polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
నిద్రలో శ్వాసకు అంతరాయాలు నిద్రకు సంబంధించిన ఒక రుగ్మత. ఇది కలిగి ఉన్న వ్యక్తికి నిద్రపోతున్నప్పుడు శ్వాసకు పూర్తిగా అంతరాయాలు కలగడం లేదా ఊపిరి లోతుగా తీసుకోలేక పోవడం జరుగుతుంది శ్వాసలో విరామం కొన్ని సెకన్ల నుండి కొన్ని నిమిషాల వరకు ఉంటుంది. వయోజనులలో శ్వాసాంతరాయాలైనా అల్పశ్వాసలైనా 10 సెకండులకుమించి ఉన్నపుడే గణనలోనికి తీసుకుంటారు. ఊపిరికై మేల్కొన్న సంఘటనలు కూడా లెక్కలోకి తీసుకుంటారు. ఇలా రాత్రిలో చాలా సార్లు జరుగవచ్చు. సాధారణంగా ఈ రుగ్మత ఉన్నవారు పెద్దగా గురక పెడతారు. శ్వాస పున ప్రారంభం ఐనప్పుడు ఉక్కిరిబిక్కిరి అయ్యి వింతశబ్దాలు రావడం జరుగుతుంది. ఈ రుగ్మత సాధారణ నిద్రకు అంతరాయం కలిగిస్తుంది కాబట్టి, దీనివల్ల ప్రభావితమైన వారు పగలు మధ్య మధ్య కునుకుపాట్లు పడుతూ ఉంటారు. అలసటగాను, మత్తుగాను కూడా ఉంటారు. పిల్లలలో ఇది మితిమీరిన చైతన్యం కలిగిస్తుంది తద్వారా బడిలో సమస్యలకు దారి తీస్తుంది. సమాజాలలో ఈ సమస్య గలవారు 4 % - 9 % మంది ఉంటారు. స్థూలకాయము, ఎక్కువ బరువు ఉన్నవారు ఎక్కువమంది ఉన్న సమాజాలలో వీరి సంఖ్య ఎక్కువగా ఉంటుంది. స్లీప్ అప్నియా మూడు రకాలు.
బహుళాంశ నిద్ర పరీక్ష: ఈ పరీక్షలో వీరు నిద్రిస్తున్నపుడు రాత్రి అంతా విద్యుత్ మస్తిష్క లేఖనము , నిద్రాసమయం, నిద్రలో కలిగే శ్వాస అంతరాయాలు, అల్పశ్వాసలు, ప్రాణవాయువు సంతృప్తత, శ్వాస ప్రయత్నం వలన కలిగే మెలకువలు నమోదు చేస్తారు. శ్వాసభంగ / అల్పశ్వాసల సూచిక కాని, శ్వాసభంగ, అల్పశ్వాస, శ్వాస సంబంధ మేలుకొలుపుల సూచిక కాని గంటకు 5 మించితే నిద్రలో అవరోధ శ్వాసభంగ వ్యాధి ఉందని ధ్రువీకరించవచ్చు. ఈ సూచిక 5-15 అయితే వ్యాధి తక్కువ స్థాయి అని, 15-30 లో ఉంటే మధ్యస్థాయి అని, 30 కి మించి ఉంటే తీవ్రస్థాయి అని వైద్యులు పరిగణిస్తారు.
ఈ సాధనంతో శ్వాసపథంలోనికి నిర్ణీత పీడనంతో నిరంతరం గాలిని పంపి శ్వాసమార్గంని పీడనంతో తెరిచి ఉంచుతారు. నోరు, ముక్కులపై మాస్కు ద్వారా గాని,లేక ముక్కుపై మాస్కుతో గాని గాని గాలిని శ్వాసపథంలోనికి రోగులకు అనుకూలం అయేటట్లు పంపవచ్చు. శ్వాసకు అడ్డంకులు తొలగించేటట్లు, గురకలు లేకుండేటట్లు, రక్తపు ప్రాణవాయువు సంతృప్తత ఆమోదకరంగా ఉండేటట్లు గాలి పీడనాన్ని అంచెలుగా పెంచి సరిదిద్దుతారు. నిరంతరం శ్వాసపథం లోనికి గాలిని పీడనంతో పంపడం వలన శ్వాసక్రియ మెరుగయి రాత్రుళ్ళు నిద్ర బాగాపట్టి పగళ్ళు మత్తు లేకుండా ఉంటుంది. అధిక రక్తపుపోటు, హృదయవైఫల్యం, కాళ్ళపొంగులు, రాత్రులలో అధిక మూత్రవిసర్జన, బహుళ రక్తకణత్వం వంటి ఉపద్రవాలు తగ్గుతాయి.
ఈ శస్త్రచికిత్స వక్త్రగళ పరిమాణం తగ్గిన వారిలో, శ్వాసమార్గ సంపీడన చికిత్సతో ఫలితాలు చేకూరనపుడు ఉపయోగపడవచ్చు. ఇందులో కొండనాలుకను, మృదుతాలువులో వెనుక భాగాన్ని, మృదుతాలువు నుంచి నాలుక గొంతుకలకు క్రిందకు దిగు తెరలను, రసిగుళికలను తొలగించి వక్త్రగళ పరిమాణాన్ని పెంచుతారు.
ఈ శస్త్రచికిత్స చేసిన వారిలో 50 శాతం మందిలో సత్ఫలితాలు కలుగుతాయి. వీరిలో మాటమార్పు , మ్రింగునపుడు ఆహారపదార్థాలు ముక్కులోనికి తిరోగమనం చెందడం, నాసికా గళం కుచించుకుపోవడం వంటి అవాంఛిత ఫలితాలు కలుగవచ్చు. సత్ఫలితాలు దీర్ఘకాలం ఉండకపోవచ్చు.
వైద్యులు రోగిని పరీక్షించేటపుడు ముక్కు, నోరులలో అడ్డంకులకు శోధిస్తారు. ముక్కులో మధ్య గోడ ఒక పక్కకు ఒరిగి ఉండుడం, నాసికాశుక్తులు పెద్దవై ఉండడం, ముక్కు శ్లేష్మపు పొరలో వాపు, సాంద్రత హెచ్చుగా ఉండడం, నాలుక మందంగా ఉండడం, గొంతుకలో రసికణ గుళికలు పెద్దవై ఉండడం, మృదుతాలువు, కొండనాలుకలు బాగా కిందకు ఒదిగి ఉండడం, నోరు ఇరుకుగా ఉండడం, కనుగొనగలరు. కొందఱిలో తాలువు బాగా క్రిందగా ఉండి నోరు ఇరుకై నోరు తెఱిచినపుడు కొండనాలుక, మృదుతాలువు నుంచి నాలుక గొంతుకులకు దిగే తెరలు, గొంతు వెనుకభాగం కనిపించకపోవచ్చును. వీరి మెడ చుట్టుకొలత హెచ్చుగా ఉండవచ్చు.
రక్తకణ గణనాలతో ఎఱ్ఱరక్తకణాలు ఎక్కువైతే బహుళ రక్తకణత్వం పసిగట్టవచ్చు. గళగ్రంథి స్రావకాల పరీక్షలతో గళగ్రంథి హీనత పసిగట్టవచ్చు. ప్రాణవాయువు సంతృప్తతను తెలుసుకొని అది తక్కువగా ఉంటే ధమనీరక్తంతో వాయు పరీక్షలు చేసి బొగ్గుపులుసు వాయువు పాక్షిక పీడనం 45 మి.మీ పాదరసము మించితే స్థూలకాయ శ్వాసహీనతను రూఢీ పఱచవచ్చు. ఛాతికి ఎక్స్ రే పరీక్ష , విద్యుత్ హృల్లేఖన పరీక్షలతో హృదయవైఫల్యం, ఇతర హృదయవ్యాధులు, శ్వాసకోశ వ్యాధులు కనుగొనవచ్చు.
దీనికి ముఖ్య కారణం ఎగువ శ్వాసమార్గం అణిగిపోయి గాలి చలనానికి అడ్డు తగులుతుంది. అందుచే గాలి ప్రవాహం ఆగిపొయి, శ్వాసకు అంతరాయం ఏర్పడుతుంది. ఇందులో కేంద్రానాడీమండలంలో ఉన్న శ్వాసకేంద్రం నుండి శ్వాసకండరాలకు సంకేతాలు చేరుతూనే ఉంటాయి, శ్వాసకండరాలు శ్వాస అందించడానికి ప్రయత్నం చేస్తూనే ఉంటాయి. శ్వాసకు ప్రయత్నాలు జరుగుతూనే ఉంటాయి. కాని శ్వాసపథం పూర్తిగానో లేక కొంతభాగమో మూసుకొని
ఇతర చికిత్సలతో ఫలితాలు చేకూరనపుడు, నిద్రలో శ్వాసకు అవరోధం తీవ్రతరమైనపుడు, ప్రాణాపాయ పరిస్థితులు {శ్వాసరోగ సంబంధ హృదయవైఫల్యం , హృదయం లయ తప్పడం, శ్వాసవైఫల్యం} ఏర్పడినపుడు శ్వాసనాళంలో కృత్రిమద్వారం ఏర్పరచి శ్వాసకు అవరోధాలను అధిగమించవచ్చు. శ్వాసపథంలో వాయుసంపీడన చికిత్సలు చాలా మందిలో సత్ఫలితాలు ఇవ్వడం వలన ఈ కృత్రిమద్వార చికిత్సల అవసరం తగ్గిపోయింది.
ఈ మూడు రకాలలో అవరోధ శ్వాస అంతరాయాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. స్థూలకాయం, కుటుంబ చరిత్ర, అలెర్జీలు, నాసికాగళంలో రసికణజాలాలు పెద్దవవడం, మృదుతాలువు, కొండనాలుకలు బాగా కిందకు ఒదిగిఉండడం, క్రిందిదవడ పరిమాణంలో మార్పులు, నాలుక మందమవడం, గొంతులో రసికణగుళికలు పెద్దవవడం, యీ కారణాల వలన ఎగువ శ్వాసమార్గం సన్నబడడం, గళ వ్యాకోచకండరాల బిగుతు తగ్గడం
నిద్రపోతున్నపుడు గట్టిగా గురకలు పెట్టడం, నిద్రలో ఉక్కిరిబిక్కిరి అవడం, ఊపిరి ఆడక తఱచు మేలుకొనడం, పగటిపూట నిద్రమత్తు కలిగిఉండడం, పనులలో నిమగ్నత చూపించలేకపోవడం, వాహనాలు నడిపేటపుడు నిద్రలోనికి జారుకొనడం వీరిలో కనిపించే ప్రధాన లక్షణాలు. వ్యక్తిత్వంలో మార్పులు, మేధక్షీణత, ఉదయం పూట తలనొప్పి, దీర్ఝకాలపు అలసట, రాత్రుళ్ళలో గుండెనొప్పులు, లైంగికవాంఛ తగ్గడం వీరిలో కలిగే ఇతర లక్షణాలు.
దీనిలో కేంద్రనాడీమండలంలోని శ్వాసకేంద్రం నుండి శ్వాసకండరాలకు సంకేతాలు రాక మధ్యమధ్యలో శ్వాస ఆగిపోతూ ఉంటుంది. కేంద్రనాడీమండలములో శ్వాసకేంద్రంపై, మాదకద్రవ్యాలు, సారాయి, వ్యాధులు, గాయాల ప్రభావం వలన లేక ఏ కారణం లేకుండానే నిద్రలో శ్వాసకు అంతరాయాలు కలుగవచ్చు. కేంద్ర శ్వాసాంతరాయాలలో శ్వాస ప్రయత్నాలు జరగవు.
మల్లంపాటి వక్త్రగళాల విభజన: డా.మల్లంపాటి శేషగిరిరావు గారు మత్తువైద్యులు. రోగులలో మత్తు ఇవ్వడానికి కృత్రిమనాళం శ్వాసనాళంలోనికి చొప్పించగల సౌలభ్యము బట్టి వక్త్రగళాలను వారు నాలుగు తరగతులుగా విభజించారు. నోరు పూర్తిగా తెఱిచి నాలుక చాపినపుడు కనిపించు నోటిలోని భాగాల బట్టి ఈ నాలుగు తరగతులు:
ఈ సాధనాల వాడుక వలన ముక్కు, నోరులలో తెమ్మ తగ్గి ఆరిపోవడం, ముక్కులో సాంద్రత కలగడం, ముక్కు కారుట, ముక్కునుంచి రక్తస్రావం కలుగుట వంటి అవాంఛిత ఫలితాలు కలుగవచ్చు. గాలిని ఆర్ద్రీకరించడం వలన, ముక్కులో సాంద్రత తగ్గించు మందులు వాడుట వలన, ముక్కులో లవణద్రవము వాడుట వలన ఈ అవలక్షణాలను నివారించవచ్చు.
నిరంతరవాయుపీడన సాధనాలను సహించలేని వారికి, 15- 20 సెం.మీ నీటి పీడనంకు మించిన పీడనం అవసరమైనవారికి, శ్వాస సరిపోదు అనుకున్నపుడు ఊచ్ఛ్వాస నిశ్వాసాలలో వేఱు వేఱు పీడనాలతో గాలిని అందించే సాధనాలు ఉపయోగకరం.
ఊపిరిలేములు ఉన్నవారిలో కొంతమందికి ఈ పరిస్థితి ఉందని తెలియదు. అనేక సందర్భాల్లో దీనిని మొదట కుటుంబ సభ్యులు గమనిస్తారు. వీటిని నిర్ధారించాలంటే కొన్ని పరికరాలతో నిద్రని అధ్యయనం చెయాలి .
వనపర్తి రాణి శంకరమ్మ రంగంలోకి దిగి ప్రజల పక్షాన నిలబడింది. నిజాం రాజు మీర్‌ మహుమూద్‌ అలీని కలిసింది. ‘‘పండుగ సాయన్నను ప్రజల కోరిక మేరకు విడుదల చేయాలని’’ విజ్ఞప్తి చేసింది. అతనిని వదిలివేయడానికి పదివేల రూపాయలు "జమానత్"గా కట్టింది. ప్రజల డిమాండ్ కు తలవంచి నిజాం సర్కార్ "మార్ మత్. చోడో" అని హుకుం జారీ చేసింది. ఆ ఉత్తర్వులతో రాణి స్ంకరమ్మ నలుగురు పెద్దమనుషులతొ సహా పాలమూరుకు వచ్చింది. ఐతే సాయన్నను ఎలాగైనా హతమర్చాలని తలచిన భూస్వాములు మరల కుట్ర పన్నారు. "మార్ మత్. ఛోడో" అనే స్టే ఆర్డరును తమకు అనుకూలంగా ఉన్న ఎస్పీ మోహితి మిన్‌ సాబ్‌, జంగన్‌లాల్‌, పట్వారి వెంకట్రావుల సలహాతో ఆర్డరులోని "మార్" తరువాత విరామ బిందువునుంచి, "మార్. మత్ చోడో" అని మార్చి వేసారు. దీని అర్థం ప్రకారం "చంపండి. వదలకండి" అని. ఈ ఉత్తర్వు ప్రకారం సాయన్నకు మరణశిక్ష విధిస్తారు.
పేదప్రజలకు దానధర్మాలు చేసిన ప్రజా నాయకుడిగా, తెలంగాణ రాబిన్‌హుడ్ గా సుపరిచితుడు. ప్రజలను దోసుకుంటున్న దొరల, దేశముక్ ల, అధికారుల, సంపన్నుల ఆస్తులను తీసుకొని, ఇవ్వకపోతే దోచుకుని పేదలకు పంచినట్టుగా మాత్రమే దూర ప్రాంతాల వాళ్ళు అనుకుంటారు. కానీ రాబిన్‌హుడ్ లాగా పండుగ సాయన్న కేవలం ధనవంతులను కొట్టి పేదవాళ్లకు పెట్టే పని పెట్టుకోలేదు. పండుగ సాయన్న ఆనాటి నిరంకుశ నిజాం అధికారాలను, అధికారులను ప్రశ్నించి, వారిని ఎదిరించి, తన సొంత పాలనా వ్యవస్థను స్థాపించుకొని, ఒక సరికొత్త బహుజన రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి ప్రయత్నం చేశాడు. కానీ ఆధిపత్య శక్తులైన దేశముక్ లు, కరణంపటేళ్లు, భూస్వాములు పథకం వేసి ఆనాటి నిజాం ప్రభుత్వం చేత సాయన్నను చంపించారు. పండుగ సాయన్న కథను నేటికీ దర్శనం మొగులయ్య వంటి బిక్షుక గాయకులు 12 మెట్ల కిన్నెరపై వీరోచితంగా గానం చేస్తారు.
సాయన్న 1840 నుంచి 1900 మధ్య కాలానికి చెందినవాడు. అతని తల్లి సాయమ్మ, తండ్రి అనంతయ్య. అతను తెలంగాణలోని మహబూబ్‌ నగర్‌కు దగ్గర నవాబ్‌పేట మండలం, మెరుగోనిపల్లె గ్రామానికి చెందినవాడు. అతను గ్రామీణ క్రీడల్లో ఆరితేరినవాడు. 20 కేజీల గుండును అవలీలగా ఒక్కచేత్తో లేపే వాడట. ఎద్దులబండిని ఒక్క చేతితో లేపి విసిరేవాడు. అతను పేదవర్గాలను సహాయం చేసే వ్యక్తిగా గుర్తింపు పొందినప్పటికీ ఆధిపత్య వర్గాల వాళ్లు బందిపోటుగా అతనిని చిత్రించారు. అతను ప్రజల కోసం నిలబడి ఆధిపత్య వర్గాలపై యుద్ధం చేశాడు. ఆకలితో అలమటించే ప్రజల కోసం సంపన్నుల ఇళ్లపై పడి గోదా ములు పగులగొట్టి ధాన్యం బస్తాలు బైటకు తెచ్చి పంచిపెట్టాడు. సాయన్న సొంతంగా ఆయుధాలు తయారుచేసుకు న్నాడు. ఒక దళాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు.
ప్రజల్లో సాయన్నకు పెరుగుతున్న ఆదరాభిమానాలను భూస్వాములు తట్టుకోలేక తప్పుడు కేసులు పెట్టించారు. వారు నిజాంపై ఒట్టిడి తెచ్చి అతనిని అరెస్టు చేయించారు. తరువాత సాయన్నను చంపడానికి పథకం వేసారు. జంగు జలాల్‌ఖాన్‌ మోహితి మిన్‌సాబ్‌ ఎస్పీ నాయకత్వంలో సాయన్నను అరెస్టు చేసి హతమార్చే కుట్రను ప్రజలు నిరసిస్తారు. కొందరు పెద్దమనుష్యులు సాయన్నను విడుదల చేయించాలని వనపర్తి మహారాణి శంకరమ్మపై ఒత్తిడి తెస్తారు. ఆయన జైలునుంచి విడుదల కావాలని ప్రజల్నించి పెద్దఎత్తున ఒత్తిళ్లు పెరిగాయి. ఆగ్రహించిన జనం జిల్లా జైలుపై దాడికి దిగి జైలును బద్దలుకొడతారు. కానీ, సాయన్న అక్కడ ఉండడు. కనబడ్డ పోలీసులపై ప్రజలు తిరగబడతారు. ప్రజల ఆగ్రహం కట్టలు తెగుతుంది.
ఆనాడు గ్రామాల్లో పెత్తందార్లు స్వైరవిహారం చేసేవారు. దొరల ఆధిపత్యానికి అడ్డులేకుండా ఉండేది. అతని భూములను భూస్వాములు ఆక్రమించుకున్నారు. ఆ కుటుంబం చితికిపోయింది. సాయన్న చిన్నమ్మను భూస్వాములు చెరచటం జరిగింది. గ్రామాల్లో బడుగు, బలహీన వర్గాల ప్రజలు భూస్వాముల దగ్గర వంగివంగి నడవాల్సి వచ్చేది. వూర్లో పెత్తందార్లకు ఎదురుతిరిగి మాట్లాడేవారు కాదు. ఈ పరిస్థితులను చూసిన పండుగ సాయన్న ప్రజర్విల్లాడు. ఆయనలో విప్లవాగ్నులు చెలరేగాయి. ఈ స్థితిని మార్చాలన్న తలంపు ఆయనలో పెరిగింది. ఎదిరించటానికి సాయుధుడయ్యాడు. సాయుధ దళాన్ని ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు.
రాజ్యం భ్రష్టమై అవినీతి, దోపిడీ అత్యాచారాలు పెరిగినప్పుడు ప్రజల నుండి వీరులు ఉద్భవిస్తారు. అట్లా ప్రజలు రూపొందించుకున్న నాయకుడు తెలుగొల్ల పండుగ సాయన్న. భారత స్వతంత్రోద్యమ కాలంలో నిజాం రాజ్యంలో జరిగిన తిరుగుబాట్లు, ఉద్యమాలు ఒక సమాంతర చరిత్ర. పండుగ సాయన్న ఈ సమాంతర చరిత్రలో సువర్ణాక్షరాలతో లిఖించదగినవాడు. పండుగ సాయన్న 1860 నుండి 1900 వరకు జీవించి ఉండవచ్చు. 35-38 ఏళ్ల వయసులో చంపబడి ఉండవచ్చు.
ధనవంతులను, భూస్వాములను కొట్టి పేదలకు పెట్టటమన్న ఒక్క సూత్రం ద్వారానే ఆధిపత్య శక్తులపై యుద్ధం చేయటం అతని అభిమతం కాదు. ఆధిపత్య శక్తులపై యుద్ధం చేసే క్రమంలో ప్రజలను చైతన్యపరచాడు. బహుజనులపై ఏ వర్గాలు ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్నాయో గుర్తించి దాన్ని ఎదుర్కొనటానికి జ్ఞాన మనే చదువు కావాలని చదువుకున్నాడు. బహుజన వర్గాలు చదువుకోవాలన్న సందేశం ఇచ్చాడు.
పండుగ సాయన్న తల నరికి మొండెం ఒక దగ్గర, తల ఒక దగ్గర విసిరేస్తారు. ప్రజలు ఆగ్రహంతో ఎస్పీ కార్యాలయం పైకి పోతారు. ఎస్పీ జనాగ్రహాన్ని చూసి గుండె పోటుతో చనిపోతాడు. నాగిరెడ్డి, వెంకట్రావు, పెద్దిరెడ్డి రాంరెడ్డి తదితర భూస్వాములు దావత్‌ చేసుకుంటున్న ప్రభుత్వ వసతి గృహాన్ని వేలాది మంది ప్రజలు చుట్టుముట్టి తగులబెడతారు. అందులోనే వారు మసైపోతారు.
ఇప్పటికీ పండుగ సాయన్న మరణించిన రోజును మర్చిపోకుండా వేలాదిమంది ఆయన సమాధి దగ్గరకొచ్చి నివాళులర్పిస్తారు. జయంతి ఉత్సవాలు జరుపుతారు. అతని చరిత్రను ఇప్పటికీ సజీవంగా ఉంచింది సంచార జాతుల, దళిత, బహుజన కళాకారుల కంఠాలే. వీళ్లు వూరూరా తిరుగుతూ సాయన్న చరిత్రను గానం చేశారు.
ఆ రోజుల్లో పేదల పెళ్ళిళ్లు జరగాలంటే చాలా కష్టంగా ఉండేది. వారు భూమిలేక కరువుకాటకాలతో, పేదరికంతో బాధపడుతూ ఉండేవారు. వారి ఆకలి తీర్చటానికి పండుగసాయన్న అన్న దానాలు చేసేవాడు. భూస్వాముల గుమ్ములు పగులగొట్టి పేదల కడుపు నింపాడు. అన్నార్తులకు అన్నం పెట్టటమే ఆనాటి విప్లవం.
హిందూ మతంలో విశ్వాసకులు ఒక సర్వశక్తిమంతమైన దేవత/దేవుడిని నమ్ముతారు, కానీ, పూజించే విషయానికి సంబంధించినంత వరకూ, ఆమె/అతడిని అనేక రకాలుగా వ్యక్తీకరించబడిన రూపంలో పూజించవచ్చు, ఈ అనేక రూపాలు దేశమంతా ప్రబలంగా వ్యాపించి ఉన్నాయి. నవరాత్రి దుర్గా దేవి ఉత్సవానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది, దుర్గాదేవి, శక్తి ఆకృతిలో వ్యక్తీకరించబడిన దేవత . దసహరా అంటే 'పది రోజులు', ఇది వాడుక భాషలో దసరా అవుతుంది. నవరాత్రి పండుగ లేదా 'తొమ్మిది రాత్రుల పండుగ, చివరి దినాన, అంటే విజయదశమి రోజున పరాకాష్ఠకు చేరుకుని 'పది రోజుల పండుగ' అవుతుంది. ఈ పదిదినాలలోనూ, మహిషాసురమర్ధిని అయిన దుర్గా మాత అనేక రూపాలను ఆరాధనతో, భక్తితో పూజిస్తారు.
గోవాలో, జాత్ర నవరాత్రి అపుడు మొదలవుతుంది, అంత్రుజ్ మొత్తం కూడా చాలా వైభవంగా అలంకరిస్తారు. సరస్వత్ ఆలయాలను అందంగా అలంకరించి, విగ్రహాలను పూజకు బయటకు తీస్తారు. విగ్రహాలకు దుస్తులు తొడిగి పూలు, గంధం, పసుపు, కుంకుమలతో అలంకరిస్తారు. భక్తులు నవరాత్రి పండుగలో ప్రత్యేక దర్శనానికి వస్తారు, భక్తుడు ఎక్కువగా ఎదురు చూసేది కౌల్ ప్రసాదము, అది దేవుళ్ళు దేవతల నుండి ఇచ్చిన ప్రసాదంగా భావిస్తారు. దేవీ విగ్రహాలను పూలతో ప్రకాశవంతమైన రంగులతో అలంకరిస్తారు, భక్తులు లేదా పూజారులు పూలను మార్చే పని కూడా చేయకుండా పూజిస్తారు. ఉత్సవపు రాత్రి పూర్తి అయినపుడు, పూలను ప్రసాదంగా భక్తులకు పంచి పెడతారు.
ఒకానొకప్పుడు, మహారాజైన ధ్రువసింధు వేటకు వెళ్ళినపుడు ఆయనను సింహం చంపివేసింది. యువరాజు సుదర్శనుడికి రాజ్యాభిషేకం చేయడానికి సన్నాహాలు జరిగాయి. కానీ, మహారాణి లీలావతికి తండ్రి, ఉజ్జాయినీ రాజ్యానికి రాజయిన యుధజిత్తు, మహారాణి మనోరమకు తండ్రి, కళింగ రాజ్యానికి రాజయిన వీరసేనుడు తమ తమ మనవళ్ళ కోసం కోసల రాజ పీఠాన్ని కైవసం చేసుకోవాలన్న కోరిక కలిగి ఉన్నారు. వాళ్ళు ఒకరితో మరొకరు యుధ్ధం చేసారు. యుధ్ధంలో రాజు వీరసేనుడు మృతి చెందాడు. మనోరమ యువరాజు సుదర్శనుడినీ, ఒక నపుంసకుడినీ తోడు తీసుకుని అడవిలోకి పారిపోయింది. వాళ్ళు ఋషి భరద్వాజుని ఆశ్రమంలో తలదాచుకున్నారు.
పశ్చిమ భారతదేశంలో, ప్రత్యేకించి గుజరాత్ రాష్ట్రంలో, నవరాత్రి ప్రఖ్యాతి గాంచిన గార్బా, డాండియా-రాస్ నృత్యాలతో వేడుకగా జరుపుకుంటారు. గత కొద్ది సంవత్సరాలుగా, గుజరాత్‌లో గుజరాత్ ప్రభుత్వం "నవరాత్రి పండుగ ఉత్సవాలను" నవరాత్రి పండుగ తొమ్మిది రోజులలో క్రమం తప్పకుండా నిర్వహిస్తోంది. ఈ తొమ్మిది రోజుల ఉత్సవంలో పాలు పంచుకోవడానికి గుజరాత్ నలుమూలల నుండి, ఇంకా విదేశాల నుండి కూడా ప్రజలు తరలి వస్తారు. ఇది భారతదేశమంతా కూడా చాలా ప్రఖ్యాతి గాంచింది, ఇంకా ప్రపంచవ్యాప్తంగా, యుకె,యుఎస్ లతో సహా అన్ని దేశాలలో కూడా ఇది చాలా జనాకర్షకమైన ఉత్సవం.
కేరళలో, మూడు రోజులు: నవరాత్రి అష్టమి, నవమి, విజయ దశమి రోజులను సరస్వతీ పూజగా జరుపుకుంటారు అందులో, పుస్తకాలకు పూజ నిర్వహిస్తారు. పుస్తకాలను పూజ కోసం అష్టమి రోజున తమ సొంత ఇళ్ళలోనూ, సంప్రదాయికమైన చంటిపిల్లల బడులలోనూ, ఆలయాలలోనూ ఉంచుతారు. సరస్వతిని పూజించాక, విజయ దశమి రోజున పుస్తకాలను సంప్రదాయబధ్ధంగా చదవడానికీ, రాయడానికీ బయటికి తీస్తారు. విజయదశమి ని పిల్లలకు అక్షరాభ్యాసం చేయించడానికి చాలా పవిత్రమైన దినంగా భావిస్తారు, దానిని విద్యారంభం అంటారు. కేరళలో ఈ రోజు కొన్ని వేలమంది చంటిపిల్లలను అక్షరాల ప్రపంచంలోకి ఆవాహన చేస్తారు.
యువరాజు సుదర్శనుడిని అదృష్టదేవత వరించింది. తపస్వి కుమారుడు ఒక రోజు వచ్చి, నపుంసకుడిని తన సంస్కృత నామమయిన క్లీబ అన్న పేరుతో పిలిచాడు. యువరాజు మొదటి శబ్దమయిన క్లిను పట్టుకుని దానిని క్లీం అని సంబోధించడం మొదలు పెట్టాడు. ఆ అక్షరం చాలా శక్తిమంతమయిన, పవిత్రమయిన మంత్రం. అది దేవీ మాతకు బీజాక్షరం . యువరాజు ఈ అక్షరాన్ని మాటిమాటికీ పలకడం వలన అతనికి మనశ్శాంతి, దేవి మాత అనుగ్రహం కలిగింది. దేవి అతనికి దర్శనం ఇచ్చి, ఆశీర్వదించి, అతనికి దైవికమైన ఆయుధాలను, ఎప్పటికీ తరిగిపోని అంబులపొదినీ వరంగా ఇచ్చింది.
తూర్పు భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్‌లో దుర్గా పూజగా జరుపుకునే ఉత్సవంలో, చివరి నాలుగు రోజులూ ప్రత్యేకమైన నాటకీయ రూపం సంతరించుకుంటాయి. రాష్ట్రంలో ఇది అన్నింటికన్న పెద్ద ఉత్సవం. అద్భుతమైన కళానైపుణ్యంతో, అలంకరించబడిన బంక మన్నుతో చేయబడిన నిలువెత్తు దుర్గాదేవి విగ్రహాలు, ఆమె మహిషాసురుడిని సంహరిస్తున్న రూపంలో గుళ్ళలోనూ ఇతర ప్రదేశాలలోనూ ఏర్పాటు చేస్తారు. ఈ విగ్రహాలకు అయిదు రోజులు పూజలు నిర్వహించి, అయిదో రోజున నదిలో నిమజ్జనం చేస్తారు.
విజితుడయిన రాజు యుధజిత్తు, అప్పుడు కోసల రాజధాని అయిన అయోధ్యలో, తన మనుమడయిన శత్రుజిత్తుని పట్టాభిషిక్తుని చేసాడు. అతను ఆ తరువాత, మనోరమను ఆమె కొడుకునూ వెతుక్కుంటూ బయలుదేరాడు. తనను రక్షణ కోరిన వారిని అప్పగించనని ఋషి సెలవిచ్చాడు. యుధజిత్తు కోపోద్రిక్తుడయ్యాడు. అతను ఋషిపై దాడి చేద్దామని అనుకున్నాడు. కానీ, అతని మంత్రి అతనికి ఋషి వ్యాఖ్యకు సంబంధించిన నిజాన్ని చెప్పాడు. యుధజిత్తు రాజధానికి వెనుదిరిగాడు.
నవరాత్రులను వివిధ పధ్ధతులతో దేశమంతా ఉత్సవంగా జరుపుకుంటారు. ఉత్తర భారతదేశంలో మూడు నవరాత్రులనూ అత్యంత ఆదరణతో, తొమ్మిది రోజులూ ఉపవాసం ఉంటూ, దేవీ మాతను వివిధ రూపాలలో పూజిస్తూ జరుపుకుంటారు. చైత్ర మాసంలో జరుపుకునే నవరాత్రి శ్రీ రామ నవమితోనూ, శరద్ నవరాత్రి దుర్గా పూజతోనూ, దసరాతోనూ పరాకాష్ఠకు చేరుకుంటుంది. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కులూ దసరా ఉత్తర భారతదేశంలో ప్రత్యేకించి చాలా ప్రఖ్యాతి గాంచింది.
నవ్‌రాత్రి, నవరాత్రి లేదా నవరాథ్రి అనేది శక్తిని ఆరాధించే హిందువుల పండుగ. ఇందులో దసరా పండగలో భాగంగా తొమ్మది రోజులు నృత్యాలు, పండుగకు సంబంధించిన ఇతర వేడుకలు భాగంగా జరుగుతాయి.నవరాత్రి అనే పదం శబ్దార్ధ ప్రకారంగా, సంస్కృతంలో తొమ్మిది రాత్రులు అని అర్థం, నవ అంటే తొమ్మిది, రాత్రి అంటే రాత్రులు అని అర్థం. ఈ తొమ్మిది రాత్రులు, పది రోజులలో, తొమ్మిది రూపాలలో ఉన్న శక్తి/దేవిని ఆరాధిస్తారు.
యువరాణి తన వరుడిని ఎన్నుకునే స్వయంవరం ఏర్పాటు చెయ్యబడింది. శశికళ వెంటనే సుదర్శనుడిని వరించింది. వారికి శాస్త్రోక్తంగా వివాహం జరిగింది. ఆ పెళ్ళిలోనే ఉన్న రాజు యుధజిత్తు, వారణాసి రాజుతో యుధ్ధం చేయడం మొదలు పెట్టాడు. దేవీ మాత సుదర్శనుడునీ అతని మామనీ రక్షించింది. యుధజిత్తు ఆమెను హేళన చేసాడు, దానితో వెనువెంటనే దేవీ మాత అతనినీ అతని సైన్యాన్ని బూడిదగా మార్చింది.
గుప్త నవరాత్రి: ఆషాఢ లేదా గాయత్రి లేదా శాకంబరి నవరాత్రులుగా గుర్తించే గుప్త నవరాత్రులను ఆషాఢ మాసంలో , తొమ్మిది రూపాల శక్తి మాతను పూజించడానికి అంకితం చేసిన తొమ్మిది రోజుల పండుగగా గుర్తిస్తారు. ఆషాఢ శుక్లపక్షాన గుప్త నవరాత్రులను జరుపుకుంటారు.
యువరాజు సుదర్శనుడు, శశికళ ఋషి భరద్వాజుని ఆశ్రమానికి వెనుదిరిగి వచ్చారు. ఋషిపుంగవుడు వారిని ఆశీర్వదించి సుదర్శనుడిని కోసల రాజుగా పట్టాభిషిక్తుని గావించాడు. సుదర్శనుడు, శశికళ ఇంకా ఆమె తండ్రి అయిన వారణాసి రాజు తుచ తప్పకుండా దేవి మాత ఆదేశాలను పాటించి ఆమెకు వసంత నవరాత్రులలో అద్భుతరీతిలో పూజలు జరిపారు.
పౌష్య నవరాత్రి: పౌష్య నవరాత్రి అనేది తొమ్మిది రూపాల శక్తి మాతను పూజించడానికి అంకితం చేసిన తొమ్మిది రోజులు, దీనిని పుష్య మాసంలో వచ్చే పౌష్య నవరాత్రి అంటారు. పౌష్య శుక్ల పక్షంలో , పౌష్య నవరాత్రులు జరుపుకుంటారు.
వసంత నవరాత్రి: వసంత నవరాత్రులు అని కూడా గుర్తించబడే బసంత నవరాత్రి, వసంత ఋతువులో తొమ్మిది రూపాల శక్తి మాతని ఆరాధించడానికి అంకితం చేసిన తొమ్మిది రోజుల పండుగ. దానిని చైత్ర నవరాత్రులని కూడా గుర్తిస్తారు. ఈ తొమ్మిది రోజుల పండుగను రామ నవరాత్రులని కూడా అంటారు.
శరన్నవరాత్రులు: అన్ని నవరాత్రులలో ఇది అతి ముఖ్యమైనది. దీనిని టూకీగా, మహా నవరాత్రి అని అంటారు, ఈ ఉత్సవాన్ని అశ్విన మాసంలో జరుపుకుంటారు. శరద్ నవరాత్రులుగా కూడా గుర్తించబడిన ఈ నవరాత్రులను, శరద్ ఋతువులో జరుపుకుంటారు.
మాఘ నవరాత్రి: గుప్త నవరాత్రిగా కూడా గుర్తించబడే మాఘ నవరాత్రిని, మాఘమాసంలో తొమ్మిది రూపాలలో శక్తిని మాతను తొమ్మిది రాత్రులు ఆరాధించే పండుగగా గుర్తిస్తారు. మాఘ నవరాత్రిని మాఘ శుక్ల పక్షాన జరుపుకుంటారు.
చంద్రమాసమయిన అశ్విన మాసంలోని ప్రకాశవంతమయిన పక్షంలోని మొదటి రోజున నవరాత్రులు మొదలవుతాయి. అక్టోబరు మాసం మొదలయినపుడు ప్రతి సంవత్సరం తొమ్మిది రాత్రులు ఈ పండుగను జరుపుకుంటారు; చంద్ర పంచాంగం ప్రకారం తేదీలను నిర్ణయించినా కూడా ఈ పండుగను ఒక రోజు అటూ ఇటూగా జరుపుకోవచ్చు.
దక్షిణ భారతదేశంలో, వేదికలు నిర్మించి, విగ్రహాలను వాటి పై ఉంచుతారు. దీనిని గోలు అంటారు. భారతదేశంలోని, మహారాష్ట్రలోని, నావి ముంబైలోని, నేరుల్‌లోని ఒక గృహంలో తమిళనాడు రీతిలో ప్రదర్శించిన ఉదాహరణాత్మకమైన గోలు చిత్రాలను ఈ ప్రక్కన చూడండి.
వసంతకాలం, శరదృతువుల మొదలు, వాతావరణపరంగా, సౌరప్రభావపరంగా చాలా ముఖ్యమైన సంధి కాలం. దేవీ మాతను పూజించడానికి ఈ రెండు కాలాలూ చాలా పవిత్రమైన అవకాశాలుగా భావిస్తారు. పండుగ తేదీలను, చంద్ర పంచాంగం ప్రకారం నిర్ణయిస్తారు.
నవరాత్రిని సంవత్సరంలో 5 సార్లు జరుపుకుంటారు. వాటిని వసంత నవరాత్రి, ఆషాఢ నవరాత్రి, శారదా నవరాత్రి, పౌష్య/మాఘ నవరాత్రి అంటారు. వీటిలో, పురతషి మాసంలో వచ్చే శారదా నవరాత్రి, వసంత కాలంలో వచ్చే వసంత నవరాత్రి చాలా ముఖ్యమైనవి.
అప్పుడు సుదర్శనుడు, తన భార్య, మామతో కలిసి దేవిని స్తుతించాడు. దేవి అతి ప్రసన్నురాలై, వారికి తనని హోమంతో ఇతర సాధనాలతో వసంత నవరాత్రులపుడు పూజించమని ఆదేశించింది. తరువాత ఆమె మాయమయ్యింది.
ఈ పండుగను వసంత ఋతువులో జరుపుకుంటారు . ఈ పండుగను చైత్ర నవరాత్రులుగా కూడా గుర్తిస్తారు, ఎందుకంటే, ఇది చంద్రుని మాసమయిన చైత్రములో వస్తుంది.
వారణాసి రాజదూతలు ఋషి ఆశ్రమం గుండా పయనించినపుడు ఉదాత్తమైన యువరాజు సుదర్శనుడిని చూసి, అతనిని వారణాసి రాజు కుమార్తె అయిన యువరాణి శశికళకు వరుడిగా ప్రతిపాదించారు.
వేదిక ఏర్పాటు, ప్రార్థనలు, నాటకాలు, నాటకాలు, ఉపవాసం, పూజ , మూర్తి నిమజ్జనం, భోగి మంటలు, ప్రార్థనలు దుర్గా, పార్వతీ దేవికి సమర్పించబడతాయి.
ధౌమ్య వాచనుడి ప్రకారం, 'నవరాత్రి పండుగ అశ్విన మాసంలోని ప్రకాశవంతమయిన పక్షంలో ప్రతిపాదం అను క్రమంలో, నవమి పూర్తయ్యేదాకా జరుపుకుంటారు'.
ప్రయోగాలకు నాంది పలికితే, దానిని ఉన్నతశిఖరాలకు చేర్చి, ఉర్రూతలూగించిన ఘనత మాత్రం డీ వీ సుబ్బారావు దే అనుట నిర్వివాదాంశము. వారిహరిశ్చంద్ర పద్యాల క్యాసెట్లు లక్షల్లో విక్రయించారు. .టేపురికార్డర్లు కొనుగోలుసంఖ్య కూడా అమాంతంగా పెరిగింది. ఈసందర్భం, ఆసందర్భం అనిలేదు, మైకు మ్రోగిందంటే గ్రామాల్లో డీ.వీ.సుబ్బారావు గారి హరిశ్చంద్ర పద్యాలే. ఓ రకంగా చెప్పాలంటే.ఆనాడు గ్రామ గ్రామాన నాటక సమాజాలు ఆవిర్భావం కూడా అసంఖ్యాకంగా జరిగింది. వర్ధమాన కళాకారులు అందరూ హరిశ్చంద్ర నాటకాలు ఆడటానికి శ్రీ కారంచుట్టారు. వారందరికీ డీ వీ .సుబ్బారావుగారి గళం ,బాణీలే పెద్దబాలశిక్ష. ఈ మహానటుడు ఆంధ్రప్రదేశ్ లో ఎన్నో సన్మానాలు సత్కారాలు పొందాడు. నాటకం మధ్యలో, పద్యప్రదర్శన లోఅనేక మార్లు వన్సుమోరులు, చదివింపులు, .కరెన్సీ దండలతో అభిమానులు సత్కారాలు చేసేవారు. నక్షత్రకునిగా, విశ్వామిత్ర, వశిష్ఠుడు మొదలగు పాత్రలు వీరితో కలిసి మహామహులు పోషించారు.
డీ వీ హరిశ్చంద్ర పాత్ర పోషించిన తొలి నాళ్ళలో తెలుగు నాట మహోద్దండులైన కళాకారులు ఉన్నారు. ఎన్నోపౌరాణిక నాటకాలు ఆంధ్రప్రదేశ్ నలుమూలల ప్రదర్శనజరుగుచుండేవి. హరశ్చంద్ర కు బండారు రామారావు నూతన
చంద్రమతిగా గూడూరు సావిత్రి, విజయరాజు ,హేమలత ,యం.ఆర్.తిలకం ,బండారు సుశీల , రేబాల రమణ వంటి నటీమణులు పోటాపోటీ నటించి ఈనాటకానికి, బలిజేపల్లి వారికి ఎనలేని కీర్తి ప్రతిష్టలు కల్గించారు.
భారతీయ 100 రూపాయల నోటు భారత రూపాయికి విలువ. 1935 లో భారతదేశంలో కరెన్సీ కంట్రోలర్ యొక్క విధులను రిజర్వ్ బ్యాంక్ చేపట్టినప్పటి నుండి ఇది నిరంతర ఉత్పత్తిలో ఉంది. చెలామణిలో ఉన్న 100 నోటు మహాత్మా గాంధీ సిరీస్‌ లో భాగం . ఈ నోట్లు జూలై 2018 లో ప్రవేశపెట్టిన మహాత్మా గాంధీ న్యూ సిరీస్ నోట్లతో పాటు చెలామణిలో ఉన్నాయి.
మహాత్మా గాంధీ సిరీస్ యొక్క 100 నోటు 157 73 నీలం-ఆకుపచ్చ రంగు, రిజర్వ్ బ్యాంక్ గవర్నర్ సంతకంతో మహాత్మా గాంధీ చిత్రపటాన్ని కలిగి ఉంది. కరెన్సీని గుర్తించడంలో దృశ్యమానంగా ఉన్నవారికి సహాయపడటానికి ఇది బ్రెయిలీ లక్షణాన్ని కలిగి ఉంది. రివర్స్ సైడ్ గోచా లా నుండి ఒక దృశ్యాన్ని కలిగి ఉంది.
కొత్త బ్యాంక్ నోట్ రివర్స్ వైపు రాణి కి వావ్ యొక్క మూలాంశంతో లావెండర్ యొక్క బేస్ కలర్‌ను కలిగి ఉంది. రాణి కి వావ్ పటాన్, పటాన్ జిల్లా, గుజరాత్, భారతదేశం లో ఉంది . ఇది యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం. బ్యాంక్ కొలతలు 142 66 .
మొదటి 100 రూపాయల నోటు లో జార్జ్ యొక్క చిత్రం ఉంది. 1947 లో స్వాతంత్ర్యం తరువాత, లయన్ క్యాపిటల్ సిరీస్ నోట్ల యొక్క భాగంగా జార్జ్ యొక్క చిత్తరువును భారత చిహ్నంతో భర్తీ చేయడం ద్వారా రిజర్వ్ బ్యాంక్ నోట్లను జారీ చేస్తూనే ఉంది.
1950 వ దశకంలో పురావస్తు శాస్త్రవేత్త బి.బి.లాలు హస్తినాపుర, మధుర, అహిచత్ర, కంపిల్య, బర్నవ, కురుక్షేత్ర పిజిడబ్ల్యు సంస్కృతి ఇతర ప్రదేశాలను మహాభారత కాలంతో అనుసంధించారు. ఇంకా మహాభారతం వరద గురించి ప్రస్తావించిందని హస్తినాపురంలో వరద శిథిలాల పొర కనుగొనబడిందని ఆయన ఎత్తి చూపారు. అయినప్పటికీ బి.బి.లాల్ తన సిద్ధాంతాలను తాత్కాలికమైనదిగా, పరిమితమైన సాక్ష్యాల మీద ఆధారపడినట్లు భావించాడు. తరువాత ఆయన ఈ సంస్కృతి స్వభావం మీద తన ప్రకటనలను పునః పరిశీలించాడు . ద్రౌపది ట్రస్టు నిర్వహించిన మహాభారతం మీద అంతర్జాతీయ సెమినారులో ఇటీవల 2012 ప్రదర్శనలో మహాభారతం పిజిడబ్ల్యు ప్రదేశాలతో సంబంధం కలిగి ఉందని బి.బి.లాలు ధ్రువీకరించారు. సి.క్రీ.పూ 900 యుద్ధం మహాభారతంలో వివరించబడింది.
ఈ సంస్కృతి కుండల శైలి ఇరానియా పీఠభూమి, ఆఫ్ఘనిస్తాను కుండల నుండి భిన్నంగా ఉంటుంది. కొన్ని ప్రాంతాలు పిజిడబ్ల్యు కుండలు, చివరి హరప్పా కుండలు సమకాలీనమైనవిగా భావిస్తున్నారు. పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జిమ్ షాఫరు "ప్రస్తుతం, పురావస్తు రికార్డు పెయింటెడు గ్రే వేరును దేశీయ ప్రోటోహిస్టోరికు సంస్కృతి నుండి వేరుచేసే సాంస్కృతిక ఆధారాలను సూచించలేదు." ఏది ఏమయినప్పటికీ ఇండో-ఆర్య వలసల తరువాత కూడా కుండల శైలుల కొనసాగింపు చేస్తూ సాధారణంగా స్వదేశీ హస్తకళాకారులు కుండలను తయారు చేశారు. చక్రవర్తి , ఇతర పరిశోధకుల అభిప్రాయం ఆధారంగా జీవనాధార మూలాలు , చిత్రిత బూడిదవర్ణ పాత్రల సంస్కృతి ఇతర లక్షణాలు తూర్పు భారతదేశంలో, ఆగ్నేయాసియాలో కూడా ఉన్నాయి.
పిజిడబ్ల్యు సంస్కృతి వరి, గోధుమలు, చిరుధాన్యాలు, బార్లీ పంటలు పండించడంతో పెంపుడు పశువులు, గొర్రెలు, పందులు, గుర్రాలను పెంచింది. చిన్న గుడిసెల నుండి పెద్ద గదుల వరకు అనేక గదులతో కూడిన ఇళ్ళు వాటిల్-అండ్-డౌబ్, మట్టి లేదా ఇటుకలతో నిర్మించబడ్డాయి. స్పష్టమైన స్థావరాలు ఉన్నాయి. కొన్ని చిన్న పట్టణాల మధ్య కొన్ని కేంద్ర పట్టణాలు ఉన్నాయి. ఉత్తర ప్రదేశులోని జఖేరాతో సహా కొన్ని ప్రాంతాలలో ఈ సంస్కృతి “బొత్తిగా అభివృద్ధి చెందిన, ప్రోటో-అర్బన్ లేదా సెమీ అర్బన్ స్టేజ్”ను ప్రదర్శిస్తాయి. సామాజిక సంస్థ, వాణిజ్యంలో, బంగారం, రాగి, దంతాలు, పాక్షికంగా విలువైన రాళ్ళతో సహా, మిగులు ధాన్యం, రాతి బరువులు, సుగమం చేసిన వీధులు, నీటి మార్గాలు, కాలువల నిర్మాణాలు వంటి పనులు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.
పురావస్తు శాస్త్రవేత్త వినయ కుమారు గుప్తా చేసిన తాజా సర్వేలు మధురలో 375 హెక్టార్ల విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద పిజిడబ్ల్యు ప్రాంతం ఉందని అని సూచిస్తున్నాయి. అతిపెద్ద ప్రదేశాలలో ఇటీవల తవ్వకాలు జరిపించిన అహిచత్రా కూడా ఉంది. పిజిడబ్ల్యు సమయాలలో కనీసం 40 హెక్టార్ల విస్తీర్ణంతో పాటు పిజిడబ్ల్యు స్థాయిలకు తిరిగి వెళ్ళే కోట ప్రారంభ నిర్మాణానికి ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఇటీవల అహిచత్రా త్రవ్వకాలలో పిజిడబ్ల్యు రెండు కాలాలు గుర్తించబడ్డాయి. ఇందులో మొదటిది క్రీ.పూ 1500 నుండి 800 వరకు, చివరిది క్రీ.పూ 800 నుండి 400 వరకు ఉనికిలో ఉందని భావిస్తున్నారు. ఈ కాలం ముగిసే సమయానికి అనేక పి.గి.డబల్యూ స్థావరాలు నార్తర్ను బ్లాకు పాలిషు పాత్రల కాలంలో పెద్ద పట్టణాలు, నగరాలుగా పెరిగాయి.