polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بولۇپمۇ قانۇن تۈزۈش ئورگانلىرىنىڭ ئەمەلدارلىرى كۆرمەكچى بولغان ئىش-ھەرىكەتكە تەسىر كۆرسىتىشكە ئۇرۇنۇش
سىياسىي ئامىللار مېدىيانىڭ كۈچىنى قولغا ئىلىش ۋە مېدىياغا پۈتۈنلەي ھاكىم بولۇش مەقسىتىدە مېدىيانىڭ پائالىيەت دائىرىسىگە چەكلىمە قويۇش ۋە مېدىيانى كونترولى ئاستىدا تۇتۇشقا ئۇرۇنىدۇ.
ئۇلار تاراتقۇلارغا يېتەكچىلىك قىلماقچى ھەمدە بەزى جازالاش ئۇسۇلىرىنى قوللىنىش ئارقىلىق ئۆزىگە باغلىماقچى بولىدۇ.
خەۋەر تارقىتىش ۋە خەلق نازارەتچىلىكىدىن ئىبارەت سىياسىي ۋەزىپىلەرنى ئۈستىگە ئالىدىغان مېدىياغا قارىتىلغان بېسىم ۋە تەكشۈرۈش سىياسىتى سىياسى قۇرۇلمىلارنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن كۆپ خىل بولسىمۇ،
لېكىن تەكشۈرۈش تۈزۈمىنىڭ تەتبقىلىنىشى ۋە «قانۇن» بويىچە كونترول قىلىش مەزكۇر ساھەدە ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ھۆكۈمرانلىق قوراللىرىدۇر.
يەنە بىر قىسىم مېدىيالار يا خوجايىنلىرىنىڭ ۋاستىسى بىلەن ياكى تەھرىرلىك بۆلۈمى تەرىپىدىن جىمىقتۇرىلىۋاتىدۇ.
مۇنداق بولغاندا ئومبۇدىسمان ئورگىنىنىڭ ياكى ئۇنىڭ تەۋسىيەلىرىنىڭ ھەقىقىي ئىمبارگوسى بۇ باياناتلار بىلەن بارلىققا كىلىدىغان جامائەت پىكرىدە ئەكىس ئېتىدۇ.
1990–يىلىدىن باشلاپ دۆلىتىمىزدە خۇسۇسىي رادىئو ۋە تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرى ھېچقانداق قانۇنىي نازارەتچىلىك ۋە تەكشۈرۈشكە ئۇچرىماستىن ئاڭلىتىش ۋە تارقىتىش خىزمەتلىرىنى باشلىدى.
رادىئو ۋە تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرىنىڭ جامائەت مونوپوللۇقى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى ھەمدە خۇسۇسىي رادىئو ۋە تېلېۋىزىيە رادىئولىرىغا ئىمكانىيەت يارىتىلدى .
1994 – يىلى كۈچكە ئىگە بولغان 3984-نومۇرلۇق رادىئو-تېلېۋىزىيە قانۇنى يولغا قويۇلغاندىن كېيىن رادىئو-تېلېۋىزىيە ئالىي كېڭىشى قۇرۇلدى.
سىياسىي ئورگانلار ۋە ئىدارە قىلغۇچىلار ئۈستىدىكى جامائەت پىكرى پەيدا قىلىش كۈچىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ ئۆزىنىڭ مۇھىملىقىنى تېخىمۇ بەك ھېس قىلدۇرۇۋاتىدۇ.
پەقەت چوڭ كاپىتاللارلا ئېرىشەلەيدىغان ساھە بولۇش جەھەتتە ئەۋزەللىكى بولغان مېدىيا ۋاقتى كەلگەندە سىياسەتچىلەرنى ھەر ئويۇندا دېگىنىنى قىلدۇرالايدىغان بولغىلى تۇرغانلىقتىن،
سوتسىيالىستىك جەمئيەتتە سىنىپىي توقۇنۇش مەۋجۇت بولمىغانلىقى ئۈچۈن مېدىيامۇ شۇنىڭغا قارىتا ھەركەت قىلىدۇ؛ شۇنداقلا تارقىتىش لايىھەلىرىنىمۇ سىياسىي توقۇنۇشلاردىن خالىي پىلانلايدۇ.
غەيرى رەسمىي ئىجتىمائىي كونتروللۇقتا ۋە پىلانلانغان ئىقتىسادىي مەقسەتلەرنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ئۈچۈن جەمئىيەتنىڭ يېتەكلىنىشىدە مۇھىم رول ئوينايدۇ.
بۇندىن باشقا ئالاھىدە ئەھۋاللاردا سىياسىي ساھەنىڭ باشقا ئاپپاراتلىرى بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتتە بولۇشىغا تۈرتكە بولىدۇ.
تېلېۋىزىيە ياكى كىنو دېگەندەك يەتكۈزۈش قاناللىرىدىن پايدىلىنىپ يېزىق ياكى باشقا سىمىۋۇللۇق بەلگىلەرنى ئىشلىتىپ،
تەشۋىقات ھادىسىسى ئۇچۇرنىڭ مەزمۇنى ۋە ئىپادىلەش ئۇسۇلىغا پارالىل ھالدا شەكىللىنىدۇ (يۆتكىگەن تاشدەلەن،
چۈنكى ئەڭ چوڭ ئوبىيىكتى جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرستىش بولغان تەشۋىقاتنىڭ خىزمەتلىرىنى سىياسىيلار بىرقوللۇق باشقۇرىۋاتىدۇ (ئۆزسوي،
ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ جەمئىيەتكە تارقاتقان بارلىق ئۇچۇرلىرى بۇرمىلانغان؛ ئۇنىڭ ئۈستىگە ئاخبارات ۋاستىلىرىدىكى مونوپوللۇق ئابونت بىلەن ئۇنىڭ ئۆزى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر ئېقىمىنىلا بۇزۇپ قالماي،
ئالاقە تورى قاتارلىقلار) ئاخبارات ۋە تارقىتىش جەھەتتە ئادىللىق ۋە ئەركىنلىك ئۈستىدە مۇھاكىمە ئېلىپ بېرىش ئۈچۈن بەزى ئىقتىسادىي مەسىلىلەردىن ئۇزاق تۇرالىشىغا توغرا كېلىدۇ.
مېدىيا ئومۇمىي نەزەرىيە بولۇش بىلەن بىرگە پۈتۈن ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ (تانكارىت،
ئىستېمالچىلار ئارىسىدا تەسىر پەيدا قىلىشىنى مەقسەت قىلىدىغان ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى؛ ھاكىم ئىدېئولوگىيىنى تەشۋىق قىلىدىغان كۈچلۈك ۋاسىتە دەپمۇ قارىلىدۇ (يەنگىن،
ئۇلارغا سۇنۇلغان مەلۇم بىر كۆز قاراش ۋە چۈشەنچىنى ئىدىيىسىدىن ئۆتكۈزۈش مەقسىتىدە تارقىتىش قىلىدىغان مېدىيا(يايلاگۈل،
كۆپلۈكنى ئاساس قىلدىغان دېموكراتىك سىستېمىلاردا جامائەت پىكرى كۆپتەرەپلىمە تەسىرلەر ئاستىدا بارلىققا كېلىدۇ ۋە ئىدارى قىلغۇچىلارنىڭ قارارلىرىغا مۇھىم تەسىر كۆرسىتىدۇ.
مۇستەبىت دەپمۇ ئاتىلىدىغان بۇخىل رېجىمدە جامائەت پىكرى ھۆكۈمەتنىڭ قولى ئارقىلىق شەكىللەندۈرۈلىدۇ (تاشدەلەن،
شۇڭلاشقا دۇنيا مىقياسىدىكى بارلىق سىياسىي رېجىملار ۋە بۇ رېجىملاردىكى مېدىيا سىستېمىلىرىغا قاراپ چىقىشقا توغرا كىلىدۇ.
تەرەققىي تاپقان دۆلەتلەرنىڭ ئاممىۋى تاراتقۇلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە تارقىتىش جەريانىدىكى يۇقرى ئورنى مۇقەررەر ھالدا مېدىيا جاھانگىرلىكى تېمىسىنى مۇلاھىزە قىلىشقا سەۋەپ بولماقتا (چەلېك،
بىردۆلەتنىڭ ئاخبارات ۋاستىلىرىدىن پايدىلىنىپ باشقا بىر دۆلەتنىڭ كۈلتۈرەل قىممەت قاراشلىرىنى نازارەت قىلىش ۋە بېىسىم ئاستىغا ئېلىش جەريانىنى كۆرسىتىدۇ (لاۋھىي،
تارقىتىش ساھەسىنىڭمۇ ھاكىممۇتلەقلىشىشىنى ھەمدە ئىستېمالدىن باشقا ھېچنېمە ئويلىمايدىغان بىر توپ كىشىلەردىن تەشكىل تاپقان «جانلىقلار دۆۋىسى» يارىتىش خەۋپ-خەتىرىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى (چوبان،
بىر قاتار مەسىلىلەردە ئەركىن بازارنىڭ مەتبۇئات ئەركىنلىكى ۋەدىسىنى ۋە جەمئىيەتنىڭ ئۇنىڭدىن كۈتكەنلىرىنى ئورۇندىيالمىغانلىقى ئۈچۈن ئوتتۇرىغا چىققان.
بولۇپمۇ دېموكراتىك سىياسىي ئىجرائاتلاردا بىرقاتار فۇنكسىيىلەرنى ئورۇنداشنى ۋەزىپەم دەپ قوبۇل قىلىدىغانلىقى تەخمىن قىلىنىدۇ.
كۈلتۈرگە ئالاقىدار مەسىلىلەردە جەمئيەتتە ئاكتىپ رول ئېلىش فۇنكىسىيىسى بىلەن مېدىيانىڭ پۈتۈنلەي مۇستەقىللىقى ئوتتۇرىسىدا تەڭپۇڭلۇق شەكىللەندۈرۈلۈشى كېرەك.
جامائەت پىكرىگە ئەھمىيەت بېرىشى ۋە مېدىيانىڭ جامائەت پىكرىگە تەىسر كۆرسىتىش كۈچىنىڭ ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن بولۇشى دېگەنگە ئوخشاش ئاساسىي ئامىللار؛ مېدىيانىڭ پائالىيەتلىرى ئۈچۈن ئىنتايىن زۆرۈر.
چۈنكى مېدىيا خوجايىنلىرى پەقەت مېدىياغىلا قاراشلىق ئەمەس؛ ساناپ كەلسە بىرقانچە ساھەدە شىركەت ۋە قۇرۇلۇشلىرى بار.
ئۇلار نۇرغۇن سىياسىي قارارلارنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىشى ياكى ئاممىنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىپ قويۇشى مۇمكىن .
ئاممىنى خەۋەرلەندۈرۈش ۋە مۇشۇ مەقسەتنى چۆرىدىگەن ئاساستا يېتەكچىلىك خىزمىتى ئېلىپ بارىدىغان مېدىيا بىلەن بۇ فۇنكسىيىلەر ئۆز ماھىيىتىدە ئەكىس ئېتىدىغان ۋە سىياسىي سىستېمىدىن ئالىدىغان سىياسەت ئوتتۇرىسىدا دائىم دېگۈدەك ھەمكارلىق ۋە توقۇنۇش مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ.
تەشۋىقات قىلىش) كۈچىنىڭ ئۆز قولىدا بولۇشىنى تالىشىدۇ ۋە پات-پات تارقاتقان خەۋەرلىرى ئارقىلىق بۇ كۈچنى چاڭگىلىغا ئېلىۋالىدۇ.
مېدىيا سىياسەتنى قول ئاستىغا ئېلىشقا ئۇرۇنىدۇ؛ ئوخشاش شەكىلدە سىياسەتمۇ مېدىياغا نىسبەتەن شۇنداق تۇيغۇلاردا بولىدۇ (ھازار،
ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى بىلەن خەلق ئوتتۇرىسىدىكى تەرتىپلىك مۇناسىۋەتنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەتبىقلىنىشى بىلەن مۇمكىن بولىدۇ.
ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ تەرەپبازلىق بىلەن خەۋەر بېرىشىگە دائىر چۈشەنچىلەرنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى؛ بۇ ۋاستىلارنىڭ سىياسەتچىلەر،
سىياسىي ئورگانلار ياكى سىياسىي ئاپپاراتلارغا مۇناسىۋەتلىك بەرگەن خەۋەرلىرىنىڭمۇ ئىشەندۈرۈش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىۋىتىشكە سەۋەپ بولىدۇ (گۈز،
ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىتىنى ھەمدە چوڭ شىركەتلەرنىڭ ھۆكۈمەت سىياسىتى ۋە تەدبىرلىرىنى قانداق قوللايدىغانلىقىنى ئېچىپ بەردى.
ھەرقانداق ئەھۋالدا ئاخبارات ۋاستىلىرى ئېقىم مەسىلىلىرىنى خەۋەر قىلىش جەھەتتە ھىچقاچان تەرەپسىز ياكى مەقسەتسىز پوزىتىسيە تۇتمايدۇ .
بۇ قانۇننىڭ 3-ماددىسىدا «ئاخبارات ساھەسى ئەركىن بولىدۇ. بۇ ئەركىنلىك-ئەھۋالدىن خەۋەردار بولۇش ھوقۇقى، تارقىتىش،
پىكىر-تەكلىپ بىرىش ۋە ئەسەر ئىجاد قىلىش ھوقۇقىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئەمما دېموكراتىك جەمئىيەتنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن ئاخبارات ئەركىنلىكى؛ باشقىلارنىڭ ھوقۇقى،
جىنايەتنىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىتىدە قانۇن يۈرگۈزگۈچى ئورگانلارنىڭ نوپۇزى ۋە خاراكتېرىگە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن چەكلەنسە بولىدۇ»،
شۇڭلاشقا بېرىلىدىغان ئېلان ئېلان خىرىدارلىرىنىڭ ئىستىكى بويىچە ئىستىمالچى ئاممىنىڭ ھوزۇرىغا سۇنۇلىشى كېرەك.
مەزمۇنلار كۆزلەنگەن ئوبىيىكىتلارغا يىتىپ بارالماي كۆڭۈلدىكىدەك نەتىجە يارىتالمىسا ئېلان خىرىدارلارىنىڭ قارشى ئېلىشىغا ئېرىشەلمەيدۇ،
مېدىيا ئىجتىمائىي جەمئىيەتتە كۆپىيىشى زۆرۈر بولغان سىياسىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ تېخنىكىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن كۈنتەرتىپتىن ئورۇن ئالدى (بوستانجې،
لېكىن تەسىرىگە چۇشلۇق قانۇن چىقىرىش كۈچى بولمىغانلىقى ئۈچۈن سىياسىيلار بىلەن ئوتتۇرسىدا خۇپىيانە بىر مۇناسىۋەت تورى شەكىللىنىشكە باشلىدى.
مېدىيانىڭ بۇ پەۋقۇلئاددە كۈچىگە ئىگە خوجايىنلار ئەركىن ۋە توغرا خەۋەر ئېلىشنى چەكلىمىگە ئۇچرىتىش بىلەن بىللە،
يەنى ئاخبارات ۋە ئۇچۇرلارنى كونترول قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ نوپۇزىنى ساقلاشقا قاراپ ئىلگىرلىمەكتە (گۆنەچتىن يۆتكىگەن چاكېر،
مېدىيا سىياسەتنى خەۋەر مەنبەسى دەپ قارايدۇ؛ سىياسەتچىلەر پىكىر ۋە پوزىتسىيىلىرىنى خەلقكە يەتكۈزۈلۈشىنى ئۈمىد قىلىدۇ؛ بۇ مەنىدىن ھەر ئىككى تەرەپنىڭ ئېھتىياجى ئومۇمەن ماسلىشىشچانلىققا ئىگە (يۈكسەل،
جاھانگىرلىك بىر ئۇلۇسنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي كۈچلىرىدىن پايدىلىنىپ باشقا دۆلەتلەرگە تاجاۋۇز قىلىش ۋە مۇستەملىكە قىلىش باسقۇچىنى كۆرسىتىدۇ (لاۋھىي،
يەنە بىر تەرەپتىن دۇنيا مىقياسىدا خەلقئارا ئىستېمال ۋە كۈلتۈر سانائىتىنىڭ جان تومۇرى سۈپىتىدە ۋەزىپە ئۆتىمەكتە (چەلېك،
ھەركەت دىئامېتىرى ۋە رامكىسى ئىچىدە ئۆزىنىڭ ئورنىنى قانۇنلاشتۇرۇش ئۈچۈن ئۆزىنى ھەممىگە قادىردەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنىدۇ.
«بىر ھوقۇق مەركىزى ياكى ھوقۇق مۇناسىۋىتىدىكى بىر كۈچكە ئايلانغان مېدىيا» بۇ ۋەزىيەتتىن پايدىلىنىدۇ (بوستانچى،
ئاخبارات ۋاستىلىرى بىزنىڭ پىسخىك قۇرۇلمىمىزغا چوڭقۇر سىڭىپ كىردى ۋە تەسىر كۆرسىتىشكە باشلىدى ھەمدە بىز دېمەكچى بولغان ۋە قىلماقچى بولغان ئىشلاردا بىزگە يىتەكچىلىك قىلىشقا باشلىدى.
1920-يىللاردا ۋالتېر لىپمان ئاخبارات ۋاستىلىرى ئاممىۋى قارالمىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ ۋە قارار قىلىش جەريانىنى باشقۇرىدۇ،
بېرنارد كورن ئاخبارات ۋاستىلىرى كۆپىنچە ۋاقىتلاردا كىشىلەرگە قانداق تەپەككۇر قىلىش جەھەتتە يىتەكچىلىك قىلىشتا ئىنتايىن مۇۋەپپەقىيەت قازاندى،
مېدىيا قۇرۇلۇشىلىرىنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ پۈتۈنلەي ياكى قىسمەن ئىگىدارلىق ھوقۇقى ھەرخىل ئىش ساھەلىرىگە يېيىلغان مەلۇم چوڭ شىركەتلەرنىڭ ئىلكىدە بولىدۇ.
مېدىيا قۇرۇلۇشلىرىنىڭ ھەرىكەت دائىرىسى ئۇلارنىڭ تەرەققىياتىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ھۆكۈمەت ۋە چوڭ كارخانىلارغا باغلىق بولىدۇ.
ئۇلارنىڭ تارقىتىش پرىنسىپى ھۆكۈمەت ياكى چوڭ تەشكىلاتلارنىڭ كۆز قارىشىنى قوبۇل قىلىدۇ ۋە سىياسەتنىڭ ئىچىدە بولىدۇ.
تۈركىيەمۇ ئىمزا قويغان ياۋرۇپا ئىتتىپاقى ئاخبارات قانۇنى ۋە چېگرا سىرتى تېلىۋېزىيە كىلىشمنامىسىنىڭ؛«تارقاتقۇچىنىڭ مەسئۇلىيەتلىرى» تېمىلىق يەتتىنچى ماددىسى بىلەن بىردەكلىككە ئىگە.
ئالىي كېڭەشنىڭ جازا قارارلىرىنىڭ مۇھىم بىر بۆلۈمىنىڭ تېمىسنى؛ بالىلارغا زىيانلىق پىرۇگىراممىلار تەشكىل قىلىدۇ.
مېدىيا ئورگانلىرى ئوچۇقتىن ئوچۇق تەشۋىقات ۋەزىپىسى ئىجرا قىلىۋاتقان رەسمىي مەنبەلەردىن مەلۇمات ئىلىشقا بەكرەك مايىل.
ۋەكىللىك قىلىپ تۇرۇۋاتقان خەلق ئۈچۈن؛ مېدىيانىڭ ئۆز ئىختىيارى بويىچە سۆزلىشىنى ۋە خالىغانچە پائالىيەت قىلىشىنى چەكلەشكە ئۇرۇنىدۇ؛ بۇ چاغدا مېدىيامۇ خەلقكە ۋەكىللىك قىلىۋاتقانلىقىنى ۋە بۇ بېسىم كۈچلەردىن قۇتۇلۇشنى ئارزۇ قىلىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
بۇ ئىككى كۈچ ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت نۇقتىلىرىنى تۆۋەندىكىچە يىغىنچاقلاشقا بولىدۇ (يۆتكىگەن، يۈكسەل،
قايسى مەسىلىلەرنىڭ سىياسىي قارالمىلارنىڭ بىر قىسمى بولىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ ھەمدە باشقا سىياسىي ئاكتىيۇرلارغا ئوخشاش سىياسىي سەھنىدىكى سىياسەت ئوينىغۇچىلارغا ئايلىنىشقا باشلايدۇ.
بەلكى كۈنتەرتىپنى بەلگىلەيدۇ ھەمدە سىياسەت جەريانىنىڭ خاراكتېرى ۋە ھەرىكىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ (يۆتكىگەن تەركان،
گەرچە مېدىيانىڭ يۆنىلىشى دەۋرنىڭ ئىقتىسادىي شەكلى ۋە ئىشلەپچىقىرىش مۇناسىۋەتلىرى تەرىپىدىن بەلگىلنىۋاتقان بولسىمۇ،
ئۇلى ھېسابلىنىدىغان يىتەكچى كۈچنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئۆلچىمىنىڭ يېڭىدىن ئىشلەپچىقىرىشىنى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ۋاستىلىرىغا ئىگە بولغان سىنىپنىڭ ئىدولوگىيلىك ۋاستىسى بولۇشنى داۋاملاشتۇرىدۇ (چوبان،
سىياسەتلىرىنى قانۇنىيلاشتۇرۇش ۋە ئىجابىي ئوبراز تىكلەش ئارقىلىق رەقىپلىرىدىن بىر بالتاق ئۈستۈن تۇرۇش مەقسىتىدە مېدىيا بىلەن مۇناسىۋەت قۇرىدۇ(مەيەر،
مودرېرىن سىياسەتنىڭ ئۆز رىلىسىدا مېڭىشىغا تۈرتكە بولغان ئەڭ مۇھىم تەرەققىياتلارنىڭ بىرى ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ ئۆزىنىڭ نىشانى ۋە شەرىپى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقشىدۇر(بوستانجى،
تېخنىكىلىق يېڭىلىقلارنىڭ يۇقىرى ئوبوروت نىسبىتىنى ساقلاپ قىلىش ئۈچۈن باھانى چۈشۈرۈپ سېتىش مەبلەغ يېتىشمەسلىكنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
ئەل رايىنى تەكشۈرۈش بەزى كشىلەرنى يېتەكچى ئىدىيەگە يۈزلەندۈرۈش ۋە كىشىلەرنىڭ مەلۇم دەرىجىدىكى ئىدىيىسىنىڭ ساقلىنىپ قىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشتا ئىنتايىن مۇھىم.
ئۇنىڭ مەقسىتى كىشىلەرنىڭ بەزى تېمىلارغا بولغان قارىشىنى بېكىتىش ھەمدە ئۇلارنىڭ ئادىتى ۋە قىزىقىشىنى بايقاشتىن ئىبارەت .
ئۇنىڭ ئاساسلىق مەقسىتى مۇئەييەن نىشان ۋە مەقسەتلەر ئۈچۈن كىشىلەرنىڭ ئىدىيىسىنى ئويلىغىنىدەك يارىتىشتۇر (يۆتكىگەن تاشدەلەن،
ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرى قىسقىغىنە ۋاقىتتا جەمئىيەت قۇرۇلمىسىنى شەكىللەندۈرۈشتە بىرىنچى دەرىجىلىك ھەركەتلەندۈرگۈچ كۈچكە ئايلىنىپ،
سىستېمىدا ناھايتى زور ئىمتىيازغا ئېرىشتى ۋە بۇ ئىمتىيازغا تايىنىپ جەمئيەتتە يېڭى تەڭپۇڭلۇقلارنىڭ ۋۇجۇتقا كېلىشىدە ئاكتىپ رول ئوينىدى (كايا،
بۇ ئاكتىپ رولنىڭ كۈچىنى تونۇپ يەتكەن شوپۇرلار بۇ كاتىگورىيەدە بىر قاتار سوئاللارغا جاۋاب بېرىلىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلەشمەكتە:
مېدىيا قۇرۇلۇشلىرى خەلق ئۈچۈن مەۋجۇت بولىدۇ ۋە مەزكۇر قۇرۇلۇشلارغا ئىگە بولۇش ئالاھىدە ئىمتىيازغا ئىگە قىلمايدۇ.
ئىگىدارچىلىقى شەخسلەرگە ياكى ئورگانلارغا ئائىت بولغان مېدىيا قۇرۇلىشلىرى پەقەت ئىستىمالچى ئامما ياكى مېدىيا خوجايىنلىرى ئۈچۈن ئەمەس،
تېخمۇ كەڭ نىسبەتتە جەمىئيەت ئۈچۈن خىزمەت قىلىش ۋەزىپىسىنى ئورۇنداش ئۈچۈن ئۈچ پرىنسىپنى ئىسلاھ قىلىشقا تىرىشىشى كېرەك.
جەمئىيەتنىڭ بۇ ۋاسىتىلەردىن كۈتكەن ئۈمىدىنى ئاقلاش ۋە سىياسىي سىستېمىدا بۇ ۋاسىتىلارغا يۈكلەنگەن ۋەزىپە ۋە مەسئۇلىيەتلەرنى ئادا قىلالىشى نۇقتىسىدىن ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
مۇستەقىل ۋە ئوبيېكتىپ ھەركەت قىلالمايدىغان ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىغا جەمئىيەتنىڭ ھۆرمەت قىلىشى ۋە ئىشىنىشى مۇمكىن ئەمەس.
تەرەققىيات قورالى نەزەرىيىسىنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتنىڭ قوبۇل قىلىنىشى ھەمدە بۇ تەرەققىيات بىلەن ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىشىدىغان ئۇلۇسال قۇرۇلمىدىن ئىبارەت.
مىللىي قۇرۇلمىنىڭ شەكىللىنىشى ئۈچۈن ئاخباراتچىلارنىڭ ئەركىنلىكى ئۇلارنىڭ مەسئۇلىيتى دەرىجىسىگە تۆۋەنلەيدۇ.
بۇ نەزەرىيىگە ئاساسلانغاندا «دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى» نىڭ 19-ماددىسى ئاخبارات ۋاستىلىرى بەرپا قىلىشنىڭ ئاساسى.
كىرىم ۋە پىرۇگىرامما مەزمۇنى جەھەتتىن مۇناسىۋەتلىرى داۋاملىشىۋاتقان كۈچلۈك تىجارىي ۋە سىياسىي قۇرۇلۇشلارغا نورمىدىن ئارتۇق باغلنىپ قالغان مېدىيا قۇرۇلۇشلىرى،
دىققىتىنى تارتقان بىتەرەپلىمىلىك ۋە قانۇنغا خىلاپ قىلمىشلارنى ئەيىبلەشكە چېتىلىدىغان ئەھۋاللاردا ئوبيېكتىپلىق ۋە تەرەپسىزلىك پرىنسىپلىرىنىڭ نەزەردىن ساقىت قىلىنىشىغا دائىر بېسىملارغا بەرداشلىق بېرىشكە مەجبۇر.
بۇ مەقسەتتە قوللىنىلغان قوراللاردىن بىرى ياكى ئەڭ مۇھىمى بولۇش سۈپىتى بىلەن مېدىيا-جاھانگىر كۈچنىڭ بارلىق ئۇنسۇرلىرىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان مۇھىت بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.
3984-نومۇرلۇق قانۇن بىلەن مونۇپۇللۇقنىڭ ئالدىنى ئالالمىغان؛ بەلكى ئالدىنى ئىلىشنى خالىمىغان سىياسى كۈچ 4752-نومۇرلۇق قانۇن بىلەن مونۇپۇلچى زىھنيەتكە تېخىمۇ بەك ئىلھام بېرىدىغان ھالەتكە كېلىپ بولدى.
1994-يىلىدىن بۇيان ئۆتكۈزۈشكە تېگىشلىك خېرىدار چاقىرىش پائالىيىتىنىڭ ئۆتكۈزۈلمەسلىكىمۇ بۇ مونۇپۇلچى زېھنىيەتنىڭ قانچىلىك كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
سىياسىئونلار تاراتقۇلارنىڭ تەلىپى ۋە ئارزۇسىغا ئاساسەن تېز ئىنكاس قايتۇرسا ھەمدە ياراتقان مۇھىتقا ماسلىشىپ ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە تەدبىر بەلگىلىسە بولىدىكەن.
ئۇ يەنە ئاڭلىغۇچىلارنىڭ ئەرز-شىكايەتلىرى ۋە ئىلتىماسلىرىنىمۇ ئويلىشىدۇ ھەمدە زۆرۈر تېپىلغاندا جازالايدۇ.
جامائەت قارالمىلىرىنى بايقاش ۋە مۇشۇ يۆنىلىشكە قاراپ سىياسەت تۈزۈش ئۈچۈن جامائەت پىكرى تەتقىقاتى ئىنتايىن مۇھىم؛ شۇڭلاشقا ئۇلار داۋاملىق ئاممىنىڭ قارالمىلىرىغا دىققەت قىلىدۇ.
مايىللىق ۋە يۈزلىنىشلەرنى بايقاش ۋە بۇنىڭغا ئاساسەن يۆنىلىش بەلگىلىش مېدىيا سايىسىدە ئېلىپ بېرىلماقتا ۋە بەزى نەتىجىلەر قولغا كەلمەكتە.
نورماتىف مېدىيا نەزەرىيىلىرى دەپمۇ نام بېرىلگەن بۇ نەزەرىيىلەر مېدىيانىڭ ۋەزىپىلىرىنى قانداق ئورۇندايدىغانلىقىنى چۈشىنىش مەقسىتىدە ئوتتۇرغا چىققان.
مېدىيا سىياسەت ساھەسىنى قاپلىغان مۇجمەللىكنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ۋە بۇ مۇجمەللىك كەلتۈرۈپ چىقارغان بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن سەپلىمە لايىھەلەرنى خەلقكە سۇنۇشتا مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇرىدۇ؛ بۇ سەۋەپتىن مېدىيا بەزى پروگراممىلىرىنى قانۇنىيلاشتۇرالايدۇ ياكى سىياسەتچىلەرنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويالايدۇ .
سىياسەتچىلەرمۇ پارتىيىلىرىنى سايلىغۇچىلار نەزىرىدە ئېتىبارغا ئېرىشتۈرۈش ئۈچۈن مېدىياغا ئېھتىياجلىق بولىدۇ.
مونۇپوللىشىشى ھەتتا تېخىمۇ ئىلگىرلىگەن ھالدا كاپىتال بەرپا قىلىشى ۋە خەلقكە ۋاكالىتەن نازارەت قىلىش ۋەزىپىسىنى زىممىسىگە ئېلىشى قاتارلىقلاردۇر.
ئۇرۇش ھالىتى ياكى ھەربىي ھالەت بۇيرۇقى ئاخىرلاشقاندا قوماندانلىق شىتابى ياكى ھەربىي ھالەتنى باشقۇرۇش مەركىزىنىڭ بۇيرۇقى بىلەن توختىتىپ قويۇلسا بولىدۇ.
مېدىيا كۆرۈرمەن ياكى تىڭشارمەن ئامما ئويلاۋاتقان ۋە مۇلاھىزە قىلىۋاتقان تېمىلارنى ئۆزى مەقسەت قىلىۋاتقان پىكىر ۋە چۈشەنچىگە يېتەكلەيدۇ .
يەنە بىر ئىسمى بىلەن خەلق نازارەتچىسى ئاممىۋى قارالمىلارنى توغرا بايقىيالايدۇ ۋە ئاممىۋى قارالما جەريانىدا شەكىللەنگەن جامائەت پىكرىدىن كۈچ ئالىدۇ.
شۇنىڭ بىلەن مېدىيا خەلقكە ۋاكالىتەن نازارەتچىلىك ۋەزىپىسى ئۆتەيدۇ ۋە سىياسىيلارغا قارشى مەزكۇر كۈچتىن پايدىلىنىدۇ.
6112-نومۇرلۇق قانۇننىڭ 8 / 2 ماددىسىغا ئاساسلانغاندا رادىئۇ ۋە تېلېۋىزىيە پىرۇگىراممىلىرىنى تەييارلاشتا؛ بالىلار ۋە ياشلارنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي تەرەققىياتىغا زىيان يەتكۈزۈش ئېھتىمالى بولغان مەزمۇندىكى پروگراممىلار؛ قوغداش ئىشارەتلىرى ئىشلىتىلمەستىن تارقىتىلسا بولمايدۇ.
تورى ۋە ئېلېكترونلۇق يوللانما ئادرېسىغا تاماشىبىنلار ئەرز قىلىش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان كۆرۈرمەنلەر نازارىتىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاخباراتچى ۋە مېدىيا مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئىش بەرگۈچى ۋە بازارغا خىزمەت قىلغاندەك جەمئىيەتكىمۇ خىزمەت قىلىش مەسئۇلىيتى بار.
سايلام مەزگىللىرىدە تېلېۋىزورلاردا تارقىتىلىدىغان سۆھبەت ياكى خەۋەر ۋاقتىنىڭ تەقسىملىنىشى ھەققىدىكى مۇنازىرىلەر بۇنىڭغا مىسال بولالايدۇ.
ھۆكۈمەت ۋە مېدىيا ئوتتۇرىسىدا بىرەر زىددىيەت بولۇپ قالغان مەزگىللەردە ئۇچرايدىغان ئۆزگىرىش سەۋەپلىك ۋاسىتىلىق كونتىرول قىلىش ئۇسۇللىرىدىن مىسال كۆرسىتىشكە بولىدۇ.
رادىئو-تېلېۋىزىيە ۋە تەلەپ قىلىپ ئاڭلىتىش مۇلازىمىتى ئۇلارنىڭ خەلقئارا شەرتنامە ۋە ئالاقىدار قانۇن–نىزاملارغا مەسىلەن،
6112-نومۇرلۇق قانۇن «ياۋروپا تېلېۋىزىيە ئەھدىنامىسى»گە ئۇيغۇن كېلىدىغان–كەلمەيدىغانلىقى نۇقتىسىدىن تەكشۈرۈلىدۇ .
بۇ جەھەتتىن مۇخبىرلار خەۋەر قىممىتى بار ئۇچۇرلارغا ئىھتىياجى چۈشكەندە ھۆكۈمەتنىڭ قولىغا قاراشلىق بولۇپ قالىدۇ.
1966-يىلى مىنىستىرلار يىغىنىنىڭ قارارىغا ئاساسەن ئېلان قىلىنغان نىزامنامە؛ ئۇرۇش مەزگىلى ياكى ھەربىي ھالەت يۈرگۈزۈلىۋاتقان يەرلەردە نازارەت قىلىشنى قانۇنىيلاشتۇرىدىغان ماددىلارنى ۋە تەكشۈرۈش ئۇسۇللىرىنى بېكىتىش ئۈچۈن چىقىرىلغان .
ھۆكۈمەت ۋە تىجارىي كۈچلەر بۇ مىخانىزمىنى جەمئىيەتتىكى باراۋەرسىزلىكنى كۈچەيتىۋىتىدىغان كەمسىتىش خاراكتېرلىك سىياسەتلىرىنى ئاقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ.
سەپەرۋەرلىككە كەلتۈرۈشكە ئوخشاش جەمئىيەتكە ئىجابىي ئېنېرگىيە بېغىشلاش ئۈچۈن خىزمەت قىلىشى ۋە بۇنىڭ ئۈچۈن مەۋجۇت بولۇشى كېرەك.
ئالاقىدار تاراتقۇ ئاپپاراتلىرىنىڭ ئىجتىمائىي ئېھتىياجنى شەخسىي ئىستېمالچىلارنىڭ ئېھتىياجى بىلەن تولۇق چۈشەندۈرۈپ بولغىلى بولمايدۇ؛ شۇنىڭدەك دۆلەت ۋە ئۇنىڭ ئاپپاراتلىرىمۇ چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدۇ.
ئۇلارنىڭ نۆۋەتتىكى سىستېمىنى داۋاملىق قوللايدىغان قوللىمايدىغانلىقىنى بىلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلى خەلق رايىنى سىناشتۇر.
ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسۋەتنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ۋە قايسى ئەھۋاللاردا بىرتەرەپنىڭ يەنە بىرتەرەپكە مۇداخىلە قىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا چىقىرىشتىن ئىبارەت.
بەلگىلىك قانۇن رامكىسىدا ئۆزىنىڭ ئۇچۇر ۋە پائالىيەتلىرىنى قوغداش ئۈچۈن ھەركەت قىلىدىغان ھۆكۈمەت ئورگانلىرى بىلەن مېدىيا ۋە ئۇنىڭ خەۋەر تارقىتىش ھوقۇقى توقۇنۇش ئىچىدە بولىدۇ.
ھەرىكەت ۋە ۋەقەلەر ھەققىدە بىرقاتار خىزمەتلەرنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ئۈچۈن ئاممىۋى ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ تەسىرى كۈچىگە بولغان قايىللىق.
زوراۋانلىققا ۋە جەمئىيەت تەرتىپىنىڭ بۇزۇلۇشىغا سەۋەپ بولىدىغان ياكى ئازسانلىقلارغا ھۇجۇم قىلىش تۈسىنى ئالغان خەۋەرلەرنى تارقىتىشتىن ساقلىشىنى كېرەك.
مېدىيا جەمئىيەتكە زىت تارقاتقان پىرۇگىراممىلرى سەۋەپلىك جەمئىيەتنىڭ ئۇنى نازارەت قىلىش ۋە زۆرۈر بولغاندا قانۇنىي ۋاستىلەرنى ئىشلىتىش كۈچى بولىدۇ.
نىڭ خىزمەتلىرى ئىچىدە بالىلار ۋە ياشلارغا سەلبىي تەسىر كۆرسەتكەن پىرۇگىراممىلارغا قارشى لايىھەلىگەن تۈر ۋە خىزمەتلەر مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ.
مېدىيا قۇرۇلۇشلىرى قانۇن-تۈزۈملەرگە ياكى مەۋجۇت ھۆكۈمەت سىستېمىسىغا بۇزغۇنچىلىق پەيدا قىلىدىغان پروگراممىلارنى تارقىتىشتىن ساقلىنىشى كېرەك.
سىياسىيلارنىڭ ئاخبارات ۋاستىلىرى بىلەن داۋاملىق مۇناسىۋەت ئىچىدە تۇرىشىغا سەۋەپ بولىدىغان ئامىللارنى ئۈچ نۇقتىدا خۇلاسىلەپ چىقىشقا بولىدۇ.
مېدىيا قۇرۇلۇشلىرىنىڭ ئەزالىرى غايە ۋە ئىدىيىسى جەمئىيەت مەنپەئەتى بىلەن بىردەكلىككە ئىگە بولغان مەسئۇلىيىتى بار كەسپىي خادىملاردۇر.
مېدىيا دۆلەت سىياسىتىگە مۇناسىۋەتلىك ئوخشاش بىر ساھەدە ئاكتىپ تەرەققىي قىلىش ۋەزىپىسىنى تونۇشى ۋە ۋەزىپىلىرىنى ئورۇندىشى كېرەك.
ئاخبارات ۋاستىلىرىنىڭ قۇرۇلمىسى ۋە مەزمۇنى مەركىزىي ھۆكۈمەت ياكى ئۇ باشقۇرۇش قاتلىمىنىڭ كونترول قىلىشىغا ئۇچرىماسلىقى كېرەك .
مېدىياغا چەكلىمە قويۇش ئۈچۈن ھاكىمىيەتكە پايدىلىق ۋەزىيەت يارىتىپ بېرىدىغان بۇ نەزەرىيىنىڭ ئاساسىي پرىنسىپلىرى تۆۋەندىكىچە:
تەشكىلات ۋە شۇ جايدىكى مەھەللىلەر ئۆزىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتالىشى ئۈچۈن ئاخبارات ۋاسىتىلىرىغا ئىگە بولۇشى كېرەك .
مېدىيا جەمئىيەت ئالدىدىكى ۋەزىپىلىرىنى ئورۇنداش بىلەن بىرگە كۆرۈرمەن ئاممىنىڭ ئېھتىياجلىرىنىمۇ قاندۇرۇشى كېرەك.
ۋاجىپ ناماز • كۈندىلىك ناماز • مۇستافا نامىزى • جۈمە نامىزى • ھېيت نامىزى • جامائەت نامىزى • ئايەت نامىزى • ئۆلۈك تەن نامىزى • نامازنىڭ مەجبۇرىيىتى
نىكاھ • ۋاقىتلىق نىكاھ • كۆپ خوتۇنلۇق بولۇش • ئىختىيارسىز • يېقىنچىلىق • ئاجرىشىش • توي قىلىش • بالا ئېمىتىش • جىنسىي مۇناسىۋەت • خۇشاللىق • نىكاھ شەكلى • ئانا بولۇش • كۆرۈنۈش • لەنەت _ _ _ _
ھىجاب • سەدىقە بېرىش • قەسەم قىلىش • تەقلىد قىلىش • يېمەكلىك ۋە ئىچىملىك ​​• ۋاقف • قەسەم • ئاخىرلىشىش • ئابراگ • يوق
پىشىپ يېتىلىش • قانۇنشۇناسلىق • شەرىئەت قائىدىسى • مەسىلىلەرنى ئىزاھلاش • ۋاجىپ • ھارام • مۇستاخاب • مۇباھى • مەكروھ • مۇددىئا • يېقىن بولۇش نىيىتى • يېڭى مەسىلىلەر
بەلكى باشقا ئېلېمېنتلار ۋە تەركىبلەردە مۇسۇلمانلارنىڭ ھاياتلىق ئالامەتلىرىنى ئىزدەشى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى.
چېركاۋنىڭ ئىسمىمۇ ئەمەس ئۇنىڭغا قويۇلغان بەش كۈنلۈك نامازنىڭ بىر قىسمىنى ئوقۇغاندا بىر مەسچىتنىڭ ئىسمى ،
خەلىپە ياكى ئۇلارنىڭ تەيىنلەنگەن ۋالىيلىرىنىڭ ئىسلام دىنىدىن بۇرۇنقى ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەدىنەدىكى قائىدە-يوسۇنلىرىغا ئەمەل قىلىپ ،
ئىسلام ئىمپېرىيىسىنىڭ كۈچى ۋە بايلىقىنىڭ شىددەت بىلەن كۈچىيىشى ۋە ھۆكۈمرانلارنىڭ تۇرالغۇسىنىڭ ئايرىلىشى بىلەن ھۆكۈمەت ۋە ھۆكۈمەتسىز مەسچىتلەرنىڭ سانى شىددەت بىلەن ئاشتى.
ئەرەب تىلىدىكى «مەسچىت» ئادەمنىڭ پېشانىسىنى يەرگە قويۇش ۋە پۈتۈنلەي كەمتەرلىكنىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە يەرگە يىقىلىشنى كۆرسىتىدۇ ،
مۇنبەر رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئېتىقاد قىلغۇچىلار ئۈچۈن ۋەز-نەسىھەت قىلىدىغان جاي ۋە خۇدانىڭ سۆزىنىڭ تىلىدا ئىپادىلەنگەن جاينىڭ بېشىدا ئىدى.
«پۈتۈن يەر مەسچىت ۋە پاكلىنىشتىن پاكلاندى ( پۈتۈن يەر مەن ئۈچۈن پاكلاندى ۋە مەن ئۈچۈن بىر مەسچىت ياسالدى.» ) شۇڭلاشقا ،
بەزى رىۋايەت مەنبەلىرىدە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سۆزى ئۈچۈن «مۇنبەر» سۆزى تىلغا ئېلىنغان بولۇپ ،
رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن مەسچىتنى تازىلاش ۋە ئۇنىڭ بۇلغىنىشىنى ئەيىبلەش توغرىسىدا «نەسىھەت» تېمىسىغا كىرگۈزۈلگەن كۈچلۈك نەسىھەتلەر بار.
ئىبادەت قىلغۇچى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك نەرسىلەر ۋە ئەھۋاللار ھەققىدە ئالاھىدە قانۇن ھۆكۈملىرى چىقىرىلدى.
جانابا ئۆلكىسىدىكى مەسچىتكە كىرىش مەنئى قىلىنىدۇ ياكى ئاق ۋە پاكىز كىيىملەرنى كىيىپ مەسچىتكە قاتنىشىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ ،
ئىسلام دىنىغا تايانغان پەھلەۋى ھاكىمىيىتىگە قارشى تۇرغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ كۈرىشىدە مەسچىتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان.
شۇنداقلا شاھ رەقىبلىرىنىڭ نۇتۇقلىرىنىڭ لېنتىسىنى تارقىتىش ۋە ئۇلارنى خەلق ئارىسىدا تارقىتىش قاتارلىقلارغا ئاساس قىلغان.
مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ مەسچىتى ۋە يېرۇسالېمدىكى ئەل-ئاقسا مەسچىتى ئالاھىدە قىممەت بېرىلگەن.
مۇسۇلمانلارنىڭ مەدىنەگە كۆچۈشى بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جامائەت نامىزى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ يىغىلىشى ئۈچۈن ئورۇن تاللىدى ۋە ئېتىقادچىلارنىڭ ياردىمىدە ئۇ يەرنى ئاددىي ئۇسۇلدا تەييارلىدى.
قۇرئان كەرىم ۋە دىنىي داھىيلارنىڭ ئەنئەنىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بۇ مەسچىتنىڭ ئالاھىدە مۇقەددەسلىكى ۋە ئورنى بار.
مۇسۇلمانلار ئارىسىدىكى مەسچىتنىڭ مۇقەددەسلىكى ۋە پەزىلىتى ئۇنىڭ قۇرۇلۇشىنى قوغداشتىكى ئامىللارنىڭ بىرى.
بەزى تارىخچىلار ئوسمان بىن ئاففاننى ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مەسچىتكە تۇنجى بولۇپ مەسچىتكە قوشقان كىشى دەپ قارايدۇ ،
بازارلار مەسچىت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن ئىنقىلابنىڭ غەلىبىسىگە زور تەسىر كۆرسەتكەن مۇھىم گۇرۇپپىغا ئايلاندى.
ھازىرقى ئورتاق ئاتالغۇدىكى مەسچىت مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئالاھىدە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ۋە ئۇلارنىڭ دۇئا-تىلاۋەت قىلىدىغان جايىنى كۆرسىتىدۇ.
جۈمە خۇتبىسى ئوقۇلىدىغان مۇنبەر ۋە قەدىمكى دەۋرلەردە بەزى ۋاقىتلاردا ئۇ ئويلاشقان مەركىزى شەھەردىكى مەسچىتلەرنىڭ بىر ئالاھىدىلىكى ،
بۇ قۇربانلىق سۇپىسى قىبلانىڭ تېمىغا قىستۇرۇلغان ۋە مۇقەددەس مەسچىتنىڭ يۆنىلىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەگمە بەلگە .
قىبلانىڭ ئوچۇق مەسچىتلەردە تامسىز يۆنىلىشى قۇمغا تىك چۆكۈش ئارقىلىق ياكى مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھنىڭ ئۆيىدە قىلىنغاندەك كۆرسىتىلدى.
ھەر بىر رايوندا ئۇ رايوننىڭ بىناكارلىق ۋە بەدىئىي ئالاھىدىلىكلىرى قوبۇل قىلىندى ۋە باشقا مەسچىتلەر بىلەن ئوخشىماسلىقلار بايقالدى.
ھەر بىر دۆلەتتىكى مەسچىتلەرنىڭ بىناكارلىقى ئۇ يەرنىڭ يەرلىك بىناكارلىق ئالاھىدىلىكىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ.
بەزى نوپۇزلۇق دىنىي زاتلارمۇ مەسچىتلەردە ۋەز-نەسىھەت قىلىش ۋە ئەقىل-پاراسەت بېرىش ئۈچۈن بەزى سائەتلەرنى ئۆتكۈزدى.
بۇ مەسچىت زامانىۋى دەۋردىن ئىلگىرى مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ مۇھىم ئىشلىرىنى خەۋەر قىلىدىغان ئۆزگىچە جاي ئىدى ،
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسچىتى ئىسلام پەيغەمبىرى مۇھەممەدنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ مەدىنەگە كېلىشى بىلەن قۇرۇلدى.
چۈنكى 14-ئەسىردە بارلىق تالانت ئىگىلىرى ۋە مەنىۋى ۋە سەنئەت قابىلىيىتى ۋە سانائەت ماھارەتلىرى مەسچىتنى قۇرۇش ۋە قۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرگەن.
شۇنداق بولسىمۇ سىلەر ئىبىن تەيمىيە ۋە ئىبىن ھەجەر قاتارلىق زىيالىيلارنىڭ قەھۋە ھەققىدىكى سۆزلىرىنى ئاڭلىمايسىلەر.
ئۇ بولسىمۇ ئەرەبنىڭ داڭلىق سۈنئىي-ھەمرا تېلېۋىزىيە شىركىتى ئىشلىگەن ھەزرىتى ئۆمەر ئىبنى خەتتاب نىڭ ھاياتى تونۇشتۇرۇلغان 30 قىسىملىق ۋىدىئو فىلىمىدىن ئىبارەت .
«مەن بىر كىچىك بالا ۋاقتىمدا مەدىنەنىڭ بازارلىرىدا قۇللار ئېلىپ-سېتىلىپ يۈرگەننى مەن ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆرگەن.» 1962-يىلى پادىشاھ فەيسۇل قۇللۇق تۈزۈمنى بىكار قىلدى.
مېنىڭچە ھازىر بۇرۇنقى قۇللۇق تۈزۈمگە قايتىشنى تەلەپ قىلىدىغان زىيالىيلاردىن بىرەرىنىڭ بولۇشى مۇمكىن ئەمەس.
ئەمما كۆز-قارىشى شۇ ۋاقىتتىكى ئاساسىي ئېقىمنى تەشكىل قىلغان كونسېرۋاتىپ ئاممىنىڭ كۆز-قارىشى بىلەن ئوخشاش بولمىغان زىيالىيلار داۋاملىق مەۋجۇت بولىدۇ.
بۇ بىزگە مۇسۇلمان خەلق ئاممىسى بىلەن ئۇلارنىڭ ئۆز زىيالىيلىرى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنىڭ ئۈزۈلۈپ قالغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
بۇ بىزگە بىزنىڭ زىيالىيلىرىمىز ئۈممەتلەرنىڭ تومۇرى قانداق سوقىدىغانلىقىنى بىلمەيدىغان ھالەتكە كېلىپ قالغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.