polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
4- ماددا ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى يول قاتناش بىخەتەرلىكىنى باشقۇرۇش خىزمىتىنى ئىقتىسادىي قۇرۇلۇش ۋە ئىقتىمائىي تەرەققىيات بىلەن ماسلاشتۇرۇشنى كاپالەتلەندۈرۈشى كېرەك.
ماتورلۇق قاتناش ۋاسىتىسى يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولدا كېتىۋاتقاندا كاشىلا كۆرۈلۈپ ياكى قاتناش ھادىسىسى يۈز بېرىپ نورمال يۈرەلمىسە،
ھەيدىگۈچى ھەيدەش كىنىشكىسىدە رۇخسەت قىلىنغان ماتورلۇق قاتناش ۋاسىتىسىنى ھەيدىشى كېرەك؛ ماتورلۇق قاتناش ۋاسىتىسىنى ھەيدەشتە ھەيدەش كىنىشكىسىنى ئېلىپ يۈرۈشى كېرەك.
47- ماددا ماتورلۇق قاتناش ۋاسىتىسى پىيادىلەر توغرا يولىدىن سۈرئەتنى ئاستىلىتىپ ئۆتۈشى كېرەك؛ پىيادىلەر توغرا يولدىن ئۆتۈۋاتقان بولسا،
تەكشۈرۈش مەخسۇس قاتناش ۋاسىتىسىگە تاشيول قانۇنىدىكى بەلگىلىمە بويىچە بىر تۇتاش بەلگە بويىچە ۋە ئاگاھ چىرىغى ئورنىتىش كېرەك.
ھەر قانداق ئورۇن ۋە شەخسنىڭ ماتورلۇق قاتناش ۋاسىتىسى نومۇر تاختىسىنى ئېلىۋېلىشقا ۋە تۇتۇپ قېلىشىغايول قويۇلمايدۇ.
ئىشبارا قاغان ئەتراپلىق ئويلاشقاندىن كېيىن ئاخىرى لى يۈەننى نۇقتىلىق يۆلەپ يېڭى ھاكىمىيەت بېشىغا چىقىرىشنى قارار قىلىدۇ.
ھەمدە لى يۈەندىن «ئىشبارا قاغانغا باش ئۇرۇپ قاغاننى ئىززەتلەش ۋە بېقىندىلىق قائىدىسىنى بۇزماسلىق» ھەققىدە ۋەدە بېرىشنى تەلەپ قىلىدۇ.
شۇنداق قىلىپ مىلادى 617-يىلى 6- ئايدا شەرقىي كۆكتۈركلەرنىڭ كۈچلۈك ھەربىي ياردىمىگە ئېرىشكەن لى يۈەن 30 مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن سۈي سۇلالىسىنى ئاغدۇرۇش ئۇرۇشىغا يۈرەكلىك ئاتلىنىپ چىقىدۇ.
لى يۈەن زامانىلىرىدا تاڭ سۇلالىسى باشتىن-ئاخىر شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىغا بولغان بېقىندىلىق مۇناسىۋىتىدە چىڭ تۇرۇپ كېلىدۇ.
شىمالىي ھونلار 91- يىلى غەرپكە كۆچكەندىن كېيىن) ئۇلار تۈركلەردىن بۆلۈنۈپ چىقىپ ئايرىم بىر يول بىلەن ئۆز ئالدىغا تەرەققىي قىلىپ،
چۇرلۇق قاغان ھايات ۋاقتىدا ئىلگىرىكى سۈي سۇلالىسىنىڭ شاھزادىسى سىيانپىلاردىن بولغان ياڭ جىڭداۋنى (سۈي سۇلالىسىنى قۇرغۇچىلارمۇ سىيانپىلارنىڭ يۈيۋېن قەبىلىسى بولۇپ،
سۈي سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىدا تۈركلەرگە قېچىپ كېلىۋالغان ئون مىڭغا يېقىن قەۋمنى ئۇنىڭغا ئۆتكۈزۈپ بېرىپ،
تاڭ سۇلالىسىنىڭ ۋاپاغا جاپا قىلغانلىغىدىن غەزەپلەنگەن ئېلىك قاغان621- يىلى تاڭ سۇلالىسىگە جازا يۈرۈشى قىلىدۇ،
لېكىن ئۇرۇش يەنە داۋاملىشىدۇ (قارىغاندا تۈركلەر تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئەدىپىنى ئۇلارنىڭ ئېسىدىن چىقمىغۇدەك دەرىجىدە بېرەيلى دىگەن ئوخشايدۇ).
تاڭ سۇلالىسى بىر مەھەل پايتەختنى يۆتكىمەكچىمۇ بولۇپ ئاخىرى پادىشاھ لى يۈەننىڭ ئوغلى لى شىمىننىڭ كۈچەپ توسۇشى بىلەن توختاپ قالىدۇ.
ئەمما ئۇرۇشنى تۈپتىن توختۇتۇپ قېلىشقا قادىر بولالمايدۇ.626-يىلى8-ئايدا تۈرك قوشۇنلېرى ھازىرقى شەنشىنىڭ ۋۇگۇڭ ناھىيەسىگە ھۇجۇم قىلىپ كىرىدۇ،
تۈركلەر بىلەن ئۆزئارا دوستلۇق ئەھدىنامىىسى تۈزەپ يارىشىدۇ(يارىشىش ئۈچۈن تاڭ سۇلالىسى قانچىلىك بەدەل تۆلىدى بۇ ھازىرچە بىزگە مەلۇم ئەمەس)،
ئەينى چاغدا تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئەمىر نۆۋكىرى كوشاد ۋە قاباغۇرلار باشچىلىقىدا40دىن ئارتۇق تۈرك639-يىلى تاڭ تەيزۇڭنى قەستلەپ ئۆلتۈرمەكچى بولۇپ،
لېكىن بەيئەت قىلغان تۈركلەر چۆللۈكنىڭ شىمالىدىكى سىر-تاردۇش قەبىلىلېرىدىن ئۆزلېرىگە زىيان يېتىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ،
سېپىلدىن چىقىشقا ئۇنىمايدۇ(ئۇلارنىڭ تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلىپ سەددىچىن سېپىلى ئىچىگە كىرىۋېلىشىمۇ،
چېكىنگەن بەيئەتچى تۈركلەر سەددىچىننىڭ ئىچىگە چېكىنىپ كىرىپ ھازىرقى سەنشىنىڭ شۇشيەن ناھىيەسىدىكى سۇجۇ ئايمىقىغا بارىدۇ.644-يىلى بۇ بىر تۈركۈم تۈركلەر يەنە ھېچنىمىگە پەرۋا قىلماستىن ئوردوس يايلىقى(خېتاۋمۇ دىيىلىدۇ،
ئۇ خۇددى ھازىرقى نىڭشىيا بىلەن شەنشىنىڭ بوينىغا سېلىنغان بويۇنتۇرۇققا ئوخشايدۇ.بۇ يەر ھازىر ئىچكى موڭغۇلدا بولۇپ باۋتۇ شەھىرى،
باياننۇر شەھىرى ۋە ۋۇخەي شەھەرلېرى جايلاشقان.ئورنى خۇڭخې دەرياسىنىڭ نىڭشيادىن چىقىپ شەنشىگە قويۇلغان بۆلۈكىنىڭ دەل سىرتىغا ھەم سەددىچىننىڭ سىرتىغا توغرا كىلىدۇ)غا كۆچۈپ كېتىدۇ،
لى سىماۋ بولسا ئۆز قېرىنداشلېرىدىن ئايرىلىپ پەقەت بىر ئۆزىلا يەككە-يىگانە ھالدا تاڭ ئوردىسىغا تەلپۈنۈپ كېتىدۇ.
تاڭ ئوردىسدا ئۆزلېرىگە بەيئەت قىلغان ئاشىنا تۈركلېرىنى قانداق بىر تەرەپ قىلىش مەسىلىسىدە جىددىي تالاش-تارتىش بولىدۇ.
كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ ئۇلارنىڭ چېگرىدا قايتا ئاپەت بولۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كېرەك دەپ تەشەببۇس قىلىدۇ؛يەنە بەزىلېرى بولسا پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئۇلارنى خەنزۇلۇشۇشقا مەجبۇرلاپ،
ھازىرقى بېيجىڭ شەھىرىنىڭ شۈنيى ناھىيەسىدىن ھازىرقى گەنسۇنىڭ چىڭياڭ ناھىيەسىگىچىلىك بولغان سەددىچىن ئىچىدىكى بوش جايلاردا شۇن،
ئارقىدىنلا يەنە گاۋلىڭ(شۇ چاغدىكى پايتەخت چاڭئەننىڭ شەرقىي شىمالىغا70چاقىرىم كېلىدىغان جايدا)غا ھۇجۇم قىلىپ كىردى،
» مانا مۇشۇ بىر ئابزاس خاتىرىنىڭ ئۆزىلا بۈيۈك تاڭ سۇلالىسىنىڭ قانچىلىك مەردانە ۋە جاسارەتلىك روھ بىلەن سۇغۇرۇلغانلىقىنى تولۇق ئىساپاتلاپ بېرەلەيدۇ!
چەتئەل تاجاۋۇزچى كۈچلېرى پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ تۈركلەر زېمىنىغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن مۇشۇنداق بىر تارىخىي شارائىتتا مەيدانغا كەلگەن ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقى،
ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن زور تۆھپە قوشقان قارلۇق قەبىلىسى بىلەن ئۇيغۇر قەبىلىسى ئۇزاق ئۆتمەي بىر-بىرىدىن ئۈستۈلۈك تالىشىپ،
نەتىجىدە قۇتلۇق ئېلتەرمىش قاغان ئەۋلادى بىلەن ئۇنىڭ ئىنىسى مويۇنچۈر ئەۋلادى ئوتتۇرسىدا كەسكىن قانلىق ئۇرۇش يۈز بېرىپ،
ئىنىسى كۆلتېگىننى ئوتتۇرا ئاسىياغا ئەۋەتىپ ئۇ يەرلەردە نۇرغۇن ئۇرۇشلارنى ئېلىپ بېرىپ غەربىي كۆكتۈرلەرنى بىرلىككە كەلتۈرۈدۇ،
ھەتتا تاشكەنت ئەتىراپىدا ئەرەپ قوشۇنلېرى بىلەن جەڭ قىلىدۇ.718-719-يىللېرى ئالتاي تاغلېرىنىڭ غەربىدىكى قارلۇقلارنىڭ قوزغۇلىڭىنى باستۇرىدۇ.
جاڭيى رايونلېرىنى ھۇجۇم بىلەن ئالىدۇ.721-يىلى شەرقىي شىمالىي تەرەپتىكى قىتانلارنىڭ قوزغۇلىڭىنى باستۇرىدۇ.727-يىلىغا كەلگەندە كۈچلۈك كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ھەربىي كۈچى ئالدىدا،
بۈيۈك تاڭ سۇلالىسى تۈرك قاغانلىقىغا ھەر يىلى بېرىدىغان يىپەكنىڭ سانىنى140مىڭ توپقا كۆپەيتىدۇ.734-يىلى بىلگە قاغان ئۆز ۋەزىرى تەرىپىدىن زەھەرلەپ ئۆلتۈرىلىدۇ،
باسمىل قاتارلىق قەبىلىلەر742-يىلى قاغانلىققا قارىشى بىرلىشىپ قوزغۇلاڭ كۆتۈرۈپ كېيىنكى كۆكتۈرك قاغانلىقىغا ئېغىر زەربە بېرىدۇ.742-يىلىدىكى قوزغۇلاڭ نەتىجىسىدە ئالدى بىلەن باسمىل قەبىلىسى تەختكە ئولتۇرۇپ باسمىل،
قارلۇق ۋە ئۇيغۇر قەبىلىلېرىنىڭ بىرلەشمە خانلىقىنى قۇرۇدۇ.745-يىلى ئۇيغۇر قەبىلىسى قورال كۈچى ئارقىلىق تەخت ھوقوقىنى باسمىل قەبىلىسىنىڭ قولىدىن تارتىۋېلىپ،
ئۇرخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ زېمىنى بولسا ئىلگىرىكى ھون ۋە كۆكتۈرك خانىدانلىقلېرىنىڭ زېمىنى ئۈستىگە قۇرۇلغان بولۇپ،
ھەرقايسى قەبىلىلەرنىڭ خانلىققا باج-سېلىق تاپشۇرۇش ۋە ھەربىي مەجبۇرىيەت ئۆتەش ئىشلېرىدىن باشقا ئىشلېرىنى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل يۈرگۈزۈش سىياسىتىنى يولغا قويدى.
ھەتتا تاڭ سۇلالىسىنىڭ لى شىن ناملىق بىر ھەربىي قوماندانى بىر ئۇيغۇر سودىگىرىدىن11مىڭ 400تىزىق پۇل قەرز ئېلىپ قايتۇرالماي قېلىپ،
ئۇنىڭ ئىلكىدىكى ھازىرقى شىنجاڭ تەۋەسىدىكى نۇرغۇنلىغان بەگلىكلەرنى ئۆزىگە قوشۇۋالىدۇ.641-يىلى ئېل بىلگە تۇغلۇق قاغان،
ئەسلىدە تۈركلەرنىڭ قائىدىسىدە ئۇرۇشتا ئولجا چۈشكەن ماددى غەنىيمەتلەر سانغۇن ۋە ئەسكەرلەرگە تەڭ تەقسىم قىلىناتتى؛ئولجا چۈشكەن ئادەم بولسا دۆلەتكە تەۋە بولۇشى كېرەك ئىدى.
ئاشىنا قۇل648-يىلى 4-ئايدا قول ئاستىدىكى بىر قانچە مىڭ ئۆيلۈكنى باشلاپ بېشبالىققا بېرىۋالىدۇ.649-يىلى ئاشىنا قۇل غەربىي تۈركلەرنىڭ بىر قىسىم تارقىلىپ كەتكەن قەبىلىلېرىنى يىغىپ تېزدىن زورۇيۇشقا باشلايدۇ ۋە تۇرپان ھەم بېشبالىقنى ئىگەللىۋالىدۇ.651-يىلى باھاردا تاڭ گاۋزۇ ئەلچى ئەۋەتىپ،
بۇ چاغدا ئاشىنا قۇل شېگۈي قاغاننى مەغلۇپ قىلىپ پۈتۈن غەربىي كۆكتۈرك زېمىنىنى قايتىدىن ئۆز ئىلكىگە ئېلىپ بولغان ئىدى.
ئۇيغۇر ۋە سىر-تاردۇش قەبىلىلېرىنىڭ قوزغۇلاڭلېرى تۈپەيلىدىن ھاكىمىيت بېشىدىن ئايرىلىپ قالغان ئاشىنا تۈركلېرىنىڭ بىر قىسمى غەربىي يۇرتقا ،
بىر قىسمى بولسا تاڭ سۇلالىسىغا بەيئەت قىلىدۇ(تارىخىي كىتاپلاردا100مىڭغا يېقىن ئادەم دەپ خاتىرىلەنگەن."بەيئەت قىلدى"دېگەنلىك ئۇرۇشتا قورال تاشلاپ تەسلىم بولدى دېگەنلىك ئەمەس،
ئېلىك بىر قانچە ئون مىڭ قالدۇق قەۋمىنى ئېلىپ تېمۇر تېغىغا قېچىپ بېرىۋالدى(بۇ چاغلاردا سىر-تاردۇشلار بەلكىم بۇ جايلارغا تېخى تولۇق بېسىپ كىرىپ بولالمىغان بولسا كېرەك.)بۇنىڭ بىلەن ئۇ تاڭ قوشۇنلېرىغا قارشى تۇرۇشقا جۈرئەت قىلالماي،
ئەمما يەنىلا بەلگىلىك كۈچكە ئىگە ئەشۇ بىر تۈركۈم تۈركلەرنى ئۇرۇش ئارقىلىق پۈتۈنلەي باش ئەگدۈرۈشكە قۇربى يەتمەيتتى.
691-يىلى ئېلتەرمىش قاغان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئورنىغا ئىنىسى مويۇنچۈر تەختكە چىقىدۇ.693-يىلى مويۇنچۈر قاغان تاڭ سۇلالىسىنىڭ شىمالىدىكى لىڭجۇ ئايمىقى(ھازىرقى نىڭشىيانىڭ لىڭۋۇ شەھىرى بولۇپ،
ئۆزلېرىنىڭ كېيىنكى كۆكتۈرك قاغانلىقىغا تولىمۇ يېقىنچىلىقىنى ئىپادىلەيدۇ.697-يىلى مويۇنچۈر قاغان تاڭ سۇلالىسىغا ئەلچى ئەۋەتىپ،
698-يىلى جاۋجۇ ئايمىقى بىلەن دىڭجۇ ئايمىقى غا ھۇجۇم قىلىپ شۇ بىر قېتىمدىلا تاڭ سۇلالىىسنىڭ80-90مىڭغىچە ئەمگەك كۈچىنى ھەيدەپ كېتىدۇ.
مويۇنچۈر قاغان يەنە699-يىلىدىن715-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا جۇڭغار ئويمانلىقىدىن ھازىرقى جىمسارغىچە بولغان ئارىلىقلارنى قاغانلىقنىڭ قوينىغا قايتۇرۇپ كېلىپ،
پۇرسەتتىن پايدىلانغان ھازىرقى شىنجاڭ تەۋەسىدىكى بىر قىسىم بەگلىكلەر ئۆز ئالدىغا مۇستەقىللىق بايرىقىنى كۆتۈرۈپ چىقىدۇ،
بۇلارنىڭ ئىچىدە ئېۋىرغول بەگلىكى ئەڭ دەسلەپ بولۇپ مۇستەقىل بولۇۋالىدۇ.630-يىلى ئىز يابغۇ قاغان كۆلبىلگە قاغاننى ئۆلتۈرۈپ غەلىبىگە ئېرىشىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن638-يىلى غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ زېمىنىدا ئېلتىرىش قاغان بىلەن يەنە بىر ئېل بىلگە تۇغلۇق قاغان تەڭ مەۋجۇد بولۇپ تۇرۇش ۋەزىيىتى شەكىللىنىدۇ.
ئىككى قاغان بىر-بىرىگە قارىشى ئۇرۇش قىلىپ كۆپلىگەن تۈركلەرنىڭ قېنىنىڭ بىھۇدە تۆكۈلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ،
تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغان ئاشىنا تۈرك ئاقسۆڭەكلېرىنىڭ تاڭ سۇلالىسى ئۈچۈن قوشقان تۆھپىلېرىگە قارىتا يەنە تۆۋەندىكىدەكمۇ بايانلار بار:
بۇ ئىشقا تاڭ سۇلالىسىغا ياللانغان ئۇيغۇرلارنىڭ كىببىي قەبىلىسىدىن چىققان سانغۇن كىببى خەلى تۈرك-تاۋغاچ ئارىلاشما قوشۇنلېرىنى ئىشقا سالدى.
676-يىلى ئۆلگۈچە بولغان44يىل ئىچىدە ئۇ ئانا مەركىزىي ئاسىيادا بىھىساپ قان تۆكتى.644-يىلى ئاسىنا شەن يۈز مىڭ كىشىلىك ئارىلاشما قوشۇن بىلەن قارا شەھەر نى،
636-يىلى تاڭ سۇلالىسىغا تەسلىم بولغاندىن655-يىلى ئۆلگۈچە بولغان29يىل ئىچىدە مەركىزىي ئاسىيا تۇپرىقىدا نەچچە تۈمەن كىشىنىڭ قېنىنى تۆكتى.
سادىق ئادىل پادىشاھ دېگەن ئوتۇغاتلار(قارشى تەرەپكە ئالاھىدە يېقىنچىلىقىنى ئىپادىلىمەكچى بولسا شۇنداق ئوتۇغات ناملارنى بېرىشىدۇ)نى بېرىپ،
ھەمدە مۇيۇنچۇر قاغانغا تۆھپىكار بىلگە قاغان دەپ ئوتۇغات نامى بېرىدۇ.759-يىلى4-ئايدا مۇيۇنچۇر قاغان ۋاپات بولۇپ،
ئۆز ۋاقتىدا شەرقىي ئاستانە لوياڭ توپىلاڭچىلاردىن ئازاد قىلىنغاندا تابغاچ خەلقى رەخمەت ئېيتىش يۈزىسىدىن ئۇيغۇر سانغۇنىغا ئايرىم10مىڭ توپ كىمخاپ ھەدىيە قىلىدۇ،
جەڭگە قاتناشقان ئۇيغۇر لەشكەرلېرى كۆپتىن-كۆپ تارتۇقلارغا ئېرىشىدۇ.765-يىلى قىشتا بۆكە قاغاننىڭ ئىنىسى تاڭ سۇلالىسىنىڭ شىمالىي چېگرىلېرىغا ھۇجۇم قىلماقچى بولىدۇ ،
تىبەتلەر634-يىلىدىن باشلاپلا ھازىرقى چىڭخەي دا ئولتۇرۇشلۇق تويۇھۇن لارغا ھۇجۇم قىلىپ بۇ جايلارنى بېسىۋېلىشنى مەقسەد قىلغان ئىدى(ئەينى دەۋرلەردە ۋە شۇ دەۋرلەردىن بۇرۇن چىڭخەي تۈركلەرنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىگىدە ئىدى).663-يىلىغا كەلگەندە تىبەتلەر چىڭخەينى بېسىۋالىدۇ،
بۇ چاغدا ئەرەبلەرمۇ ئىسلام دىنىنى تارقىتىش بايرىقى ئاستىدا667-يىلى ئامۇ دەريانىڭ جەنۇبى ۋە پامىر تاغلېرىنىڭ غەربىدىكى جايلارنى بېسىۋالىدۇ .674-يىلى ئامۇ دەريادىن ئۆتۈپ ھازىرقى ئۆزبېكىستان تەۋەلىكىگە باستۇرۇپ كىرىدۇ.
تاڭ سۇلالىسىنىڭ تۈرك قان سېستىمىسىدىن بولغان ھەربىي قوماندانلېرىدىن ئۆڭلۈك ۋە سۆيگۈم 755-يىلى قىشتا150مىڭ كىشىلىك قوشۇنغا قوماندانلىق قىلىپ،
شۇندىن كېيىن ئۆڭلۈك ھېچ كۈچىمەيلا تاڭ سۇلالىسىنىڭ200مىڭ كىشىلىك قوشۇنىنى تارمار قىلىپ چاڭئەننى بېسىۋالىدۇ.
ئاشنا سىماۋ قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئۆلگەندىن كېيىن جاۋلىڭ قەبرىستانلىقىدىكى باغچىنىڭ ئىچىگە ھەمراھ قىلىنىپ دەپنە قىلىنغانىدى.
بولۇپمۇ ئاشنا شىر تاڭ تەيزۇڭنىڭ سىڭلىسى خېڭ ياڭ مەلىكىنى ئەمرىگە ئالغانلىقى ھەمدە جېنگۈەن يىللېرىدا كۈسەن بېگىنىڭ توپىلىڭىنى تىنجىتىشتا زور خىزمەت كۆرسەتكەنلىكتىن ئۇنىڭ ھەمراھ قىلىنىپ ياسالغان قەبرىسى كۆكئارت تېغىغا تەقلىد قىلىنىپ،
تاڭ سۇلالىسى شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ھەربىي ۋە سىياسىي جەھەتتىن بىۋاستە ياردەم بېرىشى بىلەن دۇنياغا كېلىدۇ.
ليۇ ۋېنجۇڭ دېگەن ئادەمنى شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ئەينى چاغدىكى قاغانى ئىشبارا قاغانغا ئالاھىدە سوۋغا-سالاملار بىلەن ئەلچىلىككە ئەۋەتىپ،
ھەتتا ئەينى زاماندا ھازىرقى خېبىي ئۆلكىسىنى زىلزىلىگە سالغان دېھقانلار ئىنقىلابىنىڭ باشلىقى دۇجيەندې قاتارلىق قوزغىلاڭچى گۇرۇھلارنىڭ بارلىق ئاتامانلېرىمۇ كەينى-كەينىدىن ئىشبارا قاغانغا بېقىندىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ ئەلچى ئەۋەتىدۇ.
ئۆزلىرى تۇتۇۋالغان سۈي سۇلالىسىنىڭ خاقانى سۈي ياڭدىنىڭ خانىشى شياۋخوۋنى ئىشبارا قاغانغا تەقدىم قىلىپ كۆكتۈرك خانلىقىدىن مەدەت تىلەيدۇ.
ئۇ جۇجان قۇلدارلىقىغا قارشى تۆمۈرچى قۇللارنىڭ ئازادلىق مەقسىتىدىكى كۆتۈرۈلۈشى بىلەن مەيدانغا كەلگەن ئىدى،
تۈرك بەگلېرى تۈرك ئۇنۋانلېرىنى تاشلىدى؛تابغاچلارنىڭ خىزمىتىدىكى تۈرك بەگلېرى تابغاچ ئۇنۋانلېرىنى ئېلىپ تابغاچ خاقانىغا بېقىنىپتۇ،
غەرپتە تۆمۈر قوۋۇققىچە سەپەر قىپتۇ؛تابغاچ خاقانى ئۈچۈن مۇشۇنداق قوشۇن تارتىپ ئەللەرنى ئېلىپ بېرىپتۇ.
ئىلگىرىكى شەرقىي كۆكتۈرك قاغانلىقى دەۋرىدىكى زېمىننى قايتىدىن بىرلىككە كەلتۈرۈدۇ(تاڭ سۇلالسى تارىخىدا شەرقىي كۆكتۈرك خانلىقى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن،
غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ زېمىنىدا45تۇتۇق مەھكىمە ۋە115ئوبلاست قۇرغانلىقىنى ئىسىملېرى بىلەن خاتىرىگە ئېلىپ ساناپ بېرىدۇ،
قاچقان بولۇۋېلىپ مۆكتۈرمە قوشۇننىڭ مۇھاسىرىسىگە ئېلىش قاتارلىقلاردىن باشقا تىپىك سىياسىي-دېپلوماتىيە(ئىچكى جەھەتتىن پارچىلاش،
ھەمدە660-661-يىللېرى تاڭ سۇلالىسىنىڭ شىمالىي چېگرا رايونلېرىغا ھۇجۇم قىلىپ تۇرغان تۇغلا توققۇز ئۇيغۇر خانلىقىغا قارىتا جۇڭگو تارىخىدا يەنە مۇنداق بايانلار بار:
ھازىرقى ئىچكى موڭغۇل ئاپتۇنۇم رايونىنىڭ چوغاي تاغلېرىدا ئارانلا70ئادىمى بىلەن كۆكتۈرك خانلىقىنى قايتا تىكلەش قوزغۇلىڭى كۆتۈرۈپ،
تاڭ سۇلالىسىگە بەيئەت قىلغان ئىلگىرىكى تۈرك قوشۇنلېرى بىلەن بىرلىكتە غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىغا قارىشى ئۇرۇش باشلايدۇ،
تاڭ سۇلالىسىنىڭ بەيئەت قىلغان تۈركلەرگە قارىتا قوللانغان ئېتىبار بېرىش سىياسەتلېرىنى خاتا چۈشۈنۈپ قالغان ئوخشايدۇ!
ئۆيلەردە بىرەرمۇ ساۋاتسىز كىشى يوق دەۋرنى قولغا كەلتۈرۈشكە تەقەززا بولىۋاتىمىز. » ياپونىيىدىكى مەجبۇرى مائارىپ تۈزۈمىمۇ مۇشۇ ۋاقىتتا تۇنجى قېتىم يولغا قويۇلدى.
«شۇشىن» دەپ ئاتالغان ئەخلاق تەربىيىسىمۇ ئاشۇ چاغدا باشلانغۇچلاردا ئۆتىلىدىغان 8 خىل دەرسلەرنىڭ بىرى بولۇپ ئۆتۈلۈشكە باشلىدى.
ياپونىيە ھۆكۈمىتى غەربنىڭ «ئىندىۋىدۇئاللىق» قاتارلىق بىر قىسىم ئىدىيىلىرىنى ياپونىيىگە ئەكىرىش ئۈچۈن ئازراق تىرىشىپ باققان بولسىمۇ،
كۇڭزى تەلىماتىنىڭ ئاساسىغا قۇرۇلغان ئەخلاق تەربىيىسى پۈتكۈل مائارىپ سىستېمىسىدا بىر ئىنتايىن مۇھىم ئورۇننى ئىگىلىدى.
ياپونىيە ھۆكۈمىتى مائارىپ ساھەسىگە «مائارىپنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى ئىنسانىيەتنىڭ گۈزەل ئەخلاقى، ئادالەتلىك،
ھەمدە ھەر بىر ئادەمنىڭ بىلىمى بىلەن ھەر خىل تالانتلىرىنى كۆپەيتىش ۋە كۈچەيتىشتىن ئىبارەت» دېگەن يوليورۇقنى چۈشۈردى.
شۇنىڭغا ئۇلاپلا كۆپ قېتىم سىناق قىلىش ئاساسىدا ياپونىيىنىڭ پادىشاھلىق ھۆكۈمىتى پۈتۈن مەملىكەت ئۈچۈن بىر مائارىپ قوللانمىسى تۈزۈپ بەردى.
ھەمدە نۇرغۇن گۈزەل ئەخلاقلارنى چوڭقۇر ۋە مۇستەھكەم تۇرغۇزۇپ چىقتى. بىزنىڭ خەلقىمىز ساداقەتمەنلىكتە بىرلىشىپ چىڭ ئۇيۇشتى،
ھەمدە نەچچە ئەۋلاد پەرزەنتلىرىمىز بۇنىڭ پايدىسىنى نامايان قىلدى. بۇ بىزنىڭ ئىمپېرىيىمىزنىڭ ئاساسىي خاراكتېرى بىلەن بىزنىڭ مائارىپىمىزنىڭ شانلىق غەلىبىسى. سىلەر،
شۇ ئارقىلىق زىيالىلار قوشۇنى بىلەن مۇكەممەل ئەخلاقىي كۈچنى يېتىلدۈرۈڭلار. شۇنداقلا جامائەتنىڭ ھالىتىنى ياخشىلاپ،
ئۇنىڭ داۋاملىق قۇدرەت تېپىشىنى ئۈزۈپ قويماڭلار. شۇ ئارقىلىق سىلەر بىزنىڭ ياخشى ۋە سادىق خەلقىمىز بولۇپلا قالماي،
ئەجداتلىرىڭلارنىڭ ئېسىل ئەنئەنىلىرىنىڭ ئۇلۇغ ۋارىسچىلىرىدىن بولۇڭلار. » بۇ قوللانما 2-دۇنيا ئۇرۇشىغىچە ياپونىيە مائارىپ سىستېمىسىنىڭ ھۇلى بولۇش رولىنى ئوينىدى.
بىر قانچە قېتىم كۆپلىگەن كىشىلەر مېڭىۋاتقان قايناق كوچىنىڭ بويىدا بىر ئەرنىڭ ئۆرە تۇرۇپ كىچىك تەرەت قىلىۋاتقانلىقىنى كۆردۈم.
مېنىڭ كۆرگەنلىرىم ياپونىيە بۇرۇنقى ئادەتلىرىنى 100 يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت سەرپ قىلىپ ئۆزگەرتكەندىن كېيىنكى ئەھۋاللار ئىكەن.
1986-يىلى 10-ئايدا رەھمەتلىك ئابدۇشۈكۈر مەمەتىمىن ئۇستازىمىز كوبې گاكۇيىن ئۇنىۋېرسىتېتىتى تارىخ فاكۇلتىتىنىڭ پروفېسسورى دوكتۇر كوداما شىنجىرو ئەپەندىم قاتارلىق بىر قانچە پروفېسسورلىرىنىڭ تەكلىپ قىلىشى بىلەن ياپونىيىگە ئىلمىي دوكلات بېرىشكە كەلدى.
ئابدۇشۈكۈر مۇئەللىمنىڭ ئۇيغۇرچە دوكلاتىنى نەق مەيداندا ياپونچىغا تەرجىمە قىلىپ بېرىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەپ بەردىم.
كېيىنچە بۇ سۆز ياپونلۇقلار روھى بىلەن جۇڭگولۇقلار روھى ئوتتۇرىسىدىكى سۈپەت جەھەتتىكى سېلىشتۇرمىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن.
ئۇنىڭ قارىشىچە بىر ئادەم ئۆلۈم گىردابىغا كېلىپ قالغاندىمۇ ئۇنىڭ ئۆلۈمگە قىلچە پەرۋا قىلماسلىقى ئۇنىڭ ياپونلۇقلار روھىدىن بولغان ئىكەن.
ئۇنىڭ ئىككىنچىسى «سۇگاۋارا نىڭ ئۆلۈم ۋەسىيەتنامىسى» دا «ياپونلۇقلار روھى ۋە جۇڭگولۇقلار ئىلىم-پېنى» (،
ياپونىيە مىللەتچىلىرى «ياپونلۇقلار روھى ۋە چەت ئەللىكلەر تېخنولوگىيىسى» نى زامانىۋىلاشتۇرۇش ۋە ھەربىيلەشتۈرۈشتىكى بىر مودا شوئار قىلىپ،
«ياپونلۇقلار روھى» دېگەن سۆز ھازىرمۇ «ياپونلۇقلار نەزەرىيىسى» توغرىسىدىكى مۇھاكىمىلەردە ۋە ئىسپورتقا ئائىت ئاخبارات تەشۋىقاتلىرىدا داۋاملىق ئىشلىتىلىۋاتىدۇ.
ياپونلۇقلارنىڭ ئەخلاقىي خاراكتېرى ۋە ئۇنى ۋۇجۇتقا چىقىرىش تەدبىرلىرى ئۈستىدە چوڭقۇر تەكشۈرۈش ۋە ئىلمىي تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بارغان.
بىز بولساق ئۆزىمىزنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىش ۋە نورمال ئىنسانلاردەك ياشايدىغان بىر شارائىتنى بەرپا قىلىش يولىدا تىركاڭشىشىۋاتقان خەلق.
پەقەت ياپونلۇقلارنىڭ ئىلغار تېخنىكىسى ۋە يۇقىرى سۈپەتلىك مېھسۇلاتى بىلەنلا چەكلىنپ قالغانلىقىمۇ بىر ئەمەلىيەت.
ھەمدە شۇ ئاساستا ئىمكانىيەت يار بەرگەندە ياپونلۇقلارنىڭ ئىلغار ئۇسۇللىرىنى ئۆزىمىز ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇرالايمىز.
مەن ئوقۇرمەنلەردىن مەزكۇر ماقالىنى ئوقۇش جەريانىدا يۇقىرىقىدەك نۇقتىلارغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىشىنى سەمىمىي ئۈمىد قىلىمەن.
يەنى مەئىجى دەۋرىدىكى ياپونىيىدە ئەخلاق زىيالىلار ئارىسىدىكى بەس-مۇنازىرىنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىم يەردىن ئورۇن ئالدى .
بۇ دەۋرنى ئىجتىمائىي دارۋىنىزمچىلارنىڭ «مۇۋاپىق كېلىدىغانلار ھايات قالىدۇ» دەيدىغان ئاتموسفېراسى قاپلاپ كەتكەن بولۇپ،
شۇ ئارقىلىق مىللىي بىرلىكنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرمەكچى ۋە غەرب تاجاۋۇزچىلىرىدىن ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغدىماقچى بولدى.
جەمئىيەتنىڭ ھەممە تارماقلىرى پۈتۈن خەلقنى قايتىدىن تەرتىپكە سېلىشنىڭ ھەر خىل ئەخلاقىي ئۆلچەملىرىنى ئوتتۇرىغا چىقاردى.
ئەخلاق ئىلمى ئەھلىلىرى بىلەن ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى پۈتۈن خەلققە بىر خىل ئورتاق ئەخلاقىي ئاڭ سىڭدۈرۈش ئارقىلىق ئىجتىمائىي بىرلىك ۋە جەمئىيەت تەرتىپىنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا تىرىشتى.
ئۇلار دۆلەت ئېھتىياجىغا زىت كېلىدىغان بۇزغۇنچىلىقلار ياكى «خەتەرلىك» ئىدىيە ۋە ئىش-ھەرىكەتلەرنى ھەر ۋاقىت قاتتىق باستۇرۇش ئۈچۈن پەلسەپىلىك ئاساس ھازىرلاپ بەردى.
شۇنداق قىلىپ ئەخلاقىي بىرلىكنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈش بىلەن خەتەرلىك ئىدىيىلەرنى باستۇرۇشتىن ئىبارەت ئىككى جەريان ئۆز-ئارا چەمبەرچاس باغلىنىپ كەتتى.
مەن 2000-يىلىدىن 2003-يىلى 3-ئايغىچە ئامېرىكا كالىفورنىيە شىتاتى كىرىمنېي جىلغىسىدىكى بىر ئوپتىكىلىق خەۋەرلىشىش زاپچاسلىرىنى ئىشلەپ چىقىرىدىغان يۇقىرى تېخنولوگويىلىك شىركەتتە ئىنژېنېرلار باشلىقى بولۇپ ئىشلىدىم. شۇ جەرياندا مەن شىركەتنىڭ تېخنىكىلىق ۋەكىلى بولۇپ ياپونىيىدىكى ،
ئاخىرى بىر كىچىك ئائىلە دۇكىنىدا ياپوندا تىكىلگەن كاستۇم-بۇرۇلكىلارنى تاپتىم. ئۇ دۇكاندىكى كىيىملەردىن ماڭا پەقەت ئۆزۈمگە مۇۋاپىق كېلىدىغان نومۇردىن بىر نومۇر كىچىكلىرىلا تېپىلدى.
دۇكاننىڭ ئىگىسى «بۇ كىيىم ساڭا سەل كىچىك كېلىپ قاپتۇ. بۇنى ئالمىغىن. مەن ساڭا ئايرىم بۇيرۇتۇپ ئەكەلدۈرۈپ بېرەي» دېدى.
مەن ئەتىسى ئامېرىكىغا قايتىپ كېتىشنىڭ بېلىتىنى ئاللىبۇرۇن ئېلىپ بولغان ئىدىم. ئۇنىڭغا ئەھۋالنى ئېيتقاندىن كېيىن،
دۇكان ئىگىسى يەنىلا «بۇ كىيىم ساڭا لايىق ئەمەسكەن. ئۇنى ئالمىغىن. يەنە بىر قېتىم كەلگەندە ئۆزەڭگە مۇۋاپىق كېلىدىغان نومۇرلۇقىنى ئالغىن» دەپ تۇرىۋالدى.
ئۇنىڭ ئاشۇ تالانتىنى ئەڭ يۇقىرى دەرىجىدە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا يول قويۇش ۋە ئۇنىڭغا شارائىت ھازىرلاپ بېرىش كېرەك.
ئالىي مەكتەپكە ئۆتكەندىن كېيىن ئىچكىرىگە بېرىپ يەنە ئىككى يىل مەخسۇس خەنسۇ تىلى ئۆگىنىشكە مەجبۇرلىنىۋاتقان ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلاردىن بەكلا ئەنسىرەپ قالدىم.
گەندىن خانىم دۇنياغا داڭلىق فىزىكا ئالىمى ئەلبېرت ئېينىشتېيىن بىلەن ئالما شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى ستىۋ جوب لارنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ كىچىك ۋاقتىدا «يالغۇزلۇق كېسىلى» گە گىرىپتار بولغانلىقىنى سۆزلەپ ئۆتتى.
كېيىن ئامېرىكىغا ماگىستىرلىق ۋە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانلىرى ئۈچۈن ئوقۇشقا بېرىش ئۈچۈن ھەر ئاخشىمى ماتسۇشىتا شىركىتىدە 5 سائەتتىن ۋاقىتلىق ئىشچى بولۇپ ئىشلىدىم.
سونىي نىڭ ياپونىيىدە ئىشلەنگەن بىر مەھسۇلاتى بىلەن ئوخشاش مەھسۇلاتنىڭ سىنگاپوردا ئىشلەنگىنىنى سېلىشتۇرسىڭىز،
ياپونلۇق ئەرلەرنىڭ ئۆزىنىڭ خوتۇنىدىن باشقا ئاياللار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى جەھەتتىمۇ ياپونلۇقلار دۇنيادىكى باشقا ھېچ قانداق مىللەتكە ئوخشىمايدىغان بىر خىل خاراكتېرگە ئىگە.
ياپونىيىدە ئائىلىنىڭ سىرتىدىكى ئەر-ئاياللار مۇناسىۋىتىدە بولۇپ باشقا بىرەر ئائىلىنى بۇزۇش بىر خىل شەرمەندىلىك بولۇپ،
لېكىن ياپونلۇق ئەرلەر باشقا ئېرى يوق ياكى ئۆز بەدىنىنى سېتىپ كۈن كەچۈرىدىغان ئاياللار بىلەن جىنسىي مۇناسىۋەتتە بولسا،
ئۇنىڭ ئەكسىچە پۈتۈن جەمئىيەت ھېلىقىدەك ئۆز بەدىنىنى سېتىپ كۈن كەچۈرىدىغان ئاياللارغا خۇددى باشقا ئادەملەرگە ئوخشاشلا نورمال ۋە ھۆرمەت بىلەن مۇئامىلە قىلىدۇ.
ئەر-ئاياللار يالىڭاچلىنىپ ئوخشاش بىر كۆل ياكى مۇنچىدا سۇغا چۈشۈش قاتارلىق «ۋەھشىي ئىشلار» مەۋجۇت بولۇپ تۇردى.
1880-يىللىرىغا كەلگەندە ياپونىيىدە «مەدەنىيەت ئەخلاقى» نى بەرپا قىلىش ۋە قوغداشنى مەركەز قىلغان بىر قاتار ھەرىكەتلەر ئېلىپ بېرىلدى.
كۆزىتىش ۋە تەجرىبە قىلىش قاتارلىقلارنى ياخشىلىقنى ئېنىقلاپ چىقىشنىڭ ئۇسۇلى قىلىشنىڭ چەكلىمىسىنى تەكىتلەشكە باشلىدى.
ياپونىيىدىكى ئەخلاق ئىلمى ئەھلىلىرى ئەسلىدە گېرمانلىقلار رومانتىزمىنىڭ بىر قىسمى بولغان «مىللىي خاراكتېر» ۋە «خەلق روھى» دېگەن ئۇقۇملار ئاساسىدا بىر ئورتاق خەلق روھى گەۋدىلەنگەن «ياپونلۇقلار ئەخلاقى» نى ئوتتۇرىغا چىقاردى.
شۇنىڭ بىلەن پۈتۈن ئىنسانىيەت ئۈچۈن ئورتاق بولغان مەدەنىيەت ئەخلاقىنىڭ ئورنىنى پەقەت «ھەقىقىي ياپونلۇق» لارغىلا خاس بولغان روھىي ئەخلاق ئىگىلىدى.
ھەممە ئىشلارنى تەرەققىياتقا توغرىلاش قاتارلىقلار ياپونلۇقلارنىڭ تەرەققىيات ئۈچۈن زور ئۈنۈم بەرگەن خاراكتېرلىرى بولۇپ،
ئۇلارنىڭ بۇنداق خاراكتېرى ياپون شىركەتلىرى بىلەن چەت ئەل شىركەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى سودا مۇناسىۋەتلىرىدە ناھايىتى روشەن نامايان بولۇپ تۇرىدۇ.
شۇڭلاشقا چەت ئەللىكلەرنىڭ ياپونلۇقلار قۇرۇپ چىققان ئىسكەنجىلەرنى بۇزۇپ تاشلىيالىشى قەتئىي مۇمكىن ئەمەس.
بەزى ياپونلۇقلار قايغۇ ئۇرۇش ۋە دەپنە قىلىش ئىشلىرىنى مەخسۇس مۇشۇنداق كەسىپ بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كەسپىي خادىملارغا پۇل بېرىپ قىلغۇزىدۇ.
بىر ئادەم پەقەت ئالدى بىلەن ئۆز-ئۆزىنىڭ ئۈستىدىن غالىپ كېلىش ئارقىلىقلا ئاندىن باشقىلار ئۈستىدىن غالىپ كېلەلەيدۇ.
مۇشۇ ئۇقۇملارنى توغرا چۈشىنىش ياپونلۇقلارنىڭ ھازىرقىدەك ئەخلاقىي خاراكتېرىنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈشىدىكى مەقسىتى ۋە ھەرىكەتلەندۈرگۈچى كۈچىنى ئايدىڭلاشتۇرىۋېلىش ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.
ئۆزىنىڭ ھېسسىياتىنى يۈزدە-يۈز كونترول قىلالايدىغان مۇشۇنداق بىر قابىلىيەتكە ئىگە بولۇش ئىنسانلار ئۈچۈن ھەقىقەتەنمۇ بىر زور ئارتۇقچىلىقتۇر.
چەت ئەللىكلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتە نامايان قىلىدىغان مۇلايىملىق بىلەن زېرەكلىكى بىلەن ياپونلۇقلار پۈتۈن دۇنيانىڭ مەدھىيىلىشىگە ئېرىشتى.
مەئىجى دەۋرىنىڭ دەسلىپىدىكى مەدەنىيەت ئەخلاقىنى ئىشقا ئاشۇرۇش ھەرىكىتى بىلەن بۇ دەۋرنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە ئېلىپ بېرىلغان روھىي ئەخلاقنى بەرپا قىلىش ھەرىكىتىنىڭ ھەر ئىككىسىدە ياپونىيە مائارىپ سىستېمىسىنى ئۆزىنىڭ ئاساسىي ۋاستىسى قىلدى.
باشلانغۇچ مەكتەپ بالىلىرىغا ئەخلاقىي تەربىيە ئېلىپ بېرىشتا ئىشلىتىدىغان ئەخلاق دەرسلىك كىتابلىرىنىمۇ تۈزۈپ چىقتى.
مەن ھازىرغىچە ئۇنداق ئادەملەرنى ئاساسەن ئۇچرىتىپ باقمىغان ئىدىم. لېكىن ئۇلارنى مەن ياپونىيىدە كۆردۈم. ياپونلۇقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئاشۇنداق ئادەملەردىن ئىكەن. »
ئاشۇ چاغدا بۇددا دىنى ئىستىقامىتىدە ئۆلتۈرۇش ياكى كۆڭۈلنىڭ جىمجىتلىقىدىن ئىبارەت بىر خىل دانا دىنىي ۋە روھىي ھالەتكە ئېرىشىش سامۇراي سىنىپى ئىچىدە كەڭ-كۆلەمدە تارقالدى.
مەن ئالدى بىلەن ياپونلۇقلارنىڭ ئەخلاقىي خاراكتېرىنىڭ ۋۇجۇتقا كېلىشىدىكى بىر قىسىم تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشلەرنى چۈشەندۈرۈپ ئۆتىمەن.
ئاندىن ئۇلارنىڭ 9-يىللىق مەجبۇرى مائارىپىدا ئۆتۈلىدىغان ئەخلاق دەرسىنىڭ مەزمۇنىنى قىسقىچە تونۇشتۇرىمەن.
ناھايىتى يۇقىرى سۈپەتلىك يېڭى ئەۋلادلارنى يېتىلدۈرۈپ چىقىش ئۇسۇل-تەدبىرلىرىنى قىسقىچە ئىزاھلاپ ئۆتىمەن.
ياپونلۇقلارنىڭ كۆڭلىدە ھۆكۈمران ئورۇندا تۇرىدىغان بۇ تۇغما پەلسەپە ئۇلارنىڭ خاراكتېرلىرىگە ئىنتايىن زور تەسىر كۆرسەتكەن.
يۇقىرىقىدەك بۇشىدو تۈزۈمى ياپونىيىدە تارىختىن بۇيان پۇخرالار ئارىسىدىكى ۋە ئاق-سۆڭەكلەر بىلەن پۇقرالار ئوتتۇرىسىدىكى ئىنسانىي-ھوقۇق باراۋەرلىكىنى ئىنتايىن يۇقىرى دەرىجىدە كاپالەتكە ئىگە قىلغان.
1945-يىلىدىن ھازىرغىچە بولغان ياپونىيىنىڭ «دېموكراتىيە دەۋرى» نىڭ دەسلىۋىدە ئەخلاق دەرسى 9 يىللىق مەجبۇرى مائارىپنىڭ ئىجتىمائىي-پەن دەرسلىرىگە قوشۇۋېتىلگەن بولسىمۇ،
شۇنىڭدىن باشلاپ ھازىرغىچە ئەخلاق دەرسى ياپونىيىنىڭ 9 يىللىق مەجبۇرى مائارىپىدا ھەپتىسىگە بىر سائەتتىن ئايرىم دەرس قىلىپ ئۆتۈلۈپ كېلىۋاتىدۇ.
بۇنداق خاراكتېرگە ئىگە كىشىلەردىن ئۆز گەدىنىدىكى باشقىلار تەرىپىدىن ئاتا قىلىنغان شان-شەرەپنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق قەرزنى ئېتىراپ قىلىش ۋە ئۇلارنى قايتۇرۇش تەلەپ قىلىنىدۇ.
ياپونلۇقلار ئۇزۇن مۇددەتلىك تارىخىي دەۋرلەر جەريانىدا ئۆزلىرىنى بىر خىل ئۆزگىچە ئەخلاقىي خاراكتېرگە ئىگە قىلغان.
مىللىتى ۋە رەڭگى قاتارلىق نەرسىلەرگە ئاساسەن ھەر خىل تۈرلەرگە ئايرىش بىر خىل ئەخمەقلىك. دۇنيادا پەقەت ئىككى خىللا ئادەم بار. بىرى ئەقىللىق ئادەملەر. يەنە بىرى ھاماقەتلەر. »
بۇ خاراكتېر قەرز بولغۇچىنى قەرز قىلغۇچىغا ساداقەتمەنلىك كۆرسىتىش ئارقىلىق ئۆز قەرزىنى ياندۇرۇشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ.
بۇ سۆزنىڭ مەنىسى ئۇيغۇرچىدىكى ۋە غەربلىكلەر تىلىدىكى «مەجبۇرىيەت» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسىدىن خېلىلا مۇرەككەپ بولۇپ،
ئۇ بىر ئادەمدىن ئۆزىنىڭ مەجبۇرىيىتىنى بىر شەرەپلىك ھاياتنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك فۇنكسىيىسى سۈپىتىدە ئادا قىلىش ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىدۇ.
ئۆزىنى جەمئىيەت ئۈچۈن تۆھپە قوشۇشقا ئاتىغان كىشىلەرنى ۋە پېشقەدەملەرنى ھۆرمەتلەش ۋە ئۇلارغا كۆيۈنۈش،
2013-يىلى 12-ئاينىڭ 15-كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يىللىق دوكلات ئېلان قىلىپ يەرشارى بويىچە ھەرقايسى دۆلەت خەلقلىرىنىڭ ئۇنىۋېرسال ساپاسىنڭ رەت تەرتىپىنى ئېلان قىلدى.
ياپونلۇقلارنىڭ يۇقىرىدىكى 3 خىل دىنغا مەركەزلەشكەن قىممەت قارىشى سىستېمىسى تىنچلىق دەۋرى دەپ ھېسابلىنىدىغان ئېدو دەۋرى دە ناھايىتى كۈچلۈك دەرىجىدە تەرەققىي قىلدى.
باشقىلارنىڭ تۇرمۇشىنى ھالقىلىق ياردەم بىلەن تەمىن ئېتىدىغانلارغا ۋە پېشقەدەملەرگە مىننەتدارلىق ۋە ھۆرمەت بىلەن مۇئامىلە قىلىش
ئىنسانلارنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ئاجىزلىقلىرىنى ۋە يامان تەرەپلىرىنى يېڭەلەيدىغان كۈچ-قۇدرەتكە ۋە ئالىيجاناپلىققا ئىگە ئىكەنلىكىگە ئىشىنىش
بۇ مېھمانخانا پەلەستىن ھۆكۈمىتى كاتىبات باشقارمىسى ۋە مەجبۇرىي پەلەستىن ۋە ترانجورداندىكى ئەنگىلىيە قوراللىق قىسىملىرىنىڭ مەركىزى ئىدى.
ئۇ «ئاگاتا» ھەرىكىتىنىڭ ئىنكاسى سۈپىتىدە تەسەۋۋۇر قىلىنغان (ئەنگىلىيە دائىرىلىرى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان يەھۇدىيلار ئورگىنىغا قارىتىلغان بىر يۈرۈش كەڭ كۆلەملىك ھۇجۇملار) ۋە ماندات دەۋرىدە ئەنگىلىيەلىكلەرگە قارىتىلغان ئەڭ ئەجەللىك ھۇجۇم.
يەھۇدىيلارنىڭ توپىلاڭلىرى ئەنگىلىيە ئارمىيىسى ۋە پەلەستىن ساقچى قىسىملىرىنىڭ باستۇرۇش تىرىشچانلىقىغا قارىماي ،