Архив на Република Словенија

Архив на Република Словенија (АРС) ― главната архивска установа во Словенија, основана во 1945 година. Тој ги извршува задачите на државниот архив и е орган во состав на Министерството за култура. Главната задача на архивите е да се грижат за архивскиот материјал, кој претставува културни споменици и има трајно сеќавање за Словенија и словенечкиот народ. Архивот на Република Словенија, исто така, обезбедува унифицирано професионално спроведување на јавните архивски активности.
Седиштето на Архивот на Република Словенија се наоѓа во реновираниот комплекс на поранешната Домобранска касарна во Љубљана. АРС зачувал дел од своите архивски депоа на својата поранешна местоположба на улицата „Звездарска“, во зградите „Вирант и Рожна“, додека дел од нејзиниот запалив нитратен филмски материјал е чуван во депоа во Боровец на Кочевска Река.
1 Историја
Со уредба на владата на ДФ Словенија, на 31 октомври 1945 година (законот стапил на сила на 7 ноември), бил основан Централниот државен архив на Словенија, но последователно бил преименуван неколку пати поради административни и политички промени. Со тоа, во 1953 година, архивот бил преименуван во Државен архив на Народна Република Словенија, во 1966 година во Архив на Словенија, во 1979 година во Архив на Социјалистичка Република Словенија. Од 1990 година, архивот го има своето сегашно име, Архив на Република Словенија.
Почетоците на грижата за архивскиот материјал во Словенија во првата половина на 19 век, се одвивале слично како и во другите земји на Хабсбуршката Монархија каде што биле дел и словенечките земји. Поточно, документарните материјали биле собирани и каталогизирани од разни установи, друштва и поединци. Во 1859 година, Историското друштво за Крањско предложило основање регионален архив, но условите за работа на Крањскиот регионален архив биле поставени во 1887 година, со доделување простории во зградата на Регионалниот музеј во Љубљана, кога архивата почнала да работи како составен дел од музејот. За време на периодот на Кралството СХС/Југославија, Националниот архив бил основан во 1926 година, но сè уште функционирал како организациска единица на музејот. Првата и Втората светска војна го забавиле појавувањето на независна архивска установа. Архивата останала дел од музејот, но нејзиното работење главно било ограничено на подрачјето на поранешната земја Крањска. Работата на архиварот ја извршувал директорот на Националниот музеј, Јосип Мал.
Централниот државен архив на Словенија бил основан на 31 октомври 1945 година како независна државна установа под директен надзор на министерот за образование. Тој функционирал на целата територија на Словенија, бидејќи другите покраински архиви, со исклучок на Градскиот архив на Љубљана, денес Историскиот архив на Љубљана, сè уште не постоеле. Тие постепено почнале да се основаат кон средината на 1950-тите, но поради несоодветни регулативи, не била основана целосна архивска мрежа. Во годините 1945–1953 година, архивот бил сместен во Националниот музеј во Љубљана, на таванот на Националната и универзитетска библиотека и во подрумите на распуштените канцеларии во Љубљана. Во 1953 година, му биле дадени на користење простории на првиот кат од Вирантовата куќа и Груберовиот дворец. Во 1965 година, архивот го презел управувањето со целиот комплекс помеѓу улиците „Левстиков плоштад“, „Звездарска“ и „Рожна“. Првото приспособување на архивската зграда се случила во периодот 1977–1979 година, а уште порано, во периодот 1972–1976 година, било изградено првото наменско архивско депо во Словенија. Во 1981 година, реновирањето на Грубаровиот дворец со проширувањата кај „Вирант“ и „Рожна“, било во голема мера завршено.
Во 1990-тите, кон Архивите на Република Словенија биле припоени следните посебни архиви, кои биле укинати по политичките промени: во 1990 година Историскиот архив на Централниот комитет на Сојузот на комунисти на Словенија, во 1992 година Архивите на Институтот за историја на работничкото движење и во 1998 година дел од Архивите на Министерството за внатрешни работи со материјали од Службата за државна безбедност.
Веќе во 1994 година, за потребите на архивот, биле планирани просториите на поранешната касарна покрај улиците „Рошка“ и „Полјанска“, кои биле делумно реновирани до 2006 година. Поновите архивски материјали, кои дотогаш архивот ги чувал на дури седум локации (Цанкарјева улица 5, Љубљана; Казина − Конгресен плоштад 1, Љубљана; Плава лагуна − Линхартова улица 3а, Љубљана ; Петролова столпница − Дунајска улица 48, Љубљана; Дворец Лисичје − Ланишче 23; Готеница), биле преместени во источното крило. Во есента 2024 година, седиштето на архивот, сите вработени, дел од материјалите и сите простории наменети за корисниците на архивските материјали, како што се читалната, предавалните и изложбениот простор, биле преселени во обновените простории на северното крило.
1.1 Директори на Архивот на Република Словенија
* Јоже Мачек (1945–1974)
* Марија Облак Чарни (1974–1984, 1988–1993)
* Ема Умек (1984–1988)
* Владимир Жумер (1993–2004)
* Драган Матиќ (2004–2005, 2009–2012)
* Матевж Кошир (2005–2009)
* Јоже Дежман (2012–2013)
* Бојан Цвелфар (2013–2023)
* Андреј Наред (2023–денес)
2 Организација
Архивот на Република Словенија има осум внатрешни организациски единици или сектори:* Сектор за информации и документација;
* Сектор за заштита на најстарите архивски материјали;
* Сектор за заштита на архивски материјали од областите на здравството, образованието, економијата, општествата, администрацијата и судството;
* Сектор за заштита на архивски материјали на посебни архиви;
* Оддел за заштита на административните архиви по 1945 година;
* Словенечки филмски архив/кинотека;
* Центар за реставрација и конзервација на архивски материјали;
* Сектор за електронски архив и сметачка поддршка.
2.1 Словенечки филмски архив
Словенечкиот филмски архив (СФА) е еден од најстарите филмски архиви во Средна Европа и втор најстар филмски архив во поранешна Југославија, по Југословенската кинотека. Тој бил основан во 1968 година во тогашниот Архив на Словенија, со задача да собира и зачувува материјал од словенечкиот филмски материјал.
Во текот на своето постоење, собрал поголем дел од словенечкото филмско наследство, снимено од словенечки автори и продуценти. Најстариот филм што архивата го чува во Филмската збирка (SI AS 1086) се првите словенечки филмски снимки од д-р Карол Гросман, основачот на словенечката кинематографија. По 1990 година, СФА исто така складира филмови од музеи, архиви, образовни установи, претпријатија и корпорации, разни министерства и приватни творци и собирачи.
2.2 Центар за реставрација и конзервација
Центарот за реставрација и конзервација на Архивот на Република Словенија, првенствено се грижи за материјалите на Архивите на Република Словенија и словенечките регионални архиви, како и за друго загрозено словенечко пишано и графичко наследство и уметнички дела на хартија.
3 Архивска активност
Архивот на Република Словенија, како државен архив, ги штити јавните архивски материјали на државните органи, носителите на јавни овластувања или давателите на јавни услуги што ги обезбедува државата, Банката на Словенија и државните и јавните фондови, агенциите и другите правни лица основани од државата и кои воглавно работат на целата територија на земјата. Архивот, исто така, ги штити приватните архивски материјали и филмските архивски материјали за целата земја.
Архивот на Република Словенија, исто така, води сеопфатна евиденција на јавни архивски материјали во земјата и евиденција на архивски материјали во странство и низ целиот свет што се однесуваат на Словенија и Словенците, а води и евиденција на јавни симболи, грбови, знамиња, печати, марки и жигови на национално ниво.
Архивот ги штити јавните и приватните архивски материјали во согласност со Законот за заштита на документарни и архивски материјали и архиви и Законот за архивски материјали што содржат лични податоци за лекување на пациенти.
4 Материјали во Архивот на Република Словенија
Материјалите што ги чува Архивот на Република Словенија се организирани во архивски фондови и архивски збирки. Корисниците и истражувачите можат да пребаруваат материјали во читалната користејќи архивски алатки, а од 2021 година е достапна и Виртуелната архивска читална.
Според податоците од 2023 година, АРС поседува 29.450 линеарни метри архивски материјал, класифициран во 1.982 фондови и збирки.
Архивот на Република Словенија го чува и најстариот документ во словенечките архиви. Тоа е фрагмент од препис на пастирскиот водич на папата Григориј I. Изворниот документ бил напишан во 591 година и бил наменет за Јован, епископ Равенски, како насока за реформирање на црковната служба. Преписот, зачуван во Архивот на Република Словенија, веројатно е напишан во втората четвртина од 9 век, најверојатно во областа на Салцбург, и веројатно е поврзан со мисионерската активност на Салцбуршката архиепископија.
4.1 Архиви на месецот
„Архивите на месецот“, кои ги подготвува Архивот на Република Словенија од јануари 2011 година, имаат за цел да ги популаризираат архивите и архивските материјали. Кратките текстови претставуваат визуелно или суштински интересни документи што ги поседува Архивот.
5 Поврзано
* Архив
* Архивски материјал
* Архивистиката во Словенија
* Список на архиви во Словенија