polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
تاريخ طاهري لکيل آهي ته، ميرزا عيسيٰ بيگ ترخان جي تخت نشين ٿيڻ بعد، اُهي ارغون امير، جيڪي ميرزا شاهه حسن جا دست راست هئا جن عيسيٰ بيگ کي حڪومت ڪرڻ لاءِ منتخب ڪيو هو، سي هاڻي ميرزا جي مخالفت ڪرڻ مشغول ٿيا. ڪيبڪ خان، فرخ تيمور ٻيا امراء شراب پيئڻ کانپوءِ مست ٿي، ميرزا عيسيٰ جي حويلي جي در تي ايندا هئا در جي اڳيان قالينن کي گهوڙن جي سنبن سان پامال ڪري گهوڙن تان لهندا هئا. ڪو ڏينهن اهڙو نه ٿيندو هو، جو هو ميرزا عيسيٰ جي حويلي واري دروازي کي، تيرن نيزن سان پروڻ وانگر نه ڪندا هئا. چوندا هئا ته ميرزا شاهه حسن جو خزانو تو وٽ آهي، سو هاڻي اسان کي ورهائي ڏي. ليڪن ميرزا عيسيٰ بيگ انهن
مرزا عيسي خان ترخان ميرزا شاهه حسن ارغون کانپوءِ ٺٽي جي حڪومت سلطنت تي ويٺو.امير اڪوتمر جي اولاد جو ترخان ٿيڻ، هنن صفحن ڄاڻايو ويو آهي. ميرزا عيسيٰ ترخان جو والد ميرزا عبدالعلي، سلطان محمود بن ميرزا ابوسعيد جي دؤر بخارا جو صوبدار هو، شيبان خان جي جنگ پنهنجي پٽن سميت قتل ٿي ويو. ميرزا عيسيٰ ترخان ان وقت ٻار هو، جنهن کي مير ذوالنون ارغون، پالي وڏو ڪيو. جيسين مير ذوالنون جيئرو هو، تيسين پاڻ سان رکيائينس امير ذوالنون جڏهن پاڻ شيباني واري جنگ قتل ٿيو ته ميرزا عيسيٰ ترخان سندس پونيرن سان ڳنڍيو آيو.
970هه ميرزا محمد صالح ترخان کي هڪ مريد نالي بلوچ قتل ڪيو. قتل جو ڪارڻ اھو ھو تہ مرزا صالح ان مريد بلوچ جي قبيلي کي ڌاڙا هڻڻ چوريون ڪرڻ سببان قتل ڪيو ھو. مريد بلوچ داد خواهي جي رسم مطابق، ميرزا جي اچڻ واري رستي تي بيهي، هڪ عريضي هٿ جهلي، فرياد فرياد چوڻ شروع ڪيو. مرزا صالح هن کي پاڻ ڏي ويجهو سڏي گهوڙي تان جهڪي درخواست وٺڻ لڳو. جنهن تي هن مرزا جي گردن هٿ وجهي پيٽ خنجر هنيو، جنهن بعد موتمار ڪاري زخم کان هو وڃي رحمتِ حق سان وڃي مليو.
لفظ قوم عربي ٻوليء جو لفظ آھي جنهن جي سنڌيء معني' پيدائش ڄم، لوڪ، نسل جاتي ٿيندي. انگريزيء ان لفظ کي ”“ چئبو آھي جيڪو فرانسيسي لفظ ”“ تان ورتل آھي جيڪو اصل لاطيني زبان جي لفظ ”“ تان کنيل آھي جنهن جي معني' ساڳي پيدائش نسل، لوڪ، ڄم يا جاتي. نسل ٻولي قوم جا بنيادي نڪتا آهن. انهن کان سواء قوم جو تصور به ڌوڪو آ. پر هن وقت معاشي اقتصادي فائدي کي انهن ٻنهي تي سرسي حاصل ٿيندي پئي وڃي. انفيڪٽ نسل جو ته لفظ به قوم جي گڏيل قومن جي چارٽ مان خارج ڪيو ويو آ. پر ڪجھ دنيا هلندڙ آزاديء جون تحريڪون نسلي بنيادن تي به جدوجهد ڪري رهيون آھن. بلوچ، ڪرد، فلسطيني، بوسينيائي ڪشميري وغيره انهن جا وڏا مثال آھن.
ھاڻي ملڪن جي نالي تي قومون ٺھي رهيون آھن. پر جي ملڪ ٽٽن ته پوء اهي قومون ڪيڏانهن وينديون؟ ايٿنڪ قوم پرست ان شھري قوم جي نظرئي کي قومن لاء زهر قاتل قرار ڏئي رهيا آھن، جو هزارين سال تائين دنيا جي مخطلف حصن تي حڪمراني ڪندڙ قومن جا ڪارناما منجهيل مسئلن جو شڪار ٿي تاريخ جي ورقن تان ختم ٿيندا پيا وڃن. هينئر جڏهن دنيا طرف وڌي رهي آ ته خود پڻ خطري هيٺ آھن.
قوم بابت ” “ ” “ پڻ ھڪڙا اصطلاح آھن جيڪي آمريڪا جي ڪيترين رياستن سميت ڏکڻ آفريڪا رائج هئا. آمريڪا جڏهن گورن ڪارن جي ڇڪتاڻ هلي تنهن دور گورن ” “ جي بنياد تي ڪارن کي ماري مڃائڻ لاء ” “ جهڙيون تنظيمون جوڙيون جيڪي ڪارن کي ڊپرائيو ڪرڻ لاء جڙيون. موٽ ڪارن به ڪيتريون ئي پرتشدد ڪاروايون ڪيون تنظيمون جوڙيون.
قوم جو لفظ عربي ٻولي مان آهي فارسي، اردو، سنڌي ٻين ويجهن ٻولين استعمال ڪيو ويندو آهي. سنڌي قوم مان مراد ماڻهن جي گروهه کي چيو ويندو آهي سياسي، اقتصادي مفادن جو پاڻ ڳانڍاپو هجي انهن جي ثقافت، ريتو، رسمون رواج پاڻ هڪ جهڙا هجن.
ڊاڪٽر شير مهراڻي پهرين مارچ 1980ع تي ضلعي خيرپور تعلقي ڪوٽڏجي جي ڳوٺ احدي خان راڄپر پئدا ڀيو. هن ڪيترائي ڪتاب لکيا آهن. شاھ لطيف جي شاعري جماليات تي پي ايڇ ڊي آهي. هيئنر ڪراچي يونيورسٽي جي سنڌي شعبي اسسٽنٽ پروفيسر آهي. سندس هڪ ڪتاب تي ڪنهن شاگرد تبصرو ڪيو آهي، جيڪو هتي شيئر ڪجي ٿو.
سونهن ڇا آهي؟سونهن جي ڪا مخصوص وصف ناهي،سونهن حسن کي فلسفي جي زبان جماليات چيو وڃي ٿو .عالمي ادب مختلف بحث مباحثي کان پوءِ اڃان تائين جماليات جي ڪا خاص وصف مقرر نه ٿي سگھي آهي.جماليات خارجي به آهي ته داخلي به، اُها ڏسندڙ جي اک آهي ته اُن جي اندر محسوسات به آهي.مطلب ته ان جون ڪيتريون ئي وصفون آهن جن تي عالمي ادب بحث هلي پئي.
ڪتاب شامل مقالن مان امداد هسيني جو مقالو“ پرين پتائين گج جيئن” جو تنقيدي جائزو پيش ڪندي ڊاڪٽر صاحب لکي ٿو ته اُهو مضمون بنيادي طور تي سڌو سنئون جماليات سان لاڳاپيل ناهي،سواءِ ڪجھه بيتن لفظن جي.
ڊاڪٽر شاهنواز سوڍر جو “ شاهه صاحب جي ڪلام حسن جمال جو تصور ” جي نالي سان مضمون شامل آهي جنهن بابت ڊاڪٽر شير جو چوڻ آهي ته ،“ شاهنواز سوڍر مختصر مقالي انتهائي دقيق بحث ڇيڙيندي_ انهن کي بنا ڪنهن نتيجي تي پهچائڻ جي ڇڏيندو ويو آهي.” هڪ بيت جو مثال ڏي ٿو ته :
ان بابت ڊاڪٽر شاهنواز لکيو آهي ته،“ ڪاڪ تي جوڳين ڀٽائي سان ڪجھه به نه سليو،” جڏهن ته ڊاڪٽر شير شاهه سائين جي شاعري مان مثالن سان ان ڳالهه کي تمام خوبصورت انداز واضع ڪري ٿو ته “ ڊاڪٽر صاحب کي وثوق سان ائين نه لکڻ کپندو هو ته جوڳين يا سامين ڀٽائي سان ڪجھه به نه سليو ممڪن آهي ته هي بيت ڀٽائي صاحب سامين طرفان چيو هجي سامين شاهه صاحب سان پنهنجي اندر جو احوال هن طرح ڪيو هجي ته:
ڇا ڪاڻ ته اُها ڀٽائي بادشاهه جي شاعري جي خوبي آهي ته هو سوال ڪري ذهن ڄاڻ لاءِ اڃ پيدا ڪري ٿو.” مطلب ته شاهه ڀٽائي جي شاعري جا انيڪ روپ آهن. سندس شاعري سوال به ڪيل آهن ته، انهن جا جواب به اتي ڏنل آهن. هُو ڳجھه جون ڳالهيون ڪري ٿو ته انهن کي سلي به پاڻ ٿو.شاهه لطيف رح جو مشاهدو عام ماڻهن جي سوچ کان وڌيڪ آهي، ان ڪري شاهه جي شاعري جي هڪ پهلو کي آخري سمجھڻ ڪا ڳالهه وثوق سان چوڻ صحيح نه آهي .
هن ڪتاب شامل مضمونن_مقالن مان اڪبر لغاري جو مضمون “شاهه صاحب وٽ حسن و جمال ” تي بحث ڪندي ڊاڪٽر شير لکي ٿو ته “ اڪبر لغاري صاحب انتهائي دانشمنداڻي انداز سان موضوع کي اڳتي کڻي وڌي ٿو جنهن هو شروعات حسين جي افادي سگھه تي بحث ڪري ٿو شاهه جي شاعري مان مثال ڏي ٿو.ڊاڪٽر شير مطابق سندس مقالو اهم ڄاڻ ڏيندڙ آهي.
ان کان علاوه خاڪي جويو جو مقالو“ شاهه لطيف جي شاعري تخليق حسن ڪاري”، جنهن جي گھري تجزئي کان پوءِ ڊاڪٽر صاحب اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته،“ مضمون جماليات جي موضوع تي لکيو ئي ناهي ويو پر سندس ڪجھه بيان جماليات تي مناسب روشني وجھن ٿا. پر پورو مضمون ڪو به علمي منطقي نتيجو ڏيڻ کان قاصر آهي.”
انعام شيخ جو مقالو“ لطيف وٽ سونهن جو تصور ” بابت سندس خيال آهي ته،“ هن انتهائي مدلل انداز نه صرف سونهن جي تاريخي حيثيت بيان ڪئي آهي،بلڪه ڀٽائي جي شاعري مان پڻ انتهائي مهارت سان حسن جي واکاڻ جا ڍڪ ڀريا آهن.” پر اڳتي هو لکي ٿو ته “هيگل ڪانٽ جي نڪته نظر کي رد ڪري ٿو.جيڪا ڳالهه قبول ڪرڻ جوڳي ناهي ڇو جو “ڪانٽ توڙي هيگل اهڙا آهن جن جي جماليات افڪار مان اڄ تائين جا جمالياتي ماهر متاثر آهن.” سندس خيال آهي ته مجموعي طور تي مقالو ڄاڻ ڏيندڙ فڪر انگيز آهي.
ان کان علاوه هن ڪتاب ڊاڪٽر تهمينه مفتي، غلام نبي سڌايو، حافظ عبدالرحيم جمالي، احسان دانش جا مقالا شامل آهن جن تي تجزياڻو بحث ٿيل آهي.ڊاڪٽر شير مهراڻي کي جماليات جي فلسفي تي تمام گھڻي گرفت آهي جنهن جو ثبوت سندس پي ايچ ڊي جو مقالو آهي هي ڪتاب“ جماليات:تنقيدي جائزو” جنهن هن دليلن ٺوس مثالن سان وڏن ليکڪن جي لکڻن جا جواب ڏنا آهن جيڪي ڪنهن شڪ جي بغير مڃڻ جي قابل آهن. انهي تنقيدي جائزي کان پوءِ ڊاڪٽر صاحب جيڪو نتيجو ڪڍيو آهي ان مطابق سنڌي ادب جماليات جي موضوع تي سواءِ چند مضمونن _ مقالن جماليات تي صحيح بنياد ڄاڻ ڏني وئي آهي ڪو خاص فڪري رجحان پيدا نٿا ڪن.
هن ڪتاب سنڌي ڪتابن کان علاوه انگريزي جماليات جي موضوع تي لکيل ڪتاب “سينس آف بيوٽي ” جارج سنتيانا جو اردو مجنون گورکپوري جو “ تاريخ جماليات”،ڊاڪٽر نصير احمد ناصر جو“ جماليات قرآن حڪيم ڪي روشني مين”،ڊاڪٽر نصير احمد ناصر جو“تاريخ جماليات تي عالماڻي انداز سان بحث ڪئي وئي آهي جيڪا سنڌي ادب لاءِ تمام گھڻي ڪارائتي آهي.ڊاڪٽر شير مهراڻي پنهنجي دانشمنداڻي تجزئي جي بنا تي بغير ڪنهن تعصب خوشامند جي نتيجه ڪڍياآهن جيڪي هڪ سٺي محقق هئڻ جو ثبوت ڏين ٿا. ڊاڪٽر شير مهراڻي جديد سنڌي ادب هڪ شاعر،محقق نقاد جي حيثيت سان اڀريو آهي سندس محنت ساراهه جوڳي آهي.
سنڌي ادب جماليات تي ايتري قدر ڪم شايد ئي پهرين ٿيو هجي جيترو ڊاڪٽر صاحب ڪيو آهي .هن پنهنجي مشاهدي تجزئي جي بنا تي ،مختلف ليکڪن فلسفين عالمن جي جي ڪم تجزئين جي بنا تي هن ڪتاب شامل مقالن تي تحقيق ڪري نتيجا ڪڍيا آهن اهي نتيجا هڪ سٺي تحقيقڪار وانگر غير جانبدار ڪري ڪڍيا آهن پنهنجي رائي ڏني آهي. سندس هي ڪتاب سنڌي ادب هڪ ادبي واڌارو آهي.
چچنيا جي پھرين جنگ گروزني شھر روس جي شديد بمباريءَ جو نشانو رھيو. اھا جنگ ڊسمبر 1994ع کان فيبروري 1995ع تائين جاري رھي جنھن گوزني شھر جو وڏو حصو روسي فوج جي بمباريءَ سبب مٽيءَ جو ڍير بنجي ويو. ھزارين ويڙھاڪ عام شھري موت جو شڪار ٿيا سوين ماڻھن کي اجتماعي قبرن دفنايو ويو. آخرڪار روسي فوجون شھر تي قابض ٿي ويون. نتيجي طور ھتي گوريلا جنگ شروع ٿي وئي. ھتان جا ويڙھاڪ اچانڪ حملا ڪري روسي فوجن جون ننڊون حرام ڪندا رھيا. آگسٽ 1996ع 1500 کان 3000 ويڙھاڪن حملو ڪري روسي فوج کي زبردست نقصان پھچايو شھر تي قبضو ڪري ورتو.
2003ع کان وٺي ھن شھر جي ٻيھر آبادڪاريءَ جو ڪم شروع ٿيو آھي. جنگ کان پھرين ھتي ڪئين ڪارخانا قائم ھئا انھن مان ڪجه کي ٻيھر بحال ڪيو ويو آھي. شھر جي گندي پاڻيءَ جي نيڪال جو سرشتو، پاڻي، بجلي ھيٽنگ سسٽم بحال ڪيو ويو آھي. شھر جا 250 ڪلوميٽرن ڦھليل رستا، 13 پلون، 900 دوڪان اڪثر رھائشي علائقا مرمت ڪري استعمال جي لائق بنايا ويا آھن. 2005ع ريل سروس 2007ع ھوائي اڏو بحال ڪيو ويو آھي. 16 نومبر 2009ع تي پھرين بين الاقوامي پرواز حاجين کي کڻي سعودي عرب رواني ٿي.
آڪٽوبر 1917ع واري روسي انقلاب کان ٿورو پوءِ 21 ڊسمبر 2017ع تي انگوشيتيا ، داغستان چچنيا پاڻ ملي ھڪ نئين آزاد ملڪ جو پايو وڌو جنھن کي اترڪوھ ڪاف جي جابلو جمھوريہ نالو ڏنو ويو. 1921ع سوويت يونين ھن نئين ملڪ تي حملو ڪري زبردستي ھن کي سوويت يونين جو حصو بنائي ڇڏيو.
سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ جوھر دودايف جي اڳواڻيءَ چچنيا جي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو ويو گروزنيءَ کي انھيءَ جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. روس حڪومت چچنيا جي آزاد حڪومت کي ڪيرائڻ جون ڪوششون شروع ڪري ڏنيون. 1994ع روسي فوجين گروزنيءَ تي بمباري ڪرڻ شروع ڪئي.
گروزني روس جي چچنيا ريپبلڪ جي گاديءَ جو ھنڌ وڏي وڏو شھر آھي. 2019ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 301,000 آھي. ھي شھر سنزا نديءَ جي ڪناري تي آباد آھي.
مرزا شاھ حسن بيگ ارغونپنهنجي والد شاهه بيگ جي وفات کانپوءِ مسندِ حڪومت تي ويٺو. اها رسم ماهه رمضان جي آخر ٿي عيد تي ظهيرالدين محمد بابر جي نالي سان خطبو پڙهيو ويو عيد جا ڏينهن اتي گذاريائين.
ميرزا شاهه حسن اڃا ننڍو هو ته ڪنهن ڳالهه تان پنهنجي والد شاهه بيگ کان ڪاوڙجي، بابر بادشاهه ڏي ڪابل هليو ويو. جتي هن جي ملازمن داخل ٿيو. بابر جهڙو تجربيڪار عقلمند بادشاهه، شاهه حسن جي هوشياري عقلمندي کي ڏسي پنهنجي مصاحبن کي اڪثر چوندو هو ته:
ميرزا شاهه حسن اتان موٽي ٺٽي شهر منزل ڪري، فتح ڪاميابيءَ سان تغلق آباد قيام پذير ٿيو. ڇهن مهينن کانپوءِ، بکر ھليو ويو. شيخ ميرڪ پوراني، قنڌار مان سنڌ اچي سندس ملازمت سان منسلڪ ٿيو.
”لهر لهر دريا“ سنڌي زبان جي مقبول مشهور شاعر استاد بخاريءَ جي شعرن جو مجموعو ”لهر لهر دريا“ نالي سان ”سنڌڙي ڪتابي سلسلو رتوديرو“ طرفان شايع ٿيو آهي، ڪتاب ڊيمي سائيز جي 142 صحفن تي مشتمل آهي، ان استاد بخاريءَ صاحب جا چؤسٽا رباعيون آيل آهن. پهرين ڀاڱي مختلف عنوانن هيٺ چؤسٽا آهن. شروع جيڪي چؤسٽا آهن. انهن مان هر هڪ چؤسٽي تي جدا جدا عنوان آهي، ان کان پوءِ مختلف عنوانن تي سلسليوا چوسٽا آهن. ”هڪ شخص“ جي عنوان هيٺ نَو چؤسٽا لال لطيف جي عنوان هيٺ ٻارنهن چؤسٽا آيل آهن. اهڙي طرح سلسليوار ٻيا چؤسٽا به آيل آهن.
ٻئي ڀاڱي مختلف عنوانن هيٺ رباعيون آهن. ڪتاب جي منڍ ڪتابي سلسلي جي بانيڪارن طرفان ”مقصود گل“ جو شاعر ڪتاب جو مختصر تعارف ڏنل آهي. ان کان پوءِ مشهور شاعر ” سرڪش سنڌيءَ“ جو مزرا جي عنوان هيٺ مهاڳ ڏنل آهي.
فن، فڪر مقصديت جي لحاظ کان استاد بخاريءَ جا هي چؤسٽا رباعيون سنڌي ادب وڏي اهميت رکن ٿيون، هن مختصر جامع انداز پنهنجي امنگن تمنائن جو اظهار ڪيو آهي. هڪ درد دل رکندڙ انسان جي حيثيت سان هن وقت جي حالتن جي ترجماني ڪئي آهي؛ انسان سان جيڪي ڪيس ڪلور ٿين پيا، انهن کي حقيقت پسندا نه نوع بيان ڪيو آهي. هن کي وطن سان پيار آهي، پنهنجي ساڻيهه جا سور سمجهي ٿو، هن پنهنجن جذبن جو اظهار ڏاڍي ڏک ڀري لهجي اثرائتي نموني بيان ڪيو آهي.
استاد بخاريءَ جي هنن چؤسٽن جي هڪ خوبي اها به آهي، ته هن ماحول سماج جي عڪاسيءَ سان گڏ انسان جي انفرادي جذبن، نفسياتي ڪيفيتن، محرومين، مايوسين، امنگن اميدن جي ترجمائي به ڪئي آهي، فڪر جي بلنديءَ جي لحاظ کان به هي چؤسٽا جديد سنڌي شاعريءَ انفرادي حيثيت منفرد مقام رکن ٿا،
انساني جذبن جمال جو جلوو به وڏي اهميت رکي ٿو. اهو ئي سبب آهي، جو سونهن جي ساراهه، شاعريءَ جو مک بنيادي مضمون رهيو آهي. استاد بخاريءَ جو شعر به جمال جي جلوي کان وانجهيل نه آهي. ڪيترن چؤسٽن حسن جمال جو ذڪر ڏاڍي دلڪش پر اثر نوع ملي ٿو.
دنيا جي حقيقتن تي سوچيندي ويچاريندي، استاد کي اها حقيقت معلوم ٿي آهي، ته دنيا جي قوّت ڪنهن نه ڪنهن گهيري بند آهي؛ پوءِ اهي سمنڊ هجن، يا پهاڙ. هن کي محسوس ٿيو آهي ته هيءَ دنيا ڄڻ هڪ پڃري مثل آهي، هن انسان سوڌو هر شيءِ بند آهي. انهيءِ حقيقت جو اظهار ڏاڍي اثرائتي نموني هن طرح ڪيو اٿس:
دنيا هرڪو غرض جو غلام آهي، هر رشتي تعلق تي غرض جا پردا پيل آهن، هت مطلب کان سواءِ ڪوبه ڪنهن جو يار، مدد گار سڄڻ ساٿي ڪونهي، هر ڳالهه ماڻهوءَ کي پاڻ ئي منهن ڏيڻو پوي ٿو. شاهه ڪريم بلڙي واري چيو آهي:
معاشري جيڪي ڪيس ڪلور ٿين پيا، انهن تي هو ڏکارو ضرور آهي، پر مايوس نه آهي قنوطيت جي ڪن ڦاٿل نه آهي. هو پر اميد آهي، ته آخر ماتامن جي جهڙ مان خوشين جو سج اڀرندو عيدون اينديون چوي ٿو:
هو سنڌ جي مسئلن کان بي خبر نه آهي، هو جڏهن ٻڌي ٿو، ته هڪ مخصوص طبقو سنڌ کي ورهائڻ لاءِ حرڪتون پيو ڪري، تڏهن تڙپي اٿي ٿو. هو چوي ٿو، ته سنڌ ڪا آڌيري ٻڪري يا ڍور ڍڳو نه آهي، جو ان کي ورهائي کڻجي، هن ڌرتيءَ لاءِ ڌڙ اڌ ٿي ويندا، پر ديس اڌ نه ٿيندو.
هن ڪتاب ”شخص“ جي عنوان هيٺ جيڪي نعتيه چؤسٽا ملن ٿا، انهن استاد بخاري پاڻ سڳورن جي شخصيت ڪردار جي ثنا صفت نهايت مؤثر، منفرد جديد انداز بيان ڪئي آهي. اُن سلسلي مان ڪجهه چؤسٽا نمنوني طور هيٺ ڏجن ٿا:
چؤسٽن جي هڪ سلسلي سنڌ گريجوئيٽ ايسوسيئيشن طرفان سال ڪراچيءَ ڪيل ”سچل ڪانگريس“ جي امن قافلي بابت پنهنجا تاثرات بيان ڪيا اٿس.
چؤسٽن جي هڪ بنا عنوان سلسلي حسن جمال جو ذڪر ڏاڍي سهڻي نموني ڪيو اٿس. هن چؤسٽي ”سروقد“ جي بدارن هاٺيءَ لاءِ ڪانگڙو ڪانو جي تشبيهه آندي اٿس، ان کان سواءِ ٻيون تشبيهون به سنڌ جي شين مان کنيو اٿس، جهڙوڪ: سيني لاءِ سنگ- ٻٽا، محبوب جي پيارين وڻندڙ ڳالهين کي، ڪچڙن آڀن ڳلن کي مکڻ چاڻن سان تشبيهه ڏني اٿس.
هن جي سادگيءَ چالاڪي هئي، چالاڪيءَ سادگي. ڪڏهن ٻار جيئن نچندي ٽپندي ايندي پٺيان اچي اکين تي هٿ ڏيندي. ڪڏهن اوچتو منهنجا وار ڊاهي چوندي؛ “ڏس ته ڪيئن ٿي پيو آهين؟” پوءِ آرسي کڻي هٿ ڏيندي. ڪڏهن مان پينسل رکي پاڻي پيئڻ اُٿندس ته پينسل جو گورو ڀڃي ڇڏيندي اڃا کڻڻ جي ڪوشش ڪندس ته کل ويڙهجي ويندي. ڪڏهن پوتي پڳ ڪري ٻڌي ايندي ڪتاب منهنجي هٿ مان کسي چوندي؛ “چؤ هاڻي ڇا ٿو چئين؟” ڪڏهن ٽاچڻي کڻي منهنجي ڪنڌ چڀائيندي، ڪڏهن شربت لوڻ وجهي کڻي ايندي، ڪڏهن ڏينڀو ڦاسائي، پـَـر کان وٺي منهنجي اڳيان آڻي ڊڄاريندي. هڪ ڏينهن وڇون تريءَ تي کڻي آئي. الاجي ڪيئن ڏنگ ڪڍيو هئائينس!
“ڏس مون هن کي منڊيو آهي.” هن چيو. مون ڏانهس شرارت ڀريل نظرن سان ڏسندي چيو؛ “تون ته ماڻهوءَ کي به منڊي سگهندي آهين.” هن جي منهن تي لـڄ ڇانئجي وئي وڇون کڻي منهنجي پاند وڌائين. مان ڇرڪ ڀري اُٿيس چوٽيءَ کان ڇڪي چيومانس؛ “چؤ وري ايئن ڪندينءَ؟”
مون سوچيو ته؛ چوي سچ ٿي. اسان جو گهر ننڍڙو هو ٻيو ته ٻار هئا گهڻا. سو مان هن جي گهر اچي پڙهندو هوس. سندس گهر رڳو ٻه ڀاتي هئا. ماسي هوءَ. پر هن به ته منهنجو نڪ دم ڪيو هو. هر روز نيون شيطانيون سوچيندي هئي. پاڻ ته مئٽرڪ ناپاس ٿي، پڙهڻ جو خيال ئي لاهي ڇڏيو هئائين، هاڻي لڳي هئي منهنجي پٺيان.
هڪڙي ڏينهن منهنجي هٿ ڪئميرا ڏسي، ضد ڪيائين ته؛ “منهنجو به فوٽو ڪڍ.” گهڻي رد بدل کانپوءِ جڏهن مون سندس فوٽو ڪڍيو ٿي، تڏهن هن پوتي ڇڪي، پنهنجو منهن ڍڪي ڇڏيو.
هڪ گهمري مان اڃا ڪتاب کڻي آيس ته ڏٺم ته ٻه چار ڇوڪريون ويٺيون آهن. مان ڪوٺيءَ گهڙيس مس ته سڀني وٺي کليو هوءَ ايترو ته کلي، جو پيٽ کي هٿ ڏئي ويهي رهي. مون ڦڪو ٿي کيس چيو؛ “آهي ته خير؟”
“تو تي ٿورو ئي ٿي کليوسين.” هن کل روڪي چيو؛ “تون پاڻ چؤ ته تنهنجي شڪل اهڙي آهي ڇا؟ تنهنجي شڪل ڏسي ته مون کي روئڻ ايندو آهي، کل وري ڪيئن ايندي؟”
“مٿو ته تنهنجو پڙهي پڙهي ڦري ويو آهي.” ايئن چئي هوءَ وري کلڻ لڳي؛ “سچ ٻڌايانءِ ته ڇو پئي کليونسين. مون زهرا کي ٻڌايو ته تو بي اي فلاسافي کنئي آهي، تنهن تي هن هڪڙي فيلسوف جي ڳالهه ٻڌائي ته ڪيئن هن ڇيڻو ڀت تي ڏسي چيو هو ته؛ ڳئون اهو ڇيڻو ڀت تي ڪيئن لاٿو ان تي مون کي ڏاڍي کل آئي.”
هڪ دفعي مون کيس جمهوريت جا اُصول ٿي سمجهايا. “پر خدا ته اسان کي جمهوريت نه ٿو سيکاري.” هن سوچيندي چيو؛ “خدا ته گهڻا ئي دوزخ وجهي ٿو ٿورا ئي جن مـُـلان مولوي، چريا کريا آهن تن کي بهشت ڏئي ٿو.” هوءَ تقرير ڪرڻ لڳي، “پر ٻيلي هي بهشت دوزخ جو معاملو به عجيب آهي. مان ته سوچيندي منجهي پوندي آهيان. مئٽرڪ اسان کي ماستر ٻڌايو هو ته؛ صوفي چوندا آهن ته انساني روح خدا جو جزو آهي. جي ايئن آهي ته پوءِ ته دوزخ به صرف روح ٿو وڃي ان جي معنيٰ اها ٿي ته دوزخ پاڻ ٿو وڃي.” هوءَ کلڻ لڳي.
سندس کل زندگي هئي، زندهه دلي هئي. کلڻ مهل سندس ڳلن ڄڻ سفيد سرخ گلاب گهوٽجي ويندو هو. سندس ننڍڙا چپ ماڪ آلا ٿي ويندا هئا. مون هن کي مرڪندو ته ڪڏهن به نه ڏٺو هو. هوءَ هميشه کلندي هئي سندس کل ڄڻ سڄيءَ دنيا جي سنگيت سمائجي ايندي هئي. سندس ٽهڪ ڄڻ معصوميت شرارت هٿ هٿ ڏئي نچنديون غائب ٿي وينديون هيون. اڪيلي هوندي ته پئي ڳائيندي. ماڻهو ڏسندي ته کلي ويهندي. ڄڻ سڄي دنيا جي خوشي، سندس روح سمايل هئي. هوءَ ايترو ته کلندي هئي جو سندس اکين مان ڳوڙها وهڻ شروع ٿيندا هئا پتو نه پوندو هو ته هوءَ کلي ٿي يا روئي ٿي!
هن جي حياتيءَ لڙڪ مـُـرڪ گڏ گهوٽيل هئا. هوءَ هر ڪنهن کي تنگ ڪندي هئي پر ڪو ئي منجهائنس ڪڪ نه ٿيندو هو. مان ته ساڻس نفرت ان ڪري ڪندو هوس جو مون کي هن کان نفرت هئي. مٺي مٺي نفرت، ڪؤڙي ڪوڙي محبت!
پر ايئن به ناهي ته هوءَ مون کي صرف مسخريءَ لاءِ گهرائيندي هئي. مون کي ياد آهي ته تهه اونهاري مون کي پڙهي پڙهي ننڊ اچي ويندي هئي ڏاڍيءَ گرميءَ ڪري پاسا بدلائيندو هوس ته ڪنهن مهل ٿڌي جهلڪي تي اک پٽجي ويندي هئي هوءَ وڃڻو هلائيندي نظر ايندي هئي. مون کي اکيون پٽيندو ڏسي ٺڪاءُ ڪرائيندي هئي پٺيءَ تي وڃڻو ايئن چوندي اُٿي ويندي هئي ته؛ “ننڊ ڳالهائين ڇو ٿو؟ اسان جي ننڊ ٿي ڦٽي.”
جڏهن گڏجي ماني کائڻ ويهندا هئاسين تڏهن چوندي هئي ته،؛ “ڏسجانءِ جي مون اڄ توکي بک نه ماريو.” پوءِ ٽهڪ ڏيندي هئي، پر مون ڏٺو هو ته هوءَ تمام ٿورو کائيندي هئي سٺي سٺي شيءِ منهنجي لاءِ رکندي هئي.
هڪڙي ڏينهن مون کي سخت بخار هيو، سو مون ڀيڻ کي چيو ته؛ “مٿي کي ٿورا زور ته ڏينم.” هن هڏيءَ مان چيو ته، “ٻه ڪلاڪ ساندهه ماساتنهن ويهي زور ڏنا اٿيئي. اڃا پيو زور زور ڪرين.” مون کي خبر نه هئي ته غشيءَ جي حالت هن مون کي زور ڏنا هئا. اهڙي طرح ڪيئي دفعا مون محسوس ڪيو هو ته هن جي مون سان همدردي هئي.
مون بي اي جو امتحان پاس ڪيو هن وٽ ويس. هن چيو؛ “مٺائي کاراءِ!” ٽهڪ ڏئي چوڻ لڳي؛ “هل سڃا تون ڇا کارائيندين!” منهنجو مڱڻو ٿي ويو هوءَ آئي چيائين؛ “مٺائي کاراءِ!” پوءِ “هل سڃا تون ڇا کارائيندين!” چئي ٽهڪ ڏئي کلڻ لڳي. منهنجي شادي ٿي وئي هوءَ آئي چيائين؛ “مٺائي کاراءِ!” پوءِ ساڳيءَ طرح “هل سڃا تون ڇا کارائيندين،” چئي ٽهڪ ڏئي کلڻ لڳي. مون کي ڪڪو ڄائو هوءَ آئي وري ساڳيا لفظ چيائين؛ “مٺائي کاراءِ.” پوءِ “هل سڃا تون ڇا کارائيندين.” چئي ٽهڪ ڏنائين. هن اڃا به اها معصوم شرارت هئي، اڃا به زندهه دلي هئي، اڃا به کلي کلي ڳوڙها وهي ايندا هيس.
ٻولي واري تحريڪ بعد 27 جون 1949 ملڪ جي وڏي جماعت مسلم ليگ مان ھڪ ڌڙي ڌار ٿي عوامي مسلم ليگ قائم ڪئي جنھن جو پھريون صدر مولانا عبدالحميد ڀاشاني ، پھريون جنرل سيڪريٽري شمس الحق ، پھريان نائب صدر عطاء الرحمان خان، شوڪت حسين علي احمد پھريان جوائنٽ سيڪريٽري شيخ مجيب رحمان، خندڪر مشتاق احمد رفيق الحسين پھريون خزانچي يار محمد ٿيا. ساڳي وقت پارٽي جي آل پاڪستان عوامي مسلم ليگ جو صدر حسين شھيد سھروردي ٿيو. شيخ مجيب بعد ان پارٽي جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. 1952 عوامي مسلم ليگ ان جي شاگرد ونگ بنگالي ٻولي واري تحريڪ ھلائي.
1954 جي ليجسليٽو اسيمبليءَ واري اليڪشن کان اڳ ھن پارٽي ٻين بينگالي پارٽين سان گڏجي يونائيٽيڊ فرنٽ ڪوئليشن نالي اتحاد ٺاھي اليڪشن حصو ورتو. پارٽي روايتي بنگالي ٻيڙي کي پنھنجي چونڊ جو نشان پڻ ھن اليڪشن اپنايو جيڪو اڄ تائي. ان جو ساڳيو نشان آھي.
1954 جي اليڪشن اوڀر بينگال مان ليجسليٽو اسيمبليءَ جي 237 سيٽن مان يونائيٽيڊ فرنٽ 223 سيٽون کٽي آيو جن عوامي ليگ جون کٽيل 143 سيٽون پڻ شامل ھيون. مخالف مسلم ليگ ڪل 9 سيٽون کڻي سگھي. نورالامين چونڊ ھڪ نوجوان شاگرد اڳواڻ خالق نواز خان کان وڏي مارجن سان ھارائي ويو. اوڀر بينگال جي صوبائي حڪومت بينگالي وزيراعظم محمد علي بوگرہ کان وڌيڪ صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪري ڇڏيو بنگالي ٻولي جي آئيني مڃتا جي گھر ڪئي.
حقيقت آهي ته جڏهن عنان حڪومت امام حسن عليه السلام جي هٿن آئي ته زمانو وڏو پر آشوب هو. حضرت علي عليه السلام جن جي شجاعت جي حوڪ سڄي عرب تي ويٺل هئي، سندن شهادت کان پوءِ ستل فتنه وري بيدار ٿي چڪا هئا سڄي مملڪت سازشن جي کچڙي پچي رهي هئي. خود ڪوفي اشعت ابن قيس، عمر بن حريث، شيث ابن ربعي وغيره کلي عام فساد نظر اچي رهيا هئا. معاويه جڳهه جڳهه جاسوس مقرر ڪري ڇڏيا هئا جيڪي مسلمانن نفرتون وجھي رهيا هئا حضرت جي لشڪر اختلافن جو ٻج وجھي رهيا هئا. جن ڪوفي جي وڏن وڏن سردارن سازشي ملاقاتون ڪيون انهن کي وڏيون وڏيون رشوتون ڏيئي انهن کي ٽوڙي ڇڏيو.
معاويه هڪ طرف ته لڪل ٽوڙ ڦوڙ ڪئي ٻي طرف هڪ وڏو لشڪر عراق تي حملي ڪرڻ جي لاءِ موڪلي ڇڏيو جڏهن حملو ڪندڙ عراق جي حدن پري تائين وڌي ويو ته حضرت جن پاڻ لشڪر کي حرڪت ڪرڻ جو حڪم ڏنو. حجر بن عدي کي ٿورڙي فوج سان اڳتي وڌڻ لاءِ چيو ته لشڪر ٽال مٽول نظر اچڻ لڳي هئي سردار جيڪي سپاهين کي وڙهائيندا آهن، ڪجھ ته معاويه جي هٿ وڪامجي چڪا هئا، ڪجھ عافيت حاصل ڪرڻ مصروف هئا، حضرت علي عليه السلام جي شهادت دوستن جا حوصله پست ڪري ڇڏيا هئا دشمنن کي جرئت و همٿ ڏياري هئي.
بحارالانوار علل الشرائع جي حوالي سان منقول آهي ته معاويه عمر بن حريث، اشعث بن قيس، حجر ابن الحجر، شيث ابن ربعي ڏانهن الڳ الڳ هي پيغام موڪليو ته جهڙي طرح به ٿي سگھي ابن علي کي قتل ڪري ڇڏيو، جيڪو هي ڪم ڪري ڏيکاريندو ان کي 200000 نقد انعام ڏيندس فوج جي سرداري عطا ڪندس پنهنجي ڪنهن ڇوڪري سان ان جي شادي ڪرائي ڇڏيندس هي انعام حاصل ڪرڻ جي لاءِ ماڻهون ڏينهن رات موقعي جي تلاش ڪرڻ لڳا.
معاويه موقع غنيمت سمجھي 20000 لشڪر عبدالله ابن عامر جي قيادت و ماتحتي مدائن موڪلي ڇڏيو، امام حسن عليه السلام ان سان وڙهڻ لاءِ نڪرڻ ئي وارا هئا ته ان عام مشهوري ڪري ڇڏي ته معاويه وڏو لشڪر وٺي اچي رهيو آهي مان امام حسن عليه السلام ان جي لشڪر کي درخواست ڪريان ٿو ته مفت پنهنجي جان نه ڏين صلح ڪن.
انگريزي لفظ جي لفظي معنيٰ ڳولا ڪرڻ معنيٰ واري ڳولا ڪرڻ يا خبرداري سان ڳولا ڪرڻ آهي. اصطلاحي لحاظ کان معنيٰ اٿس نئين معلومات بابت ڳولا ڪرڻ يا ائين چئجي ته ٿيل ڳالهه جي تصديق ڪرڻ.
تحقيق هر بيان، ڪنهن نه ڪنهن شهادت يا شهادتن تي مدار رکندو آهي، يعني هر اظهار کي ٻين جي شهادتن جي مدد سان قابل فهم بنايو وڃي ٿو. تحقيق هر بيان جي تصديق به ٻين جي شهادتن جي مدد سان ڪئي وڃي ٿي؛ ته جيئن ان کي تحقيق جوڳو بنائي سگهجي يا ائين چئجي ته اها باترتيب ڪنهن ڳالهه جي ڳولا، جنهن معلومات جي واڌاري جو پڪو ارادو هجي جيڪا قابل اظهار تصديق جوڳي هجي يعني تحقيق ٿيل مواد جو نتيجو اهڙي انداز سان ڪڍجي جو ٻين لاءِ قابل فهم هئڻ گهرجي.
تحقيق ڪندڙ نه رڳو تحقيق ڪرڻ وقت خارجي حالتون يا حقيقتون شامل ڪري ، پر انهيءَ سان گڏ رويا، قدر ٻيون واسطو رکندڙ ڳالهيون به تحقيق شامل ڪري ته جيئن تحقيق جو نتيجو حالتن جي لحاظ کان صحيح نڪري.
تاريخي تحقيق :تاريخي تحقيق خاص طور هميشہ اهو ٻڌايو ويندو آهي ته ڇا ٿيو هو؛ انهي اهم ڳالهه جو تجزيو ڪيو ويندو آهي. اهڙي طرح هر صحيح ڳالهه کي ڦاهر ڪري محفوظ ڪيو وڃي ٿو. تاريخي تحقيق انهي لاءِ به ڪئي ويندي آهي ته ماضي جي ڳالهين کي مقصد جي لحاظ کان ترتيب وار رکيو وڃي ته جيئن ماضي حال کي سمجهڻ مددگار ٿئي. تاريخي تحقيق نشانيون، تبدليون، واڌارا، شخصي ترقي، حالتون، تحريڪون، جماعتون، حقيقتون وغيره تحقيق جو مواد هونديون آهن، جن جي تجزئي ڪرڻ سان نتيجو ڪڍيو ويندو آهي.
علمي تحقيق :هي تحقيق جو اهو قسم آهي، جنهن ڪنهن سٺي لئبرري ويهي تحقيق ڪجي؛ انهيءَ جو واسطو لئبرري ڪتابن سان هجي. هن تحقيق نشانيون، حقيقتون قدرون جيڪي ماضي انسان جي علمي زندگي ٿي گذريون آهن، تن کي ڳولڻ هوندو آهي. هن تحقيق ڪنهن هڪ خاص مسئلي تي به تحقيق ڪئي وڃي ٿي ڪيترن مسئلن کي ملائي به تحقيق ڪئي وڃي.
بياني تحقيق جو مقصد هوندو آهي، ڇا آهي؟ انهي ڪنهن جون ڪارگذاريون، تجربا سمجهاڻيون، موجوده حالتون، بناوت ماحول جو قدرتي نماءُ جو طريقو، بيان ٿيل هوندو آهي. هن تحقيق تحقيق ڪندڙ جي نظر ڪن حالتن کي روڪڻ يا ترقي ڏيڻ تي به هوندي آهي ته ڪيئن ڪو شخص، جماعت يا ڪا شيءِ موجوده وقت ڪم ڪري ٿي.
تجرباتي تحقيق اهو ٻڌائيندي آهي ته آئينده ڇا ٿيندو؟ جيڪڏهن ڪن ڳالهين خبرن کي روڪيو وڃي ته نتيجو ڇا نڪرندو جيڪڏهن انهن کي ڇڏيو وڃي ته نتيجو ڇا نڪرندو؟ هن تحقيق هر ڳالهه جا سبب اثر ظاهر ڪيا ويندا آهن جن جو تعلق نتيجي سان واسطو رکندو آهي.
ادبي حوالي سان جوهي احمد خان مدهوش، اڪبر جسڪاڻي عزيز ڪنگراڻيءَ جهڙن بهترين اديبن جو اباڻو شهر آهي جن پنهنجي پنهنجي شعبن شهرت حاصل ڪئي آهي.
ايم ايڇ پنهور مطابق ھن شھر جو بنياد ڪلھوڙن جي دور پيو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين . جي باري لکي ٿو:
”ٿڌ واري زماني جي حرارت ٿوري تبديلي آئي، ڪجهه گرمي ٿي ڪلهوڙن پوکي راهي ڏهن لکن ايڪڙن مان وڌائي ٻاويهه لک ايڪڙ تائين پهچائي ماڻهن جي آبادي 14 لکن مان وڌي وڃي 30 لکن کي رسي. نوان شهر اُسريا، جن شهدادڪوٽ، قنبر، وارھ، ميهڙ، خيرپور ناٿن شاھ، ميرپور خاص، نئون خدا آباد ، شهدادپور، نوشهروفيروز، خانڳڙھ ، فتح ڳڙھ، جوهي، دوست علي، رتن ديرو وڳڻ شامل هئا. “
روينيو کاتي جي 78-1977ع جاري ڪيل نقشي جوهِي تپي ڦُلجيءِ ضلعي ڪراچيءَ جي صرف ديهه ڏيکاريل آهي. ڪراچي کان پوءِ جوهي شڪارپور شامل رهي. جڏهن لاڙڪاڻو کي ضلعو بڻايو ويو ته جوهي کي لاڙڪاڻي شامل ڪيو ويو. 1931ع دادُوءَ کي ضلعي جو درجو ڏئي جوهي کي تعلقي هيڊڪوارٽر طور دادو ملايو ويو.
جوهي جي شهرت جو ڪاڙڻ مٽيءُ منجهان ٺهندڙ ڀُورا ٿانوَ رهيا آهن. هتي ٺهندڙ مَٽ، دلا گُگهيون سنڌ سان گڏ پوري پاڪستان مشهور آهن. جوهيءَ جا ڪنڀار وڏا ڪاريگر هئا اڄ به ان مهارت واري روايت کي جيئاريندا اچن ٿا. جوهيءَ جا ڪنڀار سجاوٽ يا سينگارڻ لاءِ پڻ مختلف رنديڪا يا ٿانوَ جوڙڻ جا ماهر رهيا آهن.
جوهي ، پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جي دادو ضلعي جو شهر آهي جيڪو جوھي تعلقي جو صدر مقام آهي. دادو ضلعي جو پکيڙ جي اعتبار سان سڀ کان وڏو تعلقو جوھي آهي.
سنسڪرت پالي سنڌي سنسڪرت پالي سنڌي ڌرم ڌم ڌرم-ڌم پريم پيم پريم- پيم سنسڪرت لفظ ’ڌرم‘ ’پريم‘ اسين هاڻ جيئن جو تيئن چئون ٿا، پر ڌمن مل ڌمي ٻائي نالن نج پالي لفظ ’ڌم‘ ڪم آڻيون ٿا، جو ٻئي ڪنهن به ٻوليءَ ڪم نٿو اچي. پيوي ٻائي نالي ’پيوي‘ نج پالي لفظ ’پيمي‘ آهي، جنهن ’م‘ کي مٽي ’و‘ ڪيو اٿئون. سنڌ جي ڪن هندو ڇوڪرين زالن جو نالو ’ميمي‘ آهي اهو به اصل ساڳيو پالي لفظ ’پيمي آهي، جنهن ’پ‘ کي مٽي ’م‘ ڪيو اٿئون. ڪٿي آهن ’ڌم‘ ’پيم‘ لفظ هندستاني ٻين آريه ٻولين ؟ تڏهين چئبو ته شاباس اسان جي سنڌي ٻوليءَ کي آهي، جا قديم زماني جي پاليءَ وارا نشان اڄ تائين سانڍيندي پئي اچي.
سڀني ملڪن جيڪي اُپڀاشائون ڪم اچن ٿيون، تن مان ڪنهن هڪڙيءَ کي گهڻو شرف ملي ٿو اها ئي ڪتابن ڪم اچي ٿي. ڪڇ لسٻيلو هاڻوڪيءَ سنڌ کان ٻاهر آهن، تنهنڪري ڪڇڪي لاسيءَ جي ڳالهه ڇڏي، باقي اتر سنڌ جي اپڀاشائن تي ويچار ڪبو، ته ڄاڻ ٿيندي، ته هر ڪا پنهنجي پنهنجي جاءِ تي ٺيٺ سنڌي آهي ٺيٺ يا معياري ٻولي ٿي ڪم اچڻ جي لائق آهي، مثلاً: سري شڪارپور طرف جي ٻولي مٺي رسيلي آهي. ساميءَ جي سلوڪن جي سنڌي، سچل ، بيدل بيڪس جي رسالن جي سنڌي درسي ڪتابن ڪم آڻبي، ته بيشڪ سونهندي.