polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тағйироту иловаҳо ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз (26 сентябри соли 1999, 22 июни соли 2003 ва 22 майи соли 2016, интихоботҳои вакилон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон чорабиниҳои навбатӣ дар такмили сохтори сиёсии ҷумҳурӣ гаштанд.
Пас аз сулолаи Сомониён бар ин сарзамин султону хонҳои турку муғултабор аз силсилаҳои хонадони Ғазнавиён , Қарохониён , Қарохитоиён , Салҷуқиён , Хоразмшоҳиён , Чингизиён , Темуриён , Шайбониён , Аштархониён ва Манғитиён фармон рондаанд (Нигаред: Халқи тоҷик дар ҳайати давлатҳои сулолаҳои турку муғулнажод).
Таъсисёбии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба давлатдории соҳибистиқлоли халки тоҷик ва эҳёи навини тамаддуну фарҳанг ва забони форсӣ-тоҷикӣ дар каламрави хеш асос гашт.
Зиддиятҳои аз давраи давлати шӯравӣ мерос монда ва дахолати душманони истиқлоли миллати тамаддунофари тоҷик, халқро ба вартаи ҷанги бародаркуш, ҷанги шаҳрвандӣ гирифтор намуданд.
Пас аз «табадуллот»-и коммунистони тундрав 19-21 августи соли 1991 дар Москва, ки бемуваффақият анҷом ёфт, Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 Изҳорот «Дар бораи истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро эълон дошт.
Вале, масъалаи асосии ҳаёти ҷамъиятӣ-сиёсии Тоҷикистон — хотима додани муқовимати сиёсӣ — низомии байни ҳукумати расмӣ ва неруҳои мухолифин ҳалли мусбати хешро танҳо соли 1997 ёфт.
Дар натиҷаи музокироти байни тоҷикон оид ба сулҳ ва оштии миллӣ солҳои 1994—1997 дар шаҳри Москва 27 июни соли 1997 «Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон» ба имзо расид.
Пас аз лашкаркашии Искандари Мақдунӣ ин сарзамин бахше аз подшоҳии Искандар ва Селевкиён , подшоҳии Юнону Бохтар , шоҳаншоҳии Ашкониён , шоҳаншоҳии Кушониён , Давлати Сосониён , шоҳаншоҳии Ҳайтолиён ва шоҳаншоҳии Ҳоконии турк шуд.
Ба воситаи спутники -1 шабакаҳои телевизиони Тоҷикистон — Телевизиони Тоҷикистон , ТВ Ҷаҳоннамо, ТВ Баҳористон, ТВ Сафина, Варзиш ТВ, ТВ Футбол , ТВ Синамо, ТВ Шаҳнавоз, ТВ Илм ва табиат намоишҳои хешро омодаи тамошобинон мекунанд.
Соли 1924 дар натиҷаи гузаронидани тақсимоти миллии худудӣ дар Иттиҳоди Шӯравӣ, ин кишварро ба чанд ҷумҳурӣ ҷудо карданд ва дар бахшҳои шарқии он Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон дар таркиби Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон сохта шуд.
Президент дар доираи салоҳияти худ фармон мебарорад ва амр медиҳад, дар бораи вазъи кишвар ба ҷаласаи якҷояи Маҷлиси Миллӣ ва Маҷлиси Намояндагон маълумот медиҳад, масъалаҳоеро, ки заруру муҳим мешуморад, ба муҳокимаи ҷаласаи якҷояи Маҷлиси Миллӣ ва Маҷлиси Намояндагон пешниҳод менамояд.
Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон то соли 1990 танҳо як ҳизби сиёсӣ — ҳизби Коммунистии Тоҷикистон ҳамчун ҷузъи таркибии ҲКИШ фаълият дошт, ки он асоси низоми сиёсии тоталитарии ҶШС Тоҷикистонро ташкил мекард ва ҳокимияти мутлақ дар дасти он буд.
Ҷумҳурии Тоҷикистон дар замони истиқлол дар доираи Созмони Милали Муттаҳид , Созмони амният ва ҳамкорӣ дар Аврупо , Созмони ҳамкории Шанхай ва дигар созмонҳои байналмилалӣ ҳамкорӣ намуда истодааст.
Онҳо иҷрои Конститутсия, қонунҳо, қарорҳои якҷояи Маҷлиси Миллӣ ва Маҷлиси Намояндагон, қарорҳои Маҷлиси Миллӣ, қарорҳои Маҷлиси Намояндагон, санадҳои Президент ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистонро таъмин менамоянд.
Дар боби сеюм, чаҳорум, панҷум, шашум, ҳафтум, ҳаштуми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон сухан оид ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ дар Тоҷикистон меравад.
Дар солҳои истиқлол дар Тоҷикистон таъмиру азнавсозии роҳи автомобилгарди Душанбе — Хуҷанд — Чанак , ки 411 км дарозӣ дорад бо ёрдами давлати Чин соли 2006 амалӣ гардид.
Дар таърихи 1 январи соли 2018 Ҷумҳурии Тоҷикистон иборат аз Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон ; Вилояти Суғд; Вилояти Хатлон; 18 шаҳр, 58 ноҳия (ҳамчунин, 13 ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ, ки дар маркази мамлакат ҷойгир шудаанд), 57 шаҳрак ва 370 ҷамоат иборат аст.
Ҷараёни шаҳришавӣ , ки то соли 2000 дар сатҳи ҷумҳурӣ дар авҷ буд, мувофиқи ҷамъбасти пешакии Барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзили соли 2010 муътадил гашта, таносуби аҳолии шаҳру деҳот 27 дарсади аҳолии шаҳр ва 73 дарсади аҳолии деҳотро ташкил кард.
Яке аз онҳо пойтахти мамлакат шаҳри Душанбе аст, ки мақоми воҳиди олии маъмурӣ-ҳудудиро дорад, 4 шаҳр мақоми тобеи ҷумхурӣ, 7 шаҳр макоми тобеи вилоят ва 6 шаҳр мақоми тобеи ноҳия мебошанд.
Соли 1992 аз моҳи март то ибтидои май тазоҳуроти пай дар пайи ҳизбу ҳаракатҳои ба ҳукумат мухолифин ва ҷонибдорони ҳукумат дар шаҳру ноҳияҳои Тоҷикистон, махсусан Душанбе ба фалаҷ шудани мақомоти иҷроиия ва қонунгузории марказӣ ва маҳаллӣ сабаб шуд.
Дар натиҷаи ислоҳотҳои иқтисодии дар ҷумҳурӣ амалӣ гардида муносибатҳои нави иқтисоди бозорӣ, ки асоси онро моликияти хусусӣ, ҷамъиятҳои саҳомӣ, хоҷагиҳои деҳқонӣ ва инфиродӣ ташкил медиҳад, ҷорӣ шуда истодаанд.
24 августи соли 1990 иҷлосияи дуюми Шӯрои Олии ҶШС Тоҷикистон, Эъломияи истиқлоли Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон дар ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ қабул намуд.
Тарзи таъсис фаъолият ва дохилшавии шаҳрвандон ба ҳизбҳои сиёсӣ дар Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҳизбҳои сиёсӣ» муқарар шудааст.
Танҳо, соли 1929 Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон аз Ӯзбекистон ҷудо шуд ва Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон ном гирифт.
Дар шеърҳои солҳои аввали ба арсаи эҷод қадам ниҳодани Блок рамзҳои муҷарради мистикию романтикӣ ба назар мерасиданд, ки баъдан аз инҳо, Масалан аз символизм, дур шуд ва ба воқеият рӯй овард.
Аз баъзе нигоштаҳои ёддоштӣ ва мақолаҳои адабиётшиносии Блог бармеояд, ки бо адабиёти форс-тоҷик, эҷодиёти намояндагони алоҳидаи он ба туфайли навиштаҳои А. С. Грибоедов, тарҷумаҳои аз осори адабиёти классикии форс-тоҷик анҷомдодаи Блок В. Бер, тарҷумаи «Гулис­тон»-и Саъдӣ ва ғ.
Шоирони дигари тоҷик Қутбӣ Киром, Ғаффор Мирзо, Лоиқ, Бозор Собир, Баҳром Фирӯз, Ҳикмат Раҳмат ва дигар осори Блокро омӯхта, дар борааш мақолаҳо навиштаанд, шеърҳояшро ба забони тоҷикӣ гардондаанд.
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми телевизионии худ ба муносибати Рӯзи парчам аз 23 ноябри соли 2010 рангҳои парчами миллиро «ифодагари роҳи таърихии халқи Тоҷикистон ва баёнгари арзишҳои фарҳанги миллӣ ва сиёсӣ» донист ва гуфт:
«Ранги сурх — рамзи муборизаву ҷоннисории халқ барои озодӣ ва истиқлол, ранги сафед — нишони бахту саодат, умеду орзу ва ранги сабз — нишонаи сарсабзиву шукуфоӣ, сарбаландиву хуррамӣ ва абадият мебошад. Дар байни парчам тасвири тоҷ ва ҳафт ахтар ҷой гирифтааст, ки он ишора ба решаҳои таърихии давлатдории Тоҷикистони соҳибистиқлол мебошад».
Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон матоъи росткунҷаест, ки дар рӯи он се рахи рангаи ба таври уфуқӣ ҷойгирифта кашида шудааст: рахи боло ранги сурх дошта, паҳнои он ба рахи сабзи поён баробар мебошад; рахи сафеди мобайнӣ якуним баробари паҳнои яке аз рахҳои ранга аст.
Чунончӣ, дар нахустин фаргарди «Видевдод» аз шаҳри Балх, ки пойтахти Кави Виштосп — пуштибони Зартушт буд, чунин ёд шудааст: « .-», яъне «Балхи зебо бо дирафшҳои барафрошта».
Дар Эрон пеш аз густариши Ислом табақаҳои суннатии ҷомеа бино бар суннат ҷомаҳое мепӯшиданд ки аз назари ранг бо якдигар мутафовит ва муаррифи шахсияти табақотии соҳиби ҷома буданд.
Ҳамакнун вазъи ҳуқуқӣ, тартиби омодасозӣ, андоза ва корбурди расмии Парчамро Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон 254 аз 12 май 2007 «Дар бораи рамзҳои давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон» муқаррар мекунад.
Дар адабиёти паҳлавӣ Ҳурмузд ҷомаи сафеди рӯҳониён, Вой ҷомаи арғувонии артишторон ва Сипеҳр ҷомаи нилии кишоварзонро бар тан доранд ва ҳар як муаррифи минуи яке аз табақаҳои сегонаи ҷомеа ҳастанд.
Бар асоси Низомнома Дар бораи Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ки 11 декабри соли 1999 бо Қарори 892 Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон тасдиқ шудааст:
Ба ғайр аз мошинҳои механикӣ боз мошинаҳои механикӣ боз мошинаҳои мошинаҳои ҳисоббарори механикию электромеханикӣ пайдо шуданд, ки онҳо барои ҳалли масъалаҳои гуногун истифода карда мешуданд.
Соли 1937 олимони амрикоӣ Ҷорҷ Атанасов ва Клиффорд Бери ба сохтани мошини ҳисоббарории электронӣ сар карда, соли 1940 онро сохтанд, ки барои ҳалли масъалаҳои физикию математикӣ пешбинӣ шуда буд.
Вожаи «роёна» аз масдари «роёнидан» сохта шуда, ки дар забони порсии миёна ба гунаи «» ва ба маънои «санҷидан, муқоиса кардан; сабуку сангин кардан» ё «мураттаб кардан, назм бахшидан ва сомон додан» будааст.
Намуди порсии миёнаи ин вожа «» буда ва агар он ба форсии нав мерасид, «роёнидан/роёндан» мегашт (чунон ки вожаи порсии миёнаи «» дар форсии нав «огоҳонидан/огоҳондан» гаштааст).
Шоёни ёдоварист, ки дар матнҳои порсии миёнаи турфонӣ ва порсии миёнаи зардуштӣ вожае ба гунаи «» дида мешавад, ки ба маънои «раҳбар, раҳнамо; ҳидоятгар» аст.
Базаи омилӣ — лампаҳои элоктронӣ, зудкорӣ — тақрибан 100 амал /сон, ҳаҷми хотираи фаврӣ — тақрибан 100 калима, реҷаи истифодабарӣ — монополӣ: захираҳои мошинӣ ва идоракунии он дар ихтиёри як шахс.
Бирҷ ҳамчунин маркази илму маърифати мамлакат буда, дар он мактабҳои олӣ, интҳои таҳқиқотӣилмӣ, академияҳо (аз ҷумла Институтидавлатии санъати ба номи Бирҷ Бейшеналиева, Донишгоҳи миллии ба номи Ж. Баласанян, Донишгоҳи техникии ба номи И. Раззоқов, Донишгоҳи сохтмон, нақлиёт ва меъмории Қирғизистон, Донишгоҳи кишоварзии ба номи К. Скрябин, Донишгоҳи байналмилалии Қирғизистон, Институтиолии ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Қирғизистон, Академияи давлатии тиббии ба номи И. К. Охунбоев, Академияи молиявӣ иқтисодӣ ва ғайра) фаъолият доранд.
Дар Бирҷ Академияи илмҳои миллии Қирғизистон, осорхонаҳои таърихӣ, санъати тасвирӣ, ҳайкалтарошӣ дар майдони кушод, осорхонаи инфиродии М. В. Фрузне , осорхонаи инфиродии С. А. Чуйков, бостоншиносӣ , зоологӣ, минерология ва заминшиносӣ , зиёда аз 20 боғи истироҳатӣ, театрҳои опера ва балет, драмавӣ, лухтак, инчунин филармония ва киностудияи «Қирғизфилм» мавҷуд аст.
Дар тӯли солҳои 1949—1954 асари чорҷилдаи тарҷумаиҳолии «Ёддоштҳо» ба табъ расид, ки дар авроқи он муҳимтарин лаҳзаҳои таърихи ҳаёти халқи тоҷик дар охирҳои асри ва ибтидои асри инъикос ёфтаанд.
Ин асари безаволу беназир, ки ҳам дар баёни ҳақиқати зиндагӣ, ҳам дар фарогирии хулосаҳои амиқи пурҳикмат ва ҳам дар нигориши бадеию офариниши образҳои мухталиф ба авҷи камол расидани маҳорати адабии нависандаро нишон медиҳад, на фқат дар эҷодиёти ӯ мавқеи марказиро ишғол намудааст, балки яке аз муваффақиятҳои ба назар намоёни адабиёти тоҷик дар солҳои пас аз ҷанг эътироф гардидааст.
Истеъдоди шоирию публисистӣ, насрнависию олимии устод Айнӣ ба дараҷае тараққӣ кард, ки ӯ аз 15 ҷилди куллиёташ 14 ҷилди онро дар нимаи дуюми умраш, дар чилсолагиаш эҷод намудааст.
Устод Айнӣ, дар баробари фаъолияти адабӣ, бисёр асарҳои пурқимати илмӣ ҳам таълиф намудааст, ки «Таърихи амирони манғитияи Бухоро» , «Материалҳо оид ба таърихи Инқилоби Бухоро» ва чандин мақолаву очерки тадқиқотӣ намунаи онҳостанд.
Ҳамин тавр, пайдарҳам асарҳои «Шайхурраис Абуалии Сино», «Шайх Муслиҳиддин Саъдии Шерозӣ», «Устод Рудакӣ», «Камоли Хуҷандӣ», «Алишер Навоӣ», «Зайниддин Маҳмуди Восифӣ» ва амсоли инҳоро ба табъ мерасонанд.
Чунончи, солҳои тӯлонӣ доир ба бисёр масъалаҳои мубрами ҳаёту фаъолияти эҷодии Абулкосим Фирдавсӣ, чи дар байни муаллифон сарчашмаҳо ва чи дар байни шарқшиносони шӯравиву хориҷӣ фикру мулоҳизаҳои мухталиф мавҷуд буданд.
Устод Айнӣ донишомӯзияшро дар он мадраса дар достони «Мактаби куҳна» тасвир карда ва дар «Ёддоштҳо» мегӯяд: «Чунон ки падарам дид, дар он мактаб ман саводи амиқ гирифта натавонистам ва маро ба мактаби духтарона дод».
Нахустин романи ӯ «Дохунда» соли 1930 аз чоп баромад, ки лаҳзаву лавҳаҳои дилхароши зиндагонии пешазинқилобию даврони инқилоб ва ҷангу хунрезиҳои ҳамватаниро фаро гирифта, муборизаи халқи тоҷикро дар роҳи озодӣ ва бунёди ҳаёти нав воқиъбинона ба тасвир овардааст.
Соли 1935 калонтарин романи ӯ «Ғуломон» интишор ёфтааст, ки ҳаёти беш аз садсолаи халқамонро инъикос намуда, дар бораи чӣ тавр аз ҳолати мазлумӣ ба зиндагонии саодатманди сотсиалистӣ расидани мардумро равшану зиндаву гӯё ҳикоят кардааст.
Дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ Устод як силсила ҳикоя, очерки таърихӣ ва мақолаи публитсистӣ таълиф намуда, вуҷуди ватандӯстони тоҷикро ба ҷӯшу хурӯш овардааст ва адовати сӯзонашонро нисбат ба фашизм аланга бахшидааст.
Садриддини Айнӣ дар шароите, ки забон ва миллаташро инкор карданд ва ҳукуматдорони ҳамон замони шӯравӣ бо ҳамкории тургароён, тоҷикон ягона зимомдорони Осиёи Марказиро аз давлатдорӣ маҳрум карданд, бо шаҳомат ва огоҳона истод ва амал кард.
Ӯ китоби «Намунаи адабиёти тоҷик»-ро навишт ва дар он сесад шоирро, ки бо тахаллуси Бухороӣ, Самарқандӣ, Намангонӣ, Андиҷонӣ, Тирмизӣ, Хуҷандӣ ва… диг.
«Намунаи адабиёти тоҷик»-ро дар соли 1926 баъд аз чоп душманон оташ заданд, аммо Айнӣ ба унвони марди худогоҳ ва равшанфикри фидоии миллат, ором нанишаст ва бори дигар дар муқобили Бухарин, ки амри оташ задани китобашро дода буд, аз он дифоъ кард ва иҷозаи нашр гирифт.
Назари устод Айнӣ пас аз мутолиа кардани асари Аҳмади Дониш «Наводиру-л-вақоеъ» нисбат ба сохти пӯсидаи аморати Бухоро тамоман дигар гардид ва нисбат ба ин ҷамъияти фарсуда дар дили ӯ як нафрати ниҳоние пайдо шуд.
Китоби дарсии «Тазҳиб-ус-сибён» ва манзумаи тамсилии «Кирмаку Парвона» моҳияти тарбиявию ахлоқӣ ва иҷтимоӣ дошта, аз беҳтарин офаридаҳои пешазинқилобии ӯ ба шумор мераванд.
Пас аз ғалабаи Инқилоби Октябр ҳаёту эҷодиёти худро бо тақдири халқи мубориз ва бунёдкори шӯравӣ пайваста, аввалин намунаҳои назми инқилобии тоҷикро ба вуҷуд овардааст.
Ҳамчунин, он солҳо дар боби воқеаҳои гуногуни сиёсӣ, иҷтимоӣ ва маданӣ мақолаҳои зиёди публитсистӣ навишта, моҳияти ҳаводиси ҳаррӯзаи даврони инқилобро ба тӯдаҳо фаҳмондааст.
Вақте ки 8 ноябри соли 1908 дар ҳавлии Мирзо Абдувоҳиди Мунзим аввалин мактаби нави тоҷикӣ кушода мешавад, фаъолияти омӯзгории Айнӣ боз ҳам васеъ гардид.
Устод дар асар намунаҳои зиёде аз эҷодиёти адибони пешин ва ҳамзамононаш оварда, исбот менамояд, ки чароғи илму адабро кайҳо дар ин сарзамин устод Рӯдакӣ, Қисоии Марвазӣ, Абуҳафси Суғдӣ ва дигар адибон фурӯзон карда буданд.
Аҳамияти дигари ин асар боз дар он аст, ки барои муҳаққиқони оянда дар омӯзиши таърихи адабиёти тоҷик маслиҳатҳои муфид медиҳад, ки имрӯз ҳам «Намунаи адабиёти тоҷик» басо арзишманд аст.
Уламои дин, ки ба дарки аслии таълимоти ислом намерафтанд, муаллимони мактаби навро «кофир» ва мактабро «шайтонҳона» эълон карда, аз мардум даъват менамуданд, ки фарзандони худро ба мактабҳои кофирӣ надиҳанд.
Тадриҷан зарурати дар эҷоди бадеӣ тасвир намудани симои қаҳрамонон ва бунёдкунандагони ҷамъияти сотсиалистиро ҳис карда, дар боби адои ин вазифа насрро қолаби мувофиқтар донистааст ва ҷиддан ба насрнависӣ гузашта, аввалин очерку ҳикоя ва қиссаву романҳои ҷолибашро тақдими адабиёт намуда, барҳақ асосгузори насри реалистии тоҷик гардидааст.
Соли 1920 якумин қиссаи мусаннади худ «Ҷаллодони Бухоро»-ро навишта, дар заминаи корбасти санаду далелҳои муътамади таърихӣ разолату ҷаҳолат ва ҳодисаву фоҷиаҳои хунбори вопасин рӯзҳои аморати Бухороро ҷасурона фошу мазаммат кардааст.
Амири Бухоро аз он ки Ҳокимияти Шуравӣ ба Айнӣ пушту паноҳ шудааст, бо туҳмати алоқа доштан бо муборизони зиддиаморат, бародари хурдии нависанда — Сироҷиддинро ваҳшиёна дар зиндон мекушад.
Баъди ин воқеаҳо қалами Айнӣ тезу бурро шуд ва ба ӯ муяссар гардид, ки дар мақолаю рисолаҳо, асарҳои таърихӣ ва бадеии минбаъдааш нишон диҳад, ки бо хоку замин яксон шудани тартибу низоми амирӣ таърихан қонунист.
Устод Айнӣ дар даврони шӯравӣ асосан ба насрнависӣ машғул шуда бошад ҳам, шеъргӯйиро тарк накарда, аҳёнан дар ҷаридоти «Овози тоҷик», «Тоҷикистони Сурх», маҷаллаи «Барои адабиёти сотсиалистӣ» ва «Шарқи Сурх» шеърҳои таблиғотӣ, қасидаву манзумаву достонҳои хонданӣ чоп кунондааст.
Намунаҳои осори манзуми дар давраҳои гуногун офаридаи ӯ дар маҷмӯаҳои «Ёдгорӣ» , «Ашъори мунтахаб» , «Ахгари Инқилоб» гирдоварӣ ва чоп шудаанд.
Мутаассифона, унвони муҳимтарин китоби Устод Айнӣ «Намунаи адабиёти тоҷикӣ» ҳамеша дар баргардони кириллии он барғалат омадааст ва бо чӣ иллате ин ғалатро адабиётшиносон ва забоншиносон нодида гирифтаанд — менависад Доктор Шамсулҳақ Ориёфар.
Садриддин Айнӣ — бунёдгузори адабиёти шуравии тоҷик, нависанда, олим, академик ва нахустин Президенти Академияи илмҳои Тоҷикистон , Ходими хидматнишондодаи илми ҶШС Тоҷикистон, академики фахрии Академияи илмҳои ҶШС Ӯзбекистон.
Идеяҳои маорифпарварии ӯ дар шеърҳои «Замзамаи дабистон», «Суруди мактаб», «Саҳаргоҳон» ва ғайра боварибахш ва самимона эҷод гашта, ба фазилати мактаб, таълиму тарбия такя дорад:
Ҷӯшоби авранҷ барои табобати саръ, дарди сар, ташаннуҷи масона, халаи меъда, дарди ниқрис, тарбод ва ғайра муфид аст: 1 қошуқча кӯфтаи баргу пояи авранҷ -ро дар 150 грам об меҷӯшонанд ва ҳар рӯз 2-қошуқчагӣ менӯшанд.
Табибони халқӣ бо меваи авранҷ иллати ҷигар, зардаҷӯш, саромос, бавосир, амрози узвҳои ҳозима, обхӯра ва ғайраро муолиҷа менамоянд; гулашро балғамовар ва пешоброн меҳисобанд.
Дар Тоҷикистон Авранҷ асосан чун алафи бегона дар боғ, полиз, пахтазор, киштзори зироатҳои техникӣ ва ғалладона, инчунин дар соҳили рӯду дарёҳо ва ғайра (қуллаи-кӯҳҳои Ҳисору Дарвоз, Зарафшон, мавзеъҳои ҷануби Тоҷикистон, Помири Ғарбӣ, воҳаи дарёи Сир ва ғайра; дар баландии 400—2000 м аз соҳили баҳри) нумӯ меёбад.
Ҳангоми истифодаи нақшаҳои , , баъди номи нақша рамзи дунуқта ":", ду слэш "//", номи сервер, слэш "/", номи каталогҳо, ки аз ҳам бо слеш "/" ҷудо шудаанд ва номи файл навишта мешаванд.
Омӯзиши илмӣ ва мунтазами аҳолӣ аз асри17, барӯйхатгирии мураттаби он дар Аврупо ва Амрико садаи 19 ва дар минтақаҳои дигари ҷаҳон аз чоряки аввали садаи сар шуд.
Нишондиҳандаҳои асосии аҳолӣ инҳоанд: шумора, таваллуд, фавт, синну сол, ҷинс, афзоиши табиӣ, ҷойгиршавӣ, шаҳришавӣ, муҳоҷират ва ғайра.
Шумораи аҳолии ҷаҳон умуман ба афзоиши табиӣ, ивазшавии миқдори аҳолии мамлакату ноҳияҳои ҷудо­гона бошад, ғайр аз афзоиши табиӣ ба равандҳои муҳоҷиршавӣ низ вобаста аст.
Ба ин раванд боз ҷойгиршавии қувваҳои истеҳсолкунанда ва муносибатҳои истеҳсолӣ, омилҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ, сиёсӣ, маданӣ, ҳуқуқӣ, динӣ ва маишӣ таъсир мерасонанд.
Дар натиҷаи ивазшавии шумора ва таркиби аҳолӣ (масалан, аз ҷиҳати таносуби ҷинсӣ, маълумотнокӣ, шуғл, издивоҷ ва ғайра) сифати он метавонад дигар шавад.
Вобаста ба таъсири ин омилҳо дар мамлакатҳои алоҳида шаклҳои гуногуни бозтавлиди аҳолӣ: бозтавлиди васеъ, бозтавлиди муътадил, бозтавлиди манфӣ ба вуҷуд меояд.
Беҳтаршавии дараҷаи зиндагии мардум, хуб шудани хидматрасонии тиббӣ, кам шудани фавт, махсусан фавти кӯдакон, ба болоравии суръати афзоиши аҳолӣ мусоидат мекунад, дарозии умр низ меафзояд ва баръакс, рӯй додани офатҳои табиӣ, эпидемия ва пандемияҳо – паҳншавии бемориҳои сироятӣ, вабо ва дигар бемориҳои мудҳиш, ҷангҳо ва ғайра боиси суст шудани суръати афзоиш ва кам шудани шумораи аҳолӣ мегарданд.
Мувофиқи пешгӯии мутахассисони ин соҳа, афзоиши аҳолӣ дар олам аз ҳисоби сокинони мамлакатҳои рӯ ба тараққӣ ва қафомонда, ки танзими таваллудро намеписанданд, пурра мегардад.
Тахмин мекунанд, ки дар 40 соли наздик 97%-и афзоиши аҳолиро сокинони Осиё, Африқо, Амрикои Лотинӣ ва мам­лакатҳои ҳавзаи Баҳри Кариб таъмин хоҳанд кард ва Ҳиндустон аз ҷиҳати нуфуси аҳолӣ аз Хитой пеш мегузарад .
Коэфитсенти умумии таваллуд дар ин давра дар олам ба тариқи зайл буд: баландтаринаш – Яман, Нигер, Уганда; аз 6 то 7 – Малави, Ангола, Уммон, Бенин, Мали, Ҳабашистон, Сомали, Гвинея, Афғонистон ва ғайра.
Дар давлатҳои узви ИДМ ин нишондиҳанда чунин аст: дар ҷумҳуриҳои славянӣ – Федератсияи Россия, Украина, Беларус, ки 70%-и аҳолии ин иттиҳодро ташкил медиҳанд, коэф.
Мувофиқи таҳқиқоти мутахассисон тақрибан дар охири палеолит шумораи аҳолии рӯйи Замин 3 млн, охири неолит – 50 млн, дар аввали солшумории милодӣ – 230 млн, охири ҳазорсолаи якум – 275 млн, соли 1804 – 1 млрд буд.
Ҳоло дар ҷаҳон торафт паст шудани фоизи афзоиши аҳолӣ ба ҳисоби миёна мушоҳида мегардад ва тахмин мекунанд, ки он даҳсолаҳои наздик аз 1% камтар, ҳатто 0,5% хоҳад шуд.
Тамоюли умумибашарӣ чунин хоҳад буд: дар оянда дар олам шумораи умумии аҳолӣ ва шумораи таваллуд кам, пирсолон – зиёд, шумораи аҳолии шаҳрҳо низ зиёд, вале деҳот кам мешавад.
Марбут ба масоили аҳолӣ харитаҳои махсус тартиб дода мешаванд: харитаи ҷойгиршавии аҳолӣ, харитаҳои демографӣ (бо дар назар доштани ҳайати ҷинсӣ, синнусолӣ, ҳаракату ҷойивазкунии аҳолӣ ва ғайра), этнологӣ (ҳайати миллӣ, урфу одат, хусусияти антропологиву забонӣ ва ғайра) харитаи тақсимшавии аҳолӣ ва ғайра.
Дар Бағдод АИ Ироқ, се донишгоҳ, маҷмааи осорхонаи «Кохи Аббосиён», осорхонаи мардумшиносӣ, дахмаҳои Мусо ал-қадим, Зубайда ва дигар иншоот ҷойгиранд.
Қисми ғарбии силсилаи Атлас зиёда аз даҳ қуллаи баландиашон бештар аз 4000 метр дорад, ки мавзеи баландтарини Африқои Шимолӣ низ ҳисоб мешавад ва ин ҷо заминларза бисёр рух медиҳад.
Дар доманакуҳҳои шимоли Атлас меваҳои маҳаллӣ – нон, гуав, навъҳои ситрус, зайтун, ангур мепарваранд, инчунин ҷав, гандум, ҷавдор, картошка ва дигарон зироатҳои полезӣ мекоранд.
Баландкуҳҳо вазиши бодҳои уқёнусро монеъ шуда, бориши нисбатан зиёдро ба вуҷуд меоваранд ; дар ҳудудҳои боқимонда бориши солона 400–700 мм ва дар ҷануби Атлас ҳамагӣ 100–200 мм мебошад.
Атлас, куҳҳои Атлас — силсилаи кӯҳҳо дар шимолу ғарбии Африқо, дар ҳудуди Марокаш, Алҷазоир ва Тунис дар шакли занҷираи канда-канда аз ғарб ба шимол ба масофаи 2000 км тӯл кашидааст.
Дар Осиёи Миёна, аз ҷумла ҳудуди имрӯзаи Тоҷикистон ва водии Ҳисор аз давраҳои қадим нахустин иморатҳо — биноҳои калони якхонагии ҷамъиятӣ ё якчанд биноҳо буданд, ки дар атрофи як ҳавлӣ ҷой доштанд.
Аттор аз авони кӯдакӣ то ба камол расидану идомаи минбаъди зиндагӣ ба молу амвол ниёзмандие надошт ва ҳамин бениёзӣ ба ӯ олами таълиму тадрисро ҳар чӣ фарохтар карда, машғулияти ӯро илова бар доруфурӯшию табобати ҳамнавъон ба фарҳанг афзуда буд.
Дар маъхазҳои мавҷуда сабт аст, ки Аттор ҳафтод соли умри худро ба ҷамъоварии маълумот дар бораи зиндагиномаи суфиёну машоих сарф намуда, беш аз чаҳорсад китобро дар мав­зӯи ирфон мутолиа карда буд.
Вобаста ба талаботи давру замон ва бениёзии маишию маънавӣ Аттор хидмату мулозимати шоҳу ҳокимонро напазируфта, дар ҳалқаи аҳли тасаввуфи вақт камол ёфта, ба ақоиди эшон дилгармӣ дошт ва дар сояи модари рӯҳонӣ ва шояд падараш ҳам, дӯстдори ҳақиқат ва ёри Ҳақ гардид.
Баръакс, дар хилвати ҳамон дорухона соатҳои фароғатро ба хондану навиштан мегузаронд, асарҳояшро таълиф менамуд, барои тану рӯҳи ҳам­навъонро саломат нигоҳ доштан заҳмат мекашид.
Аттор ҳаҷ карда буд ва муво­фи­қи маълумоти Ҷомӣ аз муридони Шайх Маҷидуддини Бағдодӣ, маъруф ба Хоразмӣ ва аз тарбиятёфтагони мактаби Шайх Наҷмуддини Кубро мебошад.
Ҳикоятест, ки дар пирии Аттор, ҳангоме ки Баҳоуддин Муҳаммад, падари Ҷалолуддин Муҳаммад, маъруф ба Мавлавӣ бо аҳли оилааш раҳсипори Ироқ буд, дар Нишопур бо писараш ба хидмати Шайх мерасад.
Аттор аз кӯдакӣ дар назди волидайн, бахусус модари хушхаттусаводаш, ба таълиму донишомӯзӣ пардохта, дар баробари аз улуму фунуни адабӣ, ҳикмату калом, нуҷум, тиб, дорушиносӣ, улуми динӣ, монанди тафсир, ривоёту аҳодис, фиқҳ ва ғайра суди комил бардоштан, пайваста ба доруфурӯшӣ ва табибӣ машғул гардидааст.
Ғазалиёти А.-ро аз рӯйи мавзӯъву мун­дариҷа метавон ба содаву маъмулии тасвири олами ҳас­тӣ, ирфону тасаввуф ва қаландария тақсим намуд, ки мағз андар мағзашонро андешаҳои тарбиявӣ-ахлоқӣ, масоили баҳсталаби ирфонӣ, шӯру шаафи ишқи осмонӣ, васфи маъшуқи хаёлии нодиданӣ ва ноёфтанӣ, орзуву висоли Ҳақ, дарки вуҷуди мутлақ, ишқи ёру ҳиҷрони дилдор, ваҳ­дату баҳамоӣ ва ғайра фаро гирифтаанд.
Маснавии «Илоҳи­нома» дар вазни ҳазаҷи мусаддаси маҳзуф буда, аз 22 мақола, 282 ҳикояти тамсиливу таърихӣ ба риштаи таҳ­рир кашида шудааст ва беш аз 7000 байт аст.
Падар дар ҷавоби фарзандон бо ёрии ҳикоёти ҳакимона беҳуда­гии орзуҳои онҳоро фаҳмонда, ба эшон панд медиҳад, ки даст аз хоҳишҳои нафсонӣ кӯтаҳ дошта, дил ба ҳақиқат ва Ҳақ банданд.
Дар маснавиҳои Аттор вобаста ба мазмуну муҳтавои мақолаву бобҳо ҳикояти бисёре омадааст, ки қаҳрамононашон бештар аз табақаи поини ҷамъият — хоркаш, гадо, бекасукӯй, муфлису дармонда, бечораву афтода, фақиру бенаво ва ҳатто девонагон мебошанд.
Асарҳое, ки то имрӯз дар заминаи боэътимоди таҳқиқи илмӣ маҳсули эҷоди ӯ дониста шудаанд: «Мантиқу-т-тайр», «Мусибатнома», «Ило­ҳинома», «Асрорнома», «Хусравнома», «Мухторнома», «Ҷа­воҳирнома», «Шарҳу-л-қулуб», «Девони қасоид ва ғаза­лиёт», «Тазкирату-л-авлиё», «Панднома» ва «Футувватномаи манзум».
Тахриби зоҳиру бадномиро бар некӣ тарҷеҳ додан, аз масҷид роҳ сӯи майхонаву калисо гирифтан, ишқи духтари тарсо варзидан ва ғайра мазомини умдаи қаландариёти шоир ва ин ҳама як навъ эътирози устокоронаву пардапӯшона алайҳи золимони мухталифуттабақаи давр буд: