polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
అనే విషయాలు అధ్యయనం చేసి, దాని బాగోగులు చూడటానికే 12 సంవత్సరాలకి ఒకసారి నిర్వహించే అభివృద్ధి కార్యక్రమమే పుష్కరాలు అని, అంతే గాని కేవలం పూజలు నిర్వహించి స్నానాలు చేయడానికి కాదని సుప్రసిద్ధ మహాసహస్రావధాని గరికపాటి నరసింహారావు అభిప్రాయపడ్డారు . హృదయంలో పశ్చాత్తాపం మార్పు వస్తే తప్ప నదిలో కేవలం స్నానం చేయడం వలన చేసిన పాపాలు పోవని, పుణ్యం రాదని, వాస్తవానికి ఆధ్యాత్మికత జోడించంవలనే ప్రజలకు నదీ ప్రాముఖ్యత తెలుస్తున్నదని పలువురి అభిప్రాయం.
పుష్కరము అంటే పన్నెండు సంవత్సరాలు, ఒక భారత కాలమానము. ప్రతి పన్నెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి భారతదేశములోని ముఖ్యమైన నదులన్నింటికీ 'పుష్కరాలు' వస్తాయి. పుష్కర సమయములో ఆయానదులలో స్నానము చేస్తే ప్రత్యేక పుణ్యఫలం ప్రాప్తిస్తుందని హిందువులు భావిస్తారు. బృహస్పతి ఆయా రాశులలో ప్రవేశించినప్పుడు ఆయానదికి పుష్కరాలు వస్తాయి. బృహస్పతి ఆ రాశిలో ఉన్నంతకాలము ఆ నది పుష్కరములో ఉన్నట్టే. పుష్కరకాలము సాధారణంగా ఒక సంవత్సరము పాటు ఉంటుంది. పుష్కరకాలములోని మొదటి పన్నెండు రోజులను ఆది పుష్కరమని, చివరి పన్నెండు రోజులను అంత్య పుష్కరమని వ్యవహరిస్తారు. ఈ మొదటి, చివరి పన్నెండు రోజులు మరింత ప్రత్యేకమైనవి.
రాజమండ్రి లోని సుబ్రహ్మణ్య మైదానంలో శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామిని ప్రతిష్ఠించారు. అందుకోసం తిరుమల నుండి అర్చకులను, సిబ్బందిని తీసుకొని వచ్చారు.
మైదానం అంతా పండాల్స్ నిర్మించి అర్ధరాత్రి వరకు హరికథలు, పురాణ కార్యక్రమాలు, ఆధ్యాత్మిక ఉపన్యాసాలు మొదలైన ఎన్నో కార్యక్రమాల్ని నిర్వహించారు.
కొన్ని ముఖ్యమైన ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలను పంపిణీ చేశారు. ఒక్కొక్క పుస్తకాన్ని పది వేలకు పైగా ముద్రించి నామమాత్రపు ధరకు విక్రయించగా అందుకు విశేష ఆదరణ లభించింది.
భారతదేశంలో గంగానది తరువాత అంత పేరుగాంచిన జీవ నది గోదావరి నది. ఈ గోదావరి నదిని దక్షిణ గంగగా అభివర్ణిస్తుంటారు. అంతటి ప్రాముఖ్యం గల ఈ పుణ్య నది యొక్క రాశి సింహరాశి. ప్రతి పన్నెండు సంవత్సరాలకు ఒకసారి యమునా నది పుష్కరాలు తరువాత గోదావరి పుష్కరాలు వస్తాయి. ఈ సమయంలో పుణ్యనగరి రాజమండ్రికి దేశ విదేశాల నుండి భక్త జనం పోటెత్తుతుంది. లక్షలాది భక్తులు గోదావరి నది స్నానం కోసం రాజమండ్రి వస్తారు. ఈ సమయం రాజమండ్రి నగరం ప్రతేక శోభతో విరాజిల్లుతుంది.
మన భారత దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత మొదటి పుష్కరాలు. అన్ని పుష్కరాల విధంగానే ఈ పుష్కరాలకు కూడా అధికారికంగా తేదీలు నిర్ణయించారు. అయితే ఆ తేదీలు సరైనవి కావని పండితులు మరో తేదీలు ఖరారు చేశారు. కనుక 24 రోజులు పుష్కరాలు చేయడం తప్పనిసరి అయింది. వేద సండితులు నిర్ణయించిన ప్రకారం మే 3 నుంచి 14 వ తేదీ వరకు పుష్కరాలు జరిగాయి. అధికారులు మే 22 నుంచి జూన్ 2 వరకి పుష్కరాలను జరిపించారు.
1979 పుష్కరాల్లో తితిదే తరపున ప్రత్యేక అధికారిగా డా. రావుల సూర్యనారాయణమూర్తి గారు నియమించబడ్డారు. ఆ సమయంలో తితిదే తరపున రాజమండ్రిలో ఏదో ఒక కార్యక్రమం చేయమని అప్పటి ముఖ్యమంత్రి డా. మర్రి చెన్నారెడ్డి గారు సూచించారు. దాంతో అప్పటి టి.టి.డి. ఎగ్జిక్యూటీవ్ ఆఫీసర్ పి.వి.ఆర్.కె ప్రసాద్ గారు ప్రణాళికారచన ప్రారంభించారు. 1979 వరకూ జరిగాయి.
పుష్కర యాత్రికుల కోసం అప్పటి బ్రిటీష్ వారుకోటి లింగాల వద్ద తాటియాకుల పందిళ్లు, పాకలు వేయించి వసతులు ఏర్పాటుచేశారు. దర్మవరం సంస్థానం ప్రోప్రయిటర్ కంచుమర్తి రామచంద్రారావు జమీందారు యాత్రికులు సౌకర్యంకోసం నీళ్ల పైపులను వేయించారు. అంతేకాకుండా రహదారులు కూడా వేయించారు.
1884 తారణనామ సంవత్సరంలో గోదావరి పుష్కర సంభంరం ప్రారంభమైంది. అపుడు 'గోదావరి పుష్కర యాత్రికులు ఉత్కళ దేశం నుండి, నిజాం రాష్ట్రం నుండి, తక్కిన ఆంధ్ర మండలం నుండి వచ్చారు' అని చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం గారు తన 'స్వీయచరిత్ర' లో రాసుకున్నారు.
కాన్పూరు " ఇండియన్ ఇంస్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ "లో ప్రొఫెసర్ శుక్లా, హె.ఎస్.మణి, ఇతరులు నుండి అద్భుతమైన రీతిలో ఫిజిక్స్‌ను నేర్పించారని తద్వారా జయశ్రీ రామదాస్ ఫిజిక్స్‌ గురించి చక్కగా అవగాహన చేసుకుంది. ఎం.ఎస్.సి తరువాత వేసవి శలవులలో పర్సెల్ వ్రాసిన బర్కిలీ సీరీస్ ఏలెక్ట్రిసిటీ, మాగ్నటిజం పుస్తకాలను అధ్యయనంచేసింది.
కాలేజిలో వారి పాఠ్యస్తకాలు అర్థం చేసుకోవడానికి కఠినంగా ఉన్నదని భావించి స్నేహితులతో తాను ఎప్పటికైనా సులభరీతిలో అర్థం చేసుకునే పాఠ్యస్తకాలు వ్రాస్తానని చెపుతూ ఉండేది.
1976 ఆమె " హోమి బబా సెంటర్ ఫర్ విజ్ఞాన శాస్త్రము ఎజ్యుకేషన్ " చేరినప్పుడు ఆమె అభిమానించే ఫిజియాలజీ పెడగోజీ ఒకటిగా నేర్చుకునే అవకాశం లభించింది. జయశ్రీ రామదాస్ భారతదేశంలో విజ్ఞాన శాస్త్రము ఎజ్యుకేషన్ సంబంధిత మొదటి విజ్ఞాన శాస్త్రము థిసీస్ సార్పించిన వ్యక్తిగా గుర్తింపు పొందింది.
హెచ్.బి.సి.ఎస్.ఇ వ్యవస్థాపకుడు ప్రొఫెసర్ వి.జి కులకర్ణి, విజ్ఞాన శాస్త్రము నేర్చుకోవడానికి భాష ప్రాముఖ్యత గురించి అత్యధికంగా యోచిస్తుండేవాడు. ఆల్స్యంగానైనా జయశ్రీ రామదాస్‌కు కూడా అది అర్థం అయింది. భాషను ఆలోచనల నుండి దూరం చేయడం సాధ్యం కాదు. ప్రాథమిక విద్యావిధానంలో మాతృభాషేతర భాషలలోవ్రాయడం, నేర్చుకోవడం మన భారతీయ విద్యార్ధుల శాపం అని ఆమె భావన. హె.బి.సి.ఎస్.సిలో సమస్యాత్మామైన గ్రాజ్యుయేట్ విద్యార్ధిని స్థాయి నుండి టీచర్ పాత్రను పోషించడం మొదలైంది. తరువాత ఆమె విద్యార్ధులలో విజ్ఞాన శాస్త్రము గురించి ఆలోచించడం ఎలాగో నేరొఇంచింది. ఆమె వద్ద పాఠాలు నేర్చుకునే విద్యార్ధులు వారి విద్యార్ధులకు పాఠాలు నేర్పించే సమయంలో ఈ మెళుకువలు ఆచరించాలన్నది ఆమె అభిప్రాయం.
అదే సమయం ఇలాంటి పరిశోధనలు పలువిధాలుగా " స్టూడెంట్స్ ఆల్టర్నేటివ్ కాన్-సెప్ట్ " అనే పేరుతో సాగుతూ ఉన్నాయి.
పోస్ట్‌డాక్టొరల్ బాధ్యతలలో ఆమెకు మార్గదర్శకులుగా ప్రొఫెసర్ రోసలిండ్ డ్రైవర్, ప్రొఫెసర్ పౌల్ బ్యాక్ , ఇతరులు సహకారం అందించారు. తరువాత కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత మసాచ్యూట్స్ ఇంస్టిట్యూట్‌లో ప్రొఫెసర్ సేమౌర్ పాపర్ట్ ఆమెకు మేధాపరంగా అభివృద్ధి సాధించడానికి సహకరించాడు. యు.ఎస్ లో కంప్యూటర్ సైంటిస్టులు, ఫిజియాలజిస్టులు మరుయు యువ ఇంజనీర్లు ఆమెకు స్ఫూర్తిని అందించారు. అలాగే విద్యార్థులతో కలిసిమెలిసి పనిచేస్తూ వారికి చక్కగా అర్ధమయ్యే రీతిలో బోధన జరిగేలా ప్రోత్సహిస్తూ గ్రామీణ, నగరాంతర పాఠశాలలో పనిచేయడం ఆమెకు తతినిచ్చిందని ఆమె కథనాలు తెలియజేస్తున్నాయి.
జయశ్రీ రామదాస్‌కు హెచ్.బి.సి.ఎస్.ఇ రాష్ట్రీయంగా పాఠశాలలను, ఉపాధ్యాయులను సమూలంగా పరిశీలించే అవకాశం ఇచ్చింది. మహారాష్ట్రలోని జల్గోన్ జిల్లా గ్రామీణ పాఠశాలలలో కొన్ని వందల విజ్ఞాన శాస్త్రము పాఠాలను పరిశీలించే అవకాశం లభించింది. అలాగే వారాంతాలలో బాంబే మురికివాడలలోని పాఠశాలలలో విధ్యాబోధన చేయడానికి అవకాశం కలిగింది.
పూనాలో " ఇండియన్ ఇంస్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎజ్యుకేషన్ " ఆమె చేపట్టిన నాన్ ఫార్మల్ ఎజ్యుకేషన్ కార్యక్రమాలు గామీణ బాలలు ప్రకృతిఙానలో ఎంత పరిపూర్ణులో అర్థం అయింది. అలాగే వారు సాధారణ పాఋహ్యాంశాలతో వారి విఙానం ఎలా వ్యర్ధం ఔతుందో కూడా అర్థం అయింది.
జయశ్రీ రామదాస్ 1954లో ముంబయిలో జన్మించింది. ఆమె తండ్రి టెలికమ్యూనికేషన్ ఇంజనీరుగా పనిచేసేవాడు. ఆమె డిల్లీలోని" సెయింట్ థోమస్ స్కూల్ "లో చదువుకున్నది. వారి ఇంట్లో మరాఠీ మాట్లాడేవారు. 7వ తరగతి నుండి బాగ్దాదులో ఉన్న అమెరికన్ స్కూలులో చదువుకున్నది. జయశ్రీ రామదాసుకు అప్పటి నుండి చదువంటే ఆసక్తి ఏర్పడింది. వారి విజ్ఞాన శాస్త్రము, మాథ్స్ టీచర్ మిస్టర్ బవ్డ్‌ట్ విద్యార్ధులలో ప్రేరరణ కలిగిస్తూ పలు ప్రాజెక్ట్ పనులలో విద్యార్ధులను భాగస్వామ్యం చేసాడు. ఆ విద్యార్థిబృందాలలో జయశ్రీ రామదాస్ కూడా భాగస్వామ్యం వహించిది.
అరబ్, ఇజ్రాయేలు మద్య ఆరు రోజుల యుద్ధం తరువాత స్కూలు మూతపడిన కారణంగా జయశ్రీ రామదాస్ తల్లి పిల్లలను భారతదేశానికి తీసుకువచ్చింది. భారతదేశం రాగానే
జయశ్రీ రామదాస్‌ను పూనాలోని " సెయింట్ హెలెనా బోర్డింగ్ స్కూలు "లో చేర్పించింది. అక్కడ ఆమెకు సైన్, మాథ్స్ బోధించడానికి మంచి టీచర్లు లభించారు. అలాగే గ్రిగోరీ, ధాండ్, ఇంగిల్ ఆసక్తిఅరమైన వ్రాసిన ఫిజిక్స్ పుస్తకాలు ఆమెకు చదువుపట్ల మరింత ఆసక్తి కలిగించాయి. .
జయశ్రీ రామదాస్ ఆమె ఆంటి ప్రభావంతో ఫిజిక్స్ అంటే అభిమానం ఎర్పరచుకున్నది. స్కూలు పూర్తిచేసిన తరువాత పూనాలోని ఫర్‌గషన్ కాలేజిలో చేరింది. ఆమె మిస్టర్ ఇనాందార్ నిహ్వహించిన సాలిడ్ జామెంట్రీ అంటే ఎంతో ఉత్సాహం కనబరచింది. అలాగే కెమెస్ట్రీ ఉపాధ్యాయుడు మిస్టర్ పతక్ బోధనశైలి ఆమెను ప్రభావితం చేసింది.
సంత్ నిరంకారీ మిషన్ భారతదేశంలోని పంజాబ్ లో మొదలయిన ఒక ఆధ్యాత్మిక/ధార్మిక సంస్థ. సంస్థవాళ్ళు చెప్పుకునే ప్రకారం ఇది "ఒక కొత్త మతమో లేక ఉన్న మతాల కొత్త ఉపమతమో కాదనీ, అన్ని మతాలను మానవ కల్యాణార్ధం కలుపుకోయే సంస్థ " అని. పండితుల ప్రకారం ఇది సిక్కుల మతం నుండి పుట్టుకొచ్చిన ఉపమతం, 1929 లో ముఖ్య మతం నుండి వేరుపడింది.పేరులో సామ్యత ఉన్నప్పటికీ ఈ సంస్థకు బాబా దయాల్ మొదలుపెట్టిన నిరంకారీ ఉద్యమంతో సంబంధం లేదు. ఈ సంస్థ అనుయాయులపై పదే పదే సాంప్రదాయ సిక్కులు దాడులు చేస్తూ వీరిని సిక్కులకు ద్రోహులుగా చిత్రీకరించారు. సంత్ నిరంకారీ మిషన్ కు భారతదేశం వెలుపల 100 వరకూ బ్రాంచీలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా బ్రిటన్, ఉత్తర అమెరికాలలో. మిషన్ ముఖ్య కేంద్రం ఢిల్లీలోని సంత్ నిరంకారీ కాలనీలో ఉంది. దీని ముఖ్య అధిపతి బాబా హర్దేవ్ సింగ్ నిరంకారీ మిషన్ అనుయాయులకు ఆధ్యాత్మిక ప్రవచనాలు ఇస్తారు. ఈయనే ఈ సంస్థకు నాయకుడు, జీవిత సద్గురువు అని ఈ మతానుయాయులు నమ్ముతారు.
బాబా దయాల్ నాయకత్వంలో నిరంకారీ మిషన్ 19వ శతాబ్ది మొదట్లో మొదలయింది. సిక్కుల నమ్మకం ప్రకారం గురు గోవింద్ సింగ్ ఆఖరి గురువు, ఆయన తరువాత గురువు ఉండడు అనీ, మత గ్రంథం పై నమ్మకమే గురువు అని నమ్మటం మొదలుపెట్టారు. కానీ నిరంకారీ ఉద్యమం దీనికి విరుద్ధంగా సజీవ గురువులో నమ్మకం ఉంచడం మొదలుపెట్టింది. సిక్కులు ఈ ఉద్యమం పరిమాణం తక్కువ ఉండటం వలన మొదట్లో పట్టించుకోలేదు. కానీ 1929లో ఈ ఉద్యమం నుండి సంత్ నిరంకారీ అనే సంస్థ పుట్టుకొచ్చింది. ఇది సాంప్రదాయ సిక్కుల నమ్మకానికి విరుద్ధంగా స్థాపించబడింది.1960ల్లో ఈ సంస్థ పెరుగుతూ వచ్చి సాంప్రదాయ సిక్కు మతగురువుల సహనానికి పరీక్షగా మారింది. అందువలన సిక్కుల ద్వారా నిరంకారీల పై హింసాత్మక దాడులు మొదలయ్యాయి. 1980లో సంత్ నిరంకారీ గురువయిన గుర్బచన్ సింగ్ చంపివేయబడ్డాడు. ఇతనిని చంపిన వ్యక్తి అఖండ్ కీర్తని జాత్థా సభ్యుడయిన రంజీత్ సింగ్.
అవ్తార్ బాణీ సంత్ నిరంకారీ మిషన్ సిద్ధాంతాలను పొందుపరిచిన ప్రాథమిక గ్రంథము. ఈ మతానికి చెందిన ఒక మతగురువయిన షెహెన్షాహ్ బాబా అవ్తార్ సింగ్ పేరు మీద ఈ పుస్తకానికి నామకరణం జరిగింది. 1957లో మొదటి ప్రతి ప్రచురించబడింది. ఆ పైన 1965లో సంపూర్ణ అవ్తార్ బాణీ వెలువడింది. ఈ పుస్తకంలో మొత్తం కలిపి 376 పద్యాలు ఉన్నాయి. చాలా వరకు పంజాబీలో, కొన్ని ఉర్దూ, సింధీలో కలవు. ఇందులో భగవంతుని చేరుకునే మార్గం గురించి వివరించబడి ఉంది. సరియైన సద్గురువు గుణాలు, విశేషాలు వివరించబడి ఉన్నాయి. ఆకారం లేని దేవుణ్ణి నమ్మటమే ఈ మతం. ఈ పుస్తకం గురుముఖీ, దేవనాగరీ, ఉర్దూ, రోమన్ లిపులలో ప్రచురించబడింది. తరువాతి కాలంలో ఆంగ్లంలోకీ, హిందీ, బాంగ్లా, అరవం, గుజరాతీ, తెలుగు, నేపాలి, మరాఠీలోకి అనువదించబడి ఉంది.
22 ఫిబ్రవరీ 2005 న బాబా హర్దేవ్ సింగ్ ద్వారా ఇది అధికారికంగా మొదలుకాబడింది. ఈ సంగ్రహాలయం సంత్ నిరంకారీ సరోవర్ ఉత్తర ఢిల్లీలో ఉంది. నిరంకారీ మిషన్ కు సంబంధించిన చారిత్రను దృశ్యశ్రవణ మాధ్యమాల ద్వారా చూపించబడి ఉంది.
తెలుగులో హైకూలను పరిచయం చేసింది ఇస్మాయిల్ గారు. 1991లో పెన్నా శివరామకృష్ణ ' రహస్యద్వారం ' పేరుతో తొలి తెలుగు హైకూ కవిత్వ సంపుటిని తీసుకవచ్చాడు. "చినుకుల చిత్రాలు" ,2003 లో ర్యాలి ప్రసాద్ "రాలిన పూలు"ప్రచురించాడు. పెన్నా శివరామకృష్ణ 2006 లో రెండు హైకూ సంకలనాలను కూడా ప్రచురించాడు. ప్రపంచంలోని, భారతదేశంలోని వివిధ భాషలలో వచ్చిన కొన్ని హైకూలను తెలుగులోనికి అనువదించి "దేశదేశాల హైకూ" అనే మరో అనువాద రచనను కూడా పెన్నా శివరామకృష్ణ వెలువరించాడు. "ప్రపంచ వ్యాప్త కవితా ప్రక్రియ హైకూ", "హైకూ - స్వరూప స్వభావాలు" అనే శీర్షికలతో పెన్నా శివరామకృష్ణ రాసిన రెండు వ్యాసాలు కూడా "దేశదేశాల హైకూ" పుస్తకంలో ప్రచురింపబడినాయి. 1994లో గాలి నాసరరెడ్డి జపాన్ హైకూలను తెలుగులోకి అనువదించారు. ప్రస్తుతం తలతోటి పృథ్విరాజ్ ' ఇండియన్ హైకూ క్లబ్ ' ని స్థాపించి ఈ ప్రక్రియకు విస్తృత ప్రచారం కల్పించి, విరివిగా రాస్తున్నారు. హైకూ సంకలనాలు, అవార్డులు ప్రదానం చేస్తున్నారు. బి.వి.వి. ప్రసాద్, ర్యాలి ప్రసాద్,లలితానంద ప్రసాద్, వెంకటరావు, హైకూ వరలక్ష్మి మొదలగు తెలుగు కవులు హైకూలు రాస్తున్నారు.
సాధారణ విషయాలలో అద్భుతాన్ని చూపగల ప్రక్రియ. ఏ ఆలోచన చేయకుండా ఒక దృశ్యాన్నో, సంఘటననో చూసి కవి మెరుపు వేగంతో చెప్పే ప్రక్రియ. మానవాత్మనీ, భూమ్యాకాశాల్ని, వెలుగునీడలను ఒకే స్నాప్ షాట్లో పట్టే ప్రక్రియ అంటారు ప్రముఖ సాహితీకారులు వాడ్రేవు చినవీరభద్రుడు. కొలనులోకి రాయి విసిరితే వృత్తాలు వ్యాపించినట్లు హైకూ పాఠకునిలో ఆలోచనాతరంగాలను సృష్టిస్తుంది.
తెలుగు హైకు-ఒక పరిశీలన పేరుతో పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయానికి కవి, బహుగ్రంథకర్త, అధ్యాపకులు, పాత్రికేయులు సత్య శ్రీనివాసు 2006 నవంబరులో తన సిద్ధాంత గ్రంథం సమర్పించి, 2007 లో డాక్టరేట్ పట్టా పొందారు. హైకూ సాహిత్యానికి సంబంధించి ఇదే తొట్ట తొలి పరిశోధక రచన. డాక్టర్ సశ్రీ 2004 లో తన రాజకీయ హైకూ సంపుటి ' నడిచే శవాలు ' తెచ్చారు.
కప్పల నిశ్శబ్దం లోని ఇస్మాయిల్ గారి ఈ హైకూలో పచ్చిక గడ్డి వుండే దారిలో ఒక బాట ఏర్పడాలి అంటే ఎంతో మంది ఆ దారిలో నడవాలి అలా పచ్చిక అణిగిపోతేనే ఇతరులు నడవడానికి అనుకూలంగా ఒక దారి ఏర్పడుతుంది. అయితే పై విషయం ను కేవలం మనం పచ్చిక దారి కే అన్వయించుకోలేం. ఎన్నో సార్లు ఓటమి తర్వాత గెలుపు అనీ ; కఠోర సాధన చేస్తే విజయం అనీ ఇలా తాత్వికతో ఆలోచన చేయవచ్చు.
ఇక్కడ తొలి హైకూ లను గమనిస్తే జపాన్ ప్రక్రియలో మొదలైన హైకూ కవితా ప్రక్రియ నేరుగా తెలుగు లోకి రాలేదు. అదీ తెలుగులోకి ఇంగ్లీష్ అనువాదాల ద్వారా దిగుమతి అయింది. హైకూలో తక్కువ అక్షరాలు ఉండడం వల్ల ఒక్క వ్యర్ద పదం కూడా ఉండటానికి వీలు లేదు. సాధారణంగా హైకూ లలో ఏదైన ఒక దృశ్యం కి సంబంధించి వుంటుంది. కొన్ని ఉదాహరణలు చూస్తే
ఆకాశ దీపాలు లోని ఈ హైకూలో ఖాళీ పాత్రలో పాత్ర ఏ రూపం కలిగి వుంటుందో ఆ పాత్ర లోకి శూన్యము చేరిపోతుంది. మనిషీ ఏ వ్యాపకం ఎంచుకుంటే ఆ పాత్ర లోకి ఒదిగి పోవడం ఇందులో ఒక భావం. సామాజిక జీవితం ను పురాణ పాత్రల అధారం గా కవిత్వం చెప్పడంను మిథోపోయి అంటారు. ఉదాహరణ కు
హైకూ రూపం చిన్నది.కానీ దీని భావం పెద్దది.అలాగే హైకూ చరిత్ర కూడా. త్రివిక్రమమైన వామన రూపం హైకూ. హైకూ ప్రక్రియ జపాన్ ప్రభావంతో తెలుగు లోకి వచ్చిన కవితా ప్రక్రియ. అలాంటి ప్రక్రియకు తెలుగు కవులు ఒక ప్రత్యేక స్థానం ఇచ్చారు.
గాలి నాసర రెడ్డి రాసిన ఈ హైకూలో స్థలవస్తు కాలాలను పరిశీలన చేస్తే స్థలం నది ; కాలం రాత్రి ; వస్తువు చంద్ర బింబం. ఇక్కడ చంద్రుని ప్రతిబింబం కదులుతున్న నదీలో శకలాలు గా ఉన్నాయనీ కవి భావన.
హైకూ మూడు పాదాలలో పదిహేడు 'అక్షరాలు' కలిగిన త్రిపద. మొదటి పాదంలో ఐదు, రెండో పాదంలో ఏడు, మూడో పాదంలో ఐదు చొప్పున అక్షరాలు ఉంటాయి.
ఇస్మాయిల్ గారి ఈ అనువాద హైకూలో మనం కేవలం కప్ప కు హైకూ ను అన్వయించలేము. సమాజం లోని వ్యాపారాత్మక ధోరణిని మనిషీ స్థితిగతులను వివేచన చేయవచ్చు.
మాధవి సనార రాసిన ఈ హైకూ చదివితే మనకు భస్మాసుర కథ స్పురణ కు వస్తుంది. ఇలాంటి పౌరణిక గాథలను గుర్తుకు చేయడమే మిథోపోయి. దీనికి మరో ఉదాహరణ.
హైకూ అనునది ఆధునిక తెలుగు కవిత్వ ప్రక్రియ. జపనీ సాహిత్యంలో విశేష ఆదరణ పొందిన ఈ ప్రక్రియ తెలుగులోకి దిగుమతి అయింది.
పై ఎత్తుకి శిఖరానికి చేరినపుడు అక్కడ రాజభవనాలు, అంతఃపురం కనిపిస్తాయి. అంతఃపురంలోనికి మెట్లు లేవు. ఎత్తైనగోడలు, విశాలమైన గదులు, ఇస్లాం సంస్కృతి నిర్మాణశైలిలో ఉన్నాయి. పైన గచ్చు నమాజుకు వీలుగా మసీదులాగా కనిపిస్తుంది. ఈ అంతఃపురం గోల్కొండ బారాదరిని పోలివుంటుంది. బారాదరికి పడమట లోతుతెలియని ‘ఏనుగుల మోటబాయి’ ఉంది. తోడిన నీళ్ళు నిలువచేసుకోవడానికి బారాదరికానుకుని 9తొట్లు కట్టివున్నాయి. పరిసరాలను పరిశీలిస్తే బారాదరికి ఉత్తరాన ఒక నల్లని నంది విగ్రహం ఉంది. శివలింగం, గుడిలేవు. అంతదూరాన ఆంజనేయుని శిల్పం ఉంది. రాజప్రాసాదాల వద్ద చాళుక్యులశిల్పరీతిని ప్రతిబింబించే నాలుగురేకుల పుష్పాలంకారాలు, ఏనుగుముఖాల్లోంచి సర్పాకారాలు, కాకతీయశైలిలో మకరతోరణాలు, ద్వారపాలకులు, గజలక్ష్మి చెక్కబడివున్నాయి. బోనయ్య కథ లోని బోనమ్మ గుడి కనిపించదు. కాని గుట్టకింద లోయల్లో పడివున్న దేవాలయశిథిలాలు కొండపైన ఒక అపురూపమైన దేవాలయం వుండి వుంటుందని సాక్ష్యమిస్తున్నాయి.
కోటలోపల ప్రాకారాల్లో ధాన్యాగారాలు, సైనికాగారాలు, గుర్రపుకొట్టా లున్నాయి. రాజప్రాసాదాల కింద ఎన్నో అంతుతెలియని రహస్య శిలాగర్భ మార్గాలున్నాయి.ఈ సొరంగాల తొవ్వలు ఎక్కడికి తీసుకెళ్తాయో ఎవరు కనుక్కోలేకపోయారు. కోటలో పడివున్న ఫిరంగులు ఎనిమిది. మరికొన్ని కొండకిందలోయల్లో పడిపోయివుంటాయని స్థానికులు చెప్పారు.అందులో ఒకటి కుతుబ్షాహీలతో షితాబుఖాన్ చేసిన యుద్ధంలో వాడిన ఫిరంగియని డి.సూర్యకుమార్ గారు రాసారు. చరిత్రలో తెలంగాణాను ఏలిన అందరి ఏలుబడిలో భువనగిరిప్రాంతం ఉంది. మూసీనది ప్రాంతాన్ని జయించిన మహాపద్మనందులు, ఆ తర్వాత మౌర్యులు, పిదప మహిషకుడు ఖారవేలుడి ఏలుబడిలో వుండి వుంటుంది భువనగిరి. శాతవాహనుల నుండి ఆసఫ్జాహీల దాకా వివిధరాజుల, రాజ్యాలలో భువనగిరి భాగమై ఉంది. శాసనాల దాఖలా ప్రకారం సా.శ. 1100 లకు ముందునుండే భువనగిరిదుర్గం కళ్యాణీచాళుక్యుల పాలనలో ఉంది.అపుడిది కొలనుపాకకు రక్షణ, సైనికదుర్గంగా వుండేది.
అనగనగా ఒక రాజు. ఆ రాజు ఇప్పటి రాయగిరి రైల్వేస్టేషన్ దగ్గరి మల్లన్నగుట్ట మీద కోట కట్టబోతుంటే బోనయ్యనే గొల్లాయన ‘ ఈడ కోటేం కడ్తరుగని మీకు మంచి జాగ జూపిస్త రమ్మ’ని తీసుకపోయి బోనగిరిగుట్టను చూపెట్టిండంట. దాని మీది కప్పివున్న తీగెలపొద మొదలు హనుమపురం దాకుండెనట. దాన్ని నరికి రాజుకు గుట్ట చూపెడితే రాజు రాయిగిరిలో కోటకట్టుడాపి బోనగిరిగుట్ట మీద ఖిల్లా కట్టిండట. రాజు ఇనామిస్తనంటే బోనయ్య తనపేరు, తనభార్యపేరు గిరమ్మ కలిసొచ్చేటట్ల ఊరు కట్టియ్యమన్నడంట. రాజు తథాస్తన్నడు. బోనయ్య, గిరమ్మల పేరుమీద ‘బోనగిరి’ని కట్టించిండు రాజు. ఆ బోనగిరే సంస్కృతీకరించబడి ఇపుడు భువనగిరిగా పిలువబడుతున్నది. ఇది జానపదుల కథే. దీనికి చారిత్రకసాక్ష్యం లేదు. కాని, భువనగిరికోటే చరిత్రకు సాక్ష్యం.
భువనగిరికోట మొదటిద్వారాన్ని ‘ఉక్కుద్వార’మంటారు.ఈ ద్వారాన్ని నిజాం తన సొంతఖర్చుతో నిర్మించినట్లు ప్రతీతి.అందువల్ల ఇది కొత్తద్వారమై వుంటుంది. సా.శ.1900ల ప్రాంతంలో ప్రతి ఉదయం ముగ్గురు వాద్యగాళ్ళు తమవాద్యాలను వినిపించేవారట. ఈ ప్రవేశద్వారం గోల్కొండకోటలోని ‘బాలాహిస్సార్’ మొదటిద్వారం ఫతేదర్వాజా లాగే వుంటుంది.తలుపులు వెడల్పైన చెక్కలతో, ఇనుపగుబ్బలతో గజంపొడుగు బేడాలతో నిర్మించబడింది. రెండోద్వారం గుళ్ళోని చౌకోటులెక్క వుంటుంది. పనితనం కనిపిస్తుంది. మూడోద్వారం సాధారణం. అక్కడే వెనకటి మసీదుండేదని కాంప్ బెల్ రాసాడు. నాలుగోద్వారం కూడా సామాన్యంగానే ఉంది.బేడాలరంధ్రాలు గోడల్లోకి ఉన్నాయి.ఈ ద్వారం దాటి పైకిళ్ళితే ఒక కొలను కనపడుతుంది. నీళ్ళున్నపుడు అందులో తెల్లకలువలు విరబూసి కనపడుతుంటాయి.
నల్గొండ జిల్లా కేంద్రానికి 71 కి.మీ. దూరంలో, హైద్రాబాద్ కు 47 కి.మీ.ల దూరంలో భౌగోళికంగా 17.0523 డిగ్రీల ఉత్తర అక్షాంశం, 79.2671 డిగ్రీల తూర్పు రేఖాంశంపై వుంది భువనగిరి పట్టణం. భువనగిరికొండ ఎత్తు 610 మీటర్లు. అండాకారపు ఏకశిలాపర్వతం ఈ కొండ. దీన్ని దక్షిణం నుండి చూస్తే తాబేలులాగా, పడమటి నుండి చూస్తే పడుకున్న ఏనుగులాగా అగుపిస్తుంది. ఈ కొండ బాలాఘాట్ పర్వతపంక్తులలోని అనంతగిరి వరుసల లోనిది. ఈ కొండమీదనే భువనగిరిదుర్గమున్నది. ఇది తెలంగాణాలోని ఉండ్రుకొండ, ఉర్లుకొండ, అనంతగిరుల కంటే ఎత్తైనది. ఈ కోటకు నైరుతి, ఆగ్నేయ దిశల నుండి పైకి వెళ్ళే మార్గాలున్నాయి. ప్రస్తుతమార్గం నైరుతి నుండే ప్రారంభమవుతుంది.
అప్పటికి భువనగిరి దుర్గం లేకపోయినా భువనగిరి మహిషకరాజ్యంలో వున్నదన్నట్టే కదా. పురాణాల వల్ల మగధనేలిన మహాపద్మనందుడు అశ్మకను ఆక్రమించినట్లు, కళింగను జయించినట్లు తెలుస్తున్నది. మౌర్యులు , శాతవాహనులు, ఇక్ష్వాకులు, వాకాటకులు, విష్ణుకుండినులు, రాష్ట్రకూటులు, పశ్చిమ, కళ్యాణి చాళుక్యులు, కందూరిచోడులు, కాకతీయులు, పద్మనాయకులు, బహమనీలు, కుతుబ్షాహీలు, నిజాం రాజులు తెలంగాణానేలిన అందరి పాలనలో భువనగిరి ఉంది. భువనగిరి ఒక చారిత్రక పట్టణం. విష్ణుకుండినుల నాటి నాణేలు భువనగిరిలో దొరికినట్లు చరిత్రకారులు పేర్కొన్నారు.
కోట లోపలి ప్రాంగణంలో గుర్రాల కోసం కొట్టాలు, ధాన్యాన్ని నిలువచేయడానికి ధాన్యాగారాలు, సైనికుల కోసం సైనికాగారాలు ఉన్నాయి. రాజ భవనాల క్రింద శిలాగర్భంలో అనేక రహస్య మార్గాలున్నాయని, అవి ఎక్కడికి వెళ్తాయో అంతుచిక్కడంలేదని చెబుతారు. అంతఃపురం పరిసరాల్లో నీళ్ళను నిల్వ చేసుకునే రాతి తొట్టెలు, చాళుక్యుల శిల్పరీతిని ప్రతిబింబించే రాజప్రాసాదాలు, పుష్పాలంకరణలు, కాకతీయ శైలిలో అనేక శిల్పా కళాకృతులు చెక్కబడ్డాయి. కోటకు సమీపంలో ఒక శివాలయం, నల్లని నంది విగ్రహం, కొండ కింద పచ్చలకట్ల సోమేశ్వరుడు, బమ్మదేవర ఆలయం, ఒక మఠం ఉన్నాయి.
చరిత్రలో పేర్కొనబడుతున్న షోడశజనపదాల్లో అస్మక జనపదం ఒకటి. సుత్తనిపాతంలో ప్రస్తావించిన బౌద్ధశ్రమణకులు సముద్రతీరం వరకు వెళ్ళడానికి నడిచిన దారి ఇప్పటి జాతీయరహదారేనని చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. అంటే భువనగిరి నుండే వారు వెళ్ళివుంటారు. తెలంగాణాలోని వివిథప్రాంతాలలో నాగులు, యక్షులు, అశ్మకులు, మహిషకులు, తెలుగులు వంటి జాతులు నివసించాయి. రామాయణంలో ప్రస్తావించబడిన మహిషకుల రాజ్యం నల్లగొండ, మెదక్ జిల్లాల్లో వుండేది.
46వ శాసనంలో పశ్చిమ చాళుక్యరాజైన త్రిభువనమల్ల విక్రమాదిత్యుని కాలంలో సా.శ. దండనాయకుడు సొద్దలయ్య భీమనారాయణ దేవుడికిచ్చిన కానుకల గూర్చి చెప్పబడింది.49వ శాసనంలో పశ్చిమ చాళుక్యరాజైన ప్రతాపచక్రవర్తి జగదేకమల్లుని కాలంలో సా.శ.1146లో తన సేనాధిపతి దేవునికి యిచ్చిన కానుకల గూర్చి చెప్పబడింది. భువనగిరికి చెందిన ఖాజీ ఇంటిదగ్గర రాయిమీద ‘వెలమ సింగనాయక అనవోతానాయకుని’ పేర్లున్నాయి.
34వ శాసనంలో పశ్చిమ చాళుక్యరాజైన త్రిభువనమల్ల విక్రమాదిత్యుని కాలంలో సా.శ. 1111లో భువనగిరి లోని సోమేశ్వరదేవునికి భువనగిరి దండనాయకుడైన లక్ష్మీదేవుడు ‘నందాదివిగె’ కానుకగా యిచ్చినట్లుంది. 39 వ శాసనంలో పశ్చిమ చాళుక్యరాజైన త్రిభువనమల్ల విక్రమాదిత్యుని కాలంలో సా.శ. 1123లో సోమేశ్వరదేవునికి భువనగిరి సర్వాధ్యక్ష దండనాయకుడు కేసియరసరు నూనెగానుగలవారి నుండి బకాయీకానుకలను ఇప్పించినట్లున్నది.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాలు- మొదటి సంపుటం- 26వ శాసనం. పశ్చిమ చాళుక్యులు- త్రిభువనమల్లదేవుని కాలం- సా.శ.1105 ఏప్రిల్ 6వ తేది కొలనుపాక-7000 నాడును మహామండలేశ్వరుడుగా పాలిస్తున్న పారమార జగద్దేవుడు భువనగిరిదుర్గ దండనాయకుడు ధక్కననాయకుని కొడుకు బమ్మదేవనాయకునిచేత నిర్మించబడ్డ మఠానికి, సోమేశ్వరదేవునికి అక్షయతృతీయ సందర్భంగా అంగరంగభోగాలకింద ఆలేరు కంపణంలోని ‘గోష్టీపాళు’ గ్రామాన్ని కానుకగా యిచ్చాడు.
భువనగిరి పరిసరాల్లోని తుమ్మలగూడెం, వలిగొండ, రాయగిరి వంటి చోట్ల మధ్యపాతరాతియుగం నాటి మానవ ఆవాస చిహ్నా లున్నాయి. రాతిగొడ్డళ్ళు, కత్తులు, బొరిగెలు, బాణాలు వంటి రాతిపనిముట్లు లభించాయి. సమాధులు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. భువనగిరిలో మధ్యరాతియుగం నాటి మానవనివాసజాడలు లభించాయి.
భువనగిరి, తెలంగాణ రాష్ట్రములోని నల్గొండ జిల్లాకు చెందిన ఒక మండలం. భువనగిరి ఒక ముఖ్య పటణం. భువనగిరిలో ఉన్న కోట కాకతీయుల కాలంలో మిక్కిలి ప్రసిద్ధి చెందినది. ఈ కోట పశ్చిమ చాళుక్య వంశానికి చెందిన పాలకుడైన త్రిభువన మల్ల విక్రమదిత్య చే ఏకశిలారాతి గుట్టపై నిర్మించబడింది. అతని పేరు మీదుగా దీనికి త్రిభువనగిరి అని పేరు వచ్చింది.ఈ పేరు క్రమంగా భువనగిరి అయ్యింది. ఇదొక కథనం.
కీ.శే. ఆదిరాజు వీరభద్రరావుగారు రాసిన ‘ప్రాచీనాంధ్రనగరాలు’లో భువనగిరి దుర్గం 3వేల ఏళ్ళ క్రితం నుండి వున్నదని ఒకపారశీకప్రతిలో రాసున్నదని తెలిపారు. 1898లో అచ్చయిన ‘ ’ లో భువనగిరికోట గూర్చి రాసాడని నిఖిలేశ్వర్ గారొక వ్యాసంలో పేర్కొన్నారు. భువనగిరి నగరానికి చుట్టూ మట్టిగోడలు, 3ద్వారాలుండేవట. ఇపుడు మట్టిదిబ్బలే ఆనవాళ్ళుగా మిగిలివున్నాయి.
ఇది 3 వేల ఏళ్ళకు ముందే నిర్మించబడిందని, కోట నిర్మించాడానికి ముందే ఈ ప్రాంతంలో మానవ ఆవాస చిహ్నాలు ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. మధ్యరాతియుగం నాటి మానవ నివాస జాడలు, నవీన శిలాయుగం నాటి మానవ ఆవాసాలు కనుగొనబడ్డాయి. మధ్యపాతరాతియుగం నాటి బొరిగెలు, బాణాలు, రాతి గొడ్డళ్లు, కత్తులు, సమాధులు మొదలైనవి కూడా బయటపడ్డాయి. భువనగిరి కోట కొంతకాలం కుతుబ్ షాహీల పరిపాలనలో కూడా ఉంది.
భువనగిరిలో రైలుకట్ట వెంట దిగువకు రాయగిరి దాకా, పైకి బీబీనగర్ పై వరకు అక్కడక్కడ సిస్తులు, కైరన్లు అగుపిస్తున్నవి. వీటిని పరిశోధిస్తే ఇంకా కొత్త చారిత్రక విషయాలు బహిర్గతమయే అవకాశముంది. భువనగిరికి దగ్గరగా ఆలేరునది , మూసీనదులున్నాయి. భువనగిరికి వాయవ్యాన భువనగిరి చెరువుంది. చెరువుకు బీబీనగర్ చెరువు గొలుసుకట్టు చెరువు. అక్కడనుండి కట్టుకాలువ ఉంది.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాల సంపుటిలోని 26వ శాసనంలో పశ్చిమ చాళుక్యరాజైన త్రిభువనమల్ల విక్రమాదిత్యుని కాలంలో సా.శ.1105లో కొలనుపాకలో వుంటున్న పారమార జగద్దేవుని కాలంలో ధక్కన నాయకుని కొడుకు బమ్మదేవరనాయకుడు ఆలేరు-40 కంపణంలోని గోష్టీపాళులో సోమేశ్వర దేవునికి సకలదేవరభోగాలతో మఠ విద్యార్థులకు భోజన వసతికిచ్చిన దానం తెలుపబడింది.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాలు- మొదటి సంపుటం- 39వ శాసనం. పశ్చిమ చాళుక్యులు- త్రిభువనమల్లదేవుని కాలం- భువనగిరికోట ద్వారం వద్ద రాతిమీద వున్నసా.శ.1123, శోభకృతు వైశాఖ అక్షయతృతీయ నాడు భువనగిరితీర్థంలోని సోమేశ్వరదేవునికి నూనెగానుగలవారు ఇవ్వవలసిన కానుకలను సుంక, సాహనవెగ్గడ, దేహారదాధినాయక వంటి బిరుదాంకితుడు సర్వాధ్యక్ష, దండనాయకుడైన కేశియరసరు ఇప్పించాడు.
మౌఖిక కథనాల ప్రకారం భువనగిరిలో కోట కట్టాలనుకున్న త్రిభువనమల్లునికి స్థానికులైన గొల్ల దంపతులు ఈ కొండను చూపించారట. అరణ్యంలో తీగెలతో కప్పబడివున్న ఈ కొండ కోట నిర్మణానికి అనుకూలంగా భావించి దుర్గం నిర్మించి ఆ బోనయ్య, గిరమ్మ దంపతుల పేరు మీదనే పట్టణానికి నామకరణం చేసాడట చక్రవర్తి త్రిభువనమల్లుడు. చాళుక్యుల పిదప కాకతీయులీ దుర్గాన్ని ఏలారని చెపుతారు.
సర్వాయి పాపన్న గోల్కొండను గెలిచే ముందర భువనగిరి దుర్గాన్ని స్వాధీనపరచుకుని తన అపారధనరాశుల్ని కొండ అంతర్భాగంలోని కాళికాలయంలో దాచిపెట్టాడని ఈ కొండలో ఇప్పటికి కనుగొనని అనేక గుహలు సొరంగాలున్నట్లు చెప్పుకుంటారు. ఇది అతిశయోక్తే. కొండపైన ఒక శివాలయం ఉంది. కొండకింద రెండు దేవాలయాలు ఒకటి పచ్చలకట్ల సోమేశ్వరుడు, బమ్మదేవర ఆలయం, ఒక మఠం ఉన్నాయి.
భువనగిరి కోట యాదాద్రి భువనగిరి జిల్లా లోని భువనగిరి పట్టణంలో ఉంది. హైదరాబాద్ నగరానికి 47 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఏకశిల రాతి గుట్టపై నిర్మించిన ప్రాచీన భువనగిరి కోటఅనేక పోరాటాలకు, చారిత్రకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తున్న భువ‌న‌గిరి కోట‌ చెక్కు చెదరని నిర్మాణంగా సాక్షత్కరిస్తోంది. 610 మీటర్ల ఎత్తులోని కొండపై ఈ కోట నిర్మించబడింది.
తెలంగాణాను పరిపాలించిన అందరు రాజుల పాలనలో భువనగిరి కూడా వుండేవుంటుంది. చరిత్రలో పేర్కొనబడింది చాళుక్యుల కాలం నుండే.భువనగిరి దుర్గం చాళుక్యుల కాలంలోనో, కాకతీయుల కాలంలోనో బలమైనదుర్గంగా వుండివుంటుందని సుంకిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి గారు తన తెలంగాణా చరిత్ర పుస్తకంలో అభిప్రాయపడ్డారు.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాలు- మొదటి సంపుటం- 43వ శాసనం. పశ్చిమ చాళుక్యులు- ప్రతాపచక్రవర్తి- జగదేకమల్లుడు కళ్యాణి నుండి పాలిస్తున్న కాలం సా.శ.1146 సం.ఏప్రిల్ 15న భువనగిరిపాలకుడు సంధి, విగ్రహ సేనాధిపతి దేవుడి పూజాదికాలకు 4చిన్నాలు,2 ద్రమ్మాలు, కొంతభూమి కానుకగా యిచ్చినట్లున్నది.
భువనగిరి కోట మొదటి ద్వారాన్ని ఉక్కు ద్వారం అని పిలుస్తారు. నిజాం రాజు తన సొంత ఖర్చుతో ఈ ద్వారాన్ని నిర్మించినట్లు చెబుతారు. ఇది గోల్కొండ కోటలోని బాలాహిస్సార్ మొదటి ద్వారం ఫతే దర్వాజాను పోలి ఉంటుంది. ఎత్తైన గోడలు, విశాలమైన గదులు ఇస్లాం సంస్కృతి నిర్మాణశైలిలో కనిపిస్తాయి.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాలు- మొదటి సంపుటం- 34వ శాసనం. పశ్చిమ చాళుక్యులు- త్రిభువనమల్లదేవుని కాలం-సా.శ. 1111 భువనగిరిలో దొరికిన శాసనంలో భువనగిరి దండనాయకుడైన లక్ష్మిదేవుడు (సా.శ.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాలు- మొదటి సంపుటం- 43వ శాసనం. పశ్చిమ చాళుక్యులు- త్రిభువనమల్లదేవుని కాలం- చందుపట్ల శాసనంలో చందుపట్ల లోని విద్దేశ్వర దేవునికి విద్ధమయ్య దండనాయకుడు చేసిన భూదానాల గ్రామాలలో భువనగిరి పేర్కొనబడింది.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాలు- మొదటి సంపుటం- 46వ శాసనం. పశ్చిమ చాళుక్యులు- త్రిభువనమల్లదేవుని కాలం- సం.లేదు. భువనగిరిలోని భీమనారాయణదేవునికి భువనగిరికి అధిపతిగా వున్న దండనాయకుడు శోద్దాలయ్య ఏదో కానుక ఇచ్చినట్లు శాసనంలో చెప్పబడింది.
1687లో మొఘలులు గోల్కొండను ఆక్రమించినప్పుడు ఈ కోట మొఘలుల పాలనలోకి వచ్చింది. కల్లు గీత కుటుంబంలో పుట్టిన సర్వాయి పాపన్న 1708లో ఓరుగల్లును గెలుచుకుని తరువాత భువనగిరిని తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు.
కరీంనగర్ రామడుగు వద్ద నందరాజుల కాలం నాటి విగ్రహమొకటి ఇటీవలే బయటపడిందట. ఇది మౌర్యులకు పూర్వమే మహాపద్మనందుడు తెలంగాణా దాకా తన రాజ్యవిస్తరణ చేసాడన్న విషయం బలపడుతున్నది.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాలు- మొదటి సంపుటం- 41వ శాసనం. పశ్చిమ చాళుక్యులు- త్రిభువనమల్లదేవుని కాలం- క్రోధన సం. ఎవరో మహామండలేశ్వరుడు. వివరాలు లేవు.
నల్గొండ జిల్లా శాసనాలు- మొదటి సంపుటం- 38వ శాసనం. పశ్చిమ చాళుక్యులు- త్రిభువనమల్లదేవుని కాలం- సా.శ. 1123 సం. శాసన వివరాల్లేవు.