polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
డౌలి గంగా నది జోషిమఠ్ ఎగువన విష్ణుప్రయాగ వద్ద అలకనందా నదితో సంగమిస్తుంది. సముద్రమట్టానికి 5,070 మీ ఎత్తున ఉన్న నితి పాస్ నుండి డౌలి గంగానది ప్రవహిస్తూ ఉంది. ఈ నదీ లోయలు పడమరన కామెట్ గ్రూప్ శిఖరాల మద్య, తూర్పున నందాదేవి గ్రూపు శిఖరాల మద్య విస్తరించి ఉంది. డైలీనది మలరీ వద్ద ఇరుకైన మలరీ, తపోవన లోయల నుండి ఉత్తరదిశగా ప్రవహిస్తుంది. ఈ నదికి ఒకవైపు పర్పెక్యులర్ శిలలు మరొకవైపు ఎత్తైన 1,000 మీ ఎత్తైన శిఖరాలు ఉన్నాయి. డైలి గంగా నదీ మార్గంలో రేణికి 500 మీటర్ల దిగువగా దానికి ఉపనదులైన గిర్హిగంగా, ౠషిగంగా జలాలు సంగమిస్తున్నాయి.
సముద్రా గ్లాసియర్ల నుండి ప్రవహిస్తున్న మందాకిని నది త్రిశూల్ పర్వతాల నుండి ప్రవహిస్తూ నందప్రయాగ వద్ద అలకనందా నదితో సంగమిస్తుంది.
జిల్లా ఆగ్నేయదిశలో పంద్దార్ నది కర్ణప్రయాగ వద్ద అలకనందా నదితో సంగమిస్తుంది. నందాదేవి గ్రూపు గ్లాసియర్లలోని మిలాం, పింద్దర్ గ్లాసియర్ల నుండి పింద్దర్ నది ప్రవహిస్తుంది. పింద్దర్ అలకనందా నదితో సంగమించే ముందుగా దానితో కాళిగంగా, భేరిగంగా నదులు పింద్దర్ నదితో సంగమిస్తున్నాయి.
చమోలీ జిల్లాలో ఇరుకైన నిటారుగా ఉండే మార్గాల మద్య ప్రవహించే నదులు అతి వేగంగా ప్రవహిస్తుంటాయి. ఈ ప్రవాహాలు ఒక్కోమారు తీరాలను ఖండిస్తూ ప్రవహిస్తూ ఉంటాయి కనుక తరచుగా కొండచరియలు విరిగిపడుతూ ఉంటాయి.
1803 సెప్టెంబరున సంభవించిన భయంకరమైన భూకంపం ఘర్వాల్ ఆర్థిక - నిర్వహణా వ్యవస్థలకు తీవ్రమైన అఘాతం కలిగించింది. బాహీనమైన పరిస్థితిని ఆధారంగా చేసుకుని అమరసింగ్ తపా, హాస్టిడల్ చంతురియా నాయకత్వంలో గొర్కాలు ఘర్వాల్ మీద దండెత్తి 1804లో సగం ఘర్వాల్‌ను ఆక్రమించుకుని రాజ్యస్థాపన చేసి 1845 వరకూ పాలన సాగించాడు. ఒకవైపు రాజా సుదర్శన్ షాహ్ ఈస్టిండియా కంపెనీతో సనరదింపులు జరిపాడు. రాజా సుదర్శన్ బ్రిటిష్ వారి సాయంతో గోర్కాలను ఓడించి అలానందా, మందాకినీ తూర్పు ప్రాంతాన్ని తన సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేసాడు. అలాగే తన సామ్రాజ్యానికి శ్రీనగరును రాజధానిని చేసాడు. ఆసమయంలో ఈ ప్రాంతం బ్రిటిష్ ఘర్వాల్ అనిపిలువబడింది. తరువాత రాజధానిని శ్రీనగర్ నుండి తెహ్రీ ఘర్వాలుకు మార్చబడింది. ఆరంభంలో ఈ ప్రాంతం మీద డెహ్రాడూన్, సహరన్‌పూర్ బ్రిటిష్ పాలకుల ఆధీనంలో ఉంటూవచ్చింది. తరువాత ఈ ప్రాతంలో బ్రిటిష్ పాలకులు కొత్త జిల్లాగా విభజించి దానికి పౌరీ అని నామకరణం చేసారు. తరువాత తాలూకాగా ఉన్న చమోలీని 1960 ఫిబ్రవరి 24 న చమోలీని జిల్లాగా మార్చారు. 1970 అక్టోబరులో మరో 2 తెహ్సిల్స్, చమోలీ లోని రెండు బ్లాకులు కలిపి రుద్రప్రయాగ జిల్లాగా మార్చబడింది.
ఖాసాల తరువాత క్షత్రియులు ఈ ప్రాంతం మీద దండెత్తి విజయం సాధించి వందలాది ఘర్హాలను 52 ఘర్హాలుగా మార్చారు. క్షత్రియుల నాయకుడు కంతుర వాసుదేవుడు ఘర్వాల్ ఉత్తరభాగంలో రాజ్యస్థాపన చేసాడు. ఆయన తన రాజ్యానికి జ్యోత్రిమఠాన్ని తరువాత కార్తికేయపురి రాజదానిని చేసాడు. ఘర్వాల్ ప్రాంతంలో రాజ్యస్థాపన చేసిన కత్యూరా రాజ్యస్థాపకుడు వాదుదేవ్ కత్యూరి వారసులు ఈ ప్రాంతాన్ని వందలాది సంవత్సరాలు పాలించారు. ఈ సమయంలో ఆదిశంకరాచార్యుడు ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించి జ్యోతిమఠాన్ని స్థాపించాడు. శంకరాచార్యుడు స్థాపించిన 4 ముఖ్యమైన మఠాలలో జ్యోత్రిమఠం ఒకటి. మిగిలిన మూడు మఠాలు ద్వారకా, పూరీ, శృంగేరీలలో ఉన్నాయి. ఆదిశంకరాచార్యుడు బౌద్ధుల భయంతో నారదకుండంలో దాచిన బద్రీనాథుని విగ్రహాన్ని బద్రీనాథ్‌‌లో పునఃప్రతిష్ఠ చేసాడు. తరువాత బద్రీనాథ్ యాత్ర ఆరంభం అయింది. పి.టి హరికృష్ణ రాతూరి పరిశోధనలు ఆధారంగా రాజా భానుప్రతాప్ ఘర్వాల్ ప్రాంతంలో స్థాపించిన పంవార్ సామ్రాజ్యానికి మొదటి పాలకుడని తెలుస్తుంది. రాజా భానుప్రతాప్ తనసామ్రాజ్యానికి చంపూర్-గర్హి రాజధానిగా చేసుకున్నాడు. ఘర్వాల్‌లోని 52 ఘర్హాలలో చంపూర్-గర్హి శక్తివంతమైంది.
పర్వతప్రాంతాలలో నివసిస్తున్న కారణంగా జిల్లావాసులు ఒక ప్రదేశం నుండి మరొక ప్రదేశానికి పోవడం శ్రమతోకూడుకున్నది. అయినప్పటికీ సంసృతి, జానపద సాహిత్యం, జానపద గీతాలు, జానపదనృత్యాలు జిల్లా గుర్తింపు చిహ్నాలుగా ఉన్నాయి. జిల్లాలో సీజనల్, సంప్రదాయం, మతసంబంధిత కార్యక్రమాలో తాండియా నృత్యం ప్రధానమైనది. బసంతపంచమి రోజున తాండియా జానపద గీతాలతో సాగే తాండియా నృత్యంలో ప్రజలు అందరూ పాల్గొంటారు. వసంతకాలం వచ్చిందనడానికి గుర్తుగా ఈ మేళా నిర్వహిస్తారు. అలాగే మరొక ఉత్సవం దీపావళి, పంటకోతల తరువాత నిర్వహిస్తారు. ఉత్సవాలలో మహాభారతంలోని కొన్న సంఘటనలను కూడా ప్రదర్శిస్తారు. జీతు బగ్దవాల్, జగర్ లేక ఘరియాల్ వంటి జానపద నృత్యాలు కూడా ప్రదర్శిస్తారు. ఈ నృత్యాలు మతసంబంధిత కథలతో ముడిపడి ఉంటాయి. ఇందులో పాల్గొనే స్త్రీపురుషులు వర్ణరంజితమైనవి, సంప్రదాయకమైనవి అయిన వస్త్రాలను ధరిస్తారు. నృత్యకారులు రసింగాలు, డ్రంస్ శబ్ధానికి అనుగూంగా నర్తిస్తుంటారు. మరొక తరహా నృత్యంలో చంచారి గితాలకు అనుగుణంగా స్త్రీపురుషులు నృత్యం చేస్తారు.
చమోలీ జిల్లాగుండా పలు నదులు వాటి ఉపనదులు ప్రవహిస్తూ ఉంటాయి. దేవప్రయాగ వద్ద భాగీరది నదిలో సంగమిస్తున్న అలకనందా నది పొడవు 220 కిలోమీటర్లు ఉంటుంది. అలకనందా నది సముద్రమట్టానికి సుమారు 3,641 కి.మీ ఎత్తులో బలాకున్ శిఖరాలలో జనించి ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది.ఎగువన ఉన్న రెండు గ్లాసియర్ల నుండి ప్రవహిస్తున్న అలకనందా నది బద్రీనాథ్ మార్గం గుండా ప్రాహిస్తుంది. ఈ రెండు గ్లాసియర్లు చౌకుంబా పర్వతశిఖరాల తూర్పు భూభాగంలో బద్రీనాథ్, దాని శాటిలైట్ శిఖరాలు ఎత్తున ఉంటాయి. పడమర భాగంలో ఉన్న గంగోత్రి శిఖరాల నుండి ఇవి వేరుపడి ఉంటాయి. అలకనందా నదీ మైదానంలోని అత్యధిక భాగం చమోలీ జిల్లాలో ఉంటుంది. 58 చదరపు కి.మీలు విస్తరించి ఉన్న ఈ మైదానాన్ని ఎగువ అలకనందా మైదానం అని అంటారు. మిగిలిన మైదానాన్ని దిగువ అలకనందా మైదానం అంటారు. అలకనద గ్లాసియర్ల నుండి కదిలి అలకాపురి లోయల గుండా ప్రవహిస్తుంది కనుక ఈ నదికి ఈ పేరు వచ్చింది. అలకనందా నది జలాలను సుసంపన్నం చేస్తున్న ఉపనదులు.
నిరాడంబరమైన, చౌకైన, పర్వతవాతావరణానికి అనువైన ఫుస్తులను ధరిస్తుంటారు. పురుషులు కుర్తా, ఫైజమా ధరిస్తుంటారు. అలాగే శీతాకాలంలో సద్రి , టోపీ, మోకాలు పొడవున కోటు కూడా ధరిస్తుంటారు. ఫైజమా, బొత్తాములు కలిగిన కోటు ధరిస్తారు. స్త్రీలు సాధారణంగా చీరె, పూర్తి చేతుల రవికె లేక ఆంగ్రా ధరిస్తుంటారు. అలాగే శీతాకాలంలో స్వెట్టర్లు ధరిస్తుంటారు. గ్రామాలలో ఇప్పటికీ స్త్రీలు బిగుతుగా కుట్టబడిన పొడవు చేతుల జాకెట్, తల, భుజాలు కప్పుతూ ఆర్ని ధరిస్తుంటారు. చదువుకుంటున్న ఆడపిల్లలు సల్వార్ కమీజు, దుపట్టా ధరిస్తుంటారు. ఎత్తైన ప్రదేశాలలో నివసించే చారు సాధారణంగా ఉలెన్ దుస్తులు ధరిస్తుంటారు. సాధారణంగా పురుషులు ఫైజమా, షర్ట్, కోటు, టోపీ ధరిస్తుంటారు. స్త్రీలు బూడిదరంగు అంగ్రా, గాగ్రా, ఫంతు, ఉలెన్ షాల్ ధరిస్తారు. స్త్రీపురుషులు కూడా నడుం చుట్టూ కమర్‌బాండ్ అనే బెల్టును ధరిస్తారు.
చమోలి జిల్లా, భారతదేశంలోని ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రానికి చెందిన జిల్లా. దీనికి ఉత్తరాన టిబెట్ ప్రాంతం, తూర్పున ఉత్తరాఖండ్ జిల్లాలు పిథోరాఘర్, బాగేశ్వర్, దక్షిణాన అల్మోరా, నైరుతిలో పౌరీ గర్వాల్, పశ్చిమాన రుద్రప్రయాగ్, వాయవ్యంలో ఉత్తరకాశీ సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. చమోలి జిల్లా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం గోపేశ్వర్‌లో ఉంది. పర్యాటకులకు చమోలి బద్రీనాథ్, హేమ్‌కుండ్ సాహిబ్, వ్యాలీ ఆఫ్ ఫ్లవర్స్‌తో సహా పర్యాటక ఆసక్తిని కలిగి ఉన్న వివిధ ప్రదేశాలను కలిగి ఉంది. చిప్కో ఉద్యమం మొదట చమోలీలో ప్రారంభమైంది.1960లో చమోలీ జిల్లా పౌరీ ఘర్వాల్ జిల్లా లోని కొంత భూభాగం వేరుచేసి చమోలీ జిల్లాగా రూపొందించబడింది. చమోలీ ఘర్వాల్ జిల్లా ఈశాన్య సరిహద్దులో ఉంది. ఇది హిమాలయాల మద్యభాగంలో ఉంది. పురాణాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని బహిర్గిరి అని ప్రస్తావించారు. ఇది హిమాలాయాల మూడు భాగాలలో ఒకటి.
ఋగ్వేదం అనుసరించి జలప్రళయం తరువాత సప్తఋషులు మనా గ్రామంలో నివసించారని భావిస్తారు. ఘర్వాల్ ప్రాంతంలోనే వేదాలు వ్రాయబడ్డాయని అందువలన ఇప్పటికీ ఘర్వాల్ భాధలలో సంస్కృత పదాలు వాడుకలో ఉన్నాయని భావిస్తారు. ఘర్వాల్ ప్రాంతంలోని వేదకాల ౠషుల నివాసాలు ప్రస్తుతం పవిత్రక్షేత్రాలైయ్యాయి. ప్రత్యేకంగా చమోలీకి 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో అత్రి, అనసూయల ఆశ్రమం, బద్రీనాథ్ సమీపంలో ఉన్న గంధమాదన్ పర్వతప్రాంతంలో కశ్యప మహర్షి ఆశ్రమం ఉన్నాయి. ఆదిపురాణం అనుసరించి బద్రీనాథ్ 25 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న వ్యాసగృహలో వ్యాసుడు వల్లిస్తున్న విఘ్నేశ్వరుడు వేదాలకు వ్రాతరూపం ఇచ్చాడని భావిస్తారు. పాండురాజు తపసుచేసిన తపస్థలి ఇక్కడే ఉందని ఇది ఈశ్వరుడు నివసించిన ప్రాంతమని భావిస్తారు.
వివాహిత స్త్రీలు భర్త జీవించి ఉండాడానికి గుర్తుగా బిచువాలు ధరిస్తుంటారు. కీల్ ఎడమ ముక్కుకు ధరిస్తుంటారు. బంగారంతో చేసిన నాథ్ , చెవి కమ్మలు ధరిస్తారు. అంతేకాక హాంసులిస్, చందనహార్ , కాసులమాల, పులిగోరు ఆభరణాలు స్త్రీలు, ఆదపిల్లలు సాధారణంగా మెడలో ధరిస్తారు. అలాగే మెడకు భుజాలకు వెండి కడియాలు ధరిస్తారు. వివాహిత అయిన స్త్రీలు వెండి, రాగితో చేసిన కాళ్ళ కడియాలు ధరిస్తారు. బంగారు, వెండి లేక గ్లాసు చురీలు కూడా ధరిస్తారు.
అలాగే దంతంతో చేసిన బొటియాలను స్త్రీలు, ఆడపిల్లలు ధరిస్తారు. పురుషులు సాధారణంగా చేతి వేళ్ళకు ఉంగరాలు, మెడకు గొలుసులు ధరిస్తారు.
జానపద గీతాలు ప్రత్యేకంగా సంప్రదాయబద్ఫ్హంగా ఉంటాయి. వీటిని సాధారణంగా స్త్రీలు మాత్రమే పాడుతుంటారు. అన్ని విధాలైన వాతావరణలో పొలాలలో రాత్రి వరకు పనిచేసే స్త్రీలు జానపద గితాలు పాడుతూ పనిపాటలు చేస్తుంటారు. చైత్రమాసంలో స్త్రీలంతా ఊరి మద్యలో చేరి పాడేపాటలలో వీర్యం, ప్రేమ, పర్వతప్రాంతాలలో వారు సాగిస్తున్న కష్టతరమైన జీవితాన్ని ప్రతిబింబించే గీతాలను ఆలపిస్తారు. జిల్లా సంతలు ఉత్సవాలు, సాంఘిక సమావేశాలు అందించే వినోదం అరియు ఉత్సాహం ప్రజలకు దైనందిక జీవితం నుండి వెసులుబాటు లభించడానికి అవకాశం లభిస్తుంది. కొన్ని ప్రత్యేక సందర్భాలలో ప్రజలు బహిరంగ ప్రదేశాలలో శివపురాణ సంబంధిత దృశ్యాలను ప్రదర్శిస్తుంటారు.
ప్రపంచభౌగోళిక చరిత్రలో హిమాలయాలు చివరి భౌగోళిక మార్పులలో మొజాయిక్ కాలంలో ఏర్పడ్డాయని భావిస్తున్నారు. అయినప్పటికీ ఇక్కడ లభించే రాళ్ళు కొన్ని పురాతన కాలానికి చెందినవని భావిస్తున్నారు. ఈ జిల్లాలోని భూభాగం నుండి అలకాందా నది ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. జిల్లా భూభాగంలోనే అలకనందా నదిలో దాని ఉపనదులు కొన్ని సంగమిస్తున్నాయి. ఈ జిల్లా పరతశ్రేణులు ఉత్తరం నుండి దక్షిణానికి విస్తరించి ఉన్నాయి. తూర్పు -ఆగ్నేయంగా జోషీమఠ్, లోహర్‌ఖెట్ గ్రామాలు, పక్కన ఉన్న పితోరాఘర్ జీల్లాల నుండి ఊహాత్మక రేఖ ఉంటుంది. ఉత్తరభూభాగంలో ఉన్నతమైన హిమశిఖరాలు విస్తరించి ఉన్నాయి. దక్షిణ భూభాగంలో దిగువశ్రేణి పర్వతాలు ఉన్నాయి.
ప్రజలు ఆహారానికి గోధుమలు, బియ్యం, మొక్కజొన్నలు, మందుయా, ఝంజోరాలను ఉపయోగిస్తారు. చివరి మూడు ధాన్యాలు కొంచం కథినంగా ఉంటాయి కనుక వీటిని అధికంగా పేదవారు ఉపయోగిస్తుంటారు. మినపప్పు, గహత్, గహత్, సూంత, తర్, లోపియా, మాసర్ వంటి పప్పుధాన్యాలను ఉపయోగిస్తుంటారు. హిందువులు సాధారణంగా శాకాహారులై ఉన్నారు. క్రిస్తవులు, ముస్లిములు, సిక్కులు మాంసాహారులై ఉంటారు. వారు కూడా ప్రతి దినం మాంసం లభించని కారణంగా ఎక్కువ భాగం శాకాహారభోజనమే చేస్తుంటారు.
ఘర్వాల్ జిల్లా నుండి కొంత భూభాగం 1960లో వేరుచేసి చమోలీ జిల్లాగా రూపొందించారు. ఈ జిల్లా మద్యహిమాలయాలో ఉంది. అంతేకాక ప్రముఖ హిందూపుణ్యక్షేత్రమైన కేదార్‌నాథ్ యాత్రామార్గంలో ఉంది. జిల్లా వాయవ్య సరిహద్దులో ఉత్తరకాశి జిల్లా, నైరుతి సరిహద్దులో పితోరాఘర్ జిల్లా, ఆగ్నేయ సరిహద్దులో అల్మోరా, ఈశాన్య సరిహద్దులో రుద్రప్రయాగ, పడమర సరిహద్దులో తెహ్రి ఘర్వాల్ జిల్లాలు ఉన్నాయి. జిల్లా వైశాల్యం 7,520 చదరపు కిలోమీటర్లు విస్తీర్ణంలో ఉంది.
కోటల జిల్లా అనబడే ఘర్వాల్ లోని భూభాగంతో చమోలీ రూపొందించబడింది. ప్రస్తుతం ఘర్వాల్‌ను ఒకప్పుడు " కేదార్- ఖండ్ " అని పిలిచేవారు. ఇది ఈశ్వరనివాసంగా భావిస్తారు. రామాయణ, మహాభారతం వంటి పురాణాలలో, వేదాలలో దీనిని " కేదార్ ఖండ్ " అని వర్ణించారు. బద్రీనాథ్‌కు 4 కిలోమీటర్ల దూరంలో " మనా " గ్రామంలో ఉన్న వ్యాసగృహలో విఘ్నేశ్వరుడు వ్యాసుడు చెప్తున్న వేదాలకు లిపిరూపం ఇచ్చాడని విశ్వసిస్తారు.
కొంతమంది చారిత్రకారులు, పరిశోధకులు ఈ ప్రాంతం ఆర్యుల పూర్వీక ప్రాంతమని భావిస్తున్నారు. కాశ్మీర్, నేపాల్, కుమాన్ మార్గంలో ఘర్వాల్ మీద ఖాసాలు దండెత్తారు. అప్పుడు ఇక్కడి స్థానికులకు, వెలుపలి నుండి వచ్చిన వారికి మద్య తీవ్రమైన ఘర్షణ చెలరేగింది. స్థానికులు వారి రక్షణ కొరకు చిన్న చిన్న గర్హాలు నిర్మించికున్నారు. ఖాసాలు మొత్తం గర్హాలను ఆక్రమించుకుని స్థానికులను ఓడించారు.
చమోలీ జిల్లాకు చెందిన విశ్వసించతగిన సాక్ష్యాధారాలు సా.శ. 6 శతాబ్దం నుండి లభిస్తునాయి. పాడుకేశ్వర్ లోని లలిత్‌శూర్‌లో గోపేశ్వరాలయంలో ఉన్న అతిపురాతన త్రిశూలం పురాతన ఉదాహరణలలో ఒకటి. సిరోలిలో ఉన్న నర్వమన్ శిలాక్షరాలు, రాజా కనకపాల్ వ్రాయించిన చంద్‌పూర్ గరి శిలాక్షరాలు పురాతన ఆధారాలలో ప్రధానమైనవి. ఈ ఆధారాలు ఘర్వాల్ చారిత్రక, సాంస్కృతిక చరిత్రకు మూలాధారాలు.
2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం జిల్లాలో ప్రధానమైన మొదటి భాషగా గర్వాలీ.దీనిని మొత్తం జనాభాలో 90% శాతం మంది జనాభా మాట్లాడతారు. హిందీ భాషను 5.1% శాతం మంది వారి మొదటి భాషగా వాడతారు.అయితే చిన్న కమ్యూనిటీలలో భోటియా , నేపాలీ , కుమావోని , రోంగ్పో మాట్లాడేవారు ఉన్నారు.
జిల్లాలోని ప్రజల జీవితాలలో మిగిలిన ప్రదేశాలకంటే పండుగలు ప్రధానపాత్ర వహిస్తాయి. సంవత్సరమంతా ఉత్సవాలు వేడుకలు జరుగుతూనే ఉంటాయి. వాటిలో చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగిన ఉత్సవాల సంగ్రహణ వివరణ కింద ఇవ్వబడుంది.
మీ వ్యాసాలు కొన్ని చాలా బావుంటాయి. కొన్ని అద్భుతంగా ఉంటున్నాయి. సంతోషం. శభాషు. కాస్త రసజ్ఞత, కాస్తంత హృదయం, కాస్తంత తడి, ఆర్ధ్రత ఇవన్నీ కలబోస్తూ వచ్చేది మంచి పాట, మంచి సంగీతం. దాన్ని మరుసటి తరాలకు అందించడం కొంతమందికే సాధ్యం. ఆస్తులు అందరూ ఇస్తారు. పైన నేను చెప్పినవన్ని అందరూ ఇవ్వరు. అది ఇవ్వమని కాస్తోకూస్తో మీ వ్యాసాలు హెచ్చరిస్తూ కర్తవ్యాన్ని బోధిస్తున్నాయి. నిమ్మరసంలో తేనెలాగో, తేనెలో నిమ్మరసంలాగో జీవితం ఉండాలంటూ చెప్తున్న మీ వ్యాసాలకు పేరు వారసత్వం అంటే బావుంటుంది. - మురారి, , చెన్నై
వ్యాసంలో ఆనందగజపతి మహారాజు గారి గురించి ప్రస్తావించినపుడు, ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని ఎలా చిత్రిస్తారో అనుకున్నాను,. ఆయన ఉన్నతమైన వ్యక్తిత్వాన్ని యదార్థంగానే మీరు చిత్రించారు. - మన్నె సత్యనారాయణ, సజ్జాపురం, తణుకు.
ఎందరో మహానుభావులు పుస్తకంలో పలువురు సంగీత విద్వాంసుల జీవితాల్లోని రసవద్ఘట్టాలను స్వీకరించి వాటిని కళ్లకు కట్టినట్టుగా వర్ణిస్తూ, కొంతమేరకు జీవితవిశేషాలను, చారిత్రికాంశాలను ప్రస్తావించి వ్యాసాలుగా మలిచారు. వ్యాసంలో ప్రస్తావించిన విద్వాంసుడు వాగ్గేయకారుడు ఐతే ఆయన ప్రఖ్యాత కీర్తనల సంక్షిప్త జాబితా కూడా వ్యాసం ముగింపులో జతచేర్చారు.
ప్రముఖులే కాక దురదృష్టవశాత్తూ మట్టిలోనే మిగిలిపోయిన మాణిక్యాల వంటి విద్వాంసులను కూడా ఎంచుకుని రాశారు భరణి. 51మంది విద్వాంసుల గురించి రాయగా స్వాతి తిరునాళ్, అల్లా రఖా, భీంసేన్ జోషి, గౌడ డిండిమభట్టులు తప్ప ఇతరులంతా తెలుగు విద్వాంసులే. పాఠకులకు ఆ మహావిద్వాంసులు, వాగ్గేయకారులపై సదవగాహన, కొంతవరకూ శాస్త్రీయ సంగీతంపై ఆసక్తి ఏర్పడాలన్న లక్ష్యంతో ఈ వ్యాసాలు సాగుతాయి.
సంగీత విద్వాంసుల జీవిత చిత్రణగా రచించిన ఈ వ్యాసాలను హాసం పత్రికలో ప్రచురించారు. ".అందరికీ వందనములు" శీర్షికన ముందుమాటలో తానే రాసుకున్నట్టు తనికెళ్ల భరణి స్వయంగా సంగీత విద్వాంసుడు కాదు. మృదంగం, వయొలిన్, హార్మోనియం వంటి వాద్యాలపై వేర్వేరు గురువుల వద్ద శాస్త్రీయ సంగీతం నేర్చుకునే ప్రయత్నాలు మాత్రం చేశారు. అయితే ఆ ప్రయత్నాల ఫలితంగాక భరణికి సంగీతంపై లోతైన అభిరుచి ఏర్పడింది. ఈ నేపథ్యంలో చల్లా విజయలక్ష్మి సిద్ధాంత గ్రంథం "ఆంధ్రదేశపు సంస్థానాలూ - సంగీత వాజ్మయం" ముఖ్య ఆధారంగా హాసం పత్రికలో "ఎందరో మహానుభావులు" శీర్షిక రచన చేశారు.
విద్వాంసుని జీవితంలోని ప్రధాన రసవత్తర ఘట్టాలను పాఠకులకు ఆసక్తి కలిగించేలా మలుస్తూ వ్యాసాలను రాశారు. ఉద్వేగభరితుల్ని చేసే పదచిత్రాలు, కళ్లకు కట్టే ఉపమానాలు పన్ని ఆయా వ్యాసాల ద్వారా వ్యక్తుల జీవితాలను కళ్లముందుంచే ప్రయత్నం చేశారు భరణి.
"గొల్లపిల్లల వ్రేళ్ల సందు మాగాయ పచ్చడి పసందు ఎటుల కనుగొంటివయ్య, నీకెవరు చెప్పిరయ్య అంటూ పోతన గురించి పాపయ్యశాస్త్రి ఆశ్చర్యపోయారు! అలాగే విశ్వపతి శాస్త్రి తపన. తపస్సు. మీ కెలా తెలిసిందండీ!" అంటూ ప్రశంసాపూర్వకంగా టి.వి.సత్యనారాయణ అనే పాఠకుడు ప్రశ్నినారంటే భరణి కథన శైలి తెలుసుకోవచ్చు.
హాసం పత్రికలో శీర్షికగా వెలువడుతుండగానే పలువురు పాఠకులు, ప్రముఖ రచయితలు, సంగీతవిద్వాంసులు అదనపు సమాచారం అందిస్తూ, భరణి రచన శైలిని మెచ్చుకుంటూ ఉత్తరాలు రాశారు. ఆ ఉత్తరాలను వెలువడుతున్న వ్యాసం క్రింద ప్రచురించేవారు. పుస్తకంగా ముద్రించిన తరువాత పలు ముద్రణలు తక్కువ కాలవ్యవధిలోనే పొంది విశేషంగా పాఠకుల ఆదరణ పొందింది.
ఎందరో మహానుభావులు 51మంది శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసుల జీవన చిత్రణలు చేసిన వ్యాసాల సంకలనం. సినీనటునిగా, దర్శకునిగా, సాహితీవేత్తగా బహుముఖప్రజ్ఞ కనబరిచిన తనికెళ్ల భరణి ఈ పుస్తకాన్ని రచించారు.
జింద్ - రోహ్‌తక్ రహదారిలో ఉన్న గతౌలి ఒక ఆదర్శగ్రామంగా ఉంది. ఇక్కడ కౌశిక్, భరద్వాజ్, జాట్, మాలిక్, ధండ, చాహల్మొదలైన ప్రజలు నివసిస్తున్నారు.గ్రామంలో ప్రజలు అత్యధికంగా విద్యాధికులు కనుక వీరు అధికంగా ఉపాధ్యాయ వృత్తిలో కొనసాగుతున్నారు. అంతే కాక వ్యవసాయం కూడా ముఖ్యవృత్తిగా స్వీకరిస్తూ చక్కగా స్థిరపడి ఉన్నారు. గ్రామంలో అందమైన శివాలయాలు, పాఠశాలలు, సుందర్ బ్రాంచ్ వంటి నదులు ఉన్నాయి.
బ్రాహ్మణవాస్- జింద్ - రోహ్‌తక్ రహదారిలో ఉన్న బ్రాహ్మణవాస్ గ్రామంలో వాత్స్ మ్రాతాస్ గోత్రస్తులు నివసిస్తున్నారు. పానిపట్ 3 వ యుద్ధం అపజయం తరువాత ఈ గ్రామం స్థాపించబడింది. ప్రస్తుత సర్పంచిగా రాధేశ్యాం పనిచేస్తున్నాడు. గ్రామవాసులకు వ్యవసాయం ప్రధాన వృత్తిగా ఉంది. గ్రామంలో పెద్ద శివాలయం, దేవీ ఆలయం ఉంది.
సుందర్పురా-ఈ గ్రామం హిస్సార్- చండీగఢ్ రహదారిలో ఉంది. ఈ గ్రామంలో బెనివాల్స్ అధికంగా ఉన్నారు. గ్రామంలో అందమైన శివాలయం ఉంది.
ఫుల్కియాన్ మిస్ల్ రాజ్య స్థాపకుడు ఫుల్ మనుమడు రాజా గజ్పత్ సింగ్ 1763లో ఆఫ్గన్ గవర్నర్ జైన్ ఖాన్ నుండి ప్రస్తుత జింద్ జిల్లా భూభాగాన్ని ఆక్రమించి స్వతంత్ర సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించి రాజ్యానికి జింద్ నగరాన్ని రాజధానిగా చేసాడు. 1775లో రాజా గజ్పత్ సింగ్ ఇక్కడ ఒక కోటను నిర్మించాడు. ఆ తరువాత రాజ్యానికి సంగ్‌రూర్‌ను రాజధానిగా చేసాడు. తరువాత ఈ ప్రాంతాన్ని 1822 -1834 వరకూ రాజా సంగత్ సింగ్ పాలించాడు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత జింద్ రాజ్యం భారతదేశంతో కలిసిపోయింది. అలాగే 1948 జూలై 15న ప్రస్తుత జింద్ ప్రాంతం సంగ్‌రూర్ జిల్లాలో భాగం అయింది. 1966 నవంబరు 1 న హర్యానా రాష్ట్రం ఏర్పాటు చేయబడిన సమయంలో సంగ్‌రూరు జిల్లా నుండి జింద్, నర్వానా తాలూకాలను వేరుచేసి
జిల్లాకేంద్రం జింద్ పట్టణంలో అర్జున్ స్టేడియం, మిల్క్ ప్లాంట్, కేటిల్ ఫీడ్ ప్లాంట్, పెద్ద ధాన్యపు సంత ఉంది.
జిల్లాలో తాత్కాలికంగా బస చేయడానికి పి.డబల్యూ. డి రెస్ట్ హౌస్, కెనాల్ రెస్ట్ హౌస్, మార్కెట్ కమిటీ రెస్ట్ హౌస్ ఉన్నాయి.
జిల్లా కేంద్రం నుండి జిల్లాకు ఈ పేరు వచ్చింది. జింద్ అనే పేరుకు మూలం జయంతిపురి . ఈ నగరం మహాభారత కాలంలో స్థాపించబడిందని భావిస్తున్నారు. కురుక్షేత్ర సంగ్రామానికి ముందు పాండవులు ఇక్కడ ఆలయం నిర్మించి పూజించి విజయం సాధించారనీ, క్రమంగా ఆలయం చుట్టూ నగరం ఏర్పడిందనీ ప్రతీతి. జయంతిపురి కాలక్రమంలో జింద్‌గా నామాంతరం చెందింది.
హర్యానా రాష్ట్రం లోని 22 జిల్లాలలో జింద్ జిల్లా ఒకటి. జింద్ పట్టణం ఈ జిల్లాకు కేంద్రం. ఇది హిస్సార్ డివిజన్‌లో భాగం. 1986 నుండి ఈ జిల్లా ఏర్పాటైంది. హర్యానా రాష్ట్రానికి కేంద్రస్థానంలో ఉన్న జింద్ జిల్లా, సిక్కు రాజ్యాలలో ఒకటి. జాట్ బెల్టులో ఇది 4 వ జిల్లా. మిగిలిన 3 జిల్లాలు రోహ్‌తక్, హిస్సార్, సోనిపట్.
ప్రధాన వ్యాసం: దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిదేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి ప్రసిద్ధ తెలుగు కవి. తెలుగు భావ కవితా ఉద్యమంలో కృష్ణశాస్త్రి ఒక కీలకమైన కవి. తొలిదశలో భావకవిత్వానికి రూపుదిద్ది, తర్వాత వయసులో రేడియో లలితసంగీతానికి ఒరవడి పెట్టి, ఆపైన సినీగీతాలకు రూపురేకలు తీర్చిన విశిష్టకవి. ఆయన ప్రభావం భావకవులపై ఎంతగా పడిందంటే కవిత్వాన్నే కాక ఆయన ఆహార్యాన్ని కూడా అనుకరించేవారు యువకులు. భావకవిత్వాన్ని భుజానమోసి ఊరూరా కవితాగానంతో ప్రచారం చేసిన వ్యక్తి. అటువంటి మధురగళం ఆయన తుదివయస్సులో మూగబోవడం గొప్ప విషాదం. గొంతు పోయినా చివరిదశ వరకూ తాను కవిత్వం రాస్తూనే గడిపారు.
అమృతవీణ గేయసంకలనంలో వైవిధ్యభరితమైన కవితా వస్తువులతో గేయరచన చేశారు. ఎందుకొరకు ఎవరికెరుక గేయాన్ని ప్రముఖ రచయిత పాలగుమ్మి పద్మరాజు రచించిన వెలుగు నీడలు నాటకానికి నేపథ్య గీతంగా రచించారు. ఒక సాయంత్రం హైదరాబాద్ నగరంలో నమాజు విని ఖుదా!
కృష్ణశాస్త్రికి మూగతనం వచ్చాకా రాసిన గేయాలను ఈ గేయకావ్యంగా ప్రచురించారు. హైదరాబాద్ లో ఉండగా కృష్ణశాస్త్రి వీటిని రచించారు. కృష్ణ రజనీ అనే శీర్షికకు చీకటిరాత్రి అనే కాక, కృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యం, రజనీ సంగీతం అనీ అర్థం వస్తుందని గ్రంథకర్త స్వయంగా పేర్కొన్నారు. అయితే అన్ని పాటలూ రజనీతో కూర్చుని రాయడం కుదరలేదు.
కృష్ణ రజని గేయకావ్యాన్ని గేయకర్త కృష్ణశాస్త్రి భగవంతునికి అంకితమిచ్చారు. తన గొంతును మూగబోయేలా చేసి తనను మూగను చేసిన భగవంతునికి ఈ అంకితం అంటూ ఈ ఉద్విగ్నభరితమైన గేయంతో ఆ అంకితాన్ని ప్రకటించారు:
కృష్ణ రజని ప్రముఖ కవి దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి రచించిన గేయాల సంకలనం. ఈ సంకలనంలోని అధికభాగం కృష్ణశాస్త్రి రచించగా సంగీతకారుడు బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావు సంగీతం కూర్చారు.
ఇవి జరిగిన చాలాకాలం తర్వాత అతనును ప్రజలు మరిచిపోయే దశలో అతను మళ్లీ కనిపించారు. బ్రహ్మము తప్ప మరేమీ పట్టని పరధ్యాన స్థితిలో దిగంబంరంగా శరీరస్పృహలేకుండా తనకు ఎవరు ఎదురు వస్తున్నారో, ఎటు వెళ్తున్నారో తెలియకుండా ఒక నవాబు గారి అంతఃపురంలో అటుఇటూ తిరుగుతుండగా అంతఃపుర వాసులు గమనించి నవాబుకు తెలిపారు. అతనును పట్టుకోమని నవాబు పురమాయించగా సైనికులు అతను రెండు చేతులను నరికి వేశారు. చేతులు రాలాయి. సదాశివలో మార్పు లేదు. అలా పరధ్యానంగా నడుస్తూనే ఉన్నారు. ఇది నవాబుకు తెలిపారు. తప్పు తెలుసుకుని పశ్చాత్తాపచిత్తుడై నవాబు రెండు చేతులను తీసుకుని సదాశివకు ఎదురు వెళ్ళి ఆ చేతులను అర్పించారు. అంతే రెండు చేతులూ తిరిగి అతుక్కున్నాయి. సదాశివ నడుచుకుంటూ వెళ్లిపోయారు. ఎవరూ ఏమీ మాట్లాడలేదు.
సత్యాన్వేషణకై ఇంటిని వదిలి వేశారు. సన్యాసం స్వీకరించిన తరువాత దిగంబరంగా, అర్ధనగ్నంగా పరధ్యాన స్థితిలో తిరిగేవాడు. విపరీత వైరాగ్యంతో సమాధి స్థితిలో ఉండేవాడు. పరమహంస యోగనంద "ఒక యోగి ఆత్మకథ"లో అతను జీవ సమాధి ఉదంతాన్ని సంగ్రహంగా ప్రస్తావించడం జరిగింది. అతను ఆత్మ విద్యా విలాసం వేరిట ఒక అద్వైత గ్రంథాన్ని కూడా రచించారు.అతను జీవించి ఉన్నప్పుడు ఎన్నో అద్భుతాలను చేసాడని ప్రతీతి. వాటిలో కొన్ని ముఖ్యమైన వాటిని మాత్రమే ఈ కింద ఉదహరించడం జరింగింది.
మోక్ష సోమసుందర అవధాని, పార్వతి అనే తెలుగు దంపతులకు సదాశివ జన్మించారు. అతను తొలి పేరు శివరామకృష్ణ. 17 ఏటనే వివాహమైంది. 17 - 18 శతాబ్దాల మధ్య తమిళనాడులోని కుంభకోణంలో జీవించారు. మరో ఇద్దరు ప్రముఖ హిందు ఆధ్యాత్మిక వేత్తలు శ్రీధర వేంకటేశ అయ్యాళ్, శ్రీ బోధేంద్ర సరస్వతి వేదపాఠశాలలో సదాశివకు సహచరులు.
సదాశివ బహ్రేంద్ర ఒక యోగి, కర్ణాటక సంగీత వాగ్గేయకారుడు, అద్వైత తత్వవేత్త. 18 శతాబ్దంలో తమిళనాడులోని కుంభకోణం వద్ద జీవించారు. ప్రధానంగా సంస్కృతంలో అతను రచనలు ఉన్నాయి. ఈ స్వరసృష్టిలోని ఇప్పటికి కొన్ని మాత్రమే మిగిలి ఉన్నా, వాటిని కర్ణాటక సంగీతంలో అత్యుత్తమమైనవిగా పరిగణిస్తారు.
తంజావూరు సమీపంలోని పున్నైనల్లూర్ మరియమ్మన్ దేవతను ఇతనుే ప్రతిష్ఠించారు. కామాక్షి దేవాలయంలోని దేవదనపట్టి విగ్రహ స్థాపనకు మార్గనిర్దేశనం చేశారు. తంజావూరులోని నాలుకాల్ మంటపం వద్ద ఉన్న ప్రసన్న వెంకటేశ్వరం ఆలయంలో ఆంజనేయ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించారు.
మరోసారి ఒక ధాన్యపు కుప్పల వద్ద ధ్యానం చేసుకుంటున్నాడు. అతనును దొంగగా భావించి ఒక రైతు కొట్టేందుకు కర్రను ఎత్తగా శిలలా నిల్చిపోయాడు. మర్నాటి ఉదయం తన ధ్యానం ముగిశాక సదాశివ రైతును చూసి చిరునవ్వు నవ్వగా మళ్లీ మామూలు మనిషి అయ్యి క్షమాపణ కోరాడు.
పుదుకొట్టాయ్ రాజు తొండైమన్ ను కలిసి అతనుకు దక్షిణామూర్తి మంత్రం ఉపదేశించారని కథనం. సదాశివ ఇసుకలో దక్షిణామూర్తి మంత్రాన్ని రచించగా ఆ ఇసుకను రాజు తీసుకున్నాడు. ఇప్పటి వరకు పుదుకొట్టాయ్ రాజభవనంలోని దక్షిణామూర్తి ఆలయం ఆ రాజుల అధీనంలోనే ఉంది.
ఒకసారి కావేరి నది ఒడ్డున ఉన్న మహాధనపురంలో కొంత మంది పిల్లలు అక్కడికి వంద మైళ్ల దూరంలో ఉన్న మదురైలో జరిగే ఉత్సవానికి తీసుకుని వెళ్లాని కోరారు. అతను వారిని కళ్లు మూసుకోవాలని చెప్పాడు. కొన్ని క్షణాల తరువాత వారు తెరిచేసరికి మదురైలో ఉన్నారు.
ఈ కథకు కాస్త పొడిగింపు కూడా ఉంది. ఈ సంఘటన గురించి తెలుసుకున్న ఒక యువకుడు నమ్మకం కలగక తనను కూడా ఉత్సవానికి తీసుకుని పోవాలని కోరాడు. మరుక్షణమే అతని కోరిక తీరింది. కానీ వచ్చేప్పుడు సదాశివను కనుగొనలేక కాలినడకన రావాల్సి వచ్చింది.
మరోసారి, కావేరి నది ఒడ్డున ధ్యానంలో మునిగి ఉండగా అకస్మాత్తుగా వరదలు వచ్చి కొట్టుకుని పోయారు. కొన్ని వారాల తర్వాత కొంత మంది మట్టిని తవ్వుతుండగా సదాశివ దేహం తగిలింది. బయటకు తీయగా అతను లేచి నడచి వెళ్లి పోయారు.
కుంభకోణం వద్ద తిరునాగేశ్వరం రాహుస్థలంలో గణపతి విగ్రహాన్ని, శక్తిమంతమైన గణపతి యంత్రాన్ని స్థాపించారు. ఈ విషయం ఆలయశాసనంలో లిఖితమై ఉంది.
విలక్షణమైన కాంప్యుటేషనల్ ఇంజనీరింగ్ లో విశిష్టాచార్యునిగా పనిచేసిన అట్లూరి సత్యనాథం బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. భారతదేశంలో మూలాలు కలిగిన ఆయన ప్రస్తుతం సంయుక్త అమెరికా రాష్ట్రాల పౌరుడు. ఇర్విన్ లోని యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కాలిఫోర్నియాలో యూసీఐ డిస్టింగ్విష్డ్ ప్రొఫెసర్ గా మెకానికల్, ఏరోస్పేస్ ఇంజనీరింగ్ విభాగంలో పనిచేస్తున్నారు. ఆయన ఏరోస్పేస్, మెకానికల్ రంగాలలో పరిశోధనలు చేస్తున్నారు. ఏరోస్పేస్, మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్ లో ఆయనకు విశేష రుచి ఉంది. ఈయన యూనివర్సిటీలో చదివించే, పరిశోధనలు చేసే రంగాలు : కాంప్యుటేషనల్ మాథ్మేటిక్స్, థీరిటికల్, అప్లైడ్ అండ్ కాంప్యుటేషనల్ మెకానిక్స్ ఆఫ్ సాలిడ్స్ అండ్ ఫ్లుయిడ్స్ అట్ వేరియస్ లెన్త్ అండ్ టైం స్కేల్స్; కంప్యూటర్ మోడలింగ్ ఇన్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ సైన్సెస్;మెష్లెస్ అండ్ అదర్ నోవల్ కంప్యుటేషనల్ మెథడ్స్; స్ట్రక్చరల్ లాంగెవిటీ, ఫైల్యూర్ ప్రివెన్షన్, అండ్ హెల్త్ మేనేజ్మెంట్.
తణుకు, నెల్లూరు, కాకినాడ, అమలాపురం, రాజమండ్రి నగరాలలో బాల్యాన్ని గడుపుతూ, చదువుకుంటూ ప్రభుత్వ ఉన్నత పాఠశాల, ఆర్ట్స్ కాలేజీ, రాజమండ్రి నుండి డిగ్రీ పూర్తి చేసి తిరిగి ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయంలో 1964 సంవత్సరం వి.కె.మూర్తి స్వర్ణపతకం, 1965లో లాజరస్ పురస్కారం పొంది, ఇండియన్ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్, బెంగుళూరు నుండి అత్యుత్తమ స్థాయిలో మాస్టర్స్ డిగ్రీ పూర్తి చేసుకున్నారు. మరింత చదవాలనే కాంక్షతో 1966లో మస్సాచ్యుసెట్ ఇన్‍స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ , అమెరికాకు వెళ్ళారు. ఎంఐటీ నుండి డాక్టర్ ఆఫ్ సైన్స్ ను 1969లో అందుకున్నారు. 1988లో నేషనల్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ ఐర్లాండ్ నుండి, 2005లో స్లొవక్ అకాడెమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ నుండి, 2007లో గ్రీసులోని యూనివర్సిటీ ఆఫ్ పత్రాస్ నుండి, 2009లో స్లొవేనియాలోని యూనివర్సిటీ ఆఫ్ నోవా గార్సియా నుండి గౌరవ డాక్టరేట్ పొందారు.
మొత్తానికి చదవటం, లెక్కలు చేయడంలో ప్రైవేట్ స్కూళ్ల పిల్లలు ప్రభుత్వ స్కూళ్లలో చదివే పిల్లల కంటే మెరుగ్గా ఉన్నారు.
పాఠశాలల్లో విద్యా హక్కు నిబంధనల అమలులో లోపంవుంది. ప్రాథమిక పాఠశాలల్లో ప్రతి 30, ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలల్లో ప్రతి 35 మంది విద్యార్థులకు ఒక ఉపాధ్యాయుడు వుండవలసిన నిబంధన 45.8 శాతం పాఠశాలల్లో మాత్రమే పాటించబడుతున్నది.
55 శాతం పాఠశాలలలో మరుగు దొడ్డి సౌకర్యం ఉంది. 43 శాతం పాఠశాలల్లో బాలికలకు ప్రత్యేక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం ఉంది.
ప్రథమ్ అనే స్వచ్ఛంద సంస్థ భారతదేశం వ్యాప్తంగా అన్ని జిల్లాలలో గ్రామీణ ప్రదేశాలలో విద్యా ప్రమాణాలపై 2005 నుండి అసర్ అనబడే వార్షిక సర్వే నిర్వహిస్తున్నది. ఆంధ్రప్రదేశ్లో 2006 నుండి సర్వే జరపబడుతున్నది. విద్యా ప్రమాణ గణాంకాలు, మౌలిక సదుపాయాల కల్పనలో దేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాలతో పోలిస్తే ఆంధ్రప్రదేశ్ వెనుకబడింది.
దీనిలో ఏమి చదవలేకపోవుట, ఆక్షరాలను మాత్రమే చదువుట, పదాలను చదువుట, చిన్న వాక్యాలను చదవగలుగుట , చిన్ని వ్యాసాలను చదువగలుగుట విభాగాలున్నాయి.
ఏ అంకె గుర్తించక పోవుట, 1-9 అంకెలను మాత్రమే గుర్తించుట, 10-99 అంకెలను గుర్తించుట, తీసివేత, భాగాహారం చేయుట, సమయం చెప్పటం, డబ్బు లెక్కించుట ముఖ్య విభాగాలు.
తండ్రి దశరథ మహారాజు ఆనతి మేరకు,సీతా లక్ష్మణ సమేతుడై, వనవాసాన్ని పూర్తి చేసుకున్న శ్రీ రామచంద్రుడు అయోధ్యాపురి చేరగానే అతని పాదులకలను కాళ్ళకు తొడిగి సింహాసనాన్ని అధిష్టించమని వేడుకుంటాడు భరతుడు. వశిష్ఠ మహర్షి కిరీటాన్ని అలంకరించగా కొలువుదీరిన రామచంద్రునికి విభీషణుడు, సుగ్రీవుడు,ఇంద్రుడు తమ తమ కానుకలను అందిస్తారు. ప్రక్కనే పాదాలచెంత కూర్చున్న హనుమంతునికి సీతమ్మ ముత్యాలహారాన్ని బాహుకరించగా అందులోని ఒక్కొక్క ముత్యాన్ని కొరికిచూసి వాటిలో తన ఆరాధ్యదైవం కనిపించడం లేదంటాడు. బాగా పరికించి చూడమని రాముడు తెలుపగా వాటిలో స్వామి ప్రతిబింబం కనిపిస్తుంది. తనకు రాముని పాదసేవ చేసుకునే భాగ్యం ప్రసాదించమని సీతమ్మను కోరుతాడు హనుమ.
లవకుశ ఒక ప్రసిద్ధిచెందిన పౌరాణిక నాటకము. ఈ నాటకాన్ని బళ్ళారి పండిత సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి 1920లో రచించారు. ఇందులో కాస్త గ్రాంధిక భాష మిళితమై ఉంటుంది.