polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
مەكتەپ يېشىغىچە تۈركچە ۋە كوردچە ياكى تۈركچە ۋە ئەرەبچە مۇھىتتا چوڭ بولغان بىر بالا ئەسلىدىنلا ئىككى تىللىق بولۇپ،
ئەگەر مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن تۈركچە بىلەن بىللە كوردچە ياكى ئەرەبچىسىنى تېخىمۇ پۇختىلاش ئارقىلىق ھەر ئىككى تىلنىڭ ئۆگىنىش باسقۇچىنى تاماملىسا،
بۇ ئالاھىدە ئەھۋال تۈركىيەدىكى مىللىي كىملىكى پەرقلىق تۈركىيە پۇقرالىرى ئارىسىدا پەقەت كوردلارغا خاس بىر ئەھۋال ئەمەس،
دېموكراتىك بولمىغان ھاكىم مۇتلەق تۈزۈمدىن دېموكراتىك تۈزۈمگە ئۆتكەن دۆلەتلەر ۋە بېرلىن سېپىلىنىڭ يېقىلىپ ئىككى گېرمانىيەنىڭ بىرلىشىشى بىلەن دۇنيادا تىنچلىق شامىلى چىقىشقا باشلىدى.
دۆلىتىمىزدىمۇ ئىشلىتىلىشكە باشلانغان بۇ ئۇقۇملارنىڭ ھەم مەنىسى ھەم توغرا ئىشلىتىلىشى ئۈچۈن پايدىلىق بولۇشىنى كۆزلەپ بۇ تەتقىقاتنى ئېلىپ باردۇق.
چۈنكى يۇقىرىدا بېرىلگەن سۆزلۈك ۋە شەخس ئىزاھاتلىرىدا «ئانا تىل» ئاتالغۇسى ئۈچۈن بەزىلەر «ئۆگىنىلگەن تىل»،
بۇ ئەھۋال ھەرىكەتلىك ئۆگىنىش نەزەرىيەسى بىلەن مەقسەتلىك ئۆگىنىش نەزەرىيەسى ئارىسىدىكى پەرقتىن كېلىپ چىققان.
يېڭى تۇغۇلغان بىرىنىڭ بۇرۇندىن بىر بىلىمىنىڭ يوقلىقى ۋە ئۆگىنىش ئۈچۈن مەقسىتىنىڭ يوقلىقىنى ئەسلىتىش ئارقىلىق،
مەقسەتلىك ئۆگىنىش تەتقىقاتچىلىرىنىڭ «ئانا تىل ئىگىلىنىدۇ» دەيدىغان پىكرىنى مۇۋاپىق ھېس قىلغانلىقىمىز ئۈچۈن،
«ئىككى تىللىق» ئاتالغۇسىغا مۇناسىۋەتلىك مەنبەلەردە ئوخشاش ۋاقىتتا ۋە ئوخشاش پەيتتە ئىگىلىگەن ئىككى تىلغا «ئوخشاش پەيتلىك ئىككى تىللىق» دەپ ئاتالغان بولسا،
قىممىتى تەڭپۇڭ بولمىغان ئىككى تىللىق ئىبارىسى ئۈچۈن «ماس بولمىغان ئىككى تىللىق» ئاتالغۇسىنىڭ ئىشلىتىلگەنلىكىنى كۈرۈۋالالايمىز.
ئوقۇش ياكى مەكتەپ ۋە كۇرسلار ئارقىلىق ئېرىشىلگەن «كونتروللۇق ئىككى تىللىق» ۋە تەربىيەلەنمەي تۇرۇپ ئۆزلۈكىدىن ئىگىلەنگەن «كونترولسىز ئىككى تىللىق» شەكلىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان .
يەنى ياخشى بىر بىرىنچى تىل ۋە بىرىنچى تىلغا زىيانلىق بولمىغان ئىككىنچى تىل ۋە ھەر ئىككىسىنىڭ ئوخشاش سەۋىيەدە ئىشلىتىلىشىگە «پايدىلىق ئىككى تىللىق»،
بىرىنچى تىل يېنىدا ئىگىلەنگەن ئىككىنچى تىل بىر مەزگىلدىن كېيىن تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەگە چىقىپ بىرىنچى تىلنى ئاجىزلاشتۇرۇشقا باشلىسا،
«ھاياتىنىڭ ھەرقانداق بىر مەزگىلىدە ئانا تىلىدىن باشقا ئىككىنچى بىر تىلنى بەلگىلىك مىقداردا ئىشلەتكەن كىشىنى ئىككى تىللىق دېيىلىدۇ» دەپ ئىزاھات بەرگەن دەمىرجان،
يېزىش» قابىلىيەتلىرىنىڭ مەلۇم بىرىنى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەدە بولسىمۇ ئىشلىتەلىسە «ئىككى تىللىق» دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ.
ئۆي ئىگىسىدەك» ھېس قىلىشىنىڭ ئىككى تىللىق بولۇش ئاتالغۇسىدا ھەل قىلغۇچ نۇقتا ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈشكە تىرىشىدۇ.
ئائىلىدىن ۋە ئەتراپتىكى مۇھىتتىن ئىككى تىلنى ئاڭلاپ ۋە ئىشلىتىپ چوڭ بولۇشى نەتىجىسىدە ئوخشاش ۋاقىتتا ئىككى تىلنى ئىگىلەشكە قارىتىلىدۇ.
بۇ ئەھۋال بالا مەكتەپكە باشلىغاندىن كېيىنمۇ ئىزچىل داۋاملاشتۇرۇلۇش ئارقىلىق ئۆگىنىش باسقۇچىمۇ تاماملىنىدۇ.
تۈركچە ھەم ئەرەبچە مۇھىتتا چوڭ بولغان تۈرك ئانا ۋە ئەرەب دادىنىڭ بالىسى مەكتەپ يېشىغىچە كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى ئالاقىدە ھەر ئىككى تىلدا ئوخشاش سەۋىيەدە ئاڭلاپ سۆزلىيەلىسىمۇ،
ئانا تىلنىڭ ئىگىلەنگەن تىل ئىكەنلىكىنى ۋە بىزنىڭمۇ بۇ قاراشقا قوشۇلىدىغانلىقىمىزنى دەپ ئۆتكەن ئىدۇق.
ئاز ئەۋۋەل تىل ئۆگىنىش باسقۇچىدا ئانا تىلنى ياكى بىرىنچى تىلنى ئىگىلەش ياكى ئۆگىنىش جەريانىدا تۆت ئاساسى قابىلىيەتكە ئىگە بولۇش مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇن ۋە مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن دەپ ئىككى مەزگىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى تىلغا ئالدۇق.
يەنى بىر كىشى ئانا تىلى ياكى بىرىنچى تىلىنى ئاڭلاش ۋە سۆزلەش قابىلىيىتىگە ئىگە بولىدىغان مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇنقى مەزگىلدە ئىگىلەيدۇ.
يۇقىرىدا «ئانا تىل» ئۈچۈن بىكىتكەن ئېنىقلىمىزدىمۇ «ئىگىلەش ۋە ئۆگىنىش» ئىبارىلىرىنى بىللە ئىشلەتكەنىدۇق.
بىر كىشى قانداق ئەھۋالدا ئىككى تىللىق بولىدىغانلىقى ياكى كىملەرنى ئىككى تىللىق دەيدىغانلىقىمىزغا جاۋاب تېپىش ئۈچۈن ئىدى.
بۇ جەرياندا «ئىككى تىللىق بولۇش »ئاتالغۇسىنىڭ تۈرلىرىنىمۇ تىلغا ئالىمىز ۋە كۆرۈپ تۇرۇۋاتقان ھەم ياشاۋاتقان مۇھىتىمىزدىن مىساللار كۆرسىتىمىز.
قارشى تەرەپنى چۈشەنگەن چۈشەنمىگەنلىكى ۋە ئۇنىڭ بىلەن ئالاقە قۇرالىغان قۇرالمىغانلىقىنى بۇ تۆت قابىلىيەت ئارقىلىق بىلەلەيمىز.
تىل ئىگىلەش جەريانىدا بۇ تۆت قابىلىيەتنىڭ نورمال تەرتىپى بىر كىشىنىڭ تۇغۇلغاندىن باشلاپ تىل ئىگىلەش جەريانى بىلەن ئوخشاش تەرتىپتە بولىدۇ.
بىر كىشى ئانا تىلى ياكى بىرىنچى تىلىنى ئىگىلەش جەريانىدا ھېسابلىنىدىغان مەكتەپ يېشىدىن بۇرۇنقى مەزگىل يەنى 6 ياشتىن بۇرۇن «ئاڭلاش ۋە سۆزلەش» قابىلىيىتىگە ئىگە بولىدۇ.
ئانا تىلى بىلەن بىرلىكتە بىلىدىغان بارلىق تىللىرىنى ۋە سەۋىيەسىنى كۆرسىتىدىغان بىر «تىل ئارخىپى» كارتىنىڭ تۈزۈلۈشىنى تەكلىپ قىلىمىز.
بالىنىڭ ئانا تىلى ھەرگىزمۇ ھېچ ئىشلىتىپ باقمىغان ۋە بىلمەيدىغان ئانىسىنىڭ تىلى بولغان تۈركچە بولۇپ قالمايدۇ،
ئىنگلىزچە سۆزلىشىدىغان نېمىس ئانا ۋە فىرانسۇز دادىنىڭ بالىسى تەبىئىي ھالدا ئىنگلىزچە سۆزلىشىدىغان بىر مۇھىتتا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغانلىقى ئۈچۈن ئانا تىلى يا ئانىسىنىڭ تىلى نېمىسچە يا دادىسىنىڭ تىلى فىرانسۇزچە بولمايدۇ.
بۇ ئېنىقلىمىنى ئاساس قىلغان ۋاقتىمىزدىمۇ نورمال شارائىتتا بىر كىشىنىڭ تۇنجى بولۇپ ئىگىلەيدىغان تىلى ئانىسى ۋە ئائىلىسى سۆزلەيدىغان تىل بولۇشى كېرەك.
پەقەت يۇقىرىدا بەرگەن بەزى مىساللاردىكىدەك بىر كىشىنىڭ تۇنجى بولۇپ ئىگىلىگەن بىرىنچى تىلى ئانا تىلى بولۇشى ناتايىن.
بۇنىڭ ئۈچۈن ئەڭ ياخشى مىسال يەنىلا گېرمانىيەدە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان تۈرك بالىلارنىڭ دەسلەپتە تۈركچە بىلەن ئۇچرىشىپ،
كېيىنكى مەزگىللەردە مەكتەپتىكى تەلىم تەربىيە ئارقىلىق بۇ بالىلارنىڭ نېمىسچىلىرى تۈركچىدىن تېخىمۇ ياخشى ھالغا كېلىدۇ،
ئۇنداقتا «ئانا تىل» ئېنىقلىمىسى ئۈچۈن «تۇنجى بولۇپ ئىگىلىگەن تىل ئىپادىسىمۇ ھەل قىلغۇچ ئورۇندا تۇرالمايدۇ،
تەرەققىي قىلىۋاتقان ۋە ئاز تەرەققىي قىلغان دۆلەتلەرنىڭ ئاساسى جەھەتتىن ھەممىسىدە كۆپ تىللىق ۋە كۆپ مەدەنىيەتلىك بىر مۇھىت مەۋجۇت.
تۈركىيەدە «ئىككىنچى تىل»ئاتالغۇسى كۆپ ئىشلىتىلمىگەنلىكى ۋە تىلشۇناسلار تەرىپىدىنمۇ كۆپ تىلغا ئېلىنمىغانلىقى ئۈچۈن كۆپىنچە ۋاقىتتا ئورنىغا «ئانا تىل» ئاتالغۇسى ئىشلىتىلىدۇ.
بۇ خىل بولۇمسىز ئەھۋال ھەققىدە « تۈركچىدە ئانا تىل ۋە ئانا تىلى» تېمىسىدىكى باشقا بىر ماقالىمىزدە تەپسىلىي توختالغانىدۇق .
مىللىي كىملىكى تۈرك بولغان ۋە مىللىي كىملىكى پەرقلىق بولغانلىقى ئۈچۈن بىرىنچى تىللىرىمۇ پەرقلىق بولغان پۈتۈن تۈركىيە گىراژدانلىرىنىڭ ئورتاق تىلى ئىكەنلىكىنى يەنى ئىككىنچى تىل ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدۇق.
ئەمما تۈركىيەدە مەكتەپ يېشىغىچە ئانا تىلى كوردچە بولغان ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشىدا 300-500 سۆز ئىشلىتىپ كېتىۋاتقان بىر كىشى مەكتەپكە كىرگەندىن كېيىن ئۆگىنىشكە باشلىغان تۈركچىنى كېيىنكى يىللاردىكى ئوقۇ-ئوقۇتۇشنىڭ پايدىسى بىلەن كوردچىدىنمۇ ياخشى ئىشلىتىشكە باشلايدۇ.
شۇڭلاشقا بۇرۇن ئانا تىلى كوردچە بولغان بىرى ئىچىدە ياشاۋاتقان ۋە گىراژدانى بولغان دۆلەتنىڭ تىلىنى تېخىمۇ ياخشى ئىشلىتىشكە باشلايدۇ.
«ئانا تىل» نىڭ ئېنىقلىمىسى ئۈچۈن ئەڭ ياخشى ئشلىتەلەيدىغان ۋە ئەڭ ياخشى بىلىدىغان تىل دېگەن ئىپادىمۇ ھەل قىلغۇچ ئورۇندا تۇرالمايدۇ،
بۇ ماقالىنىڭ بېشىدا چەت ئەللىكلەرنىڭ بۇ تېمىنى خېلى يىللار بۇرۇنلا تەتقىق قىلىشقا باشلىغانلىقىنى دەپ ئۆتكەن ئىدۇق.
دېمەك «ئانا تىل» ئاتالغۇسىنىڭ مەنىسى تۆۋەندىكى ئىزاھاتلاردا بېرىلگىنىدەك “ ئانا ۋە ئائىلە“ بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
مەزكۇر ماقالىدە ئانا تىل ئۇقۇمىنى نوقۇل بىيولوگىيەلىك نۇقتىدىن چۈشەندۈرۈشنىڭ يۈزەكى بولۇپ قالىدىغانلىقىنى تەكىتلەپ،
«ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىنىڭ تۈرلىرى ھەققىدە يۇقىرىدا بېرىلگەن گۇرۇپپىلاشنى تېخىمۇ چۈشىنىشلىك قىلىش ئۈچۈن ئاددىيلاشتۇرۇشنى ئويلىدۇق.
چۈنكى ئوخشىمىغان ئالىملار ئىككى تىللىق بولۇش ئاتالغۇسىنىڭ تۈرلىرى ئۈچۈن تاپقان ۋە ئوتتۇرىغا قويغان ئىسىملار بىر – بىرىگە يېقىن ھەتتا ئوخشاش مەنىدىكى ئىسىملاردۇر.
شۇڭلاشقا ئىككى تىللىق بولۇشنىڭ تۈرلىرى ھەققىدىكى ئاتالغۇلارنى تۆۋەندىكىدەك گۇرۇپپىلارغا ئايرىشنى مۇۋاپىق كۆردۇق.
بۇ ئېنىقلىمىلارنىڭ ئۆز ئالدىغا يېتەرلىك بولالمايدىغانلىقىنى ھەم ئېنىقلىمىدا بېرىلگەن ئۆلچەملەرنىڭمۇ ھەل قىلغۇچ ئامىل بولالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەش كېرەك.
بېرىلگەن ئۆلچەملەر بىرمۇ بىر باھالانغاندىن كېيىن ئېرىشكەن نەتىجىگە ئاساسەن بېكىتىلگەن تىل شۇ كىشىنىڭ ئانا تىلىدۇر،
«ئىككى تىللىق بولۇش» ئاتالغۇسىغا بېرىلگەن ئېنىقلىمىلاردا ئەڭ دىققىتىمىزنى تارتقان نۇقتا بولسا « ئىككى تىلنى ئانا تىلىدەك ياكى ئانا تىلىغا يېقىن بىر سەۋىيەدە ئىشلىتىش قابىلىيىتىگە ئىگە بولۇش»تۇر.
بىر كىشىنىڭ بىرىنچى تىلىنىڭ يېنىدا ئىككىنچى بىر تىلنى ئۇنىڭغا يېقىن ياكى ئوخشاش سەۋىيەدە ئىشلىتىش قابىلىيىتى،
ئىككىنچى تىل ھەققىدە تۈركچە لۇغەت ۋە باشقا مەنبەلەرنى ئاختۇرۇپ ئىشىمىزغا يارىغۇدەك نەتىجىگە ئېرىشەلمىدۇق.
بۇ ھەقتىكى تەزكىرىلەرگە قارىغاندا بىر ئۇرۇشتا يەيدىغان ھېچ نەرسىسى قالمىغان ساھابىلەرنىڭ تەلىپى بويىچە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئاللاھتائالاغا دۇئا قىلىدۇ.
يەرگە چۈشۈپ كەتكەن خورما مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتىدىن چىقىدىغان ئەھمەد ئىسىملىك بىر كىشىنىڭ نېسىۋىسى ئىكەنلىكىنى ئېيتىدۇ.
پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ خورمىنى ساھابىلەردىن بىرىگە ئامانەت قويماقچى بولغاندا ساھابىلەر ئىچىدىن ئارسلان بابا ئىسىملىك بىرسى بۇ ۋەزىپىنى ئۆستىگە ئالىدۇ.
قانداق تاپىدىغانلىقىنى ئېيتىپ بىرىدۇ ۋە ئەھمەدنى تەربىيلەپ يېتىشتۈرۈش ۋەزىپىسىنىمۇ ئارسلان باباغا تاپشۇرۇدۇ.
ئىشارەتلەرگە ئاساسەن يەسىگە كىلىدۇ ۋە يەسىدە ئىزدەپ يۈرۈپ بىر توپ بالىلار بىلەن ئويناۋاتقان ئەھمەدنى تاپىدۇ.
ئەھمەد يەسەۋىي بۇ يەردە 504 1110 -ياكى 518 1124 -يىللىرى ئۆز دەۋرىدىكى داڭدار ئالىم ۋە مۇتەسەۋۋىپلەردىن شەيىخ يۈسۈف ئەل ھەمەدانىي ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئابدۇللاھ بەرقىي ۋە شەيىخ ھەسەن ئەنداقىيلارنىڭ ئۈچىنچى ئۇرۇنباسارى سۈپىتى بىلەن ئىرشاد ماقامىغا ئولتۇرۇدۇ.
ئەمما بىر مەزگىل ئۆتكەندىن كېيىن شەيخىنىڭ بىر ئىشارىتى سەۋەبىدىن ماقامىنى شەيىخ ئابدۇلخالىق ئەل گۈجدۋانىغا ئۆتۈنۈپ بېرىپ يەسىگە قايتىدۇ.
بۇ مەزگىلدە ئاتمىش ياشلارغا كىرىپ قالغان ئەھمەد يەسەۋىي ۋاپات بولغانغا قەدەر ئىرشاد پائالىيەتلىرى بىلەن مەشغۇل بولىدۇ.
ئۇنىڭ بۇ شەھەردە تاكى ۋاپات بولغانغا قەدەر كۈچلۈك بىر تەسەۋۋۇپ ئىدىيسىنى قالدۇرۇپ كەتكەنلىكى مەلۇمدۇر.
ھېكمەتلەرنى يەسەۋىينىڭ يېنىدىكى دەرۋىشلەر يېزىپ قالدۇرغان ۋە يەسەۋىي دەرۋىشلىرىنىڭ ئېغىزىدىن ئەڭ يىراق تۈرك يۇرتلىرىغىچە يېتىپ بارغان.
قولىمىزدىكى دىۋان ھېكمەت ئىسىملىك ئوخشاش ئەسەرنىڭ باشقا بىر يەسەۋىي دەرۋىشى ياكى شەيىخىگە ئائىت بولۇش ئېھتىماللىقى بارلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىشقا بولمايدۇ دەپ قارايدۇ.
بۇ سەۋەپتىن ھېكمەتلەر تۈركىي مىللەتلەر ئارىسىدا بىر ئىدىيە بىرلىگىنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
بىر تەرەپتىن بۈيۈك سەلجۇقىيلار سۇلتانى سەنجەر ۋاپات بولۇپ خارازملەر سىياسى جەھەتتە ھاكىمىيەتنى قولغا ئېلىشقا باشلىغان ۋە يەنە بىر تەرەپتىن تۈركىستاننىڭ يەتتەسۇ رايۇنلىرىدا ئىسلام دىنى ۋە تەسەۋۋۇپ ھەرىكەتلىرى كۈچىيىشكە باشلىغان بىر دەۋىر ئىدى.
سىر دەرياسى ۋە سەيھۇن دەرياسىنىڭ قارىشى قىرغالىرىدىكى تۈزلەڭلىكلەردە ياشاۋاتقان كۆچمەن تۈركلەر ئارىسىدا شۆھرەت قازانغان.
بىر قىسىم ھېكمەتلەردە رېئال ئەخلاق ۋە جەمئىيەتنىڭ ئىجتىمائى ھاياتىنى ئاقسىتىپ قويغان تەرەپلەر ھەققىدىمۇ توختالغان.
ھەتتا پىشقەدەم ساھابە بولغان ئارىسلان بابانىڭ يەسىگە كىلىپ ئەھمەد يەسەۋىينى تېپىشى ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئامانىتى بولغان خورمىنى ئەھمەد يەسەۋىيگە بىرىشى ۋە تەربىيلەپ يېتشتۈرۈشى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەنىۋىي بىر ئىشارىتىگە تايانماقتا ئىدى.
قۇلىمىزدىكى ماتېرياللاغا ئاساسلانغاندا 1085-1095-يىللىرىدا يەنى ئونبىرىنچى ئەسىرنىڭ ئاخىرقى يېرىمىدا ئاھالىسى تۈرك ۋە غەيرى ئەرەپلەردىن تەركىپ تاپقان سايرامدا دۇنياغا كەلگەن.
قازاقىستاننىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان چىمكەنىت شەھىرىنىڭ شەرىقىدىكى تارىم ئوستىڭىگە قۇيۇلىدىغان شەھيار دەرياسىنىڭ كىچىك بىر ئېقىمى بولغان قاراسۇ چايدىكى بىر جاينىڭ ئىسمىدۇر.
ئۆز ئالدىغا بىر ئەسەر ئەمەس بەلكى دىۋانى ھېكمەتنىڭ مۇقەددىمىسى ئورنىدىكى بۇ رىسالە تەسەۋۋۇپنىڭ مۇھىم ئاتالغۇلىرىدىن بىرسى بولغان «پېقىر»نىڭ ماھىيتى ۋە ئەھمىيتى،
قۇلىمىزدىكى ماتىرياللارغا قارىغاندا ئەھمەد يەسەۋىينىڭ ئىبراھىم ئىسىملىك بىر ئوغلى بولۇپ ئۇ ھايات ۋاختىدا ئوغلىنىڭ ۋاپات بولغانلىقى مەلۇم.
ئەھمەد يەسەۋىينىڭ بۇ ئوغلىدىن باشقا جەۋھەر شاھناز ۋە جەۋھەر خۇشناز ئىسىملىك ئىككى قىزى بار بولۇپ ئۇنىڭ نەسەبى قىزى جەۋھەر شاھناز ئارقىلىق داۋاملاشقان.
ئوتتۇرا ئاسىيا رايۇنلىرى ۋە ئانادولۇدا نەسەبى ئەھمەد يەسەۋىيگە تۇتىشىدىغانلىقىنى داۋا قىلىغان نۇرغۇن مەشھۇر زاتلار ئوتتۇرغا چىقىشقا باشلىغان.
تېمۇرنىڭ بۇيرۇقى 789 1396 بىلەن ياسىلىشقا باشلىغان ئەھمەد يەسەۋىي مەقبەرىسى ئەينى زاماندا بىر مەسجىد ۋە دەرگاھ بىلەن بىرلىكتە باشقا بىنالار بىلەن قۇشۇلۇپ بىر قانچە يىل ئىچىدە پۈتكۈزۈلگەن.
سوۋىت ئىتتىپاقى دەۋرىدىمۇ تۈركىستاننىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن مۇسۇلمانلار تەرىپىدن زىيارەت قىلىنىپ تۇرغان بۇ مەقبەرە 1990-يىلى تۈركىيە بىلەن قازاقىستان ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلغان بىر كېلىشىم بويىچە 1992-يىلى ئەسلى تارىخى ۋە مىمارچىلىق ئۇسلۇبى ساقلاپ قېلىنغان ئاساستا رېمونىت قىلنىشقا باشلىغان.
تەسەۋۋۇپ ۋە خۇراسان مەلامىلىكى قاتارلىق ئۈچ ئاساسقا تايانغان يەسەۋىيلىكنىڭ ئەدەپ-ئەركانلىرىنى ھېكمەت نامى ئاستىدا ھەجە ۋەزنىنى قوللۇنۇپ نەزىمى شەكىلدە ئاددىي تۈركچە بىلەن بايان قىلىپ چىققان.
يەسەۋىينىڭ يېقىن ئەتىراپىدا توقسان توققۇز مىڭ باشقا يىراق جايلاردا بولسا ئون ئىككى مىڭ مۇرىتى ۋە نۇرغۇن ئىزباسارلىرى بار ئىدى.
ئەھمەد يەسەۋىينىڭ بەشتىن ئونبەش كۇپلىتقىچە ئالماشتۇرۇلۇپ يېزىلغان رۇبائىيلاردىن ئىبارەت بولۇپ «ھېكمەت»دەپ ئاتالغان دىنى،
زامانىمىزغىچە رەتكە تۇرغۇزۇلغان يەسەۋىيگە ئائىت ھېكمەتلەرنىڭ سانى ئىككى يۈز ئەللىك بولۇپ بۇ سەۋەپتىن ھېكمەتلەرنىڭ بىرىدىكى «تۆتمىڭ تۆتيۈز ھېكمەت بايان قىلىدىم» دېگەن ئىپادە پەقەت بىر رىۋايەتتىن ئىبارەتتۇر.
شائىر ۋە پەيلاسۇپلاردىن بىرى بولۇپ ئانادولۇ ۋە تۈركلەر ئارىسىدا ئىسلامىيەت بىلەن تۈرك تىلىنىڭ مەۋجۇد بولۇپ تۇرۇشى ۋە كېڭىيشىدە تۈرتكىلىك رول ئوينىغان زاتتۇر.
ئەھمەد يەسەۋىي ئىلىم تەھسىل قىلغان دەۋىرلىرىدە بولسۇن ياكى يېتىشىپ چىقىپ خىزمەت بىلەن مەشغۇل بولغان دەۋرلەردە بولسۇن داۋاملىق ئىبادەت بىلەن ئۆتكەن بولۇپ تۇرمۇشىنى قۇشۇق ئۇيۇپ سېتىش بىلەن قامدىغان.
مەنىۋىي ئىلىملەردە شۆھرەت قازىنىش بىلەن بىللە ھەنەفىي فىقھىشۇناسى ۋە ئۆز دەۋىردىكى نىزامىيە مەدرىسىسىدە دەرىس بەرگۈدەك ئىقتىدارغا ئىگە شەيىخ ئەل ھەمەدانىيدىن مەنىۋىي ۋە زاھىرىي ئىلىملارنى ئۆگەنگەن.
بۇ ئەسەرنىڭ ئەھمەد يەسەۋىي تەرىپىدىن ئەمەس بەلكى كېيىنكى دەۋىرلەردە يەسەۋىينىڭ ئىدىيسىنى ئاسان قىلغان بىر يەسەۋىي دەرۋىشى تەرىپىدىن يېزىلىپ دىۋانغا كىرگۈزۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
بىر تەتقىقاتچى تەرىپىدىن ئەھمەد يەسەۋىينىڭ كېيىن تېپىلغان ئەسىرى دەپ قارالغان «رىسالە» ناملىق ئەسەركامال ئەرئاسلان تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان پېقىرنامىنىڭ ئۆزىدۇر.
كۆپ قىسىم مەنبەلەرگە ئاساسەن 562-563 1166-1167-يىلى ۋاپات بولغان ئەھمەد يەسەۋىي 63 ياشتىن كېيىنكى ئۆمىرنى تەسەۋۋۇپ ئەنئەنىسى بويىچە ھويلىسىدىكى كىچىك بىر ھوجرىسىغا قېزىلغان يەردە ئىتىكاپ بىلەن ئۆتكۈزگەن.
ئەھمەد يەسەۋينىڭ ئانىسى شەيىخ ئىبراھىمنىڭ ئۇرۇن باسارلىرىدىن بىرى بولغان مۇسا شەيىخنىڭ قىزى ئائىشە خاتۇندۇر .
بىر قىسىم مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا جەۋھەر شاھناز نامەلۇم بىر سەۋەب بىلەن ئېنىسىنى ئېلىپ سايرامدىن ئايرىلغان ۋە يەسىگە كېلىپ ماكانلاشقان.
خوجا ئەھمەد يەسەۋى بۈگۈنكى قازاقىستاننىڭ جەنۇبىغا تەۋە تۈركىستاننىڭ سايرام دىگەن يېرىدە تۇغۇلۇپ يەسى دە ۋاپات بولغان مەشھۇر شائىر ۋە سوفىزىمچى.
ئۇنىڭ قەۋرىسى قويۇق ئىسلام بىناكارلىق ئەىنئەنىسنى ئۆزىدە نامايەن قىلغان بولۇپ ھازىر قازاقىستاننىڭ مۇھىم ساياھەت نۇقتىلىرىدىن بىرىدۇر.
قۇتادغۇبىلىك ۋە مەھمۇد كاشغىرىي تەرىپىدىن تۈركچىنىڭ ئەڭ يۈكسەك شەكلى دەپ ئېتىراپ قىلىنغان «خاقانىيە تىلى»،
بۇ ھەقتە تېخىمۇ ئېنىق ھۆكۈم چىقىرىش ئۈچۈن دىۋانى ھېكمەتنىڭ ئونئىككىنچى ياكى ئونئۈچىنچى ئەسىردە يېزىلغان نۇسخىلىرىغا ئېھتىياجىمىز بار.
ئەھمەد يەسەۋىينىڭ دادىسى ئېسىل پەزىلەتلىك ئەۋلىيا كىشى بولۇپ نەسەبى ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئوغلى مۇھەممەد ئىبنى ھەنەفىيەگە تۇتشىدۇ.
سايرامدا مۇھەممەد ئىبنى ھەنەفىيە ئەۋلاتلىرى «خۇجا» دەپ ئاتالغانلىقى ئۈچۈن ئەھمەد يەسەۋىيمۇ «خۇجا ئەھمەد يەۋەسىي ۋە قۇل خۇجا ئەھمەد يەسەۋىي» دېگەن ناملار بىلەن ئاتالغان.
باج تولۇقلاش قانۇندىكى بەلگىلىمە بويىچە بولىدۇ؛ قانۇندا گوۋۇيۈەنگە بەلگىلىمە چىقىرىش ھوقۇقى بېرىلگەنلىرى گوۋۇيۈەن تۈزگەن مەمۇرىي نىزاملاردىكى بەلگىلىمە بويىچە بولىدۇ.
ۋاكالىتەن ئېلىپ تاپشۇرۇش مەجبۇرىيىتى بار دەپ بەلگىلەنگەن ئورۇن ۋە شەخسلەر باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرغۇچى بولىدۇ.
جايلاردىكى دۆلەت باج ئىدارىلىرى ۋە يەرلىك باج ئىدارىلىرى گوۋۇيۈەن بەلگىلىگەن باج ئېلىش - باشقۇرۇش دائىرىسى بويىچە باج ئالىدۇ ۋە باشقۇرىدۇ.
يەرلىك ھەر دەرىجىلىك خەلق ھۆكۈمەتلىرى شۇ مەمۇرىي رايون دائىرىسىدە باج ئېلىش - باشقۇرۇش خىزمىتىگە بولغان رەھبەرلىكنى ياكى ماسلاشتۇرۇشنى قانۇن بويىچە كۈچەيتىشى،
ئالاقىدار تارماق ۋە ئورۇنلار باج ئورگىنىنىڭ قانۇن بويىچە ۋەزىپە ئىجرا قىلىشىغا مەدەت بېرىشى ۋە ھەمكارلىشىشى كېرەك.
باج ئورگىنىنىڭ قانۇن بويىچە ۋەزىپە ئىجرا قىلىشىغا ھەرقانداق ئورۇن ۋە شەخسنىڭ توسقۇنلۇق قىلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
باج ئورگانلىرى بىلەن ھۆكۈمەتنىڭ باشقا باشقۇرۇش ئورگانلىرى ئۇچۇردىن ئورتاق بەھرىمەن بولۇش تۈزۈمىنى ئورنىتىدۇ ۋە مۇكەممەللەشتۈرىدۇ.
باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرغۇچى باج ئورگىنىدىن ئۆزىنىڭ ئەھۋالىنى مەخپىي تۇتۇشنى تەلەپ قىلىشقا ھوقۇقلۇق.
باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرغۇچى باج ئورگىنى ۋە باج خادىملىرىنىڭ قانۇن - ئىنتىزامىغا خىلاپ قىلمىشلىرىنى شىكايەت قىلىش ۋە پاش قىلىشقا ھوقۇقلۇق.
ئېلىشقا تېگىشلىك باجنى ئالماسلىقىغا ياكى ئاز ئېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ؛ خىزمەت ھوقۇقىدىن كەلسە - كەلمەس پايدىلىنىپ،
باجنى كۆپ ئېلىشىغا ياكى باج تاپشۇرغۇچى ۋە باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرغۇچىنى قەستەن تەڭقىسلىقتا قويۇشىغا يول قويۇلمايدۇ.
10 – ماددا ھەر دەرىجىلىك باج ئورگانلىرى ئىچكى چەكلەش ۋە نازارەتچىلىك - باشقۇرۇش تۈزۈمىنى ئورنىتىشى ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈشى كېرەك.
يۇقىرى دەرىجىلىك باج ئورگىنى تۆۋەن دەرىجىلىك باج ئورگىنىنىڭ قانۇننى ئىجرا قىلىش ھەرىكىتىنى قانۇن بويىچە نازارەت قىلىشى كېرەك.
تەكشۈرۈش ۋە مەمۇرىي قايتا قاراپ چىقىشىغا مەسئۇل خادىملىرىنىڭ مەسئۇلىيىتى ئايدىڭلاشتۇرۇلۇشى ھەمدە بىر - بىرىدىن ئايرىلىشى،
باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرغۇچى بىلەن ياكى باجغا دائىر قانۇنغا خىلاپ دېلو بىلەن مەنپەئەت مۇناسىۋىتى بولغان باج خادىملىرى ئۆزىنى چەتكە ئېلىشى كېرەك.
پاش قىلىشنى قوبۇل قىلغان ئورگان ۋە تەكشۈرۈپ بىر تەرەپ قىلىشقا مەسئۇل ئورگان پاش قىلغۇچىلارنى ئاشكارىلىماسلىقى كېرەك.
باجخانىلارنى ۋە گوۋۇيۈەننىڭ بەلگىلىمىسى بويىچە قۇرۇلغان ھەمدە جەمئىيەتكە ئېلان قىلىنغان باج ئاپپاراتلىرىنى كۆرسىتىدۇ.
مالنى تۇتۇپ قېلىشنى دەرھال بىكار قىلىشى ھەمدە ئۇنى قايتۇرۇپ بېرىشى شەرت؛ تۇتۇپ قالغاندىن كېيىنمۇ تېگىشلىك باجنى يەنىلا تاپشۇرمىسا،
تېگىشلىك باجنى تاپشۇرۇشقا سۈرۈك بەلگىلەپ بەرسە بولىدۇ؛ سۈرۈك ئىچىدە باج تاپشۇرغۇچىنىڭ باجلىتىدىغان تاۋار، مال،
باج تاپشۇرغۇچى سىچوت ئاچقان بانكىغا ياكى باشقا پۇل مۇئامىلە ئاپپاراتىغا باج تاپشۇرغۇچىنىڭ تاپشۇرۇشقا تېگىشلىك باج پۇلىغا تەڭ مىقداردىكى ئامانەت پۇلىنى توڭلىتىشنى يازما ئۇقتۇرۇش؛
باج تاپشۇرغۇچى سىچوت ئاچقان بانكىغا ياكى باشقا پۇل مۇئامىلە ئاپپاراتىغا ئۇنىڭ توڭلىتىلغان ئامانەت پۇلىدىن باجنى تۇتۇپ قېلىش ھەققىدە يازما ئۇقتۇرۇش قىلسا بولىدۇ ياكى تۇتۇپ قېلىنغان،
شەخسلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ تۇرمۇش ئېھتىياجىنى قامدايدىغان ئۆي ۋە بۇيۇملىرى باج كاپالەت تەدبىرى دائىرىسىگە كىرمەيدۇ.
باج تاپشۇرغۇچى سىچوت ئاچقان بانكىغا ياكى باشقا پۇل مۇئامىلە ئاپپاراتىغا ئۇنىڭ ئامانەت پۇلىدىن باجنى تۇتۇپ قېلىپ تاپشۇرۇشنى يازما ئۇقتۇرۇش؛
شەخسلەر ۋە ئۇلارنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ تۇرمۇش ئېھتىياجىنى قامدايدىغان ئۆي ۋە بۇيۇملىرى مەجبۇرىي ئىجرا قىلدۇرۇش تەدبىرى دائىرىسىگە كىرمەيدۇ.
مەجبۇرىي ئىجرا قىلدۇرۇش تەدبىرىنى قوللىنىش ھوقۇقىنى قانۇندا بەلگىلەنگەن باج ئورگىنىدىن باشقا ئورۇن ۋە شەخسلەرنىڭ يۈرگۈزۈشىگە يول قويۇلمايدۇ.
42 – ماددا باج ئورگىنى باج كاپالەت تەدبىرى ۋە مەجبۇرىي ئىجرا قىلدۇرۇش تەدبىرىنى قانۇندا بەلگىلەنگەن ھوقۇق دائىرىسى ۋە تەرتىپ بويىچە قوللىنىشى شەرت،
باج تاپشۇرغۇچى شەخس ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسىدىكىلەرنىڭ تۇرمۇش ئېھتىياجىنى قامدايدىغان ئۆي ۋە بۇيۇملىرىنى پېچەتلەشكە ۋە تۇتۇپ قېلىشقا بولمايدۇ.
تاپشۇرۇشقا تېگىشلىك باج ۋە كېچىكتۈرگەنلىك پۇلىنى چېگرىدىن چىقىشتىن ئىلگىرى باج ئورگىنىغا تولۇق تاپشۇرۇشى ياكى كېپىل تېپىشى كېرەك.
مەمۇرىي ئورگان ئۇنىڭغا جەرىمانە قويۇش ۋە قانۇنغا خىلاپ تاپاۋىتىنى مۇسادىرە قىلىش جازاسى بېرىشنىمۇ قارار قىلغان بولسا،
قوشۇلغاندىن كېيىنكى باج تاپشۇرغۇچى ئادا قىلىنمىغان باج تاپشۇرۇش مەجبۇرىيىتىنى داۋاملىق ئادا قىلىدۇ؛ باج تاپشۇرغۇچى بۆلۈنگەندە باجنى تولۇق تاپشۇرمىغان بولسا،
بۆلۈنگەندىن كېيىنكى باج تاپشۇرغۇچىلار ئادا قىلىنمىغان باج تاپشۇرۇش مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىش جەھەتتە چاتما جاۋابكارلىقنى ئۈستىگە ئالىدۇ.
مەمۇرىي نىزاملار بويىچە ھاۋالە قىلغان ئورۇن ۋە شەخسلەردىن باشقا ھەرقانداق ئورۇن ۋە شەخسنىڭ باج ئېلىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
باجنى كېچىكتۈرگەن كۈندىن باشلاپ كۈنىگە كېچىكتۈرۈلگەن باج پۇلىنىڭ 10 مىڭدىن بەش ئۈلۈشى بويىچە كېچىكتۈرگەنلىك پۇلىنى قوشۇپ ئالىدۇ.
49 – ماددا قەرز ئالغان باج سوممىسى كۆپرەك بولغان باج تاپشۇرغۇچى كۆچمەس مۈلكىنى ياكى كۆپ سوممىلىق مۈلكىنى بىر تەرەپ قىلىشتىن ئىلگىرى باج ئورگىنىغا دوكلات قىلىشى كېرەك.
50 – ماددا باج قەرز قىلغان باج تاپشۇرغۇچى قەرەلى توشقان ھەقدارلىق ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈشتە سۇسلۇق قىلغان ياكى ئۇنىڭدىن ۋاز كەچكەن،
باج قەرز قالغان باج تاپشۇرغۇچىنىڭ ئادا قىلمىغان باج تاپشۇرۇش مەجبۇرىيىتى ۋە ئۈستىگە ئېلىشقا تېگىشلىك قانۇن جاۋابكارلىقى بىكار قىلىنمايدۇ.
ئارتۇقىنى دەرھال قايتۇرۇپ بېرىشى كېرەك؛ باج تاپشۇرغۇچى بۇنى باج تاپشۇرۇش ھېسابىنى ئۈزگەن كۈندىن باشلاپ ئۈچ يىلغىچە سەزسە،
باج ئورگىنىدىن ئارتۇقىنى قايتۇرۇپ بېرىشنى ھەمدە بانكىنىڭ شۇ قەرەللىك ئامانەت پۇل ئۆسۈمى بويىچە ھېسابلاپ ئۆسۈم قوشۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ،
باج ئورگىنى ۋاقتىدا تەكشۈرۈپ ئەمەلىيلەشتۈرگەندىن كېيىن دەرھال قايتۇرۇپ بېرىشى؛ خەزىنىدىن قايتۇرۇپ بېرىشكە چېتىلسا، قانۇن،
باج ئالدامچىلىقى قىلغانلار تاپشۇرمىغان ياكى كەم تاپشۇرغان باج ۋە كېچىكتۈرگەنلىك پۇلى ياكى ئالدىۋالغان باج قايتۇرمىسىنى سۈرۈشتۈرۈپ ئېلىشى ئالدىنقى تارماقتا بەلگىلەنگەن مۇددەتنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرىمايدۇ.
53 – ماددا دۆلەت باج ئىدارىسى بىلەن يەرلىك باج ئىدارىسى ئالغان باجلارنى دۆلەت بەلگىلىگەن باج ئېلىش - باشقۇرۇش دائىرىسى ۋە باجنى خەزىنىلەشتۈرۈش خام چوت دەرىجىسى بويىچە خەزىنىلەشتۈرىدۇ.
قانۇن بويىچە ئېلىنىدىغان باج ۋە كېچىكتۈرگەنلىك پۇلىنى باجنى خەزىنىلەشتۈرۈش خام چوت دەرىجىسى بويىچە خەزىنىلەشتۈرىدۇ ھەمدە ئۇنىڭ نەتىجىسىنى ئالاقىدار ئورگانلارغا ۋاقتىدا ئۇقتۇرىدۇ.
بوغالتىرلىق ئىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش چارىسى ۋە بوغالتىرلىق ھېساباتىغا دائىر يۇمشاق ماتېرىياللىرىنى باج ئورگىنىغا ئەنگە ئالدۇرۇشى كېرەك.
بوغالتىرلىق تۈزۈمى ياكى مالىيە بوغالتىرلىق ئىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىش چارىسى گوۋۇيۈەننىڭ ياكى گوۋۇيۈەننىڭ مالىيە،
22 – ماددا قوشۇلما قىممەت بېجى تالونىنى گوۋۇيۈەننىڭ باج مەسئۇل تارمىقى بېكىتكەن كارخانا باسىدۇ؛ باشقا تالوننى گوۋۇيۈەننىڭ باج مەسئۇل تارمىقىنىڭ بەلگىلىمىسى بويىچە، ئۆلكىلىك،
باج ئورگىنى مەلۇماتنى تاپشۇرۇۋالغان كۈندىن باشلاپ 30 كۈن ئىچىدە تەكشۈرىدۇ ھەمدە باج تىزىملاش كىنىشكىسى بېرىدۇ.
بۇ ماددىنىڭ 1 - تارمىقىدا كۆرسىتىلگەنلىرىدىن باشقا باج تاپشۇرغۇچىنىڭ باج تىزىملىتىش ۋە باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرغۇچىنىڭ باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرۇشنى تىزىملىتىش دائىرىسى ۋە چارىسىنى گوۋۇيۈەن بەلگىلەيدۇ.
سودا - سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش ئورگىنى تىزىمنى ئۆزگەرتكەن كۈندىن باشلاپ 30 كۈن ئىچىدە ياكى سودا - سانائەت مەمۇرىي باشقۇرۇش ئورگىنىغا تىزىمدىن ئۆچۈرۈشنى ئىلتىماس قىلىشتىن ئىلگىرى،
بانكا ياكى باشقا پۇل مۇئامىلە ئاپپاراتىدا ئاساسىي ئامانەت پۇل ئىسچوتى ۋە باشقا ئامانەت پۇل ئىسچوتى ئېچىشى ھەمدە ئۆزىنىڭ بارلىق ئىسچوت نومۇرىنى باج ئورگىنىغا مەلۇم قىلىشى كېرەك.
تىجارەت بىلەن شۇغۇللىنىدىغان باج تاپشۇرغۇچىنىڭ ئىسچوتىغا باج تىزىم كىنىشكا نومۇرىنى خاتىرىلىشى ھەمدە باج تىزىم كىنىشكىسىگە ئىشلەپچىقىرىش،
18 – ماددا باج تاپشۇرغۇچى باج تىزىم كىنىشكىسىنى گوۋۇيۈەننىڭ باج مەسئۇل تارمىقىنىڭ بەلگىلىمىسى بويىچە ئىشلىتىدۇ.
باج ئورگىنىنىڭ باج نورمىسىنى بېكىتىشنىڭ كونكرېت تەرتىپى ۋە ئۇسۇلىنى گوۋۇيۈەننىڭ باج مەسئۇل تارمىقى بەلگىلەيدۇ.
سورۇنلىرى ئۆزىگە ئالاقىدار كارخانىلار بىلەن بولغان كەسپىي مۇئامىلىدە مۇستەقىل كارخانىلار ئوتتۇرىسىدىكى كەسپىي مۇئامىلە بويىچە پۇل،
شۇنىڭدەك باج ئورگىنى ئەمەلىي ئېھتىياجغا قاراپ ئۇنىڭدىن يوللاشنى تەلەپ قىلغان باج تاپشۇرۇشقا دائىر باشقا ماتېرىياللارنى ئەينەن يوللىشى شەرت.
شۇنىڭدەك باج ئورگىنى ئەمەلىي ئېھتىياجىغا قاراپ ئۇنىڭدىن يوللاشنى تەلەپ قىلغان باشقا ئالاقىدار ماتېرىياللارنى ئەينەن يوللىشى شەرت.
باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرغۇچى باج ئورگىنىغا بىۋاسىتە بېرىپ باج مەلۇم قىلسا ياكى باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرۇش،
باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرغۇچى باج مەلۇم قىلىش ئىشىنى قەرەلىدە بېجىرەلمىسە ياكى باجنى ۋاكالىتەن تۇتۇپ تاپشۇرۇش،
باج تاپشۇرۇش مۇددىتى ئىچىدە ئالدىنقى مەزگىلدە ئەمەلىي تاپشۇرغان باج نورمىسى ياكى باج ئورگىنى بېكىتكەن باج نورمىسى بويىچە باجنى ئالدىن تاپشۇرۇش ھەمدە تەستىق ئارقىلىق ئۇزارتىلغان مۇددەت ئىچىدە باج راسچوتىنى قىلىش كېرەك.
1992 - يىل 9 - ئاينىڭ 4 - كۈنى 7 - نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 27 - يىغىنىدا ماقۇللاندى،
“مەدەنىيەت ئىنقىلابى”نى باشتىن كەچۈرۈپ باقمىغان ياشلار ئۈچۈن ئەينى ۋاقىتتىكى ئەھۋالنى كۆز ئالدىغا ئەكېلىش ئاسان ئەمەس.
چىدىيالماي مەكتەپنىڭ بىر بىناسىغا ئېسىقلىق سائەتنىڭ ئالدىغا چۈش بولغان-بولمىغانلىقىنى بىلىش ئۈچۈن قايتا-قاتىلاپ بېرىپ قاراپ كېلىدىغانلىقىم ھازىرمۇ ئېسىمدە.
ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە يېزىدا "قايتا تەربىيە ئېلىش" جەريانىدا باشقا مىللەتلەر تەرىپىدىن قاتتىق كەمسىتىلىش ئىشلىرى بېشىمدىن ئۆتۈلۈپ،
ئۆزۈمنىڭ ئىقتىسادىي تەقدىرىمنى ئۆزگەرتىش؛ بىلىمنى ئىمكانىيەت بار ئەڭ يۇقۇرى دەرىجىگىچە ئىگىلەش؛ ھەمدە ئۇيغۇرلارنىڭمۇ باشقىلار قىلالىغان ئىشنى قىلالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلاپ،
مېنىڭ يۇقىرىقىدەك ئىدىيەلەرنىڭ شەكىللىنىشىدىكى تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشنىڭ بىر قىسمى ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتىمەن.
مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسى (ئۇ چاغدا ھازىرقىدەك ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسى دېيىلمەيتتى--مۇھەررىردىن)نىڭ رەئىسى،
فىزىكا فاكۇلتېتىدىكى ۋە چەت ئەل تىللىرى فاكۇلتېتىدىكى خەنزۇ ئوقۇغۇچىلارنىڭ ئىنگىلىز تىلى دەرسلىرىگىمۇ قوشۇمچە كىرىدىغان بولدۇم.
ئوقۇغۇچىلار خىزمىتى ۋە ئىنگلىز تىلى ئۆگىنىشى قاتارلىق ئىشلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ھۆددىسىدىن مۇكەممەل چىقىش ئۈچۈن،
دەپ ئويلىغانىدىم. ئۇ ھازىر مۇمكىن ئەمەس بولۇپ قالدى. بۇنىڭدىن كېيىن ماڭا ئامېرىكىغا بېرىش ئىمكانىيىتىمۇ يوق ئوخشايدۇ. مەن يېقىندا ئۆزۈمنىڭ بۇرۇنقى ئۆمرىنى ئەسلەپ چىقتىم. قارىسام،
مېنىڭ ئىلمىي تەتقىقاتتا ئەڭ كۆپ ۋە ئەڭ مۇھىم نەتىجە چىقارغان ۋاقتىم سەن بىلەن بىرگە ئىشلىگەن ۋاقتىم بوپتۇ." .
ئۆز ئوقۇغۇچىسىنىڭ ئۆزىدىن ئېشىپ كېتىشىدىن بەختلىك ئىش يوق. سەن ئۈچۈن مەن ئۆزۈمنى ئىنتايىن بەختلىك بەختلىك ھەس قىلىمەن."
"بىلىم مەڭگۈ لازىم بولىدۇ" مانا بۇ شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ ئۆزۈمگە ھەمراھ قىلىپ كەلگەن بىردىن- بىر دۇنيا قارىشى.
ئەسلى مەقسىدىمىز خۇددى ماۋ زېدوڭنىڭ "خۇنەن جەمئىيىتىنى تەكشۈرۈشتىن دوكلات" دېگەنگە ئوخشاش بىر دوكلات يېزىش بولسىمۇ،
سىزنىڭ باشلانغۇچ مەكتەپتىن تارتىپ تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگىچە بولغان 12 يىل ئۆمرىڭىز سىزنىڭ كېيىنكى 50-60 يىل ئۆمرىڭىزنىڭ قانداق ئۆتۈشىنى بەلگىلەيدۇ.
باشقىلاردىن بەكرەك تىرىشىشىڭ كېرەك. باشقىلاردىن كۆپرەك ۋاقىتنى ئۆگىنىشكە سەرپ قىلىشىڭ كېرەك." دىگەن ئۇقۇمنى كىچىگىدىن تارتىپلا سىڭدۈرۈشىڭىز كېرەك.