polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
సహజమైన రూపంలో ఉన్న తాయి-ఖాంప్టి వర్ణమాల, మయన్మారు ఉత్తర షాను వర్ణమాలను దగ్గరగా పోలి ఉంటుంది. కొన్ని అక్షరాలు విభిన్న ఆకృతులను తీసుకుంటాయి. వారి లిపి వందల సంవత్సరాల క్రితం నుండి లిక్ హ్టో న్గాకు లిపి నుండి ఉద్భవించింది. 17 హల్లులు, 14 అచ్చులు సహా 35 అక్షరాలు ఉన్నాయి. లిపి సాంప్రదాయకంగా త్రిపాటక, జాతక కథలు, ప్రవర్తనా నియమావళి, సిద్ధాంతాలు, తత్వశాస్త్రం, చరిత్ర, న్యాయ సంకేతాలు, జ్యోతిషశాస్త్రం, హస్త శాస్త్రం వంటి అంశాల మీద మఠాలలో బోధించబడుతుంది. మొదటి ముద్రిత పుస్తకం 1960 లో ప్రచురించబడింది. 1992 లో తాయి లిటరేచరు కమిటీ, చాంగుఖాం దీనిని సవరించారు. 2003 లో దీనిని ఉత్తర మయన్మారు, అరుణాచల ప్రదేశు విద్యావేత్తలు టోన్ మార్కింగుతో సవరించారు.
ఖంతీ ప్రజలు వరి , ఆవాలు / నువ్వులు , బంగాళాదుంప వంటి పంటలను పెంచుతారు. వారి ప్రధాన ఆహారం బియ్యం, సాధారణంగా కూరగాయలు, మాంసం, చేపలు. వారు బియ్యం తో తయారుచేసిన బీరును పండుగలలో పానీయంగా తాగుతారు. ఖావో పుక్ , ఖావో లాం , పా సా , పా సోం, నాం సోం వంటివి కొన్ని ప్రసిద్ధ వంటకాలు తింటారు. గొడ్డు మాంసం నిషిద్ధంగా పరిగణించబడుతుంది.
పురుషుల సాంప్రదాయ ఖంతి దుస్తులు పూర్తి చేతుల కాటను చొక్కా , బహుళ వర్ణ లుంగీ ధరిస్తారు. మహిళల దుస్తులలో జాకెట్టు , పత్తి లేదా పట్టుతో చేసిన లోతైన రంగు పొడవాటి లంగా , రంగు పట్టు కండువా ఉంటాయి. వివాహిత స్త్రీ సాదా నలుపు పొడవాటి చుట్టు-చుట్టూ లంగా , అంతకు మించి చిన్న ఆకుపచ్చ లంగా ధరిస్తుంది.
ఖంతి వారి జుట్టును పెద్ద ముడిగా కట్టివేస్తారు. దీనికి తెల్లటి తలపాగా మద్దతు ఇస్తుంది. ముఖ్యులు పట్టుతో చేసిన పొడవైన కోటు ధరిస్తారు. జుట్టును ఒక భారీ రోలులో వెనుక, అన్ని వైపుల నుండి పైకి లాగుతారు. దీని పొడవు నాలుగైదు అంగుళాల పొడవు ఉంటుంది. ఎంబ్రాయిడరీ బ్యాండు, అంచు, రుచిగల చివరలను వెనుకకు వేలాడదీసి, రోలును చుడతారు.
ఖంతి అనేది మయన్మారు, భారతదేశంలో ఖంతి ప్రజలు మాట్లాడే నైరుతి తాయి భాష. ఇది ఒక డైక్ భాష, ప్రత్యేకంగా కడై, కాం-తాయి, తాయి, నైరుతి, వాయువ్య శాఖ. ఈ భాష ఎగువ మయన్మారులోని మొగాంగు పరిసరప్రాంతాలలో ఉద్భవించినట్లు తెలుస్తోంది. ఇది థాయి, లావో భాషలతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది.
ఖంతి సమాజం తరగతులుగా విభజించబడింది. ప్రతి ఒక్కటి సామాజిక సోపానక్రమంలో విభిన్న స్థితిని సూచిస్తుంది. ముఖ్యులు అత్యున్నత పదవులను ఆక్రమించారు. తరువాత పూజారులు అన్ని వర్గాల మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపుతారు. గతంలో బానిసలు అత్యల్ప హోదాను కలిగి ఉన్నారు
తాయ్-ఖంతి ప్రజలు థెరావాడ బౌద్ధమతం అనుచరులు. తాయ్-ఖంతి భాష వారి స్వంత లిపిని కలిగి ఉంది. దీనిని 'లిక్ తాయ్' అని పిలుస్తారు. ఇది మయన్మారు షాను లిపి నుండి ఉద్భవించింది. వారి మాతృభాషను ఖంతిభాష అంటారు. ఇది థాయి, లావోలకు దగ్గరి సంబంధం ఉన్న తాయి భాష.
తాయ్-ఖంతి థెరావాడ బౌద్ధమతం తీవ్రమైన విశ్వాసులు. నివాసగృహాలలో పూజగది ఉంటుంది. వారు ప్రతి ఉదయం, సాయంత్రం పూలు , ఆహారం నివేదించి ప్రార్థిస్తారు. వారు శాంతి కాముకులైన ప్రజలు.
తాయి-ఖంతి ఇళ్ళు పైకప్పులతో ఎత్తైన అంతస్తులలో నిర్మించబడతాయి. పైకప్పులు చాలా తక్కువ ఎత్తులో నిర్మించబడి గోడలతో మూసివేయబడతాయి. ఫ్లోరింగు కోసం చెక్క పలకలను ఉపయోగిస్తారు. గోడలు వెదురు ముక్కలతో తయారు చేయబడతాయి.
తెంగపానీ బేసిను చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతంలో నివసించే తాయి ఖంతీలు ఇరవాడి పర్వత లోయ అయిన పొడవైన హ్కాంతి ప్రాంతం నుండి వచ్చిన వలసదారుల వారసులు. ఖంతి ఆగ్నేయాసియా లక్షణాలను కలిగి ఉంది.
ఖంతి ప్రజలు స్థిరనివాసులుగా, వ్యవసాయదారులుగా ఉంటారు. వారు ఒకే జంతువుతో నడిచే నాగలి ను ఉపయోగిస్తారు. ఎద్దు లేదా గేదె .
ఖంతి మూడు మాండలికాలు ఉంటాయి: ఉత్తర బర్మా ఖంతి, అస్సాం ఖంతి, సింకలింగు ఖంతి. ఖంతి మాట్లాడేవారు ద్విభాషా, ఎక్కువగా అస్సామీ, బర్మీసు భాషాఙానం కలిగి ఉన్నారు.
వారి ఆభరణాలలో ప్రకాశవంతమైన అంబరు చెవిపోగులు, పగడపు, పూసల కంఠహారాలు, బంగారు ఆభరణాలు ఉంటాయి. ఖంతి పురుషులు సాధారణంగా వారి శరీరాలకు పచ్చబొట్టు వేసుకుంటారు.
హస్తకళ. వారి కత్తిని ఫా-నాప్ అంటారు. వారి పూజారులు ఔత్సాహిక హస్తకళాకారులు, వారు మత విగ్రహాలను చెక్కడానికి కలప, ఎముక లేదా దంతాలను ఉపయోగిస్తారు.
యెరెవాన్ నగరం క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దం నుండి ఉంది. నగర దక్షిణ భాగంలో ఉన్నటువంటి షెంగావిత్ జిల్లాలో కనీసం క్రీ.పూ. 3200 అనగా కురా-అరాక్సెస్ సంసృతి నుండి జనాభా ఉంటున్నారు. ఇక్కడ మొదటి త్రవ్వకాలు పురావస్తు పరిశోధనాకారుడయిన యెవ్గెని బాయ్బుర్ద్యాన్ ఆధ్యర్యంలో 1936 - 1938 మధ్య షెంగావిత్ లోని చారిత్రక ప్రదేశంలో జరిగాయి. రెండు దశాబ్దాల తర్వాత 1958 నుంచి 1983 వరకు, పరిశోధకుడుసాన్డ్రో సర్దరియన్ త్రవ్వకాలను కొనసాగించాడు. మూడవ దశ త్రవ్వకాల్లో 2000లో హకోబ్ సిమోన్యాన్ మార్గదర్శకత్వంలో జరిగాయి. 2009, పెన్సిల్వేనియాలోని వైడనర్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన ప్రొఫెసర్ మిచెల్ ఎస్. రాత్మాన్ సాన్డ్రోతో కలిశారు. వారు మూడు దశలలో జరిపిన త్రవ్వకాల్లో క్రీ.పూ 3200 నుంచి క్రీ.పూ. 2500 మధ్య కాలపు అవశేషాలు బయటపడ్డాయి. వాటిలో కొన్ని భారీ భవంతులను, అందులోని గదులనూ వారు ప్రపంచానికి పరిచయం చేశారు.
యెరెవాన్ క్రీ.పూ. 8వ శతాబ్దానికి చెందిన నగరం. క్రీ.పూ. 782లో అర్గిష్టి-1 రాజు అరారట్ మైదానపు పడమటి కొసన ఎరెబునీ కోటను నిర్మించడంతో యెరెవాన్‌కు పునాదిరాయి పడింది. ఎరెబునీని ఒక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక, పరిపాలనా కేంద్రంగా, రాచరికాన్ని ప్రతిబింబించే రాజధానిగా రూపొందించారు. ప్రాచీన ఆర్మేనియన్ రాజ్యపు అంతానికి కొత్త రాజధానీ నగరాలు ఉద్భవించి, యెరెవాన్ ప్రాముఖ్యత తగ్గింది. 1736 - 1828 మధ్యకాలంలో ఇరానియన్, రష్యన్ పరిపాలనలో ఎరివాన్ ఖానేట్‌కు, 1850 - 1917 మధ్య ఎరివాన్ గవర్నరేట్‌కూ ఇది రాజధానిగా విరాజిల్లింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో జరిగిన ఆర్మేనియన్ మారణహోమం కారణంగా వలస వచ్చిన వారితో ఫస్ట్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఆర్మేనియా ఏర్పాటవగా దానికి యెరెవాన్ రాజధాని అయ్యింది. 20 వ శతాబ్దం నాటికి సోవియట్ యూనియన్ లో భాగమై, నగరం వేగంగా విస్తరించింది. నగరంలోని తిత్సర్నాబర్ద్ ను ఎంతో మంది ప్రముఖుల్లు సందర్శించారు.
నగరంలోని ప్రముఖ ఆనవాళ్లలో నగర జన్మస్థానంగా గుర్తింపు పొందిన ఎరెబునీ కోట ఒకటి. నగరంలోని చర్చిలలో అత్యంత పురాతనమైన కటోగికే త్సిరానవోర్ చర్చి కూడా ఒక ప్రముఖ కట్టడం. ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద ఆర్మేనియన్ కెథడ్రల్ అయిన సెయింట్ గ్రెగరీ కెథడ్రల్, అర్మేనియన్ నరమేధానికి అధికారిక సంతాప స్థలమైన సిసెర్నాకబర్క్ కూడా ప్రముఖమైన చూడదగ్గ ప్రదేశాల్లో ఉన్నాయి . అనేక ఒపేరా హౌస్‌లు, థియేటర్లు, సంగ్రహాలయాలు, గ్రంథాలయాలు ఇతర సాంస్కృతిక సంస్థలు కూడా నగరంలో ఉన్నాయి. యెరెవాన్ ఒపేరా థియేటర్, ఆర్మేనియన్ రాజధానిలోని ప్రధాన కట్టడం. నేషనల్ గేలరీ ఆఫ్ ఆర్మేనియా దేశంలోనే అతిపెద్ద ఆర్ట్ మ్యూజియం. అదే భవనంలో అర్మేనియా చారిత్రిక సంగ్రహాలయం, మటేండారన్ ఉన్నాయి. మటేండారన్ ప్రపంచంలోని అతిపెద్ద పురాతన పుస్తకాలు, మాన్యుస్క్రిప్ట్ కలిగివున్న గ్రంథాలయాలలో ఒకటి.
యెరెవాన్ లో వాతావరణం ఒక చిన్న ఎడారిని పోలి ఉంటుంది. ఎండాకాలం బాగా వేడిగా, పొడిగా ఎక్కువ రోజులు ఉంటుంది. చలికాలం బాగా చల్లగా, మంచు పడుతూ ఉంటుంది. తక్కువ రోజులు ఉంటుంది. ఇందుకు కారణం యెరెవాన్ నగరానికి మూడు ప్రక్కలా పర్వతాలు ఉండడం. ముఖ్యంగా ఆగస్టులో వాతావరణం వేడిమి 40 లను దాటుతుంది. జనవరిలోని శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రత 15 ఉంటుంది. సగటున ప్రతి సంవత్సరం 318 మి.మి. వర్షపాతం నమోదవుతుంది. సగటున సంవత్సరానికి 2,700 గంటలు సూర్యకాంతి ఉంటుంది. యెరెవాన్‌లో వేసవి, శీతాకాలాల సగటు ఉష్ణోగ్రతల మధ్య ఉండే తేడా మధ్య యూరోపియన్ రాజధాని నగరాలలో కెల్లా అత్యధికం.
యెరెవాన్ సముద్ర మట్టం నుండి సగటున 990 మీ ఎత్తున, కనిష్టంగా 856 మీ., గరిష్ఠంగా 1,390 మీ, మధ్యనా ఉంటుంది. ఈ నగరం హ్రజ్డాన్ నదిఒడ్డున, ఈశాన్య అరారట్ లోయలో, దేశానికి పశ్చిమ కేంద్రంలో ఉంది. నగరానికి మూడు వైపులా పర్వతాలు ఉన్నాయి. దక్షిణాన హ్రజ్దాన్ నది ఉంది. హ్రజ్దాన్ నది ప్రవహించే క్రమంలో ఒక సుందరమైన గండి ని ఏర్పరచింది. ఈ గండి నగరాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజిస్తుంది. రాజధాని కావడం వలన యెరెవాన్ ఏ రాష్ట్రంలోనూ భాగంగా లేదు. యెరెవాన్ కు ఉత్తర, తూర్పు దిక్కున కొటాయ్క్, దక్షిణాన, పశ్చిమాన అరారట్, పశ్చిమాన అర్మవిర్, వాయవ్యాన అరగట్సన్ రాష్టాలు ఉన్నాయి.
యెరెవాన్ అర్మేనియా దేశరాజధాని, ఆ దేశపు అతిపెద్ద నగరం. దీన్ని ఎరెవాన్ అని పిలవడం కూడా కద్దు. ప్రపంచంలో, సుదీర్ఘకాలం పాటు నిరంతరాయంగా ప్రజలు నివసిస్తూ ఉన్న అత్యంత పురాతన నగరాలలో ఇది ఒకటి. ఈ నగరం హ్రజ్డన్ నది ఒడ్డున ఉన్నది. ఇది దేశానికి పరిపాలన, సాంస్కృతిక, పారిశ్రామిక కేంద్రం. యెరెవాన్ 1918 నుండి దేశానికి రాజధానిగా ఉంది. దేశ చరిత్రలో ఇది పదమూడవ రాజధాని. అరారట్ ప్రాంతంలోని రాజధానుల్లో ఇది ఏడవది. ప్రపంచ పురాతన డయోసీస్‌లలో ఒకటి, అర్మేనియన్ అపోస్టోలిక్ చర్చికి చెందిన అతి పెద్ద డయోసీస్‌ యెరెవాన్‌లో ఉంది.
క్రీ.పూ. ఏడవ శతాబ్దం మధ్యలో, నగరంలోని ఎరెబునీ కోట నుండి 7 కి.మీ. పశ్చిమాన తెషిబైనిను ఉరార్టు వంశానికి చెందిన రూసా-2 నిర్మించారు. అది ప్రస్తుతం బలవర్థకమైన గోడలతో షెంగావిత్ జిల్లాలో ఉంది. ఉరార్టు తూర్పు సరిహద్దులను మొరటు సిమ్మెరియన్లు, సితియన్ల నుండి రక్షించడానికి దీన్ని నిర్మించారు. త్రవ్వకాల్లో సమయంలో, 40,000 చ.మీ. వైశాల్యం కలిగిన గవర్నరు ప్యాలెస్ యొక్క అవశేషాలు కనుగొన్నారు. వాటిలో 120 గదులు ఉన్నాయి. వీటి నిర్మాణం క్రీ.పూ. ఏడవ దశాబ్ధం నాటికి రుస-3 ఆధ్వర్యంలో పూర్తయ్యాయి. అయితే, ఈ ప్రాంతాన్ని క్రీ.పూ. 585 లో సిమ్మెరియన్లు, సితియన్లు నాశనం చేశారు.
27 సెప్టెంబరు 2004 న, "ఎరెబునీ-యెరెవాన్" అనే గీతాన్ని స్వీకరించారు, దీనిని పరూయ్ర్ సేవక్ రచించగా ఎడ్గార్ హొవ్హానిస్యాన్ కంపోస్ చేశారు. నగరానికి కొత్త గీతం ప్రకటించే పోటీలలో దీనికి చోటు దొరికింది. ఎంపిక చేసిన జెండా - తెలుపు రంగు నేపథ్యంలో మధ్య నగరపు ముద్ర, చుట్టూ పన్నెండు చారిత్రక రాజధానులకు చిహ్నంగా పన్నెండు చిన్న ఎరుపు త్రిభుజాలతో ఉంటుంది. ఈ జెండాలో దేశ జాతీయ జెండాలో ఉండే మూడు రంగులు ఉంటాయి.
యెరెవాన్ ఎంతో సాంద్రంగా నిర్మించిన నగరం. కానీ అనేక ప్రజా పార్కులు జిల్లాలంతటా వ్యాపించి ఉన్నాయి. ఎరెబునీలోని కృత్రిమ సరస్సు చుట్టుప్రక్కల ఒక సుందరమైన పబ్లిక్ పార్క్ ఉంది. 17 హెక్టార్లలో ఆక్రమించి ఉన్న ఈ పార్కును, కృత్రిమ సరస్సునూ అర్గిష్టి రాజు క్రీ.పూ. 8వ శతాబ్దంలో నిర్మించారు. 2011లో ఈ తోటను పూర్తిగా పునర్నిర్మించడమే కాకుండా దానికి లియోన్ పార్క్ అని నామకరణం చేశారు.
ఉరార్టు రాజ్యాం క్రీ.పూ. తొమ్మిదవ శతాబ్దంలో వాన్ సరస్సు ఒడ్డున రూపుదిద్దుకుంది. కునెఫార్ం మీద రాసిన దాని ప్రకారం, యురేర్షియన్ సైనిక కోట క్రీ.పూ. 782 లో చక్రవర్తి ఆర్గిష్టి ఆదేశాలనుసారం ఉత్తర కాకసస్ నుండి జరిగే వ్యతిరేక దాడుల నుండి నగరాన్ని కాపాడడానికి స్థాపించబడింది. ప్రపంచంలోని అత్యంత పురాతనమైన నగరాలలో యెరెవాన్ ఒకటి.
యెరెవాన్ అనే పేరు ఒరోన్టిడ్ వంశంలోని చివరి రాజయిన యెర్వాన్ద్ 4 పేరు నుండి వచ్చిందని ఒక సిద్ధాంతం ఉంది. అయితే, క్రీ.పూ. 782 లో అర్గిష్టి-1 ఈ ప్రదేశాన్ని పరిపాలించడానికి ఎరెబునీలో ఒక కోటను నిర్మించారు. తరువాత యురేషియన్లు దానిని వాడడం వలన ఈ పేరు వచ్చిందని ప్రతీతి.
ఆర్మేనియా ప్రధాన చిహ్నం అరారట్ పర్వతం, ఇది రాజధాని ప్రాంతంలోని ఏ ప్రదేశం నుండయినా కనపడుతుంది. నగర ముద్రలో కిరీటంతో ఉన్న సింహం ఒకటి పీఠం మీద కూర్చుని ఉంటుంది. ఎంబ్లెమ్‌లో నీలం రంగు సరిహద్దు కలిగిన చతురస్రం ఉంటుంది.
1918 లో మొదటి రిపబ్లిక్ గా స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి యెరెవాన్ అర్మేనియా రాజధానిగా ఉంది. చారిత్రిక అరారట్ మైదాన ప్రాంతంలో నెలకొని ఉన్న యెరెవాన్ రాజధానికి సహజమైన ఎంపిక అయ్యింది.
1960 లో ఏర్పాటయిన యెరెవాన్ ఒపేరా గార్డెన్, దానిలోని కృత్రిమ హంసల సరస్సు నగరంలోని చాలా మందిని ఆకట్టుకుంటున్నాయి. ఈ సరస్సు శీతాకాలంలో ఐస్-స్కేటింగ్ కు నిలయంగా మారుతుంది.
నగరంలోని రిపబ్లిక్ స్క్వేర్, యెరెవాన్ ఒపేరా థియేటర్, కోన ప్రధాన కేంద్రాలు. నగర అభివృద్ధి ఆర్కిటెక్ట్ జిమ్ టొరొస్యాన్ ఇచ్చిన ప్లాన్ ప్రకారం కొనసాగుతుంది.
యురర్టియన్ అధికారంలో ఉన్న సమయంలో ఎరెబునీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలలో పెద్ద ఎత్తున నీటిపారుదల కాలువలను, ఒక కృత్రిమ జలాశయాన్నీ నిర్మించారు.
చాలా మంది మోన్పాలు భారత రాష్ట్రమైన అరుణాచల ప్రదేశులో నివసిస్తున్నారు. వీరిలో సుమారు 60,000 జనాభా, తవాంగు జిల్లా, పశ్చిమ కామెంగు జిల్లాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉంది. చైనాలోని టిబెట్టు స్వయంప్రతిపత్తిత ప్రాంతం, కోనా కౌంటీ, బేయి జిల్లాలోని పలుంగు, మాడోగు కౌంటీలో సుమారు 25 వేల మంది మోన్పాలు నివసిస్తున్నారు. ఈ ప్రదేశాలు తక్కువ ఎత్తులో ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా మాడోగు కౌంటీ, ఇది మిగిలిన టిబెట్టు మాదిరిగా కాకుండా ఉష్ణమండల వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. అరుణాచల ప్రదేశులో నివసిస్తున్న 60,000 మంది మోన్పాలలో 20,000 మంది తవాంగు జిల్లాలో నివసిస్తున్నారు. ఇక్కడ వారు జిల్లా జనాభాలో 97% ఉన్నారు. మిగిలినవారిని పశ్చిమ కామెంగు జిల్లాలో చూడవచ్చు. అక్కడ వారు జిల్లా జనాభాలో 77% మంది ఉన్నారు. భూటాను సరిహద్దుకు సమీపంలో ఉన్న తూర్పు కామెంగు జిల్లాలో ఈ ప్రజలు తక్కువ సంఖ్యలో నివసిస్తున్నారు.
ఈ రోజు మోన్పాలు నివసించే ప్రాంతం గురించి మొట్టమొదటి వ్రాతపూర్వక ఆధారాలు లోమోను అని పిలువబడే ఒక రాజ్యం ఉనికిని సూచిస్తున్నాయి. ఇవి క్రీ.పూ. 500 నుండి సా.శ. 600 వరకు ఉన్నాయి. తరువాతి సంవత్సరాలలో మోన్యులు పెరుగుతున్న టిబెట్టు రాజకీయ, సాంస్కృతిక ప్రభావానికి లోనయ్యారు. ఇది మోన్పా జాతికి చెందిన " సాంగ్యాంగు గ్యాట్సో " 6 వ దలైలామాగా మారడంతో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ సమయంలో మోన్యులు ముప్పై రెండు జిల్లాలుగా విభజించబడి ఉంది. వీరు తూర్పు భూటాను, తవాంగు, కామెంగు, దక్షిణ టిబెటు ప్రాంతాలలో విస్తరించి ఉన్నారు. ఏది ఏమయినప్పటికీ తవాంగు ట్రాక్టు అని కూడా పిలువబడే ప్రాంతంలో చరిత్ర అంతటా మోన్యుల జనాభా తక్కువగా ఉంది.
మోన్పా ప్రజల మూలం అస్పష్టంగా ఉంది. ఈశాన్య భారతదేశంలోని ఇతర తెగల మాదిరిగానే మోన్పా అరుణాచల ప్రదేశు పశ్చిమ భాగంలోని తవాంగుకు వలస వచ్చినట్లు భావిస్తున్నారు. మోన్పా ఈశాన్య భారతదేశంలో ఉన్న ఏకైక సంచార తెగ అని నమ్ముతారు - వారు పూర్తిగా గొర్రెలు, ఆవులు, యాక్, మేకలు, గుర్రాలు వంటి జంతువుల పెంపకం మీద ఆధారపడి జీవితం సాగిస్తుంటారు. వీరికి ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో శాశ్వత స్థావరం లేదా అనుబంధం లేదు. ఈ సిద్ధాంతం ఆధారంగా వీరు మోన్పా పశ్చిమ హిమాలయాలు, సిక్కిం మీదుగా తవాంగు ప్రాంతానికి వలస వచ్చి ఉండవచ్చు. ఈ సిద్ధాంతం ఆధారంగా ప్రస్తుతం సిక్కుంలో నివసిస్తున్న భూటియాలతో మోన్పాకు సంబంధాలు ఉన్నాయని ప్రతిపాదించబడుతుంది.
కొయ్య చెక్కడం, తంకా పెయింటింగు, తివాసీ తయారీ, నేయడం వంటి హస్థకళలలో మోన్పా ప్రసిద్ధి చెందింది. వారు స్థానిక సుక్సో చెట్టు గుజ్జు నుండి కాగితాన్ని తయారు చేశారు. తవాంగు ఆశ్రమంలో ఒక ప్రింటింగు ప్రెసు చూడవచ్చు. ఇక్కడ అనేక మత పుస్తకాలు స్థానిక కాగితం, చెక్క బ్లాకుల మీద ముద్రించబడతాయి. సాధారణంగా అవి అక్షరాస్యులైన మోన్పా లామాల కోసం ఉద్దేశించినవై ఉంటాయి. వారు దీనిని వారి వ్యక్తిగత కరస్పాండెన్సు, మతపరమైన ఆచారాల కోసం ఉపయోగిస్తారు. చెక్క గిన్నెలు , మేదరి అల్లకాలకు కూడా వీరు ప్రసిద్ధి చెందాయి.
దాదాపు అన్ని మోన్పా టిబెట్టు బౌద్ధమతాన్ని అనుసరిస్తున్నారు. వారు 17 వ శతాబ్దంలో భూటాను-విద్యావంతులైన మెరాగు లామా ఫలితంగా స్వీకరించారు. ఈ కారణంగా మోన్పా రోజువారీ జీవితంలో తవాంగు మొనాస్టరీ ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది. ఏదేమైనా వారి బౌద్ధ పూర్వ విశ్వాసం అంశాలు మోంపాలలో బలంగా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా అస్సామీ మైదానాలకు దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాలలో ఇది అధికంగా ఉంది. ప్రతి ఇంటిలో చిన్న బౌద్ధ బలిపీఠాలకు చిన్న కప్పులలో నీటి ప్రసాదాలు, వెన్న దీపాలను కాల్చడం జరుగుతుంది.
పురుషులు, పులులు మినహా మొగిలిన జంతువులన్నింటిని వేటాడేందుకు అనుమతించాలనేది ఒక నియమం. సాంప్రదాయం ప్రకారం షమన్ల ప్రారంభ వ్యవధిలో ఒక పవిత్రమైన రోజున పులిని వేటాడేందుకు ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే అనుమతిస్తారు. దీనిని ప్రకరణం విచారణగా పోల్చవచ్చు. పులిని చంపిన తరువాత దవడ ఎముక దాని దంతాలన్నిటితో ఒక మాయా ఆయుధంగా ఉపయోగించబడుతుంది. దీని శక్తి పులులు పూర్వీకుల పులి మార్గదర్శక ఆత్మ శక్తిని ప్రేరేపించడానికి దోహదపడుతుందని విశ్వసిస్తారు. ఆయన బాలుడిని తన దారిలో వెంట తీసుకెళ్తాడు.
షెర్డుక్పెను, లిషు, సర్తాంగు భాషలు ఈ ప్రాంతంలోని ఇతర భాషలతో స్పష్టమైన సంబంధాన్ని ప్రదర్శించవు. అవి చిన్న భాషల ఏకాంత సమూహంగా ఉంటాయి. ఈ మూడు భాషలు బుగను భాషకు సంబంధించినవి. దానితో కలిసి "ఖో-బ్వా" సమూహాన్ని ఏర్పరుస్తాయి.
మోన్పా సాంప్రదాయ దుస్తులు టిబెట్టు చుబా మీద ఆధారపడి ఉంటాయి. పురుషులు, మహిళలు ఇద్దరూ పొడవాటి టాసెల్సు, యాక్ బొచ్చుతో చేసిన శిరస్త్రాణం ధరిస్తారు. మహిళలు వెచ్చని జాకెటు, స్లీవ్ లెస్ కెమిస్ ధరిస్తారు. పొడవైన, ఇరుకైన వస్త్రంతో నడుము చుట్టూ కెమిస్ కట్టిస్తారు. ఆభరణాలలో వెండి, పగడాలు, మణితో చేసినవి ఉన్నాయి. ఒకే నెమలి ఈకతో టోపీ ధరించిన వ్యక్తులను చూడవచ్చు.
హిమాలయాల శీతల వాతావరణం కారణంగా మోన్పా, ఈ ప్రాంతంలోని ఇతర జాతుల మాదిరిగానే, రాయి, కలపతో కూడిన ఇళ్లను ప్లాంకు అంతస్తులతో నిర్మిస్తారు. తరచూ అందంగా చెక్కిన తలుపులు, కిటికీ ఫ్రేములతో ఉంటుంది. పైకప్పు వెదురు మ్యాటింగుతో తయారు చేయబడింది. ఇది శీతాకాలంలో వారి ఇంటిని వెచ్చగా ఉంచుతుంది. లివింగు రూములలో కూర్చోవడానికి అరుగులు, పొయ్యిలు కూడా వారి ఇళ్లలో కనిపిస్తాయి.
11 వ శతాబ్దంలో తవాంగులోని ఉత్తర మోన్పాలు నియింగ్మా, కాగ్యు తెగల ప్రజలు టిబెట్టు బౌద్ధమత ప్రభావానికి లోనయ్యారు. ఈ సమయంలోనే మోన్పా వారి భాష కోసం టిబెట్టు వర్ణమాలను స్వీకరించారు. 13 వ శతాబ్దంలో ద్రుక్పా మిషనరీలు ఈ ప్రాంతానికి వచ్చారు. 17 వ శతాబ్దంలో గెలుగు పాఠశాల మిషనరీలు వచ్చారు. గెలుగు పాఠశాల ఈ రోజు చాలా మంది మోన్పాలకు చెందినది.
మోన్పా సాంప్రదాయ సమాజంలో ట్రూక్ద్రి అని పిలువబడే ఆరుగురు మంత్రులు ఉన్న కౌన్సిలు చేత నిర్వహించబడుతుంది. ఈ కౌన్సిలు సభ్యులను కెన్పో అని పిలుస్తారు. మఠాధిపతిగా తవాంగు ఉంటాడు. లామాలు గౌరవనీయమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉన్నారు. ఇందులో నైట్సాంగ్సు అని పిలువబడే ఇద్దరు సన్యాసులు, మరో ఇద్దరు జొంగ్పెను ఉన్నారు.
బౌద్ధ లామాల చోస్కరు సమయంలో కొన్ని రోజులు గోంపాలలో మత గ్రంథాలను చదివేవారు. ఆ తరువాత గ్రామస్థులు వీపు మీద సూత్రాలతో వ్యవసాయ పొలాల చుట్టూ తిరుగుతారు. ఈ పండుగ ప్రాముఖ్యత ఏమిటంటే మంచి వ్యవసాయం, గ్రామస్తుల శ్రేయస్సు కోసం ప్రార్థించడం. కీటకాలు, అడవి జంతువుల నుండి ధాన్యాలను రక్షించడం.
మోన్పా ప్రజలు మాట్లాడే భాషలను తరచుగా "మోన్పా భాషలు" అని పిలుస్తారు. ఇది వంశపారంపర్య పదం కాదు. చాలా భిన్నమైన భాషల మిశ్రితంగా ఉన్నాయి. "మోన్పా భాషలలో" ఖో-బ్వా, తూర్పు బోడిషు, షాంగ్లా భాషలు ఉన్నాయి. బ్లెన్చు అభిప్రాయం ఆధారంగా ఐదు సమూహాలను వేరు చేయవచ్చు:
బోడిషులోని త్షాంగ్లా భాషలో సెంగే, న్యుక్మాదుంగు, లుబ్రాంగు గ్రామాలలో సంచార జాతులు బ్రోక్పా భాషామాండలికాలు వాడుకలో ఉన్నాయి. డిరాంగు , ముర్షింగు, కలక్టాంగు ప్రాంతాలలో ఇతర భాషలు వాడుకలో ఉన్నాయి.
నేల కోతను నివారించడానికి మోన్పా అనేక వాలుప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకుని కొండ వాలులలో పంటలను నాటుతుంటారు. నగదు పంటలైన వరి, మొక్కజొన్న, గోధుమ, బార్లీ, చిరుధాన్యాలు, బక్‌వీట్, మిరియాలు, గుమ్మడికాయ, బీన్సు వంటివి పండిస్తారు.
పురుషుడు కుటుంబానికి అధిపతిగా అన్ని నిర్ణయాలు తీసుకునేవాడుగా ఉంటాడు. ఆయన లేనిసమయణ్లో ఆయన భార్య అన్ని బాధ్యతలను తీసుకుంటుంది. ఒక బిడ్డ జన్మించినప్పుడు వారికి అబ్బాయి లేదా అమ్మాయి అయినా వివక్షత చూపే ఆచారం వీరిలో లేదు.
ప్రధాన మోన్పా పండుగలలో చోస్కరు పంట పండుగ, లోసరు, టోర్గ్యా ఉన్నాయి. లోసరు సమయంలో, ప్రజలు సాధారణంగా తవాంగు మొనాస్టరీలో రాబోయే టిబెటను న్యూ ఇయరు కోసం ప్రార్థనలు చేస్తారు. అజిలాం పండుగ ముఖ్య లక్షణం పాంటోమైం నృత్యాలు.
భూటాను షార్చాపులతో మోన్పాకు చాలా సన్నిహిత సంబంధం ఉంది. వారి భాషలు సాధారణంగా టిబెటిక్-బర్మన్ భాషలలో టిబెటిక్ క్లస్టర్ నుండి వేరువేరుగా భావించబడతాయి. అయినప్పటికీ అవి టిబెటన్ వర్ణమాల ఆధారంగా వ్రాయబడ్డాయి.
ఈశాన్య భారతదేశంలోని అరుణాచల ప్రదేశు ప్రధాన జాతి సమూహం మోన్పా లేదా మన్పా . చైనాలో అధికారికంగా గుర్తించబడిన 56 జాతులలో ఇవి కూడా ఒకటి.
మొన్పా ప్రజలు జీవనాధారం కొరకు పంటమార్పిడి వ్యవసాయం, పశువులు, యాక్ లు, ఆవులు, పందులు, గొర్రెలు, కోళ్ళను పెంపుడు జంతువులుగా పెంచుకుంటారు.
ఇది మండల కేంద్రమైన దంతాలపల్లి నుండి 26 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన సూర్యాపేట్ నుండి 45 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది.2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత వరంగల్ జిల్లా లోని నర్సింహులపేట మండలంలో ఉండేది. పునర్వ్యవస్థీకరణలో దీన్ని కొత్తగా ఏర్పాటు చేసిన దంతాలపల్లి మండలం లోకి చేర్చారు. ఇది 2019లో వేములపల్లి గ్రామ పంచాయితీ నుండి విడగొట్టుట ద్వారా, నూతన గ్రామ పంచాయితీగా ఏర్పడింది. ఖమ్మం-వరంగల్ ప్రధాన రహదారి పైనున్న దంతాలపల్లి గ్రామం నుండి సూర్యాపేట కి వెళ్ళే దారిలో కుమ్మరికుంట్ల అనే గ్రామం దాటిన తరువాత ఎడమ వైపునకి 3 కి.మీ దూరంలో వేములపల్లి గ్రామం నుండి 2 కి.మీ దూరంలో కలదు.
వేములపల్లిలో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది.
డిస్పెన్సరీ, పశు వైద్యశాల, సంచార వైద్య శాల గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
బాలబడి రామవరంలోను, మాధ్యమిక పాఠశాల దంతాలపల్లిలోనూ ఉన్నాయి. సమీప జూనియర్ కళాశాల నర్సింహులుపేట్లోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల తొర్రూరులోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్ ఖమ్మంలో ఉన్నాయి.
దోనకొండ గ్రామ పంచాయితిలో లేవు. అన్నిటికి ఆదారం పక్కన ఉన్న వేములపల్లి లో ఉన్నవి. ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు.
దోనకొండ గ్రామ పంచాయితిలో లేవు. వేములపల్లి లో ఉన్నవి గ్రామంలోఒక ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం ఉంది. డిగ్రీ లేని డాక్టరు ఒకరు ఉన్నారు.
సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల తొర్రూరులోను, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల‌లు ఖమ్మంలోనూ ఉన్నాయి.
బుద్ధఘోసా తన పరమత్తజోతికాలో, లిచావీల మూలాన్ని బెనారసుగా గుర్తించారు. నేటి ఉత్తర బీహారు, నేపాల లోని టెరాయి ప్రాంతాలతో కూడిన ప్రాంతం మీద లిచ్ఛవి ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించిన తేదీ తెలియదు. మహావీరుడు, గౌతమ బుద్ధుని సమయానికి ఈ వంశం అప్పటికే వైశాలీని రాజధానిగా చేసుకుని చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో బాగా స్థిరపడింది. బౌద్ధ సంప్రదాయం అనేకమంది ప్రముఖ లిచ్చావీల పేర్లను సంరక్షించింది. వీరిలో యువరాజు అభ్యాస, ఓహద్ద , సైనికాధికారులు, సాహా, అజిత, దుమ్ముఖా, సునక్కాటా ఉన్నారు. భద్రావహు కల్పసూత్ర తొమ్మిది మంది లిచావి గజరాజాలను సూచిస్తుంది. వీరు తొమ్మిది మల్లా గజరాజాలు, 18 కాశీ-కోసాలా గనరాజాలతో కలిసి మగధకు వ్యతిరేకంగా సమాఖ్యను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కూటమికి నాయకుడు చేతకా, ఆయన సోదరి త్రిషాల .
లిచ్ఛవి ప్రభుత్వ వ్యవస్థ చెల్లాచెదురైన నివేదికలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. " కుల్లకలింగ జాతక , ఎకపనా జాతక " పరిచయ భాగాలు లిచ్ఛవి 7,707 రాజాలను కలిగి ఉన్నాయని పేర్కొన్నాయి. ఈ సంఖ్య సమావేశాలలో ఒకటి, కచ్చితంగా ఉండే అవకాశం లేదు. లిచ్ఛవి, దాని పొరుగువారిలా కాకుండా, సంపూర్ణ రాచరికం కాదని ఇది చూపిస్తుంది. ప్రతి సంవత్సరం కలుసుకున్న 7,707 రాజాతో అల్టిమేటు అధికారం విశ్రాంతి తీసుకుంది. వారి సభ్యులలో ఒకరిని పాలకుడిగా, ఆయనకి సహాయపడటానికి 9 మంది మండలిని ఎన్నుకున్నారు.
ఇది ఆధునిక ప్రజాస్వామ్యానికి దూరంగా ఉంది. ఎందుకంటే లిచ్ఛవి జనాభాలో కొద్ది భాగం మాత్రమే ఓటు వేయడానికి అర్హత సాధించారు. రాజా హోదా ఉన్నవారు క్షత్రియ వర్ణానికి చెందిన గృహస్థుల పెద్దలు మాత్రమే ఓటు వేయడానికి అర్హత కలిగి ఉన్నారు.
కౌటిల్య తన అర్థశాస్త్రంలో , లిచ్చావీలను రిపబ్లికు గా వర్ణించాడు. దీని నాయకుడు రాజా బిరుదును ఉపయోగిస్తాడు. బౌద్ధ గ్రంథం మహాపరినిబ్బన సుత్తంత వారిని క్షత్రియులుగా, శాక్యముని బుద్ధుని అవశేషాల హక్కుదారులలో ఒకరని సూచిస్తుంది. వారు వారికి వారుగా క్షత్రియహోదాను స్వయంగా పేర్కొన్నారు. దఘా నికాయ అభిప్రాయం ఆధారంగా లిచ్చావీలు " వాసిహా " గోత్రానికి చెందినవారు. మనుస్మృతి లో, లిచ్చావీలను వ్రత్య క్షత్రియుల వర్గంలో ఉంచారని బుహ్లెరు ఊహిస్తాడు.
ఈ న్యాయమూర్తులు వినికాయ మహమత్తా , వోహారికా , సత్తాధర , అహకాలకా . అప్పుడు సేనాపతి, ఉపరాజ. అంతిమ న్యాయమూర్తి రాజా, అతడిని దోషిగా గుర్తించగలుగుతాడు. ఆ తర్వాత దోషి తాను చేసిన నేరానికి పావెసిపోతకా లో సూచించిన శిక్షను పొందాడు.
భద్దసాల జాతక పరిచయ భాగం ఒక సరోవరం గురించి ప్రస్తావించింది. వీటిలో నీరు వైశాలి గనరాజాల అభిషేకం కోసం ఉపయోగించబడింది. ఈ గజరాజాలు చర్చ కోసం కలిసిన అసెంబ్లీ హాలును సంతగారా అని పిలుస్తారు.
పురాతన భారతదేశంలోని వాజ్జీ మహాజనపదంలో లిచ్ఛవి ఒక వంశం. లిచ్చవి రాజధాని మాతృభూమి అయిన వైశాలి కూడా వాజ్జీ మహాజనపద రాజధాని. తరువాత దీనిని అజతాశత్రు ఆక్రమించాడు. ఆయన వాజ్జీ భూభాగాన్ని తన రాజ్యంలో చేర్చుకున్నాడు.
అహాకాథే అభిప్రాయం ఆధారంగా ఒక నిందితుడు నేరస్థుడు ఏడు స్థాయిలలో న్యాయమూర్తులను అధిగస్తూ వెళ్ళవలసి ఉంది. వీరిలో ప్రతి ఒక్కరూ నిందితులను విచారిస్తారు.
పేరుమోసిన జ్యోతిష్యుడు రామనారాయణ కూతురు జాతకాలతో సంబంధం లేకుండా ప్రేమ వివాహం చేసుకుంటుంది. కానీ, ఆ దంపతులిద్దరు రోడ్డు యాక్సిడెంట్‌లో చనిపోతారు. జాతకం దృష్ట్యా వారి ఏడాది కొడుకును చేరదీయడానికి రామనారాయణ నిరాకరించగా, జాతకాల కన్నా ప్రేమ గొప్పదని భావించే మేనమామ వెంకటరత్నం ఆ చిన్నారిని చేరదీసి, తాను పెళ్లికూడా చేసుకోకుండా పెంచి పెద్ద చేస్తాడు. మరోవైపు మామ కోసం లండన్‌లో మంచి ఉద్యోగాన్ని, ఆఖరికీ ప్రేమను కూడా తిరస్కరించడానికి కార్తీక్‌ సిద్ధపడతాడు. ఈ క్రమంలో మామకు పెళ్లి చేయడానికి కార్తీక్‌, కార్తీక్‌ ప్రేమించిన అమ్మాయిని మళ్లీ కలుపడానికి వెంకటరత్నం ప్రయత్నిస్తారు. కానీ, కార్తీక్‌ జాతక ప్రభావం వెంకటరత్నాన్ని వెంటాడుతుంది. ఈ క్రమంలో మామకు దూరంగా వెళ్లిపోయిన కార్తీక్‌ ఆర్మీలో మేజర్‌గా చేరుతాడు. తనకు దూరంగా ఉన్న కార్తీక్‌ను వెతుక్కుంటూ వెంకటరత్నం వెలుతాడు. అక్కడ ఏం జరిగిందన్నది ఇది మిగతా కథ.
2019, ఏప్రిల్ 6న ఉగాది సందర్భంగా వెంకటేష్,నాగచైతన్యల ఫస్ట్‌లుక్ పోస్టర్ విడుదలైంది. ఇందులో ఇద్దరూ గ్రామీణ నేపథ్యంలో ముఖం మీద చిరునవ్వుతో వరి సంచులపై కూర్చున్న ఫోటో ఉంది. 2019, ఆగస్టు 1న దర్శకుడు కె.ఎస్. రవీంద్ర పుట్టినరోజు సందర్భంగా ప్రీ-టీజర్ విడుదలైంది. 2019, సెప్టెంబరు 2న వినాయక చవితి సందర్భంగా పండుగ పోస్టర్ విడుదలైంది. ఇందులో వెంకటేష్, నాగచైతన్యలు సాంప్రదాయ దక్షిణ భారత దుస్తులైన పంచకట్టులో ఉన్నారు. 2019, అక్టోబరు 7న ఫస్ట్‌లుక్ పోస్టర్ విడుదలైంది. ఇందులో వెంకటేష్, నాగచైతన్య, రాశీఖన్నా, పాయల్ రాజ్‌పుత్ ఒక ట్రాక్టర్ పై కూర్చునివున్న ఫోటో ఉంది. ఇందులో చిత్ర విడుదల తేదీని ప్రకటించారు. 2019, అక్టోబరు 8న విజయదశమి సందర్భంగా మొదటి టీజర్ విడుదలై, మంచి స్పందన అందుకుంది. గడ్డంతో వెంకటేష్, పారామిలట్రీ దుస్తుల్లో నాగచైతన్య ఉన్న పోస్టర్ 2019, అక్టోబరు 26న దీపావళి సందర్భంగా విడుదలైంది.
2019, ఫిబ్రవరి 24న గోదావరి నది తీరంలో చిత్రీకరణ ప్రారంభమై, రాజమండ్రిలో మొదటి షెడ్యూల్ పూర్తయింది. 2019, ఏప్రిల్ 8న హైదరాబాదులో రెండవ షెడ్యూల్ ప్రారంభమయింది. హైదరాబాద్‌లో రెండవ షెడ్యూల్‌ను పూర్తిచేసిన తరువాత 2019, జూన్ 13 వరకు దాదాపు ఒక నెలరోజులపాటు కాశ్మీర్‌ షెడ్యూల్‌లో కీలక సన్నివేశాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. కాశ్మీర్ షెడ్యూల్ పూర్తిచేసిన తరువాత బృందం విశాఖపట్నంకు వెళ్ళి అక్కడ కొన్ని రోజులు చిత్రీకరించింది. అనంతరం రామోజీ ఫిల్మ్ సిటీలో వెంకటేష్, పాయల్ రాజ్‌పుత్‌లతో పాట చిత్రీకరణ జరిగింది. పోరాట సన్నివేశం చిత్రీకరిస్తున్నప్పుడు వెంకటేష్ గాయపడగా, రెండు వారాలు విశ్రాంతి తీసుకున్నాడు.
ఎస్. తమన్ సంగీతం అందించిన ఈ చిత్రంలోని పాటలు ఆదిత్యా మ్యూజిక్ ద్వారా విడుదలయ్యాయి. 2019, నవంబరు 7న ఈ చిత్రంలోని వెంకీ మామ విడుదల చేయబడింది. శ్రీకృష్ణ, మోహన భోగరాజు పాడిన ఈ పాటను రామజోగయ్య శాస్త్రి రాశాడు. మామ , అతని మేనల్లుడు ల మధ్య ఉన్న బంధాన్ని ఈ పాట తెలియజేస్తుంది. శ్రీమణి రాయగా పృథ్వీ చంద్ర, ఎస్. తమన్ పాడిన ఎన్నేళ్ళకో సంగీత దర్శకుడు ఎస్. తమన్ పుట్టినరోజు సందర్భంగా 2019, నవంబరు 19న విడుదలైంది. కాసర్ల శ్యామ్ రాయగా, అదితి భావరాజు, రమ్య బెహరా, సింహా, హనుమాన్ పాడిన కోకా కోలా పెప్సి 2019, డిసెంబరు 4న విడుదల చేయబడింది.