polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1942 جي زوال جي شروعات ، ٻي عالمي جنگ دوران آپريشن مشعل جي وچ ، جنهن يورپي براعظم کي تباهه ڪيو، بوسحاقي انهن پرائمري اڀياس بيهڻ شروع ڪيو جتي هن پنهنجي فرانسيسي حریف آندري فيرر سان سخت مقابلو شروع ڪيو. حقيقت اها آهي ته آبادگار الفريڊ اينري ڊي سولوزي، ان وقت مينرويل جي ميئر، تعليمي ڪاميابي کي برقرار رکڻ لاءِ گهڻو ڪجهه ڪيو جنهن مان صرف فرانسيسي لطف اندوز ٿيا.
سندن تعليمي رستو اڳ ئي بيان ڪيو ويو هو، ڇاڪاڻ ته مقامي ماڻهن کي پرائمري دور کان اڳتي وڌڻ جي ضرورت نه هئي، انهن جي مختصر اسڪولنگ دوران هدايت ڪئي وئي هئي ته انهن جي ناخواندگي جي معاوضي لاء صرف فرينچ ٻوليء ، جنهن جو مقصد انهن کي تيار ڪرڻ لاء تيار ڪيو ويو هو ته اهي ڪم ڪندڙ پروفيسر بڻجي وڃن. نوآبادياتي انتظاميه نوڪريون.
پهرين نومبر 1954ع کان الجزائر جي آزاديءَ جي انقلاب جي شروعات کان پوءِ، جڏهن هو فقط 19 سالن جو هو، تڏهن هو ذهني، سياسي جسماني طور تي چڱيءَ طرح تيار هو ته هو الجزائر جي قومپرست باغين جي دشمن نوآبادياتي فوجن جي خلاف ريلي مدد ڪرڻ لاءِ. الجزائر جي سرزمين مان فرانسيسي نوآبادياتي نظام کي يقيني طور تي ختم ڪرڻ ختم ڪرڻ.
فرانسيسي نوآبادياتي نظام جي سختي جبر جي باوجود، بوسحاقي آخرڪار 6 جولاءِ 1948ع تي پنهنجي ڇهين سال جي پرائمري اسڪول جو امتحان ميرٽ سان پاس ڪيو، پنهنجي ٻين پڊ-نيئر ساٿي يوون روڪامورا پريس کان اڳ، الجزائر جي اخبارن انهن کي شايع ڪيو. ڪيترن ئي موقعن تي نتيجا، ان صورت اخبارون الجزائر ريپبلڪن الجزائر جي گونج.
درحقيقت سندس وڏو ڀاءُ بوعلام بوسحاقي کي جون 1942ع پرائمري اسڪول جي چوٿين سال مان ڪڍيو ويو هو ته هن شهر پنڊتن سان گڏ هڪ ننڍڙي نوڪري ڪرڻ لاءِ، پر سندس پيءُ محمد بوسحاقي کيس جلد ئي قرآن شريف جي تعليم جي رستي تي آندو. الما جي علائقي جو زويا ، جيڪو سيدي سالم جي زويا سڏيو ويندو آهي.
بوزيد پنهنجي وڏي ڀاءُ بوعلام بوسحاقي کان پوءِ خاندان ٻيو ٻار هو، ٻئي ٻار هن خاندان جي گهر پيدا ٿيا، هڪ وڏو ولا گوز ورڊن وانگر تي واقع سيگوالڊ شهر . شهر جي ٽرين اسٽيشن، فرانسيسي بليڪ فوٽ جي گهرن جي وچ .
بوزيد بوسحاقي هڪ الجزائري فوجي ماڻهو سياستدان هو، جنهن الجزائر جي آزاديءَ جي جنگ حصو ورتو هو، جيڪو ان وقت الجزائر جي مزدورن جي جنرل يونين جو يونين ليڊر الجزائر جي پبلڪ ڪمپنين جو سينئر مئنيجر هو.
بوزيد بوسحاقي پرائمري تعليم جي پهرئين سال سيپٽمبر 1942ع مينرويل بوائز اسڪول داخل ٿيو، ڪيترن ئي مقامي الجزائر جي ٻارن جي صحبت ، جن عصبي شهر جي پڊس-نيئر آبادگارن جي درجنين فرانسيسي ٻارن شامل هئا.
سندس ڪلاس ڪلاسي دوست سندس پٽ رابح بوسحاقي، پٽ علي بوسحاقي فاطمه بوشو، ان سان گڏ سندس مسلمان هم جنس پرست عمر رحمون، چاڪر تدجر، نورالدين مختياري، محمد بوريني، علي بوهدي، محمد بلعيد علي لاؤفي هئا.
انگريزن جي دور جي ٺھيل ريلوي اسٽيشن ھينئر به موجود آهي، جيڪا پاڪستان ريلوي جي ڏکڻ طرف آخري اسٽيشن آهي. هن وقت ريل گاڏي بند آھي ، جيڪا پيرو لاشاري ، تلھار ، ماتلي ، ٽنڊو محمد خان ، کٿڙ حيدر آباد سان پٽڙي ذريعي ڳنڍيل آهي.
بدين پاڪستان جي صوبيسنڌ جي بدين ضلعي جو شھر ضلعي صدرمقام ھي شھر سنڌ جو مشهور پراڻو شهر آهي. اھو به چيو وڃي ٿو ته بدين شهر جو نالو حضرت شهاب الدين رح جي نالي پويان پيو.
هتي گيهه ، اناج ، سبزين مڇي جو سٺو واپار ٿئي ٿو. بدين شهر ، بدين ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي. انهيءَ ڪري ضلعي جون سڀئي سرڪاري آفيسون به هتي آهن. هي شهر جديد دؤر جي ڪافي سهولتن سان سينگاريل آهي.
1975ع تيمور سياسي جماعتن وچ گھرو ويڙھ ڇڙي پئي. آگسٽ 1975ع اوڀر تيمور جي آزادي چاهيندڙ انقلابي محاذ فريٽيلن تيمورين ڊيموڪريٽڪ يونين جي فوجي بغاوت جي ڪوشش جي مزاحمت ڪئي 28 نومبر 1975ع اوڀر تيمور پنھنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. انڊونيشيائي ٻيٽن جي جھرمٽ ڪميونسٽ رياست جي قيام جي ڊپ جي ڪري انڊونيشيائي فوج ڊسمبر 1975ع اوڀر تيمور تي حملو ڪيو 17 جولاءِ 1976ع تي انڊونيشيا اوڀر تيمور کي پنھنجو صوبو قرار ڏنو گڏيل قومن جي سڪيورٽي ڪائونسل ان
ايسٽ تيمور ڏکڻ-اوڀر ايشيا جي سمنڊ واقع تيمور ٻيٽ جو حصو آهي. ان جي اتر اومبائي سامونڊي لنگھ، ويٽا سامونڊي لنگھ بانڊا سمنڊ واقع آھن. ڏکڻ تيمور سمنڊ ان کي آسٽريليا کان الڳ ڪري ٿو. ان جي اولھ انڊونيشيا جو صوبو اوڀر نوسا ٽينگارا واقع آهي. اوڀر تيمور جي ان کان سواءِ ان جو مخصوص سامونڊي معاشي زون
آهي. ملڪ جو وڏو حصو جابلو آھي ان جو سڀ کان بلند ترين مقام ٽاٽامائلئو جبل جي چوٽي آھي جيڪا سامونڊي سطح کان بلند آھي. ھتان جي موسم ٽراپيڪل عام طور تي گھميل گرم ھوندي آھي. اھا موسمن مطابق برساتي خشڪ رھندي آھي. ملڪ جو گادي جو هنڌ سڀ کان وڏو شھر دلي آھي. ملڪ جو ٻيون نمبر وڏو شهر بائوڪائو آھي. اوڀر تيمور جو محل وقوع ڏکڻ واري ويڪرائي ڦاڪ جي متوازي 8 متوازي 10 ڊگرين تي اوڀر واري ڊگھائي ڦاڪ جي 124 128 ڊگرين تي واقع آهي.
جنھن جو سرڪاري نالو ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف تِيمَور-لَيسٽَي آھي. پورچوگيزي ٻولي ان جو نالو ڊيموڪريٽيڪا ڊي تيمور ليسٽي آھي اھا ڏکڻ اوڀر ايشيا اوشيانا جي سمنڊ واقع ھڪ خودمختيار رياست آھي. جيڪا تيمور ٻيٽ جي اوڀر واري حصي ڀر وارن ننڍن ٻيٽن تي مشتمل آهي.ان جي ويجھن ٻيٽن جا نالا اتائرو، ياڪو اوئيڪس آھن. ايسٽ تيمور جي اولھ انڊونيشيا جو علائقو ويسٽ تيمور ڏکڻ تيمور سمنڊ جي پار آسٽريليا واقع آھن. ملڪ جي ڪل پکيڙ 15,007 ڪ م آهي. ڏکڻ اوڀر ايشيا جو فلپائينز کان پوءِ ٻيو واحد ملڪ آهي جنھن جي آبادي جي اڪثريت عيسائيت سان تعلق رکندڙ آھي.
ٻين جنگ عظيم پھرين اتحادين پوء جپاني ايمپائر دلي تي قبضو ڪيو پوء ملڪ جو اندروني جابلو حصو گوريلا جنگ جو مرڪز ٿي ويو جيڪا 1942-1943 واري تيمور واري جنگ سڏبي آھي. جپاني قبضي خلاف اھا جنگ اوڀر تيمور جي رضاڪارن اتحادين گڏجي شروع ڪئي جنھن 40 کان 70 ھزار اوڀر تيموري شھري مارجي ويا. جپاني فوج اوڀر تيمور جي سرزمين تان سمورن اتحادي فوجين جو صفايو ڪري ڇڏيو. جيئن ئي ٻين جنگ عظيم جپان ھٿيار ڦٽا ڪيا تہ پورچوگال اوڀر تيمور تي پنھنجو قبضو بحال ڪيو. 1974ع پورچوگال گلن وارو انقلاب اچڻ بعد پورچوگال تيمور واري ڪالوني ترڪ ڪري ڇڏي اھڙي طرح تيمور تان پورچوگيزي تسلط جو خاتمو آيو.
30 آگسٽ 2001 تي اوڀر تيمور گڏيل قومن جي نگراني آئين ساز اسيمبلي جي قيام واري پھرين چونڊ ٿي 22 مارچ 2002 تي آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو مئي 2002 تائين 205000 پناهگير واپس اوڀر تيمور موٽي چڪا ھئا 20 مئي 2002 تي آئين نافذ ٿي ويو جنھن تحت ملڪ جو نالو ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ايسٽ تيمور رکيو ويو. ايسٽ تيمور ھڪ خودمختيار ملڪ بڻجي ويو جنھن کي گڏيل قومن تسليم ڪيو آئين ساز اسيمبلي جو نالو مٽائي نيشنل پارليامينٽ رکيو ويو. شانانا گزمئو ملڪ جو پھريون صدر ٿيو.
27 سيپٽمبر 2002 ملڪ جو نالو تبديل ڪري پورچوگيزي ٻولي وارو تِيمَور لَيسٽَي رکيو ويو ھي ملڪ گڏيل قومن جو رڪن ملڪ ٿي ويو. 2006 گھرو ويڙھ جي ڪري گڏيل قومن اتي امن فورس اماڻي. گھرو ويڙھ جي ڪري 155000 ماڻھو اتان بي دخل ٿي پناهگير ٿي ويا. گزمئو ٻيون دفعو ملڪ جو صدر ٿي پنھنجو مدو پورو ڪيو تہ جون 2007 وري پارلياماني چونڊون ڪرايون ويون جنھن جوسي راموس ھورتا صدر چونڊيو ويو گزمئو ملڪ جو وزيراعظم ٿيو
يورپي نوآباديت کان اڳ واري دؤر تيمور انڊونيشيائي، ملائيشيائي، چيني ھندي واپاري ڄار شامل ھيو. چوڏھين صدي عيسويءَ م خوشبودار صندل، غلام، ماکي ميڻ برآمد ڪندو هو. پندرهين صدي جي شروعات تيموري ماڻھن جا موجوده فلپائين جي اتر واقع ٻيٽ لوزان سان فوجي تعلقات ھئا صندل جي ڪثير پيداوار يورپين کي سورھين صدي عيسويءَ ھتي آندو
فيبروري 2088ع راموس ھورتا فوجي بغاوت قاتلاڻي حملي سخت زخمي ٿيو باقي گزمئو پاڻ تي ٿيل فائرنگ مان بچي ويو. آسٽريليا مان ھڪدم امن فوج موڪلي صورتحال تي ڪنٽرول ڪيو ويو اھڙي طرح مارچ 2011 گڏيل قومن پوليس جو ڪنٽرول ايسٽ تيمور جي اختياري جي حوالي ڪيو. 31 ڊسمبر 2012 تي گڏيل قومن جو اتي جاري امن مشن ختم ڪيو ويو.
لفظ تيمور ملائي ٻولي جي لفظ تمور مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ آهي اوڀر. تمور لفظ کي پورچوگيزي م تيمور ڪري اچاريو ويو. پورچوگيزي ٻولي اوڀر کي ليسٽي چوندا آهن. اھڙي طرح تيمور ليسٽي جو مطلب اوڀر اوڀر آهي
پير سيد غلام شاھ جيلاني تاريخي بزرگ شخصیت ٿي گذريو آهي. هيءُ پاڪستان پيپلزپارٽي جي ٽڪيٽ تي مسلسل زندگي جي آخري گهڙين تائين ايم پي اي رهيو. هن پنهنجي تڪ ڪيترائي فلاحي ڪم ڪرايا. ملنسار، شفيق خاموش شخصيت هو.
سروان. هيءَ ٻولي بلوچستان صوبي جو وچ ڏکڻ، ڪوئيٽا، قلات، اوڀر بلوچستان سنڌ کان سواءِ افغانستان ايران ترڪمانستان ڳالهائي وڃي ٿي. براهوي ٻولي اترئين دراوڙي ٻولين جي خاندان مان آهي.انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون. سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.
'بروھي- : اھا قديم ٻولي دراوڙي ٻولين جي سلسلي مان آهي پاڪستان بلوچستان سنڌ ڳالھائي ويندي آهي. ان سان گڏوگڏ ننڍڙي پيماني تي افغانستان، ايران ترڪمانستان به ڳالھائي ويندي آهي. بروھي ڳالھائيندڙ برادرين جي عراق، متحده عرب امارات قطر بہ موجودگي آھي.
وقت سان گڏوگڏ، يونيورسٽيءَ پنهنجا بين الاقوامي لاڳاپا بڻائيندي رهي. فلحال بي ايس يو مختلف تنظيمن ادارن يوريشيا جي يونيورسٽين جي ايسوسيئيشن جي حيثيت سان رڪنيت رکي ٿي، جيڪا اَڳُوڻي سوويت يونين جي ڪيترين ئي يونيورسٽين کي ٻَڌيءَ ڳنڍي ٿي. 2002-2004 جي وچ، بي ايس يو ڪارو سمنڊ رياستن جي يونيورسٽين جي تنظيم جي اڳواڻي ڪئي.
اڳتي، هن يونيورسٽي ماسڪو اسٽيٽ يونيورسٽي، مڊل ايسٽ ٽيڪنيل يونيورسٽي، نائس-صوفيا اينٽي پوول يونيورسٽي، انڊيانا يونيورسٽي، ڪيف نيشنل يونيورسٽي، ويانا يونيورسٽي ٻِين اعليٰ يونيورسٽين سان سائنسي ٽ ٽيڪنيڪي تعاون، شاگردن استادن جي مٽاسٽا پروگرامن جي ٺاهن تي دستخط ڪيا آهن.
بي ايس يو پهرئين سيپٽمبر 1919 تي آذربائيجان ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ جي پارليامينٽ جي فيصلي سان قائم ڪئي وئي. يونيورسٽي 4 فيڪلٽيز جي حصن قائم ڪئي وئي هئي. يونيورسٽي جو پهريون ريڪٽر مشهور سرجن هيو.سال 1920-40 جي معروف پروفيسرز آذربائيجان جو ليکڪ عبدالرحيم بيڪ حقورديئف، اورينٽلسٽ پروفيسر پي.ڪي. جوزي، پروفيسر اي.او. ماڪوويلسڪي، پروفيسر اي.او.مشيل ٻيا اسڪالرز شامل هيا.ان زماني دوران يونيورسٽي جي انتظاميا باڪو تعليمي ماهر اين.واءِ.مار، وي.وي. بارٽولڊ، ايسٽرن سائنس اڪيڊمي جو فواد بيڪ ڪپرولوزادي کي دعوت ڏني.
باڪو اسٽيٽ يونيورسٽي جي اڪيڊمڪ ڪائونسل جو مقصد تعليم، ان جي معيار، يونيورسٽي جي نمائندگي سان گڏوگڏ بين الاقوامي لاڳاپا ٺاهڻ پڻ حصو وجهڻ آهي. ڪائونسل بنيادي طورتي هيٺ درج ٿيل معاملن تي ڌيان ڏيندي آهي.
باڪو اسٽيٽ يونيورسٽي منجهان پڙهي نڪتل ماڻهن آذربائيجان جا ٻه اڳوڻا صدر ابوالفاز ايلچيبي حيدر عليئيف پڻ شامل هيا.اڳيون ذڪر ڪيل صدر عربي ٻولي ادب جي فيڪلٽي کان پڙهيل هيو، جڏهن تہ پويون ذڪر ڪيل صدر، جنهن 30 سال کان وڌيڪ وقت تائين آذربائيجان جي سياست تي غلبو حاصل ڪيو، سو فيڪلٽي آف هسٽري منجهان پڙهيل هيو. نوبل انعام ماڻيندڙ ماهر طبيعيات ليو لنڊو بي ايس يو 1922 1924 جي وچ تعليم پِرائي هُئي.
باڪو اسٽيٽ يونيورسٽي جي 100 هين ورسي نہ رُڳو آذربائيجان ، پر ويانا، آسٽريا پيرس يونيسڪو جي صدر دفتر ملهائي وئي. بي ايس يو جي 100هين ورسي جي مانَ خصوصي ميڊل-باڪو اسٽيٽ يونيورسٽي جي " 100 هين جوبلي " نومبر 2019 صدارتي فرمان جي ذريعي جاري ڪئي وئي هئي، 113 ماڻهن کي اهو تمغو ڏنو ويو هيو.
بي ايس يو، آذربائيجان جمهوريا جي اڪيلي يونيورسٽي آهي جيڪا بين الاقوامي درجابندي جي تنظيمن طرفان درجابند ڪئي وڃِي ٿي، جيئن اڪيڊمڪ پرفارمنس سان يونيورسٽي جي درجا بندي ان وقت تعليمي ڪارڪردگي جي ذريعي يونيورسٽي جي درجابندي 1872هين نمبر تي آهي.
انهن گڏيل تعاونَ جي نتيجي ، يونيورسٽي گڏيل سائنسي ڪانفرنسون، ورڪشاپس سميت درسي ڪتابن جي ڇپائي جو پڻ بندوبست ڪندي رهي ٿي.
مقصُودگل جي ادبِي سُڃاڻپ، هڪ شاعر، ڪهاڻِيڪار، مضمُون نوِيس، ڪالم نگار، ٻارڙن جي ادِيب، مُحقق، سچل سرمست رحه جي شارح، مُترجم، عالم دانشور جي حيثيت سان آهي. پاڻ باضابطه طور تي شاعرِيءَ جِي شرُوعات 1975ع کان ڪيائُون. شاعرِيءَ جي ميدان سندن رهبري، سندن والد ، پروفيسر ڊاڪٽر عطا مُحمّد ”حامِيءَ“ پروفيسر محمُود ”شرف“ صديقِيءَ ڪئي، جڏهن ته نثر سندن رهنمائِي، نامياري عالم، مُحقق دانشور، ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجِيد سنڌِيءَ ڪئي. جڏهن ته هُنن ڪجهه درسي ڪتاب پڻ لکيا، جن ”گُلن هار“ نائين ڏهين ڪلاسن لاءِ ”گُلن هار“ شامل آهن، جڏهن ته سندن اڻ ڇپيل ڪتابَن نثر توڙي نظم جا لڳ ڀڳ 12 مجمُوعا مُوجُود آهن.
مقصُودگل جو مائٽاڻو نالو قاضِي مقصُود حيات، هو جڏهن ته پاڻ جڏهن 1975ع ادبي دنيا قدم رکيائُون، ته مقصُود گل جي نالي سان لکڻ شرُوع ڪيائُون. ان سان سواءِ ننڍپڻ گھر کين ”معشُوق“ جي پيار واري نالي سان پڻ پُڪاريو ويندو هو.
مقصُودگل جو تعليمي سلسلو گورنمينٽ پرائمرِي اسڪُول نمبر 1 رتيديري کان شرُوع ٿيو، جتان پاڻ 1961ع پنجون درجو پاس ڪيائُون. جنهن بعد 1966ع گورنمينٽ هاءِ اسڪُول، رتيديري مان مئٽرڪ، 1968ع گورنمينٽ ڊگرِي ڪاليج لاڙڪاڻي مان انٽرمِيڊِييٽ، 1970ع سنڌ يُونِيورسٽِي، ڄامشوري مان، بِي اَي، 1972ع سنڌ يُونِيورسٽِيءَ مان ئي اقتصاديات ايم اَي ڪيائُون. اڳتي هلي، 80ع واري ڏهاڪي ساڳئي ئي مادرِ علميءَ منجھان سنڌِي ادب ايم اَي جو امتحان نمايان نمبرن پاس ڪيائُون.
مقصُودگل جي والد جُون قائم ڪيل اُهي تنظِيمُون ادبي ادارا، جن کي مقصُود گل سنڀاليو فعال ڪيو، تن سنڌڙِي ڪتابِي سلسلو، رتوديرو لطِيف ادبِي سنگت ، رتوديرو شامل آهن، جڏهن ته پنهنجي والد جي مِشَن کي اڳتي وڌائيندي، هُنن نون ادارن تنظيمن جي پِيڙهه پڻ رکِي، جن ادبِي تعلِيمي ادارا تنظِيمُون، شامل آهن. مثال طور: شاهه عنايت ادبِي سنگت، نئوديرو، سنڌي ادبِي سنگت رتوديرو، سنڌِي ڪلاڪار سارِيندڙ سٿ، لاڙڪاڻو، عبدالحيُّ قاضِي ايجُوڪيشنل ويلفيئر سُوسائٽِي، رتوديرو، عبدالحيُّ قاضِي ماڊل اسڪُول، رتوديرو قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“ اڪيڊمِي، سنڌ وغيره.
مقصُودگل، شاعر سان گڏوگڏ هڪ بهترين گيت نگار به هو. سندن گِيتن نغمن کي غلام شبّير سمي، دِيدار حُسين سمي، انور حُسين وسطڙي، مُظفر علِي دايي، تعمِير حُسين، مهر سِيمِيءَ، سجّاد يُوسف، انوربلوچ، سڄڻ سنڌِيءَ، عاشق نظاماڻِيءَ، الطاف سَمي، ناصر گُل قاضِي، شفِيق منگِيءَ، مُرِيد علي ڄامڙي، ماسٽر ولِيءَ، ياسرقاضِيءَ، عنايت حسين مِيراڻِيءَ، ماسٽر فتح، سلامت علِيءَ عذرا رياض وغيره سميت ڪيترن ڳائيڻن ڳائيڻين، ٽي وِيءَ، ريڊيي توڙي ڪيسيٽس لاءِ ڳايو، جن منجهان اڪثر گيت ٻڌندڙن هر دور مقبُول رهيا آهن.
مقصُودگل جِي صحافت سان وابستگِي پڻ رهي. پاڻ روزانِي ”هارِي“ رتوديرو جي ادبي صفحي جي ايڊِيٽر طور، لڳ ڀڳ 5 سال وابسته رهيا. ان کان سواءِ ٻارڙن لاءِ ”گُلدستو“ نالي هڪ رسالو به جاري ڪيائُون، جنهن جا پاڻ پبلشر ايڊِيٽر رهيا. هي رسالو لڳ ڀڳ ٽن سالن تائين شايع ٿيندو رهيو سڄيءَ سنڌ جي بارڙن جو ترجمان رسالو رهيو. پاڻ روزانِي ”عوامِي آواز“ جي ڪالم نوِيس جي حيثيت سان 1995ع کان پنهنجي لاڏاڻي تائِين، مختلف سياسي سماجي موضُوعن تي ڪال لکندا رهيا ان ڏس اڪيچار ڪالم لکيائُون.
سنڌي ادب جو ٻهڳڻو گُل، ناميارو شاعر، عالم، دانشور، مُترجم، ڪالم نويس، صحآفي، ٻارن جو اديب سچل سرمست جو شارح، مقصُودگل، جنهن جي منفرد مزاحمتي توڙي رُومانوي شاعري، ٻارڙن لاءِ سرجيل ادب جي کيتر ڪيل خدمت، سچل شناسيءَ جي حوالي سان سندس ڪيل ڪمُ خاص طور سچل رح جي فارسي شاعريءَ جو منظُوم اردُو ترجمو، صحافت، ڪالم نويسي ادب جي ٻين شعبن نمايان خدمت، کين اڄ تائين اسان جي دلين زندهه رکيو ويٺي آهي. اچو ته سندن جيون جهاتي پايُون.
مقصُودگل جو ڄم ڇنڇر، 15 اپريل 1950ع بمطابق 27 جمادِي الثانِي 1369 هجرِيءَ تي ضلعي لاڙڪاڻي جي تاريخي شهر رتو ديرو پنهنجي دؤر جي برک شاعر، اُستاد، تعليمدان، مُصوّر، صحافِيءَ سماج سُڌارڪ، قاضِي عبدالحيُّ ”قائل“ سندس ونِيءَ رضيه بيگم جي گھر ٿيو. سندس ڀاءُ قاضي منظر حيات بہ شاعر آهي.
پاڻ ذيابطِيس جي وبا لڳ ڀڳ 1990ع کان مُبتلا هئا، جڏهن ته تقرِيباً 2003 کان دريافت ٿيل دل جو عارضو پڻ سندن صحت جي خرابيءَ جو باعث بڻيو، پر 14 جُون 2006ع تي نيشنل انسٽِيٽيُوٽ آف ڪارڊيوويسڪيُولر ڊزِيزز ڪراچِيءَ مان ڪامياب باءِ پاس آپريشن ڪرائڻ کان پوءِ پاڻ دل جي تڪليف کان آجا ٿي جيون گھاريائُون.
سنڌ جيڪي قديم ماڳ آهن، انهن موهن جو دڙو ڪوٽڏجي، آمري، برهمڻ آباد، ڀنڀور ٻيا ماڳ نظر ايندا. اهي نهايت ترقي يافته وسندڙ هئا. مگر زماني جي ستم ظريفي سبب ميسارجي ويا آهن. انهن ماڻڪٽاري جو دڙو به شامل ڪري سگهجي ٿو. هي دڙو دادو شهر کان اٽڪل 12 ڪلوميٽر اتر طرف ڦلجي اسٽيشن جي اوڀر 1 ڪلوميٽر پنڌ تي ٿيندو. ماڻڪٽاري جي دڙن بابت تاريخ خاموش آهي. هن دڙي جي پکيڙ تقريبا 22 ايڪڙن تي مشتمل ٿيندي، ڀرپاسي جي ڳوٺاڻن جو چوڻ آهي ته هي دڙو موجوده پکيڙ کان گهٽبو رهي ٿو. دڙي جي اوچائي ڪٿي 5 فوٽ ڪٿي وري 40 فوٽ به ٿيندي، موجوده دڙو درياءُ جي اولهه واقع آهي.
فرانسس بيڪن انگريز وڪيل فلسفی ھو. ھو 1582 بار جو رڪن بڻيو 1584 پارليامينٽ جو رڪن ٿيو. 1589 پنھنجي سياسي پیش قدمي جي لاءِ ھن ارل آف اسيڪس ٻين سان دوستي ڪئي پر 1601 ھن پنھنجي محسن جي خلاف بغاوت جي مقدمي مخالفن جو ساٿ ڏنو. جيمز اول جي حڪومت بيڪن کي خاص ڪاميابيون حاصل ٿيون. ھو برطانيا اسڪاٽ لينڊ جي يونين جو ڪمشنر مقرر ڪيو ويو. 1604ع اٽارني جنرل مقرر ٿيو. 1613- 1618ع لارڊ چانسلر بڻيو.
ھن جي ڪتاب ھن علمن جي نئين جماعت بندي ڪئي. پوءِ 1623ع ھڪ ٻي ڪتاب جي ذريعي ان کي وڌيڪ وسعت ڏني. پوءِ 1624ع ھن استدلال ڪيو تہ علم صرف تجربي سان ئي حاصل ڪري سگھجي ٿو.
سنڌو لکت جي ڀاڃ بابت ڪيتريون ئي دعوائون ڪيون ويون، پر انهن تي سڀ عالم متفق ناهن. هيٺ ڏنل مسئلا لکت جي ڀاڃ وڏيون رڪاوٽون تصور ڪيون وينديون آهن:
لکڻين سرسري 5 نشانيون آيل آهن. صرف هڪ لکت اهڙي آهي جنهن 26 نشانيون آيل آهن. پر تازي ڳولا مان ملندڙ هڪ ٽامي جي مُهر تي 34 نشانيون آيل آهن، جن لاءِ تصور ڪيو وڃي ٿو ته اهي پُختي هڙاپا واري دور جون آهن.
ايراوٿم مهاديون، جيڪو پڻ دروڙي مفروضي جو حامي آهي، ان مطابق ”اميد آهي ته اسان دواڙي، هڙاپن ڏکڻ انڊيا جي دراوڙي ٻولين جو هڪ ٻي سان ڳانڍاپو ڳولي وٺنداسين. اهو هڪ مفروضو آهي پر مونکي يقين ناهي ته آئون سنڌو لکت کي سمجهي سگهندس مونکي ان تي افسوس به ناهي“. مهاديون جي مطابق، تامل ناڊو جي علائقي ميئيلاڊوٿورائي مان ملندڙ هڪ پٿر اهي ئي نشانيون آهن جيڪي سنڌو لکت آهن. هن جي مطابق هڙاپا جي پڇاڙي ڏکڻ هندوستان هڪ ئي ٻولي رائج هئي.
مئي 2017ع ٽامل ناڊو مان ملندڙ ڀانءُ جن تير جا نشان هئا، انهن کي موهن جي ڌڙي مان مليل ساڳي قسم جي نشانين جي يادگيري قرار ڏنو وڃي ٿو.
سنڌو لکت ، نشانين جو مجموعو آهي، جيڪا سنڌو تهذيب جي ماڻهن، ڪوٽڏجي هڙاپا واري دور 3500 کان 1900 قبل مسيح جوڙي هئي. جن مُهرن تي اها لکت لکيل آهي اهي بيحد ننڍا آهن، ان لاءِ اهو چوڻ مشڪل آهي ته اهي نشانيون لکت سرشتو آهي يا نه، ڪيترن ئي ڪوشش باجود ان لکت کي ڪير پڙهي نه سگھيو آهي، تنهن باوجود ان تي ڪوششون هلندڙ آهن. سنڌو لکت سان ميل کائيندڙ ٻي ڪا به لکت اڃان تائين موجود ناهي نه ئي ڪا گھڻ لساني مُهر موجود آهي، جنهن جي ذريعي لکت کي پڙهڻ جي ڪوشش ڪجي. لکت ڪجهه تبديلون آهن، جن جي باري خيال ڪيو وڃي ٿو ته مختلف جڳهن تي لکت ڪجهه تبديل ٿيندڙ هئي.
1900 قبل مسيح کان پوءِ، هڙاپا جي پُختي دور جي آخر ، نشانين جو باترتيب استعمال ختم ٿي ويو. 1100 قبل مسيح ، هڙاپا نشانين جي ڪجهه استعمال جون شاهديون ملن ٿيون، اهو دور هندوستان لوهه واري دور جي شروعات هو. گجرات جي بيت دورڪا سمنڊ ڪناري کوٽائي مان پراڻي سنڌو تهذيب جون نشانيون مليون آهن، جنهن هڪ ٽن مٿن وارو جانور، مٽي جي ٿانءُ تي چٽيل نشانيون جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته اهي آڳاٽي هڙاپا جي لکت آهي، اتان هٿ آيل ٿانءُ 1528 قبل مسيح جا آهن، ان لاءِ اهو دليل ڏنو وڃي پيو ته آڳاٽي هڙاپا جي ٻولي 1500 قبل مسيح تائين جاري هئي.
هن لکت جون نشانيون، شروعاتي هڙاپا سنڌو تهذيت مان مليون، جنهن جي باري اندازو آهي ته 35 سو قبل مسيح جون آهن. پُختي هڙاپا وارو دور، 2600 قبل مسيح کان 1900 قبل مسيح سنڌو لکت جون نشانيون سڌن چوڪنڊن مُهرن، اوزارن ٿانون لڌيون ويون. اهي نشانيون ڪيترن ئي قسمن سان لکيل آهن، جيئن نقش ٿيل، گھڙيل وغيره، لکت پڻ ڪيترن ئي قسمن جي شين ذريعي ڪيل آهي، جيئن پٿر، هڏن، ٽامي، چاندي سون وغيره سان. اڪثر جانور، ڍڳن، هاٿين، گينڊن، مينهنن ڏندڪٿائي يونيڪارن جون نشايون اکرن سان گڏ ڏنل آهن جيئن اڻپڙهيل ماڻهو سمجهي سگھن ته اها مُهر اصل ڪٿي جي آهي.
ايس. آر. رائو سنڌو لکت جي ڀاڃ جو دعويدار آهي، هن لکت کي فونيقي لپي سان ڀيٽائي مختلف نشانين کي آواز پڻ ڏنا. هن جي ڀاڃ جو نتيجو سنسڪرت جيان آهن. ان ڀاڃ انگن جا آواز سنسڪرت ايڪا، ترا، چاتوس، پانتا، هاپتا/سپتا، داسا، داوداسا، ساتا جهڙا آهن. هن جي مطابق نشانين جي بناوٽ فونيڪي اکرن جي بناوٽ جهڙي آهي. فونيڪي لکت هراپا جي لکت مان ارتقا ڪئي آهي، هي ان دعوا جي پڻ نفي آهي جنهن موجب فونيڪي لکت سينائي لکت مان نڪتل آهي.
فن لينڊ جي عالم آسڪو پارپولا مطابق سنڌو هڙاپا لکتون، دراوڙي ٻولين جي خاندان مان آهن. پارپولا 1960 80 واري ڏهاڪي سويت يونين جي ماهر نوروزوف ڪيترن ئي مُهرن کي پڙهڻ جي دعوا ڪئي. ڪيترائي ماڻهو هيرس نوروزوف جي ڀاڃ سان متفق آهن. ان ڳالهه جي پڪ تڏهن ٿي جڏهن هڙاپا مان مليل هڪ مُهر مڇي تارو چٽيل هو. دراوڙي ٻولي مٿي تاري لاءِ هڪ ئي لفظ ”من” استعمال ٿيندو آهي. 1994ع تائين پارپولا جو ڪيل ڪم سندس ڪتاب سنڌ لکت جي ڀاڃ آيل آهي.
هڙاپا لکت واري پهرين مُهر جي اشاعت 1875ع اليگزينڊر ڪننگھام جي چٽيل عڪس ذريعي ڪئي وئي. ان کان پوءِ 4 هزار کان وڌيڪ لکت واريون مُهرون لڌيون ويون، جن مان ڪيترا ميسوپوٽيميا جا همعصر آهن. 1970ع ڌاري ايراوٿم مهاديون 3700 مُهر 417 نشانين کي مخصوص انداز ترتيب ڏئي پيش ڪيو. جنهن هن ڄاڻايو ته عام اکرن اڪثر 5 نشانيون آهن، وڏي سٽ صرف 14 نشانين تي مشتمل آهي. هن ئي سنڌو لکت متعلق ٻڌايو ته اها ساڄي کان کاٻي پاسي لکي ويندڙ رسم الخط هئي.
ڪجه عالم، جي.آر هنٽر، ايس. آر. رائو، جوهان نيوبيري، ڪرشنا رائو سڀاش ڪاڪ جي دليل مطابق سنڌو لکت، برھمي رسم الخط سان ملندڙ جهلندڙ آهي. پر ٻيا ماهر جيئن ايراوٿم مهاديون، ڪامل زوئليبيل، آسڪو پارپولا جي مطابق سنڌو لکت دراوڙي ٻولين جي نسل مان آهي. ريمنڊ الچين مسلسل ان خيال جو حامي آهي ته ڀل ڪيترن جي خيال مطابق برھمي مٿان، آرامي لکت جو اثر هجي، پر برهمڻي لکت مٿان ڪجه سنڌو لکت جو اثر پڻ آهي.
اکر گھڻي ڀاڳي تصويري صورت آهن ڪجهه خيالي نشانيون پڻ آهن. لکت گھڻي ڀاڱي ساڄي کان کاٻي طرف لکيل آهي، ڇو ته ڪيترن ئي جاين تي اکر کاٻي پاسي گھٽ وڌ ٿيل آهن، ان لاءِ سمجهيو وڃي ٿو ته لکڻي ساڄي پاسي ٿيندي هئي جاءِ نه بچڻ جي صورت کاپي پاسي جڳهه ڇڏي ڏبي هئي. نشانين جو تعداد 400 آهي، اهو لکڻي لاءِ تمام گھڻيون نشانيون آهن، ان لاءِ هن ٻولي کي لوگو گرام تصور ڪيو وڃي ٿو.
مائيڪل وٽزل اسٽيوو فارمر جي مطابق سنڌو جي ڪا لکت ناهي، پر اهي صرف خاندانن، خدائن، قبيلن مذهبي نشانيون آهن. 2004ع جي هڪ مضمون فارمر، سپروٽ وٽزل سنڌو لکت متعلق ڪيترائي دليل پيش ڪيا ته هي ڪا لکت سرشتو ناهي. هنن ڄاڻيو ته ڪي به اکر لکت ٻيهر استعمال نٿا ٿين، جيئن عام ٻولين ٿين ٿا.
آسڪو پارپولا، فارمر، سپروٽ وٽزل جي ٿيسزز جو 2005ع جائزو وٺندي چيو ته اهي دليل تمام ڪمزور آهن. هن چيني ٻولي جي ڪيترن ئي اکرن جي باري ٻڌايو جيڪي تمام ٿوري مقدار استعمال ٿين ٿا. هن دليل کي رد ڪندي اهو چيو ته جيئن ته مُهر تمام ننڍا آهن ان اکرن جو ورجاءُ ممڪن ناهي.
سنڌو برھمي لکت ڳانڊاپي تي ڪيترائي ماهر متفق آهن. ٻنهي لکتن جون ڪيتريون ئي نشانيون هڪ جهڙيون آهن. گريگوري پاسل پنهنجي ڪتاب تجويز ڏني ته سڀاش ڪاڪ جو اهو خيال درست آهي ته سنڌو لکت جون برھمي سان هڪجهڙايون آهن.
روسي عالم يوري نوروزوف ڪمپيوٽر ذريعي جائزو وٺي تجويز ڪيو ته سمجهه نه ايندڙ لکت دراوڙي ٻولين مان آهي. اها تجويز هينري هيرس جي ڪم جي پيروري هئي،جيڪو پڻ ان خيال جو هو ته سنڌو لکت دراوڙي ٻولين مان هڪ آهي.
ٻي عالمي جنگ جو فيصلو جرمني روس جي شديد، طويل خونريز جنگ جي نتيجي وڃي ٿيو. هٽلر روس سان جنگ شڪست کانپوءِ هر محاذ تي پوئتي پوندو ويو. تان جو دشمن جرمنيءَ کي چئن ئي طرفن کان گھيري ويا. هٽلر جي يعني البرٽ اسپيئر پنهنجين ياداشتن لکيو آهي ته، ”ڪابينا جي جنهن اجلاس هٽلر روس تي حملي جو پلان ”آپريشن باربروسا“ جي منظوري ڏني، ان وقت هو فرانس کي ڏيڍ مهيني جي مختصر جنگ اڳئي شڪست ڏئي چڪو هو کلندي کيس چيو هئائين ته:
سندس مرڪزي شھر ماڻڪٽارو سيوهڻ هئا. سيوهڻ تنهن سمي هڪ سهڻو وڻندڙ شھر هو درياء جي وچ تي ٻيٽ نمان هو. جيڪو مسلمانن جي بار بار حملن سبب تباھ ٿيو ڪجھ درياء جي وهڪرن سبب لٽجي ويو، جنهن جا نشان اڄ بِ آھن. سنه 607هه جڏهن سلطان آرام شاه ولد قطب الدين ايبڪ جي ڏينهن هندستان ورهائجي چار ڀاڱا ٿيو سنڌ ملتان وارو حصو ناصرالدين قباچو کي مليو، تڏهن انهيءَ سنڌ مڙيئي ست هندو راجا هئا، جي ملتان کي ڍل ڀريندا هئا، اُهي هي هئا. 1. راڻو ڀنير سهتو راٺوڙ، درٻيلي .
سنڌ جي ثقافت جون پاڙون سنڌو ماٿر جي تمدن آھن. سنڌ وڏي ريگستاني علائقي واري، قدرتي وسيلن مسلسل پرڏيهي اثرن جي سلسلي ٺھي آھي. سنڌو يا سنڌو درياء جيڪو زمين جي مان گذري ٿو، عربي سمنڊ پڻ مقامي ماڻهن جي وچ روايتن جي پٺڀرائي ڪئي آھي. مقامي آبهوا پڻ ظاهر ڪري ٿي تہ سنڌين کي ٻولي، لوڪ ادب، روايتون، رواج طرز زندگي آهي جيڪي پاڙيسري علائقن کان مختلف آهن. سنڌي ثقافت سنڌي ماڻھن طرفان پاران پيش ڪيو وڃي ٿو.
هتي جيڪي طبعي تاريخي حالتون ڄاڻايون ويون آهن، انهن جي ڪري سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ سماج چڱين ئي خاصيتن جي ارتقا ٿي آهي، جن مکيه هن ريت آهن:
ٻين جي ڀيٽ سنڌي سماج ڪٽرپڻو گهٽ آهي، پر هاني هوريا هوريان سنڌ به ڪٽرپڻو تيزيءَ سان وڌي رهيو، نه ئي ٻين جي ڀيٽ ذات پات جو ڀيد ڇوت ڇات به سنڌ گهٽ آهي. عالمي ڀائيچارو سنڌي ماڻهوءَ جي عام وصف هئي رهي آهي. صوفي مت سنت مت جي اثر سنڌين جو نرگڻ نراڪار هڪ خالق گهڻو وشواس آهي. ان هوندي پڻ هو جدا جدا ڌرمي نظرين کي عزت جي نظر سان ڏسن ٿا. سنڌي هندو صوفي درويشن جي درگاهن تي وڃن ٿا ته سنڌي مسلمان به هندُن جي ڪيترن ڌرمي عقيدن کي مانُ ڏين ٿا.
سنڌي هندو سماج جي ٻي مکيه خاصيت اِها آهي ته اُن چوٿون ورڻ به ڪو الڳ ٿلڳ ڪونهن پر سنڌي سماج گهڻو ڪري بنا مت ڀيد جي گڏجي رهن ٿا. سنڌي هندو سڀ سون آهن، جن کيتري وئش ذاتين جي وچ تفاوت نه رهيو آهي. برهمڻ ورڻ جا گهر به کتري ورڻ جي ڀيٽ تمام گهٽ آهن.
سنڌي کتري وئش گهڻو ڪري پاڻ کي لوهاڻا رامچند جي نسل جا سڏائيندا آهن. اُهي گهڻي ڀاڱي گذريل ٽِن صدين پنجاب، راجسٿان گجرات جي ڪِن علائقن مان لڏي اچي سنڌ رهيا. اُهي لوهاڻا جيڪي اٺين عيسوي صديءَ عربن جي ڪاھ وقت سنڌ رهندا هئا، انهن مان گهڻا يا ته مومن يا ميمڻ يامسلمان بڻجي ويا يا سنڌ جي ڀر وارن هندو راجائن جي علائقن ڏانهن هليا ويا.
سنڌ جي طبعي تاريخي حالتن، سنڌي ثقافت جي اڏڻ گهڻو ڪردار ادا ڪيو آهي. جاگرافيءَ جي لحاظ کان هاڻوڪي سنڌ ڀارت جي ٻين حصن کان گهڻو الڳ پري آهي. اوڀر ٿر جو ريگستان، اوڀر ڏکڻ ڪڇ جو رڻ پٽ، ڪوري کاري ڌُٻڻ وارو علائقو، اولھ بلوچستان جو پهاڙي غيرآباد علائقو، اِهي سڀ اهڙيون قدرتي حدون آهن، جن جي ڪري سنڌ ٻين علائقن جي وچ ماڻهن لهه وچڙ رڪاوٽون آهن. سنڌ جو رڳو اُتر اوڀر طرف پنجاب سان گهڻو لاڳاپو ڳانڍاپ قائم رهيو اهي. ان طرف وڏا ميدان آهن، جن مان سنڌوندي پنجاب مان وهي ڪشمور وٽان سنڌ داخل ٿئي ٿي. قديم زماني سنڌ کان سنڌ ماڻهن جي اچ وڃ گهڻو ڪري پنجاب واري طرف کان ٿيندي هئي.
رگ ويد واري زماني کان وٺي سنڌوندي، سنڌ جي ماڻهن جي لاءِ جياپي جو مکيه وسيلو ثابت ٿي آهي. اڄ تائين رڳو اِها هڪ ندي آهي، جيڪا سنڌ ٻارنهن مهينا وهندي رهي ٿي. ان جي پاڻيءَ سان پنجاب سنڌ سرسبز آباد آهن. آڳاٽي زماني سر سوَتي نديءَ جو هڪ وهڪرو به سنڌ مان وهندو هو، جيڪو مهاڀارت واري زماني سُڪي ويو. اُن کان پوءِ سنڌوندي ئي هن علائقي لاءِ جيون جو مکيه وسيلو بڻي. اِن ڪري اُن جي ڪناري تي سنڌ سڀيتا جي اوسر ٿي. ويدن جي زماني کان وٺي سنڌ جا رهواسي ’جل جي ديوتا‘ جي پوڄا ڪندا پيا اچن.
عاملن ڀائيبندن جون پنچائتون سنڌ الڳ الڳ هيون. ورهاڱي تائين پڻ پنچائي سرشتي جو تمام گهڻو زور هو، جيڪو ڀارت لڏي اچڻ کان پوءِ گهڻي قدر ڍِلو ڪمزور ٿي ويو. سنڌ جي علائقي ڀيد ڀاوَ جي لحاظ کان عاملن توڙي ڀائيبندن ڀيد ڀاءُ هوندو هو (جيئن ته ساهتيءَ وارا، لاڙا ئي، اُترادي، ساکرو، شڪارپوري، لسٻيلائي، ٿري، وغيره). انهيءَ موجب پنچائتون به الڳ الڳ ٺهيون. اُهي ملڪ جي آزاديءَ کان پوءِ ڀارت پڻ قائم آهن. خاص طور وهان يا سڱابندي ڪرڻ وقت عامل، ڀائيبند علائقائي فرق جو اڃا تائين گهڻو خيال رکيو وڃي ٿو.
سنڌ جا هندو مغلن جي صاحبي واري دؤر کان وٺي ڌنڌي جي لحاظ کان ٻن مکيه گروهن ورهائجي ويا. اُهي آهن عامل ڀائيبند. عامل اُهي آهن، جيڪي مسلمان حاڪمن جا عملدار هئا. سنڌ انگريزن جي صاهبي اچڻ کان پوءِ پڻ عامل طبقو گهڻو ڪري سرڪاري نوڪرين داخل ٿيو. ٻئي طرف ڀائيبند اُنهن کي سڏيو ويو، جيڪي ڌنڌي واپار وڙي گهڙيا. سنڌ وروڪي ڀائيبند اُهي هئا جن گذريل ٽن کن صدين الڳ الڳ ملڪن وڃي واپار ڪيو.