polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
אויסער דעם, האט מרת פרייער צוזאמען אינאיינעם מיט איר מאן, אויפגעשטעלט א א געמיינזאמען ביורא אין בארא פארק, וואו זי האט זיך באשעפטיגט מיט אנוואלטשאפט און איממאביליען, און איר מאט האט געהאנדלט די קאמערסיעלע פינאנסירונג.
אין משך פֿונעם זומער פֿון 1944, בעת די אַליאירטע האָבן זיך פֿאָראויס געריקט אויף מעריב און די סאָוועטישע אויף מזרח, האָבן די נאַציס אָנגעהויבן ליקווידירן די קאָנצענטראַציע לאַגערן.
76,000 אידישע מענער, פֿרויען און קינדער זענען געצווינגען געוואָרן צו גיין ביז דער עסטרייכישער גרענעץ, אין באַגלייטונג פֿון אונגערישע וועכטער דער מאַרש האָט זיך געצויגן אַ חודש, וואָס אין דער צייט זענען טויזענטער געשטאָרבן פֿון הונגער, קראַנקייט, אויסשעפּונג און קעלט.
עטלעכע הונדרעט זענען געראַטעוועט געוואָרן דורך נייטראַלע דיפּלאָמאַטן ווי ראַול וואַלענבערג פֿון שוועדן, וועלכער האָט אַרויס געשלעפּט אידן פֿון די מאַרשירנדע רייען, זיי גענומען אונטער זיין אויפֿזיכט און זיי צוריק באַגלייט קיין בודאָפּעשט.
ס'רובֿ זענען נישט געווען אזוי מזלדיק, אָבער— די אַרעסטאַנטן וועלכע האָבן דערגרייכט די עסטרייכישער גרענעץ זענען איבערגעגעבן געווארן צו דייטשע סאָלדאַטן, וועלכע האָבן זיי געפֿירט צו פארשידענע קאָנצענטראַציע לאַגערן.
אַרום 60,000 מיינסטנס אידישע אַרעסטאַנטן, זענען מאַרשירט געוואָרן קיין וואדזיסלאוו , ווו זיי זענען פּלאַצירט געוואָרן אויף געפּאַקטע פֿראַכט באַנען און טראַנספּאָרטירט געוואָרן צו אַנדערע קאָנצענטראַציע לאַגערן ווייטער אויף מערב, אַזעלכע ווי גראס ראזען, דאכוי און מאטהויזן.
אין דעם חודש האָבן די דייטשן אויך אָנגעהויבן אויסליידיגן דעם סטוטהאף לאַגער קאָמפּלעקס-נעץ וועלכער האָט אין יענער צייט געהאַלטן 47,000 אַרעסטאַנטן, איבער 35,000 פֿון זיי אידן רובֿ פֿון זיי פֿרויען.
דער ערשטער גרויס-מאַשטאַביקער טויט מאַרש איז פֿאָרגעקומען אום זומער פֿון 1941, נאָכפֿאָלגנדיג די דייטשע אינוואַזיע פֿונעם סאוועטן פארבאנד.
הונדרעטער טויזענטער סאָוועטישע קריגס געפֿאַנגענע זענען געצווינגען געוואָרן צו גיין לענג-אויס די שאָסייען פֿון אוקראַיִנע און ווייס-רוסלאַנד בשעת'ן ווערן טראַנספּאָרטירט פֿון איין לאַגער צום אַנדערן.
עטלעכע פֿון די מאַרשן האָבן זיך געצויגן וואָכן פֿאַרשאַפֿנדיק טויזענטער טויטפֿאַלן לענג-אויס די שאָסייען פֿון מערב עסטרייך און צענטראַל דייטשלאַנד.
אָפֿט מאָל זענען די אַרעסטאַנטן מאַרשירט געוואָרן טייל פֿונעם וועג צו פֿוס און ווייטער אויף געפּאַקטע באַנען–זיבעציק מענטשן אויף אַ וואָגן –וואו זיי זענען אָפּגעזאָגט געוואָרן עסנוואַרג און וואַסער.
די אידן זעלבסט האָבן געלעבט אין שטענדיקן פּחד פֿון דערמאָרדעט ווערן בעת די לעצטע פֿאַזעס פֿונעם קריג וויבאַלד מען האָט זיי מער נישט געדאַרפֿט פֿאַר קיין אַרבעט.
טויט מארשן זענען געווען די געצווינגענע מאַרשן וואס די נאציס האבן ארויפגעצווינגען אויף זייערע ארעסטאנטען בעת דער צווייטער וועלט מלחמה אויף ווייטע מרחקים, אונטער אומדערטרעגלעכע מצבֿים, בשעת וועלכע די אַרעסטאַנטן זענען באַעוועלט געוואָרן דורך זייערע באַגלייטנדיגע וועכטער און אָפֿטמאָל דערהרגעט געוואָרן.
איינער פֿון די איבערגעבליבענע בוכענוואלד אונטערלאַגערן צו ווערן אויסגעליידיקט איז געווען רעמסדארף, וועלעכער איז עוואַקואירט געוואָרן דעם 13טן אַפּריל.
די נאַציס האָבן אָנגעפֿירט פֿיל טויט מאַרשן בעת דעם האָלאָקאָסט, מיינסטנס נאָענט צו דער ענדע פֿונעם קריג, נאָכפֿאָלגנדיג די עוואַקואַציע פֿון קאָנצענטראַציע לאַגערן.
דער טערמין טויט מאַרש איז לכתּחילה גענוצט געוואָרן דורך אַרעסטאַנטן אין נאַצישע קאָנצענטראַציע לאַגערן און שפּעטער דורך האָלאָקאָסט היסטאָריקער.
ווען מען האט געעפנט קול הדף אין די אנהייב 1980ער יארן האט ער אנגעהויבן רעקארדירן זיינע דף היומי שיעורים, וואס ער גיט ארויס מיט א שארפן ארויסרעד אן א קלארקייט.
די שיעורים זענען סיי אויף יידיש סיי אויף העברעאיש און יעדער שיעור דויערט גענוי 60 מינוט; דער שיעור לערנט פאר די גמרא מיט הבנה אין דער סוגיא און מפרשים ווען פאסיג.
אויך איז ער אן אויסגעצייכנטער מגיד שיעור, זיינע שיעורים אויפן דף היומי אין תלמוד בבלי זענען רעקארדירט אינעם ראם פון קול הדף און מען הערט זיי טויזנטער מאל.
ביאגראפיע ער איז געבוירן געווארן אין טבריה אין א משפחה פון סלאנימער חסידים, וואס האבן געוואוינט אין טבריה פון ווען רבי מענדעלע וויטעבסקער איז ארויף קיין ארץ ישראל.
אין די סוף פון זיין אָנזאָג , די דאָמיניקאַן געזאגט צו דער צוקונפֿט פּויפּסט : " מייַן זון , איר איין טאָג וועט זיין גערופן צו זיין די צירונג פון דיין הויז און פון דיין לאַנד .
ביים מערב סקיזם , האט ער געשטיצט דעם אנטי־פויבסט בענעדיקט קסייי , און איז געווען די פירנדע קראַפט הינטער אַנטיפּאָפּע קלעמענט ווייי ס סאַבמישאַן צו פּאָפּע מארטין אין 1429 .
זיין פרי קאַריערע איז פארבראכט ווי אַ פּראָפעסאָר פון געזעץ אין דער אוניווערסיטעט פון ללעידאַ , ווו ער באקומען זיין דאַקטעראַט , און ער דעמאָלט געדינט ווי אַ דיפּלאָמאַט צו די מלכים פון אראגאן , ספּעציעל בשעת די קאָונסיל פון באַסעל .
ער איז אויפגעשטאנען צו די פּאַפּאַל שטול אין 1455 אין אַ זייער אַוואַנסירטע עלטער, ווי אַ " קאָמפּראָמיס קאַנדידאַט " אין די פּאַפּאַל קאַנקלייוו אַז יאָר, גענומען די נאָמען קאליקסט ווו .
ער איז וויוד דורך כיסטאָריאַנז ווי זייַענדיק גאָר פֿרום , אַ פירמע באַליווער אין די אויטאָריטעט פון די רוח זע, און , ווי די רגע באָרגיאַ פּויפּסט , ער איז צו גרויס לענגקטס צו שטייַגן זיין באַלדיק משפּחה.
אַלפאָנס דע באָריאַ איז געבוירן אין לאַ טאָרעטאַ , איצט אַ קוואַרטל פון קאַנאַלז , וואַלענסיע - הייַנט אין שפאניע - אָבער דעמאלס אונטער דע קרוין פון אראגאן.
אָבער, האָט צעדערבוים אויך געוואָלט‎ צו דערגרייכן צו די אָרעמע, "פרימיטיווע" חסידים פֿון זײַן קינדהײַט, און בכן, אין 1863, האָט זיך אָנגעהויבן צו אַרויסגעבן אַ סופּלעמענט אויף יידיש—"קול מבשר".
אַלעקסאַנדער אָסיפאָוויטש צעדערבוים (זאמאשטש, 27סטן אויגוסט, 1816 – פעטערבורג, 8טן סעפטעמבער, 1893) איז געווען אַ פוילישער-רוסישער ייד, אן אַרויסגעבער, אַן איבערקלעריקער יידישיסט, און איינער פֿון די גרעסטע "משכילים" אין דעם רענעסאַנס פֿון וועלטלעכער ליטעראַטור אויף העברעאיש און אויף יידיש אין 19טן-יארהונדערט.
נישט קוקנדיק אויף זײַן אָרעמקייט, איז ער געווען אַן אמתדיק קינד פֿון דער השכלה זינט זײַן קינדהײַט—ער האָט גערעדט העברעאיש, רוסיש, פויליש, און דײַטש, און האָט אויסגעבראַקירט דאָס חסידות פֿון זײַנע עלטערן.
אין אנהייב, האָט ער אָפגעשפעט פֿון דער יידישער שפראַך ווי פֿון אַ פרימיטיוון "זשאַרגאָן"— דאָס איבערבלײַבס פֿון אַ וועלט פֿאַר דער השכלה.
בכן, זײַן ערשטער חודש-זשורנאַל, "המליץ" (דער ערשטער חודש-זשורנאַל אויף העברעאיש אין דער רוסלענדישער אימפעריע), איז געוואָרן אַ פּלאַטפאָרמע פֿאַר וועלטלעכער ליטעראַטור אויף העברעאיש.
אין די 1970ער האָט צפיר באַטייליקט אין דעם מצליחדיקן סאַטירע פּראָגראַם "ניקוי ראש", אין וועלכע ער האָט אנגעהויבן אויסצופֿירן פֿאַרשידענע אימיטאַציעס פֿון ישראלדיקע פּאָליטיקער ווי יצחק ראַבין און מנחם בעגין.
אין די 1980ער האָט צפיר באַווייזט זיך אַ סך מאָל אַלס אַ גאַסט אין דער ישראלישער פארוויילונג פּראָגראַם "סיבה למסיבה", אין וועלכע ער האָט אימיטירט ישראלדיקע פּאָליטיקער און באַטייליקט אין אַ סך קאָמעדיע סקעטשן.
געבוירן צו משה און זהבה, ער האָט דערוואַקסט אין אַ טראַדיציאָנעלער הויז פֿון יידישע עמיגראַנטן פֿון פוילן וואס האָבן געוואוינט אין דער פֿלאָרענטין געגנט אין דרום תל אביב.
אַדורך די 1970ער און די 1980ער האָט צפיר באַטייליקט אין אַ סך ישראלישע פֿילמען, וואס שליסן איין "סלומוניקו" , "צ'רלי וחצי" , "חגיגה בסנוקר" , "גבעת חלפון אינה עונה" , "יופי של צרות!" , "הלהקה" , "נישואין נוסח תל אביב" און "האינסטלטור" .
אַין די 1990ער האָט ער געשפּילט די שטימע פֿונעם דזשין אין די העברעאיש רעדנדיקע ווערסיעס פֿון דיזני'ס אַנימירטער פֿילם "אַלאַדין", זיינע המשך-פֿילמען און דער טעלעוויזיע סעריע.
ער האט געשריבן זיבן ביכער, דאס ערשטע אין יאר 2004 "ברעינוואַשט: ווי אוניווערסיטעטן אינדאקטרינירן אַמעריקעס יוגנט"; שאַפּיראָ האט אנגעהויבן שרייבן דאס בוך אין עלטער פון 17.
שאַפּיראָ דינט אלס רעדאַקטאָר פֿאַר די "דעילי ווייער" וואָס ער האט זעלבסט געגרינדעט, און ער פירט אן מיט'ן "בען שאַפּיראָ שוי", אַ טעגליכער פּאָליטישער פּאָדקאַסט און ראַדיאָ שוי.
איבערהיפנדיג צוויי כיתות , איז שאַפּיראָ געגאנגען פון וואַלטער ריעד מיטל שולע צו ישיבה אוניווערסיטעט הויכשולע פון לאס אנדזשעלעס אוואו ער האט גראַדואירט אין 2000 אין עלטער פון 16.
די באפעלקערונג פון טראון באשטייט פון אומגעפער 25,000 איינוואוינערס, און איר שטח ציעט זיך אויס אויף 15.49 קילאמעטער.די שטאט האט באקומען איר נאמען צוליב דעם פאקט אז זי געפינט זיך גראדע אויף דעם טראון טייך.
היסטארישע איינצלהייטן קברים וואס זענען אנטדעקט געווארן אין דער געגנט פון דער שטאט, לויט ארכעאלאגישע אויסגעפינסן און אפשאצונגען באווייזן אז ס'איז געווען דארט א יישוב וואס פלעגט עקזיסטירן נאך אין דער נייער שטיין עפאכע.
זי איז צעשטערט געוואָרן ביים צוריקקומען אין דער ערד'ס אַטמאָספֿער דעם 1טן פֿעברואַר 2003, און אַלע זיבן מענטשן וואָס זי האט געטראָגן זענען אומגעקומען.
אַ טייל פֿון איזאָלירונג שוים פֿונעם דרויסנדיקער ברענשטאָף טאַנק האָט געשיילט זיך ביי די צעשיקונג 16 טעג איידער און האָט אָנגעקלאַפּט דער לינקער פֿליגל פֿון די שאַטל.
א קורצע צייט נאכהער האבן זיי באשלאסן, דורכן איינפלוס פון כנסת דעפוטאט אורי אורבאך, זיך מיטצוטיילן מיט דער בית היהודי פארטיי, און בענעט האט קאנדידירט פאר דער פירערשאפט פון דער פארטיי.
ער האט אונטערגעשריבן מיט כנסת דעפוטאט יעקב כ״ץ , וואס איז דעמאלסט געווען פארזיצער פון דער "איחוד לאומי" פראקציע, אויף אן אפמאך לויט וואס טאמער ער ווערט דער פירער פון בית היהודי וועלן די צוויי פארטייען לויפן צוזאמען אין א פאראייניגטער ליסטע.
ווען ער איז געווען פיר יאר אלט, האט בענענט׳ס משפחה זיך אריבערגעצויגן קיין מאנטרעאל אויף צוויי יאר, אין דעם ראם פון זיין פאטער׳ס ארבעט ווי א געלטשאפער.
ביאגראפיע ער איז געבוירן געווארן אין פראנקפורט צו הרב ישראל ערנטרוי , ראש ישיבה פון דער "עדת ישראל" ישיבה פון הרב שלמה זלמן ברויער אין פראנקפורט, און שפעטער רב פון דער שטאט טשעשאם, ענגלאנד, און צו זיין ווייב בלומא.
אין די סוף 1970ער יארן האט מען אים באשטימט אב בית דין אין מאנטשעסטער אלס ממלא מקום פון הרב יצחק יעקב ווייס וואס איז דאן ארויף קיין ישראל צו ווערן ראב"ד פון דער עדה החרדית.
הרב ערנטרוי האט נאך נישט געהאט קיין דערפארונג אין דיינות, און איז פריער געפארן אין ישראל וואו ער האט משתתף געווען ביי פארשידענע בתי דינים, און אויך האט באקומען שימוש ביי הרב יוסף שלום אלישיב און הרב שלמה זלמן אויערבך.
נאכן ארויספאלן פון א קאטוילישער שולע ביי די זעכצן, האט ער געדיענט אין דעם לופט-פלאָט פון דער מיליטער וואו מען האט עהם באפרייט אום יולי 1957 פאַרן נישט זיין גענוג פראדוקטיוו.
זיין נאכפאלגער איז געווען הרב ישעיה הכהן רובין, מחבר פון ״עטרת ישעיה״, וואס איז געווען שטאטס רב מער ווי צוואנציג יאר, פון תרכ״ט ביז זיין פטירה י״ז תשרי תרנ״ב.
מיהאַליפֿאַלוואַ אדער מיהייפֿאַלוואַ איז א שטעטל אין קרייז ביהאר, מערב זיבנבערגן, רומעניע, וואס געפינט זיך 66 ק"מ צפון־מזרח פון דער שטאט גרויסווארדיין, און 9 ק״מ פונעם גרענעץ מיט אונגארן.
אין מאדזשיץ איז געווען א גרויסע פעסטונג אויף די ברעגן פונעם ווייסל האט רבי ישראל געדאפט אוועקציען און האט זיך באזעצט אין ויסלה נאלץ טאוב לעקור את מקומו ועבר לראדעם.
אין תרע"ג האט ער שטארק געליטן פון צוקערקרענק און ער איז געפארן אין בערלין דארט איז ער אדורכגעגאנגען א שווערע אפעראציע צו אמפוטירן א פוס צו ראטעווען זיין לעבן; ער האט געבעטן מען זאל אים אפערירן אן אנעסטעזיע און ער האט דעמאלסט מחבר געווען זיין ״אזכרה״ ניגון.
ווען ער איז געווען אלט 14 יאר האט ער געהייראט דאברא, די טאכטער פון ר׳ חיים שאול פרידמאן, חזן אין דעם בית מדרש פון רבי ישראל׳ס זיידע, דער קאזמירער רבי.
אפשטאם רבי ישראל איז געבוירן געווארן אין ראטשוינז אין אנהייב יאר תר"ט צו זיין פאטער רבי שמואל אליהו טויב, זוואלינער רבי, זון פון רבי יחזקאל טויב פון קאָזמיר.
בשעת די אַלאַסקאַ גאָלד קאַמיש, האט ער אַנטוויקלט אַ מזל דורך עפענען רעסטראַנטן און האָטעלס פֿאַר גאָלד זוכער'ס אויף זייער וועג צו די געגנט.
פרידריק טראַמפּ איז געווען דער פאטער פון עליזאַבעט טראַמפּ , גרונטאייגנס דעוועלאָפּער פרעד טראַמפּ און פיזיסיסט און אינווענטאָר יוחנן דזשי טראַמפּ .
עטליכע משפּחה מיטגלידער זענען אריבערגעפארן צו די פאַראייניקטע שטאַטן אין דעם 19טן יאָרהונדערט, צווישן זיי יאָהאַן היינריך היינז, אַ זון פון שאַרלאַט לויזאַ טראַמפּ, וואס איז געווארן דער פאטער פון הענרי י.
אַ באַוווסטער צווייַג פון דער משפּחה איז די משפּחה פון דאָנאַלד טראַמפּ, וואס שטאמט פון פרידריך טראַמפּ און עליזאבעט טראַמפּ געבוירן משיח , ביידע פון קאלשטאט.
אנדערע באַוואוסטע משפּחה מיטגלידער זענען די גרונטאייגנס דעוועלאָפּער פרעד טראַמפּ, די באמערקט פיזיקער און ערפינדער יוחנן דזשי טראַמפּ און די פעדעראלע ריכטער מעריאַן טראַמפּ בערי.
דאָנאַלד טראַמפּ האט שפּעטער עס געטוישט נאמען צו די טראַמפּ אָרגאַניזאציע און געדינט ווי זיין טשערמאַן און פרעזידענט ביז'ן טאג פון זיין ערפילן דעם אַמט פון אמעריקאנער פרעזידענט.
די טראַמפּ משפּחה ; אמעריקאנער ענגליש: /ˈהרעםפּ/) איז אַ דייַטשע און דייַטש-אמעריקאנישע משפּחה, וואס שטאמען פון יוחנן פֿיליפ טראַמפּ, אַ געבוירענער פון דעם דאָרף "קאלשטאדט", איצט אין ריינלאנד-פאלץ, דייַטשלאַנד.
אין זומער צייט, זיך צו שיצן פון די היצן אין ניו יארק סיטי, איז מען ארויסגעפארן צו די ”קאנטרי,“ פירנדיג צו די ערשטע כוואליע פון האטעלן און ריזארטן – דעמאלט נאך מיט גאר אנטיסעמיטישע שטריכן, ווי די שילדן אויף טירן צו פארבאטן אידן און לאא“ה הינטלעך.
דאס איז כמעט עלימינירט געווארן מיט‘ן אויפקום פון ”אנטיביאטיקס.“ נאך די צווייטע וועלט מלחמה, מיט גרינגערע טראנספארטאציע און גוטע עקאנאמיע, און ווייניגער אנטיסעמיטיזם, איז די טוריזם און וואקאציע פון אפסטעיט געקומען צו די גרעסטע עפאכע, אבער ליידער מיט שוואכערע אידישקייט ואכמ“ל.
עס איז אנטוויקלט געווארן א שיינער שמועס מיט כיבוד, און דער איד האט געזאגט ער געדענקט נאך ווי היינט, א צירקע פון עטליכע אין פופציג יאר צוריק, ווען מרן רבינו הק‘ מסאטמאר זי“ע האט זיך אפגעשטעלט אין די בלומינגבורג קאנטרי.
לויט ווי דער שרייבער פון די שורות האט נאכגעפארשט, זענען במשך די יארן געווען אין בלומינגבורג די פאלגנדע ריזארטס און קאנטריס: פעיר אוקס, גרינבערגער‘ס, מעיפל גראוו, מנורה קאטעדזשעס, פעיר וויו, קאראנעט, מאונטען וויו, ספרינג פארעם, פאוזנער, טעראוס, טייכ‘ס, זאפאל‘ס, און נאך, גרעסערע און קלענערע קאלאניס, קאטעדזשעס, האטעלן, און פריוואטע זומער הייזקעלעך, וואס שטימט מיט די פערזענליכע עראינערונגען פון די חשובע אידן כנ“ל, און מן השמים האט מען אנגעשריבן א זכות פאר דעם שטעטל, אז וייניגער ווי פופציג יאר שפעטער, אין יאר תשע“ב, איז בלומינגבורג צוריק אויפגעשטאנען לתחי‘, פון א מדבר שממה צו וערן די נייע הערליכע שטאט קרית יטב לב, צו אקאמאדירן דעם לגיון של מלך וואס מרן רבינו הק‘ זי“ע האט אויפגעשטעלט במסי“נ על אדמת אמעריקע עד היום הזה און אזוי ווייטער ביז משיח.
ארגינעל איז דער סיפור דערציילט געווארן דורך הרה“ח המפו‘ מו“ה מאיר שניצלער שליט“א, גבאי ביהמ“ד הגדול אין וומסב“ג און אמאליגער הויז-בחור ביים רבי‘ן זי“ע, ביים היסטארישן ”מעמד הנחת אבן הפינה“ צום בנין התלמוד תורה אין בלומינגבורג, במעמד אלפי ישראל זונטאג פר‘ עקב תשע“ז.
האט ר‘ מאיר דערציילט בזה“ל, ווי דאן באריכטעט אין ”דער איד“: ”די געגנט דאָ אין בלומינגבורג ברענגט אַ רויף אַ ביסל נאָ סטאַ לגישע זכרונות, נישט ווייט פון דאָ , ממש דאָ נאָ ך וואורטסבאָ ראָ , איז דאָ אַ קליין דערפל פיליס קאַ רד, איך געדענק אַ לס קינד בין איך געווען צוויי זומערס אין דעם קאָ נטרי, מיר געדענקען נאָ ך ווען דער רבי זי“ע איז דאָ אַ דורכגעפאָ רן דאָ ס שטעטל, און ווען ער איז אָ נגעקומען צו פיליס קאַ רד זענען געשטאַ נען אינדרויסן די קינדער פון דער קאָ נטרי.
דאָ רט זענען געווען מיט אונז צוויי גאָ ר חשוב‘ע אידן הרה“ח ר‘ זאַ נוויל גערטנער ז“ל און הרה“ח ר‘ יוסף פלאָ ר ז“ל, וואָ ס זיי זענען געשטאַ נען צוזאַ מען אינדרויסן און געטאַ נצט ווען מען האָ ט באַ מערקט דעם רבי‘נס קאַ ר האָ ט ’אראָ פּגעסלאָ וט‘ און געפאָ רן לאַ נגזאַ מער, האָ בן מיר געהאַ ט די זכי‘ צו זען דעם רבי‘נס הייליגע צורה, וואָ ס איז גאָ ר אַ סאַ ך ווערד געווען פאַ ר אונז, און די קאַ ר האָ ט זיך דאָ רט אָ פּגעשטעלט פאר אונז, דאָ ס ברענגט אַ רויס אַ ז דער רבי האָ ט שוין מקדש געווען דאָ ס פּלאַ ץ אַ דורכפאָ רנדיג .“
אין ווילעדזש זעלבסט זענען דא עטליכע איינגעשטעלטע, ווי קלוירק, טרעזשורער, לאיער, טעקס קאלעקטאר, בילדינג אינספעקטאר, ווילעדזש דזשאדזש, און די פארשידענע געהילפן און שטאב מיטגלידער אין די אלע אפיסעס.
דער ווילעדזש האט עטליכע אפטיילונגען ווי ”זאונינג באורד אוו אפיעלס,“ בילדינג דעפארטמענט, סאניטעישאן דעפארטמענט, פובליק ווארקס דעפארטמענט, פינאנץ דעפארטמענט, וואס זענען וויכטיג פאר די רוטינע ווירטשאפט אין ווילעדזש.
צוויי ברידער ”ווארטס“ האבן געבויט א קאנאל, א נידעריגע וואסערל צו קענען פירן סחורה גרינגערהייט, גערופן די די ”דעלאוועיר ענד האדסאן קאנאל.“ דורך דעם וואסער וועג האט מען אנגעהויבן צו ברענגען גרויסע זאפאסן פון קוילן פון פענסילוועניע צו די קעטסקילס און אראפ דורך די האדסאן ריווער ביז ניו יארק סיטי.
רייזנדע סוחרים און ארבייטערס האבן איינגעקויפט סחורה אין די גרויסע שטאט און מדאס ווייטער פארקויפט אין די אפסטעיט געגנטער, פירנדיג צו אסאך ביזנעס אין די שטעטלעך לענגאויס פונעם קאנאל.
שפעטער האט מען געבויט באנען אויף רוב חלקים פונעם געבויטן קאנאל, אבער ביז היינט קען מען נאך זעהן פארשידענע וואסער וועגן אין סאליווען קאונטי וואס זענען טייל פון יענעם קאנאל.
קאונטי באאמטע האבן די לעצטיגע יארן געווידמעט אסאך אויפמערקזאמקייט אויפ‘ן היסטאריע פונעם קאנאל, און געלייגט שילדן אויף פארשידענע פלעצער וואו מען קען עס נאך זעהן.
אין און ארום בלומינגבורג, ווי אויך לענגאויס די 209 און אנדערע לאקאלע וועגן, קען מען זעהן אסאך שטיינערנע ווענט און מויערלעך און צומאל גרעסערע געביידעס אויך פון שטיינער.
דאס אלעס האט מען דעמאלט געבויט, אין די 17 ’און 18 ’יאר-הונדערט עפאכע, ווען מער און מער מענטשן זענען געקומען צו די געגנט, און האבן זיך געוואלט באשיצן פון די ארגינעלע אינדיאנער, דורך די שטיינערנע צוימען און מויערן.
נישט ווייט פון די היימישע געגנט אין בלומינגבורג, ביים ווינקל פון רוססא ( (געפ ראוד און פיקלס ( (ראוד, וואס איז בלויז ארום 4 און א האלב מייל צפון פון ווינטערטאן קארנער טשעסטנאד רידזש ראוד, געפינט זיך די היסטארישע ”פארט רוססא,“ א פעסטונג געביידע וואס מר.
רוססא און זיין זון האבן געבויט, אין יארע תצ“א, למספרם 731 .’די געביידע שטייט נאך ביז‘ן היינטיגן טאג, באצייכנט אלס די עלטסטע פארבליבענע געביידע אין גאנץ סאליווען קאונטי.
אינעם ארטיקל ווערט אויך דערציילט אז נישט לאנג צוריק האט א היימישער איד אונטערזוכט אן אלטע הויז אויף נארט סטריט, אין בלומינגבורג, און געפינען דארט אין קעלער נישט מער און נישט ווייניגער ווי א מקוה, מיט א צינור מי גשמים פון דאך!.
דוקא אין יענע תקופה האט אויפגעשיינט די הייליגע שטראל פון מרן רבינו הק‘ זי“ע צו כשר‘ן די טריפה‘נע אמעריקע און אויפבויען תורה און אידישקייט אויפ‘ן זעלבן דרך ווי אין דער אלטער היים.
דער מלאך אלוקים ההולך לפני מחנה ישראל, דער שר צבא ד‘, מרן רבינו הקדוש זי“ע האט מייסד געווען די ”סאטמארער קעמפס,“ און דערמיט געשטעלט דעם גרויסן הייליגן ווידערשטאנד קעגן די קעטסקילס אסימילאציע פון יענע תקופה.
אריבער א יובל יארן איז שוין אריבער זינט דעמאלט, און וויאזוי די קעטסקיל בערג זענען געווארן אזוי אפגערייניגט לתורה ולתפילה, נצח ישראל לא ישקר, רעדט פאר זיך אליינס.
די שאסיי זעלבסט איז געזונט און לעבעדיג, אינעם פארעם פון די ”17-קעי“ צווישן, יא, בלומינגבורג און ניובערג, און די ”17-בי“ צווישן מאנטיסעלאו און פאסטערדעיל.
אייגנטליך איז די ”אלטע 17 ”צווישן קרית יואל און מאנסי, און ווייטער די ”ניו דזשערסי 17 ”,א המשך פונעם ”ניו יארק 17 ”,אבער מער איבערדעם ביי אן אנדערע געלעגנהייט ועוחז“ל).
די אנעקסעשן איז אריבער זייער גרינג אן קיין שטערונגן אדער פארשלעפינגן [יאר'ן שפעטער ווען די שכנים זענען געוואר געווארן אז חסידים האבן עס געטאן, האבן זיי דאן פרובירט עס צוריקצודרייען אין געריכט, דער אפפעלעט דעוויזע האט אבער ארויסגעשליידערט דעם קלאגע און באשטעטיגט די אנעקסעשן].
דער טאון איז געגרינדעט געווארן ניינציג יאר פריער, אין יארע תק“ג, ולמספרם 743 .’עס איז געווען די ערשטע אפיציעלע ”טאון“ אינעם שטח וואס איז היינט סאליווען קאונטי, וואס איז נאך דעמאלט געווען פון אלסטער קאונטי, איינס פון די ארגינעלע 12 קאונטיס אין ניו יארק סטעיט.
ערשט אין 803 ’איז אלסטער קאונטי געווארן צוטיילט, און סאליווען קאונטי איז געגרינדעט געווארן, און דעמאלט איז די הויפט אפיסעס פון די קאונטי באשטימט געווארן אין בלומינגבורג.
פונקט ווי היינט איז די היימישע געגנט אין בלומינגבורג עסטאבלירט אלס א הויפט סטאנציע צווישן ניו יארק סיטי און די קעסטקילס – די סטראטעגישע מיטל-פונקט צווישן קרית יואל און די קאנטרי – איז די געגנט שוין אין די זעלבע ראלע הונדערטער יארן נאכאנאנד.
שוין צוריק מיט א גוטע צוויי הונדערט יאר האט פונקציאנירט דארט די ”ניובערג-קאשעקטאן טוירנפייק,“ א שאסיי וואס איז געלאפן צווישן ניובערג, בלומינגבורג, מאנטיסעלאו, און ווייטער מערב ביז בירגהעמפטאן און ווייטער אריין אין פענסילוועניע.
די 209 איז די ערשטע געפלאסטערטע שאסיי אין גאנץ אמעריקע, ארגינעל מיט‘ן נאמען אלס די ”אלד מיין ראוד,“ געגרינדעט דורך די ערשטע האלאנדישע אימיגראנטן אין אפסטעיט.
אסאך זאכן דארט ווערן גערופן מיט האלאנדישע נאמען, למשל אלע ”קיל“ נעמען, ווי קעטס‘קיל‘ס, אדער פארשידענע וואסערלעך, ווייל א קליינע וואסער שטראם הייסט ”קיל“ אויף האלאנדיש.
דער גאסט, אן עלטערער איד, האט באלד געזאגט אז ס‘איז אים א געוואלדיגע שמחה צו זעהן די אנטוויקלונג פון נייעם ישוב, ווייל ער געדענקט נאך דאס פלאץ ווען ער האט דארט געוויילט אלס קינד אין קאנטרי!.
נאכ‘ן קלוירק‘ס אפיס, איז די גרעסטע אפטיילונג אין ווילעדזש, נאטורליך, די ”בילדינג דעפארטמענט.“ ביז נישט לאנג צוריק איז דער אפיס געווען גאר שטיל, נאטורליך, אבער זייט די נייע שטעטל איז צושטאנד געקומען, איז די בילדינג דעפארטמענט העכסט פארנומען.
מער פרטים איבער די רייכע שטיקל היסטאריע איז אנטדעקט געווארן דורך איינער פון די נחשונים, אין אן אייגנארטיגער שמועס וואס ער האט אפגעהאלטן מיט א גאסט וועלכער איז געקומען באזוכן די שטאט, אבער ביז היינט איז נאך נישט געלונגען צו אידענטיפיצירן דעם אורח הגון ביים נאמען.
היסטאריע פון בלומינגבורג ווילעדזש אוו בלומינגבורג“ – די לאקאלע מוניציפאליטעט וואס נעמט היינט אריין קרית יטב לב יע“א – איז אפיציעל געגרינדעט געווארן אין יארע תקצ“ג, ולמספרם 833 ,’
פונעם ווילעדזש פאראנטווארטליך פאר די סטעיט בילדינג קאוד, סטעיט פייער פריווענשאן קאוד, סטעיט האוזינג קאוד, סטעיט ענערדזשי קאוד, ווי אויך אויף די
לעבנסגעשיכטע רבי ישראל ניסן איז געבוירן געווארן אין רחובות, צו זיין פאטער רבי דוד משה ראזנבוים, דער פריערדיגער קרעטשענעווער רבי, און צו זיין מוטער מרת אסתר רחל, טאכטער פון רבי חיים מרדכי ראזנבוים פון נאדווארנא.
א שטיקל צייט נאך זיין חתונה מיט מרת יוטל מירל, טאכטער פון רבי יחזקאל שרגא מערץ אין יאר ה'תשכ"ט, איז זיין פאטער דער רבי פלוצלונג נפטר געווארן ווען ער האט פארוויילט אויף א רייזע אויף קברי צדיקים אין רומעניע.
יארן צוריק, ווען דער פריערדיגער רבי האט געדינט גלייכצייטיג אלס רב אין עטליכע קהילות ווי א שטייגער, אזוי ווי בארא-פארק, קראון הייטס און וויליאמסבורג, האט זיך די וויזשניצער קהילה געוואנדען צום רבי'ן מיט א בריוו, בעטנדיג דערין אז ער זאל אויך אננעמען די אויפגאבע פון דער רבנות אין מאנטריאל.
א קורצע צייט דערויף איז געשריבן געווארן א "כתב רבנות" איז אונטערגעשריבן דורך אלע מתפללים פון וויזשניצער בית מדרש אין דער שטאט, וואו די מיטגלידער פון די קהילה האבן זיך אונטערגעווארפן מיט הכנעה אונטער די הדרכה פונעם רבי'ן און מקבל געווען מרות פון אים.
דער רבי איז געווען אריינגלייגט אין אלע ענינים פון דער קהילה אפילו פונדערווייטנס, און צוויי מאל א יאר - א שבת, נאך פסח, און א שבת נאך סוכות, פלעגט ער אהינפארן און וויילן מיט זיינע חסידים, און אויך נאכצופאלגן פון נאענט די אנטוויקלונג פון דער בליענדער קהילה.
יארן שפעטער ווען דער רבי האט שוין איבערגענומען די רעביסטווע און האט זיך באזירט אין מאנסי, האט ער באשלאסן צו שיקן קיין מאנטריאל זיין זון רבי אהרן, ער זאל ערפילן זיין ארט און דינען אלס רב דארט.
אלול ה'תשנ"ז, איז פארגעקומען א פראכטפולע מעמד הכתרה מיט דער באטייליגונג פון די גרעסטע רבנים אין מאנטריאל, וועלכע האבן אויפגעטראטן מיט דרשות לכבוד דעם מעמד, און צווישן זיי קען מען אויסרעכענען רבי יעקב יצחק ניימאן, דער געוועזענער לאנגיעריגער דיין פון קהל "מחזיקי הדת" ד'חסידי בעלזא אין מאנטריאל.
אנדערעש ווי זיינע עלטערע ברידער און שוועסטער, איז רבי אהרן אויפגעוואקסן אין הויף פון זיין טאטן, שוין נאכדעם וואס זיין טאטע האט איבערגענומען די רעביסטווע; אין אנדערע ווערטער מיינט דאס אז דער רבי האט פיל קונה געווען אין די דאזיגע יארן, און וויבאלד ער איז אויפגעצויגן געווארן שוין אין "א הויז פון א רבי'ן", האט ער געהאט די זכיה מיטצוהאלטן פון נאנעט די עבודת הקודש פון זיין פאטער, און אויסשעפן פון אים תורה און יראת שמים.
לעבענסגעשיכטע, אקטיוויטעט און אייגנשאפטן רבי אהרן האגער איז געבוירן געווארן אין אמעריקע, דאס צענטע קינד פון א משפחה פון 14 קינדער צו זיינע עלטערן רבי מרדכי האגער, דער געוועזענער וויזשניצער רבי פון מאנסי, און צו זיין מוטער מרת סימא מירל, טאכטער פונעם פריערדיגן סקווערער רבי'ן, רבי יעקב יוסף טווערסקי.
ווען ס'איז אנגעקומען די צייט, האט רבי אהרן געהייראט זיין רעביצין מרת שרה, טאכטער פון רבי נפתלי אריה לייבוש טויב, זון פון רבי מנחם שלמה פון קאלעוו-בארא פארק, און איידעם פון רבי שלום קרויז, בעל מחבר ספר "דברי שלום" און אב"ד אודווארי-ברוקלין.
רבי אהרן האגער, איז דער היינטיגער וויזשניצער רבי פון מאנטריאל, קאנאדא, און איינער פון די אכט עמטליכע ממשיכים פון זיין פאטער הרה"ק רבי מרדכי האגער, דער גרינדער פונעם מאנסי-וויזשניצער הויף אין פאראייניקטע שטאטן.
איין אויפפאלענדע אקטיוויטעט פון אומצאליגע, איז געוועזען די גרינדונג און גרונטליכע אויפשטעלונג פונעם חסד באטריב "עזרת נישואין" וואס געהערט צום מאכניווקע־בעלזא חסידות.
עס קלאפן אן כסדר אויף זיין שטוב'ס טיר צעבראכענע מיטגעמאכט מענטשען מיט פארשידענע שוועריגקייטן, סיי רוחניות'דיגע און סיי מאטעריאלישע, צו וועלכע ער העלפט מיט אן אויסטערלישער מסירות נפש און געטריישאפט.
לעבענסגעשיכטע רבי ישכר דוב איז געבוירן געווארן אין כ"ג חשוון תשל"ג צו זיינע עלטערן רבי יהושע רוקח, דער היינטיגער מאכניווקע־בעלזער רבי פון בני ברק, און מרת חיה גיטל, טאכטער פון רבי שלום מיכאלאוויטש פון בראדוויל.
אין זיין קינדהייט האט ער געלערנט אין דעם בעלזער חדר אין בני ברק, און אלס בחור האט ער געלערנט אין דער בעלזער ישיבה קטנה וואס געפינט זיך אין לאנדאן, און נאכהער אין דער ישיבה פון הרב אטיק אין ירושלים.
צו דער חתונה וואס איז געפייערט געווארן אויף א ברייטן פארנעם, און וואס איז פארגעקומען אין דעם "מודיעין" חתונה זאל אין רמת גן, איז דער בעלזער רב, רבי ישכר דוב רוקח געקומען צו פארן, ווי אויך צו א שבע ברכות וואס איז אפגעראכטן געווארן אין דער מאכניווקע־בעלזער ישיבה אויף השל"ה גאס, אין בני ברק.