Несреќа кај превојот Дјатлов

Несреќа кај превојот Дјатлов — настан во кој деветмина руски планинари загинале во северниот дел на планината Урал помеѓу 1 и 2 февруари 1959 г., под неразјаснети околности. Искусната група од Уралскиот државен технички институт направила камп на падината на гребенот Холатчахл, во област што денес е именувана во чест на водачот на групата — Игор Дјатлов.
Во текот на ноќта, нешто ги принудило да излезат од своите шатори и да го напуштат кампот, но со несоодветна облека за силниот снег и ниските температури. Откако биле пронајдени телата на групата, истрагата на советските власти открила дека шестмина од нив починале од хипотермија, додека останатите тројца имале знаци на физички повреди. Една од жртвите имала скршеница на черепот, а други двајца имале тешки повреди на градниот кош. Еден од членовите на групата бил со извадени очи, а друг бил без јазик, и со повреди на меките ткива на лицето, а судско-медицинската стручност заклучила дека овие повреди биле нанесени по настапувањето на смртта — четири од труповите биле пронајдени повеќе од два месеци по несреќата. На дел од облеката било откриено зголемено ниво на зрачење, а телата имале кафеава боја на кожата. Истрагата заклучила дека „неодолива природна сила“ ја предизвикала нивната смрт. Можноста за убиство била исклучена.
По несреќата се појавиле многубројни теории, кои се обиделе да ги објаснат смртните случаи. Тие вклучуваат напад на животно, хипотермија, лавина, горњак, паника предизвикана од инфразвук, воено мешање или комбинација од нив.
Во февруари 2019 г., руските власти ја обновиле истрагата за несреќата. На 11 јули 2020 г., руското обвинителство објавило во посебно соопштение дека причината за смртта на туристите е лавина во услови на намалена видливост. Според стручноста, туристите се сокриле од лавината под карпест гребен, но потоа нивната видливост била намалена и не можеле да ги најдат шаторите, кои биле оддалечени околу 50 метри од нив.
1 Подготовка за походот
1.1 Проект на походот
Походот на групата туристи од спортскиот клуб на УПИ (Уралски политехнички институт), под водство на Игор Дјатлов, бил посветен на XXI конгрес на КПСС (Комунистичка партија на Советскиот Сојуз).
За 16 или 18 дена, учесниците во походот требало да поминат со скии најмалку 300 км низ северот на Свердловската Област и да искачат два врва на Северен Урал: Отортен и Ојкачахл. Патувањето спаѓало во третата (највисока) категорија на тежина според класификацијата на спортските патувања што се користела кон крајот на 1950-тите години. Проектот на походот бил одобрен од Градската комисија за маршрути при Свердловскиот комитет за физичка култура и спорт на 8 јануари 1959 г.
1.2 Состав на групата
Составот на групата се менувал за време на подготовките. Во проектот што Дјатлов ѝ го претставил на комисијата за маршрути биле наведени 13 лица. Четворица од нив (Ју. Н. Вишневски, Н. П. Попов, В. И. Биенко и Ј. Верхотуров) на крајот не заминале на патувањето.
До 23 јануари во групата бил вклучен Семјон Золотарјов. Претходно тој планирал да учествува во походот на друга туристичка група од спортскиот клуб на УПИ (под водство на Сергеј Согрин), но одлучил да премине во групата на Дјатлов поради пократкото времетраење на нивното патување.
Конечниот состав на групата на Дјатлов бил следниот:
# Игор Алексеевич Дјатлов (13 јануари 1936 — февруари 1959), водач на походот, студент на 5-та година на Факултетот за радиотехника;
# Јуриј Николаевич Дорошенко (29 јануари 1938 — февруари 1959), студент на 4-та година на Факултетот за радиотехника;
# Лудмила Александровна Дубинина (12 мај 1938 — февруари 1959), студентка на 4-та година на Градежниот факултет;
# Семјон (Александар) Алексеевич Золотарјов (2 февруари 1921 — февруари 1959), инструктор во туристичката база Коуров, дипломец на Институтот за физичка култура на Белоруската ССР (1950);
# Александар Сергеевич Колеватов (16 ноември 1934 — февруари 1959), студент на 4-та година на Физичко-техничкиот факултет;
# Зинаида Алексеевна Колмогорова (12 јануари 1937 — февруари 1959), студентка на 5-та година на Факултетот за радиотехника;
# Георгиј (Јуриј) Алексеевич Кривонишенко (7 февруари 1935 — февруари 1959), дипломец на Градежниот факултет (1957), надзорник во градежен фонд при тајниот комбинат бр. 817 во Чељабинск-40, сведок и учесник во отстранувањето на последиците од несреќата во Киштим;
# Рустем Владимирович Слободин (11 јануари 1936 — февруари 1959), дипломец на Машинскиот факултет (1958), инженер во затвореното претпријатие „п/ја 10“ (СвердНИИХИММАШ);
# Николај Владимирович Тибо-Брињољ (5 јуни 1935 — февруари 1959), дипломец на Градежниот факултет (1958), инженер;
# Јуриј Ефимович Јудин (19 јули 1937 — 27 април 2013), студент на 4-та година на Факултетот за инженерство и економија.
Јуриј Јудин се повлекол од групата поради болест што предизвикала силна болка во ногата, пред да започне активниот дел од маршрутата, благодарение на што останал единствен преживеаник од целата група. Тој бил првиот што ги утврдувал личните работи на загинатите и ги препознал труповите на Слободин и Дјатлов. Во подоцнежните години не учествувал активно во истрагата за трагедијата. Во 1990-тите бил заменик-градоначалник на Соликамск за економија и предвидување, како и претседател на градскиот туристички клуб „Полјус“. Починал на 27 април 2013 г., а на 4 мај, според неговата последна желба, бил погребан во Екатеринбург на гробиштата Михајловское, покрај седум други учесници во походот.
1.3 Одлики на групата, опрема и маршрута
Квалификациите на членовите на групата и на Дјатлов како нејзин водач, според нормите што важеле во 1959 г., ѝ дозволувале на групата да учествува во скијачки поход од трета категорија на тежина. Членовите на спортскиот клуб на УПИ, кои лично ги познавале учесниците, ја карактеризирале групата на Дјатлов како многу искусна и храбра. Мајсторот за спорт во туризам Е. В. Бујанов, врз основа на сеќавањата на пријателите на групата, заклучил дека тие „биле доволно силни и храбри за да дејствуваат на граница на силите и да ја надминат болката во итни ситуации“.
Опремата на групата била типична за љубителскиот туризам во тоа време. За време на истрагата за смртта на групата, биле дадени негативни оценки за квалитетот на достапната опрема: индустријата на СССР не произведувала скии, шатори, посебна облека и прехранбени концентрати соодветни за зимски туризам. Користената опрема на туристите имала прекумерна тежина, слаба заштита од студ и ветер и била значително истрошена. Сестрата на Александар Колеватов го критикувала недоволното финансирање на походот од страна на Синдикалниот одбор на УПИ и ограничувањата за издавање опрема, поради што групата не добила јакни ветробрани. Отсуството на средства за општење во групата се објаснувало со недостатокот на радиостаници со прифатлива тежина и полупречник на дејство за користење на поход во слабо населено подрачје.
Областа по која минувала маршрутата туристите не ја сметале за тешка. Е. П. Маслеников, член на Градската комисија за маршрути, истакнал дека походи од втора и трета категорија на тежина низ Северен Урал се спроведувале веќе неколку години.
Сосема спротивно мислење за време на истрагата изразиле роднините на загинатите. Тие сметале дека долгиот, автономен поход низ неистражено, ненаселено подрачје со тешки временски услови е неоправдано опасен, а укажувале и на прекршување на упатствата од страна на надлежните спортски организации за надзор на туристичките групи на маршрутите. Месните жители, исто така, укажувале на опасни природни појави во планините во зимско време: силни и долготрајни ветрови, торнада, снежни лавини на западните падини на Уралскиот Гребен.
Искусниот истражител и планинар С. Ј. Шкрјабач во 2015 г. ја нарекол проценката на нивото на подготовка на групата на Дјатлов значително преценета, особено во однос на нивната подготвеност за екстремни ситуации за време на походот. Тој смета дека во отсуство на планинарска опрема, вештини, средства за општење и подробни карти на областа (кои во тоа време биле класифицирани како тајни), зимскиот поход низ планините Урал имал авантуристички карактер. Според мислењето на Шкрјабач, групата на Дјатлов можела успешно и навреме да ја заврши планираната маршрута „само под доволно поволни временски услови и со среќа“.
2 Поход
2.1 Движење со превоз
На 23 јануари, групата на Дјатлов, заедно со друга група туристи од спортскиот клуб на УПИ (Уралски политехнички институт) под водство на Јуриј Блинов, тргнале со воз од Свердловск кон Серов, каде што пристигнале утрото на 24 јануари. На туристите не им било дозволено да влезат во просториите на железничката станица, па затоа престојувале во месното училиште и одржале средба со учениците. Истата вечер, двете групи тргнале со воз кон Ивдељ и пристигнале на станицата околу полноќ.
Утрото на 25 јануари, туристите тргнале со автобус кон селото Вижај, каде што пристигнале околу 14:00 часот. Тука, групата на Дјатлов се разделила со групата на Блинов, чија маршрута од Вижај водела на западната страна, и се сместиле во местен хотел, кој бил „обична колиба со три прозорци“.
На 26 јануари во 13:10 часот, групата на Дјатлов тргнала со камион со отворен багажен простор кон дрвосечачка населба, која се наоѓала во 41-виот шумски кварт, каде што пристигнале околу 16:30 часот и ја поминале ноќта во соба во работнички дом.
2.2 Скијачки поход
На 27 јануари, туристите ги спакувале ранците во количката обезбедена од раководителот на шумската област (која морале да ја чекаат до 16:00 часот), ги облекле скиите и се упатиле кон напуштената населба на Вториот северен рудник, која претходно била дел од системот на Ивдељаг. До населбата стигнале по 22 часот навечер и ја поминале ноќта во празна куќа.
Истиот ден било откриено дека Јуриј Јудин не може да го продолжи патувањето поради болка во ногата. Меѓутоа, Јудин стигнал со групата до Вториот северен рудник за да собере камења од складиштето за примероци за неговиот институт. Сметал дека причина за ненадејната малаксаност е патувањето во отворениот камион и се надевал дека болката ќе помине пред да стигнат до активниот дел од маршрутата, но тоа не се случило. Утрото на 28 јануари, Јудин, откако се збогувал со групата и им го дал на другарите својот дел од заедничкиот товар и некои лични топли работи, се вратил со количката.
За понатамошните настани се знае само од пронајдените дневнички записи и фотографии на учесниците во походот. На 28 јануари, откако тргнале од Вториот северен рудник, туристите скијале покрај реката Лозва и преноќиле на нејзиниот брег. На 29 јануари, направиле премин од кампот на брегот на Лозва до камп на нејзината притока Ауспија, по патеката на Мансите. На 30 јануари, групата продолжила да се движи по Ауспија по патеката за санки на Мансите.
На 31 јануари, групата на Дјатлов се доближила до планината Холатчахл, во тоа време попозната како „Височина 1079“, и се обиделе да се искачат по падината, но поради неподобноста на постигнатата бесшумна област за складирање на залихи, вечерното време и силниот ветер, биле принудени да се спуштат повторно во долината на Ауспија и да преноќат таму.
На 1 февруари, откако направиле складиште за залихи во долината на Ауспија, групата повторно се искачила на падината на планината Холатчахл, каде што се запреле за преноќување недалеку од превојот, кој во тој миг бил безимен (на спомен-плоча, поставена во 1963 г., е наречен „име на групата на Дјатлов“, а на подоцнежните карти е означен како „месност Превој Дјатлов“).
2.3 Чекање на враќањето на групата
На 12 февруари групата требало да стигне до крајната точка на маршрутата — селото Вижај — и да испрати телеграма до спортскиот клуб на УПИ, а на 15 февруари требало да се врати во Свердловск. Кога тоа не се случило, први се загрижиле членот на бирото на туристичката секција Галина Радостева и братот на Георгиј Кривонишенко — Игор. Наскоро им се придружиле Јуриј Блинов, кој во тоа време се вратил од патување, Рима Колеватова (сестра на Александар), родителите на Дубинина, Кривонишенко и Слободин. Раководителите на спортскиот клуб и Катедрата за физичко образование на УПИ (Л. С. Гордо и А. М. Вишневски) уште некое време го чекале враќањето на групата, бидејќи доцнењето на групите на маршрутите се случувало и претходно. Според тврдењето на Гордо, преку Јуриј Јудин до спортскиот клуб била пренесена порака од Дјатлов дека групата планира да се врати во Вижај не на 12, туку дури на 14-15 февруари. Во ноќта помеѓу 16 и 17 февруари успеале да се поврзат со Вижај по телефон за да утврдат дали групата на Дјатлов се вратила од патувањето. Одговорот бил одречен.