<s>„Ne treba da se plašimo promena, opasnost leži isključivo u načinu na koji se te promene vrše, sve revolucije na svetu krenule su od politike .</s><s>Eto zbog šega su bile pune zločina i katastrofa .</s><s>Revolucije koje nastaju iz dobrih zakona i koje su u spretnim rukama promenile bi lice sveta a da ga pri tom ne potresu" .' Ova iznenadjujuča izjava mladog jakobinskog revolucionara Saint-Justa ukazuje na poistovećivanje politike sa zlom .</s><s>Objašnjenjem da zajednički život ljudi počiva na spontanim procesima onog što je društveno i obaranjem polisa na societas, Saint-Just obezvredjuje politiku .</s><s>Ovakav njegov stav prema političkim stvarima jasno pokazuje koliko on i pored svog odnosa prema klasičnom prirodnom pravu ne uspeva da misli dostojanstvo politike, ni da u njoj prepozna sastavni, nezaobilazni deo pluralne ljudske egzistencije.</s>
<s>Saint-Just, dakle, poziva na revolucije mimo i čak štaviše protiv politike „Načelo republikanske vlade je vrtina; ako ne vrlina onda teror.</s><s>Šta hoće oni koji Njegovo obacivanje politike i pozivanje na povratak prirodi kao cilju polisa, njegovo shvatanje da je revolucija način da se taj povratak ostvari stvara iluziju kojom dolazi do brkanja politike i morala .</s><s>Na opasnost davanja politici misionarskih zadataka, u ovom slučaju da izmeni svest ljudi i da spreči ma kakav egoizam, već je 1793 . ukazao Kant,' kada je eksplicitno osudio politiku vrline i napravio razliku izmedju političke i etičke zajednice, odnosno izmedju etičkog civilnog društva i juridičkog civilnog društva .</s><s>Ovakvo razumevanje i odnos prema politici od pre gotovo 200 godina možemo da nadjemo u raznim varijantama i u raznim okolnostima u vremenu koje je proteklo od francuske revolucije do danas - ograničavajući se samo na to razdoblje .</s><s>Svedoci smo, govoreči o savremenoj situaciji, čestog odbacivanja, diskreditovanja ili zaborava politike, onog što je političko, u ime etike i etičkih vrednosti .</s><s>Jaka prisutnost etike javlja se kao odgovor na zloupotrebe, zločine i iskvarenost politike, na zlodela politike izvršena u ime očuvanja i ,unapredjivanja" postoječih političkih poredaka .</s><s>Primer studentskog pokreta u Francuskoj decembra 1986 . godine koji se digao protiv predloženih reformi je u tom smislu ilustrativan .</s><s>Naglašavajuči da odbija bilo kakvu vezu sa onim što je političko i političko posredovanje, pokret je istakao jednakost, solidarnost i slobodu kao etičke vrednosti na kojima počiva smisao i motivisanost za akciju .</s><s>Nije potrebno ovde posebno isticati istorijska i konkretna svakodnevna iskustva koja su dovela do rasprostranjenog negativnog stava prema onom što je političko .</s>
<s>Odstupanje i prevazilaženje vizije o državi koja nestaje i razlaže se u društvu, o budučem društvu kao harmoničnom i beskonfliktnom, hvatanje u koštac sa činjenicom da se emancipatorni pokreti šesto pretvaraju u svoju suprotnost stvaranjem novog oblika dominacije, odnosno sa autoritarnim zaokretom slobodarskih težnji i gušenjem autonomije društva, nameće ponovno otkrivanje, preispitiva180</s>
<s>nje sagledavanje onog što je političko .</s><s>Suočavanje sa ,totalitarnom logikom"4 zahtevalo je povratak na osnove, procese i protivrečnosti moderne demokratije Promena na kojoj ona počiva jeste ustanovljavanje jedne vlasti sa ograničenim pravima na taj način da, izvan političkog prostora (u užem smislu reči) nastaju ekonomski, pravni, kulturni, naučni i estetski domeni koji slede vlastite norme, što je i dovelo do odvajanja civilnog društva od države .</s><s>Dinamiku nastajanja i trajanja demokratskog ustrojstva francuski teoretičar Claude Lefort naziva „demokratsko izumevanje" (I'invention democratique) kao jedan dug, nedovršiv proces u kome rešenja i modusi nisu jednom zauvek dati i u kome uvek preti opasnost da se krene putem njegove suprotnosti gde se pomalja novi lik gospodarenja ili totalitarna Razumevanje onog što je političko i odnos tog političkog sa etikom važan je momenat u dokučivanju mnogostrukosti i neizvesnosti ,demokratskog izumevanja" .</s><s>Stoga ćemo razmotriti nekoliko uslova pod kojima se odnos politike i etike danas može obuhvatiti izvan jednoznačnih stanovišta i potom videti kako Lefort i neki drugi autori vide ovaj odnos, odnosno mesto političkog u društvu Valja poći od onog što je Paul Ricoeur nazvao „paradoks političkog" .</s><s>„Treba imati u vidu sledeći paradoks, da je najveće zlo vezano za najveću racionalnost, da postoji političko otudjenje jer je ono političko relativno autonomno".' Ricoeur, naime, upozorava na postojanje i specifične racionalnosti onog što je političko i specifičnog zla političkog i-na činjenicu da se jedno ne može pojmiti bez drugog ako želimo da razumemo kompleksnost političkog fenomena .8 Politika ustanovljava</s>
<s>nje specifičan oblik racionalnosti koji je različit od ekonomske, tehnološke ili drugih oblika racionalnosti, ona traga za smislom putem umnog delanja u okviru istorijske date zajednice .</s><s>Ono što je političko, medjutim, sadri u sebi i specifičnu patologiju jasno izraženu u jednoj Saint-Justovoj misli, da se opet pozovemo na njega : ,Sve veštine dale su svoje divote, veština vladanja dala je gotovo samo čudovišta" .</s><s>9 Patologija ovde podrazumeva zločin, laži, manipulaciju, sve što je vezano za politiku kao silu.</s><s>Ricoeur ističe da je ova specifična patologija političkog uvek u znaku volje za veličinom (grandeur), no važnije od toga podvlači da se o njoj može razmatrati isključivo imajući u vidu i prvu, racionalnu stranu politike .</s><s>Ako se insistira samo na jednoj strani ovog paradoksa političkog, ako se samo na primer vidi njegova patološka strana onda nije teško taj lik politike odbaciti, gurnuti u stranu i prihvatiti ono što je etičko, kao ono što je prihvatljivo, a etički stav se, uopšteno rečeno, danas ne odredjuje pozitivno, nego negativno kao odbijanje onog što je neopravdano i nepravedno .</s><s>Budući da je patologija političkog nešto neopravdano dogadja se da politika biva odbačena u celini</s>
<s>Razočaranje politikom vodi privlačnostima etike, što onda oslobadja od potrebe da se promisli i pojmi ono političko .</s><s>Ovaj paradoks političkog može se sagledati iz još jednog ugla, odnosno u svetlosti La Boetieevog pitanja o „dobrovoljnom U Raspravi o dobrovoljnom ropstvu (1548) opet nalazimo obe strane paradoksa : a) specifična veza, veza prijateljstva, medjusobnog spoznavanja i saznanja (povezanog sa željom za slobodom) ustanovljava ono što je političko, medjutim b) dolazi do preokreta, do promene u kojoj se borba i težnja ka slobodi pretvara u ropstvo, što znači da nema ničeg da jamči da do ovog obrata od slobode ka ropstvu neće doći .</s><s>Emancipovano društvo mora stalno da se samerava sa La Boetievim pitanjem .</s>
<s>Ako prihvatimo postojanje ovog paradoksa političkog i njegovo zagonetno obeležje, onda se menja značenje pitanja o onom što je političko, menja se i odnos izmedju etike i politike .</s><s>Drugim rečima, pitanje o političkom ostaće nerešeno, neće biti više najboljeg rešenja ako nismo odustali od projekta emancipovanog društva i njegove autonomije (imajući u vidu impliciranu heteronomiju) .</s><s>Nije, prema tome, dovoljno isticati samo specifičnost politike, već i, a to je drugi uslov za celovito razmatranje odnosa etike i politike, dostojanstvo onog što je političko mora da se 181</s>
<s>nje podvuče .</s><s>Vrednost političkog po sebi je legitimna tačka gledišta sa koje se može postaviti pitanje odnosa izmedju etike i politike.</s><s>Važno je, naime, reafirmisati dostojanstvo politike u svetlosti kritike totalitarizma jer dolazi do odredjenog brkanja pojmova kada je reč o totalitarnoj dominaciji.</s><s>Nailazimo tu na jednu slepu mrlju, na pogrešnu analizu totalitarnih iskustava sagledanih isključivo kroz prizmu krajnje politizacije.</s><s>Istina, totalitarnu dominaciju karakteriše težnja ka potpunoj socijalizaciji putem partije, ka ukidanju razlike izmedju države i društva kondenziranjem vlasti, zakona i znanja u okviru tog agensa potpunog podruštvljavanja, partije .</s><s>S druge strane, medjutim, mi takodje možemo da utvrdimo da je totalitarni projekt obeležen voljom da se potpuno ukine politika i politička dimenzija putem razaranja javnosti, svih sfera u kojima se javnost javlja .</s><s>Ovakva težnja sprovedena u ime teorije istorije, rase ili prirode počiva upravo na poricanju onog što je političko .</s><s>Imajuči u vidu ovu razliku dogodiće se to da će se oni koji zastupaju tezu o prekomernoj politizaciji boriti u okviru antitotalitarne težnje za ljudska prava, na primer, u ime dostojanstva ljudi kao individua, protiv dostojanstva politike, protiv politike pojmljene kao zlo .</s><s>S druge strane, u okviru analize koja vidi totalitarizam kao oblik dominacije koji razara javnost, kao poredak koji se čak ustanovljava da bi sprečio nastajanje prostora javnosti, antitotalitarna borba vodiće se u ime političkog, u ime njegovog ponovnog vrednovanja, u ime nekog drugog modela politike iz šega će da proizadje drukčija poimanja ljudskih prava i drukčiji odnos izmedju etike i politike koji nije zasnovan na odbacivanju ove druge .</s><s>Treći uslov jeste da se napravi razlika izmedju ponovnog otkrivanja problematike onog što je političko od ponovnog otkrića pitanja moći .</s><s>Za teorijske pristupe o kojima je ovde reč, treba istaći činjenicu da je u Francuskoj ponovno otkrivanje značaja politike pre dvadesetak godina bilo dvostruko .</s><s>Prvo se pojavilo kao novo promišljanje države u radovima jednog Althussera i jednog Poulantzasa, a zatim kao nova misao o moči posebno u radovima Foucaulta (u ono vreme Gilles Deleuze je pozdravio Foucaulta kao največeg mislioca pitanja moći posle Marxa i Freuda) Medjutim, pored ove dve struje postojala jedna ne toliko razvikana ali ni ništa manje značajna struja ponovnog javljanja političke filozofije, odnosno misli o političkom čiji je glavni predstavnik Lefort .</s><s>Ovu razliku valja imati u vidu jer misao koja se usredsredjuje na politička pitanja nije ograničena samo na kritiku gospodarenja, kritiku države i kritiku moči .</s><s>Misao o političkom uključuje pitanja moči ali nije na ta pitanja ograničeno .</s><s>Takva politička filozofija če odvojenost vlasti od društva kao celine dovesti u vezu sa oblikom zajedničkog življenja koje biva ustanovljeno od politike.</s><s>Tada postaje jasno da če pitanje moči, pitanje podele izmedju moči, vlasti i društva biti shvaćeno kao nastavni deo ustanovljavanja jednog odnosa, ustanovljavanja posebnog oblika ljudske egzistencije .</s><s>Iz toga takodje proizlazi da moč neće biti definisana isključivo kao ugnjetavanje, represija ili gospodarenje već kao sila koja je kadra da ustanovi odredjen oblik društvene veze, odnosno prostor komunikacije i prostor sukoba medju ljudima</s>
<s>.</s><s>Prema tome, kada je moć shvaćena kao nastavni deo onog što je političko, kada se kompleksnost fenomena moći poveže sa pitanjem legitimnosti problematičnog jedinstva društva onda se etika više ne može posmatrati prosto kao nešto što se javlja kada politika nestaje, kada nestaje zlokobnost politike Vezivanje politike za proces ustanovljavanja onog što društveno upućuje na kompleksniji odnos etike i politike .</s>
<s>Najzad, četvrti uslov jeste da se odnos etike i politike može razmatrati u svetlosti ponovnog otkrivanja političke dimenzije vidjene iz strogo uzeto moderne perspektive.</s><s>Naime, u antici pitanje odnosa izmedju etike i politike je rešeno samim tim što je ono političko nuno etičko-političko .</s><s>Cilj društva u antici je vrli život, savršenstvo, a najbolji režim je taj koji omogućava dosezanja tog cilja .</s><s>Za autore antike posebno je to što su isticali potrebu da se misli relativnost politike jer je onda odredjena s obzirom na transcendentnu normu - prirodu, telos, poredak sveta koji 182</s>
<s>Moderna alternativa klasičnoj filozofiji je ili sociologizacija i scientifikacija politike ili razrada jedne moderne politike filozofije, politike filozofije slobode, filozofije prakse oslobodjene od filozofije istorije - takve politike filozofije koja nije garant ni nekog objektivnog uma, ni prirode ni poretka sveta .</s><s>Suprotno apsolutizaciji sopstvenih ciljeva (preti opasnost da jedna moderna politika upućena na sebe podje samo putem svog samoočuvanja, svojih trenutnih ciljeva i time izgubi iz vide pitanje dobrog života), važno je da se politika otvori jednoj drugoj dimenziji koja će joj omogućiti da izmakne Scili i Haribdi političkog cinizma i pragmatizma, odnosno realizma .</s><s>S druge strane nije dovoljno promisliti odnos ili povezanost etike i politike da bi se izbeglo, kratko rečeno, tiraniji .</s><s>Prvo, tiranija može da se pojavi iz preterane povezanosti etike i politike, odnosno iz preopterećivanja etike politikom (tipičan primer je jakobinska politika u vreme terora u francuskoj revoluciji), kada emancipacija biva pretvorena u novi oblik dominacije.</s><s>Drugo, izbegavanjem političkog cinizma, pragmatizma politike instrumentalizacije može da nastane situacija u kojoj politika biva razvodnjena etikom, u kojoj dolazi do stvaranja novih ,,etičko-političkih autoriteta" (primer su Solženjicin i njegovi sledbenici u njihovim političkim stanovištima, ne u njihovim analizama Gulaga i Postavlja se pitanja kako pojmiti ove dve strane paradoksa politike : njeno otvaranje prema novoj dimenziji i, s druge strane, opasnost koja preti od pojave novih oblika ugnjetavanja .</s><s>Ukratko, dve struje se javljaju .</s><s>Oni koji smatraju da je etika unutrašnja dimenzija politike (H .</s><s>Arendt, C .</s><s>Lefort) i oni koji smatraju da je etika nešto što je spoljašnje u odnosu na politiku, iako veza medju njima postoji (Kant, Levinas, Clastres)</s>
<s>Prva struja, a o njoj će ovde biti reč kroz rad Claudea Leforta, ne odbacuje dakle etiko pitanje kako to čine instrumentalno, tehnicistički ili realistički pojmljena politika, već imajući dovoljno uzvišeno mišljenje o politici smatra da su vrednosti koje etika podržava (pravednost, čovečnost, poštovanje drugog, medjusobno prepoznavanje) uključenje u ono što je politiko odnosno smeštene u iskustvo političkog .</s><s>Valja ovde podvući ovo iskustvo političkog u smislu onog što je istakla Hannah Arendt, naime, da vrlo često težimo tome da politiku pojmimo u jednom esencijalističkom okviru i da nedovoljno promišljamo iskustva političkog, na primer iskustvo grčke demokratije, iskustvo modernih revolucija, itd .</s><s>Takodje je ovako shvaćena politika sama sebi dovoljna u tom smislu što sadri više od sebe same Ovakvo stanovište je legitimno jer ako je politiki život obeležen nasiljem, lažima i nepravdom (prva strana paradoksa), to istovremeno ne znači da je politiki život znak propadanja i iskvarenosti, jer u političkoj razmeni sa drugima, bilo u vidu sukobljavanja ili sjedinjavanja, ljudi iskušavaju da nisu puke stvari, puka sredstva i da u njima postoji težnja ka dobrom (što stavlja u igru ono političko) .</s><s>Stoga odnos izmedju etike i politike vidjen u ovom svetlu, daleko od toga da odbaci politiku, ide u smeru ponovnog davanja vrednosti politici u onoj meri u kojoj upućuje na činjenicu da i politika ukazuje na mogućnost boljeg života, pa se zato ne može samo svesti na oblik manipulacije ili mistifikacije .</s><s>Politika dakle nije propast već mesto, mesto onog Ijudskog u kome čovek može da otkrije svoju težnju ka boljitku .</s><s>Time se uzima u obzir i promišljanje zla koje je na delu u gradjanskoj zajednici, ali ujedno i težnja ka onom što je dobro i razumno .</s><s>Kod Leforta je, rekosmo, etika sadržana u onom što je političko, i to na osnovu samog njegovog postupka i shvatanja političkog .</s><s>Kritikujući marksističko shvatanje po kome je politika deo nadgradnje, politiku sociologiju i politiku nauku zato što čine od politike parcijalni predmet saznanja, Lefort kroz ono politiko traga za generativnim načelima raznih oblika društva .</s><s>Politika je po njemu način oblikovanja ljudske koegzistencije koji odredjenom društvu daje identitet .</s><s>Već ovde vidimo na 183</s>
<s>konzistenciju . koji način će Lefort etiku da uključi u politiku, ne nekim širenjem pojma politike, nego drukčijom idejom o onom što je političko .</s><s>Odbacujući sociologizaciju politike i njeno usko vezivanje za realnost, Lefort postavlja jednu filozofiju politike (poput H .</s><s>Arendt koja etiku uključuje u politiku posredstvom fenomenologije delanja) Lefort, naime, političko shvata kao način ustanovljavanja društvenosti .</s><s>Reč je o bitno filozofskoj tezi, jer ono što je ovde u pitanju jeste to da svako ljudsko društvo, bilo da se radi o tzv . primitivnom društvu ili o društvu za državu (služeči se Clastresovom distinkcijom), teži da na originalan način odgovori na pitanje zašto uopšte postoji ljudsko društvo a ne haos ili ništa, zašto postoji ljudska koegzistencija, zašto se ustanovljava baš ovaj a ne onaj tip ljudske koegzistencije, imajući u vidu prvobitnu podelu društva .</s><s>Univerzalnost političkog pitanja potiče od univerzalnosti prvobitne podele društva koja je vezana za svaku ljudsku društvenost (teze koje kod Leforta polaze od njegovog rada na Machiavelliju) .</s><s>Ono političko jeste ili predstavlja društvenu odluku u odnosu na tu prvobitnu podelu društva .</s><s>Odbijajuči objektivirajući postupak nauke, pojam društva več u sebi uključuje odnošenje prema onom političkom, prema svom ustanovljavanju i prema svom političkom odredjenju Drugim rečima, razdvojenost vlasti od društva koja stvara odredjeni oblik ljudske koegzistencije uslovljava sve ostale podele u društvu, sve njegove ustanove .</s><s>Kod Leforta nalazimo jednu udvojenost .</s><s>Ideja o politici kao parcijalnom predmetu saznanje nije ponikla ni iz šega - ona odgovara demokratskom načinu ustanovljavanja onog što je društveno.</s><s>Ako znamo da demokratija dovodi do diferencijacije, razdvajanja moči, znanja i zakona, politika se onda očigledno javlja kao jedna od sfera društvenog .</s><s>Otud iskušenje da se stvara sociologija politike i nauka u politici, ali se time prenebregava da je ovo ispoljavanje političkog u tesnoj vezi sa demokratskim ustanovljavanjem društvenog, te da ova politička nauka društvenosti mora da bude mišljena putem oblika ustanovljavanja mišljenja o društvenom koje stvara sama demokratija .</s><s>To je bitno filozofska ideja onog političkog što je uočljivo i u samom Lefortovom teorijskom postupku koji razmatra oblikovanje, osmišljavanje i režiranje onog društvenog .</s>
<s>1 .</s><s>Politika kao oblikovanje društvenog nalaže prostornu konfiguraciju koja u svojim odredbama sadrži etički kvalitet u smislu mišljenja o ljudskoj koegzistenciji koja tu nastaje ; nalaže takodje i vremensku konfiguraciju u smislu isticanja tradicija i prošlosti ili pak novog i budućeg, na primer .</s><s>2. Drugi deo političkog ustanovljavanja onog što je društveno -osmišljavanje Ustanovljeni društveni prostor takodje postoji kao prostor inteligibilnosti u kome če biti pozivanja na skup verovanja, predstava putem kojih društvo stvara predstavu o sebi, svojim ciljevima, svom odnosu prema čovečanstvu .</s><s>Tako usvojeni reperi na osnovu kojih će da nastane istorijsko iskustvo koegzistencije medju ljudima po čivaju na razlikovanju istine i laži, stvarnog i imaginarnog, pravednog i nepravednog 3. Prisutnost etičkih momenata još je uočljivija na nivou političkog kao režije onog ho je društveno.</s><s>Predstava koje društvo stvara o sebi putem vlasti u pravom je smislu reči identifikacioni stožer koji omogučava društvu da o sebi misli kao o Jednom i da time stekne identitet .</s><s>Polazeči odatle Lefort ističe simboličku funkciju političkog koja stvara tačke odnošenja</s>
<s>na primer francuska republikanska formula : sloboda, jednakost, bratstvo predstavlja referentne tačke polazeči od kojih če članovi tog društvenog prostora nazvanog republika komunicirati jedni sa drugima, i doživljavati jedni druge kao pripadnike istog prostora .</s><s>Jasno je da na primer ove formule (može se uzeti i pozitivistička „red i progres") sadrže etičke elemente u dvostrukom smislu .</s><s>Naime, tu se ne upučuje samo na vrednosti ili ciljeve ljudi, več se ti elementi kao simbolički elementi ne mogu svesti na ideologiju .</s><s>Uzmimo ideju ustava iz francuske revolucije očigledno je da ona nije povezana</s>
<s>etici već stiče u odredjenom smislu i ontološku dimenziju .</s><s>U jednom od svojih ključnih članaka,'' Lefort piše : „Tako razrada političkog, kao i političkog društva sadri u sebi pitanje</s>
<s>etici već stiče u o svetu i o biću kao takvom" .</s><s>Ne upuštajući se u detaljno razmatranje ovog pitanja, treba istaći da Lefort u ovom radu o teološko-političkom momentu u modernosti</s>
<s>ne može da zadovolji zahtev filozofa za inteligibilnošću, to ne znači da ono religiozno treba odseći od političkog, budući da je u politici prisutno danas ono što je nekad bilo deo religije kroz simbolički</s>
<s>Micheletu koji je, izmedju ostalog, rekao da je francuska revolucija bila veliki religijski čin .</s><s>I ovde kroz ovaj pokušaj kompleksnog sagledavanja odnosa religijskog i političkog, vidimo da se etika i politika artikulišu kroz ono religijsko, sada uzeto</s>
<s>onog društvenog videćemo da ono kod Leforta ima sopstvenu etiku stvorenu kroz rastelovljenje društvenog putem raskida sa monarhijom starog režima.</s><s>Ne radi se tome da se</s>
<s>kojima bi trebalo podrediti demokratiju predstavljalo pristup problematici spolja), već pre o pitanju - koje su vrednosti u skladu sa demokratskim ustanovljavanjem društvenog, u skladu sa logikom demokra</s>
<s>kojima bi trebalo podrediti demokratiju tije.</s><s>U svojoj efektivnosti demokratija jeste osporavanje etičkog nivoa jer predstavlja odbacivanje ma kakvog vrhovnog autoriteta koji bi se jednom zauvek smatrao</s>
<s>kojima bi trebalo podrediti demokratiju legitimnim autoritetom iti koji ne bi morao da iznosi sopstvena načela (staknimo, najzad, da društvo definisano kao vezujuča podvojenost nuno znači da je reč o društvu koje prihvata</s>
<s>pluralnost, fragmentaciju, i heterogenost procesa socijalizacije, odnosno o društvu koje prihvata postojanje konfliknosti iti deobe kao svoj konstitutivni element .</s><s>Ovo priznavanje i postojanost deobe, ova</s>
<s>organi" „gone, kao da je reč o državnom neprijatelju" društvenost kao takvu i koji ,nastoje da podrivaju uslove medjusobnog spoznavanja, odnosa sličnog prema sličnom", na taj način da ,svako postaje stranac</s>
<s>NAPOMENE : isključivo ispunjava svoju funkciju tako što dopušta da se pojmi deoba političkog i društvenog prostora, deoba u okviru političkog prostora i najzad, pod uticajem ove poslednje deobe, unutrašnja društvena deoba" .</s>
<s>7Paul Ricoeur, „Le paradoxe politique" u : Histoire et verite, Editions du Seuil, Paris, 1964, 8 ,,Svaka osuda politike kao loše koja ispusti da ugradi taj opis u dimenziju političke životinje</s>
<s>.</s><s>Štaviše, političko zlo je ozbiljno upravo zato što je zlo te racionalnosti, specifično zlo to specifične veličine u pravom smislu, ludilo veličine, ludilo onog što je veliko - veličina i krivica moći! ova reč mogla biti spašena, rekla bi sasvim dobro ono što i treba da se kaže : da je središnji problem politike sloboda ; odnosno, bilo da država zasniva slobodu svojom racionalnošću, bilo da sloboda ograničava svojim otporom strast za vladanjem" .</s><s>Paul Ricoeur, isto, str .</s><s>274-275 i 285 .</s><s>9 Saint-Just, ,Discours sur la Constitution de la France" u naved . delu, str .</s><s>416. ' o E . de La Boetie, Rasprava o dobrovoljnom ropstvu, Filip Višnjić, Beograd, 1986 .</s>


Socijalističko gradjansko društvo - izlaz iz krize?

<s>Opšta kriza „realno egzistirajućeg socijalizma", nemoć jednopartijskih diktatura da legitimišu svoju vladavinu i da napuste koncept politike vladavine ekonomijom, kao i nagomilane frustracije naroda, aktualizuju u Istočnoj Evropi političku filozofiju liberalizma.</s><s>Svuda tamo gde je na vlasti avangarda proletarijata i gde je marksizam zvanična ideologija, liberalizam kao sinonim za tržišnu ekonomiju i gradjanska individualna i socijalna prava i slobode, nastupa kao emancipatorska ideologija i filozofija slobode .</s><s>Ovaj post-moderni liberalizam, ima jasan karakter opozicione ideologije sistemu i dogmama državnog socijalizma, ali, s druge strane, on ne želi da negira pozitivna ostvarenja tog tipa socijalizma .</s><s>Ovaj post-moderni liberalizam ne samo da nije anti-socijalistički u sistemskom smislu već nije ni anti-komunistički u političkom, što ga bitno razlikuje od tradicionalnog gradjanskog liberalizma .</s>
<s>Renesansa liberalizma u lstočnoj Evropi nije naravno mogla da zaobidje ni Jugoslaviju .</s><s>Osnovni razlog je u sistemskim sličnostima sa zemljama ,realnog</s>
<s>KRIZE? socijalizma" : utemeljenje društva posredstvom države koja institucionalizuje monopolsku vlast jedne politike stranke .</s><s>To neposredno vodi dominaciji političkog podsistema nad svim ostalim .</s><s>Oni u celini gube autonomiju u odnosu na državu i svoju funkciju podredjuju politikom monopolu .</s><s>Ekonomija postaje politička, a društvom se kontinuirano diriguje iz države .</s><s>Marksističkom terminologijom rečeno, negira se primarnost baze nad nagradnjom, što je i logična posledica pokušaja voluntarističkog negiranja Marksovog nauka o objektivnim pretpostavkama socijalizma (visokorezvijeno gradjansko društvo, materijalne proizvodne snage i samosvest proletarijata) .</s><s>Sa zemljama „realno postojećeg socijalizma", Jugoslavija takodje deli neuspeh prilagodjavanja industrijskom društvu, svojevrsnu krizu modernizacije .</s><s>Ali, dok je u njima u toku nov talas reformi, u Jugoslaviji geslo vladajućih politikih elita je stabilizacija .</s><s>Stabilizacija čega: krize, nadredjenosti države društvu, voluntarističke ekonomije?</s>
<s>Jedan, doduše manji, deo političke elite svestan je činjenice postojanja duboke strukturalne krize jugoslovenske države i entropije jugoslovenskog društva .</s><s>Umesto stabilizacije on se zalaže za reformu, koja, kao i u Istočnoj Evropi može da ide samo do Rubikona : diktature proletarijata, ublažavanja spoljne manifestacije ali ne i suštine partijskog monizma .</s><s>Izvan polja oficijelne politike, elaboriraju se različiti koncepti izlaska iz krize polazeći od ideje ukidanja dominacije političkog monopola i prevlasti države nad društvom .</s><s>Jedan od njih je i projekat gradjanskog (civilnog) društva .</s><s>Dakle, kako u Jugoslaviji tako i u lstočnoj Evropi, ideja gradjanskog društva nastaje</s>
<s>Geneza krize jugoslovenskog društva i države Raspad svih društvenih podsistema i obilje kontraproduktivnih mera jeste, u najkraćem, sociološka dijagnoza krize jugoslovenskog društva .</s><s>Zadatak sociologa je da odredi uzroke duboke strukturalne krize i da pokuša da pruži realistični opis mogućih izlazaka iz nje.</s><s>Jugoslovenski sociolozi su uglavnom saglasni u opisu manifestacija krize : jugoslovensko društvo je društvo s politikom naddeterminantom; politika je odlučujuća društvena struktura i blokada političkog sistema onemogućuje bilo kakvu suštinsku društvenu promenu .</s><s>S obzirom da uzroci krize svakog pojedinog društvenog podsistema dolaze iz politike, kriza se kontinuirano produbljuje jer se ni jedan od njenih manifestnih oblika ne može rešiti bez radikalnog reza, pre svega u političkom sistemu.</s><s>S druge strane, dominacija</s>
<s>2) gubljenja profesionalizma i erozije moralnih i profesionalnih normi ; 3) politike ekonomije, tj . proizvodnje i potrošnje koja je ignorisala princip racionalnosti i efikasnosti ;</s>
<s>4) na toj osnovi izrasta „dogovorna ekonomija", netržišna, neplanska, partikularistička ekonomija kartelisanja jugoslovenskog tržišta na bazi socijalizacije gubitaka i monopolisanja dobitka ;</s>
<s>5) ruiniranja obrazovnog, pravnog, zdravstvenog i socijalno-penzijskog podsiste6) potpune atomizacije društvenih segmenata ; 7) Uništenja svake autonomije društva u odnosu na državu, pri čemu je uništena ne samo samostalnost zakonodavne i sudske vlasti u odnosu na izvršnu več</s>
<s>1) negativne kadrovske selekcije ; je i uništeno jugoslovensko društvo kao politička zajednica .</s><s>Upravo se tu nalazi i ključ entropije jugoslovenskog društva i države i prevazilaženje takvoga stanja je osnovni smisao modela socijalističkog gradjanskog društva.</s><s>Entropija jugoslovenskog društva kao politike zajednice, ključni faktor krize, ne može se, medjutim, razumeti samo svodjenjem na savremene procese decentralizacije bez demokratije, što je rezultat Ustava iz 1974 .</s><s>Uzroci krize su daleko dublji i kompleksniji i oni su kako eksternog tako i internog karaktera .</s><s>Njih treba precizno dijagnosticirati i opisati, jer bez jasnog saznanja o stvarnim uzrocima naše današnje krize nema ni izlaska iz nje .</s><s>Uspostavljanje ovog jugoslovenskog društva bitno je povezano s okupacijom i komadanjem jugoslovenske države aprila 1941 .</s><s>Raspad Kraljevine Jugoslavije značio je istovremeno i raspad starog društvenog poretka i svih politikih snaga starog režima .</s><s>Ilegalna Komunistička partija Jugoslavije (KPJ), kao socijalna i politika snaga koja je stajala izvan poretka, preživljava kolaps Jugoslavije i uspeva da postane jedina opšte-jugoslovenska snaga u anti-fašističkom taboru i to usred krvavog versko-nacionalnog gradjanskog rata i okupacije .</s><s>Isto tako, KPJ je bila jedina vojna i politika snaga pod čijim okriljem se vodio nacionalno-oslobodilački rat na teritoriji cele zemlje .</s><s>Jugoslovenstvo, nacionalno oslobodjenje i obnova države na demokratskim i federalnim osnovama kao i njeno proširenje u okviru etničkih granica bili su legitimaciona osnova zahteva KPJ za mandat da uspostavi novi tip društva u okvirima kontinuiteta jugoslovenske države.</s><s>Ali, mandat se ne traži samo na osnovu uspešne ratne legitimacije već i u ime sledećih bazičnih vrednosti 1) socijalne jednakosti,</s>
<s>2) nacionalne ravnopravnosti u okvirima jedinstvene federalne države, 3) industrijalizacije i urbanizacije, drugim rečima : stvaranja modernog industrijskog društva radi realizacije komunističke vrednosti jednakosti Zahvaljujući svom boljševičkom utemeljenju, vrhovi KPJ smatraju da se ovi ciljevi mogu postići isključivo onako kako je to uradjeno u SSSR-u : monopolom društvene moći u rukama partijske države, a što podrazumeva ukidanje gradjanskog društva kao sfere artikulacije interesa i delatnosti autonomnih pojedinaca 158</s>
<s>Na izborima, koji doduše nisu bili modelski uzor demokratskih izbora, ali ni nalik na one kasnije u zemljama Istočne Evrope na kojima se odigrao proces komunističkog osvajanja vlasti, KPJ dobija nedvojben mandat od jugoslovenskog naroda za uspostavljanje novog društva .</s><s>Monopolske intencije KPJ bile su na samim izborima u drugom planu, mandat je dobiven na osnovu jugoslovenske i egalitarne legitimacije .</s><s>Sovjetizacija jugoslovenskog društva, prvi takav uspešan slučaj van granica SSSR-a, izvršena je u nas uz neznatne otpore .</s><s>Zahvaljujući svojim ratnim zaslugama i perspektivi modernizacije u okvirima egalitarnog društva, KPJ je uživala ogromnu podršku i kredit .</s><s>Pluralistička opozicija, za razliku od KPJ, bila je bez opšte-jugoslovenske baze i ratnih zasluga, a pritom još i nacionalno-regionalno partikularistički orijentisana .</s><s>Dakle, sovjetizacija društva izvršena je uz široku narodnu podršku a na osnovu jugoslovenske i egalitarističke legitimacije .</s><s>Na toj podršci, medjutim, uspostavljen je sistem diktature proletarijata sovjetskog tipa .</s><s>Nakon sukoba sa Staljinom i Kominformom, došlo je do pomeranja ideološkog težišta sa imitiranja sovjetskog modela na traženje vlastitog jugoslovenskog modela (puta) socijalizma.</s><s>Veliki Učitelj brutalno je osporio legitimnost nove vlasti u Jugoslaviji .</s><s>U prvom naletu, jugoslovensko i sovjetsko rukovodstvo se spore o tome da li je partijska država u Jugoslaviji dovoljno partijska</s>
<s>i da li je zadržan neki element gradjanskog društva .</s><s>U periodu 1948-1950, jugoslovensko rukovodstvo zaokružuje partijsku državu prisilnom kolektivizacijom i potpunom nacionalizacijom ,,male privrede" .</s><s>Na ovaj riačin uništen je i poslednji ostatak gradjanskog društva u vidu sloja ekonomski nezavisnog od države .</s><s>U drugom periodu sukoba počinje traganje za vlastitim modelom diktature proletarijata, koja za razliku od sovjetske neće biti totalitarna .</s><s>Nakon što se zorno uverila u rezultate kolektivizacije, jugoslovenska politička elita uvodi rad niško samoupravljanje, olabavljuje centralnoplanski sistem privredjivanja i dozvoljava izvesnu samostalnost preduzećima .</s><s>Takodje započinje i proces decentralizacije, a nakon dve godine napuštena je prinudna kolektivizacija .</s><s>Seljaci, u seljačkoj zemlji, postali su ponovo ekonomski slobodni, atomizovani i bez mogućnosti interesne reprezentacije i interesnog udruživanja .</s><s>U svom rudimentarnom obliku gradjansko društvo se vratilo na scenu, ali na njenu marginu i to sa funkcijam relaksacije frustracija stanovništva s jedne, i kao nepresušni materijalni izvor akumulacije državne ekonomije, s druge strane Uvodjenje radničkog samoupravljanja i elementi ekonomske i političke decentralizacije, dali su u periodu pedesetih godina veoma pozitivne rezultate .</s><s>Jugoslavija beleži visoku stopu rasta (ali ne i ekonomske efikasnosti), industrijalizacija i urbanizacija otvaraju perspektivu savremenog industrijskog društva, beleži se visoka stopa socijalne mobilnosti, a politička liberalizacija - bez obzira na oscilacije - daje</s>
<s>i da li je zadržan neki životnu perspektivu stanovništvu i proizvodi visoki stepen satisfakcije naročito kod onih koji su na uzlaznoj skali socijalne mobilnosti .</s><s>Medjutim, ni u jednom momentu nije napušten princip partijske države (diktature proletarijata), suprematije političke elite nad svitu elementima socijalne stratifikacije i prevlast politike nad svitu drugim društvenim podsistemima .</s><s>Dva osnovna uzročnika naše današnje krize : decentralizacija bez demokratizacije i sukob principa samoupravljanja i diktature proletarijata utkani su u same temelje sistema već 1950 .</s><s>Sistem je menjao ideološku legitimaciju, ustave, samoupravljanje svoje kvalifikative - do 1958 . radničko, potom do 1971 društveno, a od 1971 . socijalističko - ali je osnovni društveni sukob i uzročnik krize kontinuirano prisutan : sukob principa diktature proletarijata i samoupravljanje - a što je samo drugo ime za sukob izmedju partijske države i gradjanskog društva kao sfere delatnosti autonomnih individua.</s>
<s>Pedesetih godina, spolja gledano, sistem je sačuvao izgled harmoničnog, beskonfliktnog društva, a njegova elita monolitnost i ideološko jedinstvo uprkos tendencijama liberalizacije, regionalne decentralizacije i pokušaja uvodjenja pluralističke demokratije .</s><s>Medjutim, socijalni konflikti bili su latentno prisutni (prvi štrajk izbio je 1957 .), a započinje i proces konstituisanja nove vladajuće klase profesional159</s>
<s>i da li je zadržan neki nih upravljača koja se legitimiše svojim pra-prošlim društvenim bićem i ideologijom (u smislu iskrivljene svesti) socijalne nužnosti .</s><s>Isto tako, već i tada je prisutan osnovni društveni trend sedamdesetih : decentralizacija umesto demokratizacije, ali se on dvadeset godina ranije javlja u konfliktima političke elite bez prisustva i znanja javnosti .</s><s>Ipak, dominantni društveni proces je industrijalizacija i urbanizacija pod okriljem planske privrele i delimične autonomije privrednih subjekata i elemenata tržišta, kao i visoka socijalna mobilnost, uzlazni životni standard, puna vera u legitimitet društvene moći Saveza Komunista Jugoslavije (SKJ) i vere stanovništva u budućnost i izuzetni položaj zemlje u odnosu na države Istočne Evrope.</s><s>Jugoslovenstvo</s>
<s>Prvi znaci krize javljaju se ranih šesdesetih, sa prvom privrednom reformom proklamovanom i naglo povučenom 1962 . godine .</s><s>Njen neposredni povod bio je zaustavljanje stope rasta, ali iza toga su se krili daleko dublji uzroci .</s><s>Oni prevazilaze čak i sukob izmedju samoupravljanja i diktature proletarijata, decentralizacije bez demokratizacije, te regionalne konflikte i nacionalne sukobe posredujući elementi strukturalno utkani u biće naše današnje krize koja se kontinuirano manifestuje i produbljuje od ove prve u nizu neuspelih reformi Podloga krize nalazi se u činjenici da nakon prve kvantitativne faze industrijalizacije i urbanizacije</s>
<s>Kriza i neuspeh Reforme iz 1965 . koja se odvija u okviru sistema zaštićenog od dejstva spoljnog okruženja svetskog tržišta - postaje nužnost prelaz na drugu fazu koja zahteva uspostavljanje strukture industrijskog društva : autonomiju društvenih podsistema, naročito ekonomskog, policientričnost hijerarhijskih struktura, fleksibilnu socijalnu strukturu, pluralizam segmenata moći, participaciju gradjana u političkom odlučivanju i na radnom mestu, podelu vlasti, nezavisnost sudstva, pravnu i socijalnu sigurnost gradjana, ukratko, postojanje elemenata gradjanskog društva, dinamičnu, autonomnu i fleksibilnu ekonomiju koji zajedno predstavljaju snažnu protivtežu političkom sistemu i težnji ka apsolutnoj moći koja bi iz njega eventualno dolazila .</s><s>Kroz ovu krizu modernizacije prošle su sve zemlje Istočne Evrope i mediteranskog basena tokom šesdesetih godina .</s><s>Kao i Jugoslavija, zemlje ,realnog socijalizma" nisu je uspele razrešiti i to iz identičnog razloga : karaktera političkog sistema i njegove potpune prevlasti nad svim ostalim elementima društva .</s>
<s>Sa Društvenom i privrednom reformom iz 1965 .</s><s>Jugoslavija je ušla u proces reformi i pseudoreformi, papirnatih promena i normativnih revolucija, u neprestani pokušaj prolongiranja prestruktuiranja društva i dominantnih društvenih odnosa .</s><s>Kako danas saznajemo, reforma iz 1965 . godine rezultat je činjenice da se centralno rukovodstvo nije moglo dogovoriti o alokaciji resursa .</s><s>Republiški partikularizmi su onemogućili centralno planiranje i centralistički politički voluntarizam .</s><s>Na scenu stupa ideologija tržišne privrele bez planiranja i republičkog partikularizma .</s><s>Radi se o procesu decentralizacije bez demokratizacije, koji će proći kroz najmanje četiri Osnovni cilj Reforme bio je prestrukturiranje jugoslovenske ekonomije i njeno uključivanje u medjunarodnu podelu rada radi stvaranja materijalne podloge za modernizaciju celokupnog društva, čime bi Jugoslavija dugoročno postala deo privilegovanog kluba industrijski razvijenih zemalja .</s><s>Reforma je imala filozofiju da će tržište po sebi da reši probleme modernizacije i da će zatvaranje nerentabilnih preduzeća - bolan ali nužan rez - značiti kraj voluntarističke ekonomije, odnosno dominacije političkog podsistema nad ekonomskim .</s><s>Autonomija preduzeća, medju160</s>
<s>Kriza i neuspeh Reforme iz 1965 . tim, po tvorcima Reforme bila je moguća u okviru poretka diktature proletarijata i otuda ni zagovornici Reforme nisu pod decentralizacijom nuno podrazumevali i demokratizaciju društva .</s><s>Uzrok reforme bio je od javnosti još uvek prikriveni konflikt unutar politike elite na reginalno-nacionalnoj bazi - nerešiv u okvirima</s>
<s>Kriza i neuspeh Reforme iz 1965 . centralističkog planiranja i demokratskog centralizma komunističke partije .</s><s>Pošto se rešenje krize modernizacije nije tražilo u uspostavljanju gradjanskog društva već se prihvatalo svako rešenje koje je značilo očuvanje partijske države, nacionalni i regionalni princip izbijaju u prvi plan .</s><s>U prvom periodu (1965-1968), nacionalnoregionalni konflikt pojavljuje se u simbiozi s konfliktom izmedju reformista i stabilizatora.</s><s>U drugoj (1968-1974), on postaje osnovna legitimaciona baza SKJ, a u trećoj (1974-1980), njime se pokušava, i to uspešno, substituisati svaki drugi konflikt, naročito ukidanjem kategorije gradjanina i individue u ime apstraktnog kolektiviteta mesne zajednice, opštine, republike, pokrajine ili regiona .</s><s>U četvrtoj, republički, nacionalni i regionalni partikularni interes postaje jedina legitimacija politikih oligarhija .</s><s>Da bi stvar bila još komplikovanija, od 1962 . politiki život Jugoslavije potresaju konflikti i frakcijske borbe unutar SKJ, a pobednička strana uvek uzrok krize proglašava njenim rešenjem .</s><s>Prvu godinu Privredne i društvene reforme odlikuje sukob izmedju zagovornika modernizacije i stabilizatora, ili - kako ih nazivaju u stranoj politološkoj literaturi „liberala" i „konzervativaca" .</s><s>Zahvaljujući Titovom opredeljenju, „liberali" 1966 odnose pobedu nad ,konzervativcima" .</s><s>Neposredni rezultat toga bila je osetna liberalizacija političkog sistema i delimična demokratizacija jugoslovenskog društva, labavljenje Federacije, uvodjenje laissez faire ekonomije, krupan i kontinuirani rast nezaposlenosti, porast efektivne participacije na radnom mestu i u politikom životu, socijalni konflikti i promena legitimacione osnove vlasti SKJ .</s><s>Preduzeća su postala samostalni subjekti čija se sudbina (načelno) reševala na tržištu .</s><s>Od 1967 . može se jasno pratiti proces otvorenih sukoba i diskusija na javnoj sceni sve do definitivnog sloma „liberala" 1972 .</s><s>Istovremeno nastaje i kontra-elita stručnjaka (tehnokrata) nasuprot političkim elitama .</s><s>Zajedno s rastom nezaposlenosti rastu socijalne nejednakosti, ali i stratifikaciona struktura modernog industrijskog društva Nastupa nova srednja klasa s tipičnim vrednostima potrošačkog društva i na javnoj sceni se obe elite, politika i tehnokratska, bore za naklonost ovih društvenih slojeva .</s><s>Socijalistički egalitarizam napušten je kao legitimaciona osnova SKJ .</s><s>Udar tržišta po modelu liberalnog kapitalizma jugoslovensko društvo nije bilo spremno da podnese .</s><s>Regionalne razlike su se povećavale kao i nejednakosti medju slojevima; decentralizacija je samo pooštrila ovaj društveni proces .</s><s>Težište stvarne društvene moći prenosilo se iz centra u regione, prvo u republike, a nakon 1974 . i naročito 1980, u opštine gde izrastaju regionalne politike elite čija je legitimaciona osnova partikularizam a ne više jugoslovenstvo kao izraz opštosti .</s><s>Krah na tržištu i time izazvane posledice u razvoju odredjenih regionalnih elita i radništva .</s><s>Sukob izmedju reformista i konzervativaca prenosi se i u svaku federalnu jedinicu, pri čemu zastupnici modernizacije sve više traže podršku na osnovu partikularnog regionalnog interesa, a centralizam konzervativaca ostaje jedini oficijelni zastupnik jugoslovenstva.</s><s>Tako je i drugi deo legitimacione osnove vlasti SKJ ozbiljno doveden u pitanje U proleče 1968, bilo je sasvim jasno da od boljševičkog tipa komunizma više nema ništa, ali su istovremeno radi očuvanja monopola vlasti žrtvovani kako egalitarizam tako i jugoslovenstvo .</s><s>Narasle socijalne frustracije eksplodiraju u talasu studentskih demonstracija juna 1968 .</s><s>Smisao ovog spontanog pokreta je u obnavljanju temelja gradjanskog društva : samoorganizovanja pojedinaca, medjutim, njegove osnovne parole, stil ponašanja i zahtevi bili su izraz stare legitimacione osnove SKJ .</s><s>Studenti su tražili socijalnu pravdu, samoupravljanje, socijalnu jednakost i jasno su izrazili kako svoju pro-jugoslovensku tako i prokomunističku orijentaciju, a suprotstavljali se partikularizmu, nacionalizmu i vrednostima kapitalističkog potrošačkog društva Zahtevi studentskog pokreta su većim delom proizlazili iz partijskih dokumenata i 161</s>
<s>Kriza i neuspeh Reforme iz 1965 . izražavali su shvatanja običnog člana Partije te i otuda njihova neoriginalnost, osim u nekim parolama, kao „dole crvena buržoazija" .</s><s>Ovaj dvostruki izazov vladajućoj političkoj eliti doveo je do toga da ona, suočena sa ozbiljnošču situacije, posegne za nacionalizmom i anti-egalitarizmom kao sredstvom borbe protiv studentskog pokreta i socijalne podrške njegovim zahtevima .</s><s>Nije slučajno da je u Hrvatskoj grupa za suzbijanje studentskog pokreta na Sveučilištu bila sastavljena od budučih ideologa hrvatskog nacionalizma .</s><s>S jedne strane, Partija i njeni ideolozi stali su iza ideologije potrošačkog društva, a s druge, Pandorina kutija nacionalizma bila je otvorena .</s>
<s>Porazom takozvanih „liberala" u Sloveniji, Srbiji, Vojvodini, Hrvatskoj i Makedoniji nije, medjutim, promenjena i legitimaciona osnova vlasti SKJ .</s><s>Ni egalitarizam ni jugoslovenstvo nisu se vratili na oficijelnu scenu, već su preuzete osnovne ideje hrvatskog nacionalizma i univerzalizovane u smislu pretvaranja jugoslovenske federacije u konfederaciju i uništenje jugoslovenskog društva kao političke zajednice .</s><s>Ustavom iz 1974 . i njegovom primenom eliminisana je jugoslovenska ekonomija u korist osam nacionalnih ekonomija, a celokupno društvo je atomizovano.</s><s>Individua i gradjanin su eleminisani iz sfere odlučivanja i participacije u distribuciji moći u korist apstraktnih kolektiva po nacionalno-teritorijalnom principu .</s><s>Zajedno sa novim izbornim sistemom, gde je biranje eliminisano, ukinut je takodje i princip narodnog</s>
<s>suvereniteta, a izborno telo svedeno na neformalne, neizborne, nekontrolisane i nikom odgovorne regionalne elite .</s><s>Na ovaj način, ponovo je eliminisano gradjansko društvo iz jugoslovenskog društva .</s><s>To je bio deo procesa kojim je ponovo stvorena čisto partijska država, što se čak i javno proklamovalo isticanjem partijske pripadnosti kao preduslovom za državnu službu i rukovodeća mesta u najširem smislu .</s><s>Statistički značajan prirast partijske pripadnosti odredjenih profila zanimanja, matematički pokazuje za koju vrstu radnih mesta je zahtevana partijska pripadnost u SFRJ.</s><s>Tako je zakonska kategorija moralno-političke podobnosti postala podloga za negativnu kadrovsku selekciju i prevlast političkih oligarhija nad svim drugim stratifikacionim elementima društvene moći .</s><s>Sv društveni podsistemi podredjeni su političkom, a ključ za ovaj povratak na model partijske države iz 1946 bilo je podredjenje ekonomskog podsistema političkom radi šega je likvidirana tehnokratska (u ekonomiji), odnosno profesionalna kontra-elita u svim drugim podsistemima .</s><s>Sa time su potisnuti i elementi profesionalizma, profesionalni i na kraju i svaki drugi moral .</s><s>Politički voluntarizam postao je sveprisutan, prvo putem „dogovorne ekonomije", tj . principa da svako u lancu iskazuje svoje troškove koje plaća krajnji kupac.</s><s>Ogromna ekonomska neracionalnost prikrivala se nekontrolisanim zaduživanjem u inostranstvu, što je, takodje, održavalo i veštački rast životnog standarda privilegovanih slojeva, troškove nacionalnih ekonomija, ponovni talas migracija sa sela i narasle troškove političkih investicija.</s><s>Legitimaciona osnova SKJ postaje decentralizacija bez demokratizacije, demontiranje Federacije i zadovoljenje potrošačkih strasti novih srednjih slojeva .</s><s>Kritika neracionalnosti sistema je sprečavana i temeljno suzbijana, a potrošačka idila bila je izuzetna legitimaciona osnova vlasti SKJ .</s><s>Snažna ličnost predsednika Tita omogućavala je operativnost konfederalnom sistemu konsenzusa .</s><s>To je bila bezpogovorna institucija koja je presudjivala u konfliktima interesa raznih partikularizama .</s><s>Tvorci Ustava 1974, funkciju odbrane i sprovodjenja opštih interesa, kako jugoslovenskih tako i radničke klase, namenuli su SKJ-ju.</s><s>S obzirom na normativno izjednačevanje vlasti opšteg interesa sa vlašću SKJ, a on je funkcionisao po principu identifikacije sa regionalnim elitama, nakon smrti predsednika Tita, došlo je do institucionalne blokade i potpune identifikacije SKJ sa regionalnim oligarhijama .</s><s>Politika je do kraja postala patronažna politika,</s>
<s>(oligarhija) love regionalne neformalne grupe, pomoču principa partijske države, sprovele su svoju kontrolu nad svim društvenim podsistemima .</s><s>Na ovaj način 162</s>
<s>(oligarhija) zaokružen je proces formiranja vladajuče klase profesionalnih upravljača za razliku od stare političke elite ove nove oligarhije nespremne su za bilo kakve promene i ustupke koje bi i najmanje ugrozile njihovu personalnu moć i socijalne privilegije .</s>
<s>U pogledu strukture svoje privrede Jugoslavija se našla na istoj tačci gde je i bila 1965, kada je proklamovana Reforma, ali pod promenjenim i znatno nepovoljnijim unutrašnjim i spoljnim okolnostima .</s><s>Zahvaljujući činjenici političke ekonomije, prevlasti laičke i voluntarističke političke elite, džinovski je narastao broj promašenih investicija finansiranih iz sredstava inostranih kredita koje sada treba vratiti .</s><s>Isto tako, višak radne snage stvoren ekonomskom racionalizacijom na počecima Reforme sada više nije moguće izvoziti u inostranstvo .</s><s>Zemlju pritiska breme nacionalnih ekonomija i stranog duga koji se ne može otplatiti sve dok postoje nacionalne ekonomije .</s><s>A one će postojati sve dok se radikalno ne reformiše politički sistem, uspostave elementi gradjanskog društva i ne obore nacionalno-regionalne-patronažne oligarhije .</s><s>Kriza Siji su elementi kontinuirano prisutni dvadeset godina, oborila je životni standard stanovništva na nivo šesdesetih, a Jugoslaviju vratila na komparativni nivo razvijenosti iz 1939; te se uz Albaniju i Rumuniju, ponovo, uvrstila u najnerazvijene evropske zemlje .</s><s>Da bi stvar bila gora, regresivni</s>
<s>(oligarhija) razvoj prati neprestano uvećavanje regionalnih razlika i nezaposlenosti, naročito mladih i školovanih, a pravni, finansijski, obrazovni i socijalno-zdravstveni sistemi temeljno entropiraju .</s><s>Legitimaciona osnova vlasti, one iste političke snage koja je jugoslovenskim, demokratskim i egalitarističkim programom zemlju izvukla iz katastrofe drugog svetskog rata, sada je upravo suprotna .</s><s>Ključ POLlTlČKE krize je u rukama SKJ: jedino ova dvomilionska monopolska politička stranka je u stanju da institucionalno reši krizu, ali mora već jednom da stavi tačku na dosadašnji način da se uzroci krize progfašavaju njenim rešenjem .</s><s>S druge strane, rešenje DRUŠTVENE krize nije samo u rukama SKJ .</s><s>Nema trajnog rešenja krize izvan principa narodnog suvereniteta .</s>
<s>Dok se ponovo ne uspostavi interesna reprezentacija individue kao gradjanina i kao radnika (proizvodjača), splet njegovih AUTONOMNIH institucija - u prvom redu autonomnih sindikata jer bez njih samoupravljanje je farsa, kako to uostalom pokazuju sociološka istraživanja, kao sistem protivteže neograničenoj moći političke sfere uz nezavisnost sudske vlasti u sistemu podele i kontrole vlasti - sve dotle u Jugoslaviji nema rešenja krize, a da o socijalizmu i ne govorimo!</s>
<s>Uostalom, pogledajmo gde je kriza modernizacije rešena, a gde nije .</s><s>Rešena je u Grčkoj, Španiji i drugim zemljama u razvoju demokratizacijom države i političkog sistema u celini i ponovnim uspostavljanjem AUTONOMIJE gradjanskog društva nakon perioda diktature.</s><s>U Italiji, naprimer, kriza modernizacije rešena je imanentno, tj . zahvaljujući demokratskom karakteru države i postojanju autonomije gradjanskog društva sam sistem poseduje institucionalnu podlogu za njeno rešavanje .</s><s>Ova tvrdnja se može proveriti prostim uvidom u standardne statističke pokazatelje .</s><s>Uporedimo pokazatelje za Grčku i Jugoslaviju 1974 . i 1986 . godine.</s><s>Neposredno nakon obaranja diktature Grčka je bila ispod nas - a sada je daleko ispred nas .</s><s>Isto važi i za Španiju, razlike su još veće ako kompariramo (taliju i Jugoslaviju u periodu Model socijalističkog gradjanskog društva Predloženi način rešenja krize može ali i ne mora da bude autonoman u odnosu na proces pronalaženja mesta SKJ u procesu samoupravne socijalističke demokratije Dominantni uticaj SKJ na državu je neminovnost, a pitanje je samo kakvog SKJ : da li nosioca jugoslovenstva (kao demokratske i federativne države), opšteg jugoslovenp skog interesa i socijalističkog egalitarizma (uz izvesne nune korekcije toga principa primerenog potrebama modernizacije i stvaranja industrijskog društva) ili</s>
<s>(oligarhija) decentralizacije bez demokratije i retrogradnih socijalnih tendencija (ne-tržišno i ne-planske privrede, zatvaranja pred svetom i svetskim tržištem, korporativizma, 163</s>
<s>Iskustvo lzlaska iz duboke strukturalne krize nema bez reforme države i politike, ali samo rešenje ne može da dodje jedino iz države.</s><s>Otuda potreba za uspostavljanjem socijalističkog gradjanskog društva .</s>
<s>samoupravljanja" pokazuje da se društvom ne može vladati iz države, ali takodje, da je društvu potrebno da kontroliše državu .</s><s>Model socijalističkog gradjanskog (civilnog) društva je otuda institucionalno ograničenje neograničene moči države i politike samoorganizovanjem društva kao političke i interesne zajednice individua .</s><s>Modelski, država se ne meša u funkcionisanje društva osim što putem posredovanja obezbedjuje ravnotežu medju sukobljenim interesima .</s><s>Funkcija države je spoljna odbrana i obezbedjivanje jedinstvenog tržišta i zakonodavstva kao i njihovog istovetnog i uspešnog funkcionisanja na teritoriji cele Federacije .</s><s>Država bi bila ustrojena na principu podele vlasti kao iskustveno jedino potvrdjenom mehanizmu uspešnog ograničenja izvršne vlasti .</s><s>Na taj način, država bi bila ograničena i kontrolisana ali istovremeno i efikasna .</s><s>Sledeća instanca kontrole države je sistem gradjanskih i socijalnopolitičkih prava sa osloncem na sferu autonomnu od države .</s><s>Rekonstruisanje gradjanskog društva na socijalističkim načelima potrebno je upravo radi garantovanja tih individualnih i socijalnih sloboda i prava u sferi koja bi činila efikasnu protivtežu državi i monopolima moći koji proizlaze iz aktuelnog načina funkcionisanja političkog sistema .</s><s>Da bi ovaj sistem teže i protivteže funkcionisao potrebno je obnoviti jugoslovensko tržište i jugoslovensku ekonomiju kao jedinstveni entitet i istovremeno obnoviti jugoslovensko društvo kao politiku zajednicu .</s><s>Medjutim, samo to nije dovoljno .</s><s>Mi smo imali do 1968/69 . i jedinstveno tržište i politiku zajednicu, doduše po modelu demokratskog centralizma komunističke partije i sve elemente današnje krize kao njegov rezultat .</s><s>Zbog toga, u ekonomskojsferi prvo treba jasno definisati društvenu svojinu ; vlasništvo ne može da bude apstraktno .</s><s>Ne samo da je važeća definicija društvene svojine kao ne-svojine suprotna zdravom razumu već je ovako njeno shvatanje materijalna osnova društvene moći profesionalnog upravljačkog sloja, vladajuće klase u jugoslovenskom društvu .</s><s>Tamo gde titular svojine ne postoji javlja se ovaj sloj kao njen stvarni kontrolor i upravljač .</s><s>Ako fabrike pripadaju radnicima,</s>
<s>Isto važi i za proširenu a ne komiteti i izvršna veča (saveti) - mora da upravljaju njima.</s><s>Ali, kako upravljati bez vlasništva?</s>
<s>Isto važi i za proširenu reprodukciju .</s><s>Onog momenta kada je ona odvojena od profita investitora, već visoka nezaposlenost u Jugoslaviji neprestano se povećavala .</s><s>Radnik nema svest imaginarnog komunističkog čoveka, kao ni regionalni političar .</s><s>Nema uspešnog rešenja pitanja proširene reprodukcije sve dok radnik ne vidi u njoj vlastiti profit i interes .</s><s>Drugo, jasno je da mora postojati pluralitet svojinskih oblika : privatna, grupna (zadružna), društvena i državna .</s><s>Osnovni princip socijalističkog gradjanskog društva je samoorganizovanje : gradjani treba u što većoj meri sami da organizuju materijalnu proizvodnju.</s><s>Ogroman prostor ekonomskih delatnosti može na ovaj način da bude kvalitetno ispunjen .</s><s>Ali, osnovna poluga razvoja ostaje društvena svojina .</s><s>Isto tako, veliki sistemi, naročito infrastruktura, energetika i slično, sve ono što zahteva ogromne ali veoma racionalne investicije sa stanovišta interesa jugoslovenske nacionalne ekonomije kao celine, treba da ima karakter državne svojine .</s><s>S obzirom na karakter modernog industrijskog društva, radnu snagu apsorbuju u najvećoj meri sitna preduzeča .</s><s>S druge strane, individualni proizvodjači treba da se udruže u vlastite zadruge vodjeni svojim ekonomskim interesom, Ta dva područja su područja grupne (zadružne) svojine .</s><s>Na isti način kao što se državna i društvena svojina moraju podvrći kontroli tako se i privatna i lična svojina mogu kontrolisati i ograničiti u skladu sa socijalističkim principima .</s><s>Ulogu kontrole u prvom slučaju ima socijalističko gradjansko društvo, u drugom : država .</s><s>Svuda u Prvom svetu postoji efikasan poreski sistem ; ako je to moguće u kapitalizmu, onda valjda je i socijalizam u stanju da ima efikasnu finansijsku kontrolu .</s><s>Princip modernog 164</s>
<s>Isto važi i za proširenu industrijskog društva : razdvajanje vlasništva i kontrole upravo je prava podloga za samoupravljanje, odnos koji garantuje na najbolji način da je reč o socijalističkom</s>
<s>Isto važi i za proširenu gradjanskom društvu a ne o gradjanskom društvu individualnih privatnih posednika .</s><s>Ali, samoupravljanje može da postane nešto više od participacije radnika na najnižem nivou odlučivanja samo onda ako ima organizacionu potporu u autonomnim sindikatima i institucionalnu u socijalističkom gradjanskom društvu .</s><s>Samoorganizovanjem može tek samoupravljanje da postane sistem direktne ekonomske demokratije.</s><s>Time dolazimo do</s>
<s>1968/69, u ovom modelu, pluralizam svojinskih oblika i njihova protivteža kontrola, omogućuju i garantuju pluralizam i interesnu reprezentaciju, gde bi uz neophodnu zaštitu manjina, svaki interes dobio svoje pravo, osim interesa koji zahtevaju razaranje zajednice, njenih socijalističkih temelja, pozivaju na mržnju, nasilje i slično .</s><s>Osnovna svrha ovog sistema protivteže izmedju društva i države je obezbedjenje društvene</s>
<s>uloga koje obavlja i multipliciteta njegovih vrednosnih opredeljenja i potreba .</s><s>Funkcionisanje i postojanje socijalističkog gradjanskog društva bio bi garant da država nema monopol na društveni razvoj i njegovo usmeravanje i na taj način obezbedilo bi se da radnik i skup radnika angažovanih oko jednog projekta imaju mogućnost saodlučivanja u izboru ciljeva, tehnologije i rezultata te radne angažovanosti .</s><s>U samom modelu socijalističkog gradjanskog društva sadržana je ideja o legitimnosti institucionalne reprezentacije pluraliteta interesa, vrednosti, potreba, htenja i socijalnih uloga po načelu : svakom interesu njegovo pravo .</s><s>To zahteva ponovo uspostavljanje principa narodnog suvereniteta ukinutog Ustavom 1974 . i, s obzirom da je reč o socijalističkom gradjanskom društvu, zajednice ne samo kao politike već i kao zajednice rada .</s><s>Narodni suverenitet je civilizacijska tekovina i suverenitet mora da počiva u individuumu kao gradjaninu i kao proizvodjaču, a ne u bilo kojem kolektivitetu .</s><s>Izvršna vlast mora da bude precizno odeljena od zakonodavne i sudske i da odgovara zakonodavnoj vlasti na svim nivoima .</s><s>Isto tako, potrebno je ponovo uvesti kategoriju izbora i principa politike konkurencije Savezne zakone moraju da sprovode savezni, a republike i pokrajinske republiki i pokrajinski sudovi .</s><s>Sudije biraju odgovarajuće skupštine i sudija jednom izabran ostaje u zvanju doživotno, a može biti smenjen po krajnje precizno navedenim uslovima.</s><s>Izlišno je reći da se mora obnoviti princip habeas corpus i ukinuti sva diskreciona prava organa uprave .</s><s>Sva mesta u zakonodavnoj i izvršnoj vlasti moraju biti izborna, po principu direktnih i tajnih izbora .</s><s>To, medjutim, zahteva obnovu jugoslovenskog naroda kao politike kategorije .</s><s>Ne može da postoji socijalističko gradjansko (civilno) društvo kao samodovoljni entitet, pa čak ni kao posebni entitet, kao što mogu i treba da postoje pojedine federalne jedinice .</s><s>Otuda savezna skupština mora da ima dom sastavljen od poslanika izabranih na odredjeni broj stanovnika po sistemu jednakih izbornih okruga.</s><s>Drugi dom bi bio nastavljen od predstavnika svake federalne jedinice, pri čemu bi svaka dala isti broj delegata .</s><s>Pored skupštine ili kao njen treći dom, kao izraz socijalističkog narodnog suvereniteta postoji skupština ili veće radničkih saveta .</s><s>Paralelno državnoj strukturi, kao izraz socijalističkog gradjanskog društva, izrasta struktura radničkih saveta i to kao istinski samoupravna i socijalistička protivteža državi .</s><s>Pored toga, mora se uvesti što je više moguće elemenata direktne demokratije, a koja bi u slučaju postojanja socijalističkog gradjanskog društva imala garanta u njemu .</s><s>Po svitu važnim pitanjima za mesnu zajednicu, opštinu, grad, region, federalnu jedinicu i zemlju u celini morali bi se održavati referendumi, najmanje jedanput godišnje .</s><s>Ovo je model jednog veoma nesavršenog društva koje je daleko od ispunjenja radikalnih i apsolutističkih zahteva klasičnih socijalističkih i komunističkih projekata .</s><s>Isto tako ovo je model, a ne konkretni nacrt društvene reforme političar, ne može da zameni kolektivnu pamet naroda .</s><s>Čitav niz konkretnih pitanja 165</s>
<s>uloga koje ostao je potpuno otvoren : Kakav će konkretno izgledati federalni aranžman, kakav će da bude odnos izmedju Saveznog veća i Veća republika i pokrajina, zatim njih zajedno u odnosu na Veće ili Skupštinu radničkih saveta?</s><s>Na koji način če se birati ove skupštine na pojedinim nivoima, odnosno da li će se kombinovati radni, granski i teritorijalni princip?</s>
<s>Kako organizovati elemente direktne demokratije? društvenih podsistema, obrazovni, zdravstveni i socijalno-penzijski uopšte nisu spomenuti .</s><s>Oba modela njihovog državnog organizovanja : budžetski i SIZ-ovski temeljno su ih unazadila .</s><s>Princip socijalističkog gradjanskog društva je samoorganizovanje.</s><s>Po tom principu moguće je organizovati ove podsisteme, a to znači da su profesionalna udruženja i udruženja gradjana nosioci njihove rekonstrukcije, profesionalna udruženja kao zastupnici davaoca, a udruženja gradjana kao zastupnici primaoca usluga .</s>
<s>Najvažnija karakteristika modela socijalističkog gradjanskog društva je da je to otvoreno društvo na socijalističkom osnovama .</s><s>Kao temeljna negacija državnog socijalizma i načina strukturiranja društva koje je dovelo jugoslovensko društvo u duboku strukturalnu krizu, socijalističko gradjansko (civilno) društvo je moguće polazište strukturalne reforme bez dovodjenja u pitanje socijalističkog poretka .</s><s>Stvorena je osnova da se od izvršne vlasti - koja nije ništa drugo do instrument u rukama neformalnih, nekontrolisanih, neodgovornih i neizabranih grupa ili, u najboljem slučaju, političkog monopola vlasti jedne partije - odvoje zakonodavna i sudska vlast.</s><s>Time je omogućen i sledeći korak : izvlačenje ekonomskog podsistema iz krize u koju je dospeo jer je pod dominacijom političke vlasti .</s><s>S obzirom da bi sistem teže i protivteže oslabio politički monopol, onda bi se on u ekonomiji pojavljivao ne više kao hegemon već kao protivteža čistoj vladavini tržišta .</s><s>Ovaj se model teže i protivteže onda, logično, proširuje na sve podsisteme koje uzdiže na viši stepen složenosti i dovodi ih u ravnotežu iz njih samih, a ne više preko države i političkog monopola .</s>


Civilno društvo kao strategija socijalnih promjena

<s>Jedan od osnovnih problema u diskusijama o civilnom društvu proizlazi iz razlika u videnjima ciljeva koji bi u takvom društvu bili realizirani, odnosno barem permanentno oživljavani .</s><s>Budući da je to pojam koji prelazi okvire države i političkog sistema, i transformacije koje ga prate trebaju zadirati u cjelokupnu socijalnu strukturu društva, u sistem vrijednosti, kulturnu sferu, komunikacijske odnose.</s><s>U nastojanjima da se naglasi ta širina spektra nastupanja civilnog društva, promjene, odnosno, odredjenje korespondirajućeg političkog sistema biva potisnuto u drugi plan ili zanemareno .</s><s>Tip kolektivne akcije karakterističan za civilno društvo različit je od oblika politike akcije tradicionalnih politikih institucija kao što su država i politike partije; glavni akteri civilnog društva djeluju izvan ustaljenih državnih kanala, paralelno, gotovo nezavisno i bez obzira na njih ; radi se o promjeni ukupne kvalitete života, a ne samo političke sfere .</s><s>Ovakav stav, inače sam po sebi i meni prihvatljiv, otvara slijedeće probleme : a) iako se ideja civilnog društva ne odnosi isključivo</s>
<s>dovoljan, to je svakako nužan uvjet ; b) heuristički jasnu podjelu na sferu države i sferu društva, u svakoj je praktičnoj situaciji mnogo kompliciranije sprovesti .</s><s>Područja kao što su obrezovanje, umjetnost, stvaralaštvo, pravni sistem - institucije koje u velikoj mjeri kreiraju i prenose socijalne vrijednosti i komunikacijske obrasce, istovremeno su i područja na kojima je u svim društvima i država snažno prisutna .</s><s>Ta prisutnost se može očitovati u direktnoj intervenciji ili posredno, na primjer u politici financiranja, ali je u svakom slučaju dio prerogativa države ;</s>
<s>dovoljan, to je svakako nužan uvjet ; c) kvalitativne promjene u komunikacijskim obrascima u društvu nese se održati bez transformacije formalnih institucija .</s><s>Inzistiranje na prvom a zanemarivanje drugog usmjeruje postojeće formalne institucije u pravcu sve veće autoritarnosti - pozicija iz koje one imaju odredjenu komparativnu prednost .</s><s>Sa stanovišta preživljavanja ekstrainstitucionalnih oblika političkog i socijalnog angažmana takva situacija je krajnje neproduktivna .</s>
<s>Drugim riječima, činjenica da pojam civilnog društva zadire u sferu širu od sfere države i sfere rada čini još akutnijom potrebu da se te dvije sfere definiraju jasno i nedvosmisleno, tako da je za javnost u svakom trenutku provjerljivo da li one funkcioniraju prema proklamiranim principima i da je način i opseg njihovog reagiranja u postojećoj ili nekoĆ budućoj situaciji (u pravilu) predvidiv.</s><s>Na ovom se mjestu postavlja pitanje cilja koji treba ostvariti civilno društvo, odnosno pitanje odredjenja i odredivosti tog cilja</s>
<s>„Bio je to jadni Rousseau koji je nanio štetu .</s><s>Kao vračev učenik on je otčepio jednu od najopoljnijih iz cjelokupne povijesti ideja - da politika može učiniti ljude sretnim, dok politiku mogu stvarati ljudi Ako civilno društvo treba idi dalje od političke jednakosti i težnje ka ekonomskoj pravdi, ono očito pretendira na promjene u sferi izražavanja ljudske kreativnosti i akcije, tj . zadire u čarobno i opasno područje ljudske srede . lako je sreda kao cilj neke socijalne promjene zahtjev koji je u socijalnoj teoriji rijetko izgovaran, to je zahtjev koji nije niti neobičan niti pretjeran .</s><s>Jedini istinski kreativni motiv kolektivne ljudske akcije je sreča, odnosno, u uvjetima prisilno smanjenih aspiracija, barem izbjegavanje nesreče .</s><s>Pitanje je, medjutim, kako odrediti strategije za ostvarivanje tog cilja i, preciznije, što se podrazumijeva pod srečom U kontekstu društvene teorije sreda je optimalna kombinacija institucionalne regulacije i uredjenosti društva i slobodnog prostora za spontanu ljudsku akciju što se uvijek pokazuje spornim je odredjenje tog optimuma .</s><s>Dva najpoznatija i najradikalnija pokušaja u tom smislu su završila sveobuhvatnom državom, anihilacijom prostora za spontanu akciju i totalnom tragedijom za sredu .</s><s>U prvom slučaju, u Francuskoj revoluciji iz 1789., Robespierre ovako odredjuje namjere Jakobinaca : . . jednom rječju ono što mi hočemo je ispunjenje želja prlrode, ostvarenje sudbine čovječanstva, održanje obedanja filozofije, oslobodjenje providnosti od zločina Juge vladavine terora . (Ono što mi želimo je) da Francuska postane model za druge nacije</s>
<s>140 i da posvedujudi naš rad vlastitom krvlju, vidimo barem prvo svjetlo svitanja univerzalne srede .</s><s>To je naša ambicija, to je naš cilj ."' Iz povlaštenog položaja mogudnosti promatranje Francuske revolucije u historijskoj perspektivi, jedan od centralnih protagonista drugog velikog pokušaja L. D .</s><s>B. Trocki, komparira je s Oktobarskom revolucijom iz 1917 .</s><s>Tom komparacijom, koja ide u korist Boljševika a na štetu Jakobinaca, on želi pokazati zašto će Boljševici nužno biti uspješniji u realizaciji „univerzalne sreče" od svojih prethodni„Oni su bili idealisti</s>
<s>Ono što je zajedničko u oba ova slučaja je odlučnost da se postigne univerzalna sreda i to da ju za sve ostvare „Mi" - avangarda na putu k sredi, pretpostavka da postoji, da je moguče da postoji jadna elita koja zna jasnu i točno odredjenu strategiju za kolektivno i organizirano postizanje tog cilja .</s><s>Ako se prihvati ova pretpostavka, teorijski više nije važno koji je omjer izmedju sječe i prosvječivanja glava, a praktično taj je odnos ionako uvijek u korist sječe .</s><s>Fatalna zbrka proizlazi, prvo, iz zaključivanja da ukoliko je težnja za srečom motiv za kolektivru akciju, onda je, Bakle, moguće ostvariti i kolektivnu sreću .</s><s>Kolektivna akcija je, medjutim, posljednja točka na kojoj se približavaju individualna težnja ka sredi i organizirano grupno djelovanje .</s><s>Od te točke svaki pojedinac ide svojim putem .</s><s>I drugo, realizacija tog konačnog cilja sasvim je izvan okvira institucionalne uredjenosti društva i u području spontane ljudske djelatnosti .</s>
<s>Režimi koje su donijele Francuska i Oktobarska revolucija samo su dva najdrastičnija primjera pokušaja državnog uredjenja srede i zbog svoje ekstremnosti mogu poslužiti kao weberijanski idealtipovi za uočavanje sličnih tendencija u svakom drugom :modelu.</s><s>Njihova principijelna pogreška se sastojala u tretiranju političkog i ekonomskog sistema ne kao mehanizama ostvarenja političke jednakosti i redistribucije dobara, ved kao instrumenta za postizanje ljudske jednakosti i univerzalne pravde.</s><s>Za ostvarenje tih grandioznih ciljeva režimu na raspolaganju ipak ne stoji ništa drugo do politički i ekonomski sistem, kojima se onda manipulira ne bi li se kreirao Bojam ostvarivanja ciljeva koji su u tim sferama neostvarivi .</s><s>Rezultat 141</s>
<s>iz toga proizlazi je da u svojoj težnji za nemogućim, ekonomski i politički sistem ne ispunjavaju svoju moguću i nužnu ulogu Taj problem je vrlo intenzivno prisutan i u jugoslavenskim uvjetima i to ne samo medju direktnim učesnicima u političkoj moći, već se postepeno proširio i postao dio univerzalne političke kulture .</s><s>Već sam na drugom mjestu analizirala kako se on manifestira u oredjenju nekih temeljnih institucija jugoslavenskog sistema, kao što je na primjer društveno vlasništvo (Pusić 1986 .), a i još do nedavno vladajući politički folklor prikazivanja države kao pokreta dio je istog sindroma .</s><s>U ovom tekstu ću se, medjutim, koncentrirati na potencijalnu opasnost od ovako neuskladjenih ciljeva i instrumenata njihove realizacije sadržanu u ideji civilnog društva kako se ona javlja danas u jugoslavenskim raspravama .</s>
<s>Buduči da promjene koje sobom donosi civilno društvo transcendiraju državu i njene konstitutivne političke institucije, kod mnogih predstavnika ideje civilnog društva očito je prisutno uvjerenje da se tu država može zaobići, odnosno da mehanizmi civilnog društva djeluju paralelno i nezavisno od vladajućeg političkog sistema.</s><s>Politički sistem i sfera plaćenog rada samo su mali fragmenti ljudske egzistencije, dok civilno društvo obuhvaća cjelokupnu kvalitetu svakodnevnog života .</s><s>Ono što se zanemaruje u tom pristupu jest to da nije dovoljno da država samo tolerira civilno društvo, budući da pod tim okolnostima, kao ho je očito iz jugoslavenskog primjera, ona može izabrati i da ga ne tolerira, ili da ga tolerira selektivno (u odredjenom smislu još opasnija solucija) .</s><s>Vladajući politički sistem mora biti u odnosu medjusobne zavisnosti s civilnim društvom ; funkcioniranje političkog sistema mora ovisiti o funkcioniranju civilnog društva i na taj način biti istovremeno garantom egzistencije prostora za djelovanje civilnog društva .</s><s>Samoorganizacije, kolektivna akcija i postojanje javnosti jesu osnovni oblici djelovanja civilnog društva i pokušaj da se oni strukturiraju, definiraju i institucionaliziraju bio bi vrlo slišan ranije spomenutim pokušajima ostvarenja univerzalne sreće kroz političku državu.</s><s>No propust da se definiraju politički, ekonomski i organizacioni uvjeti funkcioniranja civilnog društva imao bi iste takve posljedice . lako politička jednakost, ekonomska demokracija i pravo na interesno organiziranje ne znače razvoj novih komunikacijskih obrazaca i ostvarenje ljudske sreće, bez takvih institucionalnih garanata nije moguće ni početi razmišljati o tim krajnjim ciljevima . . . sreća, centralni koncept starog etičko-političkog pojma pravde, postaje marginalna, a sloboda dolazi u središte diskursa ." (Heller 1987 ., str .</s><s>81) .</s><s>To ne znači da sreća kao krajnji motiv gubi na važnosti, već samo da treba jasno odrediti ono što je moguće definirati i onda to i definirati upravo zato da bi postalo jasno i nepovredivo područje ljudske samodjelatnosti . . . prisiljeni smo uvidjeti da državne institucije nisu samo političko-administrativni aparati</s>
<s>(tj ., država je mnogo više nego što su partije, birokrati itd ., koji pišu zakone) i da će ona i dalje biti intenzivno uključena u mnoge društvene odnose koje obično definiramo kao dio civilnog društva' .</s><s>Ako se prihvati ta realnost, centralno pitanje postaje kako odrediti kakve su državne institucije poželjne, tko ih treba kontrolirati, kako njihova veličina i srazmjer mogu doprinijeti jednakosti i slobodi, i kako se takve nove postindustrijske državne institucije mogu ostvariti? .</s><s>Pitanje institucionalne garancije . .</s>
<s>U pristupu tom zadatku odredjenja uvjeta nastanka i funkcioniranja civilnog društva po mom mišljenju treba se koncentrirati na tri centralna pojma : POLITIČKA SLOBODA, EKONOMSKA DEMOKRACIJA I INTERESI .</s><s>142</s>
<s>Ekonomska demokracija ne može proizlaziti iz civilnog društva .</s><s>Nju mora garantirati vladajući politički sistem i ona mora biti njegov vlastiti princip djelovanja : pravo na različitost političkih mišljenja i reprezentaciju tih mišljenja u formalnim političkim institucijama.</s><s>Ukoliko politički sistem ne prepoznaje to pravo kao osnovno političko pravo on ipso facto ne može kreirati prostor za funkcioniranje civilnog društva, tj . ne može na permanentnoj osnovi tolerirati tip kolektivne akcije karakterističan za civilno društvo .</s><s>Politička sloboda nije supstitut za Ijudsku slobodu, niti politička jednakost znači Ijudsku jednakost .</s><s>Ljudska sloboda je pojam koji pripada istoj kategoriji pojmova kao i sreća ; ostvariv je samo u ekstrainstitucionalnoj sferi, individualno i bez mogućnosti ustanovljavanja kriterija za njegovo vrednovanje.</s><s>Ljudska jednakost je, po mom mišljenju, pojam nastao interakcijom ratnog komunizma i teorijske konfuzije .</s><s>Ne samo da ljudska jednakost empirijski ne postoji niti je ikad postojala, već ju je teorijski moguće zamisliti samo u nekoj mračnoj naučno-fantastičnoj viziji društva robota .</s><s>Politička je sloboda, medjutim, situacija gomilanja gradjanskih sloboda za svakog pojedinca koja počinje od fundamentalnog prava na punu participaciju u procesu političke i administrativne (državne) samouprave (Dahl 1985 .).</s><s>Ta se politička sloboda bazira na političkoj jednakosti, tj . priznavaju jednakih gradjanskih prava svim pojedincima i moguće ju je i potrebno institucionalno garantirati i ostvariti .</s>
<s>Ekonomska demokracija se ovdje shvaća kao pojam koji u sebi sadri dvije komponente: alternativne oblike vlasništva nad sredstvima za proizvodnju i različite oblike industrijske demokracije.</s><s>Diverzificiranjem kategorije vlasništva neutralizira se njegova pozicija monolitne sile s kojom se društvo suočuje bez obzira da li se radi o potpunoj dominaciji privatnog vlasništva, državnog vlasništva ili o neprovjerljivoj kontroli političke elite nad sredstvima za proizvodnju, poznatijom pod imenom društveno vlasništvo .</s>
<s>industrijska demokracija - u suvremenom je društvu za najveći broj ljudi još uvijek prvo mjesto iskustva direktne demokracije i akcije bazirane na kolektivnim interesima .</s><s>Kao takva ona je i jedno od ishodišta komunikacijskog obrasca koji razvija civilno društvo, i jedna od malobrojnih točaka interferencije institucionalne i ekstrainstitucionalne sfere u društvu .</s><s>Ako se, kao što kaže Frankel, radi o tome da se odredi kakve su formalne institucije poželjne i produktivne sa stanovišta civilnog društva, industrijska demokracija je sigurno medju prvima .</s>
<s>Interesi, kao posljednji od tri centralna kontekstualna pojma u odredjenju civilnog društva nešto se razlikuje od prva dva po tipu, ali ne i po važnosti Razumijevanje kategorije interesa, razlikovanje individualnih i kolektivnih interesa i uvid u njihov medjusobni odnos, afirmacija interesne reprezentacije i zadovoljavanja kolektivnih interesa kao osnovnog izvora legitimiteta društvenih i državnih institucija nuno stoji na početku svakog mišljenja o civilnom društvu .</s><s>To je ono o čemu se u civilnom društvu radi : ono funkcionira na bazi interesnog povezivanja, artikulacije kolektivnih interesa i na njima utemeljene kolektivne akcije .</s><s>Razumijevanje tih procesa je uvod u razumijevanje civilnog društva .</s><s>3 Istovremeno, interesi su</s>
<s>Interesi, kategorija koja se javlja i u političkom i u ekonomskom sistemu .</s><s>Tu se njihovo značenje vrlo šesto iskrivljuje i njime se manipulira, no sama činjenica da te dvije sfere priznaju njihovo pravo gradjanstva, otvara komunikacijski kanal za širenje utjecaja civilnog društva na državu .</s><s>Afirmacija interesne reprezentacije i zadovoljavanja kolektivnih interesa kao kriterija vrednovanja funkcioniranja svakog sistema koja se odvija u civilnom društvu, automatski, najjednostavnijom komparacijom razotkriva svako manipuliranje kolektivnim interesima u bilo kojoj drugoj sferi društva Kolektivna svijest o interesima i interesnoj reprezentaciji razvijena u jednoj sferi ljudske egzistencije, više se ne može ograničiti samo na tu sferu, već nuno postaje integralnim dijelom univerzalne kolektivne spoznaje .</s><s>143</s>
<s>Da bi se ova tri, sa stanovišta civilnog društva, nuna kontekstuafna elementa mogla ukorijeniti i razvijati u nekom društvu, treba imati jasnu sliku o načinima i uvjetima pod kojima je to moguće .</s><s>Strategija njihovog razvoja je u funkciji postojećih konkretnih uvjeta u nekoj zemlji, odnosno državi .</s><s>U starim gradjanskim demokracijama s dugom liberalnom tradicijom problemi se postavljaju na slijedeći 1 .</s><s>Na planu političke slobode</s>
<s>kako, u uvjetima u kojima već postoji funkcionirajući višepartijski sistem koji garantira bazični politički pluralizam i sprečava uzurpaciju vlasti od strane jedne partije, povećati direktnu demokraciju, utjecaj elektorata na proces realizacije programa prihvaćenog općim izborima, kako povećati fleksibilnost političkog sistema i njegovu responzivnost na različite novonastale, grupne, privremene i povremene interese ; 2. Na planu ekonomske demokracije</s>
<s>- s jedne strane, kako diverzificirati vlasništvo, odnosno omogućiti uvid javnosti u politiku velikih korporacija, osigurati prostor za kooperativni pokret i odrediti omjer izmedju državnog i dioničarskog vlasništva; i s druge strane, konzekventno uvesti demokratski princip koji postoji u političkoj sferi i u industrijsku sferu.</s><s>„Iako su politički teoretičari koji su skloni radničkoj participaciji šesto naglašavali njezine potencijale u razvoju demokratskog karaktera i njezin povoljni utjecaj na demokraciju u upravljanju državom, čini se da se snažnije opravdanje, s donekle kantijanskim prizvukom, bazira na jednom drugom argumentu : Ako je demokracija opravdana u upravljanju državom, onda mora takodjer biti opravdana u upravljanju privrednim poduzećima ; i reći da ona nije opravdana u upravljanju privrednim poduzećima znači implicirati da nije opravdana 3. Na planu interesa - princip interesne organizacije i reprezentacije već je faktički na djelu u tim društvima .</s><s>Glavni zadatak u toj sferi jest uspostavljanje relacije izmedju novonastalih interesa i političke sfere, tj . priznavanje novih socijalnih interesa kao interesa koji su i politički .</s><s>Ti se novi socijalni interesi razlikuju od države do države, kao i po stupanju mobilizacije i politizacije gradjana, pa su i načini na koje se tom problemu treba pristupiti različiti u različitim zemljama gradjanske demokracije .</s>
<s>Postojeća tradicija na jugoslovenskom prostoru razlikuje se od ove prethodne, pa su prema tome, na putu ka osiguranju konteksta za razvoj civilnog društva, i problemi i prepreke s kojima se susrečemo u Jugoslaviji različiti, kao i konkretne strategije za njihovo rješavanje .</s>
<s>1 .a Na planu političke slobode suočeni smo sa situacijom u kojoj ne postoji tradicija demokratskih političkih institucija . lako je u pojedinim kratkotrajnim razdobljima bilo pokušaja i partijskog i interesnog pluralizma (ponekad istovremeno, ali najčešče odvojeno), oni upravo zato što su nastali u manje od jedne generacije, mogli su i nestati u manie od iedne generacije .</s><s>Osnovni problem u toj sferi je arbitrarnost političke slobode .4</s>
<s>U pojedinim razdobljima u pojedinim dijelovima zemlje politička sloboda, naročito na području javnog istupanja, javnog okupljanja, slobode štampe, pa čak i nezavisnosti sudstva, može doseći zavidan nivo, no isto tako brzo može i nestati kao da je nikad nije ni bilo .</s><s>Jedna te ista akcija u različito vrijeme i/ili u različitim dijelovima zemlje može imati sasvim oprečne reperkusije Ono što je dakle centralni zadatak na planu političke slobode jest redukcija arbitrarnosti</s>
<s>i institucionalizacija političke slobode .</s><s>Načini na koje se to može sprovesti treba da budu predmetom diskusije, ali je fokus diskusije jasan .</s><s>U jugoslavenskim uvjetima je integriranje novonastalih interesa u politički sistem i razvoj direktne demokracije od drugorazrednog značaja sa stanovišta institucionalne garancije političke slobode .</s><s>Naša strategija u realizaciji tog cilja mora biti različita od strategije zemalja s tradicijom liberalne demokracije, budući da polazimo od 144</s>
<s>i institucionalizacija različite strukturalne i institucionalne baze i budući da niti jedna promjena ne može biti uspješna ako se realno postoječa institucionalna struktura ne integrira kao startna osnova ;</s>
<s>Jugoslaviji najviše eksperimentiralo i zato tu postoji najveće nepovjerenje prema novim modelima .</s><s>Osim što je potrebno razriješiti problem oko društvenog vlasništvas, nuno je uspostaviti direktnu i provjerljivu vezu izmedju vlasništva, kontrole i odgovornosti .</s><s>Prvi korak u tom pravcu je striktna podjela izmedju kontrole kapitala i sredstava za proizvodnju s jedne strane, i politike moći s druge strane.</s><s>Jedna od strategija da se to postigne je i ukidanje monopola društvenog vlasništva i njegovo kombiniranje s privatnim, kooperativnim i državnim vlasništvom .</s><s>Poštivanje tržišnih kriterija ekonomskog poslovanja može doprinijeti uspješnosti na tom putu, no tu, naročito u jugoslavenskim uvjetima, treba upozoriti na potrebu odredjene rezerve, budući da postoji tendencija glorifikacije tržišta kao savršenog mehanizma distribucije, koja je proizašla iz opravdane kritike postoječeg ekonomskog sitema.</s><s>Jasno je da je pogubno kad su intervencije u tržište nepredvidive i arbitrarne, no isto tako nije potrebno prolaziti od drugih već prijedjeni put od liberalne ekonomije do društva blagostanja da bi se uvidio tip, intenzitet i način interveniranja u tržišno poslovanje potreban i prisutan u svim tržišnim ekonomijama .</s><s>Što se tiče industrijske demokracije, u Jugoslaviji postoji već gotovo 40 godina star eksperiment samoupravljanja .</s><s>Nakon mnogih istraživanja, teorijskih rasprava i evaluacija može se zaključiti da taj pokušaj nije uspio, tj . nije uspio u postizanju svojih deklariranih ciljeva .</s><s>Medjutim on je sigurno djelovao na mijenjanje kolektivne svijesti i aspiracija gradjana :</s>
<s>1 . informiranost i uključenost u proces odlučivanja smatra se pravom svakog zaposlenog u radnoj organizaciji i ne poštivanje tog prava tretira se od samih radnika kao uzurpacija ;</s>
<s>2. samoupravljanje kakvo danas postoji u radnim organizacijama tretira se kao promašaj budući da ono, nakon što je razvilo aspiracije u pogledu demokratskog odlučivanja, nije realiziralo te aspiracije i ciljeve iz točke 1 .</s><s>Razlozi za taj promašaj su mnogi, od strategije i smjera uvodjenja samoupravljanja do stalnog miješanja politike u privrednu sferu, no u ovom trenutku je važno suočiti se sa situacijom koja je za nas polazna točka : (a) treba razviti model industrijske demokracije i provesti ga u praksu u uvjetima razočaranja i odbacivanja jedne od najsvežijih ideja na tom području ; (b) dok se u gradjanskim demokracijama industrijska demokracija uvodi prvenstveno kao oblik demokratizacije i diverzifikacije odlučivanja i kontrole, ovdje ona mora prvenstveno doprinijeti povećanju efikasnosti odlučivanja i jasnijem definiranju linije kontrole i podjele uloga ; i (c) samoupravljanje kakvo danas postoji ipak jeste kakva-takva prepreka potpunoj uzurpaciji vlasti i imovine od strane uskih klika, naročito u našim uvjetima nejasnog odredjenja vlasništva .</s><s>Ukidanje samoupravljanja išlo bi u korist upravo tim snagama .</s><s>Zbog toga se ono ne može ukinuti, pa onda naknadno zamijeniti novim modelom industrijske demokracije, več je potrebno da se ono postepeno transformira u taj novi model, tj . da se pojedine institucije industrijske samouprave jedna po jedna reorganiziraju u skladu s novim modelom .</s><s>To su zadati parametri od kojih u jugoslavenskim uvjetima treba poći u traženju novog modela industrijske demokracije ;</s>
<s>3.a Na planu interesa interesno organiziranje i interesna reprezentacija su novi pojmovi u jugoslavenskoj praksi .</s><s>U ovom slučaju bi inicijativa za afirmaciju tih principa mogla i morala krenuti iz sfere civilnog društva .</s><s>Kad se na dva prethodna plana poćnu javljati prve garancije egzistencije i razvoja civilnog društva, unutar njega će se pokrenuti različiti oblici kolektivne akcije bazirani na kolektivnim interesima grupa pojedinaca .</s><s>Iskustvo takve akcije mijenja kolektivnu svijest ljudi i vodi u pravcu zahtjeva formalnog priznavanja prava na interesno organiziranje i 145</s>
<s>3.a Na planu interesa reprezentaciju.</s><s>To je smjer iz kojeg se u jugoslavenskim uvjetima princip interesne reprezentacije može uvesti i u politiku i u industrijsku sferu .</s><s>Svrha ove skice za komparaciju uvjeta razvoja civilnog društva u zapadnim demokracijama i u jugoslavenskom društvu je, po mom mišljenju neobično važna potreba da se naglase dva momenta</s>
<s>1 .</s><s>Strategija promjena i definicija ciljeva promjena koje vode ka stvaranju konteksta za razvoj civilnog društva jesu i moraju biti različiti u različitim društvima budući da ovise o postojećim uvjetima u društvu .</s><s>Za svaku konkretnu situaciju treba ih posebno i jasno artikulirati ;</s>
<s>2 .</s><s>U tim se promjenama ne može poći od potpunog negiranja postojećih institucija i pretpostavke idealne startne pozicije .</s><s>Da bi promjene mogle uhvatiti korijen i osigurati prerastanje društva u novu fazu, potrebno je krenuti od već postojećih institucija i kreirati nova rješenja u relaciji prema njima .</s>
<s>Konačno, treći element koji je u okviru odredjenja civilnog društva, odnosno konteksta nužnog za razvoj civilnog društva, moguće i potrebno definirati jest uloga cilja strukturalnih i društvenih promjena koje vode u tom pravcu .</s><s>Prvo, teza da će civilno društvo doprinijeti povećanju kvalitete ljudske egzistencije mora se tretirati kao polazna pretpostavka a ne kao cilj cijelog . poduhvata.</s><s>Budući da se očekuje i pretpostavlja te pretpostavka uvjerljivo teorijski argumentira da će civilno društvo doprinijeti kvaliteti života, promjene se usmjeruju ka realizaciji uvjeta za razvoj civilnog društva .</s><s>Ciljevi u tom kontekstu moraju biti odredjeni tako da se njihova realizacija nakon točno odredjenog vremenskog razdoblja može provjeriti i to da je može provjeriti svaki gradjanin .</s><s>Povećanje ukupne kvalitete ljudske egzistencije jest motiv i stremljenje, ali ne može biti cilj konkretnih socijalnih promjena s jasno definiranim strategijama .</s><s>U funkciji cilja ta univerzalna težnja poprima iste one zastrašujuče karakteristike koje imaju jakobinska sreća ili boljševiki historijski interesi radničke klase : niti u jednom od tri slučaja ne može se provjeriti realizacija ovako postavljenog cilja niti valjanost strategija koje se koriste za njegovo postizanje .</s><s>Konzekventno dovedeno do kraja u slučaju civilnog društva to bi značilo da onaj koji posjeduje moć odredjuje kako i kada će ljudska egzistencija postati kvalitetnijom.</s><s>Obzirom na historijsko iskustvo u tom pogledu, razvoj novih komunikacijskih obrazaca i ljudske samodjelatnosti treba tretirati isključivo kao pokretačkou snagu u mobilizaciji za socijalne promjene, no ciljevi tih promiena moraiu biti artikulirani na nivou konteksta, definirani u granicama provjerljivosti i kretati se u sferi ranije spomenute politike slobode, ekonomske demokracije i interesne reprezentacije Drugo, kao što, čini mi se, donekle proizlazi i iz argumentacije u prethodnom odjeljku (11), rješenja koja se postavljaju kao ciljevi ovih promjena ne mogu biti institucije i aranžmani koji već postoje u datom društvu .</s><s>Funkcija ciljeva je, uz ostalo, i mobilizatorska ; oni moraju biti dovoljno privlačni dovoljno velikom broju ljudi kako bi ih motivirali i mobilizirali za kolektivnu akciju na njihovoj realizaciji Čak i u slučaju kad se radi o nekoj već postoječoj instituciji koja bi formalno gledano mogla biti dio nužnog konteksta za razvoj civilnog društva, ona je u svom sadašnjem obliku izgubila mobilizatorsku snagu i ne može se je postaviti kao cilj socijalne promjene.</s><s>Ilustrativni primjer u tom smislu je samoupravljanje . lako je to model industrijske demokracije koji očito pripada kontekstu civilnog društva i koji bi u velikom broju svojih dimenzija bio prihvatljiv za mnoge sredine koje se razvijaju u tom pravcu, u konkretnim jugoslavenskim uvjetima on ne može opstati u svojoj sadašnjoj formi .</s><s>Jugoslavenska realizacija je kompromitirala mnoge vrline modela samoupravljanja i u našim uvjetima gotovo potpuno uništila njegovu mobilizatorsku snagu.</s><s>Zato nije važno što, po mom mišljenju, taj model posjeduje mnoge kreativne karakteristike; u Jugoslaviji ga treba postepeno zamijeniti nekim alternativnim 146</s>
<s>privlačna da posluži kao motiv za kolektivni angažman . lako su u promjenama koje vode ka garanciji egzistencije civilnog društva mora poći od realno postojećih institucija, te institucije ne mogu biti i cilj promjena . .</s><s>I pitanje istraživanja</s>
<s>1 .</s><s>Smjer u kojem se taj razvoj mora kretati ; 2. Toku razgraničenja izmedju neophodnog konteksta koji se može i mora definirati i civilnog društva na djelu, koje je u sferi ljudske samodjelatnosti i izven domašaja definicija ; i</s>
<s>' Robespierreov govor o principima etike i politike .</s><s>Izvještaj u ime Komiteta javne sigurnosti, 2 Citati preuzeti iz C .</s><s>Hampson : Socialism in a Crippled World, London 1981 ., str .</s><s>89 .</s><s>3 Detaljnije raspravljam o interesima u ovom kontekstu u svojoj knjizi lndustrijska demokracija 4 Termin ,,politička sloboda" ovdje koristim uvjetno, zbog nedostatka termina koji bi bio primjereniji .</s><s>Principjelno mislim da arbitrarnost i politika sloboda ne mogu koegzistirati, barem ne na duže vrijeme .</s><s>Za politiku slobodu je nuno da bude formalno i institucionalno zagarantirana .</s>