polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Институтҳои тадқиқоти илмии зироат ва хокшиносӣ, Институти тадқиқоти илмии боғу токдорӣ ва сабзавоткорӣ, Донишгоҳи аграрии Тоҷикистон дар пешрафти агрономия саҳми назаррас доранд.
Аҳрорӣ ҳамзамон ба парвариши набототу рустаниҳо шуғл варзида, дар маҳаллаи Ҳавзаки Хистеварз дар масоҳати 5 га гулбоғе бунёд кардааст, ки дар байни мардум бо номи «Боғи тӯрам» маълуму машҳур аст.
Аҳрорӣ маорифпарвари тоҷик, поягузори аввалин мактаби «усули ҷадид» дар ҳудуди имрӯзаи Тоҷикистон, аз шаҷараи Хоҷа Аҳрори Валӣ, бародари Беҳҷати Аҳрорӣ мебошад.
Саидбобохон Аҳрорӣ (соли 1890 Хистеварз, ноҳияи Бобоҷон Ғафуров — 6 июни соли 1927, ҳамон ҷо) — маорифпарвари тоҷик, поягузори аввалин мактаби «усули ҷадид» дар ҳудуди имрӯзаи Тоҷикистон.
«Дар миёни қувваҳои сершумори бадӣ, дар дашту ҷангалҳои Осиёи Марказӣ, ки ҷони инсонро дар азоб ва ба таҳлука меандохт, бахусус хушкӣ ва торикӣ бисёр зиёновар буданд. Онҳо дарёфта буданд, ки бар зидди неруҳои номбаршудаи бадӣ, озар ё оташ ва раъду барқ муассир буданд. Бар зидди торикӣ бошад, Хуршед, чун унсури тавоно муқаддас дониста мешуд. Нисбати ҳамин аст, ки Хуршед дар миёни нажоди қавмҳои зиёди олами бостон ситоиш ва парастиш шудааст»).
Ҳамин хусусиятро инсонҳои замони бостон эътироф намуда, аз гармии Хуршед баҳра мебурданд ва алоҳида онро ниёиш карда, пасон, рўшноӣ ва оташро ба он нисбат дода, ин унсурҳои табииро кашф карданд ва ба онҳо эътиқод оварда, ба парастишашон оғоз намуданд.
Баъд аз он ки инсон соҳиби гуфтор гардид ва андешаашро ифода мекардагӣ шуд, ки ин тахминан 40-50 ҳазор сол аст (ниг.: Старостин А.С. У человека был один праязык / Знание сила, 2003, 8) ба муҳити худ бо назари устураӣ менигарист.
Дар замонҳои қадими тотаърихӣ асотирӣ ва даврони аввали пайдоиши таърихи хаттӣ Худои нур ва Офтобро Митро мегуфтаанд ва пайдоиши ин идро таърихнигорони қадиму нав ва мардумшиносону гоҳшиносон ба ин ном алоқаманд донистаанд.
Дар вилояти Суғд дар даврони гузашта оши наҳорро вақти субҳ, новобаста ба соат баргузор мекарданд, ин анъана дар давраи истиқлол, мутобиқи шароити зисти мардум дар дигар манотиқи ҷумҳурӣ қабул шудааст.
Тибқи Қонуни ҶТ "Дар бораи танзими расму ойинҳо" оши наҳор танҳо дар қаламравӣ ҷумҳурӣ рӯзҳои шанбеву якшанбе аз соати 8.00 то 10.00 субҳ иҷозат дода шудааст.
Аввало дар минтақаҳои вилояти Суғд ва Душанбеву водии Ҳисор дар арафаи гузаронидани оши наҳор анъанаи сабзирезакунон ё бехирезакунон баргузор мегардид, ки хешу табор, ҳамсояҳо ва дӯстони хонадони маърака баргузоркунанда ҷамъ омада сабзиро барои пухтани оши палав тайёр мекарданд.
Маликушшуаро Мирзо Абӯтолиб Калими Кошонӣ машҳур ба «Толибои Калим», ки ӯро «Халлоқулмаонии сонӣ» хондаанд, аз шоирони маъруфи садаи ёздаҳуми ҳиҷрӣ аст.
Вай донишҳои замонашро дар Кошон ва Шероз омӯхт ва ҳам дар ощози ҷавонӣ ба аҳди подшоҳии Ҷаҳонгир ба Ҳинд рафт ва мулозимати Шоҳнавозхон (писари Рустами Мирзо, писари Ҳусайн Мирзо, писари Баҳром Мирзо, писари Шоҳ Исмоили аввал) ихтиёр кард, ки дар хидмати Иброҳимшоҳи сонӣ Одилшоҳӣ волии Байҷопур басар мебурд.
Ва бинобар ин нахустин муаммане, ки Абӯтолиби ҷавон дар Ҳинд ёфт Байҷопури Дакан буд ва ин, ки Муҳаммадсолеҳ Канбӯ Лоҳурӣ дар бораи Калим навиштааст, ки ӯ чанде дар Дакан саргардон ва овора будааст, нишон медиҳад, ки Калим дар нишонагирии аввал дарбори Одилшоҳиён ва мазаммати Шоҳнавозхонро фарочанг наёвард балки дар ин роҳ чанде ин сӯй ва он сӯй давид.
Маҷмӯи ашъори ӯро то 24000 байт навиштаанд ва комилтарин нусхаи куллиёти ӯ ки ман дидаам дар ҳудуди нуњ ҳазору панҷсад байт бештар надорад ва агар онро бо «Зафарномаи Шоҳҷаҳон»-и ӯ ки дар понздаҳ ҳазор байт аст як ҷо ниҳем ҳамон ё андаке бештар аз он мешавад, ки гуфтаанд.
Абдурраҳмон корномаҳои худро бо ёрии дӯстонаш Хурдаки оҳангар, Абутоҳири сайқалгар, Абуалии дуредгар, Абуҷаъфари гилкор, Исҳоқи кундашикан ва кишоварзону пешоварон анҷом медиҳад.
Достонсароён сахт кӯшидаанд, ки роҳи қаҳрамони хешро аз ҳезумфурӯшӣ то ба пойгоҳи сипаҳсолориву амирӣ бо рангҳои ҳар чи дурахшонтар тасвир кунанд.
Аз мавқеи таърихии набарди Абумуслим бо Умавиён дар достон танҳо ишорае мавҷуд асту басоли Бештар корзору корномаҳои Абумуслиму Аҳмади Замчӣ, Мизробшоҳи Ҷаҳонгири Хоразмиву Маликзод, Турки Таҳмоспу Тарид ва дигарон размиёни сипоҳи Абумуслим, айёриҳои Зулобиву Боди Ялдо, Ҷонфулусу Доғуливу Каҷпо ва дигарон тасвир ёфтаанд, ки аз воқеаҳои хушки таърихӣ рангинтар ба назар мерасанд.
Ханда яке аз муҳимтарин воситаҳои корбасти андешаву орзуҳои мардуми ранҷбар дар ҳунарномаҳои онҳо буда, муносибати офарандагони ин достонро ба ҳастӣ ва рӯзгори иҷтимоиву сиёсии замон ифода мекунад.
Ин вижагии муҳтавои достон онро аз баландии вижагии жанрии ҳамосаи размӣ ба зер оварда, бо муҳити зиндагии офарандагону шунавандагони он ҳамсоз мекунад ва ҷанбаи романии онро меафзояд.
Таҳияи масҷид аз назари машоихи мазҳаби ҳанафӣ суннат ва ба қавле мустаҳаб аст ва ба гуфтаи Ибни Ҳаҷар дар Фатҳ ва соҳиби Тӯҳфаи Аҳвазӣ он бо иттифоқи аиммаи фатво мандуб аст ва пас аз вуруд ба масҷид ба ҷой оварда мешавад.
Ҳамон гуна ки дар ҳадиси боло омада, афзал аст, ки ду ракъат намози таҳияи масҷидро пеш аз нишастан ба ҷой оварад ва агар бинишаст, бархоста онро бигузорад, ки он бо нишастан аз вай фавт ва соқит намегардад.
Расули Худо мефармояд: «Касе аз шумо дохили масҷид гардад, пеш аз он ки бинишинад, ду ракъат намоз бигузорад» ва дар ривояти дигар мефармояд: «… то ду ракъат намоз нагузорад, нанишинад!».
А опираются на следующее высказывание из Корана: «Ғайри касоне, ки пеш аз он ки шумо бар онҳо даст ёбед, тавба кунанд. Пас бидонед, ки Худо омурзанда ва меҳрубон аст!» Упоминание этих двух имен свидетельствует о том, что Аллах прощает таких людей и проявляет к ним сострадание, избавляя их от установленной меры наказания.
«Одам пӯсташро иваз мекунад» ва «Рустам ва Суҳроб» беҳтарин филмҳои сохти «Тоҷикфилм» маҳсуб мешаванд ва ин филмҳо на танҳо дар қаламрави шӯравии собиқ, балки дар хориҷ аз он ҳам бинандаи зиёд доштанд.
Ҷасорату мардонагии Заур баъд аз он вирди забонҳо шуд, ки ӯ барои филмбардории Юрий Баранов, қаҳрамони ҷаҳон дар чатрбозӣ дар филми «Маҳалли зиндагиаш-осмон» 17 маротиба бо чатр ва дурбини филмбардорӣ худро аз ҳавопаймо парт кард.
Сужаҳои зиёде дар бораи бостоншиносон ва бозёфтҳои онҳо, аз ҷумла муҷасаммаи Буддоро филмбардорӣ карда, ки ҳоло дар музеи мардумнигории Тоҷикистон маҳфуз аст.
Филмҳои Заур Дахте дар бораи зиндагӣ ва сарнавишти шуарои бузурги тоҷику форс Абулқосим Лоҳутӣ, Мирзо Турсунзода, Боқӣ Раҳимзода, Ҳофизи Шерозӣ ва Абдураҳмони Ҷомӣ ба хазинаи тилоии синамои миллии Тоҷикистон ворид шудаанд.
Туғрал Шокиров дар соҳаҳои илму фарҳанг, таърих, ҳифзи ҳуқуқ хидмат намуда, дар давоми фаъолияти худ 12 рисола, 8 дастури таълим, 4 луғат, бештар аз 800 асару мақола ба табъ расонидааст.
Асарҳояш асосан ба масъалаҳои забон, адабиёт, таърих, сиёсатшиносӣ, маданиятшиносӣ, услубшиносӣ, истилоҳоту луғатшиносӣ, аломатҳои китобати забони тоҷикӣ, юрислингвистика ва лингвоюристика оиданд.
Осораш дар Тоҷикистон, Россия, Ӯзбекистон, ШМА, Германия, Эрон ва Афғонистон ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ, англисӣ, ӯзбекӣ, форсӣ, дарӣ чоп шудаанд.
Соли 1987 дар мавзӯъи «Хусусиятҳои забон ва услуби асарҳои Фазлиддин Муҳаммадиев» рисолаи номзадӣ, соли 2011 дар мавзӯъи «Пайдоиш ва инкишофи истилоҳоти ҳуқуқ дар забони тоҷикӣ» рисолаи докторӣ дифоъ намудааст.
Соли 1969 пас аз хатми мактаби миёнаи 34-и ноҳияи Хуҷанд ба шуъбаи рӯзонаи факултаи филологияи тоҷики Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин дохил шуда, соли 1974 онро ба итмом расонида, барои кор ба Сарредаксияи илмии Энсиклопедияи Советии Тоҷик роҳхат гирифт.
Туғрал Шокиров (Шокиров Туғрал Сироҷович; 4 феврали 1953, д. Хистеварз, , вилояти Ленинобод, ҶШС Тоҷикистон) — академики Академияи табиатшиносии Федератсияи Россия , доктори илмҳои филология , профессор , полковники милитсия ; «Аълочии милитсияи Тоҷикистон» , «Аълочии маорифи Тоҷикистон» , «Аълочии матбуоти Тоҷикистон» , Ходими шоистаи илм ва маорифи Федератсияи Россия .
Ӯ дар дунёи зеҳниву отифии худ ва дар қаламрави ҷуғрофиёии шеъраш дунёеро ба тасвир мекашад, ки тоза аст ва диданӣ, дунёе, ки дар он ишқе зулол ғалаба дорад ва нолаҳо, хандаҳо, шикастанҳо, ғурубкарданҳо мутаассир аз иксири ишқ аст.
Дар китоби дигари вай «Аз шавкарони шакар»-и ӯ таҷрибаҳои тозатаре мерасад ва тавонистааст миёни қолаби суннатӣ ва зеҳну забони имрӯзӣ иртибот барқарор кунад, аз ин рӯ аст, ки сабку равиши ӯ қобили тааммул ва таҳсин ва ҳатто улугирӣ аст.
Дар дафтари дигари ӯ «Бо ишқ дар ҳаволии фоҷиа» низ ӯ ба уфоқҳои тозатаре мерасад ва шеъраш навтар мешавад, ба забони нави ғазал даст меёбад ва ба навовариҳое чи аз назари таркибу таъбир, чи аз назарӣ фоъили тозаи арӯзӣ ҳамчун Симини Беҳбаҳонӣ навовариҳое мекунад.
Забони шеърии вай баръакси романтикҳо, лабрез аз вожагони табиатгаро барои тақвиятбахшии тасвирӣ нест, балки бар он аст то таркибе луғоти рӯзмарра, ки ҷанбаи шеърӣ доранд, бисозад ва бо вожагоне, ки аз шеъри суннатӣ вом гирифтааст, албатта бо баёневу либосе наву тоза.
Ӯ дар бораи моҳияти отифии шеъраш мегӯяд: «Ишқ ба унвони ҳувияти аслии шеъри ман ҷо уфтодааст» ва сувари хаёл дар шеъри ӯ низ гирифтори «имиҷизм» ва асолат додан ба тасвир нашуда, ӯ тасвирро ҳамеша дар хидмати отифаи ғазал ба кор мегирад, ба вижа дар ғазалиёти ошиқона ва ин нуктаи муҳимме аст, ки Мунзавӣ онро ба хубӣ дарк кардааст, чаро ки ӯ дарёфтааст, ки вақте ҳаҷми тасвир зиёдтар ва зарфияти отифии ғазал мешавад, хонанда ба хубӣ эҳсос мекунад, ки отифаи ғазал қурбони бозиҳои тасвир шудааст.
Яке аз ҷанбаҳои муҳими ҳунарии Мунзавӣ марбут ба ҳамин ҳавза мешавад ва ӯ афоъили арӯзиро аз шакли мусамман ва мусаддас афзоиш дода ва афоъил ва аркони арӯзиро ба расондааст ва аз ин рӯ ҳамчун Симини Беҳбаҳонӣ зарфияти арӯзиро густариш додааст.
Дар ниҳоят метавон гуфт, ки ғазалиёти Ҳусейни Мунзавӣ қобили баҳсу тааммулу андеша аст ва саршор аз навгароӣ ва эҳсосоту отифаи шоиронаи қавӣ тавъам бо пуштивонаи фарҳанги классику муосир.
Ӯ низ ба қолаби шеъри нимоӣ ва ҳатто сапед низ таваҷҷуҳ дошт ва бо китобҳои «Бо ишқ тоб меовард» ва «Ба ҳамин содагӣ» дар майдони шеъри ғайриклассик низ табъозмоӣ кардааст.
Абдулҳай Маҳмадаминов матни илмию интиқодии «Тартилу-л-Қуръон», «Таҳзибу-с-сибён», «Зарурийёти динийя», «Намунаи адабиёти тоҷик»-и С.Айнӣ, «Мухтасари таърихи Ислом», «Мавлуди шариф ё худ миръоти Хайрулбашар», «Мусулмонони Дорурроҳат», «Оила ё худ вазоифи хонадорӣ», «Баёноти Сайёҳи Ҳиндӣ», «Қоидаҳои забони тоҷик », «Раҳбари наҷот», «Намунаи ганҷи шойгон», «Бародари меҳрубон»-и А.Фитрат, «Дафтари сабз»-и Сомеи Одиназодаи Хатлонӣ, «Маданият ва вазоиф», «Шариати исломия ва тараққиёти мадания»-и Сайид Аҳмади Васлии Самарқандӣ, «Василату-н-наҷот»-и Муҳаммадҳусайни Ҳоҷиро омода ва ба зевари табъ оростааст.
Таълифоти илмии М. дар Федератсияи Россия, Ҷумҳурии Исломии Эрон, Чехославакия, Ҷумҳурии Исломии Афғонистон, Англия, Америка, Франсия, Ҷумҳурии Ӯзбекистон, Ҷумҳурии Туркманистон ва Ҳиндустон ба табъ расиданд.
Аз натиҷаҳои тадқиқот М. дар симпозиуму семинар ва конференсияҳои ҷумҳуриявӣ, умумииттиҳодӣ, минтақавӣ ва байналмилалӣ бо маърӯзаҳои илмӣ баромад кардааст.
Тарҷумаи китоби дарсии С.Айнӣ «Духтарбача ё ки Холида», осори шарқшиносони рус А. Д. Гребенкин «Тоҷикон», «Таҷрибаи тавсифи бекигарии Кӯлоб» ба қалами М. тааллуқ дорад.
Таснифи луғати шеваи гӯиши мардуми Хатлон таҳти унвони «Фарҳанги Асалмоҳ», осори фолклории «Қиссаи ҳазрати Шоҳ Аҳтам», «Маликаи зебоҳусн», «Шоҳзода Доробшоҳи зарринкамар» аз ҷумлаи онҳо мебошанд.
Таълифоти ӯ оид ба масъала ва муаммоҳои муҳимми таърих ва назарияи адабиёт, нақди адабӣ, матншиносӣ, китобшиносӣ, сарчашмашиносӣ, тарҷума, равобити адабӣ, фолклоршиносӣ, луғатшиносӣ ва исломшиносӣ бахшида шудаанд.
Дар маркази фаъолияти илмии Абдулҳай Маҳмадаминов махсусан тадқиқи рӯзгор ва осори устод Айнӣ, А.Лоҳутӣ, А.Фитрат, Алӣ Хуш, Сомеи Одиназодаи Хатлонӣ ва Ҳ.
Абдулҳай Маҳмадаминов танҳо дар хусуси асари бунёдии С.Айнӣ тазкираи «Намунаи адабиёти тоҷик» беш аз 100 мақола ва чор монография «Ҷустуҷӯи ҳақиқат» , «Адабиётшиносӣ ва худогоҳии миллӣ» , «Айнишиносӣ ва замони ҳозира» , «Садриддинхоҷаи Айнӣ ва сарнавишти тоҷикон» ба табъ расонидааст.
Барнома ва дастурҳои таълимии «Программаи адабиёти тоҷик» , «Мавзӯъҳои корҳои контролӣ аз адабиёти тоҷик барои шунавандагони ғоибхони факултетҳои иқтисодӣ ва таъриху ҳуқуқшиносии шуъбаи тайёрии УДТ ба номи В. И. Ленин» , «Дастури методӣ оид ба кори амалии шуъбаи тайёрӣ» , «Муқаддимаи адабиётшиносӣ» , «Адабиётшиносии муқоисавӣ» , «Мактабҳои адабӣ» , «Назарияи адабиёт» аз ҷумлаи корҳои методии Абдулҳай Маҳмадаминов мебошанд.
Абдулҳай Маҳмадаминов (тав. 1 апрели 1951, деҳаи Муллоконии ноҳияи Сари Хосор, вилояти Кӯлоб) — мунаққид ва адабиётшиноси тоҷик, доктори илми филология, профессор .
Пайдоишу инкишофи ҷамъият ба зарурияти моддӣ — ба истеҳсоли хӯрокворӣ, пӯшок, сохтани олатҳои меҳнат, ки муовинату ёрии навъи башарро талаб мекунанд (зеро фардҳои алоҳида ба қонеъ гардонидани ҳамаи талабҳои зиндагӣ қодир нестанд) вобастааст.
Абдурраҳмон омузишҳои оғозинро фаро гирифт ва сипас назди тунисӣ Қуръон, тфасир, фиқҳ, ҳадис, улуми риҷол, таърих, фани шеър ва аз Ал-Абилӣ мантиқу фалсафа омӯхт.
Соли 1375 дар сини 22-солагӣ аз фаъолияти сиёсӣ даст кашида ба Вухрон омад ва ба навиштани асари машҳураш пиромуни таърихи ҷаҳон «Китоб-ул-ибар» оғоз кард, ки муқаддимаи он беш аз худи он китоб шинохта шудааст.
Аз назари Ибни алдун методи асосии илми таърих бояд методи танқид бошад ва муаррих вазифадор аст, ки воқеаҳои асосиро аз ғайри асосӣ фарқ карда тавонад, то ки ба кашф ва ошкор кардани «кайфиятҳои табиии» ҳаёти ҷамъият ноил шавад.
Се намояндаи аввали актиноидҳо дар пайвастҳои худ мувофиқан 4, 5, 6-валентаанд, зеро ба ядро наз-дик будани энергияи алоқаи 5 ва 6 -электронҳо дар , ва далели он аст, ки -электронҳои қабати 5-ум низ электронҳои валентӣ шуда метавонанд.
Аввали солҳои 40 садаи ақидае роиҷ буд, ки элементҳои моварои уран ва Р мувофиқан ба гурӯҳҳои ва -и – системаи даврӣ ё аз рӯи аломатҳои ба шабоҳат доштаашон якҷоя бо дар гурӯҳи ҷой дода шаванд.
Сиборг Г. Т. зимни таҳлили тағйирёбии хосияти химиявии элементҳои даври 7 , инчунин таҳқиқи аломатҳои тавсифии кристаллографӣ, спектроскопӣ ва магнитии пайвастҳои элементҳои паси ва лантаноидҳо ба хулоса омад, ки элементҳои моварои уран чун аналоги актиний ҳисобида шаванд.
Дар натиҷа фарзияе оид ба мавҷуд будани гурӯҳи актиноидҳо ба вуҷуд омада, баҳри кашфи , ва актиноидҳои баъдӣ мусоидат намуд, зеро валентнокии хоси ин элементҳо ба 3 баробар аст.
Аз он рӯзе, ки Умар мардумро дар намози таровеҳ ба як имом ҷамъ намуд, дигар ба ҳамон ҳолат боқӣ монда ва хулафои баъдӣ – Усмон ва Алӣ ва мусалмонон ба он идома додаанд.
Гуфт: Таровеҳ суннати муаккада аст, онро Умар ба таври тахминӣ ва аз пеши худаш набаровардааст, ба он амр накарда, магар аз рӯи асле, ки дар наздаш буда ва бо аҳде аз расули Худо .
Умар дар ҳоле мардумро бар Убай ибни Каъб гирд овард ва ӯ онро бо ҷамоат гузорид, ки саҳобагон аз муҳоҷирон ва ансор бисёр буданд ва ҳеч касе аз онҳо бар вай эътироз накард, балки баръакс, бо вай мувофиқа ва ӯро дар ин кор мусоидат намуданд.
Асли намози таровеҳ ба ҳамон сурате ки зикр шуд, аз расули Худо собит шудааст, вале дар бораи адади ракъатҳои он, дар он шабҳое, ки бо мардум гузорид, аз он ҳазрат ривояте собит нагаштааст.
Вале аз саҳобагон, ба хусус аз намози таровеҳе, ки Умар бо имоматии Убай ибни Каъб баргузор намуд ва ҳамчунин аз тобеин осор ва ривоятҳои гуногуне ворид шудааст, ки аксаран бист ракъат будани адади ракъатҳои онро мавриди таъйид қарор медиҳанд.
Пешвоёни мазҳабҳои чаҳоргонаи аҳли суннат: имом Абӯҳанифа , имом Шофеъӣ , имом Аҳмад ва дар қавле аз имом Молик низ бо такя бар ҳамин осор ва ривоятҳо бист ракъат гузоридани онро тарҷеҳ додаанд.
Аз сӯи дигар, маҷмӯи ривоятҳои собитшуда дар ин бора – ривояти Оиша , ривояти Ҷубайр ибни Нуфайр ва ривояти Абӯзар бо сароҳат далолат доранд, ки ончи Расули Худо дар шабҳои моҳи Рамазон бо ҷамоат барпо дошта, ҳамон намози шаб аст ва Паёмбар ба ҷуз онҳо намози дигаре дар он шабҳо нагузоридааст, вале бо хеле тафовут.
Тафовути аввали он аз намози муқаррарии он Ҳазрат дар шабҳои берун аз Рамазон, ҳамон гуна ки дар ривояти Ҷубайр ва Абӯзар омадааст, он аст, ки паёмбар аз ҳиссаи аввали шаб ба он пардохтааст.
Фарқи дуюм он аст, ки он дар шаби сеюм то охири шаб – наздик ба дамидани субҳ идома ёфтааст, дар ҳоле ки намози шаб дар ғайри моҳи Рамазон дар ҳиссае аз шаб ва бештар дар ҳиссаи охири он барпо дошта мешуд.
Аммо бузургони мазҳаби ҳанафӣ ва аксари аҳли илм ин ҳадисро ба қиёми шаби ҳамешагии он Ҳазрат , ҳам дар моҳи Рамазон ва ҳам дар ғайри он, марбут донистаанд, вале бо истинод ба аҳодиси қавлии воридшуда дар бораи қиёми шаб ва амалкарди саҳобаи киром дар моҳи Рамазон ҳаср ва маҳдудияте дар адади ракъатҳои қиёми моҳи Рамазон ва он намозе, ки бо номи таровеҳ шинохта мешавад, ба он сурате ки дар ҳадиси боло зикр шудааст, надидаанд.
Зеро агар аз ин ҳадис ҳасри ракъатҳои қиёми моҳи Рамазон ва намози таровеҳ низ бардошт мешуд ва адади ракъатҳои он бо феъли он Ҳазрат , ҳамон гуна ки дар ҳадиси фавқ омадааст, собит мешуд, ҳеч гоҳ саҳобагони киром бар хилофи он амал ва иттифоқ намекарданд.
Пас ҳарчанд дар бораи шумори ракъатҳои намози шаб дар ғайри моҳи Рамазон аз паёмбар адади муайян, вале мутафовите ривоят шуда бошад ҳам, вале чун он намози нофила буда ва ба таври ихтиёрӣ ба ҷой оварда мешуд, шахси намозгузор дар адади ракъатҳои он низ мухайяр будааст ва дар ниҳоят аз сӯи халифаи дуюм Умар дар бист ракъат қарор дода шудааст.
Сухани худи Умар дар ривояти Абдурраҳмон ибни Абд ал-Қорӣ: «ва намозе, ки дар охири шаб барпо медоштанд, аз ончи ҳоло анҷом медиҳанд, беҳтар аст» низ маънои фавқро таъйид менамояд.
Дар ин ривоятҳои Соиб ибни Язид охири шаб қайд шуда, дар ҳоле ки дар ривояти Абдурраҳмон ибни Абд ал-Қорӣ дар Саҳеҳи Бухорӣ аввали шаб гуфта шудааст.
Пас бо ҷамъбандии ин ривоятҳо ба ин натиҷа мерасем, ки дар замони Умар ду ҳолат вуҷуд дошта: Намози шаб дар моҳи Рамазон – таровеҳ гоҳе дар нимаи охири шаб ва гоҳе дар нимаи аввали шаб гузорида мешуд ва онро дар ибтидо бо витр ёздаҳ ракъат мегузориданд ва дар он сифати намози паёмбар -ро, аз тӯли қиём ва тӯли рукӯъу суҷуд риоя мекарданд ва дар охир бо тахфифе дар қиёму қироат онро ба ғайри витр бист ракъат мегузоридаанд.
Дар ривоятҳо омадааст, ки расули Худо мардумро ба қиёми шабҳои моҳи Рамазон бо баёни аҷру савоби он ҳавасманд мегардонд, вале онҳоро ба таври ҳатмӣ ва муаккад ба он амр намекард.
Пас таъйини адади ракъатҳои он дар бист ракъат агар бо иҷтиҳоди халифаи рошид Умар ва таъйиди оммаи саҳобагон сурат гирифта бошад ҳам, касе ҳаққи мухолифат бо онро надорад, зеро пайравӣ аз суннати хулафои рошид, бо насси шаръӣ – ҳадиси паёмбар собит шудааст.
Пас ҳарчанд ба андешаи баъзе муҷтаҳидон ва пешвоёни Ислом аз бист ракъат бештар ва ё камтар гузоридани он низ ҷоиз дониста шуда, вале бар асоси тадовули уммат ҷумҳури аҳли суннат бист ракъат будани онро тарҷеҳ додаанд.
Имрӯзҳо низ намози таровеҳ суратан бо ҳамон меъёр ба ҷо оварда мешавад, вале ягона чизе, ки камтар ба он таваҷҷуҳ мегардад, ҳамон оҳистагии зарурӣ, ҳолати тааннӣ ва хушӯъи дар намоз мебошад, ки рӯҳи намозро ташкил медиҳанд.
Муҳаддиси бузург Муҳаммад ибни Насри Марвазӣ дар китоби Қиёми Рамазон назари аиммаи сегона – имом Молик , имом Шофеъӣ ва имом Аҳмад -ро дар бораи намози таровеҳ чунин овардааст:
Нӯъмон ибни Башир аз болои минбари шаҳри Ҳумс фармуд: «Шаби бисту сеюми моҳи Рамазон ҳамроҳи Расули Худо то як ҳиссаи шаб ба намоз истодем, дар шаби бисту панҷум то нимаи шаб ва дар шаби бистуҳафтум то ҷое ба намоз истодем, ки хавф бурдем саҳарихӯрӣ моро фавт мегардад».
Дар Саҳеҳи Бухорӣ аз Оиша ривоят шудааст, ки: «Расули Худо на дар моҳи Рамазон ва на дар ғайри он аз ёздаҳ ракъат зиёд намегузорид. Аввал чор ракъат мегузорид, ки аз ҳусну зебоӣ ва дарозии онҳо напурс, боз чор ракъати дигар мегузорид, ки аз ҳусну зебоӣ ва дарозии онҳо напурс. Сипас се ракъат мегузорид…».
Дар ривояти Ҷубайр ибни Нуфайр аз Абӯзар низ ҳамин маъно бо дигар лафз таъкид гардидааст ва танҳо ин илова дар он омадааст, ки: «Дар шаби бистуҳафтум он Ҳазрат аҳли хонавода ва ҳамсаронашро низ ҷамъ намуд. Шаби бистучаҳорум ва бистушашум ҳамроҳи мо таровеҳро нахонд. Пас аз бистуҳафтум низ таровеҳро ҳамроҳи мо барпо надошт».
Дар ривояти саҳеҳи дигаре аз Соиб ибни Язид дар Муваттаъ омадааст: Умар ибни Хаттоб Убай ибни Каъб ва Тамими Дориро амр кард, ки бо мардум ёздаҳ ракъат бигузоранд ва гӯяд: Қорӣ сураҳои садоятаро қироат мекард, то ки аз тӯли қиём бар асоҳо такя мекардем ва барнамегаштем, магар дар наздикиҳои субҳ.
Пас маълум мешавад, ки манзури ҷумҳури саҳобагон аз ҳадиси Оиша ҳамон намози ҳамешагии шаб аст, на ҳасри адади ракъатҳои намози қиёми моҳи Рамазон ва намози таровеҳ.
Чӣ тавре мебинем, расули Худо дар моҳи Рамазон танҳо се шаб намозро дар масҷид бо ҷамоат барпо доштааст ва ба ин андеша, ки мабодо намози шаб дар моҳи Рамазон бар умматаш фарз гардад ва онҳо аз анҷоми он оҷиз оянд, дигар онро ҳамроҳи мардум нагузоштааст.
Таровеҳ — аз суннатҳои муаккада, вақти он пеш аз намози витр ё баъд аз он, аз бист ракъат иборат буда, ҳар ду ракъати он бо як салом адо мешавад ва мустаҳаб аст баъд аз адои ҳар чаҳор ракъат миқдоре бинишинад.
Дар Мусаннафи Абдурраззоқ бо санади саҳеҳ аз Соиб ибни Язид ривоят шуда: Умар мардумро бар Убай ибни Каъб ва Тамими Дорӣ бар бисту як ракъат ҷамъ кард, ки сураҳои садоятаро қироат мекарданд ва дар наздикиҳои субҳ бармегаштанд.
Ӯ ба тоҷикдухтар Ҷаҳонгул аз деҳаи Таҳигули ҳамсоядеҳаашон хонадор мешавад ва ба шаҳри Хӯқанд кӯчида, дар гузари Тарақчилик муқимӣ мешавад.
Чуноне ки худи Ҳамза Ҳакимзода Ниёзӣ баъдтар дар тарҷумаи ҳолаш ёдовар мешавад, ӯ аллакай дар 7–10-солагиаш пораҳои «Маснавии маънавӣ»-и Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ, ғазалҳои Ҳофизи Шерозӣ, Мирзо Бедил, Аҳмади Ясавӣ, Алишери Навоӣ барин шоирони форсу тоҷик ва туркизабонро аллакай аз ёд медонист.
Ҳамза дар чунин муҳит ба дунё омад, ба забони тоҷикию ӯзбекӣ савод баровард, ба тарзи ширу шакар шеърҳо навишт, забону адабиёти ҳар ду халқро омӯхт ва ба онҳо дил баст ва ба ҳар ду забон асарҳо эҷод кард.
Аввалин девони ашъорашро бо номи «Девони Ниҳон» соли 1913 ба забони форсии тоҷикӣ мураттаб сохт, ки ҳоло дар захираи дастхатҳои шарқии Пажӯҳишгоҳи шарқшиносии ба номи Абӯрайҳони Берунии Академияи улуми Ҷумҳурии Ӯзбекистон таҳти рақами 8989 маҳфуз аст.
Ҳамза Ҳакимзоде Ниёзӣ -и соли 1889, Хӯқанд — , қишлоқи Шоҳимардон) — шоир, драматург, ходими ҷамъиятии Ӯзбекистон, шоири халқии ҶШС Ӯзбекистон .
Ашъори тоҷикии Ҳамза Ҳакимзода Ниёзӣ хеле кам ба табъ расидааст, агарчӣ асарҳои ба забони модарӣ эҷодкардаи ӯ бисёранд ва мутаассифона, то ба имрӯз қисми зиёди онҳо ба табъ нарасидаанд.
Адабиёти омиёна ҳанӯз дар рӯзгори пешин, дар давраи ташаккули афкори бадеии мардуми форсизабон оғоз ёфта, сипас дар пайвастагӣ бо раванди умумии адабии форс-тоҷик то ба дараҷаи як адабиёти паҳновари махсусе расидааст.
Нахустин достонҳои Адабиёти омиёна «Абумуслимнома», «Доробнома», «Искандарнома», «Ҳамзанома», «Қаҳрамоннома», «Самаки айёр», «Мухторнома», «Мусайибнома» ва ғайра дар заминаи чунин офаридаҳои забонии мардум падид омадаанд.
Бо гузашти рӯзгор бозори қиссахонӣ заминаи ростини мубодилаи завқу эҳсосоти бадеиву зебоишиносии шунавандагону болоравии тавоноии гӯяндагон ва яке аз шартҳои муҳими офариниш гардид.
Афзоиши пешаву ҳунарҳои гуногуни иҷтимоии шаҳр чун коғазсозиву саҳҳофиву дабирӣ ва хариду фурӯхти китоб, афзоиши шумораи босаводон, пурзӯр шудани адабиёти хаттӣ ва ғайра сабаби падид омадани матнҳои мукаммалтар, сужетҳои пурмоҷаро гардиданд.
Пайдоишу саргузашти ҳама осори Адабиёти омиёна, албатта, яксон нест, аммо аз нусхаҳои гуногуни то ба рӯзгори мо расидаи бархе достонҳо пайдост, ки достонгӯёни пешин ривоятҳои оғозиро бо персонажҳои нав ва лаҳзаву пораҳои хурду бузург пур мекарданд, вобаста ба завқу хости шунавандагони рӯзгорони гуногун дар матнҳои пешина дигаргуниҳои гоҳ хурду гоҳ бузург ворид мекарданд.
Ба ин гурӯҳ достонҳои размиву таърихиву саргузаштӣ, ба монанди «Шоҳнома», «Самаки айёр», «Абумуслимнома», «Доробнома»-и Абутоҳири Тарсусӣ, «Доробнома»-и Муҳаммади Беғамӣ, «Искандарнома», «Румузи Ҳамза», «Қаҳрамоннома»,«Мусайибнома», «Мухторнома», «Ҳафдаҳғазои Шоҳи мардон Алӣ», «Ҷамшеднома», «Ховарнома», «Замчинома», «Ҳанафинома», «Зуфунуннома» ва ғайра дохиланд.
«Шоҳи Шамшербанд», «Шоҳзода Аршаду бародарони ӯ», «Шоҳзодаи Эрону малика Ҷавҳарӣ», «Шоҳзода Муслиму малика Ҳазоргесу», «Зайнуласном», «Шоҳзодаи навҷавон», «Малика Сабзқабои тундхӯи парӣ», «Баҳрому Гуландом», «Шакариву Муштарӣ» ва ғайра мебошанд.
Сабаби ин ҳолро шояд дар пайванди бештари ин шакли жанрӣ бо адабиёти паҳлавӣ, инчунин бо адабиёти Ҳинд ҷуст, чунки ин шакл дар он адабиётҳо вазифаи пандомӯзиро анҷом медод.