polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
تمام ٻين ذرن وانگر فوٽان جي بہ سڀ کان سٺي وضاحت مقداري ميڪانيت سان ڪري سگهجي ٿي. مقداري ميڪانيات مطابق ھر ذري خاص ذرا موجود ٿين ٿا ان ورتاء کي - چيو وڃي ٿو. ذرا جيترا ننڍا ٿين ٿا انهن جا موجي خواص ايترا ايترا ئي واضح ٿين ٿا ذرو جيترو وڏو ٿئي ٿو اوترا ان جا موجي خواص جهيڻا ٿين ٿا. اليڪٽران بہ ھڪ مقدار رکڻ وارو ذرو آھي پر واضح موجي خواص بہ رکي ٿو. موجودھ نظريي مطابق فوٽون اھي خواص رکي ٿو.
فوٽان ھڪ بنيادي ذرو آھي جنھن مان روشني ٻيون تمام برقي مقناطيسي شعاعون ٺھن ٿيون. ڪنھن بہ توانائي جي فوٽون جي رفتار خلا روشني جي رفتار جي برابر ٿئي ٿي جيڪا 299,792,458 ميٽر في سيڪنڊ آھي. جيڪڏھن ڪنھن فوٽان کي وڌيڪ توانائي ملي تہ ان جي اڳاڻ بہ وڌيڪ ٿئي ٿي جيئن ايڪسري جا فوٽون جڏھن تہ گهٽ توانائي وارا فوٽان گهٽ اڳاڻ رکن ٿا.
روشني جي ماھيت ھميشہ انسان جي سمجھ کان بالاتر رھي آھي. ويھين صدي جي آغاز تائين روشني کي لھر سمجهيو ويندو ھيو ڇوجو موڙي لھراڻ رل مل اثر جھڙن مشاھدن جي وضاحت ھن مفروضي سان ڪئي ويندي ھئي پر ھي مشڪل اچي رھي ھئي تہ ڪومپي ڦھلجندڙ اثر تاباني برقي اثر جھڙن مشاھدن جي وضاحت روشني کي لھر مڃڻ سان نہ پئي ٿي.
فوٽان تڏھن پيدا ٿئي ٿو جڏھن وچٿري کان وڌيڪ مٿي آربٽ اليڪٽران -- پنھنجي وچٿري آربٽ واپس اچي ٿو. وڏي توانائي مان وچٿري توانائي اچڻ دوران اليڪٽران فوٽان کي تمام گهڻين خوبين سان توانائي جو سٿي طور خارج ڪري ٿو.
فوٽان برقي مقناطيسي طاقت کي کڻندڙ ٿئي ٿو. ھي ان وقت جڙيو جڏھن سج ذرڙن کي گرمي روشني تبديل ڪيو. فوٽان کي ڪڏھن بہ تباھ ڪري نٿو سگهجي. اھي تڏھن تباھ ٿي سگهن ٿا اھي جڏھن زمين مان گذري جذب ٿين ٿا. جاذبيت جي مرحلي ھڪ يا ھڪ کان وڌيڪ فوٽان جوھري ذرن يا ايٽم پاران جذب ٿي سگهن ٿا بنيادي طور تي تباھ ٿي سگهن ٿا.
طبعي ڪائناتي علم فوٽان ڪائنات جي ابتدائي دور جي ارتقائي مرحلي جو اھو عرصو آھي جنھن فوٽان جو ڪائنات موجود توانائي تي غلبو ھيو. بگ بينگ جي ڏھن سيڪنڊن گذرڻ کان پوء جڏھن گهڻا ليپٽان ضد ليپٽان ليپٽان دور کان پوء فنا ٿي ويا ھئا تہ فوٽان دور انهن جي شروعات ٿي ھئي.
فزڪس فوٽان برقي مقناطيسي توانائي جو بنڊل آھي. اھو بنيادي يونٽ آھي جيڪو روشني جوڙي ٿو. فوٽان کي ڪڏھن ڪڏھن مقداري برقي مقناطيس طور ڄاتو وڃي ٿو. خيال ڪيو وڃي ٿو تہ فوٽان ننڍڙن ذرڙن جا ٺھيل ناھن. اھي قدرت جا بنيادي ايڪا آھن جن کي ابتدائي ذرا سڏيو وڃي ٿو.
منگولن جي دور ھن شھر جي آدمشماريءَ چڱوموچارو واڌارو آيو ڀرواري شھر طوس جي آبادي گھٽجن لڳي. 1389ع طوس جي گورنر بغاوت ڪئي طوس واري علائقي جي خود مختياريءَ جو اعلان ڪيو. انھيءَ بغاوت کي ٻنجو ڏيڻ لاءَ تيمور پنھنجي پٽ ميران شاھ کي ھڪ وڏو لشڪر ڏئي طوس تي حملي لاءِ موڪليو. ميران شاھ ڪجه مھينن تائين ھن شھر کي گھيري رکيو آخرڪار شھر تي قبضو ڪرڻ ڪامياب ٿي ويو. ھن سڄي شھر کي نيست نابود ڪري کنڊرن بدلائي ڇڏيو 10000 ماڻھن کي قتل ڪري ڇڏيائين. جيڪي بچيا انھن جي اڪثريت مشھد جي شھر اچي پناھ ورتي. انھيءَ واقعي کان پوءَ طوس جو شھر ھميشہ لاءِ ختم ٿي ويو مشھد علائقي جو وڏي وڏو شھر بنجي ويو.
مشھد ايران جو آباديءَ جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏي وڏو شھر رضوي خراسان صوبي جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. ھي شھر ايران جي اتر اوڀر واري علائقي آباد آھي. 2016ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 3,001,184 آھي. ھن شھر ھر سال لکين زائرين حضرت امام رضا رضيہ تعاليٰ عنہ جي مزار تي حاظري ڀرڻ ايندا آھن. امام رضا شيعا مسلمانن جو اٺون امام آھي. مشھور عباسي خليفو ھارون الرشيد بہ ھتي دفن ٿيل آھي. جنھن زماني امام علي رضا شھادت جو رتبو ماڻيو ان وقت مشھد ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھو جيڪو اڳتي ھلي ايران جو ھڪ وڏو شھر بنجي ويو. لفظ مشھد جي معنيٰ آھي ”شھادت واري جاءِ“.
نادر شاھ افشار جنھن کي نادر بيگ قلي بہ سڏيو وڃي ٿو، ايران جو ھڪ طاقتور بادشاھ ٿي گذريو آھي. ھو 1736ع کان 1747ع تائين ايران جو بادشاھ رھيو. سندس دور مشھد جو سونھري دور سڏجي ٿو. ھو امام رضا جو وڏو معتقد ھو مشھد کي پنھنجي گاديءِ جو ھنڌ بنايو ھئائين. افشار گھراڻي جي بادشاھيءَ واري دور ايران جي اوڀر واري حصي تي افغانستان جي احمد شاھ درانيءَ قنضو ڪري ورتو ھو. ھن مشھد کي اٺ مھينا پنھنجي گھيري رکيو آخرڪار 1753ع شھر تي قبضو ڪري ورتو.
1792ع آغا محمد خان قجار افغانين کي شڪست ڏئي خراسان کي ٻيھر ايران شامل ڪيو ايران قجار گھراڻي جي بادشاھيءَ جو بنياد وڌو. 1911ع مشھد روسي انقلاب خلاف وڏا مظاھرا ٿيا. انھن مظاھرن کي بھانو بنائي روس 29 مارچ 1912ع مشھد تي بمباري ڪئي جنھن نہ فقط قيمتي جانيون ضايع ٿيون بلڪ امام رضا شاھ جي روضي مبارڪ کي بہ نقصان پھتو. روضي جي بيجرمتيءَ خلاف مسلمانن غم غصي جي لھر ڇانئجي وئي ايران سميت برٽش انڊيا مظاھرا ٿيا.
ھن شھر کي فردوسيءَ جو شھر پڻ سڏيو وڃي ٿو جيڪو ايران جو ھڪ وڏو عالم، مفڪر ءِ شاعر ھو. سندس ڪتاب شاھنامہ سڄي دنيا مشھور آھي. فردوسيءَ جو نالو فارسي ادبي حلقن نھايت ادب آحترام سان ورتو وڃي ٿو. ھي شھر مشھور فارسي شاعر مھدي اخوان ثالث مشھور موسيقار ڪلاڪار محمد رضا شجريان جي جنم جو ھنڌ پڻ آھي. 30 آڪٽوبر 2009ع تي ايراني صدر محمود احمدي نزاد ھن شھر کي ”ايران جي روحاني گادي“ قرار ڏنو.
نائين صدي عيسوي جي شروع ھي ھڪ ننڍو ڳوٺ ھو جيڪو طوس شھر کان 24 ڪلوميٽر پري آباد ھو. ھتي خراسان جي گورنر حميد بن قحطبہ جي ھڪ حويلي ھئي جتي ھو گرمين جي ڏينھن اچي رھندو ھو. 808ع عباسي خليفي ھارون الرشيد انھيءَ ڳوٺ وفات ڪئي. کيس حميد بن قحطبہ جي حويليءَ اندر دفنايو ويو. 818ع ھتي امام علي رضا کي شھيد ڪيو ويو سندن ميت کي ھارون الرشيد جي قبر جي ڀر دفنايو ويو.
رضا شاھ پھلوي جي دور مشھد ڪيترائي ترقياتي ڪمٿيا. شاھ رضا اسپتال 1935ع قائم ٿي. 1935ع شگر فيڪٽريءَ جو افتتاح ٿيو. 1936ع شھر جي پھرئين بجلي گھر ڪم ڪرڻ شروع ڪيو 1939ع شھري ٽرانسپورٽ سروس شروع ٿي. ساڳئي ئي سال شھر جي پھرين آدمشماري ڪئي وئي جنھن مان پتو پيو تہ ھتي 76471 ماڻھو رھائش پذير آھن.
ڀونءِ نگاريءَ پٽاندر مشھد جي بيهڪ اتر ويڪرائي ڦاڪ 36.20º اوڀر ڊگھائي ڦاڪ 59.35º آهي. ھي شھر ڪشفرود نديءَ جي ماٿريءَ بينالود ھزار مسجد جبلن جي وچ آباد آھي. جابلو علائقي ھجڻ ڪري ھتي جي موسم ڪافي خوشگرار آھي. ھي شھر ترڪمانستان جي شھر عشق آباد کان 250 ڪلوميٽر پري آباد آھي.
1935ع مشھد رضا شاھ پھلويءَ خلاف جلوس ڪڍيا ويا. اھي جلوس لاڳيتو چار ڏينھن ھليا. مقامي پوليس فوج جلوس تي قانوني ڪارروائي ڪرڻ کان انڪار ڪيو. رضا شاھ آذربائيجان جي فوج کي شھر گھرايو. انھيءَ فوج جون مظاھرو ڪندڙن سان چڪريون ٿيون جن 12 ماڻھو اجل جو شڪار ٿيا سون جي تعداد زخمي ٿيا.
اڳتي ھلي، تيمور گھراڻي جي باشاھ شاھ رخ تيمور جي دور ھن شھر وڌيڪ ترقي آئي ھي شھر سلطنت جي خوشحال شھرن جي صف شامل ٿي ويو. شاھ رخ تيمور جي گھر واريءَ گوھرشاد امام رضا جي مقبري جي ويجھو ھڪ عظيم الشان مسجد تعمير ڪرائي جيڪا اڄ بہ مسجد گوھرشاد جي نالي سان مشھور آھي.
ھن شھر کان 6 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي ڪوھ خضر آھي. روايتون آھن تہ ھن جبل جي چوٽيءَ تي 3000 سال اڳ ھڪ غار ھئي جتي حضرت خضر عليہ السلام پنھنجي پالڻھار جي عبادت ڪندو ھو. اڄڪلھ انھيءَ غار جي جاءِ تي ھڪ ننڍي مسجد موجود آھي جنھن کي خضر جي مسجد سڏيو وڃي ٿو.
قديم يونان حسن تمام گهڻو تخليق ٿيندو هو ان کي قابلِ احترام به سمجهيو ويندو هو پر پوءِ به فلاسافر ان جي سحر کي سمجهي نه سگهيا. پيٿاگورس جماليات جي راند ائين کيڏي جو موسيقيءَ کي علم رياضيءَ جي قائدن آندو ڪائنات جي دائرن توازن هم آهنگيءَ جي ڳالهه ڪئي، سقراط کان اڳ جا يوناني، ڊارون کان اڳ جي سائنسدانن وانگر، حسن کي طبعيات علم رياضيءَ جي دائري آڻي ان جي مڪان مقدار جي ٻوليءَ تشريح ڪندا هئا. هنن لاءِ موسيقي آوازن جي ترتيب مادي حسن نسبتن جي ترتيب هو.
حسن جو احساس اسان جي جنسي قوت جي گهٽجڻ وڌڻ سان گهٽندو وڌندو آهي، محبت ايترو حسن کي تخليق ڪندي آهي جيترو حسن محبت کي تخليق ڪندو آهي. هر عاشق پنهنجي محبوبه کي سڀ کان سهڻي عورت سمجهندو آهي، ڊي گورمنٽ ٿو چئي ته هڪ بڇڙي ڏيڏر کان پڇو ته حسن ڇا آهي ته جواب ڏيندو: ”منهنجي مادي، جنهن جون ٻه گول اکيون هن جي ننڍي مٿي مان نڪتل هونديون آهن، جنهن جو منهن ڦٿل، پيٽ هيڊو پٺي ڀوري آهي.“
خان خانان مرزا جاني بيگ وچ جيڪا جنگ لڳي ان خسرو چرڪس مرزا جاني طرفان وڏي بهادريءَ جو مظاهرو ڪيو. خان خانان جڏهن مرزا جاني کي پاڻ سان گڏ هندستان وٺي ويو ته ٻين اميرن سان گڏ خسرو به مرزا سان هو. اڪبر جڏهن نصرپور، چاچڪان، ٺٽو، هالا جوڻ مرزا جاني کي جاگير ڏنو ته ان جو انتظام هلائڻ لاءِ مرزا ٻين سان گڏ خسرو کي به هندستان کان ٺٽي موڪليائين.
جاني بيگ جي وفات کان پوءِ مرزا غازي جي نابالغ هجڻ ڪري ملڪ جو سڄو ڪاروهنوار خسرو هلائيندو هو ان جو سڄو خاندان ان ملڪ موج مستيون ڪندو هو. ان جي ڪري مرزا کي وڏين وڏين مصيبتن سان منهن ڏيڻو پيو جوانيءَ به ان جي اثر کي گهٽ نه ڪري سگهيو.
جڏهن مرزا غازي بيگ حضور ڏانهن ٿي ويو، تڏهن احمد بيگ سلطان کي ٺٽي رهائڻ ٿي چاهيائين خسرو خان چرڪس کي جنهن کان اطمينان ڪونه هوس، پاڻ سان گڏ وٺي ٿي ويو. خسرو خان کيس اتي ڇڏي وڃڻ لاءِ ماڻهو سفارشي آندا. هوڏانهن احمد بيگ سلطان پڻ چيو ته ”ملڪي ماڻهو خسرو خان سان ٺهيل آهن، تنهنڪري منهنجي هت رهڻ جو ڪو به وزن نه ٿيندو.“ تنهنڪري هن دفعي کيس پاڻ سان وٺي. جڏهن حضور حاضر ٿي نوازشن سان سرفرازٿيو، تڏهن حضور جي حڪم سان هن کي وري ٺٽي موڪلي، خسرو خان کي فوجداري کان سواءِ ماليات دخل نه ڪرڻ بابت لکيائين.
مرزا غازي بيگ کي اهو انتظام ان ڪري ڪرڻو پيو جو خسرو اقتدار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو سڀ محصول پاڻ وٺي هڙپ ڪري ويندو هو مرزا کي روپيو به نه ڏيندو هو. خسرو چرڪس جي مائٽن ملڪ رڻ ٻاري ڏنو هو پنهنجي مرضيءَ سان پيا ماڻهن کي ماريندا لٽيندا هئا، جنهن جي ڪري ملڪ ڳنڀير صورتحال پيدا ٿي ويئي هئي.
ڪڪراليءَ جي حاڪم ڄام ڏيسر جي پٽ ڄام هالي، مرزا جي ڪنهن جاگيردار کي سندس حدن اندر ڪهي فساد کڙو ڪيو، جنهن جي وير وٺڻ لاءِ مرزا مٿس حملو ڪيو. بخت جي زور هجڻ ڪري، ڄام هالي جو هڪ مائٽ ڄام داؤد سندس لشڪر جو سونهون ٿي پيو، دشمن کي ملڪ مان هڪالي ڪڍيائين، جنهن ڪري اهو ملڪ مرزا جي هٿ آيو ڄام داؤد ملازمت جو شرف حاصل ڪري، پنهنجي نياڻيءَ جو سڱ مرزا کي ڏئي، انهيءَ ملڪ زمينداريءَ جي درخواست ڪئي. هن جي حسن خدمتيءَ جي مد نظر تي قبول پيئي مٿئين ملڪ کي ٽي حصا ڪري، ڇڏيائون. ڄامن جي هيءَ مائٽي مرزا غازيءَ جي خصوصيت آهي، ڇاڪاڻ ته اڳيان ارغون ترخان انهيءَ لاءِ ڏاڍي ڊڪ ڊوڙ ڪري ويا، پر ڪجهه نه وريو.
بادشاهي حڪم موجب، پيءُ کان پوءِ خودمختيار ٿي تخت تي ويٺو. اميرن جو کيس ننڍپڻ ڏٺو هو سو، سندس ڪا به عزت نٿي ڪيائون. سندس ڀاءُ مرزا ابوالفتح جي زندگيءَ ، هڪ ڏينهن هيءُ سڀ سوار هئا هن جي تعظيم خاطر کيس پوئتي ڇڏي ڏنو هئائون. انهيءَ ننڍپڻ جي وقت چيو هئائين ته ”جيڪڏهن مون کي حڪومت ملي ته هنن بد باطن ٻه اکيائي ڪندڙن سان ڇا نه ڪندس؟“ جيئن ته الاهيءَ تقدير موجب مرزا ابوالفتح اڳڀرو وفات ڪري ويو هو. جهڙيءَ طرح بيان ٿي آيو هن وقت هي ملڪ جو والي ٿي ويٺو، تنهنڪري پنهنجي ڪاروبار ڏانهن توجهه ڪرڻ لڳو هو پڻ ظاهرداري ڪرڻ لڳا.
مرزا غازي بيگ ترخاندھلي جي مغلن جو ٺٽي جو گورنر ھيو پنھنجي والد جي وفات کان پوءِ سندس ان منصب لاءِ خان خانان جي سفارش تي مقرري ٿي.ماثر رحيمي جو مؤلف لکي ٿو ته مرزا غازي جي حق اڪبر طرفان به فرمان جاري ٿيو حڪم ٿيو ته اهو فرمان باب طالب اسفهاني بطور ايلچي ٺٽي کڻي وڃي مرزا غازي ان جي اميرن کي شاهي عنايتن سان نوازي، پوءِ جڏهن واپس اچي ته مرزا غازي کي پاڻ سان گڏ وٺيو اچي ته جيئن نوجوان حاڪم پنهنجي بادشاهه جي ديدار آستان بوسي جو شرف حاصل ڪري. اڪبر نامه جي ليکڪ 1009هه جي واقعن جو ذڪر هن طرح ڪري ٿو ته:
جهانگير بادشاهه، ميرزا غازي بيگ جي جرائت بهادري کي پسند ڪيو. ميرزا کي عنايت شفقت سان، فرزندي جي خطاب سان پنج هزاري جي منصب کان ٻارهن هزاري جي منصب تائين سرفراز ڪيائين. ٺٽي جي ولايت مملڪتِ قنڌار اضافو ڪري کيس جاگير ڏنائين. قنڌار جي حڪومت به اضافو ڪري سندس سپردگي ڏنائين پنهنجي خاص دستخط سان فرمان جاري ڪيائين ته:
1911ع هيڊ ماستريءَ تان استعيفا ڏيڻ کانپوءِ هو سياست، صحافت، سنڌي ادب، ٻولي قومي تحريڪ سنڌ سڌار سندس زندگي جا مکيه مرڪز بڻجي ويا. ادب جي خدمت واسطي پنهنجي ننڍي هوندي جي دوست لالچند امر ڏني مل جڳتياڻي سان گڏ 1914ع ”سنڌي ساهت سوسائٽي“ قائم ڪيائين. جنهن پاران 1914ع کان وٺي هڪ ماهوار ادبي رسالي جي شروعات ڪئي ويئي. هر مهيني هڪ ننڍڙو ٽيهن چاليهن صفحن جو ڪتاب شايع ڪيو ويندو هو. ان رسالي جو پهريون ڪتاب ”حرمکيءَ جا“ هو، جنهن جو ليکڪ لالچند امر ڏنو مل هو. لالچند انهي سوسائٽي جي جنرل سيڪريٽري ڄيٺمل رسالي جو ايڊيٽر هو.
انهيءَ رسالي جو ماهوار پرچن سان گڏ، سوسائٽي هر سال ڪجهه وڏا ادبي ڪتاب به ڇپيندي هئي. جنهن جو پهريون ڪتاب ”شاهاڻو شاهه“ لالچند امر ڏني مل جو لکيل هو. 1914ع ماهوار پرچن جي صورت ڄيٺمل جا ٻه ڪتاب شايع ٿيا، جيڪي آهن هير رانجهو سمون گندري مهاڀاري لڙائي. انهيءَ سلسلي جون پنجون نمبر ڪتاب به ڄيٺمل جو لکيل ”ڀائي ڪلاچند“ هو.
1947ع چوڏهين آگسٽ تي پاڪستان جي وجود اچڻ تي ڄيٺمل ڪراچي جناح صاحب جي آجيان ”سنڌ هيرلڊ“ جو خاص پرچو وڏي اهتمام سان شايع ڪيو. ان کان اڳ ئي سنڌ مان هنڌن جي لڏپلاڻ شروع ٿي ويئي هئي. ان تي ڄيٺمل ٻين ڪن ساٿين سان گڏ سنڌ جو دورو ڪيو هندن کي سمجهايو ته اوهين پنهنجي جنم ڀونءُ ڇڏي نه وڃو. ان مقصد ڄيٺمل ڪامياب نه ٿيو. ملڪي بگڙيل حالتن کي ڏسي هو دلگير بيمار ٿي پيو. مارچ 1948ع ڄيٺمل جا ساٿي کيس بيماري جي حالت زوري علاج واسطي بمبئي وٺي ويا. جت ڄيٺمل بيمار رهڻ کانپوءِ 6 جولاءِ 1948ع تي پرلوڪ پڌاري ويو.
انهيءَ ساڳئي سال ڄيٺمل ٻه ٻيا ڪتابي سلسلا جاري ڪيا، جن ج انالا هئا ”سستو عمدو ساهت مالا“ ”برهم وديا مالا“، پهرين ڪتابي سلسلي هيٺ اصلوڪن لکيل ڪتابن سان گڏ، جدا جدا ٻولين جي ادب مان چونڊ شاهڪار رچنائون ترجمو ڪري ڇپيون وينديون هيون. ’برهم وديا مالا‘ هيٺ وري گهڻو ڪري ڌار ڌار مذهبن جي ڄاڻ ڏيندڙ ڪتاب، ٿياسافي، فلاسافي جا عام ننڍا ننڍا ڪتاب شايع ڪيا ويندا هئا. انهن ڪتابي سلسلن هيٺ ڄيٺمل سنڌي هڪ سئو کان به وڌيڪ ڪتاب ڇپائي پڌرا ڪيا، جيڪا اُن زماني سنڌي ادب جي وڏي خدمت هئي.
ڄيٺمل پرسرام سنڌي ٻولي جو ٺيٺ روپ قائم ڪرڻ لاءِ آواز اُٿاريو. 1940ع جڏهن علاما دائود پوٽي درسي ڪتابن اعرابن جو جيڪو عربي ٻوليءَ وارو طريقو اختيار ڪيو هو. انهي جي خلاف هلچل هلايائين، ڊسمبر 1940ع حيدرآباد ”سنڌي ساهت سڀا“ کولي ويئي، جنهن جو صدر ڄيٺمل سيڪريٽري ’موتي رام لڇيرام بٽاڻي‘ هئا. ان سڀا طرفان ڪيترائي پمفليٽ ڇپائي ورهايا ويا.
1923ع حيدرآباد ’رابيند ناٿ ڊراميٽڪ ڪلب‘ قائم ڪئي ويئي. جنهن جو پايو وجهندڙن ڄيٺمل به هو. هن ڪن ناٽڪن پاڻ به رول ادا ڪيو.
1929ع هن ڪراچي مان ”سنڌ هيرلڊ“ نالي هفتيوار اخبار شروع ڪئي. انهيءَ سان گڏ گوپالداس ليکراج جي جاري ڪيل ”پرڪاش“ سنڌي اخبار جي پڻ ايڊيٽري ڪرڻ لڳو. 1931ع ”سنڌ هيرلڊ“ جو سنڌي روزاني اخبار جي روپ به ايڊيشن ڪڍڻ لڳو. اها اخبار 1932ع سرڪار پاران پريس ضبط ڪري نيلام ڪرڻ سبب بند ٿي ويئي.
جيل مان نڪرڻ کانپوءِ 1921ع هن ’روح رهاڻ‘ نالي سان ماهوار رسالو شروع ڪيو. انهيءَ گهڻو ڪري صوفي مت، ٿيا سافي، سناتن ڌرم جي فلاسافي انهيءَ جي ٻين ڌرمن جي اصولن سان ڀيٽ وغيره جي موضوعن تي مضمون شايع ٿيندا هئا. 1944ع تائين اهو رسالو لڳاتار شايع ٿيندو رهيو. پوءِ ٻه سال کن بند رهيو وري 1947ع ٻيهر ڄيٺمل اهو رسالو شروع ڪيو، پوءِ ورهاڱي سبب اهو رسالو بند ٿي ويو
1922ع ڄيٺمل نئين سنڌي لئبرري نالي سان هڪ ڪتابي سلسلو شروع ڪيو. انهي سلسلي جو پهريون ڪتاب شاهه جون آکاڻيون هو. ڪتاب جو ليکڪ خود ڄيٺمل ئي هو. پهرين سال جيڪي ڪتاب ڇپائي پڌرا ڪيا ويا. انهن مان ڪجهه آهن هئمليٽ ، دکي انسان ، سچل سرمست.
انهيءَ ايڊيٽوريل لکڻ تي ڄيٺمل کي گرفتار ڪيو ويو. کيس سورلي نالي هڪ انگريز جج جي روبرو پيش ڪيو ويو، جنهن کيس چار سال قيد جي سزا ڏني. اڳتي هلي سزا ڪجهه گهٽتائي ٿيس. ڄيٺمل قيد جي سزا ڪاٽيندي، جيڪا جيل جي ڊائري لکي. اها پوءِ ترنگ جو تيرٿ جي نالي سان ڇپي. اها سنڌيءَ جي پهرين جيل ڊائري آهي.
پنهنجي وزارت واري دور محترم جي ايم سيد ”سنڌ يونيورسٽي“ قائم ڪرڻ جي لاءِ جيڪا ڪاميٽي مقرر ڪئي هئي، ان ڄيٺمل پرسرام به ميمبر هو. تنهن کانسواءِ جي ايم سيد ”وزارت تعليم“ طرفان جيڪا ”سنڌي ادب لاءِ مرڪزي صلاحڪار ڪميٽي“ قائم ڪيو. ڄيٺمل کي انهيءَ ميمبر ڪري کنيو ويو.
1921ع جيل مان آزاد ٿيڻ کانپوءِ ڄيٺمل ان اخبار جون ٻيهر اچي واڳون سنڀاليون، جنهن جو سندس جيل وڃڻ کانپوءِ نالو بدلائي ”ڀارت واسي“ رکيو ويو هو هو 1923ع تائين ان کي روزاني اخبار جي روپ هلائيندو رهيو. 1924ع هن ”ڀارت واسي“ کي هفتيوار اخبار بڻايو 1925ع تائين اها هلائيندو رهيو.
ڄيٺمل مکيه طور تي سنڌي اخبارن رسالن لاءِ لکندو هو، جنهن ڪري انهن جو هڪ وڏو انگ انهن جي صفحن ڇپيل آهي. ڊاڪٽر مرليڌر جيٽلي جي تحقيق موجب ڄيٺمل جا مختلف موضوعن تي سٺ ڪتاب سنڌي انگريزي ڇپيل آهن. انهن کي مکيه طور هيٺين ريت ورهاهي سگهجي ٿو.
ٻين ميويدار وڻن وانگي، انب جي وڻ جي به آسپاس جي مٽي کوٽي، ٻن ٽن هفتن تائين پاڙن کي هوا ڏيارڻ مان فائدو رسي ٿو. نومبر مهيني ائين ڪجي ڊسمبر چڱيءَ طرح ڀاڻ ڏئي مٿانئس تازي مٽي وجهي ڇڏجي. اپريل مهيني جڏهن ڦر ڀرجڻ وڌڻ لڳي، تڏهن ٿُڙَ جي چوڌاري، ججهي پاڻيءَ پٽڙي ڀاڻ ڏيڻ گهڻو فائدو آهي. نب جو وڻ سال ٻه ڀيرا وڌي ٿو، هڪڙو فيبروري جي آخر ڌاري ٻيو جولاءِ . ڪڏهن ڪڏهن ٽيون ڀيرو فيبروريءَ به واڌارو ڪندو آهي.
آبهوا پوکڻ جي ريت بدلڻ ڪري، انب گهڻو سڌارو ڪري سگهجي ٿو. جدا جدا هنڌن تي جدا جدا قسمن جا جي انب ٿيندا آهن، تن مان ڪن ٿورن جا نالا اسين هيٺ ڏجن ٿا:
مالڊا جو انب يا بمبئيءَ جو انب: هي وچولي قد جو آهي، پڪي کان پوءِ ڳر نارنگيءَ جي رنگ جهڙي ٿي ٿئيس. تمام عمدي قسم جو ليکبو آهي. ڪلڪتي جي سرڪاري باغ ٿئي ٿو. جنهن اڳي نه کاڌو هوندو، تنهن کي هن جي لذت خيال ئي نه اچي سگهندي.
انهن کان سواءِ ٻيا ڪيترائي نالا اٿن، جي جدا جدا قسم ٿا ڏيکارين؛ گهڻو ڪري سڀڪو باغ جو مالڪ يا باغائي، پنهنجي باغ جي عمدن عمدن انبن تي سڃاڻپ لاءِ، ڪي خاص نالا رکي ڇڏيندو آهي. ساڳيءَ طرح کجين جي باغ ، جدا جدا کجور جي قسمن تي جدا جدا نالا رکندا آهن.
انب جي ککڙيءَ پيڄيءَ جو جزو گهڻو رهي ٿو سندس کل ميوي جي ڏانڊيءَ تيل جو جزو گهڻو آهي. ٽارين جيڪي ڳاڙها جيري جي رنگ جهڙا گونچ ڪچڙا پَنَ نڪرندا آهن، تن مان معلوم ٿو ٿئي ته انب جي وڻ جي رس سلفيورڪ ائسڊ يا شوري جي جوهر سان ڀريل آهي. تنهنڪري انهن جزن جي مدد لاءِ مناسب قسم جو، ترڪيب ٿيل ڀاڻ جوڙي ڏيڻ گهرجي. چن مان گهربل ڪاربان ملندس؛ آهر يا سرنهن، ڄانڀي جي کڙ مان تيل يا شوري سان گڏيل ڪاربان جو جزو ملندس. رڳو شوري مان پوٽاش ملنديس. هيراڪس مان سلفيورڪ ائسڊ لوهه جا جزا ملندس.
هاڻي انهيءَ ضروري ڀاڻ ٺاهڻ جي ترڪيب هيءَ آهي: ڏهه سير ڇڻيل چن آڻيو، اڌ سير شورو، هڪ سير هيراڪس اڍائي سير کڙ. کڙ ڀوري ٿورو ٿورو ڪري چن سان گڏجي. شورو پوريءَ طرح ڪُٽيل سرن جي چوري جي اڍائي سيرن سان ملائي انهيءَ کي پاڻيءَ سان ڳوهجي. سڪي کان پوءِ اهو شوري سان گڏيل چورو چن سان گڏائجي. تنهن کانپوءِ ٿڌي پاڻيءَ جي هڪڙي دِلي هيراڪس ڳاري، هن ڳوهيل مال تي ڇاٽاريندو ملائيندو وڃجي پوءِ ٻن ٽن ڪلاڪن تائين انهيءَ کي ڇڏي ڏجي جي ترت گهربل نه هجي ته ڪنهن ڇانو واري هنڌ رکي ڇڏجي. پوءِ هن مان هڪڙي پتي کڻي، تازي ٻاڪري يا ريڍي ڀاڻ جي ٽن پتين سان ملائي ڪم آڻجي.
موجوده دور انبن تي تجربا ڪري، انهن مان چاليهن کان وڌيڪ جنسون تيار ڪيون ويون آهن، جن کي فارمي انب چيو ويندو آهي. اُنهن انبن جي خصوصيت هيءَ آهي جو انهن ڄارو يا ريشو ڪونه ٿئي. انهن ڳر وڌيڪ ڪوئلو ننڍو ٿئي. انهن جنسن سڀ کان وڌيڪ جاذب نظر سڀني خوبين سان ٽمٽار ”سنڌڙي“ انب آهي، جنهن سڄيءَ دنيا سنڌ جو نالو روشن ڪيو آهي.هندستان انب جا جيڪي قسم پيدا ٿين ٿا، تن جو شمار تفصيل ڏيڻ مشڪل ڪم آهي. تمام عمدي قسم جا ته گهٽ آهن ڪن ٿورن خانگي باغن هٿ اچي سگهندا، جيڪي وڪامن ٿا سي عام سادي قسم جا آهن.
انب، سنڌ جو هيءُ سدا بهار وڻ نه فقط پنهنجي ڦر جي لحاظ سان بهشتي ثمر لڳي ٿو، پر هن وڻ جي ڪاٺي پڻ نهايت ئي ڪارائتي آهي. انهيءَ لحاظ سان هيءُ وڻ ڄڻ ته قدرت جي طرفان سنڌ وارن جي لاءِ تحفو آهي. آڳاٽي زماني عربستان ايران جي ماڻهن، سنڌ هيءُ ميوو کاڌو هو، جنهن جو ذڪر انهن پنهنجن سفرنامن ڪيو آهي. تنهنڪري ”انب“ جو نالو به سندن ٻولين رائج ٿيو. جيئن ته عربيءَ ”انبج“ فارسيءَ ”انبه“.
انب کي هندستانيءَ آم چوندا آهن، انگريزيءَ مينگو. هي وڻ اصل هندستان جو آهي. گهڻن هنڌن تي جهنگ وانگر گهاٽ يا ٻيلا ڪري بيهندا آهن، جن جي ڇانو مسافر آرام وٺي سگهن ٿا. اهي جهنگلي وڻ ٿيندا به وڏا درخت آهن، انهن جو ميوو نه پر انهن جي ڪاٺي گهڻي ڪم ايندي آهي، هٿ جا پوکيل، جي ککڙيءَ مان يا پيوند يا گوٽيءَ سان ٿيندا آهن، سي قد جا ننڍا ٿيندا آهن.
انب جو ڦرُ ڪچو هوندو، يعني ”انبڙي“ هوندي ته ان جو رنگ سائو ذائقو تمام کٽو ٿيندو، پر پڪل انب مٺو ٿيندو آهي. وڻ جا پڪا انب به سٺا مٺا ٿيندا آهن، پر انبن کي پال وجهي پچائبو آهي ته تمام مٺا خوشبوءِ وارا ٿيندا آهن. ڪچن انبن مان آچار ٺهندو آهي.
هن وقت پلانب ٻن قسمن جا ٿيندا آهن: هڪڙا ”ديسي“، ٻيا ”فارمي“. آڳاٽي وقت ديسي انب هوندا هئا، جن جا قسم هي هئا: پتاشو، لڏون، ڦاروو، هاٿي گڏهھ مار وغيره. هاٿي گڏهه مار وڏا وزني انب هوندا هئا. ”پتاشو“ انب وري ننڍو سهڻو هوندو هو. ميٺاج به منجهس گهڻو هوندو هو.
تلمود مطابق جڏھن فوطيفار زال جي شڪايت ٻڌي تہ ان يوسف کي ڏاڍو ڪٽرايو پوء ان خلاف عدالت دانھن ڪئي قميص کي ڏسي ڪري فيصلو ڏنو تہ قصور عورت جو ھيو. باوجود بي گناھ ھجڻ جي ان کي قيد م بيگناه بند ڪيو ويو. مولانا ابوالاعلي مودودي مطابق ڪنھن بہ شخص کي انصاف جي شرطن تي مجرم ثابت ڪرڻ کان بغير پڪڙي جيل م موڪلڻ بي ايمان حاڪمن جي پراڻي سنت آھي.
يوسف عليہ السلام 17 يا 18 سالن جي عمر مصر آندو ويو وڪري بعد ٻہ يا ٽي سال کن عزيز مصر جي گھر رھيو. عزيز جي زال جو نالو زليخا ھيو جيڪا ھن جي سونھن تي موھجي پئي. قرآن م زليخا نالي جو ذڪر ڪانھي اھو نالو اصل تلمود م لکيل آهي مسلمانن جي روايتن پڻ مشھور ٿيو. قرآن ڏنل قصي ان جي تفسير بيان ڪيل روايتن مطابق زليخا مڙس جي غير موجودگيءَ ريجھائڻ جي ڪوشش ڪئي تہ عزيز جي گهر واري جي دعوتِ عيش جي جواب چيائين تہ: تنهنجو مڙس منهنجو مالڪ آهي، هن مون تي اعتماد ڪيو، عزت احترام سان پيش آيو، پوءِ ڪيئن ٿي سگهي ٿو ته ان جي احساسن جو بدلو اهو ڏيان جو ان جي امانت خيانت ڪرڻ لڳان!
ان بعد جڏهن زليخا ھن سان زبردستي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي تہ ھي بچڻ خاطر ڀڳو پر زليخا ان جي ڪڍ رھي. جڏھن ڀڄندي ٻاھريون دروازو کوليو تہ عزيز اتي موجود ھيو. زليخا الٽو مٿس الزام ھنيو پر يوسف ترديد ڪندي زليخا تي الزام لڳايو. عزيز مصر کيس زليخا واري الزام تي گرفتار ڪرايو. اھڙي طرح ھن کي بيگناه ھوندي قيد م رھڻو پيو. قرآن ان واقعي جو ذڪر ھيٺين طرح ڪيو ويو:
اسلامي روايتن مطابق ان جي عمر جڏهن يارھن يا ٻارھن سال يا سترھن سال ھئي تہ ان جي نبوت جا آثار ھڪ خواب ذريعي واضع ٿيڻ لڳا جنھن ھن سج ، چنڊ ڏھ ستارن کي پنھنجي آڏو سجدو ڪندي ڏٺو ھو. سندس والد کيس اھو خواب ڪنھن کي بہ ٻڌائڻ کان منع ڪئي ھئي. روايتن مطابق سندس ماٽيلي ماء لياہ اھو خواب ٻڌي پنھنجي سڳي پٽ يھودہ کي ٻڌايو. ويڳي ڀائرن کيس قتل ڪرڻ جو منصوبو ٺاھيو کيس پيءُ کان اجازت وٺي شڪار تي وٺي ويا ھڪ کوھ لڳ مٿس حملو ڪري ڌڪ ھڻي کوه ڦٽي ڪري ان جي ڪپڙن کي جانور جي رت لڳائي پيءُ کي ٻڌايو تہ کيس بگھڙ کائي ويو. قرآن م سورة يوسف م ان جو ذڪر ھيئن ٿيل آهي:
حضرت يعقوب کي چئن زالن مان ٻارھن پٽ ھيا جن مان ڏھ جن يھودا، لاوي، سندس زال لياہ ٻہ ٻين زالن مان ھئا باقي ٻہ جن يوسف بن يامين شامل ھيو ٻي زال راحيلا مان ھئا. حضرت يعقوب جو گھر فلسطين موجوده الخيل وادي حبرون شھر ھيو جتي اسحاق عليہ السلام ابراهيم عليه السلام پڻ رھيا ھئا. يعقوب عليہ السلام کي ڪجھ زمين سڪم ھئي. بائيبل جي عالمن جي تحقيق مطابق يوسف عليہ السلام جي پيدائش 1906 ق م ٿي ھئي 1890 ق م جي لڳ ڀڳ کيس کوھ ڦٽي ڪرڻ وارو واقعو پيش آيو.
مولانا ابوالڪلام آزاد مطابق سترهن سالن کان گهٽ عمر جو هڪ نوجوان، پيءُ جي آغوشِ محبت کان زوري جدا ڪيو وڃي ٿو. بائيبل تلمود جي روايتن مطابق اھو کوھ سڪم جي اتر دوتن واري مقام تي واقع ھيو. جنھن قافلي وارن کيس کوھ مان ڪڍيو جلعاد کان نڪتل ھيو مصر طرف وڃي رھيو ھو. جلعاد جا کنڊر ھن وقت درياء اردن جي اوڀر اليابس واري وادي موجود آهن.
یوسف علیہ السلام الله تعالي جو ھڪ نبي جنھن جو ذڪر قرآن م يوسف جي نالي سان بائيبل جوزف جي نالي سان آيو آھي. ان جي نالي سان قرآن جي ھڪ سورة پڻ آهي. ان جي قصي جو ذڪر قرآن جي ٻين سورتن : سورة الانعام سورة غافر آيو آھي. ھن نبي کي خوابن جي تعبير جو علم ھوندو ھو. اھو يعقوب عليہ السلام جو پٽ اسحاق عليہ السلام جو پوٽو ھيو.
عزيز جو نالو بائيبل فوطيفار لکيل آهي. بائيبل تلمود مطابق اھو شاھي محافظن جو افسر ھيو. ابن جرير عبدالله بن عباس جي روايت نقل ڪندي لکيو آهي ته عزيز شاھي خزاني جو افسر ھيو.
قميص ڦاٽڻ متعلق خاندان جي فرد جي شھادت جو ذڪر قرآن ڪيو آهي پر يھودين جي روايتن وري کير پياڪ ٻار جي شھادت جو ذڪر آيل آهي. بائيبل اھو قصو ھيٺين طرح بيان ڪيو ويو آهي:
جيتوڻيڪ بادشاهه بايزيد، نياز سان، خلق جي بچاءَ لاءِ، توکي صلح جو پيغام موڪليو ته به تو هٺ وڏائيءَ کان هن جي ڳالهه نه مڃي: پڪ ڄاڻج ته نيٺ هڪڙي ڏينهن تنهنجي به حياتي پوري ٿيندي، خدا جي اڳيان توکي حاضر رهڻو پوندو _ پوءِ انهيءَ جي سوال جو ڪهڙو جواب ڏيندين؟ آءٌ هن بابت ٻيو وڌيڪ چوڻ نٿي گهران، فقط هيترو عرض ڪريان ٿي ته جڏهن اسين سڀ قيدي ٿيا آهيون، اسان جا هٿ پير زنجيرن سان ٻڌل آهن. تڏهن تون اهو ڪهڙو بُزدلي نفرت جهڙو حڪم ٿو ڏين ته هن بيوسيءَ جي حالت اسان کي قتل ڪن!
اي بادشاهه، آءٌ هڪڙي ناتجربيڪار عورت آهيان: انهيءَ مان ئي تون کڻي قياس ڪر ته جنهن قوم جون زالون اهڙيون بيڊپيون همت واريون آهن، تن جا مرد ڪهڙا نه بهادر دلير هوندا!
انهيءَ کانپوءِ جڏهن به ڪڏهن بادشاهه جنگ تي ويندو هو، تڏهن حميده بانو بيگم ساڻس رهندي هيس، اڪثر خوفناڪ وقتن هنڌن تي، هٿيار ڍڪي، بهادرن جهڙي جوانمردي ڏيکاريندي هئي.
هڪڙي ڀيري ”اصطخر“ جي حاڪم شريف حسن فساد ڪيو، باغي ٿيو، حميده بانو، زور ڪري بادشاهه جي اجازت وٺي، ٻارهن هزار فوج ساڻ ڪري اوڏي وئي، شريف حسن، ٺڳي ڪري ڏانهنس نياز نامو لکيو، جنهن هن عذر خواهي ڪئي معافي گهري، لکيائين ته جنهن وقت بيگم ايندي، تنهن وقت قلعي جو دروازو کولي ڇڏيندس. انهيءَ تي ڀروسو ڪري، بيگم منزلگاهه بيخبر سُتل هئي، ته رات جو اوچتو دغاباز شريف حسن لشڪر سميت اچي مٿن پيو بيگم تنبوءَ کي گهيرو ڪري ويو. حميده بانو بيگم هڪدم اُٿي، هٿيار ڍڪي اڪيلي ٻاهر آئي. ڊڄڻ کانسواءِ، هڪل ڪري چيائين ته ”اي دغا باز ٺڳ شريف حسن، ڪٿي آهين؟ نڪري هيڏي ٿيءُ پنهنجي بهادري ڏيکار!
هيءَ ”تيمورلنگ“ يا ”تمرلنگ“ بادشاهه جي بيبي هئي. هن جو اصل نالو ”امة الحبيب“ هو، سلطان يزدانيءَ جي ڌيءُ هئي. جو ايران جي ”ڪاؤسي“ نسل مان هو، آتش پرست هو، جو پوءِ اسلام تي آيو هو. هن جا ڪي وڏا به ، خليفي عمر رضه جي ڏينهن مسلمان ٿيا هئا. ”امة الحبيب“ جا پيءُ _ ماءُ مسلمان ٿيا، ليڪن پاڻ في الحال نه ٿي _ نڪي هنن کي زور ڪيو. هوءَ ڏاڍي هوشيار قابل هئي، تنهن ڪري آزاد رهندي هئي. نيٺ تيرهن ورهين جي عمر هوءَ مسلمان ٿي.
رشي گهاٽ جي اولهه محمد شاهه وارن جو باغ هوندو هو. باغ موتيو، موگرو، ٽانگر گلاب جا گل جام ٿيندا هئا، جن جو چونڊو پرهه ڦٽيءَ کان اڳ ٿيندو هو. اهي گل صبح سوير بازار کپايا ويندا هئا. باغن جا مالڪ،پاڙيسرين جو خاص خيال رکندا هئا هر ڏياريءَ تي پاڙيسرين کي لونگيون، ڪپڙا مٺايون سوغات ڪري ڏيندا هئا. رشي گهاٽ جي ڀرسان شامداس پارڪ هوندو هو. ڇا ته ان رونق هئي!
سنڌ يونيورسٽيءَ جي اڳوڻي وائيس چانسلر، غلام علي الانا جي تحقيق موجب، لوئر سنڌ بئراج جي اڏاوت کان اڳ، ڦليليءَ جي حيثيت هڪ ڦاٽ جي هوندي هئي، هي ڦاٽ ميرپور بٺوري تعلقي جاتيءَ رستي جي ڀر ڇتن جي ڳنڍي جي ويجهو گونگڙي سان وڃي ملندو هو. پر لوئر سنڌ بئراج جي اڏاوت کان پوءِ ڦليليءَ پڃاريءَ جو منهن ڄامشوري وٽان ڪڍيو اٿن هاڻوڪي وقت حيدرآباد شهر پڃاريءَ جي ڪپ تي آهي. نئين وهڪري کان پوءِ، هي حيدرآباد تعلقي، ٽنڊي محمد خان تعلقي، ميرپور بٺوري، سجاول جاتيءَ تعلقن کي آباد ڪري ٿو. دڙي شهر وٽان هن مان نئچل شاخ وزيراڻي شاخ نڪري ٿي. هي واهه 11 لک 3 هزار 44 ايڪڙ زمين آباد ڪري ٿو.
ڦليلي ، سنڌ جو هڪ مشهور واهه آهي، هن جي تعريف ڪيترائي گيت، غزل، نظم ليک لکيا ويا آهن. ڦليلي واهه، عاملن ڀائيبندن جي قديم شهر حيدرآباد وچان وهي ٿو. هن واهه جي پنهنجي تاريخ آهي، جنهن ڪري هن واهه الڳ سان مشهوري ماڻي آهي. اڳ واهه جي ٻنهي ڪنارن سان ساوا گهاٽا ڇانودار وڻ هئا، جتي مسافر اچي آرام ڪندا هئا. سنڌ نيشنل ڪاليج جي اڳوڻن هندو سنڌي ديوانن جي تحقيق موجب هن واهه تي ڦليلي نالو ان ڪري پيو، جو هن واهه جي ڪناري سان ڦولدار وڻ ٻوٽا جهجهي هوندا هئا. انهن ڦولدار وڻن جي نسبت سان هن واهه ”ڦليلي“ سڌيو ويو. هن واهه جي نسبت سان هڪ بازار جو نالو ڦليلي رکيو آهي.