polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
مهمان کي ان مانيءَ کان علاوه ٻي ماني به کارائين، جنهن کي چون ”گهين مٺائي“ يعني ڳهه مٺائي واري دعوت. اوڏن وٽ خاص قسم جا ڪُٽ جا وڏا وٽا آهن، جن کي ”ڀيڻيئي“ چيو ويندو آهي، جيڪي سائيز وچولي ٿالهه جيترا وڏا اونهان ٿيندا آهن. مهمان کي ماني ڏيڻ وقت اُن وَٽي پنج ڇهه ڪڻڪ جون مانيون وجهي، ان جي مٿان مٺائي يا کنڊ وجهندس ان مٿان اصلي گيهه رجائي کڻي وَٽو ڀريندس، پوءِ ڏيندا مهمان کي ته هاڻي کاءُ. مهمان ويندو کائيندو ته هوڏانهن کنڊ گيهه جي پرٽ ٿيندي ويندي. بس تڏهن ڪبي، جڏهن مهمان پاڻ انڪار نه ڪري. اوڏ مهمان کي ماني کارائڻ سندس چاڪري ڪرڻ پنهنجو فخر سمجهن ٿا.
ڪيترين اوڏ ذاتين ڪي کاڌي پيتي جون شيون کائڻ ممنوع آهن، جيئن جيپڙوٽ ذات وارا اوڏ ٿوم نه کائن، ته ڪي وري مڇي نه کائن.
پُٽ ڄمڻ تي سندس ڇٺي ڪئي ويندي آهي، جيڪا ڌام ڌوم سان ٿئي ٿي. ان سمورن عزيزن سِڪ وارن کي سڏ ڏنو ويندو آهي. ڇٺي ڪرڻ ڪيترا هزار روپيا خرچ-چيو وڃي، حالانڪ ڏٺو وڃي ته اهو هڪ فضول خرچ آهي. ان کان علاوه ڪيترا غريب اوڏ جهالت جي ڪري وياج تي پئسا وٺي به پنهنجن پُٽن جون ڇٺيون ڪن پوءِ هميشه لاءِ قرض ٻڏل رهن ٿا.
اوڏن وٽ هڪ خاص وڏو ڪاٺ جو ٿالهه ٿئي، جنهن کي اوڏڪي ”ڪونڏيئي“ چيو وڃي ٿو، جيڪو خاص ڪري ڌوڪ ڏيڻ جي ڪم ايندو آهي هن کي پاڪ سمجهيو ويندو آهي. اهو ڪاٺ جو ٿالهه پشت با پشت هلندو اچي.
ڌوڪ جو نمونو اهو آهي ته ان ڪاٺ جي ٿالهه ڳُڙ وجهي، هڪ لوٽو صاف پاڻيءَ جو ڀري ان ٿورا چانورن جا داڻا وجهندا ان سان گڏ ڪجهه ٽامي جا سڪا به وجهندس. ان بعد هڪ ڳئون جو سڪل ڇيڻو به آڻيندا، پوءِ ان مان ٿالهه مان ٿورو ڳُڙ کڻي ڇيڻي تي رکندا ته پوءِ اها ڌوڪ ٿي ويئي. ان کي ”گوسائين جي ڌوڪ“ چون.
ان بعد اهو ٿالهه وارو ڳڙ سڀني کي ورهائي ڏين مبارڪباد ڏني ويندي آهي. اها گوسائين جي ڌوڪ هيمشه قبيلي جو وڏو يا ٻن چئن پنهنجن گهرن جو وڏوڏيندو آهي. ٻار جو نالو به ان ڏينهن رکيو ويندو آهي. پراڻي وقت ٻار جو نالو پنڊت کان پڇا ڪندا هئا، ليڪن هينئر اهو رواج ڪونهي.
ڏينڀو فقير: ڏينڀو فقير ذات گڙه گٽ، سيٺار جي جي ڀرسان. هن درويش تي جڏهن به اوڏ گڙگٽ ذات وارا ويندا آهن ته ريلوي اسٽيشن تان لهڻ سان عورتون رَئي سان گهونگٽ ڪڍنديون فقير جي زيارت تائين سندس گهونگهٽ رهندو آهي واپسي تي به اسٽيشن تائين سندن گهونگهٽ نڪتل هوندو آهي، ورنه کين نقصان پهچندو اٿن.
اوڏ قوم جو اصلي ڌنڌو آهي ڀتيون جوڙڻ ٺاهڻ، ڇو ته اوڏ لفظ جي بنيادي معنيَ ئي آهي اڏيندڙ. اوڏ ويچارا خانه بدوشن وانگر اڄ هِتِ ته سڀاڻي هُتِ، جتي ڪم لڳو اُتي وڃي پنهنجا پکا اڏين.
پکي کي اوڏڪي ٻوليءَ ”سَرڪي“ چيو ويندو آهي. پکو ٻن قسمن جو هوندو آهي، هڪڙو سَرَ جي تيلين مان ٺهيل ٻيو پَنِ جي تيلين مان ٺهيل، ليڪن ٻنهي مان سَرَ جي تيلين وارو وڌيڪ مقبول آهي وزن به هلڪو ٿئي. پَکي مان چڱو ڀلو مينهن وَهي نه سگهندو اهي، باقي جيڪڏهن تيليون وغيره ڀڳل هونديون ته مينهن وغيره وَهي هلندو. گهڻا اوڏ جيڪي ڪچي ڀرسان رهندا آهن، جتي ٻُوڙا وغيره جام ٿين پکي لاءِ تيليون ملي سگهن ته پوءِ پکا پاڻ ٺاهيندا آهن، ورنه بازار مان خريد ڪيا وڃن ٿا.
چوڙيون، هَس، ڪٺمال، چندن هار، ٻانهيون، ٻانهوٽا، پيرن جون ڪڙيون، نسبيون، لُڪڙي، تائيٿ، پنڙا، مُنڊيون ٻارکيون وغيره.
شاديءَ جي وقت گهوٽ کي سينگارڻ مهل ان کي هَس، ڪيوٽيون، چندن هار، ڪَٺمال مُنڊيون وغيره پارايون وينديون آهن: مردن کي ڪنن ڪيوٽين پائڻ جو رواج آهي. ٻارن جا ننڍي هوندي ڪن ٽوپايا وڃن ٿا انهن سونيون يا چانديءَ جون واليون پارايون وينديون آهن. جيئن ته ٻار جي ڪَنَ واري نبض جو ڪنيڪشن انڊڪوس تائين آهي، اها ٽوپي، انهن سونا والا پارائڻ سان انهيءَ ٻار کي هرنيا وغيره جي بيماري عمر ڀر نه ٿيندي.
مرد پَٽڪو ٻَڌن هيٺ لاءِ ڌوتي استعمال ڪن. ڌوتيءَ کي چون ”بيٺڻي“. اوڏ جي پٽڪي جو ڀير نرالو آهي، جيڪو پري کان پڌرو آهي.
عورتون پَڙو گَج پائين، پڙي کي ”گهاگهرا“ گَجَ کي ”ڪانچِڙي“ چيو وڃي ٿو. ليڪن هن وقت ڌوتيءَ جو رواج ڪونهي، صرف ڪي ڪي پراڻا پوڙها ڌوتي ٻڌن ٿا. اهڙيءَ طرح عورتن ان پَڙي گَج پائڻ جو رواج نڪرندو وڃي ٿو سلوار قميص استعمال ڪن ٿيون. سلوار قميص جي استعمال جو اهو رجحان علم پڙهيل طبقي آهي، باقي ٻيا پورهيت پراڻي لباس پائڻ فخر سمجهن ٿا.
سنڌ اوڏهيءَ هند يورپي، هند ايراني، هند آريائي اڻ ڄاتل خاندان مان آهن. ڪن عالمن جو خيال آهي ته هي سنڌ جا پراڻا راهواسي آهن. ٿي سگهي ٿو دراوڙي نسل جا هجن.سنڌ اوڏ هنرمند، عمارت ساز آهن. ڪافي تعداد رهن ٿا. هاڻي هنن وٽ تعليم به ڪافي آهي. جيئل اوڏ مشهور سنڌي اديب آهي. اوڏ چون ٿا ته اوڙيسا هندوستان وارو خطو اصل اوڏر ديس آهي. سندن اصل ٻولي اوريائي آهي. جي ائين آهي ته هي اصل شايد دراوڙ آهن. هي 80 سيڪڙو سنڌي 10 سيڪڙو اردو ڳالهائين ٿا.
کَروڙَ، سَروَڻ، مَجوڪا، ڪَلِيهَا، بيروڪَا، جيپڙوت، ڏَيواتَ، گَڏائِي، نگيئا، چوڙا، مڏاهي، گونڏڙي، ڊَهاگَ، جيئاڻي، ساڏِي، ڏوڏيئا، اُڏيسِي، گَڙگٽ ، پَاڻيهِيا وغيره.
ان کان علاوه گڏهه کي ”گاڙو“، لَسيءَ کي ”ڇاڇڙي“، مڇيءَ کي ”ماڇڙي“، کٽ کي ”کاٽ“، ڪوڏر کي ”پاوڙا“، مسلمان مرد کي ”گوچا“ واڻئي کي ”باڻئا“، وارن کي ”چوڻي“، هٿن کي ”هاٿ“، پيرن کي ”پڳ“، مٿي کي ”ٺوڏ“، سلوار کي ”سُوٿڻ“، رلهي کي ”کَنڌولي“، باهه کي ”جاکتي“، پکيءَ کي ”سَرڪِي“ پاکڙي کي ”جتري“ چيو وڃي ٿو.
آھي.آمريڪا جي سمند جي سطح کان سراسري بلندي 720 ميٽر آھي. ان جو سڀ کان اونھو مقام موت جي وادي آھي جيڪا سمند جي سطح کان 86 ميٽر اونھي آھي. سڀ کان اوچو مقام مائونٽ ميڪ ڪنلي ڊينالي آهي جيڪو 6,190 ميٽر اوچو آهي.قدرتي وسيلن ھتي ڪوئلو ،ٽامو، شيھو، موليبيڊنيم، فاسفيٽ، يورينيم، باڪسائيٽ، سون، لوھ، پارو، نڪل، پوٽاش، چاندي , ٽنگسٽن، جست، پيٽرول عمارتي ڪاٺ جي دولت سان ڀريل آهي. دنيا م ڪوئلي جا سڀ کان گھڻا ذخيرا ھن ملڪ اھن جيڪي 491 ارب ٽن آھن جيڪي سڄي دنيا جي ڪوئلي جو 27 سيڪڙو آھن.
پھرين ٻين جنگ عظيم جي فتح 1991 سرد جنگ جي خاتمي آمريڪا کي ھڪ سپر پاور بڻائي ڇڏيو.آمريڪي معيشت ٽيڪنالاجي بي حد اضافو ٿيو آھي. ھن وقت آمريڪا دنيا جي سڀ کان وڏي معيشت آھي.
4 -اپريل- 1789ع تي -آمريڪا- جو -آئين- نافذ ٿيو. 30 -اپريل- 1789ع تي -جارج واشنگٽن- -آمريڪا- جو پهريون صدر ٿيو. 1861ع کان 1865ع تائين -آمريڪا- گھرو -جنگ- مبتلا رهيو، ڇو ته ڏاکڻين رياستن جي ڪارن غلامن -آزادي- پئي گهري. آمريڪي صدر ابراهام لنڪن غلاميءَ جو خاتمو آندو. 30 مارچ 1867ع تي روس الاسڪا جي رياست 7 ملين ڊالرن عيوض -آمريڪا- کي وڪڻي ڇڏي. 17 ڊسمبر 1903ع تي -آمريڪا- جي رائيٽ برادران هڪ ننڍي هوائي جهاز ، جيڪو مشين سان هلندو هو، -اتر ڪيرولينا جي ڪٽيهاڪ ميدانن -تان- پهرئين -اڏام- ڪئي، ٻئي ڀائر جهاز موجود هئا.
ھن ملڪ جي معيشت دنيا جي سڀ کان وڏي طاقتور معيشت آھي جنھن جي في ڪس جي ڊي پي 59500 يو.ايس.ڊالر آھي. ھن ملڪ جون ڪمپنيون ڪمپيوٽر, دوائن، ايئرواسپيس فوجي سازوسامان جي ٽيڪنالاجي دنيا اندر ھراول آهن. فوجي ٽيڪنالاجي جي دنيا اندر اھميت گھٽجڻ ڪري پرچيزنگ پاور پئرٽي مطابق 2014 ھن جي معيشت 2014 ٻئي نمبر تي اچي وئي جو پھرين نمبر تي چين اچي ويو.آمريڪا جي معيشت اڌ کان وڌيڪ ٻاھران درآمد ڪيل تيل تي ھلي ٿي جنھن ڪري تيل جي قيمتن واڌ معيشت کي گھڻو متاثر ڪري ٿي.
حڪومت جو قسم آئيني وفاقي ريپبلڪ آهي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ واشنگٽن ڊي.سي. آهي جنھن جو محل وقوع 38 53 , 77 02 آھي.ملڪ جي وفاق 50 رياستون آھن جيڪي ڇھن ثائيم زونن اچن ٿيون.ام کان علاوه ھڪ ضلعو ڊسٽرڪٽ آف ڪولمبيا آھي جيڪو انھن رياستن کان علاوه آھي جنھن واشنگٽن شھر واقع آهي.رياستن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:
انگريزي ڳالهائيندڙن جو تعداد ھن ملڪ 79 سيڪڙو آھي، اسپيني 13 سيڪڙو، انڊو يورپين ٻوليون ڳالھائيندڙ 3.7 سيڪڙو ، ايشيا پيسفڪ جون ٻوليون ڳالھائيندڙ 3.4 سيڪڙو، باقي ٻيون ٻوليون ڳالھائيندڙ 1 سيڪڙو.
آمريڪا جون گڏيل رياستون: جنهن کي يونائيٽيڊ اسٽيٽس، يو ايس يا آمريڪا به چيو ويندو آهي، 50 رياستن تي مشتمل هڪ جمهوري ملڪ آهي. هي ملڪ اتر آمريڪا کنڊ واقع آهي. هتان جي گادي جو هنڌ واشنگٽن ڊي سي سڀ کان وڏو شهر نيويارڪ آهي. 50 مان 48 رياستون هڪ ئي هنڌ ڪئناڊا جي ڏکڻ ميڪسيڪو جي اتر واقع آهن، جڏهن ته هڪ رياست الاسڪا باقي ملڪ کان پري ڪئناڊا جي اولھ ٻي رياست هوائي باقي ملڪ جي اولھ پئسفڪ سمنڊ آهي. آمريڪا جي واشنگٽن رياست اهم رياست آهي آمريڪا جي ڪل آبادي 332 ڪروڙ آهي هي آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٽيون وڏو ملڪ آهي. هي ملڪ 1776 قائم ٿيو. ناڻي فوجي طاقت جي لحاظ کان دنيا سڀ کان وڌيڪ طاقتور آهي.
1000ع ليف ايرڪسن نالي هڪ مهم جُو يورپي جهازي اتر آمريڪا جي سامونڊي حدن اچي داخل ٿيو. 12 آڪٽوبر 1492ع ڪرسٽوفر ڪولمبس ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ طوفان جي وڪڙ اچي آمريڪي ڪناري تي پهتو سين سلويڊور ٻيٽ تي لنگر انداز ٿيو.
ڪيليفورنيا جنهن کي گولڊن اسٽيٽ به سڏيو ويندو آهي، تنهنجي ايل ڊوراڊو علائقي سڀني کان پهرين پهچندڙ اسپيني ماڻهن هتي سون جي ڳولا پهتا.
برطانيا جون آمريڪي ڪالونيون 1776 برطانيا کان الڳ ٿي ويون انھن کي 1783 پيرس واري معاھدي ذريعي يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا جي نالي سان ھڪ نئين قوم جي سڃاڻپ ملي. گڏيل رياستن پھرين 13 رياستون ھيون 19 کان 20 صدي دوران ٻيون 37 رياستون بہ ان شامل ٿي ويون.آمريڪا جي تاريخ ھڪ ڏکيو دور گهرو ويڙهه وارو ھيو جيڪا 1861 کان 1865 تائين ھلي
جنھن اتر وارين رياستن جي يونين ڏکڻ وارين رياستن جي ڪنفيڊريشن جي وچ جنگ ھلي جيڪا اتر وارين رياستن کٽي ھئي. آمريڪا جي تاريخ جو ٻيو ڏکيو دور 1930 واري ڏھاڪي جو معاشي بحران آھي جنھن آمريڪا جي مزدورن جو چوٿون حصو نوڪريون ختم ٿي وڃڻ جي ڪري بي روزگار ٿي ويو.
آمريڪا جو نالو اٽلي جي کوجنا ڪندڙ جھازران ڪارٽوگرافر اميريگو وسپوچي جي نالي مان نڪتل آهي جيڪو لاطيني اچار آمريڪس سڏبو هو جنھن مان وري بدلجي آمريڪا ٿي ويو
ھن ملڪ 4 جولائي 1776 برطانيا بڻ کان خودمختياري حاصل ڪئي ان ڪري اھو ڏينھن آمريڪا قومي ڏينھن موڪل جو ڏينهن آھي .3 سيپٽمبر 1783 برطانيا ان جي خودمختياري کي تسليم ڪيو.
ھي ضلعو سنڌ جي اُتر اولھ واري سرحد تي واقع آهي. اِن جي اُتر م جيڪب آباد ضلعو، اوڀر لاڙڪاڻو ضلعو، ڏکڻ دادو ضلعو اولھ بلوچستان جو خُضدار ضلعو، جھل مگسي ضلعو جعفر آباد ضلعو واقع آھن. ھن ضلعي جي اولھ وارو پاسو جابلو آھي، جتي کيرٿر جبلن جون قطارون آھن، جيڪي سنڌ بلوچستان وچ قدرتي سرحد آھن اُن جي پاسي لڳو لڳ علائقو ڪاڇو سڏجي ٿو. اِن حصي م آبادي تمام ڇِڊي آهي اِھو علائقو سمورين بُنيادي سھولتن کان محروم آهي. باقي علائقو ميداني آھي. ھي ضلعو سامونڊي سطح کان 47 ميٽر يا 154 فٽ بُلند آھي. ھن ضلعي جي پکيڙ 5675 يا 5599 چورس ڪلوميٽر آھي. ضلعي جي ايڪڙن ايراضي 14,53,383 ايڪڙ آهي.
ھن ضلعي قمبر شھر سرڪاري سِول اسپتال تعلقن سرڪاري تعلقا اسپتالون واقع آھن. اُن کان علاوه ٻھراڙين بُنيادي صحت مرڪز قائم ٿيل آھن، جتي مُفت علاج جون سهولتون ڏنيون پيون وڃن. ھن ضلعي قمبر شھر سِول اِسپتال، شھدادڪوٽ، ميروخان، نصيرآباد، وارھ تعلقا اسپتالون واقع آھن. 2012ع جي رڪارڊ مطابق ھن ضلعي صحت جي سھولتن 22 بيسڪ هيلٿ سينٽر (وارھ:3، قمبر:8، ميروخان:3، سجاول جوڻيجو:1, نصيرآباد:4، شھدادڪوٽ:2 قبو سعيد خان:1)، 24 سرڪاري ڊسپينسريون (وارھ:8، قمبر:8، ميروخان:4، سجاول جوڻيجو:2, نصيرآباد:1 قبو سعيد خان:1) 7 رورل هيلٿ سينٽر واقع ھُيا.
2016ع جي سروي مطابق ھن ضلعي جي عورتن جي سراسري ٻار ڄڻڻ جي شرح 6.1 آهي. 18.4 سيڪڙو عورتون ٻار روڪڻ جون دوائون استعمال ڪن ٿيون. شادي شده ڳورھارين عورتن مان 72.4 سيڪڙو عورتون ٻار ڄڻڻ کان اڳ واري صحت جون سهولتون حاصل ڪن ٿيون. 2014 2015ع جي سروي مطابق ڳورھارين عورتن جون 51.1 سيڪڙو ويم صحت جي مرڪزن يا ويم گھرن ٿيا، جن مان 10.4 سرڪاري صحت مرڪزن تي 40.7 خانگي صحت مرڪزن تي ٿيا، باقي 48.9 سيڪڙو ويم گھرن جي اندر ٿيا.ھن ضلعي جي 80.5 سيڪڙو عورتن تائين خانداني منصوبا بندي زَناني صحت بابت ڄاڻ ليڊي هيلٿ ورڪرز جي ذريعي ملي ٿي.
ھي تڪ ضلعي جي چئن تعلقن تي مشتمل آهي جن شھدادڪوٽ تعلقو ، ميروخان تعلقو، قبو سعيد خان تعلقو سجاول جوڻيجو تعلقو شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو آفتاب شعبان ميراڻي 72159 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ ايم ايم اي جو اُميدوار ناصر محمود ھُيو جنهن 36040 ووٽ کنيا اُن کان پوءِ ٽئين نمبر تي پاڪستان تحريڪ انصاف جي مسرت شاھ 9631 ووٽ کنيا.
ھن ضلعي واري علائقي 1958ع گيس ظاھر ٿي ھُئي پر ضرورت نہ ھُجڻ ڪري ٽيھن سالن تائين کوٽائي روڪي رکي وئي. پاڪستان پيٽروليم لميٽيڊ گورنمينٽ ھولڊنگس پرائيويٽ لميٽيڊ جي گڏيل ڪم سان 2002-2003ع اُن مان گيس ڪڍڻ شروع ڪئي وئي. اُن ذخيري جو نالو مزاراڻي گيس فيلڊ آھي، جنھن 41 ارب ڪيوبڪ فُٽ گيس موجود آھي. جتي ڇھ کوھ کوٽيا ويا جن مان چئن مان گيس جي پيدوار سوئي سَدرن گيس ڪمپني جي سسٽم ڏني وئي آھي .
ھي تڪ ضلعي جي ٽن تعلقن تي مشتمل آهي، جن قمبر تعلقو ، وارھ تعلقو نصيرآباد تعلقو شامل آهن. 25 جولاءِ 2018ع تي ٿيندڙ عام چونڊن ھن تَڪ مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو مير عامر خان مگسي 80060 ووٽ کڻي چونڊ کٽي آيو. اُن سان مُقابلو ڪندڙ ھارائيندڙ اُميدوار پاڪستان تحريڪ انصاف جو سخاوت علي ھُيو جنهن 13008 ووٽ کنيا ان کان پوءِ ٽئين نمبر تي جي ڊي اي جي فيض محمد 6857 ووٽ کنيا.
قمبر شهدادڪوٽ ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻي ڊويزن جو ھڪ ضلعو جنھن جو صدر مقام قمبر شھر آھي. ھن ضلعي جون حدون لاڙڪاڻو ضلعو، جيڪب آباد ضلعو دادو ضلعو بلوچستان صوبي سان ملن ٿيون. ھي ضلعو پھرين لاڙڪاڻي ضلعي جو حصو ھيو. ھي ضلعو سنڌ جو سماجي معاشي طور تي ھڪ پوئتي پيل بُک اَفلاس وارو ضلعو آهي، جتي صاف پاڻي، تعليم صحت جي سھولتن سميت زندگي جي ھر بُنيادي سھولت جي وڏي کوٽ آهي.
ھن ضلعي جي موسم سياري تمام ٿڌي اونھاري سخت گرم خُشڪ ھوندي آھي. اونھاري ھتي سانوڻ يا مون سون واريون برساتون 5 کان 10 انچن يا 127 کان 254 ملي ميٽرن تائين پونديون آهن. ضلعي رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 26 مئي 2010ع لڳ 53.5 يا تائين ھُيو. ھن ضلعي جو شُمار ايشيا جي گرم ترين علائقن ٿئي ٿو.
ھن ضلعي جي وڏي صَنعت شھدادڪوٽ ھڪ وڏي سرڪاري ٽيڪسٽائل مِل ھُئي، جيڪا مِل انتظاميا يونين عُھديدارن جي بدعُنوانين جي ڪري نہ ھلي سگھي. جنھن جي مشينري آخرڪار ڪَٻاڙ نيلام ڪئي وئي، جيڪو ھن علائقي لاءِ ھڪ وڏو الميو بڻجي ويو. ننڍين صَنعتن پوري ضلعي سارين جا ڪارخانا ، ڪڻڪ جي اَٽي جون مِلون برف جا ڪارخانا واقع آھن.
ڪارو مادو جيتوڻيڪ عام مادي سان گڏ ڪو ڳانڍاپو نٿو رکي پر ڪشش ثقل جو اثر ضرور محسوس ڪندو آهي. جڏهن تہ هي ڳالھ بہ درست آهي تہ عام مادي جي نسبت ڪارو مادي جي بليڪ هول ڪرڻ جو مرحلو مختلف آهي، جڏهن تہ عام مادو ڪشش ثقل جي ڪري بليڪ هول ڏانھن وڌندو آهي تہ ان جي رفتار تيز ٿيڻ لڳندي آهي ان موجود ذرڙن جي پنھنجي رڳڙ سان مادي جو گرمي پڌ وڌڻ لڳندو آهي، جيئن جيئن هي مادو بليڪ هول جي ويجهي گردش ڪندي بليڪ هول جي ڏي وڌندو آهي .
ائين ائين ان مان حرارت روشني جي شڪل گهڻي ڀاڱي توانائي خارج ٿيڻ لڳندي آهي ان شڪل جي ڪري مادي جي رفتار گهٽ ٿيڻ لڳندي آهي بليڪ هول ان مادي کي پنھنجي طرف ڇڪي ڪري پنھنجي اندر ضم ڪري ڇڏي ٿو. ها هي مادو فري فال ناهي رهندو بلڪي انجو بليڪ هول سان فاصلو گهٽ رهندو آهي آخر ڪار هي مادو بليڪ هول جي افق کي پار ڪري ڇڏي ٿو يعني بليڪ هول ضم ٿي ويندو آهي.
ان جي ابتڙ ڪارو مادو ڇوجو پنهنجي پاڻ سان بہ ڪو عمل ناهي ڪندو ان لاءِ ان ڪا رڳڙ پيدا ناهي ٿيندي ان جو گرم پد مٿي ناهي هوندو ان سان روشني يا حرارت خارج ناهن ٿيندا جنھن ڪري ان جي حرڪي توانائي ڪا تبديلي ناهي ايندي. ائين ڪارو مادو بليڪ هول ڏي وڌندو آهي ان جا گھڻو ڪري جزا تيز رفتاري سان بليڪ هول جي ويجهي کان گذري ويندا آهن بليڪ هول جي ڪشش جي ڪري هي پارٽيڪلز پنھنجو رستو مٽائي ڇڏيندا آهن پر بليڪ هول کي ڇڏي ڪري اڳتي وڌندا آهن.
جڏھن تہ بليڪ هول جا ڪجھ ذرڙا اهڙي رستي يا مدار تي هوندا آهن تہ اهيئي بليڪ هول جي ويجهي فري فال اچي ويندا آهن بليڪ هول جي ويجهي ان طرح گردش ڪرڻ لڳندا آهن جنھن طرح زمين سج جي ويجهي گردش ڪري رهي آهي جڏهن تہ بليڪ هول جي ويجهي ڪارو مادو هڪ دائري جي شڪل گهمندو رهندو آهي ڇوجو ڪاري مادي ڪا رڳڙ ناهي ان لاءِ هي ذرڙا توانائي خارج ڪري بليڪ هول جي ويجهي ناهين ويندا. ها جيڪڏهن ڪاري مادي جا ڪجھ ذرڙا بليڪ هول جي سڌ ڏي ان طرح ڪرن تہ اهيئي عين بليڪ هول جي مرڪز ڏي وڃي رهيا هجن تہ هي ذرڙا ضرور سڌو بليڪ هول جو افق پار ڪري بليڪ هول داخل ٿي ويندا پر ائين ڪرڻ بہ اهوئي ڪا توانائي خارج نہ ڪندا.
ڪارو مادو نظر نٿو اچي ھر ھنڌ موجود آھي پر ڳولجي سوال ذھن اچي ٿو اتي جواب اڀري ٿو. روشني جا شعاع مادي جي قريب گذرن ٿا تہ اتي موڙ کائن ٿا جنھن کي ڪائناتي موڙ سڏيو وڃي ٿو يعني روشني جا شعاع جڏھن ڪنھن گرھ جي قريب گذرن ٿا تہ اتي موڙ کائن ٿا. سائنسدانن ڪائنات روشني جي پيدا ٿيندڙ موڙن جو مطالعو ڪيو انهن کي پتو پيو تہ دور پولارن مان سيارن جي حصن کي لڳي روشني جا شعاع موڙ کائن ٿا جڏھن تہ اتي ڪابہ شي موجود ناھي. اتي اھا روشني موڙ ڇو ٿي کائي؟. روشني گرھن جي حصي سان لڳي موڙ کائي ٿي لڳي ٿو اتي جسم موجود آھي پر اسان ڏسي نٿا سگهون. انهن موڙن جي بنياد تي ڪاري مادي جا نقشا ٺاھيا ويا.
ڪنھن بہ مادي يا شي کي ڏسڻ لاء ضروري آھي تہ اھو مادو روشني کي پاڻ جذب ڪري ٿو يا خارج ڪري ٿو. جيڪڏھن اھو مادو روشني خارج ڪري تہ اھا شي اسان کي رنگين نظر ايندي، اھو مادو جيڪڏھن روشني کي جذب ڪندو تہ اھا شي ڪاري نظر ايندي. پر اھي علامتون ڪاري مادي موجود ناھن باقي ڪارو مادو ڪشش ثقل جي تمام وڏي مقدار فراھم ڪري ٿو. ھي مادو لڪل آھي. ڪشش ثقل فراھم ڪرڻ جي بنياد تي ڪارو مادو مختلف ڪھڪشائن جي ترتيب رکيون ويٺو آھي. ڪاري مادي جي ڪري تارا سيارا ڪھڪشان نٿا ڇڏين. ڪائنات وسيع آھي ڏينھون ڏينھن پکڙجي رھي آھي. اسان جا ستارا سيارا ڪھڪشان کي ڪاري مادي جي ڪري نٿا ڇڏن جيڪو کين سڪ پڪڙيون بيٺو آھي.
اسان ڄاڻون ٿا ڪارو مادو موجود آھي ان ڪشش بہ موجود آھي. ڪشش ان وقت ممڪن آھي جڏھن ڪنھن آبجيڪٽ جو مايو يقيني ھجي تہ بغير مايي جي ڪنھن شي جي ڪشش ثقل نٿي ٿئي. ڪارو مادو ڪائنات جي رازن مان ھڪ راز آھي جنھن کي ڏسي نٿو سگهجي پر ڪاري مادي جي ڪشش ثقل جي جاچ ڪري سگهجي ٿي ڇوجو ان ڪشش ثقل جي ڪري ڪھڪشائن جي رفتار بہ متاثر ٿئي ٿي. ڪارو مادو اھو واحد مادو آھي جيڪو ھڪ ٻئي وٽان گذري ٿو پر ٽڪرائي نٿو ڪارو مادو سڄي ڪائنات موجود آھي اسان جي آسپاس بہ.
1920ع تائين سائنسدانن کي ڪھڪشائن جي خبر نہ ھئي. ھبل دوربين ذريعي سائنسدانن کي اڻ کٽ پکڙندڙ ڪھڪشائن جي خبر پئي نہ تہ پھرين ھڪ ڪھڪشان جو تصور ھيو جنھن اسان رھون ٿا.ان کان پوء بگ بينگ بليڪ ھولن جا تصور اڀري آيا.
ھاڻي اسان کي پھرين ڪشش ثقل کي سمجهون ٿا جيئن اسان کي ڪاري مادي جي وڌيڪ اھميت جي خبر پوي تہ ڪيئن ڪارو مادو پاڻ وڏي ڪشش ثقل رکي ٿي انهي سان گڏ وڏي ڌڪ رکي ٿو بي انتھا تيزي رکي ٿو جيڪي عمل ڪشش ثقل موجود ناھن.
ڪارو مادو پنھنجي ماھيت عام مادي کان ڪافي مختلف آھي. ھن جا ذرا اسان جي مادي جي ذرن کان ڳرا ٿين ٿا. انهن تي برقي مقناطيسي چارج بہ ٿئي ٿي. پر تجسس واري ڳالھ تہ اسان جي روشني جي شعاع سان انهن جو گڏيل اثر بلڪل نٿو ٿئي جيئن عام مادي جي ذرن ٿئي ٿو سواء ان جي تہ روشني شعاع ڪاري مادي جي ڪشش ثقل موڙ کائن ٿا. اھڙو ڪو ٻيو تعلق روشني جي شعاعن ڪاري مادي يا ڪاري توانائي جي درميان نٿو پاتو وڃي.
ڪاري مادي جو پتو ان وقت پيو جڏھن پروفيسر فرٽز وڪي قوما ڪلسٽر ڪھڪشان جو مشاھدو ڪري رھيو ھو. مشاھدي دوران ھن پاتو ڪھڪشائن جي حرڪت تمام تيز آھي يعني ڪھڪشائون ايتري تيز حرڪت ڪري رھيون آھن جو ايتري حرڪت انهن جي وس ناھي مطلب اھڙو ڪو مادو موجود آھي جو انهن ڪھڪشائن کي حرڪت ڏيڻ مدد ڪري رھيو آھي پر ڏسڻ نٿو اچي. سائنسدانن ان مادي جو نالو ڪارو مادو تجويز ڪيو. اھڙي ريت ڪاري مادي جو نظريو وجود آيو.
اسان ڄاڻون ٿو ڪائناتون لڳاتار وڌيڪ پکڙجي رھيون آھن. انهن جي پکيڙ جي رفتار کي ڪيئن ماپجي؟ حاضر دور جي فلڪياتدانن وٽ رفتار جي پيمائش جو ھڪ طريقو رھيو اھو ھيو سپرنووا جي ڦٽجڻ جو منظر. سپرنووا ڌماڪو ھڪ مرندڙ ستاري جو آخري ڌماڪو ٿئي ٿو جنھن کان پوء ڦاٽي پوي ٿو تمام وڏو شعلو طاقتور دوربينن ذريعي آسمان تي ڏسي سگهجي ٿو. سپرنووا جو ھي قسم ڪائنات جي پکيڙ جي رفتار جي پيئمائش جو مناسب ترين وسيلو آھي.
ڪشش ثقل ڪنهن بہ صورت ڪائنات جو بنيادي فورس نہ آهي پر هڪ هنگامي حقيقت آهي جيئن گرميءَ جو درجو هڪ هنگامي نتيجو آهي جيڪو خوردبيني ذرڙن جي چرپر مان اڀري ٿو. ٻين لفظن ڪائنات جيڪو ڪجھ ٿي رهيو آهي انهيءَ ڪشش ثقل هڪ سائيڊ افيڪٽ آهي نہ ڪي سبب. ڪاري مادي جو نظريو خلا ، وقت ڪشش ثقل واري نطريي کي يڪسر تبديل ڪري رھيو آھي.
ڪھڪشائن اھڙو مادو ٿئي ٿو جيڪو نہ روشني منعڪس ڪري ٿو نڪي ڪنھن قسم جي توانائي ڪڍي ٿو پر ھي ڪھڪشائن موجود آھي ان ڪري ڪھڪشائون پنھنجي موجود شڪل موجود آھن. سائنسدانن مطابق ڪارو مادو ڪائنات ڍانچي طور ڪم ڪري ٿو. هن کي ڪارو مادو ان ڪري چيو وڃي ٿو جو عام مادي جي مقابلي هي ڪنهن بہ مادي سان عمل ڪونہ ڪندو آهي.
ھي ڪائناتون ھڪ ٻئي کان ڀڄنديون پري ٿينديون رھن ٿيون ڇا اتي توانائي سان پوراء ٿئي ٿو يا ڪشش ثقل سان. ايڏي وڏي ڪائنات جي پکڙجڻ لاء ڪشش ثقل تمام گهٽ آھي ان جو گهڻو مقدار کپي. اسان جي ڪائنات جو سمورو مادو بہ ملي ان جو پوراء نٿو ڪري سگهي. تہ پوء اھا ڪھڙي طاقت آھي جيڪا مادي کي ھڪ ٻئي پرتي ڌڪي رھي آھي.
سائنسدان ان نتيجي تي پھتا تہ ڪائنات ھڪ خاص قسم جي توانائي موجود آھي جيڪا طاقت بيحد آھي اھا ئي توانائي جيڪا فلڪي جسمن کي ٻاھر ڌڪي رھي آھي ان ئي رفتار سان تيزي پيدا ڪري رھي آھي يعني ان جي رفتار لڳاتار وڌي رھي آھي سائنسدانن موزونيت سان ان کي ڪاري مادي جو نالو ڏنو.
ڪاري مادي جي نظريي اڀرڻ سان اسان مشاهدي هيٺ ايندڙ ڪائنات کي ڏسون ٿا تہ ڪارو مادو ڪائنات جي اندر ڪھڪشائن موجود ڪشش ثقل ، مادي گيس جي مجموعي قوت کان وڌيڪ آهي.
انهي مان ثابت ٿيو تہ ڪارو مادو موجود آھي ڪارو مادو ڪاري توانائي ھر جڳھ موجود آھن. انهن جا ڪروڙين ذرڙا اسان جي جسم مان آرپار گذرن ٿا پر اسان ڏسي محسوس نٿا ڪري سگهون.
ڪاري مادي جو نظريو انقلابي نظريو آھي جيڪو خلا ۔ وقت ڪشش ثقل تي ٻيھر سوچڻ جي دعوت ڏئي ٿو جھڙوڪر آئينسٽائين جي ڪشش ثقل واري نظريي کي رد ڪري ٿو.
ڪڇ جي ڪناري سان سال 1472ع سنڌي قبيلن جي هڪ بغاوت جو اطلاع ملي ٿو، جنهن چاليهه هزار فردن حصو ورتو هو. ان وقت گجرات جو سلطان محمود بيگڙو ڪڇ موجود هو. کيس جڏهن سنڌ ان شورش جي خبر پهتي، تڏهن پاڻ هڪ وڏو لشڪر ڄام جي مدد لاءِ موڪليائين. سنڌي گجراتي فوج بگڙيل صورتحال کي ضابطي آندو. ڄام نندي اهڙي مدد لاءِ بيگڙي جا ٿورا مڃيا پنهنجي نياڻي گجرات موڪلي ڏني، جنهن جو نڪاح خانديش جي شهزادي قيصر خان سان ٿيو.
ڄام هندي ذخيرن موجب محمود بيگڙو سنڌي حاڪم ڄام نندي جو ڏوهٽو هو. ان ڪري ان صاحب هر موقعي تي سنڌين جي مدد ڪئي. اصل هي بادشاه ڄام تغلق جو ڏوهٽو هو.
دعا آهي ته ڪنهن بيگناهه جو خون منهنجي هٿان اوهان تي سواري ڪندي نه وهي. آءٌ انهيءَ سلسلي پنهنجي خدا اڳيان قيامت ڏينهن شل شرمندو نه ٿيان!
سڀني مؤرخن، سنڌ جي هن نيڪ نام سلطان جي ساراھ ڪئي آهي سندس دؤر کي امن سڪون، ايمان اخلاق، نيڪي ديني بلنديءَ جو دؤر ليکيو آهي. ’ماثر رحيميءَ‘ جو مصنف لکي ٿو ته: ”درميان سلاطين سنده چه ڪه درميان سلاطين هندوستان بفضيلت و حالت او نبوده.“ (سنڌ ڇا، بلڪ سموري هندستان هن جهڙو ديندار، متقي صاحب فضيلت بادشاهه ڪونه ٿيو.) مغل دؤر جي هن مؤرخ جو اهو قول وزندار وڏي وڏو اعتراف آهي. ساڳيو مصنف لکي ٿو ته: ”سندس دؤر عالم صالح، بزرگ فقير سڀ خوش و خرم، رعيت خواهه سپاهي فارغ البال آسوده حال هئا.“
هڪ روايت اهو به چيو وڃي ٿو دولھ دريا خان جو اصل نالو قبوليو هو هُو ديوان لکيدر جو غلام هو. ڄام نظام الدين کيس پٽ ڪري پاليو، تنهن ڪري هو حڪومت جي وڏن عهدن تائين پهتو مبارڪ خان جو لقب ماڻيائين. ڪن تاريخدانن کيس وزير اعظم سڏيو آهي، جڏهن ته سندس قبر جي اُڪر سندس نالي سان گڏ الخان الاعظم لکيل آهي.
ڄام نظام الدين سمو انگريزي سنڌ سمن جو راڄ جو آخري حاڪم جنھن کي سنڌ جا ماڻهو قرب محبت منجهان ڄام نندو سڏيندا هئا. ڄام نظام الدين سمن جي دور جو آخري آزاد سنڌ جو پويون تاجدار هو، جنهن 25 ربيع الاول 866هه/ 29 ڊسمبر 1461ع کان 914 هه/ 1508ع تائين نه رڳو ملڪ سنڌ تي فرمانروائي ڪئي، بلڪ ماڻهن جي دلين تي به راڄ ڪيو.
”صبح تائين ٻئي فوجون منهن مقابل اچي ٿيون. اسلامي فوج انهن بدبخت هندن جي لاشن جا ڍير لڳائي ڇڏيا. خدا تعاليٰ جي فضل ڪرم سان فتح عظيم حاصل ٿي.“ پر ڄام مبارڪ خان جي ڀرپور حملي سندن ڏند کٽا ڪري ڇڏيا.
ھي شھر فارسي برمڪي خاندان سان تعلق رکندڙ خالد ابن برمڪ . مسلمانن جي تاريخ ھن شھر جو وڏو مقام رھيو آھي. اھو عربن جو تعمير ڪرايل پھريون شھر ھو جيڪو ٽائون پلاننگ ذريعي تعمير ڪرايو ويو. 17 سال بعد عربن اھڙي طرح ٻيو شھر بغداد تعمير ڪرايو.
”مون هتي قاضي ابو محمد منصوريءَ کي ڏٺو، جنهن جو مذهب دائودي هو، پنهنجي مذهب کيس امام جو درجو حاصل هو. سندس حلقه درس هو، سندس تصنيفون به ڪيتريون آهن، جن مان ڪي ته تمام بهتر آهن.“ منصوره جي علمي مذهبي ماحول اهل علم جي ڪثرت مان اندازو ٿئي ٿو ته امام ابو محمد جي مدرسي کان سواءِ ڪي ٻيا به مدرسا منصوره ضرور هوندا، ليڪن تاريخ انهن جو ذڪر ڪو نه ڪيو آهي.
قضا جو عهدو. منصوره قضا جي عهدي کي وڏي اهميت حاصل هئي. عرب عراق جا مشهور عالم انهيءَ منصب لاءِ منتخب ٿي ايندا هئا. 283هه جي ربيع الاول بغداد کان حضرت محمد بن ابي شوراب منصوره جو قاضي ٿي آيو. هو صاحب جيد عالم، قضا جي عهدي لاءِ پنهنجو مٽ پاڻ هو. جيڪڏهن هو ڪجهه وقت منصوره رهي ها ته هوند ملڪ کي ڏاڍو فائدو پهچي ها، ليڪن افسوس جو ساڻس عمروفا نه ڪئي هتي پهچڻ کان ڇهن مهينن بعد وفات ڪري ويو.
ٻاهريان اديب عالم. منصوره جي علمي فضا ادبي قدردانيءَ جي شهرت عرب عراق جڏهن پهتي، تڏهن ڪيترا اتان جا عالم اديب وطن ڇڏي اچي منصوره مقيم ٿيا. تاريخي ادبي ڪتابن جي ورقن ورائڻ سان انهيءَ سلسلي ڪيئي مثال ملن ٿا.
ابو عباده وليد بن عبيدالبختري: . ’حماسه جي مصنف ابو تمام جو همعصر عرب جو شهره آفاق شاعر هو. ملتان ڪيتري وقت تائين سندس رهڻ ثابت آهي . منصوره جيئن ته واٽ هو، تنهنڪري ملتان ويندي اتان واپس ورندي ضرور منصوره آيو هوندو. ازانسواءِ منصوره نه ڇڙو ان وقت دارالسلطنت هو، ليڪن علم ادب جو به گهوارو هو.
”عراق فارس رهندو هو، ابوالعباس ڪنيت ڪندو هو، دائود الاصفهانيءَ جي مذهب جو مشهور امام هو. فارس پهچي هن الائرم ان جي طبقي مان حديث جي سماعت ڪئي. کانئس الحاڪم ابو عبيدالله الحافظ روايت حديث ڪئي آهي. سندس چوڻ آهي ته هن جيڪي عالم ڏٺا، تن سڀني هي نهايت ئي ظريف الطبع هو“
”ابو العاس ڪنيت، احمد نالو هوس، محمد بن صالح جو پٽ هو، دائود ظاهري جي مسلڪ جو پيرو هو. دائودي مسلڪ جي جيد عالمن سندس شمار ٿئي ٿو. جليل القدر تصنيفون ڪيائين، جن مان ڪي ته تمام عمديون ضخيم آهن. سندس ڪن ڪتابن جا نالا هي آهن:
سنڌي ڪتابن جو عراقي مصنف: هن جي نالي جو پتو پئجي ڪونه سگهيو آهي. اصلي عراقي هو، ليڪن پرورش منصوره ٿيس. سنڌي زبان جو شاعر نثر نويس هو. قرآن جو سنڌي ترجمو اسلامي عقائد تي سنڌي نظم تصنيف ڪيائين، انهيءَ تصنيف جي عيوض کيس ھڪ ھندو راجا ڇهه سؤ مڻ سون ٽي دفعا انعام طور ڏنو هو.
زبان. عرب جغرافيه نويسن جي زبانيءَ مان معلوم ٿئي ٿو ته منصوره جي زبان عربي سنڌي هئي. چنانچه ابن حوقل لکي ٿو ته ”منصوره ملتان ان جي آسپاس واري علائقي جي زبان عربي سنڌي آهي. “
منصوره:, مسلمانن جي بنو اميه خلافت جي دؤر سنڌ جو گاديءَ جو هنڌ ھيو. ھن وقت ان شهر جا کنڊر شھداپور شھر جي ڏکڻ اوڀر طرف 13 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھن حيدرآباد جي اتر اوڀر جي ڪنڊ کان 69 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي آهن.
منصوره بابت ابن حوقل، مقدسيءَ، وغيره جو جيڪو بيان آهي، ان موجب منصوره جي اخلاقي معاشي حالت هن طرح بيان ڪري سگهجي ٿي: ’هتي ڪيترين ئي منزلن وارا گهر آهن. بدڪاري شرابخوري ڪانهي. سر سبزي دولت آهي. واپار جي حالت به سٺي آهي. تڪلف نمايان آهي. حڪومت منصفانه آهي. بازار ڪا به عورت سينگار ڪيل ڪانه ملندي، نه ڪو به کليو ساڻس ڳالهائي سگهندو. زندگي عيش مسرت، خوشدليءَ مروت جي آهي. جسم تندرستي آهي پر شهر گندو آهي. گهر سوڙها آهن، هوا گرم خوشڪ آهي، رنگ ڪڻڪ ونو ڪارو آهي.
قاضي ابو محمد منصوري جيڪو دائودي مذهب جو مشهور امام پنهنجي وقت جو جيد عالم بلند پايي جو مصنف هو. منصوره جي ماڻهن تي سندس ئي اثرهو محمد بن ابي شوراب. پايه تخت منصوره لاءِ 283هه بغداد کان قاضي ٿي آيو. وڏو عالم لائق ماڻهو هو. منصوره ڇهه مهينا کن رهيو اتي ئي فوت ٿيو.
تاريخ کان اڳ واري زماني بابت ڪجهه ويچار آڻجي، ان کان اڳ اچو ته ڏسون ته اهي ڪهڙا مکيه مآخذ آهن، جيڪي اسان کي گذريل ست هزار ورهين جي تاريخ لکڻ عمومي مدد ڪن ٿا. مشرق وسطيٰ يعني: مصر، بابل، آشور، ايشيا صغير قريط جي قديم تاريخ معلوم ڪرڻ لاءِ لاتعداد پٿر تي لکيل ڪتبا مٽيءَ جي وڏين سـِـرن تي اُڪريل لکتون آهن. پر انهن مان ڪي اڃا پڙهڻ جوڳا نه آهن.