procesaur/Wiki.mk huggingface dataset:
Литванија

Литванија (литвански: ''Lietuva''), официјално Република Литванија (''Lietuvos Respublika''), а многу ретко Литва — земја во Североисточна Европа и е сместена меѓу Русија и Балтичкото Море на запад, Полска на југ, Белорусија на исток, Латвија на север. Државата е стара преку 1.000 години.
1 Историја
Во XVI век, Литванија е една од најбогатите и најмоќните земји во Европа. На 3 мај 1791, Полско-литванската Државна Заедница го ратифицирала првиот устав во Европа. Набргу потоа, Литванија престанува да постои 123 години, поради тоа што е разделена меѓу нејзините соседи Русија, Австрија и Прусија.
Литванија повторно се изборува за независност во 1918 година. Во 1988, на првите делумно слободни избори во Литванија по Втората светска војна, победува Движењето за Саjyдиc (''Sąjūdis''), а поразени се литовските комунистички владетели.
Во 2003 година бил потпишан договор за присоединување на Литванија кон ЕУ. Така од 1 мај 2004 година, Литванија станала членка на ЕУ и НАТО.
2 Географија и клима
Литванија граничи со Русија и Балтичкото Море на запад, Република Полска на југ, Белорусија на исток, Летонија на север. Најголемата река во државата е Неман. Неговиот воден тек не поминува надморска висина повеќе од 250 метри. Најголемиот врв е висок 294 метри. Во Литванија има околу 3000 езера. Климата е континентална и морска.
3 Административна поделба
Литванија е поделена на 10 окрузи (''apskritys'') кои ги носат имињата на нивните административни центри. Окрузите се поделени на вкупно 60 општини (''savivaldybės''): 9 градски, 43 реонски и 8 обични. Секоја општина потоа се дели на старешинства (''seniūnijos''). Во 2010 г., на окрузите им е одземена управата и оттогаш тие претставуваат само територијални и статистички единици.
3.1 Окрузи
* Алитушки
* Вилнушки
* Каунашки
* Клајпедски
* Маријамполски
* Паневешки
* Таурашки
* Телшјајски
* Утенски
* Шјауљајски
3.2 Градови
* Каунас
* Клајпеда
* Шјауљај
* Паневежис
* Паланга
* Нида
* Сантој
* Друскининкај
4 Население, јазик и религија
По површина зафаќа 65.301 км<sup>2</sup>, а брои население од 3.349.900 жители, од кои 84% се Литванци, потоа има 6,1% Полјаци, 4,9% Руси и 1,1% Белоруси.
4.1 Религија
4.1.1 Христијанство
79% од Литванците припаѓаат на Римокатоличката црква. Некои католички свештеници пружиле отпор на комунистичкиот режим кој продолжил да постои по независноста. Во близина на Шиулај се наоѓа Ридот на Крстовите, нарекуван и храм на антикомунистичкиот отпор. Латинските крстови биле забраниети од страна на Руската Православна кон крајот на XIX век. Советските власти продолжиле со забраната.
Вкупниот број на православни верници во земјата е околу 4.5%, претежно Руси. Вкупниот број на протестанти е 0,8% од вкупниот број на население, претежно на Евангелската Лутеранска црква на Литванија .
4.1.2 Ислам
Во Литванија, исламот има долга историја за разлика од многу други северните европски земји. Во времето на Големото Кнежевство Литванија и Полско-литванската Државна Заедница на јужните делови од земјата се населиле кримските Татари Денеска овие Татари се нарекуваат Литвански татари.
4.1.3 Други религии
Според пописот од 2001 година, вкупниот број на евреи бил 1.272.
Скорбут

Скорбут претставува целосен недостаток на витаминот С во организмот. Таа е болест која се манифестира со крвавење на непцата. За нејзина превенција, секако, потребно е поголемо внесување на истиот витамин. Без третман, може да се појават намалени црвени крвни зрнца, заболување на непцата, промени на влакната и крварење од кожата. Како што скорбутот се влошува, може да има лошо заздравување на раните, промени во личноста и конечно смрт од инфекција или крварење.
Потребно е најмалку еден месец со малку или без витамин Ц во исхраната пред да се појават симптомите. Во модерните времиња, скорбутот најчесто се јавува кај луѓе со ментални нарушувања, невообичаени навики во исхраната, алкохолизам и постари луѓе кои живеат сами. Други фактори на ризик вклучуваат цревна малапсорпција и дијализа.
Додека многу животни произведуваат свој витамин Ц, луѓето и неколку други не го прават тоа. Витаминот Ц е антиоксиданс, потребен е за создавање на градежни блокови за колаген, карнитин и катехоламини и им помага на цревата во апсорпцијата на железото од храната. Дијагнозата обично се заснова на надворешниот изглед, рендгенски снимки и подобрување по третманот.
Третманот е со додатоци на витамин Ц кои се земаат преку уста. Подобрувањето често започнува за неколку дена со целосно закрепнување за неколку недели. Извори на витамин Ц во исхраната вклучуваат агруми и голем број зеленчук, вклучувајќи црвени пиперки, брокула и домати. Готвењето често ја намалува преостанатата количина на витамин Ц во храната.
Скорбутот е редок во споредба со другите нутритивни недостатоци. Почесто се јавува во светот во развој во врска со неухранетост. Стапките меѓу бегалците се пријавени од 5 до 45 проценти. Скорбутот бил опишан уште во времето на древниот Египет. Тоа беше ограничувачки фактор во поморските патувања на долги растојанија, често убивајќи голем број луѓе. За време на ерата на едрото, се претпоставуваше дека 50 проценти од морнарите ќе умрат од скорбут на големо патување. Шкотскиот хирург во Кралската морнарица, Џејмс Линд, генерално е заслужен за докажувањето дека скорбутот може успешно да се третира со агруми во 1753 година. Сепак, дури во 1795 година здравствените реформатори како Гилберт Блејн ја убедија Кралската морнарица рутински да дава лимон сок за своите морнари.
Зоологија

Зоологија — она поле од биологијата кое се занимава со проучување на животните. Како наука, таа се дели на општ дел или ''општа зоологија'' и специјален дел или ''систематика на животните''. Општата зоологија ги проучува сите појави во животинскиот свет кои имаат општо значење, а систематиката на животните се обидува сите животни, според различните одлики, да ги подели во одреден број разновидни систематски категории заради полесно распознавање и проучување.
1 Одлики на животните
# Еукариотски организми.
# Присуство на актин-миозински комплекс во клетките (за разлика од растенијата и габите);
# Ингестија на храната (за разлика од габите);
# Имаат митохондрии, но отсуствуваат хлоропласти (кои ги има кај растенијата);
# Способни се (по дефиниција) за активно движење.
Зоологијата има многу гранки и таа е поврзана со другите науки.
Зоологијата ја изучува физиологијата, анатомијата, ембриологијата, екологијата и филогенијата на животните.
Според групата на животни кои ги проучува, зоологијата е поделена на зоологија на без‘рбетни животни и зоологија на ‘рбетни животни. Овие гранки можат и понатаму да се делат.
2 Зоологија на без‘рбетни животни
Зоологијата на без‘рбетните животни ги изучува сите оние животни кои не припаѓаат во типот на хордати (Chordata). Најпознати гранки (според таксонот кој се проучува) се протистологијата (наука за праживотните), малакологија — наука за мекотелите, арахнологија — наука за пајаковидните, ентомологија — наука за инсектите, акарологија — наука за акарите, хелминтологија — наука за црвовидните животни, која е дел и од медицината.
3 Зоологија на ‘рбетни животни
Зоологијата на ‘рбетните животни ги изучува животните кои припаѓаат во типот Chordata. Важни гранки на овој дел од зоологијата се: ихтиологија — наука за рибите, херпетологија — наука за влекачите, орнитологија — наука за птиците, териологија — наука за копнените цицачи.
Молекуларна биологија

Молекуларна биологија — гранка на биологијата која ги проучува основните појави на животот (метаболизам, наследност, надразливост) на ниво на молекули што ја градат клетката. Полето на молекуларната биологија се преклопува со полињата на интерес на биологијата и хемијата, особено со генетиката и биохемијата.
Ткиво

Ткиво претставува ''група од клетки'' кои имаат исто потекло, иста надворешна и внатрешна градба и извршуваат иста функција. Функцијата е најглавната особеност на клетките од даденото ткиво. Специјализацијата (развивањето на функционалноста) на клетките во различни ткива не се одвива на ист начин. Во некои случаи клетките се мошне специјализирани и можат да вршат само една функција, на пример, склеренхимските клетки од механичкото ткиво кај растенијата. Други ткива, пак, се во состојба да вршат две или повеќе функции (клетките од коленхимското ткиво кај растенијата). Науката која ги проучува ткивата е хистологија.
0.1 Видови ткива
Животните се изградени од четири вида ткива и тоа:
*Покривно (епително-кожно) - Кожата е надворешна обвивка на телото која има заштитна улога
*Соединително (жилно, 'рскавично, коскено, крвно и масно ткиво)
*Мускулно (заедно со коскеното ткиво даваат потпора и го движат телото)
*Нервно (ја усогласува и контролира работата на сите органи)
1 Поврзано
* Растителни ткива
* Животински ткива
* Човечки ткива
Систематика

Систематиката е биолошка наука чијшто предмет на проучување е разнообразието и класификацијата на организмите (археи, бактерии, протисти, габи, растенија и животни). Целта на систематиката е ''детерминација на филогенијата''. Систематичарите наидуваат на големи тешкотии при нивната работа, поради обемноста на живиот свет. Секоја година се опишуваат нови видови, посебно од недоволно истражените подрачја на Земјата, како тропските. Денес се претпоставува дека на Земјата живеат вкупно околу 50 милиони видови на организми.
1 Систематски начини на проучување
1. ''Таксономија''- Нејзин предмет на проучување се идентификацијата и именувањето на организмите. Уште античкиот грчки филозоф Аристотел ја започнал расправата за таксономијата. За време на 1700- тите, шведскиот ботаничар Карл Лине во делото „Систем на природата“ (''Systema Naturae'') ги класифицирал сите тогаш познати организми во две големи групи: царството на растенија и царството на животни. Роберт Витакер во 1969 предложил пет царства: растенија, животни, габи, протисти и монери. Подоцна биле дадени други предлози со дури уште повеќе царства. Најновите истражувања сугерираат на три големи царства: архебактерии, бактерии и еукариоти, меѓутоа денес најчесто се среќаваме со Витакеровата поделба на живиот свет, и со ''хиерархиската класификација и именување на организмите'', кои ги развил Карл Лине:
Пример: Класификација на човекот:
* Царство Animalia (животни)
** Тип Chordata (Хордови)
*** Класа Mammalia (Цицачи)
**** Ред Примати
***** Фамилија Hominidae
****** Род Homo
******* Вид sapiens (читање според биномна номенклатура: ''Homo sapiens'' - разумен човек).
Како што се оди надолу во хиерархиската класификација, толку поспецифични податоци добиваме и обратно, колку одиме нагоре толку понеспецифични податоци добиваме. Од горната хиерархиска класификација се забележува дека највисока систематска категорија претставува ''тип'', а најмала е ''вид''. Секоја категорија се нарекува таксон. Систематското име на организмот се чита според биномна номенклатура (која исто така ја осмислил Лине), т.е. името на родот (кое се пишува со голема буква) и името на видот (кое се пишува со мала буква).
----
2. ''Филогенетско дрво''- Претставува погоден начин за претставување на еволуционата теорија.
----
3. ''Кладистика''- Претставува тип на систематика, развиен од Вили Хених, кој се обидувал да развие пообјективен метод на класификација на организмите.
----
4. ''Фенетика''- Претставува процес со кој таксоните се собрани заедно врз основа на нивните сличности и разлики.
Астробиологија

Полето на интерес на астробиологијата (или егзобиологија) е во врска со летањето на живите суштества (човекот пред се, но и други организми) во космосот, а чија основна задача е сестраното проучување на дејството на космичките фактори врз живите суштества од нашата планета, и тоа не само во космичките летала, туку и директно во космосот, каде што условите се сосема поинакви од оние во нивнатa природна средина на Земјата.
Биокибернетика

Биокибернетика е интердисциплинарна наука на кибернетиката и биологијата која се занимава со проучување на процесите на управување и регулирање кај живите системи. Кибернетиката прва постави мост меѓу биологијата и техниката, т.е. придонесе за синтеза на биолошките и техничките знаења, токму преку биокибернетиката.
Бионика

Бионика е интердисциплинарна наука чиј предмет на проучување е строежот и функционирањето на живите организми, со цел тие сознанија да се применат во техниката и технологијата и на таков начин да се усовршат постојните и да се создадат принципиелно нови машини, уреди, конструкции, технолошки процеси и др. Биониката ги синтетизира знаењата на биологијата со многу други науки: физика, хемија, психологија, архитектура и сл.
Адренокортикотропен хормон

Адренокортикотропниот хормон или адренокортикотропин ја регулира функцијата на кората на надбубрежните жлезди, од која се лачат хормони кои учествуваат во регулацијата на јаглехидратите, белковините и липидите. Тој стимулира синтеза и секреција на кортикостероиди.
Соматотропин

Соматотропинот (STH) или хормонот за раст (GH) е карактеристичен хормон со општо дејствување. Се продуцира од хипофизата и дејствува на најголемиот дел од телесните ткива, во кои стимулира синтеза на белковини, неопходни за растењето. Дејството на соматотропинот е особено изразено во периодот на детството и адолесценцијата до околу 24 годишна возраст, во кој се одвива интензивно растење на коските. Соматотропниот хормон исто така дејствува и врз вкупниот метаболизам (белковински, јаглехидратен и липиден).
При хипофункција на хипофизата доаѓа до намалено лачење на хормонот за растење, што кај децата се предизвикува џуџест раст.
При хиперфункција на хипофизата доаѓа до зголемено лачење на хормонот за растење. Кај децата тоа резултира со појава на хипофизарен гигантизам, а кај возрасните се јавува акромегалија.
1 Поврзано
* Акромегалија
Пролактин

Пролактинот (лутеотропен хормон- PRL) ја регулира функцијата на млечните жлезди и стимулира синтеза и излачување на млеко кај жените.
1 Нарушувања
Хиперпролактинемија, или зголемено серумско ниво на пролактин, е поврзано со хипоестрогенизам, ановулаторен неплодност, олигоменореја, аменореја, неочекувана лактација и губиток на либидото кај жени и еректилна дисфункција и губиток на либидото кај мажи.
Меланотропин

Меланотропинот се секретира од средниот дел на хипофизата и ја стимулира секрецијата на меланин во меланоцитите.
Millington GW (2006). "Proopiomelanocortin (POMC): the cutaneous roles of its melanocortin products and receptors". Clin. Exp. Dermatol. 31 (3): 407–12.
Millington GW (2007). "The role of proopiomelanocortin (POMC) neurones in feeding behaviour". Nutr Metab (Lond) 4: 18.
Лутеинизирачки хормон

Некои од функциите на лутеинизирачкиот хормон (LH) се:
*''Кај жените'': стимулира формирање на жолто тело и секреција на полови хормони
*''Кај мажите'': ги стимулира интерстициските клетки и секреција на полови хормони.
Тиреотропин

Тиреотропинот (TSH) е стимулирачки хормон кој ја регулира функцијата на штитната (штитната) жлезда. Под негово влијание се стимулира синтеза и секреција на тироидните хормони.
1 Физиологија
TSH (кој има полуживот од околу еден час) ја стимулира штитната жлезда да лачи хормон тироксин (T<sub>4</sub>), кој има мало влијание врз метаболизмот. T<sub>4</sub> се претвора во тријодотиронин (T<sub>3</sub>), кој е активниот хормон кој го стимулира метаболизмот. Околу 80% од ова претворање се одвива во црниот дроб и другите органи, а 20% во самата штитна жлезда.
TSH се секретира во текот на целиот живот, но особено високи нивоа достигнува во периодите на забрзан раст и развој, и како одговор на стрес.
Глукагон

Глукагон — хормон кој се секретира од алфа- клетките на лангерхансовите островца од панкреасот. Неговата функција е зголемување на концентрацијата на гликоза во крвта (хипергликемија). Значи, во услови на хипогликемија, гликагонот го стимулира разградувањето на гликогенот до гликоза во црниот дроб и синтеза на гликоза од липиди и белковини (најчесто при гладување).
1 Структура
Глукагонот е полипептид изграден од 29 аминокиселински остатоци.
Инсулин

Инсулинот'' (од латински, insula што значи остров)'' е хормон кој се секретира од панкреасот. Панкреасот како жлезда има егзокрина и ендокрина фукција. Егзокрината функција има за цел да произведува дигестивен сок за самата дигестија на храната, а ендокрината функција е всушност лачењето на глукагонот од - алфа и инсулинот од бета - клетките кои се сместени во лангерхансовите островчиња. Главната и основна функција на инсулинот е да врши регулација на концентрацијата на гликозата во крвта со цел да не дојде до (хипергликемија). Исто така, инсулинот ја стимулира и синтезата на протеините.
1 Структура
Спротивно на првичното мислење дека хормоните генерално би биле мали хемиски молекули, како прв пептиден хормон со позната структура, се покажало дека инсулинот е прилично голем. Еден протеин (мономер) на човечки инсулин е изграден од 51 аминокиселинска резидуа, и има молекулска маса од 5808 Da. Молекулската формула на човечкиот инсулин е C<sub>257</sub>H<sub>383</sub>N<sub>65</sub>O<sub>77</sub>S<sub>6</sub>. Тој е составен од два пептидни синџири (димер) наречени синџир-A и синџир-B, кои се поврзани со две дисулфидни врски. Синџирот-A е составен од 21, додека синџирот-B од 30 резидуи. Дисулфидните врски се формираат помеѓу цистеинските резидуи на позиции A7-B7 и A20-B19. Постои и дополнителна дисулфидна врска во синџирот-A помеѓу цистеинските резидуи на позиции A6 и A11.
Кортизол

Кортизол е кортикостероиден хормон или произведени од ''zona fasciculata'' на надбубрежниот кортекс, кој е дел од надбубрежните жлезди. Тој обично се нарекува „хормон на стресот“, со оглед на тоа што неговото ниво се зголемува при стрес и анксиозност. Влијае на зголемување на крвниот притисок и шеќерот во крвта и го намалува имунитетот. Разни синтетички форми на кортизол се користат за лекување на различни болести.
Кортизолот предизвикува зголемување на:
* Синтеза на јаглехидрати од липидните и белковинскиите резерви
* Нивото на гликоза во крвта
* Оксидацијата на гликозата.
Кортикостерон

Кортикостеронот е хормон кој се секретира од кората на надбубрежните жлезди. Тој има значајна улога во метаболизмот на јаглехидратите. Исто така тој учествува и во синтезата на шеќерите од нешеќерни материи (од производите кои се создаваат при разградувањето на белковините и липидите). Значајна улога има и во заштитата на организмот од влијанието на разни стресови, при што ја одржува хомеостазата.
Окситоцин

Окситоцинот е хормон кој се лачи од неврохипофизата. Тој учествува при породувањето и доењето на новороденчето. При породувањето, окситоцинот предизвикува контракција на мазната мускулатура на матката, со што го потпомага породувањето, додека во периодот на лактација предизвикува контракција на каналите од млечните жлезди, со што се овозможува лесна секреција на млекото.
Окситоцинот претставува прв пептиден хормон кој бил секвенциониран и синтетизиран во лабораторија.
Вазопресин

Вазопресин (ADH) или аргипресин, —хормон што се излачува од неврохипофизата и влијае врз водениот метаболизам на организмот, при што го инхибира исфрлањето на вода преку урината. Ова дејство на вазопресинот се одвива преку реапсорпција на водата од примарната урина во дисталните бубрежни каналчиња. Недостигот на секреција на ADH во организмот предизвикува воден дијабетес (Diabetes insipidus), додека преголемата секреција на овој хормон предизвикува стеснување на крвните садови, како резултат на што доаѓа до зголемување на крвниот притисок.
Тироксин

Тироксинот (T<sub>4</sub> или тетрајодтиронин) е хормон кој се секретира од штитната жлезда. За синтеза на тироксинот, потребно е присуството на јод, кој се зема од храната. Овој хормон има многубројни функции, но најважна е интензивирањето на метаболитичките процеси во клетките. Зголемената концентрација на тироксин во крвта ја инхибира секрецијата на TRH, и обратно.
Мелатонин

Мелатонинот е хормон кој се лачи од епифизата. Тој го спречува предвременото полово созревање, односно дејствува инхибиторно врз лачењето на FSH и LH до појавата на пубертетот, кога всушност и престанува дејството на мелатонинот.
Мелатонин, e познат и според хемискиот назив ''N''-ацетил-5-метокситриптамин. Во природата во животните, растенијата и микроорганизмите.
Производи кои содржат мелатонин се достапни како додатоци на исхраната во САД од 1993 година. Продажбата на хормонот е нелегална во многу земји. Во Германија мелатонинот се смета за забранета супстанца.
Алдостерон

Алдостеронот е хормон (минералокортикоид) кој се лачи од кората на надбубрежните жлезди. Тој учествува во регулацијата на метаболизмот на натриум и калиум, т.е. овозможува повторно враќање на натриумот од примарната урина од бубрезите во крвта, и екскреција на калиумот со урината. Регулацијата на алдостеронската секреција ''делумно'' се одвива преку хипоталамус-хипофиза врската. ''Генерално'', регулацијата се спроведува преку ренин- ангиотензин системот.
1 Поврзано
* Минералокортикоид
Калцитонин

Калцитонин (или тирокалцитонин) е хормон кој се синтетизира од штитната жлезда, поточно од посебни клетки, наречени парафоликуларни клетки. Тој учествува во регулацијата на метаболизмот на калциум и фосфор. Калцитонинот стимулира вградување на калциум во коските и зголемување на концентрацијата на фосфор во крвта. Овој хормон има важна улога и во процесот на окоскувањето.
Еритропоетин

Еритропоетинот е ткивен хормон кој го секретираат бубрезите. Тој стимулира еритропоеза во коскената срцевина. Се лачи во услови на намалено количество на кислород во крвта, појава позната како хипооксија. Еритропоетинот е гликобелковина. Нервните дразби како што се крвавење или движење на висока надморска височина го поттикнуваат лачењето на еритропоетинот.
Луѓето со нефункционирачки бубрези можат да се одржат во живот со дијализа. Но дијализата само ја прочистува крвта од екскретите. Без извор на еритропоетин, овие пациенти страдаат од анемија. Денес, благодарејќи на рекомбинантната ДНК технологија, со рекомбинантниот човечки еритропоетин е можно да се третираат овие пациенти.
1 Други употреби на рекомбинантниот еритропоетин
* Некои од лековите кои се користат за лечењето на СИДА, како зидовудинот (АZT) на пример, предизвикуваат анемија како спореден ефект. Рекомбинантниот ЕП им помага на заболените од СИДА да се справат со овој проблем.
* Рекомбинантниот ЕП ја спречува анемијата која е чест спореден ефект при хемотерапијата на ракот.
* Кај Јеховините Сведоци, чија религија забранува крвна трансфузија, големата загуба на крв може да се надомести со рекомбинантниот ЕП.
* Бидејќи еритропоетинот го зголемува хематокритот, дозволува повеќе кислород да оди до скелетните мускули. Некои спортисти ја користат оваа погодност (велосипедисти на пример). Меѓутоа, поради зголемениот хематокрит, доаѓа до редукција во срцевата работа, што може да биде фатално.
Во поново време е откриено дека еритропоетинот исто така се синтетизира и во мозокот кога има недостиг од кислород (на пример, по мозочен удар) и помага во заштитувањето на невроните.
Хиповитаминоза

Хиповитаминоза е делумниот недостиг на одреден витамин во организмот. При состојба на хиповитаминоза, организмот чувствува негативни промени, меѓутоа ваквата состојба бргу се надминува со земање на храна или пијалаци кои го содржат тој витамин.
Тестостерон

Тестостеронот — машки полов хормон што ги дава повеќето машки полови одлики. Се синтетизира во семениците. Лачењето на тестостеронот започнува во текот на феталниот и ембрионалниот период, при што лачењето се поврзува со поместувањето на тестисите од стомачната празнина во мошниците. Во пубертетот, лачењето се зголемува, додека околу 40-сеттата година од животот значително се намалува, но тој сепак продолжува да се лачи до крајот на животот. Неговото излачување е под контрола на гонадотропните хормони од хипофизата.
Во просек, возрасен маж синтетизира околу четириесет до шеесет пати повеќе тестостерон од возрасна жена, но жените се, од бихевиорална гледна точка, почувствителни на овој хормон.
Тестостеронот е зачуван во текот на еволуцијата кај повеќето ’рбетници, иако рибите поседуваат малку поинаква форма која се нарекува 11-кетотестостерон.
Хипервитаминоза

Хипервитаминоза е состојба на организмот кога во него има преголеми количества на одреден витамин. При тоа можат да се појават симптоми на труење. Може да се јави хипервитаминоза на витамините: А. Д, Е, К, Ц и др.
Провитамин

Провитамин — неактивен облик на еден витамин. Во овој облик, витаминот не може да дејствува во организмот и да ги покаже своите дејства. Затоа, пред да биде внесен тој треба да се претвори во активен облик — витамин. На пример, провитаминот Д се претвора во витамин Д под дејство на ултравиолетово зрачење.
1 Поврзано
* Витамин
Авитаминоза

Авитаминоза претставува целосен недостиг на одреден витамин во организмот. При оваа состојба се јавуваат значајни нарушувања и болести на организмот.
1 Типови
Поради авитаминоза на некои витамини се јавуваат разни болести. Авитаминозата може да настане поради недостиг на:
*витамин А - настануваат ксерофталмија или ноќно слепило;
*тиамин - настанува бери-бери;
*ниацин - настанува пелагра;
*витамин Б12 - настанува мегалобластна анемија;
*витамин Ц - настанува скорбут;
*витамин Д - настанува рахитис;
*витамин К - настануваат нарушувања во коагулацијата.
Раст

Во биологијата, раст претставува квантитативно зголемување на телесната жива маса на организмот во целина. Сите организми растат, благодарение на делбата на клетките, со што се зголемува нивниот број и големина, а како последица на тоа расте телото на организмот. Растењето е неповратна појава. Тешко можат да се издвојат процесите на развитокот од оние на растењето. Додека развитокот го сочинуваат многубројни промени што доведуваат до ''квалитативни'' измени (созревање, размножување, стареење и смрт), во процесите на растењето се одвиваат ''квантитативни'' промени на организмот, т.е. се зголемува масата. Развитокот секогаш е проследен со растење, а растењето може да се одвива без развиток. Во основа, кај организмите постојат два типа на растење: ''неограничено (неопределено)'' и ''ограничено (определено)''. Кај првиот тип растењето продолжува со намален интензитет и по завршениот развиток, додека кај вториот, ненадејно престанува, како што е случај со членконогите. ''Ритмиката на растењето'' зависи од наследните и од некои внатрешни фактори - хормоните на хипофизата, тироидеата и половите жлезди, како и од надворешните услови - храната, светлината, топлината, влагата и др. Растењето зависи и од степенот на диференцијацијата на клетките, ткивата и органите на организмот.
Извршна власт

Извршна власт — гранка на државната власт чија должност е да ги спроведува законите што ги донела законодавната власт. Во зависност од бројот на органи што се носители на извршната власт, извршната власт во одредена држава може да биде моноцефална (едноглава) или бицефална (двоглава). Моноцефална извршна власт има кога постои само еден носител на извршната власт (шефот на државата) и во тој случај тој истовремено стои и на чело на владата (или кабинетот). Бицефална извршна власт има кога покрај шефот на државата, носител на извршната власт е и претседателот на владата.
Извршната власт во Република Македонија е бицефално организирана и ја вршат Владата и претседателот на државата.
1 Поврзано
* Законодавна власт
* Судска власт
Законодавна власт

Законодавната власт е една од трите власти. Главна задача на законодавната власт е донесување закони. Во системите со либерална демократија граѓаните на избори ги избираат своите претставници во законодавното тело и на таков начин ги овластуваат да донесуваат закони во нивно име. Законодавното тело може да биде еднодомно или дводомно.
Во Македонија носител на законодавната власт е Собранието на Македонија.
1 Поврзано
* Извршна власт
* Судска власт
Претседател

Претседателот на државата е шеф на државата во земјите со републиканско уредување. Според уставните решенија во некои држави функцијата претседател е церемонијална функција, која не содржи голем број овластувања (како, на пример, во Чешка), додека во некои држави функцијата претседател носи значителни овластувања (како во Франција и Русија).
1 Поврзано
* Претседател на Република Македонија
Судска власт

Судската власт е една од трите власти, заедно со законодавната и извршната. Неа ја вршат судовите.
1 Судската власт во Република Македонија
Во Република Македонија според Законот за судови од 1995, постојат 27 судови на прва инстанца, четири апелациони судови и Врховен Суд на Република Македонија. Покрај тоа, има и Уставен суд чии судии се избираат од страна на Собранието.
Судовите се автономни и независни. Судовите судат врз основа на Уставот и законите и меѓународните договори ратификувани во согласност со Уставот.
Типовите на судови, нивните сфери на надлежност, нивното уредување, укинување, организација и состав, како и процедурата која ја следат се регулирани со закон, кој се усвојува со дво-третинско мнозинство од вкупниот број пратеници во Собранието на Република Македонија.
Судиите имаат имунитет. Собранието одлучува за имунитетот на судиите. Извршувањето на судската функција не е компатибилно со извршување на други јавни функции, професии и членство во политичка партија. Политичко организирање и активност на судството е забрането.
Врховниот Суд на Република Македонија е највисокиот суд во републиката и обезбедува униформност во имплементацијата на законите од страна на судовите.
Судскиот совет на Република Македонија (претходно, Републичкиот судски совет) е органот кој ја контролира судската власт.
Меѓународна фондација „Борис Трајковски“

Меѓународната фондација "Борис Трајковски" е формирана пролетта 2004 год. со цел да го продолжи делото кое го остави во наследство покојниот Претседател на Република Македонија, Борис Трајковски. Фондацијата постои за да ја извршува својата мисија, како и целите и задачите, преку разновидни активности и програми.
Фондацијата ја раководи Управен одбор, а програмските активности ги извршува професионален тим. Фондацијата има и Почесен одбор, составен од индивидуалци од Македонија и од светот кои се залагаат и ги поддржуваат ставовите и вредностите на Претседателот Трајковски.
Претседателот Трајковски беше особена личност, кој се посвети себеси многу повеќе од она што се бараше од него како претседател. Тој беше вистински народен човек и го живееше својот живот посветен на својата земја Македонија, како и на поголема регионална и меѓународна соработка. Како голем поборник за единствена Македонија, Претседателот Трајковски беше активен во сè она што го правеше, вистински верувајки дека Македонците со различно етничко и религиозно потекло можат да живеат и работат заедно.
Фондацијата работи во Македонија и е посветена на создавање трајна позитивна промена во земјата која постепено ќе создаде постабилна, посигурна и просперитетна држава, регион и свет.
Рибоза

Рибозата е јаглехидрат, моносахарид изграден од пет јаглеродни атоми (пентоза). Терминот се однесува на двата енантиомери: најчесто D-рибоза, која е широко распространета во природата; или нејзиниот синтетски добиен лик во огледало L-рибоза, која не се среќава во природата. Влегува во состав на молекулата на рибонуклеинската киселина - РНК.
Прогестерон

Прогестеронот е хормон кој се секретира од жолтото тело од јајчниците. Тој има значајна улога во текот на бременоста. Прогестеронот е најчесто произведени некои растенија од фамилијата Диоскореа. Диоскореата произведува големи количества од стероидот диосгенин diosgenin кој во лабораториски услови може да се претвори во прогестерон.
Познато е и дека растението Juglans regia може да го синтетизира прогестеронот.
Прогестеронот е откриен од страна на четири истражувачки групи истовремено.
Како и другите стероиди, прогестеронот се состои од четири меѓусебно поврзани јаглеводородни прстени. Како и сите други стероидни хормони, прогестеронот е хидрофобен.
1 Метаболизам
Метаболизмот на прогестеронот се одвива брзо и екстензивно, најголем дел во црниот дроб, иако ензимите кои го метаболизираат исто така се експресираат во мозокот, кожата, и разни други екстрахепатални ткива. Прогестеронот има полуживот на елиминација од околу 5 минути во циркулацијата. Метаболизмот на прогестеронот е комплексен, и може да формира дури 35 различни метаболити кога се внесува орално. Прогестеронот е подложен на ензимска редукција под дејство на редуктази и хидроксистероид дехидрогенази поради присуството на двојна врска (помеѓу C4 и C5) и двете кето-групи (на позиции C3 и C20).
РНК

РНК или рибонуклеинска киселина е нуклеинска киселина изградена од една полинуклеотидна низа.
1 Структура
Рибонуклеинските нуклеотиди содржат:
* Јаглехидрат - рибоза
* Азотни бази:
** Пурински - аденин (A) и гванин (G)
** Пиримидински - урацил (U) и цитозин (C)
* Фосфорна киселина.
2 Синтеза
РНК молекулата се синтетизира на калапот од една РНК-низа (оттука и сличноста со ДНК). Според тоа, РНК - низата содржи комплементарен распоред на нуклеотидите во однос на матичната ДНК полинуклеотидна низа. Молекулите на РНК се доста различни. Така, во различни клетки на еден ист организам, па дури и во една клетка, застапени се различни видови на РНК. Во зависност од некои структурни особености и нивната специфична функција, се разликуваат повеќе видови на РНК:
3 Видови на РНК
*''Рибозомска РНК'', (r-RNA) - ја претставува главната маса на РНК во клетката, бидејќи е застапена со повеќе од 50% од вкупната РНК во клетката. Служи за изградба на рибозомите (откаде и името доаѓа), а се синтетизира во хромозомите на јадрото.
*''Транспортна РНК'', (t-RNA) - служи за транспорт на одделните аминокиселини до рибозомите во цитоплазмата. Се синтетизира од ДНК-низата.
*''Информациона РНК'', (i-RNA) - служи за пренесување на генетската информација од гените до рибозомите, за да се упати редоследот на аминокиселините (во процесот синтеза на белковини). Се синтетизира од ДНК-низата. Бројот на i-RNA молекулите е приближно еднаков на бројот на белковинските молекули кои клетката ги синтетизира.
*''Мали некодирачки РНК'', snRNA (small noncoding RNA) - пример: miRNA (micro RNA), siRNA (short interfering RNA) кои ја регулираат генската екпресија на постранскрипциско ниво од трансферот на информациите од ген до белковина. Механизмот со кој се контролира генската експресија преку овие snRNA, е сечкање на зрелата mRNA и ултимативно доведува до синтетизирање на некомплетен и нефункционална белковина, која бива лизирана.
4 Наводи
<1> "Killing the messenger: short RNAs that silence gene expression"
Derek M. Dykxhoorn, Carl D. Novina, Phillip A. Sharp
Nature Reviews Molecular Cell Biology 4, 457 - 467 (01 Jun 2003), doi: 10.1038/nrm1129, Review
Норадреналин

Норадреналинот (или норепинефрин) е хормон кој спаѓа во групата на катехоламини. Има слични функции како и адреналинот, со таа разлика што вазоконстрикцијата е појака и се однесува на сите помали крвни садови.
1 Структура
Норадреналинот е катехоламин и фенетиламин. Неговата структура се разликува од онаа на адреналинот во тоа што кај адреналинот дополнително има метил група поврзана за азотниот атом.
2 Биосинтеза
Норадреналинот се синтетизира од аминокиселината тирозин во серија на ензимски реакции во адреналната медула и постганглионските неврони на симпатичкиот нервен систем. Иако претворањето на тирозинот до допамин се одвива доминантно во цитоплазмата, претворањето на допаминот до норадреналин се одвива претежно во невротрансмитерските везикули со помош на ензимот допамин β-монооксигеназа. Метаболичкиот пат е следниов:
:Фенилаланин → Тирозин → L-DOPA → Допамин → Норадреналин
Така, директен претходник на норадреналинот е допаминот, кој се синтетизира индиректно од есенцијалната аминокиселина фенилаланин или неесенцијалната аминокиселина тирозин. Овие аминокиселини се присутни во скоро секоја белковина и, како такви, се внесуваат во организмот преку храната која содржи белковини.
Фенилаланинот се претвора во тирозин под дејство на ензимот фенилаланин хидроксилаза, користејќи молекуларен кислород (O<sub>2</sub>) и тетрахидробиоптерин како кофактори. Тирозинот се претвора во L-DOPA под дејство на ензимот тирозин хидроксилаза, користејќи тетрахидробиоптерин, O<sub>2</sub>, и најверојатно и феро јон (Fe<sup>2+</sup>) како кофактори. Претворањето на тирозин во L-DOPA може да се инхибира со метирозин, кој претставува аналог на тирозинот. L-DOPA се претвора во допамин од страна на ензимот ароматична L-аминокиселинска декарбоксилаза (кој е познат и како DOPA декарбоксилаза), и кој користи пиридоксал фосфат како кофактор. Допаминот потоа се претвора во норадреналин под дејство на ензимот допамин β-монооксигеназа, во присуство на O<sub>2</sub> и аскорбинска киселина како кофактори.
Норадреналинот понатаму може да се претвори во адреналин под дејство на ензимот фенилетаноламин ''N''-метилтрансфераза во присуство на ''S''-аденозил-L-метионин како кофактор.
Список на политичари и водачи од минатото

# Акбар Велики
# Александар Македонски
# Јасер Арафат
# Кемал Ататурк
# Октавијан Август
# Ото фон Бизмарк
# Симон Боливар
# Карло Велики
# Винстон Черчил
# Клеопатра
# Константин
# Ел Сид
# Франц Фердинанд
# Махатма Ганди
# Шарл де Гол
# Џингис Кан
# Че Гевара
# Хамураби
# Ханибал
# Хирохито
# Адолф Хитлер
# Томас Џеферсон
# Јулиј Цезар
# Ленин
# Абрахам Линколн
# Наполеон Бонапарт
# Нелсон Мандела
# Мао Це Тунг
# Бенито Мусолини
# Наполеон I
# Кваме Нкрума
# Петар Великиот
# Пол Пот
# Френклин Делано Рузвелт
# Саладин
# Шака Зулу
# Бикот Кој Седи
# Јозеф Сталин
# Тамерлан
# Лав Троцки
# Хари Труман
# Кралица Викторија
# Џорџ Вашингтон
# Вилхелм II
# Ќин Ши Хуанг
# Јосип Броз Тито
# Паул фон Хинденбург
0.1 Современи политичари и водачи
# Кофи Анан
# Бенедикт XVI
# Силвио Берлускони
# Тони Блер
# Џорџ Буш јуниор
# Никола Груевски
# Фидел Кастро
# Жак Ширак
# Нелсон Мандела
# Владимир Путин
# Герхард Шредер
# Кралица Елизабета II
# Ху Ѓинтао
# Јуничиро Коизуми
# Уго Чавес
Список на политиколози

Оваа список на политиколози содржи имиња на реномирани светски и македонски стручњаци од соодветната област:
1 Светски познати политиколози
* Габриел Алмонд
* Роберт Дал
* Морис Диверже
* Ентони Гиденс
* Дејвид Истон
* Аренд Лајпхарт
* Харолд Ласвел
* Џовани Сартори
* Дејвид Труман
* Франсис Фукујама
* Семјуел Хантингтон
* Дејвид Хелд
2 Македонски политиколози
* Наташа Габер
* Ѓорѓе Иванов
* Анета Јовевска
* Лазар Китаноски
* Панде Лазаревски
* Денко Малески
* Мирјана Малеска
* Димитар Мирчев
* Стојмен Михајловски
* Љубомир Д. Фрчкоски
* Лидија Христова
* Игор Јанев
ja:政治学者
Осмоза

Осмоза е вид на дифузија кој се одвива низ мембрана. Тоа е процес на пренесување на честички (како молекули на вода и некои јони) од средина со помала кон средина со поголема концентрација. Целта на осмозата е изедначување на осмотскиот притисок, односно доведување до изотонична (иста по концентрација на честички) состојба на двете средини. Најчесто се среќаваме со осмоза низ клеточната мембрана. Осмозата е многу важен процес за одржувањето на нормалното функционирање на една клетка.
Во природа постојат повеќе примери за осмоза, како што е земање вода од почвата од страна на растенијата или влегување на вода во клетката итн.
Расејување

Расејување или дифузија — процес на движење на молекули и јони од област со повисока концентрација кон област со пониска концентрација сè додека не се изедначат концентрациите од двете области (средини). Најчесто се среќаваме со расејување на два раствори, иако има и расејување меѓу гасови. При расејувањето меѓу раствори, се расејуваат и молекулите и јоните на растворената материја и оние на растворувачот.
1 Во биологијата
Во биологијата, процеси кои се одвиваат со расејување се: преносот на O<sub>2</sub> и CO<sub>2</sub> меѓу алвеолите и капиларите (во дишниот систем), транспортот на истите материи меѓу клетката и капиларите и др. Ако расејувањето на честичките се врши низ клеточната мембрана, тогаш станува збор за осмоза.
Физиологија на растенијата

Физиологијата на растенијата ги проучува појавите и процесите што се одвиваат во организмот на растението. Со примена на експериментални методи во проучувањата, растителната физиологија се стреми што поцелосно да ги запознае процесите, како што се метаболизам, размножување, растење, развивање и движење на растенијата.
Физиологија на животните

Физиологијата на животните ги проучува процесите кои се одвиваат во животинското тело на експериментален начин. Една од главните преокупации на животинската физиологија е хомеостазата, односно одржувањето на постојана рамнотежа меѓу организмот и надворешната средина.
Прокариоти

Едноклеточните организми изградени од ''прокариотски клетки'' се наречени прокариота (или прокариотски организми). Се смета дека прокариотите се еволутивно постари организми. Во оваа група организми спаѓаат десетици илјади видови архебактерии, еубактерии (т.е. вистински бактерии), цијанобактерии (т.е. модрозелени алги) и други претставници на царството монера.
1 Организација на прокариотска клетка
Во цитоплазмата на прокариотската клетка се разликуваат два региона: ''централен'' (грчки: prokaryon, од каде доаѓа и името) и ''периферен'' (или ''процитоплазма''). Прокариотите немаат организирано клеточно јадро како кај еукариотите, туку тоа е дифузно распоредено во централниот регион и е наречено нуклеоид. Во овој регион, се наоѓа и еден хромозом, изграден само од ДНК (без хистони), кој е носач на генетската информација. Периферниот регион (процитоплазмата) има поголема густина од централниот и освен рибозоми, во него не се содржат други органели. Рибозомите во прокариотските клетки се разликуваат од оние во еукариотските по наносната константа, која кај прокариотските рибозоми е 70 S, а кај еукариотските 80 S. Поголем број од прокариотските претставници имаат клеточен ѕид (како бактериите). Разликата од еукариотите е тоа што во неговиот состав не влегува јаглехидратот целулоза. Прокариотските клетки, главно, се делат со проста делба, и кај нив нема делбен апарат. Тие може да создаваат лабави колонии, бидејќи немаат голема способност за соединување со други клетки. Имаат нагласени способности за приспособување кон условите на живеење, се одликуваат со брзо растење и кусо време за регенерација и поради тоа се широко распространети.
Физиологија на човекот

Физиологија на човекот — обемна научна (биолошка) дисциплина која на експериментален начин ги проучува животните процеси кои се одвиваат во телото на нормалниот и здрав човек. Воедно, таа претставува и една од главните медицински науки. Предоминантен интерес во човечката физиологија претставува процесот хомеостаза. Традиционално, оваа наука го проучува организмот на човекот преку одделно проучување на неговите органски системи, со што и ја објаснува нивната функција, а и функционирањето на организмот како една целина:
* Нервниот систем ја регулира работата на сите останати органски системи. Исто така, преку него телото реагира на надворешните и внатрешните дразби. При тоа, одговорот што го праќа нервниот систем е многу брз. Со ова се овозможува одржувањето на хомеостазата.
* Ендокриниот систем, како и нервниот, ја регулира работата на другите органски системи преку секреција на хормоните. Разликата е таа што одговорите на ендокриниот систем при одредена дразба на организмот се многу поспори од нервниот. Ендокриниот и нервниот систем се регулаторни системи.
* Циркулаторниот систем (крвоток) е преносен и одбранбен систем во организмот. Крвта учествува во транспортот на материите низ телото (кислород, јаглерод диоксид, хранливи материи) кои се потребни за метаболизмот. Лимфата врши транспорт назад до крвта на дел од липидите (мастите) и игра голема улога во имунитетот на човекот. Сите три досега спомнати органски системи имаат ''интегративна улога'' во организмот на човекот (бидејќи хормоните од ендокриниот систем се пренесуваат до разните делови од телото преку циркулацијата).
* Системот за варење (т.е. дигестија) врши преработка на храната, со што ја ситни на микрочестички (молекули и јони), форма погодна за реапсорпција во крвта. Исто така, тој ги отстранува несварените состојки од храната надвор од организмот (дефекација).
* Системот за излачување (екскреција) ги отстранува штетните и непотребни материи од организмот на човекот преку урината.
Клеточна мембрана

Клеточната мембрана или плазмалема ги обвива клетките и ги одделува од околната средина. Таа е многу тенка и се забележува само под микроскоп. На електронски микроскоп клеточната мембрана покажува трислојна градба, бидејќи е изградена од два темни и средиштен светол слој, односно претставува ''липобелковинска структура''. Многубројните испитувања покажуваат дека липидите (поточно фосфолипидите) во плазмалемата се распоредени во бимолекуларен слој, а белковините се вметнати на различни места во бимолекуларниот слој. Најсоодветна претстава за молекуларно-структурната организација на плазмалемата дава ''течно-мозаичниот модел''. Според овој модел, масата или матрицата на клеточната мембрана ја дава токму бимолекуларниот липиден слој, а белковините не се наоѓаат само на површината, туку и навлегуваат во слојот.
Бидејќи плазмалемата ја одделува клетката од нејзината околина, преку неа се одвиваат сите размени на материи и информации меѓу клетката и околината. За разлика од вештачките мембрани, оваа е ''полупропуслива'' (''семипермеабилна''). Зависно од потребата на клетката, таа е пропуслива за едни материи, а истовремено непропуслива за други. Оваа особина на мембраната и овозможува на клетката да врши селекција на материи кои ќе бидат внесени во неа.
1 Поврзано
Преносот на материите низ клеточната мембрана се одвива на следниве начини:
* Активен транспорт
* Пасивен транспорт
* Дифузија
* Олеснета дифузија
* Осмоза
* Олеснета осмоза
* Цитоза
Јадренце

Во клеточна биологија, јадренцето (лат. ''nucleolus'') е топчесто телце, изградено од белковини и РНК. Бројот на јадренца во клетките е различен, но најчесто се едно до две. Во јадренцето се синтетизира рибозомалната РНК.
Јадренцето е често со сферен облик, окружено со маса на хетерохроматин. Не е одвоено со мембрана од нуклеоплазмата.
Јадренцето се наоѓа во нуклеоплазмата, од која не е одвоено со мембрана.Видливо е во интерфазното јадро, а привидно настанува за време на делба.Станува воочливо на крајот од митоза(телофаза).
Се образува во пределот на секундарнотро стеснување на хромозомот, па тој дел се нарекува организатот на јадренцето. Нуклеолусот почнува да се воочува во телофазната активност со строго одредени хромозоми (означени како нуклеолусни хромозоми) и тоа не на цели хромозоми туку само на нивни секундарни стеснувања.
Хемискиот состав на нуклеолусот е следен:
* ДНК,
* РНК i
* белковини (хистонии ензими - нехистони).
Порано се сметало дека во јадренцето нема ДНК сè додека со биохемијски истражувања не е докажано нејзиното присуство и тоа 7-17% во однос на вкупната маса на нуклеолусот. Белковините ги има 70-80% од тоталната сува тежина, при што хистоните сочинуваат 32% од нуклеолусните белковини. Од ензими во оваа органела докажано е присуство на АТП-азе, РНК-полимеразе и др.
Шведскиот научник Касперсон 1940. година запазил дека јадренцето учествува во синтеза на белковини, што подоцна е детално објаснето со тоа да во него се врши синтеза на рибозомалната РНК која влегува во изградбата на рибозомите (органели во кои се синтетизираат белковини).Бидејќи во јадренцето се синтетизираат делови на рибозоми, тоа е крупно во јадрото на клетката која врши интензивна синтеза на белковини. Јадрото може да содржи едно или поголем број на јадренца.