oyun havası'') која треба да биде на крајот од секој фасал, е вклучена во отомански ''раки'' или мотиви за стомачен танц. Ритмичкото остинато што ја придружува инструменталната импровизација (''ритимли таксим'') за стомачен танц е паралелно со оној на класичната ''газела'', вокална импровизација во слободен ритам со ритмичка придружба. Популарни музички инструменти во овој вид фасил се кларинет, виолина, канун и дарбука. Кларинетистот Мустафа Кандирали е добро познат музичар на фасил.
3 Балканот
Типичен вид на ромска музика познат како талава. Талава потекнува од ромското малцинство на Косово во 90-тите години на минатиот век. Жанрот на талава подоцна бил усвоен меѓу групата Ашкали. Талава е вообичаен жанр во Албанија. Овој жанр има влијанија од други музички жанрови како што се грчките (скиладико) и бугарските (чалга) влијанија. Исто така, се споил и со турската (арабеска), арапската (арапска поп-музика), српската (турбо-фолк) и албанската музика.
4 Унгарија
Оркестарот и фолклорниот ансамбл Рајко е познат по зачувувањето на унгарската ромска музика, танц и костумска култура од 1952 година. Во нивната работа се гледаат традициите на старите ромски генерации. Нивните настапи може да се видат на голем број места, меѓу кои е и Дунавската палата во Будимпешта во текот на сезоната помеѓу 1 мај и 31 октомври.
Друга забележителна ромска музичка формација е Андо Дром. Основана од Џени Зиго во 1993 година, фондацијата Андо Дром служела за промовирање на ромската уметност, охрабрување на младите таленти и да им овозможи на Ромите да се сретнат со сопствената култура во заедницата, преку продукциите на групата Андо Дром која, меѓу другото, е група која е пионер во реинтерпретацијата на ромската музика и танц. Нивната музика е современа. Покрај автентичните ромски народни песни, тие свират вид на урбана ромска музика што ја прикажува денешната реалност на заедницата. Тие избегнуваат да прават реконструкција на начините кои ги применувале старите музичари и пејачи или нивниот стил.
Традиционално, постојат два вида на ромска музика: едниот е изведен за не-ромска публика, а другиот е создаден во ромската заедница. Музиката што се изведува за надворешните лица се нарекува „циганска музика“, што е разговорно име кое доаѓа од Ференц Лист. Музиката што ја свират меѓу себе ја нарекуваат „народна музика“.
Иако ромските музичари во Унгарија биле споменувани во книгите уште од 15 век, музичарството како професија не станало широко распространето кај Ромите сè до втората половина на 18 век. Ромите започнале да развиваат етничка музичка култура во 1970-тите и добиле статус на национално малцинство во Унгарија. Двајца познати ромски музичари од 18 век биле Михали Барна и Пана Цинка. Пана Цинка имала две виолини („прим“ и „контра“), цимбал и контрабас.
Развојот на ромската музика во последните децении на 18 век бил поттикнат од унгарското националистичко движење. Нови жанрови започнале да се развиваат во музиката и танцот. Цигански бендови настапувале на повеќе места, како што се паркови, шеталишта. Под покровителство на аристократите, ромските музичари започнале да учат повеќе за виенскиот класицизам и европската музичка култура. Уникатното усогласување на унгарската „циганска музика“ започнало да се разликува од балканската циганска музика. Ова беше еден од главните фактори на западноевропскиот успех на унгарската „циганска музика“. Оваа музика била егзотична, а сепак достапна за масите. Друг фактор за успех била традицијата да се свири без ноти. Ова дополнително ги популаризирало ромските музичари, бидејќи тие учеле и свиреле музика по слух. Циганските групи најпрво имале жичани инструменти, харфа и унгарскиот инструмент - дуда. Подоцна харфата била заменета со цимбал. Хармониите што ги придружуваат мелодиите станале подоминантни во нивната музика. Дудата билазаменет со кларинет и тарогато. Инструментацијата билс под влијание на западните класични влијанија, па затоа најпопуларна форма била: две виолини (''прима'' и ''контра''), цимбал, контрабас. Поголемите групи имале кларинет, виолончело, а подоцна и уште една виолина (''терприма'').
На почетокот на 19 век, ромските музичари станале претставници на националната музика. За време на Унгарската револуција од 1848 година во Унгарија, циганските бендови свиреле своја музика за војниците пред и по битката за да ги охрабрат и забавуваат. По војната, државата високо ги почитувала овие музичари. Циганската музика станала симбол на посакуваната слобода. Новиот жанр наречен маѓар нота еволуирал околу средината на векот. Композиторите од тоа време повеќе сакале да звучат како западноевропската музика и ја проширувале народната форма и усвојувале некои елементи од западниот стил. Овој жанр го изведувале и ромски музичари, со што започна да се означува и како „циганска музика“. Најпознат ромски композитор во овој век бил Писта Данко (1858-1903).
5 Западна Европа
Софистицираната музика на ромските оркестри што ја посетиле Западна Европа станала популарна во втората половина на 19-тиот век и го доживеала својот најславен период од дваесеттите години наваму до околу 1960 година, иако оваа музика останува популарна и денес. Турите на ''рајко-оркестри'' - со млади ромски музичари - значително ја зголемиле нејзината популарност. Момчињата рајко биле и пријатни и виртуозни - комбинација што ја маѓепсала јавноста.
Цимбалот, кој бил непознат за западната публика, го додал својот карактеристичен звук на виолините свирени во ромски стил. Ромски виртуоз како Бела Бабаи, Тогаш станале познати Лајос Верес, многубројните членови на семејството Лакатос и други. Во денешно време, имињата на Роби Лакатос, Буфо Сандор и Шандор Јарока сè уште се познати имиња на западните познавачи на овој вид музика.
Западната јавност го сметала овој жанр како пандан на другата музика поврзана со Ромите: Цигански џез. Тие го сметале за типичен цигански стил: убав примерок на ромската култура. На нивните западноевропски јазици тие го означувале како „Циганска музика“, „Музика цигане“, „Цигеунермусик“ итн.
Од 2014 година, проект поддржан од ЕУ наречен Music4Rom ја истакнува важноста на ромската музика во класичната музика. Хорхе Шамине е еден од основачите на овој проект. Вредностите промовирани од Music4Rom вклучуваат препознавање, разбирање за другите, креативност, толеранција и восхит. Проектот ги промовира ромските вредности за градење на интеркултурни мостови, социјална инклузија и образование на децата преку музика.
6 Библиографија
* Брутон, Симон, „Кралеви и кралици на патот“. 2000 година Во Брутон, Симон и Елингем, Марк со Меконачи, Џејмс и Дуан, Орла (Ед.), ''Светска музика, том. 1: Африка, Европа и Блискиот Исток'', стр. 146–158. Rough Guides Ltd, Penguin Books.ISBN 1-85828-636-0
* Балинт Сароси, „Цигеунермусик“ (Циганска музика), Будимпешта 1970 година, на англиски, германски, унгарски