Балшиќи

Балшиќи (|Балшићи) или Балша (|Balsha, Balshaj) — благородничко семејство кое владеело со „Зета и крајбрежјето“ (денешна јужна Црна Гора и северна Албанија), од 1362 до 1421 година, за време и по падот на Српското Царство. Балша, основачот, бил ситен благородник кој имал само едно село за време на владеењето на императорот Стефан Душан (1331–1355), а дури по смртта на императорот, неговите тројца синови ја добиле власта во Долна Зета откако сестекнале со земјите на ''Господин'' Жарко (1336–1360) под неразјаснети околности, а потоа се прошириле во Горна Зета со убиството ''на војводата'' и ''челникот'' Ѓураш Илијиќ (р. 1326–1362†). Сепак, тие биле признати како ''областни господари'' на Зета во едиктите на императорот Урош Слабиот (1355–1371). По смртта на Урош (1371), семејството се скарало со Мрњавчевите, кои ја контролирале територијата на Македонија.
Кога последниот господар на водечката линија семејството, Балша III умрел во 1421 година без наследник, неговиот имот бил предаден на неговиот вујко, деспотот Стефан Високиот. Подоцна истата година, Република Венеција ја искористила смртта на Балша и ги зазела градовите Бар и Улцињ, а некои од неговите други територии биле заземени од Османлиите и Босанците.
1 Потекло
Потеклото на истоимениот основач на семејството Балшиќ – Балша I – е нејасно и за него биле приложени неколку хипотези од современите научници. Територијата со која владеело семејството била карактеризирана со многу неодредени граници и имала високи стапки на мешани бракови меѓу аристократијата на локалните народи. Според современите средновековни извори, има докази за албанската етничка припадност на членовите на семејството Балшиќ и описот на Балшите како албански господари стои во современите истражувања. Наспроти тоа, голем број научници имаат различни толкувања, сметајќи ги Балшите за лица со српско или општесловенско потекло. Присвоени се и од страна на српските и од страна на албанските автори.
1.1 Современи извори
Во средновековните српски документи Балшите се нарекуваат „''арбански'' господари“. Познатиот бугарски биограф од 15 век, Константин Филозоф, кој живеел во дворот на српскиот владетел Стефан Лазаревиќ, ги нарекува Ѓураѓ II Балшиќ и Балша III како албански господари. Историските извори од Рагуза ја документираат албанската етничка припадност на семејството Балша, споменувајќи ги „албанските обичаи на Балша“. Во Рагузанските архиви Балшаните се едно од најприсутните Арбанонски семејства. Дополнително, Османлиите го нарекувале Ѓураѓ II Балшиќ како „владетел на албанскиот Скадар“. Исто така, унгарскиот крал Сигизмунд, кога лично го запознал во 1396 година, го нарекол „владетел на Албанија“. Еден современ архивски извор во Виенскиот архив го споменува Балша II како „владетел на Албанците“ за време на Косовската битка 1389 година.
Поради големата неизвесност, под знак прашалник се фрагментарните тврдења дека нивниот родоначалник потекнува од „царот Немања“ и дека го држел подрачјето на реката Бојана во населбата Скадар.
1.2 Модерна историографија
Според современите истражувања, многу историчари сметаат дека Балшите се дел од локалното албанско благородништво. Според Малком, Балшиќите веројатно биле од албанско потекло кои биле културно србизирани во голема мера. Ќирковиќ заклучил дека тие се од несловенско потекло, а во средновековните српски документи се наведени како „албански (арбани) господари“. Мурзаку велел дека семејството имало албанско потекло. Мадџеару ги спомнувал Балшиќите како благородничко албанско семејство, но и наведувал дека нивното албанско потекло е нејасно, поради дебатата за потеклото на семејството. Бартл ги спомнувал Балшиќите како благородничко семејство со веројатно српско потекло. Елси ги спомнувал како „веројатно од словенско потекло“. Геличи ги сметал за српско-црногорски. Винифрит наведувал дека тие биле Словени кои се бореле против другите Албанци. Брендан Освалд ги опишал како Срби, исто како и Јордачи. Бојка Ѓукановиќ ги опишал како „црногорско семејство“ за чие потекло нема сигурни извори. И други црногорски автори ги сметаат за црногорска династија. Според Елизабет Робертс, без разлика дали нивното потекло било српско, албанско или и двете, никогаш не било дефинитивно утврдено, но тие биле „културно србизирани“. Според Светлана Томин, Балшиќите најверојатно потекнуваат од словенизирани Власи.
Според постарите научници, Карл Хопф (1832–1873) ги сметал за „несомнено дел од српското племе“. Иван Степанович Јастребов (1839–1894), руски конзул во Скадар и Призрен, кога зборувал за Балшиќите, нивното име го поврзал со римскиот град Балетиум (Балец) кој се наоѓа во близина на денешен Скадар чие име доаѓа од илирски јазик, сродно со албанскиот термин ballë. Според српскиот историчар Иларион Руварац, „Балшиќите во никој случај не биле Срби туку Албанци, без разлика дали биле Албанци или Власи во нивното далечно потекло“. Српскиот историчар Владимир Ќоровиќ (1885–1941) заклучил, врз основа на нивното име, дека тие имаат римско (влашко) потекло. Хрватскиот етнолог Милан Шуфлај (1879–1931) ги спомнал како „од романско и влашко потекло“. Хрватскиот лингвист Петар Скок сметал дека тие имаат влашко потекло, а српската историчарка Милена Гециќ ја поддржала неговата теорија. Џузепе Гелчих теоретизирал за потеклото во неговата ''La Zedda e la dinastia dei Balšidi: studi storici documentati'' (1899). Теоријата, која подоцна била усвоена од Чедомиљ Мијатовиќ, тврдела дека тие биле потомци на франкскиот благородник Бертран III од Бо, придружник на Шарл д'Анжу. Нејзината веродостојност многу мала. Германскиот лингвист Густав Вајганд (1860–1930) го поддржал мешаното албанско–ароманско потекло откако забележал дека презимето било присутно во списокот со рани албански презимиња во Романија.
2 Историја
Најстарото спомнување на било кој член на семејството може да се увиди во писмото од 1304 година кое Елена од Анжу го испратила до Рагуза преку нејзиниот пратеник Матија Балшиќ. Најраното спомнување на самото семејство може да се следи во повелбата на српскиот император Стефан Урош V од 29 септември 1360 година, што е исто така најрано познато спомнување на неговиот основач Балша. Според научникот Томас Флеминг, Балша бил „прилично нејасен“ магнат од областа околу Бар и Будва. Пишувајќи во 1601 година, Мавро Орбини го опишал како ситен благородник кој држел само едно село во областа на Скадарското Езеро за време на владеењето на императорот Стефан Душан (1331-1355). Дури по смртта на императорот, Балша и неговите тројца синови ја добиле власта во Долна Зета, откако ги добиле земјите на ''Господин'' Жарко (1336-1360) и со убиството на ''војводата'' и ''челникот'' Ѓураш Илијиќ (1326-1362†), носители на Долна и Горна Зета, соодветно. Балша умрел истата година, а неговите синови, ''браќата Балшиќ'', продолжиле да владеат со покраината што ги опфаќала Подгорица, Будва, Бар и Скадар.
Балшиќите успеале да се издигнат од ситно благородништво до провинциски господари. Тие создале своја држава или ентитет сличен на држава, составена од Зета и градовите Скадар, Дришт, Тивар, Улцињ и Будва. Последователно, тие успеале да ја прошират својата власт на голем дел од албанската територија, од Тивари до Призрен и од Валона до Белград (Берат). Оттука тие станале началници на најголемата феудална политика во северна Албанија во текот на 14 и 15 век. Административен и политички центар на феудалниот ентитет на Балша помеѓу 1355 и 1396 година бил градот Скадар, кој исто така станал главен центар на широката меѓурегионална економска мрежа.
Членовите на семејството Балшиќ основале и обновиле неколку источноправославни манастири и цркви. Помеѓу 1368 и 1389 година, Балшите поседувале свои бродови и дејствувале како албански пирати. Поради нивниот антиотомански став, пиратската активност на овие албански господари била толерирана од страна на Венецијанската Република. Сепак, тие ги ограничиле операциите на Венеција.
Во кнезот-епископија и кнежевството Црна Гора, приврзаниците на династијата Петровиќ-Његош тврделе дека потекнуваат од Балшиќите, како и од династиите Немањиќ и Црнојевиќ. Пред Втората светска војна, семејството било имењак на фудбалскиот клуб ГСК Балшиќ Подгорица.
3 Поглавари
* Балша I (1360–62)
* Ѓураѓ I (1362–1378), Господар на Скадар
* Балша II (1378–1385), Господар на Скадар и Драч
* Ѓураѓ II (1385–1403), Господар на Скадар, Будва, Подгорица, Драч, Дришт и Лежа, ''Автократ на Зета и крајбрежјето''* Балша III (1403–1421), Господар на Бар
4 Семејно стебло
Поедноставно семејно стебло:
*Балша I ( 1360–62)
**Страцимир
*** Ѓураѓ II Балшиќ
**** Балша III
**Ѓураѓ I, оженет со Оливера Мрњавчевиќ (прва) and Теодора Дејановиќ (втора)
***Јелисафета или Јелисант (п. 1443), ќерка на Оливера
***Гоислава или Гоисава (п. 1398), омажена за Радич Санковиќ, господар на Невесиње, Попово поле и Конавли
***Јевдокија, омажена за Есо де Буонделмонти, владетел на Епир (1385–1411)
**** Џорџо де Буонделмонти, владетел на Епир 1411
***Константин, оженет со Хелена Топија
**** Стефан Балшиќ "Марамонте" (1419–40), претендент за Зета
***Јелена или Елена
*** Ѓураѓ или Ѓерѓ (незаконит)
****Џорџ
****Иван
**** Гојко
**Балша II
*** Руѓина
**Војислава или Воислава, омажена за Карл Топија, "Принцот на Албанија", со кого имала 1 син, Ѓерѓ Топија, Војвода на Драч и две ќерки, Хелена Топија, жена од Кроја, омажена за Константин Балшиќ и Војислава
5 Библиографија
**************************