polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Маҳсулнокии гӯшти говро аз рӯи вазни зинда ва хос, гӯшти холис, сифати гӯшт ва миқдори хӯроки сарфшуда муайян мекунанд; 1 кг гӯшти гов дорои 1500-3000 калория аст.
Бисёр бозёфтҳои бостоншиносӣ шаҳодат медиҳанд, ки одамон дар гузашта зарфҳои гуногуни рӯзгорро аз тилову нуқра ва сафол ба шакли гов месохтаанд, паҳлавонону муборизони далерро маҷозан гав меномиданд.
Гов бо қонунҳои коинот ва Вишна ҳифз гашта, кушандаи он мансуб ба аҳли ҷаҳаннам дониста мешавад; ӯ гӯё баробари ҳар тор мӯи гов дар ҷаҳаннам месӯхтааст.
Дар Тоҷикистон гови зотҳои абердинии ангусӣ, сарсафеди қазоқӣ, сиёҳало, сиёҳалои тоҷикӣ, швитсӣ, швитсии зебумонанд ва қалмиқиро парвариш мекунанд.
Дар асотир ва адабиёт бабр дарандаест, ки тасвираш дар осори ҳунарии рӯйи санг ва деворнигораҳо, муҷассамаҳои давраи неолит дар баъзе минтақаҳои Осиёи Хурд ба сурати ҳайвон бо ними бадани инсон, одамони палангинапӯш ва иҷрокунандаи рақси ибодатӣ тасвир ёфтаанд.
Дар осори адабӣ — ҳамосаҳо, таърихҳои дар манотиқи гуногуни олам офаридашуда паҳлавон-қаҳрамони пӯсти каплан ба бар карда дар «Иллиада»-и Ҳомер , «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ (Рустам ҳангоми ба ҷанг ворид шудан «паланги баён» пӯсти паланг паланг мепӯшад Таҳамтан бипӯшид бабри баён, Нишаст аз бари аждаҳои жаён Фирдавсӣ), Гурҷистон («Палангинапӯш»-и Шота Руставели, ки дар таъсири «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ офарида шудааст), дар адабиёти Аврупои Ғарбӣ ва минтақаҳои дигар ба назар мерасад.
Дар шароити имрӯза варианти асосии сохтмони НОБ-и Роғун ба кор даровардани навбати аввали нерӯгоҳро дар назар дорад, ки дар натиҷаи он ду агрегати аввал бо иқтидори умумии 800 мегаватт соат ба кор шурӯъ хоҳад кард.
Дар қисмати талу тепаҳо бошад, дарахтҳои пиставу бодом, буттаи дӯлона, дарахти шакунг, амрут, қаюм, себ, анҷир, олуча, гелос, нок, арғувон, арча, бушол, заранг, фарқ, балар, орич, ирғай, чинор, тӯғ, санҷид, сафедор, шумтол, настаран, зирк ва ғайраҳо мерӯянд.
Бо назардошти он, ки дар ҳудуди ноҳияи Файзобод соли 1976 сохтмони НБО-и азими Роғун оғоз мегардад 25 декабри соли 1986 шаҳрчаи сохтмончиён бо номи Роғун ташкил гардида, шаҳраки Оби Гарм ҳамчун ҷамоат дар ҳайати он ворид шуд.
Минтақаи кӯҳии шаҳри Роғунро аз қисмати шарқӣ- қаторкӯҳҳои Қаротегин ё худ қаторкуҳҳои Дарвоз ва аз қисмати ҷанубӣ бошад Сурхкӯҳи ноҳияи Файзобод иҳота намудааст, маркази шаҳр дар баландии 1460 метр аз сатҳи баҳр қарор дорад Баландии қаторкӯҳҳо 3000-3500 метрро ташкил медиҳад.
Шаҳри Роғун 0,5 фоизи ҳудуди умумии ҷумҳуриро ишғол менамояд ба ҳайати шаҳр 3 ҷамоат шомиланд: шаҳраки Оби Гарм, деҳоти Қади Об, деҳоти Сичароғ.
Ҳаҷми умумии маҳсулоти истеҳсолнамудаи корхонаҳои саноатӣ дар соли 2014 беш аз 51 миллиону 080,3 ҳазор сомониро ташкил дод, ки нисбати соли 2013 – 45,4 млн сомонӣ зиёд мебошад, ки ин тамоюл асосан ба суръат гирифтани ҷараёни сохтмони НОБ-и “Роғун” вобаста мебошад.
Чунончи: Насиби хастии инсонҳо мисоли офтобест, ки ҳар субҳ барояд, яъне офаридгор ризқи бандаҳоро ба ҳангоми субҳ медиҳад ва ҳар ки саҳархез аст, дар талоши ризқу рӯзӣ қадаме фарохтар хоҳад гузошт.
Дар натиҷаи низоъҳои дохилӣ аз худи ФНЛА ташкилоти дигари мансуби қабилаи авимбундо — Иттиҳоди миллӣ баҳри истиқлоли Ангола таҳти сарварии Ж. Савимбӣ ба вуҷуд омад.
То аввали садаи португалиягиҳо танҳо минтақаҳои наздисоҳилиро таҳти тасарруф дош- та, барои дарунтари мамлакат даромадан ҷуръат намекарданд: ҳар як кӯшиши онҳо дучори муқобилати шадиди мардуми маҳаллӣ мегашт.
Охири моҳи марти 1976 ба Ангола қӯшунҳои советӣ ва қисмҳои армияи Куба ворид шуда, қувваҳои ҳарбии РАҶ ва Заирро аз Ангола ронданд, силоҳбадастони ФНЛА ва УНИТА қисман торумор гардиданд.
Соли 1977 дар анҷумани якуми МПЛА бо роҳи сотсиализм рафтани Ангола ва ба ҳизб табдил ёфтани ин ҳаракати халқӣ эълон гардида, он МПЛА — Ҳизби меҳнат ном гирифт.
Халқи Анголаро асосан панҷ гурӯҳи этникӣ: оримбунда ё овимбунду , мбанда – амбунду , баконго , бунда – гокве ва кгантуэла , инчунин халқиятҳои гангуэла, амбо, хереро, нханека-хумбе ва ғ.
Моҳи майи 1991 дар Лиссабон бо иштироки СММ, СССР, ИМА, Португалия ва ҳамсоядавлатҳои Ангола байни Ҳукумати Ангола ва УНИТА созишнома ба имзо расида, оид ба таъсис додани армияи ягона, озод кардани асирони ҳарбӣ, ҷорӣ намудани бисёрҳизбӣ ва интихоботи озоди парламенту президент тавофуқ ҳосил шуд.
Роҳбарияти УНИТА натиҷаи интихоботро ботил бароварда, бо ин баҳона ҷанги нав оғоз кард (гарчанде ёрӣ аз ИМА ва РАҶ надид, вале конҳои алмоси Ангола дар тасарруфи Савимбӣ буд).
Солҳои 1885 — 95 дар рафти мубориза барои тақсими мулкҳои бурунмарзӣ ҳукуматҳои Португалия, Британия, Германия ва Белгия байни ҳам якчанд шартнома баста, сарҳади Анголаро дақиқан муайян намуданд ва он мустамликаи Португалия эълон гардид.
Олами набототи Анголаро саваннаҳо бо рустаниҳои буттаӣ ва дарахтони баргрез , рустаниҳои буттаии хордор ва алафзор , бешазорҳои тропикӣ ва хушки саваннагӣ , бешазори нами тропикӣ ташкил медиҳанд.
Ҳудудҳои ҳифзшавандаи Ангола боғҳои миллӣ ва мамнӯъгоҳҳои зеринанд: Порту-Алешандри, Лвандо, Кисама, Камея, Миландо, Мупа, Бикуар, Мосамедшӣ ва ғ.
Ангола аз ҷиҳати сарватҳои табиӣ яке аз бойтарин мамлакатҳои Африка буда, захираҳои калони нефт, алмос, ангишти сиёҳтоб, маъдани оҳан, мис, манган, инчунин боксит, фосфорит, уран, тило, намаки калий ва ғ.
Авитаминози В натиҷаи нарасидан ё набудани витаминҳои гурӯҳи В буда, боиси ихтилоли мубодилаи моддаҳо, камхунӣ, осеб ёфтани пӯст, ихтилоли фаъолияти дилу асаб мегардад.
Ҳангоми он мубодилаи моддаҳо вайрон, сабзиш ва муқобилати организм ба бемориҳои сироятӣ суст гашта, пардаи пилки чашм, луобпардаҳои аъзои ҳозима, роҳи нафас ва узвҳои ҷинсию шоша дурушт мешаванд.
Яке аз ин асарҳо “Наводирулвақоеъ” ном дорад ва дигаре рисолаест, ки муаллиф ба он ном нагузоштааст ва мазмуни он аз таҳлили таърихи салтанати амирони манғит ва воқеаҳои сиесии он давр иборат аст, ки мо онро шартан “Рисолаи таърихӣ” меномем Муаллиф ба таълифи “Наводирулвақоеъ” зиеда аз даҳ соли умрашро сарф намудааст.
Аҳмади Дониш дар “Наводирулвақоеъ” дар бораи тарбияи насли наврас, дар бораи усули таҳсили нодуруст ва аз талаботи ҳаёт дур будани мактабҳо ва хам мадрасаҳо хеле муфассал таваккуф намудааст.
Аҳмади Дониш ба ин восита, шахсони пешкадам ва умуман мардуми Бухороро ташвику таргиб намудааст, ки илмҳои дунёви ва санъату ҳунари инсониро, ки дар Русия хеле ривочу равнак дорад, омузанд ва барои тараккиёти ҷамъият истифода баранд.
Хикоятҳои Аҳмади Дониш дар байни хонандагон нисбат ба санъату маданияти пешкадами Русия ҳусни таваччуҳ бедор кард ва дӯстии халкҳои Осиёи Миёна ва Русияро таргиб ва ташвик намуд.
Аз ин сабаб, ин рисола то имрӯз дар байни ахли илм ва тадқиқотчиён бо чанд ном машҳур аст: “Тарчумаи холи амирони мангития”, “Таърихча”, “Рисола ё худ мухтасаре аз таърихи салтанати хонадони мангития” ва ғайра.
Аҳмади Дониш асарҳои калонтарини худро, аз кабили «Манозирулкавокиб» , «Рисолаи фи аъмол ил кура» , «Чомеаулхикоет» , «Наводирулвакоеъ» ва «Тарчумаи холи амирони Бухорои Шариф» бо наср навиштааст.
Дар тадвини баёзҳои мусиқӣ, ки дар замони Амир Насруллоҳ, Амир Музаффар, Амир Абдулаҳад бевосита иштирок намуда, махсусан дар интихоби матни мақомҳо «Рисолаи Шашмақом», «Абёти Шашмақом», «Рисола дар баёни Шашмақом», ки солҳои 1878, 1887, 1890, 1891 таҳия шудаанд, бо эҳтимому сарварии ӯ ба субут расидаанд.
Сарояндагону навозандагони бузург Бобоҷалол Носирзода, Қорӣ Каромати Дилкаши Танбурӣ, Бобоғиёс Абдуғанизода, Ҳомидхоҷаи Савтӣ, Ҳоҷӣ Абдурраҳмони танбӯрӣ, Домулло Ҳалим ва даҳҳо донандагони мусиқии Бухоро аз донишу андешаҳои зебоишиносии мусиқии А. Дониш баҳравар шуда, ба ғазалиёташ оҳангҳои марғуб сохтаанд.
Баъди истилои араб дар сарзамини эронитаборон, ки онро баътар қавмҳову халқиятҳои атрофу акнофи Мовароуннаҳру Хуросон низ қабул намудаанд, фотеҳони араб алифбои арабӣ ва забони тозиро расман ҷорӣ карданд.
Мардуми маҳаллӣ мероси фарҳангии то истилои арабро сина ба сина бо истифода аз хотираҳои дарроку қавӣ ба наслҳои баъдӣ мерасониданд, урфу одат, расму русуми миллиро кам андар кам ба дасти фаромӯшӣ медоданд, бо он ки ба адабиёти шифоҳиву китобии форс-тоҷик, бо қабул намудани дини ислом, мавзӯъҳои тозае аз ривоятҳои Қуръон дар хилқати Оламу Одам, киштии Нӯҳ, қиссаҳои Юсуфу Сулаймон, асҳоби Каҳф, масалҳои мардумии арабӣ, биҳишту дузах, меъроҷ ва ғайра ворид шуд.
Дар баробари ин, фарҳангу тафаккури эрониён ба адабиёти арабӣ ҷилои тозае бахшид, назму насри арабиро ҳамаҷониба ғанӣ гардонид, дар кишварҳои зердасти арабҳо ҳатто суханварони дузабона ба майдони адабиёти эронинажодон ворид гардидаанд.
Аз ҷумлаи 415 шоире, ки дар тазкираи Абӯмансур Абӯмалик ибни Муҳаммад ибни Исмоил ас-Саолибӣ «Ятимату-д-даҳр» оварда шудааст, беш аз 120 нафарашон дар замони ҳукумати Сомониён ва ибтидои асри м. дар Хуросону Мовароуннаҳр умр ба Сар бурда, ба арабӣ ва ё ба ду забон; арабӣ ва форсии тоҷикӣ асар эҷод мекарданд.
Абӯалӣ ибн Сино сохти китобхонаро чунин ёдовар шудааст: «Ман ба иморате дохил шудам, ки хонаҳои зиёде дошт. Дар ҳар як хона сандуқҳои пур аз китобро бар болои якдигар ниҳода буданд. Дар як хона китобҳои арабӣ ва девонҳои шуъаро ва хонаи дигар китобҳои дин ва фиқҳ ва ҳамчунон ҳар хона шомили китобҳое дар соҳае буд. Ман феҳристи китобҳои муаллифони қадимро хостор шудам ва он китобҳо, ки ниёзманди онҳо Будам, хостам ва онҷо китобҳое дидам, ки ниёзманди онҳо будам, хостам ва он ҷо китобҳое дидам, ки ҳатто номи онҳо бар бисёр касон маҷҳул буд ва аз он пас чунин ҷамъомади китобҳоро дар ҳеч ҷой надидам».
Аммо анъанаҳои пешини ин адабиёт дар байни халқ, дар адабиёти шифоҳӣ ҳамчунон пойдор будааст ва халқ ба лаҳҷаҳои маҳаллии худ пайваста эҷод мекардааст ва таронаву бадеҳаҳо месурудааст.
Порчаҳои манзум, ки аз Абулянбағӣ, Ҳанзалаи Бодғисӣ, Фирӯзи Машриқӣ, Абӯсулайки Гургонӣ ва ғайра боқӣ мондаанд, гувоҳи онанд, ки дар асри ва оғози асри , яъне ҳанӯз то замони ҳукумронии Сомониён адабиёти хаттӣ ба забони дарӣ вуҷуд доштааст ва дар ин адабиёт равияи пешқадами халқи дорои мавқеъи назаррасе буда.
Шоири асри Масъудии Марвазӣ аз гузаштаи қаҳрамонии халқҳои ин сарзамин дар давраи Сомониён афсонаву қиссаву ривоятҳои халқиро ҷамъ намуда, ба назм даровард, ки ин низ тазоҳури ҳамин равияи пешқадам дар назм буд.
Дар атрофии устод Рӯдакӣ ва маҳфилҳои адабии ӯ суханварони маъруфе, моанди Шаҳиди Балхӣ, Муродӣ, Фароловӣ, Абӯшакри Балхӣ, Абулмасали Бухороӣ, Абулмуайяди Балхӣ, Абӯзароъаи Гургонӣ Абуттаййиби Мусъабӣ, Абулҳасани Оғоҷӣ ва ғайра ҷамъ меомаданд, базмҳои адабӣ меростанд, аз дастовардҳои адабии худ ҳамдигарро воқиф менамуданд.
Намояндагони адабиёти классикии тоҷик аз қабили Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Ибни Сино, Саъдии Шерозӣ, Хоҷа Ҳофиз, Носири Хисрав, Умари Хайём ва бисёр дигарон, ки имрӯз мояи ифтихори халқанд, на фақат дар инкишофи адабиёт ва маданияти мардуми тоҷик, балки дар пайдо шудан ва пеш рафтани адабиёт ва маданияти дигар халқҳои Шарқ ҳисса гузоштаанд.
Хонадонҳои ҳукумрони маҳаллӣ, ки дар мулкҳои эронии шарқи хилофати араб аз ҷониби халифа ҳокимони нисбатан мустақил таъйин мешуданд, ба ҳифз ва ҷорӣ гардидани урфу одат ва ойину русуми мардуми эронинажот сидқан мусоидат мекарданд.
Ду сулолаи эронинажот – Тоҳириёну Саффориён, ки аз оғози қарни ба тарзи мустақил дар Хуросону Мовароуннаҳр ҳокимият доштанд, дар устувории давлати худ асосан ба мардуми маҳаллӣ ва расму ойини қадими халқ такя мекарданд.
Ин волиён дар дарбори худ шоиронеро, ки ба забони маҳаллӣ ва форсӣ шеър менавиштанд, ҷамъ намуда, онҳоро дар пос доштани забони адабиёти маҳаллӣ таблиғ ва ташвиқ менамуданд.
Вазни арӯз ва тарзи қофиясозии шеъри араб, воситаҳои тасвири шеъри бодиянишинони араб, анвои шеъри ғаноиву мадеҳӣ, мисли ғазалу қасида дар ашъори шоирони арабизабони маҳаллӣ устувор гардид.
Баробари ҳамин шеъри араб дар зери таъсири муҳит ва иқлими мулкҳои нави обшору сабзу хуррам, бо таъсири суннатҳои бостонии адабиёти хаттии қадими эронӣ аз ҷиҳати санъати сухан ва воситаҳои тасвир ғанитар гардид ва аз шеъри бумии худи арабҳо хеле дур ҳам рафт.
Намоҳои достонҳои асотириву ҳамосавӣ, мазмунҳои қиссаҳои қадими эронӣ, гуфтан мумкин аст адабиёти араби маҳаллиро ба вуҷуд овард, ки мо онро метавонем адабиёти эронии арабзабон гӯем.
Таърихшиноси маъруф Абӯбакри Наршахӣ , муаррих ва адиб Абдуллоҳи Диноварӣ, ки бештар бо номи Ибни Қутайба машҳур аст , мунаҷҷим ва риёзиётшинос Абӯмаъшари Балхӣ, табиб ва файласуф Муҳаммад ибни Закариёи Розӣ , мутарҷими «Таърихи Табарӣ», вазири ибни Нӯҳи Сомонӣ Абӯалӣ Муҳаммад ибни Абулфазл Муҳаммади Балъамӣ , риёзидон Муҳаммад ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ , мутафаккири ҷаҳонӣ Абӯалӣ ибни Сино , ва ғайраҳо дар ин давра зиндагӣ ва эҷод намудаанд.
Дар натиҷаи ҷангҳои шадиду пурталотум на танҳо бинои давлати Сосонӣ ва мулкҳои мардуми эронии шарқӣ пош хӯрданд, балки осори маданиву фарҳангӣ ва маънавии чандинасрии Эронзамин хароб гашт.
Намунаҳои олии адабиёти бостонии форс-тоҷик дар ҳазораи дувуми қабл аз милод арзи вуҷуд намуда, «Готҳо»-и «Авасто» ҳанӯз дар асрҳои --и пеш аз милод дар рӯйи чандин ҳазор пӯсти гов забту сабт шуда буданд.
Адабиёти қадими форс-тоҷик ба забонҳои қадими эронӣ; авастоӣ, паҳлавӣ, суғдӣ, хоразмӣ, баъдтар ҳатто ба забони арабӣ ва амсоли инҳо таълиф шудаанд.
Бо вуҷуди он ки дар Эрону Хуросону Мовароуннаҳр адабиёти хаттӣ ба забонҳои маҳаллӣ аз мавҷудият боз монд, аммо дар байни мардум ва аҳли илму дониши эронитабор адабиёти шифоҳӣ ва муоширату муомилот ҳамчунон дар забонҳои хеш идома дошт.
Шеъри ҳаҷвомези хатлониён дар шикасти ҷанговарони араб, мисраъҳои ҳузномези Абулянбағӣ дар харобиву вайронии Самарқанд, ки дар таърихномаҳои муаллифони араб сабт гардидааст, шоҳиди он аст, ки мардум ба забони маҳаллии худ шеър мегуфт, арзи ҳол мекард.
Ҳамаи ин далолат ба он мекунад, ки забону суннатҳои қадими бостонӣ ва нақши ойини зардуштӣ ва дигар анъанаҳои ба ислом бегонаро мардум нигаҳбонӣ мекард, дар ёду хотир пос медошт.
Исмоили Сомонӣ баробари хотима додан ба муборизаи дохилӣ ва ғалаба аз болои душманони хориҷӣ барои боз ҳам мустаҳкамтар гардидани иқтидори иқтисодии давлат, амнияти марзҳои он аз ҳуҷуми хориҷиён, устувории дарбори амирӣ, ташкили артиши бонизом ва ғайра ислоҳотҳои борвар гузаронидааст.
Ҳамаи чораҷӯйиҳое, ки Исмоили Сомонӣ дар роҳи истиқлол ва истеҳкоми давлат анҷом дод, ба инкишофи иқтисодиёт, соҳаҳои кишоварзӣ, ҳунармандӣ, тиҷорат, кашфи маъдан, шаҳрсозӣ корҳои меъмориву бинокорӣ, пешрафти фарҳанг ва ғайра роҳ кушод.
Дар ин кишварҳо ойини зардуштӣ, кеши монавӣ, мазҳаби исавӣ, маслаки яҳудӣ ва дар баъзе ҷойҳо ҳатто таълимоти будоӣ ва эътиқодии ҳиндӣ вуҷуд дошт.
Ҳамзамон дар ҳамин қарнҳо давлати муқтадири Сосониён вуҷуд дошт, ки адабиёти, фарҳанг ва осори меъмориву тасвирии онҳо дар мамолики Шарқу Ғарб шуҳрати мафтункунандае дошт.
Адабиёти ҳам Эрони ғарбиву ҳам шарқи, яъне Мовароуннаҳр аз ҷиҳати мазмунҳои асотирӣ ва ҳамосавии бостонӣ ва аз ҳайси таркиби луғавӣ бисёр умумият ва ҳамонандиҳо доштанд.
Дар охири асри ба арсаи мубориза намояндагони хонадони Сомонӣ баромаданд, ки онҳо аз оғози асри ба идораи вилоятҳои гуногуни Мовароуннаҳр аз ҷониби хилофати Араб маъмур буданд.
Аз ин ҷо давлати бузурги Сомониён дар сарзамини паҳновари Мовароуннаҳр ва Хуросон аз ҷиҳати иқтисодӣ, фарҳангӣ ва сиёсӣ яке аз бузургтарин ва пешқадамтарин давлати онвақтаи дунё гардид.
Дар қарнҳои - дар Осиёи Миёна қавмҳои эронии шарқӣ сокин буданд, ки онҳо дар гӯиш ва шеваҳои мухталиф, вале ба ҳам наздики суғдӣ, хоразмӣ ва портиву сакӣ ҳарф мезаданд ва ба ҳамин забон адабиёти фанниву бадеӣ низ эҷод карда буданд.
Ёдгориҳои хаттии ниҳоят кам, вале пурарзиши адабии «Дарахти Асурик» ва «Аяткори Зарирон» ба забони портӣ дар таркиби луғавии худ бисёр калимаву вожаҳое доранд, ки дертар дар забони Дарии асри Сомонӣ ба назар мерасанд.
Аз он чи иқтибос шуд ва аз он абиёти бозмондаи Вассофи Курду Ибни Муҳаллад бармеояд, ки дар шеъри ибтидои қарни мо нақши сурудаҳои мардумӣ ва луғоту вожаҳои халқиро намебином.
Дар ҳақиқат Сомониён дар баробари таъмин намудани ҳаёти осудаи кишвар, баланд бардоштани сатҳи иҷтимоъиву сиёсӣ ба илму фарҳанг диққати ниҳоят бузурге равона карда буданд, ки як рукни намоёни онро адабиёт ташкил менамуд, адабиёте, ки дар асрҳои - ташаккул ёфта, дар асри ба зинаи баланди инкишоф расида буд.
Бам пеш аз ислом яке аз панҷ иёлати Форс буда, аз сабаби дар сари роҳҳое, ки Эронро бо Сиистону Хуросон пайванду қарор доштанаш аз даврони Сосониён ва баъди сукути он, ба аҳамияти низомӣ ва бозаргонӣ бархурдор будааст.
Дар давраи Сосониён дар ин минтақа тиҷорат вусъат ёфта, аҳамияти сиёсӣ ва иқтисодии он зуд мавриди таваҷҷуҳи сулолаҳои мухталифи ҳоким дар Эрон қарор мегирад.
Маҳмуди Афғон ба Баму Кирмон ҳамла кард, вале Лутфалихони Сардор, ки бародарзодаи Фатҳалихони Вазири Аъзам буд, ӯро шикаст дод ва Маҳмуди Афғон бо роҳи Қандаҳор ақибнишинӣ кард.
Мудофеони шаҳр, ки дар раъсаш шоҳзодаи ҷавони Занд истода буд, дар муқобили лашкари Оғомуҳаммадхони Коҷор истодагӣ карданд, вале чун нерӯҳо нобаробар буданд, муҳофизон шаҳрро дифоъ карда натавонистанд.
Вай дар синни 35-солагӣ пас аз он ки ба Бухоро ва дигар ҷойҳо сафар карда, бар иловаи «Шоҳномаи Абӯмансурӣ» дар бораи гузаштаи мардумони Эрон маълумоти муфассал ҷамъ овард, ба танзими хамосаи худ «Шоҳнома» шурӯъ намуд.
Муттаҳидшавии эрониён дар мубориза баҳри мустақилияти давлат барои бартараф намудани низоъҳои феодалӣ ва зулму истибдоди ҳокимони махаллӣ дар Фирдавсӣ фикри офаридани эпопеяи азими «Шоҳнома»-ро ба вуҷуд овард.
Сарчашмаи асосии хамосаи Фирдавсиро силсилаи гуфтори саккоӣ суғдӣ дар бораи Рустами баҳодур, ки беш аз сеяки достонро дар бар мегирад, инчунин афсонаҳои суғдиву хоразмӣ дар бораи Сиёвуш ва афсонаи бохтарӣ дар бораи Исфандиёр фароҳам овардаанд.
Фирдавсӣ маъхазҳо (воқеаномаҳои таърихии сосонии «Хватай — намак» «Шоҳномаи Абӯмансурӣ») ва ривоятҳои даҳонакии халқро аз нав кор карда, тавсифи воқеаҳоро ба тариқи худ шарҳ дод.
Лекин Маҳмуд ин туҳфаи шоиронаро рад намуд ва чунон, ки нақл мекунанд, ҳатто шоирро аз сабаби тасвир намудани қаҳрамонон ва подшоҳони пеш аз исломӣ ба кофири айбдор намуда, бифармуд, ки ба зери пои фил партоянд, намояндаи сулолаи нави ба ҷои Сомониён омадаи турк, султон Маҳмуди Ғазнавӣ табиист, ки дар достон, қабл аз ҳама, хавфи сиёсӣ дарёфт, зеро дар ин хамоса мубориза мебурд
Дар замони шоҳони мазкур мардум унсурҳои маданият, тарзи зиндагӣ, тайёр кардани хӯроку пӯшок, хонасозӣ, кашфи оташ, ҳунари бофандагӣ, силоҳсозӣ, кишту кори зироат, киштисозӣ ва ғайраро омӯхтанд.
Паҳлавонони зиёде дар майдони набарду корнамоӣ пайдо мешаванд: Соми Наримон, Зол, Рустам, Гударз, Бежан, Сиёвуш, Исфандиёр, Суҳроб, Афросиёб як зумра занони шуҷоъ ва диловар, модарони мушфиқ ва ҳамсарони фидокор аз қабили Гурдофарид, Рудоба, Манижа, Фарангис, Тахмина чун образҳои мусбӣ тасвир ёфтаанд.
Нахустин достони ҳаҷман калон ва дилангезу саргузаштии «Шоҳнома» достони Ардашери Бобакон аст, ки дар асоси манбаъҳои таърихӣ, осори таърихии паҳлавӣ, арабӣ ва форси дарӣ навишта шудааст.
Фирдавсӣ дар ин қисм ҷангҳоро тасвир карда, ба ғайр аз образи шоҳон образи намояндагони табақаҳои иҷтимоӣ, мардуми меҳнаткаш, деҳқонону косибон, занону духтарони оддии деҳот, Маздаки шӯришгар сипоҳиёнро бо сардории Баҳроми Чӯбина, аҳли санъат, Борбаду Саркашро тасвир кардааст.
Фирдавсӣ ба тасвири сохти давлатдорӣ, умури ҳукумат, когузорӣ, боҷхоҳӣ, аҳволи мардумони табақаҳои гуногун, нигоҳдории сипоҳ, масъалаи таълиму тарбияи ҷавонон дар замони Хусрави Анушервон тақрибан 5 ҳазор байт бахшидааст.
Ҳамчунин, ба фикри муҳаққиқон, «Шоҳнома» дар асоси «Худойнома» нависта шуда, Фирдавсии бузургвор бо ду мақсад асари мазкурро эҷод намудааст: дубора эҳёву зинда кардани таърихи халқи форсу тоҷик ва тоза нигоҳ доштани забони тоҷикӣ аз забони арабӣ.
Фирдавсӣ дар синни ҳафтоду яксолагӣ мувофиқи маслиҳати дӯсти ҷониаш Амир Мансурӣ «Шоҳнома»-ро ба султон Маҳмуди Ғазнавӣ тақдим мекунад.
Эроншиноси машҳуру маъруф Бертелс маълумотеро дар бораи «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ ва султон Маҳмуди Ғазнавӣ аз «Таърихи Сиистон» таъкид намуда менависад: «Фирдавсӣ ба султон Маҳмуд „Шоҳнома“-ро хонда дод. Маҳмуд гуфт, ки дар асл „Шоҳнома“ дар худ ҳеч чизи асосиро надорад, ба ғайр аз „Гуфтор дар бораи Рустам“. Дар қисми ҳарбии ман мисли Рустам ҳазорон паҳлавон мавҷуд аст».
Алломаи машҳури Эрон Муҳаммад Алӣ Фуруғӣ «Шоҳнома»-ро яке аз аз ёдгориҳои бузурги адабиёти тоҷику форс номида, чунин гуфтааст: «Зиёда аз ин тасдиқ намоем, ки ин яке аз дурдонаҳои адабиёти сатҳи ҷаҳонӣ мебошад. Ман бояд гӯям, ки „Шоҳнома“ бузургтарин ёдгории адабии инсоният аст.»
Устод С. Айнӣ зимни рисолаи «Дар бораи Фирдавсӣ ва „Шоҳнома“-и ӯ» овардааст, ки «Шоҳнома»-ро дар замони аҷнабиён ба номи Исо бинни Исфаҳонӣ ба тарзи наср ба арабӣ тарҷума кардааст, ки ин тарҷума дар соли 679 ҳиҷрӣ тамом ёфтааст.
Бояд гуфт, ки «Шоҳнома» аз тамоми ҳамосаҳои хурду бузурги қаҳрамони ва миллии мардумони гуногун «Иллиёд», «Рамаён», «Суруди Ролан», «Достони полки Игор» ба он имтиёз дорад, ки дар назари суханофарин ба воқеоти олам, саргузашти сарнавишти инсонҳо, моҳияту маънии зиндагӣ нақши калон дорад ва танҳо ба нақлу тасвири рӯзғори қаҳрамонон иқтифо наварзида, ҳар ҷое, ки раво дидааст, ҷаҳонбинӣ ва фалсафаи худро баён кардааст.
Муқаддимаи «Шоҳнома» аз бобоҳои «оғози китоб», «Гуфтор андар ситоиши хирад», гуфтаҳоро дар офариниши олам, мардум, «Ситоиши паёмбар ва ёронаш» фароҳам омадааст.
Муаллифи «Чаҳор мақола» Низомии Арӯзии Самарқандӣ қайд мекунад, ки дафтарҳои алоҳидаи дастнависи дуюми «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ аз варақҳои калони коғази аълосифати Самарқанд тайёр карда шудааст.
Ҳамоса аз 60 ҳазор байт иборат аст ва бузургтарин ҳамосаи ҷаҳон, ки ба қалами як шахс тааллуқ дорад ба ҳисоб меравад: тақрибан ҷаҳор баробари Илидо ва Ҳодиси-и Ҳомери юнонӣ мебошад.
Дар аснои бад будани нигоҳ,убин дар оилаҳои занбури асал гамбуски пустхур рангаш сиёҳ, дарозиаш то 7,7.см; кирминааш чашмаки шонро вайроя карда, гарди гулро мехурад) ва канаҳои гуногун пайдо мешаванд.
Тадбирҳои мубориза бо зараррасонх,ои паразит: парвариш кардани оилахри нурушвати занбури асал; аз кавдухо баровардани шонх,ои холй; гарм нигоҳ, доштани занбурхо; мунтазам тоза кардани кандухо; сухтани партов; дуд додани сулфур; бо мушкаппак ва мулухдои гуногун нест кардани мушхо ва ғайра.
Мае, эанбурхурак е орухураки муцаррарй ва шарқ,й куркурикаррок , чилмангуштак ва . Аз х,ашароти дарранда ба занбурн асал махсусан занбурхурак, якказанбур, занбури мукаррарй ва шарқй , сузанак зарароваранд.
Тадбирҳои мубориза бо зараррасонх,ои дарранда: нест намудани зараррасонхо, вайрон кардани лонаи онҳо, бо садои баланде гуреаондани парранда ва сузанакхо, иваз кардани чои кандуҳои занбури асал ва г.
Мутобиқи маълумоти «Ҳудуду-л-олам» «Гелон ноҳиятест ҷудо миёни Дайламону Ҷиболу Озарбодагон ва дарёи Хазарон. Ва ин ноҳиятест ба саҳро ниҳода миёни дарёву кӯҳ, бо обҳои равони бисёр. Ва яке рӯдест азим, „Сапедрӯд“ хонанд, миёни Гелон бибурад ва ба дарёи Хазарон афтад».
Дар минтақаи Гелон ва атрофи он, ба андешаи таърихнигорон В. В. Бартолд, И. М. Дяконов, М. А. Дандамаев ва дигарон, боз қабилаҳои каспианҳо, амардҳо ва тапуриҳо будубош доштанд, ки номҳои баҳри Каспий, рӯди Амард ва Тапуристон мансуби онҳост.
Ҳангоми кишваркушоиҳои Искандари Мақдунӣ Гелон ҳамчун ҷузъи вилояти Гиркания боқӣ монда, замони қудратёбии Ашкониёни Порт ба майдони кашмакашҳои дохилӣ ва рақобатҳои сиёсии империяҳои Ашкониён, Сосониён ва Рум табдил ёфт.
Баъди кушта шудани охирин шоҳаншоҳи Сосониён — Яздгирди Ш набераи ӯ — Пирӯз дар қисмати Гелон, кӯҳистони Дайлам, Мозандарон ва Табаристон ҳукумати ниммустақили сулолаи Испаҳбадонро бунёд гузошт, ки ба низоми давлатдории ниёгон такя мекард.
Дар аҳди ҳукмронии Наср ибни Аҳмади Сомонӣ хонадони Оли Зиёр, ки бошандагони қадимии Гелон буданд, соли 927 бо изҳори итоат ва фармонбардорӣ аз Сомониён ба ҳукумати ин минтақа расиданд, ки саромади онҳо Асфор ибни Ширӯя буд.
Шамсулмаолӣ ибни Вушмгир аз машҳуртарин подшоҳи Зиёриёни минтақаи Гелон буд, ки дар дарбори хеш Абуалӣ ибни Сино ва Абурайҳони Беруниро сарпарастӣ кардааст.
Дертар ин минтақаҳо ба майдони кашмакаши миёни Сомониён, Зиёриён ва Бувайҳиён табдил ёфта, оқибат таҳти васояти Салчуқиён ва тайи солҳои 1307—1370 ба ихтиёри муғулҳо гузашт.
Дар ин давра Гелон ва музофотҳояш ба мулки хоссаи шоҳони сафавӣ табдил ёфтанд, ки зиёдшавии андозҳо ва истисмори деҳқонону ҳунармандон боиси шӯришҳои зидди Сафавиёни аҳолии Гелон шуданд.
5 июни 1920 бо дастгирии ҳукумати Русияи Шӯравӣ дар яке аз марказҳои асосии Гелон — шаҳри Рашт Ҷумҳурии мустақили Гелон таъсис ёфт, ки он то 29 сентябри 1921 вуҷуд дошт.
Гелон аз лиҳози мавқеи ҷуғрофиёии имрӯз дар ҳудудҳои ҷанубу ғарбии баҳри Каспий, қисмати ғарбии Мозандарон ва қисмати шарқии Ардабил ҷойгир буда, аз шимол бо Озарбойҷон ҳамсарҳад аст.
Паркҳои миллии Шенандоа, Грейт-Смоки – Маунтинс ва махсусан «пайроҳаи Аппалачи», ки қад-қади қуллаҳо аз кӯҳи Киттатинни то кӯҳи Спрингер ба масофаи 3400 км тӯл мекашад, ҷолиби диққати сайёҳон аст.