polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
పౌర్ణమి రోజున ప్రజలు ఆలయానికి కృష్ణభగవానుడిని ఈ ఆలయానికి తీసుకు వచ్చిన భక్తుడి నుండి ఆశీర్వాదము కోరుతూ వస్తుంటారు. అందువలన ప్రజలు నగరానికి ప్రవాహంలా వస్తుండడం వలన నగరం జనంతో నిండి పోతుంది. హోలీ పండుగ సందర్భంలో ఫిబ్రవరి, మార్చి మాసాలలో ఇక్కడ సంబరాలు, సంత కూడా ఉత్సాహంగా ఏర్పాటు చేస్తారు. హిందువులు ఈ పండుగ రోజును పవిత్ర దినంగానూ సత్యానికి మంచితనానికి కలిగిన విజయంగా భావించి ఉత్సాహంగా సంబరాలు జరుపుకుంటారు. నవరాత్రి తరువాత వచ్చే శరత్కాల పూర్ణుమ రోజు కృష్ణుడు దాకూర్‌కు రణచోడ్‌రాయ్‌జీగా తన ప్రియ భక్తుడైన బోధనతో వస్తాడని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. కృష్ణభగవానుడు దాకూర్‌కు తాను తన భక్తుడైన బోధనాకు ఇచ్చిన మాట నెరవేర్చడానికి వస్తాడని భ్యక్తులు విశ్వసిస్తారు.
గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని కెడా జిల్లాలో ఉన్న నగరపాలితాలలో దాకూరు ద్వారకా నగరం ఒకటి. ఈ నగరం ప్రస్తుతం రణచోడ్‌రాయ్‌జీ కృష్ణ దేవాలయానికి ప్రసిద్ధి.
ఈ నగరాన్ని పంచద్వారకా నగరంలో ఒకటిగా భావిస్తారు. గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని ప్రాచీన తీర్ధయాత్రా ప్రదేశాలలో దాకూర్ ఒకటి. వాస్తవానికి ప్రారంభదశలో దాకూరు దన్కాంత్ శివాలయానికి శివారాధనకు ప్రసిద్ధి పొందిన క్షేత్రం. అయినా తరువాతి దశలో ఇది రణచోడ్‌రాయ్‌జీ ఆలయం కారణంగా వైష్ణవ క్షేత్రంగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ఆలయ నిర్మాణం 1772లో జరిగింది. ప్రస్తుతం ఈ ప్రదేశం పుణ్య క్షేత్రంగానే కాకుండా వాణిజ్యకేంద్రంగా కూడా ప్రసిద్ధి చెంది ఉంది. హిందువుల పూజ, ఇతర ఆచారాల అనుష్టానికి కావలసిన సామానులు లభ్యమౌతాయి.
దాకూరు రహదారి మార్గము ద్వారా, రలి మార్గం ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉంది. ఆనంద్ - గోద్రా వరకు ఉన్న మీటర్ గేజ్ రైలు మార్గంలో దాకూరు రైల్ స్టేషను ఉంది. ఆనంద్, నాడియాడ్ మధ్య ఉన్న 30 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న దూరం రైలుమార్గం, రహదారి మార్గం ద్వారా చక్కగా అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి. అహమ్మదాబాదు, వడోదరా దాకూరుకు 90 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్నాయి. ఈ రెండు దాకూరుతో రైలు మార్గం, వాయుమార్గం, రహదారి మార్గాలతో చక్కగా అనుసంధానించబడ్శి ఉన్నాయి.
ఈ మందును పిల్లలకు వారి బరువును బట్టి డొసేజ్ ఇవ్వవచ్చును. ఈ మందును తిన్న తర్వాత వేసుకొవాలి. ఈమందును ఒక్కదానినే వెసుకొకూడదు దీనితో పాటుగా కనీసం రెండు ఇతర మందులతొ కలిపి వేసుకుంటెనే వైరస్ రెజిస్టెన్స్ ను నివారించవచ్చు.ఒక వేళ మీరు మీ డొసేజ్ ను మరిచిపొతే గుర్తుకు వచ్చిన వెంబడే వేసుకొనండి కాని రెండవ డొసు వెసుకొనే సమయం దాదాపు దగ్గరకు మొదటిడొసును వదిలివేయండం మంచిది.
తరగతికి చెందిన ప్రతి మందు రక్తంలో కొవ్వు శాతాన్ని పెంచుతాయి. దీనివల్ల చాతి బాగంలో, మెడ వెనక భాగంలో గొపురంలా కొవ్వు ముందుకు రావచ్చు, అలాగే మోహం పైన చర్మం కుంచించుకుపొవచ్చు. రక్తంలో కొవ్వు శాతం పెరగడం వల్ల గుండె సంబంధిత సమస్యలు రావచ్చు. అలాగే లను వాడే వారిలో డయాబెటిస్ వచ్చే అవకాశం ఉంది.
సాధారణంగా వచ్చే దుష్ప్రబావాలు: వాంతులు, కడుపునొప్పి, విరేచనాలు, తలనొప్పి, ఆకలి మందగించటం, నోటి ప్రాంతంలో మొద్దుబారటం అలాగే జలదరించడం
దూసి బెనర్జీ రంగస్థల నటుడు, భక్తిగీతాల గాయకుడు, వ్యాఖ్యాత, తబలా కళాకారుడు, సంగీత దర్శకుడు, హరికథా భాగవతార్. కాగా మంచినటుడిగా సుకుమార్‌ ఆర్కెస్ట్రా నిర్వహకుడిగా తెలిసేది కొందరికే. 1948లో కన్యాశుల్కం నాటకంలో వెంకటేశం పాత్రతో ప్రారంభమైన ఆయన నటజీవన ప్రస్థానం జె.వి.సోమయజులు, జె.వి.రమణమూర్తి , రావికొండలరావుల శిష్యరికంలో ఎన్నో పాత్రలు ధరించి తన ప్రత్యేకతను చాటుకున్నారు. ఆయన సొంత గ్రామం దూసి. అసలు పేరు కూర్మనాధశర్మ. తూర్పు భాగవతం పాడడం వల్ల సురేంద్రనాధ్‌ బెనర్జీ అని పిలిచేవారని గతంలో ఆయన 'న్యూస్‌టుడే'కు ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో చెప్పారు. 1946 నుంచి నాటకాల్లో వివిధ పాత్రలు వేశాడు. కన్యాశుల్కం నాటకంలో వెంకటేశం పాత్రతో నటజీవితం ప్రారంభమైంది. 1955లో బండారు చిట్టిబాబు, రావి కొండలరావులతో కలిసి బెనర్జీ సుకుమార ఆర్కెస్ట్రాను ప్రారంభించాడు. కొన్నాళ్లు ఖాదీ పరిశ్రమలో ఉద్యోగం చేశాడు. 1956లో బుర్రకథ ప్రదర్శనలు, 1970 నుంచి హరికథాగానం చేయడం ప్రారంభించాడు.
దానయ్య భాగవతార్‌ వద్ద హరికథా ప్రక్రియ నేర్చుకున్న బెనర్జీ కొన్నివేల ప్రదర్శనలించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ పంచవర్ష ప్రణాళిక కోసం బుర్రకథా కళాబృందాన్ని తీసుకువెళ్లి బంగారు పతకం పొందారు. సీతాకల్యాణం, దక్షయజ్ఞం, శ్రీనివాస కల్యాణం వంటి కథలను గానం చేశారు. ఆయన ఆంగ్లంలోను, హిందీభాషలో కూడా హరికథాగానం చేసి జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు పొందారు. తను స్వయంగా రచించి గానం చేసిన గీతోపదేశం, దుర్గాబాయ్‌ దేశ్‌ముఖ్‌, రాణిరుద్రమ, షిరిడీసాయిబాబా కథలు గానం చేశారు. జ్ఞానపీఠ పురస్కార గ్రహీత విశ్వనాధ, మాజీ ముఖ్యమంత్రి ఎన్‌.టి.రామారావుల ప్రశంసలు పొందాడు.
చిరుప్రాయం నుంచే సంగీతం, పాటలు పాడటం మొదలుపెట్టిన ఆయన తబలా వాయిద్యం కూడా స్వయంకృషితో నేర్చుకున్నదే. 'రాధామనసు' లలిత గీతాలు పుస్తకం రాయడమే కాకుండా కొన్ని పాటలు రేడియోలో ప్రసారమయ్యాయి. గీతోపదేశం పేరిట భగవద్గీతను పాటల రూపంలో రాసి ప్రచురించాడు. సుధా బిందువులు సినిమాలో సంగీతం నిర్వహిస్తూ పాటలు పాడాడు. అరసవల్లిలో ఏటా జరిగే స్వామివారి ఏకాంతసేవ సంగీత రూపకంలో సూత్రధారునిగా, వ్యాఖ్యాతగా వ్యవహరిస్తాన్నాడు.
1955లో సుకుమార ఆర్కెస్ట్రాను సినీనటుడు రావికొండలరావుతో కలిసి స్థాపించాడు. బండారు చిట్టిబాబు హార్మోనియం, బెనర్జీ తబలాతో వాద్య సహకారం అందించేవారు. సినీ నేపథ్య గాయకుడు జి.ఆనంద్‌, మండపాక శారద, బి.వి.రమణ లాంటి వారెందరో శిక్షణ పొంది పాడేవాడు. రాష్ట్రంలో, రాష్ట్రేతర ప్రాంతాల్లో వేల ప్రదర్శనలిచ్చారు. జానకీ, ఆనంద్‌, జి.రామకృష్ణ వంటి గాయకుల నరసన పాడాడు.
2003లో రంజనీ కుందుర్తి జాతీయ ప్రధాన అవార్డును జ్ఞానపీఠ అవార్డు గ్రహీత డాక్టర్‌ సి. నారాయణరెడ్డి చేతులమీదుగా అందుకున్నారు.
2007లో అవుట్‌స్టాడింగ్‌ ఇంటలె క్చువల్‌ ఆఫ్‌ ట్వంటీపస్ట్‌ సెంచరీ అవార్డును యుజిసి చైర్మన్‌ సుఖ్‌దేవ్‌ థొరాటే చేతులు మీదుగా అందుకున్నారు.
2008లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ప్రభుత్వ విశిష్ట కవి పురస్కరాన్ని అనాటి ముఖ్యమంత్రి స్వర్గీయ డాక్టర్‌ వై.ఎస్‌.రాజశేఖర్‌రెడ్డి చేతుల మీదుగా అందుకున్నారు.
2023 ఫిబ్రవరి 17 తేదీన మధ్యప్రదేశ్ రాజధాని భోపాల్ నగరంలో అఖిల భారతీయ భాషా సాహిత్య సమ్మేళన్ సంస్థచే "సరస్వతీ సమ్మాన్" పురస్కారం అందుకొన్నారు.
2023 ఫిబ్రవరి 21న అంతర్జాతీయ మాతృభాషా దినోత్సవం సందర్భంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం వారిచే "మాతృభాషా సేవా శిరోమణి" పురస్కారం తెలుగు అధికారా భాషా సంఘం అధ్యక్షుల చేతులమీదుగా అందుకొన్నారు.
పెరుగు రామకృష్ణ 27 మే 1960 న నెల్లూరు జిల్లాలో కమలమ్మ, వెంకటేశ్వర్లు దంపతులకు జన్మించారు. ఆయన తండ్రి పెరుగు వెంకటేశ్వర్లు పద్యకవి. ఆయన సోదరుడు ఫణికుమార్ కూడా ఆంగ్లం, తెలుగు భాషల్లో కవి.ఫణికుమార్ తన 27వ యేట మరణించాడు. రామకృష్ణ నెల్లూరు జిల్లా లోని జయంపు అనే చిన్న గ్రామంలో గల జిల్లా పరిషత్ ఉన్నత పాఠశాలలో పాఠశాల విద్యను పూర్తిచేసారు. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో బి.ఎ ను, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎం.ఎ లను పూర్తి చేసారు. పి.జి.డి.సి.ఎ కూడా చదివారు. నాన్నగారి చంధస్సు పద్యాలు, భావ కవితలు, ఆన్నయ్య పణికుమార్‌ మదిలో మెదలి అక్షర రూపం దాల్చిన కవితలతో ఉత్తేజితుడై చదువుకునే రోజులలో తెలుగు ఉపాధ్యాయులు రంగారెడ్డి ప్రోత్సాహంతో కలం పట్టారు. పదిహేనేళ్ల చిరు ప్రాయంలోనే ఆయన కలం నుండి వెలుబడిన తొలికవిత ‘విలువ‘ . ఈ విలువ కవితలు ప్రజా హృదయాల్లోకి దూసుకుపోయాయి.
పెరుగు రామకృష్ణ , ప్రముఖ రచయిత, కవి. ఈయన ఇప్పటివరకూ 4 కవిత్త్వం పుస్తకాలు, 2 చిన్ని కథల పుస్తకాలు ప్రచురించారు. ఇతని కవితల్లో ఆంగ్లంలోని అనే కవితల సంకలనం ప్రముఖమైనది. ఈయన వారి 21 ఇంకా రంజనీ కుందుర్తి నేషనల్ అవార్డ్, కజకిస్థాన్‌ సాహిత్య పురస్కారం తదితర బహుమానాలు కూడా గెలుచుకున్నారు. వీరు నిర్వర్తిస్తున్న ప్రభుత్వ ఉద్యోగం నుండి పదవీ విరమణ చేసారే కాని, వీరికి ప్రవృత్తిగా ఉన్న సాహిత్య రచన నుండి మాత్రం కాదు. పదవీ విరమణ సందర్భంగా వీరు రాసిన కవిత్వాన్ని “దూదిపింజల వాన” శీర్షికతో కవితా సంపుటిని వెలువరిస్తున్నారు. అతను రచించిన ‘ఒక పరిమళభరిత కాంతిదీపం’ అనే కవితా సంపుటి మానవతావాద కవిత్వ విభాగంలో బ్రెజిల్ పురస్కారం లభించింది.
పెరుగు రామకృష్ణకి సుజనారామంతో వివాహం జరిగింది . ఈ దంపతులకు ఇద్దరు కుమార్తెలు. ఒకరు శ్రీమతి సాహిత్య కళ్యాణచక్రవర్తి కాగా మరొకరు కుమారి శ్రీనిధి. ఈయన సతీమణి సుజనా కూడా కవయిత్రి, ప్రభుత్వ పాఠశాలలో తెలుగు ఉపాధ్యాయిని. మహిళల సమస్యలపైన గళం విప్పే ఆమె కలం మహిళలకు చేదోడు వాదోడుగా పనిచేస్తుంది. వృత్తిరీత్యా ఆమె నెల్లూరు జిల్లా రూరల్‌ మండలం ఆమంచర్ల ప్రభుత్వ ఉన్నత పాఠశా లలో తెలుగుబాషా పండితులుగా పనిచేస్తున్నారు. ఆమె కలం నుండి జాలువారిన పసిపిల్లల మనోవికాసం, నడవడిక కోసం మల్లెమెగ్గలు, మౌనబాష్పం, శ్వేత సంతకాలు అందరినీ ఆకట్టు కుంటాయి. ఆమె జాతీయ స్థాయి అవార్డులు కూడా అందుకున్నారు. వీరిద్దరూ కలిసి సాహితీ ప్రపంచంలో తారా జువ్వల్లా దూసుకు
ప్లెమింగో : :సూళ్లూరుపేట ప్రాంతంలో వలస వచ్చి విడిదిచేసే సైబీరియా, నైజీరియా పక్షులను కవితావస్తువుగా తీసుకుకొని పక్షలను వలచి, మలచి వ్రాసిన ఆ కవితా హృదయాలను వోలాలడించింది.
అఖిల భారతీయ భాషా సాహిత్య సమ్మేళన్ సంస్థ, భోపాల్, మధ్యప్రదేశ్ జాతీయ సంస్థకు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర అధ్యక్షులుగా ఎన్నుకోబడ్డారు.
ఆయన హైకూ కవి, అనువాదకుడు. ఆయన నెల్లూరు జిల్లా లోని పులికాట్ సరస్సు నకు వలస వచ్చిన పక్షుల గూర్చి ఆంగ్ల కవిత్వం ద్వారా తెలియజేసి ప్రసిధ్దుడైనాడు. ఆయన వ్రాసిన అనేక కవితలు, హైకూలు తెలుగు వార్తాపత్రికలు, జర్నల్స్ లో ప్రచురితమైనాయి. ఆయన చేసిన అనువాదాలు 21 అంతర్జాల జర్నల్స్, అంతర్జాల సైట్స్ లో ప్రచురితమైనాయి.
అచ్చ తెలుగు కవిత్వంలో దూసుకు పోతున్న రామకృష్ణ వృత్తిరీత్యా సహాయ వాణిజ్యపన్నుల శాఖాధికారి. ఆయన కవితలు భారతీయ సంస్కృతీ సంప్రదాయాలకు అద్దం పట్టే విధంగా ఉంటాయి.
గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ, నాగభైరవ కోటేశ్వరరావు, అద్దేపల్లి రామమెహన్‌రావులను గురుతుల్యుగా భావించే రామకృష్ణ ఎన్నో రచనలు చేశారు.
వీరి తండ్రి సుప్రసిద్ధ తెలుగు సినిమా ఎడిటర్, దర్శకుడు అక్కినేని సంజీవి. ఎల్.వి.ప్రసాద్ వీరికి పెదనాన. వీరు సాహిత్యంలో పట్టా పొందిన తర్వాత తెలుగు సినిమాలకు ఎడిటింగ్ చేయడం మొదలుపెట్టారు. వీరు రెండు దశాబ్దాల కాలంలో ఎనిమిది సార్లు భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు పొందిన ఏకైక వ్యక్తి.
గచ్చిబౌలి నుండి- హైటెక్ నగరం, హైదరాబాద్ మహానగరంలోని ముఖ్య ప్రాంతాలకు రహదారుల ద్వారా బాగా అనుసంధానించబడి ఉంది. తెలంగాణ రాష్ట్ర రోడ్ రవాణాసంస్థ బస్సులు – నెం.216,217 గచ్చిబౌలి నుండి మెహిదీపట్నం, కోటి, ప్రధాన నగర కేంద్రాలను కలుపుతుంది. యం.యం.టి.ఎస్. లింగంపల్లి రైల్వే స్టేషన్ సమీపంలో ఉంది. సమీరంలోని ఔటర్-రింగ్ రోడ్ శంషాబాద్ వద్ద అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయానికి కలుపుతుంది. హైదరాబాదు మెట్రో రైలు సర్వీసు కూడా సమీపంలోని మియాపూర్ నుండి అమీర్ పేట, నాగోలు వరకు ప్రయాణించుటకు అందుబాటులో ఉంది. హైదరాబాద్ మహానగరంలోని మరికొన్ని ముఖ్య ప్రాంతాలకు మెట్రో రైలు నిర్మాణం ప్రణాళికలో ఉండి శరవేగంగా పనులు జరుగుతున్నాయి.
ఐటీ పరిశ్రమతో పాటు, గచ్చిబౌలి క్రీడల కేంద్రం, స్వర్ణ తెలంగాణ స్టేట్ స్పోర్ట్స్ కాంప్లెక్స్, జిఎంసి బాలయోగి స్టేడియం, గచ్చిబౌలి ఇండోర్ స్టేడియం, హాకీ స్టేడియం, ఆక్వాటిక్స్ కాంప్లెక్స్ ఉత్తమ స్టేడియంల వంటి వాటికి దీటుగా గచ్చిబౌలీలో ఉన్నాయి. మిచిల్ వరల్డ్ గేమ్స్, ప్రపంచ బాడ్మింటన్ ఛాంపియన్ షిప్ గచ్చిబౌలిలో నిర్వహించబడ్డాయి. సహజరాక్ నిర్మాణాలతో ఒక గోల్ఫ్ కోర్సు ఇటీవల అక్కడే వచ్చింది. పుల్లెల గోపీచంద్ బాడ్మింటన్ అకాడమీ కూడా గచ్చిబౌలిలో ఉంది. 2012లో ఇక్కడ బయోడైవర్సిటీ పార్కు నిర్మించబడింది.
ఇది హైటెక్ సిటీ నుండి సుమారు ఐదు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఈ రెండు సబర్బ్స్ కూడా హైదరాబాదు నగరానికి పూర్వోత్తర ప్రాంతంలో ఉంది. తెలంగాణ రాష్ట్ర రాజధాని హైదరాబాదులోని ప్రధాన ఐ.టి కేంద్రం.
2016 అక్టోబరు 11న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత రంగారెడ్డి జిల్లాలోని ఇదే మండలంలో ఉండేది.
పైభాగంలో ఉన్న నదీతీర భూములలో పాకేజంతువుల సాంద్రత ఎక్కువ. గ్రాండ్ కేనియలో అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్న సరీశృపాలు గిలా మాన్‌స్టర్స్, చుక్‌వాలాస్.
1869లో గ్రాండ్ కేనియన్ దిగువప్రాంతాలకు మొదటిసారిగా మేజర్ జాన్ వెస్లీ పవెల్ నాయకత్వంలో ఒక బృందం శోధనాయాత్ర కొనసాగింది.
తీసుకుని వయోమింగ్‌లో ఉన్న గ్రీన్ రివర్ నుండి మే 24న ప్రయాణం ఆరంభించాడు. ఈ బృందం ఈ మర్గములో దిగువగా పయనించి గ్రీన్ రివర్ కొలరాడో న్దిలో సంగమించే ప్రాంతం వరకు చేరుకుని తమ యాత్ర ముగించాడు. ఈ యాత్ర అనేక ధృడమైన ఓడల ద్వారా 1869 ఆగస్ట్ 13న పూర్తి అయింది.
1869లో ఫ్రాంక్ ఎమ్ బ్రౌన్ కొలరాడో నది వెంట ఒక రైలు మార్గాన్ని నిర్మాణం చెయ్యాలను అనుకున్నాడు. ఆయన ఆయన చీఫ్ ఇంజనీర్ రోబర్ట్ బ్ర్యూస్టర్ స్టాంటన్ 14 మంది బృందంగా గ్రాండ్ కేనియన్ గుండా బలహీనంగా రూపకల్పన చేయబడిన సిడార్ వుడ్ ఓడలలో ప్రాణించి ప్రమాదవశాన ఒక్కరు కూడా మిగలకుండా మార్బుల్ కేనియన్సమీపంలో మునిగి పోయాడు. తరువాత స్టాంటన్ కొత్త బోట్లను తయారు చేసి కొలరాడో నుండి గల్ఫ్ ఆఫ్ కొలరాడో వరకు శోధనాయాత్ర సాగించాడు. 1908లో గ్రాండ్ కేనియన్ నేషనల్ మోన్యుమెంట్‌గా గుర్తించబడి 1919 నుండి నేషనల్ పార్క్‌గా మారింది.
బక్కీ ఓ'నెల్ కేబిన్ నిర్మాణము 1890లో విలియమ్ ఓవెన్ "బక్కీ" "ఓ" నెయిల్ అతడు సమీపముగా రాగి నిల్వల కొరకు ఒక గదిని నిర్మించాడు. అతడికి గనుల తవ్వకందారుగా, న్యాయాధికారిగా, రాజకీయవాదిగా, రచయితగా, పర్యాటక మార్గదర్శకుడుగా పలు వ్యాపకాలు ఉన్నాయి.
అతడు నిర్మించిన గదులు వరుసగా మిక్కిలి పొడవైన నిర్మాణముగా దక్షిణ తీరం వెంట నిర్మింపబడి ఉండడమే కాక అవి ఇప్పుడు అతిథిగృహాలుగా కూడా ఉపయోగపడుతున్నాయి.
ఎల్స్‌వర్త్, ఎమరీకోబ్ సహోదరుల చేత నిర్మించబడిన కోబ్ శ్టూడియో 1940లో నిర్మించబడింది. వారు బ్రైట్ ఏంజిల్ ట్రైల్ వద్ద తిరుగుతూ పర్యాటకుల ఛాయాచిత్రాలను తీయడం తమ జీవనోపాధిగా ఎంచుకుని పనిచేసారు. 1911లో కోబ్ సహోదరులు వారు సాగించిన ప్రయాణాన్ని గ్రీన్6నది, కొలరాడో నది వరకు సాగించి దానిని చిత్రీకరించారు. ఎమరీ కోబ్ ఈ చిత్రాన్ని 1976 వరకు తమ స్టూడియోలో ప్రదర్శించాడు. ఆయన 1976లో తన 95వ ఏట మరణించిన తరువాత ఈ భవనము కళాప్రదర్శన, పురావస్తుప్రదర్శన శాలగా సేవలు అందిస్తుంది.
దక్షిణతీరములో 1905లో నిర్మించిన ఎల్ టవర్ హోటెల్ దక్షిణతీరంలోని అత్యాధునిక సౌకార్యాలున్న ఖరీదైన వసతిగృహము. దీనిని చార్లెస్ విట్‌లెస్‌లీ రూపకల్పన చేసారు. ఒక గిఫ్ట్ షాపు ఒక రెస్టారెంట్ కలిగి ఉన్న ఈ హోటెల్ నాగు అంతస్తులను కలిగి ఉంది.
1905లో మేరీ జాన్ కోల్టర్ చేత హోపీ హౌస్ నిర్మాణం జరిగింది. ఈ నిర్మాణము పురాతన హోపీ ఒప్పందం ఓరైబి ఆధారంగా జరిగింది. ఇది తూర్పు అరిజోనా లోని తర్డ్ మెస్సా మెస్సాలో ఉంది. ఇది దక్షిణ తీరంలో హోపీ ఇండియన్ల నివాసంగా ఉండి పర్యాటకులకు కళాత్మకమైన, చేతితో చేసిన వస్తువిక్రయాలను చేస్తుంది.
హోపీ హౌస్కు పక్కనే వర్కాంప్స్ హౌస్ ను 1905లో జాన్ వర్కాంప్ చేత నిర్మించబడింది. ఆయన కళాత్మ వస్తువులు, చేతితో చేసిన వస్తువులు, సావనీర్లను విక్రయిస్తుండే వాడు. 2008 వరకు ఇది వారి సంతతి చేత నడపబడి 2008 నవంబరు నుండి గ్రాండ్ కేనియన్ పల్లె ప్రజల చరిత్రని వివరించే పర్యాటక కేంద్రముగా తిరిగి ప్రారంభించబడింది.
గ్రాండ్ కేనియన్ రైల్వే డిపార్ట్‌మెంట్ 1909లో నిర్మించబడి రెండు విభాగాలుగా పనిచేస్తుంది. ఒకటి గార్డేన్ చాపెల్ రెండవది పార్క్ సర్వీస్ కొరకు రీజనల్ హిశ్టారియన్. ఈ డిపార్ట్‌మెంట్ ఆధ్వర్యంలో మూడు చెక్కలతో నిర్మించబడిన నిర్మాణసైలి కలిగిన స్టేషన్లను కలిగి ఉంది. అరిజోనా లోని విలియమ్స్ నుండి గ్రాండ్ కేనియన్ వరకు ఈ రైళ్ళు నడపబడుతుంటాయి. ఈ డిపార్ట్‌మెంటే గ్రాండ్ కేనియన్ రైల్వే నార్తన్ టెర్మినల్.
1914లో లుక్‌ఔట్ స్టూడియో నిర్మించబడింది. ఇది మేరీ కోల్టర్ రూపకల్పన చేసిన మరియొక నిర్మాణము. ఛాయాచిత్రాలు, పుస్తకాలు, సావనీర్లు, రాళ్ళు, శిలాజాల ఇక్కడ విక్రయిస్తుంటారు.
1932లో డిసర్ట్ వ్యూ వాచ్‌టవర్ నిర్మించబడింది. మేరీ కోల్టర్ రూపకల్పన చేసిన మరియొక ఉత్తమనిర్మాణం. ఇది దక్షిణ తీరంలో గ్రాండ్ కేనియన్ విలేజ్కు 27 మైళ్ళ దూరంలో ఉంది. ఈ భవనము 740 అడుగుల ఎత్తైన ప్రదేశం మీద ఉపస్థితమై ఉంటుంది. ఇది అనసాజీ నిర్మాణాలను పోలి ఉన్న బృహత్తర నిర్మాణాము వాటి కంటే అతి పెద్దది.
1935లో ఫ్రెడ్ హెర్రీ చేత కొయ్యలు, రాళ్ళను కలిపి బ్రైట్ ఏంజిల్ లాడ్జ్ నిర్మించబడింది. మేరీ కోల్టర్ ఈ వసతి గృహాన్ని రూపకల్పన జరిగింది. ఈ వసతి గృహములో ఫ్రెడ్ హెర్రీని గౌరవిస్తూ ఒక చిన్న పురావస్తు ప్రదర్శన శాల ఉంది. ఆయన గ్రాండ్ కేనియన్ ప్రాబల్యాన్ని పెంచడంలో ప్రధానపాత్ర వహించాడు. చారిత్రక గదిలో ఉన్న ఫైర్ ప్లేస్ దక్షిణతీరాన ఉన్న రాళ్ళతో గ్రాండ్ కేనియన్ కుడ్యాలను పోలి నిర్మించబడింది.
పూర్వీక కొలరాడో నది ఈ కారణంగా ప్రవాహవేగాన్ని లోతునూ అధికము చేయడం కాక ఉపనదులుగా చీలి అనేక కాలువలుగా ప్రవహించసాగింది. కొలరాడో నది రూపము లోమట్టము 5.3 మిలియన్ సంవత్సరాలకు పూర్వమే తనరూపమును మార్చుకుంది. ఎప్పుడైతే గల్ఫ్ ఆఫ్ కలిఫోర్నియా
తెరవబడి అలాగే కొలరాడోనది లోతు అధికము చేయబడినదో అది ఊచకోతను అధికము చేయడమే కాక గ్రాండ్ కేనియన్‌ను ఖండిస్తూ 1.2 మిలియన్ సంవత్సరాలకు పూర్వమే ఆరంభం అయింది. 3 మిలియన్లు -1 లక్ష సంవత్సరాల మధ్యకాలంలో బద్ధలైన అగ్నిపర్వతాల కారణంగా పోగైన బూడిద, లావా ఈ ప్రదేశాన్ని కప్పి కొలరాడో నదీ ప్రవాహాన్ని పూర్తిగా అడ్డగించింది. గ్రాండ్ కేనియన్ కొండచరియలలో ఇవి అతి తక్కువ వయసు కలిగినవి.
అమెరికాలోని ప్రస్తుత ఫోర్‌కార్నర్స్ ప్రదేశములోని కేంద్రములో స్థానిక అమెరికన్లు అయిన పురాతన ప్యూబ్లో ప్రజల సంస్కృతి ఇక్కడే విలసిల్లింది. గ్రాండ్ కేనియన్ ప్రదేశములో ప్రథమముగా నివసించించిన వారు పురాతన ప్యూబ్లో ప్రజలే. పూరావస్తుశాస్త్రజ్ఞులు ఈ సంస్కృతీ సమూహాలను అనసాజీ అని పేర్కొంటున్నా ఆధునిక ప్యూబ్లోయన్ ప్రజలను మాత్రం అలా పేర్కొనడం లేదు. నవాజీలో అనసాజీ అంటే పురాతనులు లేక పురాతన శత్రువు. పూరావస్తుశాస్త్రజ్ఞులు
శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో పీక్స్ తూర్పు తీరాల వెంట నలుదిశలా ది వవాజో లేక డైన్ ప్రజలు విశాలమైన ప్రదేశంలో నివసించారు. భూగర్భశాస్తర్జ్ఞులు, భాషావేత్తలు సాక్ష్యాధారంగా కెనడా లోని గ్రేట్ స్లేవ్ లేక్ ప్రాంతంలో నివసించిన అతబాస్కన్ సమూహాల నుండి విడిపడి సా.శ. 1000 సమయములో వచ్చిన వారే ఈ నవాజో ప్రజలని అంచనా.
గ్రాండ్ కేనియన్ ఉన్న కొండల ఎత్తులలో ఉన్న హెచ్చుతగ్గుల కారణంగా ఇక్కడి వివిధమైన వతావరణాలు ఉంటాయి. తీరాలవెంట ఉన్న అడవుల ఎత్తు శీతాకాలంలో హిమపాతాన్ని అందుకోవడానికి అనువైనవిగా ఉన్నాయి. కాని కొలరాడో నది పరివాహ ప్రాంతంలోని ఇరుకైన దారులలో వాతావరణం అరిజోనాలోని టస్కన్, ఇతర లోతట్టు ప్రాంతంతో పోలి ఉంటుంది. గ్రాండ్ కేనియన్ వాతావరణం సాధారణంగా ఆరినట్లు ఉంటుంది. కాని చిరుఝల్లు, వాన, మంచువాన, మంచు, వడగళ్ళు, మంచురాళ్ళు వంటి పలువిధములైన పాతములు సంవత్సరంలో శీతాకాలంలోను వేసవి, ముగిసేసమయంలోను రెండు పర్యాయములు ఉంటాయి. ఈశాన్యంలో సరాసరి ప్రిసిపిటేషన్ 16 అంగుళాలు దీఅనిలో హిమపాతము 60 అంగుళాలు . ఎత్తైన ఉత్తర తీరాలలో మాయిస్చర్ 27 అంగుళాలు ఉంటుంది. హిమపాతము 144 అంగుళాలు .
గ్రాండ్ కేనియన్ కొలరాడో నది ప్రవాహము వెంట ఏర్పడిన పదునైన ఏటవాలుగా ఉండే కొండచరియల వరసగా ఉండే ప్రాంతం. ఇది అమెరికాలోని ఆరిజోనా రాష్ట్రంలో కొలరాడో నదీతీరానికి ఇరువైపులా ఉపస్థితమై ఉన్న పర్యాటక ఆకర్షిత ప్రదేశం. దీనిలో అత్యధిక భాగం అమెరికాలో 15వ శ్రేణిలో ఉన్న గ్రాండ్ కేనియన్ నేషనల్ పార్క్‌లో ఉంది. ప్రెసిడేంట్ తియోడోర్ రూజ్‌వెల్ట్ ఈ ప్రదేశాన్ని సంరక్షిత ప్రాంతంగా చేయడంలో ప్రధానపాత్ర వహించారు. ఆయన స్వయంగా ఈ ప్రాంతానికి వేటనిమిత్తం అనేక పర్యాయాలు వెళ్ళి ఇక్కడి ప్రకృతి రమణీయతను ఆస్వాదించి ఆనందం అనుభవించాడు. ప్రకృతి సహజసిద్ధమైన వింతగా గుర్తించబడింది.
గ్రాండ్ కేనియన్ కొండచరియలు 277 మైళ్ళ పొడవు , 18 మైళ్ళ వెడల్పు , 1 మైలు లోతు విస్తరించి ఉన్నాయి. కొలరాడో పీఠభూమి ఎత్తు పెరిగిన కారణంగా కొలరాడోనది దాని ఉపనదులు సుమారు 2 బిలియన్ల సంవత్సరాల భౌగోళిక చరిత్ర కలిగిన గ్రాండ్ కేనియన్ కోడచరియలను చీల్చుకుంటూ కాలువలుగా ప్రవహిస్తుంది. ఈ ప్రత్యేక భౌగోళిక మార్పులు జరిగిన కాలము గురించి భౌగోళిక శాస్త్రజ్ఞుల మధ్య అభిప్రాయ భేదాలు కలిగిన చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి. నూతన సాక్ష్యాధారలను అనుసరించి కొలరాడోనది ఈ కొండచరియల నుండి 17 మిలియన్ సంవత్సరాల నుండి ప్రవహిస్తుందని ఊహించబడుతుంది. అప్పటి నుండి నదీ ప్రవాహములో మార్పులు జరిగిన కారణంగా ఇక్కడి భూమి ఊచకోతకు గురైన కారణంగా ప్రస్తుతము కనిపిస్తున్న గ్రాండ్ కేనియన్ కొండచరియల దృశ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. వేలసంవత్సరాల నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని స్థానిక మెరికన్ జాతులు ఈ ప్రదేశాన్ని తమ నివాసముగా ఉపయోగించుకున్నారు. ది ప్యూబ్లో పీపుల్స్ గ్రాండ్ కేనియన్ పవిత్ర స్థలంగా భావించి ఇక్కడకు తీర్ధయాత్రలు సాగించారు.
గ్రాండ్ కేనియన్ కొండచరియలను ప్ర ప్రథమముగా చూసిన యురేపియన్ పేరు గార్షియా లోపెజ్ డి కార్డెనాస్ . అయన 1540లో స్పెయిన్ దేశం నుండి ఇక్కడకు వచ్చిన స్పెయిన్ పౌరుడు.
1540 సెప్టెంబరు మాసంలో స్పెయిన్ దేశం నుండి కాన్‌క్విటేడర్ ఫ్రాన్సిస్కో వజ్క్విజ్ డి కొరొనాడో అనతి మీద నావికుడైన గార్షియా లోపెజ్ డి కార్డెనాస్ కొంత మంది స్పెయిన్ సైనికులను వెంటబెట్టుకుని కొంతమంది హోపి మార్గదర్శకుల సహాయంతో ఊహాజనితమైన సెవెన్ చిటీస్ ఆఫ్ సిబోలా అనే ప్రదేశాన్ని శోదిస్తూ గ్రాండ్ కేనియన్ దక్షిణ తీరాన ఉన్న మొరాన్ ఎడారి ప్రదేశంలో ప్రయాణించారు. వీరిలో పబ్లొ డి మెల్గ్రోసా, జుయాన్ గ్యాలరీస్ మరియొక సైనికుడితో మూడవ వంతు కేనియన్ ప్రయాణంలోనే వెనుతిరిగారు. అధికమైన నీటి ప్రవాహము వలన వారు వెనుతిరగమని వత్తిడి పెరిగే వరకు వారి ప్రయాణము కొనసాగించారు. వారి నివేదికలో గ్రాండ్ కేనియన్ లోని కొన్నిరాళ్ళు దిగ్రేట్ టవర్ సెవిల్లె కంటే పెద్దవని పేర్కొనబడింది. పరిశీలనలో తేలినదేమంటే హోపీ మార్గదర్శకులు వారు గ్రాండ్ కేనియన్ భూమార్గాలు తెలుసుకునే వరకు వారిని నది వైపు తీసుకు వెళ్ళ లేమని తెలిపారని
వెల్లడైంది. తరువాతి రెండు వందల సంవత్సరాల వరకు ఈ ప్రాంతాలకు ఏ యురేపియన్ దేశస్తుడు రాలేదు. 1776లో ఫాదర్స్ ఫ్రాన్‌సిస్కో అటాన్సియొ డోమిన్‌క్విజ్, సిల్వెస్టే వెల్జ్ డి ఎస్కలాంటే అనే ఇద్దరు మతబోధకులు కొంత మంది స్పెయిన్ సైనికులతో శోధిస్తూ దక్షిణ ఉటాహ్ను చేరుకుని గ్రాండ్ కేనియన్ ఉత్తర తీరాల వెంట గ్లెన్, మార్బుల్ కేనియన్ వెంట శాంటా ఫె నుండి కలిఫోర్నియా వరకు మార్గాన్వేషణ కొనసాగించారు. చివరకు వారు కనిపెట్టిన అడ్డదారి ప్రస్తుతం లేక్ పౌల్ కింద ఉంది. అలాగే ఫ్రాన్‌సిస్కో గార్సెస్, ఫ్రాన్సికన్
మిషనరీ హవాసుపాయీ ప్రాంతంలో ఒక వారము ఉండి స్థానిక అమెరికన్లను క్రిస్టియన్ మతానికి మార్చడానికి విఫల ప్రయత్నము చేసారు. అతడు కేనియన్‌ను "చాలా లోతైనది" అని వర్ణించారు.
గ్రాండ్ కేనియన్‌లో 1, 737 వస్కులర్ జాతికి చెందిన మొక్కలు ఉన్నాయి. ఫంగై 167 జాతులు, 64 నాచు జాతులు, 195 జాతుల లికెన్ జాతులకు చెందిన చెట్లు ఉన్నాయి. ఈ జాతులన్నీ ఉత్తర తీరంలో 8, 000 అడుగుల ఎత్తైన భూభాగంలో ఉంటాయి. గ్రాండ్ కేనియన్ 12 జాతుల స్థానిక చెట్లు గ్రాండ్ కేనియన్ తప్ప మరెక్కడా కనిపించవని సగర్వంగా చుప్తుంది. ఇవి పార్క ప్రాంతంలో తొభైశాంతం ఉండగాన్యజాతి మొక్కలు మాత్రం కేవలం 10% మాత్రమే ఉన్నాయి. ఇక్కడ ఉండే 63 జాతుల మొక్కలకు యు ఎస్ ఫిష్, వన్యప్రాణి సర్వీస్ గుర్తింపు లభించింది. గ్రాండ్ కేనియన్ పడమటి భాగంలో మొజేవ్ డిసర్ట్ ప్రభావం అధికంగా కనిపిస్తుంది. గ్రాండ్ కేనియన్ తూర్పుభాగాలలో సొనొరన్ డిసర్ట్ మొక్కలతో నిండి ఉంటుంది.
పాండరోసా, పిన్‌యాన్ పైన్ అడవులు రెండు తీరాలలో పెరుగుతుంటాయి. సహజమైన నీటితడి నిరంతరం గ్రాండ్ కేనియన్ గోడలలో స్రవిస్తున్న కారణంగా కుడ్యాలలో మాత్రమే జీవించే 11% శాతం మొక్కలు గ్రాండ్ కేనియన్ గోడలలో చూడవచ్చు. గ్రాండ్ కేనియన్ పొడవునా తూర్పు, పడమ తీరాలను కలుపుతూ కొన్ని దార్లు కలిగి ఉంది. టాసిల్ - ఇయర్డ్ స్క్వైర్ల్ వంటి ప్రాణులకు గ్రాండ్ కేనియన్ ఒక వంతెనగా ఉపయోగపడుతుంది. ఏటవాలు భూములు తమ ఆకారం కారణంగా వివిధరకాల మొక్కలు పెరగడానికి కారణం ఔతుంది. ఉత్తరాభి ముఖంగా ఉండే భూములు సూర్యరస్మిలో మూడవ భాగాన్ని గ్రహించడం వలన ఎతైన భూములలో పెరిగే మొక్కలు అక్కడ ఉంటాయి. దక్షిణాభిముఖంగా ఉండే భూములలో పూర్తి సూర్యరశ్మి పడుతున్న కారణంగా సొనారమ్ డిసర్ట్ ప్రాంతంలో కనిపించే మొక్కలను అక్కడ చూడవచ్చు.
పాండరోసా పైన్ అడవులు సాధారణంగా గ్రాండ్ కేనియన్ ఉత్తర, దక్షిణ తీరాల వెంట ఉన్న 6, 500 నుండి 8, 200 అడుగుల ఎగువ భూములలో పెరుగుతుంటాయి. దక్షిణ తీరంలో మౌల్ జింకలు, బూడిదవర్ణ నక్కలు, పెద్ద కొమ్ముల గొర్రెలు, రాతి ఉడుతలు, పిన్‌యాన్ పైన్, ఉటాహ్ జూనిఫర్ వంటి వృక్షజాతులు ఉన్నాయి. ఇవి కాక గామ్‌బెల్ ఓక్, న్యూ మెక్సికో ల్యూకస్ట్, మౌంటెన్ మహోగనీ, ఎల్డర్ బెర్రీ, క్రీపింగ్ మహోనియా, ఫెస్క్యూ మొదలైనవి ఈ అడవులలో గుర్తించబడ్డాయి. ఉటాహ్ టైగర్ సాలమండర్, గ్రేట్ బేసిన్ స్పేడ్‌ఫూట్ టోడ్ ఈ రెండు జాతుల ఉభయచరాలు ప్రధానంగా కప్పలు ఈ అడవులలో సాధారణంగా కనిపిస్తుంటాయి. కోనిఫెరోస్ అడవులలో సుమారు 90 జాతుల పక్షులు గుడ్లను పొదిగి జీవనము సాగిస్తున్నాయి. వీటిలో ఎండాకాలం నివసించే జాతులు 56. వీటిలో 15 జాతులు నియోట్రాపికల్ వలస జాతులుగా గుర్తించారు.
పార్క్‌లో పలురకాల ప్రధాన పరస్పరాశ్రయ పరిస్థితులు ఉన్నాయి. దీని సహజ జీవశాస్త్ర వైవిధ్యం ఇక్కడ ఉన్న ఏడు జీవనసంస్కృతులు ఐదు నాలుగు ఇతర ఉత్తర అమెరికాలోని ఎడారి జీవనసంస్కృతుల వలన కలుగుతుంది. ఐదు జీవనసంస్కృతులు వరుసగా లోవర్ సొనారన్, అప్పర్ సొనారన్, ట్రాన్‌సిషన్, కెనడియన్, హుడ్సొనియన్. ఇది మెక్సికో నుండి కెనడా ప్రయాణంతో సమానము. భూమి యొక్క ఎత్తులలో ఉండే తేడాల వలన వాతావరణ పరిస్థితులలో కలిగే తేడాలు వైవిధ్యత కలిగిన జీవనసంస్కృతులు, సమూహాలు గ్రాండ్ కేనియన్, దాని సమీప పరిసరాలలో వెల్లి విరియడానికి దోహదమైంది. గ్రాండ్ కేనియన్ నేషనల్ పార్క్ 129 జాతుల వృక్షజాతులు అంతటా ఆవరించి ఉన్నాయి. ఇక్కడి మొక్కలు వాతావరణ, భౌగోళిక, భూతత్వ పరిస్థితుల ప్రభావానికి లోనై ఉంటాయి.
ఎగువ భూములలో, లోపలి కొండ గుట్టలలో ప్రధానంగా సుమారు 30 జాతుల పక్షులు గుడ్లను పెట్టి పొదిగి జీవనం సాగిస్తుంటాయి. వాస్తవంగా మొత్తం సొనారమ్‌, మొహావే ఎడారిలో 43 జాతులు కనిపిస్తున్నాయి. విస్తారంగా గబ్బిలాలు, స్విఫ్ట్‌లు నదుల మీద ఆధారపడి ఉండే పక్షులు పెరిగ్రైన్ పక్షులకు విస్తారమైన ఆహారాన్ని అందిస్తున్నాయి. తగిన గూళ్ళు కేనియన్ గోడలలో విస్తారంగా కనిపిస్తుంటాయి. అంతరించి పోతున్న కలిఫోర్నియా కాండర్స్ ను తిరిగి అరిజోనా వైపున్న కొలరాడో మైదానాలలో ప్రవేశపెట్టారు. తూర్పు తీర ఉద్యానవనంలో వాటి సంరక్షణా కేంద్రంగా ఉంది.
గ్రాండ్ కేనియన్ 8, 200 నుండి 9, 000 అడుగుల ఎగువ భూములలో ఉత్తర కేనియన్ తీరంలో కైబాబ్ మైదానంలోబ్ని కెనెడియన్ జీవమండలంగా భావించబడుతుంది. స్ప్రస్-ఫిర్ అడవులలో ఎంగిల్మన్ స్ప్రస్, బ్లూ స్ప్రస్, డగ్లాస్ ఫిర్, వైట్ ఫిర్, అస్పెన్, మౌంటెన్ యాష్ వంటి వృక్షాలతో గ్రౌండ్ సెల్స్, యారో, పలు జాతుల గడ్డి మొక్కలు ఉంటాయి. కాన్‌క్విఫాయిల్, ల్యూపిన్స్, సెడ్జెస్, అస్టర్స్ వంటివి ఈ పర్వత వాతావరణంలో పెరుగుతున్నాయి. పర్వత సింహాలు, కైబాబ్ ఉడతలు, సాళువ డేగల వంటి జంతుజాలం ఇక్కడ దర్శనం ఇస్తుంటాయి.
ఎడారి స్క్రబ్ ఎగువన 6, 200 అడుగుల ఎత్తున పిన్‌యాన్ పైన్ అడవులు, ఏకదళబీజ వృక్షాల అడవులలో సేజ్‌బ్రష్, స్నేక్‌బ్రష్, మర్‌మన్ టీ, ఉటాహ్ కిత్తిలి, అరటి, నేరో లీఫ్, వింటర్ ఫ్యాట్, ఇండియన్ రైస్ గ్రాస్, డ్రాప్‌సీడ్, నీడిల్‌గ్రాస్ వంటి వృక్షజాతులు ఉన్నాయి. ఇక్కడ అనేక రకాల పాములు, పాకే జంతువులు ఉన్నాయి. వీటిలో మౌంటెన్ షార్ట్ - హార్న్‌డ్ లిజార్డ్ ప్రత్యేకంగా విస్తారంగా ఉన్నాయి. ఇవి పినాన్-జూనిపర్, పాండరోస పైన్ అడవులలో ఉన్నాయి.
కేనియన్ దక్షిణ తీర ఎగువన 3, 500 నుండి 7, 000 వరకు ఉన్న ఎగువ కేనియన్ లోపలి సొనోరన్ జంతుజాలం, పక్షుల మొదలైన జీవమండలం కలిగి ఉంటుంది. ఈ ప్రదేశం బ్లాక్‌బ్రష్, సేజ్‌బ్రష్, పిన్‌యాన్-జూనిపర్ చెట్ల ఆధిక్యం కలిగి ఉంటుంది. 3, 500 ఎగువ నుండి 4, 000 వరకు ఎగువ సొనారమ్‌లో ఉండే మొజవే ఎడారి డిసర్ట్ స్క్రబ్ జాతి మొక్కలు ఉటాహ్ అటవే, నేరో లీఫ్, ప్రొసొపిస్, క్రమేరియా, క్యాట్‌క్లా, అనేక ఎడారి జాతి మొక్కలు ఉంటాయి.
గ్రాండ్ కేనియన్ ఉత్తర తీరప్రాంతాలలో అరుదుగా కనిపించేవి అయిన హడ్సనియన్ పర్వత పచ్చిక బయళ్ళు, సుబల్‌పైన్ జాతులు ఉత్తర కేనియన్ తీరంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. రెండు వైపులా పలు గడ్డి జాతులు కనిపిస్తాయి. వీటిలో కొన్ని జాతులు బ్లాక్ గ్రమా, బిగ్‌గల్లెటా, ఇండియన్‌రైస్ గ్రాస్, త్రీ వాన్స్ మొదలైనవి. అత్యంత తడిగా ఉండే భూములు సెడ్జెస్, ఫోర్‌బ్స్ పెరగడానికి సహకరిస్తాయి.
మైనర్ కేప్టన్ జాన్ హెన్స్, విలియమ్ వి.బాస్, లూయిస్ బౌచర్ " ది హెర్మిట్ ", సెత్ టేనర్, చార్లెస్ స్పెన్సర్, డాక్టర్ జేమ్స్ మూనీ .
నవాజో పవర్ స్టేషనులో కాల్చబడుతున్న బొగ్గు కారణంగా గ్రాండ్ కేనియన్ పరిసరాలను వాయు కాలుష్యం సమస్య బాధిస్తుంది. 1991 అరిజోనా లోని పేజ్ వద్ద వాయుకాలుష్యాన్ని నిరోధించే ఏర్పాట్లు చేసుకొనడానికి నవాజో పవర్ స్టేషను తో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకొన్నారు.
కొనిఫర్ అడవులు 52 జాతుల క్షీరదజాతులకు ఆశ్రయం కల్పిస్తున్నాయి. పందికొక్కులు, చుంచు ఎలుకలు, ఎర్రని ఉడుతలు, కైబాబ్ ఉడుతలు, అబర్ట్ ఉడుతలు, నల్ల ఎలుగుబంట్లు, మూల్ జింకలు, కణితలు మొదలైన క్షీరదాలు ఎగువ కైబాబ్ మైదానంలో కనిపిస్తున్నాయి.
గ్రాండ్ కేనియన్ ప్రాంతంలో 34 రకాల క్షీరదాలను చూడవచ్చు. వాటిలో 15 రోడెంట్ జాతికి చెందినవి 8 గబ్బిలజాతికి చెందినవి.