Суша

Сушата — настан на продолжен недостиг во снабдувањето со вода, без разлика дали се атмосферски (подпросечни врнежи), површински или подземни води. Сушата може да трае со месеци или години, или може да се прогласи по само 15 дена. Тоа може да има значително влијание врз екосистемот и земјоделството на погодениот регион и да ѝ наштети на локалната економија. Годишните сушни сезони во тропските предели значително ги зголемуваат шансите за развој на суша и последователни пожари. Периодите на топлина може значително да ги влошат условите за суша со забрзување на испарувањето на водената пареа.
Сушата е повторлива одлика на климата во повеќето делови на светот. Сепак, овие редовни суши станале поекстремни и понепредвидливи поради климатските промени. Всушност, студиите засновани на дендрохронологијата, или датирањето на прстените на дрвјата, потврдуваат дека сушата погодена од глобалното затоплување датира од 1900 година.
Многу растителни видови, како што се оние од фамилијата Cactaceae (или кактуси), имаат адаптации за толеранција на суша како намалена лисна површина и восочни кутикули за да ја подобрат нивната способност да толерираат суша. Некои други преживуваат сушни периоди како закопани семиња. Полупостојаната суша произведува суви биоми како што се пустини и пасишта. Продолжените суши предизвикале масовни миграции и хуманитарна криза. Повеќето сушни екосистеми имаат инхерентно ниска продуктивност. Најдолгата суша досега во светот во историјата се случила во пустината Атакама во Чиле (400 години).
Низ историјата, луѓето обично ги гледале сушите како „''катастрофи''“ поради влијанието врз достапноста на храната и остатокот од општеството. Луѓето често се обидувале да ги објаснат сушите или како природна катастрофа, предизвикана од луѓе или како резултат на натприродни сили. Тој е меѓу најраните документирани климатски настани, присутен во Епот за Гилгамеш и поврзан со библиската приказна за доаѓањето на Јосиф и подоцнежниот егзодус од древниот Египет. Миграциите во 9.500 п.н.е. во Чиле се поврзани со феноменот, како и егзодусот на раните луѓе надвор од Африка и во остатокот од светот пред околу 135.000 години. Во денешно време, тие древни практики во најголем дел се пренесени во фолклорот и се заменети со порационално управување со водите.
1 Видови
Луѓето имаат тенденција да ги дефинираат сушите на три главни начини:# Метеоролошката суша се јавува кога има подолго време со помалку од просечни врнежи. Метеоролошката суша обично им претходи на другите видови суша.# Земјоделските суши влијаат на растителното производство или на екологијата на опсегот. Оваа состојба може да настане и независно од каква било промена во нивото на врнежите кога или зголеменото наводнување или условите на почвата и ерозијата предизвикана од лошо планираните земјоделски напори предизвикуваат недостиг на вода достапна за земјоделските култури. Меѓутоа, во традиционалната суша, таа е предизвикана од подолг период на потпросечни врнежи.# Хидролошката суша се јавува кога резервите на вода достапни во изворите како што се водоносни слоеви, езера и акумулации паѓаат под локално значајниот праг. Хидролошката суша има тенденција да се појавува побавно бидејќи вклучува складирана вода што се користи, но не се надополнува. Како земјоделска суша, ова може да биде предизвикано од повеќе од само губење на врнежи. На пример, околу 2007 година Казахстан добил голема сума пари од Светската банка за обновување на водата што била пренасочена кон другите нации од Аралското Море под советско владеење. Слични околности, исто така, го ставаат нивното најголемо езеро, Балхаш, на ризик од целосно сушење.
Како што сушата продолжува, условите околу неа постепено се влошуваат и нејзиното влијание врз локалното население постепено се зголемува.
2 Причини
2.1 Недостаток на врнежи
Механизмите за производство на врнежи вклучуваат конвективни, стратиформни, и орографски врнежи. Конвективните процеси вклучуваат силни вертикални движења кои можат да предизвикаат превртување на атмосферата на таа локација во рок од еден час и да предизвикаат обилни врнежи, додека стратиформните процеси вклучуваат послаби движења нагоре и помалку интензивни врнежи на подолго време. Врнежите може да се поделат во три категории, врз основа на тоа дали паѓаат како течна вода, течна вода што замрзнува при контакт со површината или мраз. Сушите се случуваат главно во области каде што нормалното ниво на врнежи се, сами по себе, ниски. Ако овие фактори не го поддржуваат обемот на врнежите доволно за да стигнат до површината за доволно време, резултатот е суша. Сушата може да биде предизвикана од високо ниво на рефлектирана сончева светлина и натпросечно преваленца на системи со висок притисок, ветрови кои носат континентални, а не океански воздушни маси и гребени на подрачја со висок притисок нагоре може да го спречат или ограничат развојот на активноста на грмотевици или врнежи над една одреден регион. Штом регионот е во суша, механизмите за повратни информации, како што се локалниот сушен воздух, топли услови кои можат да промовираат издигнување на топлото јадро, и минимална евапотранспирација може да ги влошат условите за суша.
2.1.1 Сушен период
Во тропските предели, се појавуваат различни, влажни и суви сезони поради движењето на интертропската зона на конвергенција или коритото на монсуните. Сушната сезона во голема мера ја зголемува појавата на суша, и се одликува со нејзината ниска влажност, со водоводи и сушење на реките. Поради недостигот на овие дупки за наводнување, многу животни од пасење се принудени да мигрираат поради недостаток на вода во потрага по поплодни земјишта. Примери за такви животни се зебрите, слоновите и дивите пчели. Поради недостаток на вода во растенијата, пожарите се вообичаени. Бидејќи водената пареа станува поенергична со зголемување на температурата, потребна е повеќе водена пареа за да се зголемат вредностите на релативната влажност до 100% при повисоки температури (или за да се намали температурата до точката на росење). Периодите на топлина го забрзуваат темпото на производство на овошје и зеленчук, го зголемуваат испарувањето и транспирацијата од растенијата, и ги влошуваат условите за суша.
2.1.2 Ел Нињо
Посуво и потопло време се јавува во делови од сливот на реката Амазон, Колумбија и Средна Америка за време на настаните на Ел Нињо. Зимите за време на Ел Нињо се потопли и посуви од просечните услови во северозападниот, северниот дел на среден запад и северниот дел на Блискиот Исток на САД, така што тие региони доживуваат намалени снежни врнежи. Условите се исто така посуви од нормалните од декември до февруари во јужноцентрална Африка, главно во Замбија, Зимбабве, Мозамбик и Боцвана. Директните ефекти на Ел Нињо што резултираат со посуви услови се јавуваат во делови од Југоисточна Азија и Северна Австралија, зголемувајќи ги пожарите, влошувајќи ја маглата и драстично намалувајќи го квалитетот на воздухот. Посуви од нормалните услови се општо забележани и во Квинсленд, во внатрешноста на Викторија, во внатрешноста на Нов Јужен Велс и во источна Тасманија од јуни до август. Како што топлата вода се шири од западниот Тихи Океан и Индискиот Океан кон источниот Тихи Океан, таа предизвикува голема суша во западниот дел на Тихиот Океан. Сингапур го доживеал најсувиот февруари во 2014 година од почетокот на евиденцијата во 1869 година, со само 6,3 мм дожд што паѓа во месецот и температури до 35 °C на 26 февруари. Годините 1968 и 2005 година ги имале следните најсуви февруари, кога паднал дожд само 8,4 мм.
2.2 Ерозија и човечки активности
Човечката активност може директно да предизвика влошувачки фактори како што се прекумерното земјоделство, прекумерното наводнување, уништувањето на шумите и ерозијата, негативно влијание врз способноста на земјиштето да зафаќа и задржува вода. Во сушните клими, главниот извор на ерозија е ветерот. Ерозијата може да биде резултат на движење на материјалот од ветрот. Ветерот може да предизвика подигнување на мали честички и преместување во друг регион (дефлација). Суспендираните честички во ветрот може да влијаат на цврсти предмети предизвикувајќи ерозија со абразија (еколошка сукцесија). Ветерната ерозија генерално се јавува во области со мала или без вегетација, често во области каде што нема доволно врнежи за да се поддржи вегетацијата.
2.3 Климатска промена
Глобалните климатски промени се очекува да предизвикаат суши со значително влијание врз земјоделството низ целиот свет, а особено во земјите во развој. Заедно со сушата во некои области, поплавите и ерозијата може да се зголемат. Некои предложени решенија за глобалното затоплување кои се фокусираат на поактивни техники, управување со сончевото зрачење преку употреба на вселенски заштитник за сонце, исто така може да носат со себе зголемени шанси за суша.
Климатските промени влијаат на повеќе фактори поврзани со сушите, како на пример колку дожд паѓа и колку брзо дождот повторно испарува. Затоплувањето над копното предизвикува зголемување на побарувачката за испарување на атмосферата што ќе ја зголеми сериозноста и зачестеноста на сушите низ поголемиот дел од светот. Поради ограничувањата за тоа колку податоци се достапни за сушата во минатото, често е невозможно самоуверено да се припишат сушите на климатските промени предизвикани од човекот. Меѓутоа, некои области, како што се Средоземјето и Калифорнија, веќе покажуваат јасен човечки потпис. Нивните влијанија се влошуваат поради зголемената побарувачка на вода, растот на населението, урбаната експанзија и напорите за заштита на животната средина во многу области.
Во 2019 година, Меѓувладиниот панел за климатски промени издал Посебен извештај за климатските промени и земјиштето. Главните изјави на извештајот вклучуваат: Во годините 1960 – 2013 година, површината на сушните површини се зголемувала за 1% годишно. Во 2015 година, околу 500 милиони луѓе живееле во области кои биле погодени од опустинување во 1980-тите - 2000-тите. Луѓето кои живеат во областите погодени од деградација на земјиштето и опустинување се „''повеќе негативно погодени од климатските промени''“.
3 Последици
Може да се поделат ефектите од сушите и недостигот на вода во три групи: еколошки, економски и социјални.
* Во случај на ефекти врз животната средина: пониски површински и подземни нивоа на вода, пониски нивоа на проток (со намалување под минимумот што доведува до директна опасност за животот на водоземците), зголемено загадување на површинските води, сушење на мочуриштата, се повеќе и поголеми пожари, поголем интензитет на дефлација, губење на биоразновидноста, полошо здравје на дрвјата и појава на штетници и дендроидни болести.
* Економските загуби вклучуваат пониски земјоделски, шуми, дивеч и риболов, повисоки трошоци за производство на храна, пониски нивоа на производство на енергија во хидроцентралите, загуби предизвикани од осиромашен воден туризам и приходи од транспорт, проблеми со снабдувањето со вода за енергетскиот сектор и за технолошките процеси во металургијата, рударството, хемиската, индустријата за хартија, дрво, прехранбените производи итн., нарушување на снабдувањето со вода за општинските економии.
* Социјалните трошоци вклучуваат негативен ефект врз здравјето на луѓето директно изложени на оваа појава (прекумерни топлотни бранови), можно ограничување на снабдувањето со вода, зголемено ниво на загадување, високи трошоци за храна, стрес предизвикан од неуспешна жетва итн. Ова објаснува зошто сушите и недостигот на свежа вода функционираат како фактор што го зголемува јазот помеѓу развиените и земјите во развој.
Ефектите варираат во зависност од ранливоста. На пример, земјоделците за егзистенција имаат поголема веројатност да мигрираат за време на суша бидејќи немаат алтернативни извори на храна. Областите со население кои зависат од изворите на вода како главен извор на храна се поранливи на глад.
Сушата, исто така, може да го намали квалитетот на водата, бидејќи пониските водни текови го намалуваат разредувањето на загадувачите и ја зголемуваат контаминацијата на преостанатите извори на вода. Вообичаени последици од сушата вклучуваат:
* Намален раст на културите или производство на приноси и носивост за добиток
* Садовите за прашина, сами по себе знак на ерозија, што дополнително го еродира пејзажот
* Бури од прашина, кога суша погодува област која страда од опустинување и ерозија
* Глад * Оштетување на живеалиштата, што влијае и на копнените и на водните диви животни * Глад – сушата обезбедува премалку вода за поддршка на прехранбените култури.
* Неисхранетост, дехидратација и слични болести
* Масовна миграција, што резултира со внатрешно раселување и меѓународни бегалци
* Намалено производство на електрична енергија поради намалениот проток на вода низ хидроелектричните брани * Недостигот на вода за индустриските корисници * Миграција на змии, што резултира со каснување од змија * Социјални немири
* Војна за природни ресурси, вклучувајќи вода и храна
* Шумските пожари, како што се австралиските шумски пожари, стануваат почести за време на суша и може да предизвикаат човечки смртни случаи.* Изложеност и оксидација на кисели сулфатни почви поради опаѓање на нивото на површинските и подземните води.* Акумулацијата на цијанотоксин во синџирите на исхрана и снабдувањето со вода (од кои некои се меѓу најмоќните токсини познати на науката) може да предизвика рак со мала изложеност на долг рок.
3.1 Влијанија врз земјоделските култури
Водениот стрес влијае на развојот и квалитетот на растенијата на различни начини: прво сушата може да предизвика слабо ртење и нарушен развој на садниците. Во исто време, растот на растенијата се потпира на клеточната делба, зголемувањето на клетките и диференцијацијата. Стресот од сушата ја нарушува митозата и издолжувањето на клетките преку губење на тургорскиот притисок што резултира со слаб раст. Развојот на листовите зависи и од тургорскиот притисок, концентрацијата на хранливи материи и јаглеродниот асимилат  од кои сите се намалуваат поради сушните услови, така што стресот од сушата доведува до намалување на големината и бројот на листовите. Се покажало дека висината на растението, биомасата, големината на листот и обемот на стеблото се намалуваат кај пченката во услови на ограничување на водата. Приносот на културите е исто така негативно погоден од стресот од суша, намалувањето на приносот на културите е резултат на намалување на стапката на фотосинтетика, промени во развојот на листовите и променета распределба на ресурсите, сето тоа поради стресот од суша. Посевите кои се изложени на стрес на суша страдаат од намалување на потенцијалот за вода во лисјата и стапката на транспирација, но се покажало дека ефикасноста на користењето на водата се зголемува кај некои растителни растенија, како што е пченицата, додека се намалува кај други, како што е компирот.
На растенијата им е потребна вода за навлегување на хранливи материи од почвата и за транспорт на хранливи материи низ растението: сушните услови ги ограничуваат овие функции што доведуваат до застој во растот. Стресот од суша, исто така, предизвикува намалување на фотосинтетската активност кај растенијата поради намалувањето на фотосинтетичките ткива, затворањето на стоматите и намалените перформанси на фотосинтетичките машини. Ова намалување на фотосинтетичката активност придонесува за намалување на растот и приносот на растенијата. Друг фактор кој влијае на намалениот раст и приносот на растенијата е распределбата на ресурсите; по суша растенијата ќе одвојат повеќе ресурси за корените за да помогнат во навлегувањето на водата, зголемувајќи го растот на коренот и намалувањето на растот на другите делови на растенијата, а истовремено намалувајќи ги приносите.
4 Заштита, ублажување и олеснување
Земјоделски, луѓето можат ефикасно да ублажат голем дел од влијанието на сушата преку наводнување и плодоред. Неуспехот да се развијат адекватни стратегии за ублажување на сушата носи голема човечка цена во современиот период, влошена со постојано зголемување на густината на населението. Претседателот Рузвелт на 27 април 1935 година, потпишал документи за создавање на Службата за зачувување на почвата (SCS) - денес позната како Служба за зачувување на природните ресурси (NRCS). Моделите на законот биле испратени до секоја држава каде што биле донесени. Овие биле првите трајни практични програми за намалување на идната подложност на суша, создавајќи агенции кои први почнале да ги нагласуваат мерките за зачувување на почвата за заштита на земјоделските површини денес. Дури во 1950-тите, важноста на зачувувањето на водата била ставена во постојните закони (NRCS 2014).
Стратегиите за заштита од суша, ублажување или олеснување вклучуваат:
* Брани – многу брани и нивните придружни акумулации обезбедуваат дополнителна вода во време на суша.* Сеење облаци - форма на намерна промена на времето за да се предизвикаат врнежи. Ова останува тема за која жестоко се дебатира, бидејќи Националниот совет за истражување на САД објавил извештај во 2004 година во кој се наведува дека до денес сè уште нема убедлив научен доказ за ефикасноста на намерната промена на времето.* Отсолување – употреба на морска вода за наводнување или потрошувачка.* Следење на сушата – Континуираното набљудување на нивоата на врнежи и споредбите со сегашните нивоа на употреба може да помогне да се спречи вештачката суша. На пример, анализата на користењето на водата во Јемен открила дека нивната водена маса (нивото на подземната вода) е изложена на сериозен ризик од прекумерна употреба за оплодување на нивната култура Кат. Внимателно следење на нивоата на влага, исто така, може да помогне да се предвиди зголемениот ризик за шумски пожари, користејќи такви метрики како што е индексот на суша Кеч-Бирам или индексот на сушата Палмер.
* Употреба на земјиштето – Внимателно планираната ротација на културите може да помогне да се минимизира ерозијата и да им се овозможи на земјоделците да садат култури што помалку зависат од вода во посушни години.
* Ограничување за употреба на вода на отворено – Регулирање на употребата на прскалки, црева или кофи на растенија на отворено, базени за полнење и други задачи за одржување на домот кои бараат вода.
* Собирање на дождовница – Собирање и складирање на дождовница од покриви или други соодветни сливови.
* Рециклирана вода – Поранешна отпадна вода (канализација) која е пречистена и прочистена за повторна употреба.
* Трансвазамент – Изградба на канали или пренасочување на реките како масивни обиди за наводнување во области склони кон суша.
5 Историја
Познати историски суши вклучуваат:
* 1540 Средна Европа, за која се вели дека е „''најлошата суша на милениумот''“ со единаесет месеци без дожд и температури од 5–7 °C над просекот од 20 век * Сушата во 1900 година во Индија убила меѓу 250.000 и 3,25 милиони.
* Сушата во 1921–22 во Советски Сојуз во која над 5 милиони починале од глад.
* Сушата во 1928–30 во Северозападна Кина резултирала со преку 3 милиони смртни случаи од глад.
* 1936 и 1941 година во провинцијата Сечуан Кина, што резултирало со 2,5 милиони смртни случаи соодветно.
* Милениумската суша од 1997 до 2009 година во Австралија довела до криза во снабдувањето со вода низ поголемиот дел од земјата. Како резултат на тоа, за прв пат биле изградени многу постројки за бигор
* Во 2006 година, провинцијата Сечуан Кина ја доживеала најлошата суша во модерното време со речиси 8 милиони луѓе и над 7 милиони говеда кои се соочиле со недостиг на вода.
* 12-годишната суша што ги уништи југозападна Австралија, југоисточна Јужна Австралија, Викторија и северна Тасманија била „''многу тешка и без историски преседан''“.
* 2015-2018 водена криза во Кејптаун. Оваа веројатност била тројно зголемена поради климатските промени.
Конфликтот во Дарфур во Судан, кој исто така го погодил Чад, бил поттикнат од децениската суша; комбинација на суша, опустинување и пренаселеност се меѓу причините за конфликтот во Дарфур, бидејќи арапските номади Багара кои бараат вода мора да го однесат својот добиток на југ, на земјиште главно окупирано од неарапски земјоделци.
Приближно 2,4 милијарди луѓе живеат во одводниот слив на реките на Хималаите. Индија, Кина, Пакистан, Бангладеш, Непал и Мјанмар би можеле да доживеат поплави проследени со суши во наредните децении. Сушата во Индија што го погодува Ганг е особено загрижувачка, бидејќи обезбедува вода за пиење и земјоделско наводнување за повеќе од 500 милиони луѓе. Западниот брег на Северна Америка, кој добива голем дел од својата вода од ледниците во планинските венци, како што се Карпестите Планини и Сиера Невада, исто така ќе биде погоден.
Во 2005 година, делови од басенот на Амазон ја доживеале најлошата суша во последните 100 години. Една статија од 23 јули 2006 година ги објавила резултатите од Истражувачкиот центар Вудс Холе, кои покажуваат дека шумата во нејзината сегашна форма може да преживее само три години суша. Научниците од Бразилскиот национален институт за амазонско истражување во написот тврдат дека овој одговор на сушата, заедно со ефектите од уништувањето на шумите врз регионалната клима, ја туркаат прашумата кон „пресвртна точка“ каде што неповратно би почнала да умира. Се заклучува дека прашумата е на работ да се претвори во савана или пустина, со катастрофални последици за климата во светот. Според WWF, комбинацијата на климатските промени и уништувањето на шумите го зголемува ефектот на сушење на мртвите дрвја што ги поттикнува шумските пожари.
Далеку најголемиот дел од Австралија се пустински или полусуви земји. Студијата од 2005 година на австралиски и американски истражувачи го истражувала опустинувањето на внатрешноста и сугерирала дека едно објаснување е поврзано со човечки доселеници кои пристигнале пред околу 50.000 години. Редовното палење од овие доселеници можело да ги спречи монсуните да стигнат до внатрешноста на Австралија. Во јуни 2008 година станало познато дека експертска комисија предупредила на долготрајна, можеби неповратна, сериозна еколошка штета за целиот слив на Мареј-Дарлинг доколку не добие доволно вода до октомври 2008 година. Австралија би можела да доживее посериозни суши и тие би можеле да станат почести во иднина, се вели во извештај нарачан од владата на 6 јули 2008 година. Австралискиот екологист Тим Фланери предвидел дека доколку не се направат драстични промени, Перт во Западна Австралија би можел да стане првата метропола на духови во светот, напуштен град без повеќе вода за одржување на населението. Долгата австралиска илјадагодишна суша избила во 2010 година.
Повторливите суши кои водат до опустинување во Источна Африка создале тешки еколошки катастрофи, предизвикувајќи недостиг на храна во 1984-85, 2006 и 2011 година. За време на сушата во 2011 година, се проценува дека загинале од 50.000 до 150.000 луѓе, иако овие бројки и обемот на кризата се спорни. Во февруари 2012 година, ОН објавиле дека кризата е завршена поради зголемувањето на напорите за помош и зголемената жетва. Агенциите за помош последователно го префрлиле својот акцент на напорите за обновување, вклучително ископување канали за наводнување и дистрибуција на семиња од растенија.
Во 2012 година, тешка суша го погодила западниот дел на Сахел. Методистичкиот фонд за помош и развој (MRDF) објавил дека повеќе од 10 милиони луѓе во регионот се во опасност од глад поради едномесечниот топлотен бран што лебди над Нигер, Мали, Мавританија и Буркина Фасо. Фонд од околу 20.000 фунти бил поделен на земјите погодени од суша.
Студијата од 2021 година покажала дека порастот на сложените суши во топла сезона во Европа е динамичен феномен што се развива.
6 Сушата како мотив во уметноста
* „Суша“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.