Ар деко

Ар деко или арт деко (|Art déco) — стил на визуелни уметности што потекнува од Франција непосредно пред Првата светска војна, од каде што се проширил во САД и Европа во 20-тите и 30-тите години на 20 век во индустријата и занаетчиството. Во Англија, овој стил станал застапен дури во 1940-тите, а Јапонија, своите извозни производи ги изработувала во стилот на ар деко, додека во Кина се јавува неговата мешавина со модерниот стил од почетокот на 20 век во т.н. стил ''Amoy Deco'' (градовите Шангај и Кулансу)). Носи особености на многу трендови, првенствено на кубизам, футуризам и сецесија. Во текот на 1930-тите, за време на Големата депресија, ар деко во поголема мера бил ублажен. Биле воведени нови материјали, вклучувајќи хромирање, нерѓосувачки челик и пластика. Поубава форма на стилот, наречена, се појави во 1930-тите, која имаше заоблени форми и мазни полирани површини. Ар деко бил еден од првите вистински меѓународни стилови, но неговото преовладување завршило на почетокот на Втората светска војна, а следел подемот на строго функционалните и неукрасени стилови на модерната архитектура и меѓународниот стил на архитектура.
1 Име
Поимот ар деко го добил своето име, скратено од ''arts décoratifs'', од Меѓународната изложба на современа декоративна и индустриска уметност одржана во Париз во 1925 година, иако различните стилови кои го одликуваат ар деко веќе се појавиле во Париз и Брисел пред Првата светска војна.
Според податоците објавени во билтенот на Француското фотографско друштво, поимот првпат бил употребен во Франција во 1858 година. Весникот ''Фигаро'', основан во 1868 година, го употребил поимот во контекст на предмет за сценографија на сцената создадена за Театарот на операта. Во 1875 година, на дизајнерите на мебел, на дизајнерите на текстил, накит и стакло, како и други занаетчии, француската влада официјално им дала статус на уметник. Како последица на тоа, ''École royale gratuite de dessin'' (Кралска дипломска школа за дизајн), основана во 1766 година за време на кралот Луј XVI за обука на уметници и занаетчии во занаети поврзани со ликовната уметност, била преименувана во ''École nationale des arts décoratifs'' (''Национално училиште за декоративни уметности''). Денешното име ENSAD (''École nationale supérieure des arts décoratifs'') школата го добила во 1927 година.
2 Потекло
Потеклото на овој стил досега до почетокот на 20 век., кога стилот на ар нуво — со едноставни линии и светли бои — бил широко распространет во Франција. Покрај ар нуво, се појавиле модерни тенденции, особено кубизмот.
Овие трендови и занесот на општеството по сè што е модерно, општество под влијание на новите пронајдоци и развојот на индустријата, влијаеле на појавата на нов стил кој прв пат бил претставен во 1925 година во Париз на изложбата на декоративни уметности (''Exposition Internationale des Arts Décoratifs et industriels Modernes''). На оваа изложба биле претставени предмети од применетата уметност на кои влијаела појавата на модернизмот.
3 Развој и распространетост
Иако новиот стил првично бил одреден првенствено за богати луѓе и се сметал за луксуз, добил голема популарност меѓу широката публика и неговите облици биле репродуцирани во масовното производство во многу области.
4 Области на раширеност на стилот
Во оваа статија ќе бидат спомнати главните области во кои ар деко оставил свој белег.
4.1 Предмети за секојдневна употреба
Предметите кои беа наменети за секојдневна употреба се одликувале со голем сјај, едноставност на линиите и чисти бои. Во производството на предмети како што се огледала, рачни часовници или светлечки тела почнале да се користат материјали како стакло, керамика, модерен бакелит или полиран хром.
4.2 Графика
Плакатите и кориците на книгите се одликувале со силна контура, јасни бои и изразни букви. Добар пример е шпицата во филмското студио Универзал (''Universal Pictures'') - планета што се врти со Сончевиот Систем и натписот Универзал, што се користи и денес.
4.3 Автомобилизам
Ар деко значително влијаел на раѓањето на автомобилизмот. Типични се едноставните облици на автомобилите со луксузен ентериер со удобна опирка или дрвени облоги во внатрешноста.
4.4 Архитектура
Најдобар претставник на овој стил во архитектурата е познатата зграда во центарот на Њујорк, Емпајер стејт билдинг, каде што се гледаат главните одлики на стилот, цврсти линии за разлика од заоблените линии на ар нуво и декоративен ентериер.
5 Американски арт деко
Американската арт деко ги има своите корени во европските уметности, особено ''модерниот стил'' популаризиран на Меѓународната изложба на модерни декоративни и индустриски уметности во 1925 година во Париз, од каде ар деко го добива своето име (''Exposition internationale des arts déco ratifs et industrialels modernes''). Иако Соединетите Држави официјално не учествувале, Американците - вклучително и њујоршкиот архитект Ирвин Чанин - ја посетиле изложбата,, а американската влада исто така испратила делегација. Нивните извештаи помогнале да се шири стилот во Америка. Други влијанија ги вклучуваат германскиот експресионизам, австрискиот арт нуво, ар нуво, кубизмот и орнаменти на африканските, средноамериканските и јужноамериканските култури. Американската арт деко архитектура би попримила различни облици низ целата земја, под влијание на месната култура, закони и вкусови.
Арт деко влегол во мода токму кога Њујорк брзо се менувал. Наглиот раст на населението, успешните економски времиња, евтините кредити и лабавото зонирање биле правата комбинација за да поттикне градежен бум. Пазарот на недвижности бил толку бурен што зградите што изградени само пред неколку години биле редовно уривани за да се отвори простор за нова градба. Новите, поголеми згради замениле многу од помалите градби на старите парцели. Количината на канцелариски простор во Њујорк се зголемил за 92% во доцните 1920-ти.
Прописите за зонирање имале големо влијание врз дизајнот на зградите. Градбата на сѐ поголеми облакодери како зградата на 40 ката Еквитабл го поттикнале Њујорк да го донесе првиот градски закон за зонирање во САД, Резолуцијата за зони од 1916 година. Прописите, наменети да ги спречат високите згради да ја блокираат светлината и воздухот на ниво на улицата, барале зградите да се „повлечат“ од нивото на улицата во зависност од ширината на улицата и зонираната област. Откако зградата се подигнала и се повлекла да покрие 25% од парцелата, вкупната висина не била ограничена. Влијанието на новите прописи не се остварило до крајот на деценијата, бидејќи влегувањето на Америка во Првата светска војна ја успорило изградбата.
Раните згради изградени според новите прописи го правеле тоа без фантазија - зградата Хекшер во Мидтаун (завршена во 1921 година) постојано се повлекувала како куп кутии додека се кревала - но следеле повеќе повдахновени толкувања на законот. Големо влијание врз облакодерите ималвторопласираниот дизајн на Елиел Саринен за чикашкиот Трибјун тауер, кој се сметал за нов стил различен од претходната готска или класична архитектура. Исто така, влијателен бил архитектот и илустратор Хју Ферис со неговата серија шпекулативни архитектонски илустрации кои истражуваат како да се направат згради кои ги исполнуваат барања за зонирање. Илустрациите на Ферис ги замислувале зградите како скулптурни облици наместо како едноставни кутии. Архитектот Талбот Хамлин ја опишал работата на Ферис како „волшебното стапче што ја ослободува архитектурата на американскиот град од неговиот кошмар [...] Високата зграда повеќе не изгледала како да била изградена со километри и исечена по нарачка, туку била составена од прелом по прелом, потпора по потпора. Можностите на поезијата влегле во игра“.
Претходници на облакодерите во арт деко кои набрзо изникнале низ градот биле згради како Рејмонд Худовата американска радијатор зграда (1924), која била во неоготски општ стил, но имала апстрактна орнаментика што ќе го одликува арт деко. Друга рана преодна зграда била зградата Медисон Белмонт на авенијата Медисон 181 (1924–1925), која имала традиционална орнаментика и организација на горните катови, во комбинација со арт деко мотиви на долните катови. Арт деко железаријата го обезбедил Едгар Брант, кој придонел за влезните порти на Париската изложба во 1925 година. Еден од првите облакодери во арт деко стил била зградата на Њујоршката телефонска компанија, изградена помеѓу 1923-1927 година и проектирана од Ралф Томас Вокер. Нејзината придушена боја и орнаментика не го демонстрирале целосно стилот што набрзо процветал низ градот, но неговата масивност и вертикалност биле целосно модерни и ги прекинале воспоставените архитектонски стилови.
Во Финансискиот округ и центарот на Менхетен, хоризонтот на градот брзо се трансформирал со ширењето на висококатниците во арт деко стил. Зградата на Њујоршката телефонска компанија била украсена со мотиви изведени од ацтечки дизајн, а имало засводен таван со фрески што ја прикажуваат историјата на комуникацијата. Други значајни облакодери во арт деко во средиштето на градот ја вклучуваат зградата на компанијата Ирвинг Траст (1929–1931), дизајнирана со екстериер „завеса“ и мозаици од Хилдрет Мејер во внатрешноста; 120 Вол стрит (1929–1930), со облик на свадбена торта и црвен гранит и варовничка основа; и Градската банка-Фармерски траст (1930–1931), со апстрактни глави долж фасадата кои гледаат на ниво на улицата и бронзени врати кои прикажуваат методи на пренос. Последниот облакодер изграден пред Втората светска војна во Финансискиот округ бил Пајн стрит 70, завршен во 1932 година. Имал единствени двокатни лифтови кои опслужуваат два спрата на лобито, дизајнирани да го максимизираат профитабилниот простор на малата парцела.
Во споредба со средиштето на градот, кое веќе имало облакодери кои датираат од претходниот век и помалку достапни места, Мидтаун Менхетен само што почнал да го развива својот хоризонт кога арт деко станал популарен. Неговата деловна четврт процветал по изградбата на Гранд сентрал терминал и поставувањето на подземни железнички линии кои отвориле нови области за развој. 42. улица станала главна арт деко сообраќајница на Мидтаун, каде се наоѓале некои од најпознатите облакодери во градот. Една од најраните била зградата Чанин (1927–1929), седиштето на градежното претпријатие Чанин. Имала контрафори кои потсетуваат на минијатурни облакодери однадвор, заедно со апстрактни цветни релјефи на долните катови. Внатре, фоајето имало бронзени решетки кои ги слават економските богатства на градот.
Њујоршките архитекти се нашле во бесна трка за титулата највисока зграда во светот, при што неколку згради во арт деко стил се борат за таа титула. До крајот на 1930 година повеќе од 11 градежни планови имале повеќе од 60 ката. Меѓу нив биле Крајслер билдинг и Емпајер стејт билдинг, чија висина била зголемена во споредба со претходните нацрти. Натпреварувајќи се со 40 Вол стрит за титулата највисока зграда, архитектот Вилијам Ван Ален тајно го конструирал челичниот врв од 56 метри на зградата Крајслер внатре во самата зграда, подигнувајќи ја и фиксирајќи ја во позиција во еден ден, со што ја добила титулата за највисока зграда. Триумфот бил краткотраен. Еден месец подоцна, поранешниот гувернер и бизнисмен Ал Смит ги ажурирал плановите за Емпајер стејт билдинг, додавши више спратова и сопствени шиљак од 200 стопа.
Врвот на зградата Крајслер бил подигнат само ден пред октомврискиот крах на берзата од 1929 година што ги поттикнало економските турбуленции на Големата депресија. Непосредното влијание на депресијата било намалување на градбите од сите видови. Една архитектонско претпријатие од 17 поднесени планови за згради до 30 ката во 1929 година паднала на само три плана во 1930 година, од кои највисоката била четири ката. Обемот на некои од постоечките градби исто така бил намален. Компанијата Метрополитен лајф имала намера да ја освои титулата за највисока зграда со Северната зграда на Метрополитен лајф, но изградбата била запрена за време на рецесијата и никогаш не продолжила, оставајќи ја како „огромен трупец“ од 31 кат наместо планираните сто. Во сенката на продлабочената депресија, Метрополитенската опера се откажала од своите планови да се пресели во нов комплекс со три блока финансиран од Џон Д. Рокфелер Џуниор. Рокфелер одлучил да продолжи со изградбата на Центарот Рокфелер, за што ангажирал три различни архитектонски фирми. Архитектите замислиле план за згради распоредени на неколку оски, покриени со исти материјали. Во центарот била 30 Рокфелер плаза. Рокфелеровци издвоиле 150.000 долари ($ со инфлацијата) само за уметност на плаза, исполнувајќи го просторот со слики, релјефи и скулптурни облици. Декоративните одлики се сосредоточуваат на човечките достигнувања, митологијата и приказните за образованието и трговијата.
5.1 Пропаѓање и наследство
Архитектонска изложба во Музејот на модерна уметност во 1932 година на њујорчани им го претставила меѓународниот стил на њујорчани. Додека арт деко го фаворизирал украсувањето, меѓународниот стил ги фаворизирал неукрасените фасади. Блатер го сумирал меѓународниот стил како „помалку е повеќе“, а арт деко како „повеќе од доволно“. Зградите во меѓународен стил, со нивниот нагласок на проѕирно стакло и хоризонтални линии, сега биле модерни и возбудливи, додека арт деко станал застарен и поврзан со тешките времиња на економската депресија. Меѓународниот стил и модернизмот го замениле арт деко кога испаднал од мода за време и по Втората светска војна; многу помали комерцијални згради биле преуредени за да одговараат на најновите вкусови.
Улогата на арт деко како ''прв'' меѓународен стил и неговата важност биле во голема мера заборавени со децении. Арт деко не бил повторно проценет и формално именуван и категоризиран до 1960-тите. Пишувајќи во 1975 година, Сервин Робинсон забележал дека според стандардот на непосредно стилско влијание, арт деко практично немал никакво влијание врз современите градби - но во своето влијание врз ликот на самиот Њујорк, арт деко „помогнал да ја кристализира нашата слика за Готам “. Стилот ја вдахновил изградбата во 21 век во градот користејќи детали за дизајн на деко или градежни материјали.
Падот во богатството на Њујорк во втората половина на 20 век предизвикал штета и загуба на многу згради во арт деко. Помалите комерцијални згради и театри честопати биле целосно изгубени, додека до 1970-тите неколку облакодери во деко сè уште имаа недопрени лобија. Апартманите Нунан Плаза на Хорас Гинсбурн на Големиот конкурс претрпеле тежок вандализам, при што стаклените светларници биле извадени од нивните рамки за да се продаваат како старо железо. Тие на крајот биле обновени во 1980-тите благодарение на напорите на синот на Гинсбурн и новиот сопственик. Пожелноста на предметите во арт деко довело до тоа на зградите да им се вадат украсите и да се препродаваат дел по дел.
Модерното историско движење за зачувување во Њујорк било поттикнато од губењето на старата Пенсилваниска станица во 1960-тите, што довело до зајакнување на Комисијата за зачувување на знаменитости во Њујорк за заштита на историските градби. Дон Влак го сметал фактот дека ниту една зграда во арт деко не била прогласена за обележје до 1974 година пример за долгогодишна пристрасност против стилот. Некои од првите наведени згради во арт деко биле зградата Крајслер и зградата Чанин во 1978 година. Некои сопственици на згради се бореле против некои или сите одредби. Џенерал електрик успешно се борел против означувањето на внатрешноста на зградата RCA Victor за знаменитост, и внатрешноста на Радио Сити мјузик била прогласена за знаменитост дури по жестоката битка со сопствениците на Мјузик хол, кои сакале да ја урнат. Комисијата за знаменитости собрала повеќе од 100.000 потписи кои барале статус на знаменитост.
Некои згради во арт деко биле урнати пред да станат подобни за заштита. На пример, Доналд Трамп ја урнал 12-катната зграда Бонвит Телер на Петтата авенија и 57-та улица во 1980 година. Наместо тоа, варовничките релјефи што Трамп ги вети на Музејот на уметноста Метрополитен беа искршени со чекан и уништени. Другите загуби на арт деко, како што е зградата на Новиот пазар во пристаништето Саут стрит, биле опкружени со зачувани области, но не биле доволно стари за да бидат опфатени првично, а подоцна им бил одбиен статус на знаменитост. За да се избегне статус на знаменитост, сопствениците на земјиштето понекогаш брзаат да урнат зграда или да ја нагрдат фасадата. Со оглед на тоа што внатрешноста и надворешноста на зградите се одделно означени како знаменитости, дури и наведените згради можеле да ги загубат своите уникатни одлики на декор - како што е зградата Мекгроу-Хил, чие единствено стримлајн метално и емајл лоби било уништено во реновирање во 2021 година.
Групите како што е Друштвото за арт деко на Њујорк (ADSNY) организираат предавања и тури за архитектурата на градот, како и застапување за зачувување на преостанатиот арт деко во градот. Ветеранот на Комисијата за знаменитости на Њујорк, Ентони В. Робинс напишал дека децении по подемот и падот на арт декот, стилот „преживува и цвета“ во Њујорк. Откако смелите згради станале историски знаменитости на градот, а новите градежни проекти црпат вдахновение од стилот.
6 Галерија
7 Поврзано
* Сецесија
* Кубизам
* Футуризам
* Рондокубизам
* Деворе