Човекови права во Латвија

Човековите права во Латвија генерално се почитуваат од владата, според американскиот Стејт департмент и Фридом Хаус. Латвија е рангирана натпросечно меѓу суверените држави во светот во однос на демократијата, слободата на печатот, приватноста и човечкиот развој. Земјата има релативно голема етничка руска заедница, која има основни права загарантирани со уставот и меѓународните закони за човекови права ратификувани од латвиската влада.
Сепак, организациите за човекови права пријавиле повеќе проблеми. Значителен број од недржавјаните - вклучително и лицата без државјанство - страдаат од ограничен или непостоечки пристап до широк опсег на права. Исто така, имало проблеми со полициска злоупотреба на притвореници и уапсени, лоши затворски услови и пренатрупаност, судска корупција, дискриминација на жените, инциденти на насилство врз етничките малцинства и општествено насилство и инциденти на владина дискриминација против хомосексуалците.
Во март 2020 година, Латвија отстапила од некои од своите обврски според ЕКЧП и МПГПП, повикувајќи се на појавата на KОВИД-19.
1 Латвија во меѓународниот систем за човекови права
До крајот на 2019 година, Европскиот суд за човекови права донел 144 пресуди во случаи против Латвија (почнувајќи од 2001 година); во 115 случаи констатирала повреда на Европската конвенција за човекови права или нејзините протоколи.
Комитетот за човекови права на ОН усвоил ставови во три случаи кои ја вклучувале Латвија, почнувајќи од 2020 година, а во два случаи утврдил повреда на МПГПП (Раихман против Латвија и Игнатан против Латвија). Во 2001 година, Латвија упатила постојана покана за специјалните процедури на Советот за човекови права на ОН. Во 1990 година, Латвија пристапила кон УДЧП во нетипичен потег, што во јуриспруденцијата се сфаќа како прифаќање на декларацијата како обврзувачка.
1.1 Учество во договори за основните човекови права
Основни договори на ОН, Учество на Латвија, Основни договори на ОН, Учество на Латвија
Конвенцијата за елиминација на сите форми на расна дискриминација, Пристап во 1992, декларацијата која дозволува индивидуални жалби не е направена, Европска конвенција за човекови права, Ратификувана во 1997
Меѓународен пакт за граѓански и политички права, Пристап во 1992, Протокол 1 (ECHR), Ратификуван во 1997
Прв факултативен протокол (ICCPR), Пристап во 1994, Протокол 4 (ECHR), Ратификуван во 1997
Втор факултативен протокол (ICCPR), Пристап во 2013, Протокол 6 (ECHR), Ратификуван во 1999
Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права, Пристап во 1992, Протокол 7 (ECHR), Ратификуван во 1997
Конвенција за елиминација на сите форми на дискриминација врз жените, Пристап во 1992, Протокол 12 (ECHR), Потпишана во 2000
Факултативен протокол (CEDAW), Непотпишан, Протокол 13 (ECHR), Ратификуван во 2012
Конвенцијата на Обединетите нации против тортура, Пристап во 1992, декларацијата која дозволува индивидуални жалби не е направена, Европската социјална повелба, Ратификувана во 2002
Факултативен протокол (CAT), Непотпишан, Дополнителен протокол од 1988 (ESC), Потпишана во 1997
Конвенција за правата на детето, Пристап во 1992, Дополнителен протокол од 1995 (ESC), Непотпишана
Факултативен протокол за децата вклучени во вооружени конфликти (CRC), Ратификуван во 2005, Ревидирана европска социјална повелба, Ратификуван во 2013
Факултативен протокол за продажбата на деца, детска проституција и детска порнографија (CRC), Ратификуван во 2006, Европската конвенција за спречување на тортура и нечовечко или понижувачко постапување или казнување, Ратификуван во 1998
Конвенцијата за заштита на правата на сите работници мигранти и членови на нивните семејства, Непотпишана, Европска повелба за регионални и малцински јазици, Непотпишана
Конвенција за правата на лицата со попреченост, Ратификувана во 2010, Рамковна конвенција за заштита на националните малцинства, Ратификувана во 2005
Факултативен протокол (CRPD), Ратификуван во 2010, Конвенција за акција против трговија со луѓе, Ратификуван во 2008
1.2 Најнови објавени документи во постапките за известување
Експертско тело, Државен извештај, Документ од експертско тело, Државрн одговор
Комитет за човекови права, 2012, 2014
Комисија за економски, социјални и културни права, 200?, 2021, .
Комисија за елиминација на расна дискриминација, 2017, 2018, .
Комисија против тортура, 2018, 2019, .
Комисија за правата на детето, 2016, .
Комитет за елиминација на дискриминација врз жените, 2018, 2020, .
Европски комитет за социјални права, 2020, 2020, .
Комитет за превенција на тортура, ''не е предвиден'', 2016, 2017
Советодавниот комитет на Рамковната конвенција за заштита на националните малцинства, 2016, 2018, 2014
Европската комисија против расизам и нетолеранција, ''не е предвиден'', 2018, 2019
2 Извештаи на организации за човекови права
2.1 Амнести Интернешнел
Според Амнести интернешенел, лицата кои не се државјани - вклучувајќи ги и лицата без државјанство - страдаат од ограничен или непостоечки пристап до широк опсег на права, вклучително и правото на учество во политичките процеси и правото на вработување во државната служба и приватниот сектор. Мнозинството од овие лица се родени или речиси цел живот живееле во Латвија. Неграѓаните, исто така, трпат ограничувања во поглед сопственоста на имот.
Амнести Интернешнел објавил извештај за повеќе случаи на расно мотивирани напади врз Ромите. Во Латвија не постои сеопфатно национално законодавство кое се занимава со сите форми на дискриминација. Хомосексуалците во земјата се соочуваат со дискриминација и вербални напади. Исто така, постојат пројави за и физичко малтретирање на затворениците од страна на затворскиот персонал.
2.2 Хјуман рајтс воч
Хјуман рајтс воч објавил во 2006 година за нападите врз мирните хомосексуални активисти на Маршот на гордоста во Рига на 28 јули. Претходно, Градскиот совет на Рига ја одбил апликацијата на нивните организации за „Рига Прајд 2006“. Забранетиот марш бил цел на толпи хомофобични демонстранти. Во 2009 година маршот бил одобрен од Управниот суд во Рига.
2.3 Фридом Хаус
Според Фридом Хаус, Латвија има широки граѓански слободи. Исто така, политичките права се на високо ниво, иако земјата претрпела корупциски скандали од висок профил во текот на 2007 година. Владата генерално ја почитува слободата на говорот, слободата на печатот и слободата на вероисповед. Академската слобода се почитува во законот и во практиката. Слободата на собирање и здружување се заштитени со закон и во пракса. Високо конкурентните латвиски медиуми се покажуваат како доверливи извори на информации и чувари против владините злоупотреби на моќ.
Иако генерално се почитува уставната гаранција за независност на судството, корупцијата во судскиот систем и системот за спроведување на законот продолжува да биде проблем. Притворите се долги, полицијата употребува прекумерна сила врз притворениците, а затворите страдаат од пренатрупаност и несоодветна медицинска нега. Жените ги уживаат истите законски права како и мажите, но често се соочуваат со дискриминација при вработување.
Продолжува да се дебатира за наводната дискриминација што ја трпе рускојазичната заедница. Парламентот назначил омбудсман одговорен за заштита на правата на поединците во однос на владата. Двајца мажи биле осудени на затворски казни во јануари 2007 година за напад на државјанин на Руанда. Случајот ја означил првата казна според законот со кој се забранува поттикнување расна омраза.
2.4 Стејт департментот на САД
Според Извештајот за човекови права на Стејт Департментот на Соединетите Американски Држави, Латвија генерално ги почитува човековите права на граѓаните и на неграѓанините. Сепак, имало случаи на сериозна полициска злоупотреба на притвореници и уапсени, лоши услови во полициските установи за притвор, лоши затворски услови и пренатрупаност, судска корупција, пречки за правична постапка, официјален притисок за ограничување на слободата на говорот, насилство врз жените, злоупотреба на деца, трговија со луѓе, инциденти на насилство врз етничките малцинства и инциденти на насилство врз хомосексуалците од власта.
3 Специфични проблеми во Латвија
По обновувањето на независноста во 1991 година, оние кои самите или чии предци не биле државјани на Латвија пред нејзината советска окупација во 1940 година, не добиле автоматски државјанство. Од јануари 2011 година, неграѓаните надминуваат 14% од населението. Рускиот јазик, кој е мајчин јазик на повеќе од 37% од жителите според пописот од 2000 година, се смета за странски јазик во Законот за службен јазик; можностите за негово користење во комуникацијата со властите и во јавното образование биле значително намалени по 1991 година.
Како и во многу постсоцијалистички земји, враќањето на недвижностите од страна на државата се случи и во Латвија. Како резултат, значителен дел од поранешните станари на јавни станови се нашле во приватни станови со повисока кирија. Контролата за изнајмување на такви живеалишта, по повеќекратните одложувања, биле укината во 2007 година.
Од 2003 година, често има конфликти во врска со слободата на собирање: собири на ЛГБТ лица и контра-состаноци, состаноци за Денот на сеќавање на летонските легионери и контра-состаноци, состаноци на Главниот штаб за заштита на руските училишта, биле забранети или ограничени во различни прилики.
Ограничувањата на подобноста и нивното извршување биле во фокусот на неколку пресуди на ЕСЧП во случаите против Латвија (''Адамсонс против Латвија, Жданока против Латвија, Подколзина против Латвија'') и ставовите на Комитетот за човекови права на ОН во случајот ''Игнатан против Латвија''.
4 Економски, социјални и културни права во бројки
На локалните избори во 2009 година, 79,7% од избраните советници ја посочиле својата етничка припадност како етнички Летонци, а 65,5% биле мажи. На парламентарните избори во 2014 година, 81 од 100 избрани пратеници биле мажи, 71 ја посочиле нивната етничка припадност како етнички Летонци. Во споредба, на почетокот од 2010 година, етничките Летонци биле 59,4% од населението (и 71,8% меѓу граѓаните), а жените биле 53,9% од населението.
Од јануари 2021 година минималната месечна плата била 500 евра, а минималната старосна пензија била 149,6 евра.
Просечната пресметана старосна пензија во октомври 2020 година изнесувала 403,41 евра. Просечната нето плата во 2019 година била 793 евра (варирајќи од 565 евра во Латгале до 883 евра во Рига).
Стапката на невработеност на крајот од ноември 2020 година била 7,4% според Државната агенција за вработување, при што варирала помеѓу 5,7% во регионот Рига и 15,1% во Латгале. Етничките малцинства и лицата кои не укажуваат на етничката припадност сочинувале 45,5% од невработените на крајот на декември 2014 година.
Очекуваниот животен век при раѓање бил проценет на 75,4 години во 2020 година. Во 2011 година имало 6,3 амбулантски посети на лекари по глава на жител, 58,8 болнички кревети и 39,1 лекар на 10 000 жители.
Предучилишното образование и деветгодишното основно образование се задолжителни. Средното образование (обрасци 10–12) е бесплатно во државните училишта. Сепак, според Народниот правобранител, уставното начело за бесплатно образование е повредено со практиката родителите да мораат да купуваат учебници. Според пописот од 2000 година, 13,9% од оние на возраст од 15 години или постари кои одговарале за сопственото образование се стекнале со високо образование. Во 2011 година, 94,6% од тие кои дипломирале од основни училишта (9 години) ги продолжиле своите студии, како и 63,6% од тие кои завршиле средно образование.
5 Законодавство и канцеларии за човекови права
5.1 Национално право
Човековите права се гарантирани со Поглавје VIII — „Основни човекови права“ од Уставот усвоен во 1998 година; се состои од 28 члена. Тоа вклучува и човекови права од првата и втората генерација, како и некои човекови права од третата генерација: правата на лицата кои припаѓаат на етничките малцинства и правото да се живее во добронамерна средина. Членот 116 ги дефинира целите кои дозволуваат ограничување на одредени човекови права, тоа се: правата на другите луѓе, демократската структура на државата, јавната безбедност, благосостојбата и моралот.
До усвојувањето на ова поглавје, основниот закон во областа на човековите права бил Уставниот закон „Правата и обврските на граѓанинот и на лицето“, усвоен во 1991 година.
5.2 Институции
* Од 1990 година, во парламентот на Латвија постои комисија за човекови права (првично била наречена Комитет за човекови права и етнички прашања, а денес — Комитет за човекови права и односи со јавноста)* Уставниот суд постои од 1996 година. Приватните лица можат да му поднесуваат барања за нивните уставни права од 2001 година.* Од 1993-1995 година, постоела канцеларијата на државниот министер за човекови права. Во 1998 година е основана канцеларијата на Претставникот на Владата пред Меѓународните организации за човековите права.* Во 1995 година била формирана Националната канцеларија за човекови права, трансформирана во Канцеларија на Народниот правобранител во 2007 година.
* Неколку невладини организации, исто така, се занимаваат со состојбата на човековите права во Латвија, меѓу нив и Латвискиот центар за човекови права и Латвискиот комитет за човекови права.
6 Меѓународно рангирање
* Индекс на демократија, 2008 година: 46 од 167* Светски индекс за слободата на печатот, 2010 година: 30 од 178.* Свртски индекс на приватноста, 2007 година: 13 од 37.* Светски индекс на квалитет на живот, 2005 година: 66 од 111.* Индекс на човечки развој, 2008: 44 од 179.* Слободата во светот, 2008: Оценка за политички права: 2; и оцена за граѓански слободи: 1 (1 е најслободна, 7 најмалку слободна).* Глобален извештај за корупција, 2007 година: 49 од 163.
7 Користена литература
*