Теизам

Теизам — верба во постоењето на врвно суштество или богови. Вообичаено, или кога е спротивставен на ''деизмот'', овој термин често ја опишува класичната концепција за Бога што се наоѓа во монотеизмот (исто така се нарекува и класичен теизам) - или богови што се наоѓаат во политеистичките религии - верување во Бога или во богови без отфрлање на откровението како што е карактеристично за деизмот.
Атеизмот најчесто се сфаќа како неприфаќање или отфрлање на теизмот во најширока смисла на теизмот, т.е. неприфаќање или отфрлање на верувањето во Бог или во боговите. Тврдењето дека постоењето на кое било божество е непознато или не се знае е агностицизам.
1 Етимологија
Поимот ''теизам'' потекнува од грчкиот ''теос'' или ''теои'' што значи „бог“ или „богови“. Поимот ''теизам'' прв го употребил Ралф Кедворт (1617–1688). Во дефиницијата на Кедворт, тие се „строго и правилно наречени теисти, кои потврдуваат, дека совршено свесно битие, или ум, кое постои од самата вечност, било причина за сите други нешта“.
2 Видови на теизам
2.1 Еднобоштво
Еднобоштво или монотеизам (од грчки grc) е верување во теологијата дека постои само едно божество. Некои модерни монотеистички религии се христијанството, јудаизмот, исламот, бахаџи верата, сикизмот, зороастризмот, еканкарот.
2.2 Многубоштво
Многубоштво или политеизам е верување дека има повеќе од еден бог. Во пракса, политеизам не е само верување дека има повеќе богови, обично вклучува верување во постоење на специфичен пантеон на различни богови.
Во рамките на политеизам постојат ''тврди'' и ''меки'' видови :
* Тврдото многубоштво ги смета боговите како различни и одделни суштества. Пример за ова би биле одредени школи на хиндуизмот, како и хеленизмот, грчката и египетската религија.
* Мекото многубоштво ги смета боговите како вклучени во поголема целина. Некои форми на хиндуизам како што се смартизам/дваита веданта служат како примери на мек политеизам.
Политеизмот е поделен и според тоа како се сметаат одделните богови:
* Хенотеизам: Гледиште/верување дека може да има повеќе од едно божество, но само едно од нив се обожува. Зороастризмот е пример за хенотеизам.
* Катенотеизам: Гледиште/верување дека има повеќе од едно божество, но само едно божество се обожува во исто време или некогаш, а друго може да биде достојно за обожавање во друго време или место. Ако тие се поклонуваат едно по едно, тогаш секој е врвен за возврат.
* Монолатризам: Верување дека може да има повеќе од едно божество, но дека само едно е достојно да се обожува. Повеќето современи монотеистички религии можеби започнале како монолатрични, иако тоа е дискутабилно.
2.3 Пантеизам и панентеизам
* Пантеизам: Верување дека физичкиот универзум е еквивалентен на бог и дека не постои поделба помеѓу Создателот и супстанцијата на неговото создавање. Школата за хиндуистичка филозофија адваита веданда е пример за ова.
* Панентеизам: Како пантеизмот, верувањето дека физичкиот универзум е споен со некој бог или богови. Сепак, исто така, верува дека божественото зафаќа и интерпенетрира во секој дел од универзумот и исто така се протега надвор од времето и просторот. Примерите ги вклучуваат повеќето форми на ваишнавизам и филозофијата на Барух Спиноза .
Разликата помеѓу овие две верувања може да биде двосмислена и некорисна, или значајна точка на поделба. Пантеизмот може да се сфати како еден вид на нетеизам, каде што физичкиот универзум презема некои улоги на теистички Бог, а другите улоги на Бога се сметаат за непотребни.
2.4 Деизам
* Класичен деизам е верување дека еден Бог постои и го создал светот, но дека Создателот не го менува првичниот план за универзумот, но го предводи во форма на провидение. Сепак, некои класични деисти верувале во божествена интервенција.
Деизмот обично ги отфрла натприродните настани (како што се пророштва, чуда и божествени провиденија) истакнати во организираната религија. Наместо тоа, деизмот смета дека религиозните верувања мора да се темелат на човечкиот разум и набљудуваните одлики на природниот свет и дека овие извори откриваат постоење на врвно суштество како творец.:* Пандеизам: Верување дека Бог претходел на универзумот и го создал, но сега е еквивалентен со него.
:* Полидеизам: Верување дека повеќе богови постојат, но не интервенираат во универзумот.
2.5 Автотеизам
Автотеизмот е гледиште дека божеството, без оглед дали е и надворешно или не, е инхерентно во „самото себе“ и дека секој има способност да стане богоподобен. Индиските религии како будизмот и џаинизмот се автотеистички. Ова може да биде на несебичен начин, начин што ги следи импликациите на изјавите припишани на етички, филозофски и верски водачи (како што е Махавира).
Автотеизмот може да се однесува и на верувањето дека нечие јас е божество, во контекст на субјективизмот. Хиндусите го користат терминот „ ''ахам Брамашми''“ што значи „Јас сум Браман “.
2.6 Теизми со проценка на вредноста
* Еутеизмот е верување дека некое божество е целосно добронамерно.
* Дистеизмот е верување дека божеството не е целосно добро и можно е да е зло.
* Малтеизмот е верување дека божество постои, но е целосно злонамерно.
* Мизотеизмот е активна омраза кон Бога или боговите.
3 Поврзано
* Аперотеизам
* Астика и настика
* Теистичка еволуција