polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ويلچ جيڪو هڪ اسلامي عالم آهي، لکي ٿو ته هُو اهو يقين رکن ٿا ته وحي جي نزول وقت محمد جي ڪيفيتن جي ظاهري شڪل بيان ڪئي وئي آهي اُها صحيح ٿي سگھي ٿِي ڇاڪاڻ ته وحي جي نازل ٿيڻ کان پوءِ ڪافي پريشان ٿي ويا هُئا. ويلچ مطابق، وحي جي موقعي تي محمد کي ڇرڪائيندڙ جھٽڪا سندن ويجھن ماڻهن لاءِ اِن ڳالھه جو ثبوت بڻيا هوندا ته محمد جِي وحي جو مبدا مافوق الفطرت آهي. مُحمد جا ناقدين انهن مشاهدن جي آڌار تي کين مجنون، جادوگر سڏيندا هُئا ڇوته عربن جي تاريخ اهڙا کوڙ ٻيا ماڻهون بہ اهڙن تجربن جا دعويدار هُئا. ويلچ وڌيڪ اِهو بہ چوي ٿو تہ هِي ڳالھ اڻ چِٽِي آهي تہ اهڙا مشاهدا محمد جي نبوت جي دعويٰ کان پهرين آهن يا پوءِ جا.
قرآن کي سورتن پڙهڻ ورهايو ويو آهي. قرآن 114 سورتون آهن جنهن مان ڪُجهه وڏيون ڪُجهه ننڍيون آهن. سڀ کان وڏي سورة البقرة آهي. سورتن موجود مضمون کي آيتن جي شڪل ورهايو ويو آهي. قرآن 6،666 آيتون آهن. هيٺ هِن جي ورهاست پيش ڪئي وئي آهي.
مختلف حديثن روايتن مان ڄاڻ ملي ٿي ته خليفي عبدالملڪ جي خلافت جي دور جڏهن حجاج بن يوسف عراق جو گورنر هو، ته ان قران پاڪ تصيح ڪري ان جا نوان جُلد انهن سڀني علائقن ورهايا جيڪي عربن جي صاحبي هيٺ هئا.
قرآن کي پٿرن، هڏين کجين جي ڦرهن تي لکيو ويو. اڪثر سورتون شروعاتي مسلمانن جي استعمال هيٺ هيون ڇوته اُن جو ذڪر سُنّي شيعه ٻنهي جي روايتن مليو آهي. جيئن ته محمد جو قرآن کي تبليغ لاءِ استعمال ڪرڻ، دعائن اُن جو پڙهيو وڃڻ تلاوت جي انداز بيان ڪرڻ جو ذڪر حديثن مان ملي ٿو. 632 عيسويءَ محمد جي وفات تائين قرآن هڪ ڪتاب جي شڪل موجود نه هو. سڀئي عالم اِن ڳالھ تي متفق آهن تہ محمد صلي عليه وسلم جَن خُود وحي جِي ڪتابت نہ ڪندا هُئا.
ٻين آيتن قرآن جو مطلب ”هڪ خاص حصو جنهن جي تلاوت ڪئي“ به آهي نماز تلاوت جي هِن مطلب جو کوڙ جاين تي ذڪر ٿيل آهي جيئن هِن آيت آهي : “ جڏهن قرآن پڙهيو وڃي تہ اُن کي غور سان ٻُڌو خاموش رهو“. جڏهن تہ ٻين صحيفن جيئن توريت انجيل سان گڏ اهو لفظ استعمال ڪيو وڃي تہ اُن جو مطلب ”ترميم ٿيل صحيفو“ پڻ ٿي سگھي ٿو.
قرآن پنهنجي پاڻ کي الفرقان ، امّ الڪتاب، هديٰ ، حڪمة ، ذڪر تنزيل بيان ڪري ٿو. هڪ ٻي اصطلاح الڪتاب به آهي، جيئن ته عربي ٻوليءَ ٻيا صحيفا مثال طور توريت انجيل لاءِ به استعمال ٿئي ٿي. قرآن مان اسم صفت ”قرآني“ آحي. مصحف جي اصطلاح اڪثر مخصوص قرآني مسودن لاءِ استعمال ٿئي ٿِي پر اِن سان گڏ ئي هِي اصطلاح قرآن گذريل ڪتابن لاءِ پڻ استعمال ٿِي آهي.تفھيم القرآن مطابق فرقان ان شئي کي چئبو آهي جنھن سان حق باطل جو فرق چٽو ٿئي اردو ان جي سڀ کان وڌيڪَ ويجھو لفظ کسوٹی آهي. مولانا مودودي مطابق قرآن لفظ فرقان جو استعمال جو مطلب آھي دين جو اھڙو علم سمجھ جنھن سان ماڻھو حق باطل تميز ڪندو آھي.
قرآن محمد کي اُمّي قرار ڏنو آهي جنهن جو عام طور تي ”اڻ پڙهيل“ مطلب ٿئي ٿو. پر اِن جو مطلب حقيقت ڪُجھه ڳُوڙهو آهي. قرون وسطيٰ جا مفسّر جهڙوڪه طبري مطابق هِن اصطلاح جا ٻه مطلب آهن: پهريون هِي ته عام طور تي لکڻ پڙهڻ جي قابل نه هجڻ جڏهن ته ٻيو هِي ته گذريل ڪتابن صحيفن کان اڻڄاڻ هُجڻ. . ان کان علاوه، محمد جو ناخوانده هُجڻ سندن نبوّت جي سچائيءَ جو هڪ دليل سمجھيو وڃي ٿو. جيئن ته امام فخر الدين رازي چون ٿا تہ، جيڪڏهن محمد لکڻ پڙهڻ تي پوري مهارت رکندا هُئا تہ اُن تي هِي شڪ ڪري سگھجي ٿو ته اُنهن پنهنجي ابن ڏاڏن جا ڪتاب پڙهيا هوندا. ڪُجهه عالم جهڙوڪه ”واٽ“ ٻين معنيٰ کي وڌيڪ ترجيح ڏين ٿا.
حروفِ مقطعات . قرآن مجيد جون اڪثر آيتن جي شروع اچن ٿا الڳ الڳ پڙهيا وڃن ٿا، انهن کي آياتِ مقطعات انهن اکرن کي حروفِ مقطعات چيو ويندو آهي، مثال طور: الم_ هِي قرآن جي 29 سورتن جي شروع آيل آهي. هِي ڪُل 14 اکر آهن. ا،ل،م،ص،ر،ڪ،ه،ي،ع،س،ج،ق،ن. مسلمان عالم جون گڏيل نظريو آهي ته ان جو حقيقي مطلب الله کي ئي خبر آهي. اڪثر عالمن مطابق هِي عربي لفظن جا مخفف آهن ڪُجهه عالمن مطابق هِي ڪُجهه رمز، راز آهن. هِي اکر 29 سورتن پهرين آيت طور آيل آهن سورة الشوريٰ ٻين آيت طور به آيل آهن. يعني هڪ کان پنج اکرن تي مشتمل 30 جوڙ آهن، جيڪي 29 سورتن جي شروعات قرآن ملن ٿا.
جڳ مشهور سياح بزرگ بن شهريار پنهنجي سفرنامي ”عجائب الهند“ ڄاڻايو آهي ته 270هه/884ع ڌاري سنڌ جي راڄڌاني منصوره جي عالم، ڪشمير جي راجا جي لاءِ قرآن پاڪ جو ترجمو تفسير لکيو هو. ان حوالي مطابق برصغير هندوپاڪ اهو قرآن پاڪ جو”پهريون ترجمو“ آهي، جيڪو هن خطي جي مقامي ٻوليءَ لکيو ويو، انهيءَ ترجمي کان علاوه، برصغير جي تاريخ اُن کان پهريائين قرآن پاڪ جي ڪنهن به ترجمي تفسير جو ذڪر ڪونه ٿو ملي، بزرگ بن شهريار جو اهو مذڪوره حوالو، جيتوڻيڪ مستند بي مثل آهي جديد دور جي عالمن مورخن، پنهنجن لکيتن پڻ ان حوالي کي ڪتب آندوآهي،
ميور، پاڻ ڪريم ﷺ جي زندگيءَ جا جيڪي مختلف دؤر سڏيا آهن، سي مسلمان تاريخدانن جي بيانن ڪڍيا ويا آهن. پر نوئل ديڪي جو خيال صحيح آهي ته ميور، قرآن جا ڇهه دؤر مقرر ڪرڻ غلطي ڪئي آهي ان کانسواءِ هن وٽ پنهنجي بيان لاءِ ڪابه سند نه آهي ته هو پهرين دؤر جي سورتن کي وحي نه سڏي. ڄڻ ته هن قرآن پاڪ جي 18 سورتن کي انهيءَ ڪري قرآن پاڪ مان خارج سڏيو، جو اهي ان جي گمان رسالت کان اڳ واريون سورتون آهن. ان کانسواءِ هو 21 سورتن جي باري اهو مڃي ٿو ته مان انهن کي ڪنهن خاص دؤر سان واڳي نٿو سگھان، ڇو جو کيس انهن جي نزول واري زماني جي پڪ نه آهي.
قرآن جا ترجما پُوري دنيا جي اهم ٻولين ٿي چُڪا آهن کوڙ سارا ترجما جاري آهن. وڏين ٻولين ترجما هڪ کان وڌيڪ ماڻهن مختلف دورن ڪيا آهن. قرآن جا يورپي ٻين ٻولين ترجما غير مسلمانن پڻ ڪيا آهن. اهڙي طرح ڪُجهه ترجما بنا عربي متن جي پڻ شايع ڪيا ويا آهن، جڏهن ته رومن رسم الخط پڻ مختلف سببن ڪري ترجما ٿِيا آهن.
قرآن کي دنيا جي واحد ڪتاب جي حيثيت پڻ حاصل آهي جيڪو لکين ماڻهن کي زباني ياد آهي. هِي دنيا سڀ کان وڌيڪ پڙهيو ويندڙ ڪتاب آهي، جنهن کي مسلمان روز هر نماز پڙهندا آهن انفرادي طور تي تلاوت پڻ ڪندا آهن. قرآن جي تشريح کي اسلامي اصطلاح تفسير چيو ويندو آهي، جيڪو مختلف ٻولين ڪيو پيو وڃي. قرآن جو ترجمو پڻ دُنيا جي اهم ٻولين ٿِي چُڪو آهي. جڏهن تہ صرف سِنڌي ٻوليءَ ترجمن جو چڱو تعداد آهي. مسلمان هرسال رمضان مهيني تراويح دوران گھٽ گھٽ هڪ ڀيرو مڪمل قرآن جماعت ساڻ ٻُڌندا آهن.
موجوده زماني ننڍي کنڊ جي عالمن قرآن جي نظم تي گھڻو ڪم ڪيو آهي ان لحاظ کان قرآن کي مضمونن ترتيب جي لحاظ کان بابن تقسيم ڪيو ويو آحي. حميد الدين فراهي، امين احسن اصلاحي جاويد احمد غامدي جو ڪم هِن سلسلي نمايان آهي. انهن عالمن قرآن جي سورتن کي ستن بابن ورهايو آهي. انهن جي ڪم جو خلاصو جاويد احمد غامدي جي الفاظن هيئن آهي ته :
قرآن مذهب جو اهو تصور ڏنو ويو آهي ته سڀ مذهب هڪ آهن. اهو هڪ هجڻ انهيءَ مقصد مفهوم نہ آهي تہ سڀئي مذهب پنهنجي موجوده شڪل صورت هڪ جهڙا سچا آهن. پر ان جو مطلب اهو آهي تہ پنهنجي اصل جي اعتبار کان سڀ مذهب هڪ هئا. پر پوءِ جي تبديلي، ڦيرڦار واڌاري جي نتيجي اهي هڪ ٻئي کان مختلف ٿي ويا. قرآن شريف ارشاد ٿيو آهي تہ:
شاهه ولي الله ڪمائڻ جي بنيادي وسيلن مان پوکي راهيءَ کي ايتري اهميت ڏني آهي جو جنهن به ملڪ ان جا وسيلا موجود نه هوندا ان کان بي پرواهي ڪئي وئي ته ان ملڪ جي حالت ڪڏهن به سڌري نه سگهندي. ان ملڪ جي تباهي لازمي آهي ڇاڪاڻ ته ڪچي مال جي پيداوار کان سواءِ واپار هلي ئي نه سگهندو نہ وري هنر ڪاريگريون ئي ڪارائتيون ٿي سگهنديون.
انهن لفظن فطرت جو هڪ قانون ٻڌايو ويو آهي، جنهن کي خدا ابدي طور تي سڄيءَ دنيا قائم ڪري رکيو آهي. ماڻهو چاهي ڪهڙي به ملڪ ڪهڙي به زماني هجي. اهو ڪهڙي به حالت هجي، هر هنڌ هر حال اهي فطرت جي ان قانون کي ڪم ڪندي ڏسندا.
عرب جڏھن سنڌ آيا تہ پاڻ سان گڏ اسلامي تعليمات لاءِ قرآن شريف بہ کڻي آيا. ان ڏس ڪيترن ئي مستند روايتن اچي ٿو تہ قرآن شريف جو پهريون ترجمو سنڌيءَ ڪيو ويو. قران پاڪ جو پھريون منظوم سنڌي ترجمو مولوي احمد ملاح ڪيو اھي. ان کان علاوه ڪيترن ئي عالمن قرآن شريف جا سنڌيءَ ترجما ڪيا تفسير لکيا آهن
”پوءِ جيڪڏهن ملڪ جي رهواسين جي گهڻائي هنر ڪاريگري شهري سياست رڌل رهندي پوک يامال جي حفاظت پالنا ڏي ٿورا ماڻهو ڌيان ڏيندا ته انهن جي دنياوي شهري زندگي خراب ٿي پوندي.“
قرآن ڪريم جي ان آيت مذهبن جي جيڪا نوعيت ٻڌائي وئي آهي، سا هيءَ آهي ته خدا انسانيت جي شروعات هڪ پيغمبر سان ڪئي. ان کي پنهنجي علم سان نوازيو، ته جيئن اهو ماڻهن کي ان علم کان واقف ڪرائي.
قرآن اسلامي دُنيا مسلمانن جي عام زندگي، عقيدن نظرين، اسلامي فلسفي، اسلامي سياست، سماجيات، اخلاقيات، فني علمن جي تشڪيل بنيادي ڪردار ادا ڪيو آهي.
محمد جو ذڪر پاڪ قرآن شريف چار ڀيرا، حضرت ابراهيم جو ذڪر 79 ڀيرا، حضرت موسا جو ذڪر 136 ڀيرا فرعون جو ذڪر 74 ڀيرا آيو آهي.
هي شاهي قلعو 22 ، 25 اُتر 41، 68 اوڀر حيدرآباد ريلوي اسٽيشن جي ڀرسان موجود آهي هن قلعي جو قطر هڪ ميل اوچائي اسي فوٽ آهي. ڀڳوانداس ڀڳوان هن قلعي جي ويڪر ڇٽيهه ايڪڙن تي ٻڌائي ٿو. لطف الله مالوي ’سنڌ جي سفر‘ لکي ٿو ته، ”شاهي قلعو هڪ پنج ڪُنڊي بيضوي شڪل جو آهي، جيڪو پڪين سرن گچ مان ٺهيل آهي.“
مهر ڪاڇيلوي قلعي جو ذڪر ڪري ٿو ته، ”قلعي جي اتر طرف هڪ وڏو در هڪ چور دروازو هو. ست، اَٺ بي ترتيب مورچا آهن. اوڀر ڏکڻ واري فصيل اوچائي تي آهي. اولهه واير پاسي تي به فصيل آهن. ٻاهر وري فصيل گول ڪمان جيان بيضوي شڪل ٺاهي ٿي. انهن فصيلن جي وچ هڪ ڪمرو لانڍي جيان آهي، جنهن جي ٻنهي پاسن کان ڇت لاهين تي آهي. چون ٿا ته اهو باروت خانو هو. ڪن جو خيال آهي، ته اهو اناج لاءِ گودام آهي. انهن فصيلن جي وچ ڪابه جڳهه نه آهي. اندرئين فصيل هڪ چور دروازو گودام طرف وڃي ٿو.“
والٽر هملٽن هن قلعي بابت 1820ع بيان ڪري ٿو ته: ” هي قلعو هڪ ٽڪري تي آهي هڪ هزار قدم ڊگهو آهي. ان جي هڪ طرف ڦليلي ٻئي طرف ٽن ميلن جي مفاصلي تي سنڌو ندي آهي. قلعو پنج ڪُنڊو ٽڪري جي بيهڪ مطابق آهي. قلعي جون ڀتيون سرن جون آهن منجهن بندوقن لاءِ ٽُنگ آهن. ڪيترن هنڌن تي ٽڪري جي لاهين اُتاهين آهي، جو جيڪڏهن هن ڀت کي ٽوڙي ڇڏجي ته به قلعي تي چڙهڻ ناممڪن آهي.“ جيمس برنس 1828ع لکي ٿو ته: ” ميرن جو قلعو جنهن تي هو فخر ڪندا آهن، جيڪو ٽڪري جي چوٽيءَ تي ٺهيل آهي، اها پڪين سرن جي هڪ حقير عمارت آهي. ان جون سرون آهستي آهستي ڳرنديون وڃن ٿيون. اهو قلعو هڪ منظم فوج جي حملي اڳيان هڪ ڪلاڪ به ڌڪ جهلي نه سگهندو.“
ليفٽيننٽ ايڊورڊ ڊلهوسي 32- 1831ع هتي آيو. هن جو چوڻ آهي ته: ” حيدرآباد جو قلعو شهر جي ڏکڻ هڪ پنجٽيهه فٽ کن اوچي ٽڪري تي آهي. کيس چاليهه فوٽ اوچي، پڪين سرن جي ڀت ڏنل آهي، جنهن گول چورس برج آهن. ڪوٽ جي ڀت ٽڪري جي ڇيڙي کان مٿي اُڀي کنيل آهي. مٿس چُن مٽيءَ جو ليپو ٿيل آهي.“
جي.ايف.هيڊل جنهن 1836ع قلعو ڏٺو هو، هو پنهنجي ’ميمائرس آف دي رور انڊس‘ ذڪر ڪري ٿو ته: ”حيدرآباد جي ڏکڻ ڪوٽ آهي. ڪوٽ جي ڀت اٽڪل پنجاهه فوٽ کن اوچي آهي. ڀت اندر جي طرف کان مٽيءَ جي دِڪن سان پختي ڪئي وئي آهي. جيڪا اندرين پوٺي کان ويندي ڳڙکي تائين ڪجهه فوٽ مٿي کنيل آهي. تنهنڪري دفاعي نقطي نظر کان هڪ مضبوط اڌ ٺاهي ٿي.“
منهنجي مشاهدي مطابق قلعي ٻن ٽن قسمن جون سرون استعمال ٿيل آهن. انهن سرن مان ڪي ترڪي دور جون آهن، ته ڪي وري مغل دور جون لڳن ٿيون. قلعي جي اڏاوت جو ڪافي حصو مغلن جي طرز تعمير جهڙو آهي. قلعي جي ڊگهي ڊگهو حصو اوڀر کان اولهه 2430 فوٽ آهي وڌ وڌ ويڪر اُتر کان ڏکڻ 900 فوٽ آهي. قلعي جي اُتر واري ٻانهي 3100 فٽ ڏکڻ واري ٻانهي 3080 فوٽ آهي.
قلعبندي جا ماهر ڪوٽ يا قلعو اڏڻ مهل سڀ کان اوليت اهميت پاڻي جي ترسيل کي ڏيندا آهن، جيئن ان بنيادي ضرورت کي هر وقت ڪنهن اٽڪ تڪليف بنا حاصل ڪري سگھجي. خاص طور تي غنيم جي گھيري جي صوت به انهن وسيلن زرخيرن ڪا ڪمي نه اچي.
پڪي قلعي لاءِ چيو وڃي ٿو ته:”منجھس مٺي پاڻي جا پنج کوهه هئا، جيڪي شايد پوءِ ٻاڙا ٿي ويا هئا. “ پڪو قلعو گنجي ٽڪر جي هڪ شاخ تي ٺهيل آهي. رجسٽرار ايم.ايڇ پنهور پنهنجي ڪتاب ’گرائونڊ واٽر‘ چوي ٿو ته: ”گنجو ٽڪر جيڪو حيدرآباد کي چوگرد گھيرو ڪيو بيٺو آهي، هي کيرٿر جبل جي چن جي پٿر جي ڦٽل ڇاڙ آهي. گنجو ٽڪر مينهن جو پاڻي ڦاٽن سوراخن وسيلي جذب ڪري ٿو، جيڪو ٻه سو فوٽ کن هيٺ لهي وڃي ٿو. پاڻي جبلن مان لوڻياٺ چهُڻ ڪري کارو ٿي پوي ٿو، جنهن ڪري گھرو استعمال فصل لاءِ ڪارآمد نه آهي.“
’جنت السنڌ‘ آهي ته: ” محمد بن قاسم جڏهن نيرون ڪوٽ پهتو، تڏهن شهر وارن سوکڙيون کڻي سندس استقبال ڪيو. مسلمانن انهن جي بتخاني سان ڪابه ڇيڙڇاڙ نه ڪئي بلڪ مندر جي سامهون جدا مسجد تعمير ڪرايائون.“
غلام رسول مهر لکي ٿو ته: ”قلعي اندر ڪيتريون ئي سهڻيون مسجدون آهن، پر ان جي آسپاس ميان غلام شاهه جي مقبري کان سواءِ ٻي ڪابه ذڪر لائق عمارت ڪونهي.“
انگريزن جي دؤر قلعي کي ڇانوڻي طور استعمال ڪيو ويو، بادشاهي محلاتن فوج رکي وئي، مرزا احسن ڪربلائي جي لکڻ مطابق مسجد اقصيٰ گهوڙا ڪُتا ٻڌا ويا.
ميان غلام شاهه هڪ ڏينهن ڪچهري سڏرائي، جنهن قلعي جي تعريف قصيدا پيش ڪيا ويا. شاعرن کي انعام اڪرام سان نوازيو ويو. ميان انهي مجلس نيرون ڪوٽ جو نالو حيدرآباد تجويز ڪيو هڪ سنگ مرمر جي تختي ٺهرائي قلعي جي مکيه دروازي تي هڻائي ڇڏي، جيڪا اڄ به قلعي جي مکيه دروازي جي نرڙ تي مالڪ جو اتو پتو ٻڌائي ٿي. انهي تختي جي ٻنهي پاسن تي خط ڪوفي هيئن لکيل آهي.
هن تختي جي تحرير مان هن قلعي جي تڪميل جو سال 1182هه يعني 1769ع نڪري ٿو. ميان سرفراز خان به حيدرآباد جي پائي پوڻ تي هڪ نظم لکيو هو، جنهن مان قلعي شهر جي بنياد پوڻ جو سال 1182هه نڪري ٿو:.
’سنڌ جي درٻار‘ برنس لکي ٿو ته: ” آءٌ نيٺ حيدرآباد جي قلعي جي دروازي تي پهتس، قلعو ميرن سندن عيال لاءِ مخصوص ٿيل آهي، قلعي خاموشي هئي. آءٌ ڪيترين گهٽين مان لنگهي اوچتو هڪ وڏي کليل اڱڻ پهتس، جتي ڪيترائي خوش پوشاڪ سنڌي بيٺا هئا منهنجي جتي لاٿي وئي آءٌ ميرن جي حضور بيٺو هيس. ميرن کي خوشنما لباس پهريل هئا اُهي هڪ شاندار ڪمري جي پاسي اڌ گول جي شڪل ويٺا هئا. ڪمرو ايراني غاليچن سان سينگاريل هو، ٻه وڏا مير وچ مَسند تي ويٺل هئا. مسند اڇي رنگ جي ولايتي ريشمي ڪپڙي جي پوش سان هڪ ٿُلهي گدي هئي ان جي پٺيان ڀرت ڀريل بخمل جو طول وهاڻو رکيل هو.
جيمس برنس چواڻي: ”قلعي جي بچاءُ لاءِ سپاهين جو هڪ ننڍڙو دستو رکيل آهي، پر ڪيترن ئي قبيلن جا سردار مستقل طوردرٻار رهن ٿا. هو ڪنهن ڳجهي نموني ٿورن ڏينهن پنهنجي قبيلي جا ماڻهو گڏ ڪري سگهن ٿا. چون ٿا ته: ’اهڙي نموني سرڪار اٽڪل چاليهه هزار ماڻهو گڏ ڪري سگهي ٿي ‘ جڏهن جهيڙي جي باهه ڀڙڪندي اُٿندي آهي، تڏهن اُهي جنگ جا نعرا هڻندا اک ڇنڀ اچي گڏ ٿيندا آهن ميرن جي لشڪر ڀانت ڀانت جا ماڻهو مختلف پوشاڪن وارا آهن.“
مسٽر ڊلهوسٽي جي ڪتاب ’آبزرويشن آن سنڌ‘ آهي ته: ” آءٌ ڀانيان ٿو ته قلعي اندر 140 کن مختلف سائيز جون توبون موجود آهن، جن مان سٺ کن موزون هنڌن تي سٺي حالت آهن.“ مير مراد علي خان 250 هندستاني سپاهي ڪوٽ جي بچاءُ لاءِ رکيا هئا، پر سپاهين سان ڪيل واعدو پورو نه ڪيائين، تنهنڪري اُهي کيس ڇڏي هليا ويا.
هينري پاٽنجر سفر جي احوال ٻُڌائي ٿو ته: ” قلعي جي ديوارن گهڻيئي ٽُنگ آهن، تنهنڪري توپن رستي هڪ ٻن گولن کان پوءِ قلعي جو ڪهڙو به پاسو سولائي سان ڪيرائي سگهجي ٿو قلعي جي ڀت تي ستر توپون رکيل آهن، پر منجهائن رڳو اٺ يا ڏهه ڪم جهڙيون آهن، باقي ٻيون بيڪار آهن رڳو ڏيکاءُ لاءِ قلعي تي رکايون ويون آهن.
ڪوٽ جي دروازي کي خوبصورت بڻائڻ لاءِ دروازي جي ٻاهران مٿان ڀت هڪ وڏي سهڻي محراب ڏني وئي آهي. ان محراب هيٺيان وچ تي نالي واري سنگ مر مر جي تختي لڳل هئي. محراب تختي دروازي مٿان هڪ مستطيل کانچي وري هڪ ننڍي محراب آهي. جنهن اندر وري چوڪور ٽين ننڍڙي محراب آهي. سڀ چوڪور محرابون مختلف رنگ جي گل ٻوٽن سان چِٽيل هيون. انهن محرابن چوڪورن هيٺان ڪاٺ جي چوڪٺ دروازو لڳل هو.
شاهي دروازو هڪ فوٽ ٿلهي ڪاٺي جو ٺهيل هو. مٿس نقش نگاريءَ جو سهڻو ڪم ٿيل هو، دروازي جي ٻاهرين طرف لوهه جا تمام ٿلها چهنبدار ڪل لڳل هئا، جيئن حملي آور سولائي سان در ٽوڙي نه سگھن. اهڙي طرح قلعي اندر داخل ٿيڻ لاءِ هڪ ٻئي پٺيان چئن دروازن مان لنگھڻو پوندو هو. دروازي جي ٻنهي پاسن کان سڌي ڀت آهي جنهن خوبصورتي لاءِ ڪيترن چؤڪنڊن محرابن اندر به گل ٻوٽا نقش ٿيل هئا.
مير فتح علي جڏهن حيدرآباد کي پنهنجو گادي جو هنڌ مقرر ڪيو، تڏهن هن پنهنجي ڀائرن لاءِ قلعي اندر جدا جدا جايون جوڙايون. قلعي کي ٽن حصن ورهايو ويو. قلعي جو اوڀر وارو پاسو مير فتح علي مير غلام علي جي حصي آيو، جتي انهن پنهنجا محل ٺهرايا. اچڻ وڃڻ لاءِ قلعي جي اتر واري ڀت هڪ ننڍو دروازو ٺهرايو. قلعي جو وچ وارو حصو جتي منارو هو، اتي ڪچهري باغات ٺهرايا، باغن جي اُتر شاهي دروازو هو، جنهن مان هر عام خاص اچي وڃي پئي سگهيو. مير فتح علي پنهنجي ڪتاب ’فتح نامه سنڌ‘ هڪ ڊگهو نظم لکيو آهي، جنهن مان قلعي جو شان شوڪت ظاهر ٿئي ٿو. ڪچهري باغ جي تاريخ سيد عظيم الدين ’عظيم‘ 1204هه ڪڍي آهي.
قلعي اندر مير نصير خان هڪ ماڙي ٺهرائي هئي، جنهن مير صاحب درٻار ڪندا هئا. ماڙي جي اڱڻ جي ٿنڀن اندرين ڇت تي نفيس نقش نگاري جو ڪم ٿيل هو. ڀتين تي به رنگين تصويرون اُڪريل هيون، جن ڪجھ رستم سهراب جون هيون ڪن ميرن کي درٻار ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. ڪن تصويرن حضرت اسمائيل جا ديوَ پريون ڏيکاريل آهن. هي ماڙي ’ديوان خاص‘جي نالي سان مشهور آهي. هي بلڪل ننڍڙي ڪوٺي آهي، جيڪا هڪ اوچي ٿلهي تي ٺهيل آهي. جنهن ڪجھ سال اڳ تائين سنگ مرمر جي هڪ پراڻي ڀڳل ڪرسي پئي هوندي هئي.
ديوان عام به ديوان خاص جي ويجهو شاهي دروازي جي سامهون هڪ تمام وڏي ٿلهي تي هو. جيمس برنس لکي ٿو ته: ” ديوان عام جي عمارت جون ڀتيون سڀني پاسن کان تمام سهڻين تصويرن سان سينگاريل هيون فرش تي رنگ برنگي غاليچا وڇايل هئا. هڪ طرف کان ٽي بلند محرابي دروازا هئا، جن تي سائي ريشمي رنگ جا پردا لڙڪي رهيا هئا، بلوچ سردار خوبصورت ريشمي گلڪاري ٿيل وهاڻن کي ٽيڪ ڏيون ويٺا هئا.“.
اڄ جيڪو قلعو موجود آهي سو 18هين صدي عيسويءَ ڪلهوڙن جي آزاد حڪومت قائم ٿيڻ کان 1754ع نورمحمد ڪلهوڙي جي وفات کان پوءِ سندس وڏو پٽ محمد مرادياب خان تخت تي ويٺو پر 1757ع کيس تخت تان لاهي ميان غلام شاھ کي تخت تي ويهاريو ويو هو، جنهن 1767ع حيدرآباد وارو پڪو قلعو جوڙايو هو.
هي منارو قلعي جي وچ شاهي دروازي جي بلڪل سامهون هو، جنهن چڪردار ڏاڪڻيون لڳل هيون. انگريزن هن تي جهاز لاءِ استعمال ٿيندڙ ڦيري واري وڏي بتي لڳائي هئي. جيڪا ڪافي وقت اڳ لاٿي وئي آهي. 1843ع جڏهن انگريزن قلعي تي قبضو ڪيو، تڏهن انهيءَ مناري تي برطانيا جو جهنڊو ’يونين جيڪ‘ ڦڙڪايو ويو.
مير مراد علي خان شاهي دروازي جي اوڀر هڪ ٽڪسال جوڙايو هو، جنهن هن جي نالي جا سون، چاندي ٽامي جا سڪا ٺهندا هئا. 1842ع مير نصير خان جي عهد چارلس نيپئر جي عهدنامي پٽاندر اهو ٽڪسال بند ڪيو ويو، تنهن بعد سنڌ راڻي وڪٽوريا جا سڪا جاري ڪيا ويا.
ان پيغام کان پوءِ چچ، اگهم تي حملو ڪيو، پر ان وقت هو دوري تي ٻاهر ويل هو حملي جي خبر پيس ته جلدي واپس اچي فوج کي تيار ڪيائين، جنگ جو بغل وڳو. ٻنهي طرفن کان تيزي سان حملا ٿيڻ لڳا، پر چچ جي اڳيان ڪنهن کي بيهڻ جي طاقت هئي!
ان کان پوءِ چچ برهمڻ آباد قلعي اچي ملڪي معاملن کي نئين سر سنواريو جتن لوهاڻن کي سڌاري، انهن جي ڏنگن سردارن کي قلعي نظربند ڪري مٿن قوم تي هيٺيان قاعدا قانون مڙهيا.
ايڇ ٽي لئمبرڪ روايتي ڪھاڻي جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته:. چچ پنهنجي محبوبه کان صلاح پڇي ٿو، سُهندي مٿس کلي ٿي چوي ٿي،
اهڙيءَ طرح، شرمسار ٿي، چچ پنهنجو لشڪر گڏ ڪيو، ان جي مهنداري پاڻ ڪئي، اهڙي قبضي جو هڪ دلچسپ خواه امڪاني واقعو هيءُ آهي ته هاڻي هن مخالف ڌر جي نمايان اهم شخصيتن کي قيد مان آزاد ڪيو، جيڪي سابق حڪومت جي تختي اونڌي ٿيڻ کان وٺي جيل رهيا هئا، هن کين انعامن اڪرامن سان نوازي ڪجهه وعدا وعيد ڏيئي، سندن وفاداري ڳنهي ورتي. انهيءَ ڳالهه مان گهٽ گهٽ هي اندازو ضرور ٿئي ٿو ته ملڪ تي ڪاهه ڪري ايندڙ کي اتان جي تخت تي جيڪا دعويٰ هئي، سا خود چچ جي دعويٰ جي ڀيٽ وڌيڪ وزنائتي ڪانه هئي.
ائين پيو نظر اچي ته سيوستان پڻ واقعن جي ڌارا ذري گهٽ ساڳيوئي رخ اختيار ڪيو؛ اتان جي ”مَتا“ نالي گورنر پهريائين مقابلو ڪيو، پر شڪست کائڻ تي هن پاڻ کي چچ جي رحم و ڪرم تي ڇڏي ڏنو. بادشاهه فراخدليءَ جو مظاهرو ڪندي، ”مَتا“ کي سندس اڳوڻي عهدي تي بحال ڪيو، پر ساڳئي وقت پنهنجن معتمدن منجهان هڪڙي کي شاهي مفادن جي حفاظت ڪرڻ لاءِ هن جي مٿان نظرداريءَ لاءِ مقرر ڪيائين.
راجا چچ پنهنجي ڀاءُ چندر کي الور جو والي بڻائي فرمان جاري ڪيائين ته هي راهبن جو سردار هاڻي هر ماڻهوءَ جو سردار آهي. منهنجي موجودگي اڻ موجودگيءَ سڀني ملڪي معاملن کي هي نڀائيندو. راجا جي ان حڪم تي سڀني وزيرن ڪارندن اطاعت جو دم ڀريوچچ الور پنهنجي ڀاءُ چندر کي منصب تي ويهاري پاڻ لشڪر سوڌي آڻ نه مڃيندڙ راجائن کي سيکت ڏيڻ لاءِ نڪري پيو. سڀ کان پهريان ان لشڪر ڀاٽيا جيڪو بياس درياءُ جي ڏکڻ کان هو، تي حملو ڪيو. خونريز جنگ لڳي آخر ڀاٽيا جي والي ڀڄي وڃي اسڪلنده پناهه ورتي.
منهنجي هر ڪم سيلائج جي دعا مولا جي مدد شامل هوندي آهي مان ٻي ڪنهن کان ڪائي اميد ناهيان رکندو. منهنجي سڀني ڪاميابين جو سرچشمو اها ئي ذات آهي. پر جيڪڏهن تون پنهنجي طاقت قوت کي ذاتي ڪوشش جو نتيجو سمجهين ٿو ته پوءِ زوال تنهنجي ويجهو آهي تو کي مارڻ جائز آهي.
اتان چچ ارمابيل واپس پهچي توران آيو يورال ندي کان مٿان ٿيندو اچي قندابيل تي حملي ڪرڻ جو سوچي سيني درياءُ جي ڪپ تي خيما هڻي سندن گهيرو ڪري ويهي رهيو. ڪجهه ڏينهن کان پوءِ شهرين مجبور ٿي ڪري سؤ خچر هڪ لک درهم ڍل طور ادا ڪيا آئنده ڏيڻ جو به واعدو ڪيائون.
راجا چچ الور واپس اچي سال تائين آرام ڪندو رهيو پوءِ پنهنجي وزير کي گهرائي اولهه ڏکڻ جو حال ورتائين. وزير وراڻيو واقعي اوهان جي اوڀر ڏانهن وڃڻ ڪري ڏاکڻي علائقي وارا والي بي فڪر ٿي ويٺا آهن ڍل ڏيڻ کان کٿو جواب ڏنو اٿائون.
گوگل ترجمو هڪ ٻوليء جي هڪ ٻئي کي مان ترجمو نه رکندو آھي. بجاء، ان کي اڪثر پهريون انگريزي کي ٽارگيٽ ٻولي کي پوء. تنهن هوندي به، ڇاڪاڻ ته انگريزي، سڀ انساني ٻولين وانگر، لفظ آهي راقم تي دارومدار، هن ڪري سگهن ٿا سبب ترجمو غلطيون. مثال طور، فرينچ کان روسي کي ترجمي اوھان يا / ڏئي ٿو. گوگل جي طور هڪ اضح، مصنوعي زبان استعمال ڪري رهيا هئا ته، ان وڃي ها اوھان / يا تون . لفظن جي اهڙي هڪ سندن مختلف ڳولڻ . انهيء ڪري، انگريزي شايع ڪرڻ، اضح لفظن کي استعمال ڪندي سلسلي فراهم ڪرڻ، جيئن "توهان سڀني کي" اظهار جو استعمال اڪثر هڪ ڀلي هڪ قدم ترجمو ڪر.
ويب انٽرفيس ، صارفين اهڙي فني لحاظ سان، يا صحيح غلطين لاء جيئن متبادل ترجمو، صلاح ڪري سگهو ٿا. اهي تجويزون جي ترجمي جي عمل کي مستقبل جي تازه شامل آهن. هڪ صارف هڪ داخل ٿي ته جو ذريعو متن ، گوگل ترجمو هڪ پيدا ڪندو جي ويب سائيٽ جي هڪ اهڙي مشين ترجمو ڪرڻ. ڪي ٻوليون لاء، متن هڪ ذريعي داخل ڪري سگهجي ٿو پر-اسڪرين ڪي بورڊ ، ڏکئي اعتراف ، يا تقرير اعتراف . ان جو هڪ ذريعو ٻولي آهي ته پهريون ڀيرو هڪ منزل ٻولي هڪ برائوزر نتيجن جو تعبير کي رهڻ لاء ترجمو آهن ڳولا داخل ڪرڻ ممڪن آهي جو ذريعو زبان ٿيل منزل ٻوليء مان.
گوگل ترجمو لاڳو نه ٿو وياڪرڻي اصول، تنهنڪري ان جي روايتي حڪمرانن جي بنياد تي تجزيو بجاء انگن تجزيي تي مشتمل آهن. هن نظام جي اصل خالق، وري ڏسو ، جي تي تنقيد ڪئي آهي حڪمراني جي بنياد تي انگن اچي جي حق . اهو هڪ طريقو سڏيو تي مشتمل آهي انگن مشين ترجمو ، وڌيڪ خاص، وري ڏسو جو جت جي تحقيق تي 2003. وري ڏسو رفتار مشين ترجمي لاء تڪرارن جي گوگل جي مشين ترجمو گروپ جي سر تان جو جولاء 2014. انساني ، ايء شامل ٿيڻ لاء پيدا ڪيو ويو
مئي 26، 2011 ع تي، گوگل جو اعلان ڪيو ته گوگل ترجمو ته لاء سافٽ ويئر ڊولپر ھدايت ڪئي وئي ھئي 1 ڊسمبر 2011 ع تي ڪم، پڄي ها "وسيع فحش جي هوا جو انتهائي اهم معاشي بار جي ڪري." ڇاڪاڻ ته ٻيا ٽئين پارٽي ويب سائيٽون استعمال ڪيو ويو، هن فيصلي گوگل تنقيد انهن جي شين گوگل اي پي آء ايس استعمال ڪرڻ جي سوال کي ڪجهه ڊولپر ٿياسون. عوامي دٻاء جي جواب ، گوگل 3 جون، 2011 ع تي اعلان ڪيو، ته هڪ ادا خدمت جي طور تي موجود هجڻ جاري ڪري ڇڏي آهي.
هن لکيل حجاج بن يوناني ، ديوناگري ، سيريلي عربي اسڪرپٽ لکيل صوتياتي کان پاڻمرادو ڪري سگهجي ٿو لاطيني رسم الخط . گوگل جي هن برائوزر ورشن جو ترجمو انگريزي تبديل ڪرڻ لاء جاپاني لاء پڙهڻ اختيار مهيا ڪري. ساڳي اختيار ڏنا ورشن تي موجود نه آهي.
آگسٽ 2008 ع ، گوگل هڪ گوگل ترجمو شروع 5 ويب درخواست لاء به لاء فون آئي واڌاري لاء رابطو استعمال ڪندڙن، جيڪي ائپ 8 فيبروري، 2011. تي آزاد ڪيو ويو جڏهن ته موجوده گوگل ترجمو ائپ سان هم آهنگ آهي فون آئي ، ، واڌاري لاء رابطو ڪرڻ اپڊيٽ به 7.0+. ان 15 ٻولين جي لاء آواز ايوانن قبول ڪندو آھي هڪ لفظ يا جملي جي ترجمي جي اجازت کان وڌيڪ 50 ٻولين مان هڪ . ترجمو 23 مختلف ٻولين بلند آواز ڪڍي ڳالهائي ٿي سگهي ٿو.
گوگل ترجمو هڪ آزاد آهي انگن مشين ترجمي جي روزي جي خدمت گوگل هڪ ٻئي هڪ زبان مان متن، تقريرن، تصويرون، يا حقيقي-وقت وڊيو ترجمو ڪري. اهو هڪ ويب انٽرفيس، لاء موبائل مليو کي آئي او ايس ، هڪ ته ڊولپر تعمير ڪرڻ لاء استعمال ڪري سگھو ٿا برائوزر ملان ، ايپليڪيشنون ٻين سافٽ ويئر. مارچ 2016 جي جيئن، گوگل ترجمو مختلف سطحن تي 103 ٻولين جو حامي روزانو 200 ملين کان مٿي ماڻهن کي ڏي ٿو.
آڪٽوبر 2007 ع کان اڳ، جي ڀيٽ ٻين ٻولين لاء عربي ، چيني روسي ، گوگل ترجمو تي ٻڌل هو ، هڪ سافٽ ويئر انجڻ جنهن اڃا تائين جيئن ڪيترن ئي ٻين آن لائن ترجمو خدمتن جي استعمال ڪيو ويندو آهي ! بيبل مڇي . آڪٽوبر 2007 ع کان وٺي، گوگل ترجمو تي ٻڌل ، -گھر ٽيڪنالاجي استعمال ڪيو آهي انگن مشين ترجمي بدران.
وري ڏسو موجب، ڀوڳ کان ٻولين جي هڪ نئين ڏنيون لاء هڪ ڪوئلو انگن مشين ترجمو نظام جي ترقي لاء هڪ بيڪار بنيادي طور هڪ جو مشتمل ها متن ، ٻه جي هر هڪ ارب کان وڌيڪ لفظن. انگن ماڊلس انهن انگن اکرن کان پوء جن ٻولين جي وچ ترجمو ڪرڻ لاء استعمال ڪري رهيا آهن.
جنوري 2015 ع ، جي درخواست جي اوزار جي ڪئميرا استعمال ڪري، هن جي گوگل جي حصول جي نتيجي حقيقي زماني لکت جو ترجمو ڪرڻ جي صلاحيت حاصل ڪلام ائپ. هن جي رفتار حقيقي-وقت وڊيو ترجمو جي خاصيت وڌيڪ هڪ نئين تي عملدرآمد ته استعمال جي ڇڏڻ سان جولاء 2015 ع بهتر ويا نيٽ ورڪ .
جڏهن ته درخواست 15 ٻولين لاء 90 ٻولين آواز ان پٽ جو حامي. ان کي 2،1 مٿان ڊوڙندو ڊوائيسز لاء موجود آهي "گوگل ترجمو" لاء جي به ڊائون لوڊ ڪري سگهجي ٿو گوگل ھلايو . اهو پهريون ڀيرو هڪ سگهارو 12 جنوري، 2011. تي موجود نسخي سان، جنوري 2010 ع آزاد ڪيو ويو
جڏهن گوگل ترجمو هڪ ترجمو ٺاھي ٿو، ان لاء ڏسڻ نمونن دستاويز جي لکن جي سو بهترين ترجمي تي فيصلو ڪرڻ مدد ڪرڻ. دستاويز آهي ته اڳ انساني ترجمو ڪندي ترجمو ڪيو ويو آهي نمونن جي سڄاڻپ جي، گوگل ترجمو سمجھ جيڪي هڪ مناسب ترجمو ڪيو وڃي ڪري.
هڪ جي شروعات 2011 ع نسخو گفتگو موڊ کي هٿي جنھن مھل انگريزي ٿيندڙ جي وچ ترجمي ڪرڻ. گوگل جي اندر هن انٽرفيس ترجمو استعمال ڪندڙن ٻي ٻوليء هڪ جي ڀرسان شخص سان ڳالھ ٻولھ ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. آڪٽوبر 2011 ع ان کي 14 ٻولين کي وسعت ٿي ويو.
گوگل ترجمو لاء هڪ آزاد درخواست جي طور تي موجود آهي او ايس صارفين. هن جو پهريون نسخو جنوري 2010. شروع ڪيو ويو اهو چئجي ته برائوزر ورشن وانگر ڪم. گوگل ترجمو کي لاء ٻه مکيه اختيارن تي مشتمل آهي: "ايس ايم ايس ترجمو" "تاريخ".
هيٺين ٻولين کي يا انگريزي مان هڪ سڌو گوگل ترجمو نه ڪندا آھن. اهي ٻوليون انگريزي جي ذريعي سان گڏوگڏ ظاهر بيوت زبان (جنهن کي سڀ ڪيس ويجهي کان وڌيڪ وڏي پيماني تي ڳالهائي گهربل ٻولي سان لاڳاپيل آهي پر) جي ذريعي ترجمو آهن:
جڏهن ته 'ڪئميرا پٽ' فعاليت، صارفين هڪ سند جي هڪ وٺي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ، وغيره گوگل ترجمو استعمال ڪري تصوير کان لکت کي تسليم ڪري نظريي ڪردار اعتراف ٽيڪنالاجي ترجمي ڏئي ٿو. ڪئميرا پٽ سڀ ٻوليون لاء موجود نه آهي.
ڪي ٻوليون لاء، گوگل ترجمو ترجمو ٽيڪسٽ ڳالھيون ڪري سگهو ٿا، اسي لفظ اصطلاح کي اجاگر جو ذريعو متن کي حدف، واحد-لفظ پٽ لاء سادي لغت جي طور تي ڪم. جيڪڏهن "ٻولي لڳائڻ" ٿيل آهي، هڪ نامعلوم ٻولي متن جي سڃاڻپ ڪري سگهجي ٿو.
لساني ڊيٽا جي هن وڏي رقم حاصل ڪرڻ لاء، گوگل گڏيل قومن دستاويز استعمال ڪيو. جڏهن ته گڏيل قومن جي وضاحت سڀ ڇهه دستاويز سرڪاري گڏيل قومن جي ٻولين ، جنهن جي هڪ تمام وڏي 6-ٻولي پيدا ڪري ڇڏيو آهي.
جڏهن ته درخواست 90 ٻولين جو حامي 37 ٻولين تصوير، 32 ذريعي وڌايو حقيقت صورت حقيقي-وقت وڊيو ذريعي گفتگو جي صورت ، 27 آواز ذريعي ترجمو ڪري سگهو ٿا.
گوگل جي لاء هڪ واڌ ڪروم برائوزر پڻ موجود آهي. فيبروري 2010 ع ، گوگل ترجمو خودڪار ويب صفحو ترجمي لاء معياري گوگل ڪروم برائوزر مربوط ڪيو ويو.
جو تعداد آهيو ته ملان گوگل جي خدمتن لاء موجود آهن، اھڙيون گوگل لاء جو ترجمو آهي، جنهن جي ترجمي جي خدمت ڪرڻ جو حق-ڪلڪ حڪم رسائي جي اجازت.
سلجوقي دؤر، عظيم شاعرن، اديبن، مؤرخن، فقيهن مشائخن جو دؤر آهي. هن دؤر فارسي ادب ، عارفانه عقيده به عام ٿيا. هن زماني غوري، خوارزم شاهي غزنويءَ کان سواءِ ٻيون به حڪومتون موجود آهن. هن دؤر ، شيخ ابو سعيد ابن الخير ، خواجه عبدالله انصاري هروي ، ابوالمجيد مجدد بن آدم سنائي ، شيخ فريد الدين عطار ، وغيره اهڙا صوفي هئا، جن فارسي غزل کي توجه جو مرڪز بڻايو.