<s>,obećava", da ne kažem ,izbavlja i koji je munjevito osvojio ne samo oblasti sociologije i politikologije nego je, čak kao opominjujuča skračenica i kao norma života, ušao u našu medjunacionalnu literarno-političku korespondenciju .</s><s>Mislim da bi prema modnim pojmovima najpre trebalo zauzeti izvesno kritiško odstojanje .</s><s>To odstojanje, pre svega, iziskuje barem malo istraživanje o originalnom značenju reči ili osvetljavanje odredjene tajanstvenosti i skrivenosti njenog smisla .</s><s>2. „Civilno društvo" je doslovan prevod latinskog izraza „societas civilis" .</s><s>U tom pogledu legitimnost njegove upotrebe lišena je svake sumnje . ,Societas civilis" Francuzi prevode sa ,societe civile", a Englezi sa ,Civil Society" .</s><s>Ono što zbunjuje jeste</s>
<s>drukčije prevodjenje ovog izraza na naš jezik .</s><s>A taj prevod nije usledio neposredno sa latinskog, odnosno pod uticajem francuske ili engleske terminologije nego neposredno sa nemačkog jezika i pod uticajem terminologije koju su upotrebljavali Hegel i Marx .</s><s>Hegel, a za njim i Marx, „societas civilis" nije preveo sa „Zivilgesellschaft" već sa ,burgerliche Gesellschaft", čiji je ekvivalent u našem jeziku „gradjansko" ili „buržoasko društvo" .</s><s>Mišljenja sam da je „gradjansko društvo" najtačniji prevod latinskog „societas civilis" zato što je pridev „civilis" izvedeno od ,civitas" (uslovno : grad-država) i ,cives" (gradjanin) kojima u grčkom odgovaraju izrazi „polis" i ,politai" .</s><s>Gradjani su oni koji žive „in status civilis sive politicus".</s><s>Da je prevod „societas civilis" sa „gradjansko društvo" ispravan potvrdjuje takodje tačan i kod nas široko prihvaćen prevod latinskog izraza „ius civile" sa „gradjansko pravo" .</s><s>Smatram da napuštanje izraza „gradjansko društvo" i njegova zamena sa izrazom „civilno društvo", bez obzira na korektnost prevoda i ovog drugog izraza, unosi u našu terminologiju više zabune nego jasnoće .</s><s>Moze se postaviti pitanje zašto su Hegel i Marx upotrebili izraz ,buergerliche Gesellschaft", a ne „Zivilgesellschaft", kako to danas čine neki nemački, a za njima i naši teoretičari .</s><s>O tome postoji ozbiljna literatura i ozbiljna istraživanja .</s><s>1 Čisto</s>
<s>drukčije terminološki : pridev ,buergerlich" izveden je od imenice ,Buerger" .</s><s>U nemačkoj terminologiji „Burger" je gradjanin kao ,bourgeois" .</s><s>Da je Hegel ovaj termin u svoju filozofiju uveo sasvim svesno, o tome ne može biti nikakve sumnje.</s><s>U „Jenenser Vorlesungen" iz 1805/ 1806, Hegel jasno kaže : „Isti se brine za sebe i svoju porodicu, radi, zaključuje ugovore itd ., takodje radi i za opšte i ima ga kao svrhu .</s><s>Po onoj strani on se zove burgeois, po ovoj citoyen" .</s><s>2 O radnom pojedincu i njegovom</s>
<s>drukčije odnosu prema ,gradjanskom" ili ,buržoaskom društvu", Hegel kaže : „Društvo je njegova priroda od čijeg elementarnog, slepog kretanja zavisi .</s><s>Ono ga duhovno i fizički održava ili ukida" .</s><s>3</s>
<s>Pojam „društvo" ovde ima gotovo ,marksističku" negativnu konotaciju : njegovo kretanje je elementarno i slepo .</s><s>Na drugom mestu4 Hegel ga odredjuje kao „sistem svestrane zavisnosti", a zatim kao „sistem 170</s>
<s>Hegel raskida sa jednom dugom istorijskom i terminološkom tradicijom .</s><s>A ta tradicija se izražava u formuli ,,civitas sive societas civilis sive res publica" .</s><s>Za to postoji jednostavno objašnjenje : predburžoaske tvorevine bile su istinske političke tvorevine bez podvajanja ili</s>
<s>Hegel raskida sa jednom razlikovanja političkog i socijalnog života (u njima je sve bilo političko) i bez suprotstavljanja javnog i privatnog interesa.</s><s>Aristotelov izraz ,koinonia politike", politička zajednica, jedinstvo opštih i pojedinačnih interesa, označava tradicionalno poistovećivanje političkog i socijalnog života, u novijoj terminologiji : države i društva.</s><s>To čine Albertus Magnus, Melanchton, Spinoza, Hobbes i Locke .</s><s>Kod Hobbesa, na pr ., „societas civilis" još uvek je izjednačeno sa političkim poretkom i suprotno je onom stanju koje Hobbes naziva „status naturalis" u kome neprekidno traje ,bellum omnium contra omnes" .</s><s>Pa i sam Locke je sedmo poglavlje svojih -Treatises" naslovio sa „On Political or Civil Society" .</s><s>Prema tome, uvek je reč o životu u jednoj političko-socijalnoj (socijalno-političkoj) strukturi koja se oslanja na kućnu radinost, ropstvo, kmetstvo i rudimentarne oblike najamništva .</s><s>To je osobina oikodespotije, bilo one antičkog, bilo feudalnog tipa, bilo one koja stoji na prelazu u rani kapitalizam gde još preovladjuje ručni rad i zanatska privreda .</s><s>Promena u značenju pojma „gradjansko društvo" došla je postepeno .</s><s>U njenoj pozadini stoji zamena zanatske proizvodnje i kune radinosti industrijskom proizvodnjom, odnosno industrijskom i političkom revolucijom buržoaske klase ne samo protiv staleškog društva nego, prvenstveno, protiv apsolutizma .</s><s>Hegel misli ove revolucije, ali ne prekida sa antičkom tradicijom .</s><s>5. Ove promene je duboko svestan Carl Ludwig von Haller, ideolog restauracije, za koga je pojam „gradjansko društvo" revolucionarni pojam filozofije prosvećenosti koji je sa svojim antičkim kostimima preuzet iz rimske republikanske tradicije .</s><s>U ideji rimskog „societas civilis" Haller je video ,majku i koren zablude" revolucionarne buržoaske epohe .</s><s>Na ovom primeru se jasno primećuje sukob izmedju revolucije i restauracije, odnosno tradicije .</s>
<s>„gradjanskog društva" i „političke države" izražava se ovaj gigantski preokret u evropskoj istoriji .</s><s>Tragove tog sukoba i podvajanja kao njegovog istorijskog rezultata nalazimo u Rousseau-ovom ,Društvenom ugovoru", a zatim kod fiziokrata u njihovom nastojanju da se „ordre naturel" pretvori u „ordre postif", pri čemu je ono „naturel" izražavalo činjenicu autonomije socijalne naspram političke sfere .</s><s>U Engleskoj se te promene teorijski izražavaju u delima Adama Smitha i Davida Ricarda .</s><s>Politička ekonomija i njen kategorijalni</s>
<s>nevoljno priznaje kao istorijsku neminovnost i izražava je u svojoj 6. Hegelova filozofija prava izražava dualizam antike i hrišćanstva .</s><s>Hrišćanska civilizacija unosi pojam beskonačne vrednosti ličnosti i sferu etike povezuje sa sferom pojedinačnosti, individualiteta .</s><s>To već predstavlja raskid sa antičkom političkom tradicijom čiji su, istina preobraženi oblici, postojali sve do izmaka srednjega veka.</s><s>Činjenica podvajanja</s>
<s>nevoljno socijalne i političke sfere, društva i države, rezultira nastankom čoveka kao buržuja, s jedne, koji se kao privatno lice utapa u svet rada, privatnih interesa i privatnog prava, i gradjanina,</s>
<s>.</s><s>Deklaracije prava čoveka i gradjanina izrazile su revolucionarnim pravnim jezikom ovu istorijsku činjenicu Savremena filozofija i nauka smatraju da se u toj činjenici sastoji odlučujući istorijsko-politički dogadjaj Moderne .</s>
<s>Bitna odlika „gradjanskog društva", po Hegelu, jeste sistem potreba i stanovište potreba.</s><s>„Burger" kao ,bourgeois" je prirodni čovek, biće potreba, i kao takav privatni čovek koji u ,svom" društvu kao elementarnoj i slepoj bujici vodi svoj život i ,zadovoljava" svoje potrebe .</s><s>U ,gradjanskom društvu" živi se kao u „državi nužde i razuma" koju karakteriše kalkulativna racionalnost i nagon za sticanjem .</s><s>171</s>
<s>Moderne, Hegel, kao što je već rečeno, priznaje neminovnost Moderne čiju stvarnu strukturnu osnovu sačinjava privatni čovek sa svojom autonomijom .</s><s>S druge strane, Hegel je bio uveren u nadmoćnost antičkog ideala države koji je izražavao stopljenost politike sa etikom i, na taj način, činio supstancijalno jedinstvo izmedju pojedinca i zajednice .</s><s>U tom smislu Hegel je na državu gledao antičkim očima kao na onu konkretnu opštost koja je jedino u stanju da osigura slobodu.</s><s>Kao izraz apsolutne običajnosti Hegelova država ne razara „gradjansko društvo" i njegove elemente potreba i rada .</s><s>Hegel ih prihvata (ponavljam : nevoljno) kao stvarnost zato što se, prema njegovom uvidu, antički polis više ne može povratiti 8. U Hegelovoj filozofiji prava društvo zadržava od tradicionalne politike jedino policiju kao funkciju uprave i reda da se ne bi samo uništilo u svom elementarnom i besvesnom kretanju .</s><s>Već je zapaženo da Hegelov pojam policije nije istovetan sa savremenim nego, zajedno sa privatno-pravnim sudstvom predstavlja posrednika izmedju „gradjanskog društva" i „političke države" .</s>
<s>Hegel priznaje svojinu kao pravno zajamčen posed, a privatno pravo kao formalnu legitimacionu osnovu svojine .</s><s>9. Posthegelovska filozofija i teorija vide u „gradjanskom društvu" jedan specifičan novovekovni pojam .</s><s>Ferdinand Lassalle je u njemu video, dakako pod uticajem Hegela i Marxa, Hobbesovo ,prirodno stanje" u kome se vodi rat svih protiv sviju .</s>
<s>(Gemeinschaft) od „društva" (Gesellschaft) .</s><s>U ,zajednici" vladaju principi solidarnosti, vere i poverenja, a u „društvu", kao ,mehaničkom agregatu", suprotnost interesa, principijelno nepoverenje i konkurencija u kojoj se suprotni interesi poravnavaju putem ugovora i razmene .</s><s>1 Max Scheler smatra da je u buržoaskom društvu nepoverenje (,,Hintergedanke") opšta forma mišljenja .</s><s>10.</s><s>Marxova pregnantna odredba „gradjanskog društva" kao ,ukupnosti</s>
<s>,zajednicu" materijalnih životnih odnosa", kao „sveta rada, privatnih interesa i privatnog prava" zasnovana je filozofski na Hegelovim uvidima .</s><s>Šta više, Hegelova ocena „gradjanskog društva", koja njegovu dijalektiku odredjuje kao stihijno i slepo kretanje, a samo to društvo kao „sistem svestrane zavisnosti", predstavlja polaznu tačku Marxove svekolike kritike političke ekonomije .</s><s>Ona je, naravno, dopunjena i kritiškim uvidima ranog francuskog socijalizma i njegovim idejama dobrovoljne i slobodne asocijacije, odnosno Fichteovom filozofijom umne države koja u svom kretanju samu sebe čini suvišnom i odumire .</s><s>I Marxu, kao i Hegelu, grški polis (i uopšte antička res publica) predstavljaju jednom u istoriji ostvareni ideal najbolje zajednice koji, apstrahujući ropstvo kao osnovu oikodespotije, ne treba nikada ni napustiti, niti iz vida ispustiti.</s><s>Kada Marx u svojoj „Kritici Hegelove filozofije državnog prava" ističe demokratiju kao normu svih drugih oblika državnog uredjenja, on je svestan njenog antičkog porekla .</s><s>Dok je antički polis predstavljao ,realističko-demokratsku zajednicu" koja se zasnivala na stvarnom ropstvu, moderna država je, u stvari, ,,spiritualističko-demokratska reprezentativna država" koja se zasniva na gradjanskom društvu kao ,emancipovanom ropstvu" .</s><s>Marx vidi istorijski smisao razvitka u tome što je stvarno ropstvo Antike bilo zamenjeno emancipovanim ili „posrednim" ropstvom Moderne .</s><s>Rastačući antičkofeudalni ,oikos', „gradjansko društvo" je preuzelo</s>
<s>zanatsku privredu u industrijsko preduzeče kao osnovu ćeliju privredjivanja .</s><s>11 .</s><s>U „gradjanskom društvu" i ,političkoj državi" koja se odvija, ,uzdiže" iznad društva kao neka apstrakcija ili hipostaza, u principu ne postoje neposredni, već samo posredni odnosi gospodstva i potčinjenosti zato što je svima gradjanima bez razlike priznata pravna subjektivnost, svi su u položaju politički slobodnih i pravno jednakih lica .</s><s>Ovde postoji analogija izmedju novca kao ,opšte robe" i države kao izraza apstraktnih ,opštih interesa" .</s><s>172</s>
<s>sredstvima proizvodnju života, zaštićeni su zakonom kao pravnopolitičkim izrazom opštosti .</s><s>Privatno-svojinski odnosi su, po Marxu, ,opšti za mnoge individuume" .</s><s>Na taj način se opšte izražava kao vladajuće, a vladajuće kao opšte .</s><s>Klasnoj posebnosti „forma" zakona daje izraz opštosti i to tako što se ta zakonska opštost ne nameće samo voljama potčinjenih klasa nego i voljama i samovoljama svakog pojedinog ,buržoaskog invidiuuma".</s><s>Tako država štiti i zastupa interese jedne vladajuće klase samo kao njene prosečne</s>
<s>sredstvima interese, pa se opštost konkretizuje u obliku prosečnosti .</s><s>Marx to naziva ,samoodricanje u zakonu i pravu, samoodricanje u izuzetnom slučaju i samopotvrdjivanje njihovih interesa u prosečnom slučaju" .</s><s>6 I samo u tom smislu</s>
<s>sredstvima klasna vlast postaje neutralna državna vlast, „službeni resume gradjanskog društva", ustanova za uzajamnu garantiju privatnih interesa i privatne svojine .</s><s>Tako ona može biti istovremeno i klasna i privatna država .</s><s>13.</s><s>U ,gradjanskom društvu", ili kao država gradjanskog društva, politička država se pojavljuje kao ,zemaljsko političko nebo", kao apstrakcija, kao ideološka moć nad čovekom, kao privid opštosti .</s><s>Ali taj „privid" je, kako sam Marx kaže, ,,nužan" ili ,realan privid" .' Privid opštosti države je analogan fetišizmu robe kao objektivnom quid pro quo .</s>
<s>Objektivnost ovde nije istoznačna sa istinitošću već izražava istorijsku i društvenu uslovljenost forme privida .</s><s>Marx u ,Nemačkoj</s>
<s>sredstvima ideologiji" naziva državu čas- imaginarnom, čas iluzornom zajednicom .</s><s>Ali imaginarnost i iluzornost države kao zajednice je egzistentna ili realna .</s><s>U njima valja tražiti i poreklo onog nimbusa ,majesteta" ili ,suvereniteta" države i državnih šefova kojima je država od vajkada bila okružena i ,ukrašena" .</s><s>14.</s><s>Takozvana marksističko-lenjinistička ideologija drukčije tumači Marxovo shvatanje i Marxovu kritiku države .</s><s>To tumačenje osobito važi za teoriju državno-monopolističkog kapitalizma .</s><s>Ona najpre polazi od stava da izmedju Marxove i Lenjinove teorije države nema nikakve principijelne razlike i dalje, da je lenjinizam, u stvari, „dalji stvaralački razvitak marksizma" i, kao takav, predstavlja dopunu Marxove teorije zato što obuhvata imperijalizam i državni kapitalizam kao kvalitativno novi stepen u razvitku kapitalističkog društva .</s><s>Odavde se izvlači dalje konsekvencija da teorija državno-monopolist ičkog kapitalizma služi kao pouzdan oslonac u izgradnji političke strategije komunističkih partija u kapitalističkom svetu kao i u „realno egsistirajućem socijalizmu" .</s><s>Pomenuta teorija polazi od primata politike nad ekonomijom sa argumentom da je kapitalizam napustio period slobodne konkurencije i prešao u ,stadijum" monopola .</s><s>Otada država postaje puki instrument dlktature monopolske buržoazije,</s>
<s>sredstvima a državni organi puki izvršni organi monopolskog kapitala.</s><s>Na taj način ova teorija postaje operativna ideologija marksističko-lenji</s>
<s>sredstvima nističkih partija koja veruje da modernu buržoasku državu može lako raskrinkati kao agenturu monopolskog kapitala .</s><s>Marksističko-lenjinistička ideologija veruje da se ideološka moć buržoazke države sastoji u golim obmanama pa stoga odbacuje svaku pomisao da je ta država</s>
<s>politička tvorevina u kojoj se ukrštavaju privatna sloboda i javna prinuda .</s><s>Marksističko-lenjinistička ideologija zaboravlja da buržoaska država za svoj privid opštosti zahvaljuje i takvim činiocima kao što su izbori za narodna predstavništva sa kojima su, ma i formalnom pogledu, sačuvani elementi narodne suverenosti, odnosno demokratije (ovde se, razume se, apstrahuju oblici bužroaskih diktatura ili njihovih plebiscitarnih izraza i ogranaka) .</s><s>Kao vladajućoj klasi bužroaziji je veoma stalo do toga da njena država ne izgleda samo njena nego i kao predstavnik celoga društva, da u svojim ustanovama zastupa i same podvlaščene klase i slojeve .</s><s>15.</s><s>Marxova kritika atomistike gradjanskog društva i apstraktnosti njegove države formulisana je sa stanovišta zajednice ili konkretne države koja revandicira supstancijalno jedinstvo naroda i države, sadržaja i forme, upravljača i onih kojima 173</s>
<s>politička tvorevina u kojoj se se upravlja, vlade i naroda .</s><s>To supstancijalno jedinstvo se može ostvariti samo u demokratiji u kojoj ,apstraktna država prestaje da bude vladajući moment" i, kao politička država, „isčezava', 8 odnosno rastvara se u socijalističkom društvu koje svoju ,samosvrhu", svoju ,organizujuću delatnost" započinje time što ,odbacuje politički omotaš" .</s><s>9</s>
<s>Rečima ,sloboda je sa Grcima iščezla u nebeskom plaventilu", Marx je slično Heglu izrazio svoju veliku naklonost prema atinskom polisu kao demokratskoj zajednici slobodnih gradjana .</s><s>Povratak slobode sa neba na zemlju, iz apstrakcije u konkreciju Ijudskog života, Marx je izrazio terminologijom francuskog socijalizma povratak slobode se ostvaruje u</s>
<s>,slobodnoj asocijaciji proizvodjača" .</s><s>Zašto proizvodjača, a ne svih gradjana?</s><s>Po mom mišljenju najpre zato što je u ropstvu radnika video koren svekolikog savremenog Ijudskog ropstva, a zatim i zato što je otudjenu moć države video kristalizovanu u otudjenom proizvodu koji se iznad društva ,konsolidovao" kao tudja (državna) sila .' o Heglovim jezikom rečeno, demokratija (asocijacija) je ona konkretnost ili konkretna stvarnost koja u sebi obuhvata sve različite strane egzistencije i omogućava</s>
<s>U tom cilju Marx je predlagao i sasvim odredjene „pedagoške" mere prema državi: „vrlo surovo vaspitanje od strane naroda" .' o 16.</s><s>Iz kritike političke ekonomije Marx je razvio revolucionarnu političku strategiju i njenu dijalektiku . ,Slobodna asocijacija proizvodjača" kao demokratski oblik konkretne države, odnosno stvarne zajednice, ima da stvori pouzdano i racionalno sredstvo koje bi bilo u stanju da ukine ,atomistiku" gradjanskog društva u kome se „slučajni" buržoaski individuumi medjusobno ne susreću nego sudaraju na tržištu kao medijumu buržoaske društvenosti .</s><s>To racionalno sredstvo Marx je video u planskoj privredi, demokratski organizovanoj odozdo naviše, koja slepoj sili kapitalističkog načina proizvodnje što radja otudjenje i postvarenje, tj . vlast proizvoda nad proizvodjačem, suprotstavlja providne odnose medju ljudima, prevlast svesti nad sudbinom .</s>
<s>17.</s><s>Ovu fundamentalnu i izvoznu ideju marksističkog socijalizma prati jakobinsko-blankistički model „diktature proletarijata" kao preJazni politički oblik od kapitalizma ka socijalističkom društvu .</s><s>Svejedno što je ovaj model izražen samo na rubovima Marxove teorije, on je kao glavna ideja bio preuzet, ,operacionalizovan" i produbljen u boljševičkoj strategiji i praksi .</s><s>Tim postupkom je fundamentalna ideja bila zamučena tako da je ,politički omotač", koji je trebalo odbaciti sa početkom genuine socijalističke organizujuče delatnosti bio ponovo preuzet i konsolidavan u boljševičkim praktikama .</s><s>Ukidanje gradjanskog društva nije bilo dijalektičko nego linearno: umesto njegove privatnosti koja je bila javno relevantna, uspostavljena je „javna" sila tzv. ,socijalističke države" sa neograničenim diktatorskim ovlašćenjima Time je svaka vrsta privatnosti faktički proglašena subverznom, a socijalizam i njegova država su iz prelaznog stadijuma uznapredovali do posebne ekonomske društvene formacije .</s><s>Kao pendant diktaturi monopolističkog državnog kapitalizma instalirana je „diktatura proletarijata", odnosno diktatura boljševiške partije, tačnije : lična diktatura njenih vodja .</s><s>U sferi privrede uveden je institut državne svojine, tejloristički sistem organizacije rada i tzv . ,jednonačalije" u rukovodjenju .</s><s>I ovde je, saglasno marksističko-lenjinističkoj ideologiji, politika stekla odlučujuću prevlast nad ekonomijom .</s><s>Marxova zamisao da demokratska i slobodna asocijacija proizvodjača materijalnih i duhovnih dobara organizuje plonftanje odozdo naviše, onako kako su to i shvatili revolucionarni saveti i sovjeti početkom ovoga veka, u boljševičkom modelu je tako preobražena da je ,socijalistička država", preko svojih ministarstava, preuzela planiranje u svoje ruke tako što svoje planske projekte na 174</s>
<s>organ koji mu je potpuno podredjen . obavezan i prinudan način odozgo nalaže proizvodjačima.</s><s>Kao oktroisana strategija političkog i ekonomskog razvitka, birokratsko (ministerijalno) planiranje se sporovodi putem političkog mehanizma subordinacije i discipline proizvodjača koji inicijativu proizvodjača i njihovo svesno učešće u proizvodnju zamenjuje pasivnim funkcijama pukog</s>
<s>organ koji mu je potpuno podredjen . izvršenja naloga koji dolaze sa dalekih vrhova hijerarhije .</s><s>Isto onako kao što je komunistička partija u celini zamenila radnički pokret i stvarno ga ukinula u socijalizmu, ona je uobrazila da je kao ,avangarda" u sebe ,upila" celokupnu svest proizvodjača i na taj način polaže pravo na neograničenu vlast u svim sferama Ijudskog života.</s><s>Tako je gradjansko društvo bilo ukinuto na pogrešan 18.</s><s>Antidemokratski razvitak socijalizma boljševičke provenijencije, uprkos ogromnim resursima, išao je iz krize u krizu .</s><s>Pokazalo se da je razvitak proizvodnih snaga, a naročito produktivnosti rada, nezamisliv bez slobodnih proizvodjača .</s><s>Bez obzira na bogatstvo svojih resursa jedno društvo koje nije u stanju da osigura neprinudan tok svoje reprododukcije ne može da izdrži utakmicu sa društvima koja su za to sposobna .</s><s>Politika tzv . „perestrojke" i „glasnosti" koja je otskora proklamovana u Sovjetskom Savezu predstavlja javnu obznanu poraza dugotrajne antidemokratske politike i birokratskog planiranja .</s><s>19.</s><s>Ako socijalizam pretenduje na to da bude viši</s>
<s>„gradjanskog društva" on ne može stupati u savez sa apsolutističkom upravo zato što je stupio u takav savez on je i doživeo i doživljava brojne poraze.</s><s>U istorijskom smislu, tj . u smislu istorijskog napretka, „realno egzistirajući socijalizam" u svim svojim nijansama pokazao se kao</s>
<s>društveni oblik od liberalnog kapitalizma.</s><s>Ograničavanje i ukidanje prava čoveka i gradjanina, koja su kao objava rata tiraniji proglašena prvi put pre dve stotine godina, neposredno su uticali na izazivanje duboke društveno-ekonomske, političke i moralne krize socijalizma, pa čak i na opadanje produktivnosti rada .</s>
<s>20 .</s><s>Da li „perestrojka" i „glasnost" u Sovjetskom Savezu ekonomska reforma posle „kulturne revolucije" u Kini i ushićeni pokliči ,civilnom društvu" kod nas, odnosno oduševljenje za ,samoupravnu socijalističku robnu proizvodnju" i tzv . „matu privredu" znače da je socijalizam kao alternativa kapitalizmu definitivno doživeo svoj poraz?</s><s>Odgovor na to pitanje je pozitivan ukoliko imamo u vidu poznate modele socijalizma u kojima boljševiške partije zadržavaju monopolistički položaj u svim sferama društvenog života i dogmom o svojoj nepogrešivosti i nezamenljivoj istorijskoj ulozi nasilno sprečavaju svaku alternativu .</s><s>Marx i Engels bi zacelo takva socijalistička društva nazvali plodom nezrelih društvenih prilika, a</s>
<s>društveni oblik od liberalnog njihove rezultate posledicom takve nezrelosti .</s><s>Iz tog razloga socijalistička društva današnjice, izrasla na boljševičkom modelu, mogu sebe (ne znamo dokze) reprodukovati samo na prinudan način, dakle : politički, državnom silom .</s><s>Sv i dosadašnji</s>
<s>društveni oblik od liberalnog reformski pokušaj u socijalizmu, pa i oni koji su težili ekonomskoj demokratiji, lomili su se na kraju kada je na dnevni red došlo pitanjedemokratizacije političkog</s>
<s>društveni oblik od liberalnog života .</s><s>Komunističke partije boljševičkog porekla nisu do dana današnjeg uspele da se demokratizuju .</s><s>One to nisu uspele jer su ponikle iz ilegalnog rada u kome je</s>
<s>društveni oblik od liberalnog demokratija praktično nezamisliva .</s><s>Život iz ,katakombi" one nisu zaboravile ni onda kada su u revolucionarnim borbama uklonile i svog poslednjeg konkurenta „Neprijatelj" je ostao i dalje jedan od stubova sistema koje su izgradile .</s><s>Taj stub ljubomorno čuvaju te ne mogu dopustiti postojanje ma kojeg protivnika njihovoj politici, a da ga ne prokažu kao svoga neprijatelja .</s><s>Svaka nova kriza postojećeg socijalizma izazvaće nove pokušaje ekonomskih reformi .</s><s>Ekonomsku i ukupnu društvenu krizu pokušaje se rešiti sredstvima pozajmljenim iz „gradjanskog društva" uveravajuji radničku klasu da su to prava socijalistička sredstva .</s><s>Marxova opomena da staro društvo „ne propada pre nego što budu razvijene sve proizvodne snage za koje je ono dovoljno prostrano" nije imalo gotovo nikakvog odjeka u svesti socijalističkih revolucionara .</s><s>Kao ,prirodna faza 175</s>
<s>razvitka" koje se ne može preskočiti, ,gradjansko" ili „civilno društvo" nadvija se kao preteća sena prerano usmrćenog neprijatelja nad sada zbunjenim, a nekada odveć samosvesnim socijalističkim pobednikom .</s><s>I kao da mu zlobno došaptava da su eksploatacija proletarijata i kapitalističko postvarenje bolji društveni sistem od</s>
<s>I kao da se sam Engels udružio sa ,gradjanskim društvom" protiv postojećeg socijalizma, anticipirajući aktuelni ishod : ,Najgore što se vodji jedne ekstremne</s>
<s>privrele . partije može dogoditi jeste kada je prinudjen da preuzme vladu u jednoj epohi u kojoj pokret za vlast klase koju on predstavlja i sprovodjenje mera koje ova vlast iziskuje jot nije zreo .</s><s>Ono što može činiti, ne zavisi od njegove volje može šiniti protivreči celom njegovom dotadašnjem istupanju, njegovim principima i neposrednim interesima njegove partije ; a ono što treba da čini ne može se sprovesti .</s><s>Jednom rečju, prinudjen je da zastupa ne svoju partiju, svoju klasu, već klasu za čiju vladavinu je pokret upravo zreo .</s><s>U interesu samog pokreta on mora sprovoditi interese njemu tudje klase, a svoju vlastitu klasu da zadovoljava frazama i obećanjima, svečanim uveravanjima da su interesi one tudje klase njeni vlastiti interesi"</s>
<s>Materialien zu Hegels Rechtsphilosophie, Bd .</s><s>2, hrsg. von Manfred Riedel, FrankVorlesungen, hrsg. von J .</s><s>Hoffmeister, Realphilosophic, yradjanskom društvu onu istu osobinu koju je Hobbes pripisivao ,prirodnom stanju" : ono je ,,poprište individualnog privatnog interesa svih protiv sviju" .</s><s>Marx je ovo shvatanje gradjanskog društva nasledio od Hegela .</s>


<s>Sociologija, pogotovu veliki teorijski sistemi (Dirkem, Veber, Parsons), počiva na pojmu društva izvedenom iz ,zapadnog društva", rodnog mesta i same sociologije, društva proizvedenog dugotrajnom strukturacijom, od antičkog polisa do modernog društva; takvo društvo čini relativno postojani sklop privatnih i javnih delatnosti, interesa, grupa, ustanova i organizacija, u čijem je središtu slobodni gradjanin koji na trgu (agora, burg) zastupa svoje privatne interese i učestvuje u javnim poslovima .</s><s>U ovoj podužoj rečenici nalaze se opšta mesta o strukturi modernog društva, da je ona i postojana i promenljiva, i heterogena i homogena .</s><s>Reč je o strukturi društva koje</s>
<s>KUDA IDE »POSTAGRARNO DRUŠTVO«? nastaje korenitom destrukcijom staleškog društva i apsolutističke države; održava se kao relativno stabilni ekvilibrijum ekspanzivnog produktivizma, kompeticije (privredne, političke i kulturne) sukobljenih interesa (klasno društvo) i političkih ideologija, ustanova i organizacija (politički pluralizam s legalnom opozicijom)</s>
<s>KUDA IDE »POSTAGRARNO DRUŠTVO«? i odoleva težnjama za radikalnom izmenom klasne strukture Mada u svitu pomenutim aspektima društvene strukture nailazimo na sukobe (povremeno drastične) i na različite vrste prinude, takvu strukturu društva karakteriše zamena neposredovane sile (vojne, policijske) posredovanom prinudom (ekonomskom, pre svega),</s>
<s>- u planetarnim razmerama .</s><s>Agensi produkcije i reprodukcije takvoga društva su trajno prisutne (s promenljivim intenzitetom) različite ideje, ideologije i pokreti : hrišćanstvo (evandjeoska ideja ljubavi, luteranstvo, kalvinizam, personalizam, teologija oslobodjenja),- liberalizam (ekonomski, politički, kulturni, socijalni), nacionalizam (romantički i postromantički) i socijalizam (anarhizam, demokratski socijalizam, boljševizam, evrokomunizam), te stari i novi društveni pokreti (seljački, gradjanski, radnički, omladinski ; mirovni, ekologistički, neofeministički, autonomistički) .</s><s>Svrha ovoga ogleda nije da ponavlja opšta mesta društvene teorije, već da eventualno doprinese, shodno važećim teorijskim paradigmama, konceptualizaciji istraživanja društva ,realnog socijalizma", posebno jugoslovenskog društva, koje više od pola stoleća nastaje na margini modernog sveta (na njegovoj ,najslabijoj karici", da parafraziramo Lenjina) .</s><s>Neposredan povod nastanka ovoga teksta su novije rasprave o ,civilnom društvu" ili o ,socijalističkom civilnom društvu" Ovaj pokušaj inspirisan je dijalogom istorije i sociologije, a najviše Brodelovim zapažanjem da u sociološkoj produkciji preovladjuje ,dogadjajna" ili bezvremena sociologija, dok su zanemarena proučavanja pojava „dugog trajanja" (la longue duree) i „srednje dugog trajanja" , 2</s>
<s>121 strategiji istraživanja protagonista, struktura i konteksta, a ne tek za više sociologije u istoriji ili za više istorije u sociologiji .' Osnovna pretpostavka od koje bi pošlo zamišljeno istraživanje za koje se zalažem bila bi da društo</s>
<s>,realnog socijalizma" (uz odgovarajuće nacionalne specifičnosti) prestaje biti „agrarno društvo" u dvojakom smislu : (1) seljaštvo prestaje biti preovladjujući deo populacije (od oko 4/5 početkom veka ka oko 1 /5 krajem ovog veka) i (2) gubi se autonomija ,agrarnog društva" prema globalnom društvu penetracijom seljaštva u sve sfere globalnog društva Tako nastaje</s>
<s>,,postagrarno društvo" i otvara se pitanje kuda ono ide : ka modelu modernog društva (prema opisanom modelu), prema arhaizaciji ili u nekom trečem pravcu Relacija ,postagrarnog društva" prema modernom društvu, inače, sve više nestaje u onim predstavama po kojima smo „mi", kako bi rekao priprosti Zagorec, „čist nekaj drugega" ili jednostavno ,nešto drugo", kako tvrdi učeni Srednjoevropejac ove relacije obnavljaju rasprave o ,civilnom društvu" pa bih, u tom smislu, ukazao na neophodnost temeljitog proučavanja realnih procesa produkcije i reprodukcije konkretne strukture društva .</s><s>Tome je posvećen središnji deo ovoga ogleda, dok bi u prvom delu bile naznačene koprene koje te procese skrivaju, a u trećem delu bih rekonstruisao scenu na kojoj se ta relacija posmatra .</s>
<s>Na ,izazove" iz središta moderne civilizacije, na njenoj manje ili više udaljenoj periferiji, najprimetnija su tri „odgovora" : priključivanje na dominirajući model (uglavnom zavisnom industrijalizacijom i dužničkom ekonomijom), suprotstavljanje novog modela društva u pobedonosnim revolucijama - pod geslom „rtići i prestići", te nastojanje na očuvanju autohtone civilizacije .</s><s>Za „evropski kulturni prostor" karakteristična su prva dva „odgovora" .</s><s>Dok se konkretna struktura društva ne razloži na klase i slojeve s odgovarajučim interesima i ideologijama, odakle realno proizlazi ovakav ili onakav „odgovor", nailazimo na izvesne aksiome i aporije kao ,lutajuće sižee" kroz duga vremenska razdoblja .</s>
<s>U nacionalnom folkloru nailazimo na kolektivne predstave koje važe kao aksiomi s odgovarajućom afektivnom konotacijom .</s><s>Takav status imaju, na primer, nostalgija za Dušanovim carstvom, mit o ,tisućljetnoj uljudbi", legende o ilirskom primatu na Balkanu ili o svetskoj moći islama.</s><s>Postojanost takvih aksioma i cikličko ponavljanje njima adekvatnog afektivnog kolektivnog delanja blokira trezveno</s>
<s>rasudjivanje o realnim relacijama tvorevina ljudi i naroda ovoga prostora sa svim onim što se zbiva u bližoj ili daljoj ,okolini", pa i sa dinamikom pluralističke Evrope, i, što je verovatno još dalekosežnije, sprečava</s>
<s>nad zločinima počinjenim pod znamenjem pomahnitalih verskih, nacionalnih i klasnih dogmi, što psihološki olakšava nova nasilja i razaranja .</s><s>Naročito bi valjalo ispitati kakav je trag na mentalitetu više naraštaja ostavio aksiom „stili i prestići" najrazvijenije kapitalističke zemlje (njegovo drugo lice jeste jednako poznat slogan „Amerika i Engleska biće zemlja proleterska") .</s><s>Verovanje u tako nešto upadljivo je još u ranoj prosovjetskoj propagandi .</s><s>A nakon dolaska na vlast ,,boljševizovanih" komunističkih stranaka, partijska i državna propaganda sistematski uverava podanike kako se sa svakom novom tonom čelika „po glavi stanovnika" ubrzano smanjuje zaostajanje za najrazvijenijim zemljama i neumitno bliži trenutak njihovog prestizanja .</s><s>Pravoverni ideolozi i propagandisti ostavljali su dalekoj istoriji da proceni</s>
<s>nad zločinima sve domete i ,cenu" pobeda, a oni nešto dovitljiviji su potencirali nacionalne puteve (i ,putiće") ka konačnoj pobedi sve dotle da se ubrzano gubi mogućnost poredjenja onoga što se postiže sa ,okolinom" (sve postaje „originalno") .</s><s>Deo pomenutog verovanja proteže se i na pretpostavku o gotovo 122</s>
<s>Ako bismo se ograničili na poredjenje „ideala" i „stvarnosti", uz svu slikovitost hijatusa i pripovetki o tome šta sve još nije „zaživelo" (nad ovim „biserom" novogovora valja se ozbiljno zamisliti), izostalo bi stvarno proučavanja ostvarenih promena i realnih potencijala razvoja, od prevladavanja nekih vidova endemskog siromaštva, preko socijalne mobilnosti, do izvesnih postignuća u „hvatanju koraka" s modernom civilizacijom .</s>
<s>Kada je reč o „hvatanju koraka" s modernitetom (a već se uveliko govori o „postmoderni"!) valja izbeći iskušenja koja u sebi sadrži poznata aporija o Ahilu i kornjači .</s><s>Pored povladjivanja inače poslovičnoj inerciji (Ahil ne može stići kornjaču), ona može da obodri preskakanje hoda kornjače famoznom Ahilovom hitrinom (,,ubrzavanje istorije", je, dabome, nešto „već vidjeno") .</s><s>I nekakvo ,,srednje rešenje", koje bi ostalo jednako apstraktno, recimo da postoje neke tačke razvoja s kojih je ,boljševizam" skrenuo čitave narode, pa se na njih jednostavno treba iznova osloniti - kao da se za sedamdeset godina na tim tačkama ništa nije izmenilo.</s><s>Time bi se blokiralo i samo postavljanje pitanja o aktuelnim mogućnostima komunikacije s modernom civilizacijom, a kamoli nalaženje novih „odgovora" na izazove uvek promenljivog moderniteta .</s><s>Pretpostavka da je mogućno nastaviti tamo gde se nekada stalo podrazumeva nešto što bi tek trebalo dokazati : da se krajem XX . veka može preči isti onaj put kojim su prošle „atlantske revolucije" XVIII . i XIX . stoleča' ili da se jednostavno mogu preuzeti rezultati takvoga puta a da se zaobidju njegove bitne deonice.</s>
<s>Može li, ipak, društvo ,realnog socijalizma" postiči nešto što bi bilo analogno modelu ,zapadnog društva"?</s><s>Valjan odgovor podrazumeva temeljitu rekonstrukciju stvarno predjenog puta i metodično ispitivanje „živih" procesa u ,postagrarnom društvu", za šta ovom prilikom možemo predočiti samo jedan opšti i sažeti nacrt .</s>
<s>Kroz dugo vremensko razdoblje u prvom planu je nasilje : ,spoljnje društvo", oličeno u okupacionoj vlasti (u prvom redu, turskoj i austrijskoj) nasilno je držalo u pokornosti ,seljačko društvo", a ono je povremenim bunama i ustancima, dakle putem nasilja, pokušavalo da se oslobodi spoljnjeg nasilja ; nasilje uzima gotovo nevidjeni zamah u dva minula svetska rata (i u njima paralelnom verskom i gradjanskom ratu), gde seljaštvo čini pretežan sastav svih sukobljenih vojski i pokreta; seljaštvo je nasilno držano u pokornosti i u vreme agrarne i opšte krize izmedju dva rata (pogotovu diktatorskim režimima), a bilo je objekat nasilnih mera otkupa i kolektivizacije nakon rata .</s><s>Na nasilna sredstva društvenih promena orijentisane su mnoge verske, nacionalne i „internacionalne" doktrine i njima odgovarajuće militantne formacije .</s>
<s>Po dužini trajanja i dubini traga u strukturi društva izdvaja se spoj ,,boljševičke" doktrines sa konkretnom socijalnom podlogom .</s><s>Obično se pomenuta doktrina posmatra zasebno, mada ona postaje delotvorna tek kada nadje realni oslonac u borbenim ideologijama i formacijama konkretnog društva .</s><s>Do toga dolazi već 1920-ih godina, kada se ,,boljševička" doktrina, posredstvom Kominterne i njenih sekcija (nacionalnih komunističkih partija), usmerava ka balkanskom prostoru kao pretpostavljenom uporištu širenja svetske revolucije, nakon izneveravanja očekivanja da bi to mogao biti zapadnoevropski proletarijat .</s><s>Prema ovoj zamisli, glavni protagonisti novih zamaha svetske revolucije bili bi nacionalni pokreti sa seljaštvom kao socijalnom bazom, a glavni objekat razaranja jeste „versajski sistem" država stvoren nakon prvog svetskog rata (deo tog sistema je i Jugoslavija) .</s><s>„Nacionalno 123</s>
<s>Budući da je seljaštvo činilo pretežni socijalni sastav svih borbenih formacija, logično je pretpostaviti da se u njima reprodukuje patrijarhalna tradicija (oblici moći i autoriteta, ratničke družine i ,ratna privreda", pre svega) .</s><s>Za „političko društvo" posebno je značajna struktura političkog autoriteta, u kojoj se sinkretički dodiruju i prožimaju patrijarhalna potka, neke varijante liberalizma' i boljševika praksa Politika vlast, „ničim ograničena", već u samoj doktrini ima kljunu ulogu u radikalnoj promeni strukture društva (revoluciji) .</s><s>Takvu njenu ulogu potenciraju same ratne okolnosti (,,carstvo nasilja", a ne tek obične „nužnosti", i još manje Marksovo „carstvo slobode") i posvećuje već sama činjenica ratne pobede .</s><s>Jezgro takve vlasti čine partijski, vojni i policijski aparat, koji joj obezbedjuju presudnu ulogu u ubrzanoj industrijalizaciji i urbanizaciji, kao i u ,produženom" gradjanskom ratu protiv svih onih koji se na različite načine ne povinuju njenoj neograničenoj i nekontrolisanoj upotrebi .</s>
<s>Shodno takvoj ulozi pomenutog oblika vlasti, nasilje ostaje glavno sredstvo proizvodnje nove strukture društva : (1) strukturne promene izgledaju kao širenje socijalne osnove nove vlasti (ona je okosnica „nomenklature" i glavni kriterij razvrstavanja stanovništva na lojalne i ,sumnjive") ; (2) nastala struktura se reprodukuje pomoću ekskluzivnog prava na politiko organizovanje (jednopartijski sistem), ideološkog monopola (uz izvesnu i povremenu toleranciju nesuparničkih ideja i ideologija) i dominacije ,državnog sektora" u privredi i (3) suzbijaju se paralelni i alternativni oblici kulturnog, privrednog i političkog delovanja .</s><s>Za jugoslovensko iskustvo posebno je značajna sudbina samoupravljanja, čiji je emancipatorski naboj ostao u senci države koja se opire demokratizaciji, a na toj otpornosti demokratizaciji lome se povremeni pokušaji reformi, i ,,odozdo" .</s><s>Najviši domet službene ideologije jeste teza o bezinteresnoj avangardi (ona ima samo istorijski interes, samo opšti, a ne i posebni interes) i pluralizmu neideoloških i nepolitičkih interesa .</s><s>A najveće iskušenje iste te ideologije jeste proizvodnja „nacionalnih državnosti", najavljena pre više od pola stoleća kao strateški cilj revolucije i kontinuirano ostvarivana kroz obe Jugoslavije .</s><s>Onoliko koliko su u tom dugotrajnom procesu primenjivana nasilna sredstva, toliko nasilje obremenjuje i odnose medju njima, pa i zajedničku državu i neposrednu ,okolinu" Kompleksno istraživanje faktičke strukture društva, dabome, ne može da se zaustavi samo na posmatranju uloge politike vlasti u produkciji i reprodukciji društva i države, i dominacije države nad društvom, već se mora protegnuti na ,,paralelnu istoriju" i na ,alternativnu scenu" . lako je, kako kaže Mirjana- Gros, staljinizam izazvao gubitak istorijske svesti, 10 te su mnogi aspekti političke,</s>
<s>u drugom ili još daljem planu . kulturne i socijalne istorije u kolektivnoj memoriji iskrivljeni, fragmentarni ili suspendovani, izvesni dometi književnosti, filozofije i društvenih nauka omogućuju i podstiču širenje polja proučavanja istorije .</s><s>Ako se ne može osnovano govoriti o tradiciji postojanih oblika politike demokratije, to ne znači da ne postoji tradicija borbe za politiku demokratiju .</s><s>U tom smislu, valja ispitati ostvareni parlamentarni sistem u Srbiji (pre svega 1903-1914), a u obe Jugoslavije ograničeni parlamentarizam 1919-1929 . i pokušaje njegove obnove 1935-1941, te 1944-1949 . godine, a u nekim ograničenim oblicima i kasnije (ograničeno slobodni izbori, npr .) .</s><s>Dok se o tome ipak ponešto već zna, jedva su nagoveštene spoznaje o ulozi gradjanske i seljačke levice u odgovarajućim strankama i pokretima .</s><s>Sem toga, neophodno je preispitati mesto i ulogu neboljševičkih vidova socijalizma u novijoj istoriji .</s><s>Nedovoljno su proučeni i omladinski pokreti, iako spadaju, uz seljačke, gradjanške i radničke, u najdelotvor124</s>
<s>totalitarizma marksističke kritike staljinizma, ali i ideološki napadi na liberalizam i socijalizam, pojedinačno iti zajedno (,,anarholiberalizam"!), od strane različitih militantnih formacija .</s>
<s>,civilnom društvu" posebno je relevantna sudbina duhovnog i političkog pluralizma u novijoj istoriji .</s><s>U tom smislu naročito su podsticajna proučavanja celovitih oblika političke demokratije (s opozicijom), kakvi so postojali u relativno najrazvijenijem obliku posleratnih godina u Beogradu," a u manje razvijenom obliku u okviru slovenačkog OF, u okviru kojeg najveću pažnju istraživača privlači moralna kritika totalizacije ideologije i vlasti od strane Edvarda pesnika i političara, koji je ipak prihvatio ukidanje političkog pluralizma več početkom rata a podržao jednopartijski poredak nakon oslobodjenja .' 3 Na osnovu rezultata proučavanja pomenuta dva oblika političkog pluralizma (sa i bez institucionalizovane opozicije), osnovano se može govoriti o ukidanju institucionalnih garantija političke demokratije i obnovi moralne kritike ideološkog i političkog ,monolitizma" .</s>
<s>Izvesni nagoveštaji uspostavljanja nekih oblika faktičkog političkog pluralizma u novije vreme, medjutim, daleko su od bilo kakvih institucionalnih aranžmana .</s><s>Oni nastaju i nestaju u zavisnosti od istrajnosti njihovih protagonista i od spremnosti ,,politokratije" da ih povremeno toleriše .</s><s>Celovit uvid u realne mogućnosti uspostavljanja ,civilnog društva" zavisi,</s>
<s>Za započete rasprave o svakako, od spoznaje svih bitnih procesa u dubinskim slojevima društvene strukture, a pre svega nestajanja jednih klasa, slojeva i grupa, a nastajanja drugih, kao i promene odnosa medju njima, faktičkih i institucionalizovanih .</s><s>U tome posebno mesto imaju različiti oblici vlasništva na sredstva za proizvodnju i osnove diferenciranja društvenih uloga.</s>
<s>Bez novih saznanja nije mogućno egzaktno ustanoviti kakva je sadašnja uloga nasilnih, prinudnih i spontanih šini taca eventualne prestrukturacije „postagrarnog društva", i u kojem bi pravcu ona tekla .</s><s>U vezi s tim pažnju istraživača privlače : (1) radnički štrajkovi i izvesni nagoveštaji autonomizacije radništva (nezavisni sindikati, npr .); (2) omladinski pokreti i njihove težnje ka modernizaciji, demokratizaciji i utopijskim projektima; (3) protiv-pokreti i paradržavni „centri moći" koji se suprotstavljaju svakom nagoveštaju promene datog stanja ; (4) pokreti obespravljenih gradjana na Kosovu koji nastoje (javnim zborovima, demonstracijama i samoorganizovanjem) da se izbore za ljudska prava i gradjanske slobode ; (5) inicijative grupa gradjana (peticije) za uspostavljanje nezavisne javnosti i pravne države (npr ., zahtevi za ukidanje ,verbalnog delikta") ; (6) razni odbori koji uzimaju u zaštitu načela slobode i ličnosti koje su iztožene represiji ; (7) autonomizacija profesija, recimo, novinara koji sve više gube obeležja pripadnika propagandnog aparata ; (8) -inicijalne</s>
<s>Za započete rasprave o grupe za nove društvene pokrete (mirovne, ekološke, duhovne, neofemnističke i sl .) ; (9) razni vidovi podkulture i kontrakulture i (10) pokušaji reformi ,odozgo" i Proučavanje pojava ,dugog" i „srednje dugog trajanja" prate odredjeni rizici, epistemološki i egzistencijalni, ali su oni, prirodno, još veći prilikom suočavanja sa aktuelnim dogadjajima, sa ,svakidašnjim vremenom", pogotovu kada je u znaku sve dublje krize, čije trajanje navodi na doživljaj „slepe ulice" u kojoj su se obreli dominantni vidovi moći i vladajuća ideologija .</s><s>Uz sve bojazni, strepnje i strahove, otrežnjavajuče deluje pitanje koje se sve nedvosmislenije postavlja : kakvi su izgledi za „civilni" i demokratski rasplet krize, a koliko je realna inercija nasilnih oblika reprodukcije (retrogradne) „postagrarnog društva" i nedemokratske države .</s><s>Pre nego što se potraže valjani odgovori, neophodno je osmotriti scenu na kojoj se pitanja postavljaju .</s>
<s>Razmatranje o temi kojotu se ovde bavimo i samo se zbiva u odredjenom vremenu i prostoru, u svetskim, regionalnim i lokalnim relacijama i u kontekstu kulture u kojoj su delotvorne različite teorijske paradigme Prostor i vreme, pored ideološke manipulacije (gde se sve pojave mogu do krajnosti relativizovati i opravdati „mestom" i „vremenom", a naročito mistifikacijom „trenutka") čine ipak značajnu determinantu dugotrajnih zbivanja u konkretnom društvu .</s>
<s>Geopolitički položaj odredjenog naroda, pa i onih naroda koji žive u Jugoslaviji, ugradjen je u njihov istorijski identitet .</s><s>U odgovarajućoj literaturi sudbina „malih naroda" privlači znatnu pažnju, bilo kada se uvlače u suparništva i sukobe „velikih sila", bilo kada se posmatraju kao činioci istinskog pluralizma čovekovog sveta .</s><s>U novijim zbivanjima, pak, posebnu panju privlači sudbina „malih naroda" u srednoj i istočnoj Evropi .</s><s>Njihov identitet se nalazi u izvesnom procepu izmedju duhovne i privredne bliskosti sa zapadnom Evropom i „vezanosti", ideološke i političke, za ,,prvu zemlju socijalizma", odnosno jednu od prinudjena na modernizaciju - „perestrojka" .) Taj procep ih čini manje otpornim na ,izazove" modernog doba i ,okoline" .</s><s>I duhovno zaledje čini, takodje, trajnu determinantu kulturne istorije naroda koji su krog duže vremensko razdoblje pripadali odredjenim velikim civilizacijama katoličkoj, pravoslavnoj i protestantskoj, antičkoj i vizantijskoj .</s><s>I ovde, kao i drugde kada je reč o različitostima, odlučno je pitanje šta odnosi prevagu : nasilna homogenizacija i konfrontacija ili civilizovana konvergencija i dijalog Kada probleme konkretnog društva posmatramo u svetskim, regionalnim i lokalnim okvirima, posebno je značajno kako se odvija formiranje nacija .</s><s>Ono je u XIX . veku teklo, kada je reč o „malim narodima" Balkana i srednje Evrope, kroz konfrontaciju sa svetskim silama (Austrija, Turska i Rusija, pre svega) i opredeljivanje u svetskim zbivanjima (kulturnim, političkim i privrednim) .</s><s>Nacije koje teže dovršenju svog formiranja ili tek nastaju u XX . veku, izgleda da se prvenstveno konfrontiraju s najbližim „malim narodima", a oslonac traže u većim duhovnim, privrednim i političkim celinama .</s><s>Takva rivalstva, podsticana ne samo od „velikih" nego i od „vodja" „malih", imaju, kao najblažu posledicu, ubrzanu provincijalizaciPored problema koji su zajednički mnogim „malim narodima", narodi današnje Jugoslavije imaju i neke specifične probleme pred kojima zastaje razborito rasudjivanje.</s><s>Ograničimo se ovom prilikom samo na dva složena pitanja : (1) Koji su stvarni rezultati nastajanja i razvoja onih nacija koje pre nastanka Jugoslavije, prve i druge, nisu imale vlastitu suverenu državu (kako nastaju i nestaju koalicije ,,nacionalnih elita", koliko su postignuti oblici državnosti iznutra demokratski i kako oni utiču na oblik zajedničke države, i kakav je stvarni smisao parole „Slaba Srbija - jaka Jugoslavija) ; (2) Da li će prilikom razmatranja o ustavnim promenama doći do konvergencije demokratskih težnji u pojedinim nacijama ili će se praviti koalicije radi odbrane od demokratije?</s>
<s>III Scena lako su problemi složeni i puni afektivnog naboja, intelektualci gube i poslednji oslonac samog svog postojanja ako odustanu od racionalnog diskursa u kojem se svako pitanje može racionalno postaviti i razmatrati .</s><s>U protivnom, uzimaju maha iracionalne strasti razornog usmerenja, ne samo mržnja, već i strahovi od katastrofe ili takve želje u izbavljenje iz „naše sadašnje krize" koje previdjaju puteve i sredstva (recimo : da li je moguća promena granica medju državama u Evropi a posebno na Balkanu bez rata?</s>
<s>) .</s><s>Pitanja moraju biti jasna, da bi i odgovori bili takvi, stoga valja izbegavati konfrontacije oko pojmova koji gube realni sadržaj Na duhovnoj sceni karakteristično je nestajanje tabu-tema (da li svih tabua? pojava novih teorijskih paradigmi, medju kojima sve veću panju privlači ona o 126</s>
<s>Paradigma o „civilnom društvu" potvrdila je svoju produktivnost naročito u ispitivanju (dis)kontinuiteta modernog društva i delotvornosti novih društvenih pokreta kao glavnih aktera proizvodnje ,civilnog društva" .</s><s>Ona, pak, postaje restriktivna (s tendencijom ideologizacije) kada eliminiše druge paradigme .</s><s>Tako, recimo, zalaganje za prelom u ,buržoaskoj industrijskoj kulturi" i za ukidanje ,heteronomne prirode samog rada",' 4 ili kada se civilno</s>
<s>III Scena društvo posmatra kao poželjno „carstvo slobode" u kojem ,pojedinci i skupine autonomno proizvode dobra i usluge, izvan i s onu stranu državnih i tržišnih ograničenja, sami ili u slobodnoj asocijaciji s drugima",' s ako se, istovremeno, ne uspostavi istinski dijalog sa Marxovom paradigmom o univerzalnoj Ijudskoj emancipaciji i ukidanju rada (otudjene proizvodnje), može doći do pomenute redukcije i ideologizacije .</s><s>Isto tako, valja ispitati stvarno značenje tvrdnje da su novi društveni pokreti protagonisti „radikalne, a ne revolucionarne" promene' 6 obzirom na pojmovno odredjenje „radikalno" i „revolucionarno" .</s><s>Slično tome, ostaje pojmovno neodredjeno šta bi to bilo paradoksalno u zalaganju kritiških marksista za političku emancipaciju," ako se oni svojim delom i egzistencijom zalažu za demokratiju, i kada je ne smatraju najvišim dometom čovekove slobode?</s><s>Pomenuta paradigma pogotovu je onda ograničena kada zapliva u vode opticajnih stereotipa, na primer, o harmoniji - pozitivnoj (u Sloveniji) i negativnoj (u Srbiji) - političara i ,družboslovaca" ili u uobičajena nadmetanja oko primata ,,nacionalnog" i „klasnog", a sve to bez odgovarajuče argumentacije .' 8 Izvesnu senku na nju baca i njena pomodna upotreba u potenciranju „narcizma malih razlika" (Frojd), kada se „meri" koliko je ko (milja ili inča) blizu ili daleko od Paradigma o „civilnom društvu" neposredno je podsticanja za sve težnje da se društvo izmakne tutorstvu nedemokratske države, a teorijski je delotvornija od Marksove paradigme o besklasnoj ljudskoj zajednici, jer je konkretnija i bliska problemima savremenog sveta . lpak, valja se naročito zamisliti nad tezama o faktičkom, a ne samo analitičkom razdvajanju društva od države, jer je teško zamisliti postojanje političkog pluralizma, nezavisne javnosti i pravne države' 9 bez države, dabome, demokratske .</s>
<s>Nalazeći da je paradigma o „civilnom društvu" višestruko produktivna kao polazište kritičkog istraživanja, ona ima i status utopije, slično paradigmi o „Ijudskoj zajednici" što je sasvim u duhu univerzalnoj kulturi primerene ideje o „pluralnosti Kultura bi bila osiromašena ako bi se svela samo na pluralizam interesa, ideologija i politika .</s><s>Utoliko pre što jedino scijentistički nadmen istraživač može verovati da poznaje šta je utopijsko, a šta realno .</s><s>Recimo, da li je realna ili utopijska pozicija jed noga od mnogih protagonista „modernizma nerazvijenosti" (marginalne ali istinske opozicije tiraniji), lenjingradskog radnika Vladimira Dremljuge, jednoga od šestorice demonstranata na Crvenom trgu protiv okupacije Čehoslovačke 1968 godine, koji na sudjenju kaže: ,Čitavog svog svesnog života želeo sam da budem gradjanin - dakle neko ko dostojanstveno i mirno iznosi svoje mišljenje .</s><s>Moj glas će, to znam, zvučati lažno u sveopštoj tišini, koja opstojava pod imenom ,jednodušne podrške politici partije i vlade' .</s><s>Drago mi je što se pokazalo da ima i drugih koji žele da izraze svoj protest zajedno sa mnom .</s><s>I da ih nije bilo, na Crveni trg bih išao Razborit odnos prema čoveku i njegovom svetu podrazumeva diferenciran i kritički pristup složenoj realnosti, a valja odoleti i iskušenju magije, po kojoj sama reč već izaziva i znači promenu .</s><s>Ona je više nego dovoljna i okrepljujuča ako uspostavlja dijalog o granicama saznanja bilo koje pojedinačne paradigme, jer time trajnije zasniva duhovni pluralizam kao osnovni uslov svakog pluralizma i slobode Ako</s>
<s>,postagrarno društvo'? " - iako ostaje više otvorenih pitanja nego što ima pouzdanih odgovora, ipak bismo mogli nešto relativno pouzdano zaključiti o tome kako društvo „realnog socijalizma" ne bi bilo tek samo ,nešto drugo" Pre svega, ,seljačka društva" obično su nestajala kroz daleko duža vremenska razdoblja nego što se to dešava u ,realnom socijalizmu" .</s><s>Ali, društvo „realnog socijalizma" ne postaje istom brzinom industrijsko društvo, već nastaje neka vrsta ,,interregnuma" o kojem i govorimo kao o ,postagrarnom društvu" .</s><s>Ono nastaje kroz više decenija, i to dinamičnim ali neodvršenim strukturnim promenama .</s><s>Indikator svojevrsnog zatvorenog kruga ,neprevrele" društvene strukture jeste to što su seljaci i glavni objekat političkog nasilja („naša kolonija", kako su govorili boljševiki prvaci na početku „prvobitne akumulacije kapitala"), i njihov pretežni subjekat (dojučerašnji seljaci kao pripadnici aparata vlasti) .</s><s>Najzad, svakidašnje vreme bremenito je promenama, ali nije izvesno u kojem bi pravcu one išle - ka modernizaciji, arhaizaciji ili stagnaciji i raspadanju datih oblika života .</s><s>Smer kretanja ,postagrarnog društva" neposredno zavisi od dve realne tendencije: od inercije nasilja</s>
<s>(pre svega „ničim ograničene" politike vlasti) u održanju datih oblika života i destrukciji alternative, i od impulsa nenasilne obnove društva i uspostavljanja javne kontrole nad državom .</s><s>U okviru druge tendencije najupadljivije su (što ne znači da su jedine) dve paradigme : „civilnog društva" i „univerzalne ljudske emancipacije" .</s><s>Koja će od realnih tendencija prevagnuti u budućnosti, to zavisi od trajanja sadašnje krize i od izgleda njenog raspleta .</s><s>„Naša sadašnja kriza" je ambivalentna ; ona osnažuje prvu tendenciju ukoliko više iznuruje društvo i izaziva beznadje ugroženih kojima nasilje može izgledati kao jedini ,put izbavljenja" iz nevolja (pa i način rešenja „slučaja Kosovo"), ali ona može osnažiti i drugu tendenciju, upravo sve izglednijom pretnjom razaranjem i onih civilizacijskih oblika života koliko ih uopšte još ima .</s><s>Opcija je, dakle, inercija nasilja i nerazvijenosti ili modernizacija i razvoj .</s><s>Odlučno pitanje pro et contra, jednostavno rečeno, izgleda za ili protiv demokratije .</s>
<s>Centralizam ili decentralizacija, federacija ili konfederacija, unitarizam ili separatizam su ili iz pomenute opcije izvedena stvarna pitanja, ili su parole bez racionalnog (ali afektivnog) sadržaja .</s>
<s>Pred pomenutom opcijom nisu samo „mali narodi" i društva „realnog socijalizma", mada je ona za njih dramatičnija, pogotovu ukoliko nemaju koherentan i postojan model razvoja .</s><s>Tek kada se dovrši tekući dugoročni svetski privredni ciklus (Konradtjev), biče izvesnije koliko će kriza potresti i najrazvijenije zemlje sveta, i da li će na njen „izazov" biti pronadjeni adekvatni „odgovori" .</s><s>Epohalno je pitanje kakve su regenerativne moći kapitalizma kao svetskog sistema, i kakvi su realni izgledi regeneracije „civilnog društva" bez dominacije kapitalizma, a s novim horizontima čovekove slobode .</s>
<s>Vidi o tome podrobnije: Henri Mendras, SELJAČKA DRUŠTVA .</s><s>Elementi za jednu teoriju seljaštva .</s><s>Prevod i predgovor Vlado Puljiz, „Globus", Zagreb 1986, str .</s><s>12-13 .</s><s>U prilog tezi o ,,poseljačenju" globalnog društva Mendras se oslanja na zapažanje Šćepanskog da se Poljska ,,poseljaćila" otkako je socijalistički režim likvidirao nekadašnje uglednike (154), a sam dodaje (takodje o Poljskoj) : ,Radnik je danas seljak u tvornici, gradjanin je seljak u gradu, a kako je armija izgubila aristokratske oficire, vojnik je seljak u uniformi" (256) 6 „Mi - Srednjoevropljani, ni Zapadnjaci, ni Rusi - nikada nismo bili doista gradjani", piše Djerdj Konrad, „a nećemo to nikada ni biti .</s><s>Pitanje što smo, zapelo nam je ugrlu .</s><s>Čak ni naš društveni položaj nije za nas karakterističan : bili dolje ili gore - na nas se stropoštava država .</s><s>Na nas se uvijek stropoštala neka vlast .</s><s>Na nama je uvijek bio višak pritiska, glupi je teret toliki da nam se noga naučila na posrtanje .</s><s>Mi smo uvijek pišali protiv vjetra, a nedaće tek da smo preživjeli .</s><s>S nama su trgovali, o nama se sporazumjevali, nas su komadali, prodavali, bivali smo predmetom regulacionih planova i mirovnih konferencija .</s><s>Iz Sarajeva je došao prvi, iz Gdanjska drugi svjetski rat .</s><s>Treba pripaziti na nas .</s><s>Sv</s>
<s>Pred i smo mi zajedno - mi narodi demokrati - nerješiva otvorena pitanja, što znači da nije ni ovo, ni ono, nego nešto drugo ." (György Konrad, „Dobro je putovati", Vidi o tome: Žak Godšo, REVOLUCIJE 1848, ,Nolit", Beograd 1987 .</s><s>8 Razlike izmedju različitih shvatanja komunizma i socijalizma, pa i izmedju raznih struja u boljševizmu, pre i posle pobede Staljinove frakcije, čine posebno složenu temu u koju se ovom prilikom ne možemo upuštati .</s>


Lipin moljac miner (Phyllonorycter Issikii) u Sloveniji

<s>Biološke invazije stranih vrsta postaju važan čimbenik globalne promjene u okolišu i njihov rezultat često su značajni ekonomski gubici, gubici bioraznolikosti i disfunkcija napadnutih ekosustava.</s><s>Mnoge strane vrste, koje su bile unijete u zadnjih 200 godina, dobro su se prilagodile i stabilizirale u Europi (Mattson et al. 2007), gdje je prisutno oko 11.000 stranih vrsta biljaka, životinja i gliva.</s><s>Beskralješnjaka je 1541 vrsta, 94 % su člankonožci (Arthropoda), 90 % njih predstavljaju kukci (1303 vrsta) (Hulme et al. 2009).</s><s>Među kukcima je do 2007. utvrđeno 109 vrsta invazivnih fi</s>
<s>tofagnih vrsta, koji su se udomaćili u europskim šumama.</s><s>Podrijetlom su iz Sjeverne Do danas se je taj broj povećao, jer se prosječno godišnje u Europu unese 17,5 novih vrsta kukaca (Roques et al. 2009, Matošević i Pernek 2011).</s><s>Jedna od tih azijskih vrsta je lipin moljac miner Phyllonorycter issikii (Kumata, 1963) (Lepidoptera: Gracillariidae) koji se naglo širi po Europi, a posebice napada Rasprostranjenost i domaćini lipinog moljca minera – The distribution of The Lime Leafminer Lipin moljac miner je istočnoazijska vrsta, koja se razvija na biljkama domaćinima iz redova Malvales i Fagales, preferirajući domaćine roda lipa (Tilia).</s><s>Lipin moljac ima raspon krila Moljac ima dvije generacije godišnje, prezimi kukuljica i odrasli moljci.</s><s>Moljci prve generacije pojave se na deblima lipe sreSažetak:</s>
<s>Rad donosi najnovije podatke o rasprostranjenosti i domaćinima lipinog moljca minera Phyllonorycter issikii: u Aziji je autohton u trima, u Europi se raširio u 20 država.</s><s>Domaćini su u području rasprostranjenosti moljca domaće vrste lipa (Tilia spp.), u Europi su domaćini uz domaće lipe i njihovi hibridi, isto tako i egzotične vrste lipa.</s><s>U Sloveniji je otkriven godine 2006.</s><s>U razdoblju od 2007.–2008. godine provedeno je istraživanje napadnutosti različitih vrsta roda Tilia (Tilia cordata, T. platyphyllos, T. tomentosa, T. sp.1, T. sp.</s><s>2) u šest ekoloških regija na 22 lokaliteta urbanog prostora.</s><s>Ukupno smo analizirali 918 listova, a mjerenje svojstava lišća provedeno je skeniranjem i izračunom programom Digiware.</s><s>Lipin moljac raširen je na području cijele Slovenije.</s><s>Oštećenost lišća, odnosno gustoća populacije moljca bila je najveća u Predalpskoj, Predpanonskoj i Alpskoj ekološkoj regiji.</s><s>Mine su najveće u Predalpskoj, Alpskoj i Predpanonskoj ekološkoj regiji.</s><s>Od autohtonih lipa na prvom je mjestu po oštećenosti T. cordata (91,47 %,) slijedi T. platyphyllos (21,72 %), onda T. tomentosa (0,41 %).</s><s>Daleko najveća oštećenost javlja se na hibridnoj lipi T. sp.</s><s>1 (512,50 %).</s><s>Oštećenost lišća bila je u razdoblju istraživanja visoka i u prosjeku je iznosila 87,80 %; godine 2007. iznosila 21,4 mm2).</s><s>Pretpostavljamo da se lipin moljac pojavio u Sloveniji prije 2006. godine, imajući u vidu rasprostranjenost vrste na cijelom području.</s><s>Zbog relativno velike oštećenosti lišća domaćina, predstavlja značajnog štetnika vrsta roda Tilia u parkovima i park-šumama urbanih područja.</s><s>KLJUČNE RIJEČI: Phyllonorycter issikii; Tilia spp.; Europa; Slovenija 120</s>
<s>tofagnih vrsta, koji su se dinom svibnja, kada je srednja temperatura zraka oko 10 °C. Razvoj prve generacije traje do sredine lipnja, druga generacija je u kolovozu–rujnu.</s><s>Ženka odlaže jajašca pojedinačno na donju stranu lista, embrionalni razvoj traje dva tjedna, prvi larvalni stadij se uvlači u list oblikujući serpentinastu minu, sljedeći oblikuje donjopovršinsku šatorastu minu u koju inkorporira inicijalni serpentinasti rov.</s><s>Gusjenice se presvlače četiri puta.</s><s>Gusjenice stvaraju relativno velika oštećenja – mine na donjoj, a u slučaju velike populacije rjeđe i na gornjoj strani lista (Šefrova 2002, Ermolaev i Motoshkova 2008) (slika 2, slika Na kraće udaljenosti širi se letenjem, a na veće udaljenosti prijenosom jaja, gusjenica i kokona, s napadnutim biljnim materijalom ili otpalim lišćem (Ermolaev i Motoshkova 2008).</s><s>Podrijetlom je iz istočne Azije (Japan, Koreja) i u prirodnom staništu dolazi na pet vrsta lipa: Tilia japonica Simonkai, T. maximowicziana Shirasawa, T. kiusiana Makino et Shirasawa, T. amurensis Rupr. i T. mandshurica Rupr.</s><s>Moljac je opisan na primjerku s otoka Hokkaidō (nađen i na otocima Kyūshū i Honshū) u Japanu, gdje se hrani na T. japonica, T. maximowicziana i T. kiusiana, također na Betula platyphylla Sukacz. = B. pendula Roth. (Kumata 1963).</s><s>Prvi nalaz u azijskom dijelu RuSlika 1. Invazivni lipin moljac miner (Phyllonorycter issikii) ima raspon krila Figure 1 Alien lime leafminer (Phyllonorycter issikii) has across the wingspan Slika 3. Mina s kukuljicom</s>
<s>121 sije bio je godine 1977. u Primorskom kraju gdje se hrani na T. amurensis i T. mandshurica (Ermolaev 1977).</s><s>Godine 1983. nađen je u Koreji i kasnije u zapadnoj Kini (Kumata et al. 1983, Noreika 1994).</s>
<s>Lipin moljac miner je vjerojatno unesen u istočnu Europu oko 1970. godine, domaćini su T. cordata Mill., T. platyphyllos Scop. i introducirane ukrasne lipe i hibridi kao npr. Tilia x euchlora K. Koch (Buszko et al. 2000).</s><s>Njegov domaćin u jugoistočnoj Europi je T. tomentosa Moench (Lehmann i Stuebner 2004).</s><s>U europskom dijelu Rusije najprije je pronađen 1982. godine u provinciji Uljanovsk, gdje se razvijao na T. cordata Mill. (Yefremova i Mishchenko 2008).</s><s>Godine 1985. bio je otkriven na zelenim površinama Moskve (Bednova i Belov 1999), godine 1987. nađen je u regijama Voronezh, Samara, Ufa i Kijevu u Ukrajini (Kozlov 1991, Kozlov i Koricheva 1991).</s><s>Godine 1999. slijede otkrića moljca u Izhevsku i 2002. u St.</s><s>Petersburgu (Ermolaev i Motoshkova 2008).</s><s>Krajem 20. i početkom 21. stoljeća područje rasprostranjenosti lipinog moljca minera u Europi znatno se proširilo i od 1996. uključuje jugoistočnu Poljsku (Šefrova 2002), od 1997.</s><s>Litvu (Noreika 1998), od godine 1998.</s><s>Bjelorusiju i Letoniju (Šefrová 2002) te Estoniju (NPPO of Estonia 2003–10).</s><s>Godine 2000. bio je pronađen u Češkoj pored Brna, Slovačkoj, sjevernoj Austriji (Essl i Rabitsch 2002), sjevernoj Mađarskoj (Šefrová 2002) te 2002. u Finskoj (Kullberg et al. 2002).</s><s>Godine 2002. bio je otkriven na T. cordata i u istočnim područjima Njemačke (Sachsen i Brandenburg).</s><s>Budući da područja prisutnosti moljca u Njemačkoj graniče s Češkom, gde je moljac isto tako prisutan, pretpostavlja se da se u Nemačku proširio iz Češke (EPPO 2003).</s><s>Iz Rumunjske izvještavaju o nalazu lipinog moljca minera 2002. godine na T. cordata u dva okruga (okrug Iasi i Bacau), godine 2003. moljac se proširio na novu lokaciju u okrugu Bacau (Ureche 2006).</s><s>Za Italiju postoje podaci o uzorcima lipinog moljca minera za molekularne analize (LopezVaamonde et al. 2012).</s><s>Prvi nalaz u Hrvatskoj je zabilježen godine 2005. u Zagrebu na Tuškancu na Tilia sp. (Matošević 2007).</s><s>U Sloveniji je nađen u kolovozu 2006. u park-šumi na Rožniku (Ljubljana) na T. cordata (Jurc 2011) i iste godine u listopadnoj šumskoj zajednici s lipom kod Kranja (osobna komunikacija, S. Gomboc).</s><s>U Bugarskoj je prvi nalaz moljca zabilježen u ljeto 2006. u sjeveroistočnom području, nekoliko mina je bilo prikupljeno u rezervatu Derviš i u Sofi 2007).</s><s>U kolovozu 2009. bio je otkriven u području Muttenz u regiji Bazel u Švicarskoj.</s><s>U srednjoj Europi domaćini su uglavnom T. cortada, T. platyphyllos i njihovi križanci, a pojavljuje se i na T. americana i T. tomentosa (Wermelinger 2011).</s><s>Lipin moljc miner preferira mlada stabla i sjenovite dijelove krošanja u drvoredima i parkovima, ali i drveće u blizini gradova (Šefrová 2002, Wermelinger 2011).</s><s>U rujnu 2009. moljac je bio zabilježen na lokaciji South Limburg u Nizozemskoj Cilj ovoga rada je utvrditi rasprostranjenost lipinog moljca minera u Slovniji i istražiti imaju li lokaliteti, ekološke regije, vrste domaćina i godine utjecaj na gustoću populacije moljca, na oštećenost lišća te broj i površinu mina na lišću biljke domaćina.</s>
<s>Istraživanje moljca provedeno je na 22 lokacije urbanog prostora (parkovi i park-šume) u svim ekološkim regijama u Sloveniji (Alpska, Predalpska, Predpanonska, Submediteranska, Preddinarska, Dinarska) u 2007. i 2008. godini (datumi skupljanja materijala: 9., 12., 13. listopada; 2. studenog 2007. goSlika 5. Istraživanje lipinog moljca provedeno je na 22 lokacije urbanog prostora u svim ekološkim regijama u Sloveniji u 2007. i 2008. godini.</s><s>Figure 5 Research on Ph. issikii was conducted at 22 sites in urban areas in all ecological regions in Slovenia in 2007 and 2008 122</s>
<s>Na svim lokacijama detaljno smo pregledali veći broj stabala lipe i izdvojili modelno stablo s kojega smo iz donjega dijela krošnje (do 2m visine) odrezali granu, sve listove sa svake grane na terenu označili smo i herbarizirali.</s><s>Analizirana su sljedeća svojstva: (1) površina mina na listu (mm2), (2) broj mina na listu i (3) oštećenost lišća (%) (broj miniranog lišća u odnosu na broj lišća na grani), što također odgovara gustoći populacije moljca (broju mina na 100 listova).</s><s>Obrada podataka s lišća (površine lista i površine mina na listu) provedena je skeniranjem i izračunom programom Digimizer 3.0.0.0. (MedCalc Soft</s>
<s>Statistička obrada uključila je skup od više tisuća brojčanih podataka.</s><s>Za svako svojstvo (karakteristiku) provjereni su osnovni statistički parametri i njihove pogreške, histogrami i normalna raspodjela.</s><s>Nakon log10(x+1) transformacije varijable su pokazale normalnu raspodjelu (P>0.05, c2-test) i bile su podvrgnute parametarskom testu (dvofaktorska ANOVA).</s><s>Korišten je program Statgraphics Centurion XVI (Statistical Graphics Corporation, USA).</s><s>U statističkoj obradi podataka krenuli smo od hipoteze da između aritmetičkih sredina uzoraka lokacija, ekoloških regija, vrsta domaćina i godina nema statistički značajnih razlika za promatrana svojstva (P>0.05).</s>
<s>Rezultati analize lišća modelnog drveća na svim lokalitetima i za cijelo razdoblje istraživanja prikazani su u Tablici 1. Lipin moljac miner raširen je na području cijele Slovenije.</s><s>Ustanovili smo da je oštećenost lišća, odnosno gustoća popuSlika 6. Skeniran list T. sp.1 s minama – mjerenje svojstava lišća izvršeno je skeniranjem i izračunom programom Digimizer 3.0.0.0. (MedCalc Software, Belgija) Figure 6 Scanned leaf of T. sp.1 with mines – measuring properties of leaves was done by scanning and calculations with the program Digimizer 3.0.0.0. (MedCalc Software, Belgium) JURC, M.: LIPIN MOLJAC MINER (PHYLLONORYCTER ISSIKII) U SLOVENIJI 123</s>
<s>Results lacije moljaca bila najveća u Predalpskoj, Predpanonskoj i Alpskoj ekološkoj regiji, mine su najveće u Predalpskoj, Alpskoj i Predpanonskoj ekološkoj regiji.</s><s>Od domaćih vrsta lipa je po oštećenosti na prvom je mjestu Tilia cordata (91,47 %), slijedi najveća oštećenost javlja se na hibridnoj lipi T. sp.1 (512,50 %).</s><s>Oštećenost lišća bila je u razdoblju istraživanja visoka i u progodine 2008. 66,5 %.</s><s>Površina mina na lišću bila je veća u 2007. godini nego u 2008. godini (39,3mm2 u odnosu na 21,4 mm2).</s><s>Rezultati istraživanja pokazali su da postoje statistički značajne razlike između lokacija u odnosu na površinu mina na listu (slika 7).</s><s>Najveću površinu mina na lišću pokazuju lokacije 19, Postoje statistički značajne razlike između ekoloških regija u odnosu na površinu mina na listu (slika 8).</s><s>Po većoj površini mina na listu izdvajaju se Predalpska (92,2 mm2) i Alpska reSlika 7. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za površinu mina na listu za lokalitete. * log10 (x+1) transformirani originalni Figure 7 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of the surface mine to the leaf of sites. * Log10 (x +1) transformed the original Ižakovci i (22) Blejska dobrava.</s>
<s>Slika 9. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za površinu mina na listu za drvenaste vrste. * log10 (x+1) transformirani origFigure 9 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of the surface mine to the leaf of woody species. * Log10 (x +1) transformed the Slika 8. Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za površinu mina na listu za ekološke regije. * log10 (x+1) transformirani originalni podaci.</s><s>Ekološke regije: (1) Alpska, (2) Predalpska, (3) Preddinarska, (4) Dinarska, (5) Predpanonska i (6) Submediteranska.</s><s>Figure 8 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of the surface mine to the leaf of ecological regions. * Log10 (x +1) transformed the original data.</s><s>Ecological regions: (1) Alpine (2) Pre-alpine, (3) Pre-dinaric, Tablica 1. Osnovni izmjereni parametri (broj analiziranih listova, prosječna površina lista, ukupan broj mina, prosječna veličina mine), 2007. i 2008. godna, za sve ekološke regije u Sloveniji po vrstama domaćina Table 1 Basic host tree parameters (number of analysed leaves, average leaf area, total number of mines, the average size of mine), 2007 and 2008, for all ecological regions, Slovenia</s>
<s>Postoje statistički značajne razlike između ekoloških regija u odnosu na broj mina na listu.</s><s>Po većem broju mina izdvaja se Postoje statistički značajne razlike između drvenastih vrsta u odnosu na broj mina na listu.</s><s>Po većem broju mina izdvaja se Postoje statistički značajne razlike između godina u odnosu na broj mina na listu.</s><s>Broj mina na listu veći je 2007. godine Oštećenost lišća, odnosno gustoća populacije moljaca najveća Predalpskoj i Predpanonskoj regiji (287 % i 155 %), posebice Slika 13.</s><s>Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za broj mina na listu za drvenaste vrste. * log10 (x+1) transformirani origiFigure 13 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* the number of mines on the list of woody species. * Log10 (x +1) transformed the Postoje statistički značajne razlike između drvenastih vrsta u odnosu na površinu mina na listu (slika 9).</s><s>Po većoj površini Postoje statistički značajne razlike između godina u odnosu na površinu mina na listu.</s><s>Površina mina na listu veća je 2007. u odnosu na 2008. godinu (slika 10).</s>
<s>Postoje statistički značajne razlike između lokacija u odnosu na broj mina na listu.</s><s>Po većem broju mina na listu izdvajaju Slika 12.</s><s>Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za broj mina na listu za ekološke regije. * log10 (x+1) transformirani originalni podaci.</s><s>Ekološke regije: (1) Alpska, (2) Predalpska, (3) Preddinarska, (4) Dinarska, (5) Predpanonska i (6) Submediteranska.</s><s>Figure 12 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* the number of mines on the leaf of ecological regions. * Log10 (x +1) transformed the original data.</s><s>Ecological regions: (1) Alpine (2) Pre-alpine, (3) Pre-dinaric, Slika 10.</s><s>Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za površinu mina na listu za godine. * log10 (x+1) transformirani originalni Figure 10 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of the surface mine to the leaf for years. * Log10 (x +1) transformed the original Slika 11.</s><s>Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za broj mina na listu za lokalitete. * log10 (x+1) transformirani originalni poFigure 11 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* the number of mines on the leaf of sites. * Log10 (x +1) transformed the original Ižakovci i (22) Blejska dobrava.</s>
<s>Pri istraživanju mehanizama bioloških udara i objašnjenju utjecaja pojedinih stranih invazivnih vrsta, treba uzeti u obzir globalne scenarije koji se bave biodiverzitetom i koji naglašavaju potencijalne dramatične promjene kao što su povećanje biotskih invazija u kopnene ekosustave u Europi.</s><s>Interakcija između povišenog atmosferskog CO2, povećanja taloženja dušika, porasta temperature i ostalih promjenjivih ekoloških čimbenika i povećane fragmentacije staništa u budućnosti će ubrzati invazije stranih organizama.</s><s>Moguća je i promjena u njihovom ponašanju i biologiji (Walther et al. 2009).</s><s>Zbog toga treba posvetiti pozornost i vrstama koje trenutno nemaju veći ekonomski ili ekološki utjecaj na ekosustav, ali njihov utjecaj u budućnosti ne možemo ni procijeniti ni predvidjeti.</s><s>Opći je zaključak istraživača (Šefrová 2002, Matošević i Pernek 2011, Wermelinger 2011) da je lipin moljac miner invazivna vrsta u Europi; od godine 1982. kada je prvi puta objavljena prisutnost te vrste u europskom dijelu Rusije, proširila se na teritorij 20 europskih država.</s><s>Prema rezultatima istraživanja mnogih europskih iztraživača lipin moljac miner u početnim fazama napada ne izaziva značajnija oštećenja domaćina u urbanim područjima, ali ni u šumskim ekosustavima (Šefrová 2002, Buszko et al. 2000, Ureche 2006, Matošević 2007, Wermelinger 2011).</s><s>Nakon naturalizacije počinju se pojavljivati veće štete na lipama.</s><s>Na primjer, već su 1987. godine u regiji Voronezh u europskom dijelu Rusije ustanovili 70 % oštećenosti lišća lipa.</s><s>Zaključili su da prisutnost velikog broja mina značajno reducira ukrasnu vrijednost i vitalnost drveća iz roda Tilia (EPPO 2003).</s><s>Isto tako se u razdoblju od 2001–2005. godine u Izhevsku u Rusiji lipin moljac miner pojavljuje eksplozivno na vrstama T. cordata na rubu urbanog područja.</s><s>Maksimalna veličina populacije (više od 10 mina/ listu) bila je ustanovljena u višeslojnim šumama sa prisutnošću lipe.</s><s>Broj mina je na pojedinim lipama krajem srpnja premašio 26 min/ listu, što je jako deformiralo lišće (Ermolaev i Motoshkova 2008).</s><s>U Sloveniji je lipin moljac otkriven 2006. i u tom razdoblju je bio raširen sporadično u park-šumi Rožnik u Ljubljani i u mješovitoj šumi s lipama u blizini Kranja (osobna komunikacija S. Gomboc).</s><s>Visoka gustoća populacije zabilježena u razdoblju istraživanja u godinama 2007. i 2008.: najveća je bila u Predalpskoj (287 %) i Predpanonskoj (155 %) ekološkoj regiji, posebno na vrsti T. sp.1. Visoka gustoća populacije lipinog moljca minera je zabilježena na lokalitetima u Ljubljani (GIS-Ljubljana i Vrt oddelka-Ljubljana u Predalpskoj ekološkoj regiji), dakle tamo, gde je miner bio otkriven.</s><s>U Predpanonskoj regiji na lokacijama Pernica i Ižakovci je visoka gustoća populacje vjerojatno rezultat povoljnih ekoloških uvjeta za razvoj te vrste.</s><s>Oštećenost lišća bila je veća u 2007. godini utvrđena visoka gustoća populacije lipinog moljca minera (krajem rujna bilo je zabilježeno preko 20 mina/ listu vrste T. platyphyllos) u Predalpskoj ekološkoj regiji (Park-šuma Jesenkova pot, Ljubljana) (Jurc 2011).</s>
<s>U ovom istraživanju lišće za analizu sakupljano je na donjim granama lipa s obzirom na rezultate istraživanja rasporeda mina na T. cordata, gdje se ističe da miner preferira donju trećinu krošnje (Bedova i Belov 1999).</s><s>Zbog toga se može zaključiti da je napadnutost lišća lipa u prirodi manja nego što to pokazuju predstavljeni rezultati.</s><s>Tijekom istraživanja zapazili smo relativno podjednaku distribuciju mina na lišću (slika 6).</s><s>Do sličnih rezultata došli su i drugi istraživači lisnih minera (Ermolaev i Motoshkova 2008, Kozlov i Koricheva 1989).</s><s>Objašnjenje se temelji na pretpostavci da su napadnuti listovi lipe obilježeni – markirani specifi</s>
<s>čnim kemijskim markerima koji utječu na izbor lokacije za ovipoziciju i kasnije disperziju potomstva.</s><s>Takvi markeri su u biti infokemijske prirode i najvjerojatnije izlučevine spolnih žlijezda ženki (Vet i Dicke 1992).</s><s>Izlučivanje i recepcija kemijskih markera predstavljaju evolucijsku adaptaciju moljca, koja omogućava štetniku da prepozna i izbjegava već okupirana područja lista i tako minimalizira reakciju biljke domaćina koja bi nastala zbog prenaseljavanja (npr. preuranjeno odbacivanje lišća); da reducira intraspecifi</s>
<s>čnim kemijskim markerima čnu konkurenciju minera i da omogući maksimalnu disperziju potomstva i tako reducira njihovu izloženost entomofagima (prirodnim neprijateljima).</s><s>Ta hipoteza je neizravno potkrijepljena činjenicom da su jajašca druge generacije najčešće odložena na suprotnom dijelu lista i odvojena lisnom žilom (Auerbach i Simberloff</s>
<s>Vrste iz roda lipa su široko rasprostranjene u europskim državama i Rusiji, gdje se posebno sade u ukrasne svrhe.</s><s>Lipin moljac miner čini ozbiljne štete na ukrasnim lipama.</s><s>Širi se i udomaćuje u nova područja i očekuje se u drugim europskim državama.</s><s>Zato treba razmišljati o načinima kontrole njegove populacije.</s><s>Istraživanja biotskih načina smanjivanja populacije lipinog moljca na osnovi autohtonog kompleksa njegovih parazitoida imaju dobre temelje za konkretnu upotrebu (Mey 1991, Yefremova i Mishchenko 2008).</s>
<s>Slika 14.</s><s>Aritmetička sredina i standardna pogreška aritmetičke sredine* za broj mina na listu za godine. * log10 (x+1) transformirani originalni poFigure 14 The arithmetic mean and standard error of the arithmetic mean* of the surface mine to the list for years. * Log10 (x +1) transformed the original 126</s>
<s>Lipin moljac miner je istočnoazijska, strana i invazivna vrsta u Europi koja se relativno brzo širi u novom okolišu.</s><s>Za naturalizaciju u Sloveniji bilo je potrebno kratko razdoblje.</s><s>Od godine 2006. do danas je široko raširena po cijeloj Sloveniji, pojavljuje se na svim autohtonim vrstama lipa i nekim hibridima u urbanom prostoru (parkovi i park-šume).</s><s>Lipin moljac miner je bilo samo jednom pronađen u sastojini listopadnog drveća u blizini Kranja 2006. godine i na osnovi tog podatka možemo zaključiti da je lipin moljac danas u Sloveniji prisutan i u prirodnom okolišu, ali istraživanja lipinog moljca minera nismo proveli u prirodnom oklišu.</s><s>Godine 2011. utvrđena je visoka gustoća populacije lipinog moljca minera u Park-šumi Jesenkova pot u Ljubljani, a možemo zaključiti da su moguće pojave većih šteta u urbanom prostoru (parkovi i park-šume).</s><s>Zato treba posvetiti pozornost istraživanju autohtonog parazitoidnog kompleksa lipinog moljca minera u Europi i u Sloveniji.</s>
<s>Zahvljujemo suradnicima Oddelka za gozdarstvo in obnovljive gozdne vire BF (Danijel Borkovič) i Gozdarskega inštituta Slovenije (Vesna Rajh) za tehničku pomoć na terenu i pri mjerenju materijala.</s><s>Isto tako za savjete pri statističkoj obradi podataka zahvaljujemo prof. dr. Srđanu Bojoviću s Univerziteta Beograd, Biološkog instituta Siniša Stanković.</s>
<s>• Jurc, M., 2011: Tujeroden lipov listni zavrtač Phyllonorycter issikii (Kumata, 1963) od leta 2006 tudi v Sloveniji, Novice iz varstva gozdov, 4:2–2, Ljubljana, dostupno na: http://www.zdravgozd.si/nvg/ prispevek.aspx?idzapis=4–2 (4.11.2011).</s>
<s>From 2007 to 2008, a study of presence of the lime leafminer (Phyllonorycter issikii) in Slovenia and an attack of diff rent species of the genus Tilia (Tilia cordata, T. platyphyllos, T. tomentosa, T. sp.1, T. sp.</s><s>2) in six ecological regions at 22 sites in urban areas was carried out.</s><s>Th e aim of the study was to determine the extent of lime leafminer in Slovenia and investigate whether the localities, ecological region, hosts species and years aff ect the moth population density, the</s>
<s>Summary damage to the leaves, and the number and surface of mines in the leaves of diff erent host plants.</s><s>A total of 918 leaves were analysed; measuring the characteristics of leaves (average leaf area, total number of mines, the average size of mine) was done by scanning, and calculations with the program Digimizer 3.0.0.0., MedCalc Soft ware.</s><s>Ph. issikii is</s>
<s>Summary present throughout Slovenia.</s><s>Damage to leaves and moth population density was greatest in the Pre-alpine, Pre-panonic and Alpine ecological regions; the largest mines were in the Pre-alpine, Alpine and Pre-panonic ecological regions.</s><s>Among native limes, the most commonly damaged is T. cordata (91.47%), followed by T. platyphyllos (21.72%), then T. tomentosa (0.41%).</s><s>By far the greatest damage was appearing on the hybrid lime T. sp.1 (512.5%).</s><s>Damage to the leaves in the period of investigation was high: 87.8% on average; in 2007, it amounted to 116.3% in 2008 to 66.5%.</s><s>Th surface of mines in the leaves was higher in 2007 year than in 2008 (39.3 mm² compared to 21.4 mm²).</s><s>According to the size (surface) of mines, the results showed that there were statistically signifi cant diff</s>
<s>erences between sites in relation to surface of mines on a leaf.</s><s>Th e largest surfaces of mines were in the leaves at the locations 19 (Vrt oddelka-Ljubljana), 20 (Pernica) and 21 (Ižakovci); there were signifi cant diff</s>
<s>cant diff erences between tree species in relation to surface of mines on a leaf; greater surfaces of mines were found on the leaves of T. sp.1 (165.3 mm²); fi nally there</s>
<s>cant diff erences between tree species in relation to the number of mines on a leaf; species 4 (T. sp.1) (5.13) stands out in this regard.</s><s>Finally, there were signifi cant diff</s>
<s>Ph. issikii was discovered in Slovenia in 2006, but we assume that it appeared in Slovenia prior to 2006, considering the distribution of species throughout the country.</s><s>Due to the relatively large amount damage to the host leaves, we believe that Ph. issikii is a signifi</s>
<s>forests in urban areas.</s><s>Th is paper also gives recent data on the range and hosts of the lime leafminer; in Asia, it is indigenous in three countries, while in Europe it has expanded in 20 countries.</s><s>In natural distribution, its hosts are local species of linden (Tilia spp.); in Europe its hosts are also linden hybrids, as well as exotic species of limes.</s><s>KEY WORDS: Phyllonorycter issikii; Tilia spp.; Europe; Slovenia ntwig, M. Kenis, 2009:Alien terrestrial invertebrates of Europe.</s><s>U: Hulme P</s>