Морис Сводеш

Морис Сводеш ( — ) — американски лингвист што специјализирал компаративна и историска лингвистика.
Сводеш е роден во Масачусетс, а родителите му биле бесарабиски Евреи. Дипломирал и магистрирал на Чикашкиот универзитет, под менторство на Едвард Сапир, а потоа го следел Сапир на Јејлскиот универзитет каде што докторирал во 1933 година. Сводеш предавал на Висконскиот универзитет во Медисон од 1937 до 1939 година, а потоа за време на Втората светска војна работел на проекти со Војската на САД и Управата на стратешките служби. По крајот на војната станал професор на Њујоршкиот градски колеџ, но бил отпуштен во 1949 година заради неговото членство во Комунистичката партија. Поголемиот дел од остатокот од животот го поминал предавајќи во Мексико и Канада.
Сводеш имал особен интерес за американските староседелски јазици и спровел обемна теренска работа низ Северна Америка. Бил еден од пионерите на глотохронологијата и лексикостатистиката и е познат по неговото создавање на Сводешовиот список, зборник од основни поими за кои се верува дека се претставени низ културите и затоа е погоден за меѓујазична споредба. Сводеш верувал дека неговите техники можат да откријат длабоки врски помеѓу навидум неповрзани јазици, со што се овозможува идентификација на макросемејства, а можеби дури и на „прачовечки“ јазик. Неговите теории често биле противречни, а некои биле отфрлени од подоцнежните лингвисти.
1 Младост и образование
Сводеш е роден во 1909 година во Холјок, Масачусетс, од родители еврејски доселеници од Бесарабија. Неговите родители владееле повеќе јазици, а тој пораснал со јидиш, нешто руски и англиски како негови први јазици.
Сводеш дипломирал и магистрирал на Чикашкиот универзитет, каде што започнал да студира со лингвистот Едвард Сапир. Потоа го следел Сапир на Јејлскиот универзитет, каде што докторирал во 1933 година. Вдахновен од раните списоци на Сапир на сличности на зборови меѓу домородните американски јазици, го започнал своето животно дело во споредбената лингвистика.
2 Рана кариера
Во 1930-тите, Сводеш спровел обемна теренска работа на повеќе од 20 американски староседелски јазици, со патувања во Канада, Мексико и САД. Најмногу работел на читимачкиот јазик, сега изумрен изолиран јазик што се користел меѓу домородните луѓе на Луизијана. Неговите теренски белешки и следователните публикации го сочинуваат главниот извор на информации за овој изумрен јазик. Тој, исто така, спровел помала теренска работа за меноминискиот и махиканскиот јазик, во Висконсин и Њујорк, соодветно. И двата се дел од семејството на алгонкински јазици.
Сводеш предавал лингвистика и антропологија на Висконсинскиот универзитет во Медисон од 1937 до 1939 година. Во тоа време го осмислил и организирал оригиналниот јазичен и фолклорен проект Онајда. Во оваа програма учествувале повеќе од десетина Онајди во Висконсин (за време на администрацијата на Френклин Д. Рузвелт) за снимање и преведување текстови на онајдскиот јазик. (Онајда историски била еден од петте народи на Ирокејската конфедерација, со нивната историска територија сместена во средиштето на државата Њујорк, но некои се преселиле во Висконсин во 19 век.) Во истото раздобје во други проекти, писатели ги запишувале државните истории и водичи, а истражувачите собирале усмени преданија на Афроамериканците кои биле родени во ропство пред крајот на Граѓанската војна.
Висконскиот универзитет го пуштил Сведеш да си оди токму кога требало да го започне проектот. Флојд Лунсбери, сè уште бил студент кога му бил доделен проектот да го заврши. Лунсбери ги продолжил студиите по лингвистика, подоцна станал професор по антропологија и лингвистика на Јејлскиот универзитет.
Во мај 1939 година, Сводеш отишол во Мексико, каде што бил вработен да ѝ помага на владата на мексиканскиот претседател Лазаро Карденас, кој го промовирал образованието на домородните народи. Сводеш го научил пурепечанскиот јазик за оваа работа. Заедно со наставниците во селските училишта, Сводеш работел во домородните села, учејќи ги луѓето прво да читаат на нивните јазици, пред да ги учи шпански. Работел со народите Тарахума, Пурепеча и Отоми. Сводеш исто така научил шпански за помалку од една година. Говорел доволно течно што можел да одржи низа предавања по лингвистика (на шпански) на Мичоаканскиот универзитет де Сан Николас де Идалго и да ја објави својата прва книга es'','' на шпански во 1941 година.
Враќајќи се во САД, за време на Втората светска војна, Сводеш работеше на воени проекти за американската армија и ОСС за да состават референтни материјали на бурмански, кинески, руски и шпански. Тој, исто така, напиша учебници кои лесно се учат за војниците да учат руски и кинески.
Сводеш служел во Бурма, каде што поручникот Роџер Хилсман ги опишал неговите лингвистички вештини како извонредни. Сводеш доволно го научил јазикот нага, откако помина само еден ден со местен водич, дека тој можеше да одржи десетминутен говор за благодарност на тој јазик. Хилсман навел дека Сводеш бил голем противник на расната сегрегација во Соединетите Држави.
3 Црвениот страв
Во мај 1949 година, Сводеш беше отпуштен од Градскиот колеџ во Њујорк (CCNY) поради обвинувања дека е комунист. Тоа било времето на Црвениот страв, и тој бел еден од бројните антрополози и други академици кои биле отпуштени од работа за време на макартизмот. Сводеш бил член на Комунистичката партија на Денвер и бил активен во протестното движење против егзекуцијата на осудените шпиони, Јулиус и Етел Розенберг. Сводеш продолжил да работи во САД до 1954 година, потпомогнат од ограниченото финансирање од Американското филозофско друштво на Филделфија.
4 Подоцнежна кариера
Во 1956 година Сводеш се вратил во Мексико, каде што работел како истражувач во Националниот автономен универзитет на Мексико и предавал лингвистика на „Националното училиште за антропологија и историја“ (Escuela Nacional de Antropología e Historia), во Град Мексико.
Во 1966 година бил назначен за професор по општа лингвистика на Албертскиот универзитет во Канада. Пред смртта, летото 1967 година, работел на планови за голем истражувачки проект во Западна Канада.
5 Работа на историска лингвистика
Сводеш е најпознат по неговата работа во историската лингвистика. Секој јазик се менува со векови (размислете, на пример, промените на англискиот јазик од средниот век). Некои јазици се разијдуваат и стануваат посебни дијалекти, или јазици кои сè уште припаѓаат на истото јазично семејство. Следењето на сличностите и разликите меѓу јазиците е дел од историската лингвистика. Сводеш предложил голем број далечни генетски врски меѓу јазиците.
Тој бил главен зачетник на лексикостатистиката, која се обидува да ги класифицира јазиците врз основа на степенот до кој тие ги замениле основните зборови што може да се реконструираат во протојазикот, и глотохронологијата, која ја проширува лексикостатистиката со пресметување на датумите на разијдување од стапката на лексичко задржување.
Сводеш станал советник на Меѓународниот сојуз за помошни јазици, која ја стандардизирал интерлингва и ја претставил на јавноста во 1951 година (Esterhill 2000). Во оваа улога, тој ги создал списоците од 100 и 200 основни вокабуларски ставки, користени (со одредени варијации) и во лексикостатистиката и во глотохронологијата за споредба меѓу јазиците. Оттогаш тие се познати како Сводешови списоци.
Some scholars considered Swadesh as a supporter of monogenesis, the theory that all languages have a common origin: "Swadesh sought to show that all the world's languages are related in one large family" (Ruhlen 1994:215). Others believe that Swadesh proposed early linkages, but believed that languages diverged immediately among peoples, as he expressed in his major, but unfinished work, ''The Origin and Diversification of Language'' (1971), published posthumously.
6 Личен живот
Сводеш извесно време бил оженет со Мери Хас, колешка американска лингвистка. Подоцна се оженил со Френсис Леон, со која работел во Мексико во 1930-тите. Се развеле во доцните 1950-ти. По враќањето во Мексико во 1956 година се оженил со лингвистката Евангелина Арана.
Починал во Град Мексико во јули 1967 година.
7 Библиографија
*********** Reprinted 1964 with the title ''Conversational Chinese for Beginners''.
****************************
8 Поврзано
* Сводешов список