polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ናብ ዎላይታ ሶዶ ዝኣትዉ ቱሪስት ካብ ኣዲስ ኣበባ ናብታ ከተማ ብቡታጂራ ኣስታት 310 ኣቢሎም ብመሬት ብምጉዓዝ ናብታ ከተማ ይኣትዉ ወይ ሻሸማነ ጽርግያታት ኣስታት 380 ኪ.ሜ ከም ኣማራጺ ድማ በጻሕቲ ካብ ኣዲስ ኣበባ ናብ ወላይታ ብናይ ከባቢ ኣውቶቡስ መጓዓዝያ ወይ ድማ ብነፋሪት ክጓዓዙ ይኽእሉ፣ ናብ ኣርባ ምንጭ ብነፋሪት ብምእታው ካብ ኣርባ ምንጭ ናብ ወላይታ ሶዶ ናይ መሬት መጓዓዝያ ይገብሩ።
ኣብ 1997 ዓ.ም. እቲ ፈተነ ካብ ህዝቢ ብርቱዕ ቃልሲ ርእዩ እቲ መንግስቲ ዝወሰዶ ናይ ሓደ ዓይነት ስጉምቲ ኣብ መወዳእታ ተገዲፉ።
እንተኾነ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ተኣሲሮም ብኣማኢት ዝቑጸሩ ተቐቲሎም፣ ኣማኢት ኣሽሓት ብሄረ ወላይታ ካብታ ናይ ሽዑ ርእሰ ከተማ ዞባ ሰሜን ኦሞ ዝነበረት ኣርባ ምንጭ ፣ ወላይታ፣ ጋሞ ጎፋን ዳውሮን ተፈላልዮም ኣብ መንጎ 1998 ዓ.ም ከምኡ’ውን 2000 ዓ.ም. ኣብ ህዝባዊ ዕስለ ሓይልታት ጸጥታ ወላይታ ንናይ ገዛእ ርእሶም ዞባ ብዓወት ጎስጓስ ምስ ገበሩን ነቲ ሓድሽ ዝተዋሃሃደ ቋንቋን መንነትን ፈተነ ምጽዓን ምስ ነጸጉ ብውሑዱ ሓሙሽተ ቀቲሎም።
ወላይታ ብደቡብ ምስ ጋሞ ጎፋ ፣ ብምዕራብ ካብ ዳውሮ ዝፈልያ ሩባ ኦሞ ፣ ብሰሜናዊ ምዕራብ ብከምባታ ተምባሮ ፣ ብሰሜን ብሃድያ ፣ ብሰሜናዊ ምብራቕ ብክልል ኦሮምያ ፣ ብምብራቕ ብቢላተ ትዳወብ ካብ ክልል ሲዳማ ዝፈልዮ ሩባ ፣ ብደቡባዊ ምብራቕ ድማ ካብ ክልል ኦሮምያ ዝፈልዮ ቀላይ ኣባያ ።
ካልኦት ዓበይቲ ከተማታት ድማ ኣረካ ፣ ቦዲቲ ፣ ጣባላ ፣ ባሌ ሀዋሳ ፣ ጋሱባ ፣ ጉኑኖ ፣ ባዴሳ ድንቷ እየን።
ካብቶም ኣብ ወላይታ ዝፍጸሙ ስርዓታት፡ ዓመታዊ ኣብ ወርሒ መስከረም ክበዓል ዝጸንሐ ፡ ጊፋዓታ ዝያዳ ዝፍለጥ በዓል እዩ።
በዓል ሓድሽ ዓመት ኣብ ወላይታ ጊፋዓታ ፡ ኣብ ዋዜማኡን ኣብ ምሉእ ሰሙናት ጽምብልን ፍሉይ መግብታት ባቺራን ሙቹዋን ብምብላዕ ይበዓል።
ጊፋዓታ ኣብ ኩሉ ግዜ ሰንበት ኣብ ነፍሲ ወከፍ ዓመት ይኽበር ነበረ፣ እዚ ድማ ኣብ መንጎ መስከረም 14ን 20ን ይወድቕ ግፍዓታ ንኹሉ ካብ ቀረባን ርሑቕን ዘራኽብ ድልድል እዩ።
ህዝቢ ወላይታ ንዘመናት ዝጸንሐ ጭቆና እኳ እንተሃለዎ፡ ፍሉይ ሃገራዊ መንነት ኣለዎ፡ ማለት እቲ ህዝቢ ዝገልጾን ካብ ካልእ ዝፈልዮን ዝገብሮ ቋንቋ፡ ባህሊ፡ ልምዲ፡ ታሪኽ፡ ስነ-ኣእምሮኣዊ ኣቃውማ፡ ከምኡ’ውን ተተሓሒዙ ዝኸይድ ጂኦግራፊ ኣለዎ።
ህዝቢ ወላይታ ኣንጻር ንጉሳዊ ስርዓት ንቁጠባውን ፖለቲካውን ሓርነት ዝገበሮ ተቓውሞን ቃልስን፡ ከምኡ’ውን ብድሕሪኡ ንህዝብታት ወላይታ ርእሰ-ምሕደራ ጸረ-ዲሞክራስያዊ ምኽሓድ፡ ነቲ ነባሪን ዘይተቛረጸን ቃልሲ ርእሰ-ውሳነኡ ዘርኢ እዩ።
ወላይታ ኣብ ኢትዮጵያ ካብ ዘለዋ 16 ዞባዊ ምምሕዳራት ዞባ ደቡብ ሓንቲ ኮይና ኣስታት ኪሎ ሜትሮ ደቡብ ኣዲስ ኣበባ።
ወላይታ ብሰሜን ምዕራብ ብታምባሮ፣ ብምብራቕ ብካብ ኣርሲ-ኦሮሞ ዝፈልዮ ሩባ ቢላተ ፣ ንደቡብ ብቀላይ ኣባያን ኩቻን፣ ንምዕራብ ብሩባ ኦሞ ይድረት።
ግድብ ጊልገል ጊበ ሳልሳይ ኣብ ሩባ ኦሞ ዝተሃንጸ መመንጨዊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ሃይድሮ፤ ከምኡ’ውን 1870 ሜጋዋት ዓቕሚ ዘለዎ ኮይኑ፡ ኣብ ኣፍሪቃ ሳልሳይ ዝዓበየ መመንጨዊ ሓይሊ ኤሌክትሪክ ሃይድሮኤሌክትሪክ እዩ።
ኣብ እዋን ርጥብ ዝበለ ወቕቲ፡ ኣብ መወዳእታ እቲ ወቕቲ ምሉእ ምሸት ወይ ለይቲ ክጸንሕ ዝኽእል ብርቱዕ ዝናብን ዓመጽ ዝመልኦ ህቦብላን ልሙድ ፍጻመታት እዩ።
ዳርጋ ኩሉ ግዜ ንግሆ ኣብ ወቕቲ ዝናብ ኣብ ጎላጉል ዕንበባ ክርአ ይከኣል፤ ድሕሪኡ ኣብተን ቀዳሞት ሰዓታት ጸሓይ ይሃንፍ።
ኣብ ክልቲኡ ደረቕን ርጥብን ወቕቲ ወይ በረድ ዝራእቲ ዘጥፍእ ወይ ድማ ዕስለ ኣንበጣ ፣ ንኣግራብ ዘውድቕ፣ ክህልዉ ዝኽእሉ ፍጻመታት እዮም።
ዓመት ኣብ ክልተ ወቕቲ ይምቀል፡ ርጥብ ወቕቲ ካብ ሰነ ክሳብ ጥቅምቲ፡ ደረቕ ወቕቲ ድማ ካብ ጥቅምቲ ክሳብ ሰነ፡ ኣብ ወርሒ ለካቲት ብሓጺር እዋን "ንእሽቶ ዝናብ" ዝበሃል ዝስበር እዩ።
ሓመድ ወላይታ ከቢድ ቀይሕ ሕብሪ ዘለዎ ኮይኑ ኣብ እዋን ዝናብ ቡናዊን ጸሊምን ኮይኑ ስብርባርን ምልስላስ ሑጻን ኣለዎ።
እቲ ንጣብ ሓመድ ኣዝዩ ዓሚቝ እዩ-ብማእከላይ ገምጋም 30 ሜትሮ-ኣብ ክልቲኡ ቆላታትን ጎቦታትን፡ ከምቲ ኣብ እዋን ምዅዓት ዒላታት ዝተረጋገጸ።
ሕገ መንግስታዊ መሰላት ህዝቢ ወላይታ ንሃገራዊነት ኣብ ዝሓለፉ ዓመታት ናህሪ ተኣኪቡ፣ ኣብ ኩሉ ደረጃታት ዝተኻየደ ሰፊሕ ምምኽኻር ስዒቡ ክልላዊ መንግስቲ ወላይታ ንምቛም ዝቐረበ እማመ ተቐባልነት ረኺቡ።
ቤት ምኽሪ ዞባ ብሙሉእ ድምጺ መንግስታዊነት ክጠልብ ኣድሚጹ፣ ምስ ፊደልን መንፈስን ቅዋም ዝሰማማዕ ድማ ብዕለት 19 ታሕሳስ 2018 ናብ መንግስቲ ረፈረንደም ክካየድ ዝሓትት ወግዓዊ ደብዳበ ሰዲዱ።
ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ህዝባዊ ዘይዕግበት ተፈጢሩ፡ ርእሰ-ምሕደራ ዝሓተቱ ኣባላት ተቓወምቲ ተሃሪሞም፡ ተሳቒዮም፡ ቁጽሮም ዘይነዓቕ መንእሰያት ድማ ተሰዲዶም።
እዚ ድልድል ኣብ ወረዳ ወላይታ ዞባ ኦፋ ካብ ከተማ ወረዳ ጋሱባ 5 ኪ.ሜ ካብ ዞባዊ ምምሕዳራዊ ከተማ ሶዶ ድማ 29 ኪ.ሜ ርሕቐት ይርከብ።
ኣብ ወርሒ ግንቦትን ታሕሳስን 2019 ኣብ ወላይታ እቲ ዞባ ካብ ምፍላይ ብናቱ መልክዑ ክልል ንኽኸውን ዝድግፍ ሰልፍታት ተኻይዱ።
ብዕለት 20 ታሕሳስ 2019 ዝተኻየደ ሰልፊ፡ ዞባዊ ቤት ምኽሪ ዞባዊ ግዝኣት ክትከውን ሕቶ ዞባ ናብ ሃገራዊ ቦርድ ምርጫ ልኢኹ ረፈረንደም ከዳሉ ዘይምኽኣሉ ይቃወም።
እቲ ክቢ ቅርጺ ዘለዎ ውዑይ ምንጪ ሰፊሕ ቦታታት ዝሽፍን ኮይኑ፡ ካብ ውሽጢ መሬት ዝመጽእ ዝዓቢ ትክን ዝፈለሐ ፍንጣጣን ዘለዎ ኮይኑ፡ እቲ ተንፋስ ማይ ድማ ካብ ርሑቕ ክርአ ይከኣል።
ንዞባ ወላይታ ዝውክሉ 38 ኣባላት ቤት ምኽሪ ደቡብ ነቲ ክልል ናብ 4 ክልላት ዳግም ንምውዳብ ዝግበር ዘሎ ስጉምቲ ተቓውሞኦም ብምቅዋም ካብ ቤት ምኽሪ እቲ ክልል ስሒቦም።
ኣብ ዞባ ወላይታ ዝተመርጹ ዝተፈላለዩ ናይ በጻሕቲ ቦታታት ኣለዉ፣ እዚኦም ድማ እቲ ክልል ነቲ ተፈጥሮኣዊ ቅርስታትን ባህላዊ ቅርስታትን ዕዳጋታት በጻሕቲ ናይ ምሓዝ ዓቕሙ ንምግምጋም ዝተመርጹ እዮም።
እምባ ዳሞታ ኣብ ዞባ ወላይታ ወረዳ ሶዶ ዙርያ ካብ ከተማ ሶዶ ንሰሜን ኣስታት 12 ኪ.ሜ ርሒቑ ዝርከብ ኮይኑ፡ ካብ ጽፍሒ ባሕሪ ድማ ኣስታት 3000 ሜትሮ ልዕሊ ጽፍሒ ባሕሪ ይርከብ።
ብማዕበል ጎቦታት ኣቢሉ ብዘይካ ኣብ ሶዶ ዙርያ፡ ከምኡ’ውን ትሕቲ 1,500 ሜትሮ ሩባ ኦሞ ዓበይቲ ኣግራብ የለዉን።
ፍሉይ ሕክምና ናይቲ ሕማም እኳ እንተዘየለ፡ ነቶም ዝተለኽፉ ሰባት ንምሕጋዝ ዚግበር ጻዕርታት፡ ንፍወሳ ኦኣርኤስ ወይ ብመትኒ ዚውሃብ ፈሳሲየጠቓልል።
እዚ ሕማም’ዚ፡ ልዑል መጠነ ሞትኣለዎ፥ ካብቶም በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ ሰባት ድማ ካብ 50% ክሳዕ 90% ይሞቱ።
እቲ ክሳዕ ሕጂ ዘጋጠመ ዝዓበየ ለበዳ፡ እቲ ኣብዚ እዋን ንጊኒ፡ ሴራ ላዮን፡ ላይበርያ ከምኡውን ብመጠኑ ንናይጀርያዜጥቅዕ ዘሎ ለበዳ ኢቦላ ምዕራብ ኣፍሪቃ 2014እዩ።
እዚ ቫይረስ፡ ንደም ወይ ፈሳሲ ኣካልናይ ዝተለኽፈ እንስሳ (መብዛሕቱ ግዜ ኣህባይ ወይ መንካዕ ፍረታትብምትንካፍ ኪመጽእ ይኽእል።
እቶም ካብቲ ሕማም ዝደሓኑ ደቀ-ተባዕትዮ፡ ንኸባቢ ክልተ ኣዋርሕ ዚኸውን ብመገዲ ዘርኢ ተባዕታይ ኣቢሎም ነቲ ሕማም ከመሓላልፉ ይኽእሉ እዮም።
ነጸርታ ሕማም ንምክያድ፡ ፈለማ ከም ዓሶ፡ ሸሮኽ ከምኡውን ካልእ ምድማይን ረስንን ዜስዕብ ቫይረስንዝኣመሰለ ተመሳሳሊ ምልክታት ናይ ካልእ ሕማማት ተለሊዩ ከምዚእለ ይግበር።
ነቲ ነጸርታ ንምርግጋጽ ድማ ቅምሶታት ደም ብምውሳድ፡ ጸረ-ነፍሳት’ቲ ቫይረስ፡ ’ቲ ቫይረስ ወይ ባዕሉ’ቲ ቫይረስ እንተልዩ መርመራ ይግበረሉ።
ምክልኻል፡ ካብ ዝተለኽፉ ኣህባይን ሓሰማታትን ናብ ሰባት ንዝህሉ ምልባዕ’ቲ ሕማም ከምዚጐድል ምግባር ዜጠቓልል እዩ።
እዚ ድማ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ እንሳታት መልከፍቲ ንኸይስዕቡ ብምክትታል ከምኡውን እቲ ሕማም ኣብ ዝተረኽበሉ እዋን ንዕኦም ብምቕታል ነቲ ረሳታቶም ብግቡእ ብምእላይን ኪግበር ይከኣል።
ንስጋ ብግቡእ ከምዚበስል ምግባርን ስጋ ኣብ ዝትሓዘሉ እዋን በጃ ኽዳን ምውዳይን፡ , ከምኡውን ኣብ ከባቢ’ቲ ዝሓመመ ሰብ ኣብ እትኾነሉ እዋን በጃ ኽዳን ምውዳይን ኣእዳው ምሕጻብን ሓጋዚ ኪኸውን ይኽእል እዩ።
ቅምሶታት ናይቲ በቲ ሕማም ካብ ዝሓመሙ ሰባት ዝወጽእ ፈሳሲ ኣካልን ትሹታትን፡ ብፍሉይ ጥንቃቐ ክትሓዝ ይግባእ።
ምልካፍ’ቲ ቫይረስ’ቲ ካብ ዘጋጠመሉ እዋን፡ ካብ ክልተ መዓልታት ክሳዕ ሰለስተ ሳምንታት ኣብ ዘሎ ግዜ፡ ረስኒ፣ ቊስሊ ጐሮሮ፣ቃንዛ ጭዋዳ ከምኡውን ሕማም ርእሲ ዝኣመሰሉ ምልክታት የርኢ።
ብፍላይ ድማ ዕግርግር-ምባል፣ ተምላስ ከምኡውን ውጽኣት ቀጺሉ የጋጥም፣ ስራሕ ጸላም ከብዲ ከምኡውን ኲሊትከምዚጐድል ድማ ይገብር።
ካብተን ኣብ 1992 ንፈለማ እዋን ዝቐረባ ሴኦ ታይጂን ቦይስን፡ ከም በዓል ., , , ዝኣመሰሉ ቀዳማይ ወለዶ ጣኦታት ጀሚሮም፡ ዘይፍለጡን ወልፊ ዘለዎምን ኤሌክትሮኒካዊ ድምጽታትን ሂፕ-ሆፕ ደርፍታትን ብምትእትታው ን- ማዕጾ ከፊቶም ኣብቲ እዋን’ቲ።
ካብ ሽዑ ጀሚሩ፡ ኣብ መፋርቕ 2000ታት፡ ኣብ ኮርያ ዝርከቡ ካልኣይ ወለዶ ጉጅለታት ኣወዳት ጣኦትን ጉጅለታት ኣዋልድን ኣብ ኮርያን ወጻእን ዓቢ ዓወት ምስ ኣመዝገቡ፡ ን- ዝብል ቃል ብምድራት ናይ ምግላጽ ዝንባለ እናዓበየ መጺኡ ናብ ሙዚቃ ናይዘን ናይ ኣወዳት ጉጅለታትን ኣዋልድን ጉጅለታት።
ኣብ ዝሓለፈ እዋን ንኹሉ ሙዚቃ ኮርያ ዘጠቓለለ ኮይኑ ይስምዓኒ ነይሩ፡ ኣብዚ ቀረባ እዋን ግን ኣብ ኮርያ ንዝስራሕ ናይ ሳዕስዒት ሙዚቃ ወይ ናይ ጣኦት ሙዚቃ ንምምልካት ዝጥቀመሉ ይመስል።
ብኻልእ ወገን ድማ ሶሎ ደረፍቲ ብሰፊሑ ኣብ ምድብ ስነጥበባውያን ኬ-ፖፕ ክወድቁ ይኽእሉ እዮም፡ እዚ ግን ኣፍልጦ ዘይወሃበሉ ኩነታት እውን ኣሎ።
ንኣብነት ከም ዝኣመሰሉ ሶሎ ደረፍቲ ዝነቕፉ ድምጽታት ኣለዉ፡ ከም "ሶሎ ደራፋይ ከመይ ጌሩ ኬ-ፖፕ ደራፋይ ክኸውን ይኽእል?"
ሓደ ሓደ ግዜ ደርፊ ጥራይ ይበሃል፣ ኣብ ዓለም እንግሊዝኛ ዝዝረብ ህቡብ ሙዚቃ ድማ ፖፕ ይበሃል፣ ካብ እንግሊዝኛ ዝዛረቡ ዓለም ወጻኢ ኣብ ካልኦት ሃገራት ዝርከቡ ህቡባት ደርፍታት እውን ከም - ይጽሓፉ ምኽንያቱ እቲ ናይ ሃገር ቀዳሞት ፊደላት ንዕኡ ንምምልካት ስለዝተተሓሓዘ።
ብፍላይ ህቡባት ደርፍታት ኮርያ ኣብ ወጻኢ ሃገራት ተፈታውነት ምስ ረኸቡ፡ ኬ-ፖፕ ዝብል ስም ካብ ኮርያ ወጻኢ ኣብ ካልኦት ሃገራት ከም ስም ህቡባት ደርፍታት ኮርያ ብሰፊሑ ይጥቀሙሉ።
ብዕብየቶምን ምዕሩግነቶምን ጥራሕ ዘርዕድዎ፡ ዓበይቲ እምባታት፡ ወሓይዝ፡ ገዘፍቲ እንስሳታትን ብዙሓት ካልኦት ነገራትን ኣለዉ፣ ብምንቅጥቃጥ መሬትን ማዕበላትን ይፍተን፣ ልዕሊኡ ቁሊሕ እንተበለ ድማ ደበናታት ሰማይ እናተኣኻኸቡን እናጸለሙን ከለዉ ይርእዮም፣ ከቢድ ድምጺ ነጎዳን ንጸልማት ዝቐድድ በርቅን ይዕዘብ፣ ዕልቕልቕ ዘኸትል ዝናብ ይመጾ፣ ናብ ጸሓይ፡ ወርሒን ከዋኽብትን ድማ የቃልብ፣ ወትሩ ከኣ ኣብ ርጉእን ቀጻልን ምንቅስቃስ ይረኽቦም፣ ማዕረ ክንደይ ዓበይቲ፡
ሓያላትን ውቁባትን ምኻኖም ይግንዘብ፣ ምስ’ቶም ዝዕዘቦም ኣካላት ባህሪ ብምውድዳር ናቱ ቦታን ዓቅምን ኣዝዩ ንእሽቶ ምዃኑ ኣጸቢቑ ይርዳእ፣
እዞም ክስተታት እዚኦም ብሓደ ሸነኽ፡ ንቕሓቱ ድማ ብኻልእ ሸነኽ ንድኹምነቱ፡ ትሑትነቱን ሓጋዚ ኣልቦነቱን የዘኻኽርዎ፣ ጥንታዊ ሓሳብ ኣምልኾ እምበኣር ካብዚ ምንጪ’ዚ እንተተበገሰ ዘይባህርያዊ ኣይኮነን፣ ኣብቲ መጀመርታ ምንጪ ሓይሊ ናይቶም ብዓይኑ ዝርእዮም ዝጠቕምዎን ዝጎድኡዎን ዓበይቲ ክስተታት ካብ ገዛእ ርእሶም ስለዝመስሎ፡ ነዐኦም ኣማልኽቱ ጌሩ ይወስዶም፣ ስለዝኾነ ንኣግራብ፡ እንስሳታት፡ ወሓይዝ፡ እምባታት፡ እሳት፡ ዝናብ፡ ኣየር ን ካልኦት ፍጥረታትን ከምልኽ ጀሚሩ፣ እዚ ብርግጽ እቲ ዝበኣሰ ዓይነት ድንቁርና ኢዩ ነይሩ፣ ምኽንያቱ ዝያዳ ክመራመር ምስ ጀመረ፤ እቶም ስልጣንን ሓይልን ኣለዎም ኢሉ ዝኣመነሎም ዓበይቲ ባህርይውያን ነገራት፤ ኣብ ካልእ ሓይሊ ከምዝሙርኮሱን ንገዛእ ርእሶም ክድግፉ ዓቕሚ ከምዘይብሎምን ከስተውዕል ኪኢሉ ኢዩ።
እቲ ኣብቶም መጻሕፍቲ ዝተኻየደ ብልሽውናን ብከላን ኣዝዩ ግሉጽን መጠነ-ሰፊሕን ስለዝኾነ፡ ሎሚ ብዙሓት ኣይሁድን ክርስትያንን ነዚ ርኡይ ሓቂ ይቕበልዎ እዮም፣ እቲ መቦቆላዊ ጽሑፍ ዘይኮነ።
ትርጉሙ ጥራሕ ኣብ ኢዶም ምህላዉ ይዛረቡ፣ እዚ ተተርጒሙ ዝተዳለወ ንባዕሉ ኣብ ነዊሕ ዘመናት ብዙሕ ለውጢ ከም እተገብረሉን ሕጂ’ውን እንተኾነ ኣብ ሓደ ከምዘይረገአ ተፈሊጡ ኣሎ፣ ነዞም መጻሕፍቲ ብጥንቃቐ ከነጽንዖም እንተፈቲና፡ ቃል ኣምላኽ ክኾኑ ዘይክእሉ ሑጥበ-ጽሑፋትን ጥቕስታትን ኣለዉ፣ ብሓፈሻ እቶም ጽሑፋት ብጣዕሚ ስለዝተሓዋወሱ፡ ኣብ መብዛሕትኡ ኣየናይ ካብ ኣምላኽ ኣየናይ ከ ብሰብ ዝተሓወሰ ምዃኑ ንምፍላይ የሸግር እዩ፣
ሓደ ሙስሊም ብመጻሕፍቲ ኣላህ ይኣምን ኢዩ ክበሃል ከሎ፡ በቲ ሕጂ ሒዞሞ ዘለዉ ትሕዝቶ ዘይኮነ፡ ኣላህ ብርግጽ ቅድሚ ቅዱስ ቁርኣን ጽፉፋት መጻሕፍቲ ሊኢኹ ምንባሩ ምቕባል ንማለት ጥራሕ እዩ፣ እቶም ካብ ኣላህ ናብ ዝተፈላለዩ ነብያት ዝተላእኩ መጻሕፍቲ ምንጮም ካብ ሓደ ኣላህ እዩ ነይሩ፣ እቲ ን መጻሕፍቲ ሙሴ፡ መዝሙር ዳዊትን ወንጌል ኢየሱስን ልኢኹ፣ ብተመሳሳሊ እቲ ነቶም ዝጠቐስናዮም መጻሕፍቲ ዝለኣኸ ሓደ ኣላህ ናይ መወዳእታን ዛዛሚን ኪዳኑ ዝኾነ ቅዱስ ቁርኣን ናብ መላእ ህዝቢ ዓለም ልኢኽዎ፣
ዝምህሩ ኣይኮኑን ኢልካ ምኽሓድ ርትዓውነት ዘይብሉን ስምዒታውን ዘረባ ኢዩ፣ ክብሪታት ወዲሰብ ንክጸንዕ ብርግጽ ዓቢ ኣበርክቶ ነይርዎም እዩ።
ይኹን’ምበር ልክዕ ከም ናይ ቅዱስ ቁርኣን ብኹሉ መዳያቶም ኣጠቓላሊ መልሲ ዝህቡ ኣይኮኑን፣ ገሊኦም ኣብ ሓደ ኣርእስቲ ጥራሕ ዘተኮረ ትምህርቲ ይህቡ፡ ገሊኦም ድማ ኣብ ካልእ ጉዳይ የተኩሩ፣ ኮታ ንኹሉ ግዜ ዝኸውን መምርሒን ስርዓትን ክውንኑ ብዙሕ ዝተርፎም ኣሎ፣ ቁርኣን በንጻሩ ዘይትንክፎ ጉዳይ ናይ
ህይወት የለን፣ ካብቲ ዝደቐቐ ክሳዕ እቲ ዝለዓለ ጉዳያት ህይወት ሓቚፉ ይርከብ፣ በዞም ኣብ ላዕሊ ዝተጠቕሱን ካልኦት እልቢ ዘይብሎም ምኽንያታትን ኣደናቒ ባህርያት ቁርኣንን እዩ ‘ምበኣር መላእ ህዝቢ ዓለም ናብኡ ክኣምን ብኣላህ ዝእዘዝ፣ ኩሉ’ቲ ናይ ቀደም ጽሑፋት ኣወንዚፉ ነዚ ደምዳሚ ኪዳን ኣላህ ዝኾነ ቁርኣን ክስዕብ ኣሎዎ፣ ምኽንያቱ ትሕዝቶ ናይቶም ዘይተበረዙ ቀዳሞት ጽሑፋት ኣላህ ደጊሙ ኣብ ቁርኣን ኣስፊርዎ ኢዩ።
ዝግንዘብ፤ ኣማኒ ተውሒድ ብሰናይ ተግባር ኢዩ ዝመላለስ፣ ከምቶም ኢ-ዚሄራውያንን ብዙሐ-ዚሄራውያንን ኣብ ዘይጭበጥ ትምኒት እናንሳፈፈ ኣይነብርን፣ ገለ ካብኣቶም ወዲ ኣምላኽ ንሓጥያትና ሓጺብዎ ኢዩ ይብሉ፣ ገሊኦም ድማ ሕሩያት ኣምላኽ ስለዝኾና ኣምላኽ ኣይቐጽዓናን ይብሉ፣ ገሊኦም ድማ እቶም ቁዱሳት ኢዮም እናበሉ ዘምለኽዎም ፍጡራት ሞንጎኛታት ብሙዃን ከድሕኑና እዮም ኢሎም ይሓልሙ፣ እቲ ትርጉም ዘይብሉ ተስፋታት ኣመና ብዙሕ ኢዮ፣ ድሒና ኢና፡ እከለ ክወሓሰና ኢዩ፡ ወ.ዘ.ተ. ስለ ዝብሉ ነቲ ተዓዛቢን ሰማዒን ኩሉ ዝኾነ ሓያል ኣላህ ኣይፈልጥዎን፣ ጽባሕ ንግሆ ኣብ መዓልቲ ፍርዲ ኣብ
ቅድሚ ጎይታ ቀሪቦም ን እምነቶምን ተግባራቶምን በብሓደ ክሕተትሉ ምዃኖም ይዝንግዑ፣ ስለዝኾነ ብቕይዲ በተኽነት ነብሶም ዝኣዘዘቶም ወትሩ ብምምላእ ጊላታት ድልየታቶምን ስምዒታቶምን ይኾኑ፣ ኣማኒ ሓደ ኣላህ ግን ከምኡ ኣይገብርን።
ወዲሰብ ብትምህርትን ምዕባለን እናገስገሰ ክመጽእ ምስ ጀመረ፡ ንከባቢኡን ባህርያዊ ኩነታትን ኣጸቢቁ ክርዳእ ከኣለ፣ ንከባቢኡን ኣድማስን ብሓፈሻ ዝቆጻጸር ሓያል ሕግን ቁጽጽርን ከምዘሎ ድማ ኣመነ፣ ካብቲ ሕጊ ፈልከት ዘይብል ፍጹምን ምዕሩይን ምብራቕን ምዕራብን ጸሓይ፤ ኣብ ንፋሳት፡ ኣብ ዝናብ፡ ኣብ ምንቅስቓስ ከዋኽብትን ለውጥታት ወቕቲታትን፤ ኮታ ኣብ ኩሉ ስርዓታት ዝተፈላለዩ ሓይልታት ብዘደንቕ ውህደት ብሓባር ክዓዩ ከለዉ ተዓዘበ፣ እዚ ኣመና ዓቢን በሊሕን ሓይሊ፤ ንዝተፈላለዩ ጠንቅታት ኣድማስ ኣብ ሓደ ዝተደልየ እዋን ብሓባር ተዋሃሂዶም ብምስራሕ ዝተደልየ ውጺኢት ከተግብሩ ይገብሮም፣ ኩሉ ኣካላት ባህሪ ነቲ ሓደ ላዕለዋይ ሕጊ ተማእዚዙ ብምዕሩይ መንገድን ብዘይምቅይያርን ክኸይድ ዝገብሮ ሓደ ላዕለዋይ በዓል ስልጣን ከም ዘሎ።
እዞም ኣርባዕተ መጻሕፍቲ ኣላህ፡ ኣብ ቅዱስ ቁርኣን ብስም ዝተጠቕሱ እዮም፣ ናይቲ ኣላህ ናብ ካልኦት ነቢያቱ ዝለኣኾም ኣስማት መጻሕፍቲ ግን ኣብ ቁርኣን ኣይተሓበረን፣ ስለዝኾነ በቶም ኣብ ዝተፈላለዩ ክፍሊ ዓለም ዘለዉ ሃይማኖታውያን መጻሕፍቲ ኣፍና መሊእና ምንጮም ካብ ኣላህ እዩ ወይ ኣይፋሉን ኢልና ኪንዛረብ ኣይንኽእልን፣ ብሓፈሻ ግን ዝኾነ ይኹን ኣላህ ዝለኣኾ መጽሓፍ ካብ ኣላህ ክሳዕ ዝኾነ ቅኑዕ ኢዩ፣ መዝሙር ዳዊት፡ ቶራህ ናይ ሙሴን ወንጌል ናይ ኢየሱስን ግን ምስ ኣይሁድን ክርስትያንን ኣለዉ፣ እንተኾነ ኣላህ ኣብ ቁርኣን ከምዝሕብረና እቶም መጻሕፍቲ በቲ ኣላህ ዝለኣኾም መልክዕ መቦቆላዊ ትሕዝቶኦም ከምቲ ዝተላእኮ ኣይተዓቀበን፣ ምቅይያራትን ተወሰኽቲ ሓሳባትን ተገይርሎም ኢዩ፣ ስለዝኾነ እቲ መበቆላዊ ትሕዝቶ ቃል ኣምላኽ ምስቲ ድሒሩ ብሓንጎል ሰባት ዝተወሰኸ ስለዝተሓዋወሰ ብዙሕ ምግሕማጥ ኣልዎ።
ብርግጽ እቲ ጥርዚ ናይ ኣፍልጦ ኣላህ ኢዩ፣ ኣላህ ንኩሎም ነቢያቱ ወይ ልኡኻቱ ብቐንዱ ተውሒድ ከስተምህሩ ኢዩ ልኢኽዎም፣ ኣፍልጦ ተውሒድ ሒዙ መጀመርታ ዝመጸ ኣቦና ኣዳም ነይሩ፣ ተመሳሳሊ መልእኽቲ ነናብ ህዝቦም ከብጽሑ ድማ ነቢይ ኑሕ/ኖህ፡ ኢብራሂም/ኣብራሃም፡ ሙሳ/ሙሴ፡ ዒሳ/ኢየሱስ ክርስቶስ ካብ ኣላህ ተላኢኾም መጺኦም፣ ነዚ ትምህርቲ’ዚ ናይ መወዳእታ ቅርጹን መዕለቢኡን ከትሕዞ ድማ ነቢይ ሙሓመድ ደምዳሚ ወይ ዛዛሚ ነብያት ኣላህ ብሙዃን ናብ መላእ ዓለም መጺኡ፣ ጽሩይ፡ ሓቐኛን ፍጹምን ኣምር ኣላህ ድማ ኣመሓላሊፉልና ኣሎ፣ ወዲሰብ ከሓዲ ፈጣሪኡ ዝኸውን ንምህሮ ናይቶም ዝሓለፉ ነቢያት ብምውንዛፍ።
በቲ ነዓኣቶም ዝምልከት ብሉኡኽ ኣላህ ነቢይ ሙሓመድ ዝተዋህበና ሓበሬታ ብምቕባል ህላዌኦም ምእማን ጥራሕ ኢዩ እቲ ካባና ዝድለ፣ መላእኽቲ ኣላህ ሕሩያት ፍጡራቱ እዮም፣ ካብ ሓጥያት/ዘንቢ ነጻ እዮም ጥራሕ ዘይኮነ፡ በቲ ኣላህ ዝሃቦም ባህሪ ካብ ትእዛዛቱ ወጻኢ ክሕንግዱ ብፍጹም ኣይክእሉን፣ ነቢይና ሰ,ዓ,ወ ከም ዝሓበሩና መላእኽቲ ኣላህ ብኹሉ ሸነኻት ኣኽቢቦምና እዮም ዝርከቡ፣ ኣብ ዝተንቀሳቐስናዮ ቦታ ወትሩ የሰንዩና፣ ኩሉ እቲ እንፍጽሞ ሕማቕን ጽቡቕን ተግባራት ድማ እናተዓዘቡ ይስንዱ፣ ድሕሪ ሞት ኣብ መዓልቲ ፍርዲ ናይቲ ኣብ መሬት ከለና ዝገበርናዮ ሙሉእ ጸብጻብ ናይ ነፍሲ-ወከፍ ሰብ ኣብ ቅድሚ ኣላህ የረክቡ፣ ኩሉ እቲ ዝተመዝገበ ብሙሉኡ ሚእቲ ካብ ሚእቲ ቁኑዕ ኮይኑ ድማ ክንረኽቦ ኢና።
እቶም ቀዳሞት ቁዱሳት መጻሕፍቲ ዝተላእኩሉ ቛንቋታት እቶም ካብ ዝሞቱ ነዊሕ ዝገበሩ ቛንቋታት ኢዮም፣ ኣብዚ ሕጂ እዋን ዝኾነ ህዝቢ ይኹን ሕብረተሰብ ንዘረባን ጽሕፈትን ዝጥቐመሎም ሓደ’ኳ የለን፣ ነቶም ቛንቋታት ንፈልጦምን ንርደኦምን ኢና ዝብሉ ሰባት ኣዝዮም ውሑዳት እዮም፣ እቶም
ቁዱሳት ጽሑፋት ወላ’ውን በቲ ዝተላእክዎ መልክዕ ተዓቂቦም እንተ ዝጸንሑ ነይሮም፡ ኣብዚ ግዜና በቲ ሓቐኛ መንፈሶምን ትርጉሞምን ተረዲእካ ኣብግብሪ
ምውዓሎም ኣመና መሸገረ ነይሩ፣ በንጻሩ ቁርኣን ዝተላእከሉ ቛንቋ ገና ብህይወት ዘሎ ቛንቋ እዩ፣ ሚልዮናት ኣህዛብ ይዛረብዎ፣ ካልኦት ሚልዮናት ድማ ይርድእዎን ይፈልጥዎን፣ ሎሚ ቛንቋ ዓረብኛ ዳርጋ ኣብ ሙሉእ ዓለም ዘለዋ ዩኒቨርሲታት ዘስተምህራሉ ቛንቋ ኢዩ፣ ዝኾነ ሰብ ክመሃሮ ይኽእል ኢዩ።
ሓዊ ከም ዘቃጽል ስለ እንፈልጥ ካብኡ ንርሕቕ፣ መርዚ ከምዝቐትል ስለ እንርዳእ ካብኡ ንኽልከል፣ ብተመሳሳሊ ንተውሒድ ብግቡእ ብምርዳእ፤ ክሕደት፡ ኢ-ዚሄርነትን ብዙሐ-ዚሄርነትን ከነወግድ ንኽእል፣ ዝርዝራዊ ትርጉም ኢስላማዊ ከሊማህ ብቋንቛ ዓረብኛ “ኢላህ” ማለት እቲ ኣምልኾ ወይ መግዛእቲ ዝግበኦ ማለት ኢዩ፣ ኣላህ ድማ ውልቃዊ ስም ናይ ኣምላኽ ኢዩ፣ በቲ ደርማሳዊ ሓይሉን ዕብየቱን ተደሪኽና ብትእዛዙ መሰረት ብትሕትና ንሰግድን ንምብርኸኽን፣ ኢላህ ዝብል ኣምር ነቲ ዘይጽንቀቕ ሓይሊ ዘለዎ ጎይታ ዘመልክት ኮይኑ፡ ኩሉ ፍጡር ዘበለ ናብኡ ይጽጋዕን ይምርኮስን፣ ንዑኡ ግን ናይ ዝኾነ ኣካል ደገፍ ኣየድልዮን፣ ነቲ ኢላህ ዝብል ኣምር ዝእምቱ ኣብ ካልኦት ቋንቋታት’ውን ይንጸባረቁ ኢዮም።
ሓሶትን ምስሉይነትን ኣብ ጥቕኡ ኣየቕርብን፣ ገታር፡ ትዕቢተኛን ሓሳድን ሰብ’ውን ኣይከውንን፣ ስሰዐ፡ ሸፈጥ፡ ዓብላልነትን ቅድም ነዓይን ኩሉ ነዓይን ዝብል እኩይ ሓሳባት ኣብ ኣእምርኡ ቦታ የብሎምን፣ ኩሉ እቲ ዝውንኖ ናይ ኣላህ ምዃኑ፡ ኣላህ ድማ ኣብ ዝደለዮ እዋን ክወስዶ ከምዝኽእል ስለዝፈልጥ፡ ብዘለዎ
ጥዕና ይኹን ሃብቲ ኣይንየትን፣ በንጻሩ ኣብቲ ብርቂ ዝኾነ ሓደ ኣላህ ዘይኣምን ሰብ፤ ኣብ ዓለማዊ ህይወቱ ዓወት ምስ ዝረክብ፤ ዓወቱ ምስ ብልሑን ውልቃዊ ጻዕሩን ጥራሕ ኢዩ ዘተኣሳስሮ፣ ስለዝኾነ ድማ መን ከማይ ብምባል ብትዕቢት ኣይትሓዙኒ ኢዩ ዝብል።
ኣማኒ ናይዛ ከሊማህ ጸቢብ ኣተሓሳስባ ዘለዎ ሰብ ኣይኮነን፣ ነቲ ሓቐኛን እንኮን ፈጣሪ ሰማያትን መሬትን ዝኾነ ጎይታ ኢዩ ዝኣምን፣ እወ ነቲ ጎይታ ምዕራብን ምብራቕን ዝኾነ ሓደ ኣላህ፣ ምንጪ ኩሉ ፍጥረት ካብ ሓደ ኣላህ ምዃኑ ስለ ዝኣምን ዝሕድሶ ነገር የለን፣ ተደናጋጽነቱ፡ ፍቕሩ፡
ኣጠማምቱኡ ዓቢ፡ ደረት ንቕሓቱን ፍልጠቱን ድማ ከምቲ ንግስነት ኣላህ/ ኣምላኽ ሰፊሕ ኢዩ፣ እዚ ብልጫ’ዚ እቶም ጠቕላላ ኣብ ኣምላኽ ዘይኣምኑ፡ ኣብ ብዙሓት ኣማልኽቲ ዝኣምኑን ኣብ ካልኦት ፍጡራት ኣካላት ዝኣምኑን ክረኽብዎ ዘይክእሉ ዓቢ ብልጫ ኢዩ።
ይኹን’ምበር ሙሉእ እምነት ተውሒድ እንተልዩ እዘን ክልተ ምኽንያታት ፍጹም ቦታ የብለንን፣ ዝኾነ ሰብ ህይወቱ፡ ንብረቱን ካልእ ነገራትን ናይ ኣላህ ምዃኑ ተውሒድ ምስ
መሃሮ፡ ዓቀኑ ዚሓለፎ ፍቕሪ ህይወትን ፍርሒ ሞትን ንእለቱ ኢየን ዝጠፍኣሉ፣ ምእንቲ ኣላህ ዝድለ መስዋእቲ ክኸፍል ድማ ድሉው ይኸውን፣ ዝተራቐቐ ኣጽዋር ይኹን ዝሓየለ ሰብን እንስሳን ብዘይፍቓድ ኣላህ ህይወቱ ክወስዱ ከምዘይክእሉ ምስ ፈለጠ ድማ ካብታ ካልአይቲ ፍርሒ ይናገፍ፣ ዝኸበደ ሕማም
ይሕመም፡ ኩሎም ሓይልታት ተጠርኒፎም የጥቕዕዎ፡ ካብታ ኣላህ ዝወሰነሉ ዕለት ኣየጉድል ኣይውስኽ፣ በዚ ምኽንያት’ዚ ካብ ኣማኒ ሓደ ኣላህ ዝኾነ ሰብ ዝተብዕ ሓደ’ኳ የለን።
እዛ ከሊማ ንእምነትን ክሕደትን እትፈላሊ ዶብ’ያ ካብ በልናያ፡ ብዘይ ኣፍልጦ “ለለ…” ናይ ዝበልካ ግን ኣይኮንን፣ ነቲ ሰረተ-እምነት ብንቕሓት ምቕባልን ኣብ ግብራዊ ህይወትካ ብምልኣት ምስዓብን የድሊ፣ ምኽንያቱ “መግቢ” “መግቢ” ኢልካ ብቃልካ ናይ ዝደጋገምካ ጥራሕ ጥምየትካ ኣይዕንገልን ኢዩ፣ ወይ ስም መድሃኒት ፈውስኻ ብቃልካ ብምጥቃስ ጥራሕ ካብ ሕማምካ ክትሓዊ ኣይትኽእልን ኢኻ፣ ብተመሳሳሊ እዛ ከሊማህ እዚኣ ጽቡቕ ጌርካ ክሳዕ ዘይተረዳእካያ እቲ ዘድሊ ለውጢ ኣብ ህይወትካ ከተምጻልካ ኣይትኽእልን ኢያ፣ ለውጢ ክመጽእ ዝኽእል ንሙሉእ ትርጉም ናይቲ ሰረተ-እምነት ብምጭባጥ ብቃልን መንፈስን ምስ እትትግብሮ ጥራሕ ኢዩ።
ኣብ ታሪኽ ደቂስብን ጥንታዊ ቅርስታትን ተሞርኪስና ምስ እንምርምር፡ ኩሎም እቶም ዝሓለፉ ኣህዛብ ዘምልኽዎ ኣምላኽ ወይ ኣማልኽቲ ነይርዎም ኢዩ፣ ካብቲ ድሑር ዝበሃል ፍልማዊ ሕብረተሰብ ክሳዕ እዚ ሕጂ ዘለናዮ ኣመና ዝሰልጠነ ሕብረተሰብ።
ነናቱ ዝኣምነሉ ኣምላኽ/ኣማልኽቲ ዘይነበሮ የለን፣ ንሓደ ነገር ኣምላኽካ ጌርካ ንዑኡ ምስጋድ ካብ ጥንቲ ምስ ውሽጣዊ ባህሪ ወዲሰብ ተተሓሒዙ ክኸይድ ዝጸነሐ ኢዩ፣ ከምኡ ክገብር ዝድርኾ ኣብ ውሽጣዊ መንፈሱ ገለ ነገር ከምዘሎ ኢዩ ብተመራመርቲ ዝሕበር።
ኣማኒ ላ ኢላሃ ኢላ’ላህ፡ ተስፋ ኣይቆርጽን ኢዩ፣ ርህራሄን በረከትን ኣላህ ወሰን ከም ዘይብሉ ስለ ዝፈልጥ ብተስፋ ዝተመለአ እዮ፣ ኣብቲ ወጣሪ ኩነታት’ውን እንተኾነ።
ደገፍ ኣላህ ከምዘይፍለዮ ካብ ውሽጢ ልቡ’ዩ ዝኣምን፣ ኣብቲ ናይ ህይወት ሓፍ ኮፍ ክጽገም ከሎ፡ ጥዕና ስኢኑ ክሳቐ ከሎ ኣላህ ይዕዘቦ ምህላዉ ስለዝፈልጥ፡ ኣየማርርን ኢዩ፣ ኣላህ ኣብ ዝፈቐዶ ክርህዎን ክጥዕይን ምዃኑ እንተዘይኮነ ድማ ኣብቲ ዘልኣለማዊ ህይወት ዓስቢ ትዕግስቱ ብርግጽ ክኽፈል ምዃኑ ኣጸቢቑ ኢዩ ዝፈልጥ፣ ካብኡ ንላዕሊ ንዑኡ ዝሓይሽ ዝፈልጠሉ እቲ ፈላጥ ኣላህ ዶ ኣይኮነን?
እቲ ኣብዚ ዝጠቐስናዮ ደረጃ ንቕሓት ዝበጸሐ ሓንጎል ወዲሰብ፤ እቶም ዝሓሰቦም ኣማልኽቲ ካብዘይኮኑ፤ ሓንጎሉ ናብ ካልኦት ተኽእሎታት ክጠውዮ ጀመረ፣ መለኮታዊ ባህሪ ዘለዎም ምስጢራውያን ሓይልታት ንዝተፈላለዩ ክስተታት ክቆጻጸሩ ስልጣን ከምዘለዎም ኣመነ፣ እዚ ካልእ ዓይነት ድንቁርና ብወገኑ ናብ ኣምልኾ ቁጽሪ ዘይብሎም ኣማልኽቲ ኢዩ ርዒሙ፣ “ኣምላኽ ጸሓይ”፡ “ኣምላኽ ወርሒ”፡ “ኣምላኽ ኣየር” ወ.ዘ.ተ.፣ ገሊኦም ድማ ነቲ ዝኣምኑሉ ኣምላኽ ዝውክል ቅርጻ ብምቕራጽ ነቶም ምልክታት ከምልኹ ጀመሩ፣ ገና ሕጂ’ውን እቲ ሓቂ ካብ ዓይኒ ወዲሰብ ተኸዊሉ ተረፈ።
ኢስላማዊ ከሊማ ነቲ “ላኢላሃ ኢላ’ላህ” ዝብል ኣምር ዝውክል ኮይኑ፡ ብትግርኛ ክንትርግሞ ከለና፡ “ብዘይካ ሓደ ኣላህ ካልእ ኣምላኽ የለን” ማለት ኢዩ፣ እዛ ምዕርግቲ ሓረግ እዚኣ ዓንዲ ሕቖ ናይ እስልምና እያ፣ እዛ ከሊማ እዚኣ ከኣ ንእምነትን ክሕደትን ኣላህ ብንጹር እትፈሊ ዶብ’ያ ክትበሃል ትከኣል፣ በዛ ኢስላማዊት ከሊማ ብምእማን ኣብ ዓለምን ድሕሪ ሞት ዘሎ ህይወትን ዓወት ምጉንጻፍ ይከኣል፣ ነዚኣ ኣዝያ ውቕብቲን ረዛንን ሓረግ ምንጻግ ድማ ብዓቢኡ ነቲ ዘልኣለማዊ ህይወት ምኽሳርን ኣብ ገሃነም-እሳት ምንባርን የኸትል፡
ስለዚ ኣብ እስልምና ኣንቱእሚኑቢኪታቢሂ ወይ “ብመጻሕፍቱ ክትኣምን” ክበሃል ከሎ፡ ነቶም ኣላህ ዝለኣኾም መጻሕፍቲ ኣላህ ብርግጽ ከምዝለኣኾም ምምስካር ማለት ጥራሕ ኢዩ፣ ኩሎም እቶም ዝተላእኩ መጻሕፍቲ ኣላህ ቁኑዓት ሙዃኖም፤ ኣኣብ ዝተላኣኽዎ ወቕቲ ንዝነበሩ ኣህዛብ ጥራሕ ከም እተላእኩን፤ በቲ ቁርኣን ዝተላእከሉ ዕላማ ከምእተላእኩን ምምስካር ሓደ ካብ ዓንድታት እምነት ኢዩ፣ ንቁርኣን ብዝምልከት ግን
ፍትዋት ሙእሚኒን የሕዋተይ ሎምዓንቲ መሰረታውያን ዓንድታት እምነት ኣብ እስልምና ክንርኢ ኢና፣ እቶም እምነ-ኩርናዕ እስልምና ዝኾኑ ሽዱሽተ ዓንድታት እምነት እዞም ዝስዕቡ ኢዮም፥
ከምቲ ኣቐዲሙ ዝተገለጸ ግን “ብዘይካ ሓደ ኣላህ ካልእ ኣምላኽ የለን” ተባሂሉ ብሓጺሩ ክትርጎም ይኽእል፣ ስለዝኾነ ብዘይካ ኣላህ ሓደ’ኳ ፍጡር ወዲሰብ ይኹን ማተርያላዊ ነገር፡ ንክምለኽ ዝግበኦ መለኮታዊ ሓይልን ስልጣንን ዝውንን የልቦን፣ ኩሉ ፍጡር ዘበለ ጎደሎን ዘይሙሉእን ኢዩ፣ እቲ ክንኣምነሉ ዘለና ሓደ ኣምላኽ ግን ፍጹም ኢዩ፣ ንሱ መለኮታዊ መለለይታት ይውንን፣ ኣዛዚ ናይ ኩሎም ክስተታት ድማ ኢዩ።
እቲ ነቢይ ሙሓመድ ክንኣምነሉ ዝኣዘዙና ሳልሳይ ዓንዲ እምነት ብመጻሕፍቲ ኣላህ ምእማን ኢዩ ነይሩ፣ ቅድሚ ነቢይ ሙሓመድ ኣላህ ናብ ዝተፈላለዩ ልኡኻቱ ቁዱሳት መጻሕፍቲ ልኢኹ እዩ፣ ልክዕ በቲ ንቁርኣን ዝሰደደሉ ኣገባብ ድማ እዩ ሊኢኽዎም፣ ገለ ካብቶም ኣላህ ዝለኣኾም መጻሕፍቲ ኣብ ቁርኣን ዝተጠቐሱ ኣለዉ ንሳቶም ድማ
ነቲ ዝተነገረና ብምስዓብ ክንኣምን ጥራሕ ኢዩ ዝግባእ፣ መላእኽቲ ዝበሃሉ የለዉን ኢላካ ምንጻግ ግን ኩፍር ወይ ክሕደት ኢዩ፣ ምኽንያቱ ሓደ እንነጽገሉ መርትዖ የብልናን ካልኣይ ድማ ከምኡ ብምባልና ን ኣስተምህሮ ንነቢይ ሙሓመድ ዳርጋ ምንጻግ ኢዩ ዝቑጸር፣ ብሓጺሩ ብመላእኽቲ ኣላህ ንኣምነሉ ቀሊል ምኽንያት ልኡኽ ጎይታ ዝኾኑ ነቢይ ሙሓመድ ክንኣምን ስለ ዝኣዘዙና ኢዩ።
መብዛሕቶም ካብቶም ኣቀዲሞም ዝተላእኩ ጽሑፋት፡ እቲ መቦቆላዊ ጽሑፎም ጠቕላላ ጠፊኡ እዩ፣ ሎሚ ናቶም ትርጉም ጥራሕ እዩ ተዓቂቡ ዘሎ፣
በንጻሩ ቁርኣን በቲ መቦቆላዊ ትሕዝቱኡን ቛንቁኡን ሓንቲ ንጽል ፊደል ከይጎደለቶ ልክዕ ከምታ ናብ ነቢይ ሙሓመድ ዝተላእካ ብኽብሪ ተዓቂቡ ይርከብ፣ ከም’ቶም ቀዳሞት ጽሑፋት ዝኾነ በደል ከይወርዶ ኣላህ ባዕለይ ክሕልዎ እየ ኢሉ ቃል ኣትይሉ እዩ።
እቲ ነቢይ ሙሓመድ ዘመሓላለፎ ቀንድን መሰረታውን ምህሮ “እምነት ኣብ ሓደነት ኣላህ” ኢዩ፣ እዚ ኣምር’ዚ ብኢስላማዊ ቛንቛ “ተውሒድ” ተባሂሉ ይፍለጥ፣ እምነ-ኩርናዕ ናይ ድሕነት ካብ ጀሃነም ድማ ኢዩ፣ ሓደነታዊ ኣምልኾ ኣላህ ክበሃል ከሎ ንኣላህ ብዘይ ዝኾነ ዓይነት ወሰኽ ንውልቁ ምምላኽ ማለት ኮይኑ፤ “ ኢስላማዊ ከሊማህ ” ተባሂሉ ድማ ይፍለጥ።
ብዛዕባ ውሽጣዊ ባህርያት መላእኽቲ ዝተሓበርናዮ’ኳ እንተዘየለ፡ ገለ ብዛዕባ ክብሮምን መለለይታቶምን ግን ተጠቒሱልና ኣሎ፣ ከምቲ ኣቀዲሙ ዝተጠቕሰ ብሃለዋቶም ክንኣምን ድማ ንሕተት፣ ካብዚ ወጻኢ ብዛዕባ ፍጥረቶም፡ ዓይነቶምን መለለይታቶምን ክንፈልጠሉ እንኽእል ካልእ መንገዲ ወለሓደ የለን፣ ብቕርጻ ይኹን ብቅብኣ ወይ ብዝኾነ መልክዕ ብምስሊ ከነዳልዎም እንተፈቲንና ብኣጠማምታ እስልምና ዓቢ ሓጥያት ኢዩ።
ንጸሎት የእዳዉ ናብ ኣላህ ጥራሕ እንተዘይኮይኑ ናብ መላእኽቲ ይኹኑ ካልኦት ቅዱሳት ሰባት ኣይዝርግሕን፣ ዕብየት ናይ ኣላህ እንተዘይኮይኑ ናይዝኾነ ካልእ ኣይዓጦን ኢዩ፣ ንመላእኽቲ ይኹኑ ቁዱሳት ሰባት ንዖኦም ዝግባእ ክብሪ ዝህቦም’ኳ እንተኾነ፡ ምስ ኣላህን ልዕሊ ኣላህን ግን ኣይሰርዖምን ኢዩ፣ እዚ ርትዓዊ ኣረኣእያ’ዚ ብርግጽ ንተውሒድ ብምፍላጥን ምርዳእን ጥራሕ ክንረኽቦ እንኽእል ብልጫ ኢዩ።
እስከ ሕጂ ቀጺልና ጽልዋ ናይዛ መሰረት እምነት እስልምና ዝኾነት ሓረግ ማለት “ላ ኢላሃ ኢላ’ላህ” ነስተውዕል፣ ብኣ ዝኣመነ ኣብ ዓለማዊ ህይወቱን ኣብቲ ድሕሪ ሞት ዘሎ ዘልኣለማዊ ህይወትን ዕዉት ኢዩ፣ በንጻሩ ካብቲ ሓቀኛ ኣምላኽ ወጻኢ ንካልእ ዘምለኸ ግን ክሳርኡ ኣብ ዓለም ጥራሕ ኣይኮነን።
ድማ ተኣዛዝን ተምበርካኽን ሕጊ ኣላህ ከምትኸውን ይገብረካ፣ ሓደ ኣማኒ ተውሒድ፡ ንዑኡ ኣላህ ካብ ዝኾነ ካልእ እቲ ዝቐረበ ኢዩ፣ ጸልማት ጉልባብ ጌሩ ወይ ብሓደ ኩርናዕ ተኸዊሉ ሓጥያት እንተፈጸመ’ውን ካብ ሰብ እምበር ካብ ኣላህ ከምዘይሕባእ ይፈልጥ፣ ኣላህ ፈላጢ ሕቡእን ግሉጽን’ዶ ኣይኮነን!
ነቢይ ሙሓመድ ሰ,ዓ,ወ ብዘመሓላለፉልና ሓበሬታ መሰረት፡ መላእኽቲ ፍጡራት ኣላህ እዮም፣ ኣብ መሎኮታውነት ኣላህ ግና ዝኾነ ብጽሒት የብሎምን፣ መላእኽቲ ኣላህ እሙናት ኣምለኽቱን ኣተግበርቲ ትእዛዛቱን ጥራሕ እዮም፣ ዝተኣዘዝዎ ዕዮ ብምልኣትን ብጽፈትን የከናውኑ፣ ብዘይፍቓድ ኣላህ ሓንቲ እመት’ውን ትኹን ኣይንቀሳቐሱን፣ ብድልየቶም ዝኾነ ነገር ክገብሩ ሓንቲ ስልጣን የብሎምን፡፡
በንጻሩ ብ ሓደ ኣላህ ዘይኣምን ሰብ ኣተሓሳስብኡ ኣዝዩ ጸቢብ እዩ፣ ሽግር ምስ ዘጋጥሞ ዓለም ከም ኣፍ ዑንቂ ትጸቦ፤ ዘልዕሎን ዝጭብጦን ኣይፈልጥን፤ ዝውስኾ እኳ እንተዘይብሉ ጸርጸር ይብል የማርር፤
ኣብ ሚዛን ኣጠማምትኡ፡ ካብቲ ተጻዋርነቱን ትዕግስቱን እቶም ጎኒፎሞ ዘለዉ ጸገማት ዝኸብዱ ስለ ዝመስሎ ነፍሰ-ቅትለት ይፍጽም፣ እታ ነብሱ ናቱ ዘይሙዃና ኣበይ’ሞ ኢልዎ!
ኣላህ ንወዲሰብ ካብኣቶም ንላዕሊ ንቕሓትን ፍልጠትን ኢዩ ሂብዎ፣ ወዲሰብ እቲ መላእኽቲ ዝሰገዱሉ ዝኸበረ ፍጥረት ክንሱ ከመይ ኢሉ ነቶም ዝሰገዱሉ ፍጡራት የምልኽ?
ብርግጽ ንሓደ ዘስተውዕል ሰብ ካብ ንመላእኽቲ ምምላኽ ዝዓቢ ወርደት ከቶ የልቦን፣ ነቢይ ሙሓመድ ን መላእኽቲ ከይነምልኾምን ምስ ኣላህ ከይነዛምዶምን ብጽኑዕ ኣጠንቂቖምና ኢዮም።
ኩሉ ሓይሊ ምዃኑ ስለ ዝኣምን፡ ካብኡ ወጻኢ ረብሓታቱ ከይክልክሉሉ ወይ ከይጎድእዎ ዝፈርሖም ኣካላት የብሉን፣ ሽሻይ ዝህብን ዝኸልእን፡ ህይወት ዝሰኩዕን ህይወት ዝወስድን ሓደ ኣላህ ምዃኑ ኣንዳዕዲዑ ስለ ዝርዳእ፡ ብፍርሒ ዝሰግደሉን ዝመሻኸነሉን ሰብ ይኹን ካልእ ፍጡር የልቦን።
ክቕጽሉ ኣይኮኑን፣ ወላ’ቶም ዝተቐበልዎም ኣህዛብ ንዝተወሰነ እዋናት ክጥቐሙሎም ጥራሕ እዮም ተላኢኾም፣ በንጻሩ ቁርኣን ንመላእ ህዝቢ ዓለምን ንኩሉ ግዜን ዝተለኣኸ ቃል ኣምላኽ እዩ።
ንፍሉያት ኣህዛብ እናረቖሐ ዘይኮነ ንወዲሰብ ብሓፈሻ እዩ ዝዛረብ፣ ዘልኣለማዊ ሕጊ ሰብኣውነት ድማ ኢዩ።
ምኽንያቱ እቲ ዓብን ሓያልን ዝበሎ እንስሳ ልክዕ ከምቲ ደቂቅ ጀርም ክመውት ከሎ ይርእዮ፣ ዓበይቲ ፈለጋት መሊኦም ዕልቕልቕ ክብሉ ከምዘይጸንሑ ምስ ግዜ ይነጽፉ፣ ፍርያምነት መሬት ኣብ ናታ ቁጽጽር ጥራሕ ዘይሙዃኑ፤ የግዳስ ኣብ ማይ ከምዝሙርኮስ፤ ማይ’ውን ንባዕሉ ኣብ ኣየር ከምዝሙርኮስ፤ ኣየር ድማ ከምኡ ኣብ ካልእ ጠንቂ ከምዝድገፍ ይበርሃሉ።
ካልእ ጉጅለ ድማ ኣምላኽ ብሞንጎኝነት ቁዱሳት ሰባትን መላእኽትን እንተዘይኮይኑ ጾሎትን ምሕጽንታን ኣይሰምዕን፣ ገለ ድማ ባዕሎም ንዝቐረጽዎ ምስሊ ኣምላኽ ኣብ ቅድሚኦም ከይገበሩ ወይ ብእምሮኦም ነቲ ስእሊ ከይሓሰቡ ክጽልዩ ኣይክእሉን፣ ኣብዚ ብምህሮን ሓበሬታን ዝልለ ዘመን ድማ ከምዚኦም ዝኣመሰሉ ሓሳባት ገና ብሰፊሑ እናተተግበሩ ይርከቡ ኣለዉ።
ንዝኾነ ከተታልል ትኽእል ንኣላህ ምትላል ግን ብጥራሽ ኣይከኣልን፣ ስለዚ ሙስሊም ንሙዃን እቲ ዝዓበየን ቀንድን ቅድመ-ኩነት ኣብዛ ረዛን ኢስላማዊት ከሊማህ ማለት ኣብ “ላ ኢላሃ ኢላ’ላህ” ምእማን የድሊ፣ ኣብቲ ቀዳማይ ምዕራፍ ከምዝረኣናዮ ሙስሊም ማለት ንፈጣሪኡ ስዩም ብምባል ዝተንበርከኸ ወይ ኢዱ ዝሃበ ማለት ኢዩ።
ናታቶም ውጥን ወይ ፕሮጀክታት ከቕርቡን ብዛዕባ ዝኾነ ሰብ ምስ ኣላህ ከማልዱን ፍቓድ ኮነ ክእለት የብሎምን፣ ነዓኣቶም ምምላኽን ምሕጽንታ ምቕራብን ንወዲሰብ ውርደትን ሕስረትን ጥራሕ ኢዩ፣ ምኽንያቱ ኣላህ ኣብታ ንኣዳም ዝፈጠረላ ቀዳመይቲ መዓልቲ ፡ መላእኽቲ ን ኣዳም ክሰግዱሉ ኢዩ ኣዚዝዎም።
ቀዳሞት ቁዱሳት መጻሕፍቲ ናብ ውሱናት ሕብረተሰብን ንውሱን ግዜን ከገልግሉ ጥራሕ እዮም ተላኢኾም፣ ነቲ ናይ ሽዑ እዋን ዝጠቕሙ ዝተፈላለዩ ትእዛዛት ድማ ዝሓዙ እዮም፣ ኣብዚ እዋን’ዚ ኣድላይነት የብሎምን ጥራሕ ዘይኮነ፡ ነቶም ዝእዝዝዎም ትእዛዛት ከምቲ ዝድለ ከተተግብሮም ኣዝዩ ኣሸጋሪ እዩ።
ፈጣሪ ናይዚ ምዕሩግን ሰፊሕን ኣድማስ ጥራሕ ዘይኮነ፡ ሓጋጊ ስርዓት ባህርን ተቖጻጻሪኡን ኣማሓዳሪኡን’ውን ኢዩ፣ ምስዚ ጎይታ ኩሉ እንርእዮን ዘይንርእዮን ዘበለ ፈጣሪ ዝዳረግ ሓደ’ኳ የለን፣ ኣብ ሞሎኮታውነቱ ዝኾነ መሻርኽቲ የብሉን፣ ነዚ ኣምላኽ’ዚ ኢና ንሕና ኣመንቲ እስልምና “ኣላህ” ንብሎ።
ቁርኣን ናብ ሓደ ነቢይ ዝተላእከ መሎኮታዊ መጽሓፍ እዩ፣ ዘይከም’ቶም ቀዳሞት ጽሑፋት ብዙሓት ጸሓፍቲ ኢዶም ዘንበሩሉን ዝተኣኻከበን ኣይኮነን፣ ናይ ነፍሲ-ወከፍ ምዕራፍ ትኹን ጥቕሲ ካብ ኣላህ ዝተላእከትሉ ግዜ፡ ቦታን ሽዑ ዝነበረ ኩነታትን ብንጹር እውን ክፍለጥ ይከኣል።
ነቢይ ሙሓመድ ነዚ ረዚን ምህሮ ኢዮም ኣመሓላሊፎም፣ ላ ኢላሃ ኢላ’ላህ ዝብል ኣምር እምነ-ኩርናዕ እስልምናን እምነትን ኢዩ፣
ቅዱስ ቁርኣን ንሓቐኛ መልእኽታት ናይቶም ዝጸነቱን ዝተበረዙን መጻሕፍቲ ደጊሙ ክኹልዕን ከረጋግጽን ኢዩ መጺኡ፣ ኣብ ሞንጎ ቁርኣንን እቶም ኣቀዲሞም ዝተላእኩ መጻሕፍቲ ኣላህን ዓበይቲ ፍልልያት ኣለዉ ኣሕጽር ኣቢልና ገለ ካብቶም ብቐንዲ ዝጥቐሱ ጥራሕ ንርአ
ካብ መጀመርታ ክሳዕ መወዳእታ ትሕዝቶ ቁርኣን ብሙሉኡ ቃል ኣላህ ዝተመልአ እዩ፣ ዘይከም’ቶም ቀዳሞት ጽሑፋት፡ ቃል ኣምላኽ ምስ ናይ ሰባት ጸብጻባት ዝተሓዋወሰ ኣይኮነን፣ ጽርየት ቁርኣን ወላ በቶም ጸላእቱ ከይተረፈ
ነቢይ ሙሓመድ ብ ህላወ መላእኽቲ ኣላህ ክንኣምን እውን ኣዚዙና ኢዩ፣ ካብቶም ዝጠቐስናዮም ሽዱሽተ ዓንድታት እምነት፤ ድሕሪ እምነት ብሓደ ኣላህ፤ እዚ እምነት’ዚ ብካልኣይ ደረጃ ኢዩ ዝስራዕ።
ካብቲ ኣብ ላዕሊ ዝጠቐስናዮ ተበጊስና ሓደ ሕቶ ክንሓትት ንኽእል፣ እቲ ጥንታዊ ወዲሰብ ዘምልኾ ኣምላኽ ንኽገብር ዝገብሮ ዝነበረ ውሽጣዊ ድሪኺት እንታይ ኮን ነይሩ ይኸውን?
እምባኣር ኩቡራት ሙእሚኒን የሕዋተይ ወዲ ሰብ ዋላ"ኳ ነዚ ካብ ኩሉ ዝዓበየ ኣምላኽ ብዝተፈላለየ ኣስማት ይጸውዓዮ ዳኣ’ምበር ካብ ጸላም ድንቁርንኡስ ገና ኣይተላቐቐን።
ስለዝፈልጥ ብሓላፍነታዊ መንገዲ ኢዩ ዝንቐሳቐስ፣ እዚ ስነ-ምግባር እዚ ውጽኢት ተውሒድ ወይ ላ ኢላሃ ኢላ’ላህ ኢዩ።
ዕቤት ናይቲ ኣብ ደርና ዘጋጠመ ሓደጋ፡ ንዓሰርተታት ዓመታት ብስርዓት ሙዓመር ቀዛፊ ነቲ ዞባ ሸለልትነት ብምግባሩ፡ ስዒቡ ድማ እታ ከተማ ኣብ እዋን ኲናት ሓድሕድ ሊብያ ዓውደ ውግእ ምዃናን ኣብ 2010ታት ብተመሳሳሊ ምትእትታው ኔቶን ውጽኢቱ ዝኾነ ፖለቲካዊ ሳዕቤናትን ዝተኣሳሰረ እዩ።
እቶም ዝፈረሱ ዲጋታት፡ ብቕደም ተኸተል ደርናን መንሱርን ተባሂሎም ዝተጸውዑ ኮይኖም፡ ካብ 1973 ክሳብ 1977 ብዩጎዝላቭያዊ ኩባንያ ሂድሮቴህኒካ-ሂድሮኤነርጀቲካ ዝተሃንጹ ኮይኖም፡ ንመሬታት ሕርሻ መስኖ ንምሃብን ኣብ ቀረባ ንዝርከቡ ማሕበረሰባት ማይ ንምሃብን ዝተሃንጹ እዮም።
ግድብ ደርና 18 ሚልዮን ሜትር ኪዩብ ማይ ክኽዘን እንከሎ፡ እቲ ዝነኣሰ ግድብ መንሱር ድማ 1.5 ሚልዮን ሜትሮ ኪዩብ ክሕዝ ዓቕሚ ነይርዎ።
ምክትል ከንቲባ ደርና እቶም ዲጋታት ካብ 2002 ጀሚሮም ጽገና ከምዘይተገብረሎምን ከምዚ ዝበለ መጠን ማይ ክጻወሩ ከምዘይኮኑን ገሊጹ።
ኣብ ምትእኽኻብ ክልተ ጎላጉል ሩባታት ዝርከብ ግድብ ደርና ምፍራሱ፡ ማያት 12 ኪሎ ሜተር ናብ ባሕሪ ገጹ ክጎዪን ነቲ ግድብ መንሱር ከም ዝዓብለሎን ይእመን፡ እዚ ግድብ’ዚ’ውን ብሰንኪ ዝዓቢ ማይ ጸቕጢ ይወርዶ ነይሩ።
ኣብ ደርና ክልተ ዲጋታት ምስ ፈረሱ ብውሑዱ 11,300 ሰባት ከምዝሞቱ ተረጋጊጹ፣ እዚ ድማ ኣስታት 30 ሚልዮን ሜትሮ ኪዩብ ዝግመት ማይ ምፍናው እዩ።
ከምኡ’ውን ወዲ ደርና ኣብ ባንክታቱ ብነፍሲ ወከፍ ሸነኹ ብ50 ሜትሮ ምስ ኣዕለቕለቐ ኣብ መላእ እቲ ከባቢ ኣዕናዊ ዕንወት ምፍጣሩ።
ኣርባዕተ ድልድላት እውን ክፈርሱ እንከለዉ፡ ሚኒስተር ኣቬሽን ሃማዳ ሂሻም ችኪዮዋት፡ ደርና ብ"ሱናሚ" ዝተሃርመት ትመስል ከምዘላ ገሊጹ።
ከንቲባ ከተማ ደርና ዓብዱልመናም ኣልጋይቲ ንኣል ዓረብያ ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብታ ከተማ ናይ መወዳእታ ቁጽሪ ሞት ካብ 18 ​​ሽሕ ክሳብ 20 ሽሕ ክኸውን ከምዝኽእል ሓቢሩ።
ካብተን ዓሰርተ ኣውራጃታት እታ ከተማ እተን ሰለስተ ጥራይ እየን ካብቲ ውሕጅ ዘምለጣ፣ ካብ ሸውዓተ ናብ ደርና ዝኣትዉ መንገድታት እቶም ሓሙሽተ ዘይብጻሕ ኮይኖም።
እቲ ሓደጋ ድሕሪ ምንቅጥቃጥ ምድሪ ማርጅ 1963 ኣብ ዞባ ሲረናይካ ​​ዘጋጠመ ሓደጋ እቲ ዝኸፍአ ኮይኑ ተራእዩ።
ውድብ ሜትሮሎጂ ዓለም፡ ኣብ ሊብያ ተግባራዊ ኣገልግሎት ኩነታት ኣየር እንተዝህሉ ነይሩ፡ ብሰንኪ ውሕጅ ዝመጽእ ክሳራታት ክከላኸል ከምዝኽእልን፡ ኣብቲ ጻዕሪ ንሰበስልጣን ከባቢ ንምሕጋዝ ዝገበሮ ፈተነታት፡ በቲ ዝነበረ ኩነታት ጸጥታ ከምዝተዓንቀፈን ገሊጹ።
ጭቡጥ ወተሃደራዊ ገዛኢ ምብራቓዊ ሊብያ ዝኾነ ካሊፋ ሃፍታር፡ ነቲ ዕንወት "ዓቢ"ን "ንኽትገልጾ ወይ ንምዕቃን ኣጸጋምን" ኢሉዎ።
ፌደሬሽን ኩዕሶ እግሪ ሊብያ ኣብ ሊጋታቱ ዝሞቱ ኣርባዕተ ተጻወትቲ ማለት ኣብ ቤንጋዚ ዝመደበሩ ኣባል ፕሪምየር ሊግ ክለብ ኣል ታሃዲ ዝኾነ ሻሂን ኣልጀሚል ሞንደር ሳዳቃ ካብ ኣብ ደርና ዝመደበሩ ክለብ ፕሪምየር ሊግ ዳርነስን ኣሕዋት ሳልሕን ኣዩብን ከምዝሞቱ ኣረጋጊጹ ኣባላት ጋንታ መንእሰያት ዳርነስ ዝነበሩ ሳሲ።
ሓምሻይ ተጻዋታይ ኢብራሂም ኣልቃዚሪ ካብ ካልኣይ ዲቪዥን ክለብ ኑሱር ማርቱባ እውን ከምዝተቐትለ ብቢቢሲ ተሓቢሩ።
ኣብ ቶብሩክ፡ ታክኒስ፡ ኣል-ባያዳ፡ ባጽዕ ፡ ከምኡ’ውን መቺሊ ከምኡ’ውን ኣብ መላእ ኣውራጃ ጀባል ኣል ኣኽዳር ከምኡ’ውን ኣብ ምዕራብ ኣብ ሚስራታ’ውን ውሕጅ ኣጋጢሙ።
ኣብታ ከተማ ኣስታት 414 ሚሊሜተር ዝናብ ዝዘነበ ኮይኑ፡ እዚ ድማ ካብቲ ማእከላይ ዓመታዊ ጠቕላላ ዝናብ 77% ዝመጣጠን እዩ።
ኣብ ሱሳ ሸውዓተ ሞት ከምዘጋጠመ፡ ኣብ ከተማታት ዑመር ኣል-ሞኽታርን ሻህሃትን ሸውዓተ፡ ኣብ ማርጅ ድማ ሓደ ሞት ከምዘጋጠመ ተገሊጹ።
ዝናብ ካብ ዝጅምር ጀሚሩ፡ ኣገልግሎት ቅልጡፍ ካርታ ምውጻእ ፕሮግራም ኮፐርኒከስ ንዞባ ውሕጅ ግሪኽ ተነቒሉ፡ ኣብዚ ትንተና ዳታ ሴንቲነል-1 ካብ 7 መስከረም ጀሚሩ፡ ኣስታት 73,000 ሄክታር ዝግመት ስፍሓት ውሕጅ ከምዘለዎ ኣረጋጊጹ።
ተመራመርቲ ሜትሮሎጂ ነቲ ህቦብላ ኣብ 1930 መዛግብቲ ካብ ዝጅምር ንደሓር ኣብ ግሪኽ ዝኸፍአ ህቦብላ ምዃኑ ይምድብዎ።
ኣብታ ኣስታት 15% ካብ ሕርሻዊ ምህርቲ ግሪኽ እተቕርብ ቴሳሊያ ዘጋጠመ ውሕጅ፡ እቲ ረጒድ ንጣብ ጭቃ ነቲ ሓመድ መኻን ስለ ዝገብሮ፡ ንኽኸውን ክሳብ ሓሙሽተ ዓመት ዝወስድ ብምዃኑ፡ ንዝተረፈ ዓመት ነቲ ዝራእቲ ኣዕንዩን ከቢድ ናይ ነዊሕ ግዜ ጉድኣት ኣስዒቡን።
ኣመሓዳሪ ከተማ ቴሳሊየ ኮስታስ ኣጎራስቶስ ንሄለኒክ ብሮድካስቲንግ ኮርፖሬሽን ኣብ ዝሃቦ ሓበሬታ፡ ኣብቲ ዞባ ዘጋጠመ ዕንወት ህቦብላ ልዕሊ 2 ቢልዮን ዩሮ ክኸውን ከምዝተቖጽረ ገሊጹ።
ህቦብላ ዳኒኤል፡ ብሳይክሎን ዳኒኤል ዝፍለጥ፡ ክሳብ ሕጂ ዝተመዝገበ ዝቐተለን ዝኸበረን ትሮፒካዊ ዝመስል ህቦብላ ማእከላይ ባሕሪ ከምኡ'ውን ድሕሪ ህቦብላ ናርጊስ ኣብ 2008 ኣብ መላእ ዓለም ዝቐተለ ህቦብላ እዩ።
ኣብ ከባቢ 4 መስከረም 2023 ከም ትሑት ጸቕጢ ዘለዎ ስርዓት ዝቖመ እዚ ህቦብላ፡ ንግሪኽ፡ ቡልጋርያን ቱርኪን ብሰፊሕ ውሕጅ ጸልይወን።
ነዊሕ ከይጸንሐት ንእሽቶ ትሮፒካዊ ባህርያት ኣጥርያ ናብ ገማግም ባሕሪ ሊብያ ገጻ ብምኻድ፡ ቅድሚ ናብ ተረፍ ትሑት ደረጃ ምብስባሳ ኣዕናዊ ውሕጅ ኣስዒባ።
እቲ ህቦብላ ውጽኢት ናይ ኦሜጋ ብሎክ እዩ ነይሩ፣ ምኽንያቱ ልዑል ጸቕጢ ዘለዎ ዞባ ኣብ መንጎ ክልተ ትሑት ጸቕጢ ዘለዎም ዞባታት ተሰቒሉ፣ እቶም ኣይሶባር ድማ ከም ናይ ግሪኽ ፊደል ቅርጺ ዝነበሮም።
ኣብ ግሪኽ፡ እቲ ህቦብላ ኣብ ዝተመዝገበ ታሪኽ እቲ ዝኸፍአ ተባሂሉ ዝግለጽ ኮይኑ፡ ብርቱዕ ዝናብ ብምዝናቡ፡ ልዕሊ 2 ቢልዮን ዩሮ ዝግመት ዕንወት ዘስዓበ ዕልቕልቕ ኣስዒቡ።
ሊብያ ኣዝዩ ዝተሃስየት ኮይና፡ ብርቱዕ ዝናብ ብምኽንያት ኣብ ጥቓ ከተማ ደርና ዝርከቡ ክልተ ዲጋታት ክፈሽሉ ምኽንያት ኮይኑ።
እዚ ድማ ብኣሽሓት ዝቑጸሩ ሞት ኣስዒቡ፡ ዋላ እኳ ልክዕ ኣሃዛት ከከም ምንጩ ዝተፈላለየ እንተኾነ፡ ካብ 10 ክሳብ 100 ሽሕ ሰባት ደሃዮም ጠፊኡ።
ሊብያ ንኸምዚ ዝኣመሰለ ሓደጋታት ተቓላዕቲ ምዃና፡ ኣብ ቅድሚ ዳንኤል ኣገደስቲ ትሕተ-ቅርጺ ዝሃሰየትን ኣብ ሕማቕ ኩነታት ዝገደፋን ኲናት ሓድሕድ እዩ ተሓሲቡ።
ብድሕሪ'ዚ፡ ሓያሎ ኣብ ወሰን ባሕሪ ማእከላይ ባሕሪ ዝርከባ ሃገራት፡ ነተን ዝተጎድኣ ሃገራት ሓገዝ ክገብራ ቃል ኣትየን እየን።
ኣብ ተመሳሳሊ መዓልቲ፡ ቁሸት ዛጎራ 1,092 ሚሊሜተር ዝናብ ዝዘነበ ኮይኑ፡ ካብቲ ኣብታ ሃገር ኣብ ተመሳሳሊ ወርሒ ዝዘነበ ማእከላይ ዝናብ ብ55 ዕጽፊ ዝዛይድ እዩ።
ብ6 መስከረም ኣብ ፔልዮን ዝዓርግ ሩባ ክራፍሲዶናስ ኣብ ቮሎስ ንገማቱ ኣዕለቕሊቑ ንሓደ ድልድል ን መዕበዪ ኣረጋውያንን ኣዕንዩ፣ ኣብ መንገዱ መካይን፣ ኣውቶቡሳት፣ ኣግራብን ካልእ ፍርስራስን እናጎተተ . ።
ኣብ ልዕሊ ባሕሪ ኣዮንያ ትሑት ጸቕጢ ዘለዎ ከባቢ ዝማዕበለ ኮይኑ ናይ ገጽ ሙቐት ኣብ ውሽጢ ደረጃ ትሮፒካዊ ምስግጋር እዩ።
ብ4 መስከረም ኣብ ልዕሊ ሓውሲ ደሴት ባልካን ንደቡብ ገጹ ብምኻድ ብፍላይ ኣብ ልዕሊ ዞባ ተሰላፊ ብርቱዕ ዝናብ ኣስዒቡ።
እቲ ስርዓት ንጽባሒቱ ኣብ ልዕሊ ባሕሪ ኣዮንያዊ ህቦብላ ማእከላይ ባሕሪ ኮይኑ፡ ብሃገራዊ ኣገልግሎት ሜትሮሎጂ ሄለኒክ ድማ ህቦብላ ዳንኤል ተባሂሉ ተሰምየ።
ኣብ ዝቐጸሉ መዓልታት እቲ ስርዓት ናብ ደቡባዊ ምብራቕ ገጹ ብምኻድ፡ ከም ትሕተ-ትሮፒካዊ ህቦብላ ኮይኑ ኣብ ዝለዓለ ጥርዙ በጺሑ፡ ንፋስ ድማ ብመሳርሒታት ሜቶፕ ብ45 ዕንደራ ተመዝጊቡ።
ብ7 መስከረም ኣብ መንጎ ኣቴንስን ተሰሎንቄን ዝነበረ ቀንዲ ሞተር መንገዲ ተዓጽዩ ኣብ መንጎ ክልቲአን ከተማታት ዝነበረ ኣገልግሎት ባቡር ደው ኢሉ።
ኣብ ቴሳሊ፡ ኣብ ማእከል ዝፈረሱ ህንጻታትን ድልድላትን ኣብ ትሕቲ ማይ ዝጠሓለ ዓድታትን ልዕሊ 800 ሰባት ክድሕኑ ተገዲዶም።
ኣብ ላሪሳ፡ ዝናብ ብ8 መስከረም ምስ ተዛዘመ፡ ሩባ ፒነዮስ ኣብ ገምገምታቱ ብምውሓዙ፡ ምስቲ ንቡር ደረጃ 4 ሜትሮ ክነጻጸር እንከሎ፡ 9.5 ሜትሮ ደረጃ ክበጽሕ ከሎ፡ ማይ ምውሳኹ ቀጸለ።
ኣብታ ከተማ ዝርከባ ሆስፒታላት፡ መቐበሊ ሬሳታት እናተመልአ እንከለዋ፡ ሬሳታት ኣብ ጽርግያታት ን ኣብ ቀንዲ ኣደባባይ እታ ከተማን ክቕመጥ ምኽንያት ኮይኑ።
ቅድሚ እቲ ህቦብላ፡ ሰበስልጣን ብ10 መስከረም ናይ ጥንቃቐ ዕጽዋ ድሕሪ ምግባሮም፡ ነበርቲ ካብ ገዝኦም ከይወጹ ተኸልኪሎም ነይሮም።
ብ6 መስከረም ኣብ ኢስታንቡል ዝርከባ ኣውራጃታት ኣርናቩትኮይ፡ ባሻክሸሂርን ኩቹክቸክሜቸን ብሰንኪ ብርቱዕ ዝናብ ዕልቕለቕ ኣጋጢምወን።
ኮስቲን ኣራፕያን ሓዊሱ ኣብ ደቡባዊ ምብራቕ ቡልጋርያ ኣብ ዝርከብ ኣውራጃ ቡርጋስ ኣብ ገማግም ባሕሪ ጸሊም ባሕሪን ኣብ ጥቓኡን ዝርከባ ዓድታት ኣብ ትሕቲ ባሕሪ ስለዝተጠልቀያ ካብቲ ቦታ ክወጹ ተገዲዶም።
ኣብ ከባቢ ዛረቮ ድልድል ድሕሪ ምፍራሱ ሰለስተ ሰባት ተጸሪጎም ክወጹ እንከለዉ፡ ካልእ ሰብ ድማ ኣብ ጥቓ እታ ከተማ ጥሒሉ።
ኣብተን ናይ መጀመርታ መዓልታት ናይቲ ህቦብላ፡ ኣብ ቱርኪ ኣብ ግዝኣት ኪርክላረሊ ኣብ ዝርከብ ኢግነዳ ብዝተፈጥረ ዕልቕልቕ ሓሙሽተ ሰባት ሞይቶም።
እቶም ሞት ኣብ ከባቢ ሃገራዊ ፓርክ ውሕጅ ጫካታት ኢግንያዳ ኣብ ፍቓድ ዘይብሉ ትካል ባንጋሎ እዩ ኣጋጢሙ።