Руси во Казахстан

Во 19 век имало значителен број на руски Казахстанци, или едноставно руски Казахстанци,етнички Руси, кои живееле како граѓани во Казахстан. Русите формирале плуралност од населението на Казашката ССР неколку децении. Иако нивниот број се намалил по распадот на Советскиот Сојуз, тие остануваат истакнати во казахстанското општество денес.
1 Рана колонизација
Првите руси трговци и војници почнале да се појавуваат на северозападниот раб на територијата на модерниот Казахстан во почетокот на 16 век, кога Козаците ги основале тврдините кои подоцна станале градовите Орал (Уралск, отп. 1520) и Атирау (Гурев). Уралските, сибирските, а подоцна и Оренбуршките козачки домаќини постепено се етаблирале во делови од северен Казахстан. Во 1710-тите и 1720-тите, сибирските козаци ги основале Оскемен (Уст-Камењаја), Семеј (Семипалатинск) и Павлодар (Тврдина Корјаковски) како гранични тврдини и трговски пунктови.
Руските царски власти следеле и можеле да ја заземат територијата на Казахстан бидејќи локалните ханати биле преокупирани од војна со Калмиците (Оирац, Ѕунгари). Казахстанците се повеќе се наоѓале помеѓу Калмиците и Русите. Во 1730 година, Абул Каир, еден од ханите на Малата орда, побарал руска помош против посилните Калмици, а Русите во замена за помош добиле постојана контрола над Малата орда како резултат на неговата одлука. Русите ја освоиле Средната орда до 1798 година, но Големата орда успеала да остане независна до 1820-тите, кога прошируваниот ханат Коканд на југ ги принудил хановите на Големата орда да изберат руска заштита, што им се чинело помалото од двете зла. Во 1824 година, сибирските козаци од Омск основале тврдина на горниот дел на реката Ишим по име Акмолинск, која денес е позната како Астана, главен град на Казахстан. Истата година ја основале тврдината Кокшетау.
Во 1850-тите, започнала изградбата на руски тврдини во јужен Казахстан, вклучувајќи ги Форт Шевченко (Тврдина Александровски), Кизилорда (Тврдина Петровски), Казали (Казалинск) и Алмати (Верниј).
Во 1863 година, Руската Империја формирала два административни окрузи, генералните гувернери во Средна Азија на рускиот Туркестан (регионот оаза на југ од казахстанските степи и регионот Жетису (Семиречие) и оној на степата (модерен источен и северен Казахстан вклучувајќи ги земјите на Сибир и Семирјеск) со нивниот главен град Омск. Северозападниот дел на Казахстан во тој период бил дел од гувернерот на Оренбург. Првиот генерален гувернер Герасим Колпаковски од Степскиот регион (и сите негови наредни наследници) исто така бил атаман на сибирските козаци, што ја посочува клучната улога што Козаците ја играле во руската колонизација на казахстанските територии. Во 1869 година, руските доселеници го создале градот Актобе (Актјубинск), во 1879 година Костанај. Во 1860-тите, генералот Михаил Черњаев ги освоил единствените градови што се наоѓале во Казахстан пред руското освојување Хазрети-е Туркестан, Тараз и Шимкент кои му припаѓале на Канатот Коканд.
Христијанството се раширило во претежно муслиманскиот регион заедно со руските колонисти: Руската православна црква основала централноазиска епископија во 1871 година, а нејзиниот епископ најпрво престојувал во Алмати и по 1916 година во Ташкент.
Во 1890-тите, многу некозачки руски доселеници се населиле во плодните земји на северен и источен Казахстан. Во 1906 година била завршена Транс-Аралската железница меѓу Оренбург и Ташкент, што дополнително ја олеснило миграцијата на Русија и Украина во Централна Азија.
Од 1906 до 1912 година, повеќе од половина милион украински и руски фарми биле отворени во Казахстан како дел од реформите на рускиот министер за внатрешни работи Петр Столипин. До 1917 година, во Казахстан имало приближно еден милион словени, речиси 30% од вкупното население. Анализата на податоците за мигрантите кои пристигнале во периодот на Столипинската аграрна реформа (1906-12 година) на територијата на Казахстан посочува дека 83,1% од доселениците биле од Украина, а останатите дошле од јужните територии на Русија (16,8%).
2 Советски период
Русите од Казахстан заедно со другите етнички групи од регионот претрпеле многу за време на Руската граѓанска војна и колективизацијата во СССР и трепеле постојани глад и немири. Меѓу 1918 и 1931 година, бунтот на Басмачи ги зафатил областите на јужна Казашка ССР, честопати во форма на етнички конфликт меѓу руските и украинските фармери и домородните муслимански номади. Се верува дека илјадници руски доселеници биле убиени од страна на Казахстанците во насилствата, а подоцна следеле и крвави репресалии против номадското население од Црвената армија.
Казахшката автономна Советска Социјалистичка Република била основана како дел од РСФСР - процесот не бил јасен и вклучувал спорови за територии. На 26 август 1920 година, советската влада издала декрет потпишан од Михаил Калинин и Владимир Ленин „За формирање на Автономна Киргистанска (Казахска) Советска Социјалистичка Република“ во РСФСР. Градот Оренбург, со мнозинско руско население, станал главен град на Казахстанската автономна република.
Кога се работело за формирањето на границите, имало многу противници за вклучување на регионите Акмола, Семипалатинск и Урал во КазаССР. Други, од друга страна, барале да се вклучат териториите на регионот Омск, областа Барнаул, регионот Алтај во Русија и некои делови од Централна Азија во структурата на Казахстан. Целосноста на вклучувањето на регионот Кустанај во Казахстан била сеопфатно докажана во белешката на Ахмет Бајтурсинов и Мухамеџан Сералин. Било неопходно да се покаже неопходноста од вклучување на регионите Акмола и Семипалатинск. Колку и да било чудно, овие територии, родени на Казахстанците, му припаѓале на Западен Сибир. Така, во 1920 година, членот на Ревкомот Алихан Јермеков во Москва бил на приемот кај лидерот на државата Владимир Ленин. Во Кремљ тој направил важен извештај „За состојбата на регионот Киргистан воопшто, а особено за прашањето на границите“. Благодарение на овој документ, казахстанските власти успеале да ги одбранат регионите Акмола, Семипалатинск и Атирау. Републиката вклучувала лента долга 10 версти долж реките Урал и Иртиш, каде што се населиле Козаците за време на експанзијата на царска Русија.
Многу европски советски граѓани и голем дел од руската индустрија биле преместени во Казахстан за време на Втората светска војна, кога нацистичките војски се заканиле дека ќе ги заземат сите европски индустриски центри на Советскиот Сојуз. Овие мигранти основале рударски градови кои брзо пораснале и станале главни индустриски центри како што се Караганда (1934 година), Жезказган (1938 година), Темиртау (1945 година) и Екибастуз (1948 година). Во 1955 година, градот Бајконур бил изграден за да го поддржи космодромот Бајконур, до денешен ден кој е управуван од Русија.
Многу повеќе Руси пристигнале во годините 1953-1965 година, за време на таканаречената кампања на Девствени земји на советскиот генерален секретар Никита Хрушчов. Уште повеќе доселеници дошле во доцните 1960-ти и 70-ти, кога владата им исплатила бонуси на работниците кои учествувале во програмата за преместување на советската индустрија блиску до големите наоѓалишта на јаглен, гас и нафта во Централна Азија. До 1979 година, етничките Руси во Казахстан броеле околу 5.500.000, речиси 40% од вкупното население.
Во декември 1986 година, советскиот генерален секретар Михаил Горбачов го назначил Генадиј Колбин, без никакви врски со републиката, за прв секретар на Централниот комитет на Комунистичката партија на Казахстанската ССР, кршејќи ја традицијата на етничка казахстанска доминација во локалната администрација. По неколку инциденти на етнички немири во 1989 година, Колбин бил заменет со Нурсултан Назарбаев кој по распадот на Советскиот Сојуз станал претседател на независниот Казахстан.
Според советскиот попис од 1989, 66% од Русите кои живееле во Казахстан биле родени таму, што е најголем дел од сите советски републики покрај руската СФСР. 37% од Русите кои биле родени на друго место живееле во Казахстанската ССР барем 20 години.
3 Постсоветски период
Од 2024 година, вкупното население на етничките Руси во Казахстан броело до три милиони луѓе. Иако Назарбаев бил широко заслужен за мирното зачувување на деликатната меѓуетничка рамнотежа во Казахстан, стотици илјади Руси го напуштиле Казахстан во 1990-тите поради согледаниот недостаток на економски можности. Многу фактори придонеле за оваа ситуација. По независноста од Советскиот Сојуз, казахстанската влада усвоила политика на развивање на државниот јазик што се обидувала да ја потврди етнички казахстанската природа на земјата и да ги промовира казахстанскиот јазик и култура. Еден аспект од оваа политика била одлуката на владата да го дефинира Казахстан како национална држава на етнички казахстанскиот народ во првиот устав на земјата во 1993 година и повторно во нејзиниот втор устав во 1995 година.
Во 1994 година, Казахстан ги одржал првите парламентарни избори од независноста. На овие избори, казахстанските кандидати освоиле непропорционален број места во споредба со руските кандидати во однос на демографскиот состав на земјата во тој период. Набљудувачите го припишувале прекумерното претставување на казахстанските политичари на изборните манипулации извршени од владата, првенствено преку измама. Многу Руси ова го протолкувале како обид да се промовира казахстанската доминација на државата на сметка на руското влијание.
Главниот фактор којшто придонел за отуѓување на Русите и зголемување на меѓуетничките тензии во постсоветски Казахстан бил јазичната политика на владата. По независноста, владата го усвоила казахстанскиот јазик како официјален јазик во земјата. Рускиот јазик бил назначен за меѓуетничка комуникација, но не му бил даден официјален статус. Во текот на 1990-тите, владата наложила настава на казахстански јазик во училиштата и вовела барања за течно познавање на казахстанскиот јазик за сите работни места во јавниот сектор. Многу Руси се спротивставиле на овие мерки и се залагале за официјална двојазичност, што било одбиено.
Јазичната политика на владата повеќето Руси ја толкувале како неправедна, делумно порарди тоа што во времето на независноста рускиот била де факто јазик за комуникација во владата и бизнисот. Повеќето Казахстанци веќе течно зборувале руски, додека многу малку Руси течно зборувале казахстански. Оваа политика имала ефект на исклучување на огромното мнозинство на руски јазик од некои од најпосакуваните професионални занимања. Ваквите различни случувања придонеле за зголемено чувство на маргинализација и исклученост кај Русите во Казахстан. Голем број Руси верувале дека постојат ограничени можности за нив и нивните деца во земјата, како резултат на новите јазични и образовни политики на владата. Овие и други поплаки биле главните причини за масовната емиграција на Русите од Казахстан што се случила во 1990-тите.
До 1999 година, бројот на Русите во Казахстан паднал на 4.479.618 луѓе, речиси 30% од населението на Казахстан. Иселувањето од Казахстан го достигнало својот врв во 1994 година, кога 344.112 луѓе емигрирале од Казахстан во Русија. Оттогаш, таа постојано се намалува, можеби бидејќи оние кои се најжелни да заминат или со ресурси да заминат веќе го направиле тоа. На почетокот на неговото претседателствување во 2000 година, Владимир Путин се сретнал со лидерите на руската заедница во Казахстан кои му ја објасниле ситуацијата со која се соочувале во земјата. Овој состанок резултирал со предлог за масовно заминување на остатокот од Русите од Казахстан. Било предложено овие мигранти да ги ревитализираат населените области во централна Русија и да обезбедат противтежа на демографскиот пад на Русите во Руската Федерација.
Како и да е, поддршката за идејата оттогаш има испарено и руската влада не ги обезбедила ресурсите неопходни за масовно репатријација. Поголемиот дел од Русите кои емигрирале од Казахстан се Руси родени во Русија, кои подоцна во животот се преселиле во Казахстан, пред се од професионални причини. Повеќето од оваа група живееле во урбани средини и имаат тенденција да бидат повисоко образовани. Спротивно на тоа, Русите кои се родени во земјата и чии семејства живееле во Казахстан две до три генерации имале многу помала веројатност да емигрираат. Оваа група е концентрирана во руралните региони, најмногу во северниот дел на земјата. Во 1990-тите, оваа група сочинувала две третини од руското население во Казахстан, но само една третина од мигрантите кои ја напуштиле земјата. До 2002 година, уделот на Русите во Казахстан се намалил на 23,7% од вкупното население во земјата (или 3.793.764 луѓе).
Русите сè уште се влијателна општествено-политичка група во Казахстан и остануваат активни во јавниот, воениот, културниот и економскиот живот на Казахстан. Иако казахстанскиот јазик е државен јазик, рускиот сега и официјално се користи како рамноправен јазик со казахстанскиот во јавните институции во Казахстан. Исто така, Казахстан е дел од Евроазиската економска унија со Русија. По руската инвазија на Украина, десетици и стотици илјади руски имигранти со намера да ја избегнат руската мобилизација во 2022 година побегнале во Казахстан поради релативно отворената граница и малку ограничувања за патување. Се проценува дека бројот на Руси кои се преселиле во Казахстан е до 930.000.
4 Број и споделување
Денес, најновиот број на етнички руски казахстански граѓани од сигурен извор вклучува околу 3.500.000 луѓе, односно 17,5% од вкупното население на Казахстан, што е евидентирано во 2022 година.
4.1 Пописи
Број и удел на Русите според пописот низ годините по региони:
, Број, , Удел (во %)
1970, 1979, 1989, 1999, 2009, 1970, 1979, 1989, 1999, 2009
Казахстан, 5 521 917, 5 991 205, 6 062 019, 4 479 620, 3 793 764, Казахстан, 42.43, 40.78, 37.42, 29.95, 23.69
Акмолинска област, 424 421, 442 506, 459 348, 329 454, 264 011, Акмолинска област, 44.22, 44.47, 43.15, 39.39, 35.79
Актобинска област, 145 218, 158 298, 173 281, 114 416, 103 069, Актобинска област, 26.37, 25.11, 23.65, 16.76, 13.60
Алмати, 530 931, 612 783, 615 365, 510 366, 452 947, Алмати, 68.28, 64.04, 57.40, 45.19, 33.16
Алматинска област, 481 944, 514 011, 518 315, 339 984, 306 383, Алматинска област, 37.87, 35.36, 31.54, 21.81, 16.94
Атирауска област, 76 316, 67 957, 63 673, 38 013, 33 617, Атирауска област, 22.42, 18.18, 14.99, 8.63, 6.58
Источноказахстанска област, 881 608, 899 047, 914 424, 694 705, 561 183, Источноказахстанска област, 56.37, 54.24, 50.87, 45.37, 40.18
Жамбилска област, 256 267, 282 403, 275 424, 179 258, 122 612, Жамбилска област, 32.34, 30.36, 26.51, 18.12, 11.99
Карганадинска област, 788 777, 859 363, 817 900, 614 416, 529 961, Карганадинска област, 50.54, 50.16, 46.85, 43.56, 39.49
Костанајска област, 432 109, 483 260, 535 100, 430 242, 380 599, Костанајска област, 42.93, 44.37, 43.72, 42.27, 42.97
Кизилородинска област, 91 797, 86 084, 37 960, 17 155, 16 146, Кизилородинска област, 18.56, 15.31, 6.60, 2.87, 2.37
Мангистаурска област, 60 008, 99 923, 106 801, 46 630, 39 851, Мангистаурска област, 37.68, 40.15, 32.93, 14.81, 8.21
Северноказахстанска област, 458 783, 463 114, 469 636, 361 461, 300 849, Северноказахстанска област, 52.43, 52.36, 51.49, 49.78, 50.43
Астана, 104 010, 133 432, 152 147, 129 480, 122 215, Астана, 57.36, 67.93, 54.09, 40.54, 19.93
Павлодарска област, 310 004, 370 916, 427 658, 337 924, 287 970, Павлодарска област, 44.41, 45.94, 45.38, 41.87, 38.78
Јужноказахстанска област, 282 553, 300 365, 278 473, 162 098, 136 538, Turkistan Region, 21.91, 19.14, 15.27, 8.19, 5.52
Западноказахстанска област, 197 171, 217 743, 216 514, 174 018, 135 813, Западноказахстанска област, 38.42, 37.18, 34.39, 28.21, 22.60
5 Истакнати етнички Руси од Казахстан
* Ник Антропов
* Анатоли Букреев
* Александар Бублик
* Александар Дутов
* Генадиј Головкин (полукорејски)
* Василиј Јиров
* Всеволод Иванов
* Андреј Кашечкин
* Андреј Кивиљев
* Николај Кокшаров
* Руслана Коршунова
* Јуриј Лончаков
* Сергеј Лукјаненко
* Владимир Муравјов
* Владимир Жириновски
* Виктор Пацаев
* Виталиј Савин
* Владимир Смирнов
* Адолф Толкачев
* Александар Волков
* Олег Јанковски
* Александар Винокуров
* Илја Илин
* Игор Сисоев
* Елена Рибакина
* Олга Рипакова
* Олга Шишигина
* Дмитриј Баландин
6 Поврзано
* Демографија на Казахстан
* Украинци во Казахстан
* Казахстанци во Русија