polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Аз боқимондаҳои аҳди қадими Боливия харобаҳои Тиаванако, ки вобастаи санъати инкҳост, қобили тазаккур мебошад (иншооти сангии Дарвозаи Офтоб, асри 8, дар соҳили кӯли Титикака).
Дар даврони мустамликавӣ дар меъморӣ услуби бароккои испанӣ , яъне, омехтаи ҳунари биносозии испанӣ бо маҳаллӣ маъмул буд; айни он дар санъати тасвирӣ ҳам ба мушоҳида мерасад.
Санъати тасвирии асрҳои 19-20 омезиши анъанаҳои миллӣ ва модернизми аврупоист: мусаввараҳои Н. Ногалес ва С. Гусман де Рохас, муҷассамаҳои И. Римши; деворнигораҳои гурӯҳи эҷодии «Антео», асарҳои дар услуби постмодернизм офаридаи Р. Валкарел.
Аъзои Додгоҳи Олӣ ва Додгоҳи конститутсионӣ аз ҷумлаи аъзои Конгресси миллӣ ба муҳлати 10 сол, бидуни ҳуқуқи азнавинтихобшавӣ, баргузида мешаванд.
Қисми ғарбии Боливия дар ҳудуди минтақаи чиндори кӯҳҳои Анд, қисми шарқиаш дар платформаи Амрикои Ҷанубӣ ҷой гирифта, аз минтақаҳои вулканафшони давраи кайнозой -и фурӯхамидагиҳои тарқишдори қишри замин иборат аст.
Кордилйераҳои Марказию Шарқӣ аз қабатҳои баҳрии давраҳои кембрий, ордовик, силур ва девон, таҳнишастҳои қитъавии карбон, бур ва палеоген, қисми платформаи Амрикои Ҷанубии мансуби Боливия аз гнейсҳои давраи токембрий, сланетсҳо ва гранитҳо ташаккул ёфтаанд.
Боливия дар минтақаҳои субэкваторӣ ва тропикии Нимкураи Ҷанубӣ воқеъ буда, дар ғарб қисми асосии Анди Марказӣ ва дар шаҳри пастиҳои паҳноварро ишғол кардааст.
Силсилаи кӯҳҳои Анд ба ду шоха — қ-кӯҳи Ғарбӣ ва қ-кӯҳи Шарқӣ тақсим шуда, дар Ғарб ба Кордил йераи Ғарбӣ ва дар шаҳри ба Кордилйера-Реал (қаторкӯҳҳои баландтаринаш Иллимани — 6682 м, Анковма — 6550 м) мепайванданд.
Баъди бозгашт ба сохти конститутсионӣ дар Боливия 70 ҳизби сиёсӣ ба қайд гирифта шуд, ки бузургтаринашон Ҳаракат ба сӯйи сотсиализм, Ҳаракати инқилоби миллатгаро, Ваҳдати миллӣ, Нерӯи нави ҷумҳуриятталаб ва ғ.
Бундестаг то давраи понздаҳумини интихоботӣ аз 656 намоянда иборат буда, 328 намояндаи он дар ҳавзаҳои интихоботӣ ва 328 намояндаи дигар аз р(и р(йхатҳои ҳизбҳо интихоб мешуданд.
Дар низоми Бундестаг ва тақсими аъзоёни он баъди интихоботҳои соли 2005 шуда гузашта баъзе тағйиротҳое ба амал омаданд, ки мо дар бораи онҳо дар қисмати «вазъи кунунии кишвар» гуфта мегузарем.
Дар ин асарҳо Бузургзода ҳамчун «нахустин забоншиноси тоҷик», «яке аз аввалин забоншиносони тоҷик», «яке аз бунёдгузорони муқтадири илми забоншиносӣ», «кашшофи шевашиносии тоҷик», «асосгузори усули муқоиса дар забоншиносии тоҷик» … муаррифӣ шудааст.
Нахустин маротиба проффесор Р. Ғаффоров дар мақолаи «Дурахши як ситораи паррон» ба муайян кардани хусусиятҳои афкори гуногунҷабаи Бузургзода дар таълифи дастурҳои мактабӣ ва китобҳои дарсӣ кӯшидааст.
Академик Р. Амонов дар мақолаи «Баъзе фикрҳо оид ба масъалаҳои фолклоршисии тоҷик» асарҳои Бузургзодаро ба қатори намунаҳои беҳтарини адабиёти даҳонии халқи тоҷик ҷой дода ва аз ҷиҳати нашри илмии асарҳои фолклори ибратбахш донистааст.
Муаммои рӯзгор ва осори Бузургзода аз миёнаҳои солҳои 1950 дар як қатор навиштаҳои В. Самад, аз ҷумла «Симои ҷовид» , «Ҳадиси ишқ поён надорад» , «Зикри хайр» , «Қаҳрамонии мард дар зиндагиву набард», «Дили лабрези умедҳо» , «Аз арвоҳи Бузургзода хиҷолат накашед, устод!» , «Таърих ва фоҷиаи зиндагии Лутфулло Бузургзода» … мавриди баррасӣ қарор гирифтаанд.
Нашри китобе бо номи «Дурахши як ахтари сӯзон» ҳосили ҷамъбасти чандсолаи таҳқиқоти бузургзодашиносон ва натиҷаи фаъолияти В. Самад мебошад, ки бо мусоидат, ҳиммат ва ҳиссаи сазовори ӯ сурат гирифтааст.
А. Сатторзода нахустин маротиба роҷеъ ба осору афкори Н. Хусрав аз нигоҳи Бузургзода мулоҳиза рондааст, ки барои муайян намудани арзиши андешаҳои адабиётшиносии ӯ аҳамияти бузурге доранд.
Як қисмати осори дар бораи рӯзгор ва осори Бузургзодаро асарҳои ёддоштӣ ва хотираҳои дӯстон, ҳамкорон ва шогирдон дар бар мегиранд, ки муҳимтарини онҳо навиштаҳои Н. Маъсумӣ , Т. Зеҳнӣ , А.П.
Бузургзодашиносӣ, як бахши муҳими илми филологияи тоҷик, ки ба омӯзишу таҳқиқи рӯзгор, осор ва мақоми илмии яке аз олимони маъруфи ҳавзаи суханшиносии тоҷикии солҳои 30–40-уми садаи ХХ, забоншинос, адабиётшинос ва фолклоршинос Лутфулло Бузургзода бахшида шудааст.
Корнома, сарнавишти илмӣ ва фаъолияти гуногунҷабҳаи Бузургзода ҳамчун як тан аз олимони сермаҳсул ва саҳми ӯ дар бунёди андешаҳоигн илмии ин давра аз замони зиндагиаш то имрӯз таваҷҷуҳи муҳаққиқон — филологҳо, файласуфон ва таърихнигоронро ҷалб кардааст.
Барои ин донишманд дар равшан кардани мақоми илмӣ ва моҳияту арзиши осори шевашиносии Бузургзода қобилияти нотакрор ва ҷадалҳои ҳамешагии ӯ дар самти таҳқиқ, ҳадаф ва характери амалии осор, ҳамчунин расоӣ ва дақиқии маводи гирдовардаи ӯ муҳим буданд.
Дар қисми шарқии Берлин, ки сипоҳиёни шӯравӣ қарор доштанд, бо ихтиёри худи меҳнаткашон 1.10.1949 ҶДО эълон шуд ва Берлин мувофиқи сарқонун пойтахти он таъйин гашт.
Соли 1961 байни Берлини Ғарбӣ ва Берлини Шарқӣ силсилаи иншооти масдудкунанда бунёд гардида, бо қарори ҳукумати ҶДО ва роҳбарияти шӯравӣ равуои бемамониати байни шаҳрвандони ҶДО ва ҶФО манъ карда шуд.
Берлин маркази фаъолияти табъу нашр буда, зиёда аз 500 ширкати ин соҳа, 80 агентии тарғиботи рекламавӣ, 30 пойгоҳи радиоӣ, 12 ширкати филмсозӣ дар он фаъолият доранд.
«Ленин дар Помир» аз достонҳои дигари муассири ӯст, ки нахустин бархӯрдҳои инқилобии кӯҳистони Бадахшонро бозгӯ мекунад ва дар заминаи он, дар таҳияи худи муаллиф ва И. Филимонова, филми ҳунарӣ бардошта шудааст.
Солҳои пасин достонҳои нави ӯ «Дугонаҳо» , «Дашти лаванд» , «Ишқи духтари кӯҳсор» , «Чашмони Ленин» , «Авроқи муҳаббат» , «Исёни хирад» «Зинда бод ханда!» ва ғ.
Мирсаид Миршакар, ҳамчунин, муаллифи чандин қиссаҳои бадеию фантастикӣ, осори сершумори саҳнавӣ ва мақолаҳои проблемавӣ мебошад, ки мақоми ӯро дар адабиёти даврони шӯравии тоҷик устувору шуҳраташро сазовор гардонидаанд.
Аз соли 1946 то соли 1959 котиби масъули Раёсати Иттифоқи нависандагони Тоҷикистони Шӯравӣ ва муовини мудири шуъбаи агитатсия ва пропагандаи Кумитаи марказии ҲК ҶШС Тоҷикистон.
Ходими барҷастаи давлатию ҷамъиятӣ, вакили Совети Олии ҶШС Тоҷикистон, узви КМ ҲК Тоҷикистон, раиси Кумитаи республикавии ҳамдилӣ бо мамолики Осиёву Африқо, узви Президиуми Кумитаи шӯравии ҳамдилӣ бо мамолики Осиёву Африқо, узви бебадали раёсати Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон.
Ба шаҳри Гулистон инчунин шаҳракҳои Консой, Навгарзан, Адрасмон, Чоруқдайррон, Зарнисор ва Сирдарё, ки аз шаҳр дар масофаи то 260 км дуртар ҷойгир шудаанд, дохил мешаванд.
Зеро дар атрофи обанбори он – соҳили «Баҳри тоҷик» минтақаи фароғатӣ-истироҳатӣ мавҷуд буда, дар он осоишгоҳу истироҳатгоҳҳои умумӣ, хусусӣ ва соҳавии мухталиф фаъолият доранд.
Дар охири ҳазорсолаи ва дар аввали ҳазорсолаи то милод, дар соҳили рости дарёи Сир, дар тарафи ғарбии Хуҷанди ҳозира, дар нимбиёбони Қайроққум қабилаҳои зиёде зиндагӣ мекарданд.
Дар садаҳои пасин низ Панҷиканд яке аз шаҳрҳои бонуфузи Осиёи Марказӣ дар Роҳи бузурги абрешим мақоми намоёнро ишгол карда, дар ривоҷи муносибатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, тиҷоратӣ ва иҷтимоию фарҳангии халқҳои ҳамҷавор саҳмгузорӣ намудааст.
Ҳудуди ноҳияро бо самти арзӣ се қаторкӯҳ бурида мегузаранд: дар шимол- Туркистон , дар марказ Зарафшон , қуллаи Чимтарға дар кӯҳҳои Фон , дар ҷануб Ҳисор .
Дар паи ковишҳои бостоншиносӣ дар ин суфа, ки 60 сол пеш оғоз шуда ва дар 30 соли ахир раҳбарияшонро бостоншинос Борис Маршак бар уҳда дорад, вайронаҳои шаҳри суғдӣ пайдо шуд ки дар оғози садаҳои миёна бисёр калону обод будааст ва ҳамчунин деворнигораҳои зебои нигоргарони суғдӣ ёфт шуданд.
Панҷакент дар забони суғдӣ, Панҷикат дар гӯишҳои зарафшонӣ ва Панҷиканд дар забони форсии тоҷикӣ) — шаҳре дар шимолу ғарби Ҷумҳурии Тоҷикистон ва маркази идории ноҳияи Панҷакент дар вилояти Суғд аст.
Табиат ва иқлими шаҳри Панҷакент барои рушди соҳаҳои асосии кишоварзӣ, аз ҷумла боғдорӣ, рустанипарварӣ ва чорводорӣ хеле мусоид буда, барои паст кардани сатҳи камбизоатӣ дар деҳот заминаи асосӣ мегузорад.
Каме ғарбтар аз Панҷиканд вайронаҳои рустои Саразм ҷой доранд, ки аз ҳазорсолаҳои — пеш аз милод бозмонда ва пайвандҳои танготанги мардуми бумиро бо тамаддунҳои куҳани Ховари Наздик нишон медиҳанд.
Оромгоҳи Муҳаммад Башоро, ки 37 км дуртар аз Панҷиканд дар яке аз дараҳои зебоманзари кӯҳсори Зарафшон ҷой дорад, яке аз ёдгориҳои меъмории тоҷикӣ дар садаҳои — аст.
Дар дараи Зарафшон 60 км шарқтар аз Панҷиканд рустои Панҷрӯд ҷой дорад, ки зодгоҳи сардафтари адабиёти порсӣ-тоҷикӣ Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ аст.
Дар Наҷд, ки чун аморати мустақил монда буд, дар садаи ҷараёни динию сиёсии ваҳҳобия ташаккул ёфт, ки то ибтидои садаи дар зери парчами он ҳокими яке аз аморатҳои ин ҷо Муҳаммад ибни Сауд тамоми Арабистонро дар давлати феодалии ваҳҳобияи Саудиҳо муттаҳид кард.
Зиддият дар тараққиёти иқтисодӣ, шиддати вазъи сиёсӣ буд, ки дар дохили сулола мубориза рафт ва 2 ноябри 1964 Сауд аз тахт афтид, ба ҷои ӯ Файсал ибни Абдулазиз ас-Сауд шоҳ эълон шуд.
Арабистони Саудӣ, ки сардори гурӯҳи мамлакатҳои истеҳсолкунанда ва содиркунандаи нефт буд, истеҳсоли нефт ва фурӯши онро ба мамлакатҳои ҳомии Исроил кам, ба ИМА ва Нидерланд муваққатан бас кард.
Ибтидои соли 1991 ба қувваҳои дастҷамъонаи як қатор кишварҳо муяссар шуд, ки қӯшунҳои Ироқ аз Кувайт бароварда ва таҳдиди ҷанг ба Арабистони Саудӣ бартараф карда шавад.
Сарвари давлат шоҳ , ки дар як вақт ҳам сарвазир, ҳам сарфармондеҳи қувваҳои мусаллаҳ мебошад; вай ҳайати ҳукумати иҷроия -ро, ки аз сарвазир, ноиби аввали сарвазир ва 20 вазир иборат аст, аз ҷумлаи оли худ таъйин мекунад.
Сиёсати беруна ва муносибатҳои байналхалқии Арабистони Саудӣ ба нигоҳдошти нуфузи подшоҳӣ дар байни давлатҳои дигар равона шуда, он ҳомӣ ва тарғибгари дини Ислом дар арсаи ҷаҳон аст.
Арабистони Саудӣ узви бонуфузи Лигаи Давлатҳои Араб, СММ, Хазинаи Байналмиллалии Асъор, Созмони Конфронси Исломӣ, Ташкилоти мамлакатҳои содиркунандаи нефт – ОПЕК мебошад.
Вазорати маорифи Арабистони Саудӣ соли 1954 аз ҷониби шоҳ Фаҳд таъсис ёфта, аввалин дар подшоҳӣ Донишгоҳи ба номи Шоҳ Сауд соли 1957 дар Ар-Риёз ба кор даромад.
Калонтарин донишгоҳҳо: Донишгоҳи Абдулазиз дар Ҷидда , Донишгоҳи тадқиқи дини Ислом дар Мадина , Донишкадаи олии технологӣ ва Донишкадаи техникӣ дар Ар-Риёз, Коллеҷи нефт дар Заҳрон, Калонтарин китобхонаҳо: Китобхонаи миллӣ , китобхонаҳои Сауд, Маҳмудия китобхонаи Донишгоҳҳои Ар-Риёз, Мадина.
Дар шимол бо Урдун, Ироқ, Кувайт, дар шарқ бо Қатар, дар ҷанубу шарқ бо Имороти Муттаҳидаи Арабӣ ва Уммон, дар ҷануб бо Ҷумҳурии Яман ҳамсарҳад аст.
Масоҳаташ зиёда аз 2,15 млн км2 ; аз рӯи дигар маълумот масоҳати Арабистони Саудӣ 1,6 млн то 2,4 млн км2-ро (сарҳадҳояш дар ҷануб ва ҷанубу шарқ биёбон аст ва дар он марзи муайян гузошта нашудааст ташкил медиҳад.
Бандарҳои асо-сии баҳрӣ: дар Халиҷи Форс – Рас-Таннура, Даммом, Ал-Хубар, Мина-Сауд; дар Баҳри Сурх – Ҷидда (асосан хидматрасонӣ ба ҳоҷиён, расондани онҳо ба Макка ва Мадина – наздики 3 млн нафар дар як сол), Янбу ва Ҷизон.
Асосан нефт, маводи нефтӣ ва гази моеъро содир, маҳсулоти мошинсозии вазнин, таҷҳизоти воситаҳои нақлиёт, маҳсулоти коркарди металл, тамоку, матоъ, либос, маводи ғизоиро ворид мекунад.
Саудиён 82%, яманиён ва арабҳои аз дигар кишварҳо омада – 13%, боқимонда – эрониён, ҳабашҳо, ҳиндиён, покистониён, филиппинҳо ва ғайра буда, аврупоиён зиндагии алоҳидаи маҳдуд доранд.
Байни Арабистони Саудӣ ва Тоҷикистон муносибатҳои дипломатӣ 22 феврали 1992 барқарор гардида, 22 январи 2010 Сафорати Арабистони Саудӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон ифтитоҳ гардид.
Инҳо собор дар Вагаршапат, дайрҳои Нораванк, Гегард, Хор Вирап, Гошаванк, Севанаванк, харобахои калисои кадимии Звартнос, қабристони хачкарҳо дар Норадуз ва бисёр дигарҳо мебошанд.
Дар байни ёдгориҳои табиӣ кӯли беҳамтои Севан, шаршараи Жермук, кӯлҳои Парз ва Кари, сангҳои Хндзореск, инчунин манзараи зеботарин ва гуногунрангтарини кӯҳсори мамлакатро қайд кардан мумкин аст.
Дар байни онҳо ёдгориҳои давраи пеш аз насронӣ: харобаҳои Эребуни Урарту, Тейшебайни, пойтахтҳои қадимии Арманистон Армавир, Арташат, маъбади эллинистии Гелиос Гарни ва ғайра ҳастанд.
Мувофиқи қарори Ҳукумати ҶТ 262 аз 19 июни 2000 «Оид ба заводҳо, хоҷагиҳо ва фермаҳои зотпарва­рӣ» парваришу такмили аспи тоҷикӣ ба уҳдаи 23 хоҷагии асппарварии вилояти Хатлон ва ноҳияҳои тобеи марказ гузошта шудааст.
Саршумори нисбатан пурбаҳои аспҳо дар 4 заводи асосӣ — «Асппарвар»-и ноҳияи Рӯдакӣ, «Доштмандӣ»-и ноҳияи Файзобод, «Хуросон» ва «Рахш»-и ноҳияи Хуросон гирд оварда шудаанд.
Савораҳои тоҷик аз соли 1958 бо аспи тоҷикӣ дар мусобиқаҳои умумииттифоқии хоҷагиҳо ва заводҳои асппарварӣ иштирок карда, 19 маротиба ғолиби Мукофоти ба номи Тоҷикистон, 7 маротиба ғолиби мукофоти ба номи Озарбойҷон, 14 маротиба чемпиони бузкашӣ , 8 маротиба ғолиби чавгонбозӣ ва ғайра гардидаанд.
Мақомоти намояндагии ҷамоатҳои мухтор парлумонҳо мебошанд , дар Астурия - ҳукумати генералӣ , дар Мурсия, Экстремадура ва Мадрид - маҷлисҳо , дар Арагон, Кастилия-ла-Манч, Кастилия-Леоне ва Валенсия - палатаҳо ).
Мақомоти иҷроия - ҳукуматҳо , дар Галисия, Экстремадура, Кастилия-ла-Манш, Кастилия-Леон - идораҳо , дар Арагон ва Наварра - вакилон , дар Андалусия, Астурия ва Валенсия - шӯроҳо , ҳар яке аз ин мақомоти иҷроия аз раис ва мушовирон иборат аст.
Ташаккули ҷамоатҳои мустақил дар Конститутсияи соли 1978 пешбинӣ шудааст (аз ҷумла, моддаи 152.1 заминаи институтсионалии ин ҷамъиятҳои мухторро муқаррар мекунад - Ассамблеяи қонунгузорӣ , ки бо раъйи умумӣ интихоб шудааст, Шӯрои Ҳукумат бо вазифаҳои кори иҷроия ва Раиси ҷамоати мухтор, ки Ассамблеяи қонунгузорӣ интихоб кардааст.
Маъмулан, қаламравҳои онҳо бо ҳам мувофиқат мекунанд, сарҳадҳои вилоятҳо дар доираи минтақаҳои таърихӣ, гарчанде ки баъзе аз ҷамоатҳо ташаккули маҳаллии хешро танҳо пас аз гузариш ба демократия оғоз намуданд .
Комаркҳо, дар навбати худ, ба воҳидҳои маъмурию ҳудудии сатҳи поёнӣ - мунисипалитетҳо, деҳаҳои алоҳида ва ҳатто маҳаллаҳо дар дохили маҳалҳои аҳолинишин тақсим карда мешаванд.
Нахустин пешомади муҳими ин рӯз таваллуди Зартушт — пайғамбари ориёист, ки ба эътикоди пайравони он диёнат мабдаи некиҳост, ҳарчанд ки замони зуҳури вайро муҳаққиқон дар авохири ҳазораи дувуми пеш аз мелод мешуморанд.
Мусалламан ба суҳулат наметавон дар бораи он сухан гуфт, вале бинобар эътиқоди эрониён, рӯзи муқаддас аст охирин рӯз, рӯзи ҷашни бузурги Наврӯз аст, ки «Наврӯзи хурдодӣ» ё «Наврӯзи бузург» ва «Наврӯзи хосса» хонда мешавад ва зартуштиён бо баргузории ҷашни мелоди паёмбарашон дар ин рӯз ба ҷашнҳои наврӯзӣ поёни зебо мебахшанд.
Дар матни паҳлавии «Моҳи фарвардин — рӯзи хурдод» Урмузд дар посухи Зартушт, ки мепурсад: «чаро мардумон хурдодрӯзӣ фарвардинмоҳро аз дигари рӯзҳо гиромитар медоранд?» мефармояд: зеро ба хурдодрӯзи фарвардин ба ҷаҳониён ҷон додаму дар ин рӯз Эрону Анэрон надид омадаанд, Каюмарсу Ҳушанг андар ҷаҳон ба пайдои омадаанд ва дар ҳамин рӯз Каюмарс Арзурро бикушт ва Ҳушанг Аҳримани дурӯғро барои муддати си сол аспи савории худ кард.
Рӯзи шашуми фарвардин чанд мазҳари номардӣ ба дасти мардумон кушта мешаванд, аз он ҷумла Ажидаҳок ба дасти Соми Наримон ва Афросиёби Тӯронӣ ба дасти Кайхусрави Сиёвушон ва дар ин рӯз Кайхусрав бо шукӯҳи тамом ба гаразмон шуд.
Ва дар ин рӯз Манучеҳру Ораши шевотир бахше аз Эронзаминро, ки ба тасарруфи Афросиёб даромада буд, аз ӯ боз ситаданд ва бар пояи диловарии афсонаии Ораш яке аз зеботарин афсонаҳои миллии Эронӣ бостон пардохта шуд.
Ба далоили мазбур, рӯзи шашуми фарвардин барои эрониёни бостон аз арзиши вижае бархурдор аст ва беҳуда нест, ки ин рӯзро пас аз ҷашнҳои панҷаи нахусти фарвардин «Наврӯзӣ бузург» хонанд.
Ин гузориши ӯ ҷолиби таваҷҷуҳ аст, ки менависад: «ин аъёдро шаш бахш намудаанд: панҷ рӯзи нахустро ба подшоҳон ихтисос доданд ва панҷаи дувумро ба ашроф ва панҷаи севумро ба хадама ва коркунони подшоҳон ва чаҳорумро барои надимон ва дарбориён ва панҷаи панҷумро барои тӯдаи мардум ва панҷаи шашумро барои барзгарон».
Оё рӯзи аввали панҷаи дувум , ки рӯзи аввали иди ашроф аст, худ ба худ ончунон арҷманд буда, ки бе дар назар гирифтани арҷи шоҳону ашроф «Наврӯзӣ бузург» хонда шудааст?
Хурдодрӯз ба номи як рӯзи вижа арҷу баҳои ҷоуфтодае доштааст ва чун ин бахшбандӣ хамонандии зиёде ба бахшбандии Сосониён дорад, ба осонӣ метавон куҳнагии эътибори хурдодрӯз ва Наврӯзи хурдодӣ ё Наврӯзи бузургро ақаллан то замони Ашкониён ақиб кашид!
Боре, ки дар панҷ рӯзи нахусти сол ҳақҳои ҳашам ва лашкарро мегузорданду ҳоҷати онҳоро раво мекарданд ва чун Наврӯзӣ бузург фаро мерасид, зиндониёнро озоду муҷримонро афв менамуданд ва аз он пас ба айшу нӯш мепардохтанд.
Мувофиқи гуфтаи Абурайҳони Берунӣ дар аҳди шоҳони Сосонӣ фарвардинмоҳ ба шаш бахш тақсим шуда, чун моҳи Наврӯз ҷашн гирифта мешудааст: панҷ рӯзи аввалро подшоҳон бо ашрофони худ, панҷ рӯзи дуюмро ба бахшидани ҳадяҳо, панҷ рӯзи сеюмро шоҳ бо хидматгузорони худ, панҷ рӯзи чаҳорумро бо одамони хосу наздиктаринаш, панҷ рӯзи панҷумро бо лашкариёнаш ва панҷ рӯзи боқимондаро бо омма ҷашн мегирифтааст.
Ва бар подшоҳон воҷиб аст оин ва расми мулук ба ҷой овардан аз баҳри муборак ва аз баҳри таърихро ва хуррами кардан ба аввали сол ҳар ки рӯзи Наврӯз ҷашн кунад ва ба хуррамӣ пайвандад, то наврӯзи дигар умр дар шоддӣ ва хуррамӣ гузорад.
Ва то он муддат қабиса накарда буданд ва мардумон ҳам бар он мерафтанд то бар рӯзгори Ардашери Бобакон, ки ӯ қабиса карду ҷашн бузург дошт ва аҳднома бинвишт ва он рӯзро «Наврӯз» бихонд.
бавасилаи Ҳаким Умари Хайёми Нишопурӣ ва ҳамкорони вай, ки ҳосили он боз овардани Наврӯз ба нуқтаи эътидоли рабеӣ буд ба аҳди султон Маликшоҳи Салҷуқӣ.
Ислоҳоти дар асоси мушоҳидаҳои дақиқи илмӣ ва ҳисобу китоби аниқ гузаронидаи Умари Хайём дар асари ӯ «Зиҷи маликшоҳӣ», ки дар таърих бо номи «Тақвими ҷалолӣ» маъруф аст, бомуваффақият ҷамъбаст карда мешавад.
ҳазорсолаҳост, ки қавмияту миллатҳои гуногун дар ҳар куҷо ва дар ҳар ҳоле ки бошанд, Наврӯзро бо ҳама расму русумаш дар хонаву кошонаҳои хеш ҷашн мегиранд.
Саранҷом гирд омадан сари суфраи наврӯзӣ, ки он ҳафт пояи аслӣ дорад, ки ҳафт син хонда мешавад ва чизҳоеро шомил мешавад, ки нахустин ҳарфи онҳо син аст ва ниёишгузорӣ ва ғазалхонӣ ва таронагӯӣ ва нағмапардозӣ дар лаҳзаи гардиши сол, нафас дар сина ҳабс кардан ва хомуш мондан ва чашм бар обу оина ва шамъи фурузон ва сабза ва гули шукуфон ва шиноварии моҳиён духтан то рӯйдоди бузург ошкор гардад ва замону ҷаҳони бошукӯҳтар ҷои ошубу ғами поринаро бигирад, нуқтаи авҷи ин сурур аст.
Мардумон аз он шод шуданд ва гуфтанд „ин рӯзи нав аст“ ва чун ба забони пахлавӣ шуоъро „шед“ мегӯянд, ин лафзро бар ҳукм афзуданд ва ӯро Ҷамшед хонданд ва ҷашни азим карданд ва аз он рӯз ин расм пайдо шуд».
Мӯҳраз аст, ки агар ҳам дар дарбори шоҳони Сосонӣ як моҳро ба Наврӯз ихтисос медоданд, ин амр мусталзами он набуд, ки оҳоди раият низ даст аз кор бикашанду ба айшу нӯш пардозанд.
Чун раволи зиндагии аксарияти заҳматкаш низ бар кору талоши доим устувор буд ва ҳамон ки сездаҳи Наврӯз ба мерасид, ба таври ҷиддӣ кӯшишҳои вақфанопазиру бетакаллуфи худро аз мегирифтанд.
Дар ҳар яке аз рӯзҳои Наврӯзи омма, табақае аз табақоти мардум ба дидори шоҳ меомаданд ва шоҳ ба суханони онҳо гӯш медод ва барои ҳалли мушкилоти онҳо дастур содир мекард.
Рӯзи аввали фарвардинмоҳ шоҳон ба тахт дар сар тоҷи ҳафтситорадор менишастаанду тӯли панҷ рӯз мардумро қабул мекардаанд, ҳоҷати онҳоро мебаровардаанд ва ҳадяҳо мебахшиданд.
Ва чунин гуфтанд мубадони Аҷам, ки доноёни рӯзгор буданд, ки Эзиди таборак ва таоло дувоздаҳ фаришта офаридааст: аз ин чаҳор фаришта бар осмонҳо гумоштааст, то осмонро ба ҳар чи андар ӯст, аз аҳриманон нигоҳ доранд; ва чаҳор фариштаро бар чаҳор гӯшаи ҷаҳон гумоштааст, то аҳриманонро гузар надиҳанд, ки аз куҳи Қоф баргузаранд.
Ва гӯянд мисоли он чунон аст, ки малики бузург ишорат кунад ба хилофате ба хулафои хеш, ки ӯро бузург доранд ва ҳаққи ҳунари вай бидонанд, ки ҳар ки варо бузург доштааст, маликро бузург дошта бошад.
Дар ин маврид Абурайҳони Берунӣ донишманд ва олими қарни даҳум дар китоби машҳури худ «Осору-л-боқия» аз забони Алӣ бинни Яҳё навиштааст, ки ва дар китобаш «Ал-тафҳим» менигорад ки Бояд гуфт ки манша ва замони пайдоиши Наврӯз, ба дурустӣ маълум нест.
Дар баъзе аз матнҳои куҳан аз ҷумла «Шоҳнома»-и Ҳаким Фирдавсии Тусӣ, Таърихи Табарӣ, «Ал-тафҳим», «Осору-л-боқия»-и Абурайҳони Берунӣ ва «Наврӯзнома»-Умари Хайём, шоҳ Ҷамшед ё ин Каюмарс ба унвони поягузори Наврӯз муаррифӣ шудаанд.
Падидоварии Наврӯз дар Шоҳномаи Фирдавсӣ, ба ин гуна ривоят шуда аст, ки Ҷамшед дар ҳоли гузаштан аз Озарбойҷон, дастур дод то дар онҷо барои ӯ тахте бигузоранд ва худаш бо тоҷи зарин бар рӯи тахт бинишаст.
Бар тибқи ин ривоятҳо, ривоҷи Наврӯз дар сарзамини Форс ба соли 538 пеш аз мелод, яъне замони ҳамлаи Куруши Кабир ба Бобул боз мегардад, ки маҳз ӯ Наврӯзро ҷашни миллӣ эълом кард.
Албатта дар сангнавиштаҳои баҷомонда аз даврони Ҳахоманишҳо, ба таври мустақим ишорае ба баргузории Наврӯз нашудааст, аммо баррасиҳо бар рӯи ин сангнавиштаҳо нишон медиҳад, ки мардум дар даврони онҳо бо ин ҷашн ошно будаанд ва Ҳахоманишиён Наврӯзро бо шукӯҳи бузурге ҷашн мегирифтаанд.
Санадҳои таърихӣ шаҳодат медиҳад, ки Дорои ба муносибати Наврӯз дар соли 414 қабл аз мелод сиккае аз ҷинси тило зарб намуд, ки дар як сӯи он сарбозе дар ҳоли тирандозӣ нишон дода шудааст.
Тавзеҳ он ки дар аҳди Аббосиён бинобар расми даврони Сосонӣ, молиётҳоро дар аввали сол ҷамъ мекарданд ва корҳоро аз Наврӯз оғоз менамуданд, вале чунонки маълум аст, чун аз аҳди Нӯшеравон ба баъд кабиса анҷом нашуд, солҳо ба гардиш уфтоданд ва Наврӯз аз мақоми аслии худ, яъне аз нуқтаи эътидоли рабеӣ дур шуд ва амри вусули молиёт мухтал гардид.
Ба ҳамин сабаб Алмутаваккилуллоҳ фармони кабиса кардани солҳоро дод ва чун ӯ кушта шуд , чанде баъд Алмӯътазид кори ӯро дунбол кард ва чун кабиса анҷом гирифт, Наврӯзро ба ёздаҳуми ҳазирони румӣ ва аввали хурдодмоҳи пореӣ оварданд ва ин Наврӯз «Наврӯзи мӯътазидӣ» номида шуд.
Ин маросим як ҳафта қабл аз Наврӯз, яъне дар авоили даҳаи дуввуми мохи морс аз сӯи гурӯҳе аз кӯдакон, ки дар даст гулҳои сияхгуш, бойчечак ё наврӯзӣ доранд, иҷро мешавад.
Ва ҳар гоҳ ки Офтоб давраи хештан сипари кунаду бад-ин ҷой бирасад ва Зуҳал ва Муштариро ба ҳамин бурҷ, ки ҳубути Зуҳал андар ӯст, қирон бувад бо муқобили ин бурҷи Мизон, Зуҳал андар ӯст, ки давр ин ҷо ва як давр он ҷо бад-ин тартиб, ки ёд карда омаду ҷойгоҳи кавокиб намуда шуд.
Чун он вақтро дарёфтанд, маликони Аҷам аз баҳри бузургдошт Офтобро аз баҳри он, ки ҳар кас ин рӯзро ҷашн сохтанд ва оламиёнро хабар доданд, то ҳамагон онро бидонанд ва он таърихро нигоҳ доранд.
Ба ғайр аз ин дар маросими ҷашнӣ оро додани дастархони «ҳафтсин» низ маъмулу ҳатмӣ мебошад, ки аз ҳафт адад анвое, ки бо ҳарфи син оғоз меёбад, иборат аст: себ, сабза, сирко, санҷид, сикка, сир, суманак.
Ин ҷо қобили тазаккур аст, ки ҳар як ашёи рамзи махсусеро ифода менамояд: себ — аломати зебоӣ, сабза, яъне донаҳои сабзидаи тухми гандум — рамзи зиндагӣ, эҳёи ҳаёт, сирко — дарозумрӣ ва сабру тоқат, санҷид — меҳру муҳаббати поку беолоиш, сикка — сарвату дороӣ, шукуфоӣ, сир — тандурустӣ ва дур гаштан аз бадбахтию нокомӣ ва суманак — рамзи фаровонию осудагӣ.
Азуддавлаи Паноҳхусрав ва ё, ба қавли араб — Фанохусрав, бонии ду чашн аст, ки зоҳиран дар дарбору замони ӯ мутадовил буд: яке дар «сурушрӯз» аз фарвардинмоҳ ва дигаре дар «ҳурмузрӯз» аз обонмоҳ.
Дувумин ҷашн ба иллати оғоз кардани ободонии ҳамон касабаи Карду Фанохусрав аст дар аввали обонмоҳи 333 яздигурдӣ - Дар оғози ҳар яке аз ин ду ҷашн бозоре ҳафтрӯза ҳамроҳ бо лаҳву шурбу айшу ишрат тартиб меёфт, шабеҳи бозорҳое аз ҳамин ҷабил, ки дар қолиби шаҳрҳои марказии Урупо тартиб медиҳанд.
Равоёти дигаре низ, ки дар даст аст ва дар манобеи мухталиф аз онҳо ёд шуда, бешу кам бо ҳамин таъбирот ҳамроҳӣ дорад, ки «рӯзи аввали фарвардин ибтидои баҳор аст ва инро „Наврӯзи кучак“, „Наврӯзи омма“ ва „Наврӯзи сағир“ гуянд.
Дар ин рӯз ҳукм шуд, ки ба сайру давр дароянд ва Одам алаҳиссаломро низ дар ин рӯз халқ кард ва баъзе гуфтаанд, ки Ҷамшед, км ӯ аввал Ҷам ном дошт ва арабон ӯро Манушалх мегуянд, сайри олам мекард.
Ин одат чунин аст, ки дар арафаи ид тамоми ҷиҳози хона шуставу пок карда карда шуда, ашёи кӯҳнаю фарсуда аз хона берун карда мешавад, дару девори хонаҳо тармиму рангубор карда шуда, ба қадри имкон асбоби рӯзгор бо намунаҳои нав иваз карда мешаванд, дар хона гулу хушбӯиҳо гузошта мешаванд, пардаи тирезаҳо ва тамоми ашёи матоъгин шустаю дарзмол ва ба тартиб дароварда мешаванд.
Ҳар касе ба андозаи имконоти худ меваю сабзавот, қанду қурсу ширинӣ, мағзу мавиз, шарбату хӯришҳои гуногун харидорӣ менамояд ва дар ҳар хонадон дастархони идона ороста мешавад.