polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Soomaaliya , sida rasmiga ah loo yaqaano Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya (waxaa hore loo oran jirey Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya xiligii hore ee Hantiwadaaga), oo sii dhaxal ahaana loo yaqaano Soomaal waa Dowlad iyo wadan dhacda Geeska Afrika ama Foolalka Afrika ee kasii socda Marinka Gardafuul.
Soomaliya qayb ka mid ah uu ahaa Soomaali magaalo-goboleedyada in ku hawlan shabakad ganacsi faa'iido badan xira Soomaali baayacmushtariyaasha la Foynike, Ptolemic Masar, Greece, Parthian Faaris, Saba, Nabataea iyo Boqortooyada Roomaanka .
Ay sii hayo xilliga wasaayada Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya laakiin ay la socoto ilaalin caalami ah ee adag taasoo shuruud looga dhigay in Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya la siiyo xorriyad buuxda taban sano gudahood; halka uu sii ahaanayo Dhulka Biritishka ee Soomaaliya maxmiyad Ingiriis ah ilaa laga gaaro 1960.
Talyihii Dimishiq Mujiirudiin Abaq wuxuu ahaa inuu garab weydiistay Saliibiyiinta asigoona u balan qaaday inuu siiyo hanti badan sidoo kale Baclabek u dhiibo, laakin Nuurudiin ayaa soo dhaqsaday oo Dimishiq galay, Mujiirudiin waxaa laga siiyay Ximsa qeybo dhul ah, markii dambe hadana waxaa loogu badalay Baalis, balse wuu isaga tagay Baqdaad ayuuna dagay .
Al-Malik Caadil Abul Qaasim Nuurudiin Maxamaxuud bin Camaadudiin Zanki (Afka Carabiga; ُ ُ ِ (ِ ِّ َِْ wuxuu ahaa mid ka mid ah hogaamiya yaasha muslimka ee ka hortageen la dagaalanka Saliibiyiinta kusoo Shaam, wuxuuna noolaa 1118 ilaa 1174, Dawlada Zankiyiinta ayuu ka talaiyay 1156 ilaa 1174
Camaadudiin Zanki waxaa la dilay 541H 1146 dawladana waxey u qeysantay labo qeyb, Nuurudiin waxa uu qaatay Xalab iyo waxa ku hareersan, walaalkiis Seefudiin Gaazi waxa uu qaatay Mawsil iyo Ximsa, labada walaal waxey xad ka dhigteen wabiga khaabuur .
Sanadkii 549H waxey ahayd sanad kala baxnaan ah Dagaalada Saliibiyiinta markii uu galay Nuurudiin Dimishiq ka dib dalab uga yimid dadkeeda, waxa ayna ku midowday raayada muslimiinta ee dhulka Shaam hal hogaamiyo laga bilaabo Ruhaa waqooyi ilaa Xowraan koonfur.
Waxey kutubta caqiidada qortaa dood dhax martay Abuu xasan iyo shiiqiis muctaziliga ahaa Abuu cali Al-jubaa'i, Abuu xasan ayaa dhahay "Maxaa ka leedahay sedex qof oo dhinteen, midkood uu ahaa muumin wanaagsan, mid kale uu ahaay gaal caasiyay, kan kalena uu ahaa canug saqiir ah?"
Abuu xasan waxaa ku yimid is badal madhabkii muctazilada ayuu ku qanci waayay, Mudo ayuu dadka maqnaaday, markii dambe ayuu masaajidka ka istaagay wuxuuna shaaciyay inuu ka baxay madhabkii Muctazilada ahaa, maalinkaas ka dib wuxuu bilaabay inuu radiyo afkaarta muctazilada kutubo badan ayuuna ka qoray.
Bahabar Cabdale } waa Qabiil ka tirsan Beel waynta samaroon ama Gadabuursi ee beesha dir gaar ahaan beesha makahiil oo ka mida beelahaa soomaaliyed oo deegaan ahaan daga somaliland,itoobiya ,jabuuti ; magaca saxda ah ee beeshu waa {Cabdale Makahiil}
beesha Bahabar Cabdale waxa loo kala qaybiyaa Bahabar cabdale bari iyo bahabar cabdale galbeed oo kala ha labadii wiil ee uu kala dhalay odaygii cabdale makahiil oo kala ahaa {Reer Wayd} iyo {Reer Kamas } oo kala daga itoobiya iyo somaliland.
Geeridiisa kolkii uu bukooday bukaankii dhimashada ayaa waxaa u booqasho ugu yimid khaliifka muslimiintaCusmaan bin Cafaan, wuxuuna ku yiri: " maxaad ka sheegaynaysaa?. Ibni Mascuud ayaa ku jawaabay: "Denbigayga ayaan ka sheeganayaa". Cusmaan ayaa dhahay: "Maxaad u baahan tahay?"
Hijrada ka dib markuu madiina u haajiray, rasuulka scw ayaa la walaaleeyay sacad bin mucaad ama mucaad bin jabal sida riwaayaadka qaar qabaan, wuxuuna kala qeyb galay nabiga scw dhamaan dagaalada, dagaalkii badar wuxuu qofka dhameystiray abuu jahal ka dib dhaawacii ilmo cafraa ey gaarsiiyeen, Nabiga scw ayaana siiyay seefta abuu jahal.
Cabdulaahi bin mascuud bin gaafil bin xabiib oo ku nisbo sheegto ree sacad bin hudeyl bin mudrika waxa oo ku dhashay makka 594 miilaadi, Hooyadii waxaa la oran jiray umu cabdi binti cabdi wud, waxeyna ahayd ree banii zuhra magaalada makka ayuu ku barbaaray ibni mascuud, wuxuuna u raaci jiray dadka ree makka ariga.
Ibni mascuud wuxuu maray dhibkii kasoo gaaray muslimiinta hore xaga Qureysh taas oo keentay inuu u hijroodo xabasha soo u la badbaado naftiisa iyo diinkiisa, sanado ka dib makka ayuu ku soo noqday hadana madiina ayuu u haajiray kadib markuu Nebiga scw faray saxaabada inay u haajiraan.
Golahanu waxay dalka u bixiyeen Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya, waxayna iyagoo damacsan in ay ka hortagaan abuurka mucaarad taliskooda ka soo horjeeda, mamnuuceen xisbiyada siyaasadda iyo abaabul kasta oo aanan oggolaanshahooda heysan.
Sanadkaa waxaa bannaanka imaaday isqabqabsi in soo socday oo Siyaad Barre, Gaashaanle Guuto Maxammad Caynaanshe, iyo Salaad Gabeyre Kediye, oo lagu tilmaami jiray «Aabaha Kacaanka», ay isku heysteen cidda hoggaamineysa golaha iyo dalka.
Kediye, Caynaanshe iyo Cabdulqaadir Dheel, oo ahaa sarkaal Kediye u dhowaa oo markaa bannaanka ka joogay ciidamada iyo maamulka, waxaa lagu eedeeyay in ay Siyaad Barre dilkiisa abaabulayeen, waxaana lagu xukumay toogasho.
Bartamihii Juuniyo 1961-dii afti dastuurka cusub loo qabtay oo ummadda Soomaaliyeed fursad loogu siiyay in ay diidaan ama oggolaadaan dastuurka cusub, boqolkiiba 90% dadkii codeeyay dastuurka ayay ansixintiisa u codeeyeen.
Kuwii markhaati ka noqday fadhigii koowaad ee xubnihii baarlamaankan loo soo doortay se waxay arkeen wax aanan hore meeshaa looga arag: xubnihii xisyibayadii kale oo dhan, marka laga reebo ra’iisul wasaarihii hore Cabdirisaaq Xaaji Xusseen, waxay kulli ku biireen xisbiga dalka xukuma.
Aadan Cabdulle Cusmaan, oo qaddarinaya sharafta sanduuqa doorashada ee ummaddu codkooda ku ridday, si nabad eh ayuu jegada uga degay, dhaqankaa dimuqraadiga ehna wuxuu madaxweynahaa ka dhigay kii koowaad ee qaaradda Afrika oo si nabad eh taliska ku wareejiya.
Ciidamada kicitaankan ka dambeysay waxay xireen taliyeyaashoodii koonfurta ka imaaday iyo kuwii booliiska, waxayna la wareegeen Raadiyow Hargeysa iyagoo sheeganaya in kicitaankooda uu taageersanaa taliyaha Ciidamada Xoogga Dalka Soomaaliya, jeneraal Daa’uud Xirsi Cabdulle.
Dowladdaasu se ma wada xumayn, ayuu Barre sheegay, taa oo la moodo inuu ula jeeday in inkasta oo asaga iyo saraakiisha la socotay ay ka wada tirsanaan jireen dowladdii ay rideen, ay iyagu gaar ahaan daahir ka ahaayeen musuqmaasuqii dowladdaa.
Hoggaamiyeyaashii dowladdii hore ee guryahooda laga soo qafaalay waxaa ku jiray madaxweynihii koowaad ee dalka, Aadan Cadde, ra’iisul wasaarihii hore Cabdirisaaq Xaaji Xusseen iyo ra’iisul wasaarihii markaa jegada hayay, Maxammad Xaaji Ibraahim Cigaal.
Dhaqankii sanado ka hor billowday ee qabiilladu ku caadeysteen in ay dhistaan xisbiyo iyaga u qaas eh oo tartanka siyaasadda u gala, wuxuu sanadkan u sii gudbay jilibyada iyo jufooyinka, taa oo tiradii xisbiyaasha ee afar sano ka hor joogtay 21 sanadkaan gaarsiisay 64 xisbi.
Waxaa la weriyey shiikh cabdille isagoo 26 jir ah inuu guursaday gabadha la yidhaahdo Timiro Seed Magan, kuna caan baxdey "Caro Seed" waxaa la yidhi, waxay u dhashay 10 caruur ah, waxaana u weynaa sayid Maxamed, hase ahaatee shiikh cabdille carruurtii uu dhalay waxey tiradoodu gaadhaysay sodomeeyo.
oo degmo kale dhex dego ha yaqaano ama yuu aqoone, ha ka fogaadeen, ama ha u dhowaadeen, sidaa suna waa culimada , meel kastna ha joogeene maxaa yeelay ninka wadaadka ahi wuxuu yahay oo dadka meeshaa uu tegey deggan la walaal yahay, oo iyaguna diinka ka baranayaan, isna xoolo iyo xurmaba ka helaayo.
Taariikhda aan la xasuusan, cidna sheegi karin ayaa Sheekh xasan nuur oo sayidka maxamed awoowgiis ahaa ka tegay magaalad Qallaafo ee dawlada deegaanka soomaalida ethiopia ah dhulka wabiga shabeelle ku magacaaban, halkaas oo beeshuu ka dhashay degganayd.
Faallo: Dadka dagan Degmada Ceel Bacad waxa la yiraahdaa “Yuusuf Daa’uud” ama “Boqorrada Abgaal” Yuusuf Daa’uud waa Qabiil weyn oo ka tirsan Beesha Daa’uud , Wacbuudhan , Abgaal ismaan , Mudulood.
Dhanka Masaajidda: Degmada Waxaa ay leedahay Masaajidyo lagu Cibaadeysto lagu barto diinta islaamka, kuwaas oo leh Imaamyo, Culumo Mashaa’iq iyo Xer badan oo diinta ka barata, Goobaha Cibaadada sida masaajidda iyo Mowlacyada waa kuwo la xushmeeyo.
Dhanka Biyaha : Degmada Ceel Bacad waxay leedahay ceelal badan oo biyood, Ceelashaas waxaa ka mid ah GAL GOOF , MIIRTI RER GARBOOD, MIIR XAGAR Iyo kuwo kale, inkastoo aysan ku filleyn haddana si joogta ayey u kordhaayaan, taasoo mustaqbalka dhow gaarsiin doonta heer wanaagsan.
Degmada Ceel Bacad waxay leedahay kheyraad Farabadan oo uu ku maneystay Allah Subxaanahu Wa tacaalaa, Kheyraadkaa waxaa ka mid ah Macdan Farabadan, Luul/ Dheyman iyo kheyraad kale oo dahsoon, waa arrin aan fari ka qodneyn, una baahan baaritaano culus.
Dhanka Dekedda: Degmadu waxay leedahay Xeeb aad ugu haboon lagana sameyn karo Deked, Dekeddaas waxaa la Calaameeyay Xilligii hore ee Gumeysiga, waxay noqon kartaa mid aad ugu haboon gobalka guud ahaan in degmadaasi laga hir galiyo Deked shaqeysa.
Abuubakar ayaa ahaa inuu shaam u soo diray khaalid bin waliid waxa uuna u dhiibay guud ahaan hogaaminta ciidanka, hiraqla walaalkiis tudraaq oo la jiraan 100kun oo Ciidanka ruum ah ayaa soo weerar tagay, Muslimiinta ayaa u kulantay dhamaabtood meel la yiraahdo ajnaadeyn ayee ku dagaalameen 27 jumaada awal 13H si xun ayaana loogu jabiyay ciidanka ruum.
Sanadkii 18H waxaa dhulka shaam ka dilaacay daacuunkii la magac baxay camwaas, Hogaamihii muslimiinta Abuu Cubeyda iyo mucaad iyo yaziid ayaa ku dhinteen, Camar ayaa ku dhahay dadka "kani waa cudur ee togaga iyo dooxooyinka ku kala taga" dadkii ayaa sidii yeeleen cudurkii ayaana ka tagay, Cumar markey gaartay arintaas waxaa la fiicntaay ra'yiga camar.
Museylima Al-kadaab ayuu sii maray wuu amaan galiyay, camar ayaa ku dhahay i dhageysii quraanka aa sheegato in laguugu soo dajiyo, museylima ayaa u bandhigay quraankiisa, Camar ayaa ku dhahay walaahi waad ogtahay inaa beenaalayaasha ka mid tahay, museylima ayaa u goodiyay, Camar ayaa isaga tagay.
Isla sanadkii 8H furashada makka ka dib waxaa loo diray camar inuu dudumiyo sanabka suwaac oo hudeyl lahaayeen, shaqaalihii sanabka ayaa cabsi galiyay oo uga digay inuu wax yeeleeyo, camar ayaa u dhag raaricin waxa uuna dhulka dhigay sanabkii, kadib wuxuu ku dhahay shaqaalihii: sidee u aragtay?
Abuu bakar wuxuu ahaa inuu dhintay 22 jumaada alakhir 13H, Cumar bin khadaab ayaana noqday khaliifka cusub, cumar markiiba wuxuu ku baddalay Abuu Cubeyda hogaaminta shaam, Abuu Cubeyda ayaa ku dhaafay camar dhulka falastiin, khaalid bin waliid asna Dimishiq ayuu ku dhaafay, asigana ximsa ayuu ku haray ka dib furashadeyda.
Dagaalkii axzaab ka dib Waxey qureysh dirsatay camar bin caas iyo camaara bin Waliid, waxey horay u qaateen hadiyado, markey gaareen dhulka xabashida, waxey ka dalbadeen Najaashi inuu u soo gacan galiyo muslimiinta joogo dhulka xabashida, laakin najaashi wuu ka diiday dalabkooda
Camar markuu madiina u dhawaaday waxa uu la kulmay khaalid bin waliid iyo cusmaan bin dalxa oo ayagana raba inay islaamaan sedexdooda way is wada raaceen waxey galeen madiina safar sanadkii 8H weyna islaameen, waxa uu yiri Nabiga scw markey islaameeyn "Makka waxey nagu soo tuurtay beerkeed gabaladiis".
Markey dhamaadeen dagaaladii ridada Abuubakar ayaa ku celiyay cumaan, laakin waxaa soo korortay furshooyinka shaam, sidaas daraadeed ayuu abuubakar u qoray inuu yimaado, Camar ayaa dhahay "waxaa ahay leeb ka mid ah leebabka islaamka oo adiga gameeso ilaahay ka dib, ee fiiri meesha ugu adag uguna daran iguna gam.
Markii uu weynaaday wuxuu ahaa inuu ganacsi ka shaqeynayo, bedeecadaha yaman iyo xabasha ayuu shaam ku iibin jiray, badeecada shaamna yaman ayuu ku iibin jiray, camar intuu ku jiray ganacsiga wuxuu u safray meelo badan waxa uuna yeeshay asxaab ay ka mid yihiin boqorada xabashida.
Camar waxa uu ku dhashay makka waxaa khilaaf ka jiraa goorta uu dhashay, waxaa la sheegaa camar inuu dhihi jiray waxaa xasuustaa habeenkii cumar la dhalay, ibnu xajar wuxuu sheegay inuu ka weynaa cumar bin khadaab 7 sano , imaamu dahabi ayaa asna sheegay inuu ka weynaa 5 sano.
Wuxuu ku soo barbaaray camar guriga aabihiis Caas bin waa'il oo ahaay kaabaha ree banii saham kana mid ahaa odayaasha qureysh ee jaahiliga wuxuu bartay yaraantiis bartay qoraalka iyo aqrinta sidoo kale hadal fasiixnaanta aftahanimada iyo gabayga.
Hase ahaatee ma laciifin oo ma niyad jabin, balse wuxuu sii ballaariyay dagaalkii uu waday isagoo hoos socday calankii uu siday Jacfar Binu Abii Daalib oo ahaa Rasuulka ina adeerkiis, jeer isna laga dilo oo uu sidaas ku shahiido.
Fadhigii uu fadhiyay ayuu ka kacay markuu maqlay hadalkaas, kadibna wuxuu si caro leh u qabtay garkii Cumar Binu Khadaab isagoo ku yiri “hooyadaa ku weysay Cumaroow…, waxaa Usaama madax u doortay Rasuulka adigana waxaad i faraysaa inaan ka qaado jagadaas?! Wallaahi ayaan ku dhaartay inay dhacaynin taasi”.
Cumar markii uu ku soo laabtay nimankii u soo dhiibtay dhambaalkaas, waxay weydiiyeen wixii uu la kulmay, wuxuuna ku yiri “iska taga oo baxa hooyadiin idin weysaye, anniga unbaa og wixii idinka dartiin aan kala kulmay khaliifkii Rasuulka ”.
Ciidankii Usaama waxay cabsi weyn ku abuureen ciidamadii roomaanka ee waqtigaas ka talinayay dhulka Shaam ee sidaan sheegnay uu madaxa u ahaa Hiraqle, iyagoo waddada u xaaray sidii ay u furan lahaayeen magaalooyinka kale ee ku yaalay Shaam iyo Masar iyo waqooyiga Afrika ilaa laga soo gaaro badweynta hadda loo yaqaano badweynta atlantic-ada.
Bixinta magacaas kama aynan ahayn asxaabta mid ay macno la’aan ay isaga yiraahdeen, ee waxay u yiraahdeen maadaama uu jeclaaday Rasuulka sidaa si la mid ahna uu u jeclaa aabihiis Zeyd Binu Xaaritha ayeey magacaas ugu doorteen.
Usaama wuxuu yiri “markii uu xanuunkii ku sii siyaaday Rasuulka waxaan u imid Rasuulka , dadkuna way i soo raaceen. Markaan u soo galay, waxaan oggaaday inuu aamusay oo uusan hadli karin, xanuunka daran haya awgeed. Gacantiisa ayuu xagga samada kor ugu qaaday, markaasuu haddana anniga dusheyda saaray, waan gartay inuu ii duceenayo”.
Wax yar kamaba soo wareegan jeer uu markii danbe Rasuulka ka geeriyoodo, waxayna muslimiinta intaa kadib khilaafada u doorteen Abuubakar, dabadeedna howshii ugu horeysay ee lagu dhaqaaqo dowladdii Abuubakar waxay noqotay aaskii Rasuulka iyo inuu fuliyo amarkii Rasuulka ee ahaa in la diro ciidankii Usaama.
Hase ahaatee, koox ka mid ah ansaarta ayaa waxay soo jeediyeen in dib loo dhigo arrinta ciidanka, waxayna ka codsadeen Cumar Binu Al-Khadaab inuu bal la hadlo Abuubakar, iyagoo ku yiri “haddii uu diido waxaan ka ahayn in ciidanka la diro, waxaad naga gaarsiisaa inuu talada ciidanka noogu dhiibo nin ka da’ weyn Usaama”.
Jacaylkii weynaa ee uu Rasuulka u qabay Usaama Binu Zeyd waxay gaartay inuu maalin maalmaha ka mid ah uu arkay Usaama oo yimid albaabkii guriga Rasuulka, markaasna uu wejigiisa dhaawac ka soo gaaray, uuna dhiig ka daadanayo.
Ilaahay ha ka raalli noqdee, wuxuu Usaama Binu Zeyd ka mid ahaa dhalinyaradii asxaabta ugu da’da yaraa, waxayna isku da’ ahaayeen wiilkii uu awoowga u ahaa Rasuulka ee la oran jiray Xasan ayna dhashay Faatima Bintu Rasuulillaah.
Maalintii dagaalkii Xuneen, waa dagaalkii lagu jebiyay muslimiinta waxaa sugnaaday Usaama Binu Zeyd oo uu la socdo Cabbaas Binu Cabdil-Mudhalib oo ahaa Rasuulka adeerkiis iyo Abii Sufyaan Binu Xaaritha iyo lix kale oo ka mid ahaa asxaabta kuwooda ugu sharafta badnaa.
Sannadkii 11-aad ee hijriyada, wuxuu Rasuulka amar ku bixiyay in ciidan loo diyaariyo ciidankii roomaanka ee hoggaaminayay Hiraqle, wuxuuna ciidankaas ku daray saxaabada odayaashooda sida Abuubakar, Cumar, Sacad Binu Abii Waqaas, Abuu Cubeyda Binu Al-Jarraax iyo saxaabo kale oo fara badan.
Rasuulka wuxuu labadiisa gacmood mid uu ku qaban jiray Usaama, markaasuu wuxuu saari jiray mid ka mid ah booddadiisa, halka gacanta kalena uu ku qaban jiray Xasan markaasuu isna wuxuu ku fariisan jiray booddada kale, markaasuu si wadajir ah u dhunkan jiray isagoo labadooda u duceenaya oo leh “Ilaahayoow waan jeclaaday ee adigana jecloow”.
Usaama Binu Zeyd Ilaahay ha ka raalli noqdee wuxuu lahaa caqli qoto dheer, geesinimo xad-dhaaf ah, xikmad uu ku kala miisaamo ummuuraha, dhowrsanaan oo aan aqbalin dulliga iyo daciifnimada, dadka soo jiita ayna dadka jecel yihiin, Alle ka cabsi badan oo ku dadaala xalaasha aadna u jecel Allihiisa.
IBRAHIIM BIN ADHAM waa caalim muslim weyn oo reer balakh ahaa markiisii hore wuxuu ka mid ahaa dadka hantiilayaasha ah balse wuu isaga baxay waxa uuna u go'ay cibaado, wuxuuna noqday inuu ku wareego magaalooyinka islaamka sida Ibraahim wuxuu ku caan baxay hadaladiisa ku dheehan xikmadaha.
wuxuu arday ka noqday 1977kii jaamacadda umulquraa , gaar ahaan kulliyadda shreecada qeybteeda dacwada, diraasaadkiisii sare wuxuu ku dhammeystay isla jaamacadda ummulquraa ilaa uu ka qaatay shahaadaha diktooraada wuxuuna ku takahasusay cilmiga caqiidada.
C/qaadir Maxamed C/llaahi Samatar oo ah Sheekh Soomaaliyeed, waa aas-aasaha Jaamacadda Bariga Afrika ee magaalada Boosaaso ee dalka Soomaaliya, waxa uu shahaado phd ku saanbsan ictiqaadka ka qaatay Jaamacadda Umm Al-Qura oo ku taalla Makkah al mukarramah , ee dalka sucuudi carabiya .
Shiiqaal Jaziira: waxay ka mid yihiin dadka la magac baxay shiiqaal gaar ahan Reer Xaaji Ba Xassan iyo deegaanka ama meesha ay kuzoo dageen oo lagu magacaabo Jaziira sidaas darted ay waa shiiqaal aad iyo aad u facweyn taariikhdeeda shiiqaal jaziira waxay degtaa Gobolada soomaaliyeed waxayna aad uuga badan yiihiin: 1-Gobolka Shabeelada hoose;
Amiir Al-Mu’miniin Abuu Waliid Cabdi Malik bin Marwaan bin Xakam bin Abii Caas wuxuu ka mid ahaa khulafada umawiyiinta waxa uuna xilka haayay 65H 684 ilaa 86H 705, waana aabaha Waliid bin Cabdi Malik, Suleymaan bin Cabdi Malik, Yaziid bin Cabdi Malik iyo Hishaam bin Cabdi Malik oo dhamaantood khilaafda wada qabteen.
Cabdi Malik waxaa loo arkaa aas aasaha labaad ee Umawiyiinta, wuxuu xilka qabtay waqti ay wada hareesay dawlada qas iyo fitan badan wuxuu hardan dheer u galay sidii uu ku soo celin lahaa midnimada muslimiinta, taas oo ugu dambey ku guuleestay ka dib markuu ka guul gaaray Cabdulaahi bin Zubayr oo xilka isku heysteen.
Abtirsiinta waa Cabdi Malik bin Marwaan bin Xakam bin Abii Caas bin Umayya bin Cabdi Shamsi bin Cabdi Manaaf bin Qusayyi bin Kilaab bin Murra bin Kacab bin Lu'ayyi bin Gaalib bin Fihir bin Maalik bin Nadar bin Kinaana bin Khuzeyma bin Mudrika bin Ilyaas bin Mudar bin Nasaar bin Macad bin Cadnaan.
Ka hor intuusan khilaafada qaban waxa uu ku juray dadka fuqahada cibaaadada badan oo aadka u laasimo Masjidka mar walbana aqriya Qur'aanka, Naafic waxa uu dhahay: "Waxaa arkay Madiina oo laga heleen wiil dhalin yaro ah oo ka dadaal badan ka fiqi badan ka aqrin badan kitaabka Alle Cabdi Malik bin Marwaan"
Ibini ziyaad asiga markuu ka adkaaday Tawaabunta wuxuu kusii dhaqaaqay Ciraaq, jasiira meel la dhaho ayuu ku hakaday, halkaas oo qabiilo in mudo ah kula dagaalamay, wuu ka soo gudbay ciidankii Mukhtaar ayuu kula dgaalamay Dagaalkii khaariz halkaas lagu dilay asaga iyo in badan oo la socotay.
Waxaa loo doortay Khilaafda isla maalinkuu dhintay aabihiis Marwaan, kadib markay isku imaadeen tiro dad ah Jaabiya oo ka tirsan dhulka Dimishiq ayadoo ay jirto arinta Cabdulaahi bin Zubeyr kaas oo ku sugnaay Makka khilaafana sheeganayay, waana 11 Abriil 685 AD.
Sidii oo filaayay ayaa dhacday Mukhtaar iyo Cabdulaahi bin Zubeyr ayaa dagaalo ka dhex qarxay, Muscab bin Zubeyr ayaa ku weeraray Mukhtaar Kuufa wuuna jabiyay, Mukhtaar wuxuu ku gambaday Qasri imaara, Muscab ayaana ku go'doomiyay ilaa laga dilay sanadkii 67H.
Waxaa balaaratay awoodii Mukhtaar wuxuu ka dhax dhisay ibni zubeyr iyo Cabdi Malik dawlad u gaar ah oo kulmisa waqooyiga ciraaq iyo dhulka jasiira, waxa oo u dhiibay gobolada shaqaale canshuur ayuuna ka aruursaday, hase ahaatee wax badan kuma sii farxin.
markii la doortay Cabdi Malik waxaa ku juray gacanta Umawiyiinta Shaam iyo Masar oo kaliya, Cabdulaahi bin Zubeyr ayaa heystay Xijaaz iyo Ciraaq, khawaarijta waxay ayana ka talinaayay Baxreyn Ahwaaz, iyo qeybo badan oo ka tirsan Jasiirada Carabta,
Waxaa la filaayay Cabdi Malik inuu soo af jaro Mukhtaar laakin ma dhicin oo wuxuu ahaa siyaasi wuxuu u daayay Mukhtaar ibni zubeyr asna wuxuu qaatay inuu sugo labadood midka adkaado oo tabar yareeyay in hadhow si fudud uga taqalusi karo.
Wakiilada dadka Faransiiska ah, oo ka kooban Golaha Qaranka, iyagoo tixgelinaya in jaahilnimada, hilmaanka ama xaqiraada xuquuqda aadanaha ay yihiin sababaha kaliya ee nasiib-darrada dadweynaha iyo musuqmaasuqa dawladaha, waxay go'aansadeen inay soo bandhigaan, bayaan adag, dabiiciga ah.
Muwaaddiniinta oo dhami, iyagoo indhihiisa ka siman, waxay si isku mid ah ugu oggol yihiin dhammaan mas’uuliyiinta, goobaha iyo shaqada guud, hadba sida ay u kala awood badan yihiin, oo aanay jirin wax kale oo ay ku kala duwan yihiin oo aan ka ahayn wanaaggooda iyo kartidooda.
Xoriyaddu waxay ka kooban tahay in la awoodo in la sameeyo wax kasta oo aan waxyeello u geysanayn dadka kale: sidaas darteed, ku-dhaqanka xuquuqda dabiiciga ah ee nin kastaa ma laha wax xad ah oo aan ahayn kuwa u xaqiijiya xubnaha kale ee bulshada inay ku raaxaystaan ​​​​xuquuqdaas.
Ku dhawaaqida Xuquuqda Aadanaha iyo Muwaadinka ee 1789 waa qoraal aasaasi ah oo ka mid ah Kacaanka Faransiiska kaas oo dejinaya go'an xuquuqaha shakhsi ahaaneed iyo kuwa guud ee dabiiciga ah, iyo sidoo kale shuruudaha dhaqangelintooda.
Markii ugu horeysay waxaa haajiray 11 Rag iyo afar Dumar oo madax u ahaa Cusmaan bin Madcuun , waxey gaareen xeebta Bada Cas halkaas oo dooni ka raaceen, Qureysh ayaa soo daba gashay balse waxey heleen inay mar hore baxeen , Arintaan ayaa ahayd bisha Rajab sanadii shanaad ee Bicsada .
Jiidaalkii 92H Maslama iyo iyo wiilka khaliifka Cumar bin Waliid ayaa duulaan ku qaadeen Ruum, waxey furteen magaalada Soosana Maslama ayaana ahaa inuu dadkeed ka raray, ciidanka Maslama iyo Cumar gudaha ayee u sii galeen Ruum ilaa ay ka gaareen Badda Marmara oo u dhaw Qusdandiiniya, wuxuu furtay Maslama sidoo kale magaalada Dariida - .
Intuu Maslama ku mashquulsanaa Ruum Khazar ayaa soo weerartay Armiiniya iyo Adrabiijaan, Sanadii 109H wuxuu Maslama u weecday dhanka Khazar, ciidamadiisa ayuuna ku kala geeyay dhulkooda, halkaas ayuu xagaaga ku qaatay asagoo qaniimo badan ka helay - .
Maslama bin cabdi malik bin marwaan waa hogaamiye milatari oo ka tirsanaa Umawiyiinta, wuxuu galay dagaalo badan oo ka dhan ah Boqortooyada Ruum iyo Boqortooyada Khazar, guulo badan ayuuna soo xareeyay, intuu noolaa wuxuu qabtay xilal kala duwan sida Xalab, Ciraaq, Khuraasaan iyo imaarada Armiiniya iyo Azerbaijan.
Maslma markii uu ka adkaaday kacdoonkii ilmo Muhalab waxaa si toos ah loogu magacaabay gudoomiyaha Ciraaq iyo khuraasaan, dadka reer Ciraaq ayaa Maslma uga cabadeen dhibaatoiyin ay khawaarijta ku haayaan, waxaana horkacayay nin lagu magacaabo Showdab khaariji, Maslama wuxuu u diray ciidan 10 kun ah weyna dileen showdab iyo intii raacsanayd -
Bisha Shawaal 113H ayuu Maslama ciidamdiisa kala baxay Shaam wuxuu ku dagay magaalada Bardaca ee Qowqaas ka tirsan, - halkaas ayuuna kula kulmay Saciid bin Camar Al-Xarashi oo ahaa la dagaalanka Khazar inuu sii waday Jaraax ka dib, wuxuuna ahaay Maslama inuu xabisay Saciid laakin khaliifka ayaa ku amray inuu sii daayo .
Dawlada Ruuma ayaa xaalad adag soo food saartay wuxuu imbiraadoorka Ruum soo diray wafdi asigoo dalbaday hishiis iyo in laga joojiyo Go'doominta taa badalkeed wuxuu balan qaaday inuu ka siin doono qofkasta oo Qusdandiiniya jooga Diinaar Dahabi ah, Maslama ayaa diiday inuu aqbalo dalabkooda waxa uuna ku adkeestay furashada magaalada.
Maslama bin Cabdi malik bin Marwaan waxa uu ku dhashay Dimishiq 66H/685, Aabihiis waa khaliifka Umawiyiinta Cabdi Malik bin Marwaan kaas oo soo celiyay midnimada muslimiinta kana dhigay dawlada islaamka mid awoodeed soo kabsata, Maslama hooyadii waxey ahayd adoon uu Cabdi Malik lahaa, Mana la yaqaano magaceyda iyo asalkeed .
Dagaalkan ka dib rajadii reer Duwaana ee go'doonka ku sugnaay ayaa yaraatay waxeyna dalbadeen amaan in la siiyo oo magaalada dhiibaan, sidaas ayeena muslimiinta ku furteen magaalada, wuxuu socday go'doonka magaalada mudo 9 bilood ah oo muslimiinta hor fadhiyeen Lilie , p. 117; Mango & Scott , p. 526; Stratos , pp. 146–147.
Barbaaridiisa iyo wax barashadiis waxa uu kusoo koray magaalada Dimishiq oo ahayd caasimada Dawlada Umawiyiinta, Aabihiis Cabdi Malik ayaa aad ugu dadaali jiray ku tarbiyeenta ubadkiis diinta islaamka, waxa uu u xilsaaray tarbiyadooda culumo waaweyn Sida taabiciga Caamir Al-Shacabi iyo ismaaciil bin Cubeydilaah bin Abii Muhaajir.