polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ايبٽ آباد،ڊيرو اسماعيل خان،بنون،اپر دير،لوئردير،ميران شاھ چترال،نوشھرہ،لڪي مروت،بٽگرام،بنر،چارسده,ھنگو، ھري پور،ڪرڪ،ڪوھاٽ،داسو،پلاس،ڪلوئي پلاس،مالاڪنڊ،مانسھرہ،مردان،پشاور،صوابي،سوات،الپوري،ٽانگ،جوڊبا،حويليان،ڊوميل،الائي،ڊگر،گاگلا،چملا،چگرزئي،گديزئي،تنگي،شب قدر،مستوج،ڪولاچي،درابان،پروئا پھاڙپور،شرنگال،واري،اڊينزئي،بالم بٽ،کل،لال قلعہ،موندا،ثمر باغ،تمر گارا،ٿل،غازي,خانپور،بنڊا دائود شاھ،تخت نصرتي،لچي،ڪانڊيا،پٽن،درگائي،بفا پاکل،دربند،بالاڪوٽ،اوگي،جھانگيرا،پبي،ٽوپي،لھور,لزار،پوران،بيشم،مرتونگ
سبي،نصيرآباد ضلعو،جعفرآباد ضلعو،خضدار،تربت،گوادر,لسٻيلو ضلعو،حب چوڪي،ژوب،قلات،جھل مگسي,آوران،بارکان،ڍاڍر،چاغي،ڊيرو بگٽي،ھرنائي،ڊيرا الھيار،خاران،ڪوھلو،چمن،قلعہ سيف الله،اٿل،لورالائي،مستوڻگ،موسي خيل بازار،ڊيرا مراد جمالي،نوشڪي،پنجگور،پشين،شيراني،واشوڪ،زيارت،بختيارآباد،صحبتپور،سوراب،دوڪي،جھل جھائو،ماشڪئي،ڀاگ،مچ،آب گم،کتان،اموري،دالبدين،نڪ ڪنڊي،تفتان،يڪمچ،سئيگنداخہ،جھٽ پٽ,استاد محمد،منگوچر،وڍ،زھري،زرغون,پنجپئي
مظفرآباد،ڪوٽلي،ڀمبر،جھلم ويلي،اٿمقام،راول ڪوٽ،فارورڊ ڪھوٽہ،باغ،پالندري،ديال،چڪسواري،فتح پور ٿاڪيالا نڪيال،برنالا,سماھني،ڳڙهي دوپٽا،تيٿوال،ھٽيان بالا,چڪار،ليپا،شاردا،جاگران،ممتاز آباد،خورشيد آباد،ڌيرڪوٽ
خپلو،شگر،کرمنگ،اسڪردو،گلگت،گاھڪوچ،علي آباد،نگرخاس،چلاس,عيدگاھ،ٿگس،سدپارا,حسين آباد،سرمڪ، طولتي، دمبداس، ڦاندر، ڪريم آباد،تانگير،داريل
قاسم سوليماني ايراني ميجر جنرل هيو آمريڪي فوج جي هٿان پنهنجي موت تائين اسلامي انقلابي گارڊ ڪور جي هٿياربند ڌڙي قدس فورس جو سپاهہ سالار اعليٰ جي عهدي تي رهيو هيو. ايران عراق جنگ دوران هيءٌ لشڪر 41 ثار اللہ ڪرمان جو سرواڻ هيو. هِن 24 جنوري 2011 تي ميجر جنرل واري عهدو ماڻيو. ايران جو وڏو رهبر سيد علي خامنہ اي سندس خدمتن جي مڃتا کيس شيهيد زندہ جو خطاب ڏنو. سندس مرڻ کانپوءِ کيس ليفٽيننٽ جنرل جي عهدي تي ترقي ڏني وئي.
قاسم سوليماني کي 1998 اسلامي انقلابي گارڊ ڪور جو سپاهہ سالار مقرر ڪيو ويو. هي اهو زمانو هيو جڏهن افغانستان طالبان عروج تي هيا. ڪردستان جي سول جنگ جي تجربي جي بنياد تي هي بهترين چونڊ هئي؛ ان وقت افغانستان پوري ريت طالبان جي دور سول جنگ جو شڪار ٿي چُڪو هيو، اهڙي محاذن تي بهترين ڪردار ادا ڪري سگهي پيو. قاسم سوليماني قدس فورس جي سپہ سالاري سنڀالٻ تائين جيڪو تجربو اَٺ سالل ايران عراق جنگ انکانپوءِ ايران افغانستان جي منشيات فروشن اسمگلرن کي دٻائڻ منجهان ماڻيو هيو اهو فوجي اعتبار سان ڏاڍو اهم هيو. اسرائيلي ڳُجهي گماشتگي موساد جي اَڳُوڻِي سربراهہ ميئر داگان چواڻي موجب:
ايران جي اسلامي انقلاب مهل سوليماني ڪرمان جي ادارو آبپاشي ڪم ڪري رهيو هوي انهيءَ دوران هو سپاہ افتخاري نالي تنظيم جو رُڪن بڻجي ويو. ايران عراق جنگ جي شروع ٿيڻ مهل سوليماني ڪرمان جي عسڪری گروپ تي جُڙيل هڪ بٽالين جوڙي جيڪا پوءِ 41 ثاراللہ بريگيڊ بدلجي وئي. هو 1982 ان لشڪر کي ٺهڻ کان وَٺِي 1997 قدس فورس شامل ٿيڻ تائين ان بريگيڊ جو سربراهہ رهيو. هن جي سپاهہ سالاري ان لشڪر جنگ اهم ڪردار ادا ڪيو.
ايران عراق جنگ جو انتُ 1988 تي ٿيو. جنگ جي انتَ کانپوءِ لشڪر 41 ثاراللہ قاسم سوليماني جي سرواڻيءَ ڪرمان واپس آيو اُڀرندي سرحدن تي اسمگلرن مُنشيات وڪرو ڪندڙن کي روڪڻ مصروف ٿي ويو. قاسم سوليماني قدس فورس جي سرواڻي سنڀالڻ تائين انهيءَ لشڪر جي سربراهي ڪندو رهيو.
قاسم سوليماني 11 مارچ، سال 1957 تي ايران جو صوبي ڪرمان صوبو جي ضلعي رابر قبائلي علائقي جي هڪ جابلو ڳوٺ پيدا ٿيو. شروعاتي جوڀن جواني هي اڏاوت جي شعبو سان واڳيل هُيو ڪرمان جي آبپاشي کاتو سان ٺيڪيدار طور واڳيل هيو.
سوليماني 3 جنوري 2020 تي بغداد جي بين الاقوامي هوائي اڏو جي ويجهو آمريڪي هوائي ڊرون حملو ابو مهدي المهندس ڏهہ ٻين ماڻهن سميت مارجي ويو. ان حملي جو حڪم آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ ڏنو هيو.
سوليماني، جولاءِ 1999 تي شاگردن جي مُظاهرن جي تناظر فوجي ڪمانڊرن طرفان ان وقت جي صدر محمد خاتمي کي لکيل هڪ خط تي دستخط ڪندڙ جرنيلن منجهان پڻ هُيو.
مخدوم صاحب جو نسب ستين پيڙهي مخدوم عبدالله سان لڳي ٿو. اهو صاحب جيسلمير جي راجپوتن راجائن مان هو سندس اصل نالو ”ارجن“ هو. اهو صاحب 625 هجري غوث بهاءُ الحق زڪريا ملتاني جي هٿ تي مسلمان ٿيو هو. هڪ روايت مطابق حضرت شيخ الاسلام غوث پاڪ ملتاني مخدوم عبدالله کي فرمايو ته ” تنهنجي اولاد مان اٺن پيڙهن کي جيڪو روبرو يا خواب ڏسندو تنهن تي دوزخ جي باهه حرام آهي“ سندس اولاد جي حق ايمان جي سلامتي لاءِ دعا پڻ ٿيل آهي. اٺين پيڙهي مخدوم عمر ولد مخدوم عبدالحميد سان وڃي لڳي ٿي. جنهن 1097ع هجري وفات ڪئي، تحقيق هن خاندان الله ان جي رسول جي دين جي بي بها خدمتون سرانجام ڏنيون.
سيدت النساءِ، صديق اڪبر، منهاج المومنين، بيبي رابعه بصري، عروس ڪربلا، سُقراط، اخلاقي جواهر، منصور حلاج، فاروق اعظم، واندڪائي جي وندر، فتوحات اسلام، اسانجو پيارو آقا، فتوحات اسلام، المرتضيٰ، حيات سعدي، مخدوم محمد ابراهيم ڀٽي، سنڌ جي تاريخ شهريت. ان کان سواءِ سندن قلمي ڪتابن جا نالا هن ريت آهن.
1- فقه شريف،2- گلستان فارسي،3-حضرت عالمگيراورنگزيب،4- اسلامي تاريخ ،5- نسب اولاد مخدوم حضرت عبدالله ڀٽي، 6- ابيات مختلف، 7- احسان فقير جو ڪيڏارو،8- انگي حساب،9-ڪلام صالح،10- مخدوم محمد ابراهيم ڀٽيءَ جو ناول، 11- حڪايات الصالحين،12-نماز،13- مخدوم محمد صالح ڀٽي جا ذاتي خط،13- يوسف زليخا،15- سنڌي شاعري، 16- سرڪيڏارو،17-ڪلام مخدوم محمد ابراهيم ڀٽي.
مخدوم صاحب جن جو انتخاب مطالعي ذوق سليم جو اندازو انهيءَ مان لڳائي سگهجي ٿو ته سندن لئبريري اٽڪل چار هزار ڪتاب آهن جن مان ٻه هزار کن ڪتبا جن سڀئي ڇپيل جلد ٿيل آهن جيڪي مخلتف ٻولين اهي سڀ محترم ڊاڪٽر درمحمد پٺاڻ صاحب جن جي ڪوشش رهنمائي هيٺ سنڌ الاجي کي وقف ڪيا ويا آهن. هن وقت ساڳي مهربان جي ڪوشش سان سنڌ الاجي مخدوم محمد صالح ڀٽي ڪارنر پڻ سنواريل آهي.
مخدوم صاحب 1935ع کان وٺي شعرو شاعري جي ابتدا ڪئي هئي جنهن سنڌ جي نامور شاعر ادبي محمد صديق مسافر کي پنهنجو استاد تسليم ڪيائون جنهن کان فن لطيف جا راز پروڙيندو رهيو. سندس شاعري مذهبي قومي نوعيت جي آهي. پاڻ دل سان دين جي محبت رکندڙ انسان هو. اهو ئي ڪارڻ آهي جو سندس ڪلام تي به مذهب جو رنگ چڙهيل نظر اچي ٿو.سندس ڪلام جو مختصر انداز ڪجهه هن ريت آهي.
سندن ڪلام کي آڏو رکي جيڪڏهن ڇنڊ ڇاڻ ڪبي ته سندس سمورو ڪلام ذري گهٽ رسول پاڪ صلي الله عليه وسلم ، اصحابن سڳورن اهلبيتن جي شان چيل نظر اچي ٿو.
مخدوم محمد صالح ڀٽي جي ولادت بتاريخ 25 سيپٽمبر 1887ع مطابق 7 محرم الحرام 1305 هه تي هالا پراڻي ٿي. سندس والد مخدوم ابراهيم ڀٽي وقت جو هڪ نيڪ نفيس انسان ديني علم جو وڏو ماهر ليکيو ويندو هو. جنهن پنهنجي فرزند جي ننڍپڻ کان تربيت ڪئي.
هو اڃا انهيءَ فتني کان واندو ئي مس ٿيو هو ته ميد قوم جي بغاوت جي خبر به اچي پهتس. جلدي گهوڙا ڊوڙائي وڃي ميدن جي علائقي پهتو ساڻن جنگ جوٽيائين. انهيءَ جنگ ٽي هزار ميد تلوار جو کاڄ بڻيا. ميدن کي ماري مڃائي عمران اروڙ پهتو جاٽن کي پنهنجي اڳيان پيش ڪرڻ جو حڪم ڏنائين. جاٽ جڏهن حاضر ٿيا ته انهن جي هٿن تي مهرون هڻائي مٿن ڍل مقرر ڪيائين حڪم ڏنائين ته راجا چچ جي زماني جي رسم مطابق پاڻ سان گڏ هڪ ڪتو رکن. اهڙي حڪم کان پوءِ هڪ ڪتي جي قيمت پنجاهه درهمن تائين پهچي ويئي.
حالتون اهڙيون ٿي ويون جو عمران کي يمنين جو پاسو کڻڻو پيو، جنهن جي ڪري حجازي سندس خلاف ٿي ويا حجازين جي هڪ سردار عمر بن عبدالعزيز هباري وڏي چالاڪي سان عمران کي پنهنجي تلوار جو شڪار بڻايو.
معتصم باالله جي زماني 221 هه تي سنڌ جو گورنر موسيٰ برمڪي لاڏاڻو ڪري ويو. سندس وصيت مطابق پٽ عمران برمڪي کي گاديءَ تي ويهاريو ويو جنهن جي منظوري معتصم باالله به ڏني.
1843ع جڏهن انگريزن سنڌ تي قبضو ڪيو، تڏهن سر چارلس نيپيئر کيس جنرل جي عهدي تي مقرر ڪيو. هن خانڳڙهه قبائلي سردارن جي بغاوت کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪم ڪيو. 1847ع کيس خانڳڙهه جو پوليٽيڪل سپرنٽينڊنٽ مقرر ڪيو ويو. ڪجهه وقت کان پوءِ هن خانڳڙهه جو نالو بدلائي پنهنجي نالي جي پٺيان ’جيڪب آباد‘ رکي ڇڏيو. جيڪب آباد تي سندس نالو هئڻ سبب کيس هيءُ شهر گهڻو پيارو هو، جنهن جي ترقيءَ لاءِ هيءُ مسلسل جاکوڙيندو رهيو. 13 اپريل 1855ع تي ليفٽيننٽ ڪرنل 20 مارچ 1857ع تي ڪرنل جي عهدي تي ترقي ماڻيائين.
هن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي هڪ قومي مرڪز ’ايڊس ڪومب اسڪول‘ تعليم حاصل ڪئي. هن اسڪول مان تعليم حاصل ڪندڙ نوڪري ڪرڻ لاءِ پابند هوندا هئا.
ميوي تان: ڏاڙهون خان، ڏاڙهو مل، صوف خان، صوفن، محمد صوفن؛ انبارام، امبارام، انب تان ورتل نه آهي، پر ’امبا‘ ديوي تان ورتل آهي. وڻن ٻوٽن تان: ٻيلو خان، ٻيلو مل؛ جھنگل خان، جھنگل مل؛ اڪ خان وغيره. پکين تان: چتون مل، طوطو مل، طوطل داس، طوطل خان. مور تان: مورخان، مورخاتون، موران. گلن تان: گلاب خان، گلابي، گلاب سنگ، گلاب جانِ، گُلان، گُلي. زيورات جواهرات تان: ڳهڻو خان، ڳهڻو مل؛ ماڻڪ خان، ماڻڪ مل، ماڻڪ راءِ؛ هيرومل، هيرانند هيرا ٻائي؛ گوهر خان، گهنور خان، جهنور لال؛ لعل محمد، لعل داس؛ چاندي ٻائي، چاندي خان، سونو خان، سونل، سونَڻِ، سونِي.
شاديءَ تان ورتل: شادي خان؛ ڄاڃي مل، ڄاڃي راءِ، ماڃي مل. ڪيترا نالا عربيءَ فارسيءَ مان ورتل آهن، پر اسان وٽ ٿوري ڦيرگهير سان سڏيا وڃن ٿا:
گھر اهڙي جڳھ کي چئبو آهي جتي ڪنهن ماڻهو ان جي رهڻ، سمهڻ، آرام ڪرڻ، کاڌو پچائڻ، وهنجڻ ملڻ جلڻ جو بندوبست هوندو آهي. هي هڪ عام انسان جي پناھ گاھ آهي.گھر بنیادي طور تي عورت جي ایجاد آهي. گھر ملڪ جي شهر جو یا ڳوٺ جو بنیاد آهي. گھر همیشہ کان انسان جي لاء اهم رهيو آهي.جنهن وٽ گھر نہ هوندو آهي اهو هر وقت انکي حاصل کرڻ جي ڪوشش لڳل رهندو آهي انجي ڪري ابراهم ایڇ میزلو گھر کي انسان جي بنیادي ضرورت قرار ڏنو آهي.
هڪڙي ڀيري” سفيان“ کانئس ”ايمان“ جي معنيٰ پڇي: هن چيو ته ”ايمان اهو آهي، ته ماڻهو الله جي بندگي نه بهشت جو اميد تي نه دوزخ جي ڊپ کان ڪري. پر محض محبت شوق کان ڪري“، پوءِ پنهنجا جوڙيل ڪيترائي معرفت جا شعر پڙهيائين. هو تمام چڱو شعر چوندي هئي، جنهن جي معنيٰ حقاني هوندي هئي. ڪنهن شخص پڇيس ته ”رسول الله ﷺ جي محبت تنهنجيءَ دل ڪيتري آهي؟“ هن جواب ڏنو ”خالق جي محبت، منهنجيءَ دل ڪنهن به مخلوق جي محبت لاءِ جاءِ ڪانه ڇڏي آهي“. خدا کي ڏسڻ جي نسبت پڇيائونس. چيائين ته ”ڏسڻ کانسواءِ پُوڄڻ ڪهڙو آهي. جي هن کي نه ڏسان، ته جيڪر سندس پرستش به نه ڪريان!
“ پڇيائونس ته ”شيطان کي دشمن رکندي آهين، يا نه؟“ جواب ڏنائين ته ”آءٌ رحمان جي دوستيءَ اهڙي مشغول آهيان، جو شيطان جي دشمنيءَ بابت خيال ڪرڻ جي فرصت نه اٿم“. پنهنجي نالي چوندي هئي ته ”آءٌ هُن جهان کان آئي آهيان، وري به هُن جهان ڏي وينديس“ مگر مون کي ارمان اهو ٿو ٿئي، ته ماني هِن جهان جي ٿي کان، ڪم هُن جهان جو ٿي ڪريان!
”صالح مِري“ اولياء هڪڙي ڀيري چيو ته ”جيڪڏهن ڪو در پيو کڙڪائيندو، ته نيٺ اهو کلندو.“ رابعه چيس ته ”ڪيستائين پيو کڙڪائيندين ته پٽجي _ پهرين ٻڌاءِ ته در هُن ڪو پوريو به آهي ڇا، جو پٽي؟“ هڪڙي ڀيري پنهنجي ڪوٺيءَ در بند ڪريو، عبادت مشغول ويٺي هئي، بهار جي موسم هئي، مينهن وٺو هو، ٻاهر خدائي رنگ ماڻهن پئي ڏٺا، هڪڙي اچي ڪوٺيءَ جي در وٽ سڏ ڪري چيس ته ”بيبي، نڪري ٻاهر ٿيءُ، قادر جي قدرت ڏس!
“ هن کي جواب ڏنائين ته ”تون لنگهي اندر آءٌ، ته خود قادر کي ڏسين، ”قادر، جو مشاهدو چڱو، يا سندس ”قدرت“ جو؟“ هوءَ خدا کي سوال ڪندي هئي، ته ”يا خدا“ جيڪا دنيا منهنجي قسمت ڪئي اٿئي، سا پنهنجن دشمنن کي ڏي، جيڪا آخرت منهنجي قسمت ڪئي هجيئي، سا پنهنجن دوستن کي ڏي _ منهنجي لاءِ رڳو تون پاڻ بس آهين!“ هڪڙي ڀيري بيبي رابعه، حسن بصريءَ ڏي ٽي شيون ڏياري موڪليون ، شمع جو ٽڪر، سُئي وار، چوائي موڪليائينس ته ”شمع وانگي پاڻ به پيو سڙ، ٻين کي به روشني پيو ڏي، سُئي وانگي پاڻ اگهاڙو رهه، ٻين جا ڪپڙا تيار ڪري انهن جو ستر ڍڪ، وار وانگي ضعيف نستو ٿي گذار، ته تنهنجو ڪم ٺهي اچي!
2004ع جماليءَ افغانستان جو دورو ڪيو جو پاڪستان جو اتحادي هو. اهو ڪنهن به پاڪستاني ترجمان جو 2001ع کان طالبان حڪومت دوران وڏي وڏو دورو هو. هن ان وقت جي افغان صدر حامد ڪرزئي کي سپورٽ ڪيو کيس ٻنهي ملڪن وچ تجارتي دهشتگرديءَ خلاف گڏجي ڪم ڪرڻ جي خاطري ڪرائي. جماليءَ ٽن سٶ بسن ٽرڪن جو چندو ڏيڻ سميت افغان شاگردن لاء اسڪالرشپ روڊن، ريلن اسپتالن جي سڌار لاء مدد ڪئي. آڪٽوبر 2003ع ھن آمريڪا جي صدر جارج بش سان ملاقات ڪري کائنس دهشت گرديءَ خلاف مدد جو اتفاق ڪيو. جماليءَ ڀارت سان بگڙيل رشتن جي بحاليءَ لاء ڪوششون ڪيون ڪشمير مسئلي جي حل لاء قدم وڌايائين.
ظفر اللّٰه خان جمالي 1 جنوري 1944 تي بلوچستان صوبي جي ضلعي نصير آباد جي ڳوٺ روجهان هڪڙي سياسي، مذهبي جاگيردار گهراڻي ڄاپيو. هن آرنڀِي ڪيڙ روجهان مان پرائي. کانئس پوءِ سينٽ لارنس ڪاليج مري، ايچيسن لاهور بي اي جي ڊگري لاءِ گورنمينٽ ڪاليج پڙهيو. هن 1965 ڌاري پنجاب يونيورسٽي پوليٽيڪل سائنس ماسٽر جي ڊگري ورتي. جمالي پنهنجي سکيا واري عمر کان هڪ سٺو کيڏاري پڻ ھو، اسڪول توڻي يونيورسٽيء جي هاڪي ٽيم جي نمائندگي ڪيائين.
جولاءِ 2002ع جمالي پاڪستان مسلم ليگ جي باغي پارٽي مسلم ليگ جوائن ڪئي. 2002ع جي عام چونڊن ٻيهر قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. نومبر 2002ع جمالي پاڪستان جو تيرهن وزيراعظم چونڊيو، ٿوري اڪثريت سان قومي اسيمبليءَ پنجن سالن لاء 342 سيٽن مان 182 ووٽ کڻندي. هي پهريون بلوچستان سان واسطورکندڙ سياستدان هو جو وزيراعظم ٿيو.
جون 2004ع جمالي مشرف سان ٽي ڪلاڪ ڳالھ ٻولھ بعد وزيراعظم جي عهدي تان استعيفا جو اعلان ڪيو. چوٻول هئا ته مشرف سندس ڪارڪردگيءَ مان خوش نه هئو. سياسي پارٽين سندس استعيفا کي جبري جهموريت جي لتاڙ سڏيو ان کي ڀَوشِ لاء ھاڃيڪاروِ سڏيو. اهڙي ڇرڪائيندڙ اعلان کان پوءِ جماليء ڪابينا ٽوڙي چوڌري شجاعت حسين کي ننڍي مدي لاء جانشين چونڊرايو.
”جيئن تَ ڪنهن به پارٽي وٽ ڪو نمايان مينڊيٽ ڪونه هيو، تنهنڪري هن جي وزيراعظم واري چونڊ ڪنهن خاص نهڪر کي منهن ڪونه ڏنو.هن هن ايم ڪيو ايم, پي پي پي, متحده مجلس عمل پي ايم ايل جي باغي گروپن سان هڪ گڏيل حڪومت ٺاهي. هن پاڪستان ٻه پارٽيء مان گڏيل پارٽي جمهوريت جو رواج وڌو“
ڀوپال، هندستان جي وچ ونڌيا جابلو سلسلي جي اتر مٿئين پاسي، سامونڊي سطح کان 1637 فوٽ مٿي آهي. شهر جي اندر ڪٿي ڪٿي ٽڪريون به نظر اچن ٿيون. هتي ٻه وڏيون تمام خوبصورت ڍنڍون شهر جي سونهن بڻيل آهن، جن کي ڀوڄ ويٽ لينڊ جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. عام طور هنن کي وڏو تلاءُ ننڍو تلاءُ سڏيندا آهن. وڏو تلاءُ يا ڍنڍ روايتن موجب ڀوڄ راجا جي ٺهرايل آهي، جيڪا 361 چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي، جڏهن ته ننڍو تالاب 9.6 چورس ڪلوميٽرن جي پکيڙ رکي ٿو.
ڀوپال شهر، هندستان جي مڌيه پرديش صوبي ضلعي ڀوپال جي گاديءَ جو هنڌ آهي. هي شهر هندستان جي سرسبز شهرن سندس شمار ٿئي ٿو هن کي ڍنڍن جو شهر به سڏيو ويندو اهي. هي شهر پرمار راجا ڀوج جو ٻڌايل آهي، جيڪو سندس نالي، پويان سڏجڻ لڳو، راجا ڀوج جي وقت هن شهر پنهنجو عروج ڏٺو، پر سندس ديهانت کانپوءِ جهڙوڪر هي شهر مٽجي ويو.
اسي واري ڏهاڪي هن شهر هڪ افسوسناڪ سانحو پيش آيو هو. 3 ڊسمبر 1984ع تي يونين ڪاربائيڊ ڪارپوريشن جي پلانٽ مان اوچتو ڌماڪي سان 32 ٽن گئس خارج ٿيڻ جو وڏو حادثو ٿيو، جنهن ارڙهن هزار ماڻهو مري ويا. اهو دنيا جي صنعتي حادثن وڏي وڏو حادثو ليکيو وڃي ٿو، انهيءَ حادثي نه رڳو هندستان پر پوري دنيا کي ڇرڪائي وڌو.
هندستان جو ورهاڱو توڙي جو 1947ع ٿيو، پر ڀوپال، پهرين مئي 1949ع تائين پنهنجي رياست واري حيثيت سان برقرار رهيو. هتي سنڌ کان لڏي آيل هندن کي پڻ آباد ڪيو ويو، 1956ع هند سرڪار باقاعدي هن جي رياستي حيثيت هڪ حڪم ذريعي ختم ڪري کيس مڌ پرديش پرڳڻي سان ملائي، ان کي سندس گاديءَ جو هنڌ بنايو ضلعي جي حيثيت ڏني.
ڀوپال جو شهر ڇهن مکيه حصن 75 سيڪڙو ٻهراڙيءَ وارن علائقن ورهايل آهي. هن جا خاص علائقا نئون شهر پراڻو شهر ڪري سڏجن ٿا، شهر ڪيترائي بجليءَ جي سامان ٺاهڻ جا ڪارخانا، ڪپهه ٽاٽڻ جون فيڪٽريون، زيورن ٺاهڻ جا ڪارخانا ٻيون صنعتون لڳل آهن، هتان جو ڀرت ٻٽون سڄي هند مشهور آهن.
ڊگهين ديوارن کان هوا، بادلن بارش جو ڏس پتو معلوم ڪرڻ جهڙا استعارا ڪو رومانوي شاعر ئي تخليق ڪري سگهي ٿو، جنهن بيپناھ ڪرب پڻ آهي ته هڪ سڪ ڇڪ جي ڪيفيت پڻ آهي. ڊاڪٽر مشتاق ڪيفيتن جو شاعر آهي. ڇاڪاڻ ته هو ميڊيڪل ڊاڪٽر پڻ آهي شاعر به آهي. روز ڏهاڙي هن جي سامهون سُور جون سوين صورتون ظاهر ٿينديون هونديون. هو الائي ته ڪيترين اکين جو درد پڙهندو هوندو، الائي ته ڪيترن چهرن جي گهنجن لڪل پريشاني ڏسندو هوندو، الائي ته ڪيترين مائرن جون اميدون نااميديون محسوس ڪندو هوندو. شاھ سائين جڏهن کاهوڙين جي اٺن کي ڏٺو ته چيو هئاين،
مون ڊاڪٽر مشتاق جا ڪيئي نظم پڙهندي اها ڪيفيت محسوس ڪئي آهي جنهن لاءِ شاھ سائين چيو هو، “لڙڪ نه لکڻ ڏين، ڪريو پون قلم تي!” هو درد جو نئون جهان تخليق ڪري رومانيت کي امر ڪري ڇڏي ٿو. سندس نظم “آءِ سي يو” ان سموري منظر نامي جي چٽي تصوير آهي، جنهن هن لفظن سان درد جون اهي تصويرون ڪڍيون آهن، جن اها چنگهه به آهي جنهن لاءِ شاھ سائين چيو هو، “اڄ پڻ چنگهو چنگهه، واڍوڙڪي منهين.” ( اڄ وري وڍيلن جي منهن/گهرن مان ڪنهن جي چنگهڻ جو آواز اچي ٿو.
ڊاڪٽر مشتاق ڦل جي نثري نظمن سنڌي ادب اها جاءِ والاري آهي جيڪا جمال ابڙي جي ڪهاڻين سنڌي ڪهاڻين جي تاريخ والاري هئي/آهي. ٻنهي وٽ عميق تجربا آهن، ٻنهي وٽ درد پهريون موضوع آهي ٻنهي وٽ فرد اهم آهي. ٻنهي فرق آهي ته رڳو ايترو ته هڪ ڪهاڻين نثري نظم لکي ٿو، ٻيو نثري نظمن ڪهاڻيون لکي ٿو.
ھي اوڻويھين صدي قبل مسيح فرست درياءَ جي ڪنارن تي آباد ھڪ شھري رياست ھو آموري خاندان جي بادشاهي ھيو، پوء حمورابي جي بادشاھي شروع ٿي. ان قديم زماني دنيا جو سڀ کان وڏو شھر ھو ھڪ اندازي مطابق ھن جي آبادي ٻہ لک رھي آھي.
ڪجهه صدين گذرڻ کان پوءِ بابلي مهاجرن وڃي جابلو ملڪ وسايو جنهن کي آشوريا ڪوٺيو وڃي ٿو. وڏي مدت تائين هو ڏاکڻي حڪومت جي هٿ هيٺ رهيا. پر آهستي آهستي آشوري خود مختيار ٿيڻ لڳا، ايتري قدر جو آخر ميسوپوٽيميا وارين قومن جا مالڪ بڻجي ويا.
”وفا“ پنهنجي ٽهيءَ جي سڀني شاعرن کان وڌيڪ گهڻ-لکڻو شاعر مٿانهين حيثيت وارو آهي. هن اڍائي، ٽي هزار غزل، سوين قطعا رباعيون، ڪيئي نظم، ٽيڙو ماهيا، ڪجهه دوها، ٿورا بيت وايون به لکيون آهن.“ ”وفا“ ٿوري اردو پنجابيءَ پڻ شاعري ڪئي. پر سنڌس سڃاڻپ سنڌي شاعري سان ئي آهي.
”گهر پهچي، دستور موجب ريڊيو آن ڪيم. عجيب اتفاق ڪنهن ڳائڻ واري غزل پئي ڳايو. آشيانه هوگيا، تازيانه هوگيا. وغيره وغيرو. بس ته جهٽ ڪري ان ريڊيو تان ايندڙ غزل جا رديف قافيا پني تي لاٿم ان اردو غزل جهڙو، سنڌي غزل تيار ڪري، شام جو نشتر کي جو ڏيکاريم ته ٽڙي پيو. چيائين: ”استاد تون اڄ کان سچو شاعر تخلص تنهنجو هوندو ”وفا“ ان جي پٺيان لڳندو ناٿن شاهي“
ائين ”وفا“ پنهنجو پهريون غزل، انهيءَ مشاعري پڙهيو، جتي احمد خان آصف مصراڻي، نشتر ناٿن شاهي، محسن ڪڪڙائي ٻيا ڪئين شاعر موجود هئا. جن پڻ پنهنجي شاعري پڙهي. ”وفا“ اتي محسن ڪڪڙائي کان گهڻو متاثر ٿيو کيس پنهنجو استاد بڻايائين. ”وفا“ جي مادري زبان پنجابي هئي، پر هن پنهنجي شعري اظهار لاءِ سنڌي ٻولي اختيار ڪئي.
اها سٺ واري ڏهاڪي جي ڳالهه آهي. ناٿن شاهه ته اڳ ئي شاعرن سان ڀري پئي هئي. ”بزم طالب“ ”بزم طالب المولى“ جي شاخ به هوندي هئي. مشاعرا عام جام ٿيندا هئا. اهڙين محفلن اٿندي ويهندي ”وفا“ 1963ع ڌاري پنهنجو پهريون تخليقي غزل لکيو:
”شيخ اياز جي اهڙي گهري مطالعي کانپوءِ مان صحيح معنا جديد روشن خيال شاعريءَ کي ويجهو ٿيندو ويس اڄ جي ادبي دنيا هي به جديد سنڌي غزل جو چڱو شاعر شمار ٿيان ٿو ته اهو به رڳو جديد ترقي پسند شاعريءَ پڙهڻ جي سبب.“
اولاد لاءِ سندس اهڙي شفقت، پيار پاٻوهه جي ڪري ئي اها چوڻي مشهور ٿي آهي ته ”پيءُ مئي ٻار اڌ ڇورو ٿيندو آهي، پر ماءُ مئي سڄو ڇورو“ ڇاڪاڻ ته پيءُ ، ماءُ جي بنسبت اولاد جو ايترو اونو نه رکي سگهندو آهي. پيءُ ڪيترن ٻين ڪمن کي اولاد کان وڌيڪ ڄاڻيندو آهي. پر ماءُ اولاد جي ڀيٽ ٻي هر شيءِ قربان ڪرڻ لاءِ به تيار ٿي ويندي آهي. هوءَ پاڻ کي ڏکيو بکيو رکي به اولاد کي هر لحاظ کان سک پهچائيندي رهندي آهي. ماءُ جي اها محبت ئي آهي جا اولاد جي هر موڙ تي رهنمائي ڪري ٿي.
ماءُ: : موجوده انگريزي لفظ وچولي دور جي انگريزي لفظ مان اھو وري قديم انگريزي جي لفظ مان نڪتل آهي جيڪو وري پروٽو جرمنڪ لفظ مان نڪتل آهي. ايسٽ فرسين ان لفظ کي ، ڊچ ٻوليءَ ، جرمن ٻوليءَ
لٿونين ٻوليءَ ، لاطيني ، يوناني ، سلاوڪ ٻولي ، روسي يا ، فارسي مادر ، عربي ام، سنسڪرت ماتر , اردو ماں يا امی ، ھندي ماتا سنڌي ماء يا امان چوندا 'ھن ۔
والدين مرد کي پيءُ عورت کي ماءُ سڏيندا آهن. جيڪي عورتون پيٽ سان ھونديون آھن انھن کي بہ اميد واري ماء ي ٿيندڙ ماءُ ی بائلاجیڪل ماء پڻ سڏيو ويندوآهي. بائيلاجيڪل ماء جيان اھڙو درجو اڃان پيء کي نہ ملندو آھي. ٻين جو ٻار ايڊاپٽ ڪندڙ ماء يا ويڳي ماءُ کي نان بائيلاجيڪل ماء پڻ سڏيو آهي. جانورن بہ ٻارن کي جنم ڏيندڙ ان جي پالنا ڪندڙ ماديءَ کي ماء چيو ويندو آھي. ٻار دنيا اچڻ کان اڳ ماءُ جي پيٽ پرورش حاصل ڪندو آھي.
هر هڪ انسان هڪ ئي وقت ڪيترن ئي رشتن سان لاڳاپيل رهي ٿو. پٽ به آهي ته ڀاءُ به ڀائيٽيو به آهي ته ڀاڻيجو نه، ماروٽ به آهي ته ماسات به، ساڳيءَ ريت هو هڪ ئي وقت ڪنهن جي اکين جو نور محبت جو بيڪر آهي ته ڪنهن جي نفرت حقارت جو ڪارڻ!
پر مڙني رشتن ناتن، لڳ لاڳاپن ماءُ جو رشتو هڪ اهڙو رشتو آهي، جيڪو هر حال بي پناهه محبت جو مجسمو آهي. ماءُ ٻار کي 9 مهينا پيٽ اندر پالي ٿي. پردن اندران سندس هر طرح پرگهور لهي ٿي، رڳن نسُن جي سهاري کيس کاڌو پهچائي. سرجڻ کان پيدا ٿيڻ تائين سور سهي ٿي. تنهن کان پوءِ راتين جو راتيون نيڻن جي ننڊ حرام ڪري، پنهنجو سک آرام ڦٽائي، سونهن سينگار ختم ڪري، اولاد کي هر حال سکيو ڏسڻ گهري ٿي، ان جي بدلي کيس جيڪي تڪليفون اهنج عذاب سهڻا پون ٿا، تن کي هوءَ اندر واري اڪير وچان برداشت ڪندي پيئي سُرور محسوس ڪندي آهي.
ڪن عورتن ڳڀيل بيضو ٺھڻ جي صلاحيت موجود ھوندي آھي پر اھي ٻار جي پيٽ پرورش جي صلاحيت نه رکنديون آهن تنھن ڪري ٻار ٻي عورت جي پيٽ پنھنجو ڳڀيل بيضو رکرائي ان جي پيٽ پرورش ڪرائي ان کان ڄڻائينديون آھن. اھڙي ٻار ڄڻيندڙ ماء عيوضي يا سروگيٽ ماء سڏبي آھي .
انسان ساھ کڻڻ جو عمل ڦڦڙن ان سان ڳنڍيل نالين تي مشتمل هوندو آهي جنهن سان هوا نڪ وسيلي جسم اندر داخل ٿيندي آهي. ڦڦڙ جسم سيني جي اندر ٿين ٿا. ساھ کڻڻ وقت هوا ڦڦڙن اندر داخل ٿيڻ کي ساهہ کڻڻ جسم کان ٻاهر نڪرڻ کي ساھ ڪڍڻ چئبو آهي. هوا جڏهن نڪ مان گذرندي آهي تہ اها گرم گهميل ٿي ويندي آهي نڪ جي اندرئين حصي اهڙا گهرڙا هوندا آهن، جيڪي مِيُوڪس نيڪال ڪندا آهن، جنهن سان نڪ جو اندريون حصو آلو رهي ٿو ان آلاڻ جي ڪري ٻاهرين مٽي يا جيوڙا اٽڪي پوندا آهن صاف هوا ڦڦڙن ڏانهن رواني ٿيندي آهي. ان ئي ڪري طِبي ماهر اسان کي نڪ مان ساھ کڻڻ جي صلاح ڏيندا آھن.
جيڪڏھن اوهانکي اهيو احساس هجي تہ عام سرگرمين بہ ساهہ کڻڻ بہ مشڪلات ٿئي ٿي ڪافي عرصي کان کنگھ شڪايت هجي موسمي مرض کان هٽي ڪري يا ساھ منجھندو هجي تہ ڊاڪٽر کان ڦڦڙن جو ٽيسٽ ڪرائجي ان حوالي سان طبي ماهرن جو چوڻ آهي تہ گھڻن ماڻھن کي انجو احساس ئي ناهي ٿيندو تہ اهوئي ڦڦڙن جي مرض جو شڪار آهن گھڻو ڪري انجو عورتون شڪار ٿين ٿيون، گھڻن ماڻھن کي ائين لڳندو آهي تہ عمر وڌڻ ڪارڻ ساهہ کڻڻ مشڪلات ٿيندي آهي پر عمر وڌڻ سان بہ عام طور تہ هي مسئلو ڪنھن مرض جي بغير لاحق ناهي ٿيندو.
جيڪڏهن اوهانجي ڦڦڙن ڪوبہ مسئلو آهي تہ موسمي زڪام يا فلو اوهانکي گھڻو متاثر ڪري سگھي ٿو هڪ تحقيق موجب جيڪڏهن ڦڦڙن جي ڪنھن بہ مرض جو عارضو هجي تہ موسمي بيمارين جو امڪان وڌي ويندو آهي انجي نتيجي ڦڦڙن جو فعال متاثر ٿيندا آهن جيڪي موسمي بيماري کي نمونيا بدلجڻ جو خطرو وڌائي ٿو عام طور تي ڦڦڙن ڪوبہ مسئلو هجي زڪام لاحق ٿي وڃي تہ دمي جي مرض جيان ساهہ کڻڻ ڏکائي کي منھن ڏيڻو پئجي سگھجي ٿو ان صورت ڊاڪٽر ڏا رجوع ڪيو وڃي.
طبي ماهرن موجب جيڪڏهن ماڻھن کي هي احساس ٿي تہ اهوئي گهرو ساهہ نٿا کڻي سگھن تہ انھن کي ڊاڪٽر ڏا رجوع ڪرڻ گھرجي تہ جيئن ڪنھن بہ مرض جيئن ڦڦڙن جي مرض جن ڦڦڙن هوا گذرڻ جو رستو بند يا رڪاوٽ جو سبب بڻجڻ يا رت جي گهٽتائي يا اينميا جي نشاندهي هڪ عام رت جي ٽيسٽ سان ٿي سگھي ساهہ کڻڻ وقت کونگهرن جي هڪ وجہ نوجوان کي الرجي سان ٿيڻ وارو دمو بہ ٿي سگھجي ٿو جيڪو ننڊڙي لاءِ لاحق ٿيندڙ دمي کان بہ وڌيڪ خطرناڪ هجي ٿو.
اوھان ڇايد سوچيندا هوندا انجو ڦڦڙن سان ڪھڙو واسطو پر هي بہ هڪ علامت ٿي سگھجي ٿي جيڪا ڄنگھ جي هڪ رڳ رت جي ڄمڻ يا گوشت ٺھڻ هوندي آهي هڪ آمريڪي تحقيق موجب ڄنگھ رت جو اثر ڦڦڙن تائين وڃي سگھجي ٿو ان مسئلي کي چئبو آهي ڦڦڙن رت جي وهڪري دوارن رت کي بند ڪري گھڻو نقصان پهچائي سگهي ٿو ائين ٿيڻ ڪارڻ مريضن کي موت بہ اچي ويندو آهي.
ڇا خالي کھنگ ئي انجي نشاني هجي ٿي يا ٻيون بہ نشانيون هجن ٿيون جيڪي ڦڦڙن جي مرض ڏا اشارو ڪنديون آهن جن جو گھڻو ڪري ماڻھن کي علم نٿو هجي
ڦڦڙ انساني جسم هڪ عضوو آهي جنهن جي مدد سان انسان ساھ کڻدو آهي جسم کي آڪسيجن پهچندي آهي. انسان جي سيني ٻہ ڦڦڙ ٿيندا آهن.
ڦڦڙ انساني جسم جو هڪ عضوو آهي جنھن جي مدد سان انسان ساھ کڻدو آهي جسم کي آڪسيجن پهچندي آهي انسان جي سيني ٻہ ڦڦڙ ٿيندا آهن.
ارشميدس يا ارڪميدز قديم دنيا جو ھڪ عظيم يوناني رياضيدان، جاميٽري جو ماھر مشيني انجنيئر ھو. 287 ق.م. موجوده اٽلي جي ٻيٽ سسلي جي علائقي سرڪيوس يا سرقوسه پيدا ٿيو. ھن کي ھر دؤر جي عظيم رياضيدانن مان ھڪ سمجھيو ويندو آھي
چوندي ڊڪندو ڏٺو ويو ھو. ھن جو ھڪ قول پڻ مشهور ٿيو ھو جنھن ھن چيو ھو تہ: "مونکي بيھڻ جي جاء ملي تہ مان ڌرتي کڻي سگھان ٿو". بادشاھ ھيئرو حيران ٿي کيس اھو ثابت ڪرڻ جي فرمائش ڪئي ھئي. سن وقت ارشميدس بيرم پلين جا اصول
دريافت ڪيا ھيا. ھن بيرم پلي جي مدد سان ڪرين ٺاھي تمام ڳوري بحري ٻيڙي کي پتڻ تان سمنڊ اڪيلي سر لاھي ڏيکاريو. ھن پاڻي کي ھيٺان کان مٿي ڇڪڻ وارو پمپ پڻ ايجاد ڪيو جنھن کي ارشميدس وارو پيچ چون ٿا جيڪو اڃان تائين دنيا جي مختلف حصن ڪتب اچي ٿو. ايجادن سان مشھوري باوجود ھن سڀ کان وڌيڪَ رياضي لاء ڪم ڪرڻ پسند ڪيو. ارشمیدس پراڻي دور سميت ھر دؤر جو ھڪ وڏو رياضيدان ليکيو ويندو آهي.
جڏهن رومي سرڪيوس تي حملو ڪرڻ لاء بحري ٻيڙن تي ويجھا ٿيا تہ ھن رومي جھازن کي سامونڊي ڪناري کان پري رکڻ لاءِ ڪارگر ھٿيار ٺاھيا جن منجنيق، ھڪ ڪرين جنھن سان بحري جھازن کي ٻاھر ڪڍيو ويندو هو موت جي قطار پڻ ايجاد ڪيا.
ارشميدس 287 ق م ميگنا گريشيا پراڻي دؤر واري ڪالوني سسلي جي بندرگاھ واري شھرسرڪيوس پيدا ٿيو 75 سالن جي ڄمار تائين زنده رھيو. سندس پيءُ جو نالو فڊئاس
ھيو جيڪو غير معروف فلڪياتيدان ھيو. يوناني سوانح نويس پلوٽارڪ مطابق ارشميدس وارو دؤر سسلي جي بادشاھ ھيئرو ٻيون وارو دؤر ھيو. ارشميدس جي ھڪ دوست سندس آتم ڪٿا لکي ھئي پر اھا محفوظ رھي نہ سگھي.ھن شادي ڪئي يا نہ يا ھن کي اولاد ھئي يا نہ ان جو ڪو تفصيل ڪونہ ملي سگھيو آهي باقي اھا پڪ آھي ته جواني ھي قديم مصر جي شھر اسڪنديه پڙھڻ ويو ھو مشھور رياضيدان ساموس وارو ڪونان اريٽوسٿينز سندس ھمعصر ھيا. ھي ساموس واري ڪونان کي پنھنجو دوست مڃيندو هو.
جنھن جو اڄ تائين آبپاشيءَ استعمال ٿيندو آهي. اھو اوزار ھن مصر قيام دوران ٺاھيو. ھن دائري جي گھيري مان ان جي قطر جي نسبت جو اندازو لڳائڻ جو طريقو بہ سمجھايو. ھن ليور چرخي جا اصول بہ مرتب ڪيا جنھن پاء شامل آھي.
ويلڻ جيڪا ڪنھن گولي سان صحيح طريقي سان فٽ ٿي سگھي اھا گولي جي جسامت کان ڏيڍوڻو ھوندي آھي. ارشميدس جي قبر تي ھڪ ويلڻ ھڪ گولو نصب ٿيل آھي.
1915 جڏهن اتحادي فوج گيليپولي حملو ڪندي گھري آيون ته ھن بحيثيت فوجي ڪمانڊر جي حملي کي پسپا ڪري شھرت ماڻي. ترقي- ڪندو 1916ع جرنل جي عهدي تي پهتو. پهرين عالمي -جنگ- جي خاتمي تي ترڪيءَ جي سلطان وحيدالدين، مصطفيٰ ڪمال کي -ترقي- ڏني
جڏھن 1919 خلافت سرڪار برطانيا آڏو پيش پئي تہ ھن سرڪار سان اختلاف رکندي استنبول کي ڇڏي فوج گڏ ڪري اناطاليه مزاحمتي تحريڪ جي شروعات ڪئي انقرہ کي صدرمقام ڪندي اتي 1920 گرينڊ نيشنل اسيمبلي قائم ڪئي. 1921 اولھ اناطاليه تي يوناني فوج جڏھن حملو ڪري گھري آئي تہ سندس قيادت ترڪ قومپرست فوج ان کي شڪست ڏئي پنھنجي طاقت ايتريقدر مڃائي جو سيورا واري معاهدي کي رد ڪرڻ جي پوزيشن اچي وئي. جنھن معاھدي تحت عثماني خلافت کي ٽڪرا ٽڪرا ڪري ورھايو ويو ترڪي پڻ ورھائجي ويو ھو. يوناني فوج کي شڪست ڏيڻ تي کيس غازي پاشا جو لقب مليو.
مصطفي ڪمال اتاترڪ ، جيڪو 1934 تائين ڪمال اتاترڪ 1935 کان مصطفي ڪمال پاشا جي نالي سان سڏبو ويندو هو. ھي خلافت عثمانيه جي فوج ڀرتي ٿيو جنرل جي عھدي تائين پھتو پھرين مھاڀاري جنگ وڏي مشھوري ماڻي. ترڪي جو فيلڊ مارشل، سيڪيولر سڌارا آڻيندڙ اڳواڻ ترڪي جو پھريون صدر ھيو. ھن ترڪي کي غيرملڪي اختيار کان آزاد ڪرائي ترڪي کي سڌارن ذريعي ي مغربي ملڪن جي طرز تي ھڪ جديد ملڪ بڻايو.