polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు ఐదు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి. సమీప బాలబడి లేపాక్షిలో ఉంది.సమీప జూనియర్ కళాశాల లేపాక్షిలోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల‌లు హిందూపురం లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల అనంతపురంలోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు హిందూపురంలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల లేపాక్షిలోను, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల‌లు సేవామందిర్లోనూ ఉన్నాయి.
ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. వారం వారం సంత గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా శుద్ధి చేయని నీరు సరఫరా అవుతోంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతి పంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది.
ఇంద్రగంటి జానకీబాల డిసెంబరు 4, 1945న రాజమండ్రిలో జన్మించారు. జానకీబాల తల్లిదండ్రులు సూరి రామచంద్రశర్మ, లక్ష్మీనరసమాంబ. ఆమె విద్యాభ్యాసాన్ని తణుకులోని సీతామహాలక్ష్మి జిల్లాపరిషత్ బాలికోన్నత పాఠశాలలో పూర్తిచేశారు. 1966లో ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థలో సెక్షన్ గుమస్తా ఉద్యోగంలో చేరారు. తెలుగు సాహిత్యంలో సుప్రసిద్ధులైన ఇంద్రగంటి హనుమచ్ఛాస్త్రి మూడో కుమారుడు కవి, విమర్శకుడు ఇంద్రగంటి శ్రీకాంతశర్మను వివాహం చేసుకున్నారు. వారి కుమారుడు ఇంద్రగంటి మోహనకృష్ణ సినీరంగంలో దర్శకునిగా పనిచేస్తున్నారు. ఉద్యోగరీత్యా విజయవాడలో పాతికేళ్లపాటు నివసించారు. 1991లో ఉద్యోగ విరమణ చేసి హైదరాబాద్‌లో స్థిరపడ్డారు.
జానకీబాల కవయిత్రిగా, రచయిత్రిగా, పరిశోధకురాలిగా పలు గ్రంథాలు రచించారు. సినీనేపథ్య గాయనుల జీవిత విశేషాలతో కూడిన పరిశోధన గ్రంథం కొమ్మా కొమ్మా కోయిలమ్మా.ను వెలువరించారు. జానకీబాల ఆరు కథాసంపుటాలను, పన్నెండు నవలలను, ఒక కవిత్వసంకలనాన్ని ప్రచురించారు.
ఇంద్రగంటి జానకీబాల కవయిత్రిగా, రచయిత్రిగా సుప్రసిద్ధురాలు. ఆకాశవాణి లలిత సంగీత కళాకారిణిగా కృషిచేశారు. జానకీబాల భర్త, మామలు తెలుగు సాహిత్యంలో కవులుగా, సాహిత్యవేత్తలుగా ప్రసిద్ధి పొందారు.
తిలక్‌ రాయబారం’ నాటికకు మరో నాలుగు అంకాలు చేర్చి, ‘స్వరాజ్యరథము’ నాటకంగా రాశారు సోమరాజు. 1921లో చంద్రికా ముద్రాక్షరాలయం దీన్ని ప్రచురించేందుకు ముందుకు వచ్చింది. అయితే ప్రభుత్వం నిఘా ప్రభావంతో ఆ ప్రచురణ సంస్థ ఈ నాటకంలో కొంత మార్పుచేర్పులు చేసి ప్రచురించింది. సోమరాజు ఈ పుస్తకానికి ముందుమాటను రాస్తూ ‘‘ఈ నాటకమును నేను రాసిన స్వరూపమునకు, ముద్రించబడిన స్వరూపమునకు పోలిక ఎక్కడనూ లేదు. నా రాతప్రతిని ముద్రించుటకు ముద్రణాలయము వారు సర్కారు శాసన నిర్బంధమున వెనుదీయుటచేత దీని స్వరూపము తోడ బయటకు తీసుకువచ్చితిని. నాటకము ప్రదర్శించువారు కోరినచో రాతప్రతి పంపెదను’’ అని చెప్పారు. బ్రిటిషు వారి నిర్బంధాన్ని సైతం ధిక్కరించి నాటక రచనల ద్వారా ప్రజల్లో జాతీయ స్ఫూర్తిని రగిలించేందుకు సోమరాజు పడిన తపన ఈ మాటల్లో కనిపిస్తుంది.
సోమరాజు నైజాం ప్రాంతంలో ఉంటున్నప్పటికీ తన నాటక రచనలను గుంటూరులో ముద్రింపచేసేవారు. ఆంగ్లేయుల పాలనలోని నైజాం ప్రాంతంలో పుస్తకాల మీద నిఘా ఉండేది. ప్రజల్లో స్వాతంత్ర్య భావాలను ప్రేరేపించే రచనలను ప్రభుత్వం బయటికి రానిచ్చేది కాదు. అలా ‘స్వరాజ్యరథము’ నాటకాన్ని 1922, జూన్‌ 26న నిషేధించింది. నాటకకర్త సోమరాజు అరెస్టుకు ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది. ఈ సమయంలో అతను కొంతకాలం అజ్ఞాతంలో గడిపారు. పోలీసుల నిఘా మరింత పెరగడంతో అతను తన కుటుంబసభ్యులను అత్తవారింట్లో వదిలి మిత్రుల సహకారంతో రంగూన్‌కు చేరుకున్నారు.
సోమరాజు రామానుజరావు 1917- 18లో బాలగంగాధర తిలక్, గోపాలకృష్ణ గోఖలే ప్రభావంతో ‘తిలక్‌ రాయబారము’ నాటికను రాసి ప్రదర్శించారు. తెలుగు నాటక రంగంలో ఇది తొలి స్వాతంత్ర్యోద్యమ నాటిక. ఒక అంకం కలిగిన ఈ నాటికను ‘యస్‌.వెంకటేశ్వర కంపెనీ’ పుస్తకంగా ప్రచురించింది. 1917 - 1922 మధ్యకాలంలో సోమరాజు దర్శకత్వంలో భద్రాచలం ప్రాంతంలో స్వాతంత్ర్యోద్యమ ఇతివృత్తాలతో కూడిన సాంఘిక నాటకాలను ప్రదర్శించేవారు. బైరెడ్డి పాపారావు, భద్రి రాములు, జాక అప్పన్న, అంకాల శేషగిరి రావు, దువ్వి సూర్యనారాయణ, శివారెడ్డి సీతయ్య, పోలాసు భద్రగిరి ఈ నాటకాల్లో ముఖ్యపాత్రలు పోషించేవారు. బైరెడ్డి ముసలి నాయుడు బాలనటుడిగా నటించేవారు. ఇదే పరంపరలో ప్రజల్లో జాతీయోద్యమాన్ని రగిలించేందుకు సోమరాజు తోలుబొమ్మలాటలతోనూ ప్రదర్శనలిప్పించేవారు. ఇందుకోసం అతను ప్రత్యేకంగా తోలుబొమ్మలను తయారు చేయించి గ్రామగ్రామాన ప్రదర్శనలు నిర్వహించారు. తర్వాత కాలంలో అతను వారసులు ఈ బొమ్మలను లంకపల్లిలో భద్రపరిస్తే, 1970లో జరిగిన అగ్నిప్రమాదంలో అవి కాలిబూడిదయినట్లు సాహిత్య పరిశోధకులు ఆయాచితం శ్రీధర్‌ పేర్కొన్నారు.
సోమరాజు 1914లో ‘సృజన వినోదిని’ అనే నాటక సంస్థను ప్రారంభించి పద్య నాటకాలను ప్రదర్శించారు. 1905- 1910 మధ్యకాలంలో జాతీయ మహాసభల్లో చేసిన స్వరాజ్య తీర్మానాలు నాటక సృజనకు ఉద్దీపన కలిగించాయి. పౌరాణిక, చారిత్రక పద్య నాటకాలు ఇక్కడి నాటక రంగాన్ని సుసంపన్నం చేశాయి. వీటిని రాసిన రచయితలు అంతర్లీనంగా జాతీయోద్యమ ప్రబోధాన్ని వినిపించేవారు. ఆయా నాటకాల్లోని ప్రధాన పాత్రలను జాతీయ వీరులుగా చిత్రించేవారు. ‘వీరాభిమన్యు’ లాంటి పౌరాణిక నాటకాలతోనే కాకుండా చారిత్రక నాటకాలతో కూడా జాతీయ భావాలను ప్రేరేపించారు సోమరాజు. ‘ప్రతాపరుద్రీయం’లో చెకుముకి శాస్త్రి పాత్రతో ‘‘ఓరీ దుష్టులారా! నికృష్టులారా! భరత ఖండము ఎవ్వరి తాత సొమ్ముని తలపోసి యథేచ్ఛ వ్యాపారంబున రాజమఖండము శాశ్వతముగా నేలకొన దలంచితిరి! మ్లేచ్ఛాధములగు మీ స్వాతంత్ర్యంబునకు దలలొగ్గి పరస్వాతంత్ర్య పిశాచ దాసులమై మీ బానిసలమైనను మీ నిరంకుశాధికారంబు మాపై సాగింపక వదలరైతిరా!’’ అని పలికించి, ఆంగ్లేయులను నిలదీశారు.
ఈయన మొదటగా 1914లో ‘జగన్మోహిని’ నవల రాశారు.ఆ తర్వాత వరుసగా ‘విషవాహినీ, హైమావతి, రక్తజ్వాల’ నవలలు రచించారు. ఇవి ఎక్కువగా నాటకశైలిలో సాగుతాయి. ఈ నవలా సృజనే తర్వాతకాలంలో సోమరాజును గొప్ప నాటకకర్తగా ఆవిష్కరించింది. అతను తండ్రి కోదండరామయ్య ‘అనసూయ’ నాటకాన్ని రాసి అప్పటికే రచయితగా గుర్తింపు పొందారు. ఆ నాటకాన్ని మైలవరం నాటక కంపెనీ ప్రదర్శించింది. తండ్రి వారసత్వమే సోమరాజును నాటక రచనలవైపు దృష్టి సారించేలా చేసింది. అయితే తొలిరోజుల్లో తెలంగాణలో పారసీ, ధార్వాడ, సురభి కంపెనీలు ప్రదర్శించిన నాటకాలు ఇక్కడి కవి పండితులను ఆకర్షించాయి. వారు నాటక రచనలు చేసేలా ప్రేరేపించాయి. అలా స్ఫూర్తి పొందిన నాటకకర్తల్లో ఖమ్మం వాసి కొండుభొట్ల సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి ఒకరు. ఆ క్రమంలోనే తూము రామదాసు, చందాల కేశవదాసు లాంటి వారు తెలంగాణ నాటక వారసత్వానికి ప్రతీకలుగా నిలిచారు.
దుమ్ముగూడెంలో స్వాతంత్ర్యోద్యమ కార్యకలాపాలు మహాత్మాగాంధీ కంటే ముందే ప్రారంభమయ్యాయి. 1917లో కోట్ల సన్యాసి నాయుడు అక్కడ పరమార్థ ప్రదాయని గ్రంథ నిలయం స్థాపించాడు. సుజన వినోదిని నాట్యమండలి, బాల వినోదిని నాట్యమండలి, మనోరంజని నాట్యమండలి, రాఘవకళాసమితి అనే నాటక సమాజాలు రామానుజరావు స్ఫూర్తితో స్వాతంత్ర్యోద్యమ నాటకాలు ప్రదర్శించేవి. దుమ్ముగూడెంకు చెందిన కట్టా గంగయ్య, అంకాల శేషగిరిరావు, బైరెడ్డి పాపరావు, జాక అప్ప న్న, భద్రి రాములు, శివరెడ్డి సీతయ్య, పోలాసు భద్రగిరి, మాటూరి సాంబశివరావు, కురుచేటి శ్రీరామమూర్తి, జలుమూరి అప్పలరాజు, మద్దినేని కామేశ్వరరావు, దువ్వి సూర్యానారాయణ వంటి కళాకారులు రామానుజరావు అడుగుజాడల్లో నాటకాలు వేసేవారు. ఆ నాటకాల్లో బాలుని పాత్రలు వేసే బైరెడ్డి ముసలి నాయుడు 2002లో వ్యాసరచయితతో ఈ విషయాలన్నీ చెప్పాడు.
తిలకు రాయబారము నాటకాన్ని ప్రచురించిన దుమ్ముగూడెం వెంకటేశ్వర అండ్ కంపెనీ తదుపరి ఆర్నెల్లకే వెలువడిన స్వరాజ్య రథము నాటకాన్ని ప్రచురించలేదు. హేత్వంతరముచే నీ గ్రంథము వేంకటేశ్వర గ్రంథమండలిచే ప్రకటించబడక అభినవ నాటక మాలికలో ప్రచురితమైనదిఅని రచయిత నాటకం ముందుమాటలో పేర్కొన్నాడు. హేత్వంతరాలంటే ఆ రోజుల్లో బ్రిటీషు ప్రభుత్వ నిర్బంధాలే. .ఈ నాటకమును నేను వ్రాసిన స్వరూపమునకును, ముద్రింపబడిన స్వరూపమునకు పోలిక మెక్కడను లేదు. నా వ్రాతప్రతిని ముద్రించుటకు ముద్రాలయము వారు సర్కారు శాసన నిర్బంధమున వెనుదీయుట చేత దీనిని స్వరూపము తొడ బయటకు తీసికొని వచ్చితిని. నాటకమును ప్రదర్శించువారు కోరినచో వ్రాతప్రతిని పెంపెదను. అని రచయిత ముందుమాటలో పేర్కొన్న దాన్ని బట్టి రాతప్రతి సెన్సారై ముద్రణకు నోచుకున్నదని తెలుస్తున్నది.
స్వరాజ్య రథము నాటక రచన, ప్రచురణ 1921 మార్చి డిసెంబరుల మధ్య జరిగి ఉండాలి. ఈ నాటకానికి ముందు ఇదే రచయిత రాసిన తిలకు రాయబారము నాటకము 1921 మార్చిలో వెలువడింది. 1921 డిసెంబరు 6తేదీన స్వరాజ్య రథము పుస్తక ప్రతి పరిశీలన కోసం గుంటూరు కలెక్టరు కార్యాలయానికి అందింది. కాబట్టి ఈ మధ్యకాలంలోనే స్వరాజ్యరథము వెలుగులోనికి వచ్చిందని భావించవచ్చు. తిలకు రాయబారము నాటకాన్ని దుమ్ముగూడెం గ్రామానికి చెందిన ఎస్. వెంకటేశ్వర అండ్ కంపెనీ ప్రచురించింది. తిలకు రాయబారము నాటకము బహుళ ప్రజాదరణ పొంది ప్రతులన్నీ అయిపోవడంతో వెంటనే తిలకు రాయబారమునకు మరో నాలుగు అంకాలు ప్రతిజ్ఞాశౌకతాలీయము, పాంచాల పరాభవము, రామరాజ్యస్థాపనము, రథయాత్ర అనే అంకాలు జోడించి ఐదు అంకాలతో సమగ్రమైన స్వరాజ్య రథము నాటకాన్ని రూపొందించాడు రచయిత.
అయినప్పటికి భయపడకుండా ధైర్యంగా తాను రాసింది యథాతథంగా ప్రదర్శించే వారుంటే రాతప్రతిని పంపిస్తాననడం సోమరాజు రామానుజరావు నిబద్ధతకు తార్కాణం. నిజానికి గుంటూరులోని చంద్రికా ప్రెస్ దేశభక్తి రచనలకు ఆ రోజుల్లో పేరెన్నికగన్నదే. అయితే ఈ ప్రెస్‌తో స్వాతంత్ర్యోద్యమ కారులతో సత్సంబంధాలుండడం అప్పటికే చంద్రికా ప్రెస్‌లో ముద్రించిన దేశభక్తి రచనలు నిషేధానికి గురికావడం వల్ల స్వరాజ్య రథము ముద్రణ నాటికి చంద్రికా ప్రెస్‌పై బ్రిటి ష్ ప్రభుత్వ నిఘా, నిర్బంధం పెరిగి ఉంటుంది. అయితే తన నాటక ప్రచురణకు గుంటూరు తిలకు నాటకసమాజము వారు ధన సహాయము చేసినట్లు సోమరాజు రామానుజరావు చెప్పుకున్నారు.
ఒకే కథ ఆధారంగా అనేకమంది అనేక నాటకాలను రచించారు. అయితే ఆ రచనల్లో ఎవరిశైలి వారిదే. ఆ క్రమంలో సోమరాజు కూడా అలాంటి ప్రయత్నం చేసి సఫలీకృతులయ్యారు. ‘సుగ్రీవ పట్టాభిషేకం, దానవీరకర్ణ, సతీ సక్కుబాయి, వీరాభిమన్యు, సీతాకల్యాణం, భోజ కాళిదాసు’ లాంటి నాటకాలు ఈ వరుసలో కనిపిస్తాయి. వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి ‘ప్రతాప రుద్రీయం’ ఇదివరకే రాసినప్పటికీ 1926లో సోమరాజు ‘ప్రతాపరుద్రీయము అను యుగంధర విజయము’ అనే నాటకాన్ని రాశారు. కాళ్లకూరి నారాయణరావు 1918లో చింతామణి నాటకం రాశారు. సోమరాజు ఇదే ఇతివృత్తాన్ని తీసుకుని 1929లో తన ‘చింతామణి’ నాటకాన్ని కొత్తదనంతో ఆవిష్కరించారు.
సోమరాజు జీవించింది 38 సంవత్సరాలే. ఆ కొద్దిపాటి జీవన ప్రయాణంలోనే యాభై నాటకాలు, ఇరవైకి పైగా నవలలను రచించారు. సామాజిక స్పృహ కలిగిన రచయితగా సంఘం పట్ల బాధ్యతను, దేశంపట్ల నిబద్ధతను చాటుకున్నారు. బహుముఖీనమైన అతను కృషి కొత్తతరానికి స్ఫూర్తిదాయకమైంది. 1934, నవంబరు 14న సోమరాజు స్వర్గస్థులయ్యారు. ఇరవయ్యో శతాబ్దం ప్రథమార్థంలో తెలుగు నాటక రంగంలో అతను ఓ ఉత్తుంగ తరంగం. రంగస్థల కార్యక్షేత్రంలో తెలంగాణ వారసత్వమై జాతిని జాగృతం చేసిన మహానుభావుడు.
1921 నాటికే దుమ్ముగూడెంలో శ్రీ వెంకటేశ్వర గ్రంథమండలిని ఏర్పాటు చేసి దాని ద్వారా పుస్తకాలు ప్రచురించేందుకు గాను ఒక ప్రెస్‌ని కూడా స్థాపించాడు.
తన స్వగ్రామం దుమ్ముగూడెంలో గ్రంథాలయాన్ని కూడా స్థాపించారు. అయితే ఈ లైబ్రరీ 1953లో గోదావరికి వచ్చిన వరదల్లో కొట్టుకుపోయింది.
సోమరాజు రామానుజరావు బహుగ్రంథకర్తయైన నాటకకర్త, నాటక ప్రయోక్త. రచయిత, ఉద్యమకారుడు అతను చారిత్రిక, సాంఘిక, పౌరాణిక నాటకాలను రచించడమే కాక ప్రదర్శనలను నిర్వహించడంలో కృషిచేశారు అతను తెలుగు సినిమా తొలినాళ్ల రచయితగా విజయవంతమైన సినిమాకు కథ అందించడం విశేషం. కొవ్వలి, జంపన వంటివారి కోవలో సోమరాజు రమాపతిరావు తెలుగునాట నవలలకు ప్రాచుర్యం కల్పించిన రచయితగా నిలుస్తున్నాడు.
అనేక పౌరాణిక చిత్రాలు నిర్మించిన హెచ్‌.ఎం. రెడ్డి సాంఘిక చిత్రాల బాట పట్టారు. సోమరాజు రామానుజరావు నాటిక ‘రంగూన్‌ రౌడీ’ హక్కులు కొని ఆ నాటికకు అసంఖ్యాక మార్పులుచేసి ‘గృహలక్ష్మి’ చిత్రాన్ని నిర్మించారు.
ఉదయ్‌పూర్‌, నగరంలో అనేక పర్యాటక ప్రదేశాలు ఉన్నాయి.ఉదయ్‌పూర్ అనేక పేర్లతో పిలిచే నగరం. ఉదయ్‌పూర్‌ నగరం పర్యాటకులను గౌరవించటం, నోరూరించే రుచుల్ని అందించటం, కలర్‌ఫుల్‌ పండుగలు, ఇలాంటివన్నీ ఈ నగరానికి ఓ సరికొత్త హోదానిస్తున్నాయి.ట్రావెల్‌ అండ్‌ లీజర్‌ మ్యాగజైన్‌ 2009 సంవత్సరానికి, ప్రపంచంలో పర్యాటకులకు అత్యుత్తమ నగరంగా ఉదయ్‌పూర్‌ను ఎంపిక చేసింది. అనేక అందమైన సరస్సులను, పుణ్య క్షేత్రాలను, వన్యప్రాణి సంరక్షణా కేంద్రాలను కలిగివున్న ఈ నగరం గురించి తెలుసుకుందాం. ఉదయ్‌పూర్‌లోని అందమైన సరస్సులు ఆ పట్టణానికి ఎంతో ఖ్యాతిని చేకూర్చాయని చెప్పవచ్చు. ముఖ్యంగా వర్షాధార సరస్సుల మధ్యలో ఈ పట్టణాన్ని నిర్మించటం విశేషం. ఆరావళీ పర్వతాలు, చుట్టూ సరస్సులు, ఉద్యానవనాలు, రాజస్థానీ చేతి వృత్తుల నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబించే నిర్మాణశైలితో ఆకట్టుకునే కోటలు, ఆలయాలు, హోటళ్లుగా మారిపోయిన ఒకనాటి విలాసవంతమైన రాజభవనాలు ఇవన్నీ పర్యాటకులను కట్టిపడేసేవే.
రాజస్థాన్‌లో జైపూర్‌ తరువాత పర్యాటకులు ఈ నగరానికే ఎక్కువగా వస్తుంటారు. ఈ నగరాన్ని 'కాశ్మీర్‌ ఆఫ్‌ రాజస్థాన్‌'గా మార్చిన ఘనత కూడా అక్కడి సరస్సులదే. అలాంటి వాటిలో మొదటిగా చెప్పుకోవల్సింది ఫతే సాగర్‌ సరస్సు. 1678లో ఏర్పాటు చేసిన ఫతే సాగర్‌ సరస్సు, పిచోలా సరస్సుకు ఉత్తరాన, సరిగ్గా ఎదురుగా ఉంటుంది. ఇది కృత్రిమ సరస్సు. ఇందులో మూడు దీవులు కూడా ఉన్నాయి. పర్యాటకుల్ని విశేషంగా ఆకర్షించేవి కూడా ఇవే. వీటిలో పెద్దది నెహ్రూ పార్‌‌క. ఈ ఉద్యానవనంలో జూ, రెస్టారెంట్‌లు ఉన్నాయి. రెండో దీవిలో భారీ వాటర్‌జెట్‌ ఫౌంటెయిన్‌, మూడో దీవిలో సోలార్‌ అబ్జర్వేటరీలు కనువిందు కలిగిస్తాయి. ఈ సోలార్‌ అబ్జర్వేటరీ ఆసియా ఖండంలోనే అత్యున్నతమైనదగా పేరుగాంచింది.
ఉదయ్‌పూర్‌కు సమీపంలోగల సజ్జన్‌గఢ్‌ ప్యాలెస్‌ కూడా చూడదగ్గదే. ఇక్కడి నుంచి చూస్తే ఉదయ్‌పూర్‌లోని ఐదు సరస్సులూ దర్శనమిస్తాయి. ఇక్కడకు వర్షాకాలంలో పర్యటిస్తే బాగుంటుంది. ఎందుకంటే, సరస్సులన్నీ నీటితో కళకళలాడుతుంటే చూసే దృశ్యాలు చాలా అందంగా ఉంటాయి. అందుకే. ఈ ప్యాలెస్‌ను మాన్‌సూన్‌ ప్యాలెస్‌ అని కూడా పిలుస్తుంటారు. దీనికి దగ్గర్లోనే సజ్జన్‌ గఢ్‌ వన్యప్రాణి సంరక్షణా కేంద్రం ఉంది. అలాగే ఉదయ్‌పూర్‌ పట్టణానికి 65 కిలోమీటర్ల దూరంలో 'కుంభాల్‌గఢ్‌ వన్యప్రాణి సంరక్షణ కేంద్రం' ఉంది. 580 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉన్న ఈ కేంద్రలంలో పులులు, చిరుతలు, లేళ్లు, కుందేళ్లు, కోతులు, అనేక రకాల పక్షులు ఉన్నాయి.
సరస్సుల తరువాత చెప్పుకోవాల్సింది సిటీ ప్యాలెస్‌. ఉదయ్‌పూర్‌ నగరానికి దక్షిణాన, సుమారు 350 సంవత్సరాల క్రితం పిచోలా సరస్సులో ఈ ప్యాలెస్‌ను నిర్మించారు. ఇది 11 కోటల సముదాయం. లేత పసుపు పచ్చ పాలరాతితో నిర్మితమైన ఈ ప్యాలెస్‌పై సూర్యోదయ, సూర్యాస్తమయం సమయాల్లో సూర్యకిరణాలు పడుతున్నప్పడు చూస్తే, ఆ అందం వర్ణనాతీతంగా ఉంటుంది. సిటీ ప్యాలెస్‌లోని కోటలు కిటికీలు, తలుపులు, పై కప్పులు, స్తంభాలలో జీవకళ ఉట్టిపడుతూ అద్భుతంగా అనిపిస్తాయి. ఈ ప్యాలెస్‌లోనే ఓ మ్యూజియం కూడా ఉంది. కొన్ని వందల సంవత్సరాల నాటి శిల్పాలు, పెయింటింగులు, వస్తువులు, ఫర్నీచర్లు ఇందులో చూడవచ్చు.
దీంట్లో రెండు దీవులున్నాయి. వాటిలో ఒకటి జగ్‌నివాస్‌, రెండోది జగ్‌మందిర్‌. జగ్‌నివాస్లో ఒక కోట ఉంది. దాన్ని లేక్‌ ప్యాలెస్‌ అంటారు. ప్రస్తుతం ఇది ప్యాలెస్‌ హోటల్‌గా మారిపోయింది. జగ్‌మందిర్‌ కూడా చిన్న రాజభవనం. పైన చెప్పుకున్న సరసుసలన్నింట్లోనూ షికార్లు చేసేందుకు మోటారు పడవ…లు అందుబాటులో ఉంటాయి. ముఖ్యంగా శీతాకాలంలో ఇక్కడ షికార్లు చేస్తుంటే కాశ్మీర్‌లో విహరిస్తున్నట్లే ఉంటుందని పర్యాటకులు తెలిపారు.
ఈ ప్యాలెస్‌ మరో ప్రత్యేక ఆకర్షణ జగదీశ్వరాలయం. లక్ష్మీ నారాయణుడు కొలువైన ఈ మూడంతస్తుల ఆలయం ఉదయ్‌పూర్‌లోనే అతిపెద్దది. అద్భుతంగా చెక్కిన స్తంభాలు, దేవతా చిత్రాలతో నిండిన పై కప్పులు, గోడలు పర్యాటకులకు మదినిండా భక్తి భావాన్ని నింపుతాయి. ఉదయ్‌పూర్‌కు 22 కిలోమీటర్ల దూరంలో 'ఏకలింగనాథ ఆలయం. 48 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న 'నాథ ద్వారం' రాజ్‌సమంద్‌ సరస్సు ఒడ్డున ఉండే 'శ్రీకృష్ణుడి ఆలయం' కూడా చూడదగ్గవే.
'సజ్జన్‌ నివస్‌ గార్డెన్‌' రాజస్థాన్‌లోని ఉద్యానవనాల్లో కెల్లా అతిపెద్దది. సుమారు వంద ఎకరాల విస్తీర్ణంలో రూపుదిద్దుకున్న ఈ తోటలో గులాబీ పువ్వులే ఎక్కువగా ఉంటాయి. అందుకే దీన్ని రోజ్‌ గార్డెన్‌ అని కూడా పిలుస్తుంటారు. ఇందులో ఒక జూ కూడా ఉంది. పిచోలా సరస్సు ఒడ్డున ఉన్న ఈ గార్డెన్‌లో విహరించేందుకు పర్యాటకులు చాలా ఇష్టపడుతుంటారు.
ఉదయ్‌పూర్‌ మరో ఆకర్షణ 'అహర్‌'. దీన్నే మేవాడ్‌ రాజపుత్రుల స్మృతి చిహ్నం అనవచ్చు. స్థానికులకు రాజపుత్ర రాజులంటే ఎంతో గౌరవం. అందుకే ఇక్కడ ఎంతోమంది రాజపుత్రవీరుల సమాధులున్నాయి. సమాధి అంటే ఏదో మామూలు సమాధి అనుకోకండి. ఒక్కోటి ఓ చిన్న సైజు కోటలాగా ఉంటుంది. పాలరాతితో నిర్మించిన ఈ సమాధుల్లో కూడా చిత్రకళ ఉట్టిపడుతూ ఉంటుంది.
18 శతాబ్దంలో మహారాణా సంగ్రామ్‌ సింగ్‌ తన భార్య కోసం దీన్ని రూపొందించాడు. తరువాత ఆమె తన 48 మంది దాసీలకు అప్పగించింది. ఇది ఫతే సాగర్‌ సరస్స ఒడ్డున ఉంది. ఈ గార్డెన్‌లోని ప్రవేశ ద్వారాలు, వాటిపైగల సూక్ష్మ చిత్రకళ సందర్శకులను అబ్బురపరుస్తాయి.
ఇది ఉదయ్‌పూర్‌కు 66 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. నాలుగోది ఉదయ్‌ సాగర్‌ సరస్సు ఇది ఉదయ్‌పూర్‌ పట్టణానికి తూర్పున 13 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.
కమాన్‌పూర్లో ఉన్న ఒకప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రంలో ఇద్దరు డాక్టర్లు, ఆరుగురు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు. ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. ఒక పశు వైద్యశాలలో ఒక డాక్టరు, ఇద్దరు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు.సంచార వైద్య శాల గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
గ్రామంలో నాలుగుప్రైవేటు బాలబడులు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు 8, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి , ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు ఆరు , ప్రైవేటు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాలలు రెండు ఉన్నాయి. ఒక ప్రభుత్వ జూనియర్ కళాశాల ఉంది.సమీప ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల రామగుండంలో ఉన్నాయి. సమీప మేనేజిమెంటు కళాశాల రామగుండంలోను, వైద్య కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు కరీంనగర్లోనూ ఉన్నాయి.సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల రామగుండంలో ఉన్నాయి.
తిరుమల తర్వాత తెలంగాణ రాష్ట్రంలో ఉన్న మరో ఆది వరాహాస్వామి ఆలయంగా ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. స్థల పురాణం ప్రకారం సుమారు 600 సంవత్సరాల క్రితం ఒక మహర్షి తపస్సు చేయగా ఆయన కలలో స్వామి వారు కనిపించి ఏమి కావాలని కోరగా అప్పుడు మహర్షి ఇక్కడే కొలువై ఎలాంటి ఆపదలు రాకుండా కాపాడాలని కోరాడట. దీంతో ఆది వరాహాస్వామి వారు ఒక బండరాయి పై వెలిసినట్టు ఇక్కడ శాసనాలు వెళ్లడించాయి.
గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. ఆటో సౌకర్యం గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ప్రైవేటు బస్సు సౌకర్యం, రైల్వే స్టేషన్ మొదలైనవి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి.
కమాన్‌పూర్లో పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్, ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి.
ఇది సమీప పట్టణమైన రామగుండం నుండి 16 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత కరీంనగర్ జిల్లాలో, ఇదే మండలంలో ఉండేది.
గ్రామంలో4 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. ఒక ఎమ్బీబీయెస్ డాక్టరు, డిగ్రీ లేని డాక్టరు ఒకరు, ఇద్దరు నాటు వైద్యులు ఉన్నారు. ఒక మందుల దుకాణం ఉంది.
కాస్మికామిక్స్ ఇటాలో కాల్వినో రచించిన కథల పుస్తకం. ఇది ఇటాలియన్ భాషలో మొదటిసారిగా 1965లోను, ఇంగ్లీషులో 1968లోను ప్రచురితమైంది. ప్రతి కథా ఒక శాస్త్రీయ వాస్తవికాంశాన్ని తీసుకొని, దాని చుట్టూ ఊహాత్మక కథ అల్లుకొని ఉంటుంది. ఎప్పటికీ సజీవుడై, గా పిలవబడే ఒకడు, ఈ కథలు చెప్పుకొస్తాడు, ఒక రెండు కథలు తప్పించి. ఆ రెండు కథలూ, విశ్వం యొక్క చరిత్రలో జరిగిన సంఘటనలను గుర్తు తెచ్చుకోవడం. కాల్వినో మరో రచన లో కూడా కథలు చెప్పుకొస్తాడు.
నక్షత్ర మండలం గుండ్రంగా తిరుగుతుందని గ్రహించిన ఒకడు, శాశ్వతంగా తన అస్థిత్వపు జాడలు వదలాలని ప్రయాసపడతాడు. ఈ కథలో పోస్టుమాడరన్ థియరీలో ఒకానొక సిద్ధాంతాన్ని గమనించవచ్చు — ఒకదాని సంతకం దాని ప్రత్యేకతను చాటలేదు, అలా అని, దేనినైనా పూర్తిగా, విశిదీకరంగా వివరించాలంటే పదాలు లేక సంకేతాలు సరిపోవు.
మొదటి కథ. బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన కథ. కాల్వినో, చంద్రుడు భూమికి దగ్గరగా ఉండేవాడనే నిజాన్ని తీసుకొని, మనుషుల మధ్య ప్రేమ త్రికోణాన్ని చూపిస్తూ కథను అల్లాడు. ఇందులో మనుషులు దూకేంత చేరువలో చంద్రుడు ఉంటాడు. చంద్రుడు దూరం అవ్వడంతో ప్రేమికులూ విడిపోతారు.
పరిణామక్రమంలో ఒక దశలో జంతువులన్నీ సముద్రాన్ని వదిలేసి, నేలపైకి వచ్చి జీవించడం మొదలెడతాయి. ఒక కుటుంబం, “నాగరికత” నేర్చుకున్న తమలాగ నేలపైకొచ్చి ఉండకుండా, ఇంకా నీళ్ళల్లోనే ఉంటున్న ఒక ముసలి చుట్టం గురించి సిగ్గుపడ్డం అనేది ఇందులో కథాంశం.
“కాస్మికామిక్స్”లో అన్ని కథలూ, “ ”లోని కథలూ, మరి కొన్ని కథలూ అన్నీ కలిపి ఇప్పుడు ఒకటే సంపుటిలో, , లభిస్తున్నాయి.
వాతావరణం ఏర్పడకముందు అంతా బూడిద రంగులో కనిపించేది. వాతావరణం ఏర్పడేసరికి, రంగులూ కనిపించాయి. ఈ కొత్తదనం ప్రేమికురాలిని భయపెడుతుంది.
భారతదేశంలో ఆడే ఒక కార్డు గేమ్ భారతీయ రమ్మీ. ఇది అసలు రమ్మీకి కొంత వ్యత్యాసంగా ఉంటుంది. ఇది "రమ్మీ 500", "జిన్ రమ్మీ" కి మధ్య ఒక క్రాస్ గా భావిస్తారు. ఇది 13 కార్డులతో ఆడతారు, కనీసం రెండు డెక్స్, కొన్నిసార్లు జోకర్స్ . భారతీయ రమ్మీ దక్షిణ ఆసియాలో ఆడే రమ్మీ యొక్క ఒక వెర్షన్ నుంచి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు, అది "సెలెబెస్ రమ్మీ" గా కొనసాగుతుంది, అలాగే అది రుక్ అని కూడా పిలవబడుతుంది.
రమ్మీ నైపుణ్యానికి చెందిన ఆట అని చట్టానికి చెందిన న్యాయస్థానాలచే ప్రకటించబడింది. కొన్ని మినహా అన్ని రాష్ట్రాల్లో పందాలు, జూదం (భారతదేశం యొక్క రాజ్యాంగం కింద పందెం, జూదం రాష్ట్రానికి సంబంధించినవి) నిషేధించే చట్టాల యొక్క సంబంధము నుండి నైపుణ్యానికి చెందిన ఆటలు మినహాయించబడ్డాయి. అంతేకాక భారతదేశంలో అన్లైన్ లో ఆడే రమ్మీ చట్టపరమైనది కూడా.
సాధ్యమయ్యే సెట్ల యొక్క రెండు రకాలు: వరుసగా సరిపోయే కార్డుల యొక్క ఒక రన్, మూడు లేదా ఒక రకం యొక్క నాలుగు . ఈ ఆటలో గెలిచేందుకు ప్రాథమికంగా అవసరమైనవి కనీసం రెండు వరుస క్రమాలు, వీటిలో ఒకటి "స్వచ్ఛం"గా ఉండాలి, అంటే ఇది ఎటువంటి జోకర్స్ లేకుండా ఉండాలి.
అదే ర్యాంక్ లేదా క్రమం, అదే జోడి యొక్క మ్యాచింగ్ కార్డుల ఆధారంగా ఆడే ఇటువంటి వాటిలో గుర్తింపు పొందిన మ్యాచింగ్ కార్డ్ గేమ్స్ యొక్క ఒక గ్రూప్ రమ్మీ.
నిజాం వద్ద అప్పటి ప్రధాని మొదటి సాలార్‌జంగ్ ఆహ్వానంపై అఘోరనాథ 1878లో హైదరాబాద్ వచ్చారు. నిజాం రాజ్యంలో ఆధునిక విద్యావ్యాప్తి కోసం చొరవ తీసుకున్న మొదటి సాలార్‌జంగ్, అప్పటి బ్రిటిష్ భారత ప్రాంతం నుంచి మరికొందరు విద్యావేత్తలను కూడా ఇక్కడకు రప్పించారు. అఘోరనాథ తొలుత ఒక ఇంగ్లిష్ మీడియం స్కూల్‌ను ప్రారంభించారు. మూడేళ్ల తర్వాత 1881లో హైదరాబాద్ కాలేజీని స్థాపించి, దానికి తొలి ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేశారు. తర్వాత అది నిజాం కళాశాలగా మారింది. అఘోరనాథ భార్య వరదాదేవి కూడా భర్త కృషిలో పాలు పంచుకున్నారు. స్వతహాగా కవయిత్రి, విద్యావంతురాలు అయిన ఆమె, నాంపల్లిలో బాలికల కోసం పాఠశాల ప్రారంభించారు. నగరంలో తొలి బాలికల పాఠశాల ఇదే. బ్రిటిష్ పాలిత ప్రాంతంలో అప్పట్లో ఉధృతంగా ఉన్న సంస్కరోణద్యమం ప్రభావంతో అఘోరనాథ దంపతులు ఇక్కడ సంస్కరణల కోసం తవు వంతు కృషి చేశారు. హైదరాబాద్‌లో వారి నివాసం సాహితీ, సాంస్కృతిక, రాజకీయ కేంద్రంగా ఉండేది. నిత్యం మేధావులు, కళాకారులతో కళకళలాడుతుండేది. అఘోరనాథ ఎనిమిది మంది సంతానంలో సరోజినీదేవి ‘భారతకోకిల’గా సుప్రసిద్ధురాలు. వీరేంద్రనాథ్ విప్లవకారుడు కాగా, హరీంద్రనాథ్ బహుముఖ ప్రజ్ఞశాలి.
ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్ రాజధాని అయిన ఢాకా శివార్లలోని బ్రాహ్మణగావ్‌లో 1851లో పుట్టిన అఘోరనాథ పాఠశాల విద్య అంతా ఢాకాలో సాగింది. తర్వాత కలకత్తాలోని ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీలో డిగ్రీ పూర్తి చేశారు. సంస్కృత పండితుడైన రామచరణ్ ఛటోపాధ్యాయ తనయుడైన అఘోరనాథ చిన్ననాటి నుంచే చురుకైన విద్యార్థిగా గుర్తింపు పొందారు. గిల్‌క్రిస్ట్ స్కాలర్‌షిప్ సాధించి, ఉన్నత విద్య కోసం ఇంగ్లాండు వెళ్లారు. ఎడిన్‌బర్గ్ వర్సిటీలో చదువుకుంటుండగా, భౌతిక శాస్త్రంలో ‘బక్స్‌టర్’ బహుమతి, రసాయనిక శాస్త్రంలో ‘హోప్’ బహుమతి సాధించారు. అదే వర్సిటీ నుంచి డీఎస్సీ పట్టాను అందుకున్నారు. అఘోరనాథ ఛటోపాధ్యాయ శాస్త్రవేత్త మాత్రమే కాదు, బహుభాషా కోవిదుడు కూడా. బెంగాలీ, ఇంగ్లిష్, సంస్కృతం, గ్రీక్, హిబ్రూ, ఫ్రెంచ్, జర్మన్, రష్యన్ భాషలలో ఆయనకు ప్రావీణ్యం ఉండేది. సంస్కృత పాండిత్యానికి గుర్తింపుగా అప్పట్లో శంకరాచార్య పీఠం నుంచి ‘విద్యారత్న’ బిరుదు కూడా పొందారు.
అఘోరనాథ ఛటోపాధ్యాయ ఆచార్యుడు మాత్రమే కాదు, శాస్త్రవేత్త కూడా. ఇంగ్లాండు వెళ్లి, డీఎస్సీ పూర్తి చేసిన తొలి భారతీయుడు ఆయనే.
అఘోరనాథ ఛటోపాధ్యాయ హైదరాబాదుకు చెందిన ఒక విద్యావేత్త. ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలు సరోజినీ నాయుడు ఇతని కుమార్తె.
పెరుగుచు, భాష యందు పెక్కు మార్పులు కల్గినవి. ఆసమయముననే కాత్యాయనుడు తన నాటి భాషను శోధించి శుద్ధముగ సంస్కరించెను. ఆసంస్కరణములు ఆనాటికి చెల్లినను కాలక్రమమున కొత్త భాషలు ఆర్భవించుటచే ఇవి మూల పడినవి. అపభ్రంశ భాషలయొక్క పదములు కొన్ని దేవభాషలో చేరినవి. అప్పుడు మరల పతంజలి మహాశయుడు భాషను జాగ్రత్తగా పరిశీలించి భాష్యంబును వ్రాసెను. ఇదియే సంస్కృత భాషకు తుది సంస్కరణము. కాలక్రమమున దేవభాష వ్యవహారమునుండి తొలగినది, అపభ్రంశములు కొన్ని ఈ స్థానమును ఆక్రమించుకొనెను.
పదముల ప్రవృత్తి నిమిత్తముల వ్యక్తపరచుచు ప్రకృతి ప్రత్యయముల విమర్సించుచు కాల క్రమమున సహజముగ భాష పొందెడి విశేష భెదములను భాషా పరిణామ సృష్టిచే విమర్సించుచు వ్యాకృతి నొనరించుట.
ఇందు పద వుత్పత్తి మాత్రం ప్రదర్శకం అగుటచే ఇది భాషా సంగ్రహణమునకు భాషా విపరిణామ జ్ఞానమునకు నిరుపయుక్తమగుచున్నది. నిరుక్తాది ప్రాచీన వ్యాకృతులు చేరినవి.
ఇది కేవలము భాషా విపరిణామమునే తెల్పుచు భాషాభ్యాసనమందు వుత్పత్తి అర్ధములను తెలుసుకొనుటకు బహు ప్రయోజనమొనర్చును. బ్రకృతమున నితరభాషా సహాయమున భాషా తత్వ విమర్సనమునకు చెందిన వాజ్మయ చరితములు చేరును.
వేదములలో ప్రధానమగు ఋగ్వేదము లోని కొన్ని భాగములందు వ్యాకరణ ప్రశాంసచేయబడుటచే అప్పటికే సంస్కృతభాషా రక్షణకొరకు మంత్రద్రష్ట లగు వ్యాకరణము కూడా అని ఊహింపవచ్చును. పతంజలి వ్రాసినట్లు 'చత్వారి శృంగా త్రయో స్వపాదా ద్వేశీర్షే సప్త హస్తాహో స్య త్రిధా బద్ధో వృషభో రోరవీతి మహోదేవో మర్త్యాన్ ఆవివేశః' అను మంత్రమునకు ఆశబ్దశాస్త్రమగు అర్ధమే వేదపూరుషునిచే సంకల్పితమగుచో నాటికే వ్యాకరణములు సిద్ధములని చెప్పవచ్చును. వేదస్వరరక్షార్ధమై ప్రాతిశాఖ్యలెన్నియో నాటికి ఋషి ద్రష్టములగుట సత్యము.' చత్వారి పదజాతాని నా మాఖ్యాతో పసర్గ నిపాత భేదా' త్తను నిరుక్త వాక్యముల బట్టి కూడా వ్యాకరణములు అత్యంత ప్రాచీనములు అని చెప్పవచ్చును.
భాషా సాధకములగు శబ్ద శాస్త్రములు పాణినికి పూర్వమే బయల్వెడినవి అనుటకు పాణినీయములో శాకల్య, శాకటాయన్, ఆచార్య, ఆపిశిలి, చాక్రవర్మ, గార్గ్య, కాశకృత్స్య్న, భారద్వాజ, స్ఫోటాయన మొదలుగు వారల నామములను పాణిని గ్రహించుటయే సాక్షి.
తెలుగు వ్యవహారిక భాషగా నున్న తొలిదశలో జనులు చిన్నచిన్న పద్యములను, పాటలను పాడుచుండిరి. గొప్ప వాజ్మయము నన్నయకు పూర్వము మనకు లభ్యము కానప్పటికిని యద్ధమల్లుని శాసనము బట్టి కొంత వాజ్మయము ఉన్నదని మాత్రము చెప్పుటకు అవకాశము ఉంది. ఇట్లు యుద్ధమల్లుడు నాటికే అభివృద్ధి నొందిన ఈ తెలుగు భాషకు సంస్కారము ఆవశ్యక మాయెను. ఆకారణమున కొందరు పండితులు కొంతకొంత భాషను సంస్కరించుటకు బయల్వెడినట్లు హేమ చంద్రాది మునిభిః కథితం చాంధ్రలక్షణ అను వాక్యముల వలన తెలియుచున్నది. ఇంతే కాదు చింతామణి కూడా కేచిత్, శాస్తారః, కవిభల్లటైః మొదలగు శబ్దములచే కూడా తెలియును. అదియుగాక ఆనాడు భాషను సంస్కరించుటకు కొన్ని పరిషత్తులు నేటికాలమునకు వలె నునట్లు నన్నయ మహా భారతం లోని సభాశబ్ద పునఃపునః ప్రయోగముచే వ్యక్తమగుచున్నది. అందుచే నన్నయ ఇటు భారతమును రచించి యటు చింతామణి యను భాషాశాసనమును వ్రసియుండొచ్చునని కొందరి అభిప్రాయము.