Заштита на сведоци во Русија

Заштитата на сведоците во Русија како елемент на судскиот процес постои уште од античко време: одредени правила со кои се обезбедува безбедноста на учесниците во судскиот процес и регулираните мерки за нивна заштита биле содржани во различни правни документи на Стара Русија, Руското Царство, Руската Империја и СССР. Потребата да се донесе единствен закон со кој се регулираат безбедносните мерки за сведоците станало особено актуелно во Русија по распадот на СССР во позадина на брзиот раст на организираниот криминал. Според статистичките податоци, секоја година од 10 милиони жртви и сведоци во кривични предмети, секоја петта одбивала да сведочи на суд или била принудена да го смени сведочењето, што било поради закани по животот, здравјето и имотот што ги добивале учесниците во процесот или нивните роднини и пријатели; Ова било и една од причините зошто многу кривични дела останале нерешени. Пред усвојувањето на единствен законски акт, мерките за заштита на сведоците се применувале во руските региони селективно, во зависност од сложеноста на случајот и присуството на закани против сведоци и жртви.
Денеска, Руската Федерација има државна програма за заштита на сведоци, спроведена во согласност со голем број закони и прописи насочени кон заштита на сведоците во кривичната постапка. Таа била одобрена врз основа на Федералниот закон бр. 119-ФЗ „''За државна заштита на жртвите, сведоците и другите учесници во кривичната постапка''“, усвоен на 20 август 2004 година, и се спроведува врз основа на Правилата за примена на одредени безбедносни мерки во однос на жртвите и други кривични дела Владата на Руската Федерација од 27 октомври 2006 година. Програмата ги опфаќа сите учесници во кривичната постапка (сите сведоци, жртви и обвинети) во однос на кои има закани по животот, здравјето, имотот и домувањето од обвинетите. Може да се преземат безбедносни мерки од различна природа во однос на учесниците - од обезбедување физичка заштита на самите учесници во процесот, нивните роднини и имот до целосна промена на идентитетот (издавање нови документи, промена на живеалиште и промена на изгледот). Програмата ја координира Министерството за внатрешни работи на Руската Федерација, во спроведувањето на програмата за заштита на сведоци учествуваат различни федерални агенции. Од 2009 година, неговите одредби се прошириле на обвинетите кои склучиле договор со инспекторите да ја признаат вината во замена за помала казна.
Покрај одредбите на државната програма, заштитата на сведоците и жртвите во правната постапка е дополнително обезбедена со голем број регулаторни правни акти од законодавството на Руската Федерација. Во одбраната учествуваат и некои јавни организации кои им помагаат на учесниците во процесите и изнесуваат свои иницијативи за подобрување на законодавството во оваа област.
1 Предуслови за изработка на државна програма
Елементи на државна заштита на учесниците во правните постапки постоеле во историјата на руското право уште од античко време. Нормите што ги разликувале учесниците во судењето и ги дефинирале казнено-правните мерки за нивна заштита се појавиле во системот на руското право и биле содржани во документи како што се Руска правда, судските повелби од Псков и Новгород, Кодексот на законите на Иван III (Законите од 1497 година) и Кодексот на законите на Иван IV (Законите од 1550 година), на Петар I од 1716 година (воените написи), и судските регулативи усвоени во 1864 година под Александар II. Кривичниот законик на РСФСР од 1960 година, исто така, предвидувал одговорност за злосторства против правдата воопшто и против учесниците во кривичната постапка особено. Советските специјални служби активно ги користеле мерките за обезбедување заштита на конкретни сведоци.
Во Руската Федерација, важноста од обезбедување на безбедноста на учесниците во кривичната постапка е поврзана со признавањето на организираниот криминал како една од заканите за националната безбедност на земјата. Според податоците од 2000 година, во текот на 10 години бројот на регистрирани кривични дела е двојно зголемен, а бројот на кривични дела извршени од различни организирани криминални групи е зголемен за 10 пати. Во истиот период, бројот на сложени прекршоци во кредитната и финансиската сфера е зголемен за 39,2%, во надворешната економска активност за 88,5%, а во сферата на приватизацијата за 56,5%. Сведоците и жртвите во голем број кривични предмети често избегнувале да учествуваат во истрагата и разгледувањето на овие случаи, плашејќи се за сопствениот и животите на своите најблиски: сите тие доживеале чувство на страв од претстојната комуникација во текот на истрагата и за време на судското рочиште со виновникот, неговите роднини и пријатели. Според податоците од 2003 година, околу 60% од жртвите не контактирале со агенциите за спроведување на законот поради страв од одмазда од криминалците, а околу четвртина од учесниците во судењето го смениле своето сведочење од различни причини (вклучително и под закани од криминалци). На околу 5 илјади луѓе им требало лично обезбедување, од кои 1,000 требало да го сменат местото на живеење а уште 500 лица морале да го променат својот изглед поради безбедност.
Непроцесната комуникација меѓу жртвите (сведоците) и обвинетите (осомничените) често може да биде од природа што не е контролирана од истражителите (на пример, во просториите до истражната соба додека чекаат да бидат повикани на сослушување). Тогашниот закон не содржел барања што ќе ја спречат таквата комуникација, а немало гаранции за изолирање на сведоците од обвинетите или протекување лични податоци. Според ''Руска газета'', недостатокот на законски воспоставен систем за заштита на учесниците во кривичната постапка довел до тоа многу злосторства од 1990-тите да останат нерешени: и клучните сведоци и обвинетите кои дале важни сведоштва биле убиени. Во 2004 година, судијата на регионалниот суд во Јарослав, Евгениј Балаев, објавил дека во случајот со убиството на директорот на фабриката за алкохол, еден од обвинетите, кому му требало „''вистинска заштита''“, признал и некое време подоцна починал од срцев удар, иако имало основа да се верува дека неговата смрт е резултат на злонамерна намера. Сè додека не се усвои унифициран законски акт со кој се регулира безбедноста на сведоците, различни региони морало да прибегнуваат кон импровизација за да ја обезбедат безбедноста на сведоците. Така, во повеќето региони, имињата на сведоците во материјалите од кривичниот предмет биле сменети додека биле во фаза на истрага: во регионот Јарослав, автентичните податоци на сведоците во случајот се чувале во плик, кој бил заведен во материјалите на предметот и до кој пристап имале само истражителот и судијата. Меѓутоа, на судските рочишта се барало присуство на сведоци за да дадат исказ и да одговараат на прашања од странките. Според податоците за 2012 година, цитирани од РИА Новости, годишно околу 10 милиони луѓе дејствувале како жртви и сведоци за време на истрагата и разгледувањето на кривичните случаи кои вклучуваат особено тешки кривични дела; Од нив, од секое петто лице се барало, под закана за насилство, да одбие да сведочи или да го смени сведочењето.
2 Обезбедување заштита на сведоци пред усвојувањето на програмата
Промената во структурата на криминалот ги поттикнало законодавците да го усвојат, на 12 јуни 1990 година, советскиот закон „''за изменување и дополнување на основите на кривичната постапка на СССР и републиките на сојузот''“, чиј член 27.1 ги обврзало истражните органи, иследникот, обвинителот и другите учесници во судењето да ја гарантираат безбедноста на судењето. Меѓутоа, бидејќи не постоел механизам за спроведување на овој закон и не бил донесена соодветната законска регулатива, неговата примена во пракса била исклучително тешка. Следниот чекор во оваа насока бил Законот на РСФСР од 18 април 1991 година „''За полицијата''“: во член 10 „''Должности на полицијата''“ во став 24, должностите да се обезбеди заштита на жртвите, сведоците и другите учесници во кривичната постапка, како и нивните роднини и пријатели, доколку здравјето, животот и имотот на овие лица биле пропишани се во опасност. На 12 август 1995 година бил усвоен и Федералниот закон на Руската Федерација бр. 144-ФЗ «», чии членови споменувале обезбедување на безбедноста на учесниците во процесот. Така, во ставот 5 од членот 7 од Законот е предвидено решение за примена на мерките за безбедност во однос на заштитените лица како основа за спроведување на оперативни истражни мерки; Во согласност со став 6 од член 14, од агенциите вклучени во оперативните истражни активности се барало да помогнат во обезбедувањето на личната безбедност и безбедноста на имотот и на учесниците во кривичната постапка и на членовите на нивните семејства, како и заштита од криминални и други незаконски напади.
Додека на руското законодавство му недостасувало единствен нормативен акт кој ја гарантира безбедноста на сите учесници во кривичната постапка, елементите на системот за заштита на сведоци беа селективно користени од агенциите за спроведување на законот во руските региони. Така, во Москва и Република Башкортостан, специјалните одделенија за заштита на сведоци биле меѓу првите кои се појавиле во единиците за борба против организираниот криминал, кои на важни сведоци им обезбедиле привремено сместување и нови документи, а исто така ги менувале личните податоци на одреден сведок во сите постоечки бази на податоци за мала надокнада. Единицата за заштита на сведоци на Одделот за организиран криминал на Главната управа за внатрешни работи во Москва била одговорна за физичка заштита на сведоците, судиите, обвинителите, нивните семејства и најблиските во согласност со член 2 од сегашниот Закон „''За полиција''“. Подоцна во сите региони на Русија се појавиле одделенија за заштита на сведоци во единиците за борба против организираниот криминал.
Врховниот совет на Република Башкортостан ја зацврстил заштитата на сведоците со закон на 14 октомври 1994 година, со усвојување на Законот „''За државна заштита на жртвите, сведоците и другите лица кои помагаат во кривичната постапка''“, кој предвидува голем број мерки за заштита на сведоците. Овие мерки вклучувале чување во тајност на личните податоци за заштитените лица; организација на затворени судски постапки; обезбедување на лична безбедност, заштита на домување и имот; следење телефонски разговори на заштитеното лице; преселба во друго место на живеење, менување на работното место или студирање или привремено сместување на безбедно место; издавање на комуникациска опрема, специјална лична заштитна опрема и опрема за предупредување за опасност (во некои случаи, оружје); промена на документи во ново име и промена на изгледот. За возврат, на 28 август 1996 година, владата на Москва ја одобрила „''Регулативата за мерки за социјална заштита и материјални стимулации за граѓаните кои придонеле за откривање на злосторства извршени од организирани криминални групи''“, во која се наведени поединечни мерки кои не влијаеле на сферата на кривично-процесното законодавство за безбедност.
Првата целосна употреба на принципите на програмата за заштита на сведоци се случила за време на разгледувањето на криминалните случаи на татарската организирана криминална група „Хади Такташ“. Сведоците биле донесени на судски рочишта под стража, со маски и широки палта што ги криеле нивните фигури. За време на рочиштата, сведоците биле чувани во „''тајна просторија''“ каде што биле поставени микрофони со опрема што го менувало гласот на лицето што зборува во микрофонот и камера: судијата влегол во просторијата за да го потврди неговиот идентитет и се вратил во судницата. За да се спроведат конфронтациите, истражителите понекогаш морале да импровизираат, бидејќи зградите на структурите на Министерството за внатрешни работи немале простории со прозорци маскирани како огледала: за време на идентификацијата, пред сведокот се влечел чаршаф за да не го видат бандитите, а на лицето се ставало маска со процепи за очите. Еден сведок бил измислен дури и во операта пред пресметката. Овие мерки успеале да ги осудат членовите на бандата и да им доделат долги затворски казни, иако неколку клучни сведоци во случајот Хади Такташ починале под околности кои се уште не се познати. Уредот што ги променил гласовите на сведоците што сведочеле во овој случај станал главен експонат на современите правни постапки во музејот на Врховниот суд на Република Татарстан.
Во ноември 2003 година, во Санкт Петербург било завршено судењето на бандата на Владимир Белјаев, која го убил Борис Иванов, директор на хотелот „Спутник“ во Санкт Петербург, на 16 март 1999 година. Еден од обвинетите, Алексеј Маликов, прогласен за виновен за разбојништво и недозволено набавување и чување огнено оружје, добил условна казна од 7 години со пробен период од 4 години. Според достапните информации, тој бил првиот учесник во програмата за заштита на сведоци во Санкт Петербург, сведочејќи против Белјаев, познат и како „''Боб Кемеровски''“ и на судот му доставувал докази за вмешаноста на Белјаев и неговите соучесници во убиството на Иванов (Белјаев добил 21 година затвор во максимален безбедносен казнен затвор). Исто така, во 2003 година, Регионалниот суд во Иркутск го разгледал кривичното дело на бандата на Александар Константинов, локален криминален бос. Сите сведоци, освен едно лице, одбиле да сведочат против Константинов: само едно лице дало исказ, а офицерите на УБОП го сокриле во безбедна куќа во еден од градовите во Средна Русија. Само за информација каде се наоѓа сведок, коруптивни врски понудиле сума од 5 илјади американски долари. Доказите биле сослушани на суд, криминалците биле казнети, но сведокот морало сам да си ги плати трошоците за безбедност.
Во истата 2003 година, во Рибинск бил спроведен експеримент со учество на Јарославското регионално обвинителство и Јавното обвинителство на Руската Федерација: специјална опрема вредна околу илјада американски долари била инсталирана во тајна просторија веднаш до судницата. Оваа опрема вклучувала контролна табла, со помош на која се регулирал гласот на сведокот додека зборува (опсегот на гласовите бил доста широк), звучници и микрофон: слично, во судницата биле поставени микрофони за судијата и за спротивставените страни. Опремата била користена во судењето на човек обвинет за убиство, кој претходно бил осуден за убиство, но бил ослободен кога двајца сведоци одеднаш „''го изгубиле сеќавањето''“ во судницата. Ослободениот подоцна извршил уште едно убиство, а дури кога сведоците дознале за можноста да бидат чувани во тајност, се согласиле да сведочат во тајна просторија, каде што биле чувани под стража. Обвинетиот бил осуден на 14 години затвор со максимална безбедност, а оваа технологија последователно се користела за сослушување случаи не само во Рибинск, туку и во Јарослав и Углич. Претставниците на обвинителствата во другите региони биле активно заинтересирани за работното искуство, сè до законската регулатива на таквите можности.
3 Подготовка за усвојување на законот
3.1 Подготвување на предлог-законот
Од 1993 година, Министерството за внатрешни работи на Руската Федерација работи на создавање на некој вид унифициран регулаторен акт со кој се воспоставува програма за заштита на учесниците во кривичната постапка од одмазда од страна на лица обвинети во кривични случаи. Државната дума подготвувала два нацрт-федерални закони за ова прашање: еден од нив требало да обезбеди државна заштита за судиите и сите службеници од органите за спроведување на законот и регулаторните агенции, а вториот требало да обезбеди државна заштита за жртвите, сведоците и другите лица кои помагаат во правдата. Првиот закон бил усвоен на 20 април 1995 година како Федерален закон бр. 45-ФЗ „''За државна заштита на судиите, службениците на агенциите за спроведување и контрола на законот''“, кој предвидува збир на организациски, социјални и правни мерки насочени кон заштита на животот, здравјето и имотот на истражителите, обвинителит и судиите. Вториот предлог-закон, насловен ''„За државна заштита на жртвите, сведоците и другите лица кои помагаат во кривичната постапка''“, бил усвоен од Државната дума неколку пати, но секој пат бил отфрлан од претседателот на Руската Федерација поради бројни недостатоци..
Нацрт-законот за заштита на сведоци првпат бил поднесен на разгледување од членовите на Комитетот за безбедност на Државната дума и усвоен во декември 1994 година, но во јануари 1995 година бил одбиен од претседателот на Руската Федерација Борис Елцин и вратен во Државната дума на дополнителна ревизија. Законот бил усвоен по втор пат од Државната дума во јули 1995 година, но потоа бил отфрлен од Советот на Федерацијата на Руската Федерација. Законот бил усвоен по трет пат во мај 1997 година од страна на Државната дума и одобрен од Советот на Федерацијата, по што бил испратен до претседателот на Руската Федерација за потпишување и објавување. Меѓутоа, и овојпат рускиот претседател го искористил правото на вето, отфрлајќи го законот. Развојот на законот бил обновен дури во 1999 година. Предлог-законот претрпел многу измени, но не можел да се изгласа. Меѓу причините за неусвојувањето на нацрт-законот биле формални несогласувања со голем број основни правни акти - меѓународни (Универзална декларација за човекови права, Меѓународен пакт за граѓански и политички права, Европска конвенција за заштита на човековите права и основни слободи) и национални (Устав на Руската Федерација и Закон за кривична постапка на Руската Федерација). Исто така, немало унифициран концепт или унифициран пристап за решавање на проблемот со заштитата на сведоците и жртвите.
Конкретно, со предлог-законот на истражните органи им се давало право да не наведуваат информации за жртвата и сведокот во протоколите на истражните дејствија, како и да доделуваат псевдоними и да дозволат процедуралните документи да се потпишуваат со доделениот псевдоним. Дополнително, жртвата или сведокот можело да бидат испрашани за време на судското рочиште во отсуство на обвинетиот и неговиот бранител или целосно да бидат изземени од појавување на судското рочиште. Тие имале и право тајно да легитимираат осомничено или обвинето лице, како од лицето што се идентификува така и од бранителот. При испитувањето на овие одредби, претседателот на Руската Федерација одлучил дека тие ја прекршиле Универзалната декларација за човекови права и Меѓународниот пакт за граѓански и политички права, лишувајќи го лицето од правото на јавно сослушување на неговиот случај во согласност со сите барања на правдата. Според Михаил Палеев, советник на главната државно-правна управа на претседателот, предлог-законот ги прекршува уставните принципи на кривичната постапка, бидејќи анонимноста на жртвата или сведокот го става обвинетиот во нерамноправна положба во однос на обвинителството и му го ограничувало правото на одбрана, со што обвинетиот и бранителот ја лишуваат од можноста целосно да учествуваат во доказите во текот на испитувањето. Предлог-законот содржал и помали неточности, неосновани одредби и технички пропусти.
Друга причина за отфрлањето на законот бил остриот недостиг од буџетски средства за спроведување на одредбите од овој закон. Во 2004 година, ''Рускаја газета'' објавила дека една верзија на законот предвидува годишни трошоци од 5 милијарди рубли за да се обезбеди заштита на сведоци, што тогаш се сметало за невозможно за државниот буџет. Во друга верзија, предложените дополнителни трошоци го надминале износот од 1,4 трилиони рубли годишно, што било споредливо со буџетските трошоци за одржување на сите обвинителски тела на Руската Федерација. Предлог-законот „''За заштита на сведоците''“, поднесен до Државната дума во јуни 2002 година од Владата, предвидувал трошоци во износ од речиси 3,8 милијарди рубли.
3.2 Законик за кривична постапка
На 1 јули 2002 година, стапил на сила новиот Закон за кривична постапка на Руската Федерација, чие усвојување станало еден од чекорите кон законодавното одобрување на програмата за заштита на сведоци. Согласно дел 3 од член 11, со цел да се прикрие идентитетот на сведокот од учесниците во процесот, биле воведени процедурални мерки за заштита, кои биле применети во присуство на реални закани по животот, здравјето и имотот на жртвата, сведокот или друг учесник во судската истрага (како и нивните роднини и пријатели)