teologija;društvo;Srbija;Srpska pravoslavna crkva;theology;society;Serbia;Serbian Orthodox Church;info:eu-repo/classification/udc/271.222-1(497.11)

<s>Serbian Theology in Contemporary Society Povzetek: U ovom radu se razmatra mesto i uloga teologije u savremenom srpskom društvu.</s><s>Posebna pažnja je posvećena izazovima sa kojima se teologija poslednjih decenija suočava pri delovanju u javnoj sferi kao i perspektivama za dalje određenje kompleksnog odnosa između Crkve odnosno teologije i društva.</s><s>Ključne besede: teologija, društvo, Srbija, Srpska pravoslavna crkva Abstract: This paper reflects upon the place and the role of theology in contemporary Serbian society.</s><s>A special attention was dedicated to analysing the challenges that theology of the last decades had confronted in the context of its engagement in the public sphere, and to the perspectives for the further consideration of the complex relationship between the Church Key words: theology, society, Serbia, Serbian Orthodox Church Uvod</s>
<s>Svako razmatranje mesta i uloge teologije u jednom društvu nužno pokre će pitanje šta je u stvari teologija i da li teologija treba da traži nešto izvan svojih izvornih i prirodnih okvira, tj. izvan crkvene zajednice čiju veru artikuliše?</s><s>Da li teologija kao reč o Bogu i dolazećem Carstvu Božijem uopšte i, ako da, u kojoj meri treba i mora da bude »savremena« i da se kroz dijalog bavi različitim, po prirodi promenjivim i prolaznim, društvenim fenomenima i akterima?</s><s>Sa druge strane, postavlja se i pitanje na koji način jedno društvo artikuliše sopstvene stavove – da li kroz dijalog svih zain teresovanih društvenih aktera ili kroz autoritativno delovanje jednog ili više aktera sa pozicije moći?</s><s>U konkretnom slučaju postavlja se i pitanje kako drugi društveni akteri posmatraju teologiju i da li su spremni da je uključe u dijalog odnosno da je ne isključuju iz njega ili su, nošeni nekim 250</s>
<s>RADE KISIĆ sekularističkim duhom proteklih vremena, koji neutemeljeno povezuju sa savremenim demokratskim tekovinama odvajanja crkve od države, tek spremni na to da kao »autentično mesto teologije« vide isključivo crkvenu portu?</s>
<s>U ovom tekstu biće predstavljeno samorazumevanje srpske pravoslavne teologije u pogledu njenog mesta i uloge u društvu kao i način na koji društvo u Srbiji vidi teologiju i njenu relevantnost u različitim društvenim procesima.</s><s>Sam termin »teologija« ovde se koristi u njegovom najširem i najopštijem značenju, a to je iskaz Crkve (u svoj njenoj sveobuhvatnosti) o Bogu, čoveku i spasenju.</s><s>Pritom se ovde neće praviti posebna razlika između npr. zvaničnih saopštenja Svetog Arhijerejskog Sabora, akademske teologije, individualnih stavova pojedinih teologa i sl. jer bi jedno takvo razlikovanje iziskivalo mnogo obimnije istraživanje koje bi prevazilazi lo granice ovog skromnog rada.</s><s>Takođe, ovako postavljena tema nužno podrazumeva izvesna uopštavanja i sigurno je da u tekstu ovog obima ne može predstavljena sva kompleksnost i različitost samorazumevanja teologije u njenom odnosu prema društvu niti sva složenost širokog pojma »društvo« i njegovih stavova prema teologiji, odnosno njegovih »očekiva nja« od teologije.</s><s>U radu će stoga shematizovano biti predstavljene samo ključne tendencije u ovim odnosima, koje su u realnosti svakako više slojnije i kompleksnije nego što to u ovom radu može biti predstavljeno.</s><s>Takođe, govoriti o odnosu teologije i društva a ne pre svega o odnosu Crkve i društva ne znači nikakvo odvajanje teologije od Crkve, što u sva kom slučaju niti je moguće niti bi bilo smisleno, nego je ovde reč o tome da je tema ovog teksta pre svega teologija kao jedan od načina na koji se Crkva obraća i deluje u široj društvenoj zajednici.</s><s>1 Teologija i društvo</s>
<s>Kada je reč o samorazumevanju teologije u pogledu njenog odnosa prema društvu teologija je kroz istoriju stajala i uvek stoji pred dva iza zova, odnosno dve krajnosti.</s><s>Prva krajnost bi bila nekritička otvorenost prema njoj savremenom svetu i prilagođavanje odnosno saobražavanje prolaznom »duhu vremena« određene epohe, što sa sobom nosi opasnost od relativizacije istina hrišćanske vere ili od »utapanja« hrišćanske teologije u neke druge srodne nauke (npr. sociologiju, psihologiju, filozofiju).</s><s>Druga 251</s>
<s>SRPSKA TEOLOGIJA U SAVREMENOM DRUŠTVU krajnost bi bila zatvaranje teologije u samonametnute ograde i suštinsko, iako ne formalno, odbacivanje dijaloga sa savremenim društvom a sve to najčešće u ime navodnog očuvanja čistoće hrišćanske vere ili, još gore, zbog suštinske nezainteresovanosti za izazove pred kojim se nalazi savre meni čovek, odnosno zbog nemogućnosti da se na njih odgovori na adek vatan način.</s>
<s>Uprkos brojnim izazovima i povremenoj jakoj unutrašnjoj dinamici savre mena srpska teologija ipak je ostala daleko od ovih krajnosti, tj. nijedan od »aktera na teološkoj sceni« ne ide u pomenute krajnosti, niti bi to od govaralo njihovom samorazumevanju.</s><s>Međutim to na žalost ipak ne znači da ne postoje neki pokreti koji naginju jednoj ili drugoj krajnosti.</s><s>Kada je reč o onima koji u hrišćanskom načelu »Crkva nije od ovog sveta ali jeste za ovaj svet« naglašavaju prvi deo, tj. da Crkva nije od ovoga sveta, može se primetiti da kod pojedinaca postoji jasna tendencija koja naginje ka og rađivanju od sveta odnosno ka isticanju distinktivnog karaktera hrišćanstva u odnosu na spoljašnji svet.</s><s>Krajnosti u ovim tendencijama mogu se pri metiti u nekim tzv. konzervativnim krugovima u Crkvi (ili mnogo češće u nekim zajednicama odvojenim od Crkve), koji u samoproklamovanoj težnji za očuvanjem autentičnog hrišćanskog identiteta isti taj identitet posmatraju na jedan izrazito statičan i nekomunikativan način.</s><s>Koristeći savremene mogućnosti komunikacije i razmene i promovisanja ideja (pre svega internet) zagovornici ovakvih stavova ističu principijelnu nespojivost hrišćanstva sa savremenim konceptima moderne i pluralizma, stvarajući tako od takvih zajednica mesta samodovoljnih i samozadovoljnih pojedi naca koji pritom ne prežu ni od oštre kritike crkvene jerarhije i teologa koji ne dele njihovo shvatanje Crkve i hrišćanstva, a pomenuta kritika neretko ide i do apsolutnog odbacivanja bilo kakvog autoriteta Crkve.</s><s>Najreprezentativniji primer delovanja ovih ne toliko brojnih koliko glasnih krugova jeste striktno odbacivanje i bespoštedna kritika bilo kakvih eku menskih i međureligijskih odnosa, kao i izrazito negativni stavovi prema inoslavnim crkvama i verskim zajednicama.</s><s>Premda se takvi glasovi zvanič no ignorišu, a sa druge strane Srpska pravoslavna crkva zajedno sa gotovo svim drugim pravoslavnim Crkvama učestvuje u ekumenskom dijalogu na različitim bilateralnim i multilateralnim nivoima, očigledno je da anti -ekumenski stavovi ovih krugova ipak imaju odjeka ne samo u srpskom nego i u kontekstu drugih pravoslavnih Crkava.</s><s>Najbolje svedočanstvo 252</s>
<s>RADE KISIĆ toga predstavlja činjenica da se i sam Sveti i Veliki Sabor održan na Kritu 2016. godine bavio ovim pitanjem.</s><s>U dokumentu naslovljenom Odnosi Pravoslavne Crkve sa ostalim hrišćanskim svetom stoji: »Pravoslavna Crkva smatra da je za osudu svako razbijanje jedinstva Crkve, bilo da dolazi od po jedinaca ili grupa, pod izgovorom čuvanja ili navodne odbrane istinskog Pravoslavlja.« (Sveti i Veliki Sabor Pravoslavne Crkve 2017, 193) Temeljno teološko polazište pomenutih pojedinaca i grupa jeste upravo čuvanje ili odbrana vere, koja je, prema njihovom mišljenju, u savremenom svetu ugrožena od strane čitavog niza činilaca (sekularizacije, modernih koncepata ljudskih prava, ekumenskih odnosa, itd.).</s><s>U tako shvaćenom svetu Crkva i teologija se nalaze u nekoj vrsti neprijateljskog okruženja i neophodna je budnost i odbrana od tih neprijatelja.</s><s>Ovakve pojave, kojih je u istoriji hrišćanstva bilo mnogo, se u istraživačkoj literaturi identifikuju kao poseban tip verskog fundamentalizma – tradicionalizam (Krstić 2012, 130).</s><s>Njihovo shvatanje teologije i mesta teologije u društvu je izrazito anti-moderno, anti-naučno, anti-ekumensko a svoje uporište nalaze i u izvesnom anti-zapadnom raspoloženju koje je posebno od devedesetih godina prošlog veka prisutno u delovima srpskog društva (ma koliko god podela na istok i zapad danas bila anahrona i besmislena).</s><s>Suštinsko obe ležje ovakvih pokreta jeste nemogućnost i nemanje želje za dijalogom sa savremenim svetom odnosno insistiranje na jednoj »šizofrenoj« pode ljenosti između Crkve i »sveta« koji je okružuje, a čije tekovine u stvari predstavljaju njeno životno okruženje.</s>
<s>Međutim, ceo problem se može postaviti i u šire okvire: »Celokupno pra voslavlje još nije ušlo u suštinski susret i dijalog sa modernom.</s><s>Ono se za držalo na stavovima premoderne i zato često izgleda anahrono, vezano za ruralne, a ne gradske sredine, sa agrarnom simvolikom i primerima« (Krstić 2012, 133).</s><s>Aleksandar Šmeman oštro kritikuje ove tendencije u pravoslavlju, govoreći da pravoslavna svest još uvek nije primetila »pad Vizantije, reforme Petra Velikog Š…</s><s>Ć, revoluciju uma, nauke, životnog stila, oblika života …</s><s>Ukratko, nije primetila istoriju.</s><s>Š…</s><s>Ć Umesto da razume pro mene i da se suoči sa njima, Pravoslavlje je bivalo pritisnuto njima.</s><s>Ljudi su bežali – Svetim Ocima, tipiku, katolicizmu, jelinizmu, duhovnosti, strogo definisanom načinu života, bilo gde.</s><s>Š…</s><s>Ć Pobeći ili negirati jače je nego prihvatiti.</s><s>Lakše je očajnički se držati starog kalendara, slova zakona do tan čina, strahovati i ljutito se braniti.« (Dnevnik oca Aleksandra Šmemana 253</s>
<s>2015, 50) Premda se ova karakterizacija Pravoslavlja naravno ne može pri meniti na kontekst celokupne Srpske pravoslavne crkve, ona ipak odlično oslikava tradicionalističke tendencije u pomenutim konzervativnim kru govima.</s><s>Teologija koja sleduje ovim tradicionalističkim tendencijama je u suštini zatvorena, nekomunikativna, apologetski nastrojena i nesposobna za svoju suštinsku misiju – svedočanstvo Reči Božije i propoved dolazećeg Carstva Božijeg.</s>
<s>Međutim, krugovi koji zastupaju ovakve stavove su u srpskoj Crkvi i teo logiji ipak marginalna pojava.</s><s>Većina »aktera na srpskoj teološkoj sceni« okrenuta je dijalogu sa savremenim svetom, svesna svoje odgovornosti u ovom vremenu i nastoji da dâ svoj doprinos u razmatranjima najrazličiti jih društveno relevantnih pitanja i tema.</s><s>U vreme »povratka« Crkve u javni prostor, odnosno sredinom 80-tih godina prošlog veka, teolozi (između ostalih sada umirovljeni episkop Zahumsko-Hercegovački i Primorski Atanasije Jevtić) su tako učestvovali u brojnim debatama o različitim aktuelnim pitanjima.</s><s>Na dnevnom redu tada su često bila teme vezane za slom komunizma i time uzrokovani ideološki vakuum kao i potrebu preosmišljavanja narodnog i nacionalnog identiteta.</s><s>Stepen prisutnosti teologa u javnom životu je vremenom rastao i teologija i teolozi su polako zauzimali svoje mesto u javnoj sferi i bivali su sve aktivniji i kada je reč o diskusijama koje se tiču i mnogih drugih tema bliskih teologiji i srodnim naučnim disciplinama.</s><s>Tako danas više nije retkost da teolozi učestvuju u tribinama koje se tiču raznih etičkih i bioetičkih tema ili da se u svojim delima bave informacionim tehnologijama iz perspektive pravoslavne antropologije (Subotić 2013).</s><s>Na studentskim tribinama koje organizuju studenti Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta danas se raspravlja o te mama kao što su »Hrišćanstvo i ateizam« i ove tribine nailaze na zavidno interesovanje.</s>
<s>Ovaj ulazak teologije i teologa u javnu sferu svakako nije samo rezultat promene društveno-političkih okolnosti nego je to i rezultat jake želje teologa da učestvuju u javnom životu.</s><s>Kao ilustracija ove tvrdnje mogu se navesti aktivnosti Hrišćanskog kulturnog centra čiji je osnivač i višego dišnji predsednik bio protojerej-stavrofor prof. dr. Radovan Bigović.</s><s>Ovaj centar je dugi niz godina organizovao naučne konferencije, tribine, ok rugle stolove i druge projekte u okviru kojih su teolozi zajedno sa drugim naučnicima raspravljali o odnosu hrišćanstva i demokratije, hrišćanstva 254</s>
<s>RADE KISIĆ i evropskih integracija, hrišćanstva i ljudskih prava, itd.</s><s>Veoma uspešan primer jednog šireg dijaloga u kome učestvuju teolozi su takođe godišnji naučni skupovi Teologija u javnoj sferi koje od 2014. godine u Trebinju organizuje Eparhija Zahumsko-Hercegovačka i Primorska, a na kojima o različitim društvenim, naučnim i umetničkim temama raspravljaju teolozi različitih crkava i verskih zajednica, stručnjaci iz raznih naučnih oblasti, političari, umetnici.</s>
<s>Pored toga, na prisustvo teologije u javnoj sferi veliki uticaj su imali poje dinci koji su se bavili temama bliskim teologiji iako sami nemaju formalno teološko obrazovanje.</s><s>Najreprezentativniji primer u ovom slučaju je sva kako akademik Vladeta Jerotić, koji je kao neuropsihijatar i psihoterapeut objavio niz knjiga i održao mnoštvo predavanja u kojima je na zanimljiv i kreativan način između ostalog povezivao teologiju i psihologiju.</s><s>Na veću prisutnost teologa u javnoj sferi značajnu ulogu su imali mediji, kako crkveni tako i oni drugi.</s><s>Polazeći od saznanja da mediji nisu samo mesto komunikacije sa društvom nego i sa svojim vernicima Crkva je po čela da osniva radijske i televizijske stanice (npr. radio Slovo ljubve i TV Hram u Beogradu) koje između ostalog takođe nude prostor za razma tranja društvenih pitanja iz perspektive teologije odnosno predstavljaju svojevrsno mesto susreta i dijaloga različitih društvenih aktera.</s><s>U tom kon tekstu posebnu ulogu igraju tzv. »svetovni« mediji koji imaju mnogo veću recepciju i dopiru do širih društvenih slojeva.</s><s>Uvidom u Medijski arhiv Ebart kao i u istraživanje »Srpska pravoslavna crkva u štampanim medijima 2003 – 2013« (Vukašinović 2014a; Vukašinović 2014b; Vukašinović 2015b) očigledno je da teolozi imaju određenu medijsku pažnju.</s><s>Mediji se pritom najčešće bave temama koje se tiču života i istorije Crkve, međucrkvenih i međureligijskih odnosa, itd.</s><s>Bitno je napomenuti da vrata medija teolo zima danas nisu zatvorena i da oni dobijaju priliku za iznošenje stavova o određenim društveno relevantnim pitanja.</s><s>Ipak, ne ulazeći na ovom mestu u podrobnije razmatranje kvaliteta medijskog izveštavanja o Crkvi i teologiji (Vukašinović 2015a), treba napomenuti da kvalitet medijskog izveštavanja o Crkvi i teologiji neretko nije na zavidnom nivou i tu još uvek ima dosta prostora za napredak.</s><s>Pored toga, iz perspektive Crkve i teolo gije poseban problem predstavlja činjenica da medijska pažnja ponekad može biti kontraproduktivna, tj. da se ona negativno odražava na mesto i položaj teologije u društvu.</s>
<s>Međutim, uprkos medijskoj pažnji, koja je svakako mnogo veća negoli što je to bio slučaj u drugoj polovini prošlog veka, teško je oceniti u kojoj meri teolozi i teologija mogu da utiču na društvene procese odnosno u kojoj meri različiti društveni akteri teologiju i teologe vide kao relevantnog sa govornika.</s><s>Ovo pitanje treba posmatrati u širem kontekstu jer kada je reč o teologiji većina društvenih aktera kao prvog sagovornika po tom pitanju naravno vidi Crkvu i njihov stav prema mestu i značaju teologije u društvu je uslovljen njihovim viđenjem mesta i uloge Crkve u društvu.</s><s>Međutim, tri deset i više godina nakon »povratka« Crkve u javnu sferu rasprave o mestu i ulozi Crkve u društvu i a time i teologije još uvek nisu okončane i teško da se nadzire neki opšti konsenzus po tom pitanju.</s><s>Kao ilustracija ove tvrdnje mogu poslužiti dva događaja: ponovno uvođe nje veronauke u školski obrazovni sistem u Srbiji 2001. godine i povratak Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u sastav Univerziteta u Beogradu 2004. godine.</s><s>Naime, deo javnosti imao je ozbiljne zamerke na uvođenje veronauke u školski sistem ne samo zbog brzine i načina na koji je ovaj predmet vraćen u škole (dekretom vlade premijera dr Zorana Đinđića), nego i zbog stava da veronauka po svojoj prirodi nema šta da traži u držav nim školama, već da je njeno mesto u crkvama.</s><s>Pored toga jedan od prigo vora je bio i da ona ne doprinosi toleranciji tj. da vodi ka segregaciji među decom.</s><s>Premda su ovakvi prigovori neopravdani, još uvek se u javnom diskursu povremeno mogu čuti slične ocene kao i zahtevi da se konfesio nalna verska nastava izmesti iz škola, jer navodno predstavlja »strano telo« u obrazovnom sistemu.</s><s>Uprkos tome što otprilike polovina školske dece rado bira i pohađa veronauku kao obavezni izborni predmet, još uvek postoje nedoumice oko dalje sudbine i statusa verske nastave u državnim školama.</s>
<s>Slično je protekao i povratak Bogoslovskog fakulteta u sastav Univerziteta.</s><s>Premda je Bogoslovski fakultet bio suosnivač Univerziteta u Beogradu (Šijaković 2010, 9) odlukom Vlade NR Srbije od 15. februara 1952. godine on je kao državna škola ukinut, odnosno odlukom od 30. juna iste godine isključen je iz sastava Beogradskog univerziteta (Janjić 2018, 771–772).</s><s>Iako bilo sasvim jasno da je tu reč o odluci isključivo ideološkog karaktera njeno poništenje 2004. godine i povratak Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta 256</s>
<s>RADE KISIĆ u sastav Univerziteta nisu protekli bez otpora.</s><s>Pored određenih prigovora pravne prirode pojedinci su iznosili sumnje u vezi pripadnosti fakulte ta na kome se izučava vera zajednici fakulteta (univerzitetu) gde se ne guje kritičko mišljenje i smatrali su da Bogoslovski fakultet i Beogradski Univerzitet treba da ostanu odvojene ustanove.</s><s>Sa druge strane, mnogi fakulteti Beogradskog fakulteta podržali su ovu odluku vlade Republike Srbije i pozdravili povratak Bogoslovskog fakulteta.</s><s>Oba ova primera (i veronauke i Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta) odlično ilustruju jedan ambivalentan stav dela srpskog društva prema Crkvi i teologiji.</s><s>Naime, uprkos pomenutim »otvaranjima« javnog prosto ra crkvama i teologiji, još uvek se u javnosti često postavlja pitanje da li i u kojim oblastima javnog života Crkva treba da bude prisutna i da deluje?</s><s>Kritičari Crkve često postavljaju pitanje da li Crkvi treba dopustiti da se »meša« u stvari koje se tiču društveno-političkog uređenja?</s><s>Posebno iz tzv. liberalno-demokratskih (ili »građanskih«) krugova se neretko čuju povici o »klerikalizaciji države«, o »gubljenju sekularnog karaktera države«, odnosno o ugroženosti osnovnih ljudskih prava svih građanki i građana kao posle dici navodne klerikalizacije društva.</s><s>Vrlo često se izricanje stava Crkve o raznim pitanjima (od opstanka Crkve na prostorima Kosova i Metohije pa do brige o natalitetu) u pojedinim krugovima tretira kao upadanje u »tuđi prostor«.</s><s>U pozadini takvih stavova stoji stav da su granice crkvenog delovanja omeđene crkvenim dvorištem odnosno da se granice crkvenog delovanja iscrpljuju u propovedi sopstvenim članovima i eventualnim hu manitarnim aktivnostima.</s>
<s>Nemoguće je i nepotrebno na ovom mestu ulaziti u pobijanje ovih sta vova (pobijanja stava o navodnoj klerikalizaciji društva u Srbiji vidi kod Marković 2007), koji svoje poreklo očigledno ne vuku iz sekularno-demo kratskih tekovina na koje se njihovi zastupnici (posebno iz krugova dela laičke inteligencije izvan okvira Crkve) rado pozivaju, nego iz nekadaš njeg komunističkog nasleđa (Vukašinović 2007, 92).</s><s>Međutim, ovi stavovi skreću pažnju na još uvek očigledno otvoreno pitanje, a to je mesto crkava i verskih zajednica u društvu odnosno u javnoj sferi.</s><s>Za razliku od većine zapadnih zemalja gde se mesto crkava u društvu vekovima oblikovalo (između ostalog i pod uticajima prosvetiteljstva, sekularizacije, stvaranja nacionalnih država) Srbija je, zahvaljujući istorijskim dešavanjima i slo ženim društveno-političkim procesima, neke od stanica na ovom putu 257</s>
<s>SRPSKA TEOLOGIJA U SAVREMENOM DRUŠTVU definisanja mesta crkve u javnom prostoru »preskočila«.</s><s>Nakon ubrzanog proterivanja crkava iz javnosti nakon Drugog svetskog rata dogodio se go tovo jednako brz povratak crkava na javnu scenu, koji nije pratio širi kon senzus o mestu i ulozi crkava i verskih zajednica u društvu.</s><s>Posledice toga su, pored gore pomenutih predrasuda o klerikalizaciji, različita viđenja delovanja Srpske Pravoslavne Crkve u javnosti, odnosno različita očekiva nja od Crkve: »Evidentno je da se Crkvi ne dozvoljava svesnija i savesnija uloga u javnoj sferi kroz kritiku političke i društvene stvarnosti.</s><s>Ukoliko Crkva to čini, onda demaskira mir i spokojstvo, izaziva poredak i eko nomsko ustrojstvo života.</s><s>I najveći kritičari Crkve prigovaraju joj zbog manjka humanitarnih aktivnosti, ali isto tako i zbog pojačanih političkih aktivnosti.</s><s>Tradicionalni vernici zameraju ukoliko Crkva ne radi korisne društvene stvari i ne vole njeno mešanje u politiku.</s><s>Najkonzervativniji slojevi pak prebacuju joj nedostatak nacionalne i tradicionalne budnosti, zahtevajući Njenu veću aktivnost na održavanju nacionalnog identiteta, tradicije i folklora.« (Jović 2018, 21)</s>
<s>Mnogo je faktora koji su uticali i utiču na ovako različite poglede na mesto i ulogu Crkve u društvu.</s><s>Najvažniji je svakako nepoznavanje toga šta Crkva kao Telo Hristovo uistinu jeste i na koji način se ovde i sada projavljuje njen eshatološki identitet, odnosno kako se činjenica da je Crkva pre svega Ikona Carstva Božijeg održava na njeno ovozemaljsko postojanje i delo vanje.</s><s>Ovo nepoznavanje utiče na to da mnogi Crkvu pre svega vide ili kao čuvara nacionalnog identiteta ili kao humanitarnu organizaciju ili kao mesto negovanja privatne pobožnosti, a potom često i kritikuju Crkvu jer ona ne ispunjava »zadatke« koje oni pred nju postavljaju.</s><s>Sa druge strane, mnogi društveni akteri u Srbiji Crkvu i teologiju neretko posmatraju kao anahronu, savremenom čoveku stranu i nerazumljivu i kao onu koja svoj sadržaj iscrpljuje u, doduše prelepim ali savremenim shva tanjima dalekim, crkvenim obredima.</s><s>Zbog toga ni ne mogu da vide bilo kakvu društvenu relevantnost teologije i smeštaju je isključivo u okvire crkvene zajednice, odnosno potiskuju je na margine društvenih događanja.</s><s>Pored toga, poseban izazov za javnu percepciju teologije u lokalnom kon tekstu čini povezivanje teologije odnosno Crkve sa nacionalnim, a neretko i nacionalističkim, idejama i ideologijama.</s><s>Od početka devedesetih godina prošlog veka brojni su primeri raznih političkih pokreta (između ostalih 258</s>
<s>RADE KISIĆ i onih desničarskih) koji su zarad ostvarenja svojih ciljeva zloupotreblja vali pravoslavlje i njegove simbole (Krstić 2012, 129) obezbeđujući na taj način sebi ideološku pozadinu.</s><s>Za pravoslavne Crkve karakteristična veza između nacionalnog i crkvenog identiteta iskorišćena je u ovom slučaju za učvršćivanje nacionalnog identiteta bez promišljanja o pravoj prirodi jednog takvog povezivanja i bez promišljanja o tome koji je identitet pre vashodniji.</s><s>Međutim, načelno i najčešće ritualno i deklarativno prihvatanje hrišćanskih istina nije sprečavalo slična udruženja i pokrete da zastupa ju hrišćanstvu potpuno suprotne rasističke i druge poglede.</s><s>Međutim, Crkva je ponekad bivala i još uvek biva neopravdano percipirana kao neko ko ideološki stoji iza takvih pokreta, odnosno kao neko ko, makar prećutno, podržava takve pokrete.</s><s>Posledice toga Crkva još uvek trpi.</s><s>3 Teologija kao dijalog</s>
<s>Pomenuti izazovi svakako su dodatno zakomplikovali proces određe nja mesta i uloge teologije (a pre svega naravno i Crkve) u savremenom srpskom društvu, koje nalazeći se i samo u složenim postsocijalističkim i tranzicionim vremenima još uvek nije formiralo jedan stabilan društve no-politički i vrednosni sistem u okviru koga bi svi društveni akteri imali manje ili više jasno određene uloge.</s>
<s>Posmatrano iz perspektive Crkve i teologije stvari su u tom pogledu ipak dosta jasne.</s><s>Uprkos svim promenama kroz koje je teologija prošla u pro teklih dvadeset vekova hrišćanstva njena uloga se nije menjala, tj. uloga teologa prema rečima Žana Danijelua »jeste da se poput anđela kreće po Jakovljevim ljestvama, između vječnosti i vremena, te da između toga dvoga kuje uvijek nove veze« (citirano prema Gibellini 1999, 168).</s><s>Upravo ovo kovanje stalno novih veza podrazumeva sa jedne strane neprekidnu usmerenost ka dolazećem Carstvu Božijem, što i jeste suština hrišćanske poruke, a sa druge strane duboku ukorenjenost i apsolutno prihvata nje konkretnog sveta u kome Crkva prebiva i kojeg je pozvana da spasi.</s><s>Samim tim dilema da li teologija mora da bude »savremena« i da li mora da ozbiljno uzima u obzir različite društvene fenomenima i aktere je u suštini lažna odnosno nepostojeća.</s><s>Na liturgiji sv. Jovana Zlatoustog, koja se u pravoslavnim hramovima najčešće služi, u molitvi anafore se ističe da Hristos »Samog Sebe predade za život sveta« (Jn 6,51), a to uvek znači 259</s>
<s>SRPSKA TEOLOGIJA U SAVREMENOM DRUŠTVU i za život Crkvi savremenog sveta, modernog sveta.</s><s>Stoga teološki izraz bivajući potpuno ukorenjen u Predanju Crkve, nikada ne sme biti isključivo okrenut ka prošlosti nego mora biti savremen i saobražen svetu i čoveku kome je upućen.</s>
<s>Kada se sagleda mesto teologije u javnoj sferi i odnos društva prema Crkvi i teologiji očigledno je izvesno »nesnalaženje« oko mesta i uloge crkava i verskih zajednica u savremenom srpskom društvu.</s><s>Društvo odnosno deo društva kao da ne zna šta će sa crkvama, a sa druge strane, ponekad se čini kao i da crkve tek ispituju granice i mogućnosti svog delovanja u javnom prostoru.</s><s>Premda je proces definitvnog razrešenja ovog »nesna laženja« tek pred nama, ipak je moguće postaviti neke smernice za njegovo razrešenje.</s><s>Najpre, pored svog suštinskog eshatološkog usmerenja Crkva postoji u određenom vremenu i prostoru odnosno u određenom društvu i kao deo tog društva odnosno kao društveni akter ima pravo i obavezu da slobodno i odgovorno propoveda i deluje shodno svom učenju, a u najboljem interesu ne samo njenih vernika nego i celokupnog društva jer je i pozvana da propoveda Hrista svim narodima (Mt 28, 19).</s><s>Svako onemogućavanje ovoga od strane državnih ili nekih drugih struktura do velo bi u pitanje temelje na kojima samo demokratsko uređenje počiva.</s><s>Sa druge strane, crkvena propoved, delovanje i teologija u najširem smislu tog pojma bi uvek morali postojati u formi dijaloga koji bi se odvijao kroz pažljivo slušanje i poštovanje drugosti sagovornika.</s><s>Teologija koja oslu škuje pitanja koja postavlja savremeni čovek i društvo i otvoreno odgovara na njih jasnim i razumljivim jezikom jeste autentična teologija koja tako predanjski stoji na liniji najvećih Otaca Crkve.</s><s>U savremenom pluralistič kom društvu ne postoje povlašćene pozicije u dijalogu niti se dijalog može svesti samo na saopštavanje činjenica, makar to bile i najveće otkrivenjske istine.</s><s>Teologija koja ne neguje kritičku svest, kao i teologija koja ne deluje po principu »pitanje – odgovor« sama ugrožava ne samo svoje mesto u dru štvu nego i svoje mesto i značaj u Crkvi.</s><s>U jednoj pluralističkoj javnoj sferi u okviru koje su društveni akteri često konkurenti jedni drugima po mno gim pitanjima neophodno je da Crkva i teologija projave svoj autentični jevanđelski glas i time pokažu svoju relevantnost u društvu i za društvo.</s><s>260</s>
<s>Raković.</s><s>Univerzitet i srpska teologija.</s><s>Istorijski i prosvetni kontekst osnivanja Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta</s>


Atanasije Jevtić;liturgija;služebnik;liturgijska obnova;liturgijska polemika;Atanazije Jevtič;liturgika;liturgična obnova;liturgična polemika;info:eu-repo/classification/udc/271.2-528-549

<s>Povzetek: Prispevek episkopa Atanasija (Jevtića) k sodobni liturgični polemiki v SPC Avtor ob analizi štirih zbornikov liturgičnih tekstov in enem prevodu – rekonstrukciji Liturgije sv. Janeza Zlatoustega iz 14. stoletja – kaže osnovne zakonitosti liturgične teologije episkopa Atanasija Jevtića.</s><s>V delu odkriva dinamičen in ustvarjalen, vendar hkrati tradicionalen pristop vzajemnega prežemanja in preloma zakona vere in zakona molitve, kar je značilno za teologijo tega avtorja.</s><s>Ključne besede: Atanasije Jevtić, liturgika, liturgična obnova, liturgična polemika.</s><s>Abstract: Autor u radu analizirajući četiri zbornika liturgijskih tekstova i jedan prevod – rekonstrukciju Liturgije Svetog Jovana Zlatoustog iz 14. veka pokazuje osnovne principe liturgijske telogije Episkopa Atanasija Jevtića.</s><s>On otkriva dinamičan i stvaralački a istovremeno tradicionalan pristup uzajamnog prožimanja i prelamanja zakona vere i zakona molitve koji karakterišu teologiju ovog autora.</s><s>Ključne reči: Atanasije Jevtić, liturgija, služebnik, liturgijska obnova, liturgijska poleSummary: Bishop Athanasius’s (Jevtić) contribution to the contemporary liturgical polemics in the SPC</s>
<s>Author of this paper by analyzing the four collections of liturgical texts and a translation - the reconstruction of the Liturgy of St.</s><s>John Chrysostom from 14th century shows the basic principles of liturgical theology of the Bishop Athanasius Jevtic.</s><s>He reveals the dynamic and creative and at the same time the traditional approach of mutual interaction and refraction of law of faith and law of prayer that characterize the theology of Bishop Jevtic.</s><s>Key words: Athanasius Jevtic, liturgy, Service book, liturgical renewal, liturgical controversy.</s>
<s>Vek iz koga smo ne tako davno iskoračili, odlikovao je veliko interesovanje za problematiku liturgijskog života Crkve i svega što iz toga proizilazi.</s><s>Naravno, da takva interesovanja i nastojanja nisu nastala u dvadesetom veku - ona se javljaju mnogo ranije, i na izvestan način obeležavaju istorijski hod Crkve kroz vekove (Vukašinović 2009 a.).</s><s>Dvadeseto stoleće je, u stvari, predstavljalo period do sada najorganizovanijeg i najšireg bavljenja ovom problematikom.</s><s>Ona, međutim, nije nestala završetkom dvadesetog veka – nastavila se i, kako stvari stoje, nastaviće se i u godinama koje su pred nama.</s>
<s>Bavljenje liturgijskim životom Crkve, interesovanje za taj život, ponekad izazove manje - više burne debate.</s><s>Jedna takva debata zahvatila je Srpsku Pravoslavnu Crkvu krajem prošlog veka a njene posledice se i dan danas osećaju.</s><s>U ovu debatu posvećenu obnovi crkvenog bogoslužbenog života koja se odvija u našoj Pomesnoj Crkvi veoma brzo se uključio i Episkop Atanasije Jevtić.1 Njegovo uključivanje bilo je orEpiskop dr Atanasije Jevtić (8. januar 1938.) doktorirao je 1967. godine u Atini, na temu: Eklisiologija Apostola Pavla po Svetom Zlatoustu.</s><s>Nakon toga predavao je u Parizu na Bogoslovskom institutu Svetog Sergija - Uvod u teologiju i Patrologiju sa Asketikom, tokom naredne tri godine.</s><s>Godine 1973. izabran je za docenta na Bogoslovskom fakultetu SPC za katedru Patrologije.</s><s>Na istom Fakultetu predavao je i Istoriju Hrišćanske Crkve i Istoriju Srpske Crkve.</s><s>Godine 1983. izabran je za vanrednog, a 1987. za redovnog profesora na katedri Patrologije.</s><s>Biran je i za Dekana Bogoslovskog fakulteta 1980/81. i 1990/91.</s><s>U tom periodu rada na Fakultetu, objavio je oko dve stotine naučnih radova.</s><s>Godine 1991. biva od Svetog arhijerejskog sabora SPC izabran, hirotonisan i ustoličen u Vršcu za Episkopa Banatskog, gde je ostao nepunih godinu dana, da bi ga isti Sabor na majskom zasedanju 1992. izabrao za Episkopa Zahumsko-Hercegovačkog.</s><s>Usled teške povrede vratnih pršljenova 1998. molio je Sabor Episkopa za razrešenje od arhipastirskih dužnosti.</s><s>Na septembarskom zasedanju 1999. usvojena mu je ostavka na aktivno upravljanje Eparhijom, a sâm je ostao da boravi u manastiru Tvrdoš kraj Trebinja.</s><s>Episkop Atanasije bio je učesnik mnogih domaćih i međunarodnih naučnih skupova iz oblasti crkvene istorije, teologije, filosofije i hrišćanske kulture.</s><s>Istovremeno je sarađivao u mnogim crkvenim i svetovnim publikacijama u zemlji i u inostranstvu.</s><s>Autor je brojnih knjiga, studija, članaka, ogleda i beseda na više svetskih jezika.</s><s>Prevodi sa starogrčkog, staroslovenskog, i drugih jezika.</s><s>Njegovi bogoslovski, antropološki, patrološki, crkveno-istorijski radovi zalaze u sve periode istorije Crkve i obuhvataju skoro sva važnija pitanja pravoslavnog biblijsko-svetootačkog bogoslovlja.</s><s>Do sada je objavio više desetina knjiga.</s>
<s>Episkop Atanasije u ovoj raspravi, pa i polemici nije samo govorio.</s><s>On je u njoj, prvenstveno, mnogo pisao i prevodio, ostavljajući nam trajne i dragocene smernice i putokaze pravilnog razumevanja liturgijske problematike i blagoslovenog i istinski pobožnog sveštenosluženja Svete Liturgije.</s><s>Mi ćemo ovde, na primerima nekih od njegovih brojnih knjiga i studija posvećenih ovoj problematici, pokušati da iskažemo u čemu se sastoji njegov suštinski doprinos pomenutoj obnovi.</s><s>Završavajući prikaz prve knjige Hristos: Nova Pasha – Božanstvena Liturgija: Sveštenosluženje, pričešće, zajednica Bogočovečanskog Tela Hristovog – pre dve godine, na navečerje Preobraženja, u Trebinju rekli Autor i priređivač ovog Zbornika obećao nam je još jednu knjigu slične sadržine, koja bi se bavila tekstovima i službama druge hiljadugodišnjice hrišćanske istorije ali i teološkom analizom različitih bogoslovsko-liturgijskih pitanja proisteklih iz ove problematike.</s><s>Gajimo iskrenu nadu da će nas njome, i ne samo njome, u najskorije vreme bogoslovski obogatiti i duhovno obradovati (Vukašinović Ni slutili nismo da će se naše nade tako brzo i na takav način ispuniti.</s><s>Zahvaljujući nesvakidašnjem stvaralačkom pregnuću Episkopa Atanasija danas govorimo o čitavom nizu ovih liturgioloških dela.</s><s>Pogledajmo Prvi tom ovog ciklusa objavljen je 2007. godine.</s><s>Ovaj zbornik Episkopa Atanasija ili, kako ga je on nazvao – ova čitanka, obuhvata dve grupe tekstova: jednu sačinjavaju najstariji sačuvani poretci odnosno ustavi Svetih Liturgija grčkog i slovenskog govornog područja od VIII do XVI stoleća (njih 20 na broju) a drugu izbor svetotačkih tekstova o Svetoj Evharistiji i bogoslužbenom životu Crkve od I do XIII veka Drugi tom, objavljen, takođe, 2007. godine, sadrži prevod Liturgije Svetog Apostola Jakova brata Božijeg, fototipije i prevode najstarijih i drugih drevnih slovenskih (čuveni Hutinski Služabnik!) i srpskih Služabnika, Poredak - Diataksis Filoteja Carigradskog (koji je inače preveden u Vladimir Vukašinović</s>
<s>176 prvoj knjizi) sada u prevodu i redakcijama njegovih učenika Mitropolita Kiprijana Kijevskog i Patrijarha Jeftimija Trnovskog.</s><s>Pored toga ovde donosi i izvode iz kanonsko-pravnih dokumenata Crkve kao i vizantijskog zakonodavstva zajedno sa besedama, tekstovima i studijama Otaca i teologa iz druge hiljadugodišnjice Crkve (Jevtić 2007b).</s><s>Treći tom, koji je svetlost dana ugledao, naredne, 2008. godine, započinje prevodom Božanstvene Liturgije Svetog Apostola Marka.</s><s>Njoj slede prevodi čitavog niza Služabnika i Arhijerejskih činovnika pisanih i štampanih u periodu od XVII do XX veka u kojima su ispraćene različite promene u liturgijskom slovu i delu.</s><s>Posebna pažnja posvećena je istraživanju istorijskog razvoja bogosluženja u Vizantiji, kod Grka, Rusa i Srba.</s><s>Ovde su dodati tekstovi savremenih teologa i liturga – A. Šmemana, G. Florovskog, J. Zizjulasa, J. Popovića i drugih (Jevtić 2008).</s><s>Četvrti tom objavljen je 2009. godine.</s><s>U njemu je doneta čitava antologija tekstova značajnih bogoslovskih imena kako domaćih tako i stranih, među kojima je, bez svake sumnje, (barem za naš bogoslovski ukus!) i najinspirativniji savremeni tumač Svete Liturgije koji to čini u pastirskom duhu – Mitropolit Dionisije Kozanski.</s><s>U ovom tomu Episkop Atanasije posebno se bavi liturgijskim uticajima zapadnog hrišćantva i načinom na koji su oni prodirali u srpsku bogoslužbenu praksu i uticali na formiranje i razvoj bogosluženja kod Srba.</s><s>Ovaj tom završava tekstovima tri Svete Liturgije u prevodu Komisije Svetog arhijerejskog sinoda (koje je i Ep.</s><s>Atanasije član) kojima je Vladika Atanasije dodao svoje dragocene sholije – svojevrsne rezimee onog što je u ovim knjigama pisao, prevodio i sabirao.</s><s>Posebno su zanimljive i njegove Misli i podaci o Sv. Liturgiji – Evharistiji i pričešću, date u formi drvenohrišćanskog stoslova kojima se završava četvrta knjiga (Jevtić 2009).</s><s>Ovakav širok i bogat izbor i zbir tekstova nije slučajan.</s><s>O Svetoj Liturgiji, kao što je poznato, ne možemo govoriti kao o nekom izdvojenom fenomenu, samo na osnovu sačuvanih bogoslužbenih spomenika, tekstova rukopisa ili drevnih štampanih izdanja.</s><s>Liturgija je deo šire celine ili obreda kome pripada, koga nosi i najvećim delom definiše.</s><s>Suštinsko jedinstvo obreda i okruženja u kome se on vrši, kao i teologije navedenih pojava i njihovih odnosa u savremenom bogoslovlju ima aksiomatski karakter.</s><s>Stoga je do pravilnog razumevanja bilo kog strukturalnog elementa određenog liturgijskog obreda moguće doći jedino ukoliko Doprinos episkopa Atanasija (Jevtića) savremenoj liturgijskoj polemici u SPC 177</s>
<s>176 se on posmatra i analizira u širem kontekstu samog obreda, u odnosu na ostale njegove sastavne delove.</s><s>Zato širina Atanasijevih uredničkih, prevodilačkih i bogoslovstvujućih zahvata nije stvar stila ili hira nego neophodni preduslov pravilnog – jedinog mogućeg – razumevanja sve dubine liturgijskog života Crkve.</s><s>Primera za to ima mnogo.</s><s>Najkarakterističnije je odabir velikih Otaca Mistagoga koje ovde prevodi – Maksima Ispovednika i Germana Carigradskog (u prvoj) Nikolaja Andidskog (u drugoj) i Nikolu Kavasilu i Simeona Solunskog u (trećoj i četvrtoj knjizi).</s><s>Njihove mistagogije su, kao što je poznato, najreprezentativniji elementi liturgijskog obreda.</s>
<s>Značaj ovih knjiga Episkopa Atanasija za srpsku liturgičku nauku je velik.</s><s>Približavanje najznačajnijih drevnih liturgijskih poredaka kao i klasičnih svetootačkih komentara i tajnovođstvenih objašnjenja savremenim čitaocima – na prvom mestu onima koji će se baviti ili se već bave svetom teologijom – predstavlja zalog nade da će oni svoje bogoslovlje ali i svoju liturgijsku praksu graditi na pouzdanim temeljima crkvenog predanjskog iskustva.</s>
<s>Šta dobronamerni čitalac iz ovih knjiga Episkopa Atanasija može da sazna i nauči?</s><s>Pre svega da poznavanje istorijskog razvoja bogosluženja može da bude od velike koristi u razumevanju današnjih formi i oblika koje ono ima.</s><s>Zatim da sva pitanja tzv. liturgijskog stila, odnosno načina vršenja bogosluženja, evharistijskog sveštenosluženja, neposredno zavise od naše liturgijske vizije, odnosno, teologije koju imamo.</s><s>Tiho ili glasno čitanje molitava, arhitektonska rešenja hramova, vrste oltarskih pregrada koje postavljamo, otvaranje i zatvaranje dveri, bogoslužbeni jezik, liturgijska orijentacija i niz drugih pitanja na čelu sa pitanjem redovnog pričešćivanja Svetim Tajnama, direktno proizilaze iz liturgijske teologije i prakse onih koji o njima odlučuju.</s><s>Nijedno od tih pitanja nije izdvojen fenomen i ne može se analizirati zasebno.</s><s>Vrsta eklisiologije koju imamo (čak i kada je nismo svesni!) i svetotajinsko bogoslovlje koje proističe iz nje direktno utiču na odluke koje donosimo.</s><s>To je očigledno i u ovoj knjizi.</s>
<s>Liturgijska teologija Episkopa Atanasija, očigledna iz izbora tekstova koje navodi, prevodi ili ih sam piše, koja je, uostalom, prisutna i u njegovom celokupnom delu i služenju počiva na nekoliko osnovnih principa.</s>
<s>Pre svega, ona izvire iz Predanja Crkve, integralno razumevanog i lično doživljenog.</s><s>Samim tim, ovo bogoslovlje odbija da apsolutizuje bilo koju etapu u razvoju liturgijskog života (nije se pokliznulo na iskušenju antikvarijalne liturgiologije) i da nju i samo nju nazove i nametne kao predanjsku odnosno ispravnu.</s><s>Vladika piše: Ne može se i ne sme u živom životu Crkve, vođene i nadahnjivane Duhom Utešiteljem, apsolutizovati ni jedna istorijska epoha, pogotovu ne ona kada je pretila ili, Bog zna zašto, dominirala dekadencija inertnosti, učmalosti, konzervacije, standardizacije Ove knjige nam na najočevidniji mogući način pokazuje dinamičku prirodu hrišćanskog bogosluženja.</s><s>Čitajući liturgijske tekstove koji se u njima nalaze mi pratimo iz stoleća u stoleće procese razvoja zakona molitve kako na njegovim putevima tako i na povremenim stranputicama.</s><s>Učimo se jednom neidolatrijskom posmatranju poretka kao takvog i finom osećanju sapostojanja nepromenljivih i promenljivih elemenata u njemu.</s><s>Za Episkopa Atanasija poretci služe: (...) pre svega upoznavanju a onda i daljem proučavanju razvoja Svete Liturgije (...) Kao što se u Svetoj Liturgiji sve kreće napred, i ništa nije statično, jer je ona izraz duhonosnog pokreta Crkve ka eshatološkom Carstvu, tako je i sa samim služenjem, sveštenodejstvovanjem te nebozemne bogočovečanske tajne.</s><s>Zato i nema i ne može biti tzv. ''standardizacije'' samog teksta Poretka Liturgije i pogoto ne jednom za svagda datog ''statuta'' teksta nekog služebnnika kodifikovanja svih do sad poznatih ''uputstava'' i Kao primer za to uzmimo najstariji sačuvani rukopis Liturgije vizantijskog obreda, tzv. Barberinijev kodeks (s kraja VIII veka) koje je Episkop Atanasije preveo i objavio u prvoj knjizi.</s><s>U njima vidimo da rubrike postoje u, za nas danas, nezamislivo maloj meri.</s><s>To nam govori jasno da je liturgijsko delo tada bilo, te da u stvari i uvek jeste, prostor slobode u vernosti Duhu Svetom, a da u bogosluženju liturg, kako Vladika Atanasije veli: ''Po živom usmenom predanju rukovođen Duhom Svetim služi Božanstvenu Liturgiju.'' (Jevtić 2007b, 21) Liturgijsko bogoslovlje našeg pisca, i svi ovi zbornici, obeleženi su dubokom pastirskom brigom za slovesno stado Hristovo i njegovo Doprinos episkopa Atanasija (Jevtića) savremenoj liturgijskoj polemici u SPC 179</s>
<s>178 hranjenje i napajanje na neuvenivim poljima i izvorima mističke Trpeze Gospodnje.</s><s>Ovaj pristup je od velike važnosti kada je problem liturgijske obnove u pitanju.</s><s>To se danas, za razliku od Episkopa Atanasija, kod nekih teologa i pastira u potpunosti zanemaruje.</s><s>Rešenje nekog liturgijskog problema uvek mora da ima u vidu i pastirsku dimenziju te problematike.</s><s>Nijedno bogoslovlje koje želi da bude bogoslovlje Crkve, a pogotovo liturgijsko, ne postoji samo za sebe, niti ono sme da predstavlja puku vežbu u domišljatosti, koja ignoriše njen konkretni život i potrebe.</s>
<s>Ovo četvorotomno delo Vladike Atanasija plod je, sa jedne strane, njegovog arhipastirskog i naučničkog uključivanja u tokove savremene debate posvećene obnovi crkvenog bogoslužbenog života koja se odvija u našoj Pomesnoj Crkvi, a sa druge, organski je izraz njegovog višedecenijskog sveštenoslužiteljskog i bogoslovskog stvaralaštva i interesovanja, o čemu svedoči čak i jedan njegov studentski rad iz davne 1962. godine koji se fototipski objavljuje u četvrtoj knjizi.</s><s>Ono, takođe, predstavlja razumljiv nastavak dosadašnjih impozantnih naučnih rezultata našeg pisca.</s>
<s>Kao logički nastavak znamenite tetralogije Hristos Nova Pasha ne tako davno svetlost dana ugledala je nova knjiga Episkopa Atanasija Stari Srpski Služabnik u kojoj on pokušava da rekonstruiše liturgijski poredak u Srpskoj Crkvi u XIV i XV veku (Jevtić 2012).</s><s>Čime se koristio Episkop Atanasije u prevođenju i priređivanju ovog Služabnika?</s><s>Po njegovim rečima, u same temelje ovoga spisa ugradio je dva Dečanska rukopisa, skoro identičnog teksta: Br. 123 (pisao ga hilandarski anagnost Jovan, oko 1395. godine) i Br. 130 (pisan oko 1465‒1475. godine).</s><s>S obzirom da je rukopis Br. 130 bolje očuvan sa njega je uglavnom i prevodio na savremeni srpski jezik tekst Zlatoustove Liturgije.</s><s>Tekst je istovremeno, kako sam kaže, poredio sa još dva starija srpska rukopisa: Hilandarskim Br. 315 /T376/ (pisan oko 1330. godine) i tzv. Ćorovićevim Br. 7 (Univerzitetska biblioteka Beograd), iz Manastira Lesnova (14. vek, pre Kosovske bitke).</s><s>Istovremeno poredio je i tekstove tri prva srpska štampana Služabnika (Srbulje): jeromonaha Makarija (koji je štampan u Trgovištu, u Vlaškoj, 1508. godine), Božidara Vukovića (od Đurića, Podgoričanina, u Veneciji, 1519‒1520. godine) kao i Goraždevačkog služabnika (štampao ga je Đurađ Ljubavić, s bratom Vladimir Vukašinović</s>
<s>180 kaluđerom i sveštenikom Teodorom, poveljenijem starca Božidara Goraždanina, 1519. godine) (Jevtić 2012, 3‒4).</s><s>Episkop Atanasije je u predgovoru ovog Služabnika ponovo pokrenuo pitanje predloška za prve štampane srpske Služabnike koje do sada u nauci nije bilo rešeno.</s><s>On misli da je upravo ovaj Dečanski rukopis Br. 130, (ili njegov izvornik/prepis), koji je poslužio kao osnovni tekst starog Srpskog Služabnika, poslužio kao ''predložak za štampanje Makarijevog i Vukovićevog Služabnika, a verovatno i Goraždevačkog''. (Jevtić 2012, 4) Vladika je ovde sasvim sigurno na pravom tragu, pošto je upravo ta porodica srpskih rukopisa, kasne atonske redakcije – a sad koji konkretno to ostaje otvorenim pitanjem – kojoj pripada i rukopis Dečani 130, poslužila kao predložak za rad prvih srpskih štampara (Vukašinović 2012, 81‒91).</s>
<s>Pažljivim čitanjem ovog Služabnika možemo da bez velike muke ustanovimo koje su osnovne razlike između ovde iznesene i pokazane drevne srpske liturgijske prakse i potonjih slojeva novijeg liturgijskog predanja: Stari Srpski Služabnik na Proskomidiji pominje Časni Krst i Svete Anđele, a Svete Nebeske Sile pominje i po osvećenju Svetih Darova; U njemu nema novododatog Tropara Trećeg Časa u epiklezi Svetoga Duha na osvećenju Sv. Darova (Vukašinović 2009b), a posle Pričešća sveštenstva odmah se stavljaju u Sveti Putir svi ostali delovi Agneca i sve Čestice i njima pričešćuje narod (Jevtić 2012, 3‒4).</s><s>Između liturgijske prakse naše Pomesne Crkve kakva je opisana u Starom srpskom Služabniku i današnje liturgijske prakse, baš kad su ove pobrojane razlike u pitanju, ipak ne postoje tako radikalne razlike i nepremostiv jaz.</s><s>Tokom prevođenja savremenog Služabnika dolazilo je do izvesnog ''približavanja'' starom Služabniku, što napominje Episkop Atanasije u Predgovoru ovog izdanja.</s><s>On nabraja: 1) pominjanje Sv. Anđela u Proskodiji vratio je Sv. Justin Novi u svom prevodu Tri Liturgije (1978), a u Sinodskoj komisiji za povratak se nije složio predsedavajući. (Vukašinović, 210, a) 2) Naknadno umetnuti Tropar 3. Časa u Sinodskom Služebniku stavljen je pre Molitve Epikleze i to u zagradama (ostavljen, dakle, samo opciono).</s><s>3) Još u nekim momentima Sv. Liturgije sve je češća praksa u našoj Crkvi kakva je i u Starom Srpskom Služabniku, pisanom i štampanom (Jevtić 2012, 5).</s><s>Doprinos episkopa Atanasija (Jevtića) savremenoj liturgijskoj polemici u SPC 181</s>
<s>Na samom kraju ove dragocene knjige priređivač i prevodilac doneo je i pet karakterističnih bogoslovskih mesta iz svetootačke riznice i to: učenje Sv. Kirila Aleksandrijskog o Hristu kao Novoj Pashi, Svetog Jovana Zlatoustog o Pričešćivanju svih članova Crkve na Evharistiji, Svetog Grigorija Palame o Ovaploćenju i Pričešću, Svetoga Save Srpskog o Liturgiji i Pričešću i Pričešću kao učestvovanju u Bogočoveku Hristu i Njegovom Telu Crkvi Sv. Justina Novog Ćelijskog.</s><s>Ovu Atanasijevu knjigu, kažimo na samom kraju, danas možemo da čitamo na dva načina.</s><s>Prvi je kao živi izvor liturgijske pobožnosti, kao delatnu evharistijsku knjigu iz koje sada sveštenoslužimo duhom i rečju i liturgijskim stilom naših predaka slovesnu Službu Božanstvene Evharistije.</s>
<s>Drugi je kao ozbiljan i dragocen, pažljivo i akrivično pripremljen i objavljen, izvor za istoriju bogosluženja naše Pomesne Crkve.</s><s>Liturgijska polemika koja je našu Crkvu zahvatila tokom više prethodnih godina, kada je sada, sa ove iako kratke istorijske distance pogledamo, imala je jedan osnovni, temeljni nedostatak.</s><s>Pojedini učesnici u toj raspravi bili su skoro sasvim (a neki, na žalost, sasvim) neupućeni u stvarno stanje stvari o kojima su govorili i pisali.</s><s>Njihovi zaključci su prizilazili, a i sada, na žalost, proizilaze, iz onoga što su pročitali iz sekundarne, a zastarele, literature, ili onoga na šta su sami tokom svog liturgijskog formiranja navikli.</s><s>To nije loše po sebi.</s><s>Loše je, međutim, zbog toga što ovakav pristup, kada pokaže pretenzije na aspolutnost suda i sveobuhvatnost mišljenja, u stvari započne da guši i potiskuje istinu samih stvari i menja je svojom nametnutom verzijom istine.</s><s>Da bi istina mogla da dođe do izražaja na svetlo dana treba izneti izvore istine, načine na koje se ona pokazivala, manifestovala, u prošlosti.</s>
<s>Upravo to objavljivanje izvora i puštanje da oni progovore jezikom nepobitnih činjenica veliki je doprinos Episkopa Atanasija ovoj polemici, tačnije obnovi, i razvoju liturgijskog bogoslovlja, ali i crkvenog života, buđenju i uzrastu evharistijske samosvesti crkvenih generacija koje dolaze.</s><s>To sve kraće i upešatljivije kaže prevodilac i priređivač Starog Srpskog Služabnika na sledeći način:</s>
<s>Namera nam je da pokažemo kako smo mi Pravoslavni Srbi služili Božansku Liturgiju u vekovima pre no što nam je u upotrebu došao, preko Karlovačke Mitropolije, Služebnik južno – i zapadno-ruski, u Vladimir Vukašinović</s>
<s>182 koji su uneti neki momenti, pa i tekstovi, kojih ne samo da do tada nije bilo u bogoslužbenoj praksi Srpske Svetosavske Crkve, nego ih i ne treba dalje zadržavati, već obnoviti vekovnu liturgijsku praksu Poznat i priznat, a što je još važnije poštovan i voljen, kao patrolog, dogmatičar, istoričar, kanoničar, bibličar - Episkop Atanasije iz Svetosavske Hercegovine se ovim svojim delima u punom svetlu pokazuje kao dubok i pronicljiv predanjski liturgičar u najlepšem smislu te reči.</s><s>Sve to, pak, samo naizgled i na prvi pogled, vodi ka zaključku da je on ekspert u raznim bogoslovskim disciplinama.</s><s>Stvari, međutim, stoje sasvim drugačije.</s><s>Vladika je, u stvari, zaživeo bogoslovljem u celini a bogoslovlje integralno uzraslo u njemu pa iz tog iskustva i na osnovu tog opita i sme i može da na autentičan i dubok način govori i piše na ove različite bogoslovske teme.</s><s>Na ovaj način Vladika Atanasije biva vernim svedokom jednog i jedinstvenog bogoslovlja Crkve, oslobođenog svih veštačkih iscepkanosti i prokrustovskih specijalizacija.</s><s>A takav svedok, ogrnut plaštom proročke revnosti i neovdašnjosti, koji, dodajmo i to – samo njemu priliči i dolikuje, veoma je potreban ovom našem skučenom i osiromašenom vremenu, vremenu koje bogoslovlje, najčešće, ili potiskuje u stranu ili ga instrumentalizuje u različite – njemu duboko strane – svrhe.</s>