Носии од Скопска Котлина

Носиите од Скопската Котлина се делат на четири различни носии, од кои две битно се разликуваат една од друга — носијата од Скопска Црна Гора и носијата од Скопска Блатија, додека носиите од с. Кучково и с. Пуста Брезница се варијанти од овие две, со разлики во одделни облеки, украси и детали. Скопската Котлина, како географска и културна целина, претставува простор каде традиционалната носија не била само облека, туку претставувала и израз на локалниот идентитет.
1 Носии од Скопска Црна Гора
Скопска Црна Гора ја сочинуваат 11 планински села во околината на Скопје, во кои народната носија се издвојува со специфичниот начин на украсување на облеките и со изразити црно-бели контрасти. Носијата и кај мажите и кај жените била направена од бели природни материјали (волна, памук, лен или коноп), освен зиме, кога мажите носеле црно сукно.
На кошулата од женската носија, која во главните кројни елементи не отстапува од општопознатиот облик на македонските кошули — туниковидни, е застапен богат вез по целата должина на ракавите, на градите и долу по скутовите, изведен со волнени конци во црна импозантна релјефна орнаментика, создавана врз основа на старите антички традиции. Облеките од бела клашна — з'бан за девојки и долама за мажени жени, изобилуваат со украси од црни рески или црни гајтани на зимската облека џубе. Ткаениот алов појас или црна каница, скутината утајка со дискретни прави шарки, плетените волнени шарени чорапи, опанци с'с опутице и богатиот накит, ја оформуваат целокупната композиција на носијата.
Забрадувањето на главата со долги, домашно ткаени, крпи пребрадник и прекривач, поинакво за девојки од тоа на омажените жени, е посебна одлика на носијата во овој регион. Овие две крпи се фиксирале со помош на ремен на кој била прикачена парична низа наречена огрља. На истиот ремен се прикачувал и филигрански крст познат како низат крст. Косата била исплетена во две плетенки, кои на врвот од главата се врзувале во заеднички чвор, украсен со монистрени украси. На нозете се носеле платнени чорапи, а во посебни свечени прилики обувале папучиња наречени капаклие, кои биле рачно изработени од занаетчии.
Невестите носеле на глава невестинска капа со кружна форма, цвеќе и многу накит (тепелаци, игла главичата, ушници со трепки, потоа гердани на градите, чапрази на појасот). Кај невестинската носија прво се облекувала кошулата позната како прекуребрњарка. На градниот дел од кошулата биле пришиени украсни елементи изработени од бели конци - китке или јаке. Половината се опашувала со појас - каница, а врз него се ставал уште еден појас познат како алов појас. На аловиот појас се врзувал колун украсен со чапрази, додека на предниот дел се поставувала скутина, локално наречена алова утајка с'с лозице. Околу скутината, на ниво на колковите, се прикачувале волнени индустриски шамии познати како ускукнице. На градниот кош се носи низат гердан, а покрај него се опашувала и низата шамија.
Машката носија, главно платнена и клашнена, се состои од кошула од бело домашно памучно платно, долга, широка и многу набрана во долниот дел. Платнените гаќи, аловиот ткаен појас, кусата безракавна клашнена облека џамаданче и подолгото џубе од бела клашна со декоративни украси од црни гајтани, плетените волнени чорапи и опанци с'с опутице ја оформуваат носијата во пределот Скопска Црна Гора.
Кај мажите на главата, најчесто се носела шубара која не само што штитела од сонце, туку и го означувала статусот на носителот. Во постаро време, мажите носеле црн фес, завиен со долга бела марама наречена чалма. Кошулата, изработена од домашно изткаен памук или лен, се одликувала со чисти линии и отсутност на претерани украси. Ракавите, умерено широки во горниот дел, кон дланката постепено се стеснувале, создавајќи хармонична силуета. Секој дел од кошулата имал свое име и функција, од „брчканите“ ракави до „ребрениците“ на страните. Гаќите, шиени од ист материјал како кошулата, биле целосно бели и лишени од украси. Во нивниот крој внимателно е вметнато четвртасто парче ткаенина наречено скут или кут, кое овозможувало поголема слобода при одење. На нозете обувале волнени плетени чорапи со сложени геометриски шарки, секоја со свое име и значење – „крстовички“, „рибички“, „мачкини нозки“.
Кај зимската варијанта на носијата се носела и гуња - долга волнена наметка со качулка која може да се спушти за заштита од непогоди. За време на најстудените денови на носијата се додавал и кожув од јагнешка кожа со волната свртена навнатре. Празничната носија што ја носеле младите мажи била карактеристична по кошулите со прецизни везови во форма на змијки и лозници. Посебен елемент е „колунот“ - украсен кожен појас кој се носел преку волнениот, симболизирајќи ја машкоста и подготвеноста за женидба.
2 Носии од Скопска Блатија
Спротивно од смирените црно-бели комбинации на носијата од Скопска Црна Гора, женската носија од Скопска Блатија, рамничарски земјоделски предел во непосредна близина на Скопје, се одликува со изразита полихромност, како во извезените така и во вткаените орнаментални мотиви.
Везените украси со геометриски и стилизирани вегетабилни мотиви на белата туниковидна кошула, изведени со разнобојни волнени конци и изобилство од срма, се вклопуваат во стилското единство со другите делови од носијата, платнената саја и клашнената курдија, ткаената волнена скутина вута и појасот кемерче ја оформуваат носијата со исти колористички ефекти.
Празничните носии, како и невестинската се дополнети со повеќе декоративни детали — ракавчиња, крпи, коцел, поткоцелник, како и богат и разновиден монистрен и метален накит — игла титрајка, огрље, леденик, пафти, ѓердани. Кај носиите на невестите од крајот на XIX век основен дел била кошулата позната како црнетица црногорка, која била богато украсена на долниот дел со црни декоративни елементи наречени прутови, провези и амајлии. Ракавите на кошулата исто така биле интензивно везени, а овој декоративен вез се нарекувал плочи. Како горен дел од облеката, невестата носела алов елек, врз кој се облекувала саја со рукавчиња. Половината се стегнувала со појас, а на предниот дел се поставувала скутина. Врз скутината се ределе шамии и колан со пафти, додека од страните се прикачувале индустриски шамии. Над скутината се носеле и мали крпички со пари. Најгорниот дел од облеката била ќурдија. Косата на невестата била исплетена во неколку плетенки, во кои се вметнувал и големиот масивен коцел – дел од продолжената фризура. Главата се покривала со вес - фес, украсен со пришиени метални монети. Врз фесот се префрлало невестинско крпче, кое се прицврстувало со ремен богато украсен со метални пари. Под ременот биле закачени и волнени и срмени конци, познати како пискули. На фесот, покрај монетите, се прикачувал и пиришан. На градите, невестата носела леденик – парче клашна украсено со метални монети. Над леденикот се носел волнен гердан, плетен и украсен со монистри и копчиња. Голем дел од украсите се поставувале и на коцелот, кој дополнително се кител со тепе (украсна трака). Во горниот дел на коцелот се вметнувала и гранка од зеленика или шимшир, што му давал посебен изглед на невестинското покривање. Поради големата тежина на коцелот, за дополнителна потпора се користеле и рафтови, кои го олеснувале носењето на овој масивен украс. Во текот на невестинскиот период, невестата во раката носела крпче, кое служело и како апотропеон (заштитен амајлија) и како украсен елемент. На нозете се носеле богато украсени чорапи и опинци со ремени, на чиј преден дел се прикачувало волнено китче.
Мажите од овој предел лете носат платнени кошула и гаќи, како во Скопска Црна Гора, со широк ткаен волнен појас на половината. Карактеристична е празничната кошула наречена ајта — широка и со многу набори во долниот дел, а специјален детаљ на облеката на младоженците и младите мажи е широко набраното долниште тоска, фустан, кое по називот потсетува на албанското племе Тоски, по кројот на тоскиската фустанела, а по потекло се врзува со старобалканското културно наследство. На нозете се обувале шарени волнени чорапи, кои под колената се придржувале со тесни ткаени појасчиња дизгии.
Зиме се облекува елек од шарено, долама и чакшири од темна клашна, а во некои села и широки тумани или литарки. Горна зимска облека е кожув од овча кожа или гуња со куси ракави од темна клашна.
Како најгорен дел од облеката, младите мажи (крај на 19-ти и почеток на 20-ти век) носеле џубе, украсено со црни гајтански апликации. Особено во зетовскиот период, оваа облека се дополнувала и со шамиче што се врзувало околу вратот. Исто така, околу појасот се препашувал ремен, богато украсен со метални копчиња, а покрај него се врзувале и ткаени крпи. Во празничните денови, на ременот мажите прикачувале и мушка лејка, која најчесто била наполнета со течност – вода или алкохол. Во однос на фризурата и покривката на главата, мажите од Скопска Блатија имале посебен обичај. До крајот на XIX век, карактеристично било мажите да носат перчин – косата се подстригувала само над ушите и на тилот, додека остатокот од косата се оставало долго и се исплетувало во перчин, кој можел да достигне сè до појасот. Главата се покривала со плитка овална капа, врз која се префрлала крпа. Перчинот се обмотувал околу капата, а потоа крпата се завиткувала во форма на чалма. Едниот крај од крпата се спуштал надолу по рамото или се превиткувал преку брадата и се закачувал на другиот крај од капата. Овој начин на носење на покривката бил карактеристичен за овој регион.
3 Носија од село Кучково (Ск. Дервен)
Селото Кучково, за кое во стручната литература е забележано дека е единственото село од стариот Скопски Дервен, има поинаква носија, која ја одбележуваме како преодна меѓу Скопска Блатија и Скопска Црна Гора.
Жените во ова село носат кошула украсена со црн или разнобоен вез, летна саја или зимска ќурдија, со поинакви украси од тие во соседните предели. Карактеристична облека во ова село е белото платнено сајче, со богати везени декорации, од дебели црни волнени конци, по грбот и предниците. Скутината бовча е од алова волна, прошарана со поситни вткаени геометриски мотиви. Забрадувањето е со ткаена бела памучна или свилена крпа, придржувана од ремче со монистрена декорација. На нозете се носат волнени, плетени, шарени чорапи и опинци.
Машката носија од с. Кучково во некои облеки има сличности со носиите во Скопска Црна Гора и Скопска Блатија, но се разликува од нив по начинот на украсувањето на облеките — белото џубе, темнокафеавата гуња и белиот платнен елек, со извезени црни и црвени украси.
4 Носија од село Пуста Брезница (Каршијак)
Во планинското село Пуста Брезница, и во околните села, машката носија е сета од бели клашнени облеки со оптоки од црни гајтани — џамадан, минтан, бечви, потоа чорапи — сплетени од разнобојна волна со геометриски мотиви, и капа од јагнешка кожа — делува впечатливо како изразито планинско-сточарска носија.
Женската носија од село Пуста Брезница е варијанта на носијата во Скопска Блатија, со поинакви извезени и вткаени орнаментални мотиви и поинакви форми на горните облеки.
Во рамките на Скопската Котлина се наоѓа и групата Торбешија, во која живеат помуслиманети Македонци, со македонски говорни одлики, кои со менувањето на верата го смениле и својот начин на живот, па во извесна смисла и својата носија. Слична на торбешката носија носат и Шиптарите од селата меѓу Полог и Скопска Блатија.
Женската носија се состои од кошула од бело тенко платно — кенарлија, украсена со разнобоен вез, л'скавци и монистра, преку која се облекува јелек од индустриски материјал, алаџа поставен и полнет со памук, а се опашува со волнен ткаен појас и скутина — бовча. Носијата е дополнета со украсни крпи. Карактеристичен детал од носијата е бел чаршав — тенка памучна ткаенина, сета украсена со вткаени геометриски мотиви, а служи како нокривка за забулување.
5 Галерија
6 Наводи