polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1980 ప్రాంతాల్లో వివిధ తెలుగు వార, మాస పత్రికల్లో బి.వి.ఎస్.రామారావు వ్రాసిన పలు కథలను ఈ సంకలనంగా ప్రచురించారు. పోలవరం, భద్రాచలం నుంచి గోదావరి పాయలు సముద్రంలో కలిసేవరకూ ఉన్న వివిధ ప్రాంతాలలో నదితో జీవితాన్ని పెనవేసుకున్న వారి జీవితాలను ఈ కథల్లో చిత్రీకరించారు. అన్ని కథలకూ గోదావరి నది నేపథ్యంగా అమరడం, రచయితకు గోదావరి పట్ల అభిమానం ఉండడం వంటి కారణాలతో సంకలనానికి గోదావరి కథలు అని పేరుపెట్టారు. సుప్రసిద్ధ చిత్రకారుడు, దర్శకుడు బాపు ఈ కథలకు బొమ్మలు వేశారు. చాలా కథలకు బాపు రెండు, మూడు బొమ్మలు వేయడంతో వాటన్నిటినీ చేర్చి మరీ ప్రచురించారు. ఈ కథాసంకలనాన్ని అక్టోబరు, 2012లో ఎమెస్కో బుక్స్ ప్రచురణ సంస్థ ప్రచురించింది. రామారావు తనకు ఆప్తమిత్రులు, దర్శక నిర్మాతలుగా, చిత్రకార రచయితలుగా సుప్రసిద్ధులైన ద్వయం బాపు-రమణలకు గోదారితల్లిని ఆటలతో పాటలతో అర్చించిన పాగోజీ బాపు తూగోజీ రమణలకు మూడో పూజారి సీతారాముడు ఇస్తున్న తీర్థప్రసాదాలు ఈ గోదావరి కథలు అంటూ అంకితం చేశారు. ఈ పుస్తకానికి ప్రముఖ రచయిత ముళ్ళపూడి వెంకటరమణ, సుప్రసిద్ధ కథకుడు, సంపాదకుడు పురాణం సుబ్రహ్మణ్యశర్మ ముందుమాటలు వ్రాశారు.
గోదావరి కథలు పుస్తకాన్ని బి.వి.ఎస్.రామారావు వ్రాశారు. ఈ పుస్తకం గోదావరి నదీ పరీవాహక ప్రాంతాల చుట్టూ అల్లుకున్న కథల సంకలనం.
శ్రావస్తి ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్ర ఈశాన్య ప్రాంతంలో, రాప్తి నదీ తీరంలో ఉంది. శ్రావస్తి పట్టణంతో గౌతమబుద్ధునికి దగ్గర సంబంధం ఉంది. గౌతమ బుద్ధుడు ఇక్కడ 24 చాతుర్మాస వ్రతాలు అవలంబించాడని విశ్వసిస్తున్నారు. శ్రావస్తి జిల్లాలోని సాహేత్- మాహేత్ గ్రామంలో పురాతనమైన స్తూపాలు, అద్భుతమౌన విహారాలు, పలు ఆలయాలు ఉన్నాయి. పురాణ పరిశోధనలు అనుసరించి వేదభారత కాలంలో రాజా శరవస్త ఈ నగరాన్ని స్థాపించాడని వివరిస్తున్నాయి. క్రీ.పూ 6వ శతాబ్దం నుండి సా.శ. 6వ శతాబ్దం వరకు శ్రావస్తి కోసల రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉండేది. ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగాను, మతపరమైన ప్రాధాన్యత కలిగీ ఉండేది. శ్రావస్తి శోభనాథ్ తీర్ధంకర్ సాంభవనాథ్ జన్మస్థానమని భావిస్తున్నారు. అందువలన ఇది జైనులకు పుణ్యస్థలంగా ఉంది. నాగార్జునుడీ రచనల ప్రకారం క్రీ.పూ 5వ శతాబ్దంలో నగరం జనాభా 9,00,000.
ప్రస్తుతం నగరంలో కోటనిర్మాణానికి ఉపయోగించిన ఇటుకలు, కోట శిథిలాలు కనిపిస్తున్నాయి. పురావస్తు శాఖ త్రవ్వకాలలో శ్రావస్తి సమీపంలో ఉన్న సాహేత్- మాహెత్ వద్ద జరుపుతున్న త్రవ్వకాలలో పలు పురాతన విగ్రహాలు శిలాశాసనాలు లభిస్తున్నాయి. అవన్ని ఇప్పుడు మ్యూజియం ఆఫ్ మథురా, లక్నోలో బధ్రపరచబడి ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం ఇక్కడ పురావస్తు శాఖ త్రవ్వకాలు జరుగుతూ ఉన్నాయి.
ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం లోని జిల్లాలలో శ్రావస్తి జిల్లా ఒకటి. భింగా పట్టణం జిల్లాకు కేంద్రంగా ఉంది. శ్రావస్తి జిల్లా, దేవిపటన్ డివిజన్‌లో భాగంగా ఉంది. 2001 నాటి సాంఘిక, ఆర్థిక సూచికలు, అత్యవసర వసతుల సూచికలను బట్టి భారత ప్రభుత్వం ఈ జిల్లాను అల్పసంఖ్యాక ప్రజలు అధికంగా కేంద్రీకృతమైన జిల్లాగా గుర్తించింది.
జిల్లా దక్షిణ సరిహద్దులో గోండా, పశ్చిమ సరిహద్దులో బహ్రైచ్, తూర్పు సరిహద్దులో బలరాంపూర్ జిల్లాలు, ఈశాన్య సరిహద్దులో నేపాల్ దేశంలోని డన్ంగ్ డెయుఖురి జిల్లా, వాయవ్య సరిహద్దులో నేపాల్ దేశంలోని బంకే జిల్లా ఉన్నాయి. రాష్ట్ర రాజధాని లక్నోకు శ్రావస్తి రాజధాని భింగా 170 కి.మీ దూరంలో ఉంది.
2006 గణాంకాల ప్రకారం పచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వశాఖ భారతదేశం లోని వెనుకబడిన 250 జిల్లాలలో శ్రావస్తి జిల్లా ఒకటి అని గుర్తించింది. బ్యాక్‌వర్డ్ రీజన్ గ్రాంటు ఫండు నుండి నిధులను అందుకుంటున్న ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్ర 34 జిల్లాలలో ఈ జిల్లా ఒకటి.
బ్రుహత్కల్పలో శ్రావస్తి గురించిన ప్రస్తావనలో ఇది మహిద్ అనిపిలువబడేదని ఉంది. తరువాత ఇది సాహేత్ - మహేత్ అని పిలువబడిందని సూచించబడింది. నగరం చుట్టూ పలు మందిరాలు, ఆలయాలతో పెద్ద కోట నిర్మించబడిందని భావిస్తున్నారు.
భౌగోళికంగా నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలో 6 పర్వతశ్రేణులు ఉన్నాయి. ఒకదానికి ఒకటి సమాంతరంగా ఉన్న ఈ పర్వతశ్రేణులు ఈశాన్యం నుండి నైరుతి దిశగా విస్తరించి ఉన్నాయి. రాష్ట్రం
29, 94.76 డిగ్రీలు అక్షాంశం, 26.20, 26.77 డిగ్రీల రేఖాంశం మద్య ఉపస్థితమై ఉంది. మొకాక్‌ఛుంగ్ జిల్లా అంతా ఈ పర్వతశ్రేణుల ద్వారా ఉపవిభాగాలుగా విభజించబడి ఉంది. జిల్లాలో ప్రధాన గ్రామాలు త్యూయన్సాంగ్, చంగ్కి, మిలక్ లోయలు మొదలైనవి. రాష్ట్రంలో ఈ జిల్లా వ్యవసాయపరంగా, పారిశ్రామికంగా దిమాగ్, కోహిమా జిల్లా జిల్లాలులాగా అభివృద్ధిదిశలో ఉంది. చంగ్కి-లాంగ్నాక్, త్యూయంసాంగ్, మిలక్, దిఖు, త్య్యూయంసాంగ్ లోయల భూములు ప్రధానమైనవి. తులి-మిలాక్ భూభాగం, చంగ్కి-లాంగ్నాక్ లోయలు ప్రధాన పారిశ్రామిక కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి.
మొకాక్‌చుంగ్ జిల్లా కేంద్రం మొకాక్‌చుంగ్ పట్టణం. జిల్లాకు దెఫ్యూటీ కమీషనర్ పాలనా బాధ్యతలు వహిస్తున్నాడు. మొకాక్‌చుంగ్ జిల్లా తులి, మాంగ్‌కోలెంబా, చంగ్‌తోంగ్యా అనే 3 విభాగాలుగా విభజించబడి ఉంది. నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలో ఇది చాలా ప్రధానమైనది. ఇక్కడి నుండి 10 మంది అసెంబ్లీకి ఎన్నిక చెయ్యబడ్డారు. ప్రస్తుతం ఈ జిల్లకు చెందిన 4 అసెంబ్లీ సభ్యులు అధికార పార్టీలో ఉండగా 6 మంది సభ్యులు కాంగ్రెస్ పార్టీకి చెందినవారై ఉన్నారు. రాష్ట్రంలో ప్రధాన ప్రతిపక్షపార్టీగా అలిచెన్-మొకాక్‌ఛుంగ్ ఉంది.రాష్ట్రంలో అతిపెద్ద నగరప్రాంతంగా ఈ జిల్లా ఉంది.
నాగాలాండ్ రాష్ట్రజిల్లాలలో మొకాక్‌ఛుంగ్ జిల్లా ఒకటి. మొకాక్‌ఛుంగ్ పట్టణం జీల్లాకేంద్రంగా ఉంది. ఇది ఆవో నాగాలగిరిజనులకు పుట్టిల్లు. జిల్లా వైశాల్యం 1,615 చ.కి.మీ. జిల్లా ఉత్తర సరిహద్దులలో అస్సాం రాష్ట్రం, పడమర సరిహద్దులలో వోఖా జిల్లా, తూర్పుసరిహద్దులలో తుఏన్‌సాంగ్ జిల్లా, దక్షిణ సరిహద్దులలో జునెబోటొ జిల్లా ఉన్నాయి.
బాగ్‌పత్ జిల్లాలో ప్రాధాన్యనత కలిగిన గ్రామాలు చప్రౌలి , పంచి, కిర్తల్, బుధెర , గొత్ర, పిలన, ఖట్టా, ప్రహ్లాదపూర్, ధిల్కౌలి, కథ, నూపుర్,
సుర్జా, బజిద్‌పూర్, హర్సన, మండోలా, ఖెక్ర, బదగయోన్, దుండహెరా, పబ్ల, నిరౌరా, ఖెది జాత్, బుధ్సని అహిర్, నవడ అహిర్, సింఘవలి అహిర్, సైద్భర్ అహిర్, పురా మహదేవ్, దగర్‌పూర్, ఫఖర్పూర్, మిత్లి, సిసన, కథ, భరల్ మొదలైన గ్రామాలు ఉన్నాయి.
బాగ్‌పత్ జిల్లా గత భారత మాజీ ప్రధానమంత్రి చరణ్‌ సింగ్ స్వస్థలం. అతడి కుమారుడు అజిత్ సింగ్ ఈ జిల్లా నుండి పలుమార్లు ఎం.పిగా ఎన్నికయ్యాడు. జిల్లాలోని బరౌట్ పట్టణం ప్రధాన విద్యాకేంద్రంగా ప్రాధాన్యత సంతరించుకుంది. బరౌట్ వద్ద జింటా వేదిక్ కాలేజి, దిగంబర్ జైన కాలేజ్ ఉన్నాయి.
బాగ్‌పత్ నగరంలో చక్కెర కర్మాగారం ఉంది. జిల్లాలో చెరకు, గోధుమ, ఆవాలు, కూరగాయలు పండుతాయి. జిల్లా పశ్చిమ సరిహద్దులో యమునా నది ప్రవహిస్తోంది. గంగా ఆయిల్ మిల్లు ఉంది. బదగయాన్‌లో ప్రముఖ జైన ఆలయం ఉంది.
బుధేరా వంటి కొన్ని గ్రామాలలో చక్కని విద్యాభివృద్ధి ఉంది. బాగ్‌పత్ జిల్లాలో పలువురు ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు ఉన్నారు. చెరకును అధికంగా ఉత్పత్తి చేసే జిల్లాలలో బాగ్‌పత్ ఒక్కటి.
1836 ఏప్రిల్‌లో మహారాజా రంజిత్ సింఘ్ పురమండలం ‌కు యాత్రార్ధమై వచ్చి యాత్రికులకు సౌకర్యవంతమైన సత్రాలు నిర్మించడం కొరకు తగినంత బంగారం దానంగా ఇచ్చాడు. తరువాత అసలైన హిందూ సంప్రదాయం ప్రతిబింబిస్తున్న ధర్మసత్రాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఆయన వెంట వచ్చిన గులాబ్ సింఘ్ తరువాత రాజై జమ్ము , కాశ్మీర్ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన " ఓం పతి శివుడు " కొరకు ఆలయనిర్మాణం కొరకు పుష్కలంగా ఖర్చుచేసాడు. పురమండలం ‌ ప్రధాన భవనాన్ని కాశ్మీర్ రాజు వాణిదత్ నిర్మించాడని ప్రబల పురాణ కథనం వివరిస్తుంది. సా.శ. 853 కల్తాంస్ రాజు " రాజతరంగ్నీ" ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించాడు. ఈ ప్రాంతానికి చెందిన చరిత్ర 12వ శతాబ్దం నుండి లభిస్తుంది. ఆయన ఈ ఆలయసముదాయాన్ని వసంతోత్సవాల సమయంలో ఆయనకున్న శివభక్తికి నిదర్శనంగా దీనిని నిర్మించాడు. వాణిదత్త కుమార్తె శిరోసంబంధిత వ్యాధితో బాధపడుతున్న సమయంలో కొందరు సన్యాదులు ఆయనకు ఇలాంటి శివాలయాన్ని నిర్మించమని సలహా ఇచ్చారు. అలాగే కుమార్తె వ్యాధి నిర్మూలమైన తరువాత మొక్కుతీర్చుకోవడానికి రాజావాణిదత్తు ఈ ఆలయనిర్మాణం చేసాడు.
1828లో ఈ ప్రాంతానికి విచ్చేసిన బ్రిటిష్ రచయిత ఫ్రెడ్రిక్ డ్ర్యూ " ఈ ప్రాంతంలో చైతన్యవంతమైన జివనవిధానం ఉందని. ప్రజలు ఉత్సవసమయాలలోదేవికా నదిలో స్నానంచేసి పక్కనేఉన్న అంగళ్ళలో కొనుగోలు చేస్తుంటారు. ఇసుకరాళ్ళతో చేసిన సుందర నివాసగృహాలు నివసిస్తున్నారు. వాతావరణాన్ని ఆస్వాదిస్తూ ప్రజలు గుమిగూడి ముచ్చట్లాడుతూ ఉత్సాహభరితంగా జీవిస్తున్నారని " వర్ణించాడు. ప్రస్తుతం పరిస్థితిలో మార్పు లేనప్పటికీ నివాసగృహాలు మానవుల నిర్లక్ష్యం కారణంగా నిర్లక్ష్యానికి గురైఉన్నప్పటికీ వాటి సౌందర్యం ఇంకా అలాగే ఉంది. ప్రస్తుతం పర్యాటకులు అధికం ఔతున్న కారణంగా పాత భవనాల స్థానంలో సరికొత్త భవనాలు తెలెత్తుతున్నాయి. ప్రస్తుతం భూకబ్జా దారులు 200 సంవత్సరాల కాలంనాటి భవనాలను పడగొట్టి ప్రద్తుతం కొత్త భవనాల నిర్మాణం ఊపందుకుంటున్నాయి.
ఉధంపూర్ జిల్లా " ది నార్తెన్ కమాండ్ హెడ్క్వార్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఆర్మీ "లో ఉంది. 39వ ఇంఫాంటరీ డివిషన్, 2వ,3వ , 16వ ఇండిపెండెంట్ బ్రిగేడరీ కాక మిగిలిన అన్ని యూనిట్లు కాశ్మీర్లో ఉన్నాయి. స్వతంత్రానికి ముందు నార్తెన్ కమాండ్ హెడ్క్వార్టర్లు రావల్పిండిలో ఉండేవి. ఇవి నైరుతీ భారతదేశ స్వతంత్రానికి బాధ్యత తీసుకున్నాయి. తరువాత కమాండ్ ప్రధానకార్యాలయం పాకిస్థాన్కు ఇవ్వబడింది. భారతదేశంలో " వెస్టర్న్ కమాండ్ " పేరిట మరొక కమాండ్ రూపొందించి చేసి దాని ప్రధానకార్యాలయం సిమ్లాలో ఏర్పాటు చేయబడింది. ఇది ఉత్తరభాతదేశంలోని పాకిస్థాన్ , టిబెట్ రక్షణబాధ్యత వహిస్తుంది.
7వ శతాబ్దంలో నీలముని నీల్మఠ్ పురాణంలో దేవికా నది గురించిన ప్రాస్తావిస్తూ పార్వతీదేవి ప్రత్యక్షం అయిందని వర్ణించాడు. దేవికా నది శివరాత్రి రోజు ఆవిర్భవించింది. పార్వతీ దేవి మద్రదేశ ప్రజల క్షేమం కొరకు స్వయంగా వెలసింది. పరమశివుడు కూడా పార్వతీ దేవి సమీపంలో లింగరూపంలో ఆవిర్భవించాడు. దేవికానదీ తీరంలో దాదాపు 8 ప్రదేశాలలో పరమశివుడు లింగరూపంలో ఆవిర్భవించాడు. దేవికా నదిలో స్నానం చేసినవారికి జపతపాలు అవసరం లేదని, ఇక్కడ శ్రాధకర్మలు ఆచరిస్తే పితరులకు మోక్షం సులువుగా లభిస్తుందని దేవీపురాణ కథనాలు వర్ణిస్తున్నాయి.
ఉధంపూర్ వేగవంతమైన గాలులకు, వందలాది నీటి మడుగులకు , పలువిధమైన పుకార్లకు నిలయమని ఉధంపుర్ డోగ్రా ఆహారనిపుణుడు వీను ఒక " ఫుడ్ ఫెస్టివల్ " సందర్భంలో పేర్కొన్నాడు. దేవికా నది కారణంగా ఊధంపూర్ జిల్లా ప్రఖ్యాతి చెందింది. దేవికా నదిని గంగానది చిన్న చెల్లెలని భావిస్తున్నారు. ఉధంపూర్ జిల్లాలో మాంసర్ సరసు ఉంది. కాలేజి విద్యార్థులకు
మంసర్ సరసు విహారప్రదేశంగా ఉంది. శ్రీమాత వైష్ణవీ దీవి భక్తులు కూడా ఉధంపూర్‌లో బస చేస్తున్నారు. ఇది ఉధంపూర్ జిల్లాకు ప్రాముఖ్యత సంతరించిపెట్టింది.
జమ్ము , కాశ్మీర్ రాష్ట్రం లోని 20 జిల్లాలలో ఉధంపూర్ జిల్లా ఒకటి. జిల్లాకేంద్రగా ఉధంపూర్ పట్టణం ఉంది. కత్రా వద్ద ఉన్న వైష్ణవీ దేవి ఆలయం, పత్నితప్ , సుధ్ మహాదేవ్ హిందూ పుణ్యక్షేత్రాలు ఈ జిల్లాలో ఉన్నాయి. ఉధంపూర్ జిల్లాలో అదనంగా గోల్ మార్కెట్, దేవికా ఘాట్, జాఖని పార్క్, రామ్నగర్ చోక్ సలియన్ తలాబ్ , మైన్ బజార్ వంటి ప్రత్యేక ఆకర్షణలు ఉన్నాయి. జిల్లాలో వాడుకలో ఉన్న భాషలలో ప్రధానమైనవి డోంగి, హింది, ఉర్దు , గిజ్రి.
ఉధంపూర్ జిల్లాలో చారిత్రక ప్రసిద్ధి చెందిన ప్రదేశాలలో బాబోర్ ఆలయాలు, కిరంచి ఆలయాలు, షీష్ మహల్ , రాంనగర్ కోట, శకరీదేవతా మందిర్ , చౌంత్రా , పింగళీ దేవి గుడులు ప్రధాన మైనవి. పర్యాటక ప్రదేశాలలో పత్ని టాప్, సంసార్ , లట్టి ముఖ్యమైనవి.
ఉధంపూర్ జిల్లాలో వాతావరణంలో వైవిధ్యం ఉంటుంది. ఎత్తు సముద్రమట్టం నుండి 600-3,000 మీ వరకు ఉంటుంది. చెనాబ్, అంస్, తవి , ఉఝ్ మొదలైన నదులు ఈ జిల్లాలో ప్రవహిస్తున్నాయి. జిల్లాలో బొగ్గు, బాక్సైట్, జిప్సం , లైం - స్టోన్ వంటి ఖనిజాలు లభిస్తున్నాయి.
దేవిక, బాబోర్ ఆలయాలు కెంసర్ దేవత గుడి, షంకరి దేవతా మందిర్, శివ్ ఖోరి గుహాలయం, భైరవ్ ఘతి, క్రించి ఆలయం, శ్రీ మాతా వైష్ణవదేవీ ఆలయం, దేవ మాయీ మా ఆలయం, షెషాంగ్ గుడి
ఉధంపూర్ జిల్లాలో 7 తెహసిల్స్ చెనాని, రాంనగర్, ఉధంపూర్, మజల్త , 7 బ్లాకులు (డుడు బసంత్గర్, గోర్ది, చెనాని, మజల్త, పంచారి, రాంనగర్ , ఉధంపూర్) ఉన్నాయి.
బట్లె, మంసర్, తబు, చెనాని, నర్సు, తలోరా, డోమైల్, రాంకోట్, జిబ్, ఉధంపూర్, జఘను, రాంనగర్, పత్నిటాప్, మంవాల్, కిషంపూర్, రియాసి, కత్రా, తంగర్, సంసూ, బల్వల్త, పాల్తియార్.
లాధ్-భరోల్ జోగిందర్ నగరుకు 25 కి.మీ దూరంలో ఉన్న అతిసుందర పట్టణం. ఈ పట్టణానికి 7 కి.మీ దూరంలో సంతాన్ దాత్రి మా, సింసా మాతా మందిర్ ఉంది. ఇక్కడ శివాలయం సమీపంలో
నాగేశ్వర్ మహాదేవ్ గుహ ఉంది. బియాస్, బింవ, ప్రాంతీయంగా ప్రవహిస్తున్న నది ఒకటి సంగమించే ప్రదేశంలో త్రివేణి మహాదేవ్ మందిరం ఉంది. ఈ ఆలయం చాలా పురాతనమైనది. ఆలయపరిసరాలు సమీపంలో కనిపించే త్రివేణీ సంగమదృశ్యంతో అతి రమ్యంగా ఉంటుంది. త్రివేణీ మహాదేవ్ ఆలయం సమీపంలో ఉన్న పర్వతశిఖరం మీద షిమాష్జస్ట్ గ్రామంలో " సంతాన్ ధాత్రి మా షింష ఆలయం ఉంది. ఈ ఆలయంలో నవరాత్రి సమయంలో పిల్లలు లేని స్త్రీలు నిద్రిస్తుంటారు. ఇక్కడ పూజారి ఇచ్చే పండ్లును చూసి పుట్టబోయేది ఆడపిల్ల లేక మగపిల్లవాడు అని నిర్ణయించవచ్చని భక్తులు విశ్వసిస్తుంటారు. నాగేశ్వర్ మహాదేవ్ కుడ్ వద్ద అతి పురాతనమైన సహజసిద్ధమైన శివలింగాలు ఉన్నాయి. వీటిలో శివపార్వతుల ఏకరూపంలో సహజసిద్ధంగా కనిపిస్తున్న శివలింగం ప్రత్యేకత సంతరించుకుంది. అంతేకాక సహజసిద్ధమైన నంది , సహజసిద్ధమైన నాగరాజుతో కలిసి ఉన్న శివలింగం ఇక్కడి ప్రత్యేకతలలో ఒకటి. ఈ శివలింగం కారణంగా ఈ ఆలయానికి నాగేశ్వర్ మందిర్ అనే పేరు వచ్చింది.
రైలు:- మండీ జిల్లాకు సమీపంలో ఉన్న రైల్వే స్టేషను జోగిందర్నగర్, సిమ్లాలో నేరో గేజ్ రైళ్ళు ఉన్నాయి. చండీగడ్, కల్క నుండి బ్రాడ్ గేజ్ వసతులు రైళ్ళు నడుస్తుంటాయి. ఇక్కడి నుండి బసు నిలయాలతో అనుసంధానించబడి ఉన్నాయి. మండీ జిల్లాకు 125 కి.మీ దూరంలో ఉన్న కిరాత్పూర్ రైలునిలయం అతి సమీపంలో ఉన్న రైలు నిలయంగా భావించవచ్చు.
రహదారి :- మండిని చేరడానికి సిమ్లా, చండీఘడ్, పఠాన్‌కోట్, ఢిల్లీ నుండి రహదారి మార్గాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడి నుండి మనాలి, పాలమూర్, ధర్మశాలను చేరడానికి దినసరి
బసుసేవీసులు ఉన్నాయి. మండీ జాతీయ రహదారి 21 ద్వారా చంఢీగడ్ చేరుకోవచ్చు. మండి, చంఢీగడ్ మద్య దూరం 200 కి.మి. చండీఘడ్ చేరుకోవడానికి రోజంతా ప్రభుత్వబసులు లభిస్తుంటాయి.ఈ ప్రయాణానికి బసు ద్వారా 5-6 గంటల సమయం, ప్రైవేట్ వాహనాల ద్వారా 3-4 గంటలసమయం ఔతుంది. మండీ రహాదారి మార్గంద్వారా హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాజధాని అయిన సిమ్లా చేరుకోవడానికి 5 గంటల సమయం ఔతుంది.
బియాస్ నది ఈ జిల్లాలోని కొండలు, నగరప్రాంతంలో ప్రవహిస్తూ అత్యంత సుందరంగా ఉంటుంది. ఈ ప్రశాంత వాతావరణానికి అభివృద్ధి పనులలో నిర్మించిన రహదారులు ఆధునిక హంగులను సమకూర్చాయి. హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి ఇది వాణిజ్యకేంద్రంగా ఉంది. కుల్లు, మనాలి నగరాలకు, ఇతర సమీప ప్రాంతాలకు ఇది ప్రధాన కూడలిలా ఉంది. చంఢీగడ్ మనాలి జాతీయ రహదారి 21, పఠాన్‌కోట - మండీ జాతీయ రహదారి 20 రహదార్ల ద్వారా ఈ జిల్లాకు ఇతర ప్రాంతాలతో రహదారి సౌకర్యం ఉంది. సరికొత్తగా అభివృద్ధి చెందుతున్న పట్టణాలలో సుందర్ నగర్ ఒకటి. మండీ జిల్లాలో విద్యావంతులైన మద్యతరగతి వారిలో మాండ్యాలి భాష వాడుకలో ఉంది. మాండ్యాలి భాష హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్ర భాషలలో ఒకటైన పహరీ భాషా కుటుంబానికి చెందినది. 2011 గణాంకాల ప్రకారం హిమాచల్ ప్రదేశ్ జిల్లాలలో మండీ జిల్లా అత్యంత జనసాంధ్రత కలిగిన జిల్లాలలో రెండవ స్థానంలో ఉంది. మొదటి స్థానంలో కాంగ్రా జిల్లా ఉంది.
1948 ఏప్రిల్ 15 న మండీ రాజ్యం, సుకేత్ రాజ్యం విలీనం తరువాత మండీ జిల్లా రూపొందించబడింది. ఒకప్పుడిది హిమాచల్ ప్రదేశ్తో కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఉంటూ ఉండేది. హిమాచల్ ప్రదేశ్‌కు పూర్తిస్థాయి రాష్ట్ర హోదా వచ్చిన తరువాత మండీ జిల్లాగా రూపొందించబడింది. ఇక్కడ పురాణకాలంలో మాండవ్య మహర్షి నివసించిన కారణంగా ఈ పట్టణానికీ పేరు వచ్చింది. హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాధ్ట్రానికి మండీ భౌగోళిక కేంద్రంగా ఉంది. ఈ జిల్లా శివాలిక్ పాదపర్వతాల వద్ద బియాస్ నదికి ఎడమ తీరంలో ఉంది. మండీ పట్టణం సముద్రమట్టానికి 760 మీ ఎత్తున ఉంది. మండి, సుకేత్ లలో మండీ అనే పేరు " మార్కెట్ " నుండి వచ్చిందని మరొక భావన ప్రచారంలో ఉంది. ఈ జిల్లా లడఖ్, పంజాబ్ లోని హోషియార్, ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపార మార్గంలో ఉన్న కారణంగా వాణిజ్యపరంగా ఈ ప్రాంతానికి ముఖ్యత్వం ఉంది.
జోగిందర్ నగర్‌లో హైడ్రోఎలెక్ట్రిక్ ప్రాజెక్టులో ట్రాలీ పర్యాటకులను 2,500 మీ.ఎత్తున ఉన్న శిఖరాన్ని దాటించి తీసుకు వెళ్ళి అవతలి వైపున రిజర్వాయర్ వద్ద నెమ్మదిగా వదులుతుంది.
పవర్ స్టేషను పైభాగానికి రైలు మార్గం కూడా ఉంది. రిజర్వాయర్ నుండి వదిలిన నీరు బరట్ వైపు ఉధృతంగా ప్రవహించి ఉల్ నదిలో కలుస్తుంది. పెంస్టాక్ పైపులు 1,000 మీటర్ల లోతుకు వేయబడి ఉన్నాయి. ట్రాలీలో తీసుకువెళ్ళబడిన ప్స్ర్యాటకుల్లు విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి ఎలెక్ట్రిక్‌సిటీ శాఖ నిర్మించిన రెస్ట్‌హౌస్ ఉంది. ఇక్కడి నుండి రహదారి మార్గం కుల్లు జిల్లా వరకు
పొడిగించబడింది. బస్సి పవర్ స్టేషను జోగిందర్‌కు 5 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఈ పవర్‌స్టేషను చేపలవేట నిషేధించబడిన పవిత్రమైన మచ్చియల్ అనే ప్రదేశం ఉంది. చేపలకు ఆహారం అందించడం ఇక్కడ ఆచారంగా ఉంది.
చారిత్రిక పట్టణమైన మండీ, బియాస్ నదీతీరంలో నిర్మించబడింది. దీర్ఘకాలం నుండి ఈ ప్రాంతం ప్రముఖ వాణిజ్యకేంద్రంగా ఉంది. ఇక్కడ మాండవ్య మహర్షి తపమాచరించాడు. ఒకప్పుడు మండీ సంస్థానానికి రాజధానిగా ఉండేది. త్వరితగతిలో అభివృద్ధి చెందుతున్న ఈ పట్టణం తనసహజ గుణం, సౌందర్యాన్ని కాపాడుకుంటూ ఉంది. మండిలో 81 సంవత్సరాల శిలాలయం ఉంది. ఈ ఆలయాలలో అంతులేని శిల్పాల వరుసలు ఉన్నాయి. అందువలన ఇది పర్వతావళిలో ఉన్న కాశీగా గుర్తించబడుతూ ఉంది. ఈ పట్టణంలో పురాతనమైన కోటలు, కాలనీ సంప్రదాయానికి చెందిన కట్టడాలు ఉన్నాయి. మండీ కుల్లు మనాలి లోయలకు ద్వారంగా ఉంది. అలాగే పలు ఉత్సాహభరితమైన విహారాలకూ ఇది కేంద్రంగా ఉంది.
మండికి 22 కి.మి దూరంలో ఉన్న మండీ జిల్లాలోని సబ్ తెహ్సిల్ కొట్లి ఉంది. అర్నోడి " ఖాడ్ " తంగల్ లోయల గుండా ప్రవహిస్తూ బియాస్ నదిలో కున్ కా తార్ వద్ద సంగమిస్తుంది. ఇక్కడ ప్రబలమైన కోట్లి శివాలయం ఉంది. రాచెహ్రా ఆలయం కోట్లి , రాచెహ్రా కొండ, జనిత్రి దేవి ఆలయం , ఝగ్రు దేవ్ ఆలయం, కస్ల దేవ్ , కమర్వ దేవ్ ఆలయం , సర్గని దేవి ఆలయం, మహాన్ దేవ్ ఆలయం, తేజ్ బహదూర్ సింఘ్ ఆలయం, ట్రొక వలి దేవి ఆలయం, నగ్ని దేవి ఆలయం మొదలైన ప్రబల ఆలయాలు ఉన్నాయి. అంతేకాక సైగలూ, మహాదేవ్ , జనిత్రి దేవి ఉత్సవాలలో నిర్వహించబడుతున్న సంతలు కూడా ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్నాయి.
ఇక్కడ మహర్షి మాండవ్య పాపపరిహారార్ధం దీర్ఘకాలం ఈ ప్రదేశంలోని బియాస్ నదీతీరంలో తపమాచరించాడు. జిల్లాలో కొండల ఇతివృత్తంలో పైన్ వృక్షాల అరణ్యం మధ్య ఉన్న సుందర ఆలయ పట్టణం ఈ కథనానికి సాక్ష్యంగా నిలిచింది. మండి, సురేంద్రనగర్ మద్య ఉన్న బృహత్తర మైదానంలో పంటభూములు, పండ్లతోటలు ఉన్నాయి. జిల్లాలోని ఆలయాలతో తర్నా కొండ వద్ద భూతనాథ్, త్రిలోకినాథ్, పంచవక్త్ర, ష్యామకోలి ప్రాంతాలలో ఉన్న శిఖరాలలో శిలలతో చెక్కబడిన పెద్దపెద్ద కట్టడాలు ఉన్నాయి. తర్నా కొండ శిఖరం మీద సరికొత్తగా నిర్మించబడిన తర్నాదేవి ఆలయం ఉంది. ఇక్కడి నుండి సుందరమైన లోయల దృశ్యం మనోహరంగా కనిపిస్తుంది.
మండీ నుండి 26 కి.మీ దూరంలో సిమ్లా మార్గంలో ఉన్న సుందర్ నగర్ ఆలయాలకు ప్రసిద్ధిచెందునది. సముద్రమట్టానికి 1,174 మీ ఎత్తున ఉన్న పంటభూములతో నిండి ఉన్న లోయ ఇది.
సుందర్ నగర్‌లోని ఎత్తైన వృక్షాలమద్య అతి సుందరంగా ఉంటుంది. పర్వతశిఖరం మీద ఉన్న మాయాదేవి ఆలయం , శుకదేవ్ ఆలయానికి ప్రతి సంవత్సరం వేలాది భక్తులు విచ్చేస్తుంటారు. ఆసియాలో బృహత్తర హైడ్రో ఎలెక్ట్రిక్ ప్రాజెక్ట్ అయిన " బియాస్ సట్లైజ్ ప్రాజెక్ట్ " ఉత్తరభారతదేశంలోని 1/4 వ్యవసాయభూములకు అవసరమైన నీటిని అందిస్తుంది. బియాస్ సట్లైజ్ లింక్ కాలనీ హిమాచల్ ప్రదేశ్ లో అతిపెద్ద కాలనీగా భావించబడుతుంది.
భాష :- హిందీ, ఆంగ్లం, పహరి, మాండ్యలి భాష మాట్లాడం, అర్ధంచేసుకుంటారు. మాండ్యలి భాషను మాట్లాడగలిగిన వారికి పర్యాటక ఉద్యోగాల అవకాశాలు ఉంటాయి.
మండీ నుండి 25 కి.మీ దూరంలో నర్ చోక్ నుండి 14 కి.మీ దూరంలో రేవల్సర్ సరసు ఉంది. ఈ సరసు తేలే రెల్లుగడ్డి ద్వీపాలకు ప్రసిద్ధిచెందింది. ఈ ఏడు ద్వీపాలు ప్రార్థనకు అనువుగా కదులుతాయని భక్తులు విశ్వసిస్తుంటారు. ఇక్కడ 3 ఆలయాలు ఉన్నాయి. ఒకటి బౌద్ధస్థూపం, మరొకటి సిక్కుల గురుద్వారా ఇంకొకటి హిందూ ఆలయం ఉన్నాయి. హాలో పర్వతంలో ఉన్న ఈ సరసు 3 మతాలకు చెందిన వారితో పవిత్రమైనదిగా భావించబడుతుంది. ఇక్కడ బోటిగ్ సౌకర్యాలు లభిస్తుంటాయి. హిమాచల్ ప్రదేశ్ టూరిజం డిపార్ట్మెంట్ పర్యాటకులకు భారతీయ భోజనం, నివాస వసతి కల్పిస్తుంది.
మండీ సమీపంలో బియాస్ నదీ లోయలు ఉన్నాయి. జిల్లాలోని 15% భూమిలో పండ్లతోటలు ఉన్నాయి. మండిలో ఉత్పత్తి చేయబడుతున్న ముడి పట్టుకు వ్యాపారరీత్యా ముఖ్యత్వం ఉంది. డ్రాంగ్, గుమ తయారు చేయబడుతున్న రాతి ఉప్పు జిల్లా ఆదాయంలో ప్రముఖపాత్ర వహిస్తుంది. జిల్లాలో రాతిఉప్పు, లైమ్‌స్టోన్ నిలువలే కాక మాగ్నసైట్ కోయల్, చైనా బంకమట్టి ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది.
హిమాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రం 12 జిల్లాలో మండీ జిల్లా ఒకటి. మొదట ఈ జిల్లాను మాండవ్య జిల్లా అని అనేవారు. జిల్లా కేంద్రగా మండీ పట్టణం ఉంది. ఈ జిల్లాకు పురాణ, చారిత్రక ప్రాధాన్యత ఉంది. అలాగే ఈ జిల్లాలో పురాణ ప్రాశస్త్రం కలిగిన పలు ఆలయాలు ఉన్నాయి. దీనిని భక్తులు చిన్నకాశి అని అంటారు. బియాస్ నదీతీరంలో అనేక పురాతన ఆలయాలు ఉన్నాయి.
మండీ పట్టణానికి సమానంగా అభివృద్ధి చెందిన భూతనాథ్ పట్టణం మద్యలో భూతనాథ్ ఆలయం ఉంది. ఈ పట్టణం సా.శ. 1520 నుండి ఉనికిలో ఉందని భావిస్తున్నారు. శివరాత్రి సమయానికి ఈ ఆలయానికి భక్తులు తండోపతండాలుగా వస్తుంటారు. అంతేకాక సమీపప్రాంతాల నుండి వందలాది దైవాలను భక్తులు అలంకరించిన పల్లకీలలో తీసుకు వస్తూంటారు.
పర్యాటకులకు కుల్లు, మనాలి, లాహౌల్, స్పితి, ధర్మశాల, కాంగ్రా మొదలైన ప్రదేశాలు చేరుకోవడానికి పఠాన్‌కోట , చండీఘడ్ , సిమ్లా నుండి బస్సులు ఉన్నాయి. ఈ రహదారి అంతా దాదాపు 300 అడుగుల ఎత్తైన శీలామయమైన కొండల పక్కగా సాగుతూ ఉంటుంది.
మండికి 40కి.మీ దూరంలో ప్రషార్ సరసు ఉంది. ప్రషర్ మహర్షికి అంకితమివ్వబడిన 3 అంతస్తుల పగోడా ఆలయం ఈ సరోవర తీరంలో ఉంది.
శ్రీ అనంద్‌పూర్సాహిబ్ ఇది మతప్రాముఖ్యత కలిగిన అనదమైన ప్రదేశం. ఇది జిల్లాకేంద్రానికి 30 కి.మీ దూరంలో ఇసాగర్ తాలూకాలో ఉంది. ఆధ్వైతే మఠాన్ని శ్రీ ఆనంద్‌జీ స్థాపించాడు.
ఆయనను మహరాజ్ పరమహంస దయాలజీ అని కూడా అంటారు. ఈ ప్రాంతం పచ్చదనం, సహజత్వం ఉట్టిపడుతూ ఉంటుంది. ఈ ఆశ్రమం విద్యాచల పర్వతశ్రేణిలో ఉంది. కలుషితరహితమైన సౌందర్యానికి ఆకర్షణీయమైన నిర్మాణవైభవానికి ఇది ప్రతీక. ఆనంద్‌పూర్ అభివృద్ధి 1938 నుండి ఆరంభమై 1964 వరకూ కొనసాగింది. ఈ సంస్థ " శ్రీ ఆనంద్‌పూర్ ట్రస్ట్ "గా 1954 ఏప్రెల్ 22 న స్థాపించబడింది. " శ్రీ ఫోర్త్, శ్రీ ఫిఫ్త్ " ఈ ట్రస్ట్ అధికంగా అభివృద్ధి చెందింది.
శ్రీ ఆనంద్‌ శాంతి భవన్ ప్రధానభాగం స్వచ్చమైన పాలరాతితో నిర్మించబడింది. సత్సంగ్ భవన్ చాలా విశాలమైన ఆకర్షణీయమైన భవనం. భక్తులకు అది ప్రధాన ఆకర్షణ. శరదృతువు సమయంలో ఈ ఆశ్రమంలోని తోట వర్ణవర్ణాల పూలతో చాలా ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది.
దూర ప్రాంతాల నుండి పర్యాటకుల కొరకు రెస్ట్‌హౌసులు లభ్యమౌతుంటాయి. ఆశ్రమంలో భోజనం సౌకర్యం అంబాటులో ఉంది. ఇక్కడ ఆసుపత్రి, స్కూల్, పోస్ట్ ఆఫీస్ ఉన్నాయి.
చందేరి కోట పట్టణానికి 71మీటర్ల ఎత్తున ఉన్న కొండ మీద నిర్మిచబడ్జింది. కోటగోడలు చందేరీని పాలించిన ముస్లిం పాలకులు నిర్మించారు. కోటకు చేరుకోవడానికి 3 ద్వారాలు ఉన్నాయి. పైన ఉన్న ద్వారాన్ని హవా పౌర్ దిగువ ద్వారాన్ని కుని దర్వాజా అంటారు. ఇక్కడ నేరస్తులను బురుజుల నుండి కిందకు త్రోసివేస్తారు వారి వారిశరీరాలు రక్తసిక్తమై ముక్కలు ముక్కలుగా మారి మరస్తారు కనుక దీనిని రక్తద్వారం అంటారు. కోటలో రెండు శిథిల రాజభవనాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. వీటిని చందేలాను పాలించిన రాజప్రతినిధులు నిర్మించారు.
కోటకు ఉత్తరసరిహద్దులో ఉన్న గెస్ట్‌హౌస్ నుండి దృశ్యం అందగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడి నుండి కింద ఉన్న గ్రామాలు అందగా కనిపిస్తాయి.
అశోక్‌నగర్ తాలూకాలో కద్వాయ ఒక గ్రామంలో పలు ఆలయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో 10వ శతాబ్దంలోకచ్చపఘట శైలి ఆర్కిటెక్చర్ ఆలయం ఒకటి. ఇందులో గర్భగృహం, అంతరాలయం, మండపం ఉన్నాయి. 1067, 1105 లలో భక్తులు అధికంగా అధికంగా ఉన్నారు. మరొక ఆకర్షణీయమైన ఆలయాలలో ఒకటైన కద్వా ఆలయం పురాతనమైన ఆలయాలలో ఒకటిగా గుర్తినబడుతుంది.ఈ ఆలయంలో ఒక శిథిలమైన మఠం ఉంది. ఈ మఠంలో పురాతన కాలంలో శైవసిద్ధాంత కారుడు మట్టమౌర్య నివసించాడని పురాతన ఆధారాలద్వారా తెలుస్తుంది. అక్బర్ పరిపాలనా కాలంలో అగ్రా సుబాహ్‌కు చెందిన గ్వాలియర్ సర్కార్‌లోని మహల్‌కు రాజధానిగా ఉంది.
ఈ జైన ఆలయంలో శాంతినాధుని ఆలయంల 16వ తీర్ధంకర్శాంతినాధుని 18 అడుగుల విగ్రహం ఉంది. 2వ తీర్ధంకర్ అజిత్‌నాథ్ ఆలయం స్థాపినబడింది. ఇక్కడ 18 అడుగుల అజిత్‌నాథ్ విగ్రహం ఉంది. దీనిని 1874లో శ్రీ సవసింగ్ చందేరి ప్రయిష్ఠించాడు. చంద్రప్రభు జైన ఆలయం కొత్తగా నిర్మించబడింది. ఆలయంలో పద్మాసనంలో కూర్చున్న 1.5 అడుగుల విగ్రహం ఉంది. ఇక్కడ ఇతర ఆలయాలు కూడా ఉన్నాయి. పలుపురాతన శిల్పాలను భద్రపరచిన మ్యూజియం ఉంది. ఇక్కడ 12 అడుగుల అనదమైన నింబస్ విగ్రహం ఉంది.
తుబోంజ్ సిధా క్షేత్రలో ప్రశాంతమైన 26 ఆలయాలతో ఉన్న ఆలయసమూహం ఉంది. తువోంజి ప్రముఖ వ్యాపార వేత్త శ్రీ పదాహ్ కాలంలో ఈ ఆలయం వెలుగులోకి వచ్చింది. శ్రీ పదాహ్ ఆలయంలో లోహపాత్రను వదిలి వెళ్ళాడని మరుసటి రోజు అది వెండి పాత్రగా మారిందని ఒక కథనం ప్రచారంలో ఉంది. 26 అందమైన ఆలయాలలో పలు దైవాలు ప్రతిష్ఠించబడి ఉన్నాయి. వీటిలో 15 ఆలయాలు ప్రత్యేకమౌనవి. 28 అడుగుల అదినాధుని నిలబడిన విగ్రహాన్ని 1672లో విక్రం సంవత్ ప్రతిష్ఠించాడు.
చందేరీలోని కౌషక్ మహల్‌ను " తవరిఖ్ - ఇ - ఫెరిష్ట " అంటారు. చందేరీ గుండా మాల్వా పాలకుడు మొహమ్మద్ షాహ్ ఖిల్జీ ప్రయాణించాడు. ఖిల్జీ ఈ ప్రాంతంలో ఏడు అంతస్తుల భవనం నిర్మించమని ఆఙాపించాడు ఇచ్చాడు. ఈ మహాతర భవనం ప్రస్తుతం సగంశుధిలమై ఉంది. పట్టణానికి దక్షిణ, తూర్పు, ఉత్తర దిశలలో చక్కగా నిర్వహించబడుతున్న రామ్‌నగర్, పంచనగర్, సింఘ్‌పూర్ రాజభవనాలు ఉన్నాయి. వీటిని 18వ శతాబ్దంలో చందేరీని పాలించిన బుండేలా రాజప్రతినిధులు పాలించారు.
ఈ ఆలయంలో రాత్రివేళలో పలువాద్యాలతో భజగీతాలు వినిపిస్తుంటాయని భక్తులు విశ్వసిస్తుంటారు. అదినాధుని విగ్రహం ప్రతిష్ఠించడానికి పలువురు ప్రయత్నించినప్పటికీ నిలబెట్టడానికి సాధ్యం కాలేదని ఆలయ శిల్పులలో పెద్ద ఆరాత్రి నిద్రిస్తున్న సమయంలో ఆయనకు ఒక కల వచ్చుందని కలలో అదునాధుని విగ్రహం ప్రయిష్టించబడి ఉండం కనిపిందింది. మతునాడు ఆలయానికి వెళ్ళి చూసినప్పుడు విగ్రహం ప్రతిష్ఠితమై ఉందని ఒక కథనం ప్రచారంలో ఉంది.
అశోక్‌నగర్‌కు 35 కి.మీ దూరంలో కరిలామాతా మందిర్ ఉంది. ఇది లకుశుల జన్మస్థలమని విశ్వసిస్థున్నారు. రంగపంచమి నాడు ఇక్కడ పెద్ద ఎత్తున ఉత్సవం నిర్వహిస్తుంటారు. ఉత్సవంలో బెద్ని స్త్రీలు రాయ్ నృత్యం ప్రదర్శిస్తారు. త్రివేణి వద్ద ఉన్న తుమెన్‌ కూడా ప్రఖ్యాత యాత్రా స్థలాలలో ఒకటి. ఇక్కడ మాతా విద్యావాసిని ఆలయం ఉంది. జిల్లాలో మతప్రాముఖ్యత కలిగిన పలు ప్రదేశాలు ఉన్నాయి.
జిల్లా సరిహద్దులలో బెత్వా నది ప్రవహిస్తుంది. బెత్వానది జిల్లాను ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి చెందిన లలిత్‌పూర్ జిల్లా, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి చెందిన సాగర్ జిల్లా ఉన్నాయి. దక్షిణ సరిహద్దులలో విదిశా జిల్లా, పశ్చిమ సరిహద్దులలో సింధ్ నది ప్రవహిస్తుంది. సింధ్ నదికి ఆవలి తీరంలో గునా జిల్లా ఉంది. ఉత్తర సరిహద్దులలో శివ్‌పురి జిల్లా ఉంది.
అశోక్‌నగర్ జిల్లా ప్రాతం ఇసాగర్ రాజాస్థానంలో భాగం. దీనిని అర్పిత్ భార్గవ పాలించాడు. ఇసాగర్ రాజాస్థానం గ్వాలియర్ సామ్రాజ్యంలో భాగం. ఉజ్జయిని విజయానంతరం అశోకచక్రవర్తి ఇక్కడ ఉన్న పచ్చర్ భూమిలో కొంతకాలం విశ్రమించాడు కనుక దీనికి అశోక్‌నగర్ అని పేరువచ్చింది.
అశోక్‌నగర్‌లోని చందేర్ ప్రబల చారిత్రక, పర్యాటక ప్రదేశాలలో ఒకటి. చందేరి ప్రజల ప్రధానవృత్తి హస్తకళలు. చందేరి చీరలు ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందాయి. స్వయంగా చేసిన మగ్గం మీద పత్తి, పట్టు నూలుతో చీరలు నేస్తారు.
ఆనందపూర్‌లో " శ్రీ అద్వైత పరమహంస శాఖకు" కేంద్రం ఉంది. అద్వైత పరమహంస శాఖకు చెందిన శిష్యులు గురువుల ఆశీర్వాదం పొందడానికి ప్రపంచం అంతటి నుండి ఇక్కడకు సంవత్సరానికి 2 మార్లు ఇక్కడకు వస్తుంటారు.
కోటకు ఆగ్నేయంలో ఉన్న ద్వారాన్ని కట్టి - ఘట్టి కొండవైపు ఉంటుంది. ఇది 59 మీ పొడవు, 12 మీ వెడల్పు ఉంది. మధ్యభాగంలో 24 మీ ఎత్తు ఉంటుంది. మద్యలో ద్వారంలా రాయి ఆర్చిలాగా మలచబడి ఉంది.
ఆలయంలో గంభీరమైన 15 అడుగుల పస్వనాథ్ విగ్రహం ఉంది. దీనిని 23వ తీర్ధంకర్ 1864లో స్థాపించాడు. విగ్రం రెండువైపులా ఆకర్షణీయంగా చెక్కబడిన రెండు విభిన్నమైన సర్పాలు ఉన్నాయి.
మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం లోని జిల్లాలలో అశోక్‌నగర్ జిల్లా ఒకటి. అశోక్‌నగర్ పట్టణం జిల్లాకు కేంద్రంగా ఉంది. అశోక్‌నగర్ జిల్లా 2003లో రూపొందించబడింది.
జిల్లాలో ప్రజలు అధికంగా వ్యవసాయం మీద ఆధారపడి జీవిస్తున్నారు. పలువురు ధాన్య వ్యాపారులు ఉన్నారు. వస్త్రాలు, చిల్లవ్యాపారం కూడా అధికంగానే ఉంది.
హైదరాబాదు నిజాం నవాబులు:అసఫ్ జాహీల ఉత్థాన పతనాల కథ అనే అనువాద గ్రంథానికి ఆంగ్లమూలాన్ని చారిత్రికుడు, రచయిత రాజేంద్ర ప్రసాద్ రచించగా 1984లో తొలి ముద్రణ పొందింది. అనంతర కాలంలో పునశ్చరణ తో పునర్ముద్రితమైంది. ఈ గ్రంథాన్ని తెలుగులోకి డా.కాకాని చక్రపాని, డా.దుర్గెంపూడి చంద్రశేఖరరెడ్డి, డా.గోవిందరాజు చక్రధర్, ఆచార్య జి.వెంకటరాజాలు అనువదించగా డా.దుర్గెంపూడి చంద్రశేఖరరెడ్డి సంపాదకత్వం వహించారు. ప్రముఖ ప్రచురణ సంస్థ ఎమెస్కో ఈ గ్రంథాన్ని డిసెంబరు 2011, మార్చి 2013ల్లో ప్రచురించారు.