polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
«مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى» مەزگىلىدە ناھىيىلىك سەنئەت ئۆمىكى بىلەن غورۇچۆل گۇڭشې ماۋزېدۇڭ ئىدىيىسى مەدەنىيەت-سەنئەت تەشۋىقات ئەترىتى «قىزىل چىراغ»،
1980-يىلى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك ناخشا-ئۇسسۇل كۆرىكىدە ئېيتىلغان ناخشا - «گۈزەل ياشلىغىم» (تېكستى ئابباس ساۋۇرنىڭ،
گۈزەلنۇر ئورۇندىغان) 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا؛ «ۋەتەن» (مۇزىكىسىنى ئىشلىگۈچى ھەم ئورۇندىغۇچى ئاۋۇت راخمان،
ئىدرىس ئىبراھىم) 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا؛ ئىككى كىشىلىك ناخشا-ئۇسسۇل - «ئاشپەزگە مەدھىيە» (تېكستى ئابباس ساۋۇرنىڭ،
1984-يىلى ئاپتونوم رايون ئۆتكۈزگەن «تەڭرىتاغدا باھار» ناخشا-ئۇسسۇل كۆرىكىدە ئاۋات سەنئەت ئۆمىكىنىڭ ناخشىچىسى گۈزەلنۇر ئېيتقان «مىراجىخان»،
1980-يىلى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك ناخشا-ئۇسسۇل كۆرىكىدە ئاۋات ناھىيىسىنىڭ كوللېكتىپ ئۇسسۇلى- «دولان مەشرىپى» 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشتى.
غورۇچۆل يېزىسىنىڭ قەدىمئايماق كەنتىدىكى سازەندىلەر جەمەتىدىن كېلىپ چىققان مەمتاۋلا ئاخۇن 1926- يىلى «شەيتان باياۋان» مۇقامىنى ئىجاد قىلغان،
1945-يىلى ئوغلى مەۋلانجان تۇردى بىلەن بىللە ئاقسۇ تۈرمىسىدە گومىنداڭ ئارمىيىسى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن) ئاۋات ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسىغا ئىسكىرىپكا، ماندالىن، گىتار،
1956-يىلىدىن كېيىن ھەر دەرىجىلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ غەمخورلۇقىدا ئاۋات ناھىيىلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە باشقا ئوتتۇرا،
باشلانغۇچ مەكتەپلەردىكى بىر تۈركۈم ياش-ئۆسمۈر ئوقۇغۇچىلار دەرستىن سىرتقى ۋاقىتلاردىن پايدىلىنىپ مۇزىكا ئۆگەندى.
1980-يىلى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك ناخشا-ئۇسسۇل كۆرىكىدە مەمىتاۋلا نىياز ئورۇندىغان دولان مەشرىپى مۇزىكىسى 1-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا،
يېڭى شېئىرلاردا خەلق قوشاقلىرىنىڭ جەۋھىرى قوبۇل قىلىندى ھەم رۇبائىي قاتارلىق كونا شېئىر شەكىللىرى ئاساسىدا يېڭىلىق يارىتىلدى،
ئۇلارنىڭ «ئۈمىد بوستانى» ناملىق شېئىرلار توپلىمىغا كىرگۈزۈلگەن شېئىرلىرىنىڭ ئەدەبىيات مۇنبىرىدە خېلى تەسىرى بار.
مەمەتنىياز ئەمەت قاتارلىقلار تارىخىي ھۆججەت- «شىنجاڭ تۈرمىسىدىكى كۈرەش خاتىرىسى»گە ئاساسەن ئىجاد قىلغان سەھنە ئەسىرى ئاۋاتتا ئوينىلىپ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىلدى.
1963-يىلى ئاۋات ناھىيىلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىدىن تۇنىياز مەتنىياز بىلەن ئىمىنجان ئىكرام ئىجاد قىلغان «باغۋەن قىز» ناملىق ھىكايىگە ئاساسەن ئۆزگەرتىپ تۈزۈلگەن سەھنە ئەسىرى ئاۋات سەھنىسىدە ئوينالدى.
ئوبۇلقاسىم قاتارلىقلار قەييۇم تۇردىنىڭ «قىزىلتاغ باتۇرلىرى» ناملىق پوۋېستىنى تىياتىرلاشتۇرۇپ سەھنىگە چىقاردى.
يۈرۈشلەشكەن چوڭ تىپتىكى ناخشا-ئۇسسۇل ۋە مۇزىكىدىن تەركىب تاپقان خەلق سەنئىتىنىڭ گۈلتاجىسىدۇر ھەمدە ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى «ئون ئىككى مۇقام»نىڭ ئاساسىدۇر.
بوۋاي بىردەم ئۇسسۇل ئوينىغاندىن كېيىن موماينىڭ يوقلۇقىنى بايقاپ قېلىپ ئۇيان-بۇيان ئىزدەپ ئاخىر ئۇنى تېپىۋالىدۇ ۋە يىگىت بېشىنىڭ ئالدىغا ئەكىلىپ بەگزادىنىڭ ئۈستىدىن ئەرز قىلىدۇ.
بىر كىشى تۆگىگە مىنىپ مەيدانغا چۈشىدۇ ۋە يېنىك چېلىنغان داپ ئاۋازىغا ئەگىشىپ قاملاشمىغان ئۇسسۇل ئوينايدۇ،
1983-يىلى تەڭرىتاغ كىنو ستۇدىيىسى سۈرەتكە ئالغان «چېگرا يېزىغا مۇھەببەت» نامىدىكى دولان مۇقامىنى ئورۇنداشقا قاتناشتى.
كۆپچىلىكنىڭ قىزىقىشىنى قوزغاپ سورۇننى قىزىتىش يۈزىسىدىن قوشاقتىن باشقا بەزى قاپىيداش جۈملىلەرمۇ ئېيتىلىدۇ،
بۇنىڭدىن قەدىمكى دولانلىقلاردا ئادەم ئۆلگەندىن كېيىن جەسەتنى چۆلدە قويىدىغان ئادەت بولغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.
ئوخشاشمىغان دەۋردە مەيدانغا كەلگەن قوشاقلار ئاۋاتنىڭ تارىخىنى ۋە ئاۋاتلىقلارنىڭ ئۆرپ-ئادىتىنى مەلۇم دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ.
ئەمەۋىيلەر ۋە ئابباسىيلەر دەۋرىدە قىلىنغان ڧەتىھلەر نەتىجەسىدە ئىگەللەنگەن يېڭى زېمىنلار ئوخشاش بىر ۋاقىتتا ئىسلام بىلەن تونۇشقان بولاتتى.
ئابباسىيلەر ھاكىمىيەتىدە ئەسكەرىيەدە بۈيۈك رول بېرىلگەن تۈركلەر تەرىپىدىن شەكىللەنگەن مەملۇكلەر كۈچلىنىشكە باشلىغان،
909-1171 ئارىسى مەغرىب ۋە مىسىردىكى ئوخشىمىغان رايونلاردا ڧاتىمىيلەر ئىسمى بىلەن ئەرەب شىئە خانەدانى ھۆكۈم سۈرگەن.
خانەدانلىقنىڭ باشىدىكى خەلىڧە شىئە ئىسمائىلىي ئىمامى ئىدى ۋە بۇ سەبەب بىلەن سەكۇلەر كۈچى بىلەن بىرگە ئىسمائىلىي ئىمامەت تۈشەنچىسىدە ھەم مۇھىم بئورۇنغا ۋە تارىخى ئورۇنغا ئىگە.
1924- يىلى ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيىسىنىڭ ۋارىسى بولمىغ تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دۆلىتىنىڭ مەجلىسىنىڭ ئالغان بىر قارار بىلەن ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان،
«قۇرئان»دا «ئى مۆمىنلەر! ئىسلام دىنىغا پۈتۈنلەي كىرىڭلار (يەنى ئىسلام دىنىنىڭ پۈتۈن ئەھكاملىرىغا بويسۇنۇڭلار،
« تەقۋادارلىققا ئەڭ يېقىندۇر. ئۆزئارا ئېھسان قىلىشنى ئۇنتۇماڭلار. ئاللاھ ھەقىقەتەن قىلغان ئەمەلىڭلارنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر», «كىمكى ئەپۇ قىلسا ۋە تۈزىسە،
ئىككى تەرەپ رازى بولۇشۇپ قىلىشقان سودا ـ سېتىق ئارقىلىق ئېرىشىلگەن نەرسە بۇنىڭدىن مۇستەسنا. سىلەر ئۆزۈڭلارنى ئۆلتۈرمەڭلار،
دىنىي مەنادا كېڭىيىش دەپ بولمايدۇ؛ نىتەكىم بۇ دەۋىردە دىنىي كېڭىيىشنىڭ دۆلەتنىڭ غەيرى مۇسۇلمانلاردىن ئېلىنغان باج كۆزدە تۇتۇلۇپ بەك كۈچەپ تەشۋىق قىلىنمىغانلىقى ئىلگىرى سۈرىلىدۇ.
ئابباسىيلەرنىڭ ھاكىمىيەتنى قولغا ئېلىشى بىلەن ئابباسىيلەر دەۋرى باشلىغان ۋە ئابباسىيلەرنىڭ خىلاڧەتى 750-1258 يىللار ئارىسى دەۋام قىلغان.
ئەقىل – مەنتىقىگە قايىل ھەرقەنداق كىشى زۇلمەت كىچىدىكى تۇلۇن ئايدەك پەيغەمبەرلەرنى ۋە پەيغەمبەرلىك دەلىل – پاكىتلىرىنى كۈزەتسە،
« بىز سېنى پەقەت ئالەمگە رەھمەت قىلىش يۈزىسىدىن پەيغەمبەر قېلىپ ئەۋەتتۇق» بۈيۈك الله نىڭ ھېكمىتى ھەربىر ئۈممەتكە بىردىن،
يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنىڭ 21 يىل جاپالىق يىتەكچىلىك قىلش ۋە ئىنچىكە پىلانلاش بىلەن مىسىر دۆۋلەت ۋە خەلقىنى ھالاكەت خاراكتېرلىق ئاچارچىلىقتىن قۇتقۇزۋېلىشى بۇ سۆزىمىزنىڭ تىپىك مىسالى بۇلالايدۇ.
ئىمام بۇخارى نەقىل قىلغان ھەدىس شەرىپتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇنداق دېگەن(أَبو هُرَيْرَةَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمْ الْأَنْبِيَاءُ كُلَّمَا هَلَكَ نَبِيٌّ خَلَفَهُ نَبِيٌّ وَإِنَّهُ لَا نَبِيَّ بَعْدِي وَسَيَكُونُ خُلَفَاءُ).
پەيغەمبەرنىڭ ۋاڧاتىدىن سوڭرە ھوقۇق تۇتقان دەستلەپكى تۆرت خەلىڧەگە سۇننىي ئەدەبىياتىدا دائىما خۇلەڧائى راشىدىن يەئنى راستچىل خەلىپىلەر دېيىلگەن ۋە بەئزىدە بۇلارغا ھاسان ر.
شۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە ئۆز زامانىسىدا بەئزى يېقىنلىرىنىڭ مۇھىم ۋەزىڧەلەرگە ئاتىلىشى ۋە باشقا بەئزى ئىچكى زىددىيەتلەر سەبەبى بىلەن ھز.
ئىنسان ئۇنىڭسىز ئادىمىيلىكنى يوقىتىپ قويىدىغان مۇكەممەل ئىسلام ئېيتقاد سىستېمىسىنى ئەلگە يەتكۈزۈپ بولغاندىن كېيىن بۇ دۇنيا بىلەن خوشلاشتى.
2003 – يىلى 11- ئاي ئىچىدە ئاياللار ئەركىنلىكىنى دەۋا قىلىدىغان ۋە ئەركىنلىكنىڭ مەيدانى دەپ تونۇلغان فىرانسىيە ھۆكۈمىتى ياغلىق سالغان مۇسۇلمان قىزلارنى مەكتەپتىن چىكىندۈرگەن،
ئاياللار ئەركىنلىك مەشئىلىنى كۆتۈرۋالغان ئامىرىكىمۇ بىر قانچە قىزلارنى ياغلىق سەۋەبىدىن مەكتەپتىن ئاجىرتىۋەتكەن،
ھەزىرتى ئائىشە ئىشنىڭ تەپسىلاتنى خەۋەر قىلدى. شۇنىڭ بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇ قىزنىڭ دادىسغا ئادەم ئەۋەتىپ چاقىرتىپ كەلگەندىن كىيىن،
ئاتىلارنىڭ بالاغەتكە يەتكەن قىزلىرى توغرىسىدا مەجبۇرى توي قىلىپ قويۇش ھوقۇقىنىڭ يوقلىقىنى ئاياللارغا بىلدۈرۈپ قويماقچى ئىدىم دىدى" نەسەئى رىۋايەت قىلغان.
اللھ نى كۆپ زىكرى قىلغۇچى ئەرلەر ۋە اللھ نى كۆپ زىكرى قىلغۇچى ئاياللارغا اللھ مەغپىرەت ۋە كاتتا ساۋاب تەييارلىدى } سۈرە ئەھزاب 33- ئايەت.
ئۆز قەۋمىنى توغىرا يولغا يىتەكلەش ۋە ئۇلارغا ھىدايەت يولىنى كۆرسىتىپ بىرىش ھەربىر پەيغەمبەرنىڭ ئورتاق نىشانى ۋە بۇرىچى ئىدى.
نۇھ ئەلەيھىسسالام قەۋمىنىڭ بۇدقا چۇقۇنۇشتىن ئىبارەت ئىدىيە خاتالىقىنى ئوڭشاش ئۈچۈن 950 يىل كۆرەش قىلسا،
قۇللۇقنى كۈندۈلىك تۇرمۇش كاتېگورىيسىگە كىرگۈزۋالغان بەنۇئىسرائىلنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئەلەمشۇمۇل كۈرەش قىلدى،
لۇت ئەلەيھىسسالام قەۋمىدە ئۇمۇملاشقان پسخىكىلىك رەزىل ئىللەت بەچچىۋازلىقنى جىنايىتىنى يوقتىش ئۈچۈن بىر ئۆمۈر جەڭ قىلدى.
ئايرىم كىشىلەرنىڭ چېكىدىن ئاشقان زوراۋانلىق قىلمىشلىرى سەۋەبىدىن بىر قىسىم كىشىلەردە ئىسلام دىنىغا قارىتا خاتا چۈشەنچە پەيدا بولدى.
ئىسلام دىنىنى ئۆچ كۆرىدىغان بىر قىسىم كىشىلەر ۋە ھەقىقىي ئەھۋالدىن خەۋەرسىز كىشىلەر ئىسلام دىنىنى ئالۋاستىلاشتۇرۇشقا،
ئاياللار بىلەن ئۇنسى – ئۈلپەت ئىلىشىڭلار ئۈچۈن)اللھ نىڭ) ئۇلارنى سىلەرنىڭ ئۆز تىپىڭلاردىن ياراتقانلىقى،
ئاراڭلاردا)يەنى ئەر – خوتۇن ئارىسىدا)مىھر – مۇھەببەت ئورناتقانلىقى اللھ نىڭ)كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىدىغان) ئالامەتلىرىدىندۇر،
ئاللاھ تائالا ئاياللارنىڭ ئىپپەتلىك كۆرنىشىگە رىئايە قىلىشنى پەرز قىلدى ۋە يات ئەرلەر بىلەن خالى تۇرۇپ قىلىشنى ھارام قىلدى.
ئۇلارنى قۇل ئورنىغا چۈشۈرۈپ ھەر خىل تەشۋىقات ۋاستىللىرى بىلەن تىنىنى سىتىشقا مەجبۇرلايدىغان ئەھۋال زىكىر قىلىشتىن بىھاجەت.
الله سىلەرنىڭ ئىلاھىڭلار ۋە پەرۋەردىگارىڭلار. سىلەرنىڭ دۇنيا – ئاخىرەتتە بەخىتلىك كىشلەردىن بولىشىڭلار ئۈچۈن الله بىزنى سىلەرگە يىتەكچى قىلىپ ئەۋەتتى،
شۇنىڭ ئۈچۈن سىلەر بىز ئېلىپ كەلگەن ۋەھىيگە جۈملىدىن بىزگە ئىتائەت قىلىشىڭلار كېرەك» دېگەن نوقتىنى ئۆزدەۋىتىنىڭ ئورتاق تېمىسى قىلغان.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مُوسَى بِآيَاتِنَا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَكَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَذَكِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللّهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لآيَاتٍ لِّكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ﴾
خۇلاسىلاپ ئىيىتقاندا ئىسلام دىنى ئەرلەرگە بەرگەن ھوقۇقلارنىڭ - باشقىلارنىڭ ۋە جەمىيەتنىڭ مەنپئەتىگە تاقىشىدىغان بىر قانچە ئىشنى ھىساپقا ئالمىغاندا- ھەممىسىنى ئاياللارغىمۇ بەردى.
ئەر ئايال كىشىنى- ئۆزىنىڭ ئىھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن- ئۆينىڭ سىرتىدا خىزمەت قىلىىشغا- گەرچە بۇ ئىش جاپالىق ئىشلارنىڭ قاينىمىدا ئاياللىقىنى يوقتىشقا ئىلىپ بارسىمۇ- مەجبۇرلاپ بوزەك قىلىشتۇر.
ئەر ئايالنى خىزمەت قىلىشقا قىستاپ ئاپىلىق ۋەزىپىسىدىن چىكىنىشكە ۋە ئائىلىىسغا كۆڭۈل بۆلۈشتىن يىنىشقا مەجبۇرلايدۇ.
بەئزىدە غەيرى مۇسلىم مەنبەلەردە قوللىنىلغان مۇھەممەدىيلىك ياكى مۇھەممەدىزىم ئاتالغۇلىرى مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن قوللىنىلمايدۇ.
ئەرلەر- ئاياللارنىڭ ئەكسىچە- ئاياللارنىڭ گۈزەللىكى ۋە يىرىم يالىڭاچ ئەزالىرىغا بىر قاراش بىلەن ھىس تۇيغۇللىرى قوزغىلىدۇ.
" غەرب ئاياللىرى خىزمەت باراۋەرلىك ھەققى- ھوقۇقى ۋە ئاياللىق ھۆرمىتى ھوقۇقىغا ئىرشەلمەيۋاتىدۇ" سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ:
ئۆز – ئارا تىزلام بىر – بىرىنى ياخشى كۆرۈشتىن توختىشىدۇ. چۈنكى ئۇلارنىڭ ئالاقىسى كونترول قىلغۇچى بىلەن كونترول ئارسىدىكى ئالاقە. ئەر بۇيرۇيدۇ،
ھەر بىر ئەزالارنىڭ باشقىلاردىن ئايرىم ھالدا شەخسى تۇرمۇشى يولىدا يۈگۈرىشى ئائىلە تۇققانچىلىق رىشتىسىنى ئۈزۈپ تاشلىدى.
مۇسا ئەلەيھىسسالامغا تەلىم بەرگەن خېزىرغا كەلسەك بۇ زاتنىڭمۇ پەيغەمبەر ياكى ئەمەسلىكى توغرىسىدا ئىسلام ئالىملىرى ئارىسىدا ئوخشاشمىغان قاراشلار مەۋجۇد.
مەيلى قانداقلابولمىسۇن مۇسۇلماننىڭ الله ئەۋەتكەن پەيغەمبەرلەرگە ۋە پەيغەمبەرلەر الله تەرپىدىن ئېلىپ كەلگەن ۋەھىيگە بىردەك ئىمان كەلتۈرىشى ئىماننىڭ ئاساسىدۇر.
تېنچلىق قىلىش" مەنىلىرىدىكى سىلم يىلتىزىدىن تۈرلەنگەن ئىسلامنىڭ ئېتىمولوگىيىسىنى ئىشلىگەن تۇنجى ئالىملاردىن ئىبن قۇتەيبە بۇ كەلىمىنى "بويۇن ئەگمەك ۋە ئىتائەت قىلماق" شەكلىدە ئىزاھلىغان.
قۇرئان كەرىم جاھىلىيەت قەبىلىلىرى قىزلارنى كۆمۈۋىتىشىگە ئوخشاش ناچار ئىشلارنى قىلغانلىقىنى ھارام قىلىپ ئايەت چۈشۈرۋاتقان چاغدا،
بىر تۈركۈم ئاياللارنى تۈۋرۈككە باغلاپ بىر قانچە كۈن ئاستىدىن ئاستا خاراكتىرلىك ئوت تۇتاشتۇرۇپ گوشلىرىنى چۈشۈرۋىتىدىغان ئىدى.
شۇنداقلا سەۋىيلىك بولۇش ھۆكمى بىلەن ئۆزىگە مۇناسىپ خىزمەت تاللاپ جەمىيەتكە ھەسسە قوشۇش تەرەپتىن تەلەپ قىلىنىدۇ.
ئاتا ياكى تاغا ياكى ئاكا- ئىنە ياكى باشقىلارنىڭ ئاياللارنىڭ تويلۇقىدىن بىر ئاز بولسىمۇ ئىلىۋىلىشىدىن چەكلەپ مۇنداق بايان ئىلان قىلدى:
ئىسلام دىنى ئاياللارغا يىتەرلىك ئەركىنلىك بەردى. ئاياللارنى ھەقسىز ھاكىم بولىۋالىدىغان ھەر قانداق ھوكۆمرانلاردىن ئازات قىلدى.
بېراق تېخىمۇ كونكېرتلاشتۇرۇپ ئېتساق بىز يۇقۇردا ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسى بىلەن ئاساسىي جەھەتتىن تۇنۇشۇپ ئۆتتۈق،
شارائىت ھازىرلاپ بېرىش الله ۋە الله نىڭ پەيغەمبەرىگە ئىيمان ئېتقان ھەرقانداق مۇسۇلماننىڭ باش تارتىپ بولايمايدىغان بۇرچى،
ئىمام تىرمىزى نەقىل قىلغان ھەدىستە ئىسلامغا دەۋەت قىلمىغان ئادەم ئىسلام ئۈممىتىدىن بۇلالمايدىغانلىقى ۋە دۇئاسى ئىجابەت بولمايدىغانلىقى ئېنىق قەيت قىلىنغان.
فىرانسىيەدەك بىر جەمىيەتتە يىقىنقى زامانغا قەدەر ئاياللار شەخسى مال- مۈلىكى بىلەن مۇئامىلە قىلىشقا – يولدىشىنىڭ رۇخسىتى بولمىسا- يول قويۇلمايتتى.
غېمىنى يەيدىغان ياخشى – يامان كۈنلەردە ئەتراپىدىكى كىشلەرگە يىتەكچىلىك قىلىپ ئۆتتۈرغا چۈشەلەيدىغان بولۇشنى تەلەپ قىلغان.
دادىىسنىڭ مەجبۇرى ئۇ قىز ياقتۇرمايدىغان بىرسى بىلەن توي قىلىپ قويغانلىقى توغرىسىدا دەردىنى تۆكتى, پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئىشتىن خەۋەردار بولۇپ،
ئىسلام كەلىمەسى يىلتىزنىڭ ئېنىقلىغۇچى رەۋىشداش شەكلى بولغان ئەسلەمە دىن تۈرلەنگەن ۋە "تەسلىمىيەت" دېگەن مەنىگە كېلىدۇ.
نىمە ئۈچۈن ئەركىنلىك پىشۋالىرى بولغان غەرب ئەللىرى ئاياللارنىڭ يالىڭاچ يۈرىشى ۋە قالايمىقان قىلىقلارنى قىلىىشغا رۇخسەت قىلىدۇيۇ،
ئەرەبچە ئەسىللىق مۇسلىم كەلىمىسىنىڭ ڧارسچە گرامماتىكا قائىدىسىگە كۆرە كۆپلۈك شەكلى بولغان مۇسۇلمان دىن كېلىدۇ.
مۇنداقچە قىلىپ ئىيىتقاندا نۇرغۇن ئائىلىنىڭ بىر ئوبدان تۇرمۇشىنىڭ بۇزۇلىىشغا ئەخلاقىغا رىئايە قىلمايدىغان ۋە ئەخلاقسىزلىق ئىشلارنىڭ يۈز بىرىشىگە سەۋەبچى بولىدىغان قەلبى ناپاك ئاياللار مەسئۇلدۇر.
ھاكىم ۋە ئىمام بەيھەقى نەقىل قىلغان ھەدىستە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالاممۇ ئۇلارنىڭ پەيغەمبەر ياكى ئەمەسلىكىنى بىلمەيدىغانلىقىنى ئېيتقان.
شۇنىڭ ئۈچۈن بىز پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆز ئارقىلىق بىلدۈرگەن دىنى تەلىماتىدىن ئەمەلىي ئىش – ھەركەتلىرى بىلەن بەرگەن تەلىماتىنىڭ خېلى كۆپ سالماقنى ئىگەلليدىغانلىقىنى كۆرىمىز.
ئەرلەرنىڭ ئائىلىنىڭ بەخىتى ئۈچۈن ۋە مۇناسىپ تۇرمۇش سەۋىيىگە يىتىشى ئۈچۈن جان چىكىپ خىزمەت قىلىش ۋاجىبتۇر.
ئىسلامنىڭ مۇقەددەس كىتابى بولمىش قۇرئان كەرىمنى تەشكىل قىلغان ئايەتلەر ۋە سۇرەلەر جىبرىئىل ئىسىملىك پەرىشتە ۋاسىتەسى بىلەن ئاغزاكى شەكىلدە ھز.
" ھۇنەين" مەرىكىسىدە رەسۇلۇلۇللاھ بىر مۇشىرىك ئايالنىڭ ئۆلۈكىگە كىشلەرنىڭ ئولىشىۋالغانلىقىنى كۆرۈپ:
شۇ ۋاقتىدا ( باشقىلارنىڭ ھوقۇقىغا تەسىر يەتكۈزۈش ياكى رەزىل قىلمىش يۈز بەرگەندە) ئەركىنلىك مەجبۇرىيەت ۋە مەسئۇلىيەتنىڭ باشلىنىشى ئۈچۈن توختىتىلىدۇ.
شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە ئاياللىق تەبئىتىگە مۇناسىپ ئىجتىمائى خىزمەتلەر ۋە پايدىلىق ئىشلارغا قاتنىشىقا يول ئىچىپ بەردى.
" ئاللاھنىڭ ئامانلىقى بىردۇر. ئۇ ئامانلىقنى تۆۋەن تەبىقىدىكى كىشلەرمۇ بىرەلەيدۇ. مۆمىنلەر بىر- بىرىگە ئىگە" دىگەن.
قىزنىڭ ئىگلىرى گەرچە يىگىت تاپسىمۇ- قىز- بالاغەتكە يەتكەن ئەقىللىق بولسا- مۇۋاپىق كۆرمىسە قوشۇلماسلىق ھوقۇقى بار.
ئىسلام دىنىنى تارقىتىش بىلەن بىرگە كېيىنچە خەلىپىلەر ۋە خانەدانلار تەرىپىدىن باشقۇرۇلغۇسى ئىسلام دۆلىتىنى ھەم قۇرغاندۇر.
فىرانسىيە مىيلادىيە 6- ئەسىردە ئىچىلغان قۇرۇلتىيىدا ئايال كىشىنىڭ - ئايال كىشى ئىنسان جىنسىمۇ ياكى باشقا نەرسىمۇ- ھەقىقىتىنى بىلىشكە ئۇرۈنىۋاتقان ئىدى.
پەيغەمبەرلەر كىشلەرنى دەۋەت قىلىش بىلەن بىرگە توغرا يولدا ماڭغانلار دۇنيا ئاخىرەتتە ئېرىشىدىغان بەخت – سائادەت بىلەن خۇش- خەۋەر بەرسە،
ئاپا بولغۇچى ئائىلە خىزمىتى بىلەن مەدەنىيەت ۋە ئىجتىمائى خىزمەتلەرنى بىرلەشتۈرۈپ ئىلىپ مىڭىشتىن ئاجىز كەلسە،
شىرىك ھالىتى ئۇ ئايالنىڭ - ئاياللىقىغا تەسىر يەتكۈزۈشتىن سىرىت- ھاياتىنىڭ مۇقەددەسلىكىگە تەسىر يەتكۈزمىگەنلىكىنى كۆرەلەيسىز!
غەرب ئاياللىرى قىلىۋاتقان ۋەزىپىلەرنىڭ كۆپىنچىسى ئىنسانىيەت ئۆلچىمى ۋە ئىسلام قىممەتلىرىگە ئۇيغۇن كىلىدۇ.
غەربتىكى ئاياللار بىر ئىش قىلىشقا قادىر بولالىسىلا- كىم بولىشىدىن قەتئى نەزەر- ماددى تۈرۈتكە سەۋەبىدىن ئۆزىدىن ئۆزى خەۋەر ئىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.
بىز پەيغەمبەرلەرنىڭ يولىدا قانچىلىغان جاپا – مۇشەققەتلەرنى باشتىن كەچۈرگەنلىكىنى سۈرە نۇھتىن ۋە بىز پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام نىڭ ئىش- ئىزلىرىدىن ئېنىق كۆرۋالالايمىز.
دىمەك ئاياللارنىڭ ئىجتىمائى ئالاقىسىدىكى ئەركىنلىكىنى - باشقىلارنىڭ ئەركىنلىكى ھىمايە قىلىش ۋە قانۇنلۇق مەنپەئەتلىرىگە رىئايە قىلىشنى تەقەززا قىلىپ قالمىسا- باشقا نەرسە چەكلىيەلمەيدۇ.
غەرب ئەللىرى داۋراڭ سىلىۋاتقان ۋە تارقىتشقا ئۇرۇنىۋاتقان ئاياللار ئەركىنلىكى ئاساسەن قالايمىقان جىنسى ئەركىنلىك بولۇپ تار دائىرىدە چەكلىنىپ تۇرۇپ قالماقتا.
ئاياللار باشقىلارغا زىيان يەتكۈزمىگەن ۋە جەمىيەتتە بۇزۇقچىلىق پەيدا قىلمىغان شەرت ئاستىدا خالىغان نەرسىلەرنى ئىستىمال قىلسا ۋە زىننەتلەنسە بولىدۇ.
وَمَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِينَ إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ فَمَنْ آمَنَ وَأَصْلَحَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ }الأنعام48
ئەر ۋە ئاياللار ئارسىدىكى مەجبۇرىيەتلەرنىڭ ئوخشاشماسلىقىدا ئەرلىك ۋە ئاياللىق سۈپتىنىڭ ھىچقانداق ئالاقىسى يوق.
ئاياللارنىڭ تار ۋە نپىز كىيىملەر بىلەن ئۆزلىرىنى يالىڭاچلاپ جىنسى ھوزۇرلۇنۇش ئويۇنچىقىغا ئايلىنىپ قىلىشى ئاياللار ئۈچۈن ھاقارەتلىك بىر ئىش.
غەرب ئاياللىرى بەھرىمەن بولۇۋاتقان ئىقتىسادى مۇستەقىللىقتۇر. بۇ شۇئار بىلەن بۈگۈنكى ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرى ئالدانماقتا.
ئۇيغۇر ئاياللىرى تارىختىن بۇيان غەرب ئاياللىرىغا ئوخشاش چاكىنىلىشىپ كەتكەن ۋە قۇل ھالىتىكە چۈشۈپ قالغان ئەھۋال مەۋجۇت ئەمەس.
ئاللاھ تائالا ئەر ۋە ئاياللارنىڭ خىزمەتلىرىنى ئورۇنلىشى ئۈچۈن ئىستىلى ۋە ئىجتىمائى ئەدەب- ئەخلاقلارنى بەلگىلىدى.
ئى“ سوزۇق تاۋۇشلىرى ئۆزىنىڭ ئالدى-كەينىدىكى ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ تەسىرى تۈپەيلىدىن تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشقا مايىل بولغاچقا،
ئىۋى- – ئىۋىدى، ئىۋىگەن، ئىۋىسۇن، ئىۋىت، ئىۋىتكەن، ئىۋىتسە، ئىۋىتسۇن، ئىۋىتكىلى، ئىۋىتىڭلەر،
مەزكۇر ئارا سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ئالدىدىكى بوغۇمدىكى سوزۇق تاۋۇشنىڭ تىل ئالدى ياكى تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇش بولۇشىغا قاراپ،
مۇئەللىم – مۇئەللىمدە، مۇئەللىمگە، مۇئەللىملەر، مۇئەللىملىك، مۇئەللىمىڭ، مۇئەللىمىڭلەر، مۇئەللىمىڭىز، مۇئەللىمىڭىزلەر،
سىرغى- – سىرغىغان، سىرغىسا، سىرغىسۇن، سىرغىدۇق، سىرغىڭ، سىرغىڭلار، سىرغىڭىز، سىرغىڭىزلار، سىرغىغاي، سىرغىغايلا، سىرغىدىڭ،
مىشقىر- – مىشقىرغان، مىشقىرسا، مىشقىرسۇن، مىشقىردۇق، مىشقىرىڭ، مىشقىرىڭلار، مىشقىرىڭىز، مىشقىرىڭىزلار، مىشقىرغاي، مىشقىرغايلا، مىشقىردىڭ،
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن تۇرغۇن سۆزلەردە مەزكۇر ”ئا“ تاۋۇشىنىڭ ”ئې“ يا- كى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىش ۋە نۆۋەتلەشمەسلىك ئەھۋاللىرى
① ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلگەن ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا،
② ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدىكى بەزى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا،
بەزىدە نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي يېزىلىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال تەڭلا مەۋجۇت. مۇنداق سۆزلەرنىڭ ئاخىرىدىكى ”ئا“ تاۋۇشى ئەمدى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئومۇمىي فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە ئىملادا ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈپ يېزىلىدۇ. مەسىلەن:
مولېكۇلا – مولېكۇلىسى پىلانىتا – پىلانىتىسى راكېتا – راكېتىسى فورمۇلا – فورمۇلىسى چېگرا – چېگرىسى ⑵ نۆۋەتلەشمەيدىغانلىرى:
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق بەزى تۇرغۇن سۆزلەرگە مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا،
①”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا،
داپ – دېپى ساپ – سېپى قاپ – قېپى لاپ – لېپى ئات – ئېتى دات – دېتى قات – قېتى يات – يېتى شاخ – شېخى ئاش – ئېشى باش – بېشى تاش – تېشى تاغ – تېغى ئاق – ئېقى ساق – سېقى قاق – قېقى ئاڭ – ئېڭى ساڭ – سېڭى كاڭ – كېڭى ھاڭ – ھېڭى ② ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىسى قوشۇلغاندا،
قانات – قانىتى كاچات – كاچىتى خالات – خالىتى ئامبار – ئامبىرى ئاياغ – ئايىغى چىراغ – چىرىغى ئاتاق – ئاتىقى دىماغ – دىمىغى بۇلاق – بۇلىقى قاپاق – قاپىقى ساقال – ساقىلى شامال – شامىلى قوزغىلاڭ – قوزغىلىڭى قارىغاي – قارىغىيى مالىخاي – مالىخىيى ئالىقان – ئالىقىنى جاۋىغاي – جاۋىغىيى ساۋاقداش – ساۋاقدىشى ⑵ نۆۋەتلەشمەيدىغانلىرى:
①”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى ئايرىم بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا،
نال – نالى جاي – جايى راي – رايى خال – خالى زات – زاتى ھال – ھالى ياد – يادى يال – يالى تاج – تاجى نام – نامى ساز – سازى سان – سانى ② ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلگەن،
ئىككى ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقان يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر ۋە كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا،
ئاست – ئاستى ئانت – ئانتى ئالد – ئالدى ئاسپىرانت – ئاسپىرانتى مۇزىكانت – مۇزىكانتى ③ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر قىسىم كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا،
ئەتراپ – ئەتراپى جاۋاب – جاۋابى قۇياش – قۇياشى قاياش – قاياشى قۇرام – قۇرامى ئامال – ئامالى تەلىمات – تەلىمات ئىتتىپاق – ئىتتىپاقى ئىشتىياق – ئىشتىياقى خىيال – خىيالى مۇقام – مۇقامى قورال – قورالى پىلان – پىلانى ئىستىھكام – ئىستىھكامى پىراق – پىراقى ④ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلۈپ،
”ھ“ بىلەن ئاخىرلاشقان بىر ياكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرنىڭ ھەممىسىگە ۋە ”ر“ىلەن ئاخىرلاشقان بىر ياكى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرنىڭ مۇتلەق كۆپ ساندىكىلىرىگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا،
ئاھ – ئاھى گاھ – گاھى شاھ – شاھى ئىلاھ – ئىلاھى گىياھ – گىياھى نىكاھ – نىكاھى ئارامگاھ – ئارامگاھى قارارگاھ – قارارگاھى زىيارەتگاھ -- زىيارەتگاھى قار – قارى بار – بارى شار – شارى تار – تارى كار – كارى يار – يارى زار – زارى نار – نارى غار – غارى گار – گارى قارار – قارارى مادار – مادارى ⑤”-دار، -زار، -كار،
ئەمەلدار – ئەمەلدارى ھوقۇقدار – ھوقۇقدار مەنسەبدار – مەنسەپدارى گۈلزار – گۈلزارى چىمەنزار – چىمەنزارى ئۈزۈمزار – ئۈزۈمزارى گۇناھكار – گۇناھكارى مەدەتكار – مەدەتكارى ھەۋەسكار – ھەۋەسكارى تىلشۇناس – تىلشۇناسى تارىخشۇناس – تارىخشۇناسى ⑥ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلۈپ،
ئامبار – ئامبىرى بىكار – بىكىرى چاكار – چاكىرى خامار – خامىرى قاڭشار – قاڭشىرى قوچقار – قوچقىرى ⑦ ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلۈپ، ”-ر،
ئانار – ئانىرى بازار – بازىرى تاۋار – تاۋىرى پانار – پانىرى تاغار – تاغىرى خۇمار – خۇمىرى ئابزاس – ئابزىسى ئاتلاس – ئاتلىسى زاپچاس – زاپچىسى كومپاس – كومپىسى ⑧ خەنزۇ تىلىدىن كىرگەن ئاخىرقى بوغۇمى ”, “ قاتارلىق قوش سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن تۈزۈلگەن ”بەنجاڭ، پەيجاڭ، جۈنجاڭ، دۈيجاڭ، دادۈيجاڭ، شىپاڭ، ماتاڭ، ليەنجاڭ، ماجاڭ، مەنجاڭ،
بەزىدە نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي قوللىنىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال تەڭلا مەۋجۇت. مۇنداق سۆزلەرنىڭ ئاخىرىدىكى ”ئا“ تاۋۇشى ئەمدى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئومۇمىي فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە ئىملادا ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈپ يېزىلىدۇ.
بەنجاڭ – بەنجىڭى پەيجاڭ – پەيجىڭى جۈنجاڭ – جۈنجىڭى دۈيجاڭ – دۈيجىڭى دادۈيجاڭ – دادۈيجىڭى شىپاڭ – شىپىڭى ماتاڭ – ماتىڭى ليەنجاڭ – ليەنجىڭى ماجاڭ – ماجىڭى
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق سۆزلەرنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا ئۆزلىشىش يوللىرى ئوخشاش بولمىغانلىقى ئۈچۈن،
ئاخىرقى بوغۇمىدىكى ”ئە“ تاۋۇشىنىڭ ئۇرغۇسى بەزى سۆزلەردە ئۆزىدىن كېيىنكى بوغۇمغا يۆتكىلىدۇ. بەزىلىرىدە يۆتكەلمەيدۇ. شۇڭا مۇنداق ئۇرغۇسى يۆتكەلمىگەن بوغۇملاردىكى ”ئە“ تاۋۇشى ”ئى“غا نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي يېزىلىدۇ. مەسىلەن:
①”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا،
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بەزى كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆزلەرگە تەۋەلىك قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا،
بەزىلىرىدە نۆۋەتلەشتۈرمەي قوللىنىدىغان ئىككى خىل ئەھۋال تەڭلا مەۋجۇت. بۇ خىل ھادىسىلەر ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئومۇمىي فونېتىكىلىق قائىدىسى بويىچە ئىملادا ”ئى“ غا نۆۋەتلەشتۈرۈپ يېزىلىدۇ.
شۇنىڭدەك ئاخىرقى بوغۇملىرىدا لەۋلەشكەن سوزۇق تاۋۇش كەلگەن كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆز ۋە پېئىللارغا قوشۇمچىلارنىڭ لەۋلەشكەن سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ.
① لەۋلەشكەن تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن قۇرۇلغان بىر بوغۇملۇق سۆزلەرگە ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن قوشۇمچە قوشۇلغاندىن كېيىن ئۇلارنىڭ ئايىغىغا يەنە قوشۇمچە قوشۇش توغرا كەلگەندە،
كېيىنكى بوغۇمى ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق سۆزلەرگە قوشۇمچە قوشۇلغاندىن كېيىن مەزكۇر ”ئا“ لىق بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا،
② لەۋلەشكەن تىل ئالدى سوزۇق تاۋۇشلار بىلەن قۇرۇلغان بىر بوغۇملۇق سۆزلەرگە ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن قوشۇمچە قوشۇلغاندىن كېيىن ئۇلارنىڭ ئايىغىغا يەنە قوشۇمچە قوشۇش توغرا كەلگەندە،
كېيىنكى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق سۆزلەرگە قوشۇمچە قوشۇلغاندىن كېيىن مەزكۇر ”ئە“ لىك بوغۇم ئوچۇق بوغۇم ھالىتىدە قالسا،
شۇنىڭدەك ئاخىرقى بوغۇمى لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇش بىلەن تۈزۈلگەن كۆپ بوغۇملۇق تۇرغۇن سۆز ۋە پېئىللارغا قوشۇمچىلارنىڭ لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇشلۇق ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ.
شۇڭا بۇنىڭغا ئالاقىدار كونكرىت مەسىلىلەردە ئۇيغۇر تىلچىلىرى ئارىسىدا ھېلىمۇ ئىختىلاپ داۋام قىلىۋاتىدۇ.
شۇنىڭدەك بىرىككەن سۆزلۈك يۆنىلىشىگە قاراپ تەرەققىي قىلىۋاتقان بىرىكمىلەرنى بىر گەۋدە سۈپىتىدە قوشۇپ يازغان پايدىلىق.
تېخى تالاش-تارتىش ئۈستىدە تۇرۇۋاتقان بىرىكمىلەرنى ئۇلارنىڭ تەرەققىيات يۆنىلىشىگە قاراپ كېيىنچە بىر تەرەپ قىلسىمۇ بولىدۇ.
بىز ھازىرچە ھەرقايسى مەتبۇئاتلاردا ئاساسەن قوشۇپ يېزىلىۋاتقان بىرىكمىلەرنى بىرىككەن سۆزلەر قاتارىدا مىسالغا ئالدۇق.
بىرىككەن سۆزلەرنىڭ تەركىبىي قىسىملىرى ئوتتۇرىسىدىكى سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ فونېتىكىلىق ئۆزگىرىشى ھازىرغىچە كېلىۋاتقان ئادەت بويىچە يېزىلىدۇ.
بىرىنچى تەركىبى ئىككىنچى تەركىبكە ”مۇ“ باغلىغۇچىسى ياكى ”ۋە“ باغلىغۇچىسىنىڭ ئۆزگەرگەن شەكلى ”ئۇ“ ئارقىلىق قوشۇلغان بىرىكمىلەر بىرىككەن سۆز ھېسابلىنىپ،
ئىككىنچى تەركىبى ”ب“ بىلەن باشلانغان بىرىككەن سۆزلەرنىڭ بوغۇم بېشىدىكى ”ب“ تاۋۇ- شى ”ۋ“ تاۋۇشىغا نۆۋەتلەشتۈرۈلمەي،
ئونبېشى، يۈزبېشى، يۈزبېگى، مىڭبېگى، موزايبېشى، شىللىباغ، بەلباغ، پاينەكباش، قاپاقباش، يۇمشاقباش، ئۈستباش، يېڭىباشتىن، كۆكباش، كاتتىباش، ئىشتانباغ، گۈلباغ، ئازادباغ، دۆلەتباغ، چىنىباغ، مارالبېشى، يۇلتۇزباغ، سايباغ، شامالباغ، ئەمەتباقى، توختىباقى، ئاخۇنباي، ئابلاباقى،
بان“ بىلەن ياسالغان سۆزلەردىكى قوشۇمچىنىڭ بېشىدا كەلگەن ”ب“ تاۋۇشلىرى ئۇزۇن يىل داۋامىدا فونېتىكىلىق ئۆزگىرىش ياساپ ”ۋ“ تاۋۇشىغا نۆۋەتلىشىپ ”-ۋاز، -ۋان،
ئاخىرقى بوغۇمى ”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن پېئىللاردا مەزكۇر ”ئە“ تاۋۇشىنىڭ ”ئې“ ياكى ”ئى“ غا نۆۋەتلىشىش ۋە نۆۋەتلەشمەسلىك ئەھۋاللىرى
ئوچۇق بوغۇملۇق پېئىللاردا ⑴”ئە“ بىلەن ئاخىرلاشقان بىر بوغۇملۇق پېئىللاردىن پەقەت ”دە-“ بىلەن ”يە-“ پېئىلى بار بولۇپ،
يېپىق بوغۇملۇق پېئىللاردا ⑴”ئە“ بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى بىر بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا،
جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرگە ۋارىيانتلىق قوشۇمچىلارنىڭ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن باشلانغان ۋارىيانتى،
جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرگە قوشۇمچىلارنىڭ جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن باشلانغان ۋارىيانتى قوشۇلىدۇ.
د“ ۋە ”ھ“ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلىرى بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەر جانلىق تىلدا جاراڭسىزلاشتۇرۇلۇپ تەلەپپۇز قىلىنغاچقا،
گ“ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلىرى بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرگە مۇشۇ ئۈزۈك تاۋۇشلار بىلەن باشلانغان قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا،
ئەگەر يۇقىرىدىكىگە ئوخشاش پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندىن كېيىن مەزكۇر بوغۇم يېپىق بوغۇم ھالىتىدە قالسا،
② ئاخىرقى بوغۇمى ”ئا“بىلەن تۈزۈلگەن يېپىق بوغۇم ھالىتىدىكى كۆپ بوغۇملۇق پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندا،
① يۇقىرىدا مىسالغا ئېلىنغان پېئىللارغا مۇناسىۋەتلىك قوشۇمچىلار قوشۇلغاندىن كېيىن ”ئا“ بىلەن تۈزۈلگەن يىلتىز ياكى ئۆزەك يەنىلا يېپىق بوغۇم ھالىتىدە قالسا،
ئاتا-ئانا توي-تۆكۈن ئات-ئۇلاغ خۇشال-خۇرام ھارماي-تالماي ئۇزۇن-قىسقا قاتتىق-قۇرۇق پات-پات قات-قات قەۋەت-قەۋەت
ئارقا-ئارقىدىن زامان-زاماندىن كەينى-كەينىدىن جاي-جايىغا جاي-جايىدا تۆپە-تۆپىسىگە ئۆز-ئۆزىنى بىر-بىرىنىڭ دوقمۇش-دۇقمۇشتا
تەكرار كەلگەن ئىككى سۆزنىڭ ھەر ئىككىسى ئۈچىنچى شەخس تەۋەلىك قوشۇمچىسى بىلەن تۈرلەنگەندىن سىرت يەنە كېيىنكى سۆزگە باشقا كېلىش قوشۇمچىلىرى قوشۇلغاندا،