polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ممتاز علي خان ڀٽو کي 22 ڊسمبر 1971ع تي سنڌ جو گورنر بڻايو ويو، جيڪو 20 اپريل 1972ع تائين ان عهدي تي رهيو. ون يونٽ ٽٽڻ کانپوءِ هي پهريون سويلين گورنر سنڌ هيو.
بيگم رانا لياقت علي خان کي 15 فيبروري 1973ع تي سنڌ جي گورنر جي عهدي ڏنو ويو جيڪا 28 فيبروري 1976ع تائين ان عهدي تي رهي. هيءَ ملڪ جي پهرئين وزيراعظم لياقت علي خان جي زال هئي.
جنرل رحيم الدين خان کي 24 جون 1988ع تي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو جيڪو 12 سيپٽمبر 1988ع تائين ان عهدي تي رهيو. هي جنرل ضياء الحق جي دؤر جو سنڌ جو آخري گورنر هو.
ايئر مارشل عظيم دائودپوٽو جنرل پرويز مشرف جي حڪومت دوران 25 آڪٽوبر 1999ع کان 24 مئي 2000ع تائين سنڌ جو گورنر رهيو. سندس واسطو پاڪستان ايئر فورس سان هو هي ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽي جو پُٽ هو.
محمد ميان سومرو کي پرويز مشرف حڪومت دوران 25 مئي 2000ع تي سنڌ جو گورنر بڻايو ويو هي 26 ڊسمبر 2002ع تائين ان عهدي تي رهي ڪم ڪندو رهيو. هي اقتصادي ماهر بئنڪر هو.
عشرت العباد خان کي پرويز مشرف جي دور 27 ڊسمبر 2002ع تي سنڌ جو گورنر بڻايو ويو هي 9 نومبر 2016 تائين ان عهدي تي رهيو. هي سڀ کان وڌيڪ ڊگهي عرصي سنڌ جو گورنر رهيو، سندس تعلق متحده قومي موومينٽ سان هيو.
عمران اسماعيل سنڌ جو هاڻوڪو گورنر سنڌ آهي، هن کي 27 آگسٽ 2018 تي سنڌ جو گورنر بڻايو ويو. هن جو تعلق پاڪستان تحريڪ انصاف سان آهي.
پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ سنڌ کي صوبي حيثيت ملي ان جي صوبائي اعليٰ منتظم کي وڏو وزير يا وزيراعليٰ سڏيو ويو. هندستان جي ورهاڱي کانپوءِ مـحمـد ايوب کهڙو کي سنڌ جو مُکيا منتري يا وڏو وزير بڻايو ويو.
پير الاهي بخش کي 3 مئي 1948ع تي سنڌ جو وڏو وزير يا چيف منسٽر بڻايو ويو هي 4 فيبروري 1949ع تائين ان عهدي تي رهيو. هن جو سياسي لاڳاپو پاڪستان مسلم ليگ سان هو.
محمد يوسف هارون کي 18 فيبروري 1949ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻايو ويو هي 7 مئي 1950ع تائين ان عهدي تي رهيو. هن جو سياسي واسطو پاڪستان مسلم ليگ سان هو.
قاضي فضل الله کي 8 مئي 1950ع تي سنڌ جو وڏو وزير بڻايو ويو هي 24 مارچ 1951ع تائين ان عهدي تي فائز رهيو. هن جو سياسي لاڳاپو پاڪستان مسلم ليگ سان هو.
اپريل 1936ع تي سنڌ، بمبئي پرڳڻي کان آزاد ٿي پهرين سنڌ اسيمبلي 1937ع چونڊي وئي، ان وقت سنڌ صوبي جو اعليٰ منتظم ، پريميئر يا وزيراعظم هوندو هو. پاڪستان جي ٺهڻ تائين سنڌ جا هيٺيان پريميئر يا وزيراعظم رهيا آهن.
الهه بخش سومرو پهريون ڀيرو 23 مارچ 1938ع تي سنڌ جو وزيراعظم ٿيو 8 اپريل 1940ع تائين ان عهدي تي رهيو. سندس سياسي لاڳاپو ’اتحاد پارٽيءَ‘ سان هيو. هي سنڌ جو محب وطن سياستدان هو.
مير خان ٽالپر عرف بنده علي خان ٽالپر 18 اپريل 1940ع تي سنڌ جو وزيراعظم چونڊيو ويو هي 7 مارچ 1941ع تائين ان عهدي تي رهيو. هن جو سياسي لاڳاپو ’آل انڊيا مسلم ليگ‘ سان هيو.
الهه بخش سومرو مير خان عرف بنده علي خان ٽالپر کانپوءِ 7 مارچ 1941ع تي ٻيون ڀيرو سنڌ جو وزيراعظم چونڊيو ويو، هي ان عهدي تي 14 آڪٽوبر 1942ع تائين رهيو.
افتخار حسين ممدوٽ سنڌ جو ڇهون گورنر هيو، جنهن 24 جون 1954ع تي عهدي جو حلف کنيو. ان عهدي کان اڳ هي پنجاب، پاڪستان جو وڏو وزير هو. ممدوٽ ون يونٽ قائم ٿيڻ تائين سنڌ جو گورنر رهيو.
سال 1954ع جي پڇاڙيءَ 14 آڪٽوبر تي سڄي ملڪ ون يونٽ لڳايو ويو، ملڪ جي اولهندي علائقي وارن سڀني صوبن کي گڏائي اولهه پاڪستان جو نالو ڏنو ويو، 1947 پاڪستان سان شامل ٿيل اوڀر بنگال کي اوڀر پاڪستان صوبي جو نالو ڏنو ويو. ون يونٽ ٿيڻ کانپوءِ 24 آڪٽوبر 1958ع تي جنرل محمد ايوب خان ملڪ مارشل لا لاڳو ڪيو پاڻ ملڪ جو صدر بڻجي ويو. سندس دور حڪمراني 11 سال تائين رهيو، سندس حڪمراني 25 مارچ 1969ع تي ختم ٿي، جنهنکانپوءِ جنرل يحييٰ خان ملڪ جو صدر بڻيو، جنهن پهرين جولاءِ 1970ع تي ون يونٽ جو خاتمو آندو صوبن جي پراڻي حيثيت بحال ٿي وئي.
سنڌ سرڪار يا 'حڪومت سنڌ پاڪستان جي صوبي سنڌ انتظامي معاملن جي آئيني ذميوار آهي، ان جو هيڊ ڪوارٽر مرڪزي آفيسون صوبي جي گادي واري هنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهر ڪراچي آهن. سنڌين کان سميت، صوبو ٻين قوميت جا ماڻهو پڻ آباد آهن، جنهن جي ڪري هن صوبي جا شهري علائقا ثقافتي طور تي ڇڪتاڻ وارا آهن. سنڌ صوبو جي اولهه اتر بلوچستان صوبو، اتر پاڪستاني پنجاب صوبو اوڀر طرف اتر هندستان آهي. سنڌي سمنڊ سنڌ صوبي جي ڏکڻ واقع آهي. صوبي جي وڏين ٻولين سنڌي، بلوچي، سرائيڪي اردو شامل آهن.
1947ع ننڍي کنڊ جي گڏيل هندستان کي ٻن ٽُڪرن ڀارت پاڪستان ورهايو ويو، 15 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ سنڌ کي پاڪستان جي هڪ صوبي جي حيثيت ملي. صوبو بڻجڻ کانپوءِ به سنڌ برطانوي حڪومت وارو قانون رائج رهيو، ان نظام هيٺ وفاق گورنر جنرل، وزيراعظم وفاقي ڪابينا صوبن گورنر، وڏو وزير صوبائي ڪابينا جا نمائندا حڪومتي ڪاروهنوار هلائيندا پئي رهيا آهن. اڳتي هلي وفاق گورنر جنرل جي پد يا عهدو کي ختم ڪري ان جي جاءِ تي ’صدر‘ جو عهدو رکيو ويو.
1843ع کان اڳ سنڌ هڪ آزاد ملڪ هيو ان جو انتظامي سربراهه وزيراعظم هوندو هيو، 1843 کانپوءِ سنڌ تي انگريزن جي ايسٽ انڊيا ڪمپني قبضو ڪري بمبئي پريزيڊينسي يا پرڳڻي سان ملائي چڏيو. 1847 سنڌ بمبئي پرڳڻي کان ڇوٽڪارو ماڻيو، بعد 1947 پاڪستان سنڌ کي صوبي جي حيثيت ملي.
غلام حسين هدايت الله کي 14 آڪٽوبر 1942ع تي سنڌ جو وزيراعليٰ بڻايو ويو هي 14 آگسٽ 1947ع تائين ان عهدي تي رهيو. هن کي انگريزن جو پُٺڀرائي مليل هئي جنهنڪري کيس ’سر‘ جو خطاب ڏنو ويو هو.
سال 1843ع انگريزن آزاد سنڌ مُلڪ تي قبضو ڪيو 1847ع سنڌ کي بمبئي پرڳڻي سان ملائي ڇڏيائون. اپريل 1936ع سنڌ، بمبئيءَ کان الڳ ٿي پنهنجي آزاد خودمختيار اسيمبلي حڪومت قائم ڪئي، جيڪا 1947ع تائين ننڍي کنڊ جو حصو رهي.
”اڪ جون ڦلڙيون، ڀيڄ ڀيني“ (نثري شاعري: 1965ع ايوبي مارشل لا هي ڪتاب ڇپجڻ جي باوجود منظر عام تي نه اچي سگهيو هي ڪتاب ٻيهر 2000ع ڇپجي پڌرو ٿيو)،
”اڳتي قدم“ (2001ع:شيخ اياز آگسٽ، سيپٽمبر آڪٽوبر 1947ع ’اڳتي قدم‘ ماهوار جا 3 پرچا ڪڍيا هئا، جن کي گڏ ڪري نئين ترتيب سان محمد ابراهيم جويي 2001ع ڪتابي صورت ڇپائي پڌرو ڪيو)
”جي تند برابر توريان“ (ڪهاڻيون: شيخ اياز جون ’سفيد وحشي‘ ’پنهل کان پوءِ‘ عنوان سان ڪهاڻين جي مجموعن ان کان ٻاهر رهجي ويل ڪهاڻيون، انور فگار هَڪڙي ترتيب ڏئي ڇپائي پڌريون ڪيون)
سندس اسڪول انقلابي خيال اسريا. سندس ويهن سالن جي ڄمار اشتراڪيت مطالعي جو خاص موضوع رهي. اسڪول استاد کيئلداس فاني سندس سوچ شاعراڻي فن کي اوج ڏنو. هن شاعري جي شروعات ننڍپڻ کان ئي ڪئي.
اياز سنڌ جي جديد شاعري جو باني آهي. هي بيت، دوها، وايون، گيت، نظم، آزاد نظم، هائيڪا ڏيڊ سٽا، ڪهاڻين سميت نثر جا بيمثال نمونا ڇڏي ويو آهي. اياز کي سندس لکڻين تي ڪيترائي ايوارڊ ڏنا ويا آهن. سندس ياد اياز ميلو لڳايو ويو ڃي ٿو، جنهن سنڌ جي مختلف ناليوارن فنڪارن شفيع فقير، بيدل مسرور، مظهر، ذوالفقار حسين، آغا ثنا الله، فخر، رجب فقير، سيف سميجو ٻيا پنهنجي فن جو مظاهرو ڪن ٿا. شيخ اياز بابت نصير مرزا، جامي چانڊيي، ملڪ نديم، آغا سليم، انور فگار هَڪڙي، هدايت پريم، گُرڏني گانگاڻيءَ ڪتاب ڇپرايا آهن، جڏهن ته تاج جويي پڻ هيٺيان چار ڪتاب ڇپايا آهن:
سنڌي شاعريءَ کي نج ٻوليءَ مقامي ماحول عطا ڪرڻ سندس وڏو هٿ آهي، اهو ئي سبب آهي، جو سنڌي شاعريءَ جي جديد دور وڌ کان وڌ مڃتا شيخ اياز ئي ماڻي. شيخ اياز جي ڪلام جو ڪجهه حصو هنديءَ، اردو، سرائيڪي، پنجابي، فرينچ، جرمن انگريزيءَ پڻ ترجمو ٿيو آهي. سندس شاعريءَ جي انگريزي ترجمي تي مشتمل هيٺيان چار ڪتاب ڇپجي پڌرا ٿيا آهن.
شيخ اياز جي شاعري فڪري حوالي سان ٻن دورن / لاڙن تي مشمتل آهي. پهريون دور ترقي پسند، قومپرستيءَ جديد فڪر جي نمائندگي ڪندڙ آهي ٻيو دور بين الاقواميت، ويدانت يا تصوف جو نمونو پيش ڪري ٿو. اهي ٻئي رجحان عملي طور سندس زندگيءَ جي روين مان به جهلڪن ٿا، جو پهرئين دور پوئين دور منجهس نمايان تبديليون نظر اچن ٿيون. جنهنڪري اڄ توڙي سڀاڻي جي ادبي حلقن تعريفي تنقيدي، ٻنهي حوالن سان گفتگو جو موضوع بڻيل رهندو.
سنڌي ٻوليءَ جو ناليوارو وطن دوست عوامي قومي شاعر، ترقي پسند اديب، ھڪ مشھور وڪيل سنڌي ٻوليءَ جو دانشور ٿي گذريو آهي. سنڌ جي هن وڏي شاعر جو اصل نالو شيخ مبارڪ علي هو، پر شعر ادب جي دنيا هو ’اياز‘ جي نالي سان مقبول ٿيو. 1976ع کان 1980ع تائين سنڌ يونيورسٽي جو وائيس چانسلر رھيو.
اياز جي پهرين شادي بيگم زرينا سان ٿي. جنهن مان کيس ٻہ پٽ انيس سليم 3 ڌيئرون ياسمين، نگهت روحي ڄايون. هن ٻي شادي بيگم اقبال سان ڪئي، جنهن مان کيس 3 ٻار مونس، سرمد وينگس ڄايا. 1965ع ڌاري وراثت ٻين ڳالهين ڪري اياز بيگم اقبال جدائي ٿي وئي. اياز زندگي جو گهڻو عرصو سکر رهيو. آخري ڪجھ سال ڪراچي پرنس ڪامپليڪس رهيو.
جهڙيءَ طرح شيخ اياز شروعاتي دور پاڻ ڪجهه عرصو ادبي رسالي ”اڳتي قدم“ جو ايڊيٽر رهيو، تهڙيءَ طرح پوئين دور ڪجهه وقت سنڌي اخبار ’برسات‘ جو پڻ ايڊيٽر رهيو. ان ريت صحافت جي شعبي به حصيدار بڻيو. اخباري ڪالم اخبار ڇپجندڙ سندس دعائون، سندس فڪري تبديليءَ جون شاهد آهن.
1950ع وڪالت شروع ڪيائين سنڌ جي نامور وڪيلن شمار ٿيو. پهريائين هاءِ ڪورٽ ڪراچي عبدالحئي قريشي جمال صديقي سان بعد خالد اسحاق عبدالقادر شيخ سان وڪالت ڪئي. ان کانپوءِ سکر پريڪٽس ڪرڻ لڳو.
سندس والد جو نالو شيخ غلام حسين ڏاڏي جو نالو شيخ عبدالحڪيم عرف بنگل شيخ هو، جيڪو شهر جي معزز ماڻهن شمار ٿيندو هو سندن پاڙو بنگل پاڙو، سڏبو هو. شيخ اياز جو خاندان بکراڻي آهي.
شيراز ايران جو پنجون وڏو شھر آھي. ھي شھر ايران جي صوبي فارس جي گاديءَ جو ھنڌ پڻ آھي. 2016ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 1565572 آھي. جيڪڏھن شھر جا مضافاتي علائقا ڳاڻاٽي آڻجن تہ پوءِ شھر جي آبادي 18 لکن کان بہ مٿي ٿي ويندي. ھي ايران جي ڏاکڻئين حصي جو وڏي وڏو شھر آھي. ھي فارس جي جابلو علائقي آباد آھي ھن شھر جي سرزمين جي سامونڊي سطح کان اوچائي 1486 ميٽر آھي. ھتان جي موسم خوشگوار آھي ھي ھزار سالن کان وڌيڪ عرصي کان واپار جو ھڪ وڏو مرڪز رھيو آھي. شيراز ميونسپالٽيءَ جي ڪل پکيڙ 240 چورس ڪلوميٽر آھي جيڪا 11 سيڪٽرن ورھايل آھي.
1504ع اسماعيل اول شيراز جي شھر تي قبضو ڪيو. ھو صفوي گھراڻي جو پھريون بادشاھ ھو. ھن گھراڻي 1501ع کان 1722ع تائين سلطنت جون واڳون سنڀاليون سندن حڪومت دوران شيراز گاديءَ ھو ھنڌ رھيو. ھتان جي گورنر امام قلي خان ھتي ڪيتريون ئي عظيم الشان عمارتون محلاتون جوڙايون. صفوي گھراڻي جي بادشاھيءَ جي خاتمي کان پوءِ شيراز کي ڪجه عرصو ڪافي ڏکيا ڏينھن ڏسڻا پيا. ھن شھر تي افغانستان جي حڪمرانن حملا ڪيا ھتان جي گورنر بغاوت ڪئي. آنھيءَ بدامنيءَ واري دور ڪيترين ئي تاريخي عمارتن کي نقصان پھتو ھتان جا ڪيترائي رھواسي لڏي وڃي ٻين شھرن رھيا.
آٽڪل 2000 ق.م ايلامائيٽ ٻوليءَ لکيل مٽيءَ جي تختين تي ھن شھر جو نالو تيرازيس لکيو ويو آھي. شروع ھي شھر ابو نضر قلعي واري علائقي آباد ھو 693ع بنو اميہ گھراڻي جي دور حڪومت موجودھ ھنڌ تي ٻيھر آباد ڪيو ويو. ھن شھر 9 کان 11 صديءَ جي وچ تيزيءَ سان ترقي ڪئي. تيرھين صديءَ ھي شھر علم، ادب ثقافت جو وڏو مرڪز بنجي ويو. 1750ع کان 1800ع تائين زند گھراڻي جي بادشاھيءَ دوران ھي پرشيا جي گاديءَ جو ھنڌ رھيو. ايران جا ٻہ وڏا شاعر سعدي حافظ ھن شھر جا رھواسي ھئا. سندن مزارون موجودھ شھر جي اترئين حصي موجود آھن.
1970ع سرون ٺاھڻ لاءءِ ھڪ بٺيءَ جي کوٽائي ڪندي مٽيءَ جون ڪجھ تختيون ھٿ آيون جن تي ڪجه اکر لکيل ھئا. تحقيق ڪرڻ تي پتو پيو تہ اھي تختيون 2000 ق.م ايلامائيٽ ٻوليءَ لکيون ويون ھيون، جن تي ھڪ شھر تيرازيس جو نالو لکيل ھو. ماھرن جي خيال اھوئي موجودھ ”شيراز“ جو بنياد آھي. ھن شھر جي ڏکڻ موجود ساساني دور جي مليل مٽيءِ جي مھرن تي پڻ شيراز لفظ اڪريل ھو. فردوسيءَ جي مشھور ڪتاب شاھنامہ لکيل آھي تہ ھي شھر دنيا جي ٽئين بادشاھ طھمورث اڏايو ھو جنھن جي پٽ جو نالو شيراز ھو.
1762ع ڪريم خان زند اقتدار جي مسند تي ويٺو. سندس دور خوشحاليءَ جي ديوي موٽي آئي. ھن ڪيتريون ئي عمارتون ھڪ مسجد تعمير ڪرائي شھر تمام سھڻيون ڍڪيل بازارون قائم ڪيون. ھن شھر گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو سرشتو قائم ڪرايو شھر جي چوڌاري ٺھيل ڀت جي مرامت ڪرائي. افسوس جو سندس پونئر بادشاھيءَ جو نظام صحيح طريقي سان نہ ھلائي سگھيا اقتدار ھنن جي ھٿن مان نڪري ڪجار گھراڻي جي بادشاھ آغا محمد خان جي ھٿن ھليو ويو. ھن شيراز جي ڪيترين ئي اڏاوتن کي نقصان پھچايو شيراز بجاءِ تھران کي گاديءَ جو ھنڌ مقرر ڪيائين.
ھن شھر جي حاڪمن جي بھترين حمڪت عمليءَ سبب ھي شھر چنگيز خان تيمور لنگ جي ھن علائقي يلغار وقت تباھ ٿيڻ کان بچي ويو. تيرھين صديءَ ھي شھر علم ادب جو مرڪز ھو. ھتان جا حڪمران عالمن، اديبن مفڪرن جا وڏا قدردان ھئا کين عزت جي نگاھ سان ڏسندا ھئا. ھن شھر کي دارالعلم يعني علم جو گھر ڪوٺيو ويندو ھو. فارسي ٻوليءَ جي جڳ مشھور شاعرن شيخ سعدي حافظ جو جنم ھن شھر ٿيو. صوفي شاعر رزبھان عظيم مفڪر ملا صدرا بہ ھن شھر اکيون کوليون. ھن شھر کي ايران جو اٿينس بہ ڪوٺيو ويندو ھو.
ھن شھر ڪيترائي خوبصورت باغ آھن جن مان باغ ارم پنھنجو مٽ پاڻ آھي. ھن شھر پسگردائيءَ عاليشان قسم جا گلم, غاليچا قالين ٺھن ٿا. ھتي سيمنٽ، کنڊ، ڀاڻ، ڪپڙي ٺاھڻ تيل صاف ڪرڻ ٻين ڪيترين ئي شين ٺاھڻ جا ڪارخانا آھن. ھتي اليڪٽرانڪس جي شين جو ڪاروبار بہ عروج تي آھي. شيراز ايران جو پھريون شمسي توانائيءَ تي ھلندڙ بجلي گھر بہ موجود آھي. تازو شھر جي ٻاھران باباڪوھي جبلن تي پن چڪيون لڳايون ويون آھن.
شيراز ڪيتريون کي ڏسڻ جھڙيون جايون موجود آھن. آنھن مان اڪثر شھر جي پراڻي حصي واقع آھن. شھر ھڪ درجن کان بہ وڌيڪ تاريخي مسجدون آھن جن مان ڪجه جا گنبند بلب جي شڪل جا ڪجه وري ناسپتيءَ جي شڪل جھڙا آھن. انھن مسجدن مان مسجد وڪيل خاص ذڪر جي لائق آھي. ھن مسجد جي ڊزائين، رنگبرنگي گلڪاري وڻندڙ محراب کي لفظن بيان ڪرڻ ڏکيو آھي. مسجد جي ڀرسان وڪيل بازار آھي جيڪا ڪريم خان زند تعمير ڪرائي ھئي.
ويجھڙائيءَ وارن سالن شھر جي ميونسپالٽيءِ پاران شھر جي پراڻين عمارتن يادگارن جي ٻيھر تعمير جو ڪم شروع ڪيو ويو آھي. انھن ڪريم خان جي ڪوٽ جي مرمت پراڻي شھر جو تحفظ، قرآن گيٽ جي تزئين آرائش، مشھور شاعر خواجوي ڪرماني جي مزار جي تعمير شيخ سعدي حافظ جي مزارن جي مرمت شامل آھي. ھي شھر ايران جي گاديءَ جي ھنڌ تھران کان 800 ڪلوميٽر ڏکڻ آباد آھي.
شھر 25 شاپنگ مال 10 وڏيون بازارون آھن انڪري ھن شھر کي ايران مڊل ايسٽ جو شاپنگ لاءِ سڀ کان سولو ھنڌ چيو وڃي ٿو. شھر جي اتر پرشن گلف ڪامپليڪس نالي ھڪ شاپنگ مال کوليو ويو آھي. شاپنگ مال موجود دڪانن جي تعداد جي لحااظ کان ھي دنيا جو وڏي وڏو شاپنگ مال آھي.
جيتوڻيڪ ھي شھر ملڪ جي گاديءَ جو ھنڌ نہ رھيو آھي پر فارس صوبي جي گاديءَ جو ھنڌ رھندو پيو اچي. پھلوي گھراڻي جي بادشاھيءَ دوران ھن شھر چڱي ترقي ڪئي شيخ سعدي حافظ جون مزارون تعمير ٿيون. 1979ع واري اسلامي انقلاب کان پوءِ بہ ھن شھر چڱي ترقي ڪئي آھي.
شيراز جو شھر ايران جي ڏاکڻئين حصي ڪرمان صوبي جي اتر اولھ آباد آھي. شھر جي اترئين پاسي وٽان خشڪ ندي گذري ٿي. اھا ھڪ موسمياتي ندي آھي جيڪا مھارلو ڍنڍ ڇوڙ ڪري ٿي.
سنسار جي عمر سائز روشني جي زبان لکيل آهي. قدرت جي خوبصورتي تارن جي اندر موجود مواد، پولار، وقت جا قانون اهي سڀئي شروعات کان ئي موجود رهيا آهن پر اسان انهن کي ان وقت تائين نه ڏٺو جسيتائين اسان انهن کي ڏسڻ جي لاءِ اڃان به وڌيڪ طاقتور طريقي کي ايجاد نه ڪري ورتو.
تمام اڳ ڪٿي نه ڪٿي ڪنهن هڪڙي انسان روشني جي ڏيکاريل ڪمالن کي ڏسڻ جي لاءِ جهاتي ضرور پاتي هوندي. ڪير ڄاڻي ٿو؟. ٿي سگھي ٿو ته روشني جي اهڙي عجيب نظاري پهرئين ماڻهو کي متاثر ڪيو هجي.
قديم چين يونان جي ماڻهن اهو مشاهدو ڪيو ته روشني سان تمام گھڻا ڪمال ڏيکاري سگھجن ٿا. پر ڪنهن به ننڍن ٻارن جيان يا ڪنهن هوشيار جي دماغ پيدا ٿيندڙ ان بنيادي سوال کي نه پڇيو. ڇو؟ ايسيتائين جو هڪ هزار سال اڳ عراق جي شهر بصره روشني جو هڪ ٻيو اُستاد ابن الهيزن رهندو هو. ابن الهيزن جي اندر قدرت کي ڄاڻڻ جي جستجو هوندي هئي. هو هر سوال پڇندو هو خاص طور تي انهن شين جي باري جن کي ٻيا ماڻهو ائين ئي ڇڏي ڏيندا هئا.
اُن سوال ڪيو ته اسان ڪنئين ڏسون ٿا؟ ان کان اڳ ايندڙن مان ڪجھ مشهور ماڻهن اهو ٻڌايو هو ته اسان جي اکين مان ڪرڻا ٻاهر نڪرن ٿا جيڪا شيءِ اسان ڏسون ٿا اهي ڪرڻا انهن شين تائين سفر ڪري انهن سان ٽڪرائجي ڪري واپس اسان جي اکين تائين موٽي ايندا آهن. پر ابنِ الهثيم اهو اعتراض اُٿاريو ته تارا تمام گھڻي مفاصلي تي موجود آهن انڪري اهو ناممڪن آهي ته اسان جي اکين مان ڪا شيءِ ايتري ڏور وڃي ڪري ٿوري ئي گھڙي ئي اکين طرف واپس اچي سگھي. اهو اعتراض ڪمال جو هو پر ابنِ الهثيم اُتي ئي نه روڪيو ان اهڙن طريقن کي تلاش ڪرڻ لڳي ويو جن سان قدرت کي پنهجا راز خود ظاهر ڪرڻ تي مجبور ڪري سگھي.
پولار موجود دوربينون جهڙوڪ هبل تمام سڀ کان ڏور تمام پراڻي ڪهڪشائين مان ايندڙ روشني کي ڏٺو آهي جنهن سان سنسار جي باري اسان جي سمجھ کي اڃان به بهتر بڻائي ڇڏيو آهي. ابنِ الهثيم اهو دريافت ڪيو ته ڪهڙي طرح سان روشني سان عڪس ٺهن ٿا پر اها ان جي اُن عظيم ڪاميابي جي اڳيان ڪجھ به نه هئي.
1800ع هڪ ٻئي سائنسدان کي اسان جي آسپاس موجود لڪيل دنيا جي باري هڪ اهم ثبوت هٿ اچي ويو. رات وليم هرشل پنهنجي وقت جي سڀ کان وڏي دوربين سان آسمانن جو مطالعو ڪندو هو جڏهن ته ڏينهن هو تجربا ڪندو رهندو هو. نيوٽن جي شروعاتي ڪم مان اهو ثابت ٿي چڪو هو ته سج جي روشني الڳ الڳ رنگن جو ميلاپ هوندي آهي اها سڀني کي خبر هئي ته سج جي روشني گرمي پڻ موجود هوندي آهي. وليم هرشل جو سوال هو ته ڇا روشني جي ڪجھ رنگن ٻين رنگن جي ڀيٽ وڌيڪ گرمي هوندي آهي؟
توهان ڪڏهن هن ڳالھ تي غور ڪيو آهي ته آرگن پائيپ جي ڊيگھ الڳ الڳ ڇو هوندي آهي؟ جڏهن ڪو ماڻهو بٽڻ کي دٻائي ٿو ته اهو دٻائيل هوا کي هڪ خاص قسم جي پائيپ موڪلي ٿو جنهن سان ڪجھ خاص قسم جون آواز جون لهرون ٺهن ٿيون. ڪنهن به پائيپ جي ڊيگھ اهو ٻڌائيندي آهي ته هن جي اندر ڪيتري ڊيگھ واري آواز جي لهر سمائي سگھي ٿي. ننڍي پائيپ مان توهان کي ننڍي آواز جي لهر ٻڌڻ ايندي. گھٽ آواز جي لهرن جي پچ يا فريڪوئنسي اُوچي هوندي آهي. ٻن لهرن جي وچ واري مفاصلي کي لهري ڊيگھ سڏجي ٿو. هڪ ڊگھو پائيپ ڊگھي آواز جي لهر کي پيدا ڪندو آهي جنهن جي پچ يا فريڪوئنسي گھٽ هوندي آهي.
فزڪس فلڪيات جي ميلاپ جي نتيجي سائنس جي هڪ اهم شعبي اسٽروفزڪس جو جنم ٿيو. روشني جي انهن عمودي ڪارين لڪيرن هڪ راز لڪيل آهي جڏهن فارن هافر انهن کي ڏٺو ته هو حيران ٿي ويو؟؟ هڪ اهڙو ڪوڊ جيڪو ڪنهن ٻاهرين دنيا جي برهمانڊ کان اسان وٽ پهتو آهي. انهن ڪارين عمودي لڪيرن ڪهڙو پيغام لکيل آهي؟ هن کي سمجهڻ، ڄاڻڻ هن جي جواب تلاش ڪرڻ لڳ ڀڳ سو سالن جو عرصو لڳو. اهو ڪيترو نه خوبصورت آهي؟ زمين جي ڪيميائي بناوت ان جي وايومنڊل، زندگي جي ارتقا خوبصورتي جا ڪيترائي نمونا موجود آهن. اچو ته هڪ مثال جي طور تي مٿاڇري تي موجود اسان کي حيران ڪندڙ قدرت جي رنگن تي غور ڪيون.
اهو سڀ آخر ڇا ٿي رهيو آهي؟ قدرت جا حيران ڪندڙ اهو ڳاڙهو، نيرو، رنگ آخر ڪنئين ٺهن ٿا؟ سج کان ايندڙ روشني الڳ الڳ لهري ڊيگھن جي شڪل زمين تي پهچي ٿي. انهن خاص گُلن جون پتڪڙيون سموري گھٽ توانائي ڊگھي لهري ڊيگھ واري ڳاڙهي رنگ جي لهرن کي جذب ڪن ٿيون پر اُهي پتڪڙيون وڌيڪ توانائي گھٽ لهري ڊيگھ رکندڙ نيلي روشني کي موٽائين ٿيون. روشني پتن يا جي وچ جيڪا لھ وچڙ ٿئي ٿي ان جي نتيجي نيلو رنگ ٺهي ٿو. سڀ کان ڊگھيون لهرون جنهن کي اسان ڳاڙهي رنگ جي طور تي ڏسندا آهيون انهن جي توانائي سڀ کان گھٽ هوندي آهي. رنگن جي ذريعي ئي اسان جي اکين کي خبر پوندي آهي ته روشني جي لهرن ڪيتري توانائي موجود آهي.
نصيرآباد شهر جو بنياد ان وقت پيو، جنهن وقت ڪلهوڙا حڪمران ميان نصير محمد بن الياس ڪلهوڙو ،سال 1657ع مطابق 1068ھ پنهنجي چاچي ميان شاھ علي عرف شاهل محمد جي وفات کان پوءِ پنهنجي مورثي گاديءَ تي ويٺو. ساڳي ئي سال ميان نصير محمد ڪلهوڙو، جڏهن ميانوال تحريڪ جي هيڊڪوارٽر ڳاڙهي وڃڻ لاءِ نڪتو ، ان وقت گهاڙ واھ ڪناري تي اُچ کان آيل ميانوال تحريڪ جو پرچارڪ سيد صفر شاھ بخاري جو مسڪن هيو. تنهن پنهنجي اڳواڻ ميان نصير محمد ڪلهوڙي کي دعوت ڏني. ان زماني موجوده نصيرآباد شهر جي اتر ڳوٺ ساماڻو مسڻ ڏکڻ اوڍرمسڻ جا ڳوٺ آباد هئا، جيڪي هن وقت نصيرآباد شهر جا محلا بڻجي ويا آهن شهر ضم ٿي چڪا آهن.
ميانوال تحريڪ جي پرچارڪ سيد صفر شاھ بخاري جي دعوت تي ميان نصير محمد ڳاڙهي وڃڻ جي کان اڳ پنهنجو لشڪر جو اوڍر مسڻ ڳوٺ جي ميدان تي پڙاءُ ڪيو. سيد صفر شاھ بخاري جي خواهش اصرار تي ميان نصير محمد ڳوٺ ساماڻو مسڻ ڳوٺ اوڍر مسڻ جي وچ واري وڏي ميدان تي هڪ ڳوٺ ٻڌڻ جو حڪم ڪيو پنهنجي لشڪر شامل ڪاٺيا، اوڍاڻا، لوهاڻا ڪلهوڙن کي رهڻ جو حڪم ڏنو کين زرعي زمينون ڏيڻ سان گڏ علائقا ورهائي ڏنا. اڄ به ڪاٺيا بازار نالي ديهه سرڪاري روينيو رڪارڊ موجود آهي. جڏهن ته شهر جي وچان گذرندڙ روڊ جي اولهه واري پاسي کي ديهه نصيرآباد سڏيو وڃي ٿو.
نصيرآباد جي علائقي کي مختلف پهلوئن سان جانچيو ٿا ته اسان کي نصيرآباد جي پوري علائقي ڪٿي به ٽالپرن جي دور حڪومت جو ڪو به آثار، رهائش يا ٻي ڪابه باقيات نٿي ملي، پر اڄ به نصيرآباد ڪلهوڙن جا ڪيترائي ڳوٺ موجود آهن. جن ڳوٺ واسو ڪلهوڙو، ڳوٺ وڌو ڪلهوڙو، ڳوٺ باغ ڪلهوڙو، ڳوٺ کڏائي ڪلهوڙو ڳوٺ آباد ڪلهوڙو ، ڪلهوڙن جي وڏي آباديءَ وارا ڳوٺ آهن 1970 واري ڏهاڪي تائين هن شهر تي ڪلهوڙن جو راڄ قائم دائم رهيو،جيڪو مرحوم فقير محمد ڪلهوڙي جي حياتيءَ تائين قائم دائم رهيو ، ان جي وفات کان پوءِ ڪنهن به هن شهر جي مالڪي نه ڪئي.
ماڳ جو هنڌ: نصيرآباد شهر کان اوڀر ڏکڻ جي ڪنڊ،باڊهه شهر کان ڏکڻ اولهه جي ڪنڊ تعلقو نصيرآباد ضلعو قمبر شهداد ڪوٽ ماڳ جو دور: هڙاپا جو دور هي ماڳ دڙي جي صورت آهي.مسٽر ڊڪشٽ 1025ع مسٽر مجمدار 1927 کوٽائي ڪئي. هتان اڏواتن جا نشان ڪونه مليا آهن،ڪي وٿون مليون آهن،جيئن عقيق جق مڻڪا، ٺڪراٽو،ٽڪر ٿي ڪتي جي تصوير.ٽڪر چٽيل مليو آهي،ٽامي جي تار آر .ٽڪر جون چوڙيون،ٽڪر جون مورتين ملن ٿيون وغيره.هي ماڳ هڙاپا جي دور جو ليکجي ٿو.هي دڙو 20 فوٽ اوچو آهي،تازي قبرستان جا به نشان آهن.
جاگرافيائي بيهڪ 27.383 اوچائي 67.917 ويڪرائي ڦاڪ تي موجود هن شهر جي موجوده آدم شماري 37777 آهي، هن ڪل 6 يونين ڪائونسلون هڪ ٽائون ڪاميٽي آهي. نصيرآباد تعلقي جا وڏا ڳوٺ، آڏي لاشاري،نئون ڳوٺ، جلباڻي الهرکيو ، باغ لهٻرجت، ڪانڌڙا، ميانداد چنجڻي، مرادي، ڏيرا، لاکا، ننگر جهتيال، کڏهڙي، حاڪم ڏيپر، حمزو ڀٽي، باغ ڪلهوڙا، واسو ڪلهوڙو، وڌو ڪلهوڙو، نبي بخش ڪانڌڙو، ڪرم ڪانڌڙو، ٿرڙي هاشم، /سوالي، جاڙا واهوچا ، خدا بخش واهوچا، هيتم سوهو وغيره.
“ڪلهوڙا قديم زماني کان سنڌ جا ئي رهاڪو آهن. ميان آدم شاھ ولد گجن شاھ، ولد ميان صاحب ولد ميان خان، ولد ميان طاهر، ولد ميان رانبن، ولد ميان شاھ محمد عرف شاهل، ولد ميان ابراهيم، ولد ميان محمد، ولد ڄام چنو، جو هن گهراڻي جو مورث اعليٰ هو. ميان آدم شاھ وڏو بزرگ خدا ترس انسان هو، اڪثر ماڻهو سندس مريد هئا. هن بزرگ جي رهائش “ چانڊڪا” هئي، جا هن وقت تعلقي لاڙڪاڻي ، تعلقي نصيرآباد تعلقي قنبر جي حدن شامل آهي
هي ماڳ اسلامي دور سان ڄاڻايو وڃي ٿو. هن وقت دڙي جي صورت نصيرآباد شهر جي اتر هڪ ڪلوميٽر جي فاصلي تي موجود آهي. انڊس هاءِ وي جي ڪناري جي اولھه طرف هي دڙو وڏي ايراضيءَ پکڙيل آهي. هتان مٿاڇري تان ملندڙ وٿون اسلامي دور جون آهن، جن ٺڪراٺو، ڀڳل ٿانوَ، چوڙيون، رانديڪا ٽامي جا ڪَٽيل سڪا شامل آهن. هن دڙي جو مٿيون تھه اسلامي آهي، پر هيٺ کوٽائي ٿيل ڪانه آهي. هتان جي ماڻهن هتي قبرستان ٺاهي ڇڏيو آهي.
نصيرآباد ڪهڙي سال تعلقي جو درجو ڏنو ويو سا خبر نٿي پوي، البته مرزا قليچ بيگ “ڏاڙهيارو جبل جو سير” نالي پنهنجي ڊائري مضمون شروعاتي لفظ هن طرح لکيا آهن: “هو جڏهن ضلعي شڪارپور جي تعلقي نصيرآباد جو مختيارڪار هو، سو سن 1886ع آهي.” جنهن جو هڪ ٻيو ثبوت سندس لکيل ڪتاب “احوال شاھ عبداللطيف ڀٽائي” جي ديباچي مان به ملي ٿو ته اهو ڪتاب مرزا قليچ بيگ، نصيرآباد 1886ع لکي پورو ڪيو.
هن حوالي مان واضع آهي ته نصيرآباد جو وجود ٽالپرن جي حڪومت کان اڳ پيل آهي. “لُبِ تاريخ سنڌ جي صفحي نمبر 132 تي واضع لکيل آهي ته ڪلهوڙڪي علائقو ڪهڙو آهي؟ محقق لکي ٿو ته “ ڪلهوڙن جا چڱا مڙس “ ڪلهوڙڪي” رهن ٿا، جيڪو ان وقت لاڙڪاڻي، نصيرآباد، ڪڪڙ جوهي تعلقن تي مشتمل هو.” هن لکڻيءَ حوالي مان واضع ٿئي ٿو ته نصيرآباد ٽالپرن جو اڏايل شهر بلڪل نه آهي.
اهڙيءَ ريت انگريزن انتظامي جوڙجڪ ڀَڃ گهڙ ڪري نصيرآباد کان تعلقي جي حيثيت کسي وارهه کي تعلقو ڪيائون. انگريزن جي وچ واري دور سال 1885ع مرزا قليچ بيگ نصير آباد تعلقي جو مختيار ڪار هو. جڏهن وارهه کي تعلقو بنايو ويو ته وري کيس وارهه جي مختيار ڪار طور سندس تقرر ڪيو ويو نصيرآباد کي وارهه تعلقي شامل ڪيو ويو.
جيڪڏهن نصيرآباد شهر ٽالپرن جو اڏيل آهي ته پوءِ ٽالپرن جو ڪو ماڳ مڪان، ڪنهن تاريخ سان عمارت يا قلعي جو آثار، ڪنهن تاريخي قصي جو ڪو احوال، ڪنهن ٽالپر خاندان جي ڪا ڪهاڻي، ڪا قبر موجود ڇو ڪونه آهي؟ انهن سڀني سوالن جو ڪوبه جواب، تاريخ جي ڪنهن به صفحي تي نٿو ملي.
جنھن فقير سيد صفر شاھ بخاريءَ جي چوڻ تي ميان نصير محمد نصيرآباد جو بنياد رکيو، تنھن جي مزار اڄ بہ شھر مان گذرندڙ آرٿر واھ جي ڪناري تي مقبري عاليشان مقبري جي صورت موجود آهي، جنھن جي نالي هر سال ذوالحج مھيني ميلو لڳندو آهي.
نصيرآباد سال 1901ع تائين تعلقي جي حيثيت رهيو 1901 ئي سندس تعلقي جي حيثيت ختم ڪري، وارھ کي تعلقه هيڊ ڪوارٽر بڻايو ويو. سال 2004ع ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جي تحريڪ نصيرآباد شهر کي 105 ورهين بعد ٻيهر تعلقي جي حيثيت ڏئي بحال ڪيو ويو.
نصيرآباد تعلقو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي قمبر شهدادڪوٽ جو هڪ تعلقو آهي.جنھن جو صدر مقام نصيرآباد, سنڌ شھر آھي.نصيرآباد پھرين ٽائون ڪميٽي ھيو 2005 کيس تعلقي جو درجو ڏنو ويو ان کان اڳ ھي تعلقو وارھ سب ڊويزن جو حصو ھيو.
انگريزي سرڪار پنهنجي پنجين درجي جي نصابي ڪتاب نصيرآباد کي، مير نصير خان ٽالپر جو اڏيل شهر ڄاڻايو آهي ان جي تعمير ڪرايل هڪ قلعي جو پڻ ذڪر ڪيو ويو آهي، جنهن قلعي جا آثار، نصيرآباد شهر جي ڪنهن به حصي نظر نٿا اچن.
جڏهن ته ڪتاب “لُبِ تاريخ سنڌ” جو محقق لکي ٿو ته “سنڌ جو پنجون ڪمشنر ايس مينسفيلڊ سن 1864ع لاڙڪاڻي کان نصيرآباد پهتو، جتان قيام بعد شاھ گودڙئي رستي ڏاڙهياري جبل ڏانهن روانو ٿيو، جتي ڪتي جي قبر موجود آهي.
تاريخ جي ڪنهن به ڪتاب منجهان هيءَ حقيقيت به واضع ناهي، نه ئي ثبوت طور ملي ٿي ته “هيءُ علائقو ٽالپرن جي حڪومت هيٺ رهيو هجي يا هي علائقو فتح ڪيو هجي.”
تاريخ ڪلهوڙا دور لُبِ تاريخ سنڌ جو سهارو وٺون ٿا، جن صاف ڄاڻايل آهي ته “چانڊڪا پرڳڻو ڪهڙن ڪهڙن حصن علائقن تي مشتمل آهي.”
چيچمڪڙو راند هڪ ٻار آنگ ڏيڻ ويندو آهي. باقي ٻار گهيرو ٺاهي گوڏن تي هٿ رکي ويهندا آهن،انهن مان هڪ جي هٿ ٺڪري يا پٿر هوندو آهي اهو چوندو آهي.چيچمڪڙو ڪنهن کي ڏيان باقي ٻار چوندا آهن:
پوءِ آنگ ڏيندڙ ڇوڪرو، اچي اها ٺڪري ان جي هٿ مان ڪڍندو آهي، جي غلط ڇوڪري جي نالي چيائين ته پوءِ سڀ گڏجي چوندا آهن:
آنگ ڏيندڙ ٻار وري ٻي آنگ ڏيندو. جيڪڏهين ان ٻار ست ڀيرا ٺڪري يا ڀتر هٿ نه ڪيو ته پوءِ سندس اکيون، ٻڌي، کيس لٺ هٿ ڏيندا آهن سڀ ٻار ڀڄي ويندا آهن، آنگ ڏيندڙ لٺ کي ڦيرائيندو آهي، پوءِ جنهن کي به لڳندي آهي،اهو آنگ ڏيڻ ويندو آهي. هيءَ راند ڏيڍي دلچسپ هوندي آهي.
اک ٻُوٽ، لڪ لڪوٽي، لڪ ڇپ، اکٻوٽ لڪ لڪوٽيءَ راند هڪ ٻار ٻين کان پڇندو ته سون جو تاج ڪنهن پاتو پوءِ جنهن به چيو مون پاتو ته ان جون اکيون بند ڪري کيس ويهاريو ويندو آهي ٻيا ڇوڪرا پنهنجي هڪ هڪ مُٺ، هن جي مٿي تي رکي، هڪ مينار ٺاهيندا آهن. پوءِ سڀ ڇوڪرا هڪ آواز ٿي چوندا: ڪنگر ڪي لوٽو، پاڻي ڀري ڦوٽو، ڦوٽا چٽيندس، لونگ لٽيندس، هيٺيون ڪ مٿيون.مطلب ته هيٺيون ڇوڪرو وڃي لِڪي يا مٿيون هن جي جواب موجب هڪ ڇوڪرو وڃي لڪندو آهي اهڙيءَ ريت جڏهن ڇوڪرا وڃي لڪندا آهن ته هو انهن کي ڳولهي کاپائيندو آهي. هي راند خاص ڪري چانڊوڪين راتين مزو ڏيندي آهي.
هي راند واريءَ تي ڪک سان يا اوٽي تـي ڪاٺيءَ يا اڱر سان ليڪا ڪڍي ٻــه ڄڻا ڪندا آهن. هن هڪ ڄڻي وٽ ٻه شينهن ٻئي وٽ ست ٻڪريون ٿينديون آهن، جن جي ڪوڏين، ڪکن، ٺڪرن، ڀترن، ڦولهڙين مان پورت ڪندا آهن. هڪ ڄڻو وٺندو ٻه شينهن، ٻيو ست ٻڪريون. هرهڪ ٻڪري، واري تي خانن رکندو ويندو ته ٻيو شينهن رکڻ بعد ساريون خانن چوريندو ويندو. شينهن جي سامهون ٻڪري آئي اڳيون خانو خالي هوندو ته شينهن کي اُن ٻڪريءَ مٿان ٽپائي، اڳئين خالي خاني رکبو اوها ٻڪري مُئي، جي ڪڍي ٻاهر رکبي.
ملاکڙو _ ملھ راند جي مقابلي کي سڏيو ويندو آھي. سنڌ جي روايت مطابق اهو ڪچو دز ڀريو ميدان يا آکاڙو هوندو آهي، جنهن جي چوڌاري تماشبين جي ويهڻ بيهڻ جو بندوبست ڪيل هوندو.
ڪوڏي ڪوڏي ان راند رانديگر ھڪ ئي ساھيءَ ڪوڏي ڪوڏي چوندو مخالف ڌُر جي پِڙَ ويندو آھي ساھي ختم ٿيڻ کان اڳ مخالف ڌُر جي رانديگر کي ھٿ ھڻي واپس پنھنجي پِڙ ايندو آھي، جيڪڏھن رانديگر مخالف ڌُر جي پِڙ کان واپس پنھنجي پِڙ ڏانھن موٽندي وچ ساھي وڃائي ويٺو تہ اھو ھارجي ويندو آھي.