polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ڦليليءَ ٻيڙين رستي تجارتي مال جي اچ وڃ ٿيندي هئي. اهو مال بدين کان حيدرآباد ايندو ويندو هو. ان وقت ڦليلي بازار اڇي موري وڏو واپاري مرڪز هو. تنهن دور ، ديوان گوپالداس ڦليليءَ جي روح روان هوندو هو. سندس دور ڦليليءَ جي علائقي ترقيءَ ڏي قدم وڌايا. گوپالداس ڦليليءَ مارڪيٽ، اسپتال، ريڊنگ روم اسڪول اَڏايا هئا. هن مهان انسان اسڪول جي اڳيان جانورن لاءِ پيئڻ جي پاڻيءَ جو هڪ حوض ٺهرايو هو مسافرن لاءِ الڳ پاڻيءَ جو نل هڻايو هو. ڦليلي بازار جي وچ هڪ ميدان وٽ، ديوان تلسي داس موٽواڻي ، پاڻيءَ جو هڪ حوض ٺاهرايو هو، جنهن مان ٻهراڙي مان وکر کڻي ايندڙ جتن جا اٺ پاڻي پيئندا هئا.
ڦليليءَ جي اوڀر طرف، ريلوي لائين جي اورئين پاسي، ٽالپر حڪمران مير نصير خان جو دلڪش باغ پوکايل هوندو هو، جنهن جاوا، سيلون بنگال کان آندل ٻوٽا پوکيا ويا هئا. باغ جي تلاءَ سنگمرمر مان ٺهيل ڳئون جي مُک واري مورتي لڳل هئي، جنهن جي وات مان پاڻي نڪري تلاءَ پوندو هو. ڳوٺ جا ماڻهو عيد جي نماز هن باغ پڙهندا هئا. هن باغ جي ڀرسان، بلڻ شاهه جي مقام سنڌي ادب جي ابي مرزا قليچ بيگ جو مرقد مبارڪ آهي، جتي پاڻ ابدي آرامي آهي، مير نصير باغ جي ڀرسان ڦليليءَ ڪناري، حيدرآٻاد ٽينري هئي، جتي جانورن جي کلن کي صاف ڪري، ان مان برٽش، انڊين آرميءَ لاءِ لانگ بوٽ ٺاهيا ويندا هئا.
هن واهه جي اونهائي ٻه کان ڇهه گز ويڪر 350 فوٽ آهي. سنڌو درياهه مان نڪرندڙ هيءَ وڏي شاخ هئي، جنهن جو پراڻو وهڪرو ڪڇ جي رڻ ڏانهن ويندو هو، جيڪو 1775ع کان پوءِ به قائم هو. ان کانپوءِ ٽالپر حڪمرانن، هن واهه تي خاص ڌيان ڏنو هن واهه مان ڪيتريون شاخون ڪڍرائي، غيرآباد زمينن کي آباد ڪرايو هو. هن واهه کي مُهڙ وٽ ڦليلي پڇڙيءَ وٽ گوني چيو ويندو هو. انگريزن جي صاحبيءَ ، هن واهه کي وڌيڪ سڌاريو وڌايو ويو. ان زماني هن واهه جو هيڊ ورڪس ڄامشوري وٽ رکيو ويو.
ڦليليءَ جي ٻنهي ڪنارن تي شاندار پر فضا باغ هوندا هئا، جن جو ذڪر انگريز سياحن پڻ ڪيو آهي. ڦليليءَ جي اولهه طرف مندرن جو خوبصورت علائقو رشي گهاٽ سڏبو هو، جتي پپر جا گهاٽا وڏا ڇانودار، سندر وڻ هئا. ڏياريءَ جي رات، ڏيئار ٻاري ڦليليءَ جي نذر ڪيا ويندا هئا، انهن ڏيئن جي چمڪ ماڻهن جي دلين کي سَرهو ڪندي هئي، ان رات ماڻهو هڪ ٻئي کان مٺايون، مصريون مرڪون وصول ڪندا هئا. جڏهن، سانوڻ پاڻي چاڙهه کائيندو هو، تڏهن مرد توڙي عورتون، نئين پاڻيءَ جي اچڻ تي سرهاڻ ملهائيندا هئا.
ڦليليءَ جي پاڻيءَ تي لکين ايڪڙ زمين آباد ٿيندي هئي، لکين ٽن اناج، ميوا، ڀاڄيون، ڪپهه ڪمند جي پيداوار ٿيندي هئي. ڦليليءَ جي ڀرپاسي وارن ڳوٺن چوپائي مال جهڙوڪ ٻڪرين، مينهن، ڳئن ڏاچين جا اَڻکٽ ڌڻ هوندا هئا، جن مان ڪئين سير کير ملندو هو ٻيلن مان هزارين مڻ اڏاوتي ڪاٺ ٻارڻ لاءِ ڪاٺيون پيدا ٿينديون هيون، پر پوءِ به هيءُ علائقو سکيو ستابو ٿي نه سگهيو.
جڏهن ڏکڻ جي هوا گهلندي، تڏهن ڦليليءَ جي پاڻيءَ لهرون ناچ ڪنديون هيون ساوڪ سان ڀريل ڪنارن تي ويٺل مختلف پکي گيت ڳائڻ شروع ڪري ڏيندا هئا. وڻن جون سايون ٽاريون لڏنديون لمنديون هيون. ڪي پکي ڪپ تي ويهي پيا چهنبن سان کنڀ سوئيندا هئا. رات پوندي ئي کڙکٻيتا پنهنجي جسم جي روشنيءَ سان ساري ماحول جي منور ڪري ڇڏيندا هئا، جن جي جڳمڳ ساري رات جاري رهندي هئي.
ڄار اهڙا تندا ڌاڳا استعمال ڪيا ويندا آهن، جن جي ٿولهه ڊگهائيءَ کان تمام گھڻي گھٽ هوندي آهي. تندي جي ٿولهه کي ’ڊِينئر‘ چون. ڊينئر ڪنهن تار جو گرامن وزن آهي. مثال طور: نائلون جي ٿولهه 210 ڊينئر ان شامل 15 تندون، جنهنڪري ان کي 210/15 ڊينئر چئبو آهي. اڄڪلهه نائيلوني ڌاڳا پنجن قسمن جا ملن ٿا:
تندن يا ڌاڳن جا پهريان چار قسم مصنوعي ڪيميائي عنصرن مان جوڙيا وڃن ٿا، جڏهن ته پنجون قسم قدرتي عنصرن جھڙوڪ: سرن، ڪپهه اڪ جي کَل وغيره مان ٺاهيو وڃي ٿو.
مڇي مارڻ لاءِ مهاڻا جيڪي ڄار ڪم آڻيندا آهن، سي ڪيترن قسمن جا ٿين ٿا. مڇي مارڻ لاءِ ڪئنالن جيڪو ڄار وجهندا آهن، تنهن کي ’پَٽو‘ چوندا آهن. ڪئنال يا واهه وچ تي هڪ ٻه ڪيرا کوڙي ڄار جو هڪ پاسو واهه جي ڪناري جي هڪ پاسي ٻيو ٻئي پاسي ڪِيرن ٻڌندا آهن. ڄار جو هيٺيون پاسو، جنهن طرف پاڻيءَ جو وهڪرو هوندو، ان طرف زمين تي وڇائي ڇڏيندا آهن. ٿوري عرصي کان پوءِ هيٺينءَ رانءِ کي ڇڪ ڏيندا آهن ته مڇي ڄار جي وچ ڦاسي پوندي آهي پوءِ اها ڪڍي ڪناري تي اُڇليندا ويندا آهن. ڄار ڇِڪڻ واري هن عمل کي ’مُٺ ڏيڻ‘ چوندا آهن.
هيءُ گول ڄار آهي، مٿي ڊونڊيءَ يا هڙهئي تي بيهي پاڻيءَ اڇلبو آهي. هيٺين گول رانوءَ لوها ڇلا پيل اٿس. اڪثر ڪري ملاح مڇيءَ جي سير ڏسي ان مٿان اڇليندا آهن.
پٿرو: وڏين ڍنڍن سنها ڪاٺ کوڙي، انهن هڪ وڏو ڄار ٻَڌي، هڪ جهولي ٺاهبي آهي، جيڪا گول هوندي آهي، پوءِ ملاح ننڍين ٻيڙين يا هوڙهن تي چڙهي، ٻيڙيءَ جي چوڌاري ڦِرندا ٿالهيون وَڄائيندا، ڌاڙ ڌاڙ ڪندا، پٿري جي ويجهو ايندا رهندا آهن. ٿالهين جي ڌاڙ ڌاڙ تي مڇيون ٽَهنديون، پُٺتي هَٽنديون آهن پٿري ڏانهن ڌوڪينديون آهن. تان جو پٿري واري جهوليءَ ڦاسي پونديون آهن. هيءُ نمونو قديم آهي. ڪلري، بگهاڙ فيڊر کان اڳ، ڪينجهر ڍنڍ مان پٿري وسيلي مڇي ماري ويندي هئي، پر هاڻي پاڻيءَ جي اونهائيءَ سبب اهو نمونو ڪم نٿو اچي.
هيءُ سنهي پٽيءَ وارو رڇ ٿيندو آهي مٿي ترندڙ مڇيءَ کي جهَٽي وٺندو آهي. هن سَر جون تيليون مٿينءَ رانوَ وجهندا آهن. مڇي پاسو ڏئي نڙيءَ لڳندي ته ڄار ڦاسي پوندي آهي.
اوجهاڻي: اوجهاڻي درياهه جو ڊگهو ڄار آهي. اوجهاڻي جو ڄار پلن مارڻ گهڻو مددگار ٿئي ٿو. هن ڄار اڳ تنبيون مٿينءَ رانوَ ٻَڌل هونديون هيون. هاڻي پلاسٽڪ جا دڦا ٻڌندا آهن. اوجهاڻيون ڊونڊين يا بَتيلن تي کڻي درياهه وجهندا آهن وري ڇِڪي به ٻيڙين بتيلن تي ڪڍندا آهن. اوجهاڻيءَ هڪ ئي دس سوين پلا ڦاسندا آهن.
هيءُ ڄار 9 کان 10 فوٽ ڊگهو ويڪر اڍائي فوٽ کن ٿيندو آهي. نڙو ڪناري تي هڪ پاسي ٻَڌي ڇڏيندا آهن، يا اندر درياهه، ڍنڍ يا دُٻي وجهندا آهن. ان لڪڙو يا ڪِيرو کوڙي هڪ پاسي اٽڪائبو آهي. باقي سڄي نڙي کي پاڻيءَ کولي ڇڏبو آهي. ڄار جي هن قسم پاڻيءَ جي مٿاڇري تي ڦرندڙ مڇي ڦاسندي آهي. آڳاٽي وقت نڙو، اَڪَ جي تاندورن مان ٺاهيندا هئا. هاڻي ريشمي ڌاڳي مان ٺاهيندا آهن، پلاسٽڪ جي ڌاڳن مان به ٺاهيو وڃي ٿو. هن ڄار جي ٺاهڻ لاءِ اڳي سٽ به رانوَ طور ڪم ايندو هو.
گهائو وڏو ڄار آهي، جنهن جهوليون ٿينديون آهن. گهائو ڇڪبو رهبو آهي مڇي جهولين پوندي ويندي آهي. گهائي ڄار جي هيٺينءَ رانوَ لوهه لٽڪيل هوندو آهي. رانوَ لوهه جا ڇَلا وجهبا آهن. گهائو مضبوط قسم جو ڄار آهي.
پنت: هي ڄار ضرورت آهر هڪ سئو والن کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. پنت مٿان دڦا يا تنبيون ٻَڌل هونديون آهن، جيڪي ڄار جي مٿينءَ رانوَ کي مٿي جهلي بيهنديون آهن. پنت درياهه به وجهندا آهن ته ڍنڍن پڻ وجهبا آهن.
ننڍي مڇي مارڻ جو هي ڄار تمام سنهو ٿيندو آهي، جنهن سان تلائن مڇين جو وڌل ٻج ڦاسائي، ننڍن ڊيمن وجهبو آهي ته جيئن اهو ٻج وڌي وڏي مڇي ٿئي.
ڄانگهي سان مڇي مارڻ: ڄانگهو اهو ڄار آهي، جيڪو ملاح پير ٻوڙ پاڻيءَ اُڇلائي، مڇيءَ کي تڙ ڪري، رانوَ ويڪريون ڪري، ڇاپولو کوڙي، ڪناري سان ويهندا آهن. ڄانگهيءَ پاءَ کان اڌ سير جيتري مڇي ڦاسائي ويندي آهي.
اوائلي دؤر ڏڦي مثل لوهه جي ڇَتِ سان مڇي ماري ويندي هئي، جنهن ڪاٺ جو چار پنج فوٽ ڳن هوندو هو. مڇي ٿورا پُٺا ٻاهر ڪڍندي هئي ته اُن کي ڇت هڻندا هئا. ڇت سان وڏيون مڇيون به ماري سگهندا هئا. ڇت ڄار يا رڇ کان اڳي جي ايجاد آهي. لوهه جي پهرين دؤر ڪم آندي وئي هوندي. ان کان اڳي مڇيءَ جو شڪار پٿرن جي اوزارن سان به ڪندا هئا.
پاکوپاکو، ڄار جو قسم آهي. هن ڄار جا اکا وڏا ٿيندا آهن، جيڪي خاص ڪري وڏيءَ مڇيءَ ڦاسائڻ لاءِ هوندا آهن. ڄار ٺاهڻ لاءِ ملاحن وٽ ڪاٺ جون پٽيون ماپن تي ٺهيل هونديون آهن. هڪ انچ کان وٺي ٽن انچن جي ماپ جي اکي وارو ڄار ٺاهي سگهبو آهي. اکو ماپ هڪ جيڏو ٿيندو آهي.
ڊانگهرو، ننڍي پاڻيءَ مڇي مارڻ جو ڄار آهي. هن وسيلي ملاح گهڻو ڪري درياهه جي ڪناري سان مڇي ماريندا آهن. ڊانگهري کي ٻنهي پاسن کان ڪاٺيون ٻڌندا آهن، جن هڪ همراهه هڪ پاسي ٻيو ٻئي پاسي ڪاٺين هٿ وجهي، ڪنهن دُٻي يا ڪناري وٽ ڊانگهرو ڦيرائيندا آهن.
هي نڙي وانگر هڪ رڇ ٿيندو آهي، جنهن جي هڪڙي ڇيڙي تي تنبُو ٻئي ڇيڙي تي ننڍو بتيلو ٻڌل هوندو آهي. هن کي ڊگهو ڪري درياهه اُڇلائيندا آهن، جنهن هيٺ زمين تان ايندڙ مڇي ڦاسي پوندي آهي.
اڳي بئراج يا ڇنڊڻ پٽا لڳائيندا هئا، تن کي مُٺ وارو ڄار چوندا آهن، ڇو ته مٺ ڏيڻ سان ڄار جي ور مڇي ڦاسندي هئي. ڄار کي ٿورو مٿي کڻي مڇي ڪڍي وٺندا هئا.
ڄار وسيلي مهاڻا مڇي ماريندا آهن. ڄار کي ڄارو رڇ به چئبو آهي. ڄارُ، ڊونڊيءَ يا هُڙهئي تي بيهي پاڻيءَ اڇلائبو آهي.
1915ع قلندر شهباز جي سجادهه نشين سائين ولي محمد شاهه پٽ مراد شاهه پنهنجي هڪ معتقد ڪَڪَڙ جي زميندار رئيس محبت خان وڳڻ سان انهيءَ ڳالهه جو اظهار ڪيو ته قلندر جي تربت وارو ڇٽ سڄوئي چانديءَ جو هئڻ گهرجي. سيد جي خواهش رئيس صاحب اهڙيءَ طرح سان پوري ڪئي، جو حيدرآباد مان مستري علي بخش کي گهرايو ويو، جنهن خاڪو تيار ڪري ستت ئي ڪم شروع ڪري ڏنو. جيئن مٿي ڄاڻايو ويو آهي ته هن مستري صاحب جي نگراني هيٺ 25 ڪاريگر ڪم ڪندا رهيا برابر ست سال ڪم هليو. ڪم پوري ٿيڻ تي هو، جو 1922ع پئسن جي کوٽ سبب ڪم بند ڪرڻو پيو. رئيس وڳڻ هن ڪم کي پوري ڪرڻ لاءِ سرڪار کان قرض کڻڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪو غالباً نامنظور ٿيو.
سن 1939ع جي شروعات خانبهادر نبي بخش محمد حسين جو ڀاءُ خانبهادر عبدالقادر دادو ضلعي جو ڪليڪٽر ٿي آيو، جنهن انهيءَ وقت جي ”سيري ڪميٽيءَ“ کان پنج هزار رپين جي رقم منظور ڪرائي. ياد رهي ته سيريءَ ڪميٽيءَ جو ڪم ئي هو درگاهن جي مرمت وغيره ڪرائڻ. خانبهادر عبدالقادر انهيءَ ڪميٽيءَ جو صدر هو. هن سيري ڪميٽيءَ کي سرڪار طرفان باقاعدي زمين ڏنل هئي، جنهن جي پيدائش مان درگاهن تي خرچ هلندو رهندو هو. بهرحال ساڳئي مستريءَ جي نگراني هيٺ برابر 17 سالن کان پوءِ وري ڪم چالو ٿيو سيپٽمبر 1939ع اهو ڇٽ ڪٽهڙو ٺهي جڙي تيار ٿي تربت تي لڳي ويو.
ڪجهه وقت کانپوءِ جهانگير جي دؤر ، مرزا غازي بيگ روضي جي آڏو خانقاه پڻ جوڙائي روضي جي عمارت کي مٿڀرو ڪرايو. سندس حياتيءَ وفا نه ڪئي؛ جنهن ڪري باقي رهيل ڪم کي نواب سيد بهوه بخاري عرف ديندار خان 1039هه مڪمل ڪرايو. آخري ڪلهوڙي حاڪم ميان غلام شاه به روضي جي مرمت ڀاڱي ڀائيوار ٿيو. تربت جي چوڌاري نفيس گلڪاريءَ سان چانديءَ جو ڪٽهڙو، لاڙڪاڻي جي مشهور زميندار، محبوب خان وڳڻ ٺهرايو آهي ڪٽهڙي جي هيٺان سنگ مرمر جو ڏيڍ فوٽو ٿلهو به جڙيل آهي؛ جنهن کي ”قلندري لغت“ موجب ”شهنشاه جو تخت“ چئجي ٿو. روضي جو ٻاهريون دروازو به چانديءَ جي پٽن سان ڪاٺ مٿان اُڪريل آهي.
ايتري قدر جو ستن ورهين جي ڄمار قرآن پاڪ حفظ ڪري ورتائين. پوءِ ته اُنهيءَ ٽهيءَ اچي ويراڳ لڳس؛ جنهن ڪري والدين کان وڇڙي ايران، عراق حجاز جا مقدس هنڌ ڏسندو، اچي امام عالي مقام حسين عليه السلام جي روضي تي رهڻ لڳو. ڪجهه ڏينهن پوءِ، واپس ناني وٽ پهتو؛ جنهن کيس زماني جي ظاهري تعليم سان ڏس، قابل اُستادن جي حوالي ڪيو، جتان فارسي عربيءَ گهڻا ئي ڪتاب پڙهي پورا ڪيائين.پاڻ پهرين پهرين قرآن شريف ياد ڪيائين. تنهن کان پوءِ ٻين علمن ڪماليت حاصل ڪري، باطني علم پرائڻ لاءِ بابا ابراهيم ولي ڪربلائيءَ جو مريد بڻيو انهيءَ کان ئي تصوف خلافت جو خرقو ڍڪيائين.
سندس نسب جو سلسلو تيرهين پيڙهيءَ حضرت سيدنا امام جعفر صادق رضه سان ملي ٿو. سندس والد بزرگوار وڏو درويش متقي انسان هو، جيڪو اڪثر الاهي عبات گذاريندو هو. سندس شادي خانه آبادي تمام وڏيءَ عمر ، تڏوهڪي مروندي حاڪم، سلطان شاه جي نياڻيءَ سان ٿي؛ جنهن مان سنڌ جو روحاني رهبر، علم فيض جو درياه سيد محمد عثمان پيدا ٿيو، سندس ولادت باسعادت تي پوري مروند چاليهن ڏينهن تائين خوشيون ملهايون ويون. پاڻ نهايت ئي پرهيزگاريءَ واري زندگي گذاريائين، سڄي ڄمار ڇڙو رهيو يعني عمر ڀر شادي ڪانه ڪيائين، تنهنڪري پويان ڪو اولاد به ڪونه ڇڏيائين.
هر سال شعبان مهيني جي 18، 19 20 تاريخن تي وڏيءَ ڌام ڌوم سان ميلو ٿيندو آهي؛ جنهن لکن جي انگَ عقيدتمند ايندا آهن. ميلي جي رسمن ميندي ڌمال خاص اهميت رکن ٿا. . ميلي جي وچين ڌمال وڏي ڌام ڌوم سان لڳندي آهي. سنڌ صوبي جو هي ميلو پهريون نمبر ليکيو ٿو وڃي. پهرين هزارن جي تعداد هاڻي لکن جي حساب سان ماڻهو هي ميلو ڏسڻ ايندا آهن. سنڌ، پنجاب، سرحد، بلوچستان، افغانستان، ايران هندستان کان ڪهي ماڻهو، بنا ڪنهن مذهبي ويڇي جي، هي ميلو ڀيٽڻ ايندا آهن.
جوانيءَ راتيان ڏينهان عبادتون، رياضتون مجاهدا ڪندي، جهنگ، جبل جهاڳيندو رهيو. جڏهن بلوغت کي رسيو ته بابا ابراهيم رح جي خدمت حاضر ٿي سندس رهبري حاصل ڪيائين.ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ لکيو آهي ته: مخدوم عثمان لعل شهباز قلندر مريد شيخ جمال مجرد مريد سيد ابراهيم مجرد مريد شيخ عاقل شهيد مريد شيخ مسڪين شهيد مريد سيد مرتضى سبحاني مريد امام جعفر صادق عه. مجرد لفظ جي معنى آهي ڇڙو. جنهن پنهنجي سموري عمر بنا شادي ڪرڻ جي گذاري ڇڏي هجي.
عثمان مروندي المعروف لال شھباز قلندر دينِ حق جي پيغام رسائيندڙن حضرت قلندر لعل شهباز عرف سيد محمد عثمان ولد سيد محمد ابراهيم ڪبيرالدين مرونديءَ جو نالو سر فهرست آهي. سندس جنم افغانستان آزر بائيجان جي ڳوٺ ”مروند“ 583هه مطابق 1178ع ٿيو.قلندر شهباز آذربائيجان پرڳڻي جي هڪ ڳوٺ مرند سنه 538 هجريءَ مطابق 1143ع ڄائو. مروند شهر جنهن کي مرند يا ميمند به ڪوٺيندا هئا.
قلندر سائين لڳ ڀڳ هڪ سال کانپوءِ، 112 ورهين جي ڄمار 21 شعبان 695هه مطابق 1299ع تي هن دارالفنا مان دارالبقا ڏانهن راهي ٿيو. قلندر شهباز هتي سيوهڻ ئي 21 شعبان 673 هجريءَ وفات ڪئي.درگاهه جي ڏکڻ طرف هڪ شاهي سونو دروازو به لڳي چڪو آهي. هي دروازو ٻه طاقو آهي. هڪڙي طاق تي قلندر شهباز جو نالو: سيد عثمان بن سيد ڪبيرالدين ابراهيم ٻئي طاق تي سندس وفات وارو سال 673 اڪيريل آهي.
مرشد جي اجازت سان حرمين شريف، نجف اشرف حضرت علي المرتضيٰ رضه ڪربلا معليٰ امام حسين رضه جي زيارتن کان مشرف ٿيندو، عراق جي شهر بغداد بادشاه پير سيد عبدالقادر جيلاني رح جي زيارت لاءِ پهتو، جتان کيس ”قلندر“ جو خطاب ملندي سنڌ جي سيوهڻ لاءِ امر ٿيو. مخدوم جلال جھانيان اُچ واري شيخ بهاوالدين زڪريا ملتان واري شيخ فريدالدين شڪر گنج دهليءَ واري جو سنگتي هو.
سيد عثمان پٽ سيد ابراهيم ڪبير الدين پٽ سيد شمس الدين پٽ سيد نور شاهه پٽ سيد محمود شاهه پٽ سيد احمد شاهه پٽ سيد هادي پٽ سيد مهدي پٽ سيد منتخب پٽ سيد غالب پٽ سيد منصور پٽ سيد اسماعيل پٽ امام جعفر صادق عه.
والدين طرفان سندس نالو "عثمان“ رکيو ويو هو. باقي لعل بادشاهه، شهباز سائين، قلندر ڪبريا، شمس الدين، مخدوم مروندي، سيف السان مهدي وغيره سندس لقب القاب هئا. پاڻ ننڍپڻ کان ئي ڄمندي ڄام هو.
قلندر شهباز جي علمي قابليت جو اندازو انهيءَ مان لڳائي ٿو سگهجي، جو ڪنهن زماني سندس لکيل ڪتاب ”ميزان صرف“ ”عقد“ وغيره سنڌ جي مدرسن عام پڙهايا ويندا هئا.
سنسڪرت ”سنڌو“ جو مطلب آهي سمنڊ يا وڏو درياءُ. آڳاٽي دور ڪابل ندي، گومتي وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون. سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻي وڏي رهي آهي. جنهنڪري آڳاٽن لوڪن نالو اهو نالو رکيس.
لفظ ”سنڌو“ جو ڌاتو يا بنياد سنسڪرت لفظ ”سيند“ آهي جنهن جو مطلب آهي وهڻ. جڏهن ته ٻي راءِ موجب ”سنڌو“ جو ڌاتو آهي ”سڌ“ جنهن جو مطلب آهي رکي وٺڻ يا بچاءُ ڪرڻ. انهن ٻنهي مان پهريون مفهوم عالمن جي نظر وڌيڪ درست لڳي ٿو.
ايرانين جو اچار لفظ سنڌو لاءِ ڦري ٿيو ”هندو“ مطلب ته ”س“ کي ڦيرائي ”هه“ ڪيو ويو. قديم ايراني سنڌو ماٿري کان گهڻو پري ڪونه ويا. هنن اڪثر علائقن آرين کي رهندي ڏٺو تنهنڪري چيو ويو هندو ـ آسٿان جيڪو اڳتي هلي ٿيو ”هندستان“. اهڙي طرح قديم ايرانين وٽان قديم يونانين کي هندستان بابت ڄاڻ پئي. سڪندراعظم سان جيڪي تاريخ نويس آيا تن سنڌو ماٿري رهندڙ ماڻهن کي اُچار ڦيرائي سڏيو ”انڊو“ سنڌوندي کي سڏيائون ”انڊوس“ اهڙِي طرح سڄي ملڪ کي سڏيائون انڊيڪا. اڳتي هلي لئٽن ٻوليءَ اهي اُچار ڦري ٿيا ”انڊس“ ”انڊيا“.
اهو علائقو جنهن کي يوناني سنڌوءَ مان ”پراچين“، هندو ”سنڌو ديس“، عرب جاگرافيدان مهراڻ سنڌ جا رهواسي پڻ ”سنڌوديس“ جي نالي سان سڏيندا آيا آهن. قديم دور سنڌ جون حدون ”اتر ڏي بهاولپور جو علائقو، ڏکڻ ڏانهن عربي سمنڊ، اڀرندي طرف وارياسو رڻ پٽ الهندي ڏي جبلن جي هڪ قطار هيون.“
سنڌوندي کي ”مٺو سمنڊ“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. سنڌوءَ جو عام وهڪرو اتر کان ڏکڻ طرف آهي. سنڌوندي ”بکر روهڙيءَ جي شهرن وچان پهاڙن کي چيريندي آهستي آهستي ڏکڻ اولهه طرف وهي ٿي.“ سکر بيراج ٻڌجڻ کان پوءِ سنڌوءَ مان ڪيترائي واهه ڪڍيا ويا جيڪي سنڌ جي مختلف حصن کي سرسبز آباد ڪن ٿا. سيوهڻ وٽ جبلن جي روڪ سنڌوءَ کي سڌو اڳتي وڌڻ کان روڪي ٿي جنهن ڪري ان جو رخ حيدرآباد تائين ڏکڻ ـ اوڀر طرف ڦيرائي ٿي. سنڌوندي جو آخري ڇوڙ سمنڊ ٿئي ٿو جتي دنيا جي هڪ خوبصورت ڊيلٽا جڙي ٿي.
عطا محمد ڀنڀرو، تيرون ڪوٽ مورخن جا مونجهار لکي ٿو ته نيرون جي ماڳن وٽ ڪونه هو، ڇو ته حيدرآباد وارو ماڳ نصرپور واري سنڌوءَ جي وهڪري کان ويهارو ميل اولهه آهي، حيدرآباد نصرپور جي وچ تي ڦليلي ڦاٽ کان سواءِ ٻيو ڪو درياهي وهڪرو به موجود ڪونه هو. جيڪو 1758ع کان اڳ جو وهڪرو هجي. ٻين لفظن ائين کڻي چئجي، ته نصرپور وارو درياهه جو صفا پويون وهڪرو هو، جيڪو هيٺ هلي ٻه درياهي جي صورت وهندو هو، جن مان اولاهين کي ڪلري اوڀارين کي بگهاڙ سڏيندا هئا. جنرل هيگ جي نقشن ديبل بندر، ڪلري- بگهاڙ ڦاٽن جي سنگم واري ٿاڪ تي چار ميل هيٺ ڏيکاريل آهي.
سنڌو درياءَ جي قدامت حضرت انسان جي پيدائش کان گهڻو آڳاٽي آهي. سنڌو درياءَ کي تاريخ ڪيترن ئي مختلف نالن سان سڏيو ويو آهي. ”اباسين“، ”سپت سنڌو“، ”مهراڻ“ ، ”انڊس“ وغيره سنڌو درياءَ جا مختلف نالا آهن. سنڌوءَ جو ذڪر قديم ھندو ويدن پستڪن ملي ٿو. دنيا جي انهن قديم ويدن کي سنڌوءَ جي ڪنارن تي تخليق ڪيو. رگ ويد توڙي ٻين ويدن سنڌوءَ جي ساراهه ڀڄڻ چيل آهن. تاريخن اچي ٿو ته سنڌ توڙي هند تي اهي نالا سنڌو درياءَ جي ڪري پيا. سنڌوندي دنيا جي وڏين ندين مان سترهين نمبر تي آهي.
سنڌو درياءَ جي اترئين علائقن جڏهن برسات پوي ٿي يا جڏهن هماليا جي برف تيز گرمي سبب پگهرجي ٿي تڏهن مارچ ڌاري ان چاڙهه شروع ٿئي ٿو جيڪو آگسٽ پنهنجي جوانيءَ کي پهچي ٿو نيٺ آڪٽوبر ڌاري لهڻ شروع ٿئي ٿو. سنڌوءَ جا قديم بندرگاهه الور، بلري، منصوره، منجابري، نيرون رابيل وغيره هئا. سنڌوءَ جي ڊيلٽا مڇين جي نرسري سڏجي ٿي جتي تمر جا ٻيلا آهن جيڪي مڇين جي واڌويجهه لاءِ خوراڪ جو ڪم ڏين ٿا اهڙي طرح اهي ٻيلا سامونڊي کاڌ کان بچاءُ جو پڻ اهم ذريعو آهن.
سنڌوجو قديم دور وارو عروج مختلف بئراجن ڊيمن اڏجڻ سبب گهٽجي ويو آهي. جنهنڪري سنڌوءَ جي ٻنهي طرفن کان موجود ٻيلا پڻ پنهنجو جوڀن وڃائي ويٺا آهن. پاڻيءَ جي کوٽ ڊيلٽائي علائقن جي سونهن کي پڻ ڪاپاري ڌڪ رسايو آهي. اتان جي انساني آبادي پڻ بحران جي وَر چڙهي پڪي جي علائقن ڏانهن تيزيءَ سان لڏپلاڻ ڪري رهي آهي. سامونڊي ويرن جي چاڙهه سبب تقريبن سموري ڊيلٽائي علائقي کارو پاڻي ڪاهجي پيو آهي. سنڌ صوبي م سنڌوندي جي ڊيگھ 750 ڪلوميٽر آهي.
هن وڏي تبديليءَ سنڌو درياهه کي، اولاهين ٽڪرائي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي آڻي بيهاريو. سندس ڇڏيل هاڻوڪي وهڪري جي وچ ستر ملين جي وٿي آهي. تڏهن کان وٺي هاڻوڪي دور تائين درياهه ڪنارو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ پيو آهي. مٿيون جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو لهوارو ٿيندو وڃي ٿو. اهڙي ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياهه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانهي.
ڊاڪٽر ايم ايم اشفاق پنهنجي ڪتاب لکي ٿو ته، سنڌو درياءَ جو ڊيلٽا جيڪو ڪنهن زماني جهازرانيءَ واري ڊيلٽا هئي اڄ اهو ان حوالي سان دفن ٿيل ڊيلٽا ٿي چڪو آهي. سنڌو درياءَ جي ديلٽا سنڌي جي تهذيب جي شروعات کان وٺي گذريل صدي تائين، سنڌ پري پري جي ملڪن مصر، حجاز، سمير، ايران، اوڀر آفريڪا، مها راشٽر، شريلنڪا چين سان گڏيل واپار جو مرڪز رهي آهي.
نيو ميڪسيڪو ، نواجو: ) آمريڪا جي گڏيل رياستن مان ھڪ رياست آھي. جاگرافيائي طور تي چوڪنڊي شڪل جي ھيءَ رياست آمريڪا جي ڏکڻ اولھ واقع آھي. ھن رياست جون سرحدون اوڀر ٽيڪساس، اولھ ايريزونا، اتر اوڀر اوڪلاھوما ڏکڻ ميڪسيڪو سان ملن ٿيون. ھن رياست جي گاديءَ جو ھنڌ سانتا في آھي جيڪو آمريڪا جي گڏيل رياستن پراڻي پراڻو گاديءَ جو ھنڌ آھي. البقرقي ھن رياست جو آباديءَ جي لحاظ کان وڏي وڏو شھر آھي.
جيتوڻيڪ ھن رياست جي سرزمين جو وڏو حصو ريگستاني آھي پر ھن رياست قدرت جا ڪئين نظارا ڏسي سگھجن ٿا. ڀوري رنگ جا ريگستان، چھچ سائي رنگ جا چراگاھ، برف سان ڍڪيل اوچن جبلن جون چوٽيون ڇڙوڇڙ ننڍا جبل ماڻھوءَ جو من موھي وجھن ٿا. ھن رياست جي قدرتي حسن کي ڏسندي ماڻھو پيار مان ھن رياست کي جادوئي نگري ڪوٺين ٿا. ھن رياست جو آٽڪل ٽيون حصو، خاص طور تي اتريون حصو جابلو علائقي گھاٽن ٻيلن سان ڍڪيل آھي، جڏھن تہ ڏاکڻيون حصو ريگستاني آھي. نيو ميڪسيڪو جي اتر اولھ ڪولوراڊو جو مٿاھون پٽ واقع آھي جنھن خشڪ چراگاھ، جھنگلي ٻوٽن سان ڀريل ميدان، ٻرندڙ جبل گھاٽا جابلو ٻيلا ڏسي سگھجن ٿا.
پھريان يورپي اسپين کان آيا جن سورھين صدي عيسويءَ ھتي اچي خيما کوڙيا. ھنن ھن علائقي پنھنجي حڪومت قائم ڪئي جنھن کي نيو اسپين نالو ڏنو ويو. اڳتي ھلي 1821ع ھي علائقو ميڪسيڪو جو حصو بنجي ويو. 1848ع ھي علائقو آمريڪا جي گڏيل رياستن شامل ڪيو ويو. ھي علائقو اصلوڪن آمريڪي ماڻھن، اسپين مان لڏي آيل يورپين انگريزن جي وچ ٿيل جنگين نفرت جو ھڪ ڊگھي عرصي تائين شڪار رھيو. اھي نفرتون اڄ بہ ڪنھن نہ ڪنھن صورت موجود آھن. نيو ميڪسيڪو کي 6 جنوري 1912ع تي آمريڪا جي 47ھين رياست جو درجو ڏنو ويو. ھتان جي اصلوڪن آمريڪين کي ھڪ ڊگھي عرصي تائين ووٽ جي حق کان محروم رکيو ويو.
تاريخ کان اڳ واري زماني ھن علائقي اصلوڪن آمريڪي ماڻھن جا مختلف قبيلا آباد ھئا. سورھين صدي عيسويءَ ھتي اسپين کان آيل سياح پھتا جن ھن علائقي پنھنجيون وسنديون قائم ڪيون. انھن ماڻھن ھن علائقي کي نالو ڏنو جيڪو اڳتي ھلڪي نيو ميڪسيڪو ٿي ويو. 1521ع اسپين مان آيل ماڻھن ھن علائقي کي ”نيو اسپين“ جو نالو ڏئي پنھنجي حڪومت قائم ڪئي. 1821ع ھي علائقو ميڪسيڪو جي خودمختيار رياست جو حصو بنجي ويو. 1848ع ميڪسيڪو آمريڪا جنگ کان پوءِ ھن علائقي کي آمريڪا جي گڏيل رياستن شامل ڪيو ويو. 6 جنوري 1912ع تي نيو ميڪسيڪو کي آمريڪا جي 47ھين رياست بنايو ويو.
نيو ميڪسيڪو رياست جي پکيڙ 314،900 چورس ڪلوميٽر آھي. ھيءَ رياست پکيڙ جي لحاظ کان الاسڪا، ٽيڪساس، ڪيليفورنيا مونٽانا کان پوءِ آمريڪا جي پنجين وڏي رياست آھي. ھن جي اوڀر واري سرحد 1030 اولھ ڊگھائي ڦاڪ تي اوڪلاھاما سان 1030اولھ ڊگھائي ڦاڪ کان ساڍا ٽي ڪلوميٽر اولھ ٽيڪساس سان ملي ٿي. ڏکڻ ھن جي 2/3 سرحد ٽيڪساس سان باقي 1/3 سرحد ميڪسيڪو سان ملي ٿي. ھن جي اولاھين سرحد 1090'3 اولھ ڊگھائي ڦاڪ تي ايريزونا سان ملي ٿي. ھن رياست جي ڏکڻ اولھ واري سرحد کي بوٿيل سڏيو وڃي ٿو. اتر ھن جي سرحد ڪولوراڊو سان وڃي ملي ٿي.
ٰ2010ع نيو ميڪسيڪو جي آبادي 2,059,179 ماڻھن تي مشتمل ھئي. 2020ع اھا آبادي 2,117,522 ٿي وئي. انھن ڏھن سالن آباديءَ واڌ جو تناسب فقط %2.8 رھيو. ھي سمورين آمريڪي رياستن جي ڀيٽ گهٽ گھٽ تناسب آھي. ھن رياست ٻاھران لڏي آيل ماڻھن جو تناسب تمام گھٽ آھي ڄم جو تناست بہ ڪافي گھٽ آھي. ان ڪري ھن رياست جي ڪجه شھرن جي آبادي وڌڻ جي بجاءَ گھٽجي وئي آھي. ھيٺ ھن رياست جي ڏھن وڏن شھرن جي فھرست ڏجي ٿي جنھن ڏسي سگھجي ٿو تہ ڏھن مان چئن شھرن جي آبادي وڌڻ جي بجاءِ گھٽجي وئي آھي.
ھن رياست جي معاشي ذريعن تيل، معدني شيون، زراعت، ڪاٺ، سائنس ٽيڪنالاجيءَ تي ٿيندڙ کوجنا، سياحت ٽيڪسٽائل جون صنعتون شامل آھن. 2020ع ھتان جي مجموعي گھرو پيداوار 95.73 بلين ڊالر في ماڻھو مجموعي گھرو پيداوار 46،300 ڊالر ھئي., ھتان جي فلمي صنعت بہ ملڪ جي وڏين صنعتن مان ھڪ آھي. ھن رياست ڪيتريون ئي فوجي ڇانوڻيون موجود آھن ھٿيارن فوجي سازوسامان ٺاھڻ جون صنعتون پڻ قائم آھن. ھن ئي رياست آمريڪا جي پھرئين ائٽمي بم جو ٽيسٽ طور ڌماڪو ڪيو ويو ھو.
ھن رياست سراسري طور تي ھڪ چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ فقط ڇھ ماڻھو رھن ٿا. ھيءَ رياست انتظامي طور تي 33 ڪائونٽيز 106 ميونسپالٽين ورھايل آھي. رياست جي فقط ٻن شھرن البڪرڪي لاس ڪروسيس جي آبادي ھڪ لک کان وڌيڪ آھي. رياست جي اڪثر آبادي البڪرڪي ان جي آسپاس واري علائقي وسيل آھي. اڪثر اصلوڪا آمريڪي ھن رياست جي دور دراز علائقن ڳوٺن يا ننڍن شھرن رھن ٿا.
نيو ميڪسيڪو پنھنجي وڻندڙ آبھوا جي ڪري سڄي آمريڪا مشھور آھي. مجموعي طور تي ھن رياست جي موسم ڪجه علائقن خشڪ تہ ڪجه علائقن وري نيم خشڪ آھي، جڏھن تہ جابلو علائقن براعظمي الپائن آھي. ھن رياست سال سراسري طور تي 350 ملي ميٽر مينھن وسي ٿو. ساليانو گرميءَ جو درجو 40 کان 180 ٿي سگھيٿو.
ريو گرانڊي ندي آمريڪا جي گڏيل رياستن جي چوٿين وڏي ندي آھي جيڪا ھن رياست جي مرڪزي علائقي مان گذري ميڪسيڪو واري نار وڃي ڇوڙ ڪري ٿي. ان کان علاوھ پيڪوز ، ڪئنيڊين ، سين جئان گيلا ھن رياست جون وڏيون نديون آھن. ھن رياست ڪيتريون ئي ھٿرادو ڍنڍون پڻ آھن جن مان ايليفينٽ بيوٽ رزروائزر خاص ذڪر جي لائق آھي.
ھن رياست جا اڌ کان وڌيڪ رھواسي ھسپانوي لاطيني نسلن سان واسطو رکن ٿا اسپيني ٻولي ڳالھائين ٿا. ھن رياست غربت جو تناسب %18.55 آھي. انھيءَ لحاظ کان ھيءَ رياست مسيسيپي لئيزيانا کان پوءِ سڀ کان غريب رياست آھي. ّخاص طور تي ھتي رھندڙ اصلوڪا آمريڪي آفريقي آمريڪي ڪافي حد تائين غريب آھن.
ٻي عالگير جنگ کان پوءِ نيو ميڪسيڪو جي آباديءَ لاڳيتو واڌ ايندي رھي آھي. آمريڪي حڪومت ھتي ٽي وڏيون فوجي ڇانوڻيون قائم ڪيون آھن، جتي فوجي ھٿيارن ٺاھن جي بہ سھولت موجود آھي، پر ٻين رياستن جي ڀيٽ ھن رياست جي آبادي ڪافي گھٽ آھي. ھن وقت آباديءَ جي لحاظ کان ھيءَ آمريڪا جي 36ھين رياست آھي.
سٺي موسم گھٽ آباديءَ جي ڪري ھن رياست جي فضا گدلاڻ کان گھڻي حد تائين پاڪ آھي جنھن ڪري آسمان تارا صاف ڏسڻ ايندا آھن، انھيءَ ڪري ھن رياست خلائي کوجنا لاءِ آمريڪا جي گڏيل رياستن جون ڪجه وڏيون مشاھدي گاھون قائم ڪيون ويون آھن.
ھن رياست جي سرزمين سراسري طور تي سامونڊي مٿاڇري کان 25،00 ميٽر مٿي آھي. ھن رياست جي اوچي اوچي پھاڙي چوٽيءَ جو نالو ويلر پيڪ آھي جنھن جي اوچائي 4011 ميٽر فوٽ آھي.
ھن رياست جي 77.8 ملين ايڪڙ زمين مان 14.7 ملين ايڪڙ زمين آمريڪا جي مرڪزي سرڪار جي ملڪيت آھي. ھن رياست نو وڏا قومي يادگار قائم ٿيل آھن.
نيو ميڪسيڪو آمريڪا جي گڏيل رياستن مان اھا رياست آھي جنھن جي رھواسين جي اڪثريت اسپيني لاطيني نسلن سان واسطو رکي ٿي. ھتي اصلوڪا آمريڪي بہ چڱي تعداد آباد آھن.
1295ع ڌاري چين کان واپسيءَ تي هُنن وينس سڪونت حاصل ڪئي، جتي هُو تمام گھڻا مقبول ٿي چڪا هئا کين ٻڌڻ لاءِ اهڙن ماڻهن جا هجُوم گڏ ٿي ويندا هئا جن کي هنن جو ڏورانهين چين متعلق ڏنل احوال ناقبل يقين لڳندو هو. هڪ روايت مطابق جيئن ته ماڻهن مٿس اعتبار نه ٿي ڪيو، مارڪو پولو کين سانجھاندي جي دعوت ڏني جنهن پولوئن چيني هارين جو سادو لباس پهريو. مانيءَ کان ٿورو ئي پهرين، پولوئن پنهنجا کيسا کولي سوين روبيون ٻيا ڳهه ڳٺا ڏيکاريا جيڪي کين ايشيا مليا هئا. جيتوڻيڪ وينس جا ماڻهو تمام گھڻو متاثر ٿيا پر اڃا به کين پولوئن تي شڪ هو.
هن پنهنجي ڪتاب ايل ميليوني بيان ڪيو آهي ته ڪهڙيءَ ريت قبلائي خان کين سرڪاري حيثيت آڌرڀاءُ ڪيو پوءِ ڪوئيڪيتي نالي هڪ منگول ساڻ بطور سفارتڪار پوپ ڏانهن اماڻيو. هُو ساڻن هڪ خط کڻي ويا، جنهن قبلائي خان پڙهيل لکيل فردن کي اچڻ جي دعوت ڏيندي چيو ته هُو سندس ملڪ اچي سندس عوام کي عيسائيت مغربي تهذيب جي سکيا ڏين. ان کان سواءِ هُو ساڻن پيزا نالي ٽي انچ ويڪري هڪ فوٽ ڊگھي سوني تختي کڻي ويا، جنهن سان کين قبلائي خان جي سموري سلطنت ڪٿي به رهائش، کاڌي پيتي گھوڙن جي سهوليت ملي سگھي ٿي.
جلد ئي اهو ڪتاب يورپ جي ڪيترين ئي ٻولين ترجمو ٿي ويو ان جي انگريزي ترجمي جو عنوان آهي. ڪتاب جي اصل ڪاپي وڃائجي وئي هاڻي ان جي ترجمي جا ڪيترا ئي مسودا ميسر آهن، جيڪي اڪثر جاين تي هڪ ٻي سان متضاد آهن. ڪتاب تڪڙي ڪاميابي ماڻي؛ جيڪا تنهن دور هڪ وڏي ڪاميابي هئي جڏهن يُورپ ڇپائيءَ جا طريقا به مانوس نه هئا.
مارڪو، سندس پيءُ نيڪولو چاچو مافيئو انهن اولين مغربين مان هئا جن شاهراهه ريشم ذريعي چين تائين سفر ڪيو چنگيز خان جي پوٽي قبلائي خان سان ملاقات ڪئي، جيڪو منگول سلطنت جو تخت نشين هو.
مارڪو سفارتي خدمات انجام ڏيڻ سان گڏوگڏ مختلف ڏيهن ڏانهن سفر ڪندي حاصل ڪيل پنهنجا دلچسپ مشاهدا ڪهاڻيون ٻڌائي خان کي وندرائيندو پڻ هو. مارڪو لکي ٿو ته خان کيس سفارتي مهمن تي موڪلڻ کان علاوه کيس ٽن سالن لاء ياڱجھُو نالي هڪ وڏي تجارتي شهر جو گورنر پڻ مقرر ڪيو.
1342ع جي لڌل ڪاتارِينا وِيلِيونِي جي مُقامِي پٿر جي درياف وارن دستاويز مان اهو ثابت ٿي ٿو ته 14هين صدي عيسويءَ دوران هڪ اطالوي ڪٽنب واقعي ياڱجھُو مقيم هو.
ڪاري سمنڊ جي اترين ڪناري تي واقع سندن نئين رهائشگاهه، يعني سولديئا جي شهر وينسِي تاجر 12 صدي عيسويءَ کان ايندا رهيا هئا. 1223ع منگول فوج شهر تي حملا آور قابض ٿي هئي، پر اهو شهر پوريءَ ريت سندس تابع 1239ع ٿيو، جنهن کان پوءِ اهو سونهري لشڪر سڏجندڙ نئين منگول رياست جو حصو ٿي ويو. بهتر منعافن لاءِ پولا پنهنجو سفر جاري رکندي سَرائي پهتا، جتي سونهري لشڪر جي تخت نشين برڪي خان جي درٻار واقع هئي.