Gradjansko društvo u realnom socijalizmu?

<s>Izrazi koji su upotrebljeni u naslovu ovog rada (gradjansko društvo i realni socijalizam) predstavljaju medjusobno isključujuće entitete .</s><s>Činilac takvog, isključujućeg, odnosa je realni socijalizam, tj . komunistički pokret (partija) koji ga je stvorio, budući da je u njegovom programu i praktičnoj politici kao osnovni stajao akt ukidanja - svejedno da li rušenje ili prevladavanja - tzv. gradjanskog sveta .</s>
<s>za ovaj istorijski eksperiment, njegovo ,ukidanje" bilo je izvršeno na prostorima gde je on tek počeo da stupa, Bakle sa stanovišta doktrine-vodilje (marksizma) - nuno u kvazi-obliku . lnteres političkog pokreta brzo je saobrazio doktrinu stvarnim dogadjajima (marksizam-lenjinizam), a društvena konstrukcija koja se na njoj gradila po svemu je trebalo da se razlikuje od gradjanskog društva .</s><s>Ta razlika, umesto da bude istorijsko-razvojna, postala je nuno samo geografska, tako da se osnovno pitanje revolucije pretvorilo u konkretan vojno-politički problem - kako od gradjanskog</s>
<s>za ovaj istorijski sveta oduzeti što više prostora .</s><s>Najveći, i verovatno konačni, uspeh ove promenjene strategije usledio je krajem drugog svetskog rata, kada je realizovan sporazum sa Jalte.</s><s>Socijalizam u jednoj zemlji evoluirao je u socijalističku zajednicu .</s><s>Ali umesto mirne unutrašnje evolucije praćene povremenim spoljnim ekspanzijama radi proširenja prostora, zajednicu su počeli da potresaju nemiri u pojedinim njenim državnim celinama koji su nagovestili jednu slutnju : udaljavanje od gradjanskog sveta nije irevirzibilni proces kako se to na početku mislilo .</s><s>Naime, svi antisistemski društveni pokreti koji su nastali u zemljama pripojenim posle drugog svetskog rata - u DDR-u 1953, u Madjarskoj i Poljskoj 1956, u ČSSR-u 1968, u Poljskoj 1970, 1976, 1980-81 - zahtevali su svojevrsno vraćanje elemenata gradjanskog društva izraženo u društvenoj i privrednoj liberalizaciji i političkoj demokratizaciji Od elemenata gradjanskog društva do sistema ponašanja koji mu je sasvim svojstven Društveni pokreti koji su u pojedinim zemljama socijalističke zajednice nastupali kao opozicija sistemu, imali su različite forme ispoljavanja vizajedno,</s>
<s>za ovaj istorijski medjutim, mogu se posmatrati kao jedinstveni evolucioni proces ciljeva i načina borbe.</s><s>Pokreti pedesetih godina bili su u osnovi radničke akcije uz podršku inteligencije sa, rekli bismo, klasičnim socijalističkim zahtevima (pitanja klasne emancipacije), odevenim u demokratsko ruho .</s><s>Jedna decenija socijalističke vladavine pokazala je da bez demokratije nema socijalizma, ali se takodje mislilo da bez socijalizma nema demokratije, jer su interesi radničke klase još sloviti (i u pomenutim pokretima) kao orbita svih drugih društvenih interesa .</s><s>Ovaj stav u osnovi je zadržao ideološku snagu i u šezdesetim godinama ; ovoga puta nisu ga' branili društveni pokreti, već preostali nosioci njihovog idejnog kontinuiteta skondensrisani u humanističkoj inteligenciji (revizionističkom marksizmu) i delovima zija16nih</s>
<s>(privreda, kultura, svakodnevni život), usledio je u ČSSR-u 1968.</s><s>Posle tog iskustva drastičnog završetka i nekoliko elementarnih radničkih pobuna u Poljskoj (1970 1976.), nastupa vreme drugačije artikulacije masovnog opozicionog ponašanja u nekim od ovih zemalja .</s>
<s>Ovde su odlučujuća iskustva Poljske i Madjarske u poslednjoj deceniji, iako medjusobno različita .</s><s>Proces društvenog samoorganizovanja dobija postepeno prvenstvo u odnosu na dotadašnje iskustvo direktne politike opozicije .</s><s>Ta dva modela javnog društvenog ponašanja dolaze u odnos primarne (društveno samoorganizovanje) i sekundarne (politička opozicija) strategije .</s><s>Osnovna stvar postaje stvaranje solidne gradjanske „infrastrukture", koja niukom slučaju ne odgovara postojećem tipu politike dominacije, i koja bi samim svojim postojanjem, pre nego direktnim izazivanjem centara vlasti, nagoveštavala alternativu U čemu se sastoji ta gradjanska „infrastruktura" i zbog ega možemo da je</s>
<s>partija, država, društvo nazivamo upravo gradjanskom?</s><s>Ovde nam kao uzor može da posluži predistorija „Solidarnosti", ali i elementi artikulacije autonomne gradjanske javnosti u Madjarskoj .</s><s>Najpre, reč je o svojevrsnoj reafirmaciji klasičnih gradjanskih vrednosti autonomije ličnosti i udruživanja na osnovi konsenzusa, zahtevu za ličnim i političkim slobodama i pravima, potrebi za autonomnim sferama javnosti, idejnom i politikom pluralizmu .</s><s>Društvo se, Bakle, može samoorganizovati jedino uz poštovanje i zadržavanje pluraliteta mišljenja, interesa i potreba unutar sebe, a to je moguče postići samo onda kada su njegovi članovi (pojedinci) medju sobom formalno jednaki .</s><s>Pošto u datom trenutku ne postoji garant ove formalne jednakosti medju pojedincima - nezavisni pravni sistem, normativna osnova te jednakosti nije pozitivno-pravna, već pre običajna, moralna, tradicionalna ili je izvedena iz odredjenih široko prihvačenih predstava o društvenoj pravičnosti .</s><s>Uzgred, ovde je sadržana i jedna od principijelnih granica one ideje o gradjanskom društvu unutar realnog socijalizma koja je izvedena unutar opšteg naziva ,antipolitika" (G .</s><s>KonSredinom sedamdesetih u Poljskoj je shvačeno da nikakvi posebni društveni interesi, samim tim ni posebne društvene teorije, projekcije pa ni pokreti koji bi nastali zbog tih posebnih interesa, nisu u stanju da društvo izvedu iz stanja potpune anomije i suprotstave se važećem tipu politike dominacije .</s><s>Reafirmacija gradjanskih vrednosti izvršena je na osnovu tog saznanja .</s><s>Bilo je neophodno društvo kao celinu suprotstaviti državi, istovremeno vodeči računa da se ne prave prethodne greške homogenizacije na osnovi jednog, bilo kog, interesa, več, naprotiv, uz svo uvažavanje postojećeg stanja društvene diferenciranosti.</s><s>To je bio uslov da se stvore organizacije na bazi društvenog konsenzusa sa minimalnim socijalnim i političkim programom (kao šlo je bio Komitet društvene samozaštite), a onda i oblasti nezavisnih javnosti kao, iako nezvanične, institucije pluralizma mišljenja, izražavanja i delanja .2 Sposobnost za društveno samoorganizivanje slovila je kao trajna vrednost, nezavisna od trenutnih politikih stanja, pa prema tome i kao trajni izvor društvene i, ako to uslovi dopuštaju, politike opozicije .</s><s>„Solidarnost", kao sindikalna radnička organizacija, nastala je iz takve opšte društvene sposobnosti (Kastorijadis bi rekao društvene imaginarnosti), odredjene gradjanske zrelosti i snage .</s><s>„Solidarnost" nije, naravno, bila samo sindikalna radnička organizacija, već u Batom trenutku i kvintesencija društvene opozicije poretku .</s><s>Organizacija je ukinuta onda kada je svoju društvenu moć pokušala da pretoči u konkretne politike zahteve .3 lako je društveni pokret 1980. i 1981 . godine svoj sadržaj skoro sasvim poklopio sa delovanjem „Solidarnosti", ukidanje sindikata nije značilo katastrofu pokreta, jer stupanj gradjanske zrelosti koji je ovaj pokret dostigao teško može biti vračen nazad .</s><s>Drugim rečima, stvoren je model opozicionog društvenog ponašanja koji će važiti još za dugi niz godina .</s>
<s>Tako proizilazi da je stvaranje gradjanskog društva konstanta, dok je direktan uticaj na tip političkog poretka varijabla u delovanju društvene opozicije u zemljama srednje i istočne Evrope.</s><s>Odnos uske medjuzavisnosti ova dva tipa delovanja iz vremena neposredno pre stvaranja „Solidarnosti" i tokom legalne aktivnosti ove organizacije,</s>
<s>Zašto baš - gradjansko društvo? stava.</s><s>Svu raspoloživu sposobnost društvenog samoorganizovanja, naime, treba držati što dalje od oficijelnih institucija poretka .</s><s>Zbog toga je samo slobodno vreme vreme različitih oblika društvene samodelatnosti - nezavisni seminari, naučna udruženja, samizdat, dok je prostor ovih aktivnosti - privatan stan.</s><s>„Radno vreme pripada njima, slobodno vreme nama", odlučno ističe Djerdj Konrad,' povlačeći debelu liniju razgraničenja izmedju oficijelne javnosti i nastajuće slobodne i autonomne gradjanske javnosti .</s><s>Gradjansko društvo bi, dakle, trebalo da nastane u pukotinama nekontrolisanog života, kojih kao da je dovoljno da mogu da preplave celu zemlju .</s><s>Medjuljudska povezivanja su individualna, dobrovoljna, konsensualna .</s><s>Društvena moć koja proizilazi iz tih povezivanja je kulturno-moralne prirode, nikako političke u onom uskom smislu vlasti i vladanja . ,Antipolitika je politizacija čoveka koji ne želi da bude političar, niti da uzme učešća u vlasti" .</s><s>Ona nije ni potpora ni opozicija vladi .</s><s>Štaviše, ,ako bi politička opozicija došla na vlast, antipolitika bi opet i nasuprot novoj vlasti iskazivala distancu i nezavisnost ." 5 Ovaj stav, koji je danas spreman da prihvati veći deo madjarske i poljske inteligencije, rezultat je političkog neuspeha „Solidarnosti" .</s><s>Pokazalo se, naime, da ma kakav pokret s neposredno političkim ciljevima, orijentisan dakle na državne strukture i institucije, nema izgleda na uspeh, makar ga podržavalo i devet desetina populacije .</s><s>Činjenica pripadnosti jednom vojnom savezu ovde se (još jednom) pokazala čvršćom od masovno izražene volje da se promeni politički poredak Ukidanje „Solidarnosti", moda još više od same činjenice ukidanja - način na koji je ova organizacija osujećena u svom delovanju, kao da je pokazalo konačne i principijelne granice metode političke akcije .</s><s>Zbog toga je u kasnijim razmatranjima, kao što je pomenuto Konradovo, više insistirano na društvenom procesu koji je omogućio „Solidarnost", nego na konkretnim iskustvima ove organizacije .</s>
<s>Svi današnji posmatrači zbivanja u istočnoevropskim zemljama lako će se složiti oko konstatacije po kojoj parametri gradjanskog društva nisu primereni ovim socijalističkim poretcima : razvijeni sistem potreba ne može da se ustanovi u sistemu imperativnog nadzornog plana i komandne ekonomije, instituciju zakona kao forme jednakosti isključuje ideja supstancijalne pravde, sistem pluralizma ne može postojati u situaciji monopola jedne partije, najzad, ideja javnosti ne može se realizovati u uslovima apsolutnog vladanja .' I pored ovih strukturnih zapreka ideji gradjanskog društva, elementi njegovog konstituisanja ovde su ipak na delu (konkretno - u državama koje smo pominjali), a misao o gradjanskom društvu kao trajnoj opoziciji poretku dobija sve više pristalica.</s><s>O kakvom je fenomenu reč?</s><s>Pre svega, uprkos svom istorijski prepoznatljivom nazivu, čini mi se da je reč o specifičnoj</s>
<s>Zašto baš - gradjansko društvo? društveno-istorijskoj pojavi.</s><s>Najpre, ona se zbiva u poretcima koji je sistemski isključuju i, što je još važnije, nekoliko vekova nakon nastanka originernog gradjanskog društva u zapadnoj Evropi .</s><s>Uz ovu konstataciju može se pomisliti da je reč o prirodnom, iako teško uspostavivom, kontinuitetu odredjenih vrednosnih, kulturnih i moralnih struktura, koje su pre zapadanja ovih društava pod socijalistički poredak bile čvrsto ukorenjene u njima .</s><s>Upravo bi ispitivanje ovih struktura dalo odgovor na pitanje o mogućim obeležjima gradjanskog društva i tipu institucionalizacije, koji bi u postojećim uslovima predstavljali makar jasno prepoznatljiv vrednosni 150</s>
<s>opozicionog ponašanja značio je istovremeno napuštanje stava o striktnoj povezanosti socijalizma i demokratije .</s><s>Demokratija je počela da slovi kao samostalna vrednost, nezavisna od specifičnih socijalističkih ciljeva .</s><s>To je, čini se, bio prirodni put sve masovnije percepcije u kojoj je, ovoga puta, demokratija povezana sa vrednostima gradjanskog društva, dakle individualizma, autonomije (pojednica i udruženja), pluralizma, gradjanskih sloboda i prava .</s><s>Demokratija je, dakle, umesto sa socijalizmom, stopljena sa izvornim i klasičnim liberalnim vrednostima, koje su postale temeljnijim od kompleksa socijalističkih vrednosti, čak i ako bismo ih posmatrali nezavisno od konkretnih poredaka . e</s>
<s>Medjutim, ta liberalna demokratija ovde treba da odigra specifičnu ulogu .</s><s>Ona treba da stvori prostor za društvo koje je spremno da uči Znači, domen njenog dejstva je isključivo društvo Poznato je da je klasična liberalna demokratija imala daleko širi domen prostiranja.</s><s>Ona je obuhvatala celokupnu javnu sferu, bez obzira da li je reč o društvu ili državi.</s><s>Liberalnom gradjanstvu bilo je jasno da se oblast gradjanskih vrednosti (prava i sloboda) ima proširiti i na javnu vlast (pre svega na nju), jer je te vrednosti trebalo institucionalno obezbedjivati i čuvati .</s><s>Pokazalo se da gradjansko društvo nije moguće bez pravne i demokratske države, a to znači ni bez opšteg karaktera zakona, podele vlasti i slobodne reprezentacije interesa .</s><s>Sve ovo moguče je obezbediti samo u sferi državnog delovanja i institucija, koje se nalaze u stanju funkcionalne razdvojenosti od društva, a ne apsolutne .</s><s>Činjenica je, medjutim, da su ovakav razvoj ostvarile samo države zapadne Evrope (i Sjedinjene Države) ovde došlo do potpune laicizacije državnih institucija i politike, što znači funkcionalne podredjenosti države društvu .</s><s>Nemačka i Austro-Ugarska dočekala su prvi svetski rat sa poluustavnim monarhijama i još uvek važećim staleškim elementima u konstituisanju i vršenju državne vlasti .</s><s>U novoosnovanim državama srednje Evrope nakon toga rata, jedino je Čehoslovačka poprimila formu ustavne, demokratske države .</s><s>Gradjansko društvo ostalo je na ovim prostorima trajno prikraćeno opštih političkih formi svoje hegemonije, što je imalo negativno povratno dejstvo i na prostorima njegove kulturne hegemonije .</s><s>Delom zbog pomenutih istorijskih činilaca, delom zbog postojećeg socijalističkog poretka, inoviranje ideje o gradjanskom društvu ima na ovim prostorima sasvim specifično značenje .</s><s>Ono je skoncentrisano u procesima negativne politike (naročito posle ukidanja „Solidarnosti"), om asovljenja prećutnog bunta i postepenog stvaranja kulturno-normativnih simbola alternativnog društvenog života i ukupnog ponašanja.</s><s>Zanimljivo je da se u isto vreme na Zapadu stvaraju novi oblici kolektivnih akcija, vaninstitucionalnog političkog angažovanja i svakidašnjeg života, kojima je u osnovi takodje reafirmacija nekih temeljnih vrednosti gradjanskog društva .</s><s>Ali ovaj uporedni proces pre nam ukazuje na razlike nego na sličnosti tih kretanja.</s><s>Novi društveni pokreti na Zapadu proistekli su iz krize države blagostanja ili moderne socijalno-pravne države .</s><s>Ta kriza ogleda se u procesima hiperracionalnosti ekonomskog, tehnološkog, političkog i vojno-odbrambenog sistema, koji zapadaju u opasnost da ne primete granice svojih mogućnosti autoregulacije, čemu sledi povećana produkcija efekata iracionalnosti - ugroženost okoline, zastarelost i ograničenost energetskih izvora, stalna pretnja miru, politički proces bez aktivne gradjanske participacije (masovna demokratija) i samim tim ugroženost izvora legitimnosti .' ° Otpor koji se u obliku novih društvenih pokreta formira tim procesima već unapred računa s odredjenim demokratskim prostorom - slobodom mišljenja, javnog okupljanja i manifestovanja, štampe itd .</s><s>Vrednosti koje pokreti razvijaju RCao svoj doprinos ,novom kolektivnom političkom identitetu" (Offe) kao što su - autonomija, identitet, participacija, decentralizacija, samo-pomoć, idealno se nadopunjuju s trajnijim vrednostima demokratskog prostora, a i same ne predstavljaju nešto istorijski novo, „postmoderne vrednosti", već pre ,selektivnu radikalizaciju modernih vrednosti" na tragu „moderne kritike modernizacije" ." 151</s>
<s>Ako ovome dodamo već višegodišnje iskustvo ovih pokreta i u okvirima institucionalizovane politike, onda je jasno da se lista pomenutih razlika još više proširuje .</s><s>Iz tog ugla posmatrano, zalaganje Dona Kina (John Keane) za produbljivanje razlike izmedju gradjanskog društva i države kao pretpostavke novog ,puta u socijalizam" i polaznog stava socijalističke teorije demokratije, predstavlja za Zapad, čak i uz upotrebu reči „socijalizam", ovde legitimne, samo prilog odredjenom istorijskom kontinuitetu.</s><s>Dok se tamo može govoriti o ,post liberalnoj rekonstrukciji gradjanskog društva",' 2 na (stoku je u najboljem slučaju reč o njegovom proto-liberalnom nastajanju .</s>
<s>Na Zapadu je gradjansko društvo bilo moguće bez pravne i demokratske države samo u fazi njenog nastajanja .</s><s>Po svoji prilici ista uslovnost važi i za gradjansko društvo koje bi se razvilo unutar postojećeg socijalizma .</s><s>Samim tim, program ,,antipolitike" može da ima samo etapno važenje .</s><s>Ali isuviše insistirati u ovom trenutku na pomenutoj uslovnosti, značilo bi prekidanje moguće evolucije gradjanskog društva u istočnoj Evropi u njenom larvenom stadijumu .</s><s>Jer državno ustrojstvo u ovim zemljama ne samo da je sušta suprotnost pravnom i demokratskom poretku, već ga u svom politikom i ideološkom delovanju ono smatra neprijateljskim .</s><s>Sasvim je onda jasno da dok se ne stvore forme direktnog uticanja na strukture vlasti u pravcu demokratizacije i pravnosti,</s>
<s>,antipolitika" ima autonomno važenje kao proces formiranja gradjanskog društva „u sebi" .</s><s>Ali takvih formi direktnog uticanja ne treba se Hiti, ma kakve one bile.</s><s>Verovatno da se iskustvo sa ,Solidarnošću", kao legalizovanom organizacijom koja je ovakav direktan uticaj mogla da vrši, više neće ponoviti .</s><s>Posle toga iskustva postalo je jasno da je barijera socijalističke zajednice neprekoračiva i za ma kako masovan društveni pokret, makar se on rukovodio i evolutivnim socijalnim programom .</s><s>Odavde je lako izvesti sledeći zaključak : ako je razvoj ovih društava tako sudbinski povezan sa socijalističkom zajednicom, onda je jasno da se, uporedo sa stvaranjem različitih formi otpora, srazmerno velika panja mora posvećivati zbivanjima u matičnoj zemlji te zajednice - SSSR-u .</s><s>Ovaj „real-politički" ustupak, kojeg su prinudjeni da pruže pokreti za autonomiju, čini se da će morati da zaokuplja njihovu sve veću pažnju .</s><s>Ako je kulturno-politički obrazac njihovog delovanja okrenut Zapadu, sistemska realnost njihovog života okrenuta je (stoku .</s><s>Za delovanje ovih pokreta, a u tom smislu i za razvoj gradjanskog društva, ne bi bilo ništa nepovoljnije nego od ove istorijske činjenice napraviti šizofrenu situaciju.</s><s>Ovu opasnost izgleda da je osetio i autor ,antipolitike" kada je, uprkos svemu, napisao : „Mi imamo elementaran interes za sovjetske reforme ; mi ne možemo stvoriti život vredan čoveka sve dok gradjani našega velikog saveznika ne učine pokušaj da sebi stvore život vredan čoveka" .' a Aktuelnost (još jednog) novog početka?</s>
<s>Postoji jedna stanovita razlika u akcentovanju kada se govori o reformama u zemljama srednjoistočne Evrope i u Sovjetskom Savezu .</s><s>U prvom slučaju, reforme se javljaju s vremena na vreme, ali u principu redovno, kao akcije vladajućih struktura usmerene na odredjene mehanizme privrednog sistema ili javnog života s ciljem njihovog prepravljanja .</s><s>Takve akcije slede posle većih društvenih potresa, smanjene privredne efikasnosti i proizvodnosti, večih (otkrivenih) političkih korupcija, ili iz potrebe prilagodjavanja odredjenim promenama u SSSR-u . (Izuzetak ovde mogu predstavljati pokušaji privrednih i politikih reformi u ČSSR-u 1968, i odredjeni periodi privredne reforme u Madjarskoj od 1968 . do danas .) Svi ti pokušaji, računajući ovde i pomenute izuzetke, ne mogu se, u pogledu očekivanja ne samo socijalističke, nego i svetske javnosti - porediti sa reformama koje je u drugoj polovini pedesetih nagovestio Hruščov, ili onima koje sada nagoveštava Gorbačov .</s><s>Niko ko poznaje prilike u SSSR-u ne postavlja u prvi mah tako ,,principijelna" pitanja o inicijatoru reforme, njenom programu, subjektima sprovodjenja, društvenim snagama na koje će se oslanjati .</s><s>Uz poštovanje dominantne 152</s>
<s>partiji da se ona započne i moč da se početak inicira .</s><s>Naizgled, u odnosu na društvene pokrete u (nekim) zemljama srednjoistočne Evrope, povremenu ili trajniju društvenu moć opozicije, elemente nastajućeg gradjanskog društva - prisutni su skromni zahtevi .</s><s>Ipak, druga polovina osamdesetih, a moda i jedan duži period, biće i u tim zemljama obeležena pogledima posmatrača i aktera u tokove i izglede reformi koje je u poslednje dve godine nagovestio Gorbačov .</s><s>Društveni procesi, čak i u totalitarnim sistemima, odvijaju se značajnim svojim delom s onu stranu volje vladajućih struktura .</s><s>Ta istorijska činjenica daje za pravo i onima koji priželjkuju demokratizaciju društvenog i političkog života u istočnoevropskim socijalističkim zemljama da naprave „scenario" poželjnih, ali i mogućih promena u tim zemljama .</s><s>Takav scenario nije danas ništa drugo do analiza mogućnosti demokratizacije sovjetskog društva na osnovu nagoveštaja reformi koji je proužio Gorbačov .</s><s>Sovjetsko društvo je u centru panje ne samo zato što su upravo tamo reforme nagoveštene, već i zato što je jasno da bi ostala istočnoevropska društva, što zbog imitativnog karaktera njihovih režima, što na osnovi već iskazanih sposobnosti za promenu, vrlo brzo preduzela odredjene inovativne akcije .</s><s>Na ovom mestu moguće je ukazati samo na odredjene društvene i političke strukture u Sovjetskom Savezu čije bi reformisanje predstavljalo pozitivan doprinos dalekosežnom i dugoročnom procesu demokratizacije u ovom društvu .</s><s>U analizi ne bi valjalo krenuti od tipa vladavine (jednopartijska autoritarna vlast koja opstaje jedino ako, barem tendencijski, obuhvata sve društvene strukture i oblike života), jer ovde je reč o najtvrdokornijoj, u osnovi odredjujućoj, strukturi, koja će se verovatno najsporije menjati .</s><s>Mnogo je uputnije krenuti od socijalne strukture i vladajućih oblika konsenzusa u društvu, jer oni mogu biti i konstantni i promenljivi element (samim tim i element promena) u sistemu .</s><s>Ako krenemo od pretpostavke, na osnovu očiglednih indicija, da je deo rukovodstva u SSSR-u, koji trenutno ima političku inicijativu, spreman da krene u reforme, onda je jasno da se ono mora suočiti sa sistemskim kompleksom kojeg je Viktor Zaslavski nazvao neostaljinističkom državom .' 4 Taj sistem svoju relativnu stabilnost mogao je da zahvali tome što je rukovodeći sloj uspevao da simulira elemente socijalnog konsenzusa doziranim otvaranjem šansi deprivilegovanih društvenih slojeva za srazmerno više oblike socijalne promocije, kao i garantovanjem statusa već privilegovanih slojeva .</s><s>To je omogućavala socijalna struktura sovjetskog društva koja se, po Zaslavskom, zasniva na tri elementa stratifikacije - vertikalnom, horizon</s>
<s>partiji da se ona započne talnom i nacionalnom .</s><s>Vertikalni element čini stratifikaciju na osnovu izvora prihoda i mesta u podeli rada (u okviru ovog elementa privilegovani su politička birokratija, radnici tzv. zatvorenih preduzeća i polukvalifikovani radnički sloj) ; horizontalni element čini stratifikaciju na osnovu mesta stanovanja (selo, otvoreni grad, zatvoreni grad - žitelji poslednjeg imaju znatne privilegije u odnosu na žitelje sela ili otvorenog, tj . provincijskog grada) ; nacionalna stratifikacija je dvojna - rusko i nerusko stanovništvo, s većim privilegijama prvih .</s><s>Sistem se legitimisao održavanjem i reprodukcijom privilegija onih koji su na višim mestima stratifikacione lestvice, kao i povremenim otvaranjem mogučnosti svima drugima da se dočepaju perspektivnijih uslova života i rada .</s><s>Tako se član nižeg sloja preko obrazovnog sistema ili društveno-političkog aktivizma mogao dokopati aparata, svejedno da li iz pravca deprivilegovane nacije ili radničke familije, kao što je i radnik sa sela (kolhoznik ili sovhoznik) mogao da dobije privremeni pasoš, ode u grad na privremeno radno mesto s mogućnošću da tu i ostane ukoliko bude dovoljno konkurentan radniku koji je od ranije tu (fenomen tzv . limitčika) .</s><s>Ovi oblici socijalne pokretljivosti nisu, medjutim, mogli imati bilo kakav uticaj na povećanje proizvodnosti rada u privredi ili njeno drugačije organizovanje .</s><s>Bili su to sasvim nemoderni oblici pokretljivosti koji su, zbog svog neekonomskog konkurentskog dejstva, negativno uticali na ponašanje kvalifikovanih radnika, tehničara, stručnjaka 153</s>
<s>se da je funkcija „organizovanog konsenzusa" bila samo u zameni masovnog terora koji u poststaljinističkom vremenu više nije mogao biti instrument vladanja .</s><s>Kada je, medjutim, zbog neefikasne privrede</s>
<s>se da je funkcija „organizovanog čak i iz ugla planske ekonomije gledano - i povečanih troškova naoružanja u sedamdesetim godinama postalo jasno da se privredna osnovica društva relativno smanjuje, i postojeće forme konsenzusa perspektivno su došle u pitanje .</s><s>Za Ijude u rukovodstvu koji su gledali dalje od toga kako obezbediti socijalni mir (uz osnovu koja se krnji) pitanje modernizacije postavilo se kao samorazumljivo .</s>
<s>Danas se u Sovjetskom Savezu angažovanje u pravcu reformi sprovodi pod firmom demokratizacije .</s><s>Taj izraz ima u ovom slučaju vrlo specifično značenje.</s>
<s>,antibirokratizam", čime se želi napraviti odredjena diferencijacija u rukovodstvu („za" ili ,protiv" perestrojke), a osim toga i pokrenuti šire socijalne slojeve da podre ,kurs reformi", samim tim i onaj deo rukovodstva koji ih pokreće.</s><s>Zatim, demokratizacija trebalo bi da predstavlja i načelnu otvorenost za javnu kritiku svojevoljnog političkog ponašanja, za koje se još uvek misli da je bitan činilac u stagnaciji sistema .</s><s>Proces demokratizacije ima, dakle, još uvek vrlo usko značenje .</s><s>Ono se svodi na odredjeno popuštanje vlasti na području kontrole javnog i privatnog života i na svesrdno prihvatanje ove prakse u onim profesijama kojima je javni život prostor reprodukcije - novinarstvo, književnost, umetnost.</s><s>Reformska politika još nije dovoljno uobličena da bi se znalo čije interese će da pogodi, a čije da promoviše .</s><s>Zbog toga se danas pristalice i protivnici reforme mogu naći u svitu slojevima podjednako, tako da je još uvek neobično teško formulisati politički program za večinu.'s Proces demokratizacije ne mora zato nuno da dovede do demokratije .</s><s>U ovom slučaju to su dve različite stvari .</s><s>Posle perioda društvene učmalosti i političke apatije, demokratizacija može da znači i aklamatorno prihvatanje nekih inicijativa političkog vrha za koje se misli da mogu doneti boljitak .</s><s>Takva aklamatorna situacija može da evoluira i u odredjene oblike nezavisne javnosti, onda kada društvene grupe počnu da iznose svoje specifične probleme (razna socijalna i nacionalna pitanja koja nisu na dnevnom redu reformskih političkih zahvata), ili opšte društvene probleme koje trenutno samo one osećaju kao nedostatak - recimo, pitanja ljudskih prava i sloboda .</s><s>U Sovjetskom savezu danas se javno ističu i takvi problemi .' 6 Ono što</s>
<s>Najpre negativno, kao današnji posmatrači nazivaju alijansom interesa poželjnom formom šireg procesa demokratizacije," predstavlja minimalni uslov socijalizacije dubljih reformskih zahteva, bez kojih će se ponoviti istorija političkih promena bez odgovaratućeg socijalnog ekvivalenta .</s><s>U suprotnom, demokratizacija neće voditi demokratiji, več novom obliku „organizovanog konsenzusa", bez evolucione perspektive i, što je od vitalnog značaja za ceo sistem, bez učinka modernizacije .</s>
<s>Indikator još uvek početnog, i u osnovi nesigurnog, stadija procesa reformi je važeči institucionalni ključ preko kojeg su dosadašnji zahvati sa ozbiljnijim namerama sprovedeni .</s><s>Taj ključ je naprosto znak prepoznavanja sistema, a njega čini jedinstvena osovina : partija-država-društvo .</s><s>Tako je junski Zakon o preduzečima, koji bi trebalo da predstavlja uvod u liberalizaciju privrednog sistema, donet u tom ključu.</s><s>Plenum CK utvrdio je sve elemente tog zakona, da bi ga, svega dva dana kasnije, doneo (zapravo izglasao) najviši državni organ - Vrhovni sovjet .</s><s>U ovom trenutku drugačije se i nije moglo očekivati .</s><s>Zasad se može šiniti najznačajnijim sadržaj tog zakona .' 8</s>
<s>Ali taj sadržaj neće biti deo realnog privrednog sistema ukoliko se u daljem odvijanju reforme ne obezbede institucionalni mehanizmi odlučivanja u kojima će odlučujuču ulogu imati privredni subjekti, a ne partijski organi i plenumi i njima podredjeni državni aparat .</s><s>Tek bi laicizacija partijske države u privrednoj oblasti otvorila prostor kvalifikovanom znanju, kako u tehnološkom tako i u upravnom mehanizmu, i omogućila onu vrstu društvenog sukoba koji bi, pre 154</s>
<s>,organizovani konsenzus", podstakao modernizacijo .</s><s>Proces unutrašnje diferenciranosti sovjetskog društva napredovao je u poslednjoj deceniji više nego što bi to dopustio rukovodeći sloj .</s><s>U tom procesu najviše do izražaja dolaze zahtevi grupa kojima su bliski interesi modernosti zahtevi inženjera i tehničara za većim uticajem u upravi i višim socijalnim vrednovanjem, u javnom životu zahtevi odredjenih slojeva inteligencije za slobodom javne reči, okupljanja i udruživanja .</s><s>U svojoj knjizi, Zaslavski pominje horizontalnu podelu jezika na javnu i privatnu sferu,' 9 javnu - koja predstavlja oficijelni jezik politike, ideologije i uprave, i privatnu - čiji jezik izražava element i potencijal nezavisne javnosti.</s><s>Kada je rukovodstvo istupilo s reformskim namerama, iz ova dva izvora (privrednog i kulturno-javnog) potekla su velika očekivanja koja će moći da zadovolji samo mnogo modernija politika .</s><s>U tom smislu, demokratizacija ne sme ostati samo instrument za mobilizaciju masa za podržavanje ma koliko obećavajučih mera politike .</s><s>Ona, kao prostor slobodne participacije, treba da se pretvori u vrednost za sebe, mogućnost obrazovanja duha društvene autonomije i inicijativnosti .</s><s>Da li će se sadašnje stanje očekivanja razviti u tom pravcu, ili će doći do restauracije „stabilnosti", zavisi od modernizirajućih slojeva podjednako u privredi, kulturi i politici .</s><s>Pre nego što bi uopšte i došlo do funkcionalne diferenciranosti društva i države, za Sovjetski Savez je neophodna medjuetapa u kojoj bi se unutar postojećih organizacija i institucija sistema (partije, države, privrednih organizacija, kulturnih ustanova, javnosti) produbila podela izmedju tradicionalnog i modernizirajućeg pristupa društvenom razvoju .</s><s>Bez daljeg predjudiciranja može se reći da su elementi te podele danas na delu .</s>
<s>Sovjetski sistem i gradjansko društvo su dve jako udaljene realnosti i predstave .</s><s>Ipak, istorija ih je nekako dovela u vezu, iako se medjusobno i strukturno i politiki isključuju.</s><s>Novonastali duhovni i delatni potencijal gradjanskog društva u srednjoistočnoevropskim zemljama ne može ostati neutralan prema pitanju o reformama privrednog i političkog sistema u tim zemljama .</s><s>Ukoliko se takve reforme budu vršile u Sovjetskom Savezu, ostali socijalistički režimi ni nemaju drugi izbor .</s><s>I pored osnovnog nastojanja da se komandne pozicije vlasti sačuvaju i posle reformi, izvesno je da promene danas u ovim društvima moraju zauzeti pravac odredjene privredne liberalizacije i (barem) izvesne politike deregulacije .</s><s>Takav bi proces oslobodio veći prostor za ličnu inicijativu i autonomnu akciju većeg broja ljudi i u različitim oblastima, što bi posle odredjenog kumuliranog iskustva rezultiralo novim kulturnonormativnim obrascima, samostalnim društvenim organizacijama i drugačijim društvenim i državnim institucijama .</s><s>Pošto neka srednjoistočnoevropska društva već imaju ovakvih kumuliranih iskustava, aktuelnim postaje pitanje o pravcima promena u Sovjetskom Savezu .</s><s>Njegova potreba za vojno-političkim podredjivanjem ostalih zemalja socijalističke zajednice proizlazi iz nesigurnosti njegovog privrednog i kulturnog razvitka .</s><s>Moguć je, dakle, obratan zaključak : reforme koje bi podstakle privredni i kulturni razvitak Sovjetskog Saveza u pravcu modernizacije, smanjile bi potrebu za njegovom vojno-političkom hegemonijom . (zgleda da je dalji razvoj gradjanskog društva u onim zemljama u kojima je on započet vezan jedino za ovakvu perspektivu promena u vodećoj zemlji zajednice .</s>
<s>2 Tako je oktobra 1978 . u ,Akcionom programu poljske opozicije" (KOR) pisalo : „Poslednjih godina preporodjeno samoorganizovano društveno delovanje sastoji se u organizaciji jednog autentičnog javnog mnenja, odbrane od represija, formulisanja realističkih zahteva društva i od probijanja državnog monopola u informativnoj delatnosti ." Zbornik Društveni pokreti i polltikl sistem u Poljskoj (1956-1981),</s>
<s>155 prir .</s><s>Vladimir Lav, Centar za filozofiju i društvenu teoriju IDN, 3 Reč je o Programu ove organizacije donetom na njenom prvom i jedinom zemaljskom kongresu 16 .</s><s>X .</s><s>1981, konkretno, o onim taćkama Programa u kojima je iznet zahtev za promenama državnih institucija i organizacije vlasti .</s><s>Vid .</s><s>Program u pomenutom zborniku, 4 Georgv Konrad, Antlpolitik.</s><s>Mitteleuropaische Meditationen, Suhrkamp V. Frankfurt/M, 6 Upor .</s><s>A .</s><s>Arato, „Civilna družba proti državi .</s><s>Poljska 1980-1981 ." u zborniku Socijalistična civilna družba?</s>
<s>7Rasprava koja se poslednjih godina razvila o temi „srednja Evropa" pruža već odredjeni materijal za odgovor na postavljeno pitanje .</s><s>Vid . sveske časopisa ,Gordogan" 17-18/85 i 23-24/87 . sa više stranih i domaćih priloga " Vid .</s><s>Klaus Ofe (C .</s><s>Offe), „Novi društveni pokreti - izazov granicama institucionalne politike", u zborniku</s>
<s>Obnova utopijskih energlja, str. 150-151, kao i rad istog autora ,Konkurenzparteite und kolektive politische Identitet" u zborniku Parlamentarisches Rltual und politische Alternatlve, prir .</s><s>Roland Roth, Campus Verlag,</s>


Civilno društvo i pacifikacija unutrašnjih odnosa

<s>Polazim od stava da je civilno društvo ekskluzivni aspekt modernog društva nastalog na Zapadu .</s><s>Ovo znači da se civilno društvo ne može definisati kao „sektor" nezavisan od tipa državne organizacije, načina privredjivanja, društvene strukture, normativnog poretka, vrednosnih orijentacija i položaja individue .</s><s>Reč je, Bakle, o istorijski nastalom i „lokalizovanom" globalnom društvu, za koje je karakterističan specifičan tip tenzične integracije pojedinaca, grupa i institucija u društveni sistem .</s>
<s>Uzajamna zavisnost i napetost struktura, organizovanih ,nacionalnom državom", predstavljaju ključne momente konstituisanja modernog društva kao sistema odnosa, ili onog entiteta koji sociolozi nazivaju „društvo" i odredjuju ga kao osnovni predmet nauke kojom se bave .</s><s>U ovom smislu je i sociologija proizvod modernog, odnosno civilnog društva, što se lako može ustanoviti pregledom osnovnih teorijskih pravaca .</s><s>I</s>
<s>Pristup koji civilno društvo odredjuje u vremenu i prostoru, kao lokalizovane ,,socijalne prakse", izoštrava naše interesovanje za kontekstualno</s>
<s>raspravljanje o strukturnim svojstvima civilnog društva .</s><s>Sve su, medjutim, rasprostranjenija gledišta u nas da se civilno društvo može odrediti kao „sektor" samostalnih akcija gradjana, odsečen od tipa vlasti, društvene strukture i ekonomije, i zapakovan socijalističke zemlje na margini evropske civilizacije .</s><s>Na teorijsku neosnovanost ovakvih stanovišta s pravom su upozorili neki autori : „Ako je ono (civilno društvo) nerazmrsivo povezano sa javljanjem i konsolidovanjem kapitalizma, buržoaske civilizacije i liberalne demokratije, čovek se pita u kom smislu neki kritičari uopšte mogu početi da govore o socijalističkom civilnom društvu .</s><s>Da li to treba da znači da oni smatraju da je liberalna distinkcija izmedju privatnog i javnog, kao atribut bužroaskog društva, vredna da bude sačuvana u socijalizmu?</s><s>Ili, pošto bi takvo gledište bilo inkompatibilno sa socijalističkom koncepcijom budućnosti, da Ii se, u stvari, suočavamo sa još jednom nastupajućom interpretacijom tog fenomena?</s><s>Ako se koncept civilnog društva posmatra kontekstualno i dinamično, a to znači da se njegovo osnovno značenje rezerviše za period 19 . veka kada je ono bilo u zenitu, onda je „vizija civilnog društva isto toliko nespojiva sa socijalizmom koliko i s orijentalnim despotijama, feudalizmom, ili bilo kojom formom nejednakosti i moći sličnog neprijateljstva prema liberalnoj demokratiji" .</s><s>3 Civilno društvo u periodu u kome je liberalna buržoazija bila na vrhuncu (država blagostanja i korporacijska birokratija nisu bile strukturna svojstva) najbolje se može odrediti kao ,istorijski razvijena sfera individualnih prava, sloboda i volitivnih asocijacija, čija je, politički neuznemiravana, uzajamna kompeticija u vodjenju privatnih poslova, interesa i namera, garantovana javnom institucijom koju zovemo država" .' Svako zrelo civilno</s>
<s>105 pretpostavka liberalizma i jedinica društvenog života ; 2) privatnost kao druga strana javnog podrazumeva vrlinu nemešanja u tudji život, u uslovima koji definišu individualne slobode kao najviše dobro ; tržište</s>
<s>4) pluralizam u dva smisla: s jedne strane se odnosi na veliki broj društvenih grupa, asocijacija, zajednice i pojedince, čije su kompetencije autonomne i država ne sme u njih da se meša i proizvod su difuzije moći unutar društva ; s druge strane, reč je o kulturi koja gaji slobodu izražavanja različitih ideja, verovanja i politikih koncepcija članova društva i ; 5) klase kao bitni aspekt strukture civilnog društva, s obzirom da je liberalizam zasnovan na kompetitivnoj alokaciji sredstava, Autor S .</s><s>Giner koga smo opširno naveli smatra da je održavanje tenzije izmedju privatnog i javnog, odnosno samog civilnog društva, zahtevalo neprekidno širenje komptencija države i njenih intervencija u sve pore društvenog života; sveprisutni korporativizam koji uništava samostalno tkivo društvenog života, a zatim, iscrpljivanje fizike sredine i vere u neprekidni progres, kao i razvoj tehnokulture, predstavljaju procese koji civilno društvo danas smeštaju u domen kulture i ideologije, proterujući ga iz interakcione sfere neposrednog društvenog života . lnteresantno je spomenuti još jedno gledište o tihom povlačenju civilnog društva koje navodi suprotne razloge od prethodnih .</s><s>Grupa američkih istraživača tumači potiskivanje civilnog društva rastućim</s>
<s>koji baca u zaborav republikansku tradiciju kao američku ,zajednicu sećanja" (,,community of memory") .6 Pod republikanskom tradicijom autori podrazumevaju gradjanski humanizam nastao u ranom</s>
<s>koji baca u zaborav periodu moderne Evrope, bez koga se ne bi mogla konsolidovati zapadna demokratija .</s><s>Ova tradicija je podržavala ,gradjansku vrlinu" kao motivacioni sklop akcionog objedinjavanja ličnog interesa pojedinca sa doprinosom javnom Bobru i pravdi .</s><s>Republikanska tradicija shvata civilno društvo kao spojište privatnog što se najbolje može ilustrovati sledećom razlikom : danas pojedinac ,,civilni duh" i briga za javne stvari .</s><s>Ameriko civilno društvo je nagriženo preteranim individualizmom, povlačenjem u privatnu sferu, bilo da se individualizam ispoljava kao „utilitarni" (orijentacija na lični interes u sticanju bogatstva i moćil ili „ekspresivni" (orijentacija na psihijatrijsku terapeutsku kulturu) .</s><s>Autori smatraju da je za novije vreme karakterističan ekspresivni (narcisoidni) individualizam' koji rastače zajednicu u enklave stilova života .</s><s>Ako se civilno društvo odredi kao spojište privatnog i javnog, to znači da ono obuhvata globalni prostor akcije (ekonomiju, zajednicu, politiku, kulturu), pa su, konzekventno tome, sve redukcionističke teorije neprikladne za analizu civilnog društva.</s><s>Tako je, na primer, Marxova teorija samo delimično prikladna, zato što je redukcionistička .</s><s>Naime, Marx odredjuje civilno društvo kao prostor nabijen klasnim konfliktom, kontradikcijom izmedju privatnog prisvajanja i ,socijalizovane proizvodnje", tržišnom konkurencijom i alijenacijom, a javnu sferu, gradjanske slobode i prava smatra ,epifenomenom" klasne strukture, dakle, kao „licemerstvo" buržoazije kojim prikriva kapitalističku eksploataciju .</s><s>Marxova teorija je potcenila druge momente moći u konstituisanju modernog društva, pre svega razvoj i uticaj moderne nacionalne države, 8 pa javna sfera izgleda samo kao produžetak privatne .</s><s>U ovom aspektu Marxova koncepcija modernog društva znatno odstupa od Hegelove, doduše ne u pogledu sadržaja civilnog društva kao privatne sfere, nego u karakteru distinkcije izmedju privatnog i javnog .</s><s>Za Hegela, država omogućuje civilizovan život društva, pripisujući joj principe racionalnosti, univerzalnosti i objektivnosti koji, istovremeno, prevazilaze i štite individualizam i partikularne orijentacije u civilnom 106</s>
<s>liberalnu tradiciju, ignorišu klasni konflikt i prirodu društvene strukture modernog društva, izvodeći osnovna svojstva civilnog društva iz nastanka i konsolidacije političke</s>
<s>liberalnu zajednice, te jednakosti prava i sloboda gradjana .</s><s>Tipičan savremeni primer ovakvog pristupa je istraživanje R .</s><s>Bendixa o nastanku moderne države kao političke zajednice; pri tom, on ovaj fenomen izvodi isključivo u kontrastu prema arbitrarnoj moći srednjovekovnih vladara, a da nastanku kapitalizma i nove klasne strukture ne pridaje nikakav značaj</s>
<s>U okviru iste tradicije, samo s naglaskom na ekonomski liberalizam, suština civilnog društva se smešta u samoregulišući, od države nesmetani, tržišni mehanizam slobodne konkurencije i bezbrojnih ugovora koji samostalno povezuju sve članove društva .</s><s>Novija verzija ove zamisli, prenesena u sociološku teoriju o društvu, Bakle, kao pokušaj izvodjenja celokupnog socijalnog poretka modernog društva, najbolje je reprezentovana ,teorijom razmene" američkih</s>
<s>Treće gledište, koje zastupa T .</s><s>Parsons, imalo je daleko veći uticaj na sociološko odredjene civilnog društva, pogotovu ho je reč o pokušaju izgradnje sintetičke teorije o modernom društvu . lako Parsons ne koristi izraz „civilno društvo", nego raspravlja o modernom društvu, ima dovoljno razloga da se tvori, da njegov socijalni podsistem, koji još naziva ,societalnom zajednicom" i pripisuje mu integrativnu funkciju, predstavlja sferu „civilnog društva" .</s><s>Parsons odredjuje pluralizaciju uloga, odnosno proces diferencijacije</s>
<s>(,,podela strukturnih jedinica na veći broj čije su kompetencije i funkcije za održavanje sistema različite") kao onaj proces koji proizvodi moderno društvo i otvara problem integracije koji on definiše kao pitanje ,,regulacije lojalnosti" .</s><s>Prirodu integracije modernog društva Parsons odredjuje pod dominantnim uticajem etičkog supstancijalizma E .</s><s>Durkheima . ,Societalna zajednice" je, da citiramo Parsonsa, „izraz koji se odnosi na aspekt celog društva kao sistema, koji formira</s>
<s>Gemeinschaft i fokus solidarnosti ili uzajamne lojalnosti članova i koji stvara konsensualnu osnovu politike" ." Parsons smatra da je primarna funkcija „tog integrativnog sistema da definiše obaveze lojalnosti prema društvenom kolektivitetu, kako za ukupno članstvo tako i za različite kategorije izdiferenciranih statusa i uloga .</s><s>Tako je, na primer, u većini modernih društava spremnost da se služi vojska test lojalnosti za muškarce ali ne i za žene .</s><s>Lojalnost je spremnost da se odgovori na dobro obrazložene' zahteve u ime kolektiva ili ,javnog' interesa ili potrebe" .' 2</s>
<s>Kao ho se može videti, Parsons integrativnu funkciju modernog društva, izdiferenciranog u bezbroj podkolektiviteta, statusa i uloga, pripisuje normativnom podsistemu, jer ovaj definiše „uzajamne lojalnosti" članova društva jednih prema drugima i prema zajednici .</s><s>Ali, normativan sistem može biti efikasan samo ako iza njega stoje „vrednosna opredeljenja" .' 3 Parsons naglašava da je pojačana diferencija struktura praćena procesima inkluzije (širenje normativne regulacije) i generalizacije (univerzalizacije) vrednosnog sistema, kako bi mogle biti pokrivene raznovrsne situacije u kojima se akcija strukturira .</s><s>Za razvoj modernog društva Parsons pridaje veliki značaj pojavi protestantizma i raspadu Svetog rimskog carstva, jer je tada došlo do razdvajanja kulturnog od socijalnog podsistema, odnosno religiozna pripadnost je prestala da bude uslov članstva u zajednici Metodi integracije za ovog se teoretičara ne svode samo na vrednosno-normativni kompleks, već tu ubraja, sem pravnog sistema, još i način konstituisanja članstva societalne zajednice, tržišni sistem privredjivanja i asociativnu strukturu organizacija, gde spada i razgraničenje izmedju societalne zajednice i državnog aparata .</s><s>Naime, potpuno strukturno formiranje societalne zajednice bilo je moguče tek kada su državni organi postali izborni i njoj odgovorni lako bi bilo teško Parsonsa optužiti za redukcionizam, njegova teorija modernog društva pati od sistematskog zanemarivanja dominacije kao faktora integracije .</s><s>On 107</s>
<s>moć zamenjuje funkcionalno opravdanim nejednakostima (npr. raspodela dobara prema različitom značaju društvenih uloga, princip efikasne tj. hijerarhijske organizacije i efikasna alokacija resursa), a politiku moć odredjuje kao transformativnu, previdjajući njeno drugo svojstvo : represiju." On je prenaglasio jednu, doduše veoma bitnu, karakteristiku modernog društva porast</s>
<s>moć kooperativnih svojstava strukture, ali je zanemario unutrašnju asimetričnost kooperativnih odnosa u pogledu količine moći s kojotu akteri raspolažu .</s><s>2. Pacifikovana moč</s>
<s>moć i marginalizovanje sile : pretpostavke civilnog društva Ova kratka rasprava o Parsonsovoj teoriji omogućava mi da postavim svoju drugu tezu: za moderno ili civilno društvo karakteristična je sistemska kontradikcija koja se može izraziti kao</s>
<s>Pod izrazom kontradikcija' podrazumevam značenje koje mu je dao A .</s><s>Giddens : to je ,postojanje dva principa unutar društvenog sistema, pri čemu oba zavise jedan od drugog ali se istovremeno negiraju.</s><s>Ovaj pojam implicira da su društveni totaliteti strukturirani u kontradikciji, što znači stapanje i isključivanje suprotnosti .</s><s>Drugim rečima, delovanje jednog strukturnog principa u reprodukciji društvenih sistema pretpostavlja delovanje drugog koji teži da ga dezavuiše" .' s</s>
<s>Za razliku od svih tipova društva, uključujući i socijalistički, moderno društvo je nastalo porastom stepena recipročne potrebitosti (zavisnosti) izmedju osnovnih društvenih grupa i izmedju sektora aktivnosti ; ali, kada raste stepen uzajamne zavisnosti, taj proces nuno proizvodi i svoju drugu stranu - relativnu autonomiju : svaki deo raspolaže resursima da ograniči ,spoljašnji" pritisak, da mu „odgovori" i time ga potencijalno transformiše.</s><s>Rast uzajamne zavisnosti nuno implicira rast uzajamnog priznavanja autonomije .</s><s>Zato je moderno društvo sistem u pravom smislu te reči .</s><s>Asimetrični odnosi moći, nataloženi u ekonomskoj sferi, ne isključuju reciprocitet; oni se u globalni prostor transponuju mehanizmom zavisnosti i autonomije koji im nameće granice .</s><s>Koliko god da kapitalistička klasa koncentriše ekonomsku moć, radna snaga nije bez mogućnosti da joj odgovori zato što (a) postoji visok stepen zavisnosti izmedju rada i kapitala i (b) što su obe strane, kao činioci proizvodnje, i delovi istog podsistema, slobodne od spoljašnje sile, pre svega države kao nosioca monopola nad sredstvima fizike sile .</s><s>Sposobnost modernog društva da ograničava moć, iako je ne ukida, proizvodi civilno društvo koje, sada, treba shvatiti bukvalno : to je društvo u kome je marginalizovano korišćenje uniforme kako u odnosima izmedju članova društva (pojedinaca, klasa, lokalnih jedinica, etničkih, rasnih i religioznih grupacija) tako i izmedju članova društva i države.</s><s>Ovo svojstvo modernog društva koje su istakli još Hobbes i Lock, nazivam ,,pacifikacijom unutrašnjih društvenih odnosa" .' 6 Marginalizovanje nasilja u funkcionisanju društva ne odnosi se samo na ,,pacifikovanje" države, već i na sve sektore društvenog života .</s><s>To što ću se u nastavku teksta koncentrisati na neke druge aspekte društvenog života, ne znači da potcenjujem značaj razvoja moderne države i ,racionalnog prava", da upotrebim ovaj Weberov izraz, za ,pacifikaciju" unutrašnjih društvenih odnosa .</s><s>Dovoljno je samo da podsetim na to, da diferenciranje ,societalne zajednice" od države predstavlja recipročan odnos, kojim se, istovremeno, razvija država (,,government") kao strukturno nezavisna institucija od društva, zbog ega može da polaže pravo da je reprezentant društva kao celine .</s><s>Ovo joj omogućava da mobiliše društvene resurse, da udje u svakodnevni život svojih gradjana i, na osnovu velikog broja informacija o njima, osigura efikasan nadzor bez upotrebe sile .</s><s>U poredjenju sa srednjim vekom, nadzor je ključni momenat koji, kako tvrdi Foucault, pokazuje izmenjeni karakter državne vlasti ." S ovim u vezi stoji neobično važna deferencijacija „uniforme" na vojnu, čija funkcija se usmerava prema spolja, i policijsku, čija funkcija je održavanje poretka i zaštite gradjana unutar društva .</s><s>Marginalizovanje sile je tesno povezano, 108</s>
<s>Pod izrazom kontradikcija' kako tvrdi Giddens, sa pojavom koncepta „devijacije", zbog njegove uloge u strogom razdvajanju ,zdravlja" od „bolesti", ,kriminalnog" od ,poštenog" .</s><s>Fizička prinuda, sprovedena u skladu sa zakonom, primenjuje se samo na kriminalce .</s><s>Za ,pacifikovanje" unutrašnjih odnosa je zbog toga važno da kriminalitet bude odredjen što uže i preciznije, bez mogućnosti da obuhvati sferu mišljenja i političkih ubedjenja gradjana .</s><s>18</s>
<s>Osnovni problem socijalističkog društva (mislim na „sovjetski tip društva" u koji spadaju zemlje ,realnog socijalizma", uključujući i Jugoslaviju) jeste u tome što ono ne samo da nije uspelo da ukine moć kao prinudu, nego nije uspelo da formira društvo kao sistem uzjamne zavisnosti i ograničavanja moči, odnosno da pacifikuje unutrašnje društvene odnose .</s><s>Ono se razlikuju od modernog društva upravo po povećanoj količini neposredne prinude'</s>
<s>Pod izrazom kontradikcija' i otvorenog nasilja, koju mora da koristi da bi se takav tip društva održao .</s><s>Po našem mišljenju, ovo je ključna prepreka za formiranje civilnog društva u socijalizmu .</s><s>Pri tom je važno naglasiti da pretnja fizičkog nasilja konstituiše sve aspekte društva, od kojih ćemo posebno analizirati sledeće : (1) način konstituisanja članstva u društvu, (2) osnove klasne strukture i (3) vreme kao dimenziju života pojedinca i društva (1) Način konstituisanja članstva</s>
<s>Polazim od Parsonsove definicije društva „kao tipa društvenog sistema koji karakteriše najviši nivo samodovoljnosti u odnosu na njegovu okolinu, uključujući i druge socijalne sisteme" .20 Jedan od četiri elementa („funkcija") samodovoljnosti društva odnosi se na povezivanje ličnosti tj . individualnih organizama koji žive na odredjenoj teritoriji u socijalni sistem .</s><s>Zona ukrštanja personalnog sa društvenim sistemom odnosi se na status članstva u ,societalnoj zajednici" .</s><s>Buduči da se radi o teritorijalno omedjenom društvu, odnosno o suverenitetu države nad odredjenom teritorijom, osnovno pitanje se odnosi na način konstituisanja ,societalne zajednice" i njenog odnosa prema državi .</s><s>U kontekstu rasprave o unutrašnjoj ,pacifikaciji" društva, može se pretpostaviti da tome doprinosi samo onaj način konstituisanja članstva koji obuhvata sve pojedince kao članove jednakog statusa, a to znač i : (a) da svi pojedinci imaju jednaka prava i obaveze i (b) njihovi interesi, vrednosti, brige i problemi su tretirani sa jednakom pažnjom od strane države .21</s>
<s>Konstituisanje ,societalne zajednice" i njeno diferenciranje od države povezano je, bar kada je reč o zapadnim društvima, za nastanak nacije .</s><s>Parsons izdvaja tri</s>
<s>Pod izrazom kontradikcija' ključna aspekta u stvaranju modernih nacija .</s><s>Prvi se odnosi na uspostavljanje kriterijuma za pripadnost naciji koji su „u kontrastu prema članstvu u ,primordijalnim' srodničko-etničkim i, često, religioznim grupacijama" .</s><s>2 2 Osnovna ' promena ogleda se u tome što se članstvo u naciji uspostavlja na volitivnoj tj . asocijativnoj osnovi nasuprot askriptivnim</s>
<s>(„naslednim") kriterijumima u koje spadaju etnička, rasna, pa i religiozna svojstva ljudi .</s><s>Nacija se formirala kao pluralistička zajednica, u kojoj članstvo u etničkoj ili religioznoj grupi, ne uslovljava sve socijalne participacije Drugi aspekt u nastanku moderne nacije je njeno diferenciranje od države, mada ovo ne znači da zajednica i država nisu povezane.</s><s>Reč je o ,političkoj nezavisnosti societalne zajednice u tom smislu da ona nije pripisana ili data nijednom odredjenom državnom vodstvu" .</s><s>Ovaj aspekt znači da moderna nacija ne može da se definiše bez pojma opozicije .</s><s>Treći aspekt se odnosi na nov način integracije koji se sastoji u sintezi teritorije i statusa gradjanina .</s><s>Parsons smatra da je optimalna baza konstituisanja članstva u zajednici, kako po obuhvatu populacije tako i s obzirom na uklanjanje unutrašnjih konflikata, ona koju T .</s><s>H .</s><s>Marshall naziva „status gradjanina" (,,citizenship") i obuhvata tri vrste prava : civilna, politička i socijalna .</s><s>U civilna 109</s>
<s>Pod izrazom kontradikcija' prava Marshall ubraja pravo na zaštitu svojine, slobodu govora i savesti, okupljanja i udruživanja i jednakost pred zakonom .</s><s>Nabrojana „civilna prava" uspostavljaju ranije pomenuto spojište privatnog i javnog u kome se naseljava civilno društvo .</s><s>Socijalistička društva pate od hroničnog problema formiranja članstva zajednice.</s><s>Ideja da osnova participacije u društvu ne budu ,buržoaska prava" nego učešće u procesu rada i ovfašćenja koja iz tog statusa proizilaze, ne može da izdeferencira societalnu zajednicu ni univerzalni prostor države .</s><s>Prvi problem inkluzije celokupne populacije u zajednicu je neizvršena ideološka pacifikacija, kroz koju su zapadna društva prošla u procesu razdvajanja religije od države i uspostavljanjem ,slobode savesti" .</s><s>Trajni ideološki monopol države onemogućava da se konstituišu prava pojedinca u strogom smislu reči, kao prava ,protiv države" ; ovom značenju</s>
<s>Pod izrazom kontradikcija' pretpostavljeno je drugo : pravo da se čini „prava stvar" nasuprot rdjavoj .24 „Socijalistička država" priznaje status učesnika u zajednici selektivno, na osnovu ideološko-političkih opredeljenja koja su „prava stvar" za socijalizam .</s><s>Zbog ovoga je članstvo u zajednici usko, kao neka vrsta privilegije „prijatelje" nasuprot</s>
<s>Drugi problem je u tome što ovde društvo nije definisano kao skup individualnih aktera, čije interakcije proizvode kolektivitete, asocijacije i društvo u celini ; pojedinac se podvodi pod apriorne tzv .</s>
<s>(radnička) klasa, etničke zajednice („nacije") i lokalne zajednice (,,opštine") .</s><s>Kao pripisano vodjstvo ovih, pojedincu nadredjenih, kolektiviteta, država uspostavlja načelno nejednak tretman interesa i preferencija društvenih grupa i pojedinaca .</s><s>U višenacionalnoj državi diskriminatorska inkluzija u društvo i tretman pojedinih društvenih grupa i pojedinaca podstiče etničke, religiozne i lokalne sukobe koji mogu eskalirati do obračunavanja ratom . (2) Klasna struktura</s>
<s>Nijedno društvo koje klasnu strukturu (proizvodne odnose) formira u dva različita sektora, tako da je nadredjena klasa u jednom a potčinjena u drugom sektoru, kao što je to bio slučaj sa pre-kapitalističkim a danas je sa socijalističkim društvima, ne može da tu strukturu odri bez spoljašnje sile .</s><s>Srednjevekovnom seljaku nije bio „potreban" vlastelin, pa se višak rada oduzimao često uz pomoć konjice.</s><s>U kapitalističkim društvima su radna snaga i kapital faktori proizvodnje, bez kojih proces materijalne reprodukcije ne bi mogao da se održi .</s><s>Medjutim, u socijalističkim zemljama faktor proizvodnje postaje političar, ali ne zato što joj je potreban, nego se nalazi na tom mestu zato što raspolaže sredstvima nasilja .</s><s>Strukturna sličnost socijalističkih i pre-kapitalističkih društava potiče otuda što oba tipa nisu klasna već klasno podeljena .</s><s>Z 5 Razlika je značajna .</s><s>Klasno društvo je ono u kome je eksploatacija privatni odnos zasnovan na ugovoru stranaka koje se šusreću na tržištu i od kojih jedna raspolaže ekonomskom moći (kapitalom) a druga je slabija jer raspolaže samo radnom snagom .</s><s>Moć kapitaliste je upravo u tome što je njegova moć „privatna stvar" .</s><s>Za odredjenje klasnog društva je bitno (a) da su ekonomija i politika razdvojene sfere bar u meri koja omogućava tržišni mehanizam koji je nezavisan od kontrole države, i (b) ekonomska svojstva obe osnovne klase (svojina nad kapitalom i ekonomska nužda radnika da stupe u ugovorne odnose), pri čemu su obe lišene neposredne političke moći tj . sredstava nasilja.</s><s>U klasno podeljenim društvima eksploatacija je spoljašnji odnos koji nasilno fuzioniše sferu ekonomije i polivke, pa se klasna podela pokazuje kao medjusektorska i seče celo društvo, a tek je posredno grupna, zbog čega je ova zamućena i nedovoljno vidljiva Kao primarnost neposredne spoljašnje podredjenosti ekonomije politici, iza koje stoje sredstva nasilja, eksploatacija se javlja u formi pljačke, za razliku od klasnog društva u kome zavisi od proizvodnje „viška vrednosti" .</s><s>Oba momenta - odvajanje eksploatacije od ekonomskog procesa i sekundarnost grupne dinamike čine klasno podeljena društva rezistentnim na društvene promene 111</s>
<s>U socijalističkim društvima vladajuća klasa se utemeljuje u političkoj vlasti, odnosno raspolaganju sredstvima nasilja ; ona nema nikakvu potrebu da pregovara sa potčinjenim klasama, što ove destruiše kao grupe i rastvara u „društvenu masu" .</s><s>Ovaj poslednji momenat sprečava artikulaciju interesa u postojećim konfliktima koja bi razotkrila militarizovanu klasnu vladavinu .</s><s>Zbog nepostojanja od države samostalne vertikalne strukture, svaki pojedinačni sukob je neprimereno oštar ; jer, uopšte se i ne radi o sukobima izmedju društvenih grupa nego sa državom .</s><s>A i bezazleni sukob sa državom može biti krvav .</s><s>Nema pacifikacije društvenih odnosa dok vladajuća klasa raspolaže sredstvima fizičke sile .</s><s>Ako je tačno da „slaba društva" proizvode militarizovanu vladavinu, onda je tačno da ova posledica blokira društvenu strukturaciju i još više slabi društvo i njegove snage da „odgovori" na spoljašnji pritisak .</s><s>Ali ne samo zbog neposredne pretnje silom nego i zbog toga što ono ne živi samo sebe, nema samorefleksiju i iskustvo, pa ne zna da „odgovori" .</s><s>U smislu akumulacije samorefleksivnosti društvenih aktera i grupa pridajem značaj društvenim pokretima koji su prisutni u „realnom socijalizmu" (npr. na slovenačkoj društvenoj sceni).</s><s>Ali, tek unutrašnja diferencijacija i artikulacija različitih grupnih interesa proizvodi samosvest da društvo nije ničije vlasništvo.</s><s>Najbolji indikator da je takva samosvest na delu jeste postojanje opozicije .</s>
<s>Ključna medijacija izmedju pojedinaca kao člana zajednice i njegovih neposrednih praksi i svojstava društvene (klasne) strukture jeste dimenzija vreme-prostor (3) Dimenzije vremena</s>
<s>Pod uticajem egzistencijalističke i fenomenološke sociologije A .</s><s>Schutz-a uvedena je dimenzija vreme-prostor u analizu društvenog života, kao dimenzija koja povezuje neposredne, svakodnevne (inter)akcije pojedinaca sa institucijama i istorijskim zbivanjima .</s><s>A. Giddens razlikuje tri povezana plana temporalnosti prisutna u svakom momentu socijalne reprodukcije : 1) temporalnost neposrednog iskustva ili duree svakodnevnog života, 2) temporalnost Dasein ili</s>
<s>kao istorijsko vreme ili taloženje razvoja društvenih institucija .</s><s>Pacifikacijom vremena nazivam stanje u kome svakodnevno, životno i istorijsko iskustvo pojedinca nije nadvladano nekontrolisanim prodorom utopijske svesti .</s><s>Pacifikovanje vremena je karakteristična svest moderne, koja sebe definiše kao sadašnjost, neprekidno obnavljajuči svoj raskid s prošlošću i držanjem „otvorenog horizonta očekivanja koja se odnose na sadašnjost" .2 6</s>
<s>U socijalističkim društvima dominira nepropitana utopijska svest nad svakodnevnim i životnim iskustvom pojedinca .</s><s>Prednost utopijske svesti simbolizuje moć vlasti da razbije dimenzije vremena i da ih bukvalno materijalizuje u podeli društva na ,aktere istorije" i ostale koji puko egzistiraju u svakodnevnom trajanju .</s><s>Ali, inscenirani sukob izmedju dimenzija temporalnosti ne može da proizvodi ni minimum motivacione usaglašenosti delovanja pojedinaca sa vanvremenim utopijskim vrednostima, nego široko rasprostire ,kalkulativne" i kritike stavove prema normativnom uredjenju društva .</s><s>Prva vrsta stavova proizvodi hobsovsko prirodno stanje od koga je dalek put do civilnog društva, a druga vrsta otvara perspektivu 1 Mogućnost apstraktne konceptualizacije društva, bilo da je reč o individualističkim teorijama kao što su Simmelova i Weberova, ili u Durkheimovom poimanju društva kao entiteta sui genereis, „istorijski je bila zavisna od konkretnog razvoja burgerliche Gesellschaft : tržišnog društva, civilnog društva, buržoaskog društva" .</s><s>Videti: D .</s><s>Frisbv and D .</s><s>Sayer, Soclety, (London: Tavistock</s>
<s>1 3 Ovo potvrdjuje i Parsonsovo definisanje gradjanskih prava kao „izraza primene vrednosnog sistema na relevantni kontekst .</s><s>To je upravo ono što je posebno važno u kontekstu izraza ,pravo' " .</s><s>Sociological Theory</s>
<s>1 7 M .</s><s>Faucoult, Discipline and Punishment (London : Allen Lane, 1977) .</s><s>19 Na ovaj momenat je skrenuo panju jot M .</s><s>Weber .</s><s>Porast znaćaja ,slobodnog ugovaranja" odnosno individualnih ovlašćenja, nasuprot normama zapovesti i zabrana, smanjuje uticaj autoritativnih formi vladanja .</s><s>„U nekoj socijalistićkoj zajednici daleko bi se više formalno isticale direktne zapovesti i zabrane neke, ma kako zamišljene, jedinstvene instance za regulisanje privredne delatnosti .</s><s>Poštovanje tih naredbi bi se, u slučaju otpora, obezbedilo prinudom' bilo koje vrste, samo ne borbom za tržište'" .</s><s>Privreda i društvo, tom prvi, Beograd, Prosveta, 1976, 2' Razliku izmedju dve vrste jednakosti koje se obe odnose na relaciju pojedinac-država Taking Rights Seriously (Cambridge, Mass: Harvard University 2 2T .</s><s>Parsons, Sociological Theory</s>


<s>Jedan od elemenata konstituiranja civilnog društva jeste pravno uredjena država .</s><s>O pravno uredjenoj državi govorimo tada kada dovoljno utemeljimo tvrdnju da u odredjenom sistemu kažimo mu ,N" postoji pravni red, pravni subsistem ,P" koji je autonoman (Luhmann, 1982 ; 123) .</s><s>U daljem tekstu sistem ćemo nazvati državom a subsistem, pravom .</s><s>Teza: Jugoslavija nije pravno uredjena država .</s><s>Njen pravni red, pravni sistem ne udovoljava osnovnim kriterijama autonomnosti .</s><s>Pitamo se dakle kakva je „akcija" civilno društvo u takvom sistemu moguća?</s><s>Pogledajmo pobliže : što je to autonomni pravni sistem?</s><s>Sistem (pravni) je autonoman ukoliko je nezavisan, osamostaljen i istovremeno u odredjenoj povezanosti s okolinom ; ,odredjenoj" povezanosti s okolinom znači da pravni sistem od ne-pravne okoline živi, i to živi na osnovi odredjenih nutrijenata .</s><s>To medjusobno ishranjivanje (okoline i pravnog sistema) potrebuje neke elemente .</s><s>To je, prije svega,</s>
<s>Vrijeme je pravnom sistemu potrebno za preživanje, prežvakovanje unosa iz ostalih sistema (života, kažimo) ; materijalna ustaljenost potrebna mu je ponajprije na svakodnevnoj, opoj razini - troši za svoju vlastitu reprodukciju ; da bi oslonac, partneri u društvu bili ,hranjivi", da bi ih sistem (pravni) probavio, morali bi biti odredljivi i neskriveni (Luhmann, 1982 ; 143) .</s><s>Ponovimo, dakle : ako je neki pravni sistem vremenski i materijalno ustaljen te posjeduje prepoznatljive, distinktne i neskrivene partnere u društvu, s dosta sigurnosti možemo ustvrditi da takav pravni sistem zadovoljava osnovne uvjete autonomnosti .</s>
<s>Pravni sistem nije autonoman, ako : na njega postoji stalni pritisak promjene, što znači da sistem nema na raspolaganju vrijeme za usrkavanje inputa ; dijelom i zbog toga, sistem se ne može materijalno ustaliti niti osamostaliti odnoseći se spram okoline, jer se ta okolina stalno mijenja ; iz istog razloga, nije u stanju razviti stalne i odredljive partnere, oslonce u okolini (Elster, 1985 ; 403) .</s><s>U jugoslavenskoj jurisprudenciji i legislativnoj praksi, za takva se stanja pravnog sistema ustalila slijedeća kozmetika ; to da pravni sistem ne raspolaže vremenom za promjene, naziva se ,dinamikom našeg pravnog sistema" .</s><s>To da je pravni sistem materijalno neustaljen, naziva se njegovom fleksibilnošću .</s><s>A to da su mu partneri, oslonci neodredivi, nevidljivi, skriveni dakle, naziva se njegovom samoupravnošću</s>
<s>Sam je sebe taj sistem prozvao samoupravnim autonomnim pravnim sistemom, a njegov glavni operator je samoupravna autonomna pravna norma .</s><s>Samoupravnost je, dakle, u pravnu praksu i teoriju inventivno unijela : pravne sisteme koji vrijeme ne trebaju, jer su predinamični ; koji ustaljenost ne trebaju, jer se moraju prilagodjavati neobično virulentnoj stvarnosti ; i koji oslonac ne trebaju, jer su sveobuhvatni .</s><s>To su dakle sistemi koji to niti nisu, jer niti trebaju niti vode računa</s>
<s>oslonac u okolini, partneri . su sami sebi dovoljni ; pravna sigurnost gradjana, osnovna tekovina gradjanskih revolucija, koja se stvara samo akumuliranjem regulacijskih iskustava u vremenu i prostoru, za takve je sisteme jedan od mogućih ali ne i nužnih ingredijenata opstojanja .</s><s>Ona nije garantirana, već se „potpisuje" od slučaja do slučaja .</s><s>Partneri su nedistinktni, sakriveni, znani samo potpisnicima, koji naspram ostalih u društvu ostaju ,nevini bez zaštite" razvoja država je ta koja osigurava a) identitet pravnog sistema, b) kontrolira uvjete razvoja tako da omogući istovremenu autonomiju i funkcionalnu diferencijaciju sistema i c) kontrolira posljedice te diferencijacije .</s><s>Dosada su pravni sistemi uglavnom težili takvom tipu razvoja .</s><s>Specifično za nerazvijene, za novopridošle u pravnom sredjivanju države moglo bi biti medjutim to da razvoj sistema, pa i pravnog, čini se, treba misliti na novi način .</s><s>Pokušajmo ga misliti na način kako to radi na primjer Luhmann : na način komunikacije (op . cit .</s><s>Mislimo li društvo, kaže Luhmann, kao mnoštvo komunikacijskih činjenja, tada pravni sistem možemo smišljati kao uspostavljanje ograničenja (constraints) činjenjima komunikacije .</s><s>Ne možemo činiti baš sve što nam padne na pamet u svakoj situaciji i na račun sveg i svakog .</s><s>Kao ograničenje komunikacijskih činjenja pravo postoji u svim društvima ; ono se, zajedno s ostalim ograničenjima (moral, na primjer)</s>
<s>,ubacuje" u prostor odnošenja pojedinca spram sistema institucija u društvu .</s><s>Kao ograničenje komunikacijskog činjenja pojavljuje se u dvojakom ruhu : na strani pojedinca kao ograničenje njegove slobode odlučivanja o tome hoće li se ili neće podvrći odredjenim očekivanjima, zabranama, neposlušnostima, konfliktima u komunikaijskom činjenju .</s><s>To se ograničenje naziva ograničenjem invokacijske suverenosti pojedinca u društvu : ono inkriminacijama, sankcijama uspostavlja medje prostoru sloboda pojedinaca .</s>
<s>; zakonodavnoj suverenosti je dano da „svoj" materijal, pravni sustav, priredi prema potrebama, da iznadje pravi zakon na pravom mjestu u pravo vrijeme kako bi invokacijsku suverenost pojedinaca učinila izvjesnom .</s><s>Obje su suverenosti u uredjenom pravnom sistemu pravne države nerazdvojne, medjusob</s>
<s>suverenost (države) no se uvjetuju, predstavljaju strukturalno proizvedene slobode (Luhmann, s .</s><s>126) .</s><s>I strukturalno proizvedene neslobode, kažemo mi .</s><s>U pravno uredjenoj državi, te bi dvije slobode i neslobode, te dvije suverenosti morale biti jasno odijeljene .</s><s>Svaka posebno, te suverenosti imaju vlastite funkcije, u posebno odredjenim situacijama i različitih nosilaca .</s><s>Ukratko : odijeljene, strukturalno proizvedene slobode i neslobode pojedinaca i zakonodavnog sistema čine da pravni sistem istovremeno ima identitet, da je vidljiv, da se diferencira i da pritom država kontrolira uvjete njegove diferencijacije, udovoljavajuči istovremeno uvjetima autonomije pravnog sistema.</s><s>Kako s tim stoji u razvoju?</s><s>Nažalost, tu će nam teorija manje pomoći ; ostanemo li u istom dosadašnjem okviru razmišljanja, u ovome bismo trenutku razvijanja naše teze (Jugoslavija kao pravno neuredjena država) morali biti u stanju historijskom analizom pokazati u kakvom se odnosu nalazi proces modernizacije (odredjeni tip) i proces autonomiziranja pravnog sistema u ovom našem podneblju .</s><s>Morali bismo, znani, domoći se spoznaje u kakvom odnosu bijahu identitet i diferenciranje pravnih sistema i uvjeti njegove produkcije i reprodukcije Tko je, kako, kada i zašto kontrolirao stvaranje strukturalnih sloboda i nesloboda ; da li su ikada postojali uvjeti za komunikacijsko činjenje u tako odredjenom okviru ; da li je uopće postojao dosada tako uspostavljen prostor odnošenja izmedju suverene individue i suverena zakonodavstva?</s><s>Zašto je odgovor na to pitanje u ovom trenutku važan?</s><s>Zato što bi nas moda približio mogućnosti da potvrdno ili nijekajuće odgovorimo na suštinsko pitanje daljnje analize pravnog sistema i produkcije civilnog društva posebice, naime, da li uopće možemo očekivati neko civilizirano komunikacijsko činjenje u vidu pravnog sistema u ovim prostorima?</s><s>100</s>
<s>iskustava kontingentnosti ograničavanja sloboda negoli na analizu uvjeta njihove produkcije i reprodukcije.</s><s>Ne imajući oslonca u takvoj analizi, teško je reći išta o odnosu modernizacije i uspostavljanja autonomije pravnog sistema u Jugoslaviji ; teško je prema tome uprijeti se na neki skup tvrdnji i o odnosu civilnog društva i države u nas, kao i o budućem proizvodjenju tog odnosa .</s><s>Stoga neka mi bude dozvoljeno da ustvrdim da gotovo sve što ću odsada, propitujući odnos modernizacije i autonomije prava reći, jeste igra (tudjih) modela i (naših) iskustava .</s><s>Ipak, tudji su modeli sačinjeni na tisućugodišnjim iskustvima uspostavljanja te autonomnosti : dozvolit ću si stoga da ustvrdim da postoje neke utemeljene premise pravno uredjene države, da te premise treba ukalkulirati u razvoj pravno uredjenog (bilo kojeg) sistema zapadne civilizacije i da te premise istovremeno utvrdjuju i odnos izmedju pravno uredjene države i civilnog društva .</s><s>Gdje započeti ,uspostavljati autonomiju" imamo li posla s pravno neuredjenom državom kao što je Jugoslavija?</s><s>U primjenjivanju postojećih zakona, kaže Luhmann .</s>
<s>U razvijanju svijesti o ograničenjima, zakonitosti, suverenosti individue i suverenosti sistema.</s><s>Radja li svakodnevno komunikacijsko činjenje stalno pozivanje na zakon, na njegovu primjenu i na zadovoljavajuće šaroliku scenu legalnih slučajeva, zakonodavna tijela i sudovi bit će podstaknuti da oblikuju vodiče za konzistentno odlučivanje i primjenu zakona .</s><s>Institucije, koje tako postupaju, sve više postaju svjesne vlastita poslanstva, vlastitih premisa .</s><s>To dovodi do preciznije formuliranih zakona, tako formulirani zakoni omogućavaju da se iz svakodnevnih komunikacijskih činjenja na jednostavniji, neskriven način izdvoje „legalni" slučajevi ; dakle slučajevi koji se podvode pod zakonsku sankciju .</s><s>Taj proces pak grupiranja kontingentnih odredaba u opće ili tipične „legalne slučajeve" podstiče, razvija odijeljenost, diskretnost prava, njegovu vidljivost, prisutnost u svakodnevnom komunikacijskom činjenju; ono dobiva svoje mjesto u sistemu ostalih ograničenja suverenosti individue, pridobiva na autonomiji Imamo li uopće neke šanse u uspostavljanju odredjenog odnosa države i pojedinca i prema tome civilnog društva?</s><s>Ukoliko država nije pravno uredjena, treba je prvo urediti ; na temelju iskustava pravno uredjenih, na temelju iskustava uredjenog odnosa izmedju invokacijske suverenosti pojedinaca i zakonom dane suverenosti institucija .</s><s>To su nuni uvjeti za uspostavljanje autonomije pravnog sistema i pravne države .</s><s>Stvaranje takvih nužnih uvjeta ovisi o razvoju .</s><s>Ukoliko „razvoj", opredijelimo li ga kao hod sistema od arhaičnosti ka diferenciranosti, ne pogoduje stvaranju tih uvjeta, započinje proces de-diferenciranja pravne regulacije, svodjenja pravnog sistema na ,spontanitet", na ,,arhaičnu tradicionalnu" regulaciju, na korupciju : na „sivi legalitet", kao što se i ekonomija počinje razvijati u smjeru „sive ekonomije" a politika u smjeru „sive Takozvano samoupravno odlučivanje je takav fenomen : u uvjetima nesuverenosti individualne invokacije i nesuverenosti zakonodavca (RO) rascvalo se, kao što smo pokazali, de-diferenciranje preko samoupravne norme : ta je omogućila gotovo svakom specifičnom primjeru da posjeduje vlastitu regulaciju, što je samo prividno dovelo do diferenciranja .</s><s>Prividno stoga što ne postoji tertium comparationis, treći član u poredbi u kojem se dva poredjena slažu lili ne) .</s><s>Taj poredbeni član, neka poopćena zakonodavna odluka i/ili suverena akcija pojedinca nije ni moguća jer je njen materijal, primjena prava u životu, toliko usitnjen, nevidljiv, netransparentan, da ga nije moguće grupirati, učiniti tipičnim, poopčiti ; nije ga moguće učiniti diskretnim, vidljivim, svima na oku, autonomnim dakle .</s><s>Umjesto na diferenciranju, „samoupravna" se pravna norma temelji na multipliciranju, na 101</s>
<s>,,štancovanju"; njezina se primjena temelji na nepreglednosti, na nevidljivosti ; na taj način za život autonomnog pravnog sistema neophodan prostor izmedju suverenosti individue i suverenosti zakonodavca prekrije -,slučajnošču", zbriše mu granice, a time i sebe samu .</s><s>Institucije koje bi morale ,primjenjivati" takvu normu nemaju pregled, nemaju svijesti dakle o vlastitim premisama, nemaju podsticaja da proizvode zakone za regulaciju života već proizvode zakone za regulaciju samih sebe .</s><s>Njihova je samotematizacija, propitivanje vlastitih premisa naprosto vrtnja u krugu .</s><s>1 tako od skupštine federacije do najmanje radne organizacije koja još mora donositi ,,autonomne" akte, od vrhovnih do općinskih sudova .</s><s>Pravni sistem u takvim uvjetima preživi u samo jednom obliku : kako mehanizam specificiranja za sve i sva, za svaku priliku .</s>
<s>Po tome se Jugoslavija ne razlikuje od ostalih nerazvijenih državnopravnih sistema zemalja u razvoju : arhaična, nediferencirana društva, kaže Luhmann, imaju pravne sisteme kojih funkcioniranje ovisi u ekstralegalnim čimbenicima, čimbenicima izvan pravnog sistema .</s><s>Takvi ekstralegalni čimbenici kontroliraju identitet i diferenciranje pravnog sistema ; sistem je pasivno ovisan o invokacijskoj suverenosti - nekolicine odabranih, šesto o invokacijskoj suverenosti karizme .</s><s>Uzmimo tipičan primjer, ustavne promjene SFRJ ; sudeći po interpretacijama koje danas možemo pročitati o ,dinamici našeg razvoja" i ustavnim promjenama čini se da su promjene bile mahom podsticane ingenioznom napravom koja se imenuje „slutnja" glavnog arhitekta sistema (Kardelj) .</s><s>Naravno, u takvoj slutnji nema ništa lošeg, jedino što bi ona u pravno uredjenoj državi morala imati protivtežu u vidu zakonodavčeve suverene kalkulacije konsekvenci promjena .</s><s>Takva ingeniozna slutnja da „u sistemu nešto ne štima" pa ga treba dotjerati, dobro je došla svakom sistemu jer znatno skračuje mučni hod ustaljivanja i učenja kroz greške ; no isvoremeno onemogučuje ustaljivanje grešaka samih tako da je teško ustvrditi što je sistematski „feler" a što trenutačni zastoj .</s><s>„Pravno" u sistemima zemalja u razvoju preživi, vidjeli smo, kao sistem specificiranja ; u Jugoslaviji živi kao inovacija, kao „spontana" samoupravna norma, koja ima istu funkciju : mehanizma specificiranja.</s><s>No čini se da „pravno" u sistemima zemalja u razvoju preživi još na jednoj razini, tradicionalnoj : poopćena i donekle još poopčavanju podložna sfera „javnosti" i „vidljivosti" prava je sfera ostataka kolonijalnih zakona .</s><s>Tako u oslobodjenim zemljama Trećeg svijeta ; u nas, tradicija se oslanja ne na porobljivače već na velike uzore iz komunističkih revolucionarnih prava nama stranih sistema, naime istočnoevropskih totalitarnih tradicija .</s><s>Najvažniji od sviju, pravni sistem koji izmedju ostalog zadire u pravo na sam život, krivičnopravni, temelji se na toj tradiciji .</s><s>Inicijative za eliminiranje smrtne kazne i napose delikta mišljenja u Jugoslaviji pokazuju da barem u nekim dijelovima zemlje počinje klijati svijest o neprimjerenosti takvih odredbi civiliziranome svijetu Osnovna pitanja koja se pritom postavljaju još su sasvim neraščišćena .</s><s>To su pitanja raščiščavanje kojih jeste, po mojem uvjerenju, preduvjet za razgovor i akciju mogučnosti civilnog društva, a napose pitanja : da li su doista tradicije istočnoevropske totalitarne regulacije (popularno : staljinističke) neprimjerene</s>
<s>ovom našem kulturnome podneblju?</s><s>Nije li narod zavrijedio zakone kakve ima?</s><s>Kada je i u kojim slučajevima ta toliko neophodna invokacijska suverenost individue u ovom podneblju pokazala artikulirane zube?</s><s>Ne u obliku ekscesa, peticije i sl . već u obliku civilne akcije za promjenu zakona?</s><s>Dodjemo li do zaključka da je, kao čini se za ostali civilizirani svijet takva regulacija i za nas neprimjerena, bilo bi možda dobro objelodaniti argumente - a zašto?</s><s>Kakva je to i gdje kulturna mreža koja govori u prilog drugačijeg, svjesno diferenciranog odnosa izmedju suverenosti individue i suverenosti zakonodavca?</s><s>Odgovori na ta pitanja vode nas po mom mišljenju i do nekih prijedloga kako omogućiti civilno društvo .</s><s>102</s>
<s>Akcija „civilno društvo" zahtjeva čini se akciju „pravno uredjena država" .</s><s>Potonja pak zahtjeva akciju „pravno svjesna" individua, podanik .</s><s>Zadržat ču se samo na podaniku, jer tu nešto još možemo i uraditi .</s><s>Odgoj svjesnog podaništva moda je prvi korak u tom dugom hodu ka suverenoj individui u pravnome sistemu Pod svjesnim podaništvom svakako ne mislim ,pravdašenje", pojavu ne stranu našim podanicima.</s><s>Imam na umu odgoj za suverenu invokaciju unutar (budućeg) pravnog sistema, što znači odgoj za spoznavanje ograničenja koje sistem postavlja individui, za razmišljanje o njima (kad je to, naravno, potrebno) i za akciju mijenjanja, uspostavljanja novih, podvrgavanja .</s><s>Podanik i sluša, ne samo da ruši, stvara takodjer granice vlastite suverenosti komunikacijskim činjenjima ili nečinjenjima ; gdje započeti odgojem?</s>
<s>Gdje započeti? objelodanjivati što više iz područja legalne prakse, njenih stranputica, objašnjavati ; stoga je od neobične vrijednosti već i ono što je do danas u nas učinjeno na publiciranju zabluda i zloupotreba u pravnom sistemu, posebno u „Mladini" koja je objelodanila niz slučajeva iz zloupotreba u primjeni odredbi zakona o izvršenju kazni .</s><s>Posebno je važno, čini se, da to budu ,,kritička izdanja", pravno argumentirana, ne (samo) senzacije o dahauovskim procesima, kočevskoj šumi, političkim zatvorenicima u nas, Golom otoku samo na poetskoj i dokumentarnoĆ ravni .</s><s>Naša informiranost o kosovskim sudovanjima iz 1981 . godine, na primjer, ravna je ništici ; spominjem ih samo stoga što su najvažniji slučaj brojnijeg ,,političkog" sudovanja u nas u poslednjih nekoliko godina, s teško sagledivim posljedicama za jednu mladu generaciju (osudjenika), a i za nas.</s><s>Spominjem ih i stoga što govoreči o mogućnosti civilnog društva u Jugoslaviji u njenom, pretpostavimo, najnaprednijem dijelu, Sloveniji, čini se da moramo govoriti i o uvjetima proizvodjenja civiteta i u njenom danas najdivergentnijem dijelu, na Kosovu i u Makedoniji.</s><s>Shvatimo li Jugoslaviju kao sistem u kojem bi uvjet civilnog društva, pravno uredjena država, morala opstojati kao dijelom centralizirana, tada je prilično jasno da se taj dio pravne uredjenosti teško može uspostavljati bez individualne suverenosti i na Kosovu, na primjer .</s><s>Uz, naravski, istovremeno postojanje suverenosti zakonodavca.</s><s>Značajan i važan korak u tom razvoju javne pravne svijesti dešava se tada kada formiranje te svijesti objelodanjivanjem legalnih slučajeva predje iz djelokruga „publicistike" u djelokrug samog zakonodavca ; kada dakle on preuzme na sebe oblikovanje svog prirodnog okoliša, suverenu invokaciju pojedinca .</s><s>Moda bi takav tip javne kontrole mogao pridonijeti i profesionalizaciji osoblja koje radi u zakonodavstvu te pritom i sve većoj autonomiji profesije i njenoj samostalnosti .</s><s>Za ubuduće gotovog recepta svakako nema, no osnovni obrisi akcije - „civilno društvo u još neuredjenoj pravnoj državi" ipak se naslućuju .</s><s>Već i razmišljanje o civilnom društvu u ovo malo vremena dovelo je do tematizacije ponajprije države koja nije bila u stanju da se pravno sredi, pa prema tome i do osnovnog pitanja na koje bi morala odgovoriti društvena teorija : kako to da se to dogodilo?</s><s>Več i prvi pokušaji tematiziranja doveli su nas čini se do važnog saznanja : ako je suverena individua nuni uvjet uspostavljanja pravno uredjene države i civilnog društva, onda bi tu individuu trebalo opremiti za</s>
<s>Prvi korak je več moda učinjen i saznanjem koji su nam prostori proizvodjenja nesloboda strani : to je svakako istočnoevropski tip legitimiteta .</s><s>Drugi je korak na pomolu : to je emancipiranje od tradicije tog legitimiteta (politički delikt, smrtna kazna, javnost) u našem zakonodavstvu.</s><s>Već taj korak uključuje i mogao bi uključiti niz komunikacijskih činjenja na svakodnevnoj razini koja će pridonijeti višoj ravni informiranosti podanika ; jedan od slijedećih koraka mogao bi biti mali, ali važan : formiranje legalnih centara - savjetovališta koja ne bi bili vezani za postojeći institucionalni sistem zakonodavca, čiji bi rad bio javan i stalno publiciran .</s>
<s>U našim uvjetima, koje smo gore opisali, autonomni pravni sistem mora ,negdje započeti" : teoretičari bi rekli, u nedostatku tradicije suverene individue</s>
<s>prostoru i dinamici . i suverena zakonodavca, neka zapone svoje uspostavljanje tamo gdje je dosadašnje zasićenje akcijom i greškama najmanje a to je organizirana akcija</s>
<s>prostoru i dinamici . podanika .</s><s>Organizirana akcija podanika već je i ovaj naš skup, koji omogučava da se priupitaju prava pitanja o državi i civilnom društvu u nas .</s><s>Budemo li ubuduće radili onako kako smatramo da bi trebao raditi i uredjeni pravni sistem, mislim da bismo mogli očekivati i odredjene rezultate .</s><s>A kako bismo to postigli, mogli bi se moda ponašati onako kako se to i zahtjeva od uredjenog pravnog sistema : ustaliti se u širem društvenom sistemu, prići invididui, postati odredljivi i vidljivi, neskriveni i prediktabilni .</s><s>Rječju, autonomni .</s>