polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ӯ ҳаргиз худро дар маҳдудаи китобҳои дарсӣ побанд намекард, балки чун бо мутолиоти озод сатҳи маълумоташ аз синфи болотар буд ҳамеша саъй дошт дар китобҳои дарсӣ иштибоҳотеро ёфта ва бо муаллимон ба ҷарру баҳс бипардозад.
Фаронк падари хонавода пизишки мутахассис дар бемориҳои манотиқи гармсерӣ буд ва ба ҳамин ҷиҳат ниме аз солро ба сафарҳои пажӯҳишӣ дар минтақаҳои Африқо мегузаронд.
Френк ва Изобел Ҳокинг барои итминон ёфтан аз таваллуди бидуни хатар ва солими нахустин фарзандшон тасмим гирифтанд, ки пеш аз ба дунё омадани ӯ муваққатан ба Оксфорд бираванд.
Сти́вен Уи́лям Ҳо́кинг (, 8 январи 1942, Оксфорд, Британияи Кабир — 14 марти 2018, Кембриҷ, Британияи Кабир) — физикдони назарӣ, кайҳоншиноси англис ва мураввиҷи илми оммаписанд.
Стивен Ҳокинг дар соли 1963 ба бемории «склерози ҷонибии амиотрофӣ» ё хоби андом мубтало шуд ва тавоноии ҳаракат додани андомҳои худ ва ҳатто сухан гуфтанро аз даст дод.
Соли 1973 қудратро дар Афғонистон Муҳаммад Довудхон ба даст гирифт, ки ӯ бо бартарии паштунҳо ба як қисми зиёди қаламрави Покистон даъво карданро оғоз кард, ки боиси нигаронии шадиди ҳукумати Покистон шуд.
То соли 1975 сарлашкари ҷавон Аҳмадшоҳи Масъуд ва пайравонаш дар Панҷшер шӯриш бардоштанд, аммо онҳо маҷбур шуданд ба шаҳри Пешовари Покистон гурезанд ва дар он ҷо аз сарвазири Покистон Зулфиқор Алӣ Бҳутто дастгирӣ ёфтанд.
Бино ба баъзе хабарҳо, Бҳутто роҳи инқилоби апрелиро дар Кобул дар моҳи апрели 1978 кушод ва Довудро маҷбур сохт, ки нерӯҳои низомиро дар саросари деҳот тақсим кунад.
Минтақаи Парвон, ки Панҷшерро дар бар мегирифт, аз ҷониби Аҳмадшоҳи Дурронӣ забт карда шуд ва баъд аз имзои шартномаи дӯстӣ дар соли 1750 аз ҷониби амири Бухоро Мурод Бег расман ҳамчун як қисми империяи Дурронӣ эътироф карда шуд.
Баъди муҳорибаи дурудароз бо аҳолии маҳаллӣ Фаронса онро мустамликаи худ гардонд; соли 1904 Бенин ба ҳайати Африқои Ғарбии Фаронса дохил карда шуд, ки ба он генерал-губернатори Сенегал роҳбарӣ мекард.
Аҳолии Бенин гуногунмиллат буда, ҳайати этникии он зиёда аз 60 халқият: аҷа, фон , сомба, гурма, балиба , йоруба , инчунин сонгаиҳо, ҷерма, буса, хауса, фулбе ва ғайраро дар бар мегирад.
Бенин узви СММ, Иттиҳоди иқтисодии давлатҳои Африқои Ғарбӣ, Иттиҳоди иқтисодӣ ва асъории давлатҳои Африқои Ғарбӣ, узви Иттиҳоди Аврупо ва дигар созмонҳои байналмилалист.
Кишвар аз ҷиҳати ҷуғрофӣ ба панҷ минтақаи табиӣ ҷудо шудааст: минтақаи соҳилӣ, минтақаи плато , платои баланд бо саваннаи ҷангалдор дар шимол, минтақаи теппадор дар шимолу ғарб ва ҳамвориҳои ҳосилхези Нигер дар шимолу шарқ.
Дар шимол бо Нигер, дар шимолу ғарбӣ бо Буркина Фасо, дар ғарб бо Того, дар шарқ бо Нигерия ҳамсарҳад буда, дар ҷануб онро халиҷи Гвинеяи Уқёнуси Атлантик иҳота кардааст.
Дар Бенин даҳҳо ҳизбҳои сиёсӣ ба қайд гирифта шудаанд, ки бузургтарини онҳо Ҳизби таҷдиди демократӣ, Ҳизби сотсиал-демократӣ, Ҳизби барқарорсозии Бенин, Ҳаракати африқоӣ барои демократия ва тараққиёт, Ҳаракати алтернативии халқӣ мебошанд.
Дар давраи ҷангҳои Наполеон дар давраи 1807-1813 Герсогии Варшава вуҷуд дошт, ки қисми зиёди он дар соли 1815 ҳамчун ба ном Подшоҳии Лаҳистон ба ҳайати Русия дохил шуд.
Баъди ҷанг Лаҳистон дар сарҳадҳои нав (бе Белорусияи Ғарбӣ ва Украинаи Ғарбӣ, вале бо аз хисоби Олмон ба даст овардани қаламрави калон) ба «мамлакати демократияи халқӣ» вобастаи СССР табдил ёфт.
Як қисми заминҳое ки аҳолии ғайрирумӣ дошт ба римиҳо супурда мешуд ва дар онҳо маҳаллаҳои румӣ бунёд мекарданд ва ингуна Итолиё аз халқҳои романӣ сершумор гардид.
Баъди шикаст хӯрдани Имперотурии Рум дар соли 476 подшоҳи Итолиё сарлашкар Одоакр эълон шуд, , аммо дар соли 493 сарватҳои ӯро остготҳо забт карда худи Одоакрро куштанд.
Катьи назар аз он, ки дар истеҳсоли энергияи барки чои аввалро ТЭС-хо гирифтаанд,вале аҳамияти ГЭС-ҳои дар дарёҳои куҳи сохташуда дар хоҷагии халки мамлакат калон аст.
Итолиё дар қисми Ҷанубии Урупо ҷойгир буда, онро мувофиқи шароити табиию таърихӣ, инкишофи хоҷагӣ ба се қисм ҷудо кардаанд: қисми материкӣ, қисми нимҷазиравӣ ва қисми ҷазиравӣ.
Ҷамшед Усмонов — коргардони филм ва филмноманависи синамои тоҷик, узви Иттифоқи киноматографистони Тоҷикистон , дорандаи ҷоизаҳои кинофестивалҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ, яке аз барҷастатарин чеҳраҳои синамои муосири форсӣ аст
То асри дар ҳудуди кунунии Ботсвана бечуанҳо, зиндагӣ мекарданд, ки ба ин ҷо чандин садсолаҳо пеш аз Трансваал омада, аҳолии бумӣ - бушменҳоро ба Калахари танг карда буданд.
Пас аз муттаҳидшавӣ ҶСВ ба сохтмони ҷомеаи сотсиалистӣ рӯ оварда, дар тӯли даҳ сол заминаҳои иқтисодиёти сотсиалистӣ барпо карда шуд ва нақшаи панҷсолаи тараққиёти мамлакат тасдиқ ва амалӣ гардид.
Соли 1990 Маҷлиси миллӣ нахустин қонунҳоро дар бораи таъсиси корхонаҳои хусусӣ ва ҷамъиятҳои саҳомӣ қабул карда, назорати давлатро аз болои фаъолияти онҳо нигоҳ дошт.
Дар мамлакат заминаи ҳуқуқии моликиятдорӣ фароҳам омада, ислоҳоти иқтисодӣ бо ҷалби сармояи хориҷӣ, густариши робитаҳои тиҷоратӣ бо кишварҳои олам, дастгирии соҳибкорони ватанӣ, таъсис додани корхонаҳои хурди саноатию хӯрокворӣ мусоидат намуд.
Коркарди саноатии филиззоти сиёҳу ранга ва мошинасозӣ пеш рафта, истеҳсоли мошинаҳои кишоварзӣ, велосипед, корхонаҳои электротехникию электронӣ, саноати масолеҳи бинокорию сохтмонӣ низ тараққӣ кардаанд.
Кишоварзӣ ва моҳидорӣ соҳаи асосии иқтисодиёти ҶСВ буда, беш аз 52 дарсади аҳолии мамлакат ба парвариши шолӣ, қаҳва, пахта, чой, найшакар, лӯбиё ва ғ.
Музофоти асосии шоликорӣ водиҳои резишгоҳи д.-ҳои Хонгха ва Меконг буда, дар қисмати ҷанубии мамлакат инчунин батат, ҷуворӣ, ҷут, лӯбиёи чинӣ, найшакар, тамоку ва пахта парвариш карда мешавад.
Шартнома дар бораи асосҳои муносибатҳои байнидавлатӣ ва ҳамкориҳо байни Тоҷикистон ва ҶСВ; дар бораи ҳамкориҳои иқтисодӣ, дар бораи ҳамкориҳои илмиву техникӣ ва ғ.
Корхонаи муштараки «Роҳи абрешим» бо сармояи ойинномавии 823,97 ҳазор доллари ИМА аз тарафи корхонаҳои ҶС «Тори зарини Тоҷикистон» ва «Хиеп Шанг Со ЛТД» таъсис дода шуд.
Аз соли 1991 дар ҷумҳурии мо корхонаи муштараки Тоҷикистону Вйетнам «ВТ Инвест» фаъолият дорад, ки ҳиссаи Вйетнам дар сармояи он 1,7 млн доллари ИМА-ро ташкил медиҳад.
Корхонаи муштараки дигари Тоҷикистону Вйетнам «ВТИ — Помир» аст, ки соли 1998 таъсис ёфта, дар ВМКБ амал мекунад ва бо 70 дарсад сармоя дар маблағгузории кони ангишти Ровнев ширкат дорад.
9 ноябри 1946 Маҷлиси миллии ҶДВ Конститутсияи мамлакатро қабул намуд, ки дар он мақомоти олии қонунгузор — Маҷлиси миллӣ, сардори давлат — Президент ва ҳокимияти иҷроия — Ҳукумат эълон гардид.
Тирамоҳи 1947 лашкари муттаҳидаи фаронсавиҳо бо сарварии генерал Жан Этен Валлю кӯшиши забт кардани ситоди роҳбарияти Вйетнамро дар Вйет-бак намуда, ба шикаст дучор гаштанд.
Баъди ин шикаст ҳукуматдорони фаронсавӣ ба усули «ҷангидан бо дасти вйетнамиҳо» рӯ оварда, соли 1950 дар музофотҳои ишғолкардаашон давлати лӯхтакмонанди Вйетнамро бо сарварии Бао Дай — намояндаи сулолаи Нгуенҳо ташкил доданд.
Баъд аз барқарор гардидани муносибатҳои дипломатӣ бо ҶХХ ва ИҶШС ҳукумати Вйетнам ёрии ҳарбӣ ва молӣ гирифта, ба муқобили истилогарони фаронсавӣ муборизаи мусаллаҳонаро идома дод.
Дар тарбияи кадрҳои ҳарбии Вйетнам ҶХХ ва ИҶШС ёрӣ расонданд, ки дар натиҷаи амалиётҳои низомӣ қисми зиёди сарзамини кишвар аз фаронсавиҳо озод карда шуд.
Дастовардҳои Вйетнам боиси нигаронии ҳукуматдорони ИМА гардида, онҳо барои пешгирии паҳншавии коммунизм дар нимҷазираи Ҳинд ва суст кардани мавқеи Ҳизби Коммунистии Вйетнам ба дахолати ошкоро рӯ оварданд.
Бо дастгирии ИҶШС ва ҶХХ дар ҶДВ сохтмони хоҷагию маданӣ ва ислоҳоти аграрӣ вусъат ёфта, марҳалаи якуми азнавсозии хоҷагии халқ амалӣ гардид.
Дар ин давра олим, файласуф ва ходими ҳизбии тоҷик Алоуддин Баҳоуддинов дар мактаби олии партиявии назди КМ Ҳизби меҳнаткашони Вйетнам аз фанни асосҳои сотсиализм дарс дода, ҳамзамон мушовири Хо Ши Мин буд.
Ин дастаҳои мудофиавӣ аз ҷониби Хо Ши Мин ёрии низомӣ ва молиявӣ гирифта, декабри 1960 ба Ҷабҳаи миллии озодихоҳии Вйетнами Ҷанубӣ табдил ёфтанд, ки қариб 30 дарсади ҳудуди ҷанубии мамлакатро назорат мекарданд.
Соли 1965 бо ёрии ИМА ҳукумати низомӣ бо сарварии генерал Нгуен Ван Тхиеу дар Вйетнами Ҷанубӣ ба сари ҳокимият омад, ки дар натиҷа ҷанги дохилии Вйетнам авҷ гирифт.
Соли 1967 қувваҳои мусаллаҳи халқии озодибахши Вйетнам муборизаро бо низомиёни амрикоию ҷонибдорони онҳо дар Сайгон вусъат бахшида, баҳори 1968 ба ҳуҷуми қатъӣ гузаштанд.
Муборизаи мусаллаҳонаи меҳнаткашони Вйетнам дар солҳои 1967-68 ИМА-ро маҷбур намуд, ки майи 1968 дар Порис ба гуфтушуниди дутарафа (котиби Ҳизби меҳнаткашони Вйетнам Ле Дик Тхо ва ёвари Президенти ИМА Г. Киссинҷер) шурӯъ кунад.
Бо талаби ҷомеаи байналмилалӣ ҳукуматдорони ИМА маҷбур шуданд, ки январи 1973 дар Порис оид ба хотима бахшидани ҷанг дар Вйетнам ва барқарор кардани сулҳ созишнома имзо намоянд.
Бо оғози сиёсати бозсозӣ дар ИҶШС ва ислоҳоти идоракунӣ дар ҶХХ роҳбарияти Вйетнам соли 1986 «сиёсати навсозӣ»-ро пеш гирифт, ки ҳадафи он ташкили иқтисоди бозорӣ, ба вуҷуд овардани иқтисодиёти бисёруклад, дастгирии моликияти хусусӣ ва эълон гардидани сиёсати «дарҳои кушода» бо мақсади густариши ҳамкорӣ бо кишварҳои хориҷӣ буд.
Дар сарзамини Вйетнам дар давраи палеолити боло тамаддуни Хоабин падид омада, дар ҳазорсолаи 10 то м. бо ташаккулёбии тамаддуни Бакшон хоҷагидорӣ ва коркарди замин шурӯъ гардид.
Дар нимаи ҳазорсолаи 2 то м. асри биринҷӣ дар сарзамини Вйетнам оғоз ёфта, дар водии дарёи Хонха тамаддуни Донгшон падид омад, ки дорои тасаввуроти динӣ, унсурҳои фарҳанг ва нишонаҳои нахустини давлатдорӣ буд.
Дар нимаи садаи то м. иттиҳоди қабилаҳои вйетнамӣ — лаквйетҳо дар шимоли Вйетнам ва ҷануби Чин давлати Аулак -ро бунёд намуданд, ки ба он сулолаи Хунг сарварӣ мекард.
Дар ибтидои садаи Хитой қасди забт намудани баъзе ҳудуди давлати Дайвйетро дошт, вале истилогарони чинӣ аз тарафи мардум бо сарварии Ле Лой соли 1427 аз мамлакат ронда шуданд.
Соли 1858 бо баҳонаи рад шудани дархости тиҷорати озод аз ҷониби ҳукуматдорони Вйетнам Фаронса тайи солҳои 1858-1984 Вйетнамро забт намуда, онро ба се музофоти маъмурӣ — Кохинхин, Тонкин ва Аннам ҷудо кард.
Соли 1912 бо роҳбарии Фан Бой Тяу ҷамъияти сиёсии Танданг ташкил ёфт, ки ҳадафи асосиаш аз хоки Вйетнам берун намудани мустамликадорони фаронсавӣ ва таъсиси ҷумҳурии соҳибистиқлоли демократӣ буд.
Январи 1919 ходими барҷастаи Вйетнам Ҳо Ши Мин ба Конференсияи сулҳи Порис меморандум фиристода, талаб кард, ки ба халқҳо ва давлатҳои нимҷазираи Ҳиндухитой истиқлол дода шавад.
Ҳаракатҳои озодихоҳонаи пайравони Хо Ши Мин дар музофоти Нгеан ва Хатини Вйетнам солҳои 1930-31 ба нокомӣ дучор шуда, муборизаи мусаллаҳонаи онҳо дар Кохинхин соли 1940 аз тарафи фаронсавиҳо бераҳмона саркӯб гардид.
Ҷабҳаи ватании Вйетнам ташкилоти оммавии ҷамъиятию сиёсиест, ки ҳамаи созмонҳо ва ташкилотҳои ҷамъиятию динии ҶСВ-ро муттаҳид карда, таҳти роҳбарии ҲКВ амал мекунад.
Олами ҳайвоноти Вйетнам аз 300 намуди ширхӯр ва даранда иборат буда, маймунҳои гуногун , гург, рӯбоҳ, паланг, хирс, санҷоб, оҳу, гавазн, ҷайра, гуроз вомехӯранд.
Бештар аз 1000 намуди паранда (тӯтӣ, товус, уқоб, калход, лаклак, мурғи саққо, кабк, гунҷишк, майна) ва 1000 намуди моҳии дарёию баҳрӣ (анчоус, камбала, аломоҳӣ, зағутамоҳӣ, суфрамоҳӣ, лаққамоҳӣ, мормоҳӣ, ширмоҳӣ) мавҷуданд.
Созишномаи Женева июли 1954 барои барқароршавии сулҳ дар Ҳиндухитой мусоидат намуда, мутобиқи он неруҳои мусаллаҳи ҶДВ ва Фаронса бояд санади оташбасро риоя менамуданд ва дар муддати 300 рӯз артиши ду тараф дар минтақаи мувозии 17 аз якдигар ҷудо мегардиданд.
Истилогарони ҷопонӣ 9 марти 1945 бо мақсади суст кардани ҳаракати озодихоҳӣ дар Вйетнам маъмурияти мустамликавии Фаронсаро барҳам дода, истиқлоли Вйетнамро эълон намуданд.
Бо сарварии Хо Ши Мин ҳукумати муваққатӣ — Комитети миллии инқилобии Вйетнам таъсис ёфт, ки он 2 сентябри 1945 истиқлоли Ҷумҳурии Демократии Вйетнам -ро эълон намуд.
Солҳои 1771—1802 дар Вйетнам шӯриши бузурги деҳқонон сар зад, ки дар таърих бо номи шӯриши тэйшонҳо шуҳрат дошта, дар рафти он сулолаҳои нгуенҳо, чинеҳо ва леҳо сарнагун гардиданд.
Берун аз марзи ин давлат забони тоҷикиро тоҷикони маҳаллӣ дар дар қисмати аъзами аз шаҳру ноҳияҳои кишвари Ӯзбекистон (ба хусус дар шаҳрҳои Бухоро, Самарқанд, Термез, Намангон, Хуканд ва ҳатто дар ш, Тошканд ба ҳайси забони модарии хеш зиёда аз 15 миллион мешиносанд ва ҳамчун воситаи гуфтугузори ҳаррӯза истифода мебаранд.
Зиёда 45 дарсади аҳолии Афғонистон, ки аз лиҳози этнологӣ тоҷик ҳисоб мешаванд ва худро тоҷик меноманд, ҳарчанд бо забони аз тоҷикии Осиёи Марказӣ фарқи бузург надошта гуфтугӯ мекунанд, валекин забони хешро расман форсӣ — дарӣ ва ё кобулӣ мегӯянд ва худро тоҷик ном мебараранд.
Таи солҳои охир забони тоҷикиро аз муҳочирони миллаташон тоҷик дар гӯшаҳои гуногуни собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, махсусан Русия, зиёда 222 ҳазор расмӣ ва ҳамчун муҳоҷир зиёда аз 1,5 миллион, инчунин дар шаҳрҳои Эрон, Сурия, мамолики Иттиҳоди Аврупо ва дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва Канада шунидан мумкин аст.
Бар ин гурӯҳ аз забонҳои имрӯзаи зинда ғайр аз тоҷикӣ ду забони дигар, ин ҳам бошад, форсии навин , яъне забони Эрони имрӯза ва забони дарӣ — кобулӣ, ки дар боло аз он сухан рафт, тааллуқ доранд.
Он забон дар навбати худ аз забони форсии миёна, ки дар аҳди Сосониён чаҳорсад сол роли забони давлати сунатии империюми бузургро иҷро мекард ва имрузҳо дар байни забоншиносон чун забони паҳлавӣ шинохта мешавад, сарчашма гирифта дар садсолаҳойи ҳастум ва нуҳум ба вучуд омад.
Дар забони форс классики дар давоми қарнҳойи 9-17 адабиёти бойи оламшумул эҷод карда шуд дар сарзаминҳои Осиёйи Миёна, Эрон, Афгонистон, инчунин дар Озарбойчон, Покистон ва Ҳиндустон, ки дар давраҳои гуногуни таърих забони давлатияшон форсӣ буд.
Гарчанде, ки тули ин садсолаҳо забони классикӣ, яъне забони адабиёт тағйири зиёде надид ва чун пештара дар тамоми олами форсизабон ягона буд, забони гуфтугӯии мардум, забони зинда ба таври интенсивӣ дигаргуниҳои нав мепазируфт ва аз забони адабӣ торафт дур мешуд.
Ба замми ин дар натичаи ба миён омадани фарқиятҳои намоён дар инкисофи сиёсӣ, динӣ ва иҷтимоии кишварҳои олами форсизабон, хусусан баъд аз қарни пурошӯби 16-ум дар байни шеваҳои ҳам адабӣ, ҳам гуфтугӯии минтақаҳои гуногун номонандиҳои чиддие пайдо гаштанд.
Аммо мисли он ҳоле ки дар боло ёдовараш шудем, дар дохили худи забони тоҷикӣ низ фарқиятҳо арзи ҳастӣ кардан гирифтанд ва ба ин минвол ба асри омада ҳам байни забони адабиёту забони омма, ҳам байни лаҳчаҳои маҳалҳои гуногун фарқияти бузурге ба миён омад.
Ҳамчун асоси забони адабӣ забони классикии асрҳои - бидуни арабизмҳои душворфаҳми он гирифта шуд, валекин сохти грамматикӣ ва лексикаи забони навбунёди тоҷикиро шеваи мардуми тоҷикзабони водии Зарафшон, аз ҷумла Бухорову Самарқанд ташкил дод.
Дар асри ҷаҳонишавӣ форсӣ, дарӣ ва тоҷикӣ ба ҳам наздик шуда истодаанд ва дар оянда метавон гуфт, ки ин се шоха боз як забони умумро ифода кунанд ва барои 222 миллион порсигӯ забони ҳаставӣ қарор гирад.
Шоироне чун Мирзо Турсунзода, Муҳаммадҷон Раҳимӣ, Нодир Шанбезода, Муҳиддин Аминзода, Мирсаид Миршакар, Боқи Раҳимзода ва дигарон мазомине чун ҷанги меҳанӣ алайҳи Олмони нозӣ, васфи ҳизби коммунисти Шуравӣ, ситоиши миллати бузурги рус, пролетариат ва ҳамбастагии хурдамиллиятҳои шуравии собиқро ба мазомини аслии шеъри худ табдил месозанд.
Дар ҳамин давра аст, ки сиёсати мадании ҳизби коммунист, ки ҳадафи он идғоми тамоми арзишҳои фарҳангии миллатҳои кучактар дар даруни фарҳангу забони русӣ, дар ҳоли иҷро аст.
Инон нахустин касонеанд, ки дар пайкари мурда ва берӯҳи шеъри тоҷик рӯҳи тоза медаманд ва барои мардуме, ки дар сарошеби суқут дар аъмоқи фарҳанги бегонаанд, умед эҷод мекунанд.
б) ҳамсадоҳои ташдиддор дар калимаҳои иқтибосии арабӣ, тибқи қоида дар қолабҳои фаъъол ; тафаъъул ; муфаъъал ; муфаъъил ; мутафаъъил ; мутафаъъал ; ва калимаҳои навъи иттиҳод, иттилоъ, иттисол, муттаҳид, муттафиқ, мубарро, муҷалло, мусаммо, мутасаддӣ, мутасаллӣ, мутаваллӣ, табарро, тавалло, тасалло ва ғ.
ки таърихан ташдид доранд, дар калимасозию калимабандӣ ташдиди онҳо дубора барқарор мегардад: дурри ноёб, кулли мардум, зидди душман, қадди расо, сирри ҳарбӣ, фанни забон, ҳадди ақал, истилоҳи фаннӣ, кори хаттӣ, хатту савод, ҷидду ҷаҳд ва ғ.
Ашкониёни Порт, ки дар баробари Кӯшониёни Кабир дар минтақаҳои марказӣ ва ғарбии кишвари ориётаборон баъд аз барандохтани сулолаи Селевкиён истиқлол ба даст оварда, шоҳаншоҳии бузурги худро созмон доданд, ба забони модарии худ — портӣ эҳтиром гузошта, онро забони давлатӣ эълон намуданд.
Тавре Пешвои миллат дар китоби худ «Забони миллат — ҳастии миллат» ишора мекунанд: «Ин забон дар давраи аввали подшоҳии Ашкониён ҳамроҳ бо забони юнонӣ ва баъдан аз давраи Меҳрдоди танҳо забони расмӣ ва давлатии Ашкониёни Порт мегардад. Баъзе муҳаққиқон изҳор доштаанд, ки шояд аз ибтидои садаи то милод забони портӣ забони расмии давлатдории Порт қарор гирифта бошад. Бозёфти навиштаи болои зарфҳо аз Нисо дар ин бора шаҳодат медиҳад»Бояд гуфт, ки забони портӣ баъдан дар такомули забони тоҷикӣ нақши муассире дошта, аз лиҳози вожагониву дастурӣ ба забони модарии мо шабоҳати зиёде дорад.
Худи шимолӣ: Тоҷикистони Шимолӣ , Варзоб ва гирду атрофи Душанбе, Ӯзбекистон (Самарқанд, Бухоро, Нурота, вилоятҳои Сурхондарё, Қашқадарё, Намангон ва ноҳияи Сӯх), ба инҷо низ лаҳҷаи яҳудиёни бухорӣ дохил мешавад.
Сомониён бар хилофи Тоҳириёну Саффориён дарк карда буданд, ки бидуни эҳёи анъанаҳои қадимӣ ва ривоҷу равнақи забону адабии миллӣ истиқлол устувор ва давомдор шуда наметавонад.
Бинобар ин, амирони дурандешу сиёсатмадорони ин хонадон бо камоли ҳушмандӣ муносибати худро бо хилофат тавре оростанд, ки дарбори Бағдод натавонад фитна ва рақобате бар зидди онҳо барангезад.
Аз ин рӯ, забони форсии дариро, ки забони мардумони Мовароуннаҳру Хуросон буд, забони расмии давлати паҳновари худ қарор дода, ба адибону олимон ба назари эҳтиром нигариста, онҳоро ташвиқ мекарданд, ки китобҳои худро ба форсии дарӣ нависанд ва ё осори арабии худ ва дигаронро ба ин забон баргардонанд.
Дар вақти ҳукмронии намояндаи барҷастаи ин сулола Яқуби Лайс, ки аз миёни мардуми одӣ бархоста буд ва на забони арабиро медонисту на ба фарҳанги он алоқа дошт, то ҳудуде дар дарбори вай саҳна барои забону адабиёти араб тангтар шуд ва шоирон барои ӯ ба дарӣ шеър гуфтанд.
Дар китоби «Тоҷикон дар оинаи таърих» Эмомалӣ Раҳмон навиштаанд, ки шоҳаншоҳии бузурги Ҳахоманишиён, ки дар арсаи таърих бо фарҳанг ва тамаддуни худ беназир аст, пеш аз ҳама, бар пояи фарҳанги асили ориёӣ бунёд шуда, забони модарии хешро дар баробари забонҳои пурқудрату маълуми он замон — иломӣ ва ошурӣ ба ҳайси забони расмӣ ва давлатӣ истифода мекард.
Инчунин, дудмони Кӯшониёни Кабир ҳам оҳиста-оҳиста аз истифодаи забони юнонӣ даст кашида, забони ориёии хешро (Канишка ҳам мисли Дориюши Кабир забони навиштаҳои худро ориёӣ хондааст) забони ягонаи давлатӣ ва расмии давлати паҳновари худ қарор додаанд.
Ҳарфи э тибқи қоидаи маъмул дар оғози як теъдод калимаҳои иқтибосӣ навишта мешавад: эҷод, эзоҳ, эҳсон, эҳтиром, эҳтимол, элак, эрка, эстрада, экватор, экспертиза, экскватор ва ғ.
Забони тоҷикӣ ба забонҳои порсиву дарӣ хеле монанд аст ва аҳолии кишварҳои Ӯзбекистон, Кирғизистон, Қазоқистон, Афғонистон ва Покистон, инчунин дар Сангқалъаи Ҷумҳурии Халқии Чин бо ин забон гуфтугӯ мекунанд.
Бо ин забон шоирону нависандагони бузург Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Хайём, Сино, Ҷомӣ, Мавлоно, Ҳофиз, Аҳмади Дониш, Айнӣ, Лоҳутӣ, Турсунзода, Пайрав Сулаймонӣ, Абдусалом Деҳотӣ, Убайд Раҷаб, Наимҷон Назирӣ ва дигарон асарҳои безавол эҷод кардаанд.
Агар ба калимаҳои иқтибосии бо ъ анҷомёфта изофат ва ё пайвандаки ӯ илова гардад, ҳарфи ъ навишта мешавад: ҷамъи мардум, рафъи мушкилот, навъи ангур, табъу нашр, шамъу парвона ва ғ.
Ҳарфи ъ дар байни ду садонок, ба истиснои калимаҳои фаъол ва таъйин навишта намешавад: маориф, таом, мавзӯи баҳс, тулӯи офтоб, шурӯи кор, маҷмӯи ашъор ва ғ.
Навиштаҳои Дориюши Бузург, ки имрӯз номи онро шартан забони форсии бостон гузоштаанд, ба забон ва хати ориёӣ навишта шудааст ва забони форсии бостон ва ориёӣ як забон буда, дар замони салтанати Ҳахоманишиён забони расмӣ ва меъёрии на танҳо қабилаҳои форс, балки тамоми эронитаборони ҳамон замон будааст.
Калимаҳое, ки таърихан дар таркиби худ ҳамсадои й доранд, аз ин қоида истисно мебошанд: чой , ҷой , лой , пой ; дар калима ва таркибҳои навъи найистон, оройиш, осойиш, чораҷӯйӣ, рӯйи хотир, ба рӯйи, ба сӯйи, ба ҷойи ва ғ.
Дар давраи Сосониён ҳам забони форсии миёна дар баробари забони портӣ ё паҳлавӣ забони давлатӣ ва расмиву динии шоҳаншоҳии бузурги Эрон буд ва аз он осори зиёди таърихиву динӣ ва илмиву фарҳангӣ боқӣ мондааст.
Ҳарфҳои а, о, ӯ дар оғоз, байн ва анҷоми калима навишта мешаванд: абр, баҳор, замон, хона, дара; об, овоз, бол, бод, доро, тавоно; умед, усто, бузург, суруд, бозу, гесу, неру, абру ва ғ.
Ҳарфи ъ дар байн ва анҷоми иқтибосҳои арабӣ ба ҷойи айн ва ҳамза навишта мешавад: аъло, баъзе, ҷамъ, мавзӯъ, навъ, матбӯъ, масъул, масъала, таърих ва ғ.
Сохти навъи котинентӣ се қабат дорад: болоӣ — таҳшинӣ , мобайнӣ, номи шартиаш «гранитӣ» ва поинӣ — ба истилоҳ «базалтӣ» , ки онро сатҳи Конрад аз қабати «гранитӣ» ҷудо мекунад.
Дар натиҷаи ҳаракати ҳастаи моеъ дар атрофи меҳвари гардиши Замин дар ҳас­таи берунӣ ҷараёни электр пай­до мешавад, ки он майдони асо­­сии магнитии Заминро ба вуҷуд меоварад.
Ҳастаи беру­нӣ сахт буда, дар он мавҷҳои тӯлии зилзила қариб 11,2 км/соатро ташкил медиҳанд ва қа­риб тағйир намеёбанд, чунки дар ин фосилаи умқ фишор қа­риб доимист.
Дар аввали протерозойи ибтидоӣ хушкии бузурги охири архей дар натиҷаи пайдо шудани рифҳои континентӣ ва минбаъд ба рифҳои байниконтинентӣ табдил ёфтани онҳо ва оғози пайдошавии қишрҳои уқёнусии нав аз байн рафт.
Ҳавзаҳои уқёнусии пайдошуда, ки хушкиҳоро ҷудо карда, минтақаҳои серҳаракати протерозойи ибтидоиро ба вуҷуд овардаанд, аз рӯйи давраи Вилсон инкишоф ёфтаанд.
Дар охири дав­раи чиндоршавӣ (аз рӯйи ҷадвали стратиграфии байналмилалӣ — ибти­дои мезозой ва протерозой) хушкии бузург пора-пора ва дар охири давраи чиндоршавӣ Родиния ё Пангейи пайдо шуд.
Дар ибтидои давраи чиндоршавии охирин Родиния ба Лаврентия , Балтика , Сибир , Сино-Корея , Янсзи , Тарим , Баренс-Гиперборей ва ба дараҷаи зиёд ба Гондванаи муттаҳид (платформаҳои ҷанубӣ — Амрикои Ҷанубӣ, Африқо, Ҳин­дустон, Австралия, Антарктидаро муттаҳид кард) тақсим шуд.
Хушкиҳои қадимӣ ба ҳавзаҳои уқёнусии нав тақсим шуданд, ки онҳо баъд минтақаҳои серҳаракати фанерозой: Протояпетус , Прототетис , уқёнуси Палеоосиёӣ -ро ба вуҷуд оварданд.
Массаи аз ҳама зиёди яхҳои рӯизаминиро пиряхҳо ва пӯшишҳои пиряхӣ ташкил медиҳанд (301015, қариб 5 баробар зиёд аз массаи моеъҳои рӯйизаминӣ дар хушкӣ), дар онҳо 98,2 дарсади ҳамаи массаи ях ҷамъ шудааст.
Масоҳати қабати мавсимии барф дар Нимкураи шимолӣ бештар буда, дар он ҷо он материки бузургро мепӯшонад; дар Нимкураи ҷанубӣ барф камтар буда, бештар дар хушкии уқёнуси Олам ба назар мерасад.
Яхҳои баҳрӣ зимистон дар Нимкураи ҷанубӣ дар масоҳатҳои калони уқёнуси Олам дар атрофи Антарктида, дар минтақаи бараш 500—2000 км ба вуҷуд омада, тобистон об мешаванд ва аз онҳо танҳо изи борик боқӣ мемонад.
Дар натиҷаи гармшавии глобалии иқлим ҳаҷми криосфера кӯтоҳ ва масоҳати яхҳои бисёрсола дар уқёнуси Яхбастаи Шимолӣ кам мешавад: дар 10 соли охири садаи — ибтидои садаи қариб 9 % дар моҳи декабр ва 2,5 % дар моҳи март.
Замин якҷо бо Офтоб дар атрофи маркази Галактика , дар атрофи Офтоб ва дар атрофи меҳвари худ давр мезанад; дар натиҷаи претсессия ва нутатсия оҳиста-оҳиста самти меҳвари гардишашро тағйир медиҳад.
Нисбати массаи Моҳ ба массаи Замин дар байни тамоми сайёраҳои манзумаи Офтоб ва радифони онҳо аз ҳама бештар аст, бинобар он манзумаи Замин — Моҳро аксар ду сайёра мешуморанд.
Чунонки Абу­райҳони Берунӣ дар «Китобу-т-тафҳим» овардааст, миқдори Замин «аз он чизҳост, ки марҷаи ӯ ба озмудан аст аз давр ва сипаси он ба чизҳои Замин. Ва ҳар гурӯҳе ӯро бад-он масофатҳо донистанд, ки ба ноҳияти эшон ба кор доштанд, чун астодинус юнониёнро ва чужан гурӯҳи ҳиндувонро. В-аз ин ҷиҳат чун китобҳо ба тозӣ ҳамегардониданд ва андозҳо ба ҳақиқат дониста наёмад».
Берунӣ хабар додааст, ки «Маъмуни халифа — писа­ри Ҳорунуррашид фармудааст, то андозаи Замин аз сар озмуда ояд. Ва гу­рӯҳеро аз доноёни замона чун Холиди Марварудӣ ва Абулбуҳтурии Массоҳ ва Алӣ ибни Исои Устурлобӣ ва гурӯҳе монанди эшон бифиристодааст сӯйи Дашти Сан­ҷар, то тариқи он ба кор доштанд ва ҳиссаи яке дараҷа биёфтанд аз доираи бузург дар Замин».
Дар натиҷаи тақсимшавии Пангей дар ҳудуди юраи ибтидоӣ ва миёна уқёнусҳои ҳозираи Атлантик, Ҳинд, Яхбастаи Шимолӣ, инчунин уқёнуси Неотетис ба вуҷуд омаданд.
Кушодашавии уқё­нусҳо дар бисёр минтақаҳои Замин дар давраи табошир ба вулканизми траппӣ (музофоти траппии Парана дар Ам­рикои Ҷанубӣ, Этендек дар Африқо, Декан дар нимҷазираи Ҳиндустон ва ғайра) сабаб шуд.