Андромеда (соѕвездие)

Андромеда (лат. ''Andromeda'') — едно од 48-те соѕвездија наведени од грчко-римскиот астроном Птоломеј од II век и едно од 88-те современи соѕвездија. Сместено на северната небесна полутопка, името го добило по Андромеда, ќерката на Касиопеја, во старогрчката митологија, која била окована во карпа за да ја изеде морското чудовиште Кит. Андромеда е најистакната за време на есенските вечери на северната полутопка, заедно со неколку други соѕвездија именувани по ликовите во митот за Персеј. Поради нејзината северна деклинација, Андромеда е видлива само северно од 40° јужна географска ширина; за набљудувачите подалеку на југ, тоа се наоѓа под хоризонтот. Тоа е едно од најголемите соѕвездија, со површина од 722 квадратни степени. Соѕвездито е над 1.400 пати поголемо од полната месечина, 55% од големината на најголемото соѕвездие Водна Змија и над 10 пати поголема од најмалото соѕвездие Јужен Крст.
Најсветлата ѕвезда, Алфа Андромеда, е двојна ѕвезда која исто така се смета за дел од Пегаз, додека Гама Андромеда е шарена двојна боја и популарна мета за аматерски астрономи. Само маргинално помрачна од Алфа, Бета Андромеда претставува црвен џин, нејзината боја е видлива со голо око. Најочигледното тело на соѕвездието на длабокото небо е галаксијата Андромеда која може да се види со голо око (М31, наречена и Големата галаксија на Андромеда), најблиската спирална галаксија до Млечниот Пат и еден од најсветлите Месјеови тела. Неколку побледи галаксии, вклучувајќи ги придружниците на М31, М110 и М32, како и подалечната NGC 891, се наоѓаат во Андромеда. Маглината „Сина Снежна Топка“, планетарна маглина, е видлива во телескоп како син кружен објект.
Во кинеската астрономија, ѕвездите што ја сочинуваат Андромеда биле членови на четири различни соѕвездија кои имале астролошко и митолошко значење; соѕвездието поврзано со Андромеда постои и во хиндуистичката митологија. Андромеда е местото на зрачењето за Андромедидите, слаб метеорски дожд кој се појавува во ноември.
1 Историја и митологија
Уранографијата на Андромеда има најцврсти корени во грчката традиција, иако женска фигура на местоположбата на Андромеда се појавила порано во вавилонската астрономија. Ѕвездите што ги сочинуваат Риби и средниот дел на современа Андромеда формирале соѕвездие што претставува божица на плодноста, понекогаш именувана како Анунитум или Дама на небото.
Андромеда е позната како „Дамата со синџири“ или „Жената со синџири“ на англиски. Била позната и како ''Mulier Catenata'' („жена со синџири“) на латински и ''al-Mar'at al Musalsalah'' на арапски. Наречена е и ''Персеја'' („жената на Персеј“) или ''Кефејс'' („Ќерката на Кефеј“), сите имиња што се однесуваат на улогата на Андромеда во грчко-римскиот мит за Персеј, во кој Касиопеја, кралицата на Етиопија се пофалила дека нејзината ќерка е поубава од Нереидите, морски нимфи благословени со неверојатна убавина. Навредени од нејзината забелешка, нимфите побарале од Посејдон да ја казни Касиопеја за нејзината дрскост, што тој го направил наредувајќи му на морското чудовиште Кит да ја нападне Етиопија. На испаничениот татко на Андромеда, Кефеј, Амонскиот пророк му кажал дека единствениот начин да го спаси неговото кралство е да ја жртвува својата ќерка на Кит. Таа била окована во карпа покрај морето, но била спасена од херојот Персеј, кој во една верзија на приказната ја искористува главата на Медуза за да го претвори чудовиштето во камен; во друга верзија, од римскиот поет Овидиј во неговите Метаморфози, Персеј го убил чудовиштето со својот дијамантски меч. Персеј и Андромеда потоа се венчале; митот раскажува дека парот имал девет деца заедно – седум сина и две ќерки – и ја основал Микена и нејзината династија Персидеи. По смртта на Андромеда, Атена ја сместила на небото како соѕвездие, за да ја почести. Три од соседните соѕвездија (Персеј, Касиопеја и Кефеј) претставуваат ликови во митот за Персеј, додека Кит се повлекува надвор од Риби. Поврзано е со соѕвездието Пегаз.
Андромеда било едно од оригиналните 48 соѕвездија формулирани од Птоломеј во неговиот Алмагест од 2 век, во кој таа била дефинирана како специфичен модел на ѕвезди. Соѕвездието е типично прикажано со α Андромеда како нејзина глава, ο и λ Андромеда како нејзини синџири и δ, π, μ, β и γ нејзиното тело и нозе. Сепак, не постои универзален приказ на Андромеда и ѕвездите што се користат за да го претставуваат нејзиното тело, глава и синџири. Арапските астрономи биле свесни за соѕвездијата на Птоломеј, но вклучиле и второ соѕвездие што претставува риба што се преклопува со телото на Андромеда; носот на оваа риба бил обележан со маглива дамка која денес е позната како галаксијата Андромеда, M31. Неколку ѕвезди од Андромеда и повеќето од ѕвездите во Гуштер биле комбинирани во 1787 година од германскиот астроном Јохан Боде за да го формираат соѕвездието Фредерикова Слава (Honores Friderici). Тоа било дизајнирано за да му се оддаде чест на кралот Фридрих II од Прусија, но брзо било тргнато во употреба. Од времето на Птоломеј, Андромеда останала соѕвездие и официјално е призната од Меѓународниот астрономски сојуз. Како и сите оние кои датираат од моделот познат на Птоломеј, тој се припишува на поширок појас, а со тоа и на многу околни ѕвезди. Во 1922 година, МАС ја дефинирал препорачаната кратенка со три букви, „And“. Официјалните граници на Андромеда биле дефинирани во 1930 година од белгискиот астроном Ежен Делпорт како многуаголник од 36 сегменти. Неговата дректасцензија е помеѓу 22 <sup>ч</sup> 57,5 <sup>м</sup> и 2 <sup>ч</sup> 39,3 <sup>м</sup>, а деклинацијата е помеѓу 53,19° и 21,68° во екваторијалниот координатен систем.
1.1 Во незападната астрономија
Во традиционалната кинеска астрономија, девет ѕвезди од Андромеда (вклучувајќи ги Бета Андромеда, Ми Андромеда и Ни Андромеда), заедно со седум ѕвезди од Риби, формирале елиптично соѕвездие наречено „Нозе“ (奎宿). Ова соѕвездие или претставувало стапало на човек што оди или на дива свиња. Гама Андромеда и нејзините соседи биле наречени „Тин Та Цеанг Кеун“ (天大将军, небесен генерал), што претставува чест во астрологијата и голем генерал во митологијата. Алфа Андромеда и Гама Пегаз заедно го формирале соѕвездието „Ѕид“ (壁宿), претставувајќи го источниот ѕид на царската палата и/или личната библиотека на царот. За Кинезите, северниот дел на Андромеда формирал штала за коњи (, 天厩,) и далечниот западен дел, заедно со поголемиот дел од Гуштер, станал Тенгше, летечка змија.
Арапското соѕвездие наречено „ел-Хут“ (рибата) било составено од неколку ѕвезди во Андромеда, М31 и неколку ѕвезди во Риби. ν And, μ And, β And, η And, ζ And, ε And, δ And, π And, and 32 And биле вклучени од Андромеда; ν Psc, φ Psc, χ Psc и ψ <sup>1</sup> Psc биле вклучени од Риби.
Според индиската астрономијата, Андромеда е позната како соѕвездието Девјани додека Касиопеја е соѕвездието Шармишта. Девјани и Шармишта се сопруги на кралот Јајати (соѕвездието Персеј), кој е најраниот патријарх на клановите Куру и Јаду кои често се споменуваат во епот Махабхарат. Има една интересна приказна за овие три лика споменати во Махабхарат. Девјани е ќерка на Гуру Шукрачарја. 
Индиските легендите околу Андромеда се слични на грчките митови. Старите санскритски текстови ја прикажуваат Антармада окована во карпа, како во грчкиот мит. Научниците веруваат дека хиндуистичките и грчките астролошки митови биле тесно поврзани; еден наведен доказ е сличноста меѓу имињата „Антармада“ и „Андромеда“.
Андромеда е поврзана и со приказната за создавањето на Месопотамијата на Тијамат, божицата на хаосот. Таа родила многу демони за нејзиниот сопруг Апсу, но на крајот решила да ги уништи во војна која завршила кога Мардук ја убил. Тој го искористил нејзиното тело за да ги создаде соѕвездијата како маркери за времето за луѓето.
На Маршалските Острови, Андромеда, Касиопеја, Триаголник и Овен се вклучени во соѕвездие што претставува морска свиња. Светлите ѕвезди на Андромеда се претежно во телото на морињата; Касиопеја ја претставува нејзината опашка, а Овен главата. На островите Туамоту, Алфа Андромеда била наречена ''Такуруа-е-те-туки-ханга-руки'', што значи „Ѕвезда на мачниот труд“, а Бета Андромеда била наречена ''Пиринга-о-Тауту''.
2 Карактеристики
2.1 Ѕвезди
* α Андромеда (Алферац, Сира) е најсветлата ѕвезда во ова соѕвездие. Тоа Таа претставува A0p двојна ѕвезда со правилна ѕвездена величина pparent of 2.1 и сјајност од . Таа е оддалечена 97 светлосни години од Земјата. Ја претставува главата на Андромеда во западната митологија, меѓутоа, традиционалните арапски имиња на ѕвездата -- Алферац и Сира, од фразата сурат ел-фарас – понекогаш се преведуваат како „папокит на коњот“. Арапските имиња се навод на фактот дека α And формира астеризам познат како „Големиот плоштад на Пегаз“ со 3 ѕвезди во Пегаз: α, β и γ Peg. Како таква, ѕвездата порано се сметало дека припаѓа и на Андромеда и на Пегаз, и била ко-означена како „Делта Пегаз (δ Peg)“, иако ова име повеќе не се користи формално.
* β Андромеда (Мирах) е џиновска ѕвезда со црвена нијанса од типот М0, која се наоѓа во астеризам познат како „појас“. Таа е оддалечена 198 светлосни години, има светлинска величина 2,06 и сјајност од 115 L☉ со откриена планета која орбитира околу оваа ѕвезда (b). Нејзиното име потекнува од арапската фраза ел-Марак што значи „бедра“ или „облека“, фраза преведена од пишувањето на Птоломеј. Сепак, β And Арапите главно ја сметале за дел од ел-Хут, соѕвездие што претставува поголема риба од соѕвездието Риби во нозете на Андромеда.
* γ Андромеда (''Алмах'') е светла џиновска ѕвезда со портокалова нијанса од типот К3 пронајдена на јужниот врв на соѕвездието со вкупна светлинска величина од 2,14. Алмах е повеќекратна ѕвезда со жолта примарна ѕвезда со светлинска величина 2,3 и сино-зелена секундарна светлинска величина 5, разделени со 9,7 лачни секунди. Британскиот астроном Вилијам Хершел за ѕвездата рекол: „[впечатливата] разлика во бојата на 2-те ѕвезди ја сугерира идејата за Сонцето и неговата планета, за што не малку придонесува контрастот на нивната нееднаква големина“. Секундарната, опишана од Хершел како „фино светло небесно сино, наклонето кон зелено“, е самата двојна ѕвезда, со секундарна светлинска величина 6,3 и период од 61 година. Системот е оддалечен 358 светлосни години. Алмах е именувана по арапската фраза Анак ел-Ард, што значи „земјино дете“, кое наводно се однесува за животно што му помага на лавот да најде плен.
* δ And е џиновска ѕвезда со портокалова нијанса од типот K3 портокалов џин со светлинска величина 3,3. Од Земјата е оддалечена 105 светлосни години.
* ι And, κ, λ, ο, and ψ And формираат астеризам познат како „''Фредерикова Слава''“, име кое потекнува од некогашното соѕвездие (''Frederici Honores''). ι And е ѕвезда од главната низа со сино-бела нијанса од типот B8, оддалечена 502 светлосни години од Земјата; κ And е ѕвезда со бела нијанса од главната низа од типот B9 IVn, 168 светлосни години од Земјата; λ And е џиновска ѕвезда со жолта нијанса од типот G8, на 86 светлосни години од Земјата; ο And е сино-бела џиновска ѕвезда од типот B6, 679 светлосни години од Земјата; и ψ And е ѕвезда од главната низа со сино-бела нијанса од типот B7, 988 светлосни години од Земјата.
* μ And е ѕвезда од главната низа со бела нијанса од типот А5 и светлинска величина 3,9. Оддалеченa е 130 светлосни години.
* υ And (Титавин) е двоен систем со величина од 4,1 кој се состои од едно џуџе од F-тип и џуџе од М-тип. Примарната ѕвезда има планетарен систем со 4 потврдени планети, 0,96 пати, 14,57 пати, 10,19 пати и 1,06 од масата на Јупитер. Системот е оддалечен 44 светлосни години од Земјата.
* ξ And (''Адил'') е двојна ѕвезда оддалечена 217 светлосни години. Примарната е џиновска ѕвезда од типот К0 со портокалова нијанса.
* π And е двојна ѕвезда со сино-бела нијанса со светлинска величина 4,3 која е оддалечена 598 светлосни години. Примарната е ѕвезда од главната низа од типот B5. Нејзината придружна ѕвезда е со светлинска величина 8,9.
* 51 And (''Нембус'') била доделена од Јохан Бајер на Персеј, кој ја назначил како „''Ипсилон Персеј'' (υ Per)“, но била преместена во Андромеда од страна на Меѓународниот астрономски сојуз. Таа е оддалечена 177 светлосни години од Земјата и е џиновска ѕвезда со портокалова нијанса од типот К3.
* 54 And е поранешна ознаја за φ Per.
* 56 And е оптичка двојна ѕвезда. Примарната е џиновска ѕвезда со жолта нијанса од типот К0 со привидна светлинска величина од 5,7 што е оддалечена 316 светлосни години.. Секундарната е џиновска ѕвезда со портокалова нијанса од типот К0 и светлинска величина 5,9 која е оддалечена 990 светлосни години од Земјата.
* R And е променлива ѕвезда од типот Мира со период од 409 дена. Нејзината максимална светлинска величина е 5,8, а минималната светлинска величина е 14,8, а се наоѓа на растојание од 1.250 светлосни години.. Во Андромеда има уште 6 ѕвезди од овој вид на променливи.
* Z And е прототип од М-тип за својата класа променливи ѕвезди. Нејзината светлинска величина се движи од минимум 12,4 до максимум 8. Оддалечена е 2.720 светлосни години.
* Ross 248 (HH Андромеда) е деветта најблиска ѕвезда до Земјата на растојание од 10,3 светлосни години. Тоа е променлива ѕвезда со црвена нијанса од типот М6.
* 14 And (Веритате) е џиновска ѕвезда со жолта нијанса од типот G8 која е оддалечена 251 светлосна година. Има маса од и полупречник од . Има една планета, 14 Андромеда b, откриена во 2008 година. Орбитира на растојание од 0,83 астрономски единици од својата матична ѕвезда на секои 186 дена и има маса од .
Од ѕвездите посветли од 4-та светлинска величина (и оние со измерена сјајност), Андромеда има релативно рамномерна распределба на еволуираните и ѕвездите од главната низа.
2.2 Длабоконебесни тела
Границите на Андромеда содржат многу видливи далечни галаксии. Најпознатото длабоконебесно тело во Андромеда е спиралната галаксија каталогизирана како Месје 31 (M31) или NGC 224, но позната во разговорот како Галаксија Андромеда за соѕвездието. М31 е едно од најоддалечените тела видливи со голо око, 2.2 милиони светлосни години од Земјата (проценките се движат до 2,5 милиони светлосни години). Се гледа под темно, проѕирно небо како маглива дамка на север од соѕвездието. М31 е најголемата соседна галаксија на Млечниот Пат и најголемиот член на Месната група на галаксии. Во апсолутна смисла, M31 е приближно 200.000 светлосни години во пречник, двапати поголема од Млечниот Пат. Тоа е огромна – 192,4 на 62,2 лачни минути во привидна големина – пречкеста спирална галаксија слична по форма на Млечниот Пат и со приближна светлинска величина од 3,5, е една од најсветлите објекти на длабокото небо на северното небо. И покрај тоа што е видлива со голо око, „малиот облак“ во близина на фигурата на Андромеда не бил забележан до 964 н.е., кога арапскиот астроном ел-Суфи ја напишал својата ''Книга на неподвижни ѕвезди'' М31 првпат била забележана телескопски набргу по неговиот изум, од Симон Мариј во 1612 година.
Иднината на галаксиите Андромеда и Млечниот Пат може да биде меѓусебно поврзана: за околу пет милијарди години, двете потенцијално би можеле да започнат меѓусебен судир Андромеда-Млечниот Пат што ќе предизвика екстензивно формирање на нови ѕвезди.
Американскиот астроном Едвин Хабл ја вклучил М31 (тогаш позната како маглина Андромеда) во неговото револуционерно истражување за галаксиите од 1923 година. Користејќи го телескопот Хукер од 100 инчи во опсерваторијата Маунт Вилсон во Калифорнија, тој ги набљудувал променливите ѕвезди од типот Кефеиди во М31 за време на потрагата по нови, овозможувајќи му да го одреди нивното растојание користејќи ги ѕвездите како стандардни свеќи. Растојанието што го пронашол е далеку поголемо од големината на Млечниот Пат, што го навело до заклучок дека многу слични тела се „островски вселени“ сами по себе. Хабл првично проценил дека галаксијата Андромеда е оддалечена 900.000 светлосни години, но проценката на Ернст Опик во 1925 година го ставил растојанието поблиску до 1,5 милиони светлосни години.
Двата главни придружници на галаксијата Андромеда, М32 и М110 (исто така познати како NGC 221 и NGC 205, соодветно) се слабо елиптични галаксии кои се наоѓаат во нејзина близина. M32, видлива со далеку помала големина од 8,7 на 6,4 лачни минути, во споредба со M110, се појавува надредена на поголемата галаксија во телескопски поглед како маглива дамка, M110 исто така изгледа малку поголема и се разликува од поголемата галаксија; М32 е 0,5° јужно од јадрото, М110 е 1° северозападно од јадрото. М32 била откриена во 1749 година од францускиот астроном Гијом Лежантил и оттогаш е откриено дека се наоѓа поблиску до Земјата отколку до самата галаксија Андромеда. Може да се гледа со двоглед од темно место поради нејзината висока осветленост на површината од 10,1 и вкупната светлинска величина од 9,0. М110 е класифицирана или како џуџеста сфероидна галаксија или едноставно како генеричка елипсовидна галаксија. Таа е далеку послаба од М31 и М32, но поголема од М32 со површинска осветленост од 13,2, величина од 8,9 и големина од 21,9 на 10,9 лачни минути.
Галаксијата Андромеда има вкупно 15 сателитски галаксии, вклучувајќи ги и М32 и М110. Девет од нив ги натерало астрономите да заклучат дека имаат заедничко потекло. Овие сателитски галаксии, како сателитите на Млечниот Пат, имаат тенденција да бидат постари, џуџести елиптични галаксии сиромашни со гас и џуџести сфероидни галаксии.
Заедно со галаксијата Андромеда и нејзините придружници, соѕвездието ја содржи и NGC 891 (Калдвел 23), помала галаксија источно од Алмах. Таа е пречкаста спирална галаксија која се гледа на рабовите, со темен појас од прашина видлива долу. NGC 891 е неверојатно слаба и мала и покрај нејзината светлинска величина од 9,9, како што покажува нејзината површинска осветленост од 14,6; има големина од 13,5 на 2,8 лачни минути. NGC 891 била откриена од тимот составен од брат и сестра, Вилијам и Каролин Хершел во август 1783 година. Оваа галаксија е на приближна оддалеченост од 30 милиони светлосни години од Земјата, пресметано според нејзиното црвено поместување од 0,002.
Најпознатото расеано јато на Андромеда е NGC 752 (Калдвел 28) со вкупна величина од 5,7. Станува збор за слабо расеано јато во Млечниот Пат кое има 49 лачни минути и има приближно дванаесет светли ѕвезди, иако повеќе од 60 ѕвезди со приближно 9-та светлинска величина стануваат видливи при мали зголемувања во телескопот. Се смета дека е едно од понезабележливите отворени јата. Другото расеано јато во Андромеда е NGC 7686, кое има слична светлинска величина од 5,6 и исто така е дел од Млечниот Пат. Содржи приближно 20 ѕвезди во пречник од 15 лачни минути, што ја прави потесно јато од NGC 752.
Постои една истакната планетарна маглина во Андромеда: NGC 7662 (Калдвел 22). Сместена на приближно 3 степени југозападно од Јота Андромеда на оддалеченост од околу 4.000 светлосни години од Земјата, „Маглината Сина Снежна Топка“ е популарна цел за астрономите аматери. Своето популарно име го добила затоа што се појавува како слабо, кружмо, сино-зелено тело во телескоп, со вкупна величина од 9,2. По дополнително зголемување, таа е видлива како малку елипсовиден прстенест диск кој станува потемнет кон средината, со светлинска величина 13,2. Маглината има вкупна светлинска величина од 9,2 и е со големина од 20 на 130 лачни секунди.
2.3 Метеорски дождови
Секој ноември, метеорскиот дожд Андромедиди се смета дека зрачи од Андромеда. Метеорскиот дожд го достигнува својот врв од средината до крајот на ноември секоја година, но има ниска максимална стапка од помалку од 2 метеори на час. Астрономите често ги поврзуваат Андромедидите со кометата на Биела, која била уништена во 19 век, но таа врска е спорна. Метеорите Андромедиди се познати по тоа што се многу бавни и самиот дожд се смета за дифузен, бидејќи метеорите може да се видат како доаѓаат од блиските соѕвездија, како и од самата Андромеда. Метеорите Андромедиди понекогаш се појавуваат како црвени огнени топки. Андромедидите биле поврзани со најспектакуларните метеорски дождови во 19 век; се проценува дека бурите од 1872 и 1885 година имале максимална брзина од 2 метеори во секунда (зенитна часовна стапка од 10.000), што поттикнало кинески астроном да ги спореди метеорите со дождот што паѓа. Андромедидите имале уште еден излив на 3-5 декември 2011 година, најактивниот дожд од 1885 година, со максимална зенитна брзина на час од 50 метеори на час. Изливот од 2011 година бил поврзан со исфрлањето од кометата Биела, која поминала блиску до Сонцето во 1649 година. Ниту еден од забележаните метеороиди не бил поврзан со материјал од распаѓањето на кометата во 1846 година. Набљудувачите на избувнувањето од 2011 година предвидувале испади во 2018, 2023 и 2036 година
3 Андромеда како мотив во уметноста
* „Андромеда“ — песна на македонскиот поет Анте Поповски.
4 Поврзано
* Андромеда — галаксија (народно име „Гумно“)
* Андромедиди - метеорски дождови
5 Наводи
Цитати
Библиографија
************************
Online sources
***************''SIMBAD''*******************