polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Чунончи муаллифони «Таърихи Бадахшон» менависанд: «Сулаймоншоҳ… аз қалъаи Саройи Баҳор омада, қалъаи Файзобод ва соири қилоъро молик гардида, муддати ду сол ҳукумат намуд аз таърихи 1283 ило таърихи 1285 ҳиҷрӣ , ки такрор мири Қатаған — мир Муҳаммад Муродбек омада Бадахшонро забт намуда, мир Сулаймоншоҳро бо тамомии авлоду асҳобу бародарзодагонаш дастгир карда, ба қалъаи Қундуз бурда маҳбус карда, Бадахшонро толону тороҷ карда, то муддати понздаҳ сол тасарруфи куллӣ намуд — аз ибтидои таърихи 1285 то таърихи 1300 ҳиҷрӣ тамоми Бадахшон ва Бадахшонотро».
Дар бораи он дар матнҳои хатти мехии замони Доро дар байни сангҳои гаронбаҳое, ки аз давлати ҳахоманишӣ оварда мешуданд, аз санге ёд шудааст бо номи «касака-капаутака» , ки аз шаҳр-давлат -и Бохтари тобеи давлати Ҳахоманишиён ворид мегардид.
Дар он омада, ки «он сангбарсарзадаро санги лоҷвард соҳиби шаъну шавкат намуд, ки лоҷвард дар мамлакати Хитой баҳси тамом ёфт ва як сери санги Бадахшон ба ҳазору понсад рупия расид. Ва дар ин боб чунон қадағани тамом фармуд, ки резасанге аз он ба дасти аҳаде аз акобиру асоғир намеафтод. Ва ҳам бар ин лоҷвард хазинаи маъмуре аз нуқуду ёмбуи нуқра ва аҷноси амтиаву ақмиша аз ҳар ҷинс ба ҳам расонид».
Шоҳрух Мирзо, ки аз соли 1575 сар карда ба ҷойи бобои худ — Шоҳсулаймон подшоҳи Бадахшон буд, ба ҷойи ташкили мубориза, аз як шаҳр ба шаҳри дигар мегурехт ва дар ниҳояти кор бо бобои худ -Шоҳсулаймон дар Кобул қарор гирифт.
Азбаски Шоҳрух Мирзо гурехта буд, қалъа ва шаҳри Кӯлоб, ки дар он вақт дар ҷойи деҳаи Тебалай, 5-километрии шарқи Кӯлоби имрӯза воқеъ буд, ба нуқтаи асосии мубориза бар зидди ӯзбекҳои Абдуллоҳхон табдил ёфт.
Хатлониёну бадахшониён шаҳри Кӯлобро мустаҳкам гардонида, писари хурдсоли Шоҳрух Мирзо — Муҳаммадзамон Мирзоро бо худ гирифта, бо ӯзбекҳо рӯ ба рӯ шуданд.
Дар хусуси он ки дар шаҳри Кӯлоб ба лашкари Абдуллоҳхон як гурӯҳ ашрофи маҳаллӣ ва хатлониёну бадахшониён муқобил меистоданд, Ҳофизи Таниши Бухорӣ хабар додааст: «Он муборизон: Шоҳсолеҳи Калону Шоҳсолеҳи Хурд ва Шоҳмуҳаммади Баёну ҷамъе дигар аз диловарони вилояти Хатлону навоҳии Бадахшон буданд».
Ду нафар олиму сайёҳи машҳури садаи -Марко Поло ва Ёқути Ҳамавӣ, ки ҳар ду Хуросону Мовароуннаҳрро зиёрат намуда буданд, лаълро «балахш» ном бурда, номи кишварро «Балахшон» гуфтаанд.
Сайёҳи венетсиягӣ Марко Поло, ки дар охири садаи муддате дар Бадахшониқомат карда буд, дар бораи «балахш» чунин навиштааст: «Дар Баласиён балахшҳо — сангҳои гаронбаҳо мавҷуд мебошанд. Онҳо хеле ҳам сангҳои зебову қиматӣ буда, дар дохили харсангҳои кӯҳӣ ҷой доранд. Мардум барои шоҳ ва ба фармони ӯ дар кӯҳҳои Шигхинон ғорҳои калон, чи тавре ки ҳамин гуна ғорҳоро барои истихроҷи нуқра мекананд, канда, аз онҳо балахш истихроҷ менамоянд. Аз тарси ҷон касе барои худ аз он кӯҳ сангҳои гаронбаҳоро истеҳсол намекард. Агар касе ҷуръат карда аз ин подшоҳӣ он сангҳоро берун мебаровард, ҷону моли худро аз даст медод… Шоҳ намегузошт, ки касе бе иҷозат балахш истихроҷ намояд».
Зеро Султоншоҳи мазкур барои ҷамъоварии лашкар ба хотири ҳуҷум кардан ба Чатрор, аз сарҳаддоти болои Вахон сар карда, то сарҳаддоти поини Бадахшон — сокинони Қатағани Қундуз одамони худро фиристода буд.
Шуғнон дар замони Ёриҳо на фақат мустақил буд, балки шоҳи он — Шоҳ Ванҷихон бо кӯшиши сарлашкари худ — оқсақол Баҳодури қарлиғ «ғайр аз Чоҳоб тамоми музофот -ро иҳота намуда, бар худ мутеъ сохт».
Аммо ба зудӣ дар хонадони шоҳи Шуғнон ихтилофе пайдо шуд ва мири Бадахшон- мир Муҳаммадшоҳ аз фурсати дастдода истифода бурда Шуғнонро дар охири садаи ишғол намуд ва Роғ низ дубора забт гардид.
Дар ин бора дар «Табақоти Носирӣ» омадааст: «Ва чун малик Фахруддини Масъуд бад-он тахти Бомиён биншаст, атрофи билод ва мамолики ҷиболи Шуғнону Тахористон то ба Дарвозу Балур ва атрофи Туркистон то ҳадди Вахшу Бадахшон ҳама дар забт омад».
Баъд аз марги Фахруддин, писараш — султон Шамсуддин бар тахти Бомиён нишаста, қаламрави худро боз ҳам васеътар намуда, тамоми ноҳияи Бадахшонро дар тасарруфи худ медарорад: «Чун султон Шамсуддин ба тахти Бомиён бинишаст… мамолики Тахористон тамом дар забти ӯ омад. Ва баъд аз он, шаҳри Балху Чағониён ва Вахшу Ҷурму Бадахшону ҷиболи Шуғнон дар тасарруфи ӯ омад, ба ҳар тараф лашкар кашид ва бар ҷумлаи он билод нофизу амр шуд».
Муҳаммад Муродбеки мазкур баъд аз он ки писарамакаш — Маҳмудбек, ҳокими Ҳазрати Имом Соҳиб ба муқобили ӯ исён бардошт, задухӯрдҳои байни онҳо ҳафт моҳ идома дошт, ба ҷойи аз ин фурсати муносиб истифода карда, якҷо бар зидди Муродбек мубориза бурдан, шоҳони Бадахшон барои тахти Файзобод байни худ ба муборизаҳои шадид пардохтанд.
Натиҷа он шуд, ки амирони афғон ва хусусан амир Абдурраҳмонхон аз зиддиятҳои байниякдигарии мирони Бадахшон истифода намуда, якеро ба дигаре ҷанг андохта, тамоми Бадахшон ва умуман тамоми Афғонистонро ба даст даровард.
Дар нимаи дуюми садаи набераи амир Қазағани муғул — амир Ҳусайн дар Кобулу Андароб, дар Ҳисор — амир Баёни сулдӯз, дар Бадахшон — шоҳ Баҳоуддин ҳоким буданд.
Чунончи, агар дар асрҳои 9-13 шаҳрҳои Нучоро , Корбанг ва Рустои Бек то гузаргоҳи Бадахшон дар наздикии Баҳораки Афғонистони имрӯза ҷузъи Хатлон бошанд, баъди истилои муғул ва қатли омми саросарии мардуми тоҷик мавзеъҳои мазкур, ки дар соҳилҳои чапи дарёи Панҷ қарор доштанд, ба ҳайати Бадахшон даромаданд.
Сарҳаддоти Бадахшон ҳама вақт то давраи охирини мавҷудияти худ доиман дар тағйиру таҳаввул қарор дошта, тибқи вазъи сиёсии минтақа гоҳ маҳдуд ва гоҳ васеъ мегардиданд.
Аз рӯйи навиштаҳои мирзо Ҳайдари муғул дар «Таърихи Рашидӣ» дар соли 1504-05 маркази вақти Бадахшон Қалъаи Зафар буда, худи Бадахшон дар ҳамон айём ба чор қисм тақсим карда шуда будааст: «Қисми болои он тобеи Кошғар буда, онро Мирзо Абубакри Кошғарӣ ва баъд султон Саиди Кошғарӣ истило карда, дохили девони Кошғар намуда будаанд (яъне сокинони ин қисми Бадахшон хироҷро ба Кошғар мепардохтанд); қисми поину нисбатан ҳамвору муфиди он дар дасти ӯзбекҳо қарор дошт ва мардуми ин қисм хироҷро ба онҳо мепардохтанд; пораи сеюми он қисми миёнаи Бадахшон буда, даромади онро шоҳ Разиюддин мегирифт; ниҳоят, қисми чорум, ба таъбири мирзо Ҳайдар, иборат аз „тангиҳои Бадахшон“ буд, ки Қалъаи Зафарро бо заминҳои атрофи он дар бар мегирифт».
Берунӣ дар тавсифи лаъли Бадахшон мефармояд: «Асосан се санги гаронбаҳо дар хубӣ байни худ рақобат доранд: ёқут, зумурруд ва марворид. Тибқи ҳамин тартиб мебоист ҳангоми тавсиф якеро аз паси дигаре зикр намоем. Вале азбаски дар боби „Ёқут“ фасле бахшида ба сангҳои гаронбаҳо дохил аст, ба ин фасл бояд лаълро низ ҳамроҳ намоем. Зеро он на фақат яке аз сангҳои гаронбаҳост, балки дар байнашон зеботарин низ мебошад. Дар хусуси лаъл ман чунин мегӯям: он — санги сурх ва шаффофу тоза буда, аз ҳайси ранг бар ёқути олидараҷа монанд аст. Ҳатто баъзан дар зебоӣ ва дурахш бар ёқут бартарӣ дорад, вале дар сахтӣ нисбат ба ёқут мулоимтар аст. Аз ҳамин рӯ ҳангоми бархӯрд ё соиш бо ҷисмҳои дигар кунҷу паҳлуҳои лаъл ба осонӣ зарар мебинанд».
Одамон истеҳсол ва истифодаи маъданҳоро омӯхтанд, гудохтани филиззот барои мустаҳкамтар шудани оҳанро ёд гирифтанд ва ба тавлиди ҷангафзорҳо ва ашёи рӯзгор пардохтанд.
Дар солҳои 1215-16 Муҳаммад Хоразмшоҳ дар натиҷаи хиёнат Ғазнаро гирифт ва бо ҳамин минтақаи Тахористону Хатлону Бадахшон ба қаламрави хоразмшоҳиён дохил гардид.
минтақа дар соли 1220 арсаи ғорату куштори сахт қарор гирифта буд, чунончи дар «Таърихи ҷаҳонкушой» омадааст: «Ва чун хотири Чингизхон аз харобии Тирмиз фориғ гашт, ба ҳудуди Кангурту Сомон рафт ва зимистон дар он ҷо раҳли истиқомат андохта, ба куштану кандану тохтан он диёрро низ пок сохт . Ва лашкар ба вилояти Бадахшон фиристод, то он сарзаминро аз хуни куштагон ранги ёқути руммонӣ ва лаъли бадахшонӣ доданд».
Дар ин бора навиштаҳои Маҳмуд ибни Амирвалӣ дар «Баҳру-л-асрор», ки онро солҳои 1634-41 дар Балх навишта буд, маълумот медиҳад: «Тахористон, ки онро Бадахшон гуфтан дурусттар аст, онро қисми сеюм мешуморад ва : Қундуз, Толиқон, Фархор, Роғ, Яфтал, Юмгон, Дара, Дарвоз, Сариқҷӯён , Рустоқ, Қалъаи Шоҳназар, Боғи Аварс, Дашти Қалъа, Шаҳри Равон, Арҳанги Сарой, Оқсарой, Боғи Ҳабаш, Султон Боязид, Айбак, Бағлон, Ғӯрӣ, Хуст, Валиён, Ишкамиш, Наҳрин. Ва инчунин мавзеъҳои дигари воқеъ дар кӯҳу даштро то қарибии Кошғар ба он нисбат медиҳанд».
Дар нимаи аввали садаи мир Муҳаммадшоҳ Бадахшонро ба се қисм дар байни писарони худ тақсим кард, ки муаллифони «Таърихи Бадахшон» ҳар қисми онро батафсил овардаанд: «Қисми аввал Рустоқу ноҳияҳои тобеи он: Чоҳоб, Янгиқалъа, Қарлиғ, Даунг, Оби Осиёбҳо, Кӯли Деварӣ, Эли Кошон. Ин мавозеотро ба зери ҳукумати Мири Калон супурд. Ва қисми дуюм — Файзобод, Яфтали Боло, Дарайим , Тешкон, Кишм, Машҳад, Калавгон, Зардев, Баҳорак, Ҷурм, Вардуҷ, Зебок ва Шакошим, Вахон, Шуғнон — ин мавозеотро дар зери ҳукумати Мирзои Калон — Султоншоҳ супурда, муқаррараш фармуд. Ва қисми севум — Саройи Баҳор, Аргу ва Яфтали Поин ва Роғ ва Шаҳри Бузург — ин ҷавонибро ба писари хурдаш — Сулаймоншоҳ супурда».
Ёқути Ҳамавӣ, ки дар ибтидои садаи қабл аз ҳуҷуми муғулҳо ба Хуросону Хоразм омада буд, дар моддаи «Бадахшон»-и «Муъҷаму-л-булдон»-и худ чунин навиштааст: «Бадахшонро оммаи мардум бо ҳарфи „лом“ — Балахшон меноманд. Он мавзеест, ки дар он ҷо маъдани балахш, ки дар хубӣ бо ёқут рақобат меварзад, мавҷуд мебошад. Касони онро дида ба ман ривоят карданд, ки дар кӯҳҳои онҳо балахш хеле зиёд аст, аммо навъҳои хуби он кам мебошанд…» Аз ин навиштаҳои олими шинохта ҷойи шубҳае намемонад, ки номи кишвари Бадахшон дар асл «Балахшон» буда, аз номи «балахш» — лаъл, ки онро дар ватани аслияш «балахш» мегуфтаанд ва ҳатто дар садаи низ онро Балахшон меномидаанд, гирифта шуда будааст.
Мавзеи марқади Саййидалии Ҳамадонӣ дар Дилӣ ном мавзеи Хатлон қарор доштааст, на дар ҷойи имрӯзааш дар шаҳри КӯлоБадахшон Ғайр аз ин, аз порчаи мазкур адовати Сулаймоншоҳ нисбат ба ҳокими ӯзбеки Балх — Пирмуҳаммадхон баръало намудор аст, ки ин душманӣ охир ба ҷанг кашид.
Мири охирини Бадахшон мир Олимхон, ки дастнишондаи амири Бухоро — Музаффар буд ва амир Музаффар мехост ба воситаи ӯ Бадахшонро ба қаламрави худ ҳамроҳ намояд, соли 1880 ба ҳуҷуми сардор Абдуллоҳхони афғон дучор шуда, шикаст хӯрд ва Абдуллоҳхони мазкур тамоми Бадахшонро ишғол намуда, худ дар Файзобод қарор гирифт.
Дарёҳои бузурги он ки аз пиряхҳо ибтидо мегиранд, асосан дар қисмати ғарбӣ — Панҷ, Ғунд, Шохдара, Бартанг, Язгулом, Ванҷ, дар қисмати шарқӣ — Мурғоб , Ғудара , Танимас, Аличӯл ва ғ.
Бадахшони Тоҷикистон ҳазорҳо кӯл дорад, ки бузургтаринашон Қаракӯл, Шӯркӯл, Рангкӯл, ки собит ҳастанд ва кӯлҳои Сарез, Яшилкӯл ва Зоркӯл ҷоришаванда мебошанд.
Аббосиён рух додааст: "Мир Садруддин Муҳаммад дар «Ҷавоҳирнома» овардааст, ки: «Мегӯянд маъдани лаъл дар Бадахшон аст, аз мутаҳаддисот аст. Зеро ки маъдани он махфӣ буд, то дар замони хилофати Аббосиён дар арзи Хатлон зилзилаи азим падид омада ва кӯҳи Сакнон шигофта шуда, кони лаъл пайдо гашт. Ва лаълро анвоъ мебошад: руммонӣ ва пиёзӣ ва тамрӣ ва лаҳмӣ ва уннобӣ ва буқлӣ ва идрисӣ ва дӯшобӣ ва лаъли пайконӣ ва лаъли ақрабӣ ва лаъли қутбӣ ва он нигинавор паҳн бошад».
Ӯ дар соли 644 баъди зиёрати маъбадҳои будоии Ҳиндустон аз роҳи Тахористон, Бадахшон ва Вахон ба ватани худ баргашта истода, дар сафарномаи худ оид ба кишварҳои мазкур маълумот додааст.
Баъд аз якчанд рӯз Абдуллоҳхон ҳукамои худро бо дастаҳои лашкар барои гирифтани шаҳрҳову навоҳии Бадахшон, ки бори аввал онҳоро муваррих Ҳофизи Таниш ёд намудааст: Ғӯрию Каҳмарду Бағлон, Қундузу Ишкамишу Фархору Рустоқ, Толиқону Қалъаи Зафару Хусту Варсаҷу Наҳрин ва пойтахти онвақтаи Бадахшон — шаҳри Кишм фиристод.
Сабаби инро Ғиёсуддин Муҳаммад бисёр содаву фаҳмо чунин шарҳ додааст: "Лаъл … муарраби «лол» — ба маънои ҳар чизи сурх умуман ва ба маънои ҷавҳари сурхи қиматӣ ва дар «Сироҷ» навишта, ки «лаъл — муарраби лол аст, ки ба ҳиндӣ ва форсӣ муштарак бошад; ё тасарруфи форсиёни арабидон аст».
Ӯ навиштааст: «… Дар замони мо нархи санги як дирҳам вазн дошта 10 динори ҳиротист. Вале агар вазни санг дар ҳудуди аз 20 то 100 дирҳам бошад, дар он сурат қимати ҳар як дирҳами он дар ҳудуди 20-30 динор мебошад».
Баъд аз ин волии Бадахшон — Шоҳ Шайхмуҳаммад ёд мегардад, ки дар соли 1370 ҳангоми маросими ба тахти подшоҳии Мовароуннаҳр нишастани амир Темур ӯ ҳамчун волии тобеи ӯ иштирок дошт.
«Дар ҳақиқат ҳам имрӯз лаъл чун зиёда аз ҳазор сол пеш аз ин аз Кӯҳи Лаъли минтақаи Ғорони Шуғнон, ки дар байни деҳаҳои Вист ва Андароби Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшони Тоҷикистон воқеъ мебошад, истихроҷ мегардад».
Вале, азбаски суфтакунию фурӯши он дар шаҳри Бадахшон сурат мегирифт ва Шуғнон низ аксар вақтҳо ҷузъи иқлими Бадахшон буд, барои ҳамин он номи «Лаъли Бадахшон»-ро гирифт.
Дар ҷанг бо «тожикон»-и Бадахшон Темур дар мавзее дар як вазъи ниҳоят баде қарор гирифт, ки агар яке аз одамонаш, ки бо он «тожикон» шинос буд, ба миёна намедаромад, Темур ҷони худро аз даст медод.
Бадахшон — кишвари қадимии тоҷикнишини кӯҳистонӣ, машҳур бо маъданҳои нодир, ҳавои тозаву солим ва мардумони шуҷоъу диловар дар болооби дарёҳои Панҷу Ому ва ҳавзаи дарёи Кӯкчаву шохобҳои он, қисми шимолу ғарби Афғонистон ва Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшони Тоҷикистон.
Берунӣ қайд мекунад, ки конҳои лаъл на дар худи шаҳри Бадахшон, балки дар дурии серӯза роҳ аз он, дар наздикии деҳаи Варзафанҷ воқеъ гашта будаанд ва агар кас аз Шикошим ба Шиқинон рафтанӣ шавад, аз миёни он конҳо мегузаштааст.
Августи 1876, пас аз ҳамроҳ намудани Фарғона ба Русия, русҳо дар доираи хатти марзӣ бо бекии Қаротегин паймон бастанд, ки мувофиқи он ноҳияи Бадахшони кӯҳӣ ба тобеияти Бухоро монда, ноҳияи ҷануби масири Амударё ба тобеияти Афғонистон мегузарад.
Аз соли сарвари кулли ҶСК комбинати агросаноатии «Гулистон»-и ноҳияи Спитамени вилояти Суғд ва ҳамзамон раиси Кумитаи иҷроияи Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон дар ҳамин корхона мебошад.
Соли 2000 вакили Маҷлиси вакилони халқи вилояти Суғд, соли 2005 аз ҳавзаи интихоботии 11-и ноҳияи Файзобод вакили мардумӣ дар Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шудааст ва ба ҳайси муовини раиси Кумита оид ба буҷет, молия ва саноат кор кардааст.
Акбар Ҳакимов, директори генералии ду ширкати бузург — «Ганҷи ҳилол» ва «Спитамен текстайлз» беш аз як сол аст, ки дар боздоштгоҳ аст ва парвандааш ҳамоно таҳқиқ мешавад.
Истеъмоли санҷиди хом исҳолро манъ мекунад; ордаки он низ чунин таъсир дорад, харошидагии даруни рӯдаҳоро шифо мебахшад, бисёр омадани пешоб ва чакмезакро ба ислоҳ меоварад.
Бӯидани гули санҷид боҳро меангезад , фараҳ меоварад, дил ва майнаро қувват мебахшад, агар бихӯранд барои фалаҷ ва кузоз дору мебошад, дамкӯтаҳӣ ва захми шушро сиҳат мекунад, меъда ва ҷигарро қувват мебахшад, бодҳоро таҳлил медиҳад, истисқо ва зардпарвинро дафъ менамояд.
Бо вуҷуди ин, нооромиҳои Хуросон поён намеёфтанду аъроб маҷбур мешуданд, ки дар ин сарзамин барои пахши шӯриш­ҳо ва таъмини амнияти Балх ва Тахористон то 50 ҳазор нафар ҷангии худро нигоҳ доранд.
Дар ҳамин фосилаи за­монӣ робитаи иқтисодию фарҳангии шаҳри Балх бо Хатлон ва ҳаволии он барқарор шуда, ҳамчун маркази адабию фарҳангию ҳунарӣ аз шаҳрҳои марказии Куфаву Басраи араб­­ҳо монданӣ надошт.
Шаҳри Балх зодгоҳи бузургони илму адаб Шақиқи Балхӣ, Абулмуъмини Балхӣ, Рашиди Ватвот, Бурҳонуддини Балхӣ, Иброҳими Адҳам ва суфиёни машҳур, монанди Салмони Соваҷӣ ва Неъматуллоҳи Валӣ мебошад.
Аз назари таърихӣ, Балх дар аҳди қадим аз шаҳрҳои муҳимме дар маҳалли бархӯрди роҳҳои тиҷоратии байни Шарқу Ғарб қарор дошта, тамоми заминҳои кишоварзӣ, боғу воҳаҳои он аз дарёи Балхоб обёрӣ мешуданд.
Дар аҳди қадим Балх аз вилоятҳои Эрон ба шумор мерафт, ки дар шимол бо сарзамини Суғд, дар ҷануб ва ҷанубу шарқ бо Арахосия ва Ҳедрузия , дар ғарб бо Марғиёна ҳаммарз будааст.
Балх, ҳамчунин, маркази муҳимми таърихию фарҳангӣ, қадимтарин мавзеи кишоварзӣ, маҳди илму маърифат, ҳикмату ирфон ва қароргоҳи яке аз давлатҳои ҳеллинистӣ мебошад, ки дар осори таърихӣ бештар таҳти номи Бохтар маълуму машҳур гардидааст.
Дар аҳди севумин шоҳи Кушониён — Канишка ҳудуди он саросари Афғо­нистон, бахши бузурги Осиёи Марказӣ, Туркистони Шар­қиро дар бар мегирифт, ки пойтахти он Шаҳрпур буд.
Табарӣ нигоштааст, ки вақте Ардашер давлаташро созмон медод, аввал Сиҷистон, сипас Гургону Абаршаҳр ва Марву Балхро гирифта, баъдан то ба дарунтарин ноҳияҳои сарзамини Хуросон расид.
Ҷуғрофиёдонони асрҳои миёна Истах­рӣ ва Ибни Ҳавқал овардаанд, ки Балх дар аҳди ислом дорои 7 дарвоза , Ҳадид, Ҳиндувон, Яҳуд, Шастбанд ва Яҳё) будааст.
Дар Доиратулмаорифи «Ираника» зикр шудааст, ки вуҷуди дарвозаи Ҳиндувон дар ин шаҳр аз мавҷудияти ҳиндувон башорат дода, номи дарвозаи Яҳуд нишондиҳандаи вуҷу­ди ҷамо­ати яҳудӣ дар Балх мебошад.
Аз ин шаҳри транзитӣ корвонҳои Роҳи Абрешим мегузаштанду ба ин шаҳр аз Ҳинд гиёҳҳои доруӣ, атриёт, шакар ва навъҳои гуногуни матоъҳои гаронбаҳоро меоварданд.
Хоразмшоҳ Балх ва Ҳиротро ба тасарруфи худ дароварда, дар ин давра Балху ҳаволии он зиндагии муътадилонаро пеша карда буданд, вале ҳамлаи Чингиз Балхро ба харобазор табдил намуд.
Аз ин рӯ, В. Н. Дяконов Балхро нахустин марказ ва маҳалли пайдоиши ойини зар­душтӣ медонад ва иттилоъ медиҳад, ки дар фаргарди Вандидод аз Балх ба унвони кишвар ва беҳтарин сарзамину шаҳрҳои офаридаи Аҳура Маздо ёд шудаасту онро дорои мардуми муъмини ойини зардуштӣ медонанд.
Ба гуфтаи сайёҳ Марко Поло, ки солҳои 1272-73 ва 1293-94 ба Эрон сафар кардааст, «Балх дар рӯзгорони пешин бузургтарину шарифтарин шаҳре буда, ба дасти тоторҳо ғорату нобуд шудааст».
Балх дар ин фосилаи замонӣ аз ҷумлаи сарзаминҳое буд, ки гоҳ дар ихтиёри Чағатоиён ва гоҳе дар дасти Ҳулокуиён қарор дошт ва пайваста мавзеи ҷангу хунрезии ин ду хонадони ҳукуматгари муғулӣ буд.
Ибни Батута, ки дар садаи гузораш ба Балх афтода буд, онро шаҳре вайрон васф карда, дар бораи рафтори ваҳшиёнаи Чингиз дар ин шаҳр менависад, ки аз се як қисмати ин шаҳри дар гузашта бузург (аз ҷумла, масҷиди Балхро, ки аз беҳтарин масҷидҳои ҷа­ҳон буд)-ро харобу валангор кар­дааст.
Ин волӣ қасд дошт, ки Балхро обод кунаду қалъаи онро маркази ҳукумати худ қарор диҳад ва барои ҷомаи амал пӯшондани чунин хостаҳояш кӯшида, то андозае муваффақ ҳам шуд.
Балхи кунунӣ вилояти нисбатан хурде дар Афғонистон аст, ки аз шимол бо Ҷумҳурии Ӯзбекистон, аз ҷануб бо вилоятҳои Самангону Ҷузҷон, аз шарқ бо вилояти Самангон ва аз ғарб бо вилояти Ҷузҷони Афғонистон ҳамсарҳад мебошад.
Дар аҳди Хусрави Анӯшервон шаҳрҳое, ки марбути Эрон маҳсуб мешуданд, Балхву чанд шаҳ­ри дигар буданд, ва таҳти унвонҳои «Шаҳрҳои шарқӣ» дар адабиёти хаттӣ ёд шудаанд.
Мувофики маълумоти манбаъҳои адаби ва таърихи, аз ҷумла «Таърихи Систон» Мухаммад Васиф солҳои зиёд вазифаи дабирии дарбори яке аз хокимони Саффориён Яъкуб ибни Лайсро ичро мекардааст.
Мухаммад дар баробари Абулянбағӣ, Басами Гурд, Махмуди Варрок, Мухаммад ибни Мухаллад, Ханзалаи Бодгиси ва дигарон яке аз нахустин шоиронест, ки баъди истилои араб ба забони дари шеър сурудаанд.
Бо мақсади ҳар чӣ зудтар расидан ба тавофуқи ниҳоӣ 7 бор дар хориҷ аз ҷумҳурӣ бо Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон дидор ва суҳбатҳо намуд.
Моҳи июни соли 1986 мақомоти амниятӣ Нуриро бо иттиҳоми «паҳн кардани хабарҳои бардурӯғе, ки сохти ҷамъиятиву давлатии сотсиалистиро бадном мекунанд» ба ҳабс гирифта ва моҳи феврали соли 1987 бо ҳукми Додгоҳи вилояти Қӯрғонтеппа аз рӯи моддаи 203 Кодекси Ҷиноии ҶШС Тоҷикистон барои якуним сол аз озодӣ маҳрум карда шуд.
Аз падараш ва бархе аз уламо, аз ҷумла муддарисон ва донишмандони маъруф Сиёмиддин Наҷмиддинов ва Мавлавӣ Қорӣ Муҳаммадҷон маъруф ба Ҳиндустонӣ, улуми исломиро, аз ҷумла «Сарфу наҳви арабӣ», «Маонӣ», «Мантиқ», «Фиқҳ», «Усули Фиқҳ», «Шарҳи ақида», «Таърихи Ислом», «Ҳадис» ва «Тафсири Қуръон», фаро гирифта аст.
Соли 1953, пас аз он ки ноҳияи Сангвор барҳам зада ва мардумаш ба водии Вахш кӯчонда шуданд, хонаводаи Нурӣ дар совхози «Туркманистон» дар ноҳияи Вахш сокин шуданд.
Сайид Абдуллоҳи Нурӣ (Абдулло Нуриддинович Саидов; 15 марти 1947, Оштиён — 9 августи 2006, Душанбе) — арбоби ҷамъиятӣ ва сиёсӣ, муассис , раиси Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон ва раиси Комиссияи оштии миллӣ , олими илоҳиёт.
Фаъолияти кориро соли 1967 пас аз хатми курсҳои муҳандисии назди Бюрои байнихоҷагии баҳисобгирии техникии шаҳри Қӯрғонтеппа оғоз карда, дар муассисаи мазкур ба ҳайси муҳандиси геодезӣ то соли 1986 фаъолият намудааст.
Ҳамзамон дар муассисаи байниноҳиявии баҳисобгирии техникии шаҳри Қӯрғонтеппа давраи муҳандисиро хатм карда сипас то миёнаҳои соли 1986 дар идораи мазкур инженер-геодезист буда аст.
Солҳои 1989-92 сармуҳаррири рӯзномаи «Минбари Ислом» — органи чопии Идораи расмии Мусалмонони Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дар айни замон роҳбари ғайрирасмии ҲНИТ буд.
Ҷоизаи Нобел аз физика — Макс Борн — «Барои тадқиқоти фундаменталӣ аз механикаи квантӣ, махсусан барои шарҳ ва тафсири омории функсияи мавҷӣ», Валтер Боте — «Барои методи мувофиқати падидории нурҳои кайҳонӣ ва кашфиётҳои бо он вобасташуда».
Соли 1958 факултаи рӯзноманигории мактаби олии ҳизбиро хатм намуд ва дар мақомоти давлатӣ, директори нашриёти "Ирфон", ҷонишини якуми раиси ҷамъияти китобдӯстони ҷумҳурӣ кор кард.
Муаллифи маҷмӯаҳои шеърии барои наврасону калонсолон эҷодшудаи «Гули баҳор» , «Шукуфаҳои аз хун дамида» , «Гули шом» , «Машъалафрӯз» , «Минбари шоир» , «Ашки ширин» , достонҳои «Гуфтугӯ бо меҳмон», «Қиссаи пахта», , «Писарчаи ҷаҳондидаи ман» , «Шаби пеш аз марг» , «Шаҳиди зинда» , «Қиссаи нави «Юсуфу Зулайхо» ва ғ.
Достони «Шаби пеш аз марг», ки ба тавсифи корномаи ҷангии Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ Тӯйчӣ Эрйигитов ихтисос ёфтааст, соли 1965 дар Маскав ба забони русӣ ҳам чоп шудааст.
Тарҷумаҳои русии ашъораш дар маҷмӯаҳои «Песни радости» , «Солнце в чемодане» , «В смерте рождённая любовь» , «Колыбель» ва рӯзномаву маҷаллаву маҷмӯаҳои зиёди русизабон интишор ёфтаанд.
Китобу намунаҳои ашъораш, бар замми русӣ, ба забони аксари халқҳои шӯравӣ, шеърҳои алоҳидааш дар Эрону Афғонистон, Фаронсаву Инглистон, Чехословакияву Булғористон, Финлонду Лаҳистон ва диг.
Шоири халқии Тоҷикистон , дорандаи ҷоизаи ба номи А.Фадеев, Корманди шоистаи фарҳанги Тоҷикистон, дорандаи орденҳои Ҷанги Ватанӣ , Байрақи Сурхи Меҳнат, Нишони фахрӣ ва медалу ифтихорномаҳо.
Вақте Абу Ханифа 22 сола буд, ӯ шогирди олими ироқӣ Ҳаммада ибни Абу Сулаймон гардид дар маҳфили ӯ 18 сол то ба марги устодаш таҳсил намудааст ва сипас худи ӯ ин маҳфилро дар давоми даҳ сол роҳбарӣ кардааст, ва ба ин васила ҳамчун фақеҳи боэтибори Куфа ва Басра номдор шудааст.
Чун Имоми Аъзам комилан вориди илми калом шуд, ба хубӣ дарк намуд, ки манфиати он барои ў камтар аст, аз ин рў, Абуҳанифа аз илми калом сарфи назар карда, ба омўзиши сарфу наҳву адаб ва аз худ намудани фанни шеър пардохт, вале оқибати онро ситоишу мадҳу ҳаҷв дарёфта, аз он низ даст кашид ва ба таҳқиқи хадис пардохт.
Бинобар ин, ў бо уламо, машоих ва фақеҳони аҳди хеш ҳамнишин шуда, ба куллӣ ба омўзиши фиқҳи исломӣ дода мешавад ва дар ин соҳа ў ба комёбиҳо бузург ноил мешавад.
Дар ҷомеаи исломии замони хулафои Рошиддин ва Умавия як силсила масоили шаръию ҳуқуқие арзи вуҷуд намуданд, ки боиси пайдо шудани ихтилофи назарҳо ва пайдоиши фирқаву ҷараёнҳои мазҳабӣ дар дохили дини ислом гардиданд.
Ин ихтилофи назарҳо ҳатто боиси сар задани ҷангу ҷидоли дохилӣ низ шуданд, мислӣ ҷангҳои Ҷамал, Сиффин, муҳорибаи Наҳравон) ва ин омили дигари рў овардани ў ба илми фиқҳ буд.
Даст задан ба арзёбиву доварии чунин масъалаҳои ҷиддӣ ва муҳими иҷтимоию сиёсӣ ва ақидаҳои мухталифи каломӣ аз назари шаръию ҳуқуқро Абуҳанифа вазифаи муқаддаси инсонии худ мешуморид ва бо амри дили хеш ба хотири такрор нашудани чунин ҳодисаҳо дар хилофат ва пешгирӣ аз нобасомониҳою ҷудоиандозӣ дар ҷомеаи исломӣ даст ба чунин кори масъулиятнок зад ва ҷомеаро ба қонунмандӣ даъват намуд.
Имом Шаъбӣ хитоб мекунад: «Эй Нуъмон ибни Собит, бишитоб ва ба суҳбати уламо бирас ва таҳсили илм кун, ки бозор ҷойи ту набошад. Ту дар муддате олими бузург хоҳӣ гашт».
Сараввал Абӯҳанифа ба илми қироати Қуръони карим ва таҷвиди он машғул шуда, сипас ба омўзиши дигар улуми диниву дунявии замонаш, аз қабили сарфу наҳв, илми ҳадис ва шеъру адабу фалсафа шуруъ намуд.
Дар ҷараёни ин омўзиш аз бисёр фақеҳону мутакаллимон, олимону донишмандон ва устодону аҳди фазли замона – Омири Шаъбӣ, Абуисҳоқи Шабеӣ, Ибни Абинуҷуд, Қайс ибни Мусаллам, Ибни Муртасид, Каттода ибни Даома, Молик ибни Динор илм омўхт.
Ба хотири касби илму андўхтани таҷриба сафарҳои зиёде низ доштааст, аз ҷумла ба қавле 50 маротиба тавофи Каъба намудааст ва дар онҷо бо олимону машоихи машҳури Ҳиҷоз, Макка ва Мадина – Робиа ибни Абуабдурраҳмон, Ато ибни Абураббоҳ, Имом Бокир, Абдурраҳмони Аъроҷ, Муҳаммади Мундакар, Ибни Шиҳоби Захрӣ, Амр ибни Динор, Абдулзабири Маккӣ ва дигарон мулоқот доштааст ва рочеъ ба масоили гуногуни улуми шаръию каломӣ ва ҳуқуқӣ ба баҳсу андеша пардохтааст.