procesaur/Wiki.mk huggingface dataset:
Мастурбација

Мастурбацијата претставува самозадоволување. Таа е својствена за секое сексуално човечко битие. Мастурбацијата практично е стимулирање на половиот орган со цел да се доживее оргазам.
Мастурбацијата се јавува како последица на лачење на одредени хормони, но и како потреба за „ослободување“, или едноставно како „задоволство“. Кај машките мастурбацијата е всушност стимулација на пенисот, држејќи го со едната или понекогаш двете раце, со ритмички движења горе-долу се стимулира полов однос. Кај женските пак, мастурбацијата се состои во стимулирање на дразницата, најчесто со ритмички елиптични движења.
Во македонскиот жаргонски говор за мастурбацијата се употребуваат поими како ''дркање'', понекогаш ''дрнкање''.
1 Поврзано
* Национален ден на мастурбацијата
* Оргазам
Халуцинација

Халуцинација е вид на сетилна измама. Означува запазување или чувство без предмет, односно без соодветни надворешни дразби кои би ги предизвикале. Најчесто се појавува кај душевно болни лица, а може да се предизвика и со употреба на дроги.
Крафтверк

Крафтверк (|Kraftwerk) — германска авандгардна музичка група која има дадено огромен придонес во развојот на електронската музика. Групата е основана од Флоријан Шнајдер и Ралф Хутер во 1970 кога и го основаат нивното студио Kling Klang во Диселдорф. Во првите неколку години од постоењето (1970-1974), во групата се менуваат повеќе членови, но истата станува светски позната кога на двајцата основачи им се придружуваат Волфганг Флур и Карл Бартос.
Ова е една од првите групи која почнала да создава музика користејќи чисто електронски (или електронски обработени) инструменти и звуци. Техниките кои ги воведеле, заедно со опремата која сами ја развиле, извршиле големо влијание врз популарната музика во втората половина на XX век.
Нивното творештво пред сè го третира урбаното живеење и технологијата во современиот свет. Во многу нивни песни се истакнува парадоксалноста на модерното урбано живеење, при што покрај славењето на придобивките, се предупредува и на опасностите што ги носи модерната технологија.
1 Издадени албуми и ДВД
* (1971) Kraftwerk
* (1972) Kraftwerk 2
* (1973) Ralf und Florian
* (1974) Autobahn
* (1975) Radio-Activity
* (1977) Trans-Europe Express
* (1978) The Man Machine
* (1981) Computer World
* (1986) Electric Cafe
* (1991) The Mix - (нови обработки на постари песни)
* (2000) Expo 2000
* (2003) Tour de France
* (2005) Minimum-Maximum (албум во живо)
* (2005) Minimum-Maximum DVD (Концерт на ДВД)
ГНУ-ова лиценца за слободна документација

ГНУ-овата лиценца за слободна документација или ГЛСД (''GNU Free Documentation License'', ''GFDL'') е „копилефт“ лиценца за слободна содржина, создадена од Фондацијата за слободна програмска опрема во рамки на проектот ГНУ. Таа е двојник на ГНУ-овата општа јавна лиценца која се односи на пишани творби. Актуелната лиценца е под верзија 1.2, а официјалниот текст може да се прегледа на .
1 Поврзано
* ГНУ-ова општа јавна лиценца
* Слободна содржина
* Википедија:Текст на Лиценцата за слободна документација на ГНУ
Астуролеонски јазици

Астурлеонскиот јазик припаѓа на романската јазична група и го зборуваат околу 550.000 луѓе во Шпанија (области Астурија, Леон, Самора и Саламанка) и Португалија (област Миранда ду Доуру).
1 Историја на јазикот
Астурлеонскиот јазик има документирана историја од 1.000 години.
2 Граматика
Граматикатa вклучува 8 глаголски времиња и 2 рода (машки, женски).
Боже на правдата

Боже на правдата (српски: ''Боже правде'') е химна на Србија и Република Српска, од авторот Јован Ѓорѓевиќ. Музиката ја напишал Даворин Јенко. Таа постоии во две верзии, актуелната се користи како современа химна на Србија додека оригиналната верзија се користела, неофицијално, како химна на Република Српска.
1 Текст
1.1 Српски јазик
Боже правде, ти што спасе
од пропасти досад нас,
чуј и одсад наше гласе
и од сад нам буди спас.
Моћном руком води,брани
будућности српске брод,
Боже спаси, Боже храни,
српске земље, српски род!
Сложи српску браћу драгу
на свак дичан славан рад,
слога биће пораз врагу
а најјачи српству град.
Нек на српској блиста грани
братске слоге знатан плод,
Боже спаси, Боже храни
српске земље, српски род!
Нек на српско ведро чело
твог не падне гнева гром
Благослови Србу село поље,
њиву, град и дом!
Кад наступе борбе дани
к' победи му води ход
Боже спаси, Боже храни
српске земље, српски род!
Из мрачнога сину гроба
српске славе нови сјај
настало је ново доба
Нову срећу, Боже дај!
Отаџбину српску брани
пет вековне борбе плод
Боже спаси, Боже брани
моли ти се српски род!
||
1.2 Македонски јазик Буквален превод. Не е поетски.
Боже на правдата, ти што не спаси
од досегашен пропаст нас,
Слушај ги и од сега гласовите наши
И од сега биди спас наш.
Со моќна рака нè води, брани
ја иднината на српскиот брод,
Боже спаси го, Боже храни го,
српската земја, српскиот род!
Сложи ги српските браќа мило
На секоја горда славна работа,
Слогата ќе биде пораз на врагот
А најјак српски град.
Нека на српството блисне гранка
на братска слога, златен плод,
Боже спаси го, Боже храни го
српската земја, српскиот род!
Нека на српското ведро чело
Да не падне твој гневен гром
Благослови го српското село
Поле, нива, град и дом!
Кога настапуваат борбени дни
Кон победа води му пат
Боже спаси го, Боже храни го
Српската земја, српскиот род!
Од мрачниот синов гроб
Српските круни, нов сјај
Станала нова доба
Нова среќа, Боже дај!
Кралството српско брани го
Петвековната борба, плод
Српскиот крал, Боже храни го
Ти се моли српскиот род!
|}
2 Поврзано
*Србија
*Грб на Србија
*Знаме на Србија
3 Наводи
Беласица

''За други значења видете Беласица (појаснување)''
Беласица — планина во југоисточниот дел на географскиот регион Македонија и е поделена меѓу државите Македонија (35 %), Грција (45 %) и Бугарија (20 %). Во Македонија, оваа планина почива во близина на Струмица. Има напореднички правец на протегање исток — запад и должина од над 70 км. Спаѓа во групата најстари планини не само во Република Македонија, туку и на Балканскиот Полуостров. Настанала за време на создавањето на Родопските Планини. Подоцна е разорена а повторно е издигната за време на најмладото алпско набирање. Според морфолошката структура, планината е изразит хорст со мошне стрмни падини кои се спуштаат на северната и јужната страна.
Од соседните планини Беласица е одделена со долините на реката Вардар на запад, Струма на исток, Струмичката Котлина на север и Дојранската и Серската Котлина на југ. Според висичината, таа спаѓа во групата високи планини. Наjвисок врв е Радомир (Калабак) - 2.029 метри, наречен по царот Гаврил Радомир, син на царот Самуил. На врвот Тумба се наоѓа тромеѓата меѓу Македонија, Бугарија и Грција (поточно Вардарска, Пиринска и Егејска Македонија). Тука е поставен граничен камен во вид на пирамида, што ја означува тромеѓата помеѓу овие три држави. Беласица е богата со шуми и на неа се среќаваат дабот, буката, борот, елата, јасенот и др.
Но, таа е уште побогата со планински пасишта на кои во летниот период доаѓааат бројни стада на пасење. Само највисоките врвови на Беласица се голи и каменити. Во подножјето на Беласица извираат многубројни термални и минерални извори. Меѓу нив најпознат е изворот во с. Банско. Водата од овој извор е лековита, минерална и сулфурна со температура од 75 °С. Според температурата на водата овој извор е најтоплиот во Македонија. Исто така, Беласица е богата со рудни богатства, но сѐ уште ништо не се експлоатира. На падините на Беласица се наоѓа еден од најубавите водопади во Македонија - Смоларскиот Водопад.
Од 2001 година секоја година, во август, се организира меѓународен планинарски поход за искачување на врвот Тумба (Тромеѓа) под наслов „Балкан без граници“. Походот започнува од селото Смоларе, преку планинарскиот дом „Шарена чешма“, сè до тромеѓата.
1 Историја
Планината е позната како местото кајшто се одиграла значајната Беласичка битка (1014), кајшто се судрила војската на Самоиловото Царство со византиската војска на Василиј II.
2 Галерија
3 Поврзано
* Беласичка битка
* ФК Беласица
* Беласица (Пиринско) — село во Петричко, со изворно име Елешница
Православие

Православие (или ортодоксија) — христијанско верско учење (дел од христијанството), најбројна христијанска црква по католицизмот. Го разработува животот и делото на Исус Христос, како и на неговите дванаесет апостоли, односно Новиот завет од Библијата (Светото писмо). Православните верници веруваат во Света Троица — Отецот, Синот и Светиот Дух, како и во Мајката Божја.
Православните христијани се крстат со три прсти по три и тоа во името на Отецот (челото), Синот (под стомакот) и Светиот Дух (десната и левата страна на градите), амин.
Дел од православните христијани ги почитуваат и слават верските празници според јулијанскиот календар, односно 14 дена поназад од католиците. Вселенската патријаршија, Александриската патријаршија, Антиохијската патријаршија, Романската патријаршија, Бугарската патријаршија, и црквите во Грција, Албанија, Чешките и Словачките Земји, Полска, и Северна Америка го почитуваат Реформираниот Јулијански Календар, додека црквите во Ерусалим, Русија (вклучувајќи ги и Украина и Белорусија), Србија, Македонија и Грузија слават по Стариот Јулијански Календар.
Земји со најбројно православно население во Европа се: Русија (и неколку држави од поранешниот СССР како Украина, Белорусија, Грузија и Ерменија), Србија, Црна Гора, Македонија, Грција, Бугарија, Романија, Молдавија дел од Албанија, Босна и Херцеговина и некои други земји надвор од Европа со православна христијанска заедница како Етопија во Африка и Јапонија и Кина во Азија.
1 Чинови во Православната црква (хиерархија)
* Патријарх
* Архиепископ
* Митрополит
* Епископ
* Свештенство
2 Некои православни цркви
2.1 Автокефални православни цркви
* Македонска православна црква
* Цариградска патријаршија
* Александриска патријаршија
* Антиохиска патријаршија
* Ерусалимска патријаршија
* Руска православна црква
* Српска православна црква
* Грузиска православна црква
* Романска православна Црква
* Бугарска православна црква
* Православна црква во Кипар
* Православна црква во Грција
* Православна црква во Албанија
* Православна црква во Чешкоите и Словачките Земји
* Православна црква во Полска
* Православна црква во Америка
2.2 Автономни православни цркви
* Јапонска православна Црква
* Финска православна Црква
* Украинска православна црква - Московска патријаршија
* Православна охридска архиепископија - Пеќска патријаршија
* Руска задгранична црква
2.3 Непризнаени православни цркви
* Црногорска православна Црква
* Украинска православна Црква - Киевска патријаршија
Ханс Ајзенк

Ханс Ајзенк (|Hans Eysenck; ( - ) — германско-англиски психолог, приврзаник на бихевиоризмот и истражувач на личноста.
Ајзенк е роден во Германија, во семејство на родители – глумци кои се развеле кога тој имал само две години. По разводот на родителите за него продолжила да се грижи неговата баба. Во Германија останал сè до неговата 18 годишна возраст кога на власт доаѓаат нацистите, па за него како активен еврејски симпатизер било опасно да остане таму. Од овие причини заминал за Англија каде што го продолжил своето образование на универзитетот во Лондон и во 1940 година докторирал на одделот за психологија.
Во текот на Втората светска војна работел како психолог во еден болнички ургентен центар каде спровел истражување за релијабилноста на психијатриските дијагнози. Добиените резултати биле причина, до крајот на животот да остане остар противник на општоприфатените принципи во клиничката психологија.
По војната, држел предавања на универзитетот во Лондон, а бил и директор на одделот за психологија при институтот за психијатрија кој бил поврзан со витлеемската кралска болница. Има напишано 75 книги и околу 700 написи со што претставува еден од најплодните писатели од областа на психологијата. Се пензионирал во 1983 година, но продолжил да пишува сè до неговата смрт.
1 Творештво
Од многубројните трудови кои ги напишал, како најзначајни за разбирање на неговите теориски постулати се издвојуваат:
* “The Biological Basis of Personality” (1967)
* “Psychology is about People” (1972)
* “Psychoticism as a Dimension of Personality” (1976)
* “Crime and Personality” (1964)
* “Psychology Today” (1989).
Американски долар

Американски долар — официјалната валута на САД. Американскиот долар, исто така, е во широка употреба како резервна валута надвор од САД. Издавањето на валутата е под контрола на Федералниот резервен систем на САД. Најчесто користен симбол за американскиот долар е знакот долар ($), додека кодот ISO 4217 за американскиот долар е ''USD''. Американскиот долар се обележува како US$ од страна на Меѓународниот Монетарен Фонд. Доларските банкноти не се печати на хартија (од дрво, целулоза) туку од специјално изработени листови од памук.
1 Доларот како тема во уметноста и во популарната култура
* „1 000 000 $“ песна на македонската рок-група „Архангел“ од 1993 година.* „За неколку долари повеќе“ (англиски: ''For a Few Dollars More'') - композиција на италијанскиот композитор Енио Мориконе (''Ennio Morricone'').* „Грст долари“ (англиски: ''A Fistful of Dollars'') - композиција на италијанскиот композитор Енио Мориконе (''Ennio Morricone'').* „Бандата на доларот“ (англиски: ''Gang Of $'') - песна на американската рок-група ''Shudder To Think''.
Моравија

Моравија (|Morava; |Morawy; |Moravia) е област во Чешка. Порано таа била кнежевство, а еден од неговите кнезови бил и Ростислав, човекот кој испратил писмо до византискиот цар Михаил, за да прати луѓе кои ќе го описменат моравскиот народ на словенски јазик. Притоа, Михаил ги испратил Кирил и Методиј. Моравија се простира на 22.000 км<sup>2</sup> и има 3 милиони жители, што претставува околу 30% од жителите во Чешка. Жителите се нарекувале Моравци. Името на оваа област доаѓа од името на реката Морава, која извира во северниот дел од регионот. Најголем град во Моравија и историски главен град е Брно.
Иако официјално не е административна единица од 1949 година, Моравија се смета за посебна земја во рамките на Чешката Република. Моравците се сметаат себеси за посебен народ со свој, моравски идентитет, и понекогаш се јавува соперништво меѓу нив и Чесите од Бохемија.
1 Географија
Моравија се наоѓа на источниот дел од Чешка. Се граничи со Бохемија на запад, Долна Австрија на југозапад, Словачка на југоисток, Полска на север, и Чешка Шлеска на североисток. Природните граници ги формираат планините Судети на север, Карпати на исток и Бохемско-моравски Висорамнини на запад. Меѓу 1782–1850 година, во рамки на Моравија влегувал мал дел од Шлеска.
2 Историја
Докази за присуство на човек во овој регион има од пред 600.000 години.
Околу 60 година п.н.е., келтските Волки си заминале од овој регион, кој го населиле германските Квади. Дел од Макроманските војни се пдвивале во Моравија во текот на 169–180 година. За време на Големата преселба на народите, низ Моравија минувале разни германски и словенски племиња, а во 6 век Словените се населиле трајно. Кнезот Ростислав (846–870) сакал да ги образува своите поданици, па испратил молба до Рим да пратат мисионери. Откако Рим одбил, тој испратил молба до византискиот цар Михаил III за да му испрати мисионери кои ќе го шират христијанството на словенски јазик. како резултат, се случила мисијата на Кирил и Методиј кои за таа цел превеле литургиски книги на словенски јазик, кој подоцна бил признат од папата како рамен на грчкиот и латиснкиот. Методиј станал првиот моравски архиепископ, но по неговата смрт повторно се засилило германското влијание, па учениците на Методиј биле принудени да побегнат.
Брно и Оломоуц биле главни градови на Моравија до 1641 година. Турците и Кримските Татари го освоиле регионот во 1663 година, земајќи 12.000 затвореници. Во 1740 година, Моравија била окупирана од пруските војски на Фридрих Велики.
По распадот на Австроунгарското Царство во 1918 година, Моравија станала дел од Чехословачка. Како една од петте земји во Чехословачка, имала ограничена автономија. За време на Втората светска војна, Моравија изгубила 46.306 Евреи.
3 Поврзано
* Чешка Република
* Бохемија
* Чешка Шлеска
4 Галерија
Атанас Шабанов-Тешовалијата

Атанас Шабанов-Тешовалијата или Атанас Стојанов Шабанов, Атанас Тешовалијата (1860 - 12 мај 1905) — македонски ајдутин и револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, член и војвода на Македонската револуционерна организација.
1 Животопис
Роден е во 1865 година во селото Тешово (Неврокопско). Учествувал во Кресненското востание во 1878-1879 година. Од 1897 е арамија по Пирин планина. Учествувал во четите на војводите Давко, Дончо Златков и Кочо Муструкот.
Во 1899 во село Горно Броди се среќава со Гоце Делчев, ги прима неговите идеи и се присоединува кон неговата чета. Во 1901 година е назначен за војвода во Неврокопска околија. Извршува поширока организациска дејност, основајќи комитети на Организацијата во сите села низ околијата.
Во април 1902 г. ја присоединува својата чета кон четата на Јане Сандански во с. Банско за заедничка борба против врховистите. Атанас Тешовалијата станува еден од најверните соработници на Јане.
Учествува со четата во Илинденското востание, кога ги прекинува телеграфските линии во неговата околија и се судрува со турскиот аскер на планината Црна Гора кај с. Зрново, Драмско.
На 12 мај 1905 четата наидува на турски аскер. Атанас Тешовалијата загинал во тој судир, на планината Али Ботуш.
2 Галерија
Органски систем

Органски систем — целина од два или повеќе органи кои се заемно анатомски и физиолошки (функционално) поврзани. На пример: систем за варење, циркулаторен систем, нервен систем итн.
1 Поврзано
* Систем за варење
* Дишен систем
* Систем за излачување
* Систем за движење
* Кожен систем
* Регулаторни системи
* Нервен систем
* Ендокрин систем
* Циркулаторен систем (крвоток)
* Репродуктивен систем
Крсте Гермов

Крсте Гермов познат како Шакир (, - , ) — македонски револуционер, мариовски војвода, учесник во македонското револуционерно движење, член на Македонската револуционерна организација. После ослободувањето, тој учествувал во раководењето на ДФ/НР Македонија.
1 Животопис
Гермов бил роден во 1868 година во Прилеп. Работeл како кројач. Во 1901 година, тој влегол во ТМОРО, а откако во 1902 година го убил шпионот кој ја предал четата на Методи Патчев во Кадино Село, Крсте Гермов заминал во илегала, и се вклучил во четата на Петар Ацев. До Илинденското востание и за време на востанието, Гермов бил секретар на мариовската чета, која била раководена од војводата Толе Паша, а кон крајот на 1903 година, по смртта на Толе Паша, го заменил и станал реонски војвода во Мариово.
За време на Илинденското востание, тој учествувал во повеќе борби против османлиската војска, а по востанието, против истата војска и башибозук, исто така и против српски и грчки чети.
Пролетта на 1904 година, тој бил во придружба на Ѓорче Петров, а потоа бил заедно со војводата Никола Каранџулов. Во 1906 година, тој бил уапсен од страна на османлиската власт и бил осуден на доживотен затвор. Одлежал две години на робија, а потоа бил амнестиран од Младотурците во 1908 година. Васил Балевски за Шаќир вели:
2 По востанието
Во 1910 година во разоружувачката акција од страна на турската власт бил подложен на мачење, потоа заминал за Софија, каде отворил свое кафе, па работел и како кондуктер во Дирекцијата на трамваите.
Учествувла во Балканските војни, во македонскиот доброволен одред (Македонско-одринско ополчение). Добил орден ''За храброст'' IV ред . По војната живеел во Софија.
Соработувал со списанието Македонски вести (Софија 1935-36) уредувано од Ангел Динев.
3 Втора светска војна
По капитулацијата на Бугарија во септември 1944 година, потписник е на ''Апелот до Македонците во Бугарија'' заедно со други видни револуционери и дејци како: Павел Шатев, Туше Делииванов, Петар Шанданов, Михаил Герџиков и др.
Се вратил во Асномска Македонија, бил избран за народен пратеник од Прилепско во Народното собрание на Македонија.
На 1 септември 1946 година во Скопје ја отворил Првата седница на Македонското народно собрание токму како ''Шаќир Војвода,'' како највозрасен народен пратеник. Починал во Скопје на 17 декември 1962, а бил погребан со високи почести во родниот град - Прилеп. Пред својата смрт војводата во разговор со Лазар Колишевски во 1961 година истакнал:
Претседател на Република

Претседател на државата е функција која е застапена во републиканските системи. Во зависност од организацијата на власта, функцијата претседател на државата може да биде само претставничка, но може да биде и функција со значителни овластувања. Зависно од уставните решенија, претседатателот на државата се избира на период од 4, 5, 6 или 7 години со или без право на реизбор.
1 Поврзано
* Претседател на Република Македонија
Црн дроб

Црн дроб (латински: ''hepar'') или црн џигер — најголемата жлезда кај цицачите. Тежи околу 2 кг. Сместен е на десната страна од стомачната празнина, под дијафрагмата. Се состои од ''лев'' и ''десен резен''. Во десниот резен е сместено жолчното ќесе.
1 Структура
Црниот дроб е црвено-кафеав орган во облик на клин со два лобуси со нееднаква големина и форма. Човечкиот црн дроб обично тежи приближно 1,5 kg и има ширина од околу 15 cm. Постои значителна варијација во големината помеѓу поединците, при што стандардниот референтен опсег за мажи е 970-1.860 g и за жени 600-1,770 g . Тоа е и најтешкиот внатрешен орган и најголемата жлезда во човечкото тело. Сместено во десниот хипохондриум, епигастриумот и досега до лев хипохондриум на абдоминалната празнина, лежи веднаш под дијафрагмата, десно од желудникот и над жолчното кесе.
2 Физиологија
Црниот дроб е и жлезда со најголем број функции, над 500. Некои од поважните се:
*''Метаболична'': регулација на нивото на шеќер во крвта, претворање на амонијакот во уреа, претворање на провитаминот A во витамин A итн.
*''Одбранбена'': Формирање на одбранбени белковини, синтеза на коагулативните фактори, фагоцитоза на стари клетки итн.
*''Детоксикативна'': неутрализација или елиминација на течни или отровни материи, најголем дел од никотинот се детоксицира во црниот дроб.
*''Депонирање'' на: гликоген (околу 20%), витамините A, PP, B-12, K, фолна киселина, крв, бакар и железо
ја создава жолчката за варење на мастите,
помага во одржувањето на нивото на шеќерот во крвта,
создава крвни белковини,
го помага згрутчувањето на крвта,
го контролира создавањето и размножувањето на крвните зрнца,
ги складира витамините,
ги отстранува отровите,
ја складира енергијата,
создава топлина и
уништува микроорганизми
системот за варење.
3 Васкуларизација
Црниот дроб добива двојно снабдување со крв од хепаталната портална вена и хепаталните артерии. Хепаталната портална вена обезбедува околу 75% од снабдувањето со крв на црниот дроб и носи венска крв исцедена од слезината, гастроинтестиналниот тракт и панкреас. Хепаталните артерии го снабдуваат црниот дроб со артериска крв богата со кислород, со што ја опфаќа преостанатата четвртина од неговиот проток на крв. Кислородот се обезбедува од двата извора; околу половина од побарувачката на кислород на црниот дроб се задоволува од хепаталната портална вена, а половина од хепаталните артерии. Хепаталната артерија има и алфа- и бета-адренергични приемници; затоа, протокот низ артеријата е контролиран, делумно, од спланхничните нерви на автономниот нервен систем.
Сексуален криминал

Сексуален кривичен акт:
Под сексуален кривичен акт се подразбира форми на човечко сексуално однесување кое е криминал. Тој што го сторува истото е сексуален напаѓач.
Сексуален криминал:
Под сексуален криминал се подразбира криминал кој подразбира сексуални дејствија и блудничења.
Тој најчесто се наоѓа во форма на проституција и трговија со луѓе.
Исто така, во некои држави стриптизот е забранет, па тој се смета за дел од сексуалниот криминал во таа земја.
Ендокрин систем

Ендокриниот систем е составен од жлездите со внатрешно лачење и од одделни жлездести клетки. Важно да се напомни е тоа дека овие жлезди не образуваат систем во анатомска смисла на зборот, туку во физиолошка. Ендокриниот систем главно е поврзан со регулацијата на метаболитичките процеси во организмот. Неговите реакции се многу поспори и се одвиваат во подолг временски период, за разлика од реакциите на нервниот систем, со кој ендокриниот е поврзан преку хипоталамус-хипофиза врската.
1 Поврзано
* Хормони
* Ендокрини жлезди
* Невро-хуморална регулација
Меѓународна матура

Организацијата на Меѓународна матура (''International Baccalaureate Organisation'') е создадена 1968 година и е признаена како водач во меѓународно-насоченото образование во светот. Тоа е непрофитабилна, мисионерска организација која е прифатена во 1595 училишта во целиот свет. Оваа организација нуди четири вида програми во над 121 држава во светот и има околу 200 000 ученици. Програмите се:
* «Primary Years Programme» — програма, наменета за учениците од пониските одделенија на основното образование;
* «Middle Years Programme» — програма, наменета за учениците од повисоките одделенија на основното образование, како и прва и втора година на средно образование;
* «Diploma Programme» — програма, наменета за учениците од трета и четврта година на средно образование;
* «Career-related Programme» — програма, наменета за учениците од повисоките класови.
Организацијата на Меѓународна матура има свој огранок и во Република Македонија, и тоа во гимназијата „Јосип Броз Тито“ - Скопје.
Во својата програма опфаќа две паралелки - една од трета и една од четврта година средно образование, а дава можност да се изучуваат следниве предмети: математика (ВН), хемија (СН), филозофија (СН), англиски (ВН), ликовно (СН), македонски (ВН), и географија (СН). ВН го означува предметот како предмет кој се изучува на високо ниво, односно ниво кое бара повеќе од учениците.
СН означува стандардно ниво на изучување на предметот.
Македонскиот огранок на Меѓународна матура не дозволува бирање на предмети на изучување, за разлика од другите меѓународни паралелки.
Живец

Живец (или нерв) — сплет од неколку нервни влакна, поврзани меѓусебе со сврзно ткиво, при што телата на невроните се собираат во ганглија. Како и невронот, и
живецот има неколку особини — надразливост, осетливост и спроводливост. Живците влегуваат во коските, разгранети се во мускулите, во органите од системот за варење, крвотокот, размножувачкиот систем и сите други делови на телото. На овој начин, живците го поврзуваат организмот во една единствена целина. Функцијата на живците е спроведување на нервен импулс (преку невроните).
1 Поделба на живците
* осетни живци
* моторни живци
* мешовити живци
Аферентен нервен пат

Аферентниот нервен пат го пренесува нервниот импулс од рецепторите, преку чувствителните нерви до задниот корен од сивата маса на ‘рбетниот мозок, од каде преку продолжениот мозок и мостот на Вароли се пренесува во средниот, малиот мозок и во ретикуларната формација на меѓумозокот. Од тука, аферентниот нервен пат продолжува во кората на големиот мозок до примарните нервни центри.
Затворен тип на крвоток

Затворениот тип на циркулаторен систем се состои од меѓусебно поврзани крвни садови. Во најпроста форма, тој е претставен со дорзален (грбен) и вентрален (стомачен) крвен сад, кои меѓусебе се поврзани со напречни ситни садови. Улогата на срце овде ја има дорзалниот крвен сад, кој се контрахира исто како како кај прстенестите црви. Кај цицачите, затворениот циркулаторен систем е претставен со срце и крвни садови (артерии и вени).
Отворен тип на крвоток

Отворениот тип на циркулаторен систем се состои од крвни или лимфни садови кои не се меѓусебно поврзани.Ваков циркулаторен систем имаат мекотелите,раковидните животни и др.,кај кои телесната течност се излива меѓу ткивата или органите.Кај повисоко организираните ракови постои и срце.
Рецептор

Рецептор или сетилна ќелија е делот од невронот кој прв стапува во контакт со нервниот стимул. Рецепторите можат да бидат ''слободни нервни завршетоци'', ''специјализирани нервни клетки'' за прием на точно определени дразби (краусеови телца, пачиниеви телца итн.) или ''групирани со други ткива'', формирајќи притоа сетилни органи (уво, око итн.).
Во зависност од видот на стимулацијата, рецепторите може да бидат ''хеморецептори, механорецептори, терморецептори, фоторецептори и електрорецептори''.механорецептоатите и фоторецоаптоарите се групирани во групи на клетки (група на ткива и органи) каде што сетилните влакна се групираат нерв (група на нервни влакна)кои ги пренесуваат дразбите до мозокот.
Физиологија

Физиологијата (од грчки: fizis-природа) — биолошка наука која ги изучува животните манифестации на материјата. Таа ги изучува физичките и хемиските фактори кои се вклучени и се одговорни за потеклото, развојот и одржувањето на животот. За да се проучат одредени физиолошки процеси во организмот, треба добро да се познаваат и некои други биолошки науки (цитологија, хистологија, биохемија), како и други природни науки (физика, хемија, физичка хемија). Физиологијата е експериментална наука, бидејќи само на тој начин можат да се изучуваат животните процеси.
1 Поделба на физиологијата
Физиологијата се дели според различни критериуми:
* Физиологија на растенијата
* Физиологија на животните
* Физиологија на човекот
* Физиологија на бактериите
* Физиологија на вирусите
* Физиологија на трудот
* Еколошка физиологија итн.
Тело на нервната клетка

Телото на нервната клетка (латински:neurocit) е најголемиот дел од невронот.Се состои од невроплазма (во која е сместено клеточното јадро),нислови телца,пигментни гранули и неврофибрили.Невроцитот,заедно со дендритите ја образуваат сивата маса од нервното ткиво.
Дендрит

Дендритите (грчки:dendron-дрво) се кусите продолжетоци на невронот кои ги собираат нервните импулси од една или повеќе соседни клетки и ги спроведуваат до телото на нервната клетка.Во нив навлегуваат неврофибрилите.
Неврон

Неврон или нервна клетка — основна единица во градбата на нервниот систем. За разлика од другите клетки во телото, невроните се одликуваат со надразливост, осетливост и спроводливост. Овие одлики се во согласност со нивната специфична функција. Друга одлика што ја прави нервната клетка различна од другите е тоа што таа нема способност за делба, туку таа постојано расте и се развива во текот на животот на поединецот. Особено штетно дејство врз невроните покажуваат никотинот, дрогата и алкохолот.
Секој неврон се состои од:
* Тело на нервната клетка или невроцит
* Дендрити
* Нервни влакна или аксони (неурит-и)
* Шванова клетка,која лачи миелинска обвивка
* Везикули
* Неврофибрили
* Нислови телца
* Пигментни гранули.
1 Поделба на невроните
Невроните се делат според неколку критериуми:
* Според тоа какво е телото на невронот,има ''ѕвездести'',''пирамидални'' или ''вретенести'' неврони
* Според тоа од колку дендрити и неврити се состојат,има ''мултиполарни'' (со повеќе дендрити и еден неврит), ''биполарни'' (со два неврити и без дендрити) и ''униполарни'' (со еден неврит) неврони
* Според тоа од каде до каде ги пренесуваат нервните импулси, има ''чувствителни'' (од рецепторите до ’рбетниот или черепниот мозок), ''интерневрони'' (од ’рбетен до черепен мозок и обратно) и ''моторни'' (од ’рбетниот или черепниот мозок до ефекторите) неврони.
2 Функција на невроните
Основна функција на невроните е спроведување на нервниот импулс низ телото.
2.1 Создавање и спроведување нервен импулс
За да постои нервен импулс,невронот треба да е надразнет, т.е. на него треба да дејствува одреден нервен стимул. Така,кога тој е во мирување (отсуство на дразба), поларитетот на мембраната на невронот останува таква каква што е, односно однадвор е електропозитивна, а одвнатре е електронегативна. Оваа состојба на нервната клетка се означува како мембрански потенцијал, т.е. состојба во која мембраната на невронот е ''поларизирана''.
Кога нервната клетка прима нервен стимул, нејзината мембрана станува пропуслива за натриумот навнатре, а тогаш калиумот е поттикнат да излегува од цитоплазмата во вонклеточната течност, преку каналите за транспорт на јони кои ги содржи самата мембрана. Ова движење на јоните предизвикува ''деполаризација'' на мембраната, т.е. таа однадвор сега е електронегативна,а одвнатре електропозитивна. Потенцијалната разлика што се создава е причина за менување на мембранскиот потенцијал во дејствен потенцијал, т.е. потенцијал на дејствување. Тој како бран на деполаризација (''нервен импулс'') се ''движи'' долж невронот.
Со завршувањето на нервната стимулација, мембраната на клетката се реполаризира, односно се враќа во мирување.
Нервно влакно

Нервните влакна или аксони (латински:neurit-и) се долгите продолжетоци на невроните.Тие ја сочинуваат белата маса од нервното ткиво и учествуваат во спроведување на нервните импулси на големо растојание.Некои аксони можат да достигнат и до 1м.Содржат јони на натриум и калиум,за трансмисија на електро-хемиски сигнал.Аксоните на површината имаат Шванова обвивка која наизменично се стеснува и формира т.н. Ранвиерови стеснувања.Оние аксони кај коишто Швановата обвивка произведува липидна материја миелин се бели по боја и се нарекуваат ''миелински'', додека оние кај коишто таа не произведува миелин се сиви по боја и се нарекуваат ''амиелински''.
Анатомија

Анатомијата или телознание — биолошка наука која се занимава со проучување на структурите на организмот, или поточно, градба на живиот организам.
Анатомски (или претежно анатомски) дисциплини се миологија - наука за мускулите, остеологија - наука за коските, артрологија - наука за зглобовите, спланхнологија - наука за внатрешните органи и слично.
Според предметот на проучување (растение или животно), анатомијата се дели на анатомија на растенијата, анатомија на животните и анатомија на човекот.
Анатомијата е комплексна наука и се состои од ''макроскопска анатомија'', ''микроскопска анатомија'' или хистологија и ембриологија.
* Целта на проучување на ''макроскопската анатомија'' се деловите од организмот што се гледаат со голо око (на пример, органи итн.)
* Целта на проушување на ''микроскопската анатомија'' е структурата на организмот којашто не може на да се види под голо око, а со електронски или светлосен микроскоп (на пример, градба на ткивата, мироскопска градба на органите итн.)
* Целта на ''ембриологијата'' е да ја проучи нормалната градба на организмот од зачнувањето до раѓањето - ''partus'')
Анатомијата се дели и на:
*''Системска анатомија'' - ги проучува структурите на организмот организирани во системи
*''Топографска анатомија'' - ја проучува положбата на структурите во организмот во однос на другите структури
*''Клиничка анатомија'' - ја изучува специфичната градба на организмот за потребите на клиниката, најмногу на хирургијата
Методот којшто го користи анатомијата за истражување и изучување на градбата на организмот е дисекцијата. Тоа е многу стар метод, којшто го воведува таткото на медицината-Хипократ. Името означува режење, расечување, сечење. Преку дисекцијата се сечат и вадат органи од организмот, којшто претходно се подготвува по специјални методи и се фиксира, така што на тој начин најдобро се учи и се увидува положбата на органите (крвните садови, нервите итн.) во организмот.
Биотоп

Биотоп — единица на животниот простор во кој главно владеат воедначени услови за живот (песочен морски брег, планински карпи, езерска шир, еден дел од морето.
Секој тип на биотоп е населен со специфична животна населба (заедница). Всушност, во заедницата, (биоценозата) што населува еден биотоп (на пример, бара), на разни делови на Земјата, може да се најдат различни видови, но заедницата во целина има типичен состав во однос на организационите форми, бројот и количината на организмите. Во еден биотоп различните видови што припаѓаат на една биоценоза имаат различни функции. На пример, на едно дрво (даб) живеат стрижибубите, сеницата и колвачот, но секој од нив различно се однесува кон средината што го опкружува.
Функционалната положба на еден вид во биоценозата неговата улога и активност во процесите на размената на материјата и енергијата во рамките на екосистемот, се означува како еколошка ниша на тој вид.
Хормон

Хормоните се специјализирани хемиски стимулатори,кои се продуцираат од ендокрините клетки,ткива и органи (ендокрини жлезди).Тие се транспортираат до сите делови на телото преку крвотокот,но тие се ефективни само врз дадени целни клетки. Своето дејство,хормоните го покажуваат во многу мали количини.Во зависност од местото на дејствување,тие можат да бидат со ''општо'' дејство (хормон за раст-STH,инсулин,тироидни хормони) или конкретно дејство (TSH,ACTH).Според хемиската структура,има хормони со:
*''Белквинска структура''-белковински (белковински) или пептидни (сите хормони,освен оние од надбубрежните,штитната и половите жлезди)
*''Стероидна структура''-стероидни (хормоните од кората на надбубрежните жлезди и од машките и женските полови жлезди)
*''Аминокиселинска структура''-деривати на аминокиселини (хормони од срцевината на надбубрежната жлезда и штитната жлезда).
0.1 Ослободувачки (рилизинг) хормони
''Ослободувачките (рилизинг) хормони'' се синтетизираат од хипоталамусот и нивна задача е да ја регулираат функцијата на хипофизата.Тие се:
Хормон, Целна жлезда, Ефект
Адренокортикотропин (ACTH), Надбубрежна жлезда, Секреција на гликокортикоиди
Фоликулостимулирачки хормон (FSH), Јајчници, тестиси, Раст на репродуктивниот систем
Соматотропен ослободувачки хормон (GHR), Црн дроб, масно ткиво, Обезбедува раст; липиден & јаглехидратен метаболизам
Тироиден ослободувачки хормон (TRH), Штитна жлезда, Секреција на тироидни хормони
0.2 Хормони со белковинска структура
* Тропни (стимулирачки) хормони
** Соматотропин или STH
** Тиреотропин или TSH
** Адренокортикотропин или ACTH
** Пролактин или LTH (лутеотропен хормон)
** Гонадотропни хормони
*** Фоликуло-стимулирачки хормон или FSH
*** Лутеинизирачки хормон или LH
* Меланотропин или MSH
* Вазопресин или ADH
* Окситоцин
* Инсулин
* Гликагон
* Паратхормон или PTH
* Мелатонин
0.3 Хормони со стероидна структура
* Гликокортикоиди
** Кортизол
** Кортизон
** Кортикостерон
* Минералокортикоиди
** Алдостерон
* Андрогени хормони
** Тестостерон
* Естрогени хормони
** Естрадиол
** Естрон
** Естриол
* Прогестерон
0.4 Хормони со аминокиселинска структура
* Тироксин
* Тријодтиронин
* Калцитонин
* Катехоламини
** Адреналин
** Норадреналин
0.5 Ткивни хормони
''Ткивните хормони'' можат да дејствуваат на самото место каде се излачуваат или преку циркулацијата да дејствуваат на други ткива или органи (како и жлездените).Тие се:
* Еритропоетин
* Хормони од тенко црево
* Атријален натриумуретичен пептид или ANP
* Плацентални хормони
Варење

Варење (дигестија) е процес при кој се обработува храната за да таа може да биде искористена од страна на организмот, за задоволување на енергетските потреби на истиот. Постојат три типа на дигестија на храната:
#''Внатреклеточен''. Најтипична внатреклеточна дигестија има кај праживотните: штом хранливата вакуола се полни со храна, таа веднаш започнува да се движи во цитоплазмата, варејќи ја храната. Потоа, таа се ресорбира во цитоплазмата, со што хранливата вакуола се смалува, а недигерираните состојки од храната се исфрлаат надвор. Внатреклеточно варење има и кај сунѓерите, дел од трепчестите црви и кај копривкарите.
#''Вонклеточен (вонклеточен)''. Се одликува со појавата на специјално диференцирани клетки кои лачат ензими за варење на храната надвор од самата клетка. Ова е следено со формирање на морфо-физиолошки диференциран канал, во кој се излачуваат ензимите и каде се врши дигерирањето (Гастрална празнина, желудник, цревен канал итн.).
#''Преоден''. Кај овие животни (повеќе без‘рбетници), до одреден степен храната се вари внатреклеточно, а одреден- вонклеточно.
Метаболизам

Поимот метаболизам (од грчки ''metabolismos'') опфаќа серија на биохемиски процеси и патишта во кои енергијата од храната се трансформира во организмот и се искористува за одржување и одвивање на сите животни функции во истиот. Специфични белковини во телото го контролираат метаболизмот и секоја биохемиска реакција е координирана со телесната функција. Метаболизмот е константен процес кој започнува со самото зачнување.
При дефинирањето на метаболизмот, важно е да се разликуваат енергетскиот и интермедиерниот метаболизам, иако всушност тие се неодвоиви. Енергетскиот метаболизам е вкупната топлинска продукција во еден организам, додека интермедиерниот ги претставува биохемиските реакции во клетките и ткивата. Генерално, терминот "метаболизам" се однесува на интермедиерниот метаболизам. Исто така треба да се познава и поимот базален метаболизам, кој е мерка за степенот на метаболизам кој се одвива додека единката мирува.
1 Синтеза и разградба
Метаболизмот е балансирачки процес кој вклучува два вида на потпроцеси кои се одвиваат во исто време - изградбата на телесните ткива и складирањето на енергија, како и разградбата на телесните ткива и резервите од енергија со цел добивање повеќе горивен материјал за телесните функции:
* Анаболизам, или конструктивен (асимилациски) метаболизам, се однесува на изградбата и складирањето - растот на нови клетки, одржување на телесните ткива и складирање на енергија за натамошна употреба. За време на анаболизмот, малите молекули се претвораат во поголеми и покомплексни молекули на јаглехидрати, белковини и липиди.
* Катаболизам, или деструктивен (дисимилациски) метаболизам, ги опфаќа процесите кои произведуваат енергија потребна за сите активности во клетките. Во овој процес, клетките ги разградуваат големите молекули (најчесто јаглехидрати и липиди) со цел добивање на енергија. Оваа енергија обезбедува горивен материјал за анаболизмот, го загрева телото и им дозволува на мускулите да се контрахираат, со што телото се движи. Како што сложените хемиски единици се разградуваат во попрости супстанци, отпадните продукти кои притоа се добиваат се отстрануваат од телото преку кожата, бубрезите, белите дробови и цревата.
Енергијата секогаш поминува низ синџирите на исхрана.
2 Ендокрина контрола на метаболизмот
Неколку од хормоните од ендокриниот систем се вклучени во контролата на степенот и насоката на метаболизмот. Тироксинот, хормон кој се произведува и ослободува во штитната жлезда, игра клучна улога во одредувањето на тоа колку брзо или бавно ќе се одвиваат биохемиските реакции во телото.
Друга жлезда, панкреас, секретира хормони кои помагаат да се детерминира дали главната метаболичка активност во одредено време ќе биде анаболичка или катаболичка. На пример, по еден оброк, обично се одвива повеќе анаболичка активност, бидејќи јадењето го покачува нивото на гликоза во крвта. Панкреасот тогаш е стимулиран да секретира инсулин, кој им сигнализира на клетките да ја зголемат својата анаболичка активност.
Црвени крвни зрнца

Еритроцитите се црвените крвни клетки. Тие се едни од формативните елементи на крвта, покрај леукоцитите и тромбоцитите. Еритроцитите имаат форма двојно вдлабнат диск, со должина од 7- 8 микрони и ширина 2 микрони.Кај цицачите тие не содржат јадро и затоа имаат кус животен век (од 80 до 120 дена), додека кај останатите ’рбетници има јадро, со исклучок на дождовниците од родот Batrachosepѕ. Внатрешноста на еритроцитите е исполнета со белковина хемоглобин. Хемоглобинот е воедно и пигментот кој ја дава црвената боја на крвта, а во составот има јон на железо Fe++, кој се сврзува со кислородот од белите дробови и го пренесува низ целиот организам. Овој процес се нарекува оксигенација. По пат еритроцитите ги собираат отпадните материи и ги носат во белите дробови, од каде тие се издишуваат во форма на јаглерод диоксид, а дел од јаглерод диоксидот влегува во состав на хемоглобинот. Бројот на еритроцитите варира во зависност од полот.
Бројот на еритроцитите кај човекот изнесува меѓу 4 и 5 милиони во 1mm³ крв. Во одредени услови бројот на еритроцитите се менува. На пример, при престој на места со надморска височина над 2500м, тој се зголемува. За разлика од тоа, при акутни и хронични крварења, како и при болести што се придружени со намалено создавање или зголемено распаѓање на еритроцитите, бројот на еритроцитите се намалува.
1 Градба
Кај еритроцитите се разликува клеточна мембрана, хемоглобин и строма.
Мембраната кај еритроцитите е составена од двоен липобелковински сплет. Еритроцитната мембрана е лесно пропустлива за вода и тоа во двете насоки, пред сè во зависност на осмотските услови. Така, ако еритроцитите се во хипертонична средина водата излегува од еритроцитите и тие се собираат. Карактеристичната појава на оштетување или разградување на клеточна мембрана на еритроцитите, поради што од нив излегува хемоглобинот, се нарекува хемолиза.
2 Биохемиски состав
Еритроцитите во својот состав најмногу имаат вода (од 60% до 67%), а содржат и мало количество соли. Од органските соединенија во еритроцитите има јаглехидрати, масти, фосфатиди, белковини. Од белковините најважен е хемоглобинот кој претставува 32% од тежината на еритроцитите или над 90% од протоплазмата на еритроцитите.
Ако нема доволно црвени крвни зрнца, тогаш човек може да се чувствува исцрпен и слаб. Тој може да биде блед и лесно да се заморува затоа што телото не го добива сиот кислород што му е потребен. Недостатокот на еритроцити се вика анемија,слабокрвност.
Гликоза

Гликоза (С<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub>) ― прост шеќер. Таа се наоѓа и во крвта на животните, каде што има многубројни функции. Се складира во црниот дроб во вид резервен шеќер-гликоген. Кога резервите на јаглехидратите во организмот се празни, црниот дроб врши претворање на гликогенот во гликоза со што се подмируваат потребите за енергија. При најразлични концентрации на гликоза во организмот, настануваат хипергликемија или хипогликемија.
1 Историја
Гликозата за прв пат била изолирана од суво грозје во 1747 година од германскиот хемичар Андреас Марграф.
2 Хемиски и физички својства
Гликозата образува бели или безбојни цврсти материи кои се многу растворливи во вода и оцетна киселина, но слабо растворливи во метанол и етанол. Тие се топат при 146 Целзиусови степени (''α'') и 150 Целзиусови степени (''β''), и распаѓање почнувајќи од 188 Целзиусови степени со ослободување на различни испарливи производи, што на крајот остава остаток од јаглерод. Гликозата има pK вредност од 12,16 на 25 Целзиусови степени во вода.
Со шест јаглеродни атоми, таа е класифицирана како хексоза, поткатегорија на моносахариди. -гликозата е една од шеснаесетте алдохексозни стереоизомери. -изомер, -гликоза, исто така позната како декстроза, се јавува нашироко во природата, но -изомерот , -гликоза, не. Гликозата може да биде добиена со хидролиза на јаглехидрати како млечен шеќер (лактоза), шеќер од трска (сахароза), малтоза, целулоза, гликоген итн. Декстрозата најчесто комерцијално е произведувана од пченкарен скроб во Соединетите Држави и Јапонија, од компир и пченичен скроб во Европа и од тапиочки скроб во тропските области. Постапката на производство користи хидролиза преку испарување под притисок на контролирана pH во млаз проследено со понатамошна ензимска деполимеризација. Неврзаната гликоза е една од главните состојки на медот.
3 Галерија