polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ڏکڻ طرف چئن ڪوھن تي سنڌ جو تمام پراڻو گادي جو ھنڌ اروڙ آھي جنھن کي عربن فتح کان پوءِ الور سڏيو، ان زماني اھو مير صاحب جي جاگير ھو، انھي جي ڪنھن ڳوٺ ، جنھن جو نالو ”نيھ بدره“ ھو، مير صاحب گدرن جا فصل لڳرائيندو ھو، گدرن کائڻ جو پاڻ به شوقين ھو ويلي تي ھڪ مڻ گدرا کائي ويندو ھو. سنگتين، ساٿين، عالمن اديبن کي چانڊوڪين راتين انھي ٽڪري تي گڏ ڪري مجلسون ڪري قدرت جي نظارن مان لطف اندوز ٿيندو ھو. ”ماثرالامرا“ لکي ٿو ته چانڊوڪين راتين انھي ٽڪري جو نظارو بي نظير عالم ھو.
مسٽر ھينري ڪزنس جي ڏنل ھڪ تصوير مان معلوم ٿئي ٿو ته اھو قبرستان زبون ٿي ويو ھو، منارا ڊھي اچي پٽ پيا ھئا، قبرون ڊھي ويون ھيون، ڪتبا منتشر ٿي چڪا ھئا، عمارت جي خاص وضع، ٽڪري جي ماحول چوڌاري جي نظارن، محڪمه آثار قديمه کي متاثر ڪيو جنھن کي ان محڪمي حفاظت وٺي، ان جي نئين سر تعمير مرمت ڪري، قبرستان کي اصلي حالت آندو، منارا ٺاھيا ويا، قبرن جي مرمت ڪري مٿن اصلي ڪتبا لڳايا ويا، فرش لڳايو ويو حدبندي واري ديوار ٻيھر مضبوط ڪئي وئي حجرن کي به مرمت ڪري استعمال لائق ڪيو ويو.
ھڪ ٻي روايت حڪيم امير علي شاھ مرحوم فتح پوري لکي ٿو ته: غزنوي گھراڻي جي سنڌ تي قبضي ڪرڻ وقت روھڙي جي انھي جبل تي ست اولياء اچي چاليھو ڪڍڻ عبادت ڪرڻ لڳا جن جا نالا ھي آھن: شيخ عبدالحميد سھروردي، عبدالله ھريري، حمزه بن رافعه، علي بن احمد بصري، يوسف بن محمد بلخي، صفي الدان شيرازي ابوالحسن خرقاني. جڏھن اھي بزرگ ان جاء تان پنھنجو چلو ختم ڪري روانا ٿيا تڏھن تبرڪ طور ان جاء کي چڱو سمجھي مٿس ”ستين جو آستان“ نالو پيو يعني ستن ماڻھن جي رھڻ جي جاء.
سنڌ جي ھڪ ڏند ڪٿا تي ھڪ ھندو تاريخ نويس لکيو آھي ته جڏھن مسلمانن بکر تي حملو ڪيو ھو تڏھن راجپوت عورتن پنھنجي ست بچائڻ لاء انھي جڳھ تي پاڻ کي باھ ساڙي آپگھات ڪيو ھو، جنھن ڪري ان تي ستين جو ٿان نالو پيو آھي، پر پوء مسلمانن ان جاء تي قبرون ٺھرائي ان جاءِ کي بگاڙي ڇڏيو آھي. اھو حملو ڪڏھن ٿيو راجپوت بکر تي ڪڏھن حاڪم ھئا ان بابت ڪا به روشني پيل نه آھي.
مير ابوالقاسم نمڪين جي قبرستان واري ٽڪري کي، قبرستان ٺھڻ کان اڳ ستين جو ٿان سڏيو ويندو ھو، يعني ستين جو اسٿان، جنھن کي فارسي ”ستياسر“ جي نالي سان لکيو ويو آھي، جيڪو غالبن ”سرتين“ يا ”ستين جو اسٿان“ جو بگاڙ ڀانئجي ٿو. اڪبر نامي ان کي ”ڪوھ ھفت دختر“ لکيو ويو آھي، ”ماثرالامرا“ جو مصنف انھي ٽڪري کي ”کار ماتري“ سڏي ٿو. ھي ٽڪري روهڙي واقع آھي.
لب تاريخ جي مصنف انھي پھاڙي کي ”قاسم خواني“ جي نالي سان سڏيو آھي، انھي پھاڙي جي ايترن جدا جدا نالن جي ھوندي به خبر نه ٿي پوي ته کار ماتري يا صفه صفا تي ستين جو ٿان نالو ڇو پيو آھي، ڀانئجي ٿو ته صفه صفا تي ستين جو ٿان ٿيو آھي.
البانيا بلقان اپٻيٽ جي ڏکڻ اولھ واقع آهي جتي ان جون حدون اتر اولھ مونٽي نيگرو، اتر اوڀر ڪوسووو، اوڀر ميسيدونيا ڏکڻ ڏکڻ اوڀر يونان سان ملن ٿيون.ھن ملڪ جو وڏو حصو جابلو آھي جنھن اتريون البانيائي الپس جبل اوڀر ڪوراب جبل ، ڏکڻ وارو سرونيئن جبل وچ البانيا اسڪيندر بيگ جبل پڻ شامل آھن.ھن ملڪ جا ساحلي ڪنارا اتر اولھ ايڊريئاٽڪ سمنڊ ڏکڻ اولھ آئيونيئن سمنڊ سان ملن ٿا ان سان گڏوگڏ درياءَ البانيا پڻ ھن ملڪ وھي ٿو.ھن ملڪ جي جاگرافيائي بيهڪ
ھن ملڪ جي معدني وسيلن پيٽرول، قدرتي گئس، ڪوئلو، باڪسائيٽ، ڪرمائيٽ، ٽامو، لوھ، نڪل،لوڻ، عمارتي ڪاٺ شامل آهن.
ھن ملڪ اڪثريت مسلمانن جي آهي. آبادي جو 56.7 سيڪڙو ماڻهو اسلام سان تعلق رکندڙ آھن. باقي ٻين مذھبن رومن ڪيٿولڪ 10 سيڪڙو، آرٿوڊڪس 6.8 سيڪڙو، لادينيت 2.5 سيڪڙو، بيڪتاشي 2.1 سيڪڙو آھن. 1967 ھتي سڀني مسجدن چرچن کي بند ڪري مذھبي رسمن جي ادائگي تي پندش وڌي وئي ھئي پر نومبر 1990 بندش ختم ڪري مذھبي آزادي ڏني وئي.
البانيا ھڪ ملڪ جو نالو آهي جيڪو ڏکڻ اوڀر يورپ واقع آهي. جنھن جو سرڪاري نالو ريپبلڪ آف البانيا آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر تيرانا آھي. 28748 چورس ڪلوميٽر پکيڙ رکندڙ ھن ملڪ جي آبادي ٽيھ لک آھي. ھن ملڪ جا تيرانا کان علاوه ٻين وڏن شھرن دريس, ولورا، سريند، شڪودرا، بيرات، ڪورچ،جيروڪاستر فاير شامل آهن.
ملڪ جي 98.8 سيڪڙو آبادي جي ٻولي البانيائي آھي جيڪا ملڪ جي سرڪاري زبان آھي. ان کان سواءِ 0.5 ماڻھو يوناني ڳالھائيندا آھن. باقي 0.6 سيڪڙو ماڻهو روماني، ولاچ، ترڪي اٽالين ٻيون ڳالھائيندا آھن.
ماڻهن جي نظر فرائيڊ ان ڳالھ جو ڏوهي هو ته هن کي هر شَي رڳو جنس ئي نظر اچي ٿي. جڏهن ته فرائيڊ جو چوڻ هو ته ورثي مليل جبلتن کان وڌيڪ ڀر پاسي جون حالتون انسان تي وڌيڪ اثرانداز ٿين ٿيون، جبلت توانائي جو هڪ اهڙو ذخيرو آهي جيڪو نڪرڻ جي واٽ ڳولھڻ لاءِ بيتاب رهندو آهي. اهڙي توانائي جسم هڪ قسم جي بيچين ڇڪ پيدا ڪندي آهي ان ڇڪ جو آخري پورائو هڪ قسم جي تسڪين هوندو آهي.
فرائيڊ جا پيش ڪيل نظريا سڄي دنيا تڪراري رهيا، خاص طور سندس نظريو ”اڊيپس ڪامپليڪس“ تمام گهڻو تڪراري رهيو آهي. پر اڳتي هلي سندس ٺاهيل اصطلاح نظريا ادب توڙي سائنس جي دنيا عام جام استعمال ٿيڻ لڳا. مثال طور: ايڊيپس ڪامپليڪس، ٻيائي، ايروس، خود اذيتي، جنسي نظريا، لاشعور، نيم شعور، انا، فوق الانا، اڊ، لبيڊو ٻارن جي نفسيات وغيره.
يونان جي شهزادي ميري نازين کي ڏهه لک شيلنگ ادا ڪري آمريڪي صدر روز ويلٽ جي ذريعي فرائيڊ کي نازين کان بچائي ورتو. فرائيڊ زندگي جا آخري ڏهاڙا لنڊن گذاريا. نيٺ هن جي سورانهن ورهيه پراڻي بيماري سرطان لاعلاج ٿي وئي 23 سيپٽمبر 1939ع هن جو ديهانت ٿيو. هن جو لاش ساڙيو ويو ٻاويهه سو سال پراڻي واز محفوظ ڪئي وئي.
نفسيات جو ابو، سگمنڊ فرائيڊ 6 مئي 1856ع فرائيڊ فرائي برگ موراوينا پيدا ٿيو. ان ننڍڙي ڳوٺ پنج هزار کن جرمن چيڪ باشندا آباد هئا. فرائيڊ جي ماءُ جي نالو اميليا ناٿن سندس پيءُ جو نالو جيڪب فرائيڊ هو. فرائيڊ نفسيات جي علم تمام اوچو مقام رکي ٿو، کيس نفسيات جو ابو سڏيو ويندو آهي.
فرائيڊ کي ويانا ڏاڍو پيارو هو، جنهنڪري هن ويانا نازين جي داخل ٿيڻ کان پوءِ به پنهنجي سڀني ساٿين جي صلاح مڃڻ کان انڪار ڪندي ويانا مان ڀڄي وڃڻ کي رد ڪري ڇڏيو. نازين نيٺ فرائيڊ جي لائبرري کي باهه ڏئي ساڙي ڇڏيو. ان وقت جي سائنسي دنيا ڊبڪ هئي ته ڪٿي فرائيڊ نازين هٿان گرفتار نه ٿي وڃي.
فرائيڊ کائڻ، پيئڻ کنهڻ وغيره لاءِ جنس جو اصطلاح استعمال ڪري ٿو، ڇاڪاڻ ته ان دور لفظ جي اهڙي ڪتب آڻڻ مان مراد جنسي لطف ورتي ويندي هئي، ان ڪري گھڻن مونجهارن جنم ورتو. ٿيڻ جوڳو آهي ته فرائيڊ اهڙن سڀني عملن جي گهرائي سبب ان کي جنسي عمل چوڻ تي مجبور ٿيو هجي.
فرائيڊ لاءِ چيو ويندو آهي ته هن کي پنهنجن نظرين تي اختلاف راءِ آزاداڻن خيالن جي ڏي وٺ بلڪل نه وڻندو هئو. پر اصل هن جو ورتاءُ سلوڪ بلڪل ابتڙ ٻاجهاري شخص وارو هوندو هو.
1930ع کان پوءِ جڏهن فرائيڊ جي مڃتا قبوليت واڌارو آيو ته هن جا نظريا اڻپوري نموني قبول ڪيا ويا. ان زماني کي فرائيڊ جو دور چيو ويندو آهي.
هن جي پوڄا جي شروعات هماليه جبل کان شروع ٿي اڄڪلهه سڄي دنيا رهندڙ هندن پوڄي وڃي ٿي. هندن جو هڪ خيال آهي ته جڏهن برهما، وشنو شِوَ ٽنهي ديوتائن جي گڏيل قوت قدرت، ايشور جي صورت گڏجي ويندي آهي. تڏهن هي ديوي، ڀڳوتيءَ جي صورت اختيار ڪري ڇڏيندي آهي. دراصل ڌرتيءَ ماتا، فطرت جي عناصر، مقامي ديوين جي پوڄا، ڊگهي عرصي تائين دنيا جي مختلف حصن ٿيندي رهي آهي. ڌرتي ماتا جي پوڄا اصل زرخيزي شادابي جي پوڄا هئي. دنيا جي قديم ڪتابن مادر ارض جو ذڪر تصور ملي ٿو.
پاروتي سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’جبل‘. هيءَ ٻين ڪيترن ئي نالن سان سڃاتي وڃي ٿي. هندن جي ڌرمي پستڪ وراهه پراڻ سندس پيدائش بابت لکيل آهي ته: ”هڪ ڏينهن برهما، وشنو کان آسمان بي ڪنٺ تي وڃي صلاح ڪئي ته انڌڪ نالي راڪشش، اشور سان ڪيئن مقابلو ڪجي، انڌڪ، ڪسيپ رشي جو پٽ هيو هن جي ديتي نالي زال مان پيدا ٿيو هو. انڌڪ کي هڪ هزار هٿ سر، ٻه هزار اکيون پير هيا. هن جو نالو انڌڪ ان ڪري هو، جو هو انڌو هئڻ جو بهانو ڪندو هو.انڌڪ ڪيترائي ڏوهه ڪيا هئا. هڪ وڏو ڏوهه اهو هيو جو هن اندر ديوتا جي آسمان سورگ مان پَرجِت نالي وڻ هٿ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.
هزارين سال اڳ سنڌ پوکي ڪندڙ ماڻهن وٽ به زرخيزي شادابيءَجي ان عظيم ديويءَ جو واضح پڪو پختو تصور عقيدو موجود هو. سنڌ جا اوائلي پوکي ڪندڙ، پنهنجي رسمن مطابق ديوي ماتا کي وڏي عقيدت سان پوڄيندا هئا. هڙپا موهين جي دڙي وغيره مان گول گهڙيل پٿر پڪيل مٽي جون زنانيون مورتيون مليون آهن. انهن مان معلوم ٿئي ٿو ته هتي ڪافي عرصي کان زرخيزي شادابيءَ جي ديوي جي پوڄا مورتين وغيره جي شڪل لڳاتار ٿيندي رهي آهي. حقيقت سنڌ جا ماڻهو اوائلي زراعت جي ديوي جي پوڄا شڪتي يعني ديوتائن جي عورتاڻي قوت توانائيءَ جي حيثيت ڪندا هئا.
شِوَ ديوتا جي زال جي حيثيت هيءَ ديوي پنهنجي مڙس وانگر ڪيترن ئي خوبين خاصيتن جي مالڪ آهي. انهي جا مختلف ڪردار آهن. ان مختلف ڪردارن ڪري هن جا نالا به مختلف آهن. مثال: ستي، پاروتي، درگا، ڪالي اُما وغيره. ستي، پاروتي اُما جو ڪردار ملائم نرم آهي. پر درگا ڪالي ماتا جو ڪردار جنگجو تشدد وارو آهي. دنيا جي قديم زرعي معاشرن مذهبي رسمن جو هڪ جزو انساني قرباني به هئي. جيئن ته صدين کان پوءِ هندستان هڪ وقت اهڙو به آيو هو، جڏهن ديوي جي هڪ صورت ڪالي ديويءَ لاءِ انسان کي قربان ڪري ان جو رت هن کي پيش ڪيو ويندو هو.
پاروتيءَ جو شمار هندن جي ٽن اهم ديوين ٿيندو آهي. هن کي پيار قربانيءَ جي ديوي به چيو وڃي ٿو. هيءَ شِوَ جي ساٻيرِي آهي، جڏهن ته ڪي وري هن کي وشنوءَ جي ڀيڻ سمجهندا آهن.
تحفته الڪرام مان روايت آهي ته، شيخ صاحب هن ئي غار رهندو هو، جتي هاڻي سندس مقبرو آهي. هڪ دفعو شيخ بھاوالدين ذڪريا ملتاني پنهنجي دوستن مريدن سان هتان گذريو. انهن لعل شهباز قلندر به شامل هئو. اهي جڏهن هتان گذريا ته کين ڄاڻ ملي ته هن جبل هڪ قيمتي لعل موجود آهي. ان ئي ڳولا اهي هن غار تائين آيا پير پٺي کي گمناميءَ مان ڪڍي کين پنهنجي مُريدن جي دائري شامل ڪيو.
هن جي باري غلام علي الانا لکي ٿو ته، ”سمٿ جي بيان مطابق اهو شيخ سعدي جي زماني جو هئو. پر جميل شاهه ڏاتار جي سجاده نشين وٽ جيڪو ڪتاب آهي، ان مان ڄاڻ ملي ٿي ته شيخ پير پٺو، لعل شهباز قلندر امير خسرو دهلوي جي زماني جو هو. ڪتاب جي مطابق پير پٺو جو لاڏاڻو 1248هه ٿيو هو، جڏهن ته شهباز قلندر جي وفات جو سن 1274هه آهي.
پير پٺي جي نشاني اها دستار آهي، جيڪا اڄ به ميلي جي موقعي تي سجاده نشين پائي وڏي شان سان خانقاھ کان مزار تائين مريدن سان گڏ پند ڪري اچي ٿو. ميرن جي صاحبي تائين هتي اناج گيهه جا گودام هئا، جيڪي زيارت تي اچڻ وارن کي لنگر کارائڻ لاءِ ٺهرايا ويا هئا.
امام صاغاني ورهين جا ورهيه سنڌ هند جا شهر گهمندو رهيو. جيڪڏهن پنهنجي ملڪ ويندو به هئو ته پوءِ وري ڪو نه ڪو وجهه ڳولي ٻيهر هن ڌرتي تي موٽي ايندو هئو. ستين صدي عيسوي جي شروعات خليفي ناصر الدين جو سفير ٿي، التمش جي درٻار پهتو.
کان بغاوت ڪرڻ وارو طغي گجرات کان ڀڄي اچي ٺٽي پناهه وري هئي، جنهن جي ڪري محمد تغلق ٺٽي تي حملو ڪرڻ جي ارادي سان گجرات مان نڪري هن پاسي ڏانهن آيو پر ٺٽي کان 14 ڪوهه پري 725 هجري گذاري ويو.
مڪلي کان ڏکڻ جي پاسي نڪرون ته مڪلي جي جبلن مان هڪ رستو نڪري ٿو. اهو رستو اڳيان هلي ٻن ننڍن شهرن ور غلام الله تائين وڃي ٿو، جتان ٿورو اڳيان وڃو ته پير پٺي جي مزار اچي ٿي.
مڪليءَ جي جبل جي تاريخي شروعات سما خاندان جي گاديءَ جي هنڌ ساموئي سان ٿئي ٿي پڄاڻي هڪ وڃايل بندرگاهه تي ٿئي ٿي، جنهن کي پير پٺو جي واديءَ جي نالي سان سڃاٿو وڃي ٿو.
هو هڪ ڪتاب العباب الزاخر واللباب الفاخر جو ليکڪ پڻ هئو، پر پنهنجو ڪتاب لکي پورو نه ڪري سگهيو، ڇو جو موت کيس ڪتاب لکي پورو ڪرڻ جو وقت ئي نه ڏنو.
پروفيسر مئڪس ملر جي چوڻ موجب ”آريه“ لفظ جو ڌاتو يا بنياد آهي ”آر“ معنيٰ ”هر ڏيڻ“ جيڪي ماڻهو زمين کي هر ڏيئي کيتي ڪندا هئا، سي ڏوٿين خانه بدوش مالدارن کان وڌيڪ سڌريل ليکبا هئا اهي ئي خانداني يا وڏا گهراڻا سمجهبا هئا. انهيءَ سبب ”آريه؛ لفظ جي معنيٰ ئي هئي شريف يا وڏو. گهراڻو
سڀني لهجن پٽاندر: برهه- ورهه، پليد- پليت (هنن لفظن ’ب‘ ’و‘ ٻئي لفظ ’د‘ ’ت‘ هڪٻئي جا بدل آواز سڏبا، ڇاڪاڻ ته انهن معنوي فرق پيدا نه ٿيو.)
لسانيات موجب آواز جي اکيڙ هڪ سائنسي علم آهي، جنهن کي سائنسي اک سان ئي ڏسڻو پوندو آهي. معنوي فرق جي بنياد تي آواز جي ٻن قسمن کي صوتيو ڪوٺيو ويندو آهي. ساڳئي انداز سان معنوي فرق جي بنياد تي هڪڙا اهڙا آواز به ٿيندا آهن، جيڪي ڪنهن لفظ مٽجڻ سان معنوي فرق پيدا نه ڪندا آهن، تن کي بدل/ عيوضي آواز چئبو آهي.
سَيرُ- سيرُ (هن /اَي/ /اي/ سُر صوتيا اچن ٿا، ليڪن معنوي فرق نه ٿا رکن ان سبب انهن کي صوتيو نه پر بدل آواز چئبو، ڇاڪاڻ ته هڪ صوتيي جا ٻه آواز ٿي سگهن ٿا.)
جِن- جَن (لهجاتي فرق سبب، جمع صورت هي لفظ به زير /اِ/ زبر /اَ/ صوتين سان ڪم آندو ويندو آهي، ليڪن ان سان ڪو معنوي فرق پيدا نه ٿو ٿئي ان صورت ان زبر يا زير کي بدل آواز سڏبو.)
لسانيات آهر آواز جا ٻه قسم آهن: وينجن سُر . انهن سڀني آوازن مان هرهڪ کي عام طور آواز ٿو چئجي. صوتيو به ساڳئي ئي آواز کي چئبو آهي؛ پر اهڙو هڪ آواز جنهن جي مٽائڻ سان ڪنهن لفظ معنوي فرق رکندڙ هجي. هيٺ وينجن سُر سان لفظ معنوي فرق جي جاچ ڪجي ٿي:
علم لسان آواز صوتئي جو فرق معنوي بنياد تي رکيو ويو آهي، پروفيسر علي نواز جتوئي صاحب ڄاڻائي ٿو ته: ”صوتيو اهو آواز يا آوازن جو گروهه آهي جو ٻوليءَ جي لفظن معنوي فرق پيدا ڪري ٿو. انهيءَ ڪري بلوم فيلڊ صوتئي کي معنوي فرق پيدا ڪندڙ آوازي نوعيت جو ايڪو سڏي ٿو.“
نوٽ: هن لفظ رڳو رڳو پهرين وينجڻ جي زبر: /اَ/، زير: /اِ/ پيش: /اُ/ مٽائڻ سان لفظ معنوي فرق پيدا ٿئي ٿو؛ جنهن سبب انهن کي صوتيو سڏبو. ياد رهي ته بيهڪ جي نشانين پٽاندر /اَ/ صوتئي جي نشاني آهي.
نوٽ: هن لفظ رڳو رڳ اڳيون وينجڻ آواز مٽائڻ سان لفظ معنوي فرق پيدا ٿئي ٿو؛ جنهن سبب انهن آوازن کي صوتيو سڏبو. ياد رهي ته بيهڪ جي نشانين پٽاندر /ٻ/ صوتئي جي نشاني آهي.
هنن وضاحتن مثالن سان اهو ئي پڌرو ٿئي ٿو ته: ’بدل آواز اهڙي آواز کي چئبو، جيڪو ڪنهن لفظ آواز مٽائڻ سان ڪو معنوي فرق پيدا نه ٿئي.‘
حڪم جڏهن هتي پهتو ته ڏٺائين هر طرف رتوڇاڻ لڳي پئي هئي، ان وقت ڪو اهڙو ٺڪاڻو نه هو جنهن کي مسلمانن جو مضبوط ڳڙهه بڻائي سگهجي.رحيمداد خان مولائي شيدائي مطابق ھن جو نالو حڪم بن عوام ھيو.
حڪم پهريون ڪم اهو ڪيو جو سنڌو درياءَ جي منڍ اوڀر طرف 113هه تي شهر محفوظا جو بنياد رکيائين پوءِ سنڌ ٽڙيل پکڙيل انهن عربن کي اچي آباد ڪيائين، جن سنڌ جي فتح اهم ڪردار ادا ڪيو هو، ڇاڪاڻ ته اهي ئي مسلمانن جي اصل طاقت هئا.
حڪم جڏهن پنهنجي قبيلي جي ساٿين کان ان نئين اڏجندڙ شهر جي نالي جي صلاح ورتي ته ڪنهن دمشق چونڊيو ته ڪنهن حمص ڪنهن تدمر رکڻ لاءِ چيو. حڪم اهو نالو ٻڌي رڙ ڪندي چيو دمر الله عليک يا احمق چڱو مان ان جو نالو محفوظ رکان ٿو. ان کان پوءِ حڪم محفوظا شهر کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو پاڻ اتي ئي رهي پيو.
حڪم پاڻ سان گڏ آيل محمد بن قاسم جي ڳڀرو پٽ عمرو جيڪو ڏاڍو سياڻو سيبتو هو، کي سپه سالار بڻائي لشڪر سان گڏ باغين جي پاڙ پٽڻ لاءِ روانو ڪيو. عمرو بن قاسم هر هنڌ سرڪشن جا ڪنڌ ڀڳا انهن کي فرمانبردار بڻايو. عمرو ڪيترائي علائقا فتح ڪري پنهنجي پيءُ جي روايت کي پاڻي ڏنو.
تميم جي وفات کانپوءِ عراق جي گورنر جنرل خالد قشري خليفي کان منظوري وٺي حڪم بن عوانہ ڪلبي کي سنڌ جو گورنر ڪري موڪليو، جيڪو پاڻ سان گڏ فاتح سنڌ محمد بن قاسم جي پٽ عمرو بن قسم کي به وٺي آيو.بلاذري مطابق تميم کان پوءِ خالد جي سفارش سان حڪم بن عوانه ڪلبي سنڌ جو حڪمران مقرر ٿي آيو. هي پاڻ سپاهيانه طبيعت جو ماڻهو نه هو انهي ئي سببان خراسان جي حڪومت وقت هو هڪ وڏي الزام هيٺ اچي معزول ٿيو هو، تنهنڪري محمد بن قاسم جي پٽ عمرو کي ٻانهن ٻيلي طور پاڻ سان وٺيو آيو، جو سپهه گيري وڏو هوشيار ھيو. سمورا اختيارات ان جي هٿ ڏيئي ڇڏيا هن جي ئي مرضي مطابق حڪومت ڪرڻ جو ارادو ڪيو.
عمرو بن قاسم جڏهن سنڌ اسلام جو ڌاڪو ڄمائي مسلمانن جا پير پختا ڪري موٽي رهيو هو ته 120هه پنهنجي ڪاميابين جي يادگار طور سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪناري تي محفوظا جي بلڪل سامهون هڪ شهر جو بنياد رکيائين، جيڪو پوءِ سنڌ جو دارالحڪومت بڻيو.
هيءُ وڻ بعضي سياري جو گهڻي سيءَ سبب لوساٽجي ويندو آهي لاسئون سُڪي ڇڻي وينديون آهن ٽارين جا ڍنگهر وڃي بچندا آهن. ان وقت ڏسڻ ائين ايندو آهي جو ڄڻ ته سُڪو بيٺو آهي، مگر سياري لٿي بهار جي شروعات جڏهين واهوندا ورندا آهن، تڏهين منجهس گونچ اڀرڻ شروع ٿيندا آهن، وري لاسئون ڪڍي بلڪل سائو گهاٽو ٿي ويندو آهي. ان ٻور لڳندو آهي جو ڦُلِڙين جهڙو ڏسڻ ايندو آهي، جنهن کي سنڌيءَ ڦُلِي چون.
ٿري ماڻهو ان کي ”ڦوگيسي“ چون. اها کَٽِ مٺي ٿيندي آهي، جنهنڪري ننڍا ٻار خوشيءَ سان کائيندا آهن، مارو ماڻهو ڀاڄي به ڪندا آهن. ٿر جا ويشنو ماڻهو جهڻ ڦوگيسي، جيرو رائي وجهندا آهن ته کٽي ذائقيدار ٿيو پوي، ان کي ”رائتو“ چون، جو چانورن مانيءَ سان چاهه سان کائيندا آهن. لسيءَ ٻاجهري جو ٿورو اٽو ڦوگيسي ملائي ڀاڄي تيار ڪبي آهي، جنهن کي ”راٻڙيو“ يا ”کاٽيو“ چون، جيڪو ڏاڍو مزيدار ٿيندو آهي. ٿر جي ماروُ ماڻهن جي دلپسند ڀاڄي اها آهي. ماڻهو ڦوگيسي سُڪائي رکندا آهن جا پوءِ به راٻڙئي رڌڻ ڪم آڻين. هي گويا انب چور گدامڙي جو ڪم ڏئي ٿي.
اُٺ ٻڪريون ڦوڳ جام کائينديون آهن. انهن ڪو خاص ڦل مال جي کائڻ کان سواءِ ٻيو ڪونه ٿئي. پڇڻ بعد ڦلڙيون ڦٽيون پون اندران سنها تاندورا نڪريو اچن، جي داڻن جي چوڌاري پکڙيو بيهن، جن کي ”ڪُتا“ چون. پوءِ پن ڪُتا ڇڻندا وڃن، تان جو ڦوڳن جي ڀرسان انهن جا ڍڳ ٿيو وڃن، ڏڪار وقت ڍڳيون، گابا، رڍون، ٻڪريون وغيره اهو سُڪل ٻُهر به کايو وڃن.
ڦوڳ جي ڪاٺي ٿلهي ڪانه ٿئي، ڏنگي ڦڏي ورن وڪڙن واري هئڻ ڪري عمارتي ڏانو جي ڪانهي، پر ڪچين لانڍين، ڇَنن لوڙهن لاءِ ڪم اچي. ڦوڳ جا آلا ڍنگهر وڍي، سَٿِي لڳائي، مٿان ڪنهن ٿلهي ڪاٺ جو بار وجهي ڏَپَ ڏيو ڇڏين. هفتي کن بعد اهي ڍنگهر ڪڍي گهرن جي چوڌاري چَري کڻي، ان گهاٽا اُڀا کوڙي لوڙهو تيار ڪبو آهي. ڪي وري چونرن ڇَنن کُنٽا ڪري ڪم آڻين.
ٿر ڦوڳ جام آهن، مٿن ڪنڊا وغيره ڪونه ٿين. اُن جي ڪاٺي ٽاڪُنئي ٻَڙڪِڻي آهي، جنهنڪري هروڀرو ڪهاڙيءَ جو به کَپ گهٽ ٿيندو آهي. هٿ سان ورائبي ته ڀڄي پوندي. ڦوڳ جي آلي ڪاٺي به سُڪل ڪاٺين سان گڏ ٻريو پوي، تڏهين ته چوندا آهن ته ”سُڪلن گڏ آلا به ٻريو وڃن.“ ڳوٺن جي ڀرسان ڦوڳ جام سُڪا پيا هوندا آهن، يا آلن به ڪيترا ڏار سُڪا پيا هوند آهن، جي ننڍا ٻار ڪي ڪي زالون وڃي ڀريون ڪري کڻي اينديون آهن چُلهه جي ڪم آڻين. مزدور ماڻهو روزانو ڦوڳ جي ڪاٺي ڏاڍي ڪم ٿي اچي. ٿر لوهار جتي به هوندا آهن ته ڦوڳ جون آليون ڪاٺيون آڻي ساڙي ان مان اڱر ٺاهي، ڌَنوڻ جي باهه لاءِ ڪم آڻيندا آهن.
مٿي ذڪر ڪيل صورتحال جي مدنظر -بائبل- جي متن کي ويهين صديءَ جو فرينچ مصنف مارس بوڪائيل قرآن شريف سان نه، بلڪ احاديث جي مجموعن سان ڀيٽي ٿو.
خلائي مخلوق جيڪڏھن ھن تائين پڄن ته انھن جي معلومات لاء ھن تصويرون وڊيو آڊيو پيغام ، موسيقي ، تھذيب رڪارڊر ڊيٽا رکي وئي جيئن ته اسان سان رابطو ڪري سگھن يا سمجھي وڃن ته ڪائنات ٻي به مخلوق آھي.
ھن مھل وائجر1 جي رفتار 61،400 ڪلو ميٽر في ڪلاڪ تائين پڄي چڪي آھي. ان رفتار سان ھي 74،438 سالن کان پوء سج جي ويجھي ويجھي ستاري پروڪسيما سينچوري کي به پار ڪري ويندو. روشني جي رفتار حاصل ڪرڻ لاء ھن کي اڃان 17،522 سال لڳندا. وائجر1 ماھرين جي رابطي لاء ريڊيو سگنل ڪردار ادا ڪندا آھن. اسان جي نظام شمسي کي ڇڏي اونھي خلاء ويندڙ وائجر1 اھو پھريون خلائي مشن آھي جيڪو 21 ارب ڪلو ميٽر پري وڃي چڪو آھي.
وائجر1 جي رفتار سان جيڪڏھن سڄي زمين جو چڪر لڳايون ته صرف چاليھ منٽ لڳندا. جيتوڻيڪ ھن جي بيٽري ھاڻي ڪمزور ٿيندي وڃي پئي شايد 2025 تائين ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏينديون. ان کان پوء وائجر1 خلاء جي وسعتن تيسين تائين سفر جاري رکندو جيسين ھن سان ڪو ٻيو جسم ٽڪرائجي نه وڃي. وائجر1 آگسٽ 2012 ء اونھي خلاء داخل ٿي چڪو ھو . آسان لفظن چئجي ته ھو ستارن جي اڳڻ پھچي ويو.
وائجر اسپيس ڪرافٽ اسان کان ايترو پري وڃي چڪو آھي. جيڪڏھن اتان کان سج ڏي نهاريون ته آڪاش چمڪندڙ ھڪ ڌنڌلو ستاري وانگي نظر ايندو. وائجر1 جو ھي سفر ڪنھن خاص ستاري ڏانھن نہ آھي پوء به تقريبا 40000 چاليھ ھزار سال کان پوء 1.6 نوري سال پري موجود ستاري +793888 جي نالي جي ويجھي کان گذرندو. ھن ستاري جي خاص ڳالھ ھي آھي ته ھي 4،45،000 ڪلو ميٽر في ڪلاڪ جي رفتار سان ڏانھن اچي پيو.
5 سيپٽمبر 1977ع تي تقريبا 40 سال اڳ لائونچ ڪيو ويو. ھن 18 سيپٽمبر 1977ع تي 11.66 ملين ڪلو ميٽرن کان زمين چنڊ جي گڏيل تصوير ورتي. 5 مارچ تي ھن مشتري جون تصويرون موڪليائين. ڳاڙھو عظيم طوفان جيڪي زمين کان ٻيڻ وڏي آھي دريافت ڪيائين. جوپيٽر جي چنڊ پڻ دريافت ڪيائين مشتري جي چنڊ آء او جا جوالا مکي يعني آتش فشان ڏٺائين.
توھان ان جو اندازو ان ڳالھ سان لڳائي سگھو ٿا ته سج جي روشني کي وائجر1 تائين پھچڻ 17 ڪلاڪ لڳي وڃن ٿا. وائجر1 ڌرتيء کان ھر ڏينھن 14،73،600 ڪلو ميٽر پري وڃي ٿو. يعني ھر ڏينھن ھي چوڏنھن لک اٺھتر ھزار ڇھ سو ڪلو ميٽرن جو مفاصلو طئي ڪندو آھي. ھي مفاصلو زمين چنڊ جي مفاصلي کان چار ڀاڱا وڌيڪ آھي. زمين کان چنڊ 3،84،400 ڪلو ميٽر آھي.
12 نومبر 1980ء تي زحل تي پھتو. سيٽرن جا چنڊ دريافت ڪيائين. سيٽرن جي چنڊ جو مشاھدو ڪيائين. سيٽرن جي چنڊ کي بغور مشاھدي کان پوء ھن کي خلاء وڃڻ جا احڪام مليا.
22 آگسٽ 2012ء تائين 18.4 بلين ڪلو ميٽر يعني 123 اسٽرونوميڪل يونٽ سفر ڪيو جيڪي اسان جي نظام شمسي جي آخري حد خيال ڪيو وڃي ٿو. ھن پھريون شيء ھجڻ جو اعزاز حاصل ڪيو جنھن انساني تاريخ نظام شمسي کان ٻاھر قدم رکڻ ڪامياب ٿيو. ھي داخل ٿي ويو.
جڏھن وائجر1 پنھنجو سفر شروع ڪيو ان وقت آئون پيدا به ڪو نه ٿيو ھو س ٿي سگھي ٿو ته توھان مان به ڪافي پيدا ڪونه ٿيا ھوندا جيتوڻيڪ تڏھن کان ھي خلائي مشين ھلندو پيو وڃي.
نئين لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ 2003 تحت شھري علائقن م يونين ڪاؤنسل جو نالو تبديل ڪري يونين ڪميٽي رکيو ويو آهي ٻھراڙيءَ يونين ڪاؤنسل کي ساڳيو يونين ڪاؤنسل سڏبو آهي. ھن ضلعي جي يونين ڪاميٽين جو تعداد 31 آهي، ڪوبہ ٻھراڙيءَ جو علائقو نہ ھجڻ ڪري اتي ھاڻي ڪابه يونين ڪاؤنسل ڪانه آھي. ڪراچي ويسٽ شھري علائقن جون 46 يونين ڪاميٽيون ٻھراڙيءَ جون 6 يونين ڪاؤنسلون آھن انھن جو ٽوٽل 52 آھي. ڪورنگي 37 يونين ڪاميٽيون آھن ، ملير 32 يونين ڪاؤنسلون 13 يونين ڪاميٽيون ٽوٽل 45 يو سي آھن، ڪراچي سائوٿ 31 يونين ڪائونسلون يونين ڪاميٽيون آھن ھن ضلعي م ھيٺيون 42 يونين ڪاميٽيون واقع آھن:
ڪراچي اوڀر ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو ھڪ ضلعو جيڪو سنڌ جي گادي جي ھنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن شھر ڪراچي جي وچ واري ضلعي ڪراچي سينٽرل جي اوڀر واقع آهي. لان کي اڪثر ڪراچي ايسٽ سڏيو ويندو آهي. ڪراچي شھر پھرين ھڪ ضلعي تي مشتمل ھيو 1987ع م ان کي چئن ضلعن ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ ڪراچي ويسٽ ورھايو ويو. ھن ضلعي جي تعلقن کي سب ڊويزن جو درجو مليل آهي. ضلعي م ھن وقت ٻہ سب ڊويزنون يا تعلقا ھڪ ڪنٽونمينٽ واقع آھن. جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:
2000 ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن تبديل ڪيو ويو ھو ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ورھايو ويو هو جن گلشن ٽائون، ڪورنگي ٽائون، لانڍي ٽائون شاھ فيصل ٽائون شامل ھيا. 11 جنوري 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو. نومبر 2013 ھن ضلعي جون ٽي سب ڊويزنون: ڪورنگي سب ڊويزن، شاھ فيصل سب ڊويزن لانڍي سب ڊويزن ھن ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو ڪورنگي قائم ڪيو ويو. ڪراچي ڏکڻ ضلعي مان جمشيد ڪوارٽرز ڌار ڪري ھن ضلعي ملايو ويو .
ھن ضلعي جو قيام 1987ع م عمل آيو جڏھن ڪراچي ضلعي کي چئن ضلعن: ڪراچي ايسٽ، ڪراچي ويسٽ ، ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل ورھايو ويو. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھن ضلعي وارو علائقو پورو ٻھراڙي ھيو جتي مختلف ڳوٺ واقع ھيا. ھن ضلعي م موجوده ڪورنگي ضلعي جا اڪثر علائقا ڪورنگي سميت شامل ھيا 2013 م انھن علائقن کي ڌار ڪري ڪورنگي جي نالي سان ھڪ نئون روينيو ضلعو قائم ڪيو ويو.
يونين ڪاميٽي جا چونڊيل ميمبر ڪائونسلر ھوندا آھن سربراھ چيئرمين ڊپٽي چيئرمين ھوندا آھن. ضلعي م قومي اسيمبلي جا تڪ آھن صوبائي اسيمبلي جا تڪ آھن.
1928ع کيس بمبئي سرڪار اضافو ڏيئي، ايگزيڪيوٽو ڪائونسل جو ميمبر ڪري رکيو ويو. انهن ڏينهن ، حڪومت جو سرشتو ڊائرڪي طريقي جو هو، جنهن ڪي کاتا ڪائونسل جي چونڊيل ميمبرن کي ڏنا ويندا هئا، جن کي وزير سڏيو ويندو هو، مکيه کاتا تجربيڪار سرڪاري آفيسرن يا تجربيڪار پراڻن وزيرن کي پروموشن ڏيئي ڏنا ويندا هئا. انهن کي "ايگزيڪيوٽو ميمبر" ڪري سڏيو ويندو هو.
1932ع ، سر غلام حسين هدايت الله، بمبئي سرڪار جي مشهور مالي ميمبر سر گووندراءِ پرڌان جي جاءِ تي مالي ميمبر جي ڪم جي چارج ورتي. ٻئي سال، 1933ع ، هن کي برٽش سرڪار طرفان خطاب مليو. 1933ع ڌاري، بمبئي گورنر جي موڪل تي وڃڻ ڪري، عارضي گورنر جي مقرري ٿيڻي هئي. هي سڀني ايگزيڪيوٽو ميمبرن سينئر ميمبر هو، ليڪن انگريزن هن جي حق کي ريٽي، سر ارنيسٽ هاسٽن، هوم ميمبر، کي گورنر مقرر ڪيو، جنهن تي سياسي حلقن حڪومت تي گهڻي نڪته چيني ٿي.
1930ع گول ميز ڪانفرنس لنڊن ڪٺي ٿي، جنهن بمبئي سرڪار طرفان هي عيوضي ٿي شرڪت لاءِ ويو. اتي هن سنڌ جي جدائيءَ واري ڪميٽيءَ ، بيمار هئڻ جي باوجود، پاڻ کڻائي، وڃي سنڌ جي جدائيءَ جي فائدي پرزور تقرير ڪئي هئي.
غلام حسین ھدايت اللہ صوبي سنڌ جو پاڪستان جي قيام کان اڳ ٻہ دفعا وزيراعظم (1937 کان 1947 تائين سنڌ جي چيف ايگزيڪيوٽو کي سرڪاري طور تي وزيراعظم سڏيو ويندو هو جيڪو عھدو پاڪستان ٺھڻ بعد پھرين دفعو وزير اعلي بڻيو) پاڪستان جي قيام بعد سنڌ جو پھريون گورنر رھيو. پاڻ سنڌ جو نامور سياستدان ھيو.
سر صاحب ٻه شاديون ڪيون هيون. کيس پهرينءَ بيبيءَ مان هڪ نياڻي ٿي. سندس ٻي بيبي بيگم صغرا هدايت الله آهي. ان مان کيس چار فرزند ٿيا. انور حسين، منور حسين، الطاف حسين، ممتاز حسين. سندس ٻئي فرزند، لاهور ميل جي حرن هٿان ڪرڻ واري حادثي ، انتقال ڪيو.
قديم ميسوپوٽاميا ماڻھن جو خيال هو تہ قسمت انھن ديوتائن جي ھٿ آهي جن جي خدمت لاء انسانن کي پيدا ڪيو ويو ھو. قديم يونان م تقدير کي ٽن عورتن جي صورت ڏيکاريو ويو ھو يا چيو ويندو ھو تہ قسمت زيوس ديوتا جي ھٿ وس ھئي. قديم سميري ماڻھو. جي قسمت لاء خدائي تقدير جو عقيدو ھيوبابل جي مذھب جي عقيدي نابو ديوتا لکت جو ديوتا ھيو اھا انساني تقدير اڪريندو ھو جيڪا اشوري بابلي مندرن وارا ديوتا، خاص طور تي انوناڪي ديوتا، انسانن سان منصوب ڪندا ھئا.
اسلام کي اڪثر جبريت واري مذھب طور پيش ڪيو ويو آهي. خدا جي جوڙيل تقدير انساني اختيار جي آزادي متعلق مسلمانن ٻہ مختلف فڪري رجحانن فروغ ورتو. انھن ھڪ خيال تقديري جبريت جو آھي ٻيو خيال انساني اختيار وارو آھي. ان موضوع تي مسلمانن جي انھن پاڻ ٽڪرائجندڙ فڪري رجحانن جا بنياد قرآن جي آيتن آھن جن ذريعي اھي پنھنجي پنھنجي موقف جي حمايت ڪن
تقدير يا لکيو يا قسمت تقدير اھڙي طاقت آهي جيڪا ھڪ خيال مطابق دنيا جي اندر ٿيندڙ واقعن جو اڳواٽ تعين ڪري ٿي. اھا حادثي موقعي واري خيال کي رد ڪري ٿي اڪثر ان کي دنيا آخرت ماڻھن جي قسمت سمجھيو ويندو آھي. تقديري جبريت ھڪ عقيدو آهي جنھن مطابق تقدير جا مقرر ڪيل واقعن اڏو انسان بي وس آھي ٻين لفظن انسان پنھنجي يا ٻين جي تقدير کي تبديل نہ ٿو ڪري سگهي.
عيسائي مفڪرن تقدير متعلق قديم خيالن جي نئين سر تشريح ڪندي کين خدائي ڪارسازي سان ملايو جنھن انسان کي بہ چڱي بري وچ چونڊ ڪڻ جو اختيار پڻ ڏيکاريو ويو. عيسائي دينيات خدا جي قدرت کي انساني آزاد اختيار سان ٺھڪندڙ عقيدي جي حق مصروف رھي آھي.
انھن آيتن جي بنياد تي ھڪڙي خيال وارا دليل ڏيندا آهن تہ ماڻھن سان واقع ٿيندڙ ھر ڀلو يا برو خدا طرفان طئي ٿيل آهي. اھو خيال مشھور عربي فقري انشاءالله مان پڻ ظاھر ٿئي ٿو جيڪو مسلمان ھر مستقبل ٿيندڙ سرگرمي رٿڻ وقت چوندو آهي. ھڪ ٻي آيت قرآن چئي ٿو تہ:
هبل دوربين جي بنايل هڪ تصوير جي مرڪز 370 جي ڪهڪشان صاف ڏسي سگھجي ٿي پر انکي ويجھي وڏي قوس جي شڪل شبيهہ دراصل تيرهن ارب نوري سال پري موجود هڪ ئي ڪهڪشان جي پنج مختلف شبيهين آهن ڇوجو ڪهڪشان جا ڪلسٽر بہ هنگام هوندا آهن ان لاءِ ان لينزنگ سان شبيہ هڪ ئي وقت هڪ کان گھڻين جڳهن تي ٺھندي آهي ان شبيہ جي بدولت سائنسدانن نہ صرف ڪائنات جي آغاز ٺھڻ وارين ڪهڪشائن کي اسٽڊي ڪري چڪا آهن بلڪي نسبتن ويجهي ڪلسٽرز موجود ڊارڪ ميٽر جي ڪفايت ورڇ جي باري بہ بھتر معلومات حاصل ڪري وٺندا
آئنسٽائين جي نظريہ اضافيت سان اسان کي هي معلوم ٿيو آهي تہ وڏي اجزاءَ جي ڪشش ثقل اسپيس ٽائيم جھڪ پيدا ڪندي آهي جنھن گذرندي روشني بہ جھڪ کائي ويندي آهي اوهان کي ياد هوندو تہ عدسا بہ ان اصول تي ڪم ڪندا آهن تہ اهوئي روشني کي جھڪ ڏيندا آهن جنھن سان روشني هڪ نقطي تي مرڪوز ٿي ويندي آهي ان ڏيک کي استعمال ڪري اسان عدسا استعمال ڪري دوبين ٺاهيندا آهيون جنھن سان پري واري اجزاءَ کي ڏسي سگھجي ٿو
گھڻي ڀاڱي عمر گذاري چڪي آهي پر انجي باوجود انجي نئين دريافتن گهٽتائي ناهي اچي رهي بلڪي ان روزانو اضافو ٿي رهيو آهي حال ئي انکي نيو مشن ڏنو ويو جنھن ان ڪهڪشان جي عظيم جهرمٽن جي ڪشش ثقل کي جي طور تي استعمال ڪري انھن جي پويان اربن نوري سال پري ڪهڪشان جون تصويرون ورتيون آهن