polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ڏاڪ چمي، ان جو مطلب ته ” ڪاٺ چمڻ“ هيءَ راند، انب، پپر يا نم جهڙن ڇانو ڪندڙ وڻن هيٺ کيڏي ويندي آهي. ان راند ڪاٺ جي ننڍي ڏنڊي پري اڇلائي ويندي آھي آنگ ڏيڻ وارو، اها کڻڻ لاءِ ويندو، باقي ڇوڪرا وڻ تي ڇڙهي ويھندا، آنگ وارو ڏنڊو کڻي وڻ تي چڙهندڙن مان ڪنهن کي کُپائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي.
هيءَ راند ٽي ٻار ڪندا آهن، جن مان ٻه اوڪڙو ٿي ويهندا. هڪڙو ڄڻو کٻو هٿ وات تي رکي ڪندو: ”آ-وا-وا-هپي،“ ائين چئي، اهو هٿ پنهنجي ساڄي ٻانهن جي ڏوري کي ڀچائي
راند ڪرڻ. هن لفظ مان اها سڌ پوي ٿي ته ڏير ڀاڄائي پاڻ ڀاءُ ڀيڻ وانگر رانديون ڪندا هئا، تنهنڪري ”ديور“ جي اصل معنيٰ هئي ”راندڀائي“ يا ”راند ساٿي“
ٺڪرين پٿرين ماچيسن وغيره سان هيءُ راند ڪن. هڪڙو سڪي کي آڱر -آڱوٺي- جي نُونهيءَ تي رکي ڦيري ڏئي اُڇليندو. ٻئي راند رهندڙ کان پڇندو ”تنهنجي اکر يا ڀوري
اڪي ٻڌيءَ راند: ڪي -ٻار- وڃي چيچڪا، ٿڌڙا ککڙيون ميڙي چونڊي پاڻ وٽ گڏ ڪندا، پوءِ هڪ ڄڻو مُٺ ڀري چوندو: ”اِڪي ڪي ٻڌي؟“ پوءِ ٻي ڇوڪري چيو: ”اِڪي“
هي راند سنڌو ماٿري رهندڙ دراوڙي لوڪ صدين کان کيڏندا اچن. اسپين جي ڍڳن واري راندوانگر ڪجهه فرق سان هي راند به ان جهڙي ئي نموني جي هڪ راند آھي.
گھٻِي,هيءَ راند جو هڪ قسم آهي جيڪو اڪثر ننڍڙا ٻار کيڏندا آهن، البت هي راند وڏن جو به وندر رهي آهي. هيءَ راند اڪثر ڪري بلورن سان کيڏي ويندي آهي
ٻارن جي راند، هيءَ راند به ڇوڪريون جدا به ڪن، ته ڇوڪرن سان گڏجي به کيڏن، ڏينهن جو شام جي مهل هوندي ته اُس ڇانوَ راند ٻيئي ڪم آڻين.
هن راند لاءِ ٻار پاڻ ڪڪل ڪڪل کيروٽيءَ وانگر ڀڄي ايندا آهن، پوءِ هڪڙا هڪڙي پاسي ويهندا، ٻيا ٻئي پاسي، انهن جا ڌوڙي وچ ويهندا
هي راند ڪوڏين بلورن سان ننڍا ڇوڪرا ڪندا اهن. پٽ تي ننڍڙي کٽ کوٽي پري کان بيهي ڪوڏي يا بلور اُن کڏ وجهڻ لاءِ اُڇلائيندا آهن
ٻاراڻي راند آهي، جيڪا ڇهه -ٻار- کيڏي سگهن ٿا. هن راند رچائڻ لاءِ هڪ وڏو گول دائرو ڪڍبو آهي، جنهن جو قطر پنج فوٽ کن ٿيندو آهي
”اسان جو گمان آهي ته جيڪڏهن محمد بن قاسم ٽلٽيءَ جي سامهون سنڌ جو درياهه ٽپيو هوندو ته پوءِ ضرور انهيءَ جاءِ جي ويجهو ڇانوڻي هنئين هوندائين، جا اڄڪلهه ”گچيري“ جي نالي سان مشهور آهي".
ڪلهوڙن پنهنجي دور حڪومت هن شهر جي فوجي اهميت ضرورتن کي محسوس ڪندي ”داد واهه“ جي ڪنڌيءَ تي ”گچيري“ شهر جي اوڀر هڪ پڪ - سرائون قلعو تعمير ڪرايو هو. هن ورت اهو قلعو ڊهي تباهه ٿي ويو آهي. ان جا ٿورا ڪي گهڻا نشان هن وقت ڪٿي ڪٿي نظر اچن ٿا. ممڪن آهي ته ميرڪ يوسف، ”گچيري“ جي جنهن قلعي ٺهرائڻ جي پنهنجي مغل حڪومت کي رٿ ڏني هئي، هي قلعو اهوئي هجي، جنهن کي ڪلهوڙا حڪمرانن پنهنجي دور ٻيهر نئين سر مرمت ڪرائي مضبوط ڪيو هجي.
مسلمانن جي محلن پاڙن مسجدون ٺهيل هيون، جن مان اڄ به ڪيتريون ئي اڃان تائين قائم بيٺيون آهن، هن شهر وڏا وڏا جيد عالم، بزرگ صاحب فن ماڻهو رهندا هئا. مسجدن جي ڀرسان مڪتب مدرسا هئا، جن ديني خواه دنيوي علمن فنن جو درس ڏنو ويندو هو. انگريزن جي صاحبيءَ کان اڳ هن شهر جي مسلمانن جي مدرسن مڪتبن هندو پڻ مسلمانن سان گڏ عربي فارسيءَ جو درس وٺندا هئا. پوئين زماني منشي ريوا چند نارائڻ سنگهه عربي فارسيءَ جا وڏا ڄاڻو ٿي گذريا آهن.
جڏهن ڊي اي ڊي پنهنجو پاڻ اسٽيل عنوان بڻيو ، هن جي آر آر ايم اي 2 ورزن دلچسپي رائل رائل موڊ ختم ٿي وئي ، گيني موڊ جي ترقي 3 تبديل ٿي وئي. سوني آن لائن انٽرٽينمنٽ گرين جي ڪم دلچسپي رکي ٿي ، هن کي 11 تي ترقي لاءِ هڪ صلاحڪار جي طور تي وٺي آيو ، هن کان جنگ جي ميدان جو لائيو لائسنس وٺي آيو فيبروري 2016 ، سوني آن لائن 11 کي ٻن الڳ رانديڪن ورهايو ، بقا واري موڊ 11: بس زنده رھيو ، جنگ جو راڳ جھڙي 11: ڪنگ جو ڪنگ ، ساڳئي وقت چوڌاري جيڪو گرين جو مشاورتي دور ختم ٿي چڪو ھو.
راند اڳوڻي موڊس تي ٻَڌل آهي جيڪا برينڊن پاران ٺاهيل آهي، ٻين راندين لاءِ ، 2000 جي جاپاني فلم کان متاثر گين جي تخليقي هدايت تحت هڪ ڀولي راند وڌيو. راند ، هڪ سو تائين جا رانديگر ڪنهن ٻيٽ تي پيراشوٽ ٻين کي قتل ڪرڻ لاءِ هٿيار سامان جو پيڇو ڪندا آهن جڏهن ته پاڻ مرڻ کان پاسو ڪندا رهندا هئا. راند جو نقشو موجود محفوظ علائقو ڪجهه وقت کان پوءِ سائيز گهٽجي ويو آهي ، بچيل رانديگرن کي سخت علائقن داخل ٿيڻ جي لاءِ زور ڀرڻ جي مقابلي . آخري پليئر يا ٽيم بيٺل گول کي کٽي ٿي.
هر دور جي مڪمل ٿيڻ تي ، رانديگر پنهنجي ڪارڪردگي جي بنياد تي ان راند جو پئسو حاصل ڪندا آهن. ڪرنسي ڪرٽس خريد ڪرڻ لاءِ استعمال ڪئي ويندي آهي جنهن ڪردار يا هٿيار جي بناوٽ لاءِ کاسمتيڪ شيون موجود آهن. مارچ 2018 گھمندڙ ”ايونٽ موڊ“ راند شامل ڪيو ويو. اهي واقعا عام راند جي ضابطن کي تبديل ڪندا آهن ، جيئن وڏيون ٽيمون يا اسڪواڊ قائم ڪرڻ ، يا راند جي نقشي هٿيارن هٿيارن جي ورڇ يرائڻ.
جنگ جو ميدان پليئر جي مقابلي پليئر شوٽر گيم آهي جنهن هڪ سو رانديگرن وارا جنگي ميدان وڙهندا آهن ، هڪ وڏي سطح واري آخري ماڻهو جو موت موت جي ميدان بيٺل هوندو آهي جتي رانديگر آخري زنده رهڻ لاءِ وڙهندا آهن. رانديگر ميچ داخل ٿيڻ لاءِ چونڊ ڪري سگھن ٿا سولو ، جوڙو ، يا چئن ماڻهن واري نن ڙي ٽيم سان. آخري ماڻهو يا ٽيم زنده رهي ٿي ميچ کٽي.
پب جي راند يا هڪ آن لائن ويڊيو راند جيڪا هڪ کان وڌيڪ رانديگرن جي شاهي جنگ راند آهي جيڪا 2017 جيڪا ڏکڻ ڪوريا جي ويڊيو گيم ڪمپني بليو هول جي هڪ ماتحت اداري طرفان ڊولپ ڪيل شايع ٿيل آهي.
سيٺ نائو مل پنهنجي يادگيرين جي واقعن تي لکيل آهن. نائو مل ان لکي ٿو ته “:1831-32ع جي ڳالهه آهي ته نصر پور جي هڪ هندو مزدور جو پٽ پنهنجي استاد جي سختين کان تنگ اچي هڪ مسجد جي دروازي جي ويجهو وڃي بيٺو، ڪجهه ملسمانن جي مٿس نظر پئي اهي کيس مسجد وٺي ويا، جنهن تي ڪاوڙ اچي هندو دڪاندارن پنهنجا دڪان بند ڪري ڇڏيا مسلمانن کي سيڌو ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.
نائو مَل 1804ع سنڌ جي شهر ڪراچي جي پاڙي کارادر ڄائو هو. نائو مل جو پتا هوتچند پڻ سنڌ جو هڪ مشهور ڪامياب واپاري هو. نائو مَل کي اهو به اعزاز حاصل آهي ته اهو جديد ڪرچي شهر جو بنياد رکڻ واري مشهور سنڌي واپاري ڀوجو مَل جو پَڙ پوٽو هو. نائو مل جي ڪُٽنب جو واپار واپاري لاڳاپا نه رڳو سنڌ پر هندوستان، افغانستان، ايران مسقط تائين پکڙيل هئا.
سيٺ نائو مل سنڌ جي تاريخ جو هڪ اهڙو ڪردار آهي، جنهن جو نالو جيڪڏهن سنڌ جي تاريخ مان ڪڍيو وڃي ته سنڌ جي تاريخ اڌوري رهجي ويندي.
سنڌ جي تاريخ ڪيتري پراڻي آهي ان تي کوڙ سارا ماڻهو گهڻو ڪجهه لکي چڪا آهن، هتي 3 هزار سال قبل مسيح موهن جو دڙو جا آثار به آهن ته ڏکڻ سنڌ جي شهر ميرپور خاص ڪاهوءَ جو دڙو جهڙو تاريخي ورثو به موجود آهي. موهن جو دڙو ته بچي ويو پر ڪاهوءَ جي دڙو سان ڪنهن به حالت سٺو ورتاءُ ڪيو ويو. سيٺ نائو مل هوتچند جي، تاريخ ٻڌائي ٿي ته نائون مل اهو شخص هو، جنهن سنڌ تي انگريزن جي قبضي لاءِ سندن مڪمل مدد ڪئي.
نائو مل ايئن ڇو ڪيو؟ سوال اهو آهي ته نائو مل انگريزن جي ڇو مدد ڪئي؟ ڇا هن ڪنهن مالي فائدي لاءِ انگريزن جي مدد ڪئي هئي يا انگريز سرڪار طرفان ڪو خطاب حاصل ڪرڻ لاءِ انهن جي مدد ڪئي هئي يا پنهنجي والد سيٺ هوتچند سان ميرن جي دور جيڪي ڪجهه ٿيو ان جو بدلو وٺڻ لاءِ انگريزن جي مدد ڪئي هئي.
عام طور تي اهو مشهور آهي نائو مل انگريزن جي مدد ڪري پنهنجي جنم ڀوميءَ سان غداري ڪئي هئي. جيئن اختر بلوچ پنهنجي نائو مل تي ڪيل تحقيقي مضمون ، محمد عثمان دموهي جي 2013ع ڇپيل ڪتاب ”ڪراچي تاريخ جي آئيني “ ٻي ڇاپي لکڻي جو حوالو ڏئي لکيو آهي ته؛ دولت، جاگير رتبو حاصل ڪرڻ جي لوڀ هن شخص انگريزن کي مدد ڏئي سنڌ جي ان وقت جي ٽالپر حڪمران ٽولن سان غداري ڪئي هئي. اختر بلوچ پنهنجي مضمون اهو سوال به اُٿاري ٿو ته نائو مَل سندس ڪُٽنب جو حڪمران ميرن سان ايترو ويجهو لاڳاپو هو سنڌ سندن ايترو معاشي اثر هئڻ جي باوجود به نيٺ نائو مل انگريزن کي سنڌ تي قبضو ڪرائڻ مدد ڇو ڏني؟
محمد عثمان دموهي نائو مل جي خانداني پسمنظر بابت لکي ٿو ته “ هو 1729ع ڪراچي شهر جو بنياد رکندڙ مشهور هندو واپاري ڀوڄو مل جو پڙ پوٽو هو، جيڪو 1804ع ڪراچي جي قديم پاڙي کارادار پيدا ٿيو هو. هن جو والد هوتچند به هڪ مشهور واپاري ماڻهو هو، هن جو واپار نه رڳو سنڌ پر هندستان، افغانستان، ايران مسقط تائين ڦهليل هو، سنڌ جا هندو واپاري ٽالپرن کي قرض مهيا ڪندا هئا ان هن جو نالو به شامل هو. هن جي حيدرآباد جي درٻار تائين پهچ هئي.” سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته ايترو بااثر هئڻ باوجود نائو مل ڪٽنب سان اهڙو ڇا ٿيو جو نائو مل سنڌ تي انگريزن کي قبضو ڪرايو؟
مشهور دانشور تاريخدان ‎ڊاڪٽر مبارڪ علي پنهنجي “ڪتاب سنڌ، خاموشي جو آواز” لکي ٿو ته سيٺ هوتچند جو خاندان سنڌ جو اتم هندو خاندان هو، ان ڪري جڏهن هن خاندان جي سربراھ سان خراب بي عزتي وارو سلوڪ ڪيو ويو، کيس اغوا ڪيو ويو، قيد بکيو اڃيو رکيو ويو. ڪجھ شاهديون اهو ٿيون ٻڌائن ته سندس طهر به ڪيو ويو هو، اهڙن واقعن جو اثر ان جي خاندان جي ماڻهن سنڌ جي هندن تي ٿيو. هي اها صورتحال هئي، جنهن يقيني طور نائو مل ٻين هندن جي عدم تحفظ جي احساس واڌارو آندو”.
ورهاڱي کان اڳ سنڌ جي هندو برادري تمام گهڻي خوشحال هئي سنڌ جا وڏيرا جاگيردار ته ڇا حڪمران خاندان تائين سندن قرضدار هوندا هئا. پر ان جي باوجود کين اهو سماجي رتبو حاصل نه هو، جيڪو مسلمانن کي حاصل هوندو هو. جيمس برنس مطابق: “سنڌ هندن کي گهوڙي سواري جي جهل هئي، ان ڪري دولت مند واپاري به گڏهه تي سواري ڪندي نظر ايندا هئا. هندن لاءِ اهو به ضروري هو ته جيڪڏهن ڪنهن مسلمان جي سواري گذري ته ان جي رستي ادب مان هڪ پاسي بيهي رهن”.
محمد عثمان دموهي پنهنجي ڪتاب “ڪراچي تاريخ جي آئيني ” جي 2013ع جي اشاعت هوتچند جي حوالي سان لکي ٿو ته: “ هن شخص جي دولت، جاگير رتبو حاصل ڪرڻ جي حوس جي ڪري سنڌ جي وطن پرست مسلمانن هندن کي نه رڳو وطن جي آجپي کان محروم ٿيڻو پيو پر ان سان گڏوگڏ غلامي جا سورَ به سهڻا پيا. هن شخص انگريزن کي سنڌ تي قابض ڪرائڻ سنڌ جي ميرن خلاف مڪر، فريب دغا بازي جو مظاهرو ڪيو”.
صحت جي شعبي ضلعي هيڊ ڪوارٽر را‎ءُ بهادر اوڌوداس تاراچند سول اسپتال کان علاوه هيرانند گنگاٻائي زنانه اسپتال، سر هينري هالينڊ اکين جي اسپتال، ڪرسچين زنانه اسپتال لکميچند ٽيڪچند ڊسپينسري موجود آهن. ضلعي جي تعلقن ، تعلقا اسپتالن کان علاوه بنيادي صحت جا ڪافي مرڪز آهن. ان کان سواءِ سکر روڊ تي ھڪ ٽونٽي بيڊ وومين ھاسپيٽل پڻ آهي. ھن ضلعي سول اسپتال هڪ، تعلقا هيڊ ڪوارٽر اسپتالون 3، بنيادي صحت مرڪز 33، سرڪاري ڊسپينسريون 6، ويم گھر ٻارن جو صحت مرڪز 4 ضلعي ڪائونسل ڊسپينسريون 14 آهن.
ھن تڪ شڪارپور شھر وارو آھي. ھن تڪ مان 2018 جي عام چونڊن جي ڊي اي جو محمد شهريار مھر چونڊجي آيو جيڪو مشھور پارليميٽيرين غوث بخش خان مھر جو پٽ آھي. شھريار مھر 1976ع شڪارپور شھر پيدا ٿيو پر سندس خاندان جو تعلق لکي غلام شاهہ جي ڳوٺ وزير آباد سان آهي. ھي فوج م ڪيپٽن رھيو آھي 1994 کان 2002 تائين پاڪ فوج م رھيو پوء استعيفا ڏئي سياست شامل ٿي ويو.
شڪارپور شهر بجلي جي فراهميءَ جو عمل آگسٽ 1924ع کان شروع ٿيو. هي عمل بلديه جي سابق صدر معروف وڪيل مرليڌر پنجابيءَ جي ڪوششن سان پورو ٿيو. پاڪستان جي وجود اچڻ کان پوءِ اڄ پوري ضلعي بجلي جي فراهميءَ سان گڏو گڏ گيس جي فراهمي به ڪيترن علائقن جاري آهي.
ھن تڪ شڪارپور خانپور تعلقن وارا علائقا شامل آهن. ھن تڪ مان 2018 جي جنرل اليڪشن پاڪستان پيپلز پارٽي جو عابد حسين ڀيو چونڊجي آيو جيڪو سابق پارليامينٽرين مرحوم الطاف حسين ڀيو جو پٽ آھي سندس تعلق شڪارپور جي جاڳڻ ڳوٺ سان آهي.
ھن تڪ لکي غلام شاهہ ڳڙھي ياسين وارا علائقا شامل آهن. ھن تڪ مان 2018 جي جنرل اليڪشن گرينڊ ڊيموڪريٽڪ الائنس جو غوث بخش مهر چونڊجي آيو جيڪو ھڪ پراڻو پارليامينٽرين آھي سندس تعلق لکي غلام شاھ جي ڳوٺ وزير آباد سان آهي.
ھن تڪ ڳڙهي ياسين شھر وارو آھي. ھن تڪ مان 2018 جي عام چونڊن پاڪستان پيپلز پارٽي جو آغا سراج احمد دراني چونڊجي آيو جيڪو مرحوم آغا صدرالدين دراني جو پٽ آھي. شھريار مھر 1953ع ڳڙهي ياسين شھر پيدا ٿيو.
ھن تڪ شڪارپور شھر وارو آھي. ھن تڪ مان 2018 جي عام چونڊن پيپلزپارٽي جو امتياز شيخ چونڊجي آيو جيڪو شڪارپور جي ھڪ نامور وڪيل مرحوم عبدالرحمان شيخ جو پٽ آھي.
پنجون دليل سنڌي عوام کي مهاجر پنجابي سامراجي سندن ايجنٽ، پنهنجي تسلط هيٺ رکڻ لاءِ، اهو ڏين ٿا ته پاڪستان دنيا جي وڏي اسلامي سلطنت آهي، انهيءَ کي ٽوڙڻ ڪري اسلام کي نقصان پهچندو. اها ڳالھ به سراسر غلط آهي، پاڪستان دنيا جي وڏي اسلامي سلطنت نه آهي، انڊونيشيا، روس چين ڀارت بنگلاديش هن کان وڌيڪ مسلمان رهن ٿا
اهو به صحيح نه آهي ته پاڪستان جي ٽٽڻ ڪري، اسلام کي نقصان پهچندو. پاڪستاني حڪومتن جو اسلام سان واسطو ڪونه رهيو آهي. اهڙا نعرا حڪمران طبقي، سنڌي عوام جو توجھ ملڪ جي حقيقي مسئلن، جهڙوڪ سنڌي قوم سنڌوديش جي آزاديءَ، ترقيءَ تعمير کان هٽائي، سندس سامراج استحصال قائم رکڻ لاءِ هنيا ٿي
مون کي پتو آهي ته سنڌين مان ڪيترائي اهڙا آهن، جي هر حاڪم اڳيان پاڻ کي ڪمزور سمجهي، پنهنجي غلامانه ذهنيت سبب ناچارگيءَ جو دليل پيش ڪندا آهن. اهي انگريزن جي ڏينهن به هئا، هاڻي به آهن، پر انهن جي موجودگي ڪڏهن به حق جي آواز کي جهڪو ڪري نٿو سگهي. سنڌي هزارن سالن کان جدا قوم رهيا آهن هر ٻاهرئين تسلط کان آزادي پئي حاصل ڪئي اٿن هن سامراج کان به آزادي حاصل ڪري ويندا. تاريخ ثابت ڪري ٿي ته آخر فتح حق وارن کي نصيب ٿئي ٿي
سنڌديش کي غلام رکڻ وارا مهاجر پنجابي سامراججا دلال ايجنٽ چون ٿا سنڌوديش ننڍو ملڪ آهي، تنهن ڪري آزيدي ممڪن ناهي، انهيءَ سلسلي پهرين ڳالھ هيءَ آهي، ته سنڌوديش ننڍو ملڪ نه آهي، بلڪه اقوام متحده جي 135 ميمبر ملڪن مان 91 جي، هيٺ نقشي ڏيکاريل آهن، ڪيترين ڳالهين جهڙوڪ ايراضي، آدمشماري يا پيدائش ، وڌيڪ آهي، هن کان گهڻا ملڪ آزاد مملڪيون ٺاهيو، اقوام متحده جا ميمبر بڻيو ويٺا آهن. سنڌوديش جي ا يراضي 56447 چورس ميل آهي. ان جي آدمشماري 1،40،00000 ماڻهن تائين پهچي ويئي آهي. ان مان صوبي خواھ مرڪز کي 500 ڪروڙ روپيا ساليانا ٽيڪس ملن ٿا
جيڪڏهن ڪويت قطر جهڙن ملڪن کي مڪمل آزادي حاصل آهي، اهي سندن گهٽ ايراضي آدمشماريءَ انڪم جي باوجود اقوام متحده جا ميمبر بڻجي سگهن ٿا، ته سنڌ ڪهڙو ڏوھ ڪيو، جو مسلم قوم اسلام پاڪستان جي نالن کي کيس آزاديءَ کان محروم رکيو وڃي ٿو!
سنڌ پڻ آزاديءَ بعد ترقي ڪري، انڪم وڌائي، انهن جيتري يا انهن کان به وڌيڪ انڪم ڪري سگهي ٿي. سنڌوديش کي ائين ننڍي ملڪ هجڻ جي طعني هڻندڙن جي ان ڳالھ کي صاف ڪرڻ کانپوءِ، ان مان هنن جيڪي خدشا ظاهر ڪيا آهن، انهن جي وضاحت پيڻ ڪرڻ لازمي آهي
سنڌوديش يا سنڌو قوم ھڪ نعرو آھي جيڪو پاڪستان جي قيام لاءِ جدوجھد ڪندڙ بنگلاديش جي قيام کان پوءِ متاثر ٿي ڪري ھڪ قوم پرست بزرگ سياستدان عدم تشدد جي نظريي تي ھلندڙ غلام مرتضي سيد ڏنو. جنھن جي پوئلڳن ان جي رھبري جيئي سنڌ تحريڪ ذريعي سنڌ صوبي جي علحدگي جي تحريڪ ھلائڻ جو پروگرام ماڻھن م ڦھلائڻ جي ڪوشش ڪئي پر سنڌ جي ماڻھن انھن کي ڪڏھن بہ پذيرائي نہ ملي سگھي.
جيئي سنڌ تحريڪ جنھن شيخ اياز جي ڪپر ٿو ڪن ڪري ڪتاب لکيل سنڌو ديس جي نالي سان نظم کي قومي ترانو قرار ڏنو اھو شاعر بہ ھن حلقي کي خير باد چئي ڇڏيو ان جي سنڌ يونيورسٽي جي وائيس چانسلر ٿيڻ تي ان جي مذمت ڪندا رھيا.سنڌ جي اندر ھڪ ڊگھو وقت ماڻھن تاثر رھيو تہ قومپرستن جي ھن تحريڪ جي تعليمي ادارن چن سان سنڌ جي وڏن تعليمي ادارن جي تعليم ڏاڍي متاثر ٿي تعليم شاگردن جي سياسي جھيڙن جي ور چڙهي وئي تعليمي ادارا بند رھڻ لڳا. شاگردن ھن تحريڪ جي شاگرد اڳواڻن ڏوھاري سرگرمين کي فروغ ڏنو جنھن جو اعتراف ھن تحريڪ جي ھڪ شاگرد اڳواڻ عزيز ڀنگوار ھڪ ڪتاب : مان ڏوهي آهيان، لکي ڪيو.
اها سنڌين جي ڪردار جي خاص نشاني آهي، تاريخ ان تي شاهد آهي ته جيڪڏهن ڪنهن وقت ڌارين مٿن زوريءَ يا اندروني بي اتفاقيءَ ڪري تسلط قائم ڪيو آهي ته به جلد يا بدير، موقعي ملڻ تي هنن غلاميءَ جو ڳٽ ڳچيءَ مان لاهي پئي ڇڏيو آهي. ايراني، يوناني، عرب، مغل انگريز سامراجن وقتي مٿن قبضو رکيو، پر نيٺ انهن کي ڪڍي، وري سنڌين آزادي حاصل ڪئي آهي
سنڌيجي ڪلاسيڪل شاعرن هميشه آزاديءَ جا گيت پئي ڳاتا آهن. مارئيءَ جو عمر ڪوٽ جي بند کان آزاديءَ جو ذڪر، دودي سومري جي بهادريءَ جا راتين جون راتيون جي اڳي قصا بيان ڪرڻ، موجوده شاعرن جا سنڌ جي آزاديءَ لاءَ شعر لکڻ، سنڌي ڪردار آزاديءَ جي امنگ جي سدا حيات هئڻ جا ڪجھ مثال آهن
هن وقت جڏهن اسلام، پاڪستان، مسلم قوم، اسلامي نظام حڪومت جي ڌوڪن سان مهاجر پنجابي سامراج، سنڌ کي غلام بڻائي ان تي پنهنجو تسلط قائم ڪيو آهي، ته سنڌي شاعرن صاف چيو ڇڏين ته
سنڌ سنڌي هزارين ورهين کان جدا ملڪ قوم رهيا آهن، انهيءَ ڪري هنن جي آزاديءَ، فطري ڳالھ سندن جنم جو حق آهي، جيڪڏهن پکيءَ کي هڪ طرف سوني پڃري رکي، طرح طرح جا طعام کارائجن ٻئي طرف ٻاهر آزاديءَ جي هوا کي، سوني پڃري صدها نعمتن کان وڌيڪ پسند ڪندوـ
عمر بادشاھ مارئيءَ کي زوريءَ کڻي، محلات اچي رهايو هو. جتي طرح طرح جا طعام ريشمي زربفت جا ڪپڙا، عاليشان محل سوين سکن جا سامان موجود هئا. پر مارئيءَ کي سدائين پکن، جهوپڙين، پنهوارن لنبن، لاڻن، ڏٿ، کٿن، لوين ڦاٽل ڪپڙن جي ياد ستائيندي رهندي هئي. سدائين دعائون گهرندي هئي ته شال!
هاڻ سنڌيان حالت تي پهتا آهن، جو مهاجر پنجابي غلامي هيٺ رهڻ کان منڪر ٿي چڪا آهن. پاڪستان جيڪڏهن بهشت آهي، ته آزاد سنڌ وارو دوزخ کين وڌيڪ قبول آهي. سنڌين لاءِ اها خوشي ٿوري ٿيندي ته هن غلاميءَ کان آزاد ٿي خودمختياري بنجي اقوام متحده جا ميمبر بنجن
الف: سنڌ جا صل رهاڪو جن مان ڪي عرب نسل جا، ڪي بلوچ، پٺاڻ، ڪي گجراتي، ڪي پنجابي هئا، سي سنڌ رهڻ بعد ان جو ڪلچر زبان اختيار ڪري ويا آهن
ب: سنڌي هتي جا ڄاول نپنل آهن، سندس وڏا هن ملڪ دفن ٿا آهن.انهن کي ملڪ سان اڪيچار محبت ٿي ويل آهي. اهي سنڌ جي زبان، ڪلچر، روايات، سياسي مفاد ملڪ جي ترقيءَ لاءِ ڪوشش ڪندا رهن ٿا
انساني حيواني ڪردار اهو تفاوت آهي ته پهرئين محبت کي اتحاد امن جو رهبر سمجهي، ان موجب زندگيءَ جو ڪاروبار هلايو وڃي ٿو. ٻئي خود مطلبيءَ جو اثر هيٺ نفرت جي راھ وٺڻ ڪري، بدمني فساد پيدا ٿين ٿا. سنڌين جي سياست، سماجي دستورن مذهبي عقيدن تي محبت جو جذبو حاوي رهيو آهي. سنڌ جي درويشن جو اهو ئي پيغام هو، بقول شاھ عبداللطيف عليه
سنڌ 26 سال رهڻ جي باوجود هو نه سنڌي زبان سکيا آهن، نه ان جو ڪلچر اختيار ڪيو اٿن. مورڳو سنڌي زبان ڪلچر جي منظم طريقي سان ختم ڪرڻ جي پٺيان اچي پيا آهن. سنڌ جي پاڻي پيئڻ، کاڌي کائڻ ان جاءِ پناھ ملڻ جي باوجود انهن پاڻ کي لکنوي، بديوني، دهلوي سڏائي ڪراچيءَ ٻين وڏن شهرن تي غير سنڌين جا نالا رکي، ان جي قديم روايات کي مٽائڻ جو گناھ ڪيو آهي
البت پاڪستان کي ختمڪري سنڌوديش قائم ڪرڻ لاءِ سنڌين کي وڏين مشڪلاتن کي منهن ڏيڻو پوندو. هي مهاجر پنجابي سامراجي، جن کائي ڏٺو آهي، سي مٿي مارائي کانسواءِ سنڌ کي آزاد ڪرڻ نه ڏيندا. تنهن ڪري آزاديءَ لاءِ قربانيون ڏيڻ ضروري آهن. هيڪر تباهي ايندي، پوءِ فائيدا حاصل ٿيندا
ناگپور جو ڏکڻ مرڪزي ثقافتي مرڪز شهر لوڪ رقص هتان جي هٿ جي هنرن، پوشاڪ رهڻيءَ ڪرڻيءَ بابت ميلا منعقد ڪرائيندو آهي. هتي مهاراشٽر سرڪار پاران ”ڪاليداس ميلو“ لڳايو ويندو آهي. راڳ رنگ رقص جو هي ميلو سڄو هفتو هلندو آهي هن ملڪ جا چوٽيءَ جا ڪلاڪار پنهنجي فن جو مظاهرو ڪندا آهن. ساڳئي قسم جو ميلو ناگپور جي ميونسپل ڪارپوريشن پاران پڻ ملهايو ويندو آهي.
محمد صلاح الدين اردوءَ فارسيءَ جا مشهور شاعر ٿي گذريا آهن. هو اصل هريانه رياست جي شهر جهاجهر جا رهاڪو هئا جيڪي مهاراجا رگهوجي باپو صاحب ڀونسلي ٽئين جي دور ناگپور اچي رهيا هئا. هنن ناگپور جي مومن پورا علائقي ”جهاجهر باغ“ جو بنياد رکيو هو. هنن پنهنجي لاءِ هڪ عاليشان محل جوڙايو هو جنهن کي ”آئينه محل“ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هنن هتي هڪ مسجد به تعمير ڪرائي هئي. حڪومت شهر جي اتر اوله ڍنڍ جي ڪناري تي هڪ سفاري پارڪ به قائم ڪيو آهي. هتي دليت قوم جي شهيدن جو هڪ عظيم الشان يادگار به شهر جي سونهن وڌائڻ جو سبب آهي.
ناگپور هندستان تدريس تعليم جو هڪ وڏو مرڪز آهي. هتي انجنيئرنگ، ٽيڪنالاجي، ميڊيڪل، زراعت، قانون ٻين شعبن اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ جا جوڳا انتظام موجود آهن. هتي رياست جون چار وڏيون يونيورسٽيون قائم آهن:
ناگپور يونيورسٽي 1923ع قائم ٿي جنهن کي اڄڪلھ ”راشٽراسنت تڪادوجي مهاراج ناگپور يونيورسٽي“ يا ڪوٺيو وڃي ٿو. هن يونيورسٽيءَ سان رياست جا 600 ڪاليج سلهاڙيل آهن.
هتي 1885ع مورس ڪاليج کوليو ويو جنهن کي هاڻي وسنترائو نائڪ گورنمينٽ انسٽيٽيوٽ آف آرٽس اينڊ سوشل سائنسز سڏيو وڃي ٿو. هيءُ هتان جي پراڻن ڪاليجن مان هڪ آهي. هتان جو هڪ ٻيو پراڻو تعليمي ادارو ”ڪاليج آف ايگريڪلچر“ آهي جيڪو انگريزن 1906ع قائم ڪيو. هيءُ شهر جي پنجن زرعي ڪاليجن مان هڪ آهي. هن شهر چار ميڊيڪل ڪاليج، اٺن کان وڌيڪ انجنيئرنگ ڪاليج ٻه مينيجمينٽ سائنسز جا ڪاليج موجود آهن. ان کان علاوه بزنس مينيجمينٽ، ڪامرس ٻين شعبن جي اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ڪاليج موجود آهن. هتي سرڪاري خانگي اسڪولن جو هڪ ڄار وڇايل آهي، جتي هتان جا نونهال علم جي اڃ اجهائين ٿا.
هتان جي موسم سال جو گهڻو حصو خشڪ گرم رهي ٿي. جون جي مهيني 163 ملي ميٽرن تائين برسات وسي سگهي ٿي جڏهن ته جولاءِ اها وڌي 294 ملي ميٽر ٿي سگهي ٿي. هتي سڀ کان گهڻي برسات 14 جولاءِ 1994ع تي پئي. هتي اونهاري جي موسم تمام گهڻي گرمي ٿئي ٿي، خاص طور تي مئي جو مهينو تمام گهڻو گرم ٿيندو آهي. سيارو نومبر کان جنوريءَ تائين هلي ٿو جنهن گرميءَ جو درجو عام طور تي 100 کان هيٺ رهي ٿو. 19 مئي 2016ع هتان جو سڀ کان گرم ڏينهن هو جڏهن هتي گرميءَ جو درجو 480 رڪارڊ ڪيو ويو. هتان جو ٿڌي ٿڌو ڏينهن 29 ڊسمبر 2018ع هو، ان ڏينهن هتي جو گرمي پد 3.50 رڪارڊ ڪيو ويو.
هن شهر ڪيتريون ئي ثقافتي ادبي تنظيمون ڪم ڪري رهيون آهن. ”ودرڀا ساهتيه سنگه“ نالي ادبي تنظيم مرهٺي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ ڪم ڪري ٿي. هن شهر سال ٻه ڀيرا مرهٺي ادبي ڪانفرنس منعقد ڪئي وڃي ٿي. ”ودرڀا راشترڀاشا پرچار سميتي ”ودرڀاهندي ساهتيه سملان“ هندي ٻوليءَ جي بقا، ترقي واڌاري لاءِ ڪن ڪندڙ تنظيمون آهن. هتي گهٽ ذات وارين قومن قبيلن لاءِ ڪم ڪندڙ تنظيم
هتي ڪيترين ئي ڏيهي پرڏيهي ڪمپنين جون مرڪزي آفيسون قائم آهن جن آئيس ڪريم، خشڪ کاڌن ميون، رڌڻ لاءِ تيار کاڌن، مرچ مصالحن آيوويدڪ دوائن جون ڪمپنيون شامل آهن. ناگپور جو شهر ان جي آسپاس جا علائقا گذريل ڪئين صدين کان پنهنجي نارنگين جي باغن سبب مشهور آهن. انهيءَ ڪري هن شهر کي ”نارنگين جو شهر“ ڪوٺيو وڃي ٿو. هي شهر اڄ به هندستان نارنگين جي سڀ کان وڏي مارڪيٽ طور سڃاتو وڃي ٿو. هن شهر مان نارنگيون ڏيھ پرڏيھ موڪليون وڃن ٿيون. هي شهر ڪپھ سلڪ جي اپت به اعليٰ حيثيت رکي ٿو. هتان جا ڪاٽن جا ريشمي ڪپڙا ڪافي مشهور آهن.
ناگپور جو شمار هندستان جي تمام تيزيءَ سان ترقي ڪندڙ شهرن ٿئي ٿو. هتي ڪروڙپتي ماڻهن جو چڱو موچارو تعداد آباد آهي. 2004ع هن شهر 5000 ڪروڙ رپين جي سيڙپڪاري ڪئي وئي. 2015ع هتان جي في شخص آمدني 123610 رپيا 2016ع مجموعي گهريلو پئداوار اٽڪل 15.10 بلين ڊالر هئي. هتان جي ”سيتا بلدي“ مارڪيٽ شهر جو مکيه ڪاروباري مرڪز آهي جنهن کي شهر جي دل ڪوٺيو وڃي ٿو.
شهر جي مرڪز کان پنج ڪلوميٽر پري ”انبازري ڍنڍ“ قدرتي حسن جو هڪ سهڻو مثال آهي. هن ڍنڍ جي چوڌاري انبن جي وڻن جون قطارون آهن. مرهٺي ٻوليءَ انب کي انبا چئبو آهي، انڪري هن ڍنڍ کي انبازري يعني انبن واري ڍنڍ سڏيو وڃي ٿو. ڍنڍ جو سير ڪرڻ لاءِ ٻيڙيون موجود آهن. ڍنڍ جي ڪناري تي ٻارن جا جهولا ٻيون شيون رکيل آهن. هڪ وڏو پاڻيءَ جو ڦوهارو به موجود آهي.
هتان جي سرڪاري ٻولي مرهٺي آهي جيڪا هتان جي اڪثريتي ٻولي پڻ آهي. هندي ورهدي ٻوليون به شهر آسپاس وارن علائقن ڳالهايون وڃن ٿيون. هتان جي مرهٺي ٻوليءَ جو لهجو مهاراشتر رياست جي ٻين علائقن واري ٻوليءَ کان ڪافي مختلف آهي. سنڌي ٻولي به ڳالهائي وڃي ٿي. ڪاروبار سرڪاري ڪاروهنوار عام طور تي انگريزي، هندي مرهٺي ٻولين ٿئي ٿو.
هتي هڪ عاليشان هوائي اڏو، ٽي ڪوئلي تي هلندڙ بجلي گهر ايشيا جو سڀ کان وڏو صنعتي زون آهي. هتان جي صنعتي زون 900 ننڍيون وچولي سائز جون صنعتون قائم آهن.
هتي کاڻين کوٽڻ جو ڪم به وڏي پيماني تي ٿئي ٿو هتان ڪوئلي ٻين معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. هتي انفارميشن ٽيڪنالاجيءَ جي وڏين وڏين ڪمپنين جون آفيسون پڻ موجود آهن.
مٿين تعليمي سهولتن سان گڏوگڏ هتي ڪيترائي سکيا جا ادارا قائم ٿيل آهن، جن ڪپھ جو مرڪزي تحقيقي ادارو، قومي سول ڊفينس ڪاليج، کٽن ميون جو تحقيقاتي ادارو، ماحولياتي انجنيئرنگ جو قومي تحقيقاتي ادارو، نيشنل پاور ٽريننگ انسٽيٽيوٽ، سڌن ٽيڪسن جي قومي اڪيڊمي ٻيا اهم قومي ادارا شامل آهن.
هتان جو ”لتا منگيشڪر ميوزيڪل گارڊن“ پنهنجي نوعيت جو هڪ انوکو باغ آهي. هن باغ 2500 ماڻهن جي گنجائش آهي. هن باغ ڪيترائي ڦوهارا لڳل آهن جن مان مختلف سازن جا آواز پيا نڪرندا آهن. هن باغ مختلف قسمن جا گل ٻوٽا پوکيل آهن جن جي سونهن هٻڪار من کي موهي وجهندي آهي.
1947ع هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ سنڌي هندن کي سنڌ ڇڏي هندستان جو رخ ڪرڻو پيو. هندستان سڀ کان گهڻا سنڌي الهاس نگر رهن ٿا. ناگپور سنڌين جي آبادي 1،15،00 جي لڳڀڳ آھي.
ھرات جو شھر ڪڏھن قائم ٿيو، انھيءَ جو تاريخ جي ورقن تي ڪوبہ رڪارڊ موجود ناھي. اھخامنشي بادشاھت واري دور ھن شھر جي آسپاس واري علائقي کي پراڻي فارسي ٻوليءَ ھارائيوا سڏيو ويندو ھو. ڪجه دستاويزن ھن علائقي کي ”آريا“ پڻ لکيو ويو آھي. زرتشت مذھب جي لکڻين ھن خطي کي ھروئيوا " سڏيو ويو آھي. ھن شھر ضلعي تي ھرات نالو شايد هریرود نديءَ جي ڪري پيو. اھخامنشي بادشاھت واري زماني آريا ھڪ صوبو ھو. چوڏھين صديءَ جو مشھور موسيقار جاگرافيدان حمدالله مستوفى قزوینی لکي ٿو تہ ، ”ھرات ھڪ سردار ھو جيڪو نريمان جو مريد ھو ان ئي ھن شھر جو پايو وڌو ھو“. ھي شھر کنڊرن بدلجي ويو ھو پر سڪندر اعظم ھن کي ٻيھر آباد ڪيو“.
ھرات اولھہ افغانستان جو ھڪ نخلستاني شھر ھرات صوبي جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. ھي افغانستان جو آباديءَ جي لحاظ کان ٽيون وڏو شھر آھي. 2020ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 574،276 آھي. ھي شھر افغانستان جي اولاھين حصي هریرود نديءَ جي زرخيز ماٿريءَ اڇن جبلن جي قطار جي ڏکڻ آباد آھي. صدين کان وٺي ھي شھر شاھراھ ريشم وسيلي وچ اوڀر، وچ ڏکڻ ايشيا سان ڳنڍيل رھيو آھي. تاريخي طور تي ھي شھر ايران فارسي ٻوليءَ جي اثر ھيٺ رھيو آھي ان ڪري ھن کي ”افغانستان جو ننڍڙو ايران“ ڪوٺيو وڃي ٿو.
1992ع افغانستان ڪميونسٽ حڪومت جو خاتمو آيو. نئين حڪومت اسماعيل خان کي ھرات جو گورنر مقرر ڪيو ويو. 5 سيپٽمبر 1995ع تي بنان ڪنھن وڏي مقابلي جي طالبان ھن شھر جو انتظام سنڀالي ورتو اسماعيل خان ھرات ڇڏي ڀڄي ويو . 12 نومبر 2001ع تي آمريڪي فوجن افغانستان تي قبضو ڪيو اسماعيل خان کي ٻيھرھرات جو اقتدار مليو. 2004ع ھڪ قاتلانہ حملي اسماعيل خان جي پٽ ميرواعظ صادق کي قتل ڪيو ويو. انھيءَ حملي جي الزام ھيٺ ڪئين ماڻھن کي گرفتار ڪيو ويو. 12 آگسٽ 2021ع تي طالبان ٻيھر ھن شھر جو انتظام سنڀالي ورتو ھن وقت ھي شھر سڄي افغانستان سميت طالبان حڪومت جو حصو آھي.
سبڪتگين سندس وڏي پٽ محمود غزنويءَ جي بادشاھت واري زماني ھرات جو علائقو سامانيان گھراڻي جي ستين بادشاھ نوح ٽئين جي انتظام ھيٺ ھو. ان وقت ھرات جو گورنر فائَق نالي ھڪ مقامي اڳواڻ ھو. فائق پنھنجي بادشاھ جي خلاف بغاوت ڪئي. ھن خراسان جي بوگرا خان کي ھن شھر تي حملو ڪرڻ جي دعوت ڏني. بوگرا خان شھر تي اچي قبضو ڪيو سامانيان گھراڻي جي حامين کي بيعزتو ڪري شھر بدر ڪري ڇڏيو. 994ع بادشاھ نوح ٽئين الپتگين محمود غزنويءَ سان گڏ فائق کي شڪست ڏني ھرات، نشاپور طائوس کي پنھنجي بادشاھت جو حصو بنايو.
1380ع ھي شھر تيموري سلطنت جو حصو بنجي ويو. تيموري بادشاھت واري زماني ھن شھر تمام گھڻي ترقي ڪئي. انھي دور ھرات کي سلطنت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو، ھتي ڪئين مذھبي عمارتون ٺھيون ھي شھر فن، موسيقي، چترڪاري ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بنجي ويو. معاشي طور بہ ھن شھر گھڻي ترقي ڪئي. 1397ع تيمور جو ننڍو پٽ شاھ رخ ھرات جو گورنر مقرر ٿيو. سندس دور ھتي ھڪ وڏي شاھي بازار قائم ڪئي وئي ھي شھر خطي جو ھڪ تمام وڏو واپاري مرڪز بنجي ويو. ھتان جو مشھور گوھر شاد مدرسو بہ انھيءَ دور قائم ٿيو.
تاريخي ذريعا ٻڌائين ٿا تہ ھن شھر جا اڪثر رھواسي زرتشت مذھب جا پوئلڳ ھئا. 167 ق.م ھي شھر اشڪاني سلطنت جو حصو بنجي ويو. ساساني دورجون ڪجه لکڻيون نقش رستم وٽان مليون آھن جن ھن شھر جو نالو ھريو ڄاڻايو ويو آھي، جڏھن تہ پھلوي دستاويزن ھن شھر جو نالو ھري ٻڌايو ويو آھي. ساساني دور جي آخري ٻن صدين ساسانين کي چيوني ھفتالي قبيلن سان ڪئين ڀيرا جنگ جوٽڻي پئي. اھي قبيلا چوٿين صديءَ جي آخر افغانستان اچي آباد ٿيا ھئا.
ھيروٽوڊس لکي ٿو تہ، ”ھرات ڄڻ تہ وچ ايشيا لاءِ مانيءَ جي ڇٻي آھي. 330 قبل مسيح آريا يقينن ھڪ اھم ضلعو ھو. ھن جو انتظام ستیبارزینس نالي ھڪ اسٽراپ جي ھٿ ھيٺ ھو جيڪو سلطنت جي اوڀر فارس جي ٽن اھم عھديدارن مان ھڪ ھو. 330 ق.م جي آخر ڌاري سڪندراعظم آريا جي گاديءَ واري شھر کي پنھنجي ھٿ ھيٺ آندو، انھيءَ شھر جو نالو ارٽاڪوانا ھو. ھن شھر کي ٻيھر آباد ڪيو ويو ھتي ھڪ قلعو تعمير ڪيو ويو. افغانستان سيليوسڊ سلطنت جو حصو بنجي ويو“.