polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
דער שפיל ווערט געשפילט מיט פינף קליינע, פיר-עקיגע, קעסטלעך אין וועלכע מען ווארפט איינס אדער מער אין די לופטן און ביז עס קומט אראפ טוט מען א געוויסן שפיל מיט איינס אדער מער פון די וואס ליגן, און דערנאך כאפט מען די קעסטל פון דער לופט.
זיין סטיל איז גאר אייגנארטיג, באזירט אויף טיפע חסידישע ספרים ווי אויך כתבי אר"י און ספרי קבלה, מיט א געמיש פון א ברייטן אויסוואל פון פארשידענע ספרי חסידות.
גלייך נאך דער פטירה פונעם סטוטשינער רב, זענען טייל חסידים ארויס און געגרינדעט אן אייגענע קהילה, זיי האבן אויפגענומען רבי מאטל צוערשט אלס ראש החבורה און שפעטער, ווען די חבורה איז זיך צעוואקסן אלס א געהעריגע קהילה, איז ער געווארן רבי און מנהיג פון דער קהילה.
אויסער דער צענטראלע בית המדרש אין בארא פארק, האבן זיינע חסידים געעפנט שטיבלעך אין וויליאמסבורג, מאנסי, לעיקוואד, קרית יואל, און אויך אין ארץ ישראל אין ירושלים, בני ברק, בית שמש, חיפה, אשדוד, ביתר,
זעקס וואכן שפעטער אום שמיני עצרת איז זיין שוויגער אוועק, ווען עס איז געקומען צו הקפות איז ער אוועקגעגאנגען און האט פארוואנדעלט זיין שוויגער'ס הויז אין א בית המדרש און געטאנצט דארט די הקפות.
אויך האט ער א ביהמ"ד אין בארא פארק וואו זיין צווייטע זון הרב יואל זוסמאן דינט אלס רב, ער האט אויך א ביהמ"ד אין לעיקוואד ווי זיין נעפיא הרב אברהם שמואל ענגלענדער דינט אלס רב.
צו זיינע שלוש סעודות'ן קומט מען הערן פון דער גאנצער שטאט, און צו דעם איז ער א געוואלדיגער בעל מחדש ביי זיינע תורות קען מען איינקויפן אסאך ידיעות אויף זייער א ברייטן פארנעם.
ער האט היינט א ביהמ"ד און מקוה אין קרית יואל אויף טעטש קארט אין דער עצי תמרים געגנט, אין קרית יואל האט ער בערך 100 200 נאנטע מענטשן; דער ביהמ"ד הייסט אויך תולדות צבי.
ווען זיין פאטער איז אוועק האט ער איבערגענומען דעם טאטענ'ס בית המדרש צוזאמען מיט זיין ברודער רבי אביש הורוויץ, און זיי האבן זיך איינגעטיילט און צוזאמען געפירט טיש.
זיין שיטה איז באשטאנען אויפן זאמלען יעדע קלענסטע פאפיר און מעגליכע אינפארמאציע איינצלהייטן וועגן די פארברעכערס, עס צוזאמענברענגען און דאקומענטירן אין זיינע באהאלטענע אפיסעס אין וויען, און עס אריבערפירן צו די נויטיגע אינסטאנצן כדי צו פארזעצן די פראצעדור, און דערנאך שטעלן דעם מענטש צו יוסטיץ.
אין יאר 1945 איז ער באפרייט געווארן דורך די אמעריקאנער אין מאוטהאוזן לאגער אין עסטרייך, און ער האט אנגעהויבן צו ארבעטן פאר די אמעריקאנער מיליטער דורן זאמלען אינהאלט איבער מלחמה פארברעכערס.
אין 1947 האט ער געעפענט צוזאמען מיט אנדערע די "צענטער פאר אידן דאקומענטאציע" אין שטאט לינץ אין עסטרייך, אבער די גרופע האט זיך אויפגעלעזט ווען אמעריקא האט פארלוירן אינטערעסע אין פארזעצן די נאצי יוסטיץ סיסטעם.
לויט זיין ווערסיע איז ער געווען פארמישט אין אידענטיפיצירן דאס באהאלטעניש ארט פון אדאלף אייכמאן אין ארגענטינא אים צו ברענגען צו גערעכטיגקייט אין מדינת ישראל .
שמעון װיזנטאַל איז באוואוסט אלס דער "נאצי יעגער", ער האט אוועקגעגעבן זיין לעבן פארן זאמלען און דאקומענטירן אינפארמאציע פון די מלחמה פאברעכערס מיטן מאטיוו זיי צו ברענגען צו יוסטיץ.
מיט שרײַבמאַנס אַרײַנפֿיר־וואָרט ווערן אָפּגעדרוקט אינעם מאָסקווער זשורנאַל "סאָוועטיש היימלאַנד", 1981, זײַנע ערשטע דרײַ נאָוועלן.
אינעם זעלבן יאָר קומט ער אָן אויף די ערשטע יידישע ליטעראַרישע קורסן בײַם מאָסקווער ליטעראַטור־אינסטיטוט אויף גאָרקיס נאָמען, וואו ער האט שטודירט מיט לעוו בערינסקי, משה פּען און וועלוול טשערנין.
אין יאָר 1989 האָט באָריס סאַנדלער געגרינדעט בײַ דער מאָלדאַווישער נאַציאָנאַלער טעלעוויזיע די ערשטע אין ראַטן־פֿאַרבאַנד ייִדישע טעלעוויזיע־פּראָגראַם, "אויף דער ייִדישער גאַס" און געפֿירט זי אויף ייִדיש.
די היים און גאַס אין דער שטאָט בעלץ זײַנען געוואָרן דער שפּראַך־ און שטייגער־מקור פֿון אַ ייִדיש לעבן, וואָס סאַנדלער האָט אײַנגעזאַפּט אין זיך אין די קינדער־יאָרן און שפּעטער באַשריבן עס אין זײַנע פּראָזע־ווערק.
אין ישׂראל ווערט סאַנדלער אָנגעשלאָסן אינעם פֿאַראיין פֿון ייִדישע שרײַבערס און זשורנאַליסטן, וווּ ער איז אויסגעוויילט געוואָרן פֿאַרן וויצע־פֿאָרזיצער.
ער אַרבעט אינעם ירושלימער העברעישן אוניווערסיטעט, שאַפֿט און לאָזט אַרויס דעם קינדער־זשורנאַל "קינד־און־קייט", נעמט איבער די פֿאַרוואַלטונג פֿונעם "לייוויק־פֿאַרלאַג", וווּ נאָך אַן איבעררײַס הייבן אָן ווידער אַרויסצוגיין ביכער פֿון ייִדישע מחברים.
אין יאָר 1998 נעמט סאַנדלער אָן די פֿאַרבעטונג צו אַרבעטן אין דער עלטסטער ייִדישער צײַטונג "פֿאָרווערטס", ניו־יאָרק, וווּ אין גיכן ווערט ער דער הויפּט־רעדאַקטאָר.
אונטער זײַן השגחה פלעגט דערשײַנען יעדער וואָך אויך די ראַדיאָ־פּראָגראַם "די פֿאָרווערטס־שעה", און די חודשדיקע פּובליקאַציע פֿאַר סטודענטן "ווײַטער".
נאָך זײַענדיק אַ סטודענט פֿונעם קונסט־אינסטיטוט אין קעשענעוו, הייבט ער אָן אַרבעטן, ווי אַ פֿידלער, אינעם סימפֿאָנישן אָרקעסטער בײַ דער מאָלדאַווישער מלוכישער פֿילהאַרמאָניע.
מיט בערך 500 יאר צוריק איז א שפאנישער עקספלארער מיטן נאמען 'מעגאלין' געווען דער ערשטער וועלכער האט באוויזן ארומצוקרייזן די וועלט מיט א שיף גייענדיג מערב פון אייראפע און צוריק צו מזרח.
קו התאריך אדער אינטערנאציאנאלע דאטע ליניע איז אן אויסגעמאלענע ליניע אויף דער וועלט מאפע וועלכע טיילט אפ די וועלט צו קענען אויספארמירן א 24 שטונדן צייט זאנע.
שעלדאן סילווער איז דער געוועזענער פארזיצער אויף דער דריט־ צו צווייט־גרעסט מאכטפולסטער פאזיציע אינעם שטאַט פון ניו יארק, ער האט געדינט אלס ספיקער פון דער אסעמבלי הויז אין אלבאני.
דעם עלפטן פעברואר 1994 איז ער אויפגענומען געווארן אלס דער הונדערט און נייצנטן אסעמבלי ספיקער פון ניו יארק וואו ער האט געדינט איין און צוואנציג יאר – עלף טערמינען
הרה"צ ר' פנחס שלום האגער זצ"ל אב"ד ויזניץ אין בארא פארק, עלטסטער זון פון כ"ק אדמו"ר פון מויזשניץ וואס פירט שוין די וויזשניצער קהילה און מוסדות און בארא פארק.
הרה"צ ר' יחיאל וואגשאל שליט"א זון פון כ"ק אדמו"ר מלאנצוהט שליט"א, און רב פון ביהמ"ד תפארת משה בוויליאמסבורג שעל ידי תלמידי הגר"מ גרין שליט"א פון מאנסי.
הרה"צ ר' דוד שלמה שטיין ראש הכולל בית אברהם ד'ספינקא ע"ש דעם רבינ'ס פאטער הרה"ק ר' אברהם אביש אבד"ק קראלי הי"ד און דער זון פון כ"ק אדמו"ר ר' מרדכי שטיין מפאלטיטשאן שליט"א.
זיינע קינדער ער האט איבערגעלזאט פינף זין און זיבן טעכטער: רבי בעריש הורוויץ וואס האט איבערגענומען די ישיבה און דארטן געבויט זיין חסידות און פלעגט אויך ארויס געבען זיינע הייליגע ספרים על התורה מועדים, על הש"ס, הגדה ש"פ, זמירות לשבויו"ט.
און האט אויך ארויס געבען זיין פאטער׳ס ספר ״מלבוש צבי״ על התורה מועדים, דער דיין ר' אייזיק הורוויץ וואס האט זיך שפעטער געפענט אן אייגן חסידות "תולדות צבי".
טראץ דעם וואס זיין טאטע האט געליטן צרות פון די חסידים פון ר' יואל טייטלבוים אין קראלי צוליב די רבנות דארטן, איז ער זיך געגאנגען צום סאטמאר רבי זצוק"ל נאך די מלחמה און ניו יארק זיך מאכנדיג פארגעסן איבער די אלטע טינה.
דער סאטמארער רבי ז"ל פלעגט אום אליין רופן קראלער רב בימי נעוריו, און האט אום ארויסגעוויזן גרויס חביבות עד כדי כך ער פלעגט אפילו הייסן זיך גיין איבערשמועסן מיט אים זאגנדיג ער איז א קלוגער ערליכער איד, דאס אלס צוליב דעם וואס ער איז געווארן אויפגעצויגן אין ספינקא ביים זיידן ווי מ'האט קיין מחלוקת נישט געפירט.
זיין עבודה פון תשובה כסדר איז געווען א ציאונג קראפט, וואס האט זיך איבגעחזרט א יעדע וואך ביי שלוש סעודות אין די טונקל ווי ער האט איינגעריסן מיט יאמערליכע געוויינען און דער ריזן עולם זקנים עם נערים נשים ואנשים צוגלייך, פלעגן קומן צפארן מיט קארן, עס האט זיך געצויגן שעות נאכן זמן מוצש"ק, פון אלע געגענטער פון מעטראפליטן ניו יארק פלעגט זיך מיטרייסן מיט טרערן און זיך גוט אויסוויינען ביינאזאם הויך אויפן קול.
זיין רביסטעווע זיין ווינקעלע און וויליאמסבורג איז געווען א תל תלפיות ווי עס האבן זיך געקענט אדורך דרייען אין איין וואך הונדערטער אידן פון אלע שיכטן און קרייזן: חסידישע, ליטווישע, ספרדישע, אמעריקאנער, מאדערנע, און אלע זענען ארויס צופרידן און רואיג שפירנדיג א געהאלפענער, ער האט געהאט אזעלטענער קלארן פארשטאנד און סיי וועלכע הינזיכט מען האט איהם געפרעגט.
ער האט געוואוינט אין וויליאמסבורג און געפירט זיין רעביסטיווע פון זיין בית המדרש אויף קיעפ סטריט, וואס איז געווען א ווענד-פונקט פאר אידן פון אלע קרייזן חסידים, וואס זיי אלע האבן אין אים געטראפן א אויער וואס האט זיך צוגעהערט צו זייערע שאלות, צרות און פראבלעמען מיט הארץ און געפיל, און איז געווען פארעכענט אלץ א פועל ישועות.
היסטאריע געבוירן צו זיין פאטער רבי אברהם אביש הורוויץ הי"ד, וואס ער איז געווען רב אין קראלי און געווען אן איידעם ביים חקל יצחק, רבי יצחק אייזיק ווייס, דער זון פון ראש אדמו"רות ספינקא, ר' יוסף מאיר ווייס דער בעל אמרי יוסף.
די ישיבה סיסטעם די ישיבה איז צעטיילט אין חלקים, לויט די יארגאנג, די ערשטע יאר וואס מ'קומט אריין אין די ישיבה, וואס דעמאלטס איז מען בערך 17/18 יאר אלט, לערנט מען אין חלק א', דאס צוויייטע יאר לערענט מען אין חלק ב', די דריטע יאר לערענט מען אין חלק ג', אין פין דארטען אין וויטער איז אפציעל נישט דא קיין עלטערע חלקים, נאר מען בלייבט ביי די זעלבע מגידי שיעורים, אינטער די זעלבע מנהלים, אבער מיט דעם אלעם, הייסט א בחור וואס לערענט צום פערטען יאר אין ישיבה, א חלק ד' בחור, אין א בחור וואס לערענט צום פינפעטען יאר אין ישיבה, א חלק ה' בחור, וכו'.
זי האט זיך געעפנט מיט ארום 100 בחורים, אבער האט זיך זייער שנעל צעוואקסן, און איז היינט צוטאגס די גרעסטע חסידישע ישיבה איבער דער גאנצער וועלט, מיט אן ערך פון ארום 1000 בחורים.
סאטמארער ישיבה גדולה אין קווינס איז די צענטראלע ישיבה גדולה וואס שטייט אונטער דער פירערשאפט פון רבי זלמן לייב טייטלבוים, סאטמארער רבי, געפינט זיך אין קווינס, ניו יארק.
ער איז פארבליבן דארטן נאכען שטארבן פון זיין פאטער, וואס איז אהין געגאנגען וואוינען אויפן באפעל פון רבי אהרן רוקח פון בעלז, דער חזון איש מיט דער גערער רבי דער בית ישראל.
ער איז א תלמיד פון זיין טאטן רבי משה נתן נטע לעמבערגער בעל "עטרת משה", פון איין זייט פירט ער זיך אויף ווי א גערער חסיד, ער האט זיך אסאך געווייקט ביים גערער רבין דער בית ישראל, אבער ער נאשט און האט זיך געדרייט ביי אלע גדולי ישראל.
ער ווארפט זיך כסדר מיט פאקסן און גייט אנגעטאן צושאלכעט און צוריסן די פיאות און בארד פארקניפט מיט שטיוול אין די גרעסטע היצן און שטענדיג פארטיפט און פארדביקוט און מחשבה און רעדט שנעל.
עס פארשטייט זיך אז צו שלעפן א באן אנגעפילט מיט סחורה פאדערט זיך גאר א שטארקע מאטאר מינימום ווי עטליכע טויזנט אויטאס [די באן אליין אן קיין משא וועגט טויזנט מאל אזויפיל ווי אן אויטא].
ס'איז אבער נישט אזוי, א באן האט געווענליך א 12 צילינדער מאטאר מיט צווישן 3 און 4 טויזנט פערד קראפט וועלכע איז נישט מער ווי מאקסימום 15 מאל אזוי שטארק ווי א געווענליכן אויטא וואס האט בערך 200 פערד קראפט.
ביז ווען די באן איז דערשינען געווארן, האבן מענטשן זיך געוואנדערט דורך פערד מיט וועגינער, וואס דערפאר האט דער פארן געדויערט זייער לאנג מיט פיל סכנות אויף די וועגן, אדער האט מען זיך געוואנדערט מיט שיפן וואס האבן געפארן זייער שטאט דורך פארהאנגען.
אבער זינט די באן איז דערשינען געווארן האט דאס פארענדערט די וועלט אין גאר א סך ענינים, צ.ב.ש האט דאס צוגעברענגט צו די באדארפעניש צו פארן אויף דאטשע און פארברענגען אויף וואקאציע, און איבערהויפט האט דאס פארענדערט די האנדל אין ווירטשאפט.
די באנען וועלכע פארן אויף ווייטע ערטער ווערן געטריבן דורך א לאקאמאטיוו (א לאקאמאטיוו איז די טייל פון דער באן, געוויינלעך די פאדערשטע טייל, אין וואס דער מאטאר ליגט, און שלעפט אדער שטופט די איבריגע וואגאנען) און די וואס פארן אין שטאט ארבעט דורך עלעקטריק אדער מאגנעט.
א באן איז נישט צופיל אנדערש ווי אן אויטא נאר האט א גרעסערע מאטאר און נעמט קראפט דורך אנדערע וועגן און אנשטאט פארן אויף טראקטן פארט עס אויף שינעס וועלכע האלט איר גלייך.
נאך זיין פאטער׳ס פטירה איז ער אריבער וואוינען מיט זיין מוטער אין דעם בניין וואס איז היינט די שפת אמת ישיבה, און ער איז געבליבן וואוינען דארט זיין גאנץ לעבן אין א דירה פון דריי צימערן מיט אלטע ברוקשטיינער און מעבל.
ביאגראפיע פינחס מנחם איז געבוירן צו זיין פאטער, הר"ר אברהם מרדכי אלטער, דער גערער רבי, און זיין מוטער, פייגא מינטשע אין פֿאלעניץ, פוילן, כ"א תמוז תרפ"ו.
עלעקטריע איז א גרופע פיזישע ערשיינונגען פארבונדן מיט דעם אנוועזנהייט און באוועגונג פון מאטעריע וואס האט א אייגנשאפט פון עלעקטרישע לאדונג, וואס פיצקילע באשטאנדטיילן ווי עלעקטראנען און פראטאנען פליסן און שאפן א קראפט וואס ציט און שטופט צווישן זיך.
עלעקטרישע לאדונג עלעקטרישע לאדונג איז א פיזישע אייגנשאפט פון מאטעריע, וואס איז גורם אן עלעקטראמאגנעטישע אינטעראקציע מיט אנדערע לאדונגען אדער מיט אן עלעקטרישן פעלד.
אין 1858 למספרם האט די בריטישע אימפעריע איבערגענומען די פירערשאפט אין אינדיע מיט געוואלד אלץ נאך א רינגל אין די מאדערענע פיודעליזם באקאנט אלץ קאלאניאליזם, ענגלאנד האט זיך אריינגעריקט אין שוואכע לענדער און זיי באראבעוועט די נאטורליכע אוצרות און פארשקלאפט די לאקאלע באפעלקערונג און געלייגט אויף זיי ביטערע שטייערן, אפגערעדט פון דעם אז די לאקאלס האבן נישט געהאט דאס מינדעסטע רעכט זיך אליינס צו גאווערנערן.
פיר וועלט רעליגיעס—הינדואיזם, בודהיזם, דזשייניזם און סיקהיזם—שטאמען פון דאנעט; יידישקייט, זאראאסטריזם, קריסטנטום און איסלאם זענען אהער געקומען אין די לעצטע צוויי טויזנט יאר.
זי איז דאס זיבעטע גרעסטע לאנד אין דער וועלט לויט שטח, און זי האט די צווייטע גרעסטע באפעלקערונג, ציילנדיג מער ווי א ביליאן מענטשן וואס רעדן איבער הונדערט פארשידענע שפּראכן.
איר אפיציעלע שפראך איז ענגליש, ווייל עס ווערן גערעדט ארום פיר הונדערט שפראכן אין אינדיע, האט מען אדאפטירט ענגליש, אלס די אפציעלע שפראך, וואס ווערט גערעדט אין פארלאמענט, היינט רעדן עס רוב מענטשן ווי א צווייטע אקצענט.
אינדיע גרענעצט פאקיסטאן צו מערב, כינע, נעפאל און בהוטאן צו צפון־מזרח, מיאנמאר און באנגלאדעש צו מזרח, און דער בוכטע פון בענגאל צו דרום־מזרח, דעם אינדישן אקעאן צו דרום און דעם אראבישן ים צו דרום־מערב.
אין 300 פאר דער ציווילער רעכענונג האט דער מאורישער קייסער אשאקא אויפגעשטעלט אן אימפעריע וואס האט געהערשט איבער כמעט דעם גאנצן שטח פון היינטיקער אינדיע, און האט פארשפרייט בודהיזם איבער דער אימפעריע.
עטימאלאגיע דער נאמען אינדיע איז גענומען פון אינדוס, וואס שטאמט פונעם אלטן פערסישן ווארט הינדוש, א ווארט וואס נעמט זיך פונעם סאנסקריט ווארט סינדהו.
די גיבט מען צייט ביז יום כיפור צו פארמערן די גוטע אקטן דורך פראקטיצירן וואס מער פון זיי און זיך דערווייטערן פון נישט גוטע אקטן, און דורך "תשובה" וואס ווערט געמאכט לויט די פארשריפטן פון די תורה און חז"ל מעקט מען אויס די נישט גוטע אקטן ווי זיי וואלטן קיינמאל עקזיסטירט.
אין צוגאב, גלויבן רעליגיעזע אידן, אז אין די צען טאג פון ראש השנה ביז יום כיפור איז נאך מעגליך צו ענדערן דעם באשטימטן פסק דין פון שלעכטס צו גוטס דורך דריי זאכן: תשובה, תפילה און צדקה, דעריבער ווערן די טעג אנגערופן "די צען תשובה טעג".
אין די טעג וואס ווערן אנגערופן "עשרת ימי תשובה" טוען רעליגיעזע אידן אפרעכטן "תשובה" אין גרעסערע מענגן ווי אין איינפאכע טעג, באזירט צו דער גלויבונג אז אין די טעג גאט טוט משפט'ן יעדן באשעפעניש, און באשטימט א אינדיווידואלער פסק דין וואס ווערט געזיגלט יום כיפור.
וויבאלד דער מענטש ווייסט דאך נישט צו וועלכער גרופע ער באלאנגט, כדי ער זאל חלילה נישט פארשריבן ווערן אין דעם "בוך פון פארשטארבענע" (אין פאל ער איז א בינוני און האט נישט מצליח געווען צו ברענגן זיינע רעכטפארטיגע אקטן צו איבערוועגן די שולדען) טוען די גלויביגע אידן פארמערן מיט "תשובה" צו אפמעקן וואס מער פון די בייזוויליגע אקטן.
עשרת ימי תשובה - , אזוי ווערן גערופען די ערשטע צען טאג פון יאהר אין די אידישע קאלענדער, וואס הויבן זיך אן מיט די יום טוב ראש השנה און ווערן פארענדיקט מיט יום כיפור.
צוואה פון ר' משה טייטלבוים ז"ל, קרוינט זון ר' זלמן לייב טייטלבוים פאר נייער סאטמאר רבי, אהרונים קרוינען אבער עלטסטן זון ר' אהרן טייטלבוים אלס סאטמאר רבי, זאגענדיג אז דער צוואה איז אונטער געשריבן געווארן טיעף אינטערן קרענק פון אלטסהיימערס דורך די השפעה פון ר' משה גבאי נייער סאטמאר רבי אין מאנסי, ר' חיים יושע הלאבערשטאם, גאליציאנער באבובער רביס אייניקל.
וויליאמסבורג: ראיאט פאליציי וואס זענען צוגעגרייט פארן סאטמאר רבין'ס לווי' צושפרייטן ראיאטן פון ארטיסטן קעגן זייער לענדלארד אליעזר קעסטנבוים מיט מאיר הירש וואס ווארפן זיי ארויס פון זייערע וואסער פראנט דירות כדי דאס איבערבויען אין לוקסוסדיגער ריעל עסטעיט דעוועלפמענט.
צבי זוהר איבער די גרויסע ענין, אז בחורים זאלן האבן אפגעזינדערט פילגשים און סעקס, כדי נישט דורכפאלן מיט הוצאת זרע לבטלה, וועקט אויף שטורמישע פאלעמיק צווישן תלמידי חכמים און מחנכים.
ר' משה שטערנבוך מיט ר' אברהם יצחק אולמאן, באזוכן פאטער וואס האט געהארגעט זיין בעיבי און פאדערן מען זאל אים באפרייען פון טורמע, אבער בעטן מען זאל נישט פראטעסטירן.
פראפעסער הירשע דוד כ"ץ איבערן יידיש: וויאזוי יידיש שפראך איז אפגעהיטן געווארן דורך א גרויסער צינוי, היינט צוטאגס צו ווערן פארהייליגט אלס א סאטמאר שפראך?
עטימאלאגיע דאס ווארט "ערד" אין יידיש איז ענלעך צו די ווערטער וואס מען ניצט אין אלע גערמאנישע שפראכן: ווי האלענדיש , דייטשיש , און שוועדיש, נארוועגיש און דעניש .
ער האָט פֿון 1972 געלערנט ייִדיש אין קאָלומביע־אוניװערסיטעט אין ניו־יאָרק און, פֿון 1981 ביז ער איז אַרױס אױף פּענסיע אין די סוף 80ער יאָרן, איז ער דאָרט געװען דער עלטערער לעקטאָר אין ייִדיש־לימודים.
ער האָט געלערנט שפּראַך אין דער אוריאל װײַנרײַך־פּראָגראַם אין ייִדישער שפּראַך, ליטעראַטור און קולטור בײַם ייִדישן װיסנשאַפֿטלעכן אינסטיטוט — ייִװאָ און קאָלומביע־אוניװערסיטעט פֿון איר אָנהײב אין 1968 ביז 2002.
ער איז געװען דער לערער פֿון אַ סך אָנגעזעענע װיסנשאַפֿטלערס און פּראָפֿעסאָרן פֿון דער ייִדישער שפּראַך, ליטעראַטור און געשיכטע איבער דער גאָרער װעלט.
כּמעט יעדער באַקאַנטער ייִדיש־לערער אָדער ־געלערנטער אין צפֿון־אַמעריקע אין די לעצטע פֿערציק יאָר, און אַ סך פֿון אַנדערע קאָנטינענטן אױך, האָבן זיך געלערנט בײַ מרדכי שעכטערן.
מרדכי שעכטער איז געקומען קײן אַמעריקע אין 1951 אָבער ער האָט געאַרבעט פֿאַרן ייִװאָ נאָך זינט 1947, צו ערשט װי אַ זאַמלער פֿאַר דעם ייִװאָ־אַרכיװ אין די פּליטים־לאַגערן אין עסטרײַך, דערנאָך אין ניו־יאָרק װי אַ ביבליאָגראַף און קאָרעקטאָר ; צום סוף, פֿון 1971 ביז 1986, װי דער רעדאַקטאָר פֿון דער צײַטשריפֿט ייִדישע שפּראַך, אַ זשורנאַל אַרױסגעגעבן פֿון ייִװאָ איבערגעגעבן כּלל־ייִדיש — אַרױסרעד, גראַמאַטיק, װאָקאַבולאַר אאַז"ו.
ד"ר שעכטער האָט באַקומען די איציק מאַנגער־פּרעמיע, די סאַמע חשובֿסטע ליטעראַרישע פּרעמיע אין דער װעלט פֿון ייִדיש, אין 1994; די חײם זשיטלאָװסקי־פּרעמיע אין 1984; און די עושר שטשוטשינסקי־פּרעמיע פֿון דעם אַלװעלטלעכן ייִדישן קולטור־קאָנגרעס אין 1986.
ער איז דער פֿאַרלײגער פֿון דער ייִדיש־ליגע און האָט געדינט װי איר אױספֿיר־סעקרעטאַר פֿון איר סאַמע אָנהײב אין 1979 ביז 2004; אין 1964 — אין אײנעם מיט עטלעכע תּלמידים זײַנע — האָט ער פֿאַרלײגט ,יוגנטרוף — ייִדישע יוגנט פֿאַר ייִדיש" און איז געװען זײַן אָפֿיציעלער בעל־יועץ ביז 1974.
ער איז געװען דער הױפּט־אינטערװיויִרער און מיטרעדאַקטאָר פֿון דעם ייִדישן שפּראַך־ און קולטור־אַטלאַס פֿון 1961 ביז 1970, װי אױך מיטרעדאַקטאָר פֿון דעם גרױסן װערטערבוך פֿון דער ייִדישער שפּראַך אין די 1980ער.
א גיטער ביישפיל איז דער ענין פון עסן שבת'דיגע געקעכטץ אין ליל ששי, אנגעהויבן האט זיך דאס דורך די ערליכע מתמידים וועלכע שטרענגן זיך אן אויף צו בלייבן ליל ששי און לערנען נאכאנאנד, האט מען זיי צוגעשטעלט זיי זאלן טועם זיין פון די פריש געקאכטע שבת'דיגע מאכלים כדי אנצושעפן כוחות פאר די פילע שעות פון פלייסיג לערנען.
זענען געקומען אויך די וואס האלטן נישט ביים לערנען נאר האבען אויך געוואלט הנאה האבען פון דעם תענוג, אזוי ארום האבן די סארט אידן אנטייל גענומען אינעם חלק האכילה, אן מקיים צו זיין אויך דער חלק היגיעה אין לערנען.
ליל ששי אידן ליל ששי אידן זענען אידן וואס זייער שייכות צו אידישקייט גייט האנט אין האנט מיט די פולע תענוגים אדער באקוועמליכקייטן פון וואס עס פארדינען די וואס פירן זיך אויף אידיש, אין אנדערע ווערטער, זיי זענען מער אריין געטאן אין דעם גשמיות'דיגן חלק פונעם אידישען לעבן ווי אין דעם חלק הרוחניות.
דרייען מיטן פינגער דרייען מיטן פינגער איז אזא אויסשפראך וואס מען זאגט אויף איינעם וואס דרייט צופיל דעם קאָףּ, געווענליך ווייל ער האט נישט עפעס בעסער צוזאגן.
עס איז דא וואס זאגן איז דאס צוליב דעם וואס זיי זענען אייניקלעך פון חם בן נח, נאכדעם וואס חם האט געשענדעט זיין טאטע נח ווען נח האט זיך אנגעטרונקען, האט אים נח געשאלטן אז זיינע אייניקלעך זיינע זאלן זיין קנעכט.
אבער ר' יעקב לייזער דער רבי פון פשעווארסק האט נאכגעזאגט פין זיינע רבי'ס, אז די זאך איז א טעות, און נאר כנען בן חם איז געשאלטן געווארן נישט די אנדערע דריי קינדער כוש, מצרים, און פוט; אזוי ווי עס שטייט אין דער תורה
רוב מענטשן אין די וועלט זענען שווארצע, און לויט סייענטיסטן זענען אלע ווייסע אמאל געווען שווארץ, ווייל די גאנצע ספישיס קומט פון אפריקע, נאר די קלימאט אין אייראפע האט זיי קאליע געמאכט.
ביז פאר 140 יאר צוריק זענען זיי געווען קנעכט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע, זיי האבן ערשט באקומען פולע רעכט אין די פאראייניקטע שטאטן פון אמעריקע אין זעכציגער יארן.
די מצוה די מצוה ווערט ערשט דערמאנט אין דער תורה אין פרשת לך לך ווי השי"ת זאגט פאר אברהם אבינו ע"ה אז ער זאל זיך און אלע זכרים פון זיין הויזגעזינד מל זיין.
עס ווערט נאכאמאל דערמאנט שפעטער אין די תורה עטליכע מאל, בעיקר אין פרשת תזריע, ווי עס שטייט אז מען זאל מל זיין א יעדעס זכר צו אכט טאג נאכן געבוירן ווערן.
עס איז אינטערעסאנט אנצומערקן אז די גמרא אין מסכת נדה זאגט אז פארדעם איז עס צו אכט טאג און נישט פריער, ווייל א פרוי איז טמא טומאת לידה פאר א זכר ביז זיבן טעג נאך דער לידה, און עס איז נישט שיין אז אלע זאלן זיין בשמחה ביי די סעודה און די עלטערן זאלן זיין טרויערדיג ווייל זיי קענען נאך נישט האבן קיין שייכות איינער מיטן צווייטן.
וויבאלד אליהו הנביא קומט צו יעדן ברית, גרייט מען אהן אַ שיין בענקל און מען רופט דאס כסא של אליהו, מען לייגט דאס קינד אויפ'ן כסא של אליהו פאר'ן ברית.
ווייל אויב איך וואַרף מיינע דעות פאַרן המון קען דאָס נישט ווערן ערגער נאָר בעסער, ווייל איך איינער אַליינס בין מער איינזייטיג און אומוויסענד ווי דער רוב פון הונדערטע מענטשען ביינאַזאַם וואָס רעדן זיך דורך.
דער איינציגסטער און הויפט מעלה וואס וויקיפעדיע האט איז אז זי איז פריי, אויב איז דא דיקטאטורשאפט איז דאס אן אנציקליפידיע, און אויב מ'באמערקט דיקטאטורשאפט פון א באנוצער אדער דירעקטאר, דארף מען קענען ענגליש און באריכטען די פארברעך צו העכערע אנפירערס אין וויקיפעדיע, זיי וועלן יענעם אומשעדליך מאכן, און העלפן בויען און אטראקטן נאך שרייבער און ליינער וואס וועלן איינזעהן אז סאיז זייערס א זאך און זיי זענען פולע און גלייכע שותפים צו דעם פראיעקט און זייער מיה, פלאג, הארוואניע און צייט גייט נישט לטמיון.
גרינדער און פירער פון וויקיפעדיע דער גרינדער און פרעזידענט איז איינער אין סאן פראנסיסקא זשימי וועילס, דאס איז קודם צושטאנד געקומען דורך א פירמע וואס איז געווען אן ענציקלאפידיע, אבער נאכן איינזעהן אז דער אידיאל איז א פאטענציאל פון אומגעהוירע הצלחה, האבן זיי דאס געמוזט אויפגעבן און מאכן פאר א נחלת הכלל א רשות הרבים וואס יעדער איינער איז אייניג בעל הבית, און עס געהערט נישט פאר קיינעם.
דערווייל שאפן זיי די פארלאנגטע פאר הונדערט טויזנט דאלער פון נדבות, זייענדיג באוואוסטזוניג אז דער רגע וואס זיי וועלן פארוואנדלען "וויקיפידיע" פאר א ביזנעס נוסח גוגל, וועלן די מיליאנען באנוצער פארלאנגען זייער אייניגער טייל און וועלן נישט ווייטער ארבעטן בשעת איינער פארדינט פון זייער שווערע ארבעט.
דאס טוט גלייכצייטיג פארענטפערן פארוואס וויקיפעדיע פארמאגט אזויפיל באנוצער, ווייל דער אינפארמאציע ביישטייער ווייסט אז קיינער ווערט נישט רייך אויף זיין חשבון.
זייער פאפולער די גרעסטע אינטערנעט זוך מאשין גוגל לייגט רוב מאל די רעזולטאטן פון ווערטער קודם די וויקיפעדיע ארטיקלען פון דעם ווארט, ווייל דער וועג וואיזוי גוגל ארבעט, זיי לינקן לויט דעם סדר פון בלאט ראנג ווער ס'האט די מערסטע לינקען צו אים איז אויבן אן.
אויב איינער האלט אז דער אנדערער האט געשריבן צו עקסטרעמיסטיש בעסערט מען דאס אויס, און דער אנדערע קען נאכדעם צוריקומען און צוריק פארבעסערן לויט זיין שכל, קיינער קען נישט זאגן אז יענער איז עקסטרעם, - און מעקן אן קיין ספעציפישער הסבר ווי און וואס ער איז נישט גערעכט, אין רעדן בלאט פון ארטיקל אדער באנוצער.
פרייהייט איז דער גרונט און סטרוקטור דער יסוד פון וויקיפעדיע, איז אז עס איז א פרייע פלאץ, קיינער קען נישט מעקן אן אנדערן אן קיין צופרידענשטעלנדער אויפקלער און הסבר, און דאס וואס איינער איז א דירעקטאר, אנטוויקילער אדער העכער, מיינט נאר צו האלטן די סיסטעם טעכניש אין סדר, און נישט אז זיין מיינוג האט מער האפט און ווערט לגבי די טעמעס.
דאס באזארגט אבער נישט די מיליאנען וואלונטירן וואס שרייבן אין דער וויקיפעדיע ווייל דער רגע וואס "זשימי" מאכט דאס פאר א ביזנעס קען מען געבן א קאפי די גאנצע דאטעבאזע צו אן אנדערער דאמעין, ווייל איידערן שרייבן ערקלערט מען אז די אינפארמאציע איז מופקר פאר יעדן און קיינער קען נישט פֿאדערן בעלות אויף גארנישט פון וויקיפעדיע.
עס ‫קומט אין אָפֿענעם פֿרײַען פֿאָרמאַט, געבױט אױף אַ ספּעציעלער פּראָגראַם מיטן נאָמען וויקי , װאָס מאַכט די ענציקלאָפּעדיע װי אַ רשות הרבים װאָס יעדער אײנער קען זיך באַטײליגן, ענדערן, רעדאַקטירן, רעאַגירן, מעקן, און אַלײנס אָפּשרײַבן כל מיני אַרטיקלען.
אויך איז דאס ציענד, ווייל עס געט יעדן א געלגענהייט צו זיין א שפילער אין די אינפארמאציע אנדערשט ווי א נארמאלע ענציקלאפידיע וואס איז נאר א איין וועג קאמיוניקאציע פון ליינען, איז דאס די געלעגנהייט פארן ליינער צו אויסבעסערן און מעקן און עדיטן וואס ער האלט אז עס איז נישט גוט אדער קען זיין בעסער.
אום 12טן יולי 2007 זענען געווען אין דער ענציקלאפעדיע 7.83 מיליאן ארטיקלען אין אלע שפראכן געשאפֿן דורך 8.04 מיליאן באניצערס כולל בערך צוויי מיליאן ארטיקלען אין ענגליש.
זייענדיג א מאדערן געבוירענער און אויפגעוואקסענער פארשטייט ער פונקטליך צום המון עם, ער האט אנגעהויבן זיין ארבייט פון הרבצת התורה אין עזרא עקעדמי א רוסישע קירוב סקול אין קווינס.
אבער זיין נאמען אלס ווארים און פייערדיג הארץ האט געשלאגן ווארצלן איבעראל און ווען אפאר עשירים האבן געבויט אן עקסקלויסווער קהילה אין וואודמיר האבן זיי אים פארבעטן צו ווערן רב ער איז פארבליבן וואונען אין פאר ראקוועי פאר די חינוך פון זיינע קינדער ביז עס איז אים געלונגען צו פארפרומען דעם גאנצן געגענט, ער האט געבויט א מענער מקוה און אין זיין שול טאר מען נישט רעדן ביים דאווענען, און א געוויינליכער דאווענען נעמעט ווי כל נדרי מען שרייט און מען בעט.
ער לערנט פאר פערל ווערטער און דברי חיזוק פון הרב קוק ביז תניא און פון סאטמאר רב ביז ר' יוסף גרינוואלד אלס פון אינעווייניג, נישט חלילה צו פארדרייען זייערע ווערטער.
ר' משה וויינבערגער גייט א שטריימל און פירט זיך ווי א רבי מיט א קאלירט בעקיטשע פירענדיג טיש פאר זיין עולם אין אש קודש אויפן פלאם פייערדיגן דרך אין עבודת ה' ווי דער הייליגער פיאצעסענא רב וואס איז אומגעקומען על קידוש ה' אין ווארשא געטא.
זיין קהילה איז דער רייכסטער שול אין די פייוו טאונס אין פילע רבנים און משולחים מיט רעביס קומען דארטן האלטן דרשות און פירן טישן, ווייל ר' משה וויינבערגער האלט אז בלויז דער דרך החסידות קען אנהאלטן די אידישקייט אין דעם דור.