polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
«ئىشلەتكۈچىنىڭ ئەسەر يارىتىشى شەخسلەرنىڭ يېڭى مېدىيا تونۇشى ۋە چۈشەنچىسىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. بۇ ئالاھىدىلىك شەخسنىڭ پىكىر ئەركىنلىكىنىمۇ ئۆستۈرىدۇ.»
يېڭى مېدىيا تۈرتكىسىدە ئىجتىمائىي تاراتقۇلارنىڭ تەرەققىياتى تېخنولوگىيەلىك ئارتۇقچىلىقى تۈپەيلى ئەنئەنىۋى مېدىياغا سېلىشتۇرغاندا تېز بولدى.
ئوت-سۇ قوغلىشىپ ياشايدىغان كۆچمەن چارۋىچىلىق تۇرمۇشى جەريانىدىكى چىدىر تىكىپ ئولتۇرىدىغان ھالەتتىن كېيىنچە مەلۇم گېئومىتىرىيىلىك شەكىلگە ئىگە كىمىر ئۆيلەردە،
قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا بولغان ھۆكۈمرانلىقى چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن تۈركىي مىللەتلەرنىڭ دېھقانچىلىق رايۇنىدا دۆلەت قۇرۇشتەك بىر يېڭىلىقىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ.
تەرەققىياتقا ئەگىشىپ ئۇيغۇر ئولتۇراق ئۆي ئىشلىرىدا ئاتا-بوۋىلىرىمىزنىڭ بىزگە قالدۇرغان ئىسىل مەدەنىيەت مىراسىغا ۋارىسلىق قىلىپ،
ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ مەۋجۇتلىقىمۇ خۇددى باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش ئۆزىنىڭ ئۆزگىچە ماددىي ۋە مەنىۋىي مەدەنىيىتى بىلەن نامايەن بولۇپ تۇرىدۇ.
مەھمۇد كاشىغەرىي ۋە ئۇنىڭ بۈيۈك قامۇسى « تۈركىي تىللار دىۋانى» ۋە ئۇنىڭدىكى بىر قىسىم سۆز-جۈملىلەرنى 11-ئەسىردىكى پۈتۈن تۈركىي مىللەتلىرى مەدەنىيىتىنىڭ كاتتا سىموۋولى بولۇپلا قالماي،
11-ئەسىردە ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ماۋرەئۇننەھرگىچە ھۆكۈمران بولغان قاراخانىيلار خانلىقى جەمەتىگە مەنسۇپ مەدەنىيەت تەتقىقاتچىسى ۋە جامائەت ئەربابى بولغانلىقى.
ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻧﺎﺧﺸﺎ – ﺋﯘﺳﺴﯘل ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ ۋە ﺋﻮﻳﯘن ﻣﻪدەﻧﯩﻴﯩﺘﻰﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺋﯘزاق ﺗﺎرﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ.
ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﺋﻮۋﭼﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪن ﺷﯘﻏﯘﻟلاﻧﻐﺎن ﺋﻪڭ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ دەۋرﻟﻪردﯨلا ﺑﯩﺮەر ﺋﯩﺸﺘﯩﻦ ﻧﻪﺗﯩﺠﻪ –ﻣﯘۋەﭘﭙﻪﻗﯩﻴﻪت ﻗﺎزاﻧﻐﺎﻧﺪا،
ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜزۈپ ﺗﻪﻧﺘﻪﻧﻪ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎن ﺋﺎدەﺗﻨﯩﯔ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘم.
ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﻗﻪﮬﺮﯨﻤﺎﻧﻠﯩﻖ داﺳﺘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮى ﺑﻮﻟﻐﺎن «ﺋﻮﻏﯘزﻧﺎﻣﻪ» ﺋﯧﭙﻮﺳﯩﺪﯨﻜﻰﺋﻮﻏﯘزﺧﺎﻗﺎن ﺋﻪل – ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﻨﻰ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﻗﯩﻠﯩﭗ،
ﻛﺎﺗﺘﺎ ﺗﻮي ﻣﯘراﺳﯩﻤﻰ ﺋﯚﺗﻜﯜزﮔﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ۋەﻣﯘراﺳﯩﻤﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪزى ﺋﺎدەﺗﻠﻪرﻧﻰ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻣﯘراﺳﯩﻢ –ﺋﺎدەﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﭙﺎدﯨﻠﯩﻨﯩﺸﻰ دﯦﻴﯩﺸﻜﯩﻤﯘ ﺑﻮﻟﯩﺪۇ.
ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪر ﺋﺎرﯨﺴﯩﺪا ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎنﺑﯘﻧﺪاق ﻣﯘراﺳﯩﻤلار ﺧﻪﻧﺰۇ ﺗﺎرﯨﺨﭽﯩﻠﯩﺮى ﺗﻪرﯨﭙﯩﺪﯨﻨﻤﯘ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﻧﮕﻪن.
ﻣﯩلادﯨﻴﻪ 5 __ 6 –ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﺋﺎﺋﯩﺖ «ۋﯦﻲ ﻳﯩﻠﻨﺎﻣﯩﺴﻰ»ﻧﯩﯔ «ﮔﺎۋﭼﯥ» ﺗﻪزﻛﯩﺮﯨﺴﯩﺪە،
ﺋﯧﮕﯩﺰ ﮬﺎرۋﯨﻠﯩﻘلارﻧﯩﯔ ﺋﯚرپ – ﺋﺎدﯨﺘﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪە ﺗﻮﺧﺘﺎﻟﻐﺎﻧﺪا:
«ﺋﯘلارﻧﯩﯔﻗﻪﺑﯩﻠﯩﻠﯩﺮى ﺑﯩﺮ ﻳﻪرﮔﻪ ﻳﯩﻐﯩﻠﯩﭗ ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜزﮔﻪﻧﺪە،
ﻧﺎﺧﺸﺎ ﺋﯧﻴﺘﯩﭗ ﺋﯘﺳﺴﯘلﺋﻮﻳﻨﺎﻳﺘﺘﻰ» دەپ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﻧﮕﻪن.
ﻣﯩلادﯨﻴﻪ 5 __ 6 – ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪرﮔﻪ ﺗﻪﺋﻪﻟﻠﯘق ﺑﻮﻟﻐﺎن ﻗﯩﺰﯨﻞﻣﯩﯖﺌﯚي ،
ﻗﯘﻣﺘﯘرا ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺳﯩﺰﯨﻠﻐﺎن ﺑﻪزى ﺗﺎم رەﺳﯩﻤﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻤﯘ ﺋﻪر – ﺋﺎﻳﺎﻟلارﻧﯩﯔﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﺳﺎز ﭼﯧﻠﯩﭗ،
ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜزۈۋاﺗﻘﺎن ﻛﯚرۈﻧﯜﺷﻰ ﺋﻪﻛﺲﺋﻪﺗﺘﯜرۈﻟﮕﻪن.
ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘلار ﺑﯘﻧﺪاق ﻧﻪﻏﻤﻪ – ﻧﺎۋا ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯚﺗﻜﯜزۈﻟﯩﺪﯨﻐﺎن ﻣﯘراﺳﯩﻤلارﻧﯩﯔﺋﯘﻳﻐﯘر ۋە ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﻧﯩﯔ ﻣﻪدەﻧﯩﻲ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪا ﺧﯧﻠﻰ ﻛﻪڭ داﺋﯩﺮﯨﺪەﺋﻮﻣﯘﻣلاﺷﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪۈرﯨﺪۇ.
يەنە 11-ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان باشقا مىللەتلەرنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىنى ئەكىس ئەتكۈزىدىغان نۇرغۇن سۆزلەر،
قىسقىسى «تۈركىي تىللار دىۋانى» 11-ئەسىردىكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت تۇرمۇشى ئۇمۇميۈزلۈك خاتىرىلەنگەن ۋە ئەكىس ئەتكۈزۈلگەن مۇكەممەل قامۇس ھېسابلىنىدۇ.
ﺋﯘﻳﻐﯘرلار ﺋﻪزەﻟﺪﯨﻦ ﻧﺎﺧﺸﺎ – ﺋﯘﺳﺴﯘل ۋەﻣﯘزﯨﻜﯩﻐﺎ ﮬﯧﺮﯨﺴﻤﻪن ﻣﯩﻠﻠﻪت.
ﺷﯘﯕﯩﻤﯘ ﻗﻪدﯨﻤﺪﯨلا «ﻧﺎﺧﺸﺎ – ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﻐﺎ ﻣﺎﮬﯩﺮ»،
«ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﺨﯘﻣﺎر» دﯦﮕﻪن ﻧﺎﻣلار ﺑﯩﻠﻪن ﺟﺎﮬﺎﻧﻐﺎ ﻣﻪﺷﮭﯘر ﺑﻮﻟﯘپ ﻛﻪﻟﮕﻪن.
ﺋﺎدەﺗﺘﯩﻤﯘﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﮬﻪرﻗﺎﻧﺪاق ﺑﯩﺮ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﻰ ﻧﺎﺧﺸﺎ – ﻣﯘزﯨﻜﯩﺴﯩﺰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪۇ.
ﺋﯘ ﺋﻪﻣﺪﯨلاﻣﯧﯖﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎن ﺑﺎﻟﯩلاردﯨﻦ ﺗﺎرﺗﯩﭗ،
ﻧﻪﭘﯩﺲ ۋە ﻛﯚپ ﺧﯩﻞ ﺋﯩﭙﺎدﯨﻠﻪش ﻛﯜﭼﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘر ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﯩﻐﺎ ﻣﺎس ﮬﺎﻟﺪا ﺗﻪرەﻗﻘﯩﻲﻗﯩﻠﻐﺎن ﻣﯘزﯨﻜﺎ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ ﺑﻪدﯨﺌﯩﻴﻠﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻠﯩﻘﻰ،
ﺋﺎﮬﺎﯕﯩﻨﯩﯔ ﻛﯚپ ﺧﯩﻠﻠﯩﻘﻰ، رﯨﺘﯩﻤﯩﻨﯩﯔﻣﯘرەﻛﻜﻪﭘﻠﯩﻜﻰ،
ﺋﯚﻟﭽﻪﻣﻠﯩﻜﻠﯩﻜﯩﺪەك ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰدەۋرﻟﻪردﯨلا ﺟﺎﮬﺎﻧﻐﺎ ﻧﺎﻣﺎﻳﺎن ﻗﯩﻠﻐﺎن.
ﺋﯘﻳﻐﯘر ﻣﯘزﯨﻜﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﯘ ﺧﯩﻞ ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﯩﻨﻰﺗﻮﻟﯘق ﺋﯩﭙﺎدﯨﻠﻪش ﺋﯧﮭﺘﯩﻴﺎﺟﯩﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪن،
ﺋﯘﻳﻐﯘر ﭼﺎﻟﻐﯘﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯜرﯨﻤﯘ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﻛﯚپﺑﻮﻟﻐﺎن.
ﺋﯘﻳﻐﯘر ﭼﺎﻟﻐﯘﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﯩلادﯨﻴﯩﺪﯨﻦ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﻛﯚپ ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺋﯩﻠﯩﮕﯩﺮﯨلا ﭘﻪﻳﺪاﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪا ﻳﺎزﻣﺎ ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪر ﺑﺎر.
«ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»دﯨﻦ ﺋﯘﻳﻐﯘرﭼﺎﻟﻐﯘﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻗﺎﻧﭽﻪ ﺗﯜرﯨﻨﻰ ﻛﯚرۈﺷﻜﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪۇ.
«ﻗﻮﺑﯘز __ ﺋﯘد ﻗﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﻳﺪﯨﻐﺎنﺗﺎرﯨﻠﯩﻖ ﭼﺎﻟﻐﯘ ﺋﻪﺳﯟاﺑﻰ».
«ﺳﯩﺒﯩﺰﻏﯘ __ ﺳﯩﺒﯩﺰﻏﺎ ﻧﻪي» ۋە ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﭼﺎڭ،
«تۈركىي تىللار دىۋانى» غا ئەينى ۋاقىتتىكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ ئۇزاق دەۋىرلەردىكى تۇرمۇش ئەمەلىيەتلىرى ئەكىس ئەتكۈزۈلۈپ تۈرلۈك ژانىرلاردا ئىجاد قىلىنغان نۇرغۇن شېئىر-نەزم ۋە خەلق ناخشىلىرى،
ماقال-تەمسىللەر ۋە ھېكمەتلىك سۆزلەرنىڭ خېلى كۆپ قىسمى ئەينەن ياكى ئۆزگەرتىلگەن تۈرلۈك شەكىللەردە زامانىمىزدىكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ يازما ئەدەبىياتى ۋە ئېغىز ئەدەبىياتىدا ھازىرمۇ ئۇچراپ تۇرىدۇ ھەمدە زامانىمىزدىكى تۈركىي تىللاردا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەرنىڭ قەدىمكى مەدەنىيىتىنىڭ جەۋھەرلىرى سۈپىتىدە،
تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان قەبىلىلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى مىللەتلەرنىڭ تارقىلىش ئەھۋالى ۋە تىل ئىشلىتىش توغرۇلۇقمۇ «دېۋان»نىڭ مۇقەددىمىسىدە تەپسىلىي چۈشەنچە بەرگەن.
ئوغۇز تۈركلىرىنىڭ بىر تارمىقىغا تەۋە بولغان سەلجۇقىيلار ئارقا-ئارقىدىن ئۇرۇشقا ئاتلانغانلىقى ۋە مىللەتلەرنىڭ زور كۆلەمدە كۆچكەنلىكى سەۋەبلىك،
ئوتتۇرا ئاسىيەنىڭ بىپايان رايۇنلىرىغا تارقالغان ھازىرقى زامان تۈركىي تىللىق مىللەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ تىللىرىدا ھازىرغىچە قۇرۇلما خاراكتىېرىدە ئۆزگىرىش كۆرۈلمىگەن.
مەھمۇد كاشغەرىيىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ تىللىرىدىكى تەرەققىيات،
«تۈركىي تىللار دىۋانى» نىڭ ئۇيغۇرچە ۋە خىتتايچە نۇسخسىنىڭ ئارقا-ئارقىدىن دۇنياغا كەلگەنلىكى ئېلىمىزنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى»نى تەتقىق قىلىش خىزمىتى ئۈچۈن پارلاق يول ئېچىپ بەردى.
شۇنداقلا دۆلىتىمىزنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» نى تەتقىق قىلىش خىزمىتى ۋە تۈركولوگىيە تەتقىقات خىزمىتى يېڭى باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى نامايەن قىلدى.
ئالدى بىلەن تۈركىي تىللاردا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەر ۋە قەبىلىلەر ئارىسىدا كەڭ دائىرىلىك ۋە تېرەن تەكشۈرۈش خىزمىتىنى قانات يايدۇرغان.
تۈركىي تىللار دىۋانى) ئوتتۇرا تۈركچە دەۋرىدە مەھمۇد كاشغەرى تامانىدىن باغدادتا 1072-1074 يىللار ئارىسىدا يېزىلغان تۈركچە - ئەرەبچە بىر سۆزلۈكىدۇر.
بۇ مۇناسىۋەت بىلەن كۈنىمىزدىن مىڭ يىل مۇقەددەم يازىلغان د ل ت تۈركىي تىللارنىڭ تۇنجى سۆلۈكى بولماقتىن ئۆتە نۇرغۇن تەتقىقادچى تامانىدىن تەمسىل قىلىنغانى مىسال تارىخى ۋە مەدەنىي مەنبەلىرىمىزنىڭ ھەم تۇنجىسىدۇر.
ئالتاي تىلى سېستىمىسىدىكى مىللەتلەر ئەڭ بالدۇر ئېتىقاد قىلغان شامان دىنىمۇ «تۈركىي تىللار دىۋانى»دا ئەكىس ئەتكۈزۈلگەن.
ئىسلام دىنىنىڭ ئىخلاسمەن مۇرىتى بولۇش سۈپىتىدە «دىۋان»نىڭ نۇرغۇن جايىدا ئىسلام دىنىغا بولغان قىزغىن مۇھەببىتى ۋە مەدھىيەسىنى چىن يۈرىكىدىن سەمىمىي ئىپادىلىگەن بولسا،
ئالىم بولۇش سۈپىتىدە ئىلىم ئىشلىرىدا كەسكىن ۋە ئەستايىدىل بولۇشتەك ئىلمىي پۇزىتسىيەسىنى باشتىن-ئاخىر چىڭ ساقلىغان ھەم باشقا دىنلارغا بىر تەرەپلىمە قاراشتا بولمىغان.
مەھمۇد كاشغەرىينىڭ ئوتتۇرا ئەسىردىكى دىنىي مەدەنىيەتلەردە يەكلىمىچىلىك ئومۇملىشىپ كەتكەن ئەھۋالدىمۇ ناھايىتى ئېھتىياتچان ئۆگىنىش ئىستىلى ۋە ئىلىم ئىستىلىنى ساقلىيالىشى ھەقىقەتەن ئاسان ئەمەس.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇ يەنە ئۆز مىللىتىنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىگە بولغان قىزغىن مۇھەببىتىنى تولۇق ئىپادىلىگەن.
ﺑﻪزﻣﻪ ۋە ﺗﯜرﻟﯜك زﯨﻴﺎﭘﻪت ﺋﻮﻟﺘﯘرۇﺷﻠﯩﺮى ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔﻗﻮﻳﯘق ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﻣﻪدەﻧﯩﻴﻪت ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺗﯘرﻣﯘﺷﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘپ،
«ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»دا ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻣﻪﺷﺮەپ – ﺑﻪزﻣﯩﻠﯩﺮى ﻣﯘﻧﺪاقﺋﯩﺰاﮬلاﻧﻐﺎن:
ﻗﯩﺶ ﻛﯜﻧﻠﯩﺮى دوﺳﺘلار ﺋﺎرا ﻧﯚۋەت ﺑﯩﻠﻪنﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎن ﻣﻪﺷﺮەپ»،
«ﻛﻪﺗﺴﻪم __ ﻛﯧﭽﯩﺴﻰ ﺋﯚزىﻛﯧﻠﯩﭗ ﻗﺎﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻧلارﻏﺎ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎن زﯨﻴﺎﭘﻪت»،
ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗلار ﻣﻪﺧﺴﯘسﺧﺎراﻛﺘﯧﺮدﯨﻜﻰ زﯨﻴﺎﭘﻪت – ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺋﺎدﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘرلار ﺗﯘرﻣﯘﺷﯩﺪا ﻗﻪدﯨﻤﺪﯨلا ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲﺧﺎراﻛﺘﯧﺮ ﺋﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪۈرﯨﺪۇ.
ﻣﻪﮬﻤﯘد ﻗﻪﺷﻘﻪرى «ﺗﯜرﻛﯩﻲﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»دا ﻧﻪﻗﯩﻞ ﻗﯩﻠﻐﺎن ﻗﻮﺷﺎﻗلار ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻤﯘ ﻧﻪﻏﻤﻪ – ﺳﺎز ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻜﻪن،
ﻣﻪﺷﺮەپﺷﻪﻛﻠﯩﻨﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎن ﻗﻮﺷﺎﻗلارﻣﯘ ﺋﯘﭼﺮاﻳﺪۇ.
«ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»ﻧﯩﯔ ﺗﻪﯕﺪاﺷﺴﯩﺰ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰﺋﯘﻧﯩﯔ ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘرﻣﺎ ﻟﯘﻏﻪت ﺑﻮﻟﯘﭘلا ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ،
ﺑﻪﻟﻜﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﻧﯩﯔ ﻣﺎﻗﺎل –ﺗﻪﻣﺴﯩﻠﻠﯩﺮى،
ﻛﺎﻟﯧﻨﺪارﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ ﻧﯘرﻏﯘن ﺑﯩﻠﯩﻤﻠﻪر ﺑﯩﻠﻪن ﺑﺎﻏﻠﯩﻨﯩﺸﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﻐﺎن ﺑﯩﺮ ﭼﻮڭ ﻗﺎﻣﯘسﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪا،
ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﺸﻰ،
ﮬﯜﻧﻪر – ﺳﻪﻧﺌﻪت ﻣﻪدەﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ۋە ﻣﻪﻧﯩﯟى ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺰﮔﻪﻣﻪﻟﯘﻣﺎت ﺑﯧﺮﯨﺪﯨﻐﺎن ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﻪﺳﻪر ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪا!
ﺑﯩﺰ ﺋﺎﻟﺪى ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯘﻟﯘغﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﮬﻤﯘد ﻗﻪﺷﻘﻪرﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻤﮕﻪ ﺋﯚزﯨﻨﻰ ﺑﯧﻐﯩﺸلاش روﮬﯩﻨﻰ،
ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﺟﻪرﻳﺎﻧﯩﺪاﺟﺎﭘﺎ – ﻣﯘﺷﻪﻗﻘﻪﺗﻠﻪردﯨﻦ ﻗﻮرﻗﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎن ﺋﯩﺰدﯨﻨﯩﺶ روﮬﯩﻨﻰ،
ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﺋﻪﺟﺪادلارﻧﯩﯔﻣﻪدەﻧﯩﻴﻪت ﻣﯩﺮاﺳﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﻪۋلادلارﻏﺎ ﺋﯘلاپ ﺑﯧﺮﯨﺸﺘﻪك ﺋﺎﻟﯩﻴﺠﺎﻧﺎب روﮬﯩﻨﻰ،
ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻜﻰﺋﺎﺟﺎﻳﯩﭗ ﻗﻪﻳﺴﻪرﻟﯩﻜﻰ ۋە ﺷﯩﺠﺎﺋﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﯩﻤﯩﺰ لازﯨﻢ.
«تۈركىي تىللار دىۋانى» نىڭ مۇقەددىمىسىدىن 11-ئەسىردىكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان قەبىلىلەر تىللىرىنىڭ بۆلۈنۈشىنىڭ تېزلەشكەنلىكىگە ھەمدە تەدرىجىي يۇسۇندا زامانىۋى مۇستەقىل تىللارغا قاراپ تەرەققىي قىلغانلىقىغا ئائىت ئىزنالارنى بايقايمىز.
شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە «دېۋان»نىڭ مۇقەددىمىسى بىزنى 11-ئەسىردىكى تۈركىي تىللارنىڭ تۇغقانچىلىقى بولمىغان باشقا تىللار بىلەن،
بولۇپمۇ قەدىمكى ھىندى-ياۋرۇپا تىللىرى بىلەن بىۋاستە قويۇق ئۇچراشقانلىقىغا ئالاقىدار مۇھىم ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلىدى.
بۇ ئۇچۇرلار مەيلى قەدىمكى شىنجاڭنىڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى باشقا رايۇنلارنىڭ تىللىرىدىكى مۇناسىۋەتنى تەتقىق قىلىشىمىزدا بولسۇن ياكى مىللەتلەر مۇناسىۋىتىنى تەتقىق قىلىشىمىزدا بولسۇن،
شىنجاڭنىڭ تارباغاتاي دېگەن جايىدىكى ئاتاقلىق داموللا ئىسمايىل «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ 1-تومىنى ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىغا ئۆرۈگەن،
ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻣﻪﻧﯩﯟى ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪا ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻮﻳﯘﻧﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚﺳﺎﻟﻤﺎﻗﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﮕﻪن ﺑﻮﻟﯘپ،
ﺑﯘ ﮬﻪﻗﺘﻪ ﻣﻪﮬﻤﯘد ﻗﻪﺷﻘﻪرى ﺋﯧﻨﯩﻖ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎت ﻗﺎﻟﺪۇرﻏﺎن.
«ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار دﯨﯟاﻧﻰ»دﯨﻜﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗلارﻏﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳلاﻧﻐﺎﻧﺪا،
ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟىﺗﻪﻧﺘﻪرﺑﯩﻴﻪ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮى ﺧﻪﻟﻖ ﺋﻮﻳﯘﻧﻰ ﺧﺎراﻛﺘﯧﺮﯨﻨﻰ ﺋﺎﻟﻐﺎن ﺑﻮﻟﯘپ،
ﺋﻪﻳﻨﻰ دەۋرﻟﻪردەﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﺋﯩﺮادە ﭼﯧﻨﯩﻘﺘﯘرۇﺷﻰ ۋە ﻣﺎﮬﺎرەت ﻳﯧﺘﯩﻠﺪۈرۈﺷﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎن.
ﺋﻮﻗﻴﺎﻧﻰ ﺋﺎرﻗﯩﻐﺎﻗﺎرﯨﺘﯩﭗ ﺋﯧﺘﯩﭗ ﻧﯩﺸﺎﻧﻐﺎ ﺗﻪﮔﻜﯜزۈش،
ﺳﺎرﻏﺎﻳﺪى ﺋﻮﻳﯘﻧﻰ، دارۋازﻟﯩﻖ، ﺳﯧﮭﺮﯨﮕﻪرﻟﯩﻚ، ﻣﻮﻟلاﻗﭽﯩﻠﯩﻖ،
ﻟﻪﮔﻠﻪك ﺋﯘﭼﯘرۇش ۋە ﺷﯘﻧﯩﯖﺪەك ﻧﯘرﻏﯘن ﺑﺎﻟﯩلار ﺋﻮﻳﯘﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚز ﺋﯩﭽﯩﮕﻪﺋﺎﻟﯩﺪۇ.
چەتئەللەردىكى «تۈركىي تىللار دىۋانى»توغرىسىدىكى تەتقىقات «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ ھەر خىل نۇسخىلىرىنىڭ نەشر قىلىنغانلىقى ۋە ئۇنىڭغا ۋە ئاپتۇرنىڭ ھاياتىغا ئائىت نۇرغۇن ماقالىلەرنىڭ يېزىلغانلىقىدا ئىپادىلىنىدۇ.
ئەنگلىيە قاتارلىق ئەللەرنىڭ ئالىملىرى «تۈركىي تىللار دىۋانى» تەتقىق قىلىنغان ماقالىلەر ۋە مەخسۇس ئەسەرلەرنى ئارقا-ئارقىدىن ئېلان قىلغان.
ئۇيغۇرلارمۇ ئۇزۇن مەزگىللىك تۇرمۇش ئەمەلىيىتى ۋە ئىشلەپچىقىرىش داۋامىدا باشقا مىللەتلەردىن روشەن پەرىقلىنىپ تۇرىدىغان خىلى كۆپ مەدەنىيەت مۇۋاپپىقىيەتلىرىنى ياراتقان بولۇپ، بىناكارلىق،
ئون نەچچە پەن تەتقىقات خادىملىرىنىڭ جاپالىق تىرىشىشى نەتىجىسىدە «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ ئۇيغۇرچە نەشرى 1981-يىلىدىن 1984-يىلىغىچە ئارقا-ئارقىدىن نەشر قىلىندى.
دىنىي ئېتىقادى، ئەخلاق-پەزىلىتى، ئۆرپ-ئادەتلىرىنى، ئاسترونومىيە، جۇغراپىيە، ماتېماتىكا، مېدىتسىنا، ھايۋانات، ئۆسۈملۈك،
ﻧﻪﻗﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن ﺑﯘ ﻗﻮﺷﺎﻗلارﻧﯩﯔ ﻣﻪزﻣﯘﻧﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪر – ﺋﺎﻳﺎلﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﻧﺎﺧﺸﺎ – ﺳﺎز ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﻐﺎ ﭼﯜﺷﯩﺪﯨﻐﺎن،
ﺷﺎد – ﺧﯘرام ﻛﯚﯕﯜل ﺋﺎﭼﯩﺪﯨﻐﺎن ﺑﯩﺮﺧﯩﻞ ﻣﯘراﺳﯩﻢ ﺷﻪﻛﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﭼﺎﻏلاردﯨلا ﺑﯩﺮﻗﻪدەر رەﺳﻤﯩﻲ ﺗﯜس ﺋﺎﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺶ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ.
ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﯩلار ﺑﯩﺰﻧﻰ ﮬﺎزﯨﺮﻗﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘر ﻣﻪﺷﺮەﭘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺧﯧﻠﻰ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰزاﻣﺎﻧلاردﯨلا ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﻪﻧﺌﻪﻧﯩﯟى ﺋﺎدەﺗﻜﻪ ﺋﺎﻳلاﻧﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ،
ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﺋﯘﻳﻐﯘر ﻣﯘزﯨﻜﺎﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚ ﺳﻪۋﯨﻴﯩﮕﻪ ﻳﻪﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺶ ﺋﯩﻤﻜﺎﻧﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﻗﯩﻠﯩﺪۇ.
تېكىستكە كىرگۈزۈلگەن سۆزلۈكلەر چېتىلىدىغان دائىرىسىنىڭ كەڭلىكى بىلەن 11-ئەسىردىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ۋە تۈركىي تىللاردا سۆزلىشىدىغان باشقا مىللەتلەرنىڭ ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت تۇرمۇشىنى تەتقىق قىلىشتىكى ئىنىتايىن مۇھىم ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ.
مەھمۇد كاشغەرىي «تۈركىي تىللار دىۋانى»نىڭ مۇقەددىمىسىدە ئاساسلىقى ئۆزىنىڭ بۇ كىتابنى تۈزۈش ئالدىدىكى ئىلمىي تەييارلىق خىزمەتلىرى،
«تۈركىي تىللار دىۋانى» نىڭ مىلادىيە 1266-يىلىدىكى بىردىنبىر كۆچۈرۈلمىسى مىلادىيە 1914-يىلى ئىستانبولدا بايقالغاندىن كېيىن،
قەدىمكى تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان مىللەتلەر قوللانغان 12 مۆچەل بۇيىچە يىل ھېسابلاش ئۇسۇلىنى رىۋايەت شەكلىدە تۇنۇشتۇرغان.
ﺋﯘﻟﯘغ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﮬﻤﯘد ﻗﻪﺷﻘﻪرﯨﻨﯩﯔ ﺋﯚز ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻨﻰ ﺋﯩﻠﯩﻢﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺑﯧﻐﯩﺸلاپ،
ﺟﺎﮬﺎن ﻣﻪدەﻧﯩﻴﻪت ﺧﻪزﯨﻨﯩﺴﯩﮕﻪ ﻗﻮﺷﯘﻟﻐﺎن ﺑﯘ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪرﻧﻰۋۇﺟﯘدﻗﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜرﮔﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﻗﻪدﯨﺮﻟﯩﺸﯩﻤﯩﺰﮔﻪ ۋە ﮬﯚرﻣﻪت ﻗﯩﻠﯩﺸﯩﻤﯩﺰﻏﺎﺋﻪرزﯨﻴﺪۇ.
ﺋﯘ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪر ﻳﺎﺷﯩﻐﺎن ﻛﻪڭ زﯦﻤﯩﻨلاردا 15 ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺋﺎرﺗﯘقﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺗﻪﻛﺸﯜرۈش ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﺶ ﺋﺎرﻗﯩﻠﯩﻖ،
ئىبنى ھەجەر ” المجمع المؤسس” دېگەن ئەسىرىدە ئىبنى شەيخە دەپ تونۇلغان ئابدۇراھمان ئىبنى ئەھمەد دېگەن ئۇستازىنى تونۇشتۇرۇپ مۇنداق دېگەن:
يۇسۇف مىززىينىڭ ئوغلى كاتتا مۇھەددىس ئابدۇراھمان مىززىينىڭ “الاحاديث الصحاح الغرائب” ئەسىرىنى تەھقىقلىغان رىياز ئۇسۇلىدىن فاكولتىتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ئۇستاز ئىبراھىم ئىبنى ئەلى مەزكۇر ئەسەرگە بەرگەن ئابدۇراھمان مىززىينىڭ تەرجىمھالىدا ئابدۇراھمان مىززىينىڭ ئۇستازلىرى قاتارىدا تۇنجى بولۇپ ئۇنىڭ ئاتىسى يۇسۇف مىززىينى كۆرسەتكەندىن كىيىن ئىككىنجى بولۇپ خوتەنىينى كۆرسەتكەن.
ئىبنى ھەجەرنىڭ شاگىرتى كاتتا ئالىم زەكەرىيا ئەنسارىنىڭ ئىبنى ھەجەردىن باشقا ئەبۇ ئىسھاق ئبراھىم ھەنبەلىي دېگەن ئۇستازى ئارقىلىق ئالغان “سنن ابي داود” نىڭ كۈنىمىزگىچە داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئىجازىسىدە زەكەرىيا ئەنسارىي بىلەن خوتەنىنىڭ ئارىسىدا ئەبۇ ئىسھاق ئىبراھىم ھەنبەلىي ۋە ئۇنىڭ ئۇستازى ئەبۇ ھەفسى ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلمۇھسىن ئىككىلا كىشى بار.
“ئىجازە- سەنەد” دېگەنلەر بىر ئۆلىمانىڭ مەلۇم بىر كىتابنى ياكى بىرقانچە كىتابلارنى مەلۇم ئۇستازدا ئوقۇغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ۋە ئۇ ئۇستازىنىڭمۇ ئۇ كىتابنى يەنە بىر ئۇستازدا ئوقۇغانلىقىنى ئىسپاتلاپ تاكى ئاشۇ كىتابنىڭ مۇئەللىپىگە قەدەرئۇلىنىپ ئىسپاتلانغان،
بۇ تىمىنىڭ ئاخىرىدا شۇنى ئەسكەرتىمىزكى تارىخچىلارنىڭ بايانلىرىغا كۆرە خوتەنىينى ئاتىسى ئۇنىڭ تۇنجى ئۇستازى ئىبنى رەۋاجنىڭ ھوزۇرىغا ئۇنىڭ بوۋاق ۋاقتىدا،
ئۇنىڭ نەچچە ياش ۋاقتىدا ئىبنى رەۋاجنىڭ ھوزۇرىغا ئاپىرىلغانلىقى ھەققىدە تارىخچىلارنىڭ بايانلىرى ھەرخىل.)
تاجىدىن سۇبكىي ” الطبقات الشافعية ” دېگەن كىتابىدا ئۆز دەۋرىدە ھەدىس ساھەسىدە پەقەت تۆت ھافىز بارلىقىنى ئېيتىپ ئۇلارنىڭ :
بۇنداق نەسەبنامىلار دۇنيادا پەقەت “شەرئىي ئىلىم “ساھىبلىرىدىلا مەۋجۇد. (بۇ ھەقتە كەمىنىنىڭ” شەرئىي ئىلىم ھەققىدە” دېگەن قىسىملىق ماقالىسىدە بىر قىسىم تەپسىلاتلار مەۋجۇت)
مەزكۇر نۇقتىلارنى ھاياجان بىلەن ئەمەس بەلكى ئوچۇق دەلىل – پاكىتلار بىلەن يورۇتۇش زۆرۈرىيتى سەۋەپلىك ماقالىنىڭ ھەجمىنى بىرئاز كېڭەيتىپ،
بۇنداق بولغاندا مەزمۇندىكى دەلىل – پاكىتلارنىڭ مەنبەلىرى ئوقۇرمەنلەرنىڭ نەزەر دائىرسىدىن ساقىت قىلىنماي تېخىمۇ يارقىن قۇۋەتلىندۇ.
“ئىجازە- سەنەد” دېگەنلەرنى ئاددىيلا قىلىپ زامانىمىزدىكى مەكتەپلەردىن بېرىلىدىغان ئوقۇش پۈتتۈرۈش گۇۋاھنامىلىرنىڭ شەخىسلەشتۈرۈلگەن كىلاسسىك نۇسخىسى دەپ چۈشەنسەكمۇ بولىدۇ،
ئۆتكەنكى ئەسىردە ئۆتكەن مۇھەددىسلاردىن شەيىخ مۇھەممەد ئابدۇرەززاق ھەمزە ئەھمەد شاكىرنىڭ “الباعث الحثيث” دېگەن ئەسىرىدىكى ئىبنى كەسىر توغرۇلۇق ماقالىسىدا ئىبنى كەسىرنىڭ مىسىردىكى ئۇستازلىرىدىن بەشنى سانىغان بولۇپ،
بىز ئالىملارنىڭ مەزكۇر شاگىرىتلارغا بەرگەن يۇقىرى باھالىرىنى ماقالىنىڭ ھەجمى ئۇزراپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن سۆزلىمىدۇق.)
لىكىن ئۇنىڭ ئەڭ كېچىككەندىمۇ ئۈچ – تۆت ياش ۋاقتىلىرىدا ئىبنى رەۋاجنىڭ سورۇنىغا ھازىر بولغانلىقى ئوچۇق،
ئىمام زەھەبىي ئۆزىنىڭ “سير اعلام النبلاء” دېگەن ئەسىرىدە ئىبنى رەۋاجدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغانلار ئىچىدە يۇسۇف خوتەنىينىمۇ بايان قىلغان.
ئىبنى ھەجەر ئۆزىنىڭ “تغليق التعليق” دېگەن ئەسىرىدە چوڭ كىتابلاردىكى سەنەدلىرىنى بايان قىلىش ئۈچۈن مەخسۇس بىر بۆلۈم ئاجراتقان بولۇپ”سنن ابي داود” تىكى سەنەدىنى بايان قىلغاندا خوتەنىيگە تۇتاشقان سەنەدىنى بايان قىلغان.
زامانىمىزدىكى كاتتا ئالىم دوكتۇر مۇھەممەد زۇھەيلى ئۆزىنىڭ “ابن كثير الدمشقي” دېگەن ئەسىرىدە ئىبنى كەسىرنىڭ مىسىردا ھەدىس ئىلمىدە ئىجازە ئالغان ئۇستازلىرىدىن ئۈچنى كۆرسەتكەن بولۇپ،
ۋە خوتەنىينىڭ مۇھەممەد مۇرسىينىڭ ئەڭ ئاخىرىدا ۋاپات بولغان ئىككى شاگىرىتىنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن.
ئىبنى ھەجەر يەنە مەزكۇر”المجمع المؤسس” دېگەن ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ يەنە بىر ئۇستازى مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد مەھدىۋىيدە “سنن ابي داود” نى خوتەنىيگە ئۇلاشقان سەنەد بىلەن تولۇق ئوقۇپ چىققانلىقىنى بايان قىلىغان.
كەمىنە “باغداتتا چاقنىغان ئۇيغۇر ئالىمى ئىبراھىم كاشغەرىي” دېگەن ماۋزۇدا مەزكۇر ئىككى بۈيۈك ئالىمنىڭ بىرى ھەققىدە قىسقا ئۇچۇر بېرىپ ئۆتكەن ئىدىم.
قىززىققۇچىلارغا ئەسلى مەنبە بىلەن سېلىشتۇرۇش قولاي بولسۇن ئۈچۈن مەنبەلەرنىڭ ئىسىملىرنى ئەسلى ئەرەبچىسى بىلەن بەردىم.
دىنى ئىلىم گۈللەنگەن دەۋىرلەردە باغدات- قاھىرەدەك ئۆلىمالار يىغىلغان كاتتا ئىلىم مەركەزلىرىدە ھەدىس ئىلمىدە “مۇسنىد “دەپ ئاتىلىش،
ئىمام فاسىي” ذيل التقييد”دېگەن ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ ئۇستازى ئىبنى شەيخەنىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈپ،
ئىمام ئىبنى ھەجەرنىڭ ” المجمع المؤسس ” دېگەن ئەسىرىدىن مەلۇم بولىشىچە خوتەنىي مۇدلىجىيدا”المجلس الخامس من أمالي ابي مطيع”،
” المنهل الصافي” قاتارلىق ئەسەرلەردىكى مەلۇماتلارغا قارىغاندا خوتەنىينى ئاتىسى بەك كىچىكلا ئىبنى رەۋاجنىڭ ھوزۇرىغا ھەدىس ئاڭلاشقا ئاپارغان.
بىز يۇقۇردا خوتەنىينىڭ شاگىرىتلىرىنى بايان قىلغاندا ئىبنى شەيخەنىمۇ تىلغا ئالدۇق ۋە ئىبنى ھەجەردىن باشقىلارنىڭمۇ ئىبنى شەيخەنىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەنلىكىنى سۆزلەپ ئۆتتۇق.)
مەن ئۇنىڭدا “امالى المحاملي”دېگەن كىتابنىڭ 8- قىسمىنى ئۇنىڭ گۈزەل ئەخلاقلار ئاتىسى يۇسۇف ئىبنى ئۆمەر ئىبنى ھۇسەيىن خوتەنىيگە ئۇلانغان سەنەدى بويۇنچە ئوقۇدۇم.
كاتتا ئالىم ئىبنى ناسىرىددىن دىمەشقى ” توضيح المشتبيه ” دېگەن ئەسىرىدە يۇسۇف مىززىينىڭ مۇھەممەد ۋە ئابدۇراھمان ئىسىملىك ئىككى ئوغلىنىڭ خوتەنىيدە تەلىم ئالغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
ئىبنى ھەجەرگە خوتەنىينىڭ ئۆزىدە ئوقۇش پۈتۈلمىگەن بولسىمۇ لىكىن ئۇنىڭغا خوتەنىينىڭ كىچىك شاگىرىتلىرىدا ئوقۇش نىسىپ بولغان.
ئىمام ئىبنى فەھدىنىڭ ”لحظ الالحاظ” ۋە ئىمام سۇيۇتىينىڭ ” ذيل طبقات الحفاظ ” دېگەن ئەسەرلىرىدىمۇ ئوخشاشلا موغۇلتاينىڭ ئۇستازلىرى قاتارىدا خوتەنىيمۇ كۆرسۈتۈلگەن.
” الجواهر المضية”نىڭ دوكتۇر ئابدۇلفەتتاھ مۇھەممەد تەھقىقلىغان نۇسخىسىدىكى دوكتۇرئابدۇلفەتتاھنىڭ كىرىش سۆزىدىمۇ ئىمام قۇرەشىينىڭ ئۇستازلىرى قاتارىدا خوتەنىيمۇ كۆرسۈتىلگەن.
ئۇنىڭ ھەدىس ئىلمىدىكى ئۈستۈن ئىلمى ئىستىداتى ئىلگىركى ۋە كېيىنكى ئالىملار تەرىپىدىن مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن.
قارايدىغان بولساق خوتەنىيدا ئوقۇغانلارلا كاتتا ئالىملاردىن بولۇپ يىتىشىپ چىقماستىن بەلكى ئۇنىڭ شاگىرىتلىرىدىمۇ ئوقۇغانلار كېيىنكى ئىسلام دۇنياسىدىكى كاتتا پىشۋالاردىن بولۇپ قالغان.
” المجمع المؤسس ” دېگەن ئەسەرلىرىدە خوتەنىينىڭ ئىبنى رەۋاجدىن”امالى المحاملي “دېگەن كىتابتىن تەلىم ئالغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
بۇ يەردە “ئىجازە- سەنەد” دېگەنلەركۆپ تىلغا ئېلىنىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن ئۇلار ھەققىدە چۈشەنچىگە ئىگە ئەمەس ئوقۇرمەنلەرگە بۇ توغرىدا قىسقىچە چۈشەنچە بېرىپ قويۇش زۆرۈر بولسا كېرەك .
خوتەنىينىڭ ئۇستازى ئىبنى ئابدۇسالام دېيىلگەن كىشى مۇشۇ ئۈچۈنچى ئىبنى ئابدۇسالامنى يەنى ئىززىددىن ئىبنى ئابدۇسالامنى كۆرسىتىدۇ.
ئۇيغۇر ئىسلام تارىخىدىمۇ ھىجرىيە 645-يىل نى ئەرەب دۇنياسىدا چاقنىغان بىر ئۇيغۇر ئىمامى ۋاپات بولۇپ يەنە بىر ئۇيغۇر ئىمامى تۇغۇلغان يىل دېسەك بولىدۇ.
تەقىيىدىن مەقرىزىيمۇ “دررالعقود” دېگەن ئەسىرىدە ئوخشاشلا ئىبنى شەيخەنىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان،
“سنن ابي داود” تىكى كۈنىمىزگە قەدەر داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان سەنەد -ئىجازىلەر ئىچىدە خوتەنىيگە ئۇلىنىپ كىلىۋاتقانلىرىمۇ بار.
ئىبنى ھەجەرنىڭ “سنن ابي داود” تىكى ئىجازىسىدە خوتەنىي بىلەن ئۆزى ئارىسىدا پەقەت ئۇستازى مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد مەھدىۋىيدىن ئىبارەت بىرلا كىشى بار.
كاتتا ئالىم تەقىيىدىن مەقرىزىي “درر العقود”دېگەن كىتابىدا كاتتا ئالىم ئىسمائىل كىنانى ھەمەۋىينىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكى بىلدۈرگەن.
ھەدىس ئىلمىگە ئالاقىدارشەخىسلەرنىڭ تەرجىمھاللىرى بىرىلگەن كىلاسسىك ئەرەبچە ئەسەرلەردە ئۇيغۇر ئالىملىرىدىن مەزكۇر ئىككى ئالىمنىڭ ئىسمى كۆپ ئۇچرايدۇ.
خوتەنىينىڭ تولۇق ئىسمى يۇسۇف ئىبنى ئەبۇھەفسە ئۆمەر ئىبنى ھۈسەيىن ئىبنى ئەبۇ بەكرى ئىبنى ئەلى خوتەنىي ھەنەفىي مىسرىيدۇر.
“ذيل التقييد” دېگەن ئەسەرلەردە خوتەنىينىڭ ئىمام ئەرتاھىيدا بەيھەقىنىڭ “دلائل النبوة ” دېگەن ئەسىرىنى ئوقۇغانلىقى بىلدۈرۈلگەن.
ئىبنى ھەجەر يەنە “نتائج الافكار” دېگەن ئەسىرىدىمۇ “سنن ابي داود” تىكى بىرھەدىسىنى خوتەنىيگە ئۇلانغان ئىسنادى بىلەن بايان قىلغان.
ئابدۇلقادىرنۇئەيمى ئۆزىنىڭ “الدارس في تاريخ المدارىس” دېگەن ئەسىرىدە ئەھمەد بىن ھەمداننىڭ خوتەنىيدە ئوقۇغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
“صلة الخلف بموصول السلف” دېگەن ئەسەردە “سنن ابي داود”نىڭ ئەللۇئلۇئي رىۋايىتىدىكى ئىجازىدە خوتەنىيگە ئۇلىنىدىغان سەنەد بايان قىلىنغان.
ئىمام فاسىي ئۆزىنىڭ “ذيل التقييد” دېگەن ئەسىرىدە خوتەنىينىڭ بۇ كىشىدە “سنن ابي داود”نى تولۇق ئوقۇغانلىقىنى بىلدۈرگەن.
بۇلاردىن مەلۇمكى ئىبنى ھەجەرنىڭ “سنن ابي داود”تىكى سەنەدىدە خوتەنىي بىلەن ئارىسىدا پەقەت مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد مەھدىۋىلام بار.
ئىمام ئىبنى فەھدىنىڭ ”لحظ الالحاظ” دېگەن ئەسىرىدىمۇ ئىمام قۇرەشىينىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكى بايان قىلىنغان.
“ذيل التقييد” تە “دلائل النبوة “نىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن بىر قىسمىنى خوتەنىينىڭ ئىمام ئەرتاھىيدا ئوقۇغانلىقى بايان قىلىنغان.
ئىبنى ھەجەرمۇ ” المجمع المؤسس” دېگەن ئەسىرىدە ئۆزىنىڭ ئۇستازى ئىبنى شەيخەنىڭ خوتەنىينىڭ شاگىرتى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن.
ئۇنىڭ ھەدىس ۋە تارىخ ساھەسىدە يازغان باشقا ئەسەرلىرىمۇ ئوخشاشلا كەسىب ئەھلىلىرى نەزىرىدە ئەڭگۈشتەردەك قەدىرلىنىدۇ.
ئۆمەر خوتەنىي ئوغلى خوتەنىينى كاتتا ھەدىس ئىماملىرىدا ئوقۇتۇپ ھەدىس ئىلمىدا ” مۇسنىد” لىق دەرىجىىسىگە يەتكۈزگەن.
ئىمام ئىبنى ھەجەرنىڭ ” الدرر الكامنة” دېگەن ئەسىرىدە بايان قىلنىشىچە خوتەنىينىڭ ئۇستازلىرى ئاتمىشتىن ئاشىدىكەن.
ئۇ مەزكۇر ئۇستازىدىن ئالغان ئىجازىلەر قاتارىدا خوتەنىينىڭ رىسالىسىدىن ئالغان ئىجازىسىنىڭمۇ بارلىقىنى بىلدۈرگەن.
«قىممىتى تەڭپۇڭ بولمىغان تەڭپۇڭسىز ئىشلىتىلىشچان ئىككى تىللىق» ئاتالغۇلىرى ئۈچۈن بىرىنچى ۋە ئىككىنچى تىلنى ئوخشاش قىممەتتە،
دەمىرجان ئانا تىل ياكى بىرىنچى تىلدىن كېيىن ئىگىلەنگەن ۋە ئۆگىنىلگەن ئىككىنچى تىل بىر مەزگىلدىن كېيىن بەكرەك تەرەققىي قىلىپ كەتسە،
تەڭپۇڭسىز ئىشلىتىلىشچان ئىككى تىللىق» ئاتالغۇلىرىنىڭ ئېنىقلىمىسىدا دەپ ئۆتكىنىمىزدەك ھەر ئىككى تىلغا ماس كېلىدۇ.
شۇڭلاشقا «زىيانلىق ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىنىڭ ئېنىقلىمىسىدىكى نوقۇل ھالدا ئىككىنچى تىلنى ئانا تىلغا يەنى بىرىنچى تىلغا زىيان كەلتۈرىدۇ،
تىللارنىڭ ھەر قانداق بىرىدە ئوتتۇرىغا چىققان يوقىلىش ياكى چېكىنىش «زىيانلىق ئىككى تىللىق بولۇش» بولىدۇ دېگەن تەرىقىدە ئۆزگەرتىلىشى كېرەك.
بىرىنچى گۇرۇپپىدىكى «تەڭ پەيتلىك ئىككى تىللىق بولۇش» ئۈچۈن بەرگەن مىساللىرىمىز بۇ گۇرۇپپا ئۈچۈنمۇ مىسال بولالايدۇ.
بۇ گۇرۇپپا ئۈچۈن يەنە ئىككىنچى گۇرۇپپىدىكى «سۈنئىي ۋە كونتروللۇق ئىككى تىللىق بولۇش» ئۈچۈن تىلغا ئالغان» مەكتەپ يېشىغىچە بىر تىلى بولغان،
يەنى پەقەتلا ئانا تىلى بولغان بىر كىشى مەكتەپكە باشلىغاندىن كېيىن تىل دەرسلىرى ياكى كۇرسلار ئارقىلىق ئىككىنچى تىلنى ياخشى ئۆگەنسە ئىككى تىللىق بولغان بولىدۇ» ئىپادىسىمۇ ماس كېلىدۇ.
بۇ ئەھۋالدا ئوقۇشىنى ئانا تىلىدا ياكى بىرىنچى تىلىدا تۈگەتكەن بىر كىشى ئۆگەنگەن ئىككىنچى تىلى بىلەن ئىككى تىللىق بولىدۇ ئەمما ئىككىنچى تىلنىڭ سەۋىيەسىنى ياكى پۇختىلىق دەرىجىسىنى تىرىشىش ئارقىلىق ۋە شۇ تىلنى ئىشلىتىدىغان دۆلەتتە بىر مەزگىل ياشاش ئارقىلىق بىرىنچى تىل سەۋىيەسىگە ياكى تەڭپۇڭ قىممەتكە كۆتۈرەلىشى مۇمكىن.
لېكىن بىزنىڭ چۈشەنچىمىزگە ۋە ئۇزۇن يىللىق تىل ئوقۇتۇش تەجرىبىمىزگە ئاساسلانغاندا ئىككىنچى تىل بىرىنچى تىلنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ كېتەلمەيدۇ،
ھەتتا دەسلەپ تەڭپۇڭ قىممەتكە يېتەلىسىمۇ بىرىنچى تىلدەك كۆپ ئىشلىتىلمىسە ئىككىنچى تىلدا ئاستا ئاستا چېكىنىش بولۇپ «زىيانلىق ياكى تەڭپۇڭ بولمىغان ئىككى تىللىق» كېلىپ چىقىدۇ.
رىمچە ۋە باشقا تىللاردا بولغان تۈركىيە پۇقرالىرىنىڭ تۈركچىلىرى يەنى ئىككىنچى تىللىرى مەكتەپ تەربىيەسى ئارقىلىق بىرىنچى تىللىرىدىن تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە يەتمەكتە.
«بىر قانچە تىلنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى مۇجەسسەملەنگەن قەدىمى تىل» دەپ ئىزاھلانغان. «ئانا تىل» ئاتالغۇسىنىڭ نېمىسچىدىكى تەرجىمىسى بولغان «» سۆزلۈكىنىڭ لۇغىتىدىكى (:
كوردچە ۋە تۈركچە تەڭ ئىشلىتىلىدىغان شەرقىي ۋە شەرقىي جەنۇبى رايونلاردىكى كۆپلىگەن ۋىلايەتلەرمۇ مىسال بولالايدۇ.
بۇ مىساللارنىڭ ئارىسىدا كوردچىنىڭ ئەھۋالى يەنى كورد نەسەبلىك تۈركىيە پۇقرالىرىنىڭ ئەھۋالى باشقىلىرىدىن سەل پەرقلىق.
دۇنيادا ياكى رايونىمىزدا كوردچە ئىشلىتىلىدىغان ئايرىم بىر دۆلەت بولمىغانلىقى ئۈچۈن باشقا دۆلەتلەردە بۇ تىلنى ئۆگىنىش زۆرۈرىيىتى تۇغۇلمىغان.
بىرىنچى تىلى يەنى ئانا تىلى كوردچە ياكى ئانا تىلى ئەرەبچە بولغان تۈركىيە گىراژدانلىرى ئارىسىدا ئەرەبچە بىلىش تېخىمۇ پايدىلىقتۇر،
شۇڭلاشقا كورد نەسەبلىك بىر گىراژداننىڭ چەت ئەل تىلى بىلىدۇ دەپ قوبۇل قىلىنىشى ئۈچۈن ئۈچىنچى بىر تىل ئۆگىنىشى لازىم.
«ئوخشاش دۆلەت پۇقرالىرىنىڭ بىردىن كۆپ تىلدا سۆزلىشىش ئەھۋالى.» بۇ ئېنىقلىمىدا «بىردىن كۆپ تىلدا» ئىپادىسىنىڭ ئورنىغا «ئىككى تىلدا» ئىپادىسى ئىشلىتىلگەن بولسا بەكرەك توغرا بولاتتى.
نېمىسچە لۇغىتىدە ئىككى تىللىق بولۇش ئاتالغۇسىغا «ئىككى تىلنىڭ بىر كىشى تەرىپىدىن راۋان ئىشلىتىلىشى» دەپ ئىزاھات بېرىلگەن.
بىر كىشىنىڭ ھاياتىنىڭ ھەرقانداق بىر مەزگىلىدە ئانا تىلىدىن باشقا ئىككىنچى بىر تىلنى بەلگىلىك مىقداردا ئىشلىتىشى «ئىككى تىللىق بولۇش دېيىلىدۇ » دېيىش بىلەن بىللە،
تار مەنىدە بولسا ئىككى تىلنى ئانا تىلىدەك ياكى ئانا تىلىغا يېقىن بىر سەۋىيەدە ئىشلىتىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇش دەپ ئىزاھلانغان.
ئالاقىدە ئىككى تىلنى تەرتىپ بىلەن ئىشلىتىش دېگەن ۋە بۇ خىل ئالاقىنى ئېلىپ بارالايدىغان كىشىلەرنىمۇ «ئىككى تىللىق» دېيىشكە بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن.
ئىككى تىللىق بولۇشتا تىللارنى تەرتىپ بىلەن ياكى ئالماشتۇرۇپ ئىشلىتىشنىڭ مۇھىملىقىنى تەكىتلىگەن ۋە تىلنىڭ بىر تىلدىن يەنە بىر تىلغا ھەيران قالارلىق دەرىجىدە تىز ۋە راۋان ئالمىشىشى كېرەكلىكى،
ئىككى تىللىق بىر كىشى بىر تىلدىن يەنە بىر تىلغا ئۆتكەن ۋاقىتتا ئۆزىمۇ شۇ تىلنىڭ ئالاھىدىلىكلىرىنى مۇجەسسەملىگەن باشقا بىر كىشىگە ئايلىنىشى لازىم،
بۇ ئەھۋالغا توغرا كېلىدىغان تىپىك مىساللاردىن بىرى بەلكىم گېرمانىيەدە ياشاۋاتقان ئىككىنچى ئەۋلاد تۈركلەر بولۇشى مۇمكىن.
دائىم تۈركچە گەپ قىلىنىۋاتقان بولغاچقا بۇ كىشىلەر ھەم تۈركچە ھەم نېمىسچە ئۆگەنگەن ۋە ھەر ئىككى مەدەنىيەتنى پۇختا ئىگىلىگەن.»
يوشۇرۇن ئېڭىغا سىڭگەن ۋە كىشىلەر بىلەن جەمئىيەت ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلەردە ئەڭ كۈچلۈك ئالاقە ئورنىتىشقا ئىشلىتىدىغان تىل»دەپ ئېنىقلىما بەرگەن بولسا،
ئىنساننىڭ يوشۇرۇن ئېڭىغا سىڭگەن ۋە جەمئىيەت بىلەن ئوتتۇرىسىدا ئەڭ كۈچلۈك ئالاقە ئورنىتىشقا ئىشلىتىدىغان تىلدۇر. ئىسمىدىن چىقىپ تۇرغىنىدەك،
بۇ تىلنىڭ ئانا بىلەن مۇناسىۋىتى سەل قارىغىلى بولمايدىغان دەرىجىدە كۈچلۈكتۇر. بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بەزى دانالار،
ئانا تىلى ئاتالغۇسىدا ئانا ئاساس ئورۇنغا قويۇلماسلىقى كېرەك دەيدىغان پىكىردە. لېكىن بۇ دانالارنىڭ ئانا تىلى ئىزاھاتىدا يېقىن مۇھىتقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز،
ئۈچىنىڭ «چەت ئەل تىلى ئۆگىتىش قوللانمىسى» غا كىرگۈزۈلگەن «ئانا تىل ۋە چەت ئەل تىلى ئۆگىتىش» تېمىسىدىكى ماقالىدە،
«كونترولسىز ئىككى تىللىق» ئاتالغۇسىدىكى «كونترولسىز» سۆزلۈكىمۇ بىزگە نىسبەتەن «تەبىئىي» سۆزلۈكى بىلەن ئوخشاش مەنىدە كەلگەن.
يەنى پەقەت ئانا تىلىنى بىلىدىغان بىر كىشى مەكتەپكە باشلىغاندىن كېيىن تىل دەرسلىرى ياكى كۇرسلار ئارقىلىق ئىككىنچى تىلنى ياخشى ئۆگەنسە ئىككى تىللىق بولغان بولىدۇ.