polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
הקדמה: יעצט גייט דער בעל ההגדה אויפווייזען אז דער חיוב פו סיפור יציאת מצרים פסח ביינאכט איז מן התורה, פון דער פסוק והגדת לבנך ביום ההוא לאמר, וואס פון דארט זעהן מיר אז דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים איז נישט נאר אויב דער קינד פרעגט, נאר סתם דערציילען איז אויך א חיוב.
וויבאלד מען גייט דאך יעצט אנהייבן צו דרש'ענען דרשות פון די הייליגע תורה, ווילען מיר צום ערשט געבן א שבח והודאה צום אייבערשטען וואס איז דער "נותן התורה", און מיט דעם כוונה זאגן מיר:
זעהן מיר פון זיין שאלה אז ער ווייסט נישט קלאהר ווי אזוי צו פרעגן, און ער פרעגט נאר א כלליות'דיגע שאלה, זאלסטו איהם ענטפערען וואס עס שטייט ווייטער אין פסוק וְאָמַרְתָּ אֵלָיו: זאלסטו זאגן צו איהם בְּחֹזֶק יָד הוֹצִיאָנוּ יְיָ מִמִּצְרַיִם מִבֵּית עֲבָדִים: מי א שטארקע האנט האט דער אייבערשטער אונז ארויסגענומען פון מצרים, פון די הויז פון קנעכטשאפט.
גָּדוֹל עָצוּם, גדול מיינט אסאך מענטשען, און עצום מיינט שטארק, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות: וּבְנֵי יִשְׂרָאֵל, פָּרוּ וַיִּשְׁרְצוּ, וַיִּרְבּוּ און די יודן האבן זיך זייער געמערט, וויבאלד דער פסוק שטייט דריי לשונות "פרו וישרצו וירבו" מיינט דאס זייער אסאך געמערט, און חוץ דעם איז אויך געווען: וַיַּעַצְמוּ, זיי האבן זיך געשטארקט מיט כח.
וויבאלד עס שטייט נאך א מאל אין פסוק "שם", עס שטייט דאך שוין פריער "ויגר שם", וואלט דאך געקענט שטיין ויהי לגוי" מְלַמֵּד לערנט מען פון דעם ארויס פון דעם ווארט "שם" שֶׁהָיוּ יִשְׂרָאֵל מְצֻיָּנִים שָׁם: מען האט געקענט דערקענען ווער עס איז א יוד, דאס מיינט אז מיר האבן זיך נישט אויסגעמישט מיט די גוים, כאטש מיר זענען דארט געווען אזא לאנגע תקופה, און דאס לערנט מען ארויס פון דעם ווארט "שם" דאס הייסט אז יעדער האט געקענט אנווייזען "שם" דארט גייט א יוד.
עבדים היינו עֲבָדִים הָיִינוּ קנעכט זענען מיר געווען לְפַרְעֹה צו פרעה וואס איז געווען א מלך קשה בְּמִצְרָיִם אין מצרים וואס איז געווען א מדינה קשה.
און נאכדעם איז געווען: וַיּוֹצִיאֵנוּ יְיָ אֱלֹהֵינוּ מִשָּׁם דער אייבערשטער האט און ארויס גענומען פון דארט, בְּיָד חֲזָקָה מיט א שטארקע האנט וּבִזְרוֹעַ נְטוּיָה, און מיט א אויסגעשטרעקטע ארעם.
זאלסטו טוהן פארשידענע פעולות וואס זאל גורם זיין אז ער זאל פרעגן שֶׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין פסוק וְהִגַּדְתָּ לְבִנְךָ, בַּיּוֹם הַהוּא "והגדת" מיינט דערציילען אפילו ער פרעגט נישט, און דורך דעם דערציילונג וועט ער שוין פרעגן און נאכדעם וועט זיין לֵאמֹר וועסטו איהם קענען ענטפערען אז בַּעֲבוּר זֶה עָשָׂה יְיָ לִי, בְּצֵאתִי מִמִּצְרָיִם:
ר' אלעזר בן עזריה וועט האלען אזוי ווי ר' יוחנן אז די גאולת מצרים איז אויך געווען ביינאכט, נאר דער עיקר גאולה איז געווען בייטאג, און ער האלט וועגן דעם אז אויך ביינאכט איז דער חיוב פון דערמאנען יעדן טאג יציאת מצרים ביי די פרשה פון ציצית.
הקדמה: כאטש אין די פריערדיגע פסוקים שטייען דאך שוין דעם גאנצען פאסירונג וואס איז געווען ביז מען האט גענידערט קיין מצרים, דאך פעלט דער עיקר און דאס איז די "ברית בין הבתרים" און דער הבטחה אז "וגם את הגוי אשר יעבודו דן אנכי", דערפאר ברינגט דאס דער בעל ההגדה דא.
וויבאלד ער גייט יעצט רעדן וועגן דעם הבטחה וואס דער אייבערשטער האט צוגעזאגט און נאכדעם מקיים געווען הייבט דער בעל ההגדה אהן קודם מיט א שבח צום אייבערשטען און דערפאר זאגען מיר:
מיט ווייניג מענטשען האט מען גענידערט קיין מצרים, כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר אזוי ווי מיר טרעפען אין אן אנדערען פסוק באריכות: בְּשִׁבְעִים נֶפֶשׁ, יָרְדוּ אֲבֹתֶיךָ מִצְרָיְמָה.
מיט זיבעציג נפשות האבן אונזערע עלטערען גענידערט קיין מצרים, וְעַתָּה, שָׂמְךָ יְיָ אֱלֹהֶיךָ, כְּכוֹכְבֵי הַשָּׁמַיִם לָרֹב.
דאס מיינט אז די יודן האבן געהאט זייער אסאך קינדער אויף איין מאל כְּמָה שֶּׁנֶּאֱמַר: אזוי ווי עס שטייט אין אן אנדערען פסוק מער באריכות רְבָבָה כְּצֶמַח הַשָּׂדֶה נְתַתִּיךְ, צענדליגע טויזענטער אזוי ווי דער וואקסונג פון פעלד האב איך געמאכט די יודן וַתִּרְבִּי, וַתִּגְדְּלִי, וַתָּבֹאִי בַּעֲדִי עֲדָיִים און זיי האבן זיך געמערט מיט גרויסקייט און הויכקייט.
הקדמה: די אלע קשיות וואס מיר האבן געפרעגט אז מיר טרעפען די נאכט סתירות, וועלען ווערען באלד פארענפערט מיט די ערשטע פאהר ווערטער פון עבדים היינו, קודם זענען מיר געווען קנעכט אין מצרים און דערפאר טוען מיר זאכן וואס ווייזען עבדות, אבער נאכדעם האט דער אייבעשטער אונז ארויס גענועמן פון מצרים מיט גרויסע ניסים און נישט בדרך הטבע וועגן דעם טוען מיר זאכן וואס ווייזען אויף חירות:
די תורה רעדט צו פיר סארט קינדער ווייל עס איז דא פיר פסוקים און יעדער פסוק דריקט זיך אויס אויף אן אנדערע סארט מצב פון דעם קינד און די פיר סארט קינדער זענען: אֶחָד חָכָם, וְאֶחָד רָשָׁע, וְאֶחָד תָּם, וְאֶחָד שֶׁאֵינוֹ יוֹדֵעַ לִשְׁאוֹל:
דארף מען דאך שוין נישט פרעגען "מה הוא אומר?" וועלכע פסוק איז פון דעם שאינו יודע לשאול, ווייל עס איז דאך נאר געבליבן איין פסוק, דערפאר הייבט יעצט אהן דער בעל הגדה מיט א אנדערע נוסח און ער זאגט:
הקדמה: מיר האבן שוין דערמאנט אז דער בעל ההגדה האט אויסגעוועלט עטליכע פסוקים פון פרשת ביכורים און פון די פסוקים דרשנ'ט מען יעדער ווארט עטליכע דרשות ביז פון די אלע ווערטער וועלען קלאר ווערען די גאנצע סיפור פון יציאת מצרים און מיט דעם כוונה הייבען מיר אהן צו דרש'ענען:
הקדמה: יעצט גייט דער בעל הגדה אנהייבען צו רעדן פון דער חיוב פון סיפור יציאת מצרים אויך אויף אונז, ווייל א מענטש וואלט דאך געקענט פרעגן "וואס איז אונז א חילוק צו אונזערע עלטערן זענען געווארען אויסגעלייזט, מיר זענען דאך אבער נאך אלץ אין גלות?" אויף דעם ענטפערט דער בעל הגדה:
וַיֵּרֶד מִצְרַיְמָה, דאס אז מען האט גענידערט קיין מצרים דאס איז געווען אָנוּס עַל פִּי הַדִּבּוּר געצווינגען דורך די רייד פונ'ם אייבערשטען, (דאס איז נישט קיין דרש, נאר דער בעל ההגדה האט געזאגט ווי אזוי עס איז צוגעגאנגען)
הקדמה: וויבאלד מען האט שוין דערמאנט דער תנא "ר' אלעזר בן עזריה" האט דער בעל ההגדה שוין אראפגעברענגט זיין שיטה וואס ער האלט וועגן דעם חיוב פון דערמאנען יציאת מצרים יעדן טאג ביי די פרשה פון ציצית.
הקדמה: אזוי ווי מען האט שוין מברר געווען דעם חוב פון סיפור יציאת מצרים מן התורה, גייט יעצט דער בעל ההגדה מברר זיין דעם זמן פון סיפור יציאת מצרים מן התורה:
דעמאלטס ווען מען האט ארעסטירט דעם ריזשינער האט מען אויך ארעסטירט רבי מיכל'ע, דער ריזשינער איז שפעטער באפרייט געווארן צייטווייליג, און האט געמוזט אנטלויפן פון רוסלאנד.
איינמאל ווען רבי מיכל'ע איז געווען ביים ריזשענער אין סאדיגורא אויף שבת, האט פרייטאג צו נאכטס אינמיטן דער סעודה דער ריזשינער אים אריינגערוימט אין אויער, "ווען איך וועל ארויפקומען אויף יענער וועלט, וועל איך מיך מתדיין זיין מיט מיינע עלטערען פארוואס זיי האבן אראפגעברענגט אזא הייליגע נשמה ווי איך, אין אזא דור השפל".
רבי מיכל'ע איז געבוירן אין יאר ה'תקמ"ה, צו זיין פאטער הרב צבי מנחם פון האניפאלי, באקאנט אלס רבי הערש מענדל, א זון פון הרב משולם זוסיא פון האניפאלי, באקאנט אלס דער רבי ר' זושא.
אין יאר ה'תקע"ד נאך דער פטירה פון זיין פאטער רבי הערש מענדל, איז רבי מיכל'ע אין עלטער פון דרייסיג יאר, אויפגענימען געווארן אלס רב אין דינאוויץ, פאדאליע, אין דער רוסלענדישער אימפעריע אויף זיין פאטער'ס ארט, און ווייטער אנגעפירט מיט זיין רבי'סטיווע.
א סיסטעם צו לעזן דעם פראבלעם איז ערשינען אין די 80'גער יארן וועלכע איז אן אלארם סיסטעם צו וועלכע אלע פראדוקטן אויף פארשטעלונג זענען באהאפטן מיט א ווייער און אויב די ווייער ווערט איבערגעריסן וועט דער אלארם אנהייבן קלינגן.
טייל געשעפטן וועלכע פארקויפן טייערע פראדוקטן באהאלטן גענצליך זייער סטאק און שטעלן נאר ארויס סעמפלס פון אלע פראדוקטן און ווען איינער וויל באשטעלן עפעס דארף מען דאס צאלן פאראויס און דערנאך ברענגט מען ארויס דעם פראדוקט.
די גרויסע געשעפטן וועלכע נוצן אזא סיסטעם פארמאגן ספעציעלע עלעוועיטארס וועלכע טראגן די סחורה צו אלע שטאקן און נוצן קאמפיוטערס צו האלטן חשבון און קאמיוניקירן צווישן די סעילס לייט און די וועירהויז ארבייטער.
די ערשטע טעכנאלאגיע וואס איז גענוצט געווארן צו באקעמפן שאפליפטינג איז געווען ווידעא קאמעראס וועלכע רעקארדירן די אקטיוויטעטן פון די רייען און דער געשעפט אייגנטומער קען דאס שפעטער איבערקוקן אויב ער פארדעכטיגט איינעם אין שאפליפטינג.
כמעט אלע געשעפטן נוצן ווידעא קאמעראס אלס איינע פון די הויפט סיסטעמען קעגן שאפליפטינג און גרויסע געשעפטן שטעלן מענטשן צו באטראכטן די ווידעא סקרינס לעבעדיג די גאנצע צייט.
באהאלטן טייערע פראדוקטן אין ספעציעלע שאפעס איז שטענדיג געווען א מיטל קעגן גניבות אבער קאסטומערס האבן דאס נישט געגליכן ווייל יעדעס מאל מען ברויך עפעס פון דארט דארף מען קופן אן איינגעשטעלטער.
די גרויסע דעפארטמענט קייט געשעפטן פארמאגן א ספעציעלע צענטער וואו מענטשן זיצן א גאנצן טאג און אנאליזירן ווידעא סקרינס וועלכע קומען פון אלע זייערע געשעפטן דורך אינטערנעט ליניעס.
די טעג און אלארם סיסטעם איז ארגינעל ערשינען אין די 70'גער יארן און איז באשטאנען פון א ספעציעלע טעג וועלכע מען האט ארויפגעשעלט אויף פראדוקטן און האט געקלינגן אויב מען האט דאס אריבערגעפירט די ספעציעלע אייזערנעס וועלכע זענען אינסטאלירט נעבן אלע טירן.
די טעגס זענען איבערגענוצט געווארן און יעדעס מאל איינער האט עפעס געקויפט האט מען געמוזט אראפנעמען די טעג און די געשעפטן האבן זיי איבערגענוצט נאכאמאל און נאכאמאל.
טייל קליינע געשעפטן האבן ווידעא קאמעראס וועלכע ארבעטן אפילו נישט אבער איז פונקט גענוג צו דערשרעקן גנבים ווייל קיינער גייט נישט אריילייגן עפעס אין טאש פארענט פון א ווידעא קאמערא זינט ער ווייסט נישט צי עס ארבעט אדער נישט.
ווידעא קאמעראס איז נאך היינט די בעסטע מיטל קעגן שאפליפטינג וויייל דער געשעפט אייגנטומער אדער די וואס באטראכטן די ווידעאס קענען זיך לערנען וואספארא טאקטיקן די גנבים נוצן צו באגיין די גניבות און אזוי אויך אין וועלכע פלעצער אין געשעפט זיי פאסירן און פון דעם ווייסט מען וואו מען דארף שטעלן מער זיכערהייט און מען לערנט זיך צו באקעמפן די נייע טאקיטקן.
אין יאר ה'תרצ"ד האט רבי יעקב פאראויס געזען די חורבן אייראפע, און ער האט זיך געקליבן ארויף צופארן קיין ארץ ישראל, טראצדעם וואס זיינע נאנטע מענטשן האבן געפרואווט אים אפצורעדן דערפון, אנצייגענדיג ווי איינגעשטעלט די וועגן זענען געווען, דאך איז רבי יעקב געווען ביי זיין באשלוס.
קורץ נאך זיין חתונה האט רבי יעקב צוזאמען מיט זיין שווער זיך געצויגן קיין קעלין, דייטשלאנד, דארט האט ער זיך שטארק אפגעגעבן מיט צדקת רמבעה"נ.
רבי יעקב איז געבוירן ח' כסלו ה'תרנ"ז, צו זיין פאטער הרב סיני האלבערשטאם, רב אין זשמיגראד, א זון פון הרב ברוך האלבערשטאם, דער גארליצער רב, א זון פון הרב חיים האלבערשטאם, דער דברי חיים.
רבי יעקב איז אויפגענומען געווארן רב אין טשאקאווע אין יאר ה'תרפ"ג, דארט איז רבי יעקב געווען שטארק טעטיג אין איינפלאנצן און באפעסטיגן דאס יידישקייט אין שטאט.
אפשטאם רבי שמעון איז געבוירן אין פרעשבורג י"ג טבת ה'תקפ"א, צו זיין פאטער הרב משה סופר דער חתם סופר און צו זיין מוטער מרת שרל א טאכטער פון הרב עקיבא אייגער, רב אין פוזנא.
רבנות אין תר"ב איז ער געווארן רב אין מאטערסדארף, און אין תר"ך האט מען אים גערופן צו ווערן רב און אב"ד אין קראקע, און ער האט געדינט אין דעם אמט 22 יאר ביז זיין פטירה.
רבי ישעיה'לע האט געהייראט בזיווג ראשון מרת פריידא א טאכטער פון הרב יחיאל העשל פון קריליוויטש, , א זון פון הרב משולם זוסיא העשל פון זשינקאוו, א זון פון הרב יצחק מאיר העשל פון זשינקאוו, א זון פון אפטער רב, הרב אברהם יהושע העשיל , דער "אוהב ישראל".
נאך זיין חתונה האט רבי ישעיה'לע געגעסען קעסט ביי זיין עלטער שווער רבי יהושע רוקח אין בעלזא צוזאמען מיט זיין פעטער רבי ישכר דוב רוקח , זיין שווער האט געזאגט אז מיר קענען נישט בייסעפטען מיט וועלכע קדושה דער דברי חיים האט אראפגעברענגט זיינע קינדער, ספעציעל די וואס זענען געבוירן אויף די עלטער.
אין 1707 האָט דער פארלאמענט פון סקאָטלאַנד באהאפֿטן מיטן ענגלישן פארלאמענט צו װערן דער פאלאמענט פֿון גרויסבריטאניע, און אין 1801 האָט גרויסבריטאניע פֿארבונדן מיט אירלאנד צו װערן דאָס פאראײנגטע קעניגרײך פֿון גרױסבריטאניע און אירלאַנד.
כאטש סקאָטלאַנד איז נישט אומאפהענגיק, דורכאױס זײַן היסטאריע האָט סקאָטלאַנד געהאט אן אײגענע געזעץ סיסטעם און אן אײגענע שולע סוסטעם, און אן אײנציקע קולטור.
סקאָטלאַנד אָדער שאָטלאַנד איז אַ לאַנד װאָס איז אַ טייל פונעם פאראייניגטן קעניגרייך, וואס באדעקט דעם צפון דריטל פונעם אינזל גרויסבריטאניע.
דער שפיץ פון דעם "אונטערסבערג" בארג , וועלכער דערהייבט זיך צו א הייך פון 1,972 מעטער, געפינט זיך אין א אונטערשייד פון געציילטע קילאמעטער פונעם שטאט'ס צענטער.
אין זאלצבורג עס זענען פאראן צוויי אוניווערסיטעטן, און דריי אקאדעמיעס וואו עס לערנען 16,000 סטודענטן, וואס זענען איבער א צענטל פון דער שטאט'ס באפעלקערונג.
אין דעם 8טן יארהונדערט די שטאט איז געגרינדעט געווארן, און באקומען איר נאמען נאך "רופערט פון זאלצבורג" , א קריסטלעכן בישאפ, וועלכער האט אויכעט געדינט אלס דעם ערשטן בישאפ פון דער שטאט.
אויף דער זעלבער גאס, אין הויז נומער 9, געפינט זיך דער געבורט שטוב פון דעם וועלט בארימטן קאמפאזיטאר וואלפגאנג אמאדעוס מאצארט (וואס היינט צו טאגס איז א מוזיי, וועלכער איז געווידמעט צום גרויסן קאמפאזיטאר), אויסער מאצארט'ס געבורט הויז, עס איז פאראן אויכעט אן אנדערער הויז אין וועלכן האט ער געוואוינט שוין אלס אן ערוואקסענער מענטש.
די אלטע שטאט איז פול מיט פראכטפולע און פרעכטיגע הייזער און געביידעס, וועלכע זענען געבויט געווארן אין דעם באראק סטיל, צווישן זיי איז אריינגערעכנט דער "זאלצבורגער קאטעדראל" , די פעסטונג "הויכנזאלצבורג" , וועלכע שטייט אויפן שפיץ בארג אין צענטער פון דער אלט שטאט.
ביאגראפיע הרב שפירא איז געבוירן אין יאר תרמ"ט אין גראדזשיסק אין קאנגרעס פוילן, א בן זקונים צו זיין פאטער הר"ר אלימלך שפירא און זיין מוטער חנה ברכה שטערנפעלד .
טראץ זיין פערזענלעכן פארלוסט, און נישט רעכענענדיג מיט די אלגעמיינע צרות, האט הרב שפירא זיך אפגעזאגט פון די פארשידענע הצלה נארייען וואס מ'האט געוואנדן צו אים, און ער האט ליבערשט געבליבן מיט זיינע חסידים אין דער ווארשעווער געטא ביז צום סוף.
דער מיטלענדישער ים איז א ים פונעם אטלאנטישן אקעאן וואס איז כמעט אינגאנצן ארומגענומען מיט לאנד — פון צפון זייט אייראפע, פון דרום אפריקע און פון מזרח אזיע.
ער באדעקט א שטח פון 2.5 קוואדראט קילאמעטער, און איז באהאפטן מיטן אטלאנטישן אקעאן דורך דעם שמאלן דורכגאס פון גיבראלטאר וואס איז ברייט אינגאנצן 14 קילאמעטער, און שיידט אפ גיבראלטאר און שפאניע אין אייראפע פון מאראקא אין אפריקע.
אזוי ווי די אייראפאישע קראפטן האבן געמערט זייער גבורה אויפן ים, האבן זיי באגעגנט אטאמאנישער פארברייטערונג אין דעם געגנט ביים קאמף פון לעפאנטא וואס האט אפגעשטעלט דעם קראפט פון דעם אטאמאנישן ים־פלאט.
די לענדער מיט בארטנליניעס אויפן מיטלענדישן ים זענען איטאליע, אלבאניע, אלזשיר, באסניע און הערצעגאווינע, גריכנלאנד, טוניסיע, טערקיי, ישראל, לבנון, ליביע, מאלטא, מאנאקא, מאנטענעגרא, סיריע, סלאוועניע, עגיפטן, פראנקרייך, ציפערן, קראאטיע און שפאניע.
אין דעם 7טן יארהונדערט איז אויפגעוואקסן א נייע מאכט, מיט דער רעליגיע פון איסלאם, וואס האט גאנץ גיך אויסגעקערט אריבער פונעם מזרח; ביי איר גרעסטע פארשפרייטונג האט די אראבישע אימפעריע קאנטראלירט 75% פון דעם מיטלענדישן געגנט און האט איבערגעלאזט פוסדרוק אויף זיינע מזרחדיקע און דרומדיקע ברעגן.
דריוש׳נס קאנאל איז געווען גענוג ברייט פאר צוויי טריערעס אדורכגיין איינע אנאנד מיט די וועסלעס פארלענגערט; ס׳האט געדויערט פיר טעג אדורכצופארן דעם קאנאל.
צייטווייליג איז דער מזרח געווארן ווידעראמאל דאמינאנט און רוימישע מאכט האט ווייטערגעצויגן אין דער ביזאנטישער אימפעריע וואס איז געשאפן געווארן אין דעם 4טן יארהונדערט פונעם מזרח טייל פון דער רוימישער אימפעריע.
אייראפע האט אנגעהויבן זיך דערקוויקן ווען מער ארגאניזירטע און צענטראליזירטע מדינות האבן זיך געשאפן אין דעם שפטערן מיטל־אלטער נאך דעם רענעסאנס פונעם 12טן יארהונדערט.
אין יענע צייט איידער רבי הערש מענדל איז נפטר געווארן, האט געדארפט ארויסקומען די גזירה פון נעמען קינדער אין מיליטער האט רבי הערש מענדל געזאגט, אויב אזוי וויל ער נישט בלייבן לעבן.
אויך איז רבי הערש מענדל געווען א תלמיד פון הרב משה סופר פון פשעווארסק דער פארפאסער פון ספר אור פני משה, רבי הערש מענדל שרייבט אויף זיין רבי'ן, ווען ער האט געשריבען זיין ספר איז א פלאם פייער ארויס געקומען פון זיינע געשריבענע אותיות.
אלס יונגערמאן האט רבי הערש מענדל געוואוינט אין בראד, דארט האט רבי הערש מענדל זיך געדרייט ביי רבי מיכל'ע זלאטשעווער וועלכער האט דאמאלטס געוואוינט אין בראד.
רבי שלום דוד איז געבוירן און יאר ה'תר"ך, צו זיין פאטער הרב יעקב יצחק אונגאר א זון פון הרב ישראל אלימלך אונגאר, רב אין זשאבנא, א זון פון הרב יוסף אונגאר, רב אין דאמבראווא, א זון פון הרב מרדכי דוד אונגאר, רב אין דאמבראווא.
און צו זיין מוטער מרת חנה א טאכטער פון הרב מאיר הורוויץ, רב אין דזשיקאוו, דער אמרי נועם, א זון פון הרב אליעזר הורוויץ רב אין דזשיקאוו, באקאנט אלס רבי אליעזר'ל דזשיקאווער, א זון פון הרב נפתלי צבי הורוויץ דער ראפשיצער רב.
בזיווג שני האט ער געהייראט מרת בלומה חנה א טאכטער פון הרב משה הורוויץ רב אין ראזוואדאוו, א זון פון רבי אליעזר'ל דזשיקאווער, א זון פון דעם ראפשיצער רב.
רבי שלום דוד איז אויסגעשטיגען ביי זיין שווער פאר איינע פון די אנגעזעהנע גדולים אין גאליציע, ער אליין האט דאס שטענדיג געפריווט צו פארשטעקן, ווען ער האט געדריקט זיין זיידען'ס תשובות אמרי נועם, אדער זיינע תשובות יד שלום האט ער זיי געדריקט אהנע צו פארמעלדן זיין נאמען.
קהילה בנוסף צו דעם אלעם עס איז אויך א קהילה אינעם פולסטען זין פון ווארט, אזא סארט ווירטואלע געמיינדע וואס פאראייניגט אידן פון אלע שיכטן און קרייזן וואס ווילן דא שרייבן און ליינען א ענציקלאפעדיע.
די וויקאפידען ווי מען רופט די פלייסיגע באטייליגער זענען פון דייטשלאנד ביז ניו יארק און ארץ ישראל, אידן וואס שעצן די מוטער שפראך, אפילו זיי זענען נישט אזוי שטארק שולט דערין, ווילן זיי דאס אבער בויען און פערזערווירן פאר די דורות הבאים.
יעדע ליאדע סעקונדע רוקט זיך איינער אן, מען ברויך דאך נישט קיין רשות צו שרייבן, און געט פלוצלינג א פארעכט, א ענדערונג, לייגט צו עפעס א נקודה און דעטאל וואס דער פריערדיגער האט פארהוילן און נישט געשריבן, אדער שמועסט איבער סיי וואסארא ענין, אין איר געראטענער רעדן בלאט, וואס יעדער ארטיקל האט א רעדן בלאט זיך אויסצושמועסן איבער דעם ענין.
עס שלאפט קיינמאל נישט דער סייט, ווייל די שעות איבער די וועלט, מאכט אז מען ארבייט ווען מען שלאפט אין איין פלאץ, אפילו אין שבת ווייל אידן פון אויסטראליע וואס ביי זיי איז שוין זונטאג זענען דעמאלטס פארנומען דא צו אויפלעבן קומט דאך אויס אז מיר זענען א שיינע אידישע קהילה.
וויקיפעדיע דאס ווארט וויקיפעדיע איז א צוזאמשמעלץ פון צוויי ווערטער, וויקי נאכן סאפטווער אויף וואס דער סייט לויפט, אין לשון פון שנעל אויף 'האוואי'שער שפראך, און פעדיע וואס מיינט אין לאטייניש, ארומענעמדיג אלץ.
עס איז אויסגעשטלעט אין א היעראכיע פון באניצערס וואס קיינער קען נישט געוועלטיגן און ארויפצווינגען עפעס איבער דעם אנדערן'ס מיינונג, נאר אלץ ווערט געטאן דורך קאנסענסוס.
עס זענען פארהאן סיסאפן וואס ווערן ערוויילט דורך דער קהילה דורכצופירן די קאנסענסוס שאפונג דורך צייטווייליג אפשפארן יעדע ענין וואס איז אין מחלוקת און א שטער פארן כלליתדיגן בוי פון וויקיפעדיע.
גארנישט און קיינער ווערט צענזורירט, נאר בלויז אויף די צייט ביזווילאנג קאנסענסוס ווערט געשאפן, קען דאס ווערן צענזורירט נישט קיין סעקונדע שפעטער וואס מען שליכט דאס.
אויך זענען פארהאן באניצערס אויף העכערע שטאפל פון כוח, ווי דער ביוראקראט וואס מאכט די סיסאפן, און די סטוארדן, וואס איז נאך העכער, ער פאסט אויף אז די באנוצער זאלן זיך טאקע באגיין לויט דער סיסטעם.
די דאזיגע צוויי שאלות זענען א סתירה איינס צום אנדערן, ווייל אן אנציקלאפעדיע דארף דאך זיין אלעס באשריבן, נאכדערצו אויב איז דאס א פרייער אפענער ענציקלאפעדיע וואס קיין שום קרייז אדער אידיאל קען נישט דאס באגרענציען אירע טעמעס אויף וואס דאס איז געשריבן, דאן דארף דאס דאך האבן אין זיך די גאנצע קאלעקטיווער וויסנשאפט פון דער וועלט, וואס יעדע פון די זעקס ביליאן לעבעדיגע מענטשן האבן אין באזיס פון זייער מוח.
און דאס איז דאך א ציל וואס איז נישט רעאליסטיש אויב מען נעמט ווידעראום אין באטראכט, אז דאס האט א טרייב קראפט וואס איז דאך לכוארה אויבן אויף יא שטארק באגרעניצט אין איר ענדציל, און סובסאקווענס אין אינהאלט.
ווייל א טרייב קראפט איז דאך זיכער א באגרעניצטער כוח, און אין אונזער פאל, גאר שטארק מינימיזירט דוקא אין די שמאלע גרעניצען פון דריי תנאים: איינס א שרייבער צוויי וואס האבן אינטערנעט צוטריט און דריי ער מוז קענען שרייבן די אידיש שפראך?
דעריבער וויבאלד זי האט אזויפיל לינקס שיקט איר גוגל אין די מאסן אלע אידישע אינטערנעט באנוצער וואס זוכן סיי וואס פאר א ווארט אין אידיש, אסאך מער ווי צי אלע אנדערע אידישע סייטס.
עס וועט זיך כמעט נישט מאכן א זוך פון א ווארט אין אידיש אן צענדליגע אידישע וויקיפעדיע ווייזונגען אויף די ערשטע פאר בלעטער פון די רעזולטאטן, וואס דאס איז קריטיש פאר די זוכער צו שלום מאכן מיטן מצב און אריינגיין בלויז דארטן.
אויב איר וועט אריינבליקן דארטן, וועט איר באמערקן א וואונדערליכע ענערגיע וואס דארטן בוזשעוועט, אזש אז עס שוין היינט צוטאגס דאס דריטע מערסטע באזוכסטע וועב סייט אויפן גאנצען אינטערנעט.
מיט איבער 400 מיליאן רעגעסטריטע באנוצער עס איז די גרעסטע אנציקלאפעדיע זינט וועלט באשאפונג, מיט אסאך מער אינפארמאציע פון אלע אנדערע אנציקלאפעדיעס וואס האט גענומען יארן און עפאכעס צו שרייבן!
די פונדאציע געבט זיך בעיקר אפ אין די טעכנישע אינציאטיוו און גרינדונג פון די פראיעקטן, אבער נישט אין איר טאג-טעגליכן ווערטשאפט, וואס ווערט געפירט בלויז דורך די קהילה פון די שפראך, ווי צום ביישפיל טוט זי בלויז אויפהאלטן אירע סערווערס, דורך פאנדרעיזינג, וואס קאסט אפ שווערע מיליאנען א יאר.
אבער זיי קענען אבסאלוט גארנישט אריין רעדן בנוגע דעם אינהאלט פון די דאזיגע פראיעקטן, נאר לאזן די וואלענטורן שאפן קאנסענסוס צווישן זיך אליין'ס איבער יעדעס ענין, וויאזוי און וואס פונקטליך עס זאל דאקומענטירט ווערן און וויאזוי עס זאל ווערן אויסגעשטעלט די 'סאפטוועיר' און די 'דעזיין' דערפאר.
דער ענין פון איין ווילן צו צענזורירען דעם אנדערן און נישט קענען, טרייבט אטאמאטיק די וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די ארטיקלען וואס האבן נישט קיין איידלקייט ווי סעקסואלע ענינים און האליוואוד פילם אקטיארען, און נאך איסורים וואס די חרדים שמעקט נישט אז דאס ווערט דערמאנט, ווערן דעבאטירט און דוקא געמעקט און דערנאך צוריקגעלייגט.
דורך חרדים אנטקעגן פרייע, ממילא שאפט דאס א רייץ ביי די פרייע דוקא דאס יא בארבייטען, און פארקערט ביי די חסידישע ארטיקלען ווילן די פרייע דוקא מעקן, שאפט דאס א רייץ פון די חסידים דוקא יא בארבייטען.
אידישקייט דאס טוט פארשפרייטן אידישקייט, דערווייל מיט איבער פיפצען טויזענט ארטיקלען, דינט איר פרייהייט און אפענקייט אלס אן אינוויטאציע פאר נאך שרייבער דא צו בארייכערן מיט א פאטענציאנאלע שלל פון ידיעות וואס שטייט פאר אלס א צוזאג ווי צוקנויפטיגע אידישע דורות וועלן נוצען דעם זייט אלס הויפט בלאט מכוח איר ענציקלאפעדיע נאטור וואס סערווירט איין געוויסער פאלק אידן וואס רעדן זייער שפראך יידיש, זיך צו דערוויסן און לערנען איבער אלעס און אלעמען אויף די אידישע וועלט אין זייער אידישע לעבן פון אמאל און פון היינט.
דער פירער פון די וועלטס מאכט איז נישט דארטן בעל הבית אויף דעם וויקיעפדיע, אבער ער איז אן אישו וואס העלפט די מערסטע פארן וואוקס פון וויקיפעדיע, ווייל די מיליאנען חברה וואס קענען ענגליש און זענען אדער זיינע שונאים אדער זיינע אוהבים, להבדיל ביי אונז, אדער זיינע חסידים אדער זיינע מתנגדים, וואס רעדן עגליש.
וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט ברענט אין זיי די רייץ זיך צו לאזן הערן זייער מיינונג איבער זיין לעגענדע לעבן און שאפן, און ווערן געטריבן צו זיך באטייליגען אינעם אויספארעמונג פון ארטיקלען.
דעמאקראטיע אויך ברענגט דאס דער אידיאל פון דעמאקראטיע צו די אידישע לעבנס שטייגער, וואס אלעס ווערט געפירט פון עסקנים מיט רבנים אן קיין פראצעס פון וואלן.
ווייל זי דינט ווי א פעסטע סאציאלע טול צו האלטן די אידישע פירער צו אקאונטיביליטי, מכוח א אפענער אנציקלאפעדיע, וויסענדיג אז דער אמת איבער זייער שאפן און לעבן ווערט דאקומענטירט און באשריבן אין די אידישע וויקיפעדיע, פאר טויזנטערר צו ליינען און דעבאטירן, דורך טויזנטער פריוואטע באהאלטענע מענשטן וואס קיינער קען זיי נישט מעקן און צענזורירן.
די וויקימעדיע פונדאציע איז א נישט-פאר-פראפיט וואולטעטיגע ארגאניזאציע וואס איז הויפטקווארטירט אין סאן פראנציסקא, מיט לאקאלע פילאליעס דורכאויס די גרעסערע שטעט אין דער וועלט ווי ירושלים און ניו יארק, זי איז געגרינדעט געווארן דורך זשימי וועילס, וואס ער האט אויף זיך געלייגט דעם ציל צו ברענגען וויסנשאפט צו יעדן מענטש אויף דער וועלט אומזינסט און אייניג פריי אן אפצאל, דורך דעם וואס זיי שענקען צו יעדן אייניג די 'אויטאריטיטעט' פאר אלעמען אייניג צו שרייבן וואס איז 'אמת' אלס פאקט.
דזשארדזש בוש דאס ווייזט אז אקטועלע ארטיקלען ווערן די ענזשין וואס דאס ציעט דעם באטייליגער זיך צו אנשליסן און טרייבן ווייטער זיין באטייליגונג צו פארברייטערן אנדערע ארטיקלען פאר די גאנצער וויקיפעדיע פראיעקט.
ווייל איינמאל מען זעהט אז די ברירה ווערט געגעבן פאר יעדן איינציגן פארשוין, נישט קיין חילוק זיין בייעס ווי גרויס עס איז, צו איז דאס א רעפובליקאנער אדער גאר ליבעראלער, אז יעדער קען טוישן אינפארמאציע וועט ער שוין ווייטער טוישן אלעס וואס עס איז נאנט צו זיין לעבן.
מיעוט סעקולאריסטן קעגן רוב פרומע אויך איז די סיסטעם בלעטער א שטארקע פראגע, ווי די הויפט זייט און די אקטועלע ארטיקלען, וואס די צוויי זענען אויך פון די מערסטע געטוישטע ארטיקלען, ווייל די דעבאטע איז וואס פונטקליך איז אקטועל?
אבער די סתירה פון די שאלות איז גאר גופא דער ענטפער פונעם הסבר פונעם אידישען וויקיפעדיע עקזיסטענץ און הצלחה, ווייל וויבאלד די באטייליגער קענען אידיש, און וויבאלד זיי קענען שרייבן, און וויבאלד זיי פארמאגן אינטערנעט צוטריט, איז זייער כוח שוין גענוג מעכטיג שטארק צו באשאפן די גרעסטע אידישע אנציקלאפעדיע אין היסטאריע מיט א אין-סוף ארטיקלען וואס אנטהאלט אינפארמאציע פון די וועלט פאר יעדן דאס צו לערנען און זיך באקענען און דאס טוישן.
תורה ווי אלע וויקיפעדיע שפראכן איז דער אידיששער וויקיפעדיע א 'דעת' און 'וויסנשאפט' צענטער ווי ביי חרדים ישיבה אדער כולל אדער ווי ביי פרייע אן אוניווערסעטי אדער שולע .
איינער שרייבט א סברה, טעם, הלכה, מנהג, אדער פשט, אן אנדערער שפרינגט אויף און פרעגט דאס אפ און דעם רעדן בלאט, און פארענדערט דאס לויט זיין מסקנה, און דער דריטער מאכט א פשרה.
די דאזיגע פינף ענינים, זענען טאקע אבסאלוט נישט קיין ציל פאר זיך, אבער זענען פארט אויטאמאטיש אינעם גרעסערן בילד פונעם פראיעקט, און דינען אלס מטרה און אגענדע, בלויז צייטווייליג דורכאויס דעם פראצעס, צו עררייכן א פולשטענדיגע גענצליכע אידישע ענציקלאפעדיע: מען קען נישט באצייכענען די אידישע וויקיפעדיע אלס בלויז עפעס א וועב סייט, ווייל דאס איז נישט איין סייט אין פשוטן זין פון ווארט, נאר א איבער 4000 זייטן זאמעלונג.
די גרונט פון וויקיפעדיע איז טאקע זיך האלטן נייטראל איבער יעדן ענין, אבער עס אנערקענט דאך אין די פרייהייט פון יעדן מענטש אויף די וועלט, און לאדענט יעדןס פערספעקטיוו און דעת לויט וויאזוי זיי פארשטייען אז דאס איז נייטראל קענען זיי דאס פרייהערהייט און אפען פאר אלעמען גלייך דאס צו טוישן אן קיין רעדאקציע וואס זאל באגרעניצען די דעת און אמת און זיי פארטרייבן דורך פארשטילן זייער רייץ אויסצופירן זייער מיינונג.