polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
سنڌ جي ارغوني فتح کان پوءِ، وڏي پيماني تي مرڪزي ايشيا ايران مان عالم، اديب شاعر سرزمين سنڌ پهتا. ڪي مستقل طرح سنڌ رهيا ڪي وري ڪجهه دير هتي رهي پوءِ هندستان هليا ويا. ايراني علم ادب جي پهچڻ سان عطار، رومي، سعدي فردوسيءَ جا ڪتاب به سنڌ پهتا. ان طرح حسين به منصور حلاج جو ذڪر به تازه دم ٿي هن خطي وارد ٿيو. شاهه جهانگير هاشمي به ٻاهران آيل اديبن شامل هو. هن جي فارسي مثنوي مظهر الآثار منصوري اثر نمايان ڏسجي ٿو. هيءَ مثنوي سنڌ جي مشهور تاريخدان پير حسام الدين راشديءَ جي سعيي سان، سنڌي ادبي بورڊ 1957ع ڪتابي صورت ڇپرائي پڌري ڪئي هئي.
سرمد شهيد به مغل دؤر ٺٽي آيو هو هڪ هندو ڇوڪري اڀيچند جي عشق مگن ٿي چيائين: ”نمي دانم ابي چندست يا غير“. اهي منصوري اثر هئا، جو هن وقت جي عالم ميرڪ عبدالوهاب جي خلاف شعر چيو. جڏهن ٺٽو ڇڏي دهليءَ پهتو ته ڀاڻس اورنگزيب کيس 1658ع درٻاري ملن کان فتوائون ڏياري شهيد ڪرائي ڇڏيو. شهزادو دارا شڪوه، ميان مير سنڌيءَ جو مريد شاهجهان جو پٽ هو. دارا شڪوره تصوف جو وڏو عالم هو. هن پنهنجي ڪتاب ’سفينة الاولياء‘ منصور حلاج جو خاص ذڪر ڪيو آهي. مغل دؤر سنڌي صوفي سنڌ کي ڇڏي برهانپور پهتا، جن جي محفلن به منصوري ذڪر ٿيندو هو.
حسين بن منصور تصوف پنهنجن خاص عقيدن نظرين جي پرچار لاءِ ڪتاب رسالا به لکيا، جن جو تعداد پنجاهه چيو وڃي ٿو. انهن مان ڪي ڪتاب تمام گھڻو مشهور ٿيا. جهڙوڪ: ’ڪتاب الاصول والفروع‘، ’ڪتاب علم البقا والفناء‘ اچي وڃن ٿا. حلاج جي عقيدي جا ٽي جزا چيا وڃن ٿا: ذات بشريءَ ذات الاهيءَ جو حاصل ڪرڻ، حضرت محمدصه جن جو نقشِ قدم مذهبن جي وحدت.
حسين بن منصور حلاج جو اثر ايراني علم ادب ذريعي سڄي دنيا سان گڏ سنڌو ماٿريءَ به پهتو. روايتن موجب حسين بن منصور حلاج خود سنڌ ملتان آيو هو. ان وقت ٻنهي پرڳڻن تي قرامطين جو راڄ هو، پر سنڌ پهريون ڀيرو منصوري آواز قلندر شهباز ذريعي پهتو. هن پنهنجي فارسي شعر اهڙو اظهار به ڪيو آهي. ننڍي کنڊ جي تاريخ قادري سهروردي بزرگن جو صوفياڻي زندگيءَ اهم ڪردار رهيو آهي. سندن سماع جي محفلن منصوري داستان کي بيان ڪيو ويندو آهي. روايتن موجب مخدوم جهانيان جهان گشت جي مجلسن محفلن به خواجه منصور جي ذڪر کي خاص اهميت حاصل هئي.
حسين بن منصور حلاج عربي ڳالھائيندڙ فارسي مسلمان صوفي شاعر ھيو. ھڪ سني طور پيدا ٿيو، ھن فارس ، ھندوستان ترڪستان جو سفر ڪيو، انيڪ ديني فلسفن بشمول تصوف، مانيشيئزم ٻُڌمت سان تجربا ڪيا. خدا سان پنھنجي ھيڪڙائي جي بنياد واري بدنام انا الحق ، انھيءَ بدعت جي الزام ڦاھي تي چاڙھيو ويو. هو وحدت الوجودي فلسفي/ تصوف جي دنيا جو تمام وڏو عالم بزرگ ٿي گذريو آهي.
علي امير المومنين فعير (يعني، جيڪي ٿي گذريو آهي، سو جي هن جي حڪم سان ٿيو آهي، ته اي خاوند، آءٌ تنهنجيءَ تقدير تي صابر آهيان جي هن مون تي ظلم ڪيو آهي، ته تون انهيءَ امير المؤمنين کي پشيمان ڪر.)
اهو خط پڙهي، مامون گهڻو رنو، چوڻ لڳو ته ”آءٌ ائين ڪين ٿو چوان، جيئن امير المومنين علي ابن ابي طالب چيو هو، جڏهن کيس خليفي عثمان رضه جي قتل جي خبر پهتي، ته ”آءٌ نه راضي آهيان، نه مون حڪم ڏنو“ مگر هيءَ دعا ٿو گهران ته ”يا الله ، تون منهنجيءَ معزز ماءُ طاهره جي دل رنج غم کان صاف ڪر“. مامون زبيده سان اهڙوئي سلوڪ ڪيو، جهڙو ڪو لائق شهزادو پنهنجيءَ ماءُ سان ڪري. باقي عمر زبيده بغداد گذاري، سن 316هه وفات ڪيائين، اتي ئي دفن ڪئي ويئي.
اندس رومن سنڌي يا سنڌو رومن سنڌي بلڪل ساڳي سنڌي ٻولي ئي آهي، رڳو لکڻ جي لپيءَ جو فرق آهي رومن سنڌيءَ لپي يا صورتخطيءَ ذريعي ڪير به سنڌي ٻولي ڏاڍي سوالائي سان لکي پڙهي سگهي.
اڳ اسان سنڌي لفظَ يا ٻولَ باقائدي زير زبر، پيش، مخرج يا اعيراب ڏئي لکندا هئاسين. پر هاڻي وقت بچائڻ لاءِ عام طور تي زير، زبر پيش نٿا ڏيون. پر پوءِ به اسان جڏهن ڪو جملو پڙهندا آهيون يا ڳالهائيندا آهيون يا ڪو ٻول يا لفظ اُچاريندا آهيون ته اسان ان کي زير زبر يا پيش ڏئي اُچاريندا آهيون. ڇو جو زير، زبر، پيش، الف مند ، الف ، و، ي همدو وغيره سنڌيءِ ٻوليءَ لڳ ڀڳ سَر يا واو آوازن وانگر ڪم ڪن ٿا سنڌي ٻوليءَ ڪجھ نيارن لفظن کي ڇڏي، باقي گهڻو ڪري هر سنڌي لفظَ تي مٿي بيان ڪيل سَر آواز ضرور اَچن ٿا.
جيئن ته رومن يا انگريزي صورتخطيءَ زير، زبر يا پيش وغيره ڪونهن، ان ڪري انهن جي جاءِ تي واو آواز يعني يا سيمي واو آوازن تحت واءِ يا وائے وغيره ان مقصد لاءِ ڪتب اچن ٿا.
موکي متارا شراب خانو، هوٽل وغيرہ شراب وڪرو ڪرڻ جي تختي جي پويان شراب آڇيندڙ هڪ سنڌي ناري، "موکي" جي مشهور لوڪ ڪهاڻي آهي، جنهن ڪيٻائيندي طور متارا لاءِ زهريلي "مانڌ" پيش ڪرڻ جي خدمت ڏني، اَٺ هٺيلا بهادر نوجوان مرد جِن سندس مي خانو تي هليا آيا ان جام سان ڀريل شراب پيئڻ کانپوءِ انهن جي موت ٿي وئي. هي متارا سندن تعلق چنا، چوهاڻ، سما سومرا ذات سان هيو جيڪي سنڌ جي ريگستاني علائقي ڪوهستان هڪ علائقي ساري جا ذڪر لائق جوڌا هيا. انهن جا مقبرا اڄ تائين ڪراچي جي تعلقي گڏاپ ناراٿر جي هيٺانهين جابلو ميدان موجود آهن.
هڪ ڪاروباري ناري، ناتر پاران اڄڪلهہ جتي گڏاپ تعلقو آهي اتي موجود هڪ "ڪونڪر" ڳوٺ جي ماڳ تي هڪ شراب خانو قائم ڪيو هيو بي پرواهہ ماڻهن جي سارَسنڀال ڪرڻ لاءِ هڪ شَراب جي بٺِي کولي رکي هئي.
زهر ان جي اثر جي باري سوچيندي هو صدمي پئجي ويا ٿڏي تي ئي پرلوڪ پڌاري ويا کين اُتي ئي دفن ڪيو ويو. انهن سورهيا مُڙسن متارن جون قبرون، اڄ بہ جبل جي هڪ پُراڻي قبرستان نظر اچن ٿيون.
ٻُڌ ڌرم: آرين جي برهمڻي دؤر ئي ٻُڌ ڌرم وجود ورتو. هن ڌرم پنهنجي تبليغ لاءِ شروع ئي سنسڪرت بدران عام ماڻهن جي رائج ٻوليءَ يعني پراڪرت کي استعمال ڪيو. ويدن کي مڃيندڙ ماڻهو سنسڪرت جو استعمال نه رڳو ڌرمي رسمن لاءِ، پر مذهبي خيالن جي اظهار لاءِ به ڪندا هُئا.
ٻڌ ڌرم سان گڏ ’جين ڌرم‘ به هن خطي جو ڌرم رهيو آهي. چندر گپت جي عهد کان پوءِ هندستان -ٻڌ- ڌرم جو بنياد ڪمزور ٿي چُڪو هو، پر جين مت نه رڳو -اتر- هندستان ، بلڪ ڏکڻ هند به مقبول رهيو. جين مت وارن به پنهنجي لاءِ سنسڪرت بدران عام رائج ٻوليءَ کي استعمال ڪيو.
ستين صديءَ عيسويءَ کان ٻارهينءَ صديءَ تائين جيڪو ادب ملي ٿو، -ان- جو گهڻو حصو جين مت سان تعلق رکي ٿو. جين مت، اهنسا عدم تشدد جي -تعليم- ڏئي ٿو. جيني ساڌن پنڊتن -ان- مقصد جي پرچار لاءِ عام ٻوليءَ ڪهاڻيون لکيون، جيڪي ”راس“ چوائينديون آهن. ڪن وڏن شاعرن ’رام‘، ’ڪرشن‘، ’مهاوير‘ ٻين ڪامل انسانن تي ڪوِتائون لکيون. ڪن ڪوِتائن پارسا عورتن جي پاڪدامنيءَ کي
هڪ جيني شاعر ”سويمڀو“ رام ڪهاڻي لکي. ’سويمڀو‘ شاعر، انهيءَ ڪٿا ، بيتن جون جيڪي ماترائون استعمال ڪيون آهن، اڳتي هلي انهن ئي تلسيداس، 16 صدي عيسويءَ ”رام چرتر“ جو وڏو حصو لکيو.
جين مت جي ادب زياده ڪوِتائون ملن ٿيون. -ٻڌمت- جي شاعرن، گيت نظم لکيا. ڏهين يارهينءَ صديءَ عيسويءَ ، -ٻڌ- ڌرم جا بچيل ساڌو پاڻ کي ”سِڌ“ چوائيندا هئا. انهن سڌن پنهنجن خيالن جي اظهار لاءِ روزمره جي -ٻولي- ڪم آندي.
”سِڌن“ سان گڏ ”ناٿ پنٿ“ جو سلسلو، سندن نائين نمبر ناٿ، گورکناٿ تي ختم ٿيو. گورک ناٿ، پنهنجي خيالن سان سڄي مُلڪ کي متاثر ڪيو هو. سندس گهڻو ڪلام اڄ به دستياب آهي. گورکناٿ جون ٻارهين صدي عيسويءَ جون اُهي آکاڻيون، ٻوليءَ جي لحاظ سان حيرت وجهندڙ آهن. گورکناٿ جي نسبت سان سنڌ گورک -جبل- موجود آهي ڀٽائيءَ به ”گورکناٿ“ کي ڳايو آهي.
”ناٿ“ ويدن برهمڻن ٻنهي کي مقدس مڃين ٿا. انهيءَ اختلاف جي باوجود سِڌن ناٿن ڪي ڳالهيون هڪجهڙيون به آهن. ٻئي پنهنجي مُرشد کي پُوڄا لائق سمجهن ٿا.
لفظ ’اشلوڪ‘، ’شلوڪ‘ مان تبديل ٿيندو ’سلوڪ‘ ٿي ويو. سنڌ جي ويدانتي شاعرن روحل فقير ساميءَ سلوڪ چيا آهن. ’ساميءَ جا سلوڪ‘ رسالي جي صورت ڇپيا آهن ڪيترن محققن انهن کي ايڊٽ ڪري ڪتابي صورت ڏني آهي.
اَشُورِي: وچ -ايشيا- جي هڪ ٻولي، جيڪا سامي سٿ جي هڪ شاخ هئي. هيءَ -ٻولي- ميخي خط لکي ويندي هئي. اوڻيهين صديءَ ماهرن هن لکت کي پڙهيو. هيءَ -ٻولي- گهڻو ڪري مٽيءَ جي سِرُن تي لکيل ملي آهي، جيڪي ”نينوا“ جي ڀِڙَن مان مليون آهن. اهي تختيون 1000 سال ق. م کان 5000 سال ق. م جي درميان لکيون ويون. هنن تختين مان قديم اشوريءَ قوم جي -تاريخ- تمدن بابت دلچسپ معلومات ملي آهي.
هي لفظ سناتن ڌرم جي اوائلي ڌرمي پستڪن، ويدن وغيره جي آيتن/ سٽن ڪوتا جي تُڪن طور ڪم آيو آهي. ويدن گهڻو ڪري ديوتائن جي ساراهه جا گيت ڌرمي ڪريا ڪرمن جي -تشريح- آهي. ويدن شامل اشلوڪن جو ڪو خاص -بحر- وزن نه هو، پر ننڍا وڏا منظوم جملا هئا، -جن- -بيت- يا دوهي سان مشابهت رکندڙ سٽون ضرور هيون.
رگ ويد: اٽڪل ساڍا ٽي هزار سال اڳ جي لکيل ڌرمي ڪتاب ”رگ ويد“ سنڌوءَ بابت هيٺيان -اشلوڪ- آندل آهن، -جن- مان ويدڪ ٻوليءَ جي مزاج مضمون جي گهاڙيٽي مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته، انهن آيل -اشلوڪ- هروڀرو ٻن سٽن جا نه، پر گهٽ وڌ سٽن وارا هئا، معنيٰ ته اشلوڪن مضمونن جي ادائگيءَ لاءِ ڪي مقرر سٽون نه هيون. مثال طور:
ڪتو ڪڏھن بگھڙ جي ذيلي جنس طور سڏيو ويندو آهي ڪڏهن ھڪ علحده جنس طور سڃاتو وڃي ٿو. الڳ جنس بہ ھن جي ارتقا بگھڙ نما ڪينڊس مان سمجھي وڃي ٿي. موجوده بگھڙ انھن بگھڙن جي ويجھو وارا نہ ھيا جن کي انسان پالتو بڻائي ڪتي جو نالو ڏنو.1758 سويڊين جي ماھر نباتات حيوانات ڪارل لينيوئس سسٽما نيچراء جو ڏھون ڇاپو شايع ڪرايو جنھن ھن جنسن جا ٻہ لفظي نالا مرتب ڪيا ان م ھن ڪتي جي جنس لاء ڪينس جو لفظ استعمال ڪيو جيڪو لاطيني ٻولي ڪتي لاء استعمال ٿيندو ھو
ڪتو بگھڙ جي خاندان مان آھي پھريون جانور آهي جي گھريلو ٿيو. آثار قديم وارين شھادتن مطابق اھو سڀ کان اول وچ اوڀر ڏھ ھزار سال قبل مسيح گھريلو جانور ٿيو. ان جي باوجود ان جي لاءِ اتي گڏيل ورتاء ملي ٿو. وچ اوڀر جي مسلمانن، عيسائين يھودين جي معاشرن اڪثر ھنڌن تي ڪتو ھڪ گار سمجھيو وڃي ٿو. ان باوجود ڪتو ان معاشرن ھڪ ڪارائتو جانور سمجھيو ويندو آھي جيڪو سندن ملڪيت مال جو نگھبان ھوندو آھي.
اسلامي تصوف جي تاريخ " اصحاب صفه " کان شروع ڪئي وڃي ٿي.البته لفظ " صوفي " يا " تصوف " جو استعمال ڪجھ پوءِ ٿيو، ان کان اڳ اسلامي تعليم " احسان " لفظ ملي ٿو، جنهن کي " تصوف " جي ھم معنٰي سمجهو وڃي ٿو۔ چيو وڃي ٿو، ته سڀ کان پھريائين شيخ ابوالھاشم کي " صوفي " لقب سان سڏيو ويو، جنھن 161ھ وفات ڪئي۔ شيخ عين القضاه ھمداني پنهنجي ڪتاب " مھيدات " لکيو آھي ته؛ سڀ کان پهريائين بغداد جي بزرگ " عبدڪ الصوفي "، "صوفي ‌ " لقب سان سڏيو ويو، جيڪو ٻي صدي ھجري جو بزرگ آھي، مطلب ته تصوف جي معرفت طريقت جي ابتدا ٻي صدي ھجريءَ ٿي.
مطلب ته ٽين چوٿين صدي ھجريءَ اھڙن ڪيترن ئي سنڌي عالمن جا نالا ملن ٿا، جيڪي سنڌ مان وڃي بغداد ، بصري ٻين شھرن رھيا۔ اتي ئي علمي دنيا پنهنجو نالو ڪڍيائون۔ ھنن جي جيڪا رھڻي ڪھڻي بيان ٿيل آھي، ان مان معلوم ٿئي ٿو ته ، ھو صوفيانه تعليم جو عملي نمونو ھئا۔ اھو ڏيکاري ٿو ته سنڌ صوفيانه تعليم موجود ھئي، ان جا اصول ھي ھئا ؛
هن وقت دنيا جن ماڻهن کي سماجي خدمتن عيوض سڃاتو وڃي ٿو، تن عبدالستار ايڌي مٿاھين مقام جو وارث رھيو آھي. سندس خدمتن عيوض کيس عالمگير شهرت سان گڏ ڪيترائي اوارڊ پڻ مليا، کيس انسٽيٽيوٽ آف بزنس ائڊمنسٽريشن پاڪستان طرفان اعزازي ڊاڪٽريٽ جي ڊگري پڻ ملي. 1997ع جي عالمي رڪارڊ ”گنيز بڪ آف ورلڊ رڪارڊز“ موجب ايڌي فائونڊيشن جي ايمبولينس سروس کي دنيا جي وڏي وڏي سروس قرار ڏنو ويو. ان کانسواءِ بنا ڪنهن موڪل جي ايڌيءَ کي ڪم ڪرڻ جي مڃتا پڻ ملي.
پاڪستان جو انسان دوست سماجي ڪارڪن عبدالستار ايڌي 1929ع جهونا ڳڙھ جي ويجهو هڪ ڳوٺ ڄائو. سندس والد ڪپڙي جو واپاري هو. جڏهن ايڌي يارنهن سالن جو ٿيو تہ سندس ماءُ کي شگر جي بيماريءَ سبب فالج ٿيو تہ هن ماءُ جي بيحد خدمت ڪئي. ننڍپڻ کان ٻين جي مدد ڪرڻ جو قائل هو. جيڪو عمل اڳتي هلي سندس زندگي کي ڪامياب بڻائڻ ڪارگر ثابت ٿيو.
هن ساده لباس شخص ڪڏهن بہ غرور جو اظهار نہ ڪيو، هُن غريب بکايل ماڻهن جي مدد لاءِ ڪِشتو کڻي مختلف شهرن خيرات وٺڻ لاءِ ڪئمپون پڻ لڳايون. 8 آڪٽوبر 2005ع آيل خوفناڪ زلزلي هُن بالاڪوٽ، ڪشمير ٻين متاثر علائقن ترت پهچي خوب مدد ڪئي.
ورهاڱي وقت هندو مسلم فسادن جي خطري سبب ٽيهارو هزار ميمڻن سان گڏ هن خاندان بہ پاڪستان هجرت ڪئي. هن جو خاندان ڪراچيءَ جي پسگردائي ملير اچي رهيو.
ايڌي چائلڊ هوم نالي هڪ شعبو، ڪراچيءَ کان حيدرآباد ويندڙ سپر هاءِ وي تي قائم آهي، جنهن سوين يتيم لاوارث ٻارن کي پناھ مليل آهي.
ملڪ جي پارليامينٽ ھڪ ايواني آھي جنھن جي رڪنن جو تعداد 84 آھي جيڪي سڌا سنوان تڪن مان ٽن سالن لاء چونڊجي ايندا آهن . ملڪ م اعلي عدالتن جي ججن جي مقرري ملڪ جي پارليامينٽ ڪندي آهي جيڪا لازمي طور تي عدليہ جي قومي ڪائونسل ، پارليامينٽ جي خودمختيار باڊي بار ايسوسيئيشن جي سفارش تي ڪئي ويندي آھي. جج جي نوڪري جو مدو نو سالن تائين ھوندو آھي.
ملڪ جو پورو نالو ريپبلڪ آف ايل سيلويڊور آھي. رياست صدارتي ريپبلڪ آھي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ سان سيلويڊور آھي جيڪو 13 42 , 89 12 واري جاگرافيائي بيهڪ تي واقع آهي.ملڪ جي انتظامي يونٽن کي ڊپارٽمينٽ سڏيندا آهن .ملڪ انتظامي طور تي ھيٺين انتظامي ڊپارٽمينٽن ورھايل آھي:
ملڪ 15 سيپٽمبر 1821 م اسپين کان آزاد ٿيو جنھن ڪري اھو ڏينهن ايل سيلويڊور عام موڪل جو ڏينهن آهي. ملڪ جو موجوده آئين 23 ڊسمبر 1983 لاڳو ٿيو. ھي ملڪ اڃان عالمي عدالت جي اختيار شامل نہ ٿيو آھي. ملڪ شھرين کي ووٽ ڏيڻ جو حق 18 سالن جي عمر حاصل ٿيندو آهي.
ايل سيلويڊور ( وچ آمريڪا جو ننڍي ننڍو تمام گھاٽي آبادي وارو ملڪ آهي جنھن جون سرحدون اتر اوڀر م ھونڊوراس سان، اتر اولھ گوئيٽي مالا سان ڏکڻ پيسفڪ سمنڊ سان ملن ٿيون. ھن ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ سڀ کان وڏو شھر سان سيلويڊور آھي
ملڪ جو صدر رياست حڪومت ٻنھي جو سربراھ ھوندو آھي. ملڪ صدر نائب صدر جي چونڊ سڌي سنئين ماڻھن جي ووٽ سان ٿيندي آهي. پھرين جون 2014 تي سينچيز سيرين ملڪ جو صدر آسڪر آرٽز ملڪ جو نائب صدر چونڏجي آيا.
علم ڪيميا جي تاريخ ان وقت شروع ٿيندي آھي جڏھن انسان پنھنجي اردگرد جو اڀياس شروع ڪيو تہ انھن جي سامھون موجود شيون ڪھڙي طرح انھن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪار آمد ٿي سگھن ٿيون.ان وقت انھن شين پٿر، ڪاٺيون لوھ سرفهرست ھيا. پٿرن سان گڏوگڏ انھن پھاڙن جو مشاھدو ڪيو انھن مان ڌاتو حاصل ڪيا.پٿرن کي پاڻ گسائي باھ ٻارڻ جو طريقو سکڻ کان پوءِ اھو سمجھڻ شروع ڪيو تہ ڪھڙيون شيون باھ سڙي وڃن ٿيون ڪھڙين شين تي باھ اثر نہ ٿي ڪري.پوء اتفاق سان واري گرم ڪندي شيشو ٺاھڻ جو فن سکي ويا.اھا سموري ترقي سطحي مختلف اندازن تي مشتمل ھئي.
ھي دور لڳ ڀڳ 600 ق م کان شروع ٿئي ٿو. ھن دور يوناني سائنسدان ارسطو تمام گھڻو مشھور آھي.ان سان گڏ سقراط افلاطون به جن سائنسي مظھرن کي فلسفيانہ انداز سوچي اڀياس ڪرڻ شروع ڪيو. ارسطو ٻين يوناني فلسفين مطابق ھر شئي چئن عنصرن مان ٺھيل آھي: مٽي، ھوا، باھ پاڻي.انھن مطابق باھ گرم خشڪ ھئي، مٽي خشڪ ٿڌي، ھوا پاڻي ٻئي ٿڌا ، گرم آلاڻ وارا ھوندا آھن. رومين علم ڪيميا وڌيڪ اضافا ڪيا.انھن ڌاتن مان شيون ٺاھڻ جي فن کي بھتر بڻايو مٽيءَ جي ٿانون تي انيمل ڪرڻ جو طريقو ايجاد ڪيو.
ھن دور جو آغاز 1700 کان ٿيو. رابرٽ بوائل جو شمار جديد ڪيمسٽري جي بانين مان ٿئي ٿو. جان ڊالٽن ايٽمي نظريو پيش ڪيو جنھن سان علم ڪيميا تمام گھڻو واڌارو آيو. مينڊليف عنصرن جي مطالعي کي عنصرن جي نئين ترتيب ذريعي اڳتي وڌايو عنصرن جي درجي بندي سان انھن جي خصوصيتن نون عنصرن جي دريافت آساني پيدا ٿي. نيل بوھر ردرفورڊ ايٽم جي بناوٽ تابڪاري جي باري مفيد ڄاڻ فراهم ڪئي اھڙي طرح ايٽمي ڪيمسٽري جو آغاز ٿيو.
علم ڪيميا يا ڪيمسٽري مادي جو علم جنهن مادي ) جي اندرين جوڙجڪ، بناوت ان ايندڙ تبديلين جي علم کي چئبو آهي. علم ڪيميا جي لحاظ کان مادي کي ٽن گروهن ورهايو ويندو آهي. عنصر ، مرڪب ملاوت.
اھو علم اھڙن مرڪبن عنصرن جي باري آهي جيڪي غير نامياتي شين مان ملن ٿا. ھن علم ڪاربن جي ڪيترن ئي مرڪب کان علاوه باقي سمورن عنصرن انھن جي مرڪبن جو اڀياس شامل آھي.
ھن قسم جون دريون، دروازن وانگر ھڪ تاڪ يا ٻن تاڪن جون ٿينديون آھن، جن کي ڪاٺ جي فريم سان انجيسن ذريعي لڳايو ويندو آھي ھن قسم جون دريون عام طرح سان استعمال ڪيون وينديون آھن، جن پانيلن اندر ڪاٺ جي پترن تختن کي گھربل نموني لڳايو ويندو آھي.
انھيءَ کان سواءِ سمورن پانيلن اندر ڪاٺ جي سنھن تختن کان علاوھ ڪجھھ حصي تائين شيشا ڪجھھ حصي تائين ڪاٺ جا سنھا تختا لڳايا ويندا آھن. اھڙن ڪمرن جتي روشنيءَ جي گھڻي ضرورت ھوندي آھي تھ سڀيئي پانيل شيشي جا رکبا آھن. شيشن کي قابو ڪرڻ واسطي ڪاٺ جون سنھيون پٽيون استعمال ڪيون وينديون آھن، جن کي سڏيو ويندو آھي.
ھن قسم جي دري ڪمري جي ٻاھرين ديوار کان ٻاھر تي نڪتل ھوندي آھي. مطلب تھ ھي دريون صرف ڪمري جي ٻاھرين ديوارن لڳايون وينديون آھن اھي ٻاھرين ڀتين کان ٻاھر نڪتل ھونديون آھن. پانيلن واري دري
ھي دريون گھڻن ئي ڊؤلن جون ٿينديون آھن، جھڙوڪ، چؤڪور، گول گھڻ ڪنڊائتيون وغيره. ھن قسم جي درين جو ٻاھر نڪتل ڀاڱو دريءَ جي فرش واريءَ ليول کان يا فريم جي ھيٺئين سڌي پٽيءَ کان شروع ٿيندو آھي. ھن قسم جي درين لڳائڻ سا عمارتن جي خوبصورتي وڌي ٿي. ھنن جي لڳائڻ سان ڪمرا ھوادار، ڪشادا روشن رھن ٿا.
رومين سڀ کان اول شيشي جو استعمال درين ڪرڻ جي ابتدا ڪئي. انھن ان ٽيڪنالاجي جي آغاز رومي مصر جي شھر اسڪندريہ سن 100عيسويء ڪيو. پيپر واريون دريون قديم جپان، ڪوريا چين وڏي پيماني تي استعمال ٿينديون ھيون جيڪي ڏاڍيون سستيون ھيون. انگلينڊ شيشي جو استعمال درين سترھين صدي عيسويءَ عام جام ٿي ويو ھو.
مصطفى إسحاق بوسحاقي الجزائر پيدا ٿيو، جتي هن وڏو ٿيو يونيورسٽي کان اڳ واري تعليم بوئيرا شهر مڪمل ڪئي. هو 1987ع مونٽريال لڏي ويو. هن 1994 ونٽريال ڪيوبيڪ يونيورسٽي مان ڪمپيوٽر سائنس بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي، ان کان پوءِ 1998 مونٽريال يونيورسٽي مان فزڪس اضافي بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي. ان کان پوء هن ڪنگسٽن ڪوئنز يونيورسٽي شرڪت ڪئي، جتي 2003 هن پنهنجي پي ايڇ ڊي جي مقالي جو دفاع ڪيو جنرل رشتي نظرياتي ڪائنات.
پنهنجي گريجوئيٽ مطالعي کي مڪمل ڪرڻ کان پوء، اسحاق-بوچاڪي پرنسٽن يونيورسٽي هڪ ريسرچ فيلو جي حيثيت سان ڪم ڪرڻ شروع ڪيو پوء 2005 ڊيلاس ٽيڪساس يونيورسٽي پروفيسر مقرر ٿيو. ڊيلاس جي يونيورسٽي آف ٽيڪساس پڙهائڻ دوران، هن ڪائنات جي ماهرن خلائي طبعيات جي ماهرن جو هڪ سرگرم گروپ ٺاهيو، کيس 2007 2018 بهترين استاد جو اعزاز ڏنو ويو.
مصطفيٰ اسحاق بوچاڪي جي ڪم ڪائناتي تيز رفتاري جي اصليت سببن تي تحقيق شامل آهي ان سان لاڳاپيل تاريڪ توانائي، ڪاسمولوجيڪل اسڪيل تي جنرل ريٽليٽيٽي جي جاچ، ڪائنات جي علم ڪشش ثقل جي لينسنگ جي اپليڪشن، ڪهڪشائن جي اندروني ترتيب، غير ملڪي ڪائناتي ماڊل.
هو ليگيسي سروي آف اسپيس اينڊ ٽائم ڪوليبريشن جي ڊارڪ انرجي سائنس ڪوليبريشن ڊارڪ انرجي اسپيڪٽرو اسڪوپڪ انسٽريٽمينٽ جو هڪ سرگرم ميمبر آهي، ٻئي برهمڻڪ تيز رفتاري ڊارڪ انرجي پراپرٽيز ٽيسٽنگ کي محدود ڪرڻ لاءِ وقف آهن. ڪائناتي پيماني تي ڪشش ثقل جي فطرت.
هن جي گريجوئيٽ ڪم شامل هوموجنسي ڪائنات جو مطالعو، ورم هولز ، ٺهڪندڙ شيون جي عام نظريي جي نسبت درست حل ، آئنسٽائن جي مساواتن جو معکوس انداز.
مصطفى إسحاق بوسحاقي هڪ فزڪسسٽ آهي جيڪو نظرياتي فزڪس ڪائنات جي توسيع ماهر آهي. 1987ع تائين هو الجزائر رهيو، جتان هجرت ڪيائين ڪئناڊا پوءِ 2003ع آمريڪا ويو.
16،88،818 ھئي.ھتان جي آبادي جو 79 سيڪڙو ٻھراڙيءَ 21 سيڪڙو شھرن رهندڙ آهي. آبادي جي پکيڙ جي لحاظ کان گھاٽائي 88.6 ماڻھو في ڪلوميٽر آهي.ھڪ گھر 5.5 ڀاتين تي مشتمل آهي. ضلعي جي 73 سيڪڙو آبادي ھڪ ڪمري واري گھرن رهي ٿي. ھن ضلعي جي لڳ ڀڳ سموري آبادي مسلمان آهي.آبادي ڪلھوڙا، سولنگي، جتوئي، سومرا، شيخ، بروھي، قاضي، ملاح، پنھور، جمالي، چانڊيا، مھيسر، کوسا، ٻٽ، لغاري، ٻگھيا، شيخ، ڏاهري، سيال، لنڊ، بوزدار، جوڻيجا،ڪنگراڻي، لاشاري، برھماڻي، شاھاڻي، سيد وغيره شامل آهن.
دادو ضلعي غازي شاھ جو دڙو، پير لاکيو جو ماڳ، منڇر ڍنڍ کان علاوه علي مراد دڙو سنڌو تهذيب، موهن جو دڙو جي تهذيب جا آثار قدامت جو اهڄاڻ آهن. کيرٿر جي لڪن ڦوسياند لڪن وسيلي زميني يا خشڪ واپاري رستن ذريعي هيءُ خطو ايران، مصري تهذيب، ميسوپوٽيميا، سمير، بابلي تهذيبن ڏُور اولهه سان ڳنڍيل رهيو. ايم ايڇ پنهور پاران ڄاڻايل کيرٿر جي ڄمار جي ڪَٿ به دادو جي علائقي جي قدامت تي روشني وجهي ٿو. ٻُڌ ڌرم يا ٻڌمت جا آثار، زرتشت آثار دادو جي قدامت جي علامت آهن.
دادو ضلعي جو قيام 1931 ٿيو. ان وقت دادو ، ميھڙ، خيرپور ناٿن شاھ، جوھي سيوھڻ تعلقا لاڙڪاڻي کان ڌار ڪري ڪوٽڙي، محال ڪوهستان ڄامشورو ڪراچي ضلعي کان ڌار ڪري ھڪ نئون ضلعو دادو ٺاھي ان جو صدرمقام دادو شھر کي بڻايو ويو.2004 وري ڪوٽڙي، سيوھڻ، ٿانو بولا خان، ڀان سيدآباد تعلقن کي ڌار ڪري نئون ضلعو ڄامشورو ٺاھيو ويو.
دادو برطانوي هندستان واري دور تعلقي جي حيثت اول ضلعي ڪراچي پوءِ ضلعي لاڙڪاڻي شامل هو. 1931ع دادو کي ضلعو بڻايو ويو. دادو ضلعي جي اُتر ضلعو لاڙڪاڻو، اوڀر سنڌو درياھ نوشهرو فيروز ضلعو، اولهه کيرٿر ٽاڪرو سلسلو بلوچستان جو خضدار ضلعو ڏکڻ ڊسمبر 2004ع دادو کي ڪوري نئون ٺاهيل ڄامشورو ضلعو آهي.
دادو ضلعي ڪارو ڪوٽ، واهي پانڌي. علي مراد، ڳاها، جوهي، غازي شاھ. ميان جو ڪوٽ، ڊرگهه بالا، سم، ٽوڙ، ڳاڙهي، ڳڙهي سومرو، ٿرڙي جادو شهيد، پٽ گل محمد، راڄو ديرو، مريد ديرو، ڦلجي، قصبو، هيرو خان، ٽنڊو رحيم، ڇني قديم ترين بستيون آهن.
اليگزينڊر برنس سنڌو درياهه جو سفر ڪندي 18 -جولاءِ- 1831ع تي لاهور پهتو، جيئن ته هن جو اصلي مطلب پورو ٿي چڪو هو هن پنهنجي سروي به مڪمل ڪري ورتي. -انگريز- حڪومت کي هندستان سنڌ جي صحيح معلومات نقشن بابت پوري ڄاڻ هن ئي ڏني. اڳتي هلي انگريزيءَ هڪ ڪتاب لکيو هو، جنهن جو سنڌيءَ ترجمو عطا محمد ڀنڀري ”سنڌوءَ جو سفر“ عنوان سان ڪري ڇپايو آهي.
17 -جنوري- 1832ع تي جڏهن هو ٻيهر لاهور داخل ٿيو، تڏهن رنجيت سنگهه هن جو دل جي گهرائين سان استقبال ڪيو. هتي -اليگزينڊر برنس- وچ -ايشيا- جي خطرناڪ سفر جي تياريءَ مصروف هو، هن پنهنجو حُليو ويس بدلائي ٻهروپيو بنجي عادتون بدلائي ڇڏيون حُليو تبديل ڪرڻ کان پوءِ هڪ افغانيءَ جو روپ اختيار ڪيو، -ان- سفر هن سان گڏ -بنگالي- فوج جو سرجن جيمس گيرارڊ شريڪ هو، جنهن پڻ هن جهڙو حُليو اختيار ڪيو.
اليگزينڊر برنس رنجيت سنگهه جي ڏنل فوجي دستي سان هن جي رياست جو -جائزو- ورتو اڳتي برنس سندس ساٿي افغانين سان مليا، جيڪي اڪوڙه تائين هنن سان گڏ هئا. -ان- بعد ڪاميابيءَ سان -پشاور-، -جلال آباد- ڪابل پهتا. اهو سفر -جاري- رکندي، لکنئو کان -بخارا- اچي پهتو. اتي خطرن کان خوشقسمتيءَ سان -بچي- ويو. برنس واپس خولرم گيرارڊ سان مليو، جتان اهي -بلخ- پهتا، 18 -جنوري- تي هڪ سال کانپوءِ بمبئيءَ پهتو.
اليگزينڊر برنس عهدي سميت جڏهن -افغانستان- پهتو، تڏهن دوست محمد جي پٽ حيدر خان پنهنجو پاڻ کي برطانيه حڪومت جي آڏو پيش ڪيو. جنهن کي بعد برنس جي نظرداريءَ هيٺ ڪوئيٽا جو گورنر مقرر ڪيو ويو. ٿورڙي ئي عرصي دوست محمد -افغانستان- مان فرار ٿي ويو سندس جاءِ تي 1939ع شاهه شجاع کي حاڪم مقرر ڪيو ويو. سر وليم ايم ناٽن ڪابل برطانوي سفير جي حيثيت ڪم ڪري رهيو هو، جڏهن ته برنس سندس نائب مقرر هو. پر انگريزن جي پسند وارو اهو انتظام گهڻو وقت هلي نه سگهيو. انگريزن خلاف افغانين جي -بغاوت- شروع ٿي چڪي هئي. ليڪن سر وليم ايم ناٽن -اليگزينڊر برنس- -ان- -بغاوت- مان ڪو خطرو محسوس نه ڪيو.
افغانين جي -بغاوت- کي مدنظر رکندي ميجر پاٽنجر جي خبردار ڪرڻ کانپوءِ 14 هزار برطانوي فوجي -افغانستان- مقرر ڪيا ويا، پر 2 نومبر 1841ع تي هڪ وڏو طوفان برپا ٿيو. -ان- ڏينهن صبح جو 9 وڳي افغانين ڪابل برنس جي رهائشگاهه تي حملو ڪري، -اليگزينڊر برنس-، سندس -ڀاءُ- ليفٽيننٽ چارلس برنس، ليفٽيننٽ بروڊفٽ گهر موجود سڀني مردن، عورتن ٻارڙن کي ماري ڇڏيو سندس گهر کي -باهه- ڏئي ساڙي ڇڏيو. اها انگريزن جي خلاف هڪ خوفائتي سانحي جي شروعات هئي.
1919ع هندستان ”قطع تعلقات“ تحريڪ هلي محمد صديق مسافر تي ان تحريڪ حصي وٺڻ جا الزام لڳا غلط فهميءَ جي بنياد تي هن خلاف موڪليل ڪانفيڊيشنل رپورٽ جي روشنيءَ کيس ڪاليج مان ڪڍڻ جو فيصلو ڪيو ويو، پر پرنسپال جي صلاح سان هي موڪل تي لٿو بعد کيس تعلقي ميرپور ساڪري جي ڳوٺ ٻهارا اسڪول هيڊ ماستر مقرر ڪيو ويو.
هن 18 ورہ تاڻين سنڌي ٻوليءَ جي پَرسِڌ رسالي "اخبارِ تعليم" جي ايڊيٽر جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس شعر ڪيترين ئي ورهن کان اسڪول جي نصاب جو حصو هئا. هن خان بھادر مير غلام محمد هاءِ اسڪول ٽنڊي باگي جي پھرين انچارج طور پڻ ڪم ڪيو.
محمد صديق مسافر 1 اپريل 1879ع تي ٽنڊي باگي ضلعي بدين ڄائو. سندس شروعاتي نالو جهنڊو هو. هو سنڌ جو تعليمي ماهر، ليکڪ، شاعر، ترجمي نگار اخبار نويس پڻ هو.
اهو آذربائيجان گريٽر ڪاڪاسس جابلو قطار جي ڏکڻ-اوڀر واري ايراضي تي واقع آهي. اهو باڪو جي مرڪز کان تقريبن 64 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. ان ماڳ جي پکيڙ 537 اٺاس آهي. وچ آذربائيجان جي نيم ريگستاني علائقي ثقافتي لينڊاسڪيپ ٽن پٿريلن ڪوهستاني علائقن تي پکڙيل آهي.
جنگردگ، بوائڪدش ڪچيڪديش جبلَ يزيلي ٽڪريون گوبسٽن واقع آهن، جيڪي قديم پٿر آرٽ جو گهر آهن. گھڻي ريت پٿرن جي نقش نگاري بوائڪدش ڪچيڪديش پهاڙن جي مٿئين مٿاڇرو تي ملي سگهن ٿيون. پٿرن جي ڀِت تي پينٽنگز 3-4 هزار سال اڳ جون آهن جن بنيادي طور شڪار جي منظرن جي عڪاسي ٿئي ٿي. انسان جانور جي تصويرن کي وڌيڪ پناهه ڏيندڙ ڪنارن جي پٿرن تي ڏيکاريو ويو آهي.
گوبسٽن پٿرن تي جانورن جون تصويرون مختلف وقتن جي بنيادن تي مدار رکنديون آهن ڇاڪاڻ ته شڪارن جي هدف تبديلي جي ڪري (وڏن جانورن جهڙوڪ جنگلي ڏاند جهنگلي گھوڙن نسبتا ننڍن هولوسن جانورن جهڙوڪ هرڻ، جهنگلي مروُن، پکي هولوسن پيرڊ جي شروعات آبهوا تبديلي سبب تبديلي ٿيندي هئي.
ڪڪديش جبلن تي رهائشي ماڳن جي ڀِتين تي پيٽروگليفس جهڙوڪ “فيروز-1”، “فيروز-2”، “گيا-آراسي”،“گيا-آراسي-2”، بوائڪديش جبلن تي “ڪنيزا”، “انا-زگا” انهن ماڳن تي پهاڙي پيٽروگليفس جهڙا آهن.
جبلن مان هڪ لاطيني لکت آهي جيڪا رومي شهنشاه ڊوميتئين جي حڪمراني واري دور سان لاڳاپو رکي ٿي، جيڪا 12هين رومي لشڪر جي عارضي قيام کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن کي ڪيسپيئن سمنڊ جي ڪناري تي فلمينيٽ سرواڻي ڪئي.
1966 ، آذربائيجان ايس ايس آر وزيرن جي ڪائونسل جي حڪمنامي جي تحت، جبلن کي گوبستان اسٽيٽ تاريخي ھنرائتو تحفظ جي طور تي اعلان ڪيو ويو هيو. صدر جي حڪم سان، جبلن کي 2007 قومي سنڀال طور قرار ڏنو ويو.
پٿر آرٽ نقاشي جي معيار گهاٽائي لاءِ، گوبستان کي 2007 يونيسڪو عالمي ثقافتي ماڳ يونيسڪو ورلڊ هيريٽرج سائٽ طور ڄاڻايو ويو.
ٻارنهين اَٺين صدي قبل مسيح جي وچ واري زماني کي ظاهر ڪندڙ هرڻ ،ٻڪري چوپايو مال جي چيڙهالو نقش گوبستان نئون پٿر وارو زمانو جي عڪاسي ڪري ٿو.
گوبستان پيٽرروليفس جو اڀياس ڪندڙ اسحاق جعفرزادي پاران 1947 لڳ ڀڳ 3.500 پيٽرويليفس کان وڌيڪ 750 پٿرن جو تجزيو ڪيو ويو انهن کي قديم دور کان وچئين دور 6 دورن ورهايو ويو:
گوبسٽن پٿر آرٽ ٻُوٽن حيوانات، شڪار، طرز زندگي، تاريخ کان اڳ وچئين دور جي زماني جي ثقافت جي نمائندگي ڪري ٿو. پٿرن تي نقاشي قديم انسان ، مذهبي رسمي رقص ،هٿن بڙڇي کنيو بيٺل مرد، جانور، ڍڳو ويڙه ، اُٺ جو قافلو ، سج ستارن جي تصوير جي نقش نگاري پيش ڪن ٿا. انهن قافلن جي تاريخ اوائلي 5.000 کان 20،000 سال قبل مسيح جي آهي.
آذربائيجان سرڪاري طور تي گوبسٽان پٿر آرٽ ڪلچرل لينڊ اسڪيپ هڪ ٽڪري جبلن واري هنڌ آهي، جيڪو آذربائيجان گريٽر ڪوهڪاف جابلو سلسلو جي ڏکڻ اوڀر ڪنارو تي واقع آهي، بنيادي طور تي جيرانيڪچماز درياء جي پاٽ ، درياء پيرسگات سمگائٽ نديءَ جي وچ آهي. اهو ڪاسپئين سمنڊ جي اولهه ڪناري تي باڪو جي مرڪز کان ڏکڻ اولهه تقريبا 40 ميل گوبسٽان جي آباديءَ جي اولهه واقع آهي.
بعد ، ايف مرادوا ج. روستامو ڏيڍ سئو سال کان وڌيڪ تصويرن جي نئين کوجنا ڪئي. قديم آثارن جي کوٽرائي دوران، ڪيترا ئي برونز ايج واريون بناوٽون هتي لَڌا ويا هئا.
اُنهن قديم آثارن جي کوٽائي کي آذربائيجان جي انسٽيٽيوٽ آف آرڪيالاجي ائنڊ ايٿنوگرافي آف دي نيشنل اڪيڊمي آف سائنس سهڪار ڪيو.
ھندي سماج ادب به ڏائڻ کي ”پڇل پيري“ يعني پوين پيرن واري يا کڻي ابتي پيرين ھلڻ واري ڪوٺيو ويو آھي ڏيکاريو ويو آھي ته ڏائڻ کي چوٽيءَ ڀر جھلي وارن جي چوٽين ڪٽڻ يا پيرن جون کُڙيون ڏنڀڻ سان سان صحيح ڪري سگھجي ٿو. ڏائڻ جو تصور نه صرف قصن ڪھاڻين ملي ٿو پر لوڪ ادب به ڏائڻ کي ڪنھن نه ڪنھن روپ دلچسپيءَ واري انداز پيش ڪيو ويو آھي. ڏائڻ جو ذڪر اياز ھن طرح ڪري ٿو:
سَنسڪِرت هڪ پُراڻي ٻولي آهي. موجوده جوڙ هندو آريائي ٻولي آهي جنهن جو ڳانڍاپو ويدڪ دور سان آهي. اها هندو يا هندو مت توڙي ٻڌمت جي مَُقدَس ٻولي آهي هندُستان جي ٻاويهن سرڪاري ٻولين هي شامل آهي .
سنسڪرت کمی ويدیائي واري ٻن مُرڪب ٻولن سمس ڪرت کي ملائي بڻايو ويو آھي۔ سمس جو مطلب ملائي ڪرت جو مطلب ڪرڻ. ائی گئی، رہتل دی ٻولي۔