polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
“Ҳазрати Маҳдӣ дар рӯзи 9-уми Рабиъу-л-аввали соли 258 таваллуд шуд ва гуфта шуда, ки 8-уми Шаъбони соли 256 таваллуд шуда ва ин саҳеҳтар аст».
Шарҳи ҳоли Ибни Азрақ: Заркалӣ мегӯяд: "Аҳмад ибни Юсуфи фориқӣ, муаррихи раҳҳол, аҳли Миёфориқин, дар он таваллуд шуда ва ҳамонҷо таълим гирифта ва аз ҷумла китобҳояш "Таърихи Миёфориқин" аст.
Ӯ дар шарҳи ҳоли имомон мегӯяд: "Дувоздаҳумини онон, фарзанди Муҳаммад ибни Ҳасан Абулқосим аст. вилодаташ дар рӯзи Ҷумъа нимаи Шаъбони соли 255-и ҳиҷрӣ итифоқ афтод ва ҳангоми вафоти падараш панҷ сол дошт."
Шарҳи ҳоли Ибни Тӯлун: Умар Каҳола мегӯяд: "Муҳаммад ибни Алӣ машҳур ба Ибни Тӯлун, димишқӣ Солеҳии ҳанафӣ, муҳаддис, муснад, таърих навис, фақеҳ, наҳвӣ, дар таъбир ва тиб, ва илмҳои дигар низ ворид буд ва соҳиби китобҳои зиёде аст.".
Ӯ дар фасли дувоздаҳум аз китобаш мегӯяд: "Абӯлқосим Муҳаммад Ҳуҷҷати Халафи Солеҳ фарзанди Абӯмуҳаммад Ҳасани Холис, имоми дувоздаҳум. Баъд таърихи таваллуд ва далели имомати он ҳазратро зикр кардааст".
Шарҳи ҳоли Ибни Саббоғ: Заркалӣ мегӯяд: Алӣ ибни Муҳаммад ибни Аҳмад ибни Саббоғ, фақеҳи мазҳаби моликия таваллуд ва вафоташ дар Макка будааст.
Вай чунин мегӯяд: "Аз имомони Аҳли Байти таййибин Абӯмуҳаммад Ҳасани Аскарӣ аст.ӯ фарзанде ҷуз Абӯлқосим Муҳаммади Мунтазар маъруф ба Қоим, Ҳуҷҷат, Маҳдӣ, Соҳибаз-замон ва хотами имомон бар ҷой нагузошт. Вилодаташ дар шаби нимаи шаъбон соли-255-и ҳиҷрӣ будааст".
Шарҳи ҳоли Абдул Муъмин: Заркалӣ мегӯяд: "Абдул Муъмин ибни Абдул Ҳақ олими Бағдод дар замони худаш, аз уламои ҳанбалимазҳаб. Дар маърифати фароиз ба ӯ мисол мезаданд".
ӯ дар саломҳое, ки бар ҳар яке аз имомон аз зуррияи Расули Худо саллаллоҳу алайҳи ва олиҳ дорад ба ин ҷо мерасад: "Салом бар Қоими Мунтазар, Абӯлқосим.".
Шарҳи ҳоли ӯ: Умар Каҳола ӯро аз фузалои ашоира хонда ва китоби "Ибтолул ботил"-ро бар зидди шиа навишта ва дар бораи саҳеҳи шашгонаи аҳли суннат мегӯяд: Ҳар ки савганд ёд кунад, ки ҳар чӣ дар ин китобҳо аст саҳеҳ ва аз Расули Худо аст, савгандаш дуруст аст.
Ӯ мегӯяд: "Рофизиҳо хилофатро баъд аз Ҷаъфар ибни Муҳаммад ба фарзандаш Мӯсои Козим ва аз ӯ ба фарзандаш Ризо ва аз ӯ ба Ҷавод ва аз ӯ ба Алӣ ва сипас Аскарӣ ва аз ӯ ба фарзандаш Муҳаммади Маҳдӣ мунтақил намудаанд.".
ӯ дар китоби "Таҳсилу-л-камол" ва. менависад: Ва Абӯ Муҳаммад Ҳасани Аскарӣ фарзандаш М Ҳ М Д разияллоҳу анҳумо, маълум ва шинохта шуда дар назди асҳоби хоссаш ва касоне, ки мавриди итминонаш буданд, мебошад.
Шарҳи ҳоли Абдул Ҳақ: Умар Каҳола мегӯяд: "Абдул Ҳаққи Деҳлавии ҳанафӣ, муҳаддис, суфӣ ва дар баъзе аз илмҳо маҳорат дошта ва соҳиби китобҳои зиёд буда.".
ӯ ҳангоми вафот ба шогирдонаш мегӯяд: ".Ҳафтод ҳазор бор "ло илоҳа иллаллоҳ"-ро баъд аз марғам бо ҳузури қалб бигӯед ва саломи маро низ ба ҳазрати Маҳдӣ бирасонед".
Шарҳи ҳоли Қӯнавӣ: Заркалӣ мегӯяд: ӯ аз шогирдони Ибни Арабӣ буда ва дар баъзе улум маҳорат дошт ва аз ҷумлаи китобҳои фаровонаш "Эъҷозу-л-баён фи кашфи баъза асрори Уммул-Қуръон" ва. мебошад".
Ӯ мегӯяд: "Худованд ба Ҳасани Аскарӣ фарзанде иноят фармуд, ки интизори ӯро мекашиданд. Ӯ дувоздаҳумин имом назди имомия аст. Номаш Муҳаммад ва алқобаш Маҳдӣ, Қоим ва Ҳуҷҷат аст. Вилодаташ дар соли-255-и ҳиҷрӣ иттифоқ афтода аст".
Шарҳи ҳоли Ибни Шаҳна: Заркалӣ мегӯяд: "Аҳмад ибни Муҳаммад ибни Муҳаммад Абӯвалид ибни Шаҳна, қозии ҳанафиҳо дар шаҳри худаш буд".
Ӯ ҳазрати Ҳуҷҷат ибни Ҳасанро дувоздаҳумин имом дониста аст, он гоҳ бо баёни таърихи таваллуд ва аҳвол ва баъзе аз мӯъҷизаҳои он ҳазрат мегӯяд: "ӯ касе аст, ки заминро пур аз адлу дод хоҳад кард.".
ӯ мегӯяд: Таваллуди Имоми Маҳдӣ, ки ҳам номи Паёмбар саллаллоҳу алайҳи ва саллам ва ҳам куня бо ӯ аст, дар Сомирро нимаи Шаъбони соли 255 иттифоқ афтод.
Худованди Мутаол дар он син ба ӯ ҳикмат дод ҳамон гуна ки ба ҳазрати Яҳё дар кӯдакӣ иноят фармуд ва ӯро имом қарор дод ва ҳазрати Исоро низ ба мақоми набувват баргузид".
Шарҳи ҳоли Саййид Алӣ: Заркалӣ мегӯяд: "Дар Кишмир мустақар шуд ва аксари аҳли Кишмир бо дасти ӯ мусулмон шуданд. ӯ дар Хатлон дафн шудааст".
".Ва Ҳасани Аскарӣ падари Муҳаммади Мунтазар соҳиби сардоб дувоздаҳумин имоми шиа лақабаш Қоим, Маҳдӣ ва Ҳуҷҷат аст. Вилодати ӯ дар соли 255-и ҳиҷрӣ итифоқ афтод.".
Шарҳи ҳоли Вардӣ: Умар Каҳола мегӯяд: "Умар ибни Музаффар ибни Умари шофеӣ маъруф ба Ибни Вардӣ, фақеҳ, адиб, наҳвӣ, луғавӣ, муаррих ва дар Манбаҷ қозӣ буд".
Вай дар фасле дар бораи Имоми Ҳуҷҷат, ҳазрати Маҳдӣ алайҳис-салом мегӯяд: "Муҳаммад ибни Ҳасан ибни Алӣ ибни Муҳаммад. Куняи ӯ Абӯабдиллоҳ ва Абӯлқосим аст ва ӯ ҷонишин ва Ҳуҷҷат, Соҳибил-замон ва Қоим ва Мунтазар аст." Ибни Ҷавзӣ аз уламои бузурги Ҳанафӣ мазҳаби аҳли суннат аст.
Шарҳи ҳоли Абулфидо: Умар Каҳола мегӯяд: "Фақеҳи шофеӣ, олим, адиб, шоир ва дар улуми мухталиф монанди тафсир, наҳв, тиб, мантиқ, фалсафа ва. маҳорат дошт.".
Шарҳи ҳоли Абӯнаим: Заҳабӣ мегӯяд: "Аҳмад ибни Абдуллоҳ ибни Аҳмад имом, ҳофиз, сиқа, аллома, шайхул Ислом Абӯнаими исфаҳонӣ.
Ақидаҳои иҷтимоии Низомии Ганҷавӣ ҷамъбасти ақидаҳои иҷтимоии оммаҳои меҳнаткаши асрҳои миёна — ақидаи деҳқонии адолатхоҳӣ мебо­шад.
Ба ақидаи Низомии Ганҷавӣ барои ҷорӣ намудани баробариву адолат барҳам додани усули шоҳӣ шарт нест, балки бо пандомӯзӣ ва танқиди зулму золимон вазъи мамлакатдориро ислоҳ кардан имконпазир аст.
Ӯ аз илмҳои замонаш — фиқҳ, калом, фалсафа, ҳайат, ҷуғрофиё, нуҷум, риёзиёт, тиб, кимиё баҳраманд гардида, аз ҷавонӣ ба шеъргӯӣ пардохта, дар байни аҳли адаб эътироф пайдо кар­да буд.
Асари машҳури ӯ «Хамса» аз панҷ маснавии калон иборатаст: «Махзану-л-асрор» , «Хусрав ва Ши­рин» , «Лайлӣ ва Маҷнун» , «Ҳафт пайкар» , «Искандарнома» , ки ду қисм дорад: «Шарафнома» ва «Иқболнома».
Абӯмуҳаммад Илёс ибни Юсуф ибни Закии Муайид матахаллис ба Низомӣ ва номвар ба Низомии Ганҷавӣ — шоир ва мутафаккири форс-тоҷики аҳли Озарбойҷон, яке аз устодони мусаллами шеъри форсӣ.
Дар соҳили чапи рӯд маҳалҳои Сойи Нова, Миёнаи Ҳаёт, Қалъаи Кӯҳна, Сари Пулак, Роҳи Боло ва дар соҳили рост бошад маҳали Уффор, Қади Дарё, Боғи Рӯдакӣ, Сучот, Роҳи Поён ҷойгир шудаанд.
Абдураҳмони Мустаҷир ном нависандае бо ҳамроҳии аскари Урусия, ки соли 1870 ба бо болооби Зарафшон экспедитсияи ҳарбӣ ташкил намуда буданд, ба Панҷрӯд низ сафар кардааст ва маҳсули ин дидаҳояшро дар китоби «Рўзномаи сафари Искандаркӯл» тасвир намудааст.
Вай дар бораи Панҷрӯд чунин менависад: «Баъд аз он тангӣ гузашта будем, ки як қишлоқи калоне намудор шуд. Ба он қишлоқ рафта, дар як чорбоғе фуромада, шаб хоб карда, пагоҳирўз хеста, дидем, ки бисёр ҷои васеи файзосор ва чаҳорбоғи бисёр дорад. Зардолу ва себ ва олуча ва чормағз ва зироати бисёре дорад, мисли гандум ва ҷав ва зағир ва боқило ва арзан ва қуноқ. Панҷ санги осиёб ва се масҷид доштааст. Мардуми он қишлоқ миқдори сад хонавор. Ва ҷои ободе будааст. Ба он ҷой ҳам оташ заданд. Ва он қишлоқро Панҷрӯд мегўянд, аз он сабаб, ки сари ҷӯй аз панҷ ҷо будааст».
Замоне дар Офтобрў деҳае будааст, ки онро Уффор мегуфтаанд ва шояд Рӯдакии Уффорӣ (ин тахаллусро бори аввал овозхони бисёр донишманд, донандаи хуби Шашмақом Фурқати Саид истифода кардааст, ки мегуфт: “Уффари ороми ҷон” аз мавзеи Уффори Панҷрӯд гирифта шудааст) маҳз аз ҳамин мавзеъ бошад.
Панҷрӯд ба адабиёт ҳамчунин Шоири халқии Тоҷикистон, барандаи Ҷоизаи давлатии ба номи Рӯдакӣ Камол Насрулло, шоири ширинсухан Нақиб Саид ва нависандаи хушқалам Қодири Рустамро додааст.
Дар солҳои аввали эҷодиёти худ Хусрави Деҳлавӣ, асосан ғазалу қасида менавишт ва тахаллуси аввалаи ӯ Султонӣ буд ва бо ин тахаллус дар девони якуми ӯ бисёр ғазалҳоро дидан мумкин аст.
Дар дебоча Хусрави Дехлавӣ дар бораи дар айёми хурдсолӣ ба шеърнависӣ шуғл варзидани худ, оид ба тахаллуси аввалааш Султонӣ, инчунин доир ба масъалаи имтиҳон шудани ӯ дар соҳаи назм ва амсоли инҳо сухан меронад.
Қасидаву тарҷеъбанд ва таркиббандҳои ин девон ба таърифи Низомиддин Авлиё, султон Алоуддин ва писарони ӯ Муборакшоҳ ва Хизрхон ва чанде аз дарбориёни бонуфуз бахшида шудаанд.
Агар аз рӯи нишондоди порчаи болоӣ соли 652-и ҳиҷрӣ таваллуд шудани Хусрави Деҳлавӣ маълум шавад, аз далели дигар дар соли 651 таваллуд ёфтани шоир таъйин мегардад.
Аз ин рӯ, ба чунин хулоса омадан мумкин аст, ки Хусрави Деҳлавӣ дар охири соли 651 ҳиҷрӣ, яъне 1253 мелодӣ дар шаҳрчаи Патёли наздикии Деҳлӣ таваллуд ёфта будааст.
Соли 1279 дар дарбори Туғрал, ки ҳокими Бангола буд, хидмат карда, баъд аз ин шоирро писари калонии Ғиёсуддин Балбан султон Муҳаммадхон, ки ҳокими Мултон буд, ба дарбори худ талабид.
Баъди вафоти Ғиёсуддин Балбан Муиззиддин Кайқубод ба тахти салтанат баромада, Хусравро ба дарбори худ даъват мекунад, вале азбаски тамоми кору бори салтанат ба дасти яке аз дарбориёни бонуфуз Низомиддин буд ва ин шахс бо Хусрави Деҳлавӣ дар муносибати хуб набуд, шоир таклифи ба дарбори Муизиддин рафтанро қабул намекунад.
Шоир тавассути ашъори пандомез бештарин хислатҳои инсониро ситоиш мекунад ва барои тарбияи насли наврас дар тарғиби накӯкорӣ, меҳнатдустӣ, ростиву растагорӣ барин хислатҳои ҳамидаи инсонӣ саҳм мегузорад:
Хусрави Деҳлавӣ соҳиби фарзандони зиёд буд, аз рӯи гуфтаҳои худи ӯ маълум мешавад, ки вай як духтар (Афифа ё худ Мастура ва панҷ писар доштааст, ки аз байни онҳо Малик Аҳмад дар замони худ ҳамчун шахси бофазлу адаб ном бароварда буд.
Яминуддин Абдулҳасан Амир Хусрави Деҳлавӣ"' - мутахаллис ба Хусрав бузургтарин намояндаи адабиёти форсизабони Ҳиндустон буда бо осори пурқиматаш асоси адабиёти форсизабонро дар он сарзамин мустаҳкам гардонидааст ва дар роҳи ривоҷу равнақи минбаъдаи адабиёти форсу тоҷик саҳми босазое гузоштааст.
Як қатор суханҳои ибратбахши Хурави Деҳлавӣ, ки онҳоро шоир дар натиҷаи таҷрибаи бои зиндагӣ гуфтааст, мисли мақолу зарбулмасалҳои халқӣ садо медиҳад:
Амир Хусрави Деҳлавӣ, ки аз номовартарин ва пурмаҳсултарин суханварони адабиёти форсист, дар густариши адабиёти форси Ҳинд ва реша паҳн кардани унсурҳои асосии он бештар аз ҳама хидмат кардааст.
Исмати Бухороӣ дар ҷаҳонбинии суфия ва дар ақидаи иҷтимоӣ адолатхоҳ буда, баъд аз тарки дарбор пурра ба ҳаёти суфиёна гузашта, олами дарвешию фақириро бар олами подшоҳону золимон муқобил гузоштааст.
Дар эҷодиёти Исмати Бухороӣ аз як тараф муваффақиятҳои адабиёт то асри -и форсу тоҷик акс ёфта бошад ҳам, аз тарафи дигар, сурудаҳои худи ӯ ба давраҳои минбаъдаи адабиётамон бетаъсир намондааст.
Исмати Бухороӣ дар сурудани рубоӣ, қитъа, чистон, фард ва ба кор бурдани ҳама гуна санъатҳои бадеӣ маҳорати баланд нишон дода, дар доираи ин шаклҳои шеърӣ маъниҳои гуногунро ифода кардааст.
Вай дар ин қабили ашъор инсонҳоро ба инсондӯстӣ, қадршиносӣ, устувор будан дар сари мақсад, меҳнатдӯстӣ, хоксорӣ, ғанимат шумурдани умр ва дар роҳи хайр сарф кардани он даъват мекунад.
Мероси адабии Исмати Бухороӣ ақидаҳои сиёсию иҷтимоӣ, афкори тарбиявию ахлоқӣ, танқиди рӯҳониёни мутаассиб, мазмунҳои ошиқонаю ҳаётдӯстонаро фаро гирифтааст.
Ақидаҳои иҷтимоии шоир асосан аз масъалаҳои муносибати ӯ бо ҳаёт, муҳити зиндагӣ, тартиботи ҷамъият, аҳли ҷоҳу мансаб, шиква аз бенавоию қашшоқӣ иборатанд.
Ба қалами ӯ аввалин китоби алифбои форсии-тоҷикии мактабҳои усули нав - “Роҳбари савод”, китобҳои қироати адабӣ - “Ҷомеъулҳикоёт”, “Зубдатулашъор” тааллуқ дорад.
Замони нав (баъд аз тобеъ гардидани Осиёи Миёна ба империяи Русия – нимаи дуюми асри ) – замони инкишофи муносибатҳои молию пулӣ дар иқтисодиёти кишвар зарурияти ислоҳоти мактабҳои усули куҳнаи маърифати исломӣ ва таффакури мардуми маҳаллиро талаб мекард.
Зеро, дар мактабҳои усули нав ба талабагон дар баробари хондани “Қуръон” ва азхуд намудани асосҳои дини ислом,инчунин, риёзиёт, ҷуғрофия, таърих ва фанҳои дигари дунявиро меомӯхтанд.
Омӯхтани илмҳои дунявӣ диққати талабагонро бештар ба олами ҳасти ҷалб мекард, ки ин махсусан дар замони нав барои васеъ намудани дараҷаи дониш ва аз ҷиҳати маънавӣ бедор намудани наврасон нақши мусбатро мебозид.
Тоторони Бухоро, ки раияи Русия ба ҳисоб мерафтанд ва аз даҳолати ҳукуматдорони амир эмин буданд, бинобар ин дар аввал барои ташкили мактабҳои усули ҷадидия ягон монеъа намекарданд.
Баъд ба омӯзиши “Чаҳор китоб” (дар бораи низому рафтори мусулмонон аз руи “Қуръон” ва ҳадисҳои пайғамбар) аз он пас ба хондани “Ҳафтяк” , шурӯъ менамуданд.
Бо дастгирии бойҳои маҳаллӣ, мулло Салоҳиддин, - с. 1898 дар Қӯқанд, мулло Шамсиддин - с.1899 дар Андиҷон ва қорӣ Манон - дар Тошкент мактабҳои усули нав, бо таълим ба забони ӯзбекӣ ташкил ёфтанд.
Дар ин солҳои пурбаҳсу пурталош абармардоне чун Холмуҳаммад Сангинов, Саидҳаким Боқиев, Баҳриддинхоҷа Зокиров, Ҳаётхӯҷа Умаров, Домуллоҷон Қозиев, Амирбек Тӯйхонов, Бобои Дарвеш Ашӯров, Азизмаҳмад Валиев, Саидаҳрор Аҳмадов, Анварбек Фаррухов, Охун Мухторов, Қуддус Сангинов, Бобо Ҳасанов ва дигарон дар деҳаҳои аксаран матрукшуда ободонӣ ва барқароркунӣ, обёрии заминҳоро ба роҳ монда, бозгаштагонро сафарбару сарварӣ намуданд, дар эҳёи ҳаёт дар диёри бобоён ҳиссаи босазо гузоштанд.
Тӯли беш аз 20 сол, яъне даврони барқароршавии хоҷагидорӣ ва ободонии маҳалҳои аҳолинишин Кӯҳистони Мастчоҳ тобеи ноҳияи Мастчоҳи нав як ҷузъи ин ноҳияи калонтарини пахтакорӣ дар вилояти Ленинобод ба ҳисоб мерафт.
Ниҳоят пас аз шӯришу исёнҳои зиёд бо мурури замон ихлосмандони ойини Зардушти Спитамон ба қисмат тан доданд, дини Муҳаммадро пазируфтанд ва то кунун ба он садоқати комил доранд.
Муғҳо, сокинони мушкилписанд, кишоварзони моҳир, ки осори ҷӯйҳои кашидаашон дар камари кӯҳу ёлаи Кӯҳистони Мастчоҳ ҳанӯз ҳам боқист, ба тамаддуни Ҳаҳоманишиҳо гаравиданд.
Қалъаи Ҳисорак, воқеъ дар деҳаи Падаск, ба хулосаи бостоншиноси маъруф Юсуфшоҳ Ёқубов беш аз 2,5 ҳазор сол муқаддам бино шудаву шаҳодате аз он рӯзгор аст.
Ҳунармандӣ низ дар зумрае аз деҳаҳои он, аз ҷумла Оббурдан, Ҳадишаҳр, Эсиз, Рогиф, Ревомутк, Падаск, Мадрушкат, Валғунд, Роғ ривоҷ дошту ривоҷ дорад.
Осори ҳунарашон то замони мо (кӯзаҳо, оҳани ҷуфт, чарху дӯк, дастгоҳҳои намадсозию гилем ва матоъбофӣ, лӯлаҳои нақли оби нӯшокӣ аз сафол, нақшу нигори бурҷу бора ва кодоки манзилҳо) омада расидааст.
Дар ин даврон, яъне то муҳоҷирати кӯҳистониён ба водӣ раисону тӯдакашони кордону масъулиятшинос ба халқ, ба партия-ҳукумат содиқ Бобохони Ҳамдам, Ибодулло Оқилов, Файзӣ Султонов, Тӯтии Шехӣ, Ҷумъаи Одина, Мирзораҳими Расул, Сафар Наврӯз, Ҳасан Шариф, Сафари Бадал, Ҳаким Раззоқов, Амир Юсуф, Масъуд Ҷамол, Пир Дӯст, Насим Салим, Раҷаби Наврӯз, Холи Шоҳ, Аваз Сафар ва чанде дигар пайи ободонии ин маъво, беҳбудии рӯзгори мардум, рушди мактабу маориф саҳми босазо гузошта буданд, ки ёдашон ба хайр.
То истилои русҳо, яъне то ҳамроҳ шудани Осиёи Миёна ба султаи Русия, соли 1867, Кӯҳистони Мастчоҳ як бекигарии ниммустақил буда, ба он мирҳое, ки аксаран халқ ё намояндагони мардуми деҳаҳо интихоб ва таъйин мешуданд, роҳбарӣ мекардаанд.
Ҳазорсолаи дуюми мелодӣ, ё асрҳои миёна дар Кӯҳистони Мастчоҳ чун дар дигар навоҳии водии Зарафшон зиндагӣ ҷараён дошт ва ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ вобаста ба тафаккури ҷории давронҳою аморатҳо ташаккул меёфт.
Муҳаққиқони ҳирфавии таърихи Мастчоҳ, шуғл, забон, фарҳанг ва дину ойини мардуми он А. Л. Хромов, Аҳрор Мухторов, Юсуфшоҳ Ёқубов ва Назирҷон Турсунов, қавмшинос Аво Сузӣ ва чанде дигар дар осори илмии худ ҳадди имкон далелу хулосаҳои худро оид ба рӯзгори ин диёр дар ҳазорсолаи сипаришуда иброз доштаанд.
Ба ин иттиҳодия мутахассиси варзидаи соҳаи иқтисод, роҳбари масъулиятшинос ва дурандеш, номзади илм Холмуҳаммад Сангинов роҳбарӣ кард ва барои оянда, барои эҳёи зиндагӣ дар маъвои аҷдодон заминаи мӯътамад гузошт.
Маҳз дар ҳамин давра ба деҳаҳои кӯҳистон зери сояи «коргари иттиҳодия», «ёрдамчии чӯпон», «хошоктайёркун» ва дигар ниёзмандиҳо муштоқони обу хокаш кӯчида рафтанд.
Мардуми озодманиш, ҷасуру ҷанговари кӯҳистон барои манғитиҳои носерам, ки ба кишварҳои ҳамсояи худ, Хуҷанд ва Қӯқанд чашми тамаъ дӯхта буданд, чун ҷанговари кироя, қувваи ҷангии арзон лозим буданд.
Гузашта аз ин, ёдгориҳои хаттӣ, катибаҳо, намунаҳои ҳунари меъморӣ, мазору қадамҷои азизони тасаввуф, шайхони тариқат, аз қабили Дарвешмуҳаммади Ромитӣ, Робиаи Хуҷандӣ, Бибиаёзи Хуҷандӣ , Хоҷаи Гулшан, Хоҷа Иброҳим, Ҳазрати Довуд, Абӯмӯсо, осори хароботи қалъаю дидбонгоҳҳои қадима дар деҳаҳои Оббурдан, Рогиф, Эсиз, Мадрушкат, Пакшиф, Палдорак, Ҳадишаҳр, Ланглиф ва Деҳманора гувоҳи ҳол мебошанд.
Диёри кӯҳанбунёде, ки онро сокинонаш бо дилкашолӣ тарк карда, ноилоҷ маъвои аҷдодӣ, манзилҳои хуни нофашон рехта, мазористонҳои бобоёнашон хуфтаро ба қисмат ҳавола намуда рафта буданд, муддате, шояд 20 сол, холӣ монд.
Дастаҳои ихтиёриён зери фармондеҳии Нусратшоҳ, Ҳомид ва чанде аз саркардаҳои дигар барои Артиши Сурхи коргару деҳқон дар кӯҳистон мушкилоти зиёде эҷод намуданд, нагузоштанд, ки шӯроҳо осону бехалал Кӯҳистони Мастчоҳро тасарруф намоянд.
Аҳолӣ асосан дар рустоҳои хурду калоне, дар мавзеъҳои ба зистан мувофиқи кӯҳистони пурхавфу хатар аз тармаю селу сангрезии ду соҳили дарё, Соярӯ ва Офтобрӯя зиндагӣ мекардаанду зиндагӣ мекунанд.
Мӯриҳо дудбаро шуданд, рӯзгори пур аз умеду орзуҳои инсонӣ ҷараён гирифт, ба ҷӯйҳои лабташна об омад, мазраҳо сабз шуданд, боғу роғ гулрез гардиданд.
Дере нагузашта бо ташаббуси роҳбарияти Мастчоҳи нав дар Мастчоҳи куҳна Иттиҳодияи байнихоҷагии гӯсфандпарварӣ ташкил карда шуд, ки заминаи мавҷудияташ чарогоҳҳо ва заминҳои бекормондаи деҳаҳои бобоӣ буданд.
Мири ҳамонвақтаи Кӯҳистони Мастчоҳ Ботурхоҷа бо 500 нафар сарбозони яккачини худ иштирок ва дар якҷоягӣ бо кирояҳои қаротегинӣ ғалабаи Бухороро бар Қӯқанд таъмин намуд.
Аз соли 1886 то соли 1913 Кӯҳистони Мастчоҳ як волост дар ҳайати уезди Самарқанд, аз соли 1914 то соли 1923, то барқароршавии ҳокимияти шӯравӣ, маҳалли вобастае ба волости Ӯротеппаи уезди Хуҷанд будааст.
Рӯдхонаи Зарафшон, ки аз Сардара то Подара онро убур кардааст, аз пиряхҳои хурду бузурги саргаҳи он, рӯдаку чашмасорони дараю тагобаҳо оғоз гирифта поён меравад ва ҳамвора серобтар шуда, ба дарёи азиме табдил меёбад.
Насрулло дар ҳуҷумҳои густурда дастаҳои махсуси кӯҳистониён — ихтиёриёнро истифода мекард, яъне ҳарифонашро бо мушти «вазнин»-и дигарон саркӯб менамуд, исёну эътирозҳоро дар қаламрави аморати худ пахш менамуд.
Соли 1956 бо тақозои замон ва қарори ҳукумати вақт, бо мақсади азхуд кардани заминҳои ташналаб ва бекорхобида мардуми Кӯҳистони Мастчоҳ низ ба дашти Дилварзин муҳоҷир карда шуданд.
Ниҳоят, соли 1929 Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон ташкил ёфт ва Мастчоҳ, чун воҳиди мустақили маъмурӣ, аз 5 декабри ҳамон сол расмият пайдо кард.
Дар «Махзану-л-адвия» омада, ки «…беҳтарини он бӯстонии ширини бедона аст… Латифтар аз соири навъи он ва беҳтарини он расидаи бузургдонаи шодоби он аст… Камғизо ва тавлидкунандаи хилти солеҳ буда, нафрох ва ҷолӣ ; муфаттеҳ ва мулоимкунандаи батн ва мудирри бавл ва муриси ташнагӣ аст. Ва ҷиҳати тақвияти ҷигар… ва ярақон, сипурз, тапидани дил, дарди сина, сурфаи ҳорр, ҷиҳати соф кардани овоз ва фарбеҳ кардани бадан ва гузаштани ғизо… ва ба некӯии ранги рухсор нофеъ аст».
Пӯсти мевааш 19 — 60 % моддаҳои даббоғӣ, 5 — 6 % моддаҳои пектинӣ, 20 — 25 мг% кислотаи аскорбинат, 1,65 % алкалоидҳо (пеллетерин, изопеллетерин, метилпеллетерин, изометилпеллетерин, псевдопеллетерин), пӯстлохи танаю шохаҳояш то 20 — 28 % моддаҳои даббоғӣ, инчунин кислотаҳои гуногуни органикӣ, алкалоид ва ғайра дорад.
«Ш.Шоҳтемур дар ташкил кардани якумин газетаи тоҷикӣ дар Туркистон — „Овози тоҷик“, ки аз моҳи сентябри соли 1924 дар шаҳри Самарқанд мебаромад, инчунин дар нашр кардани аввалин китобҳои дарсӣ, барои ба забони тоҷикӣ таълим додани бачагони тоҷик дар мактабҳои советӣ хеле хидмат кард».
Дар ин замон — дар нимаи якуми солҳои 20-ум Шириншоҳ Шоҳтемур аввал дар котиботи Шӯрои Комиссарони Халқӣ, сипас ба ҳайси инструктори шуъбаи таҳтонии ақаллиятҳои миллии шуъбаи ташвиқотиву тарғиботии КМ ҲК ҶМШС Туркистон кор карда, ҳамчунин узви Президиуми Кумитаи инқилобии тоҷик буд.
Устод Садриддин Айнӣ, Нисор Муҳаммад, А. Муҳиддинов, С. Ализода, Т. Зеҳнӣ, А. Сатторӣ, М. Хуҷандӣ, А. Исмоилзода ва дигар равшанфикрони тоҷик аз минтақаҳои мухталифи тоҷикнишин ҳамкорони фаъоли «Овози тоҷик» буданд.
Шириншоҳ Шоҳтемур якчанд фаъолони сиёсии тоҷикро ҷамъ оварда мегӯяд: «Дар шароите, ки пантуркизм ҳукмфармо аст, масъалаи миллиро ҳал кардан ниҳоят душвор, илова бар ин, мутаассифона, қисми равшанфикрони тоҷик таҳти ин вабои мудҳиш сару ҳисобашонро гум кардаанд. Тақдири одамонро набояд як гурӯҳи одамони оҷиз ҳал кунад. Онҳо ҳуқуқ доранд ҷумҳурии мухтори худро дошта бошанд, вазъияти ҳозира инро талаб мекунад. Мо ба ин ноил мегардем».
Баъди 12 сол дар Пленуми чоруми КМ ВК Тоҷикистон Шириншоҳ Шоҳтемур таърихи таъсиси рӯзномаи «Овози тоҷик»-ро ёдовар шуда мегӯяд: «Дар назди КМ Ҳизби Коммунистии Туркистон сексияи коммунистӣ буд, ки ман онро роҳбарӣ мекардам. Барои мо таъсиси рӯзномаи аввалин бисёр зурур буд, вале мо пул надоштем. Ман бо Ҳоҷибоев шинос шудам ва ӯ, ки дар вазифаи раиси Комитети консесии вилояти Фарғона буд, барои таъсиси газета 2000 рубл дод» .
Саъю кӯшиш ба харҷ медиҳад, ки шумораву теъдоди рӯзнома зиёд ва сатҳи он баланд бардошта шавад, то ба оммаи васеи тоҷикон дар манотиқи гуногун дастрас гардаду асари нек гузорад.
Азбаски ӯ медонист, ки эҳтимолияти ҳалли масоили марбут ба мақоми тоҷикони Осиёи Миёна дар ҶМШС Туркистон камтар ҳалли худро пайдо мекунанд, ин арзро ба КМ РКП СССР ирсол дошт.
"Дар ин давра Чинор Имомов ҳамроҳи Шириншоҳ Шоҳтемур бисёр ҷаҳд мекарданд, то ки дар Туркистон мактабҳои тоҷикӣ ташкил ёбад ва ба забони тоҷикӣ китобҳои дарсию рӯзномаҳо нашр шаванд.
Дар нома аз ҷумла чунин навишта шуда буд: «Дар вақти ҳозира ба забонҳои ҳамаи халқҳои сернуфузи Туркистон рӯзномаҳо нашр мешавад… Фақат бо забони тоҷикӣ ягон чиз чоп намешавад, ҳол он ки тоҷикон қисмати басе назарраси аҳолии Туркистон, бахусус вилояти Самарқандро ташкил медиҳад…».
Ин шахсиятҳо тавонистанд дар баробари пантуркистон ва дигар душманони миллати тоҷик, ки нобудии ин миллатро мехостанд, мисли сипар истодагарӣ карда барои дифо ҳатто ҷони худро дареғ надоштанд.
К. фаъолияти ферментҳоро метезонад; дар мубодилаи сафеда, карбогидрат ва чарбу, синтези кислотаҳои нуклеат, реаксияҳои оксиду барқароршавӣ ва тавлиди хун дар организм роли калон мебозад.
Бо мақсади пешгирии заҳролудӣ аз К. ба қоидаҳои ҳифзи саломатӣ дар истеҳсолот қатъӣ риоя кардан лозим аст (бояд бо либоси махсус, аз ҷумла одамоне, ки бо пайвастҳои К. сарукор доранд, бояд мудом аз назорати тиббӣ гузаранд.
Фаъолияти қиссахонон, ноқилон, афсонагӯён, ки дар таърихи илму фарҳанги тоҷик дар асрҳои миёна оғоз ёфтааст, як навъ ҷамъоварии афсонаҳо ва ба мардум расондани онҳо буд.
Дар ин кор саҳми мардумшиносон, таърихнависон, забоншиносон – омӯзандагони лаҳҷаҳо ва фолклоршиносони тоҷику рус А. А. Семёнов, М. С. Андреев, О. А. Сухарева, С. Айнӣ, А. Деҳотӣ, Ҷ.
Дар маҷмӯаҳои «Фолклори сокинони саргаҳи Зарафшон» , «Фолклори Норак» , «Афсонаҳои Самарқанд» , «Фолклори водии Қаротегин» , «Афсонаҳои Ӯротеппа» , «Фолклори тоҷикони Қашқадарё. Афсонаҳо» , «Шугҳои Бухоро дар сабти Равшан Раҳмонӣ» ва ғайра ба табъ расидаанд.
Нишонаҳо, пораҳои ба афсона монандро дар Авесто, осори адабиёти паҳлавӣ («Ёдгори Зарирон», «Дарахти асурик», «Худойнома», «Бундаҳиш» ва ғайра) мушоҳида метавон кард.
Дар идомаи анъанаи адабиёти паҳлавӣ, тақрибан дар асрҳои 8–9 китобе ба номи «Ҳазор афсона» вуҷуд доштааст, ки баъдан он заминае барои пайдоиши «Ҳазору як шаб» гардид.
Дар осори манзуму мансури адабиёти гузаштаи форс-тоҷик аз аспи 9 то ба садаи ва дар адабиёти муосири тоҷик афсонаҳои дар дохили осори бадеӣ – «Калила ва Димна», «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ, «Таърихи Табарӣ», достонҳои Аттор, Саноӣ, Низомии Ганҷавӣ, Абдурраҳмони Ҷомӣ, маҷмӯаҳои «Ҷомеъ-ул-ҳикоёт» ва ғайра ба назар мерасанд.
Ба гурӯҳи якум афсонаҳои тамсилӣ тааллуқ доранд, ки дар онҳо ҷонварону рустаниҳо ва ашёву ҳодисаҳои табиат ҳамчун инсонҳо ҳарф мезананд, рафтору муносибат ва ба мисли одамон зиндагӣ мекунанд.
Масалан, афсонаҳои «Рӯбоҳ ва паланг», «Хари зирак», «Харгӯши шердил»,«Бибигамбӯсак», «Кадуи сайёҳ», «Ҳасрати ду рӯбоҳ», «Пуфак», «Кулӯхаку Баргак», «Ҷуворияк» ва монанди инҳо аз ҷумлаи афсонаҳои тамсилӣ мебошанд, ки мардум дар онҳо бо намодҳои гуногун ҳаводиси рӯзгор, муносибатҳои иҷтимоӣ, мушоҳида ва
Гурӯҳи дуюмро афсонаҳои сеҳромез ташкил медиҳанд, ки дар мундариҷаи онҳо ҳар гуна амалҳои сеҳру ҷодуӣ, ҳодисаҳои ғайриоддӣ, ашёи сеҳрнок, хусусияту қобилиятҳои
Афсона дар эҷодиёти шифоҳии халқи тоҷик дорои сохтори махсусест: он аз ибтидо («Буд, набуд, як подшоҳ буд…», «Рӯзе аз рӯзҳо…», «Дар як замоне, дар як маконе…»), гузариш , интиҳо иборат аст.
Дар афсонаҳо тахайюли бадеии гӯянда зоҳир мешавад, қаҳрамонҳо ва шахсиятҳои хос амал мекунанд, онҳо барои саргарм, машғул ва тарбия кардани шунаванда аҳаммият доранд.
Афсонаро мардуми минтақаҳои Тоҷикистон, тоҷикони Осиёи Марказӣ, тоҷикон ва форсизабонони кишварҳои дунё авсона, авсуна, кампирафсона, байдак, матал, мақал, суринчик, сӯг, шуг, ушуг, шавқот, шабгуфт ва ғайра талаффуз мекунанд.