polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
කාබන්ඩයොක්සයිඩ් අවර්ණ අගන්ධ වායුවකි. අධික සාන්ද්‍රණ සාමාන්‍ය නොවන වාතාවරණ යටතේ ආශ්වාස කළ විට කටට ඇඹුල් රසක් ද , උගුර හා නාසයට ඇනෙන්නාක් මෙන් සංවේදනයක් දැනිය හැක. මෙවැනි ක්‍රියා නිසා ශ්ලේෂ්මල පටලය හා ඛේටයෙහි 2 දියවීමෙන් දුර්වල කාබනික අම්ල‍යක් සෑදිය හැකිය. මෙම සංවේදනයම කාබනික වන පානයක් භාවිතා කර රාමතෙල් හරින විට දැනේ. 5000 ප්‍රමාණය ඉක්මවූ විට එය ශරීරයට ඉතා අහිතකර ලෙසත් 5000 වැඩි ප්‍රමාණ සත්ව ජීවිත අහිතකර ලෙසත් සලකනු ලැබේ.
සියලුම ස්වායු ජීවීන්ගේ සෛලවල මයිටොකොන්ඩ්‍රියා තුළදී කාබෝහයිඩ්‍රේට , මේද අම්ල හා ප්‍රෝටීන ඔක්සිකරණය කරන විට නිපද වේ. මේ හා සම්බන්ධ ප්‍රතික්‍රියා විශාල සංඛ්‍යාවක් ඇතත් ඒවා අධික ලෙස සංකීර්ණ හා පහසුවෙන් විස්තර කළ නොහැකි ඒවාය.යොමුව ප්‍රභාසවයංපෝෂීහු වෙනත් ආකාරයක පෝෂණ ක්‍රමයක් භාවිතා කරති. ශාක වාතයෙන් අවශෝෂණය කර ජලය සමග ප්‍රතික්‍රියාකර කාබෝහයිඩ්‍රේට නිපදවනු ලැබේ.
වැඩි දියුණු කළ තෙල් ප්‍රතිප්‍රාප්තියේ දී ද කාබන්ඩයොක්යිඩ් යොදා ගනී. එහිදී නිෂ්පාදනය කරන තෙල් ළිං තුළට හෝ ඒ අවටට කාබන් ඩයොක්සයිඩ් ඇතුල් කෙරේ. මෙහිදී කාබන් ඩයොක්සයිඩ් පීඩන කාරකයක් ලෙස ක්‍රියා කරන අතරම පෙළොව යට ඛනිජ තෙ‍ල්වල දියවී ඒවායේ දුස්ස්‍රාවීතාවය අඩුකර පොළොව තුළින් ඉවතට ගන්නා ළිඳ කරා තෙල් වේගයෙන් ගලායාමට සලස්වයි. විශාල තෙල් බිම්වල කාබන්ඩයොක්සයිඩ් ඇතුල් කරන ස්ථානවලට ප්‍රවාහනයට ‍වෙනම පයිප්ප ජාලයක් ඇත.
ස්වභාවික කාබන්ඩයොක්සයිඩ්, උල්පත්වලදී, ආම්ලික ජලය, හුණුගල් හෝ ඩොලමයිට් මත ක්‍රියා කිරීමේ දී ඍජුවම නිපද වේ.
කාබන්ඩයොක්සයිඩ් වාතය ආසවනය කිරීමෙන් ලබාගත හැකි වේ. කෙසේ නමුත් මින් ලබා දෙනුයේ ඉතා කුඩා ප්‍රමාණයක් පමණි. ‍‍ෙබාහෝ අම්ල හා ‍බොහෝ ලෝහ කාබනේට අතර ප්‍රතික්‍රියා වැනි විශාල ‍විවිධත්වයකින් යුතු රසායනික ප්‍රතික්‍රියාවලින් කාබන්ඩයොක්සයිඩ් ලබා දෙයි. උදාහරණයක් ලෙස සල්ෆියුරික් අම්ලය හා කැල්සියම් කාබනේට් අතර ප්‍රතික්‍රියාව පහත විස්තර කර ඇත.
කාබන්ඩයොක්සයිඩ් කාබනීකෘත සිසිල් බීම සෑදීමට හා සෝඩා වතුර සෑදීමට යොදා ගනී. බීර හා වයින්වල කාබනීකෘත භාවය ස්වාභාවික පැසවීම තුළින් ලැබුණත් සමහර නිෂ්පාදකයන් ඒවා කෘතීමව කාබනීකරණය සිදු කරයි. 'පොප් රොක්ස්' නමින් හඳුන්වන රස කැවිල්ලක් තුළ 40 බාර් පමණ පීඩන‍යක් යටතේ ඇති කාබන්ඩයොක්සයිඩ් වායුව ඇති අතර මුඛය තුළ දී එය දියවී වායු බුබුළු පිට කරමින් පොප් හඬක් නගයි.
සම්මත උෂ්ණත්ව හා පීඩන යටතේ කාබන්ඩයොක්සයිඩ් හි ඝනත්වය 1.98/3 වන අතර එය සාමාන්‍ය වාතය මෙන් 1.5 පමණ වේ. කාබන්ඩයොක්සයිඩ් අණුව ද්විත්ව බන්ධන දෙකක් සහිත රේඛීය එකකි. එයට විද්‍යුත් ද්වි ධ්‍රැවයක් නොමැති අතර සම්පූර්ණයෙන් ඔක්සිකරණය වී ඇති අතර මද පමණින් ක්‍රියාකාරීය. ගිනි ගන්නා සුළු නොවන අතර මැග්නීසියම් වැනි ලෝහ දහනයට උදව් කරයි.
බල ශක්ති උත්පාදනයෙන් ලැබෙන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් පොකුණු තුළට බුබුළනය කර ඇල්ගී ඉන්පසු එම ඇල්ගී ජෛව ඉන්ධන ලෙස භාවිතා කිරීමට යෝජනා වී ඇත. වෛද්‍ය විද්‍යාවේ දී සංශුද්ධ ඔක්සිජන්වලට 5%ක් දක්වා කාබන්ඩයොක්සයිඩ් ‍එකතු කරනු ‍ලැබේ.මෙමගින් හුස්ම ගැනීම අපහසු අවස්ථාවන්හිදී ශ්වසනය උත්තේජනය කර රුධි‍රයෙහි 2 හා 2 තුල්‍යතාව පවත්වා ගනී.
කාබන් ඩයොක්සයිඩ් බෙහොමයක් ලිපෝෆිල්ක් කාබනික සංයෝග සදහා හොද ද්‍රාවකයක් වන අතර කෝපි වලින් කැෆේන් ඉවත් කිරීමට යොදා ගනී. පළමුව කොළ කෝපි ඇට වතුරෙන් පොගවා අඩි 70 උස කුළුණක උඩ තබා කු‍ළුණේ පහළින් 930 පමණ වූ ද්‍රව කාබන් ඩයොක්සයිඩ් යවනු ලැබේ. කෝපිවල ඇති කැෆේන් විවිධ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් තුළට අවශෝෂණය වේ.
මෙතේන් , පෙට්‍රෝලියම් ආස්‍රැතයන් ‍එසේම ගල් අඟුරු හා දර වැනි සියලුම කාබන් අඩංගු ඉන්ධන දහනයේ දී ද කාබන්ඩයොක්සයිඩ් හා බොහෝ අවස්ථාවල ජලය ද ලබාදෙනු ලබන අතර , උදාහරණයක් ලෙස මෙතේන් හා ඔක්සිජන් අතර රසායනික ප්‍රතික්‍රියාව පහත දී ඇත.
පිපුම් කාරක කාබන් ඩයොක්සයිඩ් නිෂ්පාදනය කරන අතර එමගින් ඇනූ පිටි ගුලි පිපීම සිදුවේ. බේකරි යීස්ට් සීනි පැසවීම තුළින් පිටි ගුලිය තුළ දී කාබන් ඩයොක්සයිඩ් මුදා හරින අතර බේකින් පවුඩර් , බේකින් සෝඩා වැනි රසායනික පිපුම් කාරක රත් කළ විට හෝ අම්ල හමුවේ කාබන් ඩයොක්සයිඩ් පිටකරයි.
ද්‍රව හා ඝන කාබන්ඩයොක්සයිඩ් වැදගත් ශීත කාරක වේ. විශේෂයෙන් ආහාර කර්මාන්තයේදී අයිස්ක්‍රීම් හා මිදුණු කෑම ප්‍රවාහනයේදී හා ගබඩා කිරීමේදී මේවා වැදගත් වේ. ශීතකරණ උපකරණ භාවිතය ප්‍රායෝගික නොවන අවස්ථාවල දී 'ඩ්‍රයි අයිස්' ලෙස හඳුන්වන කාබන් ඩයොක්සයිඩ් භාවිතා කෙරේ.
ඖෂධ හා රසායනික කර්මාන්තවල අවධානය කාබන් ඩයොක්සයඩ් දෙසට යොමු වීමට පටන් ගන්නේ කාබනික ක්ලෝරයිඩ් වලට අඩු විෂ සහිත ආදේශකයක් ලෙස ක්‍රියා කළ හැකි නිසාය. සමහරක් ඩ්‍රයි ක්ලීනර් කරුවන් මේ හේතුව නිසා කාබන් ඩයොක්සයිඩ් භාවිතා කරයි.
පසුව , ජලය හා බවට වියෝජනය වෙයි. මෙවැනි ප්‍රතික්‍රියාවලදී පෙණ ඇතිවීම‍ හෝ බුබුළු නැගීම හෝ මේ දෙකම පැවතිය හැක. කාර්මිකව මෙවැනි ප්‍රතික්‍රියා පුළුල්ව පැතිරීමට හේතුව ඒවා ඉවතලන අම්ල ධාරාවන් උදාසීන කිරීමට යොදා ගත හැකි බැවිණි.
විශාල ලෙස පැතිරුණු ප්‍රයෝජනවත් නිෂ්පාදනයක් වන පිළිස්සූ හුණු රසායන ද්‍රව්‍යය , හුණුගල් 8500 පමණ උෂ්ණත්වයකට රත් කිරීමෙන් ලබාගත හැකි අතර මෙම ක්‍රියාවලියේදී ද නිපද වේ
වයින් බියර් හා අනෙකුත් ස්ප්‍රීතු නිපදවීමේ දී , යීස්ට් මගින් සීනි පරිවෘත්තියට ලක් කිරීමෙන් හා මධ්‍යසාර ලෙසට හදුන්වනු ලබන එතනෝල් නිෂ්පාදනය කරයි.
දො‍ඩම් ලෙළිවල ඇති ලිමොනීන් ඔක්සයිඩ් හෝ වෙනත් එපොක්සයිඩ් සමග කාබන් ඩයොක්සයිඩ් බන්ධනය වී බහු අවයවක හෝ ප්ලාස්ටික් සාදයි.
ජංගම පීඩන උපකරණවල වායුමය පද්ධති සටන් රොබොවරු සඳහා වර්තමානයේ දී බහුලවම භාවිතා වන සම්පීඩිත වායුව කාබන්ඩයොක්සයිඩ්ය.
යකඩ, එහි ඔක්සයිඩ ගල් අඟුරු සමග ධාරා ඌෂ්මකයක ඔක්සිහරණයෙන් , කාබන්ඩයොක්සයිඩ් හා අමු යකඩ නිපද වේ.
නාසයෙන් සොටු දියර ගැලීම , ඇස්වල අසාත්මිකතාව ඇතිවීම , සමේ කැසීමකට ලක්වීම සහ හතිය ඇති කරන්නාවු අසාත්මික සින්ඩ්‍රෝමය සහිත පුද්ගලයින්ට මෙලෙස ආහාර අසාත්මිකතාවන් ඉතා පහසුවෙන් ඇතිවිය හැකිය. අසාත්මික රෝග ඇති තම පවුලේ හා ඥාතීන් සිටී නම් එවන් අයට රෝගය ඇතිවීමේ අවධානම වැඩිවන අතර මෙය පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට උරුම වන රෝගයක් බවටද සාක්ෂි දේ.ආසාත්මිකතාව ඇතිවන ආකාරය අනුව එය වර්ග 3 ක් යටතේ බෙදයි.
මෙලෙස ඉතා දරුණු අසාත්මික අවස්ථාවන් මගින් කම්පන තත්වයන් වුවද ඇතිවිය හැකිය. අවරුධිර පීඩනය ඇතිවීම , සිහි නැතිවීම සහ මරණය පවා ඇතිවිය හැකිය. මෙවන් අකාරයක ප්‍රතික්‍රියා ඇති කළ හැකි ආහාර ද්‍රව්‍ය වන්නේ රටකජු , වෙනත් ඇට වර්ග , කිරි, බිත්තර , සහ මුහුදු ආහාර ද්‍රව්‍යයන්ය.
ආහාර ද්‍රව්‍ය වල ඇති ප්‍රෝටීන කෙරෙහි ඇතිවන අහිතකර ප්‍රතිශක්ති ක්‍රියාවලියක් නිසා ආහාර අසාත්මිකතාව ඇතිවේ. ආහාර අසාත්මිකතාවය ආහාර පරිභෝජනය නිසා ඇතිවන අජීර්ණය, වෙනත් ඹෞෂධ වැනි හා ආහාර ද්‍රව්‍ය ඇති කරන ප්‍රතික්‍රියා හ විෂ වර්ග මගින් ඇතිවන ප්‍රතික්‍රියාවලින් වෙනස් වේ.
ඇන්ජියෝ ඉඩීමා - සිරුරේ මෘදු පටක වල ඉදිමීම , සාමාන්‍යයෙන් ඇසිපියන්වල , මුහුණේ , තොල්වල හා දිවේ ඇතිවේ. දිවෙහි , ස්වරාලයෙහි හා ශ්වාසනාලයෙහි වන ඉදිමීම් මගින් ඉහල ශ්වසන මාර්ගය අවහිර වීමෙන් හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාවයන් ඇතිවේ.
ප්‍රතිදේහ මගින් ඇතිකර ආහාර අසාත්මිකතා පළමු වර්ගයේ සංවේදී ප්‍රතික්‍රියාවක් නම්වේ. මෙහිදී රෝග ලක්ෂණ ඇතිවීම ක්ෂණිකව තත්පර ගණනකින් හෝ පැයක් ඇතුළත සිදුවන අතර ඒවා පහත ආකාර වේ.
වමනය , ඔක්කාරය , පාචනය , බඩ කොරවීම හා බඩේ කැක්කුම. මෙම වර්ගයේ ලක්ෂණ ආන්ත්‍රික අසාත්මික ලක්ෂණ නම්වේ.
මෙහි චීවරය පොරවා ඇත්තේ තරමක් දුරට අනුරධපුර ශෛලියට නෑකම් කියන අයුරිනි.ප්‍රතිමාවේ පි‍ටුපස දක්නට ඇති සැරසිළි ද ලංකාවේ සෙසු බුදු පිළිම වලට වඩා වෙනස් ය.ප්‍රතිමාවේ පි‍ටුපසින් හරස් පොලු සහිත මකර තොරණක ආකෘතියක් දක්නට ලැබේ.චන්ද්‍රා වික්‍රමගමගේ මහතා පවසන්නේ මෙය තොරණක් නොව පි‍ටුපස ඇති පු‍ටු ඇන්දේ ඉහළ කොටසේ කැටයමක් බවයි.දෙපසින් දේවරූප 2කි.ඇතැමුන් මේවා බෝධි සත්ව රූප යැයි අනුමාන කළද ඊට ස්ථිර සාධක හමු නොවේ.බුදු පිළිමය වටා ඇති බිත්තිවල සිතුවම් ඇඳ තිබූ බවට සාධක හමු වේ.
තවද විද්‍යාධර ගුහාවේ බුද්ධ ප්‍රතිමාව පිටත ඇති සෙසු පිළිම වලට වඩා ශෛලමය වශයෙන්වෙනස් ලක්ෂණ ප්‍රකට කරවයි.විශේෂයෙන් මින් මහායානික ලක්ෂණ සුලභව හමුවේ.එසේම ආකෘතිමය වශයෙන් වෙනස්කම් ගණනාවක් දැකගත හැකිය.බුදු පිළිමය සකස් කර ඇත්තේ පිහිටි පර්වතය ඇතුළට හාරා ඇතුලත කොටස් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කිරීමේ ක්‍රම වේදයකිනි.මෙම ක්‍රමයට තනන ලද බුද්ධ ප්‍රතිමා ඉතා විරලය.එසේම පිළිමය සහිත ගල් කොටසින්ම බුදුන්ගේ හිසට ඉහළින් චක්‍රයක් නෙලා ඇති අතර එයද විරල භාවිතයකි.
බුද්ධ ප්‍රතිමාව ත්‍රිකෝණාකාර ආකෘතියක් තුළ සංරචනය වී ඇත.අඩි 04ක් උසය.ධ්‍යාන මුද්‍රාවෙන් වජ්‍රාසනය මත වැඩ හිඳී.මුහුණ තරමක ඕවලාකාර හැඩයක් ගනී.අඩවන් දෙනෙත්,ලඹසවන්,සෘජු නාසය හා දෙතොළඟ මඳ සිනහව ද ප්‍රතිමාවේ අලංකාරය වැඩි කරවයි.කරුණා,මෛත්‍රී,උපේක්ෂා ආදී අභ්‍යන්තර ගුණ ප්‍රතිමාව තුළින් නිරූපිතයි.මුහුණෙහි භාවප්‍රකාශණය අනුරාධපුර යුගයෙහි තරම් ප්‍රබල නැත.එහෙත් මාධ්‍ය භාවිතය හා පිළිමය තැණීමේ තාක්ෂණික ක්‍රමවේදය අතිශයින්ම උසස්ය.
පිහිටි කළුගල් පර්වතයක නෙළා ඇති ගල් විහාර පිළිම අතර,මෙම පිළිමයට සුවිශේෂී තත්වයක් හිමිවන අතර,තන්තිරිමලේ රජමහා විහාරයේද මේ හැඩයේම මේ ආකාරයටම නිර්මාණය කර ඇති හිඳි පිළිමයක් ඇත.ගල් විහාර ශිල්පියාම එය කලාදැයි සිතෙන තරමට එම පිළිමය ගල් විහාරයේ හිඳි පිළිමයට සමානය.ඒ කෙසේ වුවත් ගල් විහාරයේ හිඳි පිළිමය ලක්දිව ප්‍රතිමා ඉතිහාසයේ වැදගත් ස්ථානයක් හිමි කරගන්නා අතරම ප්‍රතිමා ශිල්පියා සතුව තිබූ නිර්මාණශීලී කුසලතාව පිළිඹිබු කරයි.
බුදුන්ගේ හිසේ බරට හිස තබා සිටින කොට්ටය ඇතුළට ගිලී ඇති අකාරය ඉතා විශිෂ්ඨය.ස්කන්ධය දැක්වීමෙහිලා ශිල්පීයා සතු විශිෂ්ඨ හැකියාව එයින් ප්‍රකට කරයි.මුහුණේ ප්‍රසන්න මද සිනහවකි.සිංහ සෙයියාවෙන් යුතුව බුදුන් වහන්සේ සැහැල්ලු අත් පා සහිතව වැතිර සිටී."ගන්ධාර" ආදී සම්ප්‍රදායයන්හි යොදන වැලපෙන පෘතග්ජන භික්ෂූ රූප ලාංකීය ශිල්පියා බැහැර කර ඇත.හිසෙහි ‍රැස් මාලාවක් නොමැතිවීම විශේෂත්වයකි.මෙහි සිරිපතුල් මත පද්ම සංකේත 2ක් යොදා ඇත.
පොලොන්නරු යුගයේ ප්‍රතිමා අතර විශාලතම ප්‍රතිමාව මන මෙය මුහුණින් ඉතා උසස් භාව ප්‍රකාශනයක් දිස් වේ.මෙය දිගින් අඩි 46කි.ප්‍රතිමාව පිළිබඳ පලවී ඇති මත අතර පරිණිර්වාණ මංචකය බවද, සමවත් සුවයෙන් වැඩසිටින බවටද මත පළවී ඇත.ශෛලීය ලක්ෂණ අතින් විශාල හිඳි පිළිමයට සමාන වේ.එහි ඇති වටකුරු මුහුණ,සමාන්තර රේඛා යෙදූ සිවුරු සැරසිළි මෙහිදී ද දක්නට ලැබේ.
"එසේම නරේෂ්වර තෙමේ මහා චෛත්‍යයට ආසන්න තන්හි පර්වතය බිඳුවා, එහි උත්තරාරාමය කරවූයේ ය. සියලු කර්මයන් දක්‌වා විද්‍යාධර ගුහාව ද, වැඩහුනු පිළිම ලෙනක්‌ ද හොත් පිළිම ගුහායෙක්‌ දැයි මෙසේ පිළිම ලෙන් තුනක්‌ දක්‌ෂ වූ ශිල්පීන් ලවා කරවූයේය" යනුවෙන් දැක්‌වෙන සඳහන පෙන්වා දිය හැකිය.
ප්‍රතිමාව නිර්මාණයේදී ශිල්පියා මෙම කටයුත්ත රාත්‍රී කාලයේ පවා සිදු කර ඇති බවත් එය තහවුරු කරගැනීමට අවශ්‍යනම් නිසි ලෙස ආලෝකකරණය කල හැකි විටෙක බුද්ධ ප්‍රතිමාව තුල කිසිදු සෙවනැල්ලක් ජනිත නොවී බුදුන්වහන්සේගේ නේත්‍රා පවා දැකගත හැකි වනු ඇති බවත් පැවසේ.
පොලොන්නරු යුගයට අයත් සුවිශේෂී නිර්මාණ වලින්යුත් උත්තරාරාමයෙහි කළු ගලෙහි නිර්මාණය කර ඇති පිළිම 4කි.හිඳි පිළිම 2ක් හා හිටි පිළිමයක් හා සැතපෙන පිළිමයක් මෙහි වැඩ සිටී.
එම ගිවිසුමේ පුර්විකාවට අනුව පංචසීල ප්‍රතිපත්තියට අනුව සාමකාමී සහජීවනය පදනම් කරගත් ප්‍රතිපත්තියකට අනුව දෙරට ක්‍රියා කරන බවටත් සෙසු බාහිර ලෝකයා සමඟ පවත්වන සබඳතා වලදී ඒ ප්‍රතිපත්තියට අනුකූලව කටයුතු කරන බවටත් එකඟ වුහ. 1954 දි අත්සන් කරනු ලැබු යතෝක්ත ගිවිසුමෙන් වැඩි කලක් ගතවීමට පෙර දෙරට අතර තිබු විශ්වාසය වඩාත් පළුදු වුයේ 1957 දී චීනය විසින් යාර්ඛාන්ඩ් සිට අක්සායි චින් හරහා ටිබෙටයේ සිට තක්ලා කොට් නම් ස්ථානය ඉදි කරනු ලැබු මහා මාර්ගය නිසයි.
දේශ සිමා පිළිබඳ ප්‍රශ්නයක් මුල්කරගෙන ඉන්දියාවත් - චීනයත් අතර ඇති වූ අර්බුදය නිසා හටගත් යුද්ධය ඉන්දියා - චීන යුද්ධය ලෙස හැඳින්වේ. මෙම යුද්ධය 1962 ඔක්තෝබර් මස 20 දින ආරම්භ වී නොවැම්බර් මස 21 දින චීනය විසින් ඒකපාක්‍ෂිකව ප්‍රකාශිත සටන් විරාමයක් යටතේ කෙළවර විය. මාසයක් පමණ පැවති මෙම යුද්ධය ජාත්‍යන්තර වශයෙන් අර්බුදකාරි තත්ත්වයක් උද්ගත කරනු ලැබීණ. ජාත්‍යන්තර අර්බුද පිළිබඳව කරනු ලබන අධ්‍යයනයකදී මෙයද වැදගත් වන්නේ එහෙයිනි.
මෙම සිතියම් දෙකට අනුව ඉන්දියාව හා ටිබෙට් අතර වැටි තිබුණ එක්තරා මාර්ගයක් විය. එම මාර්ගය වැටී තිබුනේ ඉන්දියානු දේශ සීමා ප්‍රදේශයක් වු අක්සා චින් හරහාය. චීනයේ සිංකියැං ප්‍රදේශයේ යාර්ඛාන්ඩ් නම් ස්ථානයේ සිට නේපාල දේශ සීමාවට යාබදව පිහිටි බටහිර කොටසේ වු ටක්ලා කොට් නම් ස්ථානයට වැටි තිබුන මෙම මාර්ගයට පිවිසුනේ ඉන්දියානු දේශසීමාවට අයත් සේ සැලකුණු අක්සායි චින් ප්‍රදේශය හරහායි.
මේ ත්ත්වය යටතේ 1954 දි නේරු චෞ -එන්-ලායි සාකච්ඡා වලදීත් චීනය දැරූ අදහස වුයේ ඉන්දියා චීන දේශ සීමාව බ්‍රහ්මපුත්‍ර නදියෙන් සැතපුම් 20 කට උතුරින් පිහිටා ඇති බවයි. එහෙත් එය ඍජුව ප්‍රකාශ නොකල චෞ එන්ලායි රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික විලාසයෙන් නේරුට දක්වා සිටියේ චීන ඉන්දීය සිතියම් වැරදි විය හැකි බවත් එය සංශෝධනය කිරිම එකී ප්‍රදේශ මැනීමෙන් හා දෙපාර්ශවය අතර සාකච්ජා කිරීමෙන් විසඳා ගත යුතු බවයි.
ඉන්දියානු විරෝධය සම්බන්ධයෙන් චිනය ප්‍රකාහකර සිටියේ අක්සායි චින් නම් ප්‍රදේශය චීන දේශ සිමාවට අයත් වුවක් බවයි. මෙවැනි විරෝධතාවයක් ප්‍රකාශ කරන්ටත් පෙර එනම් 1954 ඔක්තොම්බර් මාසයේ ඉන්දීය අගමැති නේරු චීන සංචාරයක යෙදුන අවස්ථාවේදී ඉන්දීය චීන දේශසීමාවේදී ඉන්දීය චීන දේශසීමා ප්‍රශ්නය පිළිබඳව චෞ-එන්-ලායි සමඟ සාකච්ඡා කර තිබුනද කිසිදු එකඟත්වයකට පැමිණ නොතිබුනි.
අක්සායි චින් ප්‍රදේශය ඉන්දියාවට අයක් වන සේ සිතියම් වෙනස් කිරීමට ඉන්දියාව විසින් චින රජයෙන් ඉල්ලීමක් කරන ලද්දේ චින රජය වෙත විරෝධය පළ කිරීමට පෙර 1958 අගෝස්තු 21 දින දීය. චීනය ඒ සම්බන්ධයෙන් එතරම් යහපත් ප්‍රතිචාරයක් නොදැක්වු හෙයින් 1958 ඔක්තොම්බර් 18 දා ඉන්දියානු විරෝධය චීනය වෙත ප්‍රසිද්ධියේ ප්‍රකාශයට පත් කරනු ලැබිනි.
මෙම මහා මාර්ගය ඉදි කිරීම සම්බන්ධයෙන් 1957 ඔක්තොම්බර් මාසයේදී චිනය වෙත විරෝධය පළකල ඉන්දියාව කියා සිටියේ කිසිදු විවාදයකින් තොරව එම මාවත වැටී ඇත්තේ ඉන්දියානු දේශසීමාවට අයත් අක්සායි චින් හරහා බවයි.මෙම මාවත ඉදි කිරීම ඉන්දියානු සෝදිසි මුර සංචාරයන්ට බාධකයක් වි ඇති බවත් ඉන්දියාව විසින් ප්‍රකාශ කරනු ලැබීය.
"ගල් පාළම" අභියසටයි. උතුරු දිශාවෙන් 223 බලසේනා මූලස්ථානයට ද , දකුණු දෙසින් සමූහ ගොවිපළකට ද , නැගෙනහිරින් යාය 5-6 කෙත් යායට ද , බටහිරින් නිකවැව ගම්මානයට ද මායිම් ව පවතින මෙය අනුරාධපුර දිස්ත්‍රීක්කයත් වන්නි දිස්ත්‍රීක්කයත් වෙන් කරන ඉසව්වේ පිහිටයි.
ශාක වර්ගීකරණය සඳහා වූ මූලික උදාහරණ ඍග් වේදයෙන් හමුවේ. එමගින් ශාක ව්‍රවස්ක , ඕෂධී හා විරූඪ ලෙස බෙදා වෙන් කරන ලදී. මෙම කොටස් නැවතත් අනුකොටස් වලට බෙදී ඇත. අථර්වේදය විසින්, ශාකයන්, කොටස් අටකට බෙදන ලදී. එනම් විසාකා , මංජරී , ස්ථම්භිනී , ප්‍රස්තනාවතී , ඒකශ්‍රන්ග , පරාය තනවාටී , අම්සුමතී , හා ඛන්ඩිනී ලෙසය. තෛතරිිරරය සංහිතාව ශාක රාජධානිය වෘක්ෂ වන ධරෑඩම , විශාක , සස , අංශුමාලි , වරදී තති , ස්ථම්භිනී , පරා් තනවටී හා අලසලා ලෙස වර්ග කරනු ලැබීය
අතීත චීනයේ විවිධ ශාක හා ඖෂධ වට්ටෝරු පිළිබඳ ඉතිහාසය අවම වශයෙන් ක්‍රි.පූ. 481 - ක්‍රි.ව. 221 අතර වූ යුධ පරාි න්ත දක්වා දිවෙයි. සියවස් ගණනාවක් පුරා බොහෝ චීන කතුවරු ශාක ඖෂධ පිළිබඳ ලිඛිත දැනුම පුළුල් කිරීම සඳහා දායකත්වය සැපයීය. හන් රාජ වංශයේ හුඑන්ග්ඩි නෙයිජිං විසින් රචිත කෘති හා දෙවන සියවසේ සුපර්තුකරභපූට ඖෂධවේදී සැන්ග‘ සොන්ජින්ග් මේ අතර පර0ය කට වෙයි. 11වන ශතවර්ෂයේ විද්‍යාඥ හා රාජ තාන්තරි ක සු සොන්ග් හා ෂෙන් කු ඕ ශාක ඖෂධ හා ඛනිජ විද්‍යාවේ භාවිත පිළිබඳ නිබන්ධන සකස් කළෝය.
මනුස්මෘති විසින් ශාක කාණ්ඩ අටකට බෙදා වර්ගකරන වර්ගීකරණයක් යෝජනා කරනු ලැබීය. චරක සංහිතා සුශරැාකතත සංහිතා හා වෛශාක්යී ද විවිධාකාරයේ වර්ගීකරණ කරජධ ම යෝජනා කළෝ ය. වෘක්ෂායුර්වේදය ලියූ පරශාර, ශාක ද්විමතරිකරජක හා ඒක මතරිෂායක ලෙස වර්ග කරනු ලැබීය. එම කොට්ඨාස තවදුරටත් සමඝනීය , පුප්ලිකඝනිය , තරිී පුෂ්ප ඝනිය , මල්ලිකාඝනිය හා කුර්කපුෂ්පඝනිය ලෙස බෙදනු ලැබීය.
බොහෝ සපුෂ්ප ශාක ගෝත‍්‍රවල ඩී ඒන් ඒ අනුපිළිවෙල පදනම් කරගෙන සපුෂ්ප ශාක වල වංශප‍්‍රවේණිය පළකරනු ලැබීය' මෙහි ප‍්‍රතිඵලයක් ලෙස ආවෘත බීජක ශාක වල පුරාණතම ශාකා නියෝජනය කරන්නේ කුමන ගෝත‍්‍ර ද බඳු වැදගත් ගැටළු අවබෝධ කරගැනීමට හැකිවී ඇත' ශාක විශේෂ එකිනෙකට කෙතරම් බන්ධුතාවයක් දක්වන්නේ ද යන්න සෙවීම උද්භිද විද්‍යාඥයන්ට ශාක පරිණාම ක‍්‍රියාවලිය පිළිබඳ වඩාත් හොඳ අවබෝධයකට මග පාදයි.
ක්‍රි.පූ. 300 පමන ලියැවුණු යුරෝපයේ පැරණිතම උද්භිද විද්‍යාත්මක කෘති අතර තියෝපරැන ස්ටස් විසින් රචිත විශාල නිබන්ධන දෙකක් විය. ඒවා නම් ශාක ඉතිහාසය පිළිබඳව හා ශාක නිදාන පිළිබඳව යි. මෙම කෘති දෙක අඳුරු යුගයේ හා මධ්‍යතන යුගයට පැමිණෙන තුරුම උද්භිද විද්‍යාව සඳහා පෘථුල දායකත්වයක් සැපයී ය. රෝමානු වෙවද්‍ය ග්‍රන්ථ රචක ඩයොස්කොරිඞ්ස් ඖෂධ පැලෑටි සඳහා වූ ග්‍රීක හා රෝම දැනුම පිළිබඳ වැදගත් සාධක සපයයි.
1665 දී මුල් කාලීන අන්වීක්ෂයක් භාවිතයෙන් රොබට් හුක් විසින් පොරොප්පයක හා කෙටි කාලයකට පසු සජීවී ශාක පටකයක සෛල සොයා ගන්නා ලදී. ජර්මානු ජාතික ලියොනාට් ෆුක්ස් ස්විස් ජාතික කොනාර්ඩි වොන් ගෙස්නර් සහ බිරරලදතාන්යු ජාතික කතුවරු වන නිකොලස් කල්පෙපර් හා ජෝන් ගෙරාඞ් ශාක වල ඖෂධමය වැදගත්කම් පිළිබඳ තොරතුරු පළ කළෝ ය. 1775 දී කාර්ල් වොන් ලිනේ ශාක රාජධානිය වර්ග 25 කට වෙන් කළේය.
මධ්‍යතන යුගයේ දී ශාක කායකර්මය පිළිබඳ ලියැවුණු වැදගත් කෘතීන් අතර උදායන ගේ පෘත්විනිරපාර්යම්, ධර්මෝත්තර ගේ න්යාකයවින්ධුථික, ගුණරත්න ගේ සද්ධර්ශණ සමුච්චය හා සංකාරමිශරපාර ගේ උපස්කාර විශේෂ වෙයි.
ශ්‍රී ලංකාවේ පොල් ත්‍රිකෝණයට අයත් මෙම නගරය ශ්‍රී ලංකාවේ දෙවන විශාලතම පොල් නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථානය ලෙසද දෙවන විශාලතම ලුණු නිෂ්පාදන මධ්‍යස්ථානය ලෙසද පත්වී ඇත. ශ්‍රී ලංකාවේ විශාලතම සිමෙන්ති කර්මාන්තශාලාව වන ඉන්සී සිමෙන්ති කර්මාන්තශාලාවද මෙහි පිහිටා ඇත. මීට අමතරව කෘෂිකර්මාන්තය හා ඉස්සන් වගාවද බහුල ව පවති. පුත්තලම නගරය ශ්‍රී ලංකාවේ කකුළු වගාබිම් හා අභිජනන මධ්‍යස්ථනයක් ලෙස සිංගප්පූරුවේ ඇති ආයතනයකට නිෂ්පාදන ලබාදේ.
පෘතුගීසීන් විසින් වහල් සේවය සඳහා අප‍්‍රිකානු රටවලින් මෙරටට ගෙන්වන ලද කාපිරි ජාතිකයින්ගේ ජනාවාස මෙහි මුහුදුබඩ ප්‍රදේශ ආශ්‍රිතව ඇතිවිය. ඔවුන්ගෙන් පැවතෙන්නන් පසුකලෙක පෘතුගීසී ක්‍රියොල් භාෂාව කථාකරන ලදි. එල්.ටී.ටී.ඊ සංවිධානය විසින් ශ්‍රී ලංකාවේ උතුරු ප්‍රදේශයෙන් පලවා හරින ලද සරණාගත මුස්ලිම් ජනතාව පුත්තලම නගරයට පැමිණ පසුව එම නගරය කේන්ද්‍ර කරගෙන මේ දක්වා ජීවත්වෙති.
උතුරු මුහුදුබඩ මාර්ගය පුත්තලමෙන් අවසන් වේ. ප්‍රධාන මාර්ග තුනක් වන 3 මාර්ගයත් 10 මා‍ර්ගයත් 12 මාර්ගයත් පුත්තලමින් අවසන් වේ. නගරයේ සිට ක්‍රියාත්මක වන බස්රථ වයඹ පළාතේ අනෙක් නගරවලට බහුලව ගමන්ගන්නා අතර දුර ගමන් ලෙස කොළඹ, මහනුවර, අනුරාධපුර යන නගරවලට පමණක් ගමන්කෙරේ.
පුත්තලම යනු ශ්‍රී ලංකාවේ වයඹ පළාතේ පුත්තලම දිස්ත්‍රික්කයේ ඇති විශාලතම නගරයයි. මෙම නගරය පුත්තලම නගර සභාව මගින් පාලනය වේ. කොළඹ සිට කිලෝමීටර 130 ක දුරකින් පිහිටි මෙම නගරය වෙනත් නගර සදහා ප්‍රධාන මාර්ගවල සන්ධිස්ථානයක් වේ. සුළං ශක්තියෙන් විදුලිය නිපදවීම, ලුණු, පොල් හා ධීවර යන අංශ සදහා මෙම නගරය ප්‍රසිද්ධ ය.
වසර 2200කට ඉහත දී විජය කුමරු ගේ විජයාගමනය සිදුවූ තම්බපණ්ණී ප්‍රදේශය පුත්තලම හෝ ඒ ආශ්‍රිතව බව ඉතිහාස මූලාශ්‍රවල සදහන් ය. උප්පුත්තලම් හෙවත් ලුණු භූමිය යනුවෙන් මෙහි විසූ ජනයා මෙම ප්‍රදේශය හැදින්වූ අතර එය කාලයාගේ අවෑමෙන් කටවහරට රිසිසේ පුත්තලම යනුවෙන් වෙනස් විය. අතීතයේ අරාබි වෙළදුන් ගෙන්වූ බූරුවන් දැනටත් මෙම නගරයේ හා මන්නාරමේ බහුලව වාසය කරති.
ලෝක කාලගුණ කලාප වාර්ගීකරණයට අනුව පුත්තලමේ ස්වාභාවික සැවානා කාලගුණයක් පවති. කෙටි වියලි කාල දෙකක් ජූනි - සැප්තැම්බර් හා ජනවාරි - මාර්තු මාසවලද, වැසි කාලය ලෙස ඔක්තෝබර් - දෙසැම්බර් මාසවලද පවති.
පුත්තලම නගරයේ ජනගහනය 45,401ක් වේ. ඉන් 95%ක් මුස්ලිම් වන අතර නගරයෙන් පිටත සුළු වශයෙන් දෙමළ, ක්‍රිස්තියානි හා බෞද්ධ ජනතාව වාසය කරති.
දුරුතු, බක් හා ඉල්මහ කාර්තු වලදී නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් වලින් තොරව හේවිසි ශබ්ද පූජාව පමණක් පවත්වමින් දේවාල ගොඩනැගිල්ල වටා ඉතා චාම් ලෙස පෙරහැර පවත්වන අතර ඇසළ කාර්තුවේදී ඉතා උත්කර්ශවත් අන්දමින් පෙරහැර පවත්වයි. එය ඇසළ මහ පෙරහැර වන අතර මෙම ලිපිය තුළින් සාකච්ඡා කෙරෙනුයේ ඇසළ මහ පෙරහැර හා ඒ ආශ්‍රිත වත්පිළිවෙත් හා විවිධ සංස්කෘතිකාංග පිළිබඳවයි.
තුන්වැනි දින පහ තුළ පවත්වන්නේ මහ පෙරහැරයි. මුලින් පැවති කුඹල් පෙරහැර සහ වීදි පෙරහැර යන පෙරහැර දෙකටම වඩා උත්සවාකාරනේ මෙය පවත්වයි. මෙම පෙරහැරේ ද ගමන් මඟ වන්නේ දේවාලයේ සතර මායිම් තුළ පිහිටි වීදි හතරයි. මහපෙරහැර පෙරහැර පහකින් සමන්විත වෙයි.
මහ පෙරහැරේ මුලින් ම ගමන් කරන දළඳා පෙරහැර පිටත්වීමට පෙර ඉටුකරන සිරිත් කිහිපයක් පවතී. හේවිසි පුජාව, තෙරුවන් නැමදීම, මඟුල් බෙර වාදනය, දළඳා වර්ණනාව ගායනය, කරඬුව පත්තිරිප්පුව දක්වා ගෙන ගොස් ඇතා පිට ඇති රන්සිව් ගෙයි තැන්පත් කරීම, පෙරහැර ඇරඹූ බව දැන්වීමට වෙඩිල්ලක් පත්තු කිරීම ආදී සිරිත් ඒ අතර ප‍්‍රධාන තැනක් ගනි.
කුඹල් පෙරහැරෙන් පසුව පවත්වන්නේ වීදි පෙරහැරයි. මෙය ද දින පහක් පැවැත්වේ. මහ දේවාලයේ ආභරණ රන් දෝලියකින් හා ඇතෙකු පිටින් ද පත්තිනි දේවාලයේ හළඹ දෝලියකින් ද ගෙන යයි. ආභරණ දෙකක් වැඩම කරවයි. මෙම පෙරහැරේ ගමන් මඟ වන්නේ දේවාලයේ සතර මායිමේ පිහිටි වීදී හතරයි.
මෙලෙස ආරම්භ කළ ඇසළ පෙරහැර සෑම වසරක් පාසාම ඇසළ මස අමාවකදාට පසු දින ආරම්භ කර එදින සිට පසළොස්වක පෝය දිනට පසු දින දක්වා දින පහළවක් පෙරහැර පවත්වයි. පෙරහැර අවසන් කිරීම සඳහා ගෙවැදීමට සුභ මොහොතක් උදාවන තුරු ඇතැම් විට දිනක් දෙකක් ඉදිරියට පෙරහැර පවත්වයි.
දළඳා පෙරහැර පිටත්වීමෙන් පසු දේව පෙරහැර පිටත් වීමට සූදානම් වෙයි. ප්‍රථමයෙන් දේව නමස්කාරය ද පසුව වන්දිභට්ට ගායනය ද සිදු කරයි. ඉන් පසුව සිරිත් 24 ක් පවත්වයි. මඩලගම වජිර බද්ධි හිමි එම සිරිත් 24 පහත ආකාරයට හඳුන්වා දී ඇත.
සමන් දෙවියන් මාළිගයෙන් පිටතට වැඩම කරවීම මෙයින් අදහස් කරන අතර මෙහිදී සිදුවන්නේ ආභරණ රථයේ තැන්පත් කර රථය ඇඳගෙන යාමයි. ඒ සඳහා රථය දෙපැත්තේ වේවැල් දෙකක් බැඳ ඇති අතර ඒ සඳහා රාජකාරිකාරයන් දහ දොළොස් දෙනෙකු සම්බන්ධ වෙයි.
පෙරහැරේ ඉදරියෙන් ම ගමන් කරන්නේ දළඳා පෙරහැරයි. සරසන ලද හස්තියා පිට ධාතු කරඬුව තබා ඉතා ගෞරවාන්විතව පෙරහැර අරඹයි. මහ පෙරහැර නැටුම් ගැයුම් වැයුම් වලින් පමණක් නොව විශාල අලි ඇතුන් සංඛ්‍යාවකින්ද සමන්විත වෙයි.
පෙරහැරේ ගමන් කිරිමේදී ඇතිවන බාධා ඉවත් කිරීමත් නරඹන්නන් පෙරහැර මගට පිවිසීම වැළැක්වීමත් සිදු කරමින් පෙරහැර නිසි පරිදි හසුරුවන්නා පේළි විදානේය.
ශ‍්‍රී පාද ස්ථානයට අයත් ලෙස සැලකෙන රිදී කුඩය පෙරහැරේ ප්‍රධාන භාණ්ඩයකි. ඊට අමතරව මුතු කුඩ දෙකක් ද සමන්දෙවි හා කුමාර දෙවි පෙරහැරේ ගෙන යයි
සරලවම කිවහොත් ගණිතයේ දී තාත්වික රේඛාවක් යනුවෙන් හැඳින්වෙන්නේ නම් තාත්වික සංඛ්‍යා කුලකයකි. නමුත් මෙය බොහෝ විට යෙදෙන්නේ ස්ථල විද්‍යාත්මක අවකාශයක් හෝ දෛශික අවකාශයක් වැනි යම් ආකාරයක අවකාශයක් සේ සලකන විටයි. අවම වශයෙන් ආදි ග්‍රීකවරුන්ගේ කාලයේ පටන් පමණ අධ්‍යයනයන්ට භාජනය වුවද තාත්වික රේඛාව පිළිබඳ 1872 වසර තෙක් ගැඹුරු අර්ථ දැක්වීමක් නොවීය. එදාට පෙර සහ පසුද එය ගණිතයේ විවිධ ක්ෂේත්‍රයන්ට සැලකිය යුතු දායකත්වයක් දැක්වූ වැදගත් උදාහරණයක් වේ.
රජු ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අනතුරුව ඔහු, ඔහුගේ හමුදාව සමග දඹුල්ලෙන් පිටත් වී මාතලේ හරහා ගියේ බ්‍රිතාන්‍යයන්ගෙන් උඩරට රාජධානිය අල්ලා ගැනීමේ අපේක්ෂාවෙනි. ඔවුහු මාතලේ කච්චේරියද ඇතුළුව රජයේ ගොඩනැගිලිවලට පහර දී බදු වාර්තා සමහරක් විනාශ කළහ. මේ අතර ඩිංගිරාළ ජනතාව පොළඹවා කුරුණෑගලට පහර දුන්නේය. මෙහිදී බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාවේ වෙඩි පහරට ලක්ව අට දෙනෙක් මිය ගියහ. ටොරින්ටන් ආණ්ඩුකාරවරයා වහාම යුද නීතිය ප්‍රකාශයට පත් කළේය. ඒ 1848 ජුලි 29 මහනුවරට සහ ජුලි 31 දින කුරුණැගලටද වශයෙනි.
මාතලේ විමුක්ති අරගලය නැතහොත් 1848 විමුක්ති අරගලය යනුවෙන් හැඳින්වෙන කැරැල්ල ශ්‍රී ලංකාවේ බ්‍රිතාන්‍ය පාලනයට එරෙහිව ආණ්ඩුකාර ටොරින්ටන් සාමිගේ කාලයේදී හට ගත්තේය. එම කැරැල්ලෙහි යටත් විජිත පාලන ක්‍රමයකට එරෙහිව පැරණි වැඩ වසම් ක්‍රමයේ කැරැල්ලක ලක්ෂණ නොපෙනේ. ඒ වෙනුවට නවීන නිදහස් අරගලයකට මාරුවීමක් දක්නට ලැබේ. එය සම්පූර්ණයෙන්ම සාමාන්‍ය ජනතාවගේ කැරැල්ලකි.
ගොංගාලේගොඩ බණ්ඩා සම්බන්ධ නඩු විභාගය නොවැම්බර් 27 දින මහනුවර ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේදී විභාග කරන ලදී. මහනුවර රාජ්‍ය ලබා ගැනීම සඳහා යුද්ධ කොට රජුට ද්‍රෝහී වීම සම්බන්ධයෙන් ඔහුට චෝදනා නගා තිබුණි. සියලු චෝදනාවන්ට තමන් වැරදිකරු බව ඔහු ප්‍රකාශ කළේය. ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය 1849 ජනවාරි 1වැනි දින ඔහු එල්ලා මරණ ලෙස තීන්දු කළේය.
මෙයින් පසු මරණ දණ්ඩනය වෙනුවට කස පහර 100 ක් දී මලක්කාවට පිටුවහල් කළයුතු යයි නීතිය සංශෝධනය කොට ආඥාවක් ප්‍රකාශ කෙරුණි. බ්‍රිතාන්‍ය රජයට එරෙහිව කැරලි ගසන්නට අදහස් කරන්නන්ගේ සිතට බිය වද්දන්නට ආණ්ඩුකාරවරයා එම ක්‍රියාමාර්ගය ගත්තේ පිටුවහල් කිරීම මරණ දණ්ඩනයට වඩා දරුණු දඬුවමක් ලෙසින් සැලකුණු බැවිලණි.
1848 නිදහස් අරගලය පරණගම නිළමේතුමා, එතුමාගේ දියණිය ස්වර්ණපාලී පරණගම කුමාරිහාමි, පුතු සූරිය බණ්ඩාර පරණගම විසින් ඇරඹි අතර ගොංගාලේ ගොඩ බණ්ඩා ,
චාල්ස් ඩ‍‍ාවින් තුලනාත්මක මනෝ විද්‍යාවේ මූලික පුරුකක් වෙයි. ඔහුගෙන් ලද දායකත්වයක් නිසා මනෝවිද්‍යාව පූර්ව සහ පශ්චාත් ඩාවින් ලෙස හැඳින්විය යුතු බවට ද අදහස් විණි. ඩාවින්ගේ සිද්ධාන්ත මත උසස් මානසිකත්වය, ආචාර ධර්මයන්, අධ්‍යාත්මයන් වැනි මිනිසාගේ පැවැත්මට බලපාන සාධක ද පරිණාමයේ මූලධර්මවලට අනුකූල බවට උපකල්පන බිහි විණි. ඩාවින්වාදයට එරෙහිව නැගී බලගතු ප්‍රතිමතයක් වන්නේ ජෝර්ජ් රෝමාන්ස්ගේ මතය වෙයි. ඔහු විසින් සත්වයින්ට අසංවර්ධිත මිනිස් මොළයක් ඇති බව ඔප්පු කර ඇත.
තුලනාත්මක මනෝවිද්‍යාවේ ඉතිහාසය පුරාවටම විවිධ සත්ව විශේෂ ඇසුරින් අධ්‍යයනය කරමින් ඒවා ඔවුන්ගේ මනෝ විද්‍යාත්මක හා පාරිසරික පසුබිම අනුව පහදා දීම මගින් මෙම ක්ෂේත්‍රයේ පුළුල් අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට උත්සාහ කරයි. චර්යාත්ම පාරිසරික විද්‍යාවේ 1970 දී එහි මූලික දැනුම මත සැබෑ තුලනාත්මක මනෝ විද්‍යාවක් බිහි විය. තුලනාත්මක මනෝ විද්‍යාව සමාජයන් තුළ සහ අධ්‍යයන සඟරාවන් තුළ සුරක්ෂිතව යොදවා ගැනීම නිසා එම පදය ව්‍යවහාරයෙන් නැතිවී යාමට ඉඩක් නොමැති තරම්ය.
ප්‍රතිසංශෝධන: මීට කළින් වූ වඩා පිරිසිදු බුද්ධාගමක් යළි ස්ථාපිතයට උත්සාහය; මුල් බුද්ධාගම ගැන බටහිර විද්‍යාර්ථීන්ගේ මත එකතු කරගැනීමේ උත්සාහය (මෑත කාලයේ දී "බටහිර විද්‍යාර්ථීන්ගේ අර්ථ කථනයට අනුව සැකසුන බුද්ධාගම" යන්න ශ්‍රී ලංකාවේ සහ තායිලන්තයේ පවතින නිල බුද්ධාගම වෙයි.)
අවසාන නිෂ්ටාව: ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නම් වූ ඉගැන්වීමට වැඩියෙන් බර වී අනිත් මූලාංගීය ඉගැන්වීම් වලට වැඩි තැනක් නොදීම
ත්‍රිපිටකයේ එකතු වී ඇති බහුතරයක් විශේෂයෙන් ම "ථේරවාදී" වූ විස්තර නොවේ. ඒවා මේ සම්ප්‍රදායේ ඉගැන්වීම් වල යෙදුනු නොයෙකුත් අය අතින් එකතු වූ සංචිතයකි. පීටර් හාර්වි නම් වූවාට අනුව එහි පසුකාලීන සත්‍යලබ්ධික ථේරවාද අදහස් සමඟ නොගැලපෙන අදහස් ද ඇතුලත්ය. ඔහු පහදන අන්දමට: ථේරවාදීන්, එකල, ත්‍රිපිටකයට කාලයක් තිස්සේ කොටස් එකතු කරන්නට ඇත. එහෙත් ඔවුන් ඊට කළින් යුගයේ දී ලැබුන කොටස වෙනස් කර නැති බව පෙනේ.
එංගලන්තයේ අජාන් මුන් ගේ ගෝලයෙක් වූ අජාන් චාහ් විසින් වෙස්ට් සසෙක්ස් පෙදෙසේ චිට්හර්ස්ට් හි ආරණ්‍යගත සම්ප්‍රදායක් චිත්තවිවේක නමින් ආරම්භ කරන ලද්දේ ඔහුගේ ගෝලයෙකු වූ අජාන් සුමේධෝ සමඟ ය. හර්ට්ෆෝර්ඩ්ෂයර් හි අමරාවතී පටන් ගත්තේ ගිහියන්ට සමාජයෙන් හුදකලා වී භාවනා කිරීම සඳහා ය. අජාන් සුමේධෝ විසින් මෙම සම්ප්‍රදාය තව දුරටත් පතුරවමින් නෝදම්බලන්ඩ් හි හාර්න්හැම් වෙත ගෙන යන ලදි. එය වර්තමානයේ අජාන් චාහ් ගේ තවත් ගෝලයෙකු වන අජාන් මුනින්දෝ මාර්ගෝපදේශය යටතේ සිද්ධ වෙන්නකි.
4 වැනි හෝ 5 වැනි සියවසේ දී ත්‍රිපිටකය සඳහා පාලි අට්ඨකතා නොහොත් අටුවා කතාවන් පළමුවෙන් ලියූ අය සේ සැලකෙන්නේ බුද්ධඝෝෂ ථෙරනුවන්ය. ඒවා ලියැවෙන්නේ පැරණි සිංහලෙන් ලියැවුන් පැරණි ලේඛන ආශ්‍රයෙනි. ඔහුට පසුව වෙනත් බෞද්ධ ස්වාමීන්වහන්සේලා විසින් විවිධ අටුවාවවන් ලියා තැබුහ. මේ සියල්ලම ථේරවාද උරුමය සේ සැලකේ. කෙසේ වුවත් මේ සටහන් වලට ත්‍රිපිටකයට ලැබෙන වැදගත් ස්ථානය ලැබෙන්නේ නැත. තායි සංග්‍රහය වෙළුම් 45 කින් යුතුය. බුරුම සංග්‍රහය වෙළුම් 40 කින් ද, සිංහල සංග්‍රහය වෙළුම් 58 කින් ද යුතුය.
මෙය ආර්ය අෂ්ටාංලික මාර්ගයයි. එය විමුක්තිය නොහොත් නිබ්බානය කරා ගෙනයන්නයි. මෙය දළ වශයෙන් සටහන් කරද්දී, නිවැරදි දැක්ම , නිවැරදි අරමුණ , නිවැරදි කතාබහ , නිවැරදි ක්‍රියා , නිවැරදි ජීවනමාර්ගය , නිවැරදි උත්සාහය , නිවැරදි සිහිය සහ නිවැරදි සිත එකඟ කර ගැනීම යන පිළිපැදිය යුතු මාර්ග අටෙන් යුතුය.
පාලි ත්‍රිපිටකයේ පරිවර්තනය හා ප්‍රකාශනයත් සමඟ ඉතිහාසයේ ප්‍රථම වරට පාලි ත්‍රිපිටකය ගිහි සමාජය අතට පත්විය. එය බටහිරට පමණක් නොව නැගෙනහිර සමාජයට ද ලැබුණු ප්‍රථම වතාව එයයි. පරමවිඥානාර්ථවාදී සංගමයෙන් ථේරවාද බුද්ධාගමේ ජනප්‍රියත්වයට ආධාර ලැබිණ. එය 20 වැනි සියවසේ ආරම්භය දක්වා පැවතිණ. 1970 ගණන් වල දී නැවත පිබිදීමක් ඇති විණ. එයින් බටහිර වැසියන් තවත් පිරිසක් සත්‍යය සොයා පාලි සූත්‍ර පිටකය මුද්‍රණයටත්, පසුකාලීනව එය අන්තර්ජාලයට එකතු කරන්නටත් දායක වූහ.