Фердинанд I

Фердинанд Сакс-Кобург-Готски (|Ferdinand Maximilian Karl Leopold Maria von Saxe-Coburg und Gotha; 26 февруари 1861 г. во Виена — 10 септември 1948 г. во Кобург) — кнез во периодот од 1887 г. до 1908 г. и цар на Бугарија во периодот од 1908 г. до 1918 г.
Тој бил син на принцот Август Сакскобурготски и на принцезата Клементина Бурбонско-Орлеанска, ќерка на последниот француски крал Луј-Филип. По падот на Стефан Стамболов и Мелничкото востание, кнезот Фердинанд бил признаен за законит владетел. На 22 септември 1908 г., во црквата "Свети Четириесет маченици" се одржала грандиозна верска свеченост на која била прогласена независноста на Бугарија, а Фердинанд I бил прогласен за „цар на Бугарите“, со што била возобновена титулата од Првото и Второто Бугарско Царство. На крајот од Првата светска војна, Фердинанд знаел каков ќе биде односот на сојузничките сили и ги надитрил сите за да не им овозможи да биде срамно соборен. На 3 октомври 1918 г.,Фердинанд I абдицирал во корист на својот најстар син Борис. Остатокот од животот го поминал во прогонство, живеејќи во градот Кобург во Германија. Патувал и низ Јужна Америка и источна Африка, а се обидувал и да се врати во Бугарија, но неговиот син, Борис, тоа никогаш не му го дозволил.
1 Потекло и рани години
Фердинанд (во западната литература познат како ''Ferdinand von Sachsen-Coburg-Gotha'') се родил на 26 февруари 1861 година во дворецот Кобург <ref>'''' во Виена.
Тој бил син на принцот Август фон Сакс-Кобург-Гота и на принцезата Клементина Бурбон-Орлеанска, ќерка на последниот француски крал Луј-Филип.
Младиот принц детството го поминал кај своите родители во Виена, каде што татко му бил во австриска воена служба.
Таму го посетувал училишето за кадети, а по завршувањето станал полковник во вториот полк при австриските хусари, при што чинот го задржал сè до неговиот избор за кнез на Бугарија.
Заедно со својот брат Август, во 1879 г., отпатувал во Бразил. Резултатите од нивните ботанички набљудувања биле издадени во Виена под насловот ''Itinera Principum S. Coburgi'' (1883-1888).
2 Владетел на Бугарија
2.1 Крунисување
Во август 1886 г. во Софија бил извршен државен удар од страна на проруските офицери и Александар I Батенберг бил принуден да ја напушти Бугарија.
Меѓутоа, бугарските националисти, на чело со Стефан Стамболов, извршиле контраудар и го вратиле Батенберг, но под притисок на рускиот цар Александар III, во септември 1886 г. бугарскиот кнез бил принуден да абдицира.
По заминувањето на Батенберг со Бугарија владеел Стефан Стамболов во улога на како намесник. Тој се држел на растојание од Русија и таквите руско-бугарски односи влијаеле во изборот на новиот бугарки кнез. Стамболов формирал една комисија која требало во Европа да го избере новиот владетел, но европските принцови учтиво ја одбиле понудата, затоа што се плашеле од судбината на Батенберг. Меѓутоа, принцезата Клементина од Сакс-Кобург-Готе, една од ќерките на францускиот кралот Луј Филип I и кралицата Марија Амелије, стапила во контакт со бугарската парламентарна комисија. Таа сакала нејзиниот син Фердинанд да стане монарх и семејството да добие престиж. По договорот меѓу двете страни дошло до гласање во бугарскиот парламент и на 7 јули 1887 г., Фердинанд бил избран за кнез на Бугарија.
2.2 1887-1894
Овој период е карактеристичен по тоа што фактички со државата владеел Стамболов. Имено, Фердинанд го оставил Стефан Стамболов да го има главниот збор во сите клучни прашања, а истовремено, бил под влијание на својата мајка принцезата Клементина, која се стремела да го зацврсти бугарскиот престол за својот син . Таа успеала да влијае врз бугарските поданици, бргу да го прифатат новиот владетел, заземајќи пробугарски ставови, а самата таа била особено популарна во Бугарија. Влијанието на Клементина се гледа и во изборот на идната жена на новиот бугарски владетел. Таа се одлучила за принцезата Марија Лујза од Бурбон и Парма. Оваа принцеза била избрана за идна сопруга на Фердинанд со цел да се искористи нејзиниот престиж како потомок на францускиот крал Шарл X .
Бракот бил склучен во 1893 г., а од него се родиле Борис, Кирил, Евдокија и Надежда. За да се спечалат симпатиите на Бугарите, Фердинанд се решил својот најстар син Борис да биде крстен во православната вера. На тоа се спротивставиле Марији Лујза и папата, меѓутоа пресудна улога имала принцезата Клементина. Борис бил покрстен во православна вера и покрај забраната на папата и екскомуницирањето на Фердинанд .
2.3 Падот на Стамболов
Фердинанд со текот на годините сè повеќе ја зацврстувал својата власт и сè помалку ја поднесувал надмоќноста на Стамболов. Тој пак од своја страна сè повеќе владеел автократски и својата власт ја потпирал врз полицијата и судовите, но сето тоа довело да дојде до незадоволство меѓу бугарските политички кругови. Биле организирани неколку завери против Стамболов, но сите биле откриени и неутрализирани навремено.
Опозицијата, од своја страна, побарала средба со кнезот и му укажала дека тој не треба својата судбина исклучиво да ја поврзува со Стефан Стамболов. Фердинанд го прифатил укажувањето и започнал да дејствува против тогашниот шеф на државата. Таквата ситуација кај кнезот било зацврстена и под влијание на руската дипломатија. Имено, иако Фердинанд бил избран од страна на бугарскиот парламент за кнез, сепак тој меѓународно не бил признат од ниедна голема сила, вклучувајќи ја и Русија, која претставувала голема пречка.
Една од главните пречки бил Стефан Стамболов и додека тој се наоѓал на чело во Софија, Бугарија била меѓународно изолирана, а таквата изолираност Стамболов ја компезирал со туркофилска политика. Во мај 1894 г., Фердинанд му ја одзел власта на Стамболов и ја доверил на конзервативната влада во која влегол и русофилот Цанков, кој ја организирал заверата против Батенберг. По отстранувањето од власта, Стамболов ги изгубил сите привилегии, а останал и без заштита од своите непријатели. Кнезот не презел ништо за да го заштити својот поранешен прв човек. Оттука, под неразјаснети околности, на 15 јули 1895 г., Стамболов бил смртно ранет во Софија. Нема дирекни докази кои го поврзуваат Фердинанд со убиството на поранешниот прв министер, меѓутоа постојат сомнежи дека тој бил еден од нарачателите на атентатот. Падот и смртта на Стамболов довеле до затоплување на руско-бугарските односи. Новиот руски цар Николај II бил подготвен да го признае Фердинанд за законски владетел на Бугарија, а кнезот пак, од своја страна, го поканил царот да биде кум на бугарскиот престолонаследник Борис.
Кога руската делегација пристигнала во Софија, Фердинанд свечено пред плоштадот на парламентот ја открил статуата на рускиот цар Александар II - ''Царот ослободител'', коњот, намерно или не, со задниот дел бил свртен кон француската амбасада, а руско-бугарските односи влегле во нова фаза:
2.4 Признавање за законски владетел на Бугарија
По падот на Стефан Стамболов и Мелничкото востание, кнезот Фердинанд бил признат за законски владетел. На 14 февруари 1896 г. во Софија бил миропомазан бугарскиот престолонаследник, а потоа следувало признавање на Фердинанд од Русија и западноевропските држави. На 13 март во Софија пристигнале два султананови фермани. Со едниот, Фердинанд бил признат за кнез на Бугарија, а со другиот за главен гувернатор на Источна Румелија, бидејќи формално - правно Бугарија сè уште не била независна држава, а кнезот бил вазал на Османлиското Царство.
2.5 Фердинанд Лисицата (Фокси Ферди)
Фердинанд претпочитал тајни преговори, задкулисни игри, убедувања и лукавство при оставрувањата на своите цели, како на внатрешен така и на надворешен план. Главна негова политичка платформа била зголемување на својата популарност во Бугарија, зацврстување на власта и престолот, при што, за да ги оствари овие цели кнезот бил подготвен да се сретне и разговара со секого.
На надворешен план, Фердинанд сакал да ја претстави Бугарија како фактор од кој зависи редот и мирот на Балканскиот Полуостров, независност и кралство . Тој разбрал дека Бугарија со својата географска положба во срцето на Балканот, може да бара сојузници меѓу двете големи сили Австроунгарија и Русија, а тие соодветно биле најмногу заинтересирани за тој дел од Европа.
Таквиот анатагонизам овозможувал неограничено делување на личната кнежевска дипломатија. Од падот на Стамболов па сè до првата деценија на XX век, Бугарија кокетирала меѓу Виена и Санкт Петербург, секако под влијание на самиот кнез. Бугарската држава од 1878 г. имала самоуправа, но формално-правно султанот во Цариград и понатаму бил суверен на бугарскиот кнез. Такавата положба имала репекусии на внатрешен и надворешен план.
Бугарскиот кнез морал да ги почитува протоколите на султанот и да ги разгледува желбите на Високата порта по разни прашања за Источна Румелија или административниот статус на Бугарската егзархија и нејзиниот однос со Цариградската патријаршија. Така, Фердинанд сакал руско-австрискиот анатагонизам да го искористи за да се ослободи од тутурството на Високата порта.
Балансирајќи меѓу Русија и Австроунгарија, Фердинанд од 1895 г. му се умилкувал на рускиот цар, меѓутоа во почетокот на XX век, бугарскиот кнез увидел дека балканските амбиции на Франц Јосиф I нудат подобра перспектива. Фердинанд тајно се приближил на Виена. Затоа, Фердинанд од својата роднина Марија Единбуршка од Романија бил наречен ''Фердинанд Лисацата'' или ''Фокси Ферди'' .
2.6 Македoнско прашање
По Берлинскиот конгрес, Македонија го заземала централното место во надворешната политика на Бугарија , а секоја влада на Бугарија се залагала за присоединување на Македонија кон Бугарската држава и реализација на санстефанскиот идеал, при што, бугарските влади се разликувале само во методите и начинот на реализирање на таквиот идеал .
Меѓутоа Бугарија не била единствената држава која имала претензии кон Македонија, тука биле и Србија и Грција , а Македонското прашање било од втор степен значајно за Црна Гора и Романија.
Во конбинаториките за Македонија, Црна Гора претендирала на Дебар за да изврши притисок врз Србија и да добие територии на Косово, додека пак Романија преку својата пропаганда во Македонија вршела притисок врз Бугарија за да добие територијални отстапки во Добруџа.
Таквите претензии на балканските држави врз Македонија, особено на Бугарија, Грција и Србија, создале еден силен балкански анатагонизам кој можел лесно да се претвори во една голема војна и да ја запали Европа. Една од главните одлики на монархиите од крајот на XX век и век била спрегата со национализмот. Монархиите кои биле разнишани со Француската револуција својот опстанок го гледале во сојуз со националистите и дејствувањето врз националистичка карта, односно честопати монарсите се претставувале за заштитници и спроводници на националистичката идеја.
Така, Фердинанд како странец во Бугарија и нов владетел заиграл на картата за Санстефанска Бугарија и во текот на своето долгогодишно владеење тој себеси се претставувал за носител и претстваник на големата бугарска идеја за да ја зачува и зголеми својата популарност и за да обезбеди основа за своја власт и династија во Бугарија.
Фердинанд во согласност со своите политички убедувања и разбирања за човековата природа бил подготвен на разговори, преговори, средби, пресметки и тајни договори со секого кој би можел да му помогне во реализацијата на санстефанската идеја, меѓутоа секогаш имал предвид да добие што поголем дел од ''пленот'', односно Македонија.
2.6.1 Преговори со балканските држави
Во 1896 г., по меѓународното признавање на Фердинанд за кнез на Бугарија, тој презел широка турнеја низ Европа, која започнала во Цариград. Таму, тој остварил бројни средби со официјалните отомански лица и повеќе претставници на дипломатскиот
кор.
На 6 април 1896 г. се сретнал со српскиот дипломатски претставник Владан Ѓорѓевиќ. Притоа, Фердинанд ја истакнал потребата од српско-бугарско зближување за што главен проблем претставувале нивните спротивставени интереси во Македонија. Во разговорот, Фердинанд потенцирал дека додека Србите и Бугарите се расправале за ''раженот'', ''зајакот сè уште бил во шума''. Во контекст на тоа Фердинанд истакнал:
Тој понудил формирање на сојуз во кој, според него, требало да влезат Бугарија, Србија и Црна Гора, но бил против влегувањето на Грција, сметајќи дека таа сака да го искористи српско-бугарскиот антагонизам и да приграби голем дел од Македонија.
Во контекст на оваа политика, во мај 1896 г., Фердинанд се нашол во Белград и имал средба со српскиот крал Александар Обреновиќ и српскиот прв министер Стојан Новаковиќ. На оваа средба, српскиот премиер истакнал дека треба да се постигне договор за поделба на Македонија на сфери на влијанија, меѓутоа српскиот крал бил поотворен. Тој истакнал дека на Србија ѝ е потребен излез на море и затоа, реката Струма треба да биде линијата за разграничување меѓу двете земји. Фердинанд во својот дневник запишал дека оваа прашање ги разделува.
Малку подоцна, Бугарија на чело со Фердинанд добила понуда за прегови од страна на Грција и преговорите се воделе во Букурешт, но двете страни не се договориле. Откако Бугарија не се доворила со Атина, дошло до бугарско-српско зближување. На 1 март 1897 г. во Софија пристигнал српскиот крал со својата делегација. Два дена подоцна бил потпишан договорот меѓу кралството Србија и кнежевството Бугарија, а договорот предвидувал:
:''1) Двете влади договорно да ги разгледуваат прашањата од заеднички интерес на српскиот и бугарскиот народ во Османлиското Царство''
:''2) Ниедна од договорните страни, без претходна согласност на другата, да не презема ништо на политички и воен план што ќе го наруши постојното статус кво''
:''3) Додека заемно не се утврдат српските и бугарските интерси на национален, црковен и просветен план во Османлиското Царство, двете страни да не си пречат, туку заемно да си помагаат''
:''4) Со спогодбата да се запознае кнезот на Црна Гора и да се покани и тој да пристапи''
По потпишувањето на договорот, Србија постојано барала поделба на Македонија 50:50 и, според Белград, териториите западно од реката Вардар требало да и припаднат на Србија заедно со Скопје и Куманово, а источно од Вардар на Бугарија, додека Солун требало да се наоѓа под заедничка управа.
Меѓутоа, српско-бугарските односи биле влошени поради бугарскиот трговски аген Димитар Ризов од Скопје. Сите обиди да се подобрат српско-бугарските односи биле неуспешни. Во 1903 г., поради случувањата во Македонија дошло до влошување на односите меѓу Бугарија и останатите балкански држави. Фрнцускиот амбасадор во Лондон - Кабон, по средбата со српскиот крал и романскиот дипломатски претставник, истакнал:
Српскиот крал на средбата со Кабон се искажал:
Во текот на Илинденското востание, црногорскиот кнез Никола имал средба со бугарскиот дипломатски претставник во Цетиње. На оваа средба, кнезот истакнал дека Црна Гора може да покрене 50 000 војници против Османлиското Царство, а Србија, Бугарија и Црна Гора би можеле заедно да изведат 500 000 војници. Меѓу другото, кнезот сметал на руска, англиска и италијанска помош и така би го решиле македонското прашање со делба или автономија.
Во текот на 1903 г. дошло до затегнување на турско-бугарската граница. За да се нормализираат односите, во октомври 1903 г., во Цариград бил испратен Григор Начовиќ. Под притисок на големите сили, двете држави започнале преговори, а Фердинанд, под притисок на Германија, се откажал од барањето за спроведување на реформи во Одринско. Од овие преговори произлегла Бугарско-турска спогодба од 1904 г.
2.6.2 Фердинанд и македонското револуционерно движење
Односот на Фердинанд со македонските револуционери најдобро го претставил Крсто Гермов во разговор со Лазар Колишевски во 1961 г., кога истакнал:
Фердинанд со претставниците на македонското револуционерно движење си играл топло-ладно. По формирањето на Македонскиот комитет во Софија, Фердинанд и бугарската влада му дале поддршка на Трајко Китанчев да продолжи со организирањето и праќањето на вооружените чети во Македонија.
Но во април 1895 г., Фердинанд примил една делегација на Македонскиот комитет на која, меѓу другото, истакнал дека:
Меѓутоа, без разлика на ваквото предупредување, кон крајот на јуни и почетокот на јули 1895 г. дошло до Мелничкото востание во Македонија, но тоа во воен поглед било катастрофа. Веднаш по востанието, Фердинанд и неговата влада ја откажале подdршката за Македонскиот комитет и ги собрале плодовите. Меѓутоа сплетките на Фердинанд биле откриени и во јануарскoто издание на весникот Право од 1896 г. било истакнато:
Една година по акцијата на Македонскиот комитет, весникот Право напишал:
Фердинанд го искористил Мелничкото востание за свое законско признавање, но не застанал тука. Во текот на идните години, Фердинанд се стремел да го стави под индиректна контрола Македонскиот комитет, односно макеодонското револуционерно движење и затоа во него уфрлал разни свои луѓе од Данаил Николаев па сè до Иван Цончев. Поради таквата политика, Фердинанд дошол во судир со некои од македонските револуционери. Борис Сарафов во своето интервју со Амфитеатров од 1901 г. истакнал:
Според српскиот дипломатски претставник во Софија, кон крајот на март 1902:
Меѓутоа истиот српски претставник истакнал дека:
Меѓутоа и покрај спротивставувањата, Фердинанд успеал да го стави Македонскиот комитет под своја контрола преку генералот Иван Цончев, а од тука произлегло и Горноџумајското востание. Фердинанд своите контакти со македонското револуционерно движење ги продолжил до крајот на своето владеење, сретнувајќи се со многумина. Во своите спомени, Ванчо Михајлов приложил писмо за кое кажува дека е напишано од Иван Балабанов, во кое, Балабанов на 27.12.1957 г. на В. Михајлов меѓу другото му напишал:
Мешањето на Фердинанд во внатрешните работи на македонското револуционерно движење носеле несреќа за Македонија и Македонскиот народ. Македонската револуционерна организација изгубила драгоцено време во борбата со Цончевистите и Врховизмот во чие создавање учествувал и самиот Фердинанд.
2.7 Босанска криза
Во 1908 г., австрискиот министер Алојз Лекс фон Ерентал ја анектирал Босна и Херцеговина. Оваа област, врз основа на Берлинскиот конгрес, била под австриски мандат, но формално-правно таа сè уште била дел од Османлиското Царство.
Областа била анектирана без консултации со останатите големи сили. Кралството Србија од стратешки интереси имала територијални претензии кон оваа област. Србија извршила мобилизација и ја повикала Русија на помош, Австроунгарија се обратила кон Германија. Со тоа е создала првата криза која ја тресела Европа во почетокот на XX век.
Русија била подготвена да влезе во војна, но под влијание на Франција се откажала од таквата намера. Во целата криза била вовлечена Бугарија и кнезот Фердинанд. На Австроунгарија ѝ бил потребен сојузник на Балканот, кој би ја неутрализирал Србија во евентуална војна и Виена го избрала Фердинанд. Неколку дена пред самата анексија, во Виена биле водени тајни преговори меѓу Фердинанд и Франц Јосиф. Кнезот прифатил да биде австриски сојузник, под услов да се прогласи за цар и Бугарија да стане независна држава . Условите биле прифатени.
2.8 Прогласување за цар
Новиот цар, за да остави голем впечаток, во придружба на главниот штаб и високите достоинственици на Бугарија, свечено го посетил Трново и рушевините на стариот дворецот на Иван Асен I .
На 22 септември 1908 г., во црквата Свети Четириесет маченици се одржала грандиозна религиозна свеченост на која била прогласена независноста на Бугарија, а Фердинанд I бил прогласен за ''цар на Бугарите'' . Овој имот го напушил во есента 1944 г. поради напредувањето на Црвената армија кон Прага.
4 Смрт
Фердинанд починал на 10 септември 1948 г. во својот дом во Кобург. Тој ги надживееал своите двајца сина, како и крајот на династијата што ја основал тој. На смртната постела, Фердинанд го прашал својот аѓутант ген. П. Ганчев: ''Кога заминуваме за Бугарија?'' Неговата последна волја била да биде закопан во Бугарија и затоа неговото тело било привремено сместено на семејните гробишта во католичката црква ''"Св. Августин"'' во Кобург, покрај мајка му и татко му.
5 Семејство и личен живот
Се тврди дека Фердинанд бил бисексуален во текот на својот цел живот, но според современиците, до средината на неговиот живот преовладувал интересот кон женскиот пол
Фердинанд се женел двапати. Првиот пат со италијанската принцеза Марија Луиза Бурбон-Пармска, а со неа имал четири деца:
: цар Борис III (1894-1943)
: кнез Кирил Преславски (1895-1945)
: кнегињата Евдокија (1898-1985)
: кнегињата Надежда (1899-1958).
Мариja-Луиза умрела при пораѓањето на Надежда, а по нејзината смрт, се оженил со германската принцеза Елеонора, но со неа немал деца. Според некои податоци, во 1947 г., Фердинанд побарал дозвола од епископот за склучување на трет брак со Елизабет Брезек.
6 Награди
* Орден ''„Св. Рамноапостоли Кирил и Методиј“'', Бугарија
* Кавалер на орден'' “За храброст”'' I степен, Бугарија
* Орден ''„Голем орден на Златното руно"'', Австроунгарија (1911)
* Орден ''„Голем офицер на Ппрвата легија"'', Франција
* Орден ''„Железен крст“'', I степен, Германија
* Орден ''„Св. Александар Невски"'', Русија (1910)
* Кавалер на Големиот крст на Воениот орден на Макс Јосиф, Баварија
7 Историски погледи
Историската наука Фердинанд го третира како противречна личност. Од една страна, се истакнуваат, посебно од бугарската историографија, неговите заслуги за издигање на Третата бугарска држава, како и зацврстувањето на нејзината независност.
Но, врз Фердинанд се нафрла и вината за вовлекувањето на Бугарија во Втората балканска војна и Првата светска војна во кои Бугарија доживеала две национални катастрофи.
Тој имал голема улога во поделбата на Македонија и се смета за директен наредбодавец на убиството на Јане Сандански. Неговото мешање во македонското револуционерно движење било погубно за цела Македонија.
8 Извори
9 Литература
*Guy Gauthier, Les Aigles at les Lions, Histoire des monarchies balkaniques, Éditions France-Empire, 1996
* ''Ванчо Ѓорѓиев, Слобода или Смрт, Македонското националноослободително движење во Солунскиот вилает 1893 - 1903 година, Табернакул, Институт за историја - Филозовски факултет, Скопје, 2003''
*''Панде Константин, Национлнотоослободително движение в Македония и Тракия 1893-1903, София, 1979''
* Граф Робер дьо Бурбулон: ''„Български дневници“''. София 1995, ИК „Колибри“
* Даниела Давчева: ''„Лисицата и лъвът. Фердинанд I. на фона на българската психологическа и политическа действителност 1886 - 1902“''. София 1994. УИ „Св. Климент Охридски“
* Цар Фердинанд: ''„Съвети към сина“''. София 1991. ИК „Св. Климент Охридски“
* Иван Йовков: ''„Кобургът“''. София 1980
* Josef Knodt: ''„Ferdinand der Bulgare“''. Bielefeld 1947
* Йоахим фон Кьонигсльов: ''„Фердинанд Български“''. София 1998. Изд. Гал-Ико
* Ханс Рожер Мадол: ''„Фердинанд. Цар на българите“''. София 1932, 1992
**********
10 Надворешни врски
* U.S.Library of Congress - снимки , ,
***