polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Meelaha weyn ee magaaladu waxay ku faaftaa dhinac kasta oo ka mid ah daadadka Wabiga Brisbane ee u dhexeeya Moreton Bay iyo Baaxadda Baaxad weyn, oo ku soo jiidata dhowr degmo oo ka mid ah meelaha ugu badan ee dawladaha hoose ee Australia - badi magaalada magaalada Brisbane, inta ugu badan LGA ee ku nool waddanka.
Yamyam waxaa aad ugu kuurgalay suugaanyahanka caanka ah ee Axmed Faarax Cali Idaajaa oo mudo 40 sano ka badan la shaqeeyay qof walba oo Soomaaliyeed ha ahaadeen abwaano, fanaaniin iyo majaajiliisteyaa iyo cid walba oo lug ku leh Suugaan Soomaali shanta gobol ee Soomaaliyeed.
“Yamyam, Gabyaa Laqmaday”, waa qoraal Idaajaa uu ku soo bandhigay shaqsiyadii suugaaneed iyo shaqadii Yamyam wuxuuna Yamyam ku tilmaamay dhowr sifo oo ay ka mid yihiin nin leh hibo, dhiiranaan, dhaqan-yaqaan, madax banaani iyo inuu yahay nin Soomaalinimada ku dheertahay.
Berigii dambe ayuu safar ku tagay caasimada Kiinya halkaas oo uu uga sii gudbay carigaas Maraykanka isaga oo ku han wayn inuu mudo gaaban ka dib soo laabto mar haddii uu caruurta u helo dejin iyo dugsiyadana ku ogaado maadaama uu nolosha wadanka ku kalsoonaa mar un in dib loo hanan doono.
Wada shaqayn dhex martay Axmed Faarax Cali Idaajaa iyo Abwaan Yamyam ayaa waxay ahayd 1974 iyo riwaayadii “Dabkuu Shiday Darwiishkii” waqtigaas oo Idaajaa uu u kuurgalay shaqsiyada iyo qotodheerida hab curiska abwaan Yamyam.
Gabyaa aad wadani u ah weeye ayaa la oran karaa Yamyam iyasaga oo joogistiisi wadanka ku darsaday inuu shirarkii 1993 Adis Ababa gogosha ummadii Soomaaliyeed ee heshiiska guubaabiyay fadhigana tix ka tiriyay iyo shirkii ka dambeeyay sanadkii 2000 iyo magaalada Carta wadanka Jabuuti.
Soomaalida dhulkeeda qariirad ahaan dhaca dariska qariirada Carabta, ayaa waxaa jirta in Soomaalida ay sida Carabta qiimo badan suugaantu u leedahay iyada oo dhaqanka iyo hidaha soo jireenka ah ee ab' ka soo gaadhka ah ay in badan ku dheehantahay qadarinta suugaanta.
Qaarada Afrika waxaa ku hareersan biyo; Bada Mediterraniyanka waxay ka xigta waqooyi, sidoo kale Gacanka Suweys iyo Bada Cas waxay ka xigaan waqooyibari, Badweynta Hindiya ayaa kaga taala koonfurbari, iyo Badweynta Atlantika oo ka xigta galbeed.
Magaca Afrika waxa laga raad raacikaraa luqadii ay isticmaali jireen dadkii lagu magacaabi jiray Fonesiyaanka, waxa la sheegay in kalmada afri ay tahay boodhka waxa kale oo lasheegay in dadkii looyaqaanay barbarku ay u yaqaaneen kalmada afri godka taasoo markaas noqonaysa dadkii godka.
Afrika dadka kunool dhamaan waa dadka madow marka laga reebo wadamada Waqooyiga Afrika oo ay ku nool yihiin dad Carab ahi iyo wadamada sida Koonfur Afrika iyo Simbaabwi iyo Nambiya oo laga helo dad tiro yar oo cadaan ay ka tageen gumeystihii reer Yurub.
Maxkamadda waxay awood u leedahay in ay go’aamiso in burinta sharcigaas uu dhaqangelayo laga soo bilaabo markii go’aanka Maxkamaddu dhacay ama waqti imaan doona oo xaddidan si ay ugu suuragaliso Maxkamadda in tallaabada ku habboon ay ka qaadato burinta sharcigaas.
Awoodda kama dambaysta ee go’aan looga gaaraayo muranada ka dhexeeya dowladgoboleedyada iyo Dowladda dhexe ama xukuumadaha dowlad-goboleedyada dhexdooda; awooddaan waxay Maxkamaddu isticmaali kartaa oo keliya ka dib marka wadahadal iyo wadaxaajood lagu xallin waayoo khilaafka;
Dacwad-qaadistu waxay u furan tahay dhegeysiga dadweynaha, hase yeeshee maxkamaduhu waxay go’aansan karaan in dacwadda lagu dhegeysto qol ka xiran dadweynaha sababo la xiriira anshaxa, nabadgelyada qaranka, badbaadinta markhaatiga, iyo haddii dacwaduhu khuseeyaan dhallaan ama kufsi;
is bedelkaa ku yimid beelihii kale ayaa waxay sababtay in ay kaga baxeen balantii la isu ogaa waxayna doorbideen inay fariin u diraan Xayle Salaase una sheegan inayna dagaalka ku jirin rabina inay Xayle Salaase la dagaalaman, balse ay karabaan in deeganka, dadka iyo maalkaba loo amaan galiyo, isna waa ka aqbalay.
Kanooni erayga kanooni micnihiisu waa Madfac,Dagaalkan loogu magac daray dagaalkii kanooniga wuxuu ahaa dagaal aad u waynaa oo dhex maray Qabiilka Jaarso iyo boqortooyadii Boqol Xayla Siilaasi sanadku markuu ahaa 1940kii.
Waxyaabha lidka ku ahaa Islaamka ayaa waxaa ugu caansanaa filimka Submission oo ah filim yar ee la sameesay nin lagu magacaabo Theo van Gogh, , iyo buugeedii Infidel , kuwaasoo ka caraysiiyey dadka Islaamka ah, sababyna in kooxo Islaam ahi ugu hanjabaan in la dilayo.
Hanjabaadihii lala beegsaday Ayaan waxay ku khasbeen in ay ku hoos noolaato ilaalo iyo inay ku jirto dhuumaalaysi iyo baxsi ay nafteeda ku badbaadinayso, haseyeeshee waxay dhanka kale kaga kasbatay abaal marino dhowr ah kooxihii fikirkeeda aaminsanaa.
Sidii Dawladihii hore ee Itooiya, Meles wuxuu doonayaa inuu qayb libaax ka helo Webiga Nile,isagoo doorbidaya inuu soo afjaro ku tiirsanaanta Itoobiya ee Gargaara dalalka Dibeda siiyaan,waxaana Itoobiya ku nool Maaliyiin Qofo oo faqri ah, mana awoodo inay isticmaasho Webiga Nile, iyadoo 85% Biyaha Nile maraan Itoobiya.
Gobolka Tigeegu waxaa weeye gobolka labaad ee ugu yar dalka Ethiopia waxaana uu ku yaalaa gobolkoodu dhanka waqooyi ee dalka itoobiya waxaana dhanka waqooyi waxaa ka xiga dalka erteria, dhanka galbeed waxaa ka xiga dalka Sudan dhanka bariga waxaa ka xiga deegaanka Canfarta koonfurta waa Axmaarada,
Waxaa uu bilaabay 1974 Siyaasadda isagoo ku biiray Jabhahaddii Qabyaalada ku dhisnayd ee ay lahaayeen qabiilkiisa isgoo Siyaasadda ka bilaabay Cunsuryada qabiilka waxaana uu xubin ka noqday Jabhada Xoranta Qabiilka Tigreega.
Tan iyo markii madax-bannaanida, Bujumbura wuxuu ahaa goob dagaal oo isdaba joog ah oo u dhexeeya laba kooxood oo asal ahaan ka soo jeeda, iyada oo ay ku jiraan maleeshiyooyin Hutu ka soo horjeeda ciidamadii isdaba-joogga ahaa ee Burundi.
Waxay ka kooban tahay laba jasiiradood oo ku yaalla labada jasiiradood ee ugu waaweyn: São Tomé iyo Prinogu, oo ku yaal 140 kiilomitir iyo 250 iyo 225 kiiloomitir , siday u kala horreeyaan, ka baxsan xeebta waqooyi-galbeed ee Gabon.
Qodobbada hodanka ah ee reer hodanka ah iyo ku dhowaanshaha udhaxeeya Equator wuxuu sameeyey São Tomé iyo Príncipe oo loogu talagalay beerashada sonkorta, iyadoo la raaco dalagyada iibka ah sida kafeega iyo kookaha; Dhaqaalaha beeritaanka qaali ah wuxuu si aad ah ugu tiirsanaa addoonada Afrika ee dibadda laga keeno.
Faysal Cali waraabe gudoomiyaha xisbiga mucaaridka ee UCID ee Somaliland ahna murashaxa madaxweynaha ee xisbigaasi wuxuu 1994 ilaa 1996 uu afhayeen u ahaa koox aqoonyahanno iyo odayaal ahaa oo qurba jog ahaa oo u soo gurmaday xallinta colaadihii la soo dersay xilligaasi Somaliland.
iskoodlaan waa Wadan ku yaala waqooyi galbeed qaarada Yurub waana xubin kamida dawladaha afarta ah ee wada noqday boqortooyada midawday ee Baritaaniya, waxa ay xuduud la leedahay gobolka Iglan dhanka galbeedana waxa ka xiga bada waqooyi galbeedna badda atlaantiga caasimadeeduna waa idinbara magaalda ugu wayn ugana muhiimsan waa Galasgoow
Scotland ) waa wadan ka mid ah Boqortooyada Ingiriiska, wuxuuna daboolayaa sadexda woqooyi ee jasiiradda Baritaaniya ee wayn ] Waxay la wadaagtaa xudduuda wadanka iglan ee koonfurta, waxaana ku hareeraysan baddaha Atlaantiga, oo leh badda woqooyi ilaa bariga iyo kanaalka woqooyiga iyo Irish Bada ee koonfur galbeed.
Markii uguhoraysay ee ladago iskotland waxa ay ahyd 6000 kahor dhalashaddii nabi ciise markoos oo ay degeen kooxo kaluumaysato ahi kuwaas oo ka imanjiray dhanka koonfureed waxa uu aad usii koradhay dagaanka ay dadkaasi degeen xiligii dhagaxa ee danbe markaas oo aykabilaabeen in ay beero kasamaystaan
Waagii uu yaraa, waxa la odhan jiray , maxaa yeelay, carruurnimadiisii ayuu dab ku dhacay, kadibna wuxuu ka gubtay sinta, maalin maalmaha ka mid ah ayuu ku fekeray inuu caruurta oo dhan isu ekeysiiyo oo midkasta uu ku dhigo Calaamada Sinta kaga taal.
“Dhulku barwaaqo ayuu ahaa, xoolahana waa la bariisin jiray, dadkuna xoolo badan ayuu lahaa, dharabta ayaa xoolahaas laga bariisin jiray, anaguna qori-tuur ayaanu ciyaari jiray” sidaa waxa yidhi Maxamuud Cabdillaahi Ciise oo wax ka tilmaamaya xaaladii nololeed ee wakhtigii reer guuraanimada ee uu ku soo barbaaray yaraantiisii.
Abwaanku, isaga oo si gaar ah uga hadlaya sida Naanaystu ugu baxday, ayuu yidhi; “Aroortii ayaanu dhaxanta dab ka shidan jirnay, markaas ayaan Ciyaalkii ku idhi; qofkasta oo idinka mid ah, waxaan ku dhigayaa sumadda igu taallaa oo aan u ekeysiinayo Sumadda geelooda ku taal.”
Heesaha uu wakhtigaa Sangub u tiriyay Xukuumadii uu Ra’iisal-wasaaraha ka ahaa Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal, waxaa ka mid ahaa; “Hurudooy hawaaraay,” “Gaasiray inaga yayna kala guraaya,” “Alla walalac beeneey,” “Waan arkaayo sheegi maayo,” “Xilka kaan u dhiibtaa iga dhuumanayoo dhexda caynku kaga go’ay.”
Maxamuud Cabdilaahi Ciise , wuxuu ka mid yahay abwaanada ugu horeeya hal-abuurka Soomaalida, waana nin dad badani ku xusuustaan kaalinta uu ka qaatay Kobcinta Suugaanta Soomaaliyeed, hase yeeshee, waxaa dhici karta in dad badan oo maanta nooli aanay isu aqoon Sangub iyo Fankiisa.
Abwaan Sangub oo dareenkiisa ka dhiibanaya, sida loo maydhaamay heestaa iyo kuwa kaleba, ayaa yidhi; “Markii Ruushku inaga soo saaray Itoobiya, ayaan aniga oo cadhaysan sameeyay afar heesood oo tani ka mid tahay, laakiin waa nasiib-darro in dadku arki waayan Xikmadaha qotoda dheer ee ay xambaarsan tahay, waana wax laga xumaado.”
Riwaayadaha kala ah; Qabrigii Jacaylka, Xuudbaa liqay Jacaylkii, iyo Xuskii Jacaylka, waxay noqdeen qaar qisooyinka iyo heesaha ay xambaarasanaayeen, si weyn u soo jiiteen indhaha Soomaali badan muddo dheer ku hadaaqi jiray, heesihii riwaayadahaa ku jiray.
“Waxaa jirtay in aan dadku is af aqoon, laakiin waagii dambe waa la is afbartay. Anagu, waxaanu wadanay af-soomaali taag-taagan oo af-waqooyi ayaanu ku hadlaynay, markaanu tagnay dadkii reer Xamarka ahaa waanu is-fahmi waynay oo waxaa naga soo hadhay .”
Haddii aynu dhawr ka mid soo qaadano, waxaa tusaale inoogu filan Heesta caanka ah ee “Dhulka sow anigu ma lihi, miyay dhimashadu iqoonta, miyaan dhiig baxay ka diiraa, shahiidku miyuu dhib-diidaa, dhulkayga miyaa la-rarayaa, baddayda miyaa la-dhurayaa, dhirtayda miyaa la-dhoofshaa, ninkii dhoof ku yimi bay geeridu dhibaysaa.”
Isaga oo taa ka hadlayana, wuxuu yidhi; “Wakhtigaa, waxaa magacaa lasiin jiray qofkii u qalma oo keliya, anigana abwaanimadayda, riwaayadaha iyo heesaha aan sameeyo iyo in aan u gudbo heerka loo yaqaan abwaan, waxaa sabab u ahaa Cismaan Askari.”
Xoriyo, waxay ahayd, riwaayad caan ah oo dadku si weyn uga daba dhacay, Inkasta oo abwaanku ujeeddada riwaayada ku tilmaamay mid wadani ah oo uu kaga hadlayay qadiyadda Soomaali Galbeed, haddana dadku waxay u macnaysteen wejiyo kala duwan.
Wakhtigiii hore ma jirin waxbarasho Jaamacadeed, iskuuladuna dalka way ku yaraayeen, sidaa darteed sangub wuxuu ku dadaalay inuu barto quraanka ilaa uu quraankii dhammeeyey, xilligaasna waxyaabaha dhalinyaradu aad isugu taxalujin jirtay, waxaa ka mid ahaa gabayada.
Abwaan Sangub, mar la waydiiyay cidii ku dhiiri-gelisay samaynta riwaayadaha, wuxuu yidhi; “Mu’alifiinta, qaarbaa bakhaylo ah oo aan sheegin cidii soo gacan qabatay, aniguse sidaa ma ihi oo waan sheegayaa, waayo, cidina kuma soo dhalan,” ayuu yidhi.
Riwaayada Xoriyo oo samaynteedu ku soo beegantay, wakhti ay in badan oo bulshada Soomaalida ka tirsani il gaar ah ku eegayeen, hab-dhaqanka Madaxdii Xukuumadii dawladii burburtay ee Soomaaliya, ayaa keentay in ay u macnaystaan sidii rabitaankeedu ahaa, halka qaar kalena ay u macnaysteen in ay ka hadlayso dawladnimada oo la leeyahay, cid kale ma geydo.
Inkastoo guruubyadu ku magacaaban yihiin tirada guruubka oo u dhexaysa 1 ilaa 18 qaarkood waxay leeyihiin magacyo u gaar ah, kuwaas waxaa ka mid ah Guruubka 15aad oo lagu magacaabo Biniktojiin ama , Guruubka 16aad oo ah Jaalkojiin , Guruubka 17aad oo lagu naaneyso Halogens, iyo Guruubka 18aad oo loo yaqaano Neefta Gobta ama .
Dhamaan curiyaha ka soo biloow mida koowaad ee Haydarojiin oo leh tiro atomic 1 ilaa laga gaadho curiyaha 118 Ununoktiyaam waxaa la helay wakhtiyo kala duwan iyo meelo kala duwan; ayadoo curiyaha 113, 115, 117 iyo 118 aan wali la xaqiijinin.
Qaybaha khaanadaha safafka midig ilaa bidix waxaa loo yaqaanaa heerka , sida heerka 1aad, halka safafka khaanadaha kor ka imanaya loo yaqaano guruub kuwaas oo qaarkood magacyo leeyihiin sida Biniktojiin oo ah guruubka 15aad, Jaalkojiin oo ah guruubka 16aad,Halogens guruubka 17aad iyo Neefta Gobta guruubka 18aad.
Si ka duwan guruubyada, Heerarka shaxda miiska diwaanka curiye ma lahan magacyo u gaar ah, laakiin waxaa lagu kala soocaa tiro kuwaas oo kala ah: heerka 1aad, heerka 2aad, heerka 3aad, heerka 4aad, heerka 5aad, heerka 6aad, iyo heerka 7aad.
Makaahiil waa beel ka tirsan beel-weynta Samaroon ama Gadabuursi ee qabiil ka tirsan Beelaha Dir deegaanka ku ah gobolka dagmada borama Salal iyo Gabilay iyo bulaxaar salal ee dalka iyo tulooyin ka mid ah gobolka salal ee dalka Somaliland, kilinka 5aad ee Itoobiya iyo deegaano ka tirsan wadanka Jabuuti.
jubaland waxay dhacdaa Koondurta Fog ee Soomaaliya magaca Jubaland waxu jiray kahor Xiligii Gumeystaha Talayaaniga xiligaas Jubba Waxaa la isku oron jiray dhulka Hadda loogu yeero Jubaland iyo Bay iyo Bakool kuwaas oo markii danbe laga jaray Jubba.
In kastoo qodobka ah "wakhti" uu ku fadhiyo micno aad u weyn oo saameyn ku leh qodobo badan oo kala duwan, waxaa wakhtiga inta ugu badan loo isticmaalaa qiyaasta, la socoshada iyo xisaabinta in mudo ah oo noqon karta wax la soo dhaafay, mid hada la joogo ama mid soo socda.
Abwanka waxaa lugu xasuusta Geesinimada iyo sida u uqaatay go,aan geesinimo leh Wuxuu gabayo baraarujin ah oo is daba joog ah kasoo tiri jiray halkaa iyadoo shacabka somaliyeedna dhag jalaq usiin diiday hanjabaadihii xukumada ee ahaa in cidii lugu arko isagoo dhageysanaya gabayada Gacameey eey mudan doonto ciqaab adag.
Waxba yaan, siyaasada guracan, sookac lay orane Hadii aad sasabo noo wade, surinka noo jiiftay Surka qabo hasiidayn hadaad, xarig u soo haysay Ogoow sidigta waa diidantahay, sulub hasheeniiye Sanad yaashii ay naga gurayd, suuxnay gaajada’e Salaaf kiyo dhukaankii ka hare, shilinti saarayde Oo waa soo sadgoysoo bariba, Saafi way dhaliye"
Waxeyna bilaabatay 2004tii, waa markii ay kaluumeesatada u dulqaadan waayeen maraakiibta shisheeye oo kaluunka ka xaluufsato xeebaha dalka iyo markii ay badda soo tuftay suntii nuclearka ahaa xiligii ay soomaaliya soo gaartay tsunaamigii ka dhacay qaarada aasiya.
Wuxuu ku soo biiray Ciidanka Xogga Dalka Soomaaliyeed 1968, wuxune tababar ku soo qatay Kuliyadda Tababarka Ciidanka ee magaalada Odessa ee dalkii Midowga Sofiyet hadana ah Yukrayn, Sidoo kale wuxuu tababarro guud iyo kuwo khaas ku qaatay dalka gudihiisa iyo dibeddiisa .
Haddaan walaalo nahay, Yehowah Ilaaha ahu wuxuu ina baray inaynu kalgacal walaalnimo isu muujinno… Jacaylku wuxuu ka mid yahay sifooyinka Ilaahay oo ugu waaweyn… Yehowah Boqortooyadiisa buu isticmaali doonaa siduu u dhammaystiro murugada qof walba.
Beesha Garre waxay degaaan degaano badan gudaha somaliya iyo dibadiisa ah sida Afgooye, Tooratoorow, Aw-dheegle, Qoryooley, Farsooley, Bur-kod, Buullo-Fullaay, Ceel-Waaq gobolka Somalida ee Kenya sida iyo gobalka liban wadanka Itoobiya.
Yusuf bin taashfiin wuu ka aqbalay wuxuuna ka dalbaday dhulka uu ka taliyo muslinkii degenaa in si deg deg ah loogu gurmado Andalus waxaa la diyaariyay ciidan weyn, badda wax gudba waxaa ugu dambeeyay Yusuf bin taashfiin iyo hogaamiyeyaashiisa dagaalka.
isna wuxuu gargaar u dirsaday boqortooyooyinkii kirishtaanka ahaa waxaa u soo gurmaday ciidan ka kala yimid talyaaniga faransiiskaciooaaad u dannaao laga snaoo barakeeyay kaniisada halkaas baa waxaa ku kulmay labadii ciidan kii islaamka iyo kii masiixiyiinta dagaal lagu magacaabo Duullaankii al azallaaqah .
Furashadii ka dib, Andalus waxay noqotay gobol ka mida gobollada dowladii Al-umawiya, ilaa laga gaaray waqtigii Hishaam bin cabdil malik markii xukuumadii dhexe tabar yaraysay, kacdoonadii afrika ee barbarka bateen markay khawaarijtii dhex gashay, reer andalus waxay go'aansatay inay is difaacaan kaligoodna iskuna tashadaan.
sanadki 100 h kuna beegan 718 m aya muslimiintu isku dayeen inay hore usii sodcaan hase yeeshee waxay dagaallo ba'an la galeen farenjigii taasoo keentay inay ka guulaystaan markii hore hase yeeshee ku soo gadoontay ayakii, sanadkii 114 ku beegan 732 aya mar kale la siku dhacay muslimiintuna ay ku jabeen.
qaar baa leh asalka inuu magac laatiin ah ahaa, kuwana waxay leeyihin waxay ka timid atlantis oo ahayd xadaaro waa hore luntay, qoraalada carabiga ee la helay ayaa sheegaya in andalus la oran jiray meeshii u horaysay ee muslimiintu cagta saareen ee ka tirsanayd qaarada Andalus.
Tafaraaruqii iyo kala qaybsnaantii markay keentay barburka maamuladii kuwo badan oo ka mida dawaaifta iyo qabsashada farenjiga meelo bada oo dhulkii muslimiinta ka mid ah meelo badan ay go'doomiyeen ayaa dadkii Andalus u qaylo dhaamiyeen dowladii Al muraabiduungalbeedka afrikana xarunteedu ahayd gaar ahaan magaalada Maraakish.
Guddiga Af Soomaaliga oo iyagu howlgalay sanadkii 1961 oo labo jeer warbixin soo bandhigay ma dhicin in lagu tilaaboqaado taladoodii iyo xogtii ay heleen; baaristii hore ee gudiga waxaa howlgaliyay oo kharashaadkooda daboolay dowladii Madaxwayne Aadan Cadde , markii labaadna ha'ada Qaramada Midoobay ee UNICEF.
Xafiiska iyo baarayaashii taariikhda iyo suugaanta Soomaaliyeed waxaa kaaliyay in ka badan dhowr boqol oo hobal , qoreyaal, farshaxano, taariikhyahan, la taliyeyaal farsamo oo hobalo rag iyo dumar leh iyo kumanaan shaqsi oo Soomaaliyeed kuwaas oo laga helay xog wax ku ool ah.
Tirada iyo tayada xarumaha waxbarashada Soomaaliya waxay gaareen heer ha'adaha u ole oleeya waxbarashada iyo sare u qaadida tayada waxbarashada caruurta, dadka waaweyn iyo xirfadlayaasha bulsho waxay bixiyeen bilada iyaga oo Soomaaliya ku amaanay dadaalkeeda dhanka waxbarashada bulshadeeda.
Waxaa taas labeeyay UNICEF oo sanadkii 1986 ku xaqiijisay Ol olaha Horumarinta Reer Miyaga inuu tirada bulsahda ee wax qorta akhrisana ay gaartay 55% halka ol olaha ka hor ay taagnayd agagaarka 2-5% tirada guud ee bulshada Soomaaliyeed.
Maadooyinka dugsiyada sare ee caadiga dhamaan waxay ku bixi jireen Af Soomaali kuwaad oo laga bari jiray ardayda manaahij diyaarsan oo qoran si lixaad lehna loo ururiyay kuwaad oo daboolay baahidii taariikhda, hab dhaqandhaqaale bulsho, iyo maadooyinka sayantiifiga ah sida Saynis, xisaabaha, Alkiimiya Fiisigis iwm.
Wasaarada Waxbarashada iyo Barbaarinta oo kaashanaysa khuburo Soomaaliyeed oo afkeena ku xeeldheer ayaa dejiyay manhajkii ugu horeeyay sanadkii 1973 iyaga oo ka bilaabay ururinta dhamaan xogta ku taxluqda wax walba oo Soomaali ah.
Jaamacada Ummada oo dhidibada loo taagay sanadkii 1954 ma lahayn manhaj Af Soomaali ah oo ka tarjumayo hidaha, taariikhda iyo dhaqankeena wanaagsan iyo kan nolosha dhaqandhaqaale ee sooyaalka soo ahaa qarniyo badan miyi iyo magaalaba.
Guddigii Af Soomaaliga ee shaqaynayay 1961 ilaa 1972 ayaa doortay fartii afyaqaan Shire Jaamac Axmed i taas oo horay uu ugu tijaabiyay buugaag, biirayaal bille ah sida "Iftiinka Aqoonta" iyada ay jireen tartan balaaran oo dhanka xaruufta Carabiga ah maadama Soomaalidu Quraanka ku barato Alif, Ba.
Barnaamijyo kumanaan saacadood oo ka baxay idaahadaha Radio Hargaisa iyo Radio Mogadishu iyo barayaal 20,000 oo ay ku jiraan ardaydii dugsiyada sare ayaa u howl galay in aqoonta aas aaska ee bulshada laga qaado 2% lana gaarsiiyay 55% mar ay UNESCO baaris ku samaysay isbadalka uu ummada gaarsiiyay Ole Olihii Horumarinta Reer Miyiga.
Ka dib bilowgii Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya horaantii 1990meeyadii, qurbo-joogta ku hadasha Af-soomaaliga ayaa korortay, iyadoo bulshooyinka cusub ee ururada Soomaalida ay ka samaysmeen qaybo ka mid ah Bariga Dhexe, Waqooyiga Ameerika iyo Yurub .
Sida taariikhda ku xusan tan iyo waqtigii Dawladda Soomaaliya qaadatey xoriyada sanadkii 1960-kii, magaalada Hoosingow waxay mid ka ahayd degmada Badhaadhe, hase yeeshee sanadku markuu ahaa 2010-kii ayaa Dowladii Ku Meel Gaarka ahayd ee Sheekh Shariif u magacaawdey Hoosingo degmo ka tirsan degmooyinka gobolka Jubbada Hoose.
Waxay ka hortagtaa kansarka xiidmaha, waxayna ka ilaalisaa Xanuunka Baabaasiirta, waxayna yaraysaa Dhagxanta ku dhasha Kaadi haysta, waxay sidoo kale fududaysaa Marxaladaha Uurka iyo Dhalmada iyo Dhiiga ka dambaya waxaana ku jira Fibres aad u wanaagsan iyo Sonkoro dhakhso u riiqma.
Diinteenuna waxa ay dhiirigelisay isticmaalka midhaha timirta isaga oo Nagibeenii suubanaa laga soo wariyay in uu yidhi {ma gaajoodo cida ay Gurigooda taalo Timiri} waxana uu Xadiithkani cadaynayaa oo markhaati ka yahay ahmiyada ay leedahay Timirtu.
Geedka barakaysan ee timirta waa geed ka baxa dhulka kulaylaha ah gaar ahaan dhulka aanay ku samaysmeyn badi dalagyada kale ee la quutaa, dhulka ay timirtu ka baxdo waxa kale oo la yidhaa lama dagaan, waana dhul saxare ah oo cimilo ahaana aad u kulul.
Mid ka mid ah qayb ka mid ah baddaha caalamiga ah ee isku xiran, waxay ku xiran tahay waqooyiga badda Arctic, badweynta Pacific-ka ee koonfur galbeed, Badweynta Hindiya ee koonfur-bari, iyo Badweynta Koonfureed ee koonfurta (sharaxaadaha kale ee tilmaamaya Atlantic sida dhinaca koonfureed ilaa Antarctica).
Kadib markii uu dhacay inqilaabkii Dawladda shicibka aheyd ee wadanka la wareegay Xooga Dalka Somaliyeed, Cali Mahdi wuxuu dib ugu laabtay shaqadiisi wasaaradda Caafimaadka, halkaas u ku gaaray jago Agaasime Guud.
Sanadahii 80's Cali Mahdi iyo aqoonyahaano Soomaliyeed aya waxaa asaasay urur odoyaal ah "Manifesto" oo waraaq lagu codsanaayo in wax looga bedelo siyaasadda Soomaliyeed u diray madaxweeynihii wadanka ee markaas Maxamed Siyaad Barre.
"Ma foolxumo intaa le'eg iyo ixtiraamdarro heerkaa gaadha ayaa Garaad Wiil Waal maanta loo geystay." "Lun adduunoow! Hunguri sideebuu madasha u keeni karaa!" Qaarkood haddii aysan Wiil Waal wejigiisa ku ixtiraamaynin gacantooda ayaaba gaadhi lahayd ninkan ay u arkeen inuu lama maqal lamana aragta dhigay.
Af-niijiye ayuu idmay oo intuu shirkii ka dhex kacay faray in nin walba gurigiisii ku noqdo, shirka barrito la isugu imanayana uu keeno “cadka rag walaaleeya.” Raggii shirka yimid oo yaaban oo war tolow maantana muxuu arrintan cusub uga jeedaa is leh ayaa dib u geddoomay.
Dagaalku waxa uu u dhexeeyey somaliya iyo itoobiya, Se markii Ciidamadii Somaliya Kaga adkaadeen Dagaalka Ciidamadii Itoobiya Waxaa Si Cad garab iyo gaashaan buuxa u siiyey itoobiya Wadamada ,kuuba,koofurta Yemen,midowgi Sofiyeti WSL.
Sofiyeedku waxa uu taakulo dhanwalba leh siiyay ciidamada iyo dawlada Itoobiya, waxa kale oo uu sofiyeedku ugu deeqay itoobiya in ka badan 18,000 oo askari oo ka yimid wadanka kuuba, taaso oo keentay in ciidamadii soomaaliya dib loosoo jabiyo laguna qasbo in ay ka baxaan gobolka ogaden.
Maraykanka oo Ay somaliya Is lahayd Xulufo ka dhigtana madaxweynahoodii xiligaas ayaa diiday oo yidhi waxay nala tahay inaanay Soomaaliya xaq u lahayn inay weerarto Ethiopia, dowladihii kale ee jeclaa inay Soomaaliya garab istaagaana waxay ka cabsanayeen Maraykan ama Ruushka, sidaas daraadeed waxay go'aansadeen inay iska aamusaan.
Degmada Faraweyne ee Gobolka Maroodijeex, waxay ka mid ahayd degmo sugayaashii 1960-kii, xuduuddaheeduna waxay kala ahaayeen dhinaca Ooggada xadka Somaliland iyo Itoobiya, kuna dherreran dhinaca Galbeedka Balayga Abu-site oo Afar u jirta Alaybaday illaa Bariga Tuulada Gumar oo Gumarri ku jirto Faraweyne kana baxsan tahay Salaxlay.
Intaas oo ka go'day, maanta waxa lagu qiyaasaa baaxadeeda dhulleed laba kun oo kilo mitir laba jibaaran Waxa hoos yimaada Sodon iyo sideed Tuullo iyo deegaannadooda, walina waxa Darajadeeda lagu sheegaa, heerka derajo-degmo tan ugu hoosaysa oo ah .
Sidoo kale, cuntooyinka ugu caansan ee dadka Soomaaliyeed ku casheeyaan waxaa ka mid ah: canjeerada, rootida, sabaayada, malawax, baastda, fadiirada, garowga, digirta, cambuulada, qamadiga, misirka, khudaar, midhaha iyo noocyo badan oo halkan lagu soo koobi karin.
Dhiig waa dareere gaar ah oo laga helo jirka xayawaanka kaas oo qaada waxyaalaha lagama maarmaanka u ah nolosha unugyada xayawaanka sida neefta oksijiinka iyo nafaqada asagoo misana kasoo qaadaya waxyaalaha wasaqda ah si dibedda looga saaro jirka noolaha.
Qaybta dareeraha ah waxa ay kasamaysan tahay 92% biyo oo muhiim u ah dareerinta ama socodsiinta jirka unugyadiisa dhammaan maadaama ayna unugyada kale dareere ahayn iyo 8% iskujir kuwaasoo ay kamidyahiin protien , Glucose , iyo kuwo kale oo muhiim u ah nolosha unugyada jirka noolaha.