polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
שיקל פֿישמאַן דערציילט אַז "צוקערמאַן איז אַ יונגער ישׂראל־געבוירענער לינגוויסט, וואָס נאָך יאָרן פֿאַרברענגען ווי אַן אַסיסטענט־פּראָפֿעסאָר אינעם וועלט־באַרימטן אָקספֿאָרד־אוניווערסיטעט, געפֿינט ער זיך איצט ווי אַן אַסאָציִיִר־פּראָפֿעסאָר אין קווינסלאַנד־אוניווערסיטעט אין דער ווײַטער אויסטראַליע.
בינו־לבינו איז ער געוואָרן דער מומחה פֿון "ישׂראליש" , דער הײַנטיקער גערעדטער און, וואָס ווײַטער אַלץ אָפֿטער, אויך געוויינטלעך־געשריבענער עבֿרית.
פֿונעם שלל אַרבעטן איז מיר באַלד קלאָר געוואָרן, אַז צוקערמאַן קען זייער גוט ייִדיש (ווײַל אָן ייִדיש קען מען די אמתע סטרוקטור פֿון ישׂראליש ניט תּופֿס זײַן, נאָר זײַנס אַן אַרבעט ממש געשריבן אויף ייִדיש איז מיר קיין מאָל פֿריִער ניט אויסגעקומען צו לייענען.
זײַנע מסקנות און אויספֿירן זענען מיר שוין געווען קלאָר פֿון אַזעלכע גרונטאָוונע ווערק זײַנע ווי 2003 און זײַן "ישׂראלית, שׂפֿה יפֿה", וואָס דער פּאָפּולערער תּל־אָבֿיבֿער פֿאַרלאַג "עם עובֿד" האָט ערשט הײַיאָר אַרויסגעגעבן."
כּדי זי אָפּצוראַטעווען, באַנוצן זיך אַ טייל באַרנגאַרלאַ־אַקטיוויסטן ממש מיט די זעלבע, אָדער מיט ענלעכע אַרגומענטן, ווי די העברעיִסטן פֿון 100 יאָר צוריק.
דאָס אַלטע פֿאָלק האָט אויפֿגענומען דעם געדאַנק מיט גרויס התפּעלות און זיך גענומען לערנען די שפּראַך; איצט קאָן מען עס טאָן אויך מיט דער הילף פֿון אַ קאָמפּיוטער־פּראָגראַם.
"ווי זאָגט דאָס צוקערמאַן אויף זײַן אַקאַדעמיש־אינטעליגענטן אופֿן?: "אונדזער וועלט ווערט וואָס אַ מאָל מער ענלעך אויף אַ גלאָבאַל שטעטל.
אָט דער צוגאַנג, וואָס פֿאַרבינדט ייִדיש מיט די סאַמע נײַסטע און פֿאַרשפּרייטסטע אַנטוויקלונגען אין דער גאָרער וועלט , דערמאָנט זייער און איז ממשיך די פּיאָנערישע אַרבעט פֿון אוריאל ווײַנרײַכס באמת גרויס ווערק 1953"
אַ טייל זײַנע קאָלעגן באַטראַכטן זײַן חידוש ווי אַ פּאָליטישע פּראָוואָקאַציע; אַנדערע, בתוכם פּראָפֿ׳ הירשע דוד קאץ, זענען בפֿירוש מסכּים מיט צוקערמאַנען.
די צוויי פאר רעדער וועלן אינאיינעם זיכער מאכן אז די טרעפ זענען שטענדיג און א שטייענדיגע פאזיציע אז ווען דאס וועט ארויסקומען פון באהעלטעניש זאל עס דינען ווי שטיגן וויבאלד איינע איז נאכגעשלעפט אונטער די צווייטע און עס גייט בארג ארויף.
אבער די שטיגן קענען נישט בלייבן און אזא פאזיציע די גאנצע צייט ווייל עס מוז צוריק אריינקומען אין איר שאכטל און אויב עס וואלט געבליבן אין די זעלבע פאזיציע וואלטן די מענטשן דערויף אונטערגעפאלן ביים ענדיגן די רייזע.
דערפאר זענען פאראן צוויי גרויסע גירס וועלכע זיצן דירעקט ביי די צוויי עקן און צווינגן די טרעפ זיך צוזאמענצולייגן דורך אריינשלעפן די העכסטע טרעפ און וויבאלד די נעקסטע טרעפ אונטער דעם פארט ווייטער וועט עס אויטאמאטיש זיין פלאך מיט די טרעפ העכער אים און די מענטשן וועלן קענען אראפגיין אן קיין שטרויכלונג.
די עסקאלאטאר סיסטעם איז נישט אזוי גוט ווי א ליפט צו הייבן מענטשן פון איין שטאק צום צווייטן ווייל א ליפט מאכט דאס פיל שנעלער און גרינגער און קען גיין צענדליגער שטאקן.
אבער עסקאלאטארן האבן זיך אייגענע מעלות וועלכע איז ספעציעל גוט צו טראגן מענטשן אויף א קורצע רייזע ארויף דורכדעם וואס עס קען פירן פיל מער מענטשן ווי א ליפט אין א פיל שנעלערע צייט אפשניט ווייל א ליפט וועט נאר נעמען א געוויסע צאל מענטשן און די איבעריגע וועלן דארפן ווארטן ביז עס קומט צוריק אראפ.
פון דארט האט שוין נישט גענומען לאנג ביז אנדערע פלעצער האבן דאס באקומען און ביז 10 יאר האט מען דאס געקענט זען אין טויזענטער שאפינג צענטערן, לופטפעלדער, באן סטאנציעס, און בענק איבער די גאנצע וועלט.
איבער די יארן האט זיך אנטוויקעלט א ציוויליזאציע סיסטעם אז די וואס ווילן בלייבן שטיין האלטן זיך צו די רעכטע זייט כדי צו דורכלאזן די וואס ווילן גיין ווייטער גענוי ווי אויטאס אויפ'ן הייעוועי.
אבער נישט שטענדיג איז עס אזוי און קיין איין געזעץ אדער רעגולאציע פארלאנגט דאס נישט און פילמאל וועלן די שטייערס שטערן די וועג פון די לויפערס און זיי וועלן זיין געצווינגן צו בלייבן שטיין.
די עסקאלאטאר איז בעסער ווי דער ליפט וויבאלד עס ארבעט מיט א קאנוואויער פאסיג וועלכע גייט ארום און ארום און קען טראגן פאסאזשירן איינע נאך די אנדערע אן זיך אפשטעלן אין קאנטראסט צו א ליפט וועלכע נעמט נאר א צאל פאסאזשירן און די איבעריגע דארפן ווארטן ביז עס קומט נאכאמאל צוריק.
די האנט-רעיל איז א פשוט'ע קאנוואויער פאסיק וועלכע איז באהאפטן צו א גיר וועלכע זיצט נעבן די אויבערשטע הויפט גיר און א פאסיק צווישן די צוויי טרייבט איר מיט'ן זעלבן שנעלקייט.
כדי עס זאל פארן נאכאנאנד און זיך קיינמאל נישט אפשטעלן איז פאראן אסאך קליינע רעדער אונטער די האנט-רעיל וועלכע פירן איר אויף אירע שינעס און שטעלט צו א גוטע זיכערהייט הענטל פאר די וואס פארן מיט איר.
דאס איז געווען דער טויט-פאל דעם פארגאנגענעם פעברואר מיט פרענסיקאו פארטילאו פון באסטאן וועמענ'ס מאנטל האט זיך אריינגעכאפט אין איינע פון די טרעפ און ער איז נאכאנאנד פארוואונדעט געווארן אין קאפ זינט ער האט זיך נישט געקענט אוועקרירן פון פלאץ.
אסאך האבן פרובירט מאכן געדרייטע וואלק-וועיס אבער ווייניג האבן זיך אויסגעארבעט און נאר געציילטע פלעצער איבער די וועלט פארמאגן געדרייטע אויטאמאטישע וואלק-וועיס.
מיט איין אויסנאם פון היינט איז געווען אז טייל עסקאלאטארן זענען געווען געמאכט פון הילצערנע טרעפ אבער אלע זענען שפעטער געטוישט געווארן צו אייזן נאכדעם וואס א פייער אין איינע פון די לאנדאן אנדערגראונד באן סטאנציעס אין 987' האט פארניכטעט דעם גאנצן סיסטעם.
איז טייל באן סטאנציעס איז אויך פאראן אזא געבויגענע וואלק-וועי אויב אן עסקאלאטאר קען נישט דארט געבויט ווערן צוליב א מאנגל אין פלאץ אדער ווייל עס גייט נישט ארויף גענוג הויך.
ווילער האט נישט דערלעבט צו זען עפעס פירות פון זיין ערפינדונג אבער זיינע פארשריפטן זענען גענוצט געווארן דורך אנדערע וויסנשאפטלער און אין 899' האט א גרויסע ליפט פירמע אפגעקויפט דעם געדאנק און האט אנגעהויבן ארבעטן דערויף.
אבער עס האט פאסירט צופיל אינצידענטן אין וועלכע עלטערע מענטשן און יונגע קינדער זענען געפאלן און מען האט דאס רעדוצירט צו 5.5 מייל פער שטונדע וועלכע איז נאך היינט די שנעלסטע אין איר סארט.
אקצידענטן טראץ וואס עסקאלאטארן זען אויס זייער פארזיכערט האבן אין פאקט שוין פאסירט אסאך עקסידענטן און אפילו טויט פעלער און טאקע דערפאר זענען פאראן אסאך מענטשן וואס האבן מורא צו גיין דערויף און וועלן ענדערש נעמען א ליפט אדער גיין די שטיגן.
אנשטאט דרייען א פלאכע פאסיק ווי נארמאל דרייט דאס א סעריע פון שטיגן וועלכע האלטן זיך שטייף איינע העכער די אנדערע פונקט ווי נארמאלע שטיגן און ווען זיי דעגרייכן די עק פאלן זיי צונויף איינע אויף די אנדערע.
אין 985' האט א מעכאניק דורכגעמאכט דעם שפיל און האט נאכאמאל פרובירט אין 990' ווען זיין פעסל איז שטיין געבליבן הארט בעפאר די וואסערפאל און מען האט אים געמוזט ראטעווען מיט א קרעין.
ער האט אבער נישט אויפגעגעבן און נאכאמאל פרובירט אין 93' און נאכאמאל האט ער דאס דורכגעמאכט ווערנדיג דער ערשטער צו באווייזן דעם קונץ צוויי מאל און ביידע מאל איבערלעבן.
אן אויסקום פון דער תקופה פונעם חורבן איז געווען די ליקווידאציע פון גאר א סאך יידישע קהילות וואס האבן עקזיסטירט און געבליט אין דער ברייט און דער לענג פון צענטראל- און מזרח-אייראפע.
די נומערישע אויסראטונג פון די יידן, צוזאמען מיט דער פארטיליקונג פון די יידישע צענטערס פון גייסטליכקייט און קולטור אין דעם געשפרייט צווישן צענטראל-רוסלאנד און האלאנד און פראנקרייך אין מערב, און טריפאלי אין דרום, האט צעהאקט דעם המשך פון דער יידישער טראדיציע וואס איז געווארן וואס איז געוועבט געווארן דורכאויס הונדערטער הונדערטער יארן.
הגם נאצי דייטשלאנד האט נאך מיליאנען מענטשן פון פארשידענע אנדערע קרייזן פארטיליקיט, למשל די ציגיינער, איז אבער די אידן געווען מיט א סיסטעם, פון פונקטליכע ליסטעס און מאפעס, מיט נומערן און העכסט געהיימע פלענער מער פון די מיליטערישע סודות, קודם דורך שיסן, און ווען די דייטשע סאלדאטען זענען געווארן דעמאליזירט פון אזויפיל שיסערייען האט מען אויפגעשטעלט גאז קאמערן צו עלעמינירן דעם פראבלעם דורך פארשנעלערן און פארשטילערן דעם מאסן פארטיליקונג.
אין דער היסטאריע פון די יידן האט מאן טאקע מער ווי איין מאל זיי רודף געווען, דאך איז חורבן אייראפע גאנץ באזונדער אין פארנעם, בפרט דער עטנישער מארד פון נישט נאר יידן, נאר אפילו וואס די רשעים האבן גערופן האלב-יידן, און אפילו ווען זיי האבן געשמד'ט.
אין געוויסע צייטן האט מען פרובירט אויסמערדן די רויטל אינדיאנער, און די ארמענער, און פארשידענע שבטים אין אפריקע און אזיע, אבער אזא אכזריות יארן לאנג ווי די נאציס האבן אדורכגעפירט האט נישט קיין פארגלייכן.
נאך ווען זיי האבן איינגענומען ברייטע שטחים פון אייראפע, האבן די נאציס אנגעהויבן פארטרייבן די יידן פון דייטשלאנד און טייל פון די איינגענומענע שטחים פון זייערע הייזער און האבן זיי קאנצענטריט אין געטאס און אין לאגערס.
דערנאך, מיט דער דייטשער אינוואזיע צום ראטנפארבאנד, האבן זיי אויך אנגעהויבן מאסן שחיטות, טיילמאל אין ספעציעלע פארניכטונגס לאגערן וואס זיי האבן אויפגעשטעלט פאר דעם צוועק, וואו זיי האבן געניצט געוויסע מעטאדן פון רציחה, כולל גאז קאמערן, וואו זיי האבן דערמארדט די קרבנות דורך פארגיפטיקן זיי מיט פאבריצירטער גאז.
כאטש וואס רדיפות אויף אן עטנישער באזע זענען נישט זעלטן אין דער היסטאריע פון דער מענטשהייט, און אוודאי נישט אין דער יידישער היסטאריע, דאך ווערט די חורבן אייראפע גערעכנט אן אויסנאם סיי אין אירע דימענסיעס און פארנאם, סיי אין די פרעצעדענטישע סיסטעמען פון פארניכטונג און סיי אין דער גרונט־אידעאלאגיע, וואס איז געווען נישט רעליגיעזיש נאר ראסיסטיש־עטניש.
פעלער פון מאסן רציחה אויף א נאציאנאליסטישן, ראסיסטישן אדער אידעאלאגישן גרונט האבן פאסירט אויך פריער פאר דער חורבן אייראפע - למשל דער טשערקאסער פעלקערמארד אינמיטן דעם 19טן יארהונדערט אדער דער ארמענישער פעלקערמארד ביי דער ערשטער וועלט מלחמה, און אויך נאכהער, בעיקר אין אפריקע און אין אזיע; אבער דאס האט קיינמאל נישט פאסירט מיט אזא ארגאניזירטער סיסטעם אזוי ווי נאצי דייטשלאנד האט עס אויסגעפירט.
ס׳איז ברייט אנגענומען צו רעכענען דעם אנהייב פון דער תקופה פון חורבן אייראפע אין 1933, ווען די נאציס האבן איבערגענומען די רעגירונג אין דייטשלאנד, וואס פון דעמאלסט אן האבן אנגעהויבן די רדיפות קעגן יידן אין דייטשלאנד.
ס׳איז אויך פאראן א מער באגרענעצטע דעפיניציע, אז די חורבן אייראפע האט אנגעהויבן אין די טעג פון דער צווייטער וועלט מלחמה אין זומער 1939 נאך דער אינוואזיע פון פוילן און דער אנהייב פון פארטרייבן יידן אריין אין געטאס.
דער חורבן איז אריין אין א נייער פאזע מיט דעם אנהייב פון די מאסן־רציחות נאך דער אינוואזיע פונעם סאוועטן פארבאנד אין יוני 1941, וואס האט געענדיגט נאר מיט דער באפרייאונג פון די פארטיליגונג לאגערס דורך די אליאירטע קראפטן אין 1945.
חורבן אייראפע אדער גזירות ת"ש-תש"ה (, פון א גריכיש ווארט גענצליך פארברענט; , חורבן און פארטיליגונג) באדייט דעם חורבן פונעם אידישן לעבן אין אייראפע, סיסטעמאטישער מארד פון אומגעפער זעקס מיליאן אידן, און פארניכטונג פון טויזנטער אידישע קהילות ביי דעם צווייטן וועלט קריג.
אויסגעפירט דורכן מערדער היטלער דער פירער פון נאצי דייטשלאנד און זיין רעגירונג, מיט די הילף פון אירע פארבינדעטע, אלס די אפיציעלע אגענדע פון דער נאצי פארטיי צו לעזן די "יודענפראגע" און פארוויסטן די וועלט פון יעדן איד.
דער פירער פון דער פארטיי, אדאלף היטלער, וואס איז געווען געשטיצט דורכן גענעראל לודנדארף, דער דייטשער שעף פון גענעראל שטאב ביי דער ערשטער וועלט־מלחמה, האט געשאפן פיינט פון יידן פאר איר אידעאלאגישן פונדאמענט.
אידישקייט נאכן חורבן פון די הויפט פאקטארן וואס האבן געשפילט א ראלע, אלס דירעקטע נאכפאלג פון דעם חורבן אייראפע, און דאס האט געברענגט צו אן ערנסטע ענדערונג פון די סטאטיסטיקן פון דעם יידישן פאלק איז געווען:
נאך דער מלחמה זענען זיי צוריק געקומען קיין פוילן און ר' יענקעלע האט זיך באזעצט אין ברעסלוי וואו ער האט געדינט אלץ מנהיג, וואו ער האט געפסקענט שווערע שאלות פון נאך די מלחמה, מייסטענס שאלות עגונה.
נאך אנדערט האלב יאר איז ער געפארן וואוינען ביי זיין שווער אין קראקע, און אום חנוכה ה'תש"ט האבן זיי זיך געצויגן קיין פאריז, און פון דארטן האבן זיי זיך אום כ' אדר א' ה'תשי"ז פלאצירט און אנטווערפן.
אין דער ישיבה האבן געלערנט ר' יקותיאל יהודה האלבערשטאם, דער צוקונפטיגער קלויזנבורגער רבי, און ר' פינחס הירשפרונג, שפעטער רב אין מאנטרעאל און נאך עילויים.
אפשטאם ר' יעקב איז געבוירן ו' טבת ה'תרס"ו צו ר' דוד יצחק, א שינאווער חסיד, און פעסל תרצה, אין דעם דערפל רויג וואס געפינט זיך נישט ווייט פון רימאנאוו, וועסט־גאליציע .
ביאגראפיע ר' דוד יצחק האט זיך געצויגן מיט זיין משפחה קיין יאשליסק וואו דארט האט ר' יענקעלע געלערנט ביי די ארטיגע רבנים, רבי אפרים דוד האלבערשטאם און נאך.
אין די צייטן פונעם חתם סופר ווען די ווינטן פון השכלה און מאדערניזאציע האט געבושעוועט לענגאויס אייראפע איז ארטאדאקסיע אנגענומען געווארן װי אן אפיציעלע שטרעמונג אפטיילנדיג גענצליך פון די אנדערע שטרעמונגען און די באקאנטע סלאגאן איז געווארען אדאפטירט "חדש אסור מן התורה", און אזוי זענען אלע מנהגים, ענינים, געווארן הייליג אויף זיך מוסר נפש זיין אויף דעם פונקט ווי מצוות עשה'ס דאורייתא'ס,
ארטאדאקסיש יידנטום זענען יידן וואס פירן זיך מיט דער אלטער מסורה פון יידישקייט, אנגעהויבן פון מאדערן־ארטאדאקסישע יידן ביז חרדישע יידן היטן גאר די תורה שבכתב און תורה שבעל פה.
ארטאדאקסיע איז נישט נאָך אַלעמען די ארגינאלע טראדיציע נאך פון די צייטן פון די גמרא אדער פריער, זיי האבן דורך די יארן באפעסטיגט אין געטוישט אסאך, צוליב די מאדערניזאציע וואס האט געשוועבט דורך אויס די יארן,
אפילו פרייע און טראדיציאנעלע יידן וועלן זיך ענדערש אנקערן צו ארטאדאקסיע ווי אלע זייערע אידישע פירונגען ווי יום כיפור דאווענען אדער בר מצווה'ס, לוויות, חתונות ווערן געטועהן אויף א ארטאדאקסישען וועג.
דאס אָרטאָדאָקסישע־ייִדנטום - ביים יידישן פאלק איז דאס די מעהר פרומע חלק פון כלל ישראל - איז א שטרעמונג וואס נעמט אריין אין זיך חסידים, ליטאים, און די מזרחי וואס גלויבן אין ציוניזם.
ביז לאוטוס איז אנגעקומען צו מאכן אן ענליכער פראדוקט פאר'ן ווינדאוס סיסטעם האט שוין מייקראסאפט געהאט אריינגעבינדען עקסעל מיט דעם גאר נוצבאר און פאפולערן מייקראסאפט אפיס סוויטע, א ריזן פארזאמלונג פון וויכטיגע אפיס פראגראמען וואס זענען זינט דעמאלס די מערסטע פאפולער פון די סארט פראגראמען אויף רוב קאמפיוטער סיסטעמס.
פארמלען דער הויפט וועג וויאזוי מען באנוצט זיך מיט א ספרעדשיט פראגראם איז דורך אריינלייגן פארמיולעס וואס טוען זיך באציען צו אנדערע קעסטלעך און ווירקט א געוויסן חשבון לויט די אנווייזונגען.
א שטיק צייט דערויף איז ער געקומען פאר זיין רבי ר' נחמן און אים געזאגט ער רעדט צו זיינע אברים אדער זיי הערן נישט, ער איז זיי מסביר אבער זיי ווילן נישט וויסן דערפון, זיי ציען נאך די וועלט, זאגט אים ר' נחמן זארג נישט די רעדט צו זיי אלע טאג זיי מסביר אז די וועלט איז נישט, עס איז א שאד נאכלויפן די אלע תאוות, ער האט געפאלגט און האט זיך אזוי געפירט, ער איז דערמיט דערהויבן געווארן צו א גרויסער מעלה, ער פלעגט רעדן צו זיינע אברים און זיי האבן זיך אפגעשדיידט פון אלע נארישקייטן, אזוי ווייט אז ווען ער האט גערעדט צו א אבר וואס די חיות הענגט אין דעם ווי דער הארץ און לונג האט ער נישט צו לאנג געקענט רעדן צו זיי ווייל ער איז פאר'חלש'ט געווארן פון גרויס דביקות.
ר' שמואל אייזיק האט זיך זייער דערשראקן פון דעם חלום, און האט מחליט געווען ער וועט גיין צו זיין נייעם רבי' ר' נחמן און אים עס פארציילן, ווען ר' שמואל אייזיק איז אריין געקומען אין שטאט זלאטיפולי האט ער געפרעגט עטליכע מענטשן ווי וואוינט ר' נחמן ?
ר' שמואל אייזיק האט זיך דערמאנט אז אין חלום האט מען אים געזאגט " עס איז א ספק צו מען וועט דיר עפענען די טהיר די זאלסט קענען אהין אריין גיין", האט ער זיך געשטארקט און איז שנעל געלאפן צו ר' נחמן, תיכף וואו ער איז אריין געקומען איז ער געבליבן פאר'חלש'ט.
דער סוף איז געווען אז אלכסנדער איז דאן געווארן קיסר, ער איז געווען קעניג זעקס און צוואנציג יאר ביז יאר ה'תקפ"ז, דאן איז ער געשטארבן און זיין ברודער ניקאליי האט אים איבערגענועמן, ער איז געווען דער וואס אריינגעשטעלט די חאפערס, ווען מען האט געחאפט יונגע קינדער פון זייערע היימן צו די רוסישע מיליטער, ר' שמואל אייזיק האט דאס נישט אויסגעהאלטן, ער ווערט פארציילט אז אין יענעם יאר תקפ"ז האט ר' שמואל אייזיק געזאגט ביי הקפות "אדער איך אדער ער".
ער האט אים געזאגט אזוי, די זאלסט מסביר זיין פאר דיינע אברים אז די וועלט איז גארנישט, מען קען נישט צוקומען צו די גוטסקייט פון די וועלט, ווי מער מען געט זיך נאך די תאוות אלץ מער איז ביטער, מען דארף אנטלויפן פון די וועלט, אזוי זאלסטו מסביר זיין פאר דיין הארץ פאר דיי מוח פאר דיינע אויגן.
ער האט געוואוינט אין דאשיעוו, און געווען א חבר פון ר' יודל ממעדווידעווקא, ביידע זענען געווען תלמידים פון ר' פינחס קאריצער, דערנאך זענען זיי געווארן פייערדיגע תלמידים און חסידים פון ר' נחמן מברסלב.
אין יענע צייטן האט ר' נחמן געזאגט די וואונדערליכע תורה אין זיין ספר ליקוטי מוהר"ן ח"א סי' ב', וואס דארט שטייט דער פירוש אויף דעם אויבענדערמאנטן חלום.
אין דעם יאר ה'תרמ"ח האט רבי גרשון העניך ליינער, דער רבי פון ראדזין, ארויסגעגעבן זיינע ספרים שפוני טמוני חול און פתיל תכלת און עין התכלת און ער צייגט אויף אז עס איז דא א מעגליכקייט צו שאפן תכלת אפילו אין היינטיגער צייט, דערנאך איז ער אראפגעפארן קיין נעפאל איטאליע וואו עס איז זיך געפינען דער ערשטער אקוואריום און דארט געפינט זיך אסאך פיש, און האט געזוכט און געפארשט א לאנגע צייט, ער האט זיך פארבינדן מיט גרויסע קענער אין דער זאך, ביז ער האט געטראפן א ים־חיה וואס הייסט קאטלפיש , וואס עס האט א שווארץ בלוט, און האט געפונען א וועג וויאזוי צו מאכן תכלת.
מען קען נאכמאכן תכלת מיט קלא אילן, דאס ווערט אויך געריפן אינדיגא, און די טעם פארוואס נאר די בליט פון חלזון איז כשר פאר תכלת איז ווייל די קאליר בלוי מיז זיך האלטן שיין און שטארק, און עס טאר נישט אפגעשוואכט ווערן, און מען געפונט אין גמרא אז נאך אין זייערע צייטן האט מען זיך געקענט טועה זיין צווישן תכלת און קלא אילן וואס איז ענדליך צו תכלת , אבער אין די גמרא אין מנחות שטייט א וועג וויאזוי מען קען בודק זיין אויב די תכלת איז עכטע אדער פאלטשע .
ער האט געשריבן בריוו פאר אלע גדולי הדור אין זיינער צייט פון דער גרויסער המצאה און האט געבעטן מען זאך מיטשטיין מיט אים, אזוי ווי ער איז געווען א גרויסער גאון, האט מען זיך נישט געקענט טענה'נן מיט אים, ווייל ער האט געקענט אויפווייזן זיין המצאה פון כל התורה כולה, ווער עס האט זיך גע'טענה'ט מיט אים האט געמוזט מודה זיין צו אים.
ביי ציצית שטייט ונתנו על ציצית הכנף פתיל תכלת, מען זאל לייגן ביי די עקן פון בגד א פאדים פון בלויער וואל, אויך ביי בגדי כהונה איז געווען דערין פארמישט בלויע וואל, אין דער גמרא שטייט תכלת איז גלייך ווי דער ים, דער ים איז גלייך ווי דער הימל, און דער הימל ווי דער כסא הכבוד.
דער פארב פון דער בלויער וואל איז געווען געמאכט פון א ים באשעפעניש וואס הייסט חלזון, דאס איז א פיש וואס פארמאגט א שווארצע בליט, און דערפון האט מען געמאכט בלויע פארב, און דערמיט האט מען געפארבט די וואל.
אויך א ריזן בעל מחבר פון ספרים, דער מחבר פון ״זכותיה דאברהם״, ״ויקרא אברהם״, ״ויען אברהם״, ״שמע אברהם״, ״אברהם אזכור״, ״אברהם את עיניו״, ״אברהם את ידו״,״ואברהם זקן״,״פדה את אברהם״, ועוד.
ביאגראפיע ער איז געבוירן אין שטאט איזמיר אין טערקיי, אין יאר ה'תקמ"ז, זיין פאטער איז געווען ר' יעקב ב"ר חיים, זיין מאמע האט געהייסן רביצין קאלי קאדין, די טאכטער פון רבי יוסף רפאל חזן, דער מחבר פון די ספרים "חקרי לב".
זיי האבן רעגולאציעס וועלכע איז געוואנדן פון סטעיט צו סטעיט אבער אין גענעראל האבן זיי די רעכט צו טאן אלעס צו פארזיכערן אז יענער אנטלופט נישט און קענען יענעם ארעסטירן צו יעדע צייט.
ווען דער אנגעקלאגטער נעמט ארויס זיין באנד וועט ער מוזן אונטערשרייבן א קאנטראקט מיט דעם בעיל-באנד אגענט אין וועלכע ער גיט אוועק זיינע קאנסטיטוציאנאלע רעכטן צו די באונטי האנטער און פאלט אויטמאטיש אריין אונטער זייער אויטאריטעט וועלכע איז א גרעסערע אויטאריטעט מיט מער מאכט ווי די פאליציי דעפארטמענט.
יעדעס מאל א בעיל-באנד אגענט גיט ארויס א גרויסע סומע געלט פאר אן אנגעקלאגטן וועט באלד געשטעלט ווערן א באונטי האנטער יענעם נאכצוקוקן און פארזיכערן אז ער אנטלויפט נישט.
ווי מער געלט אלס ערנסטער נעמען זיי די קעיס און אמאל קען אפילו געשטעלט ווערן מער ווי איין באונטי האנטער פאר איין מענטש אויב עס האנדלט זיך פון גרויס געלט און א גרויסער שווינדלער וועלכע זיי פארדעכטיגן אז ער וועט פרובירן אנטלויפן.
באשיצונג באונטי האנטערס טראגן געווענליך געווער זיך צו באשיצן אבער נארמאל קומט זיי דאס נישט אויס צו נוצן ווייל מערדער גייען נישט ארויס אויף בעיל און אנדערע פרובירן געווענליך נישט צו קעמפן נאר ענדערש אנטלויפן.
זיי ארבעטן גארנישט אנדערש ווי די פאליציי דעפארטמענט און פרעגן זיך נאך ביי מענטשן נאך טיפס און שלאגן פאר געלט פאר מאטעלן, גאזאלין סטאנציעס, און אנדערע אויב זיי וועלן רופן מיט אינפארמאציע.
אין רוב סטעיטס קענען באונטי האנטערס אריינדרינגן אין דעם פארברעכער'ס וואוין ארט אן קיין ערלויבעניש פון געריכט און אים ארעסטירן און וועט נישט דארפן פארליינען זיינע מיראנדא רעכטן ווי עס איז דער פאל ווען די פאליציי מאכט אן ארעסט.
אין די סטעיטס וועט א באונטי האנטער דארפן גיין אין געריכט און אויב דאס געריכט וועט אים געבן גערעכט וועט די לאקאלע פאליציי געשיקט ווערן אנשטאט צו מאכן דעם ארעסט.
הויפט באניצונג אין אמעריקע רופט מען זיי די צווייטע ענפארסמענט מאכט אונטער די אפיציעלע אויטאריטעטן וועלכע פאלגן נאך די אנגעקלאגטע וועלכע זענען פריי אויף בעיל.
די בעיל-באנד אגענטן אדער פירמעס קענען זיך נישט רעכנען מיט די פאליציי צו טרעפן פארברעכער און נעמען אויף פראפעסיאנאלע באונטי האנטער וועלכע זענען געוואלדסמענער וועלכע נעמען דאס געזעץ אין די אייגענע האנט און פארזיכערן די בעיל-באנד אגענטן אז זייער קליענט וועט נישט קענען אנטלויפן, און אויב יא וועט מען אים נאכיאגן און כאפן.
באונטי האנטערס דארפן האבן א לייסענס פאר זייער ארבעט און אין טייל סטעיטס דארפן זיי זיין רעגיסטרירט ביי די רעגירונג כדי מען זאל האבן א קאנטראל אויך אויף זיי.
לעגאל מעגן זיי נישט נאכפאלגן דעם פארברעכער אינדרויסן פון אמעריקע און אויב זיי טוען דאס יא באקומען זיי נישט קיין באשיצונג פון די רעגירונג אין פאל זיי ווערן ארעסטירט אדער געשעדיגט.
די לידער אינעם אלבאם: זייט נאטשאלניק פון ען קאוועדע - א מעשה פון די צייטן פון קאמוניזעם, ווי אזוי אידן האבן זיך מוסר נפש געווען אין די שטאט סאמארקאנד, די רעגירונג האט ספעציעל ארויס געשיקט פאליציי היטן מען זאל נישט באקן מצות פאר פסח, אבער די אידן האבן יא אויף א אויפן געבאקן מצות.
צום סוף האט זיך ארויסגעשטעלט אז דער הויפט נאטשאלניק וואס איז באויפטראגט געווען צו היטן, זיין פרוי איז גאר געווען א אידישע און האט אויך געקויפט מצות פאר פסח פון דעם אויבן.
גרינדונג פון צפון קארעע ווען יאפאן האט קאפיטאלירט, איז דער קארעער האלב אינדזל צעטיילט געווארן, צפון צו סאוועט רוסלאנד, און דרום צו די אנדערע אליאירטע קרעפטן.
דורכאויס 1948, און אין 1949, האבן די ארמייען פון די לענדער ארויסגעטרעטן פון קארעע, די גרענעץ צווישן די סאוועטיש קאנטראלירטע צפון, און די דעמאקראטישע דרום, איז געווען לענג אויס די גארטל ליניע 38.
קארעע קריג אין 1950, האט אויסגעבראכן די קארעע קריג, קים איל סאנג האט געוואלט הערשן, אויף א פאראייניקטע קארעע, מיט א גוט אויסמושטירטע ארמיי, און אסאך וואפן פון רוסלאנד, און פון כינע.
סטאלין האט נישט געוואלט שטיצן א קריג אין ווייטן אזיע פון אנהייב, שפעטער האט ער איינגעגעבן, נאכן אנטוויקלען פון יאדערישע וואפן, און רוסלאנד איז געווארן א נוקלעארער גרויסמאכט.
איר צפון גרעניץ איז איינגעטיילט מערסטענס מיט כינע, כאטשיג א גוטע 11 מייל איז איינגעטיילט מיט רוסלאנד לענגאויס דעם טומאן טייך, און די ווייטער צפון-מזרח ווינקל פון דאס לאנד.
צו איר דרום זייט, טוט זיך דאס גרענעצן מיט דרום קארעע, מיט וואס עס איז אמאל געווען פאראייניקט אין א קארעעישער אימפעריע ביז דער טיילונג נאך דער צווייטער וועלט מלחמה.
די דעמאקראטישע מענטשנ'ס רעפובליק פון קארעע אדער מער פאפולער מיטן נאמען צפון קארעע, איז א מזרח אזיע לאנד פלאצירט אויפן צפון האלב פון דעם קארעעישן האלבאינזל.
ספעציעלע שטריכן אליגאטארן האבן זייער א שטארקע קערפער מיט הונדערטער שפיצן אין וועלכע יעדער פון זיי געפינט זיך א גרויסע ביין וועלכע באשיצט זיי פון אטאקעס.
זייער קערפער אויסשטעל איז ספעציעל דעזיינט צו קענען לעבן אין וואסער מיט שטאפער פאר זייערע אויערן, נאז, און מויל אז וואסער זאל נישט אריינפליסן אין זייערע קערפער.
זייערע לונגן זענען גאר קליין אבער דאך קענען זיי גיין אין וואסער אזוי לאנג וויבאלד זיי דארפן נישט קיין אקסיגן ווי מענטשן נאר סיי וואסערע לופט וועלכע האלט לענגער איז קערפער ווי אקסיגן.
אליגאטארן דרייען זיך נאר וואו עס איז פאראן פריש וואסער און דאס קען זיין סיי וועלכע גרייס אזערע, קאנאל, טייכן, און אמאל אפילו זומפן אדער גאר קליינע אנגעזאמלטע וואסערן.
אבער שכל האבן זיי ווייניג און פארשטייען נישט די חילוק פון איין זאך צו די צווייטע און דערפאר זענען זיי זייער סכנה'דיג ווען זיי זענען הונגעריג ווייל זיי וועלן עסן וואס קומט אונטער, זאל דאס זיין א גוט שטיקל פיש אדער א לעבעדיגער מענטש וואס דרייט זיך פונקט נעבן זיי.
זיי האבן נאטורליכע סענסארס אין זייערע קערפער וועלכע כאפט אויף יעדע ריר אין וואסער פיל בעסער ווי סיי וועלכע פיש און קענען זיך שטענדיג ראטעוון אין צייט ווען איינער לאקערט אויף זיי.
למשל, עס איז געווען א ייִנגל, וואָס האָט געטייט זײן ברודער אָנשטאָט צו עסן אָוונטברויט מיט איר (ער האָט געזאָגט, ’’איך מוז איצט גיין אויף דער לוויה פֿון אים’’).
למשל: ’’דו ביסט אַזוי אומערלעך ווי פיטער, ווען ער האָט זיך אָנגעטאָן ווי אַ חסידישער ייִד כדי מוזן נישט גיין צו אַרבעט.’’ דעמאָלט זעט דער קוקער אָט די קורצע סצענע: פיטער טראָגט די בגדים פֿון אַ חסיד און רעדט מיט ’’אַנדערע’’ חסידים (אָבער דאָך זיי וויסן, אַז ער איז נישט קיין חסיד, און אַ חסיד בריקט אים).
אויב דער מולד קומט אויס אין איינע פון די אויבערדערמאנטע טעג שטופט מען אפ ראש השנה צום קומענדיגן טאג, און אויב איז דער קומענדיגער טאג איז איינער פון אד"ו דאן שטופט מען אפ נאך א טאג.
די צאל פון טעג אין א יאר ווייסט מען דורכדעם וואס מען רעכנט אויס וועלכער טאג אין דער וואך וועט ראש השנה פון דעם לויפנדיגן יאר און פון דעם קומעדיגן יאר אויסקומען, לויט די חשבונות פון פריער קומט אויס אז די צאל פון טעג אין א יאר קען זיין איינע פון די זעקס: 353 פאר א געהעריגע יאר - דאס הייסט א פעלנדיג יאר 354 פאר א געהעריגע יאר - דאס הייסט א געהעריג יאר 355 פאר א געהעריגע יאר - דאס הייסט א פול יאר 383 פאר א שנה מעוברת - דאס הייסט א פעלנדיג יאר 384 פאר א שנה מעוברת - דאס הייסט א געהעריג יאר 385 פאר א שנה מעוברת - דאס הייסט א פול יאר
חודש דער מאנאט אדער חודש פון דעם אידישן לוח איז געבויעט אויף דעם וועג פון דער לבנה, און די רעכענונג איז אז די דורכשניטליכע צייט פון איין נייע לבנה ביז די צווייטע נייע לבנה איז 29 טעג מיט 12 שעה'ן מיט 793 טיילן צו א שטונדע אויב מען צעטיילט א שטונדע אין 1080 טיילן, וואס קומט אויס צו 44 מינוט און איין טייל, יעדע טייל איז 3 מיט א דריטל סעקונדעס.
ערשטנס, ראש השנה דארף זיין אין דעם טאג פונעם מולד (כאטש ווען די סנהדרין האבן געמאכט די חדשים לויט וואס מען האט געזען די לבנה איז ראש השנה אלעמאל אויסגעקומען נאך דעם טאג פונעם מולד).
ב-ט"ו-תקפ"ט, א מולד וואס קומט אויס מאנטאג נאך 9 אזייגער מיט 589 חלקים אין א געהעריג יאר וואס איז נאך א עיבור יאר, טוט מען נישט באשטימען ראש השנה אין יענעם טאג.