polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
లిపితో కూడిన నాణ్యాలలో గుర్తించతగినది రాజా ధర్మపాలా పేరుతో ముద్రించబడిన నాణ్యాలని చెప్పచ్చు. చరిత్రసృష్టించిన రాణో ధమ్మపలాసా పేరుతో ముద్రిచబడిన ఒక నాణ్యం రెండవ వైపు పెద్ద బ్రహ్మీ అక్షరంతో ముద్రినచబడిన నాణ్యం మౌర్యుల కాలం నాటిది.ఈ నాణ్యం ప్రస్తుతం లండన్‌లో బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ప్రదర్శించబడుతుంది. ఎరాన్‌లో లిపితోకూడిన నాణ్యాలు, ఇతర ప్రాముఖ్యత కలిగిన నాణ్యాలు లభించాయి. ధర్మపాలా పేరుతో ముద్రించబడిన ఒక రాగి నాణ్యం భారతదేశంలో ముద్రించబడిన ఆరంభకాల నాణ్యంగా భావిస్తున్నారు. ఈ నాణ్యం క్రీ.పూ 3వ శతాబ్దంలో ముద్రించబడినదని భావిస్తున్నారు. సత్తుతో చేసిన గుండ్రని మరొక నాణ్యం మీద ఇంద్రగుప్త పేరు ముద్రించబడు ఉంది. ఇది కూడా 3వ శతాబ్ధానికి
చెందిన ఎరాన్ నాణ్యమని భావిస్తున్నారు. లిపి లేని ప్రాంతీయ నాణ్యాలు అనేకం ఎరాన్ వద్ద జరిపిన త్రవ్వకాలలో లభించాయి. ఈ పట్టణం రాజధానిగా కాని నాణ్యాలు తయారుచేసిన కేంద్రగా కాని ఉండి ఉండాలని భావిస్తున్నారు. పంచ్- మార్క్డ్, గిరిజన నాణ్యాలు రెండవ సారి ఎరాన్ త్రవ్వకాలలో లభించాయి. బ్రాహ్మీ లిపిలో ఎరాకన్యా పేరుతో ముద్రించబడిన నాణ్యాలు కూడా ఎరాన్‌లో లభించాయి. నది చిహ్నం ఉన్న నాణ్యం పురాతన ఎరాన్ పట్టణాన్ని సూచుస్తుందని కన్నింగ్‌హాం అభిప్రాయం. బ్రాహ్మీ లిపిలో ఉన్న ఈ నాణ్యాలు క్రీ.పూ 2-1 శతాబ్ధాలకు చెందినవని భావిస్తున్నారు. నలుచదరంగా ఉన్న కొన్ని నాణ్యాలు పాత కర్సపానాకు చెందినవి. ఎరాన్‌లో లభించిన మిగలిన నాణ్యాల మీద లిపి లేదు కాలి కొన్ని ఎరాన్ సంబంధిత చిహ్నాలు మాత్రం ఉన్నాయి.
ఎరాన్ వద్ద పెద్ద ఎత్తున రాగి నాణ్యాల తయారుచెయ్యబడ్డాయని భావిస్తున్నారు. వీటిలో పంచ్- మార్క్, డై- స్ట్రక్, పోత పోసినవి ఉన్నాయని కన్నింగ్ హాం అభిప్రాయం. పంచ్- మార్క్ రాగి నాణ్యాలు వెండి నాణ్యాల కంటే పెద్దవి. నలుచదరంగా ఉన్న కర్సపనా డై- స్ట్రక్ నాణ్యాలు నాణ్యాలు 144 గ్రైంస్ బరువు ఉన్నాయి. వీటి మీద పలు చిహ్నాలు ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని గిరిజన నాణ్యాలు. వీటిలో అధికంగా 17.45, 24.43 గ్రైనుల బరువున్నాయి. పంచ్- మార్క్ నాణ్యాలు సా.శ. 3 శతాబ్ధానికి చెందినవి. త్రవ్వకాలలో లభించిన వాటిలో క్షత్రపాలు, శాతవాహనులు, నాగాలు, గుప్త రాజు రామగుప్తా, హూణ పాలకుడు తొర్మణ, ఇండో - ససానియన్ పాలకులకు సంబంధిచినవి ఉన్నాయి. నాగా నాణ్యాలు విదిశ, పవయ , మథుర నాణ్యాలలో సారూప్యత కనిపిస్తున్నాయి. ఈ నాణ్యాల మీద ముద్రించబడిన వ్రాతలను అనుసరించి కాలనుగుణ పాలకుల వివరాలను తెలుసుకుంటున్నారు.
ఎరాన్ ప్రాంతంలో 27 నాణ్యాల తయారీ కర్మాగారాలు ఉన్నాయని భావిస్తున్నారు. విదిశ అధిక సంఖ్యలో రాగి నాణ్యాలు ముద్రించబడ్డాయి. బాలాఘాట్ వద్ద రాగి విస్తారంగా లభించడం వలన ఈ ప్రాంతం రాజకీయంగా, నాణ్యాల తయారీకి కేంద్రంగా మారింది.
రామగుప్తా రాగినాణ్యాలు నాగా నాణ్యలు, గుప్తులకంటే ముందు పాలించిన పాలకుల నాణ్యాలను పోలి ఉన్నాయి. . రామగుప్తా ముద్రించిన నాణ్యాలను అదే పేరుతో ప్రాంతీయ అధికారులు కాని సామంతరాజులు కాని విడుదల చేయలేదు. రెండవ చంద్రగుప్త విక్రమాదిత్యునికి అన్న రామగుప్తా. త్రవ్వకాలలో గ్వాలియర్, భోపాల్ రాజ్య నాణ్యాలు కూడా ఉన్నాయి. సమీప కాలంగా రచయిత డాక్టర్ మోహన్ లాల్ చధర్‌కు పంచ్- మార్క్ నాణ్యాలు 460 ఒక మట్టి కుండలో లభించాయి. ఇవి వెండి, రాగి, తగరం, ఇత్తడి, మిశ్రత లోహాలతో చేయబడ్డాయి. ఇవి దాదాపు 2300 సంవత్సరాలకు ముందు కాలానికి చెందినవి. వీటిలో ఏనుగు, సూర్యుడు, సదర, చక్ర, తౌరైన్, తాబేలు, వర్తులంలో చుక్క, అరుగుతో కూడిన చెట్టు, స్వస్తిక్, ఎద్దు, కొండ, చేప, జంట నాగులు, వజ్ర, ఉజ్జయిని చిహ్నాలు ఉన్నాయి. రెండవ వైపు ఒకటి రెండు చిహ్నాలు ఉన్నాయి. రెండవ వైపు సాధారణంగా స్వస్తిక్, సూర్యుడు, సదరచక్రా, చేప గుర్తులు ఉన్నాయి. మూడు నాణ్యాలలో మద్యలో చిల్లులు ఉన్నాయి. వీటిని కంఠహారం వంటి ఆభరణాలలో ధరించి ఉంటారు. ఈ చిహ్నాలు అసలైన నాణ్యాలను గుర్తించడానికి సహకరిస్తున్నాయి.
సతి స్తంభాలలో సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, కొలిమి, ఆశీర్వదించే చేతులు చెక్కబడి ఉన్నాయి. సూర్య, చంద్ర, నక్షత్రాలు, అగ్ని, భూమి ఉన్నంత వరకు సతి స్మృతులు నిలిచి ఉంటాయని అర్ధం. ఈ గ్రామంలో ఉన్న స్తంభాలన్ని క్షత్రియ, బ్రాహ్మణులకు చెందినవి. ఇవి నగ్రి లిపిలో వ్రాయబడి ఉన్నాయి. 1874 - 75 లో జనరల్ ఏ. కన్నింగ్‌హాం ఈ గ్రామాన్ని పరిశోధనార్ధం సందర్శించిన సమయంలో అక్కడ పురాతనమైన పలు రాగి నాణ్యాలు లభించాయి. వీటిలో కొన్ని చారిత్రక విలువలు కలిగి ఉన్నాయి. వీటిలో పలు పంచ్ మార్క్డ్ నాణ్యాలు ఉన్నాయి. ఎరన్‌లో లభించిన నాణ్యాలలో లక్ష్మీ, జంతువులు , కంచలోపల ఉన్న చెట్టు, పలు ఇతర చిహ్నాలు ఉన్నాయి. ఇతరచిహ్నాలలో స్వస్తిక్, త్రిరత్న,
ఇంద్రధ్వజ, ధర్మచక్ర, తామర పుష్పం, ఉజ్జయిని చిహ్నం, నదిలోని చేపలు, అర్ధచంద్రాకారం, చంద్రవంక, చక్రం, ఎద్దు, సాదర్‌చక్ర, కొండలు, కొండలు, వీరుడు, క్రాస్, బాల్ చిహ్నాలు ఉన్నాయి.
జిల్లాలోని శిలాశాసనాలు గుప్తుల కాలం గుప్తరాజు భానుగుప్తా ఎరాన్‌కు వచ్చి యుద్ధం చేసి యుద్ధంలో ప్రాణాలు కోల్పోయాడు. ఆయన భార్య ఇక్కడ సతీసహగమనం చేసింది. ఎరాన్ వద్ద మధ్యయుగ ఆరంభం నుండి ఆధునిక కాలం వరకు స్థాపించిన పలు స్తంభాలు ఈ ప్రాంతంలో కనిపిస్తున్నాయి. వీటిలో కొన్ని నాశనం చేయబడినప్పటికీ 10 స్తంభాలు ఇప్పటికీ సురక్షితంగా ఉన్నాయి. ఈ స్తంభాలలో చెక్కబడిన వ్రాతలు ఎరాన్ గురించిన పలు విషయాలు వివరిస్తున్నాయి. ఆకాలం నాటి స్త్రీల పరిస్థితి ఇందులో విశదంగా తెలుస్తుంది. సతిసహగమన ప్రక్రియలో దైవప్రార్థనలు నిర్వహించారని ఈవ్రాతలలో సహగమనం నిర్వహించిన తేదీకూడా వ్రాయబడింది. వివరణలు ఇప్పటికీ సురక్షితంగా ఉన్నాయి. ఈ వ్రాతలలో చనిపోయిన వ్యక్తిపేరు, ఆయనతో సహగమనం చేసిన భార్య పేరు ఉన్నాయి. సతి స్తంభాలలో ఎరన్ గ్రామం పేరు సహగమనం చేసిన స్త్రీ పేరు ఉన్నాయి.
సాగర్ పట్టణానికి ఎరాన్ 75 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఎరాన్ బినా తాలూకాలో ఉంది. ఎరాన్ బినా నదీతీరంలో ఉంది. బినా నది బెత్వానదికి ఉపనదిగా ఉంది. ఎరాన్‌కు సహజసిద్ధమైన
రక్షణ ఇస్తుంది. నాలుగవ వైపున చాల్కొతలిక్ పీరియడ్‌లో కోటగోడ, కందకం నిర్మించబడింది. మందిబమొర నుండి రహదారి మార్గంలో గొహర్, దంసురా గ్రామాల మీదుగా ఎరాన్ చేరుకోవచ్చు. బినా - భోపాల్ రైల్వేస్టేషను‌కు మందిబమొర 12 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఖురై పట్టణం నుండి నిర్తల, సిల్గావ్, లహత్వా, ధంసర మీదుగా ఎరాన్ చేరుకోవచ్చు. ఎరాన్‌లో
పురాతన నెయోలితిక్, చాల్‌కొలితిక్ సంస్కృతి కనిపిస్తుంది. మౌర్యులు, సుంగాలు, శాతవాహనులు, షకాలు, నాగాలు, గుప్తాలు, హూణులు, కల్చురీలు, పర్మరాలు వారి సంస్కృతి ఎరాన్‌ సంస్కృతిని ప్రభావితం చేసింది. గుప్తసామ్రాజ్యానికి చెందిన సముద్రగుప్తుడు ఎరాన్‌కు విజయం చేసాడు.
నాణ్యాలు దీర్ఘచతురశ్రం, చదరం, ఉన్నాయి. వీటిలో కొన్ని పన్- మార్క్, స్టాంప్డ్ విధానంలో తయారు చేయబడ్డాయి. నాణ్యాలు 4 గ్రూపులుగా విభజించబడ్డాయి. మొదటి గ్రూప్ 1.30 గ్రాములు, రెండవ గ్రూప్ 2.50 గ్రాములు, మూడవ గ్రూప్ 3.80 గ్రాములు, 4వ గ్రూపు 9.60 గ్రాములు బరువున్నాయి. ఈ నాణ్యాలు డాక్టర్ హరిసింగ్ గౌర్ విశ్వవిద్యాలయం , మ్యూజియంలో ప్రదర్శించబడుతున్నాయి. ఈ నాణ్యాలను అధ్యనం చేయడం వలన భారతీయ ప్రజల పురాతన చరిత్ర, సంస్కృతి, కళలు, మతం, ఆర్థికం, రాజకీయ చరిత్రను తెలియజేస్తున్నాయి.
పురాతన కాలంలో ముద్రించబడిన ఈ నాణ్యాలను వ్యాపార మార్గంలో ఉన్న ప్రధాన పట్టణాలలో వినియోగించబడ్డాయి. ఎరాన్ నాణ్యాలు భారుచ్ , ఉజ్జయిని నుండి కౌసంబి, మథుర, తక్షశిల వ్యాపర మార్గంలో వినియోగించబడ్డాయి.
ఎరాన్ వద్ద లభించిన పలు పంచ్- మార్క్డ్ నాణ్యాలు కొంచెం పెద్దవి. ఎరాన్ వద్ద సాగర్ విశ్వవిద్యాలయం జరిపిన త్రవ్వకాలలో పలు పురాతన వస్తువులు కూడా లభించాయి.
పలుచని గుండ్రని బంగారు ముక్క క్రీ.పూ 1వ శతాబ్ధానికి చెందినదని భావిస్తున్నారు. ఇది చక్కగా గుండ్రని ఆకారంతో ఉన్నప్పటికీ దీని మీద ఎలాంటి చిహ్నం ముద్రించబడకేదు.
అది ఆభరణాలలో ఉపయోగించబడినది అనడానికి తగిన ఆధారం కూడా ఏమీ లేదు. అందువలన ఇది ధనానికి బదులుగా ఉపయోగపడిందని భావిస్తున్నారు. ఈ నాణ్యం చాల్కొలితిక్ ప్రజలలో వస్తుమార్పిడికి మాధ్యమంగా ఉపయోగపడిందని భావిస్తున్నారు. ఈ కాలనికి సంబంధించిన వెండిపూత పూసినవి, రాగి పంచ్- మార్క్ నాణ్యాలు లభించాయి.
సాగర్ జిల్లా చదరమైన మైదానభ్హుమిగా అక్కడక్కడా చిన్నచిన్న కొండలతో విభజించబడి ఉంటుంది. ఇది వింధ్యపర్వతాలలో ఇసుకరాళ్ళతో కూడిన భాభాగంతో ఉంటుంది. జిల్లాలో నదులు, వాగులు, వంకలు, ఏర్లు ప్రవహిస్తున్నాయి. వీటిలో సునార్ నది, బియాస్ నది, ధాసన్ నది, బినా నది ప్రధానమైనవి. ఈ నదులన్నీ ఉత్తరదిశగా ప్రవహించి గంగానదిలో సంగమిస్తున్నాయి.
జిల్లా దక్షుణ, మధ్యభాగంలో నల్లరేగడి మట్టి ఉంది. ఉత్తర, తూర్పు భూభాగంలో ఎరుపు, గోధుమ వర్ణమిశ్రితమైన సారవంతమైన మట్టితో కూడిన భూభాగం ఉంది. ఈశాన్య భూభాగంలో హిరాపూర్ గ్రామంలో నాణ్యమైన ఇనుము నిల్వలు ఉన్నాయి. జిల్లాలో దట్టమైన అరణ్యాలు ఉన్నాయి. వీటిలో జిల్లా ఉత్తరంలో ఉన్న రామ్నా టేకు అభయారణ్యం విశాలమైనది.
1,646,198. సాగర్ జిల్లా సరిహద్దులలో ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి చెందిన లలిత్‌పూర్ జిల్లా,ఈశాన్య సరిహద్దులలో చత్తర్‌పూర్ జిల్లా, తూర్పు సరిహద్దులలో దామోహ్ జిల్లా, దక్షిణ సరిహద్దులలో నరసింగ్‌పూర్ జిల్లా, నైరుతీ సరిహద్దులలో రాయ్‌సెన్ జిల్లా, పశ్చిమ సరిహద్దులో విదిశ జిల్లా, వాయవ్య సరిహద్దులో అశోక్‌నగర్ జిల్లా ఉన్నాయి. జిల్లాలో యాదవులు అధికంగా ఉన్నారు.
సాగర్ జిల్లాలో బినా నది దక్షిణతీరంలో పలు ఆలయాలు ఉన్నాయి. విష్ణాలయం, వరాహ ఆలయం, నృసింహాలయం, గరుడ స్తంభం, ఇతర ఆర్కిటెక్చర్ ప్రాధాన్యత కలిగిన శిథిలాలయాలు ఉన్నాయి. ఆలయాల కుడ్యాలలో ఎరాన్ సంబంధిత సమాచారం విస్తాతంగా లభిస్తుంది. కుడ్యాలలో బుధగిప్తా, శక, పాలకుడు శ్రీధర్ వర్మ, హూణ, తోమర్, సముద్రగుప్తుడు, గోపరాజ్ సతి స్తంభాలు గురించిన సమాచారం ఉంది. ఎరాన్‌లో పలు సతి స్తంభాలు కనిపించాయి. ఎరాన్‌లో భారతీయ పురాతన సతి స్తంభం కనుగొనబడింది. 1874-1875 లో జనరల్ అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హం దీనిని కనుగొన్నాడు.
మాల్వా, బుండేల్ఖండ్ ప్రాంతాలు సుంగ శాతవాహనుల కాలంలో సమృద్ధిగా ఉండేది. ఈ కాలానికి సంబంధించిన బంగారు నాణ్యాలు లభించలేదు. పంచ్- మార్క్ వెండి నాణ్యాలు తగినన్ని లభ్యం కాలేదు. సుంగ శాతవాహనుల తరువాత ఈ ప్రాంతంలో రాజకీయమైన మార్పులు సంభవించాయి. పశ్చిమ మాల్వాను శాక - క్షత్రపాలు ఆక్రమించుకున్నారు. వారి పాలన సా.శ. 2వ శతాబ్దం వరకు సాగింది. వారు పశ్చిమ మాల్వా ప్రాంతంలో వెండి నాణ్యాలను ప్రవేశపెట్టారు.
రాసిక్బిల్:- రాస్కిబిల్ కూచ్ బెహరుకు 42కి.మీ దూరంలో ఉంది. ప్రముఖ పక్షుల సంరక్షణాలయంలో డీర్ పార్క్, సరికొత్తగా నిర్మించబడిన అక్వేరియం ఉన్నాయి. ఇక్కడ చేపలు,
తాబేళ్ళు, చిరుతపులులు, పీఫౌల్ మొదలైనవి ఉన్నాయి. రాసిక్బిల్ వెళ్ళేదారిలో చైనా చేపల వలలు కనిపిస్తుంటాయి. రాసిక్బిల్‌లో బొచమరి బీల్, బతికత బీల్, రైచంగ్మరి బీల్ మొదలైన జలాశయాలు ఉన్నాయి. బెంగాలీ భాషలో బీల్ అంటే పెదా మడుగు లేక జలాశయం అని అర్ధం. ఇక్కడ ప్రధనంగా షోవెలర్, బార్‌హెడెడ్ గూస్, వైట్ ఐడ్ పోచర్డ్ మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఇంతే కాక ఇక్కడ ఇతర జలపక్షులు కూడా ఉన్నాయి. జలాశయాల మొత్తం వైశాల్యం 178 హెక్టార్లు. ఈ మొత్తం ప్రాంతం కూచ్ బెహర్ వసంరక్షణ శాఖ ఆధ్వర్యంలో సంరక్షిత ప్రాంతంగా ఉంది. సమీపకాలంలో కూచ్ బెహర్ ఫారెస్ట్ డివిషన్ ఇక్కడ 70 అడుగుల ఎత్తులో గడియారపు గోపురం నిర్మినచబడింది. ఇక్కడ ఉన్న చిన్నసైజు జంతుప్రదర్శన శాలలో
" జూలాజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా " సాయంతో పక్షుల గణాంకాలను సేకరిస్తున్నారు. ఇక్కడ చిరుత, తాబేలు, ఘారియల్, మచ్చల జింక, పీఫౌల్, ఇతర జంతువులు ఉన్నాయి.
రాసోమతి ఎకోసిస్టం కాంప్లెక్స్ :- రాసోమతి ఎకోసిస్టం కాంప్లెక్స్‌ను సమీపకాలంలో కూచ్ బెహర్ ఆటవీశాఖ అభివృద్ధిచేసింది. ఇక్కడ ప్రధాన ఆకర్షణ రాసోమతి జీల్‌లో దేశీయ విదేశీయ పక్షులు అనేకం ఉన్నాయి. పర్యాటకులకు ఇక్కడ బోటింగ్ టూర్లు కూడా ఉన్నాయి. 6కి.మీ ఆటవీ సందర్శన కూడా పర్యటనలో భాగంగా ఉంది. పక్షులను సందర్శించడానికి 56 అడుగుల గోపురం కూడా నిర్మించబడింది. ఈ ప్రదేశం కూచ్ బెహర్ రాజుల క్రీడా ప్రదేశమైన పత్లహవా వద్ద ఉంది.
ఖొల్త ఎకో పర్యాటకం స్పాట్ :- కూచ్ బెహర్, అలిపురుదుయర్ రహదారి సమీపంలో కూచ్ బెహర్‌కు 20 కి.మీ దూరంలో ఉంది. కూచ్ బెహర్ ఆటవీశాఖ సమీపకాలంలో అభివృద్ధిచేసిన
చిల్డ్రెంస్ పార్క్, డీర్ పార్క్, టాయ్ ట్రైన్ ప్రత్యేక ఆకర్షణగా ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం అరైకుమరి ఉపనిదికి సమీపంలో ఉంది. ఇక్కడ కూచ్ బెహర్ రాజులు నాటిన టేకుతోటలు ఉన్నాయి.
జోరై :- జోరై కూచ్ బెహర్ నగరప్రాంతాలలో ఒకటి. ఇక్కడ ఉన్న సంకోష్ నది ఉపనది జోరై నొడి కారణంగా ఈ ప్రాంతానికి ఈ పేరు వచ్చింది. ఈ నదిలో డానియో రెయో, డానియో డంగిలా జాతుల చేపలు ఉన్నాయి. ఈ చేపలను బొయిరలి మాచ్ అంటారు. ఈ ప్రాంతం మారథాన్ ఫుట్‌బాల్ లీగ్, రాసమేళా ఉత్సవాలకు ప్రసిద్ధి. ఇక్కడా జోరై రైల్వే స్టేషను ఉంది.
" కూచ్ బెహర్ ప్యాలెస్ " : 1887 లో యురేపియన్ శైలిలో ఇది నిర్మించబడింది. ఈ ప్యాలెస్‌లోనే నిర్మ్ంచబడిన మ్యూజియంలో రాజభవనానికి మరింత వన్నె తీసుకువచ్చింది.
కూచ్ సామ్రాజ్యానికి కులదేవత అయిన మదన్‌మోహన్ ఈ ఆలయంలో మదన్ మోహనుడు ప్రధాన దైవంగా ఉన్నాడు. అంతేకాక ఈ ఆలయంలో తరామాత, భవానీ మాతలు కూడా ఉపస్థితులై ఉన్నారు. ఈ ఆలయంలో రాసలీల ఉత్సవం ఘనంగా నిర్వహించబడుతుంది.
రాజ్పాట్ మౌండ్ :- ఈ స్మారకచిహ్నం భారతీయ పురాతత్వశాఖ సరక్షణలో ఉంది. ఇక్కడ ఒక శిథిలమైన రాజభవనం, పురాత్వ పరిశోధనలో లభించిన కళాఖండాలు, శిల్పాలు ఉన్నాయి.
బనేశ్వర్ శివ్ ఆలయం :- బనేశ్వర్ షివ్ ఆలయం కూచ్ బెహర్‌కు 10 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయంలో శివలింగం భూమికి 10 అడుగుల లోతులో ఉంది. ఈ ఆలయంలోని కోనేరులో
దీర్ఘకాలంగా జీవిస్తున్న తాబేళ్ళు ఉన్నాయి. శివరాత్రి సందర్భంలో ఈ ఆలయంలో ఒక వారంరోజులపాటు ఉత్సవం నిర్వహించబడుతుంది.
మహిష్యా సమాజానికి చెందిన వారు కూచ్ సాంరాజ్యానికి పూర్వీకులుగా భావించబడుతుంది. 16వ శతాబ్దం నుండి కూచ్ బెహర్ ప్రాంతం మహిష్యా పాలకుల ఆధీనంలో ఉంటూవచ్చింది. ఈ రాజ్యం చాలాకాలం సురక్షితంగా ఉంటూ వచ్చింది. 1757 లో ప్లాసే యుద్ధం వచ్చింది. 18వ శతాబ్ధపు చివరి భాగంలో ఈ ప్రాంతం మీద భూటాన్ దండయాత్ర జరిగింది. ఫలితంగా బ్రిటన్ ప్రభుత్వం జార్జ్ బోగ్లేను భూటానుకు దూతగా పంపింది. తరువాత 1775 బ్రిటిష్ భూటాన్ మద్య ఒప్పందం జరిగింది. 1947 లో ఈ ప్రాంతం భాతదేశ ఆధీనంలోకి తీసుకురాబడింది. కాలానుగతంగా కూచ్ బెహర్ రాజ్యంగా తరువాత బ్రిటిష్ స్టేట్‌గా ఆతరువాత ప్రస్తుత జిల్లాగా రూపాంతరం చెందుతూ వచ్చింది. 1949 ఆగస్ట్ 28 వరకు కూచ్ బెహర్ ప్రాంతాన్ని కూచ్ బెహర్
మహారాజా " జగజీపేంద్ర నారాయణ " పాలించే వాడు. కూచ్ బెహర్ పాలన మారే సమయంలో న్యాయాధికారం , పూర్తి పాలనాధికారం 1949 సెప్టెంబర్ మాసంలో భరతదేశానికి ఇవ్వబడింది. తరువాత కూచ్ బెహర్ ప్రాంతం 1950 జనవరి 19న పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలో కలుపబడింది. తరువాత ఇది జిల్లాగా అవతరుంచింది.
కూచ్ బెహర్ జిల్లా వ్యవసాయభూముల వైశాల్యం 2530.63చ.కి.మీ. జిల్లాలో అత్యధికంగా జనపనార, పుగాకు పంటలు పండించబడుతున్నాయి. వర్షాకాలానుకి ముందు, వెనెక వరిపంట కూడా పండించబడుతుంది. తోటల పెంపకంలో ప్రధానమైనవి వక్క, కొబ్బరి, మిరియాలు పండినచబడుతున్నాయి. కూరగాయలు, ఆవాలు, ఉర్లగడ్డలు
పంటలు కూడా జిల్లాలో అధికరిస్తున్నాయి. వ్యవసాయానికి సహకరించే విధంగా ప్రత్యేక కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడుతున్నాయి. పొద్దుతిరుగుడు, మొక్కజొన్న, వేరుశనగ పండించడానికి ప్రత్యేక శ్రద్ధ వహిస్తున్నారు. బోరో వరి, ఉర్లగడ్డలు పండొచడానికి విప్లవాత్మకమైన పద్ధతులు అనుసరిస్తున్నారు. ఆధునిక పద్ధతులను అనుసరించక వ్యవసాయదారులు ఇంకా సంప్రదాయపద్ధతులను అనుసరిస్తున్నారు. 33% వ్యవసాయభూములకు నీటిసరఫరా అభివృద్ధి చేయబడింది. కరీఫ్ సమయంలో కూరగాయలు, ఇతర పంటలు
ఈ ప్రాంతానికి టిబెట్ దేశ వ్యాపారుల చేత ఈ ప్రాంతానికి గొర్రెజాతులు తీసుకురాబడ్డాయి. బెంగాల్ మైదానంలోని వ్యాపారులకు టిబెట్ వ్యాపారులకు మద్య చక్కని వ్యాపారసంబంధాలు ఉండేవి. జల్పైగురి జిల్లాలోని భాత్ పట్టి బ్లాక్ వద్ద టిబెట్ వ్యాపారులు, బెంగాలీ గంగా మైదాన వ్యాపారులు వస్తుమార్పిడి చేసుకుంటూ ఉండేవారు. ప్రధాన వ్యాపారం రంగ్పూర్ వద్ద జరిగేది. బెంగాల్ వ్యవసాయదారులు గొర్రెలకు బదులుగా టిబెటన్ వ్యాపారులకు వస్తువులను ఇచ్చేవారు. గొర్రెలను గంగామైదాలలోమేతకు వదిలే వారు. కాలనీ కాలంలో యురేపియన్లు గొర్రెలను మాసం కొరకు వాడుకునే వారు. 18వ శతాబ్దంలో కొన్ని గొర్రెల మందలు ఆస్ట్రేలియా కాలనీలకు తరలించబడ్డాయి. కొలకత్తా నౌకాశ్రయం ఆస్ట్రేలియాలోని " బూరూలా మెరినో " జాతికి పూర్వీకం ఈ గొర్రెలే.
కూచ్ బెహర్ స్థానికులైన కూచ్ రాజ్బంగ్షి గిరిజనజాతుల నివసించిన ప్రాంతం కనుక ఈ ప్రాంతం కూచ్ బెహర్ అయింది. బిహార్ అంటే సంస్కృత భాషలో బిహర్ అని అర్ధం. బిహర్ అంటే తెలుగులో విహారీ అని అర్ధం. కూచ్ రాజ్బాంగ్షి రాజులు విహరించిన ప్రాంతం కనుక ఇది కూచ్ బెహర్ అయింది. కామత్పూర్ సామ్రాజ్యం కూచ్ రాజ్బంషి రాజైన " మహారాజు నరనారాయణన్ పాలించాడు. తతువాత ఆయన తమ్ముడు ఆతరువాత ఇతర వారసులు పాలించారు. ఒకప్పటి కామత్పూర్ రాజ్యమే ప్రస్తుతం ఉత్తర బెంగాల్, అస్సాం రాష్ట్రంలోని అధికభాగం, ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్ , బిహార్ రాష్ట్రంలోని కిషంగంజ్ జిల్లా , భూటాన్ దేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు ఉండేవి. కూచ్ రాజబంగ్షి ప్రజలు తమ సంస్కృతి , సంప్రదాయాలను సంరక్షిచడానికి
షెడ్యూల్డ్ జాతి, షెడ్యూల్డ్ కులాల రిజర్వేషన్ నియోజకవర్గాలు :- మెక్లిగంజ్, శీతల్కుచి, మథభంగ, తుఫాంగంజ్. దింహత, నటబరి.
జల్పైగురి పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం :- మెక్లిగంజ్, జల్పైగురి జిల్లా నుండి 6 శాసనసభ నియోజకవర్గాలతో చేర్చి. శాసనసభ నియోజక వర్గాలు.
కూచ్‌బెహర్ పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం :- శీతల్కుచి, మథభంగ, ఉత్తర కూచ్‌బెహర్, పశ్చిమ కూచ్‌బెహర్, సీతై, . జిల్లా నుండి . శాసనసభ నియోజకవర్గాలతో చేర్చి.శాసనసభ నియోజకవర్గాలు.
అలిపురుదుయర్ పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం :- జల్పైగురి జిల్లా నుండి 6 శాసనసభ నియోజకవర్గాలతో చేర్చి. శాసనసభ నియోజక వర్గాలు.
షెడ్యూల్డ్ జాతి , షెడ్యూల్డ్ కులాల రిజర్వేషన్ నియోజకవర్గాలు :-మెకిల్గంజ్, మాథభంగ, ఉత్తర కూచ్ బెహర్, శీతల్కుచి , శీతల్.
జల్పైగురి పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం :- మెకిల్గంజ్ , జల్పైగురి జిల్లా నుండి 6 అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలతో చేర్చి. అసెంబ్లీ నియోజక వర్గాలు.
కూచ్ బెహర్ పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం :-మథలభంగ, ఉత్తర కూచ్ బెహర్, దక్షిణ కూచ్ బెహర్, శీతల్కుచి, శీతై, దింహత, , నటబరి.
పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం :- తుఫాంగంజ్ , జల్పైగురి జిల్లా నుండి 6 అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలతో చేర్చి. అసెంబ్లీ నియోజక వర్గాలు.
కూచ్ బెహర్ జిల్లా తూర్పు హిమాలయ పర్వతపాదాల వద్ద ఉన్నందున నదుల ప్రవాహం వేగవంతగా శక్తివంతంగా ఉంటాయి. ఇది కొన్ని ప్రాంతాల వరదకు కారణం ఔతుఇఉంటాయి. ఈ వరదనీరు ఇసుక, వండ్రుమట్టి, గులకరాళ్ళు మోసుకు వస్తుంది. ఇది ఉత్పాదనకు విఘాతం కలిగిస్తుంది. నదీప్రవాహాల కారణంగా మట్టి సారవతం ఔతూ ఉంటుంది. ఈ సారవంతమైన భూమి మీద మట్టి 0.15మీ లోతుపొరలా ఏర్పడి ఉంటుంది.ఈ మట్టిలో నత్రజని తక్కువస్థాయిలో ఉండగా, పొటాషియం , ఫాస్ఫరస్ మధ్యమ స్థాయిలో ఉంది. మెగ్నీషియం, కాల్షియం, మెగ్నీషియం , సల్ఫర్ నిల్వలు లోపించి ఉన్నాయి.
కూచ్ బెహర్ జిల్లాలోని భూమి చదరంగా ఉన్నప్పటికీ నదులు ప్రవహిస్తున్న ఆగ్నేయదిశలో భూమి దిగువగా ఉంటుంది. ఎగువభూములు అధికంగా శీతల్కుచి వద్ద ఉన్నాయి అలాగే దిగువభూములు అధికంగా దింహత వద్ద ఉన్నాయి. జిల్లాలో ప్రవహిస్తున్న తీస్తానది, జల్ధక, తోర్ష, కజియాని, రైదక్, గదాదర్ , ఘర్ఘారియా నదులు జిల్లాలో వాయవ్యదిశ నుండి
పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం లోని జల్పైగురి డివిషన్‌లో కూచ్ బెహర్ జిల్లా ఒకటి. కూచ్ బెహర్ రాష్ట్ర ఈశాన్య భూభాగంలో ఉపస్థితమై ఉంది. జిల్లా ఉత్తర సరిహద్దులో జల్పైగురి, తూర్పు సరిహద్దులో అస్సాం రాష్ట్రం , దక్షిణ , పశ్చిమ సరిహద్దులలో బంగ్లాదేశ్ రాష్ట్రం ఉన్నాయి. ఈ జిల్లా పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రంలోని హిమాలయ సానువులలో ఉపస్థితమై ఉంది.
కూచ్ బెహర్‌కు 35 కి.మీ దూరంలో ఉన్న పురాతన కామతేశ్వరి ఆలయం శిథిలమై ఉంది. ప్రస్తుతం ఉన్న ఆలయాన్ని 1665లో మహారాజా ప్రాణ్ నారాయణ చేత నిర్మించబడింది.ప్రధాన ఆలయం పక్కన రెండు ఉపాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. తారకేశరాలయానికి ఇరువైపులా 2 ఉపాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ ఆలయ ప్రధాన దేవతగా దేవి ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది.
పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం లోని 20 జిల్లాలలో కూచ్ బెహర్ బెంగాలీ: োিা ো జిల్లా ఒకటి. బ్రిటిష్ రాజ్ పాలనా కాలంలో కూచ్ బెహర్ రాజాస్థానంగా ఉంది. ఈ ప్రాంతాన్ని కూచ్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉంటూవచ్చింది. 2011 గణాంకాలను అనుసరించి జనసంఖ్యాపరంగా ఈ జిల్లా పశ్చిమబెంగాల్ రాష్ట్రంలో 3 వ స్థానంలో ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.
సాగర్ దిగి పట్టణంలోనే ఉంది. ఈ పెద్ద సరసును మహారాజా హితేంద్ర నారాయణ్ చేత నిర్మించబడింది. సాయంత్రపువేళలో విహరించడానికిది అనువైన ప్రదేశం. సంప్రదాయ భవనాల మద్య ఉన్న ఈ భవనం సమీపంలో విక్టర్ హౌస్, యుద్ధ స్మారకచిహ్నం కూడా ఉంది. శీతాకాలంలో ఈ జలాశయం, సమీపంలో ఉన్న చెట్లమీద వసలపక్షులను కూడా చూడవచ్చు.
మధుపూర్ ధాం :- కూచ్ బెహరుకు 10కి.మీ దూరంలో ఉన్న ఈ ఆలయం 1489లో నిర్మించబడింది. మహారాజా నర్ నారాయణ్ ఆహ్వానం మీద శంకరదేవా ఈ ఆలయంలో ఆధ్యాత్మిక నియో వైష్ణవ ఉపన్యాసాలు చెప్పారు. ఆచార్య శంకరదేవ భక్తులు పలవురికి ఇది కేంద్రంగా ఉంది. శంకదేవా గౌరవార్ధం మాధపూర్ ధాం నిర్మించబడింది.
పశిమబెంగాల్ డిలిమినేషన్ ఆఫ్ కంసిస్టెన్సీస్ సిఫారుసుతో డిలిమినేషన్ కమిషన్ " ఆదేశానుసారం కూచ్‌బెహర్ జిల్లాలోని నియోజకవర్గాల పునర్విభజన తరువాత జిల్లా 9 అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలుగా విభజించబడింది.
పితోర్ ఘర్ టవున్ కు 4 కి.మీ.ల దూరంలో ఉన్న శిలింగ్ గ్రామానికి 2 కి.మీ.ల దూరంలో నకులేస్వరాలయం ఉంది. నకుల అనే పదం గొప్పవైన హిమాలయాల నుండి ఈశ్వర్ అనే పదం శివుడి పేరు తోను కలిపి దీనికి నకులేశ్వర్ అని పేరు పెట్టారు. ఈ ఆలయం ఖజురాహో శిల్పశైలిలో నిర్మించబడింది. ఈ ఆలయంలో వివిధ 38 రాతి శిల్పాలు, హిందూ దేవతా మూర్తులు, దేవతల మూర్తులు ఉంటాయి. శివ పార్వతులు, ఉమా వాసుదేవ, నవ వర్గ, సూర్య, మహిషాసుర మర్దిని, వామన, కూర్మ, నరసిన్ఘ మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఇతిహాసం కథనాలు ఈ ఆలయం పాండవులలోని నకుల, సహదేవులు నిర్మించబడినట్లు వివరిస్తున్నాయి.
ఈ ప్రాంతాన్ని పాల్, చాంద్ వంశాలు పాలించినపుడు ఇక్కడ అనేక టెంపుల్స్, కోటలు కట్టించారు. సా.శ.15 వ శతాబ్దంలో కొద్ది కాలం ఈ ప్రాంతం బ్రహ్మ రాజుల పాలనలో వుండేది. తర్వాత చాంద్ వంశం వశ పరచుకొని బ్రిటిష్ వారు వచ్చే వరకూ పాలించింది. ఇక్కడ ప్రజలు కుమావొన్ భాష మాట్లాడతారు. ఈ ప్రాంతం సున్నపు రాయి, రాగి, మెగ్నీషియం, స్లాటే వంటి సహజ వనరులకు ప్రసిద్ధి. ఈ ప్రాంతం చుట్టూ పచ్చటి కాని ఫెరస్, సాల్, చిర, ఓక్ చెట్ల అడవులు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతం హిమాలయాలలో తిరిగే వివిధ జంతువులుకు ప్రసిద్ధి. అనేక పక్షులు, పాము జాతులు కూడా ఉన్నాయి.
పితోర్ ఘర్ పట్టణానికి 80 కి.మీ.ల దూరంలో కల జౌళ్ జిబి ఒక ప్రసిద్ధ పర్యాటక ఆకర్షణ. ఈప్రదేశంలో రెండు నదులు కలుస్తాయి. అవి గోరి, కాళి నదులు. ఇక్కడప్రతి సంవత్సరం మకర సంక్రాంతికి గొప్ప ఉత్సవం జరుపు తారు. ఈ జాతర వేడుక ఈ ప్రాంతంలో మొదటి సారిగా 1914 నవంబరులో నిర్వహించారు. జౌళ్ జిబి నుండి 10 కి.మీ.ల దూరంలో కాలాపానీ హిల్ అనే మరో పర్యాటక ఆకర్షణీయమైన ప్రదేశం ఉంది. ఇక్కడ ఒక వేడి నీటి బుగ్గ ఉంది. ఈ నీటిలో ఔషధ గుణాలు ఉన్నాయని విశ్వసించబడుతుంది. సమీపం లోని వ్యాసగుహను కూడా అనేక మంది పర్యాతాకులు దర్శిస్తారు.
పితోరాగఢ్ జిల్లాలో దిది హాట్ ఒక ప్రసిద్ధ పర్యాటక ప్రదేశం. ఇది పితోర్ ఘర్ టవున్ కు 54 కి. మీ.ల దూరంలో ఉంది. ఇది గ్రామపంచాయతి పాలనలో ఉన్నగ్రామం. సముద్ర మట్టానికి 1725 మీటర్ల ఎత్తున " డిగ్ తారా " అనే పేరుకల కొండపై ఉంది. ఈ పేరు కుమావొనీ భాష దిది హాట్ అంటే చిన్న కొండ అని అర్ధం. ఇక్కడనుండి చరం గాడ్ నది కిందకు ప్రవహిస్తుంది. దీనికి సమీపం లోనే అందమైన హాట్ వాలీ ఉంది. ఇక్కడ సిరా కోట్ అనే శివుడి ఆలయం ఉంది. నాన్ పాపు గ్రామంలో కల మరొక గిరిజన ఆలయాన్ని కూడా అనేక మంది టూరిస్టులు సందర్శిస్తారు.
పితోరాగఢ్ కు 3 కి.మీ.ల దూరంలో సమీపంలో ఉన్న తకురా, తకారి గ్రామాలకు సమీపంగా వుంటుంది కపిలేశ్వర్ మహాదేవ ఆలయం ప్రసిద్ధచెందిన పుణ్య క్షేత్రం సోయార్ వాలీలో ఉంది. ఇది ఒక గుహలో పది మీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఈ టెంపుల్ ఒక శివాలయం. పురాణాల మేరకు మహర్షి కపిలుడు ఇక్కడ ధ్యానం చేసాడని విశ్వసిస్తున్నారు. ఇక్కడ సుందర హిమాలయ పర్వత శ్రేణులను చూడవచ్చు. పితోరాగఢ్ సమీపంలో మరొక శివాలయంకూడా ఉంది.
పితోర్ ఘర్ కు 127 కి.మీ.ల దూరంలో ఒక చిన్న పట్టణం ముంష్యారీ. ఈ ప్రదేశం హిమాలయ పర్వత శ్రేణుల లోని జోహార్ ప్రాంతానికి గేటు వేగా పనిచేస్తుంది. ఈ ఆలయం సమీపంలో మిల్లం, నామిక్, రాళం మంచు పర్వతాలు ఉన్నాయి. ఈ పట్టణం చుట్టూ మహేశ్వర్ కుండ్, తమరి కుండ్ చెరువులు ఉన్నాయి. ఈ స్థలం నుండి గోరి గంగా రివర్ కూడా పుట్టింది. మున్ష్యరి భుగ్యాల్ అనే ఒక పూల మైదానం పట్టణం చుట్టూ వుంటుంది.
పితోరాగఢ్ జిల్లా, ఉత్తరాఖండ్ లోని ఒక జిల్లా. ఈ ప్రాంతం గొప్పవైన హిమాలయ పర్వత శ్రేణుల ప్రవేశానికి ఒక ప్రవేశ ద్వారంగా వుంటుంది ఈ ప్రదేశం అందమైన సాయర్ వాలీలో ఉంది. దీనికి ఉత్తరాన ఆల్మోరా జిల్లా సరిహద్దుగా ఉంది. పొరుగున తూర్పులో కల నేపాల్ దేశాన్ని ఈ భూభాగంతో కాళీనది విభజిస్తుంది. పితర్‌ఘర్ సముద్రమట్టానికి సుమారు 1,514 మీటర్లు ఎత్తులో భౌగోళికాంశాల మధ్య ఉంది.
పితోరాగఢ్ పట్టణం నుండి 8 కి.మీ.ల దూరంలో తాల్ కేదార్ క్షేత్రం ఉంది. ఆలయాన్ని చేరడానికి సన్నని మార్గం గుండా పయనించాలి. ఇది సముద్ర మట్టానికి సుమారు 2000 మీటర్ల ఎత్తున ఉంది. శివరాత్రి పండుగ సందర్భంగా వేలాది భక్తులు ఇక్కడకు సందర్శనార్ధం వస్తారు. ఈ ప్రదేశంలో కల నకులేస్వరాలయం అయిన్చోలి ఆలయాలు కూడా పితోర్ ఘర్ నుండి ట్రెక్కింగ్ లో చేరవచ్చు.
అర్జునేస్వర్ ఆలయం ప్రధాన ఆకర్షణ. ఇది సముద్ర మట్టానికి 6000 అడుగుల ఎత్తున ఉంది. పితోర్ ఘర్ నుండి ఇది 10 కి.మీ.ల దూరం ఉంది. ట్రెక్కింగ్ లో ఇక్కడకు చేరాలి. ఈ టెంపుల్ శివుడికి చెందినది. జానపదుల మేరకు, ఈ టెంపుల్ ను పాండవులలో ఒకరైన అర్జున నిర్మించాడని విశ్వసిస్తున్నారు.
పితోరాగఢ్ పర్యాటకులు సాధారణంగా స్కీయింగ్ అంటే మక్కువ చూపుతారు. ఇక్కడ కల బెతులి దార్ వాలు ప్రదేశం స్కీయింగ్ కు అనుకూలం. సముద్ర మట్టానికి 3090 మీటర్ల ఎత్తునకల చిప్లా కోట్ లో కూడా స్కీయింగ్ చేయవచ్చు. ఇంతేకాక, ఖాలియా టాప్, అందమైన ఆల్పైన్ మైదానాలు కూడా స్కీయింగ్ కు అనుకూలమే.
మోస్తమాను ఆలయం పితోర్ ఘర్ టవున్ కు సమీపంలో ఉంది. ఈ టెంపుల్ చేరాలంటే, పితోర్ ఘర్ నుండి 6 కి.మీ.లు బస్సు ప్రయాణం చేసి, 2 కి.మీ.లు కాలినడకన ప్రయాణించాలి. ఈ టెంపుల్ లో మోస్తా దేముడు ఉంటాడు. ప్రతి సంవత్సరం ఆగస్టు - సెప్టెంబరు లలో ఇక్కడ ఒక జాతర నిర్వహిస్తారు.
పితోరాగఢ్‌కు సమీపంలో ధ్వజ్ ఆలయం ఉంది. ఈ ఆలయావళి సముద్ర మట్టానికి సుమారు 2100 మీటర్ల ఎత్తున ఉంది. ఇక్కడి నుండి మంచుతో కప్పబడిన హిమాలయ శ్రేణులను అనేక సుందర దృశ్యాలను చూడవచ్చు. ఈ ఆలయంలో ప్రధానదైవం భగవానుడు శివుడు, జయంతి అమ్మవార్ల విగ్రహాలుంటాయి.
నారాయణ్ ఆశ్రమం సముద్ర మట్టానికి 2734 మీటర్ల ఎత్తున ఉంది. పితోరాగఢ్‌కు 44 కి.మీ.ల దూరంలో గల ఈ ఆశ్రాన్ని నారాయణ్ స్వామి 1936లో స్థాపించారు. ఈ ఆశ్రమం దాని సభ్యులకు అనేక ఆధ్యాత్మిక, సాంఘిక కార్యక్రమాలు అమలు చేస్తుంది.
పితోర్ఘర్ కు 8 కి.మీ.ల దూరంలో చండక్ ఉంది. ఇక్కడకు చేరాలంటే సాయర్ వాలీ ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ఒక అందమైన కొండ ఎక్కాలి. ఈ ప్రదేశం హాంగ్ గ్లైడింగ్ ఆనందాలు అందిస్తుంది. ఇక్కడ మను ఆలయం, ఒక మాగ్నైట్ మైనింగ్ ఫ్యాక్టరీ కూడా ఉంది.
జూలా ఘాట్ గ్రామం పితోర్ ఘర్ నుండి 36 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది. ఈ గ్రామం ఇండో నేపాల్ సరిహద్దులో ఉంది. కాళి నది ఈ సరిహద్దులో ప్రవహిస్తుంది. ఇక్కడ కాళి నది పై ఉన్న ఒక వేలాడే వంతెన భారతదేశం, నేపాల్ దేశాలను కలుపుతుంది.
కోట్ గారి దేవి ఆలయం తాల్ కు 9 కి.మీ.ల దూరంలో ఉంది. జీవితంలో ఏదైనా అన్యాయం జరిగినందని భావించిన భక్తులు ఇక్కడకు వస్తారు, తమ న్యాయమైన జరిపించమని తమ న్యాయమైన కోరికలను తీర్చమని భగవంతుడిని కోరతారు.
శివుడి మహాదేవ టెంపుల్, తప్పక దర్శించాలి. జానపదుల కథనాలు ఇక్కడ ఋషి కపిలుడు ఈ ప్రదేశంలో తపస్సు చేసాడని పురాణకథనాలు వివరిస్తున్నాయి. శివరాత్రి వేడుకలలో భక్తులు అధిక సంఖ్యలో ఈ ఆలయాన్నిసందర్శిస్తారు.
దామోహ్‌లో అందమైన ఘంటాగర్ సర్క్యూట్ హౌస్, జబల్‌పూర్ వద్ద మహారాణా ప్రతాప్ శిల్పం, కీర్తి స్తంభ్, గజాననన్ పహాడి, నౌగజ పహాడీ, తహ్సిల్ మైదానం సమీపంలో ఉన్న రాణి దమయంతి బాయి కోట, నెహ్రుపార్క్, చాలా అందమైన జఠాశంకర్ ఆలయం ఉన్నాయి.
కుండల్పూర్ దేశంలో ప్రముఖ జైన యాత్రాప్రదేశాలలో ఇది ఒకటిగా భావించబడుతుంది. కండలూర్ దామోహ్ నగరానికి 35 కి.మీ దూరంలో మధ్యప్రదేశ్ కేంద్రస్థానంలో ఉంది.
దామోహ్ పట్టణానికి 6కి.మీ దూరంలో రాజ్నగర్ గ్రామాన్ని ముగలులు స్థాపించారు. చారిత్రాత్మక ప్రాధాన్యత కలిగిన మరొక ప్రాంతం సింఘోర్గర్ కోట. దీనిని రాజ వైన్ బాసన్ స్థాపించాడు. గోండి ప్రజల రాజులు ఈ కోటలో దీర్ఘకాలం నివసించారు. గోండ్ రాజా దలపత్ షా, రాణి దుర్గావతి ఈ కోటలో 15వ శతాబ్దం చివరి వరకు నివసించారు. దలపత్ సింగ్ మరణించిన తరువాత అక్బర్ చక్రవర్తి సేనాధిపతితో రాణి దుర్గావతి సిగ్రాంపూర్ వద్ద యుద్ధం చేసింది.
2006 గణాంకాల ప్రకారం పచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వశాఖ భారతదేశ జిల్లాలు లో వెనుకబడిన 250 జిల్లాలలో దామోహ్ జిల్లా ఒకటి అని గుర్తించింది. . బ్యాక్‌వర్డ్ రీజన్ గ్రాంటు ఫండు నుండి నిధులను అందుకుంటున్న మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్ర 24 జిల్లాలలో ఈ జిల్లా ఒకటి.
నర్సింగ్‌గర్ పట్టణం సొనార్ నదీతీరంలో ఉంది. ఇక్కడ షాహ్ తైయాబ్ నిర్మించిన పురాతన కోట ఉంది. నర్సింగ్‌గర్ పట్టణం సమీపంలో ఆదిత్యా బిర్లాగ్రూప్ స్థాపించిన సిమెంటు ఫాక్టరీ ఉంది.
జిల్లాలో చరిత్రప్రాధాన్యత కలిగిన పలు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. దామోహ్ పట్టణానికి 21కి.మీ దూరంలో గౌరయా నదీ తీరంలో ఉన్న నొహటా పట్టణం చండేలా రాజపుత్రులకు రాజధానిగా ఉండేది.