polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
2006 గణాంకాల ప్రకారం పచాయితీ రాజ్ మంత్రిత్వశాఖ భారతదేశ జిల్లాలు లో వెనుకబడిన 250 జిల్లాలలో సీతామఢీ జిల్లా ఒకటి అని గుర్తించింది. బ్యాక్‌వర్డ్ రీజన్ గ్రాంటు ఫండు నుండి నిధులను అందుకుంటున్న బీహార్ రాష్ట్ర 36 జిల్లాలలో ఈ జిల్లా ఒకటి.
బీహార్ రాష్ట్రం లోని జిల్లాల్లో సీతామఢీ జిల్లా ఒకటి. సీతామఢీ పట్టణం జిల్లాకు కేంద్రంగా ఉంది. సీతామఢీ జిల్లా తిరుహట్ డివిజన్‌లో భాగం.ఇది నేపాల్ సరిహద్దులో ఉంది.
ఈ ప్రాంతంలో జనకుడు ఇంద్రుని ప్రీత్యర్ధం భూమిని త్రవ్వుతున్న సమయంలో సీదేవి భూమిలో నుండి ప్రత్యక్షమైందని పురాణకథనాలు వివరిస్తున్నాయి.
గ్రామంలో ఒక ప్రైవేటు బాలబడి ఉంది. ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి , ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి , ప్రైవేటు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప మాధ్యమిక పాఠశాల వెల్చాలలో ఉంది.సమీప జూనియర్ కళాశాల, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల తిరుమలగిరిలోను, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల సూర్యాపేటలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల నార్కట్ పల్లిలోను, పాలీటెక్నిక్‌ తిరుమలగిరిలోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల సూర్యాపేటలోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల తిరుమలగిరిలోను, అనియత విద్యా కేంద్రం సూర్యాపేటలోను, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల నల్గొండ లోనూ ఉన్నాయి.
మాలిపురంలో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఇద్దరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు.సమీప ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. పశు వైద్యశాల, సంచార వైద్య శాల గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి.
మాలిపురంలో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం, ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామానికి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి.
గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్, వాణిజ్య బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి. వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉన్నాయి.
రాష్ట్ర రహదారి, జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతున్నాయి. ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి.
గ్రామంలో3 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. ఒక ఎమ్బీబీయెస్ డాక్టరు, డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు ఇద్దరు ఉన్నారు.
శ్రీబ్రహ్మవైవర్త మహాపురాణము: ఈ గ్రంథాన్ని 1929లో వ్రాయడం మొదలుపెట్టి 18 సంవత్సరాలు ఎంతో శ్రమకోర్చి సంస్కృతం నుండి తెలుగులోనికి అనువాదం చేశాడు. 1947లో ప్రచురింపబడింది. దీనిలో గణేశ ఖండము, ప్రకృతి ఖండము, శ్రీకృష్ణ జన్మఖండము మొదలైన ప్రకరణలతో 14వేల పద్యాలు ఉన్నాయి.
ఆంధ్ర విశ్వ విద్యాలయానికి అనకాపల్లి వాస్తవ్యులు రేపాక సత్యనారాయణ రచించిన గ్రంథం ఆధారంగా ఈయన “కన్యకాపురణ పరిశీలన” అనే సిద్ధాంత గ్రంథం రాసి “ఎం.ఫిల్” పట్టాని పొందాడు. ఇతని ఉద్యోగపర్వం 1916 వ సంవత్సరంలో ప్రారంభమైంది. కంచి పచ్చయప్ప ఉన్నత పాఠశాలలో, మద్రాసు క్రైస్తవ కళాశాలలో, పెరంబూరులోని కళాశాల, విజయవాడలో యస్.ఆర్.ఆర్ సి.వి.ఆర్ కళాశాల మొదలగు చోట్ల తెలుగు పండితుడిగా, ఆంధ్రోపన్యాసకునిగా పనిచేసాడు. 1933 లో విద్వాన్ పట్టాని పొందినాడు. గుప్త 2-2-1938లో మహాత్మా గాంధీని కలసి తెలుగు భాషకే ప్రత్యేకమైన అవధాన కళ గురించి వినిపించగా అది విన్న మహాత్ముడు, ఆశ్చర్యపడి అవధాన విద్యను అభ్యసించేందుకు శారదోపాసన అవసరమౌతుందని అభిప్రాయ పడ్డాడు.
సాహితీ ప్రముఖులుగా ప్రశస్తిగన్న ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ, చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం, చిలుకూరి నారాయణరావు, శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రి మొదలైనవారు ఇతని అవధానసభల్లో అగ్రాసనాధిపులు గానో పరీక్షకులు గానో ఉండి సభలను రంజిపజేసినారు.
తిరుపతి వేంకటకవులు గుప్త యొక్క విద్యగురువులు. గుప్త చేసే ప్రతి అవధానంలో ప్రారంభంలో ఈ కవుల గురించి ఏదో ఒక పద్యము చెప్పి గురుస్తుతి చేసేవాడు.
దోమా వేంకటస్వామిగుప్త దోమా కోటాంబ, దోమా గోవిందప్ప శ్రేష్ఠి దంపతులకు కర్నూలు పట్టణంలో జన్మించాడు. సంస్కృత ఆంధ్ర భాషలలో పట్టు సంపాదించాడు. స్కూలు ఫైనల్ ఇంగ్లీషు మీడియంలో చదివాడు. అష్టావధానాలు, శతావధానాలు చాలా చేశాడు. ఆశుకవిత్వం చెప్పాడు. అనేక చోట్ల ఇతడు సన్మానాలు పొందాడు. ఇతడు హరికథారచయిత, కవి, నాటక కర్త, విమర్శకుడు, శతకకర్త, నవలారచయిత. చంద్రిక అనే పత్రికకు సంపాదకుడు.
ఇతడు తన 16 యేటనే అవధానాలు చేయడం ప్రారంభించాడు. ఇతడు సుమారు 300 అష్టావధానాలు, శతావధానాలు నిర్వహించాడు. ఇతడు చేసిన అవధానాలలో గుంటూరు ఆవధానాలు, చీరాల అవధానం, జాండ్రపేట అవధానం, మద్రాసు అవధానం, రాజమండ్రి అవధానం ముద్రించబడ్డాయి. ఇతర అవధానాలలోని పద్యాలను సుపద్యమంజరి అనే పేరుతో ప్రకటించాడు.
ఈ గ్రామంలో బ్రిటిషువారి కాలంలోనే ఒక మిషనరీ పాఠశాల ఉండేది. 1916లో అప్పటి విద్యాశాఖాధికారి ఇక్కడ పాఠశాల ఉన్నలు ధృవీకరించారు. 1953లో దీనిని మేనేజిమెంటు పాఠశాలగా మార్చారు. 1954 లో ఈ పాఠశాలలో పనిచేసిన శ్రీ పిల్లి సుందరరావు, జయరావు అను సోదరులు "పిల్లలు పనులలో కాదు, బడిలోనే ఉండాలని" తల్లిదండ్రులకు హితబోధ చేసారు. అప్పటి వరకు పొలాలలో పనులకు వెళ్ళే పిల్లలను, బడిబాట పట్టించారు. ఈ ఒక్క నినాదం ఇప్పటికీ గ్రామంలో మార్మోగటంతో, గ్రామంతా చదువుల నిలయమైనది. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం గూడా ఈ పాఠశాల ప్రాథమిక పాఠశాలకే పరిమితమైనా, చదవాలనే పట్టుదలను ఈ గ్రామస్థులు వీడలేదు. ఈ గ్రామస్థులు బస్సు ఎక్కాలంటే ఒకటిన్నర కిలోమీటరు నడచి వెళ్ళాల్సినదే. అయినా సరే గ్రామస్థులు ఎంతకష్టమైనా, తమ పిల్లలను ఇతర ప్రాంతాలకు పంపి చదివించుచున్నారు. 800 మంది గ్రామజనాభా ఉండి, 200 గడపలు గల ఈ గ్రామంలో ప్రస్తుత అక్షరాస్యత 100% ఉంది. అందువలన ఈ గ్రామం నుండి ఎంతోమంది విద్యావంతులు ఉద్యోగస్థులు తయారైనారు.
డి.ఎం.రాజశేఖర్ - ఓ.ఎన్.జి.సి.లో జి.జె.ఎం. వీరు 2012లో ఉత్తమ పనితీరుకుగాను రాష్ట్రపతి చేతులమీదుగా పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు.
చాలా సంవత్సరాల క్రితం, "సంకు" ఇంటిపేరుగల ఒక కుటుంబం, ఇక్కడ ఉన్న కుంట ప్రక్కన స్థిర నివాసం ఏర్పరచుకున్నారు. వీరు ఈ గ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న ఈతముక్కల, ఆలకూరపాడు తదిత్ర గ్రామాలవారికి చెందిన పొలాలకు కాపలాగా ఉండేవారు. తదనంతర కాలంలో వారి బంధువులు గూడా ఇక్కడకు రావడంతో ఈ గ్రామం ఏర్పడినది. ఈ రకంగా వారి ఇంటిపేరుమీదుగా "సంకువారికుంట"గా మారిందని స్థానికుల కథనం.
ఛత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రంలోని 27 జిల్లాలలో జాంజ్‌గిర్- చంపా జిల్లా ఒకటి. అలాగే రాష్ట్రంలో తక్కువగా అభివృద్ధి చెందిన జిల్లాలలో ఇది ఒకటి. జిల్లాకేంద్రగా జాజ్ంజ్‌గిర్ పట్టణం ఉంది. కుల్చురీ సామ్రాజ్యానికి చెందిన మహారాజా జాజ్వల్యదేవ్ రాజ్యంలో జాంజ్‌గిర్- చంపా ఒక నగరం. ఇది గతంలో బిలాస్‌పూర్ జిల్లాలో భాగంగా ఉండేది. 1998లో జాంజ్‌గిర్ జిల్లా ఏర్పాటు చేసినప్పుడు సరికొత్తగా రూపొందించబడిన జిల్లాకు పేరు నిర్ణయించే విషయంలోరాజకీయంగా వివాదాలు తలెత్తాయి. అందువలన ఈ జిల్లాకు రెండు పేర్లను ఒకటిగా చేర్చి జాంజ్‌గిర్- చంపా అని నామకరణం చేసారు. జిల్లాలో నివసించేవారు అధికంగా సమీపగ్రామాల నుండి వసలస వచ్చి స్థిరపడిన వారే.
భారతదేశంలో జాంజ్‌గిరి జిల్లా త్వరితగతిలో అభివృద్ధి చెందుతున్న జిల్లాలలో ఒకటి. జిల్లాలో 52 పవర్ ప్లాంటులు ఆరంభించబడ్డాయి. దేశంలో జాంజ్‌గిరి విద్యుదుత్పత్తి కేంద్రంగా అభివృద్ధిచెందుతూ ఉంది. జాంజ్‌గిరి దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు 15-20 వేల మెగావాట్ల విద్యుత్తును సరఫరా చేస్తుంది. జిల్లాలో ప్రధాన ప్రైవేట్ విద్యుదుత్పత్తి కేంద్రమైన వార్ధా పవర్ ప్లాంటు కు 2 శాఖలు ఉన్నాయి. ఇది ఆసియాలో బృహత్తర పవర్ ప్లాంటుగా గుర్తింపు పొందింది. అలాగే జిల్లాలో ఇది ప్రథమ స్థానంలో ఉంది.
జిల్లాలో 10 తాలూకాలు ఉన్నాయి : అకల్తర, బలోడా, చంపా, దభరా, జైజైపూర్, జాంజ్‌గిర్, మల్ఖరోడా, నవగర్, పంగర్, శక్తి.
జిల్లాలో 15 మండలాలు ఉన్నాయి : అకలతర, బలోడా, బంహిందిహ్, చంపా, చంద్రపూర్, దభర, హసొద్, జైజైపుర్, జాంజ్‌గిర్, మల్కరొడా, నవగర్, పంగర్, రాహిద్, శక్తి, షివారినారాయణ్.
జిల్లా ప్రధాన కేంద్రము, రాష్ట్ర రాజధాని అయిన జంజ్ గిర్ పట్టణం దక్షిణ-తూర్పు రైల్వేలోని హౌరా-ముంబయి ప్రధాన మార్గము పైన యున్నది. ఇది రాయి పూరుకు 152 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఇందులో ప్రధాన రైల్వే స్టేషనులు చంపా, చత్తీస్ ఘర్-చంపా, నైలా, అకల్తార. జంజ్ గిర్ లోవున్న రైల్వే స్టేషను పేరు నైలా. ఈ పట్టణ ప్రాంత ప్రజలు ఈ స్టేషను పేరును జంజ్ గిర్ గా మార్చమని చాల కాలంనుండి ఆందోళన చేస్తున్నారు.
జిల్లా ప్రజల జీవన ఉపాధికి సహకరించడానికి అనుకూలంగా " ది హస్డియో - బాంగో " ప్రాజెక్ట్ ద్వారా కాలువ నిర్మించాలని నిర్ణయించారు. ఈ ప్రాజెక్ట్ కారణంగా జిల్లాలోని 0.75% వ్యవసాయభూములకు నీటిపారుదల వసతి కల్పించబడింది. జాంజ్‌గిరి చంపా నగరం జాతీయరహదారి 49 పక్కన ఉంది. జాంజ్‌గిరి చంపా రహదారి మార్గంద్వారా బిలాస్‌పూర్కు 43 కి.మీ, రాష్ట్రరాజధాని రాయగఢ్కు 152కి.మీ దూరంలో ఉంది.
జాంజ్‌గిర్ జిల్లా వ్యవసాయం, వ్యాపారాలకు కేంద్రం. జాంజ్‌గిర్ జిల్లా రాష్ట్రంలో ఆహారధాన్యం అధికంగా జిల్లాగా గుర్తింపు పొందింది.జిల్లా మారెట్ వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు, తోట ఉత్పత్తులను ప్రజలకు అందుబాటులోకి తీసుకువస్తుంది. జిల్లాలో సున్నపురాయి కూడా అధికంగా లభిస్తుంది.
జాంజ్‌గిర్ జిల్లా 1998 మే 25న స్థాపించబడింది. ఇది ఛత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రానికి హృదయం వంటిదని భావిస్తుంటారు. ఇది రాష్ట్రానికి మధ్యభాగంలో ఉండడమే ఇందుకు కారణం. ఈ జిల్లా గత వైభవాన్ని స్వర్ణయుగానికి విష్ణుమందిరం సాక్ష్యంగా ఉంది.
ఈ గుహ వియత్నాంలో గల అతిపెద్ద గుహగా గుర్తింపబడిన "ఫోంగ్ న్హా గుహ" కన్న ఐదు రెట్లు పెద్దదిగా గుర్తించారు. ఈ గుహలో అతి పెద్ద ఛాంబర్ 5 కి.మీ పొడవు,200 మీ. ఎత్తు 150 మీటర్ల వెడల్పు కలిగి యుంటుంది. ఈ కొలతలతో ఇది మలేసియాలో గల అతి పెద్ద గుహగా గుర్తింపబడిన డీర్ కేవ్ను అధిగమించి ప్రపంచంలో అతి పెద్ద గుహగా నిలిచింది. ఈ గుహ 2009 నుండి దేశ దేశాల వారు అధ్యయనం చేస్తూనే ఉన్నారు.ఇంకా మొత్తం ఎంత పొడవుందో కచ్చితంగా తెలియరాలేదు. దీంట్లోకి దిగడం మామూలు విషయం కాదు. సూర్యకాంతి ముందు భాగంలోనే పడుతుంది. తర్వాతంతా చిమ్మ చీకటి. లోపల పెద్ద పెద్ద కొండలు 40 అడుగుల ఎత్తుండేవి ఉంటాయి.అడుగు భాగం మొత్తం ఒక నది ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. అందులోజలచరాలుంటాయి. ప్రాణాలకు తెగించే సాహసికులు తాళ్ళు, టార్చెలైట్లతో లోపలికి వెళ్తారు. ఈ గుహలో 70 అడుగుల ఎత్తైన స్టాల్గమైట్ లతో కూడిన గోడ ఉంది.
సన్ డూగ్ కేవ్ 1991 లో స్థానిక వ్యక్తి అయిన "హో ఖాన్న్" చే కనుగొనబడినది. గాలి యొక్క భయంకర శబ్దాలు, నదీ ప్రవాహాల గర్జనల తో కూడుకున్నదైనందున ఈ గుహ లోనికి వెళ్ళుటకు స్థానికులు వెనుకడుగు వేసేవారు. 2009 లో బ్రిటిష్ కేవ్ రీసెర్చ్ అసోసియేషన్ నుండి వచ్చిన శాస్త్రవేత్తల బృందం సందర్శనతో ఈ గుహ అంతర్జాతీయ ఖ్యాతినార్జించింది. ఈ సంస్థకు "హోవర్డ్, డెబ్ లింబెర్ట్" లు నాయకత్వం వహించారు. 2009 ఏప్రిల్ 10 నుండి 14 ల మధ్య ఫోంగ్ న్హా-కె బేంగ్ లో ఒక సర్వే నిర్వహించారు. వారు ఎత్తు గల కాల్సైట్ గోడను చూసారు. ఈ గోడను "గ్రేట్ వాల్ ఆఫ్ వియాత్నాం" గా పిలుస్తారు.
సన్ డూంగ్ కేవ్ ప్రపంచంలోనే అతి పొడవైన గుహ. దీనిలో నదులు , కొండలు, చెట్లు జీవరాశులు వంటివి ఉంటాయి. ఇది వియత్నాం సరిహద్దులో లావోస్ ప్రాంతంలో గలదు. దీనిలో పెద్దదైన భూగర్భ నది కలిగి ఉన్నది.ఇది సున్నపురాతితో తయారైనది.
వీరు చేసిన సర్వేలో ఇది 5 కిలోమీటర్ల పొడవు, 650 అడుగుల ఎత్తు, 490 అడుగుల వెడల్పు ఉందని తేలింది. ఇప్పటివరకు పొడవైన గుహగా పేరున్న మలేషియా లోని "డీర్ కేప్" ను ప్రక్కకు నెట్టి ప్రపంచ ప్రసిద్ధి గాంచింది.
పెద్దబొంకూర్‌,గుంజపడుగు గ్రామాల్లో పురావస్తు శాఖ త్రవ్వకాలలో బయటపడిన ఆధారాలు తెలుపుతున్నాయి. చంద్రగుప్తుడు, బిందుసారుడు, అశోకుడు ఈ దుర్గాన్ని అభివృద్ధిపరిచారని చరిత్ర చెబుతుంది. క్రీశ 1158 లో చాళుక్య గుండ రాజును ఓడించి కాకతీయులు రామగిరి దుర్గాన్ని స్వాధీనపరుచుకొన్నారు. రామగిరి ఖిల్లాను ప్రతాపరుద్రుడు 1195 వరకు పాలించినట్లు ఓరుగల్లు, మంత్రకూటమిల శాసనాలు తెలియపరుస్తున్నాయి. అనంతరం గురిజాల కమ్మవంశీయులు గురిజాల కమ్మవంశీయులు ముసునూరి కమ్మరాజుల ఆధ్వర్యములో శత్రుదుర్బేధ్యమైన కోటగా నిర్మించి పాలించారు.గురిజాల కమ్మవంశీయులు ముసునూరి కమ్మరాజుల ఆధ్వర్యములో శత్రుదుర్బేధ్యమైన కోటగా నిర్మించి పాలించారు. రామగిరి రాజధానిగా రాజు గురిజాల ముప్పభూపతి సబ్బినాడును వైభవోపేతముగా పరిపాలించాడు. మడికి సింగన ఇతని ఆస్థానంలోని కవి.వీరు 13వ శతాబ్దం నుండి 15 శతాబ్ద మద్యభాగం వరకు పాలన సాగించారు.1442 లో బహమనీ సుల్తానులు ఆక్రమించుకోగా అటుపిమ్మట 1595లో మొఘలాయిల స్వాధీనంలోకి వెల్లింది. 1606 లో గోల్కొండ నవాబుల ఈ దుర్గాన్ని తమ స్వాధీనంలోకి తీసుకున్నారు.
వారి నుండి మహమ్మదీయులు వశపరుచు కొని నైజాం కాలం వరకు పాలించినట్లు చరిత్ర చెబుతుంది. అప్పట్లో రామగిరి కోటకు ఇరువైపులా తొమ్మిది ఫిరంగులు 40 తోపులు ఉండేవి. కాలక్రమంలో వాటి సంఖ్య కుదించుకుపోయింది. ప్రస్తుతం కేవలం ఒక్క ఫిరంగి మాత్రమే ఉంది. పౌరాణికంగాకూడా రామగిరి ప్రత్యేకస్థానాన్ని సంపాదించుకుంది. శ్రీరాముడు వనవాసం సమయంలో ఇక్కడికి వచ్చి తపస్సు చేసి ఇక్కడ శివలింగం ప్రతిష్ఠించినట్లు పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ఈ కోటపైన సీతాసమేత శ్రీరాముడు, హనుమాన్‌ విగ్రహాలతో పాటు నంది విగ్రహం కూడా ఉంది. శ్రీరాముని విగ్రహం ఉన్న చోట సుమారు 1000 మంది తలదాచుకునేంత విశాల ప్రదేశం ఉండడం విశేషం. రాజులపాలనలో రామగిరిఖిల్లా పరిసర ప్రాంతానికి రామగిరి పట్టణం అనే పేరు వచ్చింది. చుట్టుపక్కల గ్రామాలన్నీ వాడలుగా ఉండేవని అంటారు. రాజుల ఆస్థానంలో సంగీత నృత్యకళాకారులుండే ప్రాంతాన్ని బోగంవాడ అనేవారట. కాలక్రమేణ అది బోగంపేట మారింది.
ఆహ్లదపరిచే ప్రకృతి రమణీయ దృశ్యాలు ఓవైపు, ఉల్లాసాన్ని పంచే సెలయేటి గలగలలు, అబ్బురపరిచే కళాఖండాలు మరోవైపు, రాజుల ఏలుబడిలో శతాబ్దాల చరిత్ర కలిగిన రామగిరి ఖిల్లా, ప్రాచీన కళావైభవాన్ని చాటుతూ నేటకీ పర్యాటకులను అలరిస్తు విరాజిల్లుతోంది. కాకతీయుల కాలం శిల్ప కళాపోషణకు పెట్టింది పేరుగా ఉండేది. వీరి పరిపాలనలోనే రామగిరి దుర్గం పై అపురూప కట్టడాలు నిర్మించినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది. లక్ష్మణుడు, ఆంజనేయుడితోపాటు సీతా సమేతుడైన శ్రీరామచంద్రుడు వనవాస సమయంలో రామగిరి దుర్గంపై విడిది చేసినట్లు చరిత్రకారులు చెబుతున్నారు. దీంతో రామగిరి పర్యాటక కేంద్రంగానే కాక ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాంగాను బాసిల్లుతోంది. 200 రకాలకు పైగా వనమూలికలను కలిగివున్న ఈ ఖిల్లా ఆయుర్వేద వైద్యానికి మూలకేంద్రంగా పేరొందింది. చారిత్రాత్మక నేపథ్యంతో ఎంతో ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.
రాజుల పరిపాలనాకాలంలో వాడలుగా పిలువబడిన రామగిరి దుర్గం చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలు నేడు పల్లె సీమలుగా మారాయి. వాడల యొక్క విశిష్టతను బట్టి నేటికీ ఆ గ్రామాల పేర్లు అలాగే కొనసాగుతుండడం విశేసం. రత్నాలు విక్రయించే వీధిని రత్నాపూర్‌గా మహ్మదీయుల కాలంలో బేగాలు నివాసం ఉండేప్రాంతం నేడు బేగంపేటగా పిలవబడుతోంది. అదేవిధంగా పోతన పేరుతో ఉన్న వాడను పోతారంగా, ఆయన తల్లి లక్కమాంబ పేరుతో ఉన్న ప్రాంతాన్ని లక్కారం అని, నాగాళ్లు నిలిపేచోటును నాగెపల్లి అని, శుక్రవారం సంత జరిగేచోటును శుక్రవారం పేట అని ఆదివారం సంత జరిగేచోటు ఆదివారంపేటగా మైదపుపిండి విసురురాళ్ళు ఉండే చోటును మైదంబండ గా, గుండరాజు పేరున గుండారం అనే పేర్లు వాడుకలోకి వచ్చినట్లు చరిత్రకారులు చెబుతున్నారు.
వర్షాకాలంలో పచ్చదనం పరుచుకోవడంతో. ప్రతి శ్రావణమాసంలో రామగిరిఖిల్లాపై పర్యాటకుల సందడితో ఆహ్లాదకర వాతావరణం ఉంటుంది. రామగిరి దుర్గంపై ప్రకృతి అందచందాలను తిలకిస్తూ పర్యాటకులు మైమరిచిపోతారు. ఆయుర్వేద వైద్యులు ఈ ఖిల్లాపై విలువైన వనమూలికలను సేకరిస్తారు. తెలంగాణ ప్రాంతంలో ప్రాచీన కళా సంపదకు నిలయమైన రామగిరిఖిల్లా ఇంకా ఎంతో అభివృద్ధి చెందాల్సివుంది. పర్యాటకకేంద్రంగా తీర్చిదిద్దుతా మని పాలకులు చెబుతున్న నేటికి ఆచరణకు అమలు కాలేదు.
రామగిరి చరిత్రను వెలుగులోకి తీసుకరావడానికి పలువురు రచయితలు ఎంతో వ్యయ ప్రయాసలుకోర్చి రామగిరి చరిత్రను పుస్తకరూపంలో ప్రచురించారు. కాల్వ శ్రీరాంపూర్‌ మండలం మంగపేటకు చెందిన యరబాటి బాబురావు, కమాన్‌పూర్‌ మండలానికి చెందిన మాధవ రావు, బలరాందాస్‌లు ‘రామగిరి మహత్యం’ పేరుతో ఓ గ్రంథాన్ని రాశారు. వీరికంటే ముందు రామగిరి చరిత్రను వెలికితీసిన ఘనత ఆర్‌.బాలప్రసాద్‌కే దక్కుతుందంటారు.
వనవాసం కాలంలో శ్రీరాముడు రామగిరిపై కొద్దిరోజులు కుటీరం ఏర్పారుచుకొని సీతా లక్ష్మణులతో ఉన్నారని పెద్దలు చెబుతారు. ఈ ఖిల్లాపై సీతారామలక్ష్మణులు సంచరించినట్లు చెప్పబడుతున్న కొన్ని ఆనవాళ్ళు ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరకుండా పర్యాటకులకు దర్శనమిస్తాయి. ఖిల్లాపైన గల బండరాతిపై శ్రీరాముని పాదాలు, సీతాదేవి స్నానమాచరించిన కొలనుతోపాటు శ్రీరామునితో సంచరించిన ఆంజనేయుడి విగ్రహం కూడా నెలకొల్పబడివుంది.
కాకతీయుల కాలంలో రామగిరిపై నిర్మించిన రామగిరి కోట శిల్ప కళా సంపదతో శోభిల్లుతుంది. పర్యాటకులను ఆహ్లదపరుస్తూ అలరిస్తోంది. కాకతీయుల శిల్ప సాంస్కృతిక సంపదకు తార్కాణంగా నిలుస్తూ శ్రావణ మాసంలో వచ్చే భక్తులకు, సందర్శకులకు నిలయంగా మారింది. ఇక్కడి నిర్మింపజేసిన రాతి కట్టడాలు అప్పటి శిల్ప కళానైపుణ్యాన్ని చాటుతాయి. రాతిపై చెక్కిన సుందర దశ్యాలు పర్యాటకులను మంత్ర ముగ్దులను చేస్తుంది.
రామగిరి దుర్గం అంతర్బాగంలో సాలుకోట, సింహల కోట, జంగేకోట, ప్రతాపరుద్రుల కోట, అశ్వశాల కోట, కొలువుశాల, మొఘల్‌శాల, చెరశాల, గజశాల, భజన శాల, సభాస్థలి వంటి వాటితో పాటు చెక్కరబావి, సీతమ్మ బావి, పసరుబావి, సీతమ్మకొలను, రహస్య మార్గాలు, సొరంగాలు లాంటి అనేక ప్రదేశాలు పర్యా టకులను ఇట్టే మైమరిచిపోయేలా చేస్తాయి.
ఇది అద్భుత కళా సంపదకు నిలువెత్తు నిదర్శనం. నాటి శిల్పుల నైపుణ్యతకు తార్కాణం. రామగిరి కోట గురిజాల కమ్మవంశీయులు ఈ కోటను పరిపాలించారు.
మూడోరోజున పశువుల పండగ జరుపు కుంటారు. గోవును లక్ష్మీ ప్రతిరూపంగా భావించి పూజించడము హిందువులకు ప్రపంచ వ్వాప్తంగా వున్న ఆచారమే. హిందువు లందరూ గోమాత అవయవాలల్లో అన్ని రకాల దేవతలు కొలువై వున్నారని నమ్ముతారు. గోమాత పూజను నేపాలీలు కార్తీక పౌర్ణమి నాడు చేస్తారు. చీకటిని ప్రాలద్రోలి లక్ష్మీ దేవికి స్వాగతం పలకడానికి ప్రజలందరూ తమ ఇండ్లను దీపాలతో అలంకరిస్తారు. క్షీర సాగర మదనంలో లక్ష్మీ దేవి ఈరోజునే పుట్టిందని వీరి నమ్మిక. స్త్రీలందరినీ లక్ష్మీ దేవి అవతారులుగా ఈ రోజున భావిస్తారు. స్త్రీలు ఈ రోజున స్నానానంతరం కొత్త బట్టలు ధరించి లక్ష్మీ పూజలు చేసి పాటలు పాడుతూ ఇంటింటికి వెళతారు. ఆ ఇంటి ఇల్లాలు పాటలు పాడుతూ తమ ఇంటి ముంగిటకు వచ్చిన స్త్రీలను లక్ష్మీ అవతారంగా భావించి వారిని దీపాలతో ఆహ్వానిస్తారు. ఇంట్లో కూర్చో బెట్టి ఒక పళ్ళెంలో వివిధ రకాల రొట్టెలు, పలు రకాల పండ్లు అలంకరించి అందులో కొంత డబ్బులు పెట్టి వారికి సమర్పిస్తారు. ప్రతిగా , ఆ వచ్చిన స్త్రీలు ఆ యింటి వారిని లక్ష్మీ కటాక్షం కలిగి ధన దాన్యాలతో తులతూగాలని దీవిస్తారు. ఈ పండుగ నేపాల్ దేశంలో ప్రతి పల్లెలోను ఇప్పటికీ జరుగు తున్నది. పట్టణాలలో అంతగా లేదు.
గోవర్థన పూజ జరిగిన రాత్రి పురుషులు భైలిలో స్త్రీలు పాటలు పాడినట్లు పాటలు పాడుతారు. దీన్ని దెవ్సీ అంటారు. ఇందులో స్త్రీలకు ప్రవేశం లేదు. పట్టణ ప్రాంతాల్లో పురుషులు ఈ మార్గాన్ని ధన సంపాదనకు మార్గంగా ఎంచు కుంటున్నారు. కొన్ని సందర్భాలలో ఈ బృంధం తాము అడిగినంత విరాళం ఇవ్వనందుకు ఇంటి వారితో వాగ్వివాదానికి దిగి అసభ్యంగా ప్ర్వర్తించడం కూడా జరుగు చున్నది. హోటళ్ళు వంటి కొన్ని వ్వాపార సంస్థలు ఈ దెవ్సీ బృంధానికి తాము ఇంతే మొత్తమిస్తామ ని బయట బోర్డులు కూడా పెడ్తారు. పరదేశీ విహార యాత్రా వాహనాలను అటవీ ప్రాంతాలలో మద్యలో ఆపి తాము అడిగి నంత ధనము ఇచ్చు నంతకు వదలరు. ఆనందానికి ఆలవాలమైన ఈ పురాతన సాంప్రదాయం కొందరి స్వార్థపరులకు ధన సంపాదన మార్గంగా మారడంతో ప్రజాభిమానాన్ని కోల్పోతున్నది.
చారిత్రాత్మక ప్రాధాన్యత గల నేపాల్ రాజ్యాన్ని రక్షించే దేవత పండగ "మశ్చీంద్ర". ఈ వేడుకలను ప్రతి సంవత్సరం "బైశాఖి" మొదటి రోజున ప్రారంభిస్తారు. ఈ పండగ లో దేవుని విగ్రహాన్ని పవిత్రమైన "భాగమతి" నదిలో స్నానం చేయిస్తారు. ఈ విగ్రహాన్ని పెద్ద పూవులతో కూడిన రథం లో ఉంచుతారు. ఈ మొత్తం ఊరేగింపు ఒక వారం రోజుల వరకు ఉంటుంది. ఆ తర్వాత మశ్చీంద్ర విగ్రహాన్ని "పటాన్" లో ఒక నెలరోజుల వరకు సందర్శన కొరకు ఉంచుతారు. ఆ తర్వాత దానిని భాగమతి వరకు వెనుకకు తీసుకొని వస్తారు. ఆ తర్వాత దానిని దాని యొక్క పూర్వ దేవాలయంలో ఉంచుతారు. ఈ దేవాలయం "కాఠ్మండు" లో కలదు. , .
నాల్గవ రోజున కూడా ప్రజలు తమ ఇండ్లను దీపాలతో అలంక రిస్తారు. కాని పూజా విధానంలో ప్రజలు వారి వారి సంస్కృతిని బట్టి కొన్ని మార్పులతో జరుపు కుంటారు. సాధారణంగా ఈ రోజు అందరూ తలంటుకుని స్నానంచేసి ఎద్దులకు కూడా స్నానంచేయించి, అలంకరించి పూజిస్తారు. ఆవులను పాలు పితకరు, ఎద్దులను పనిలో పెట్టరు. శ్రీ కృష్ణున్ని పూజించేవారు ఈ రోజు గోవర్థన పూజ చేస్తారు. శ్రీ కృష్ణుడు గోవర్థన పర్వతాన్ని ఎత్తి అనేక పశువులను, ప్రజలను రక్షించినది ఈ రోజు ఇదేనని పూజ చేస్తారు. కొందరు కొత్త తరం వారు ప్రతి మానవుని లోను దేవుడున్నాడని నమ్మి ఆత్మ పూజ చేస్తారు.
పండుగ దినాల్లో కూడా భూలోకంలో మానవులు మరణిస్తున్నారనీ, వారి ఆత్మలను తీసుకు రావడానికి తమకు బాధగా ఉన్నదనీ, దీనికి నివారణోపాయాన్ని చెప్పమని యమదూతలు. యమ ధర్మ రాజుకు మొర పెట్టుకోగా యమ ధర్మరాజు ఒక తరుణోపాయం ఆలోచించి వారికి చెప్తాడు. దాని ప్రకారం ఎవరైతే కార్తీక కృష్ణ పక్షం త్రయోదశి, చతుర్థశి ఆ తర్వాతి రోజు తమ తమ ఇళ్ళను దీపాలతో అలంకరిస్తారో వారికి అకాల మరణ భయం, నరకలోక ప్రాప్తి ఉండదనీ సెలవిస్తాడు. ఆ విధంగా ఆ అయిదు రోజులు యమ పంచకం పండుగలుగా జరుపుకుంటారు.
"వజ్ర జోగిని" జాతరను ముఖ్యముగా భౌద్ధులు జరుపుకుంటారు. కానీ దీనిని హిందువులు కూడా జరుపుకుంటున్నారు. దీనిని "వైశాఖి" 3 వ రోజున జరుపు కుంటారు.ఆమె దేవాలయం "ఖర్గ్ జోగిని" సానికి ప్రాంతానికి సమీపంలో గల "మనిచూర్" పర్వత ప్రాంతంలో ఉంది. ఇది ఒకవారం జరుపబడే పండగ. ఈ దేవాలయం సమీపంలో ఒక మనిషి తల చిత్రానికి దగ్గరగా జ్వాలను మండిస్తారు. దేవత చిత్రాన్ని చెక్కతో చేసిన దేవుని గర్భగుడిలో ఉంచి దానిని మనుష్యులతో పట్టణం అంతా ఊరేగిస్తారు.
ఐదవ రోజు భాయ్ టికా పండుగను జరుపు కుంటారు. యమ పంచకంలో ఇది చివరి రోజు. ఈ రోజున యమ ధర్మ రాజు తన చెల్లె లైన యమునా' ఇంటికి వెళ్ళి బోజనం చేస్తాడని వీరి నమ్మిక. స్కాంద పురాణం లోని కార్తీక మహత్యం ప్రకారం పురుషులు ఈ రోజున తమ ఇంట్లో గాక తమ చెల్లెలి ఇంట్లో భోజనం చేయాలి. చెల్లెలు లేని పురుషులు ఈ రోజు కొరకు ఎవరైనైనా దత్తత తీసుకుని వారింట భోజనం చేయాలి. ఆ అవకాశం కూడ లేనివారు ఒక చెట్టు నైనా తమ చెల్లెలుగా భావించి ఆ చెట్టు క్రింద భోజనం చేయాలి.
సితి జాతరను "జెత్"లో 21 వ రోజున జరుపుతారు. దీనిని "కాఠ్మండు", "శింభునాథ్" ల మధ్య గల "విష్ణుమతి" నది ఒడ్డున జరుపుతారు. ప్రజలు విందు బోజనాలు చేసి ఆ తర్వాత రెండు వర్గాలుగా యేర్పడి రాళ్లు విసిరే పోటీ నిర్వహిస్తారు. కొన్నిసార్లు ఈ పోటీ ఒక్కోసారి ప్రమాదకరంగా మారి ఎవరో ఒకరు ఓడిపోయి యితర జట్టుకు పట్టుబడి దేవత అయిన "కనకేశ్వరి"కి అర్పణ గావించబడతారు. ప్రస్తుతం ఇది పిల్లలు సాధారణంగా ఆడే ఉత్సవంగా మారినది.
ఈ పండగను సంవత్సరంలో రెండు సార్లు జరుపుతారు. "సవన్"లో 8 వ రోజున, "బందన్"లో 13 వ రోజున జరుపుతారు. బన్రాలు, నేవార్ భౌద్ధ సన్యాసులు ప్రతి యింటిని సందర్శిస్తారు. వారు గృహస్తుల నుండి ధాన్యం, బియ్యం వటి వాటిని స్వీకరిస్తారు. వారిని దీవిస్తారు. నేవార్లు వారి షాపులను, యిళ్ళను బొమ్మలు, పూలతో అలంకరిస్తారు. స్త్రీలు పెద్ద బుట్టలలో కూర్చుని బియ్యాన్ని, ధాన్యాన్ని పంచిపెడతారు. ఇది మధ్య రాత్రి జరుపుతారు.
నిన్న మొన్నటిదాకా నేపాల్ దేశం హిందూ రాజ్యము. అక్కడి అధిక జనాభా హిందువులే. అక్కడున్న ప్రజలు హిందువులే అయినా భారదేశంలో ఉన్న హిందువులు జరుపుకునే పండుగలకు నేపాల్ లో హిందువులు జరుపుకునే పండులకు కొన్నింటిలో కొంతతేడా ఉంది. అనేక ప్రసిద్ధమైన పండుగలు నేపాల్ లో జరుపుకుంటారు. ప్రధానంగా హిందువులు, బౌద్ధులు ఉన్న నేపాల్ లో అనేక పండుగలు మతపరమైనవి.
ఈ పండగ రాక్షసుల బహిష్కారానికి లేదా పిశాచాలను దేశం నుండి తరిమి వేయుటకు ప్రతీకగా జరుపుతారు. దీనిని "శవణ్"లో 14 వ రోజున జరుపుతారు. భక్తులు ఒక పొడవైన స్ట్రా చిత్రాన్ని తయారుచేసి దానితో వీధులకు కొడుతుంటారు. ఈ చిత్రాన్ని సూర్యాస్తమయం సమయానికి దహనం చేస్తారు.
యమ పంచకంలో మొదటి రోజైన ఈ రోజున కాగ్ తీహార్ పండుగను జరుపుకుంటారు. ఈ రోజున అపశకునపు పక్షి అయిన కాకిని పూజిస్తారు. మానవుల మరణానికి కాకులను దూతలుగా భావించి ఈ రోజున ఇంట్లోని వారందరూ భోజనం చేయకుండా ఉపవాసముండి, ఇంటిని దీపాలతో అలంకరించి పూజానంతరం కాకులకు అన్నం పెడతారు.
నేపాలీలకు కార్తీక మాసం కృష్ణ పక్షం రోజులు చాల పవిత్రమైనవి. ఈ సందర్భంగా తీహార్ పండుగలను జరుపుకుంటారు. ఇవి ఐదు రోజుల పాటు జరుపు కుంటారు. యమలోకాధి పతి ఐన యమధర్మ రాజును పూజించడంతో ఈ పండుగలు ప్రారంభ మౌతాయి. ఈ పండుగల కొక ఇతిహాసము ఉంది. దాని ప్రకారం:
నేపాల్ లోని పశ్చిమ ప్రాంతాలైన దోటి, హుమ్లా ప్రాంతాల్లో భైలే పాటలు ఐదు రోజులు పాటు పాడుతారు. అంతే గాక పుష్య మాసంలో 20 రోజులు జరుపుతారు. దీనిని మఖ్య భైలే అని అంటారు.
ఆ సోధరి తన అన్నకు ఆయురారోగ్యాల నందించాలని కోరి అన్నగారి నుదుట రంగు రంగుల తిలకం దిద్ది తగు బహుమతులిస్తుంది. అదే విధంగా అన్నకూడ తన చెల్లెలికి నుదుట తిలకం దీద్ది ఆమెకు భహుమతులిస్తాడు.
ఆంధ్రవీరులు శేషాద్రి రమణ కవులు రచించిన పుస్తకం. దీని మొదటిభాగాన్ని 1929 సంవత్సరంలోను, రెండవభాగాన్ని 1931 సంవత్సరంలోను వేంకటరామ్‌ అండ్ కో, బెజవాడ వారు ప్రచురించారు.
రూపనగుడి నారాయణరావు 1881, అక్టోబర్ 28న రూపనగుడి నరసింగరావు, సీతమ్మ దంపతులకు జన్మించాడు. ఇతడిది హరితస గోత్రము. ఇతని తండ్రి ప్రొద్దుటూరులో మెజిస్ట్రేట్‌గా పనిచేశాడు. ఇతని తండ్రి ఉద్యోగ విరమణ తరువాత బళ్లారిలో స్థిరపడి పోయినందు వల్ల ఇతని బాల్యం బళ్లారిలో గడిచింది. బళ్లారిలోని వార్డ్‌లా హైస్కూలులో విద్యాభ్యాసం జరిగింది. ఇతనికి క్రికెట్, చదరంగం అంటే ఎక్కువ ఇష్టం. ఇతడు ఎఫ్.ఎ. చదువుకొనే సమయంలో ఇతని తండ్రి చనిపోయాడు. దానితో కాలేజీ మానివేసి ఇంటి నుండి ప్రైవేటుగా ఎఫ్.ఎ.పూర్తి చేశాడు. కొన్ని రోజులు బళ్లారిలో తాలూకాఫీసులో గుమాస్తాగా పనిచేశాడు. తరువాత రాజమండ్రి ట్రైనింగ్ కాలేజీలో శిక్షణ పొంది అనంతపురం గవర్నమెంట్ ట్రైనింగ్ స్కూలులో తెలుగుపండితుడిగా పనిచేశాడు. ఆ తరువాత బళ్లారి, కర్నూలు, రాయచోటి మొదలైన చోట్ల 40 సంవత్సరాలు ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేశాడు. 1940లో బళ్లారిలో పదవీవిరమణ చేశాడు.
బాసోహ్లీ శైలిలో రంగులు తీవ్రంగా ఉంటే, కాంగ్రాలో సున్నితంగా ఉంటాయి. రాజస్థానీ చిత్రకళ వలె పహారీ చిత్రకళలో కూడా కృష్ణుడు పై చిత్రలేఖనాలు ఉంటాయి. అతి ప్రాచీన కాంగ్రా చిత్రలేఖనాలు, బసోహ్లీ భాషలో 1690 లో నే ఉన్నాయి. అయితే మొఘల్ చిత్రకళలో శిక్షణ పొంది ఉన్న అనేక కళాకారులకు ఔరంగజేబు హయాంలో ఉద్వాసనకు గురి కావటంతో వారు జీవనోపాధికై ఢిల్లీ వదిలి ఇతర ప్రదేశాల కు బయలుదేరారు. బసోహ్లీ ముఘల్ చిత్రకళను వ్యతిరేకించిననూ, కాంగ్రా పై మాత్రం ఆ ప్రభావం అలాగే ఉండిపోయింది. కాంగ్రాలో రంగుల తీవ్రత తగ్గి ఉండటమే కాక, ప్రకృతి సన్నివేశాలు, దృక్కోణాలు సహజసిద్ధంగా ఉండటం, రేఖలు కూడా సున్నితంగా, చక్కగా ఉండటం గమనించవచ్చు. 1770 నాటికి కాంగ్రా శైలి చిత్రకళ పతాక స్థాయి చేరుకొంది. రాజా సంసార్ చంద్ మద్దతుతో ఒక వెలుగు వెలిగింది. కాంగ్రా ప్రాంతానికి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా ఈ శైలి చిత్రకళ చుట్టుప్రక్కల ఉన్న ఇతర ప్రదేశాలకు వ్యాపించింది. భాగవత పురాణం, గీత గోవిందం లోని రాధా-కృష్ణుల చిత్రపటాలు, రాగమాల ధారావాహికలు, పర్వత అధినేతలు, వారి కుటుంబీకులు ఈ శైలిలో చిత్రీకరించబడేవి. 1800 తర్వాత ఈ శైలిలో చిత్రలేఖనం సన్నగిల్లింది.
భారతీయ చిత్రకళ ప్రాచీనమైన చరిత్ర కలది. క్రీ.పూ 5500 లోనే మధ్య ప్రదేశ్ లోని రాయ్‌సేన్ జిల్లాకి చెందిన భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు పై చిత్రపటాలు మొలచబడ్డాయి. బౌద్ధమత సాహిత్యమంతనూ చిత్రపటాలు గల రాజభవనాలు, సైనిక భవనాలు గురించి వివరించబడిన ఉదాహరణలు కోకొల్లలు ఉన్నాయి. అయితే అజంతా గుహలలో గల చిత్రపటాలు అత్యంత ప్రాముఖ్యత సంతరించుకొన్నవి. మధ్య యుగానికి చెందిన వివిధ రాతప్రతులలోనూ చిత్రకళ ఆనవాళ్ళు ఉన్నాయి. పర్షియన్ సూక్ష్మచిత్రకళ భారతీయ సాంప్రదాయిక చిత్రకళతో సంగమించి మొఘల్ చిత్రకళ అవతరించింది. 17వ శతాబ్దంలో ఈ శైలి దేశంలోని అన్ని మతాలకి చెందిన రాజ్యాలకి విస్తరించి స్థానిక సొబగులని అద్దుకొన్నది. తెల్లదొరల కోసం కంపెనీ కలం అవతరించటంతో బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యం 19వ శతాబ్దంలో పాశ్చాత్య ప్రభావం గల కళా విశ్వవిద్యాలయాలని నెలకొల్పినది. ఈ స్థాపనలు ఆధునిక భారతీయ చిత్రకళా శైలికి ప్రాణం పోయటం ఇవి మరల భారతీయ మూలాలకే తిరిగి వెళ్ళటానికి మొగ్గు చూపటం విశేషం.