polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ريڪجاويڪ آئس لينڊ جو سڀ کان وڏو شھر ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي ملڪ جي ڏکڻ اولھ فاڪسفلوئي اپسمنڊ تي ڏاکڻي ڪناري تي ويڪرائي ڦاڪ جي اتر پاسي 6408' تي واقع آهي. شھر جي آبادي 131,136 آھي ڪيپيٽل ريجن جي ڪل آبادي 233,034 آھي ھي شھر آئس لينڊ جو ثقافتي، معاشي سياسي سرگرمين جو مرڪز مشھور تفريحي مقام آھي.
مشھور آبادي واري ڪتاب لينڊنامابوڪ مطابق ريڪجاويڪ شھر جو بنياد نورس نسل جي سردار انگولفر ارنارسن 870ع وڌو. اتي گرم پاڻي جي چشمن ھجڻ ڪري ان جو نالو ريڪجاويڪ پئجي ويو. لفظ ريڪجاويڪ جي معنيَ آهي دونھين وارو شھر يا دونھين وارو اپسمنڊ.
ھن شھر کي آئس لينڊ جي پھرين آبادي سمجھيو وڃي ٿو. لينڊنامابوڪ مطابق ھن شھر جو بنياد انگولفر ارنارسن نالي ھڪ سردار 874ع وڌو ھو. ھن وقت ھن شھر جو شمار دنيا جي صاف ترين، سرسبزترين محفوظ ترين شھرن ٿئي ٿو
ايم ايڇ پنھور جي تحقيق مطابق ھن شھر جو بنياد ڪلھوڙن جي دؤر پيو. ايم.ايڇ پنهور پنهنجي مضمون سن 1701ع کان 1758ع تائين قائم ٿيل ٽن وسندين . جي باري لکي ٿو:
بورڊ آف روينيو سنڌ جي ديھن واري ھڪ صدي کان بہ وڌيڪ پراڻي نقشي م شھر پراڻي شھدادڪوٽ ٿاڻي مختيارڪار آفيس جي ارد گرد واري حصي تائين ھيو ان جي ڀرسان ويجھو غريب آباد نالي ڳوٺ ھيو ڪجھ فاصلي تي ڳوٺ سيلرا ڳوٺ قمبراڻي واقع ھيا. ھاڻي غريب آباد قمبراڻي ڳوٺ شھر جو حصو ٿي ويا آهن. شھر ديھ شھدادڪوٽ جي وڏي حصي سميت ديھ ھمير، ديھ سيلرا ديھ نورپور جا حصا پڻ شامل ٿي چڪا آهن.
1952 ڪئروگرافر پي اي گوسيف جي هدايت هيٺ، گيرائيف جي ست خوبصورتين جو بيلٽ آذربايجاني ٿيٽر آف اوپيرا بيلٽ تي مقابلو ڪيو ويو. نظامي گنجوي جي مشهور نظم تي مشتمل ست سهڻيون آذربائيجان جي ڪلاسيڪي موسيقي جي تاريخ هڪ نئون باب کوليو. گريائيف جو واحد ٻيو بيلٽ، ٿننڊر جو رستو، 1958 تيار ڪيل، ڏکڻ آفريڪا نسلي انتشار لاءِ وقف هو. ساڳئي سال، گيرائيف پڻ ڪئسپين سمنڊ جي تيل ڪارڪنن بابت دستاويزي فلم ـ اي اسٽوري ابائوٽ آئل ورڪرز جي سکيا لکي، جيڪا رومن ڪريمن پاران هدايتڪاري هيٺ نفت داشلاري جي ماڳ تي ٺاهي وئي.
سال 1926 ، اٺن سالن جي عمر ، گارا گرائيف آذربائيجان اسٽيٽ ڪنزرويٽوائر جي جونيئر ميوزڪ اسڪول داخل ٿيو، جيڪو هن وقت باڪو ميوزڪ اڪيڊمي جي نالي سان مشهور آهي. پنهنجي موسيقي جي قابليتن جي ڪري، گرائيف کي 1933 آذربائيجان اسٽيٽ ڪنزرويٽوائر ٻن فيڪلٽين هڪ ئي وقت داخلا جي اجازت ڏني وئي. هن جي استادن جورگي شروائيف، ليونڊ روڊولف، مشهور آذربائيجان موسيقار عزير حاجبيووف هئا. 1937 ، گرائيف آذربائيجان ايس ايس آر جي مرتب ڪندڙ يونين شامل ٿيو.
1938 ، ويهن سالن جي عمر ، گيريوف پنهنجي رسالي جو پهريون ميوزڪ ترتيب ڏنو، هڪ رسالي ”دل جو گيت“ رسول رضا جي شاعريءَ جو. اهو جوزف اسٽالن جي موجودگي ساڳئي سال ماسڪو جي بولشوئي ٿيٽر پيش ڪيو ويو. گريائيف بولشوئي ٿيٽر آذربائيجان آرٽ جي فييسٽول جي ڏهاڪي دوران ڪيانتا منعقد ڪئي، ان تقريب اسٽالن به شرڪت ڪئي. ساڳئي سال ، گريائيف ماسڪو اسٽيٽ ڪنزرويٽر منتقل ٿي ويو، جتي هو شاگرد دمتري شوستاڪووچ جو سٺو دوست بڻجي ويو.
گارا ابوالفراز اوگهلو گرائيف ، سندس نالو ڪارا ڪاريف يا ڪارا قائيف جي طور تي پڻ هِجي ڪيو ويندو آهي، سوويت آذربائيجان جو مشهور موسيقار هو. گريائيف تقريباً 110 موسيقي جا حصا لکيا، باليٽ ، اوپيرا، سمفونڪ چيمبر جا ٽڪڙا، پيانو، ڪينٽتا، گانا مارچ لاءِ سولو، نه رڳو آذربائيجان ايس ايس آر سڄي دنيا ، پر سوويت يونين جي باقي علائقن پڻ مشهور ٿيو.
آذربائيجان اسٽيٽ ڪنزرويٽر پنهنجي تدريسي ڪيريئر دوران، گيرائيف آذربائيجان جي ڪيترن ئي مشهور ميوزيشن ڪمپوزرن کي سکيا ڏني، جن عارف ملڪوف، خيام مرزادي اسماعيل حاجبيوف شامل آهن. گارائيف جي پٽ، فراج ، به سندس شاگرد ٿيو اهڙي ريت قوبستان جا پاڇا ڪليڊوسڪوپ جي نالي سان ون-ايڪٽ باليٽ تي ٻڌل لکيو، بعد ايونٽ گارڊ آذربائيجان تحريڪ جي موسيقي جي اڳواڻي ڪيائين.
جون 1961 سرد جنگ دوران، گريائيف ٽيخون خرنينڪوف صرف ٻه سوويت ڪمپوزر هئا جن يوسي ايل سي منعقد ٿيندڙ پهرين انٽرنيشنل لاس اينجلس ميوزڪ فيسٽيول شرڪت ڪئي. ان فيسٽيول سڄي دنيا مان پندرهن موسيقار ڪم ڪري چڪا آهن، جن آرنلڊ شينبرگ آئيگور اسٽراوينسڪي شامل آهن. 11 جون تي، فرانز وڪسمان گاريائف جي پاٿ آف ٿنڊر مان هڪ ترتيب سان گڏ فيسٽيول سمفوني آرڪسٽرا منعقد ڪيو.
گريائيف دل جي بيماري جو شڪار ٿيو، جنهن کيس باڪو منعقد 60 هين جوبلي ملهائڻ شرڪت کان روڪيو، جتي کيس سوشلسٽ ليبر جي هيرو جي لقب سان نوازيو ويو. گريائيف پنهنجي زندگي جا آخري پنج سال ماسڪو گذاريا، عوام کان پري رهيو، جيتوڻيڪ باڪو لاءِ سندس محبت گهڻي هئي هن جي لکڻين باڪو ويٺل هو:
گرائيوف هڪ ٻارن جي بيمارين جو ماهر طبقي جي خاندان پيدا ٿيو ، جيڪو باڪو مشهور هو. سندس ماءُ، سونا، باڪو جي اسڪول جي پهرين گريجوئيٽ منجهان هئي. هو روسي موسيقي سوسائٽي. گريائيف جو ننڍو ڀاءُ مرشل سرجن ڊاڪٽر آف ميڊيسن ٿيو.
چکڻ جي حواس کي سواد جي حِس به چئي سگهجي ٿو. هن حِسَ کي پرکڻ جو خاص عضوو زبان آهي، جنهن سان ڪڙي، مٺي، کٽي، ڦڪي، لذيذ، بي لذت، ٿڌي، ڪوسي جي پرک ڪئي وڃي ٿي. چکڻ جو احساس وات ڪلين، مهارن، ڪاڪڙي، مورڌن وغيره تائين پکڙيل هوندو آهي، جتي ڪنهن به شيءِ جي لڳڻ سان ان جي ذائقي جي خبر پوندي آهي. حياتياتي ماهرن مطابق مڇيءَ به چکڻ جو حواس هوندو آهي.
حواس جنهن کي انگريزيءَ سينس سڏجي ٿو، شين جي وجود، خاصيتن جي ادراڪ شعور جي سگهه کي حس/ حواس چئجي ٿو. ٻين لفظن ائين چئجي ته حواس انهن طاقتن کي چئجي ٿو، جيڪي دنيا جي ٻاهرين سببن جي ڀيٽ دماغ کي هر شيءِ کان آگاهه ڪن ٿيون. انهن حواسن کانسواءِ انسان بيحس آهي.
آءٌ اهو ايشيا جو عظيم بادشاهه آهيان جنهن پرشن سلطنت جوڙي. ان ڪري منهنجي هن معمولي مقبري تي حسد نه ڪر جنهن جي مٽيءَ هيٺ منهنجو لاش دٻيل آهي“،. اھو ڪتبو ھن وقت غائب ٿي ويو آھي.
مقبري جي ڪمري جي سامھون دروازي جي مٿئين ٽڪنڊي ھڪ سھڻو گل اڪريل ھو. ھن وقت انھيءَ گل جو فقط اڌ وڃي بچيو آھي. يورپي سياح جوھن البريٽ وان مينڊلسلو سن 1638ع اھو گل ڏٺو ھو انھيءَ کي ھن مقبري جي پينٽنگ ڏيکاريو. ان کان پوءِ ھڪ ڊگھي عرصي تائين ھي گل ماڻھن جي ذھن تان ميسارجي ويو. 1964ع ڊيوڊ اسٽرونيچ انھيءَ گل کي ٻيھر پينٽنگ ظاھر ڪيو. گل 12 وڏيون پنکڙيون آھن انھن مان 24 ننڍيون پنکڙيون اندرئين 24 ٻاھرئين پاسي ڦٽي نڪرن ٿيون. ھي گل سج جي عڪاسي آھي. ھي گل ٻڌائي ٿو تہ ايراني سائرس جي ڪردار شخصيت کي سج سان تشبيہ ڏين ٿا.
سائرس اعظم جو مقبرو ) ايران جي قديم هخامنشي يا اھڪيمنيد سلطنت جي باني سائرس ٻئي جي آخري آرامگاھ آھي. سائرس ٻئي کي ايراني تاريخ ڪوروش بزرگ يا ڪوروش ڪبير جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ھن کي عام طور تي سائرس اعظم جي نالي سان بہ ياد ڪيو وڃي ٿو. ھن بادشاھ جو مقبرو ايران جي فارس صوبي پاسارگاد جي کنڊرن موجودھ شيراز شھر کان اٽڪل 60 ميل اتر اولھ موجود آھي.
ماضيءَ ھن مقبري کي ماڻھو مادرِِ سليمان جو قبو سمجھندا ھئا. ڪن ماڻھن جي خيال اھا مشھور پيغمبر حضرت سليمان عليہ الاسلام جي والدھ جي آخري آرامگاھ آھي جڏھن تہ ڪي وري انھيءَ کي خليفي سليمان ابن عبدالملڪ جي امڙ سان منسوب ڪن ٿا. سڀ کان پھريائين اٽليءَ جي سياح گيو سيفيت باربارو ھن مقبري جو ذڪر پنھنجي سفرنامي ڪيو. ان بعد جرمنيءَ جي سياح جوھان البريٽ ڊي مانڊيلسلو پڻ ھن مقبري جي باري لکيو آھي.
مورئر ھن مقبري جي باري لکيو آھي تہ ھن مقبري جو بنياد چوڪنڊو آھي اھو بنياد سنگمرمر جي وڏن وڏن بلاڪن تي رکيو ويو آھي. قبي جي شڪل مصر جي اھرامن وانگر آھي ستن تھن تي مشتمل آھي، ھن قبي جي ھر حصي تي خوبصورت چٽسالي ٿيل آھي. البت قبي جي اڏاوت قديم فارس عرب تھذيب سان مشابھت نٿي رکي. مقامي ماڻھو ھن قبي کي سليمان جي امڙ جي آخري آرامگاھ سمجھن ٿا. فقط عورتون ھن قبي اندر وڃي سگھن ٿيون مردن کي اندر وڃڻ جي اجازت ناھي، ايتري قدر جو قبي جي چاٻي بہ عورتن وٽ آھي.
پورئر وڌيڪ لکي ٿو تہ، ”ماڻھن ھن مقبري سان ڪجھ عجيب و غريب ڪھاڻيون توھمات منسوب ڪري ڇڏيا آھن. مثال طور مقبري جي ڀرسان پاڻيءَ بابت چون ٿا تہ جيڪڏھن ڪنھن ماڻھوءَ کي ڇتو ڪتو ڏاڙھي وجھي ھو ٽيھن ڏينھن اندر ھي پاڻي پيئي تہ چڱو ڀلو ٿي پوندو. جيتوڻيڪ ماڻھو ھن کي سليمان جي ماءُ جي مزار سمجھن ٿا پر منھنجو دماغ اھو مڃڻ لاءِ تيار ناھي ڇاڪاڻ جو ھي قبو فارس، ترڪيءَ ايشيا مائنر موجود سمورن بزرگن جي مزارن کان بنھ مختلف آھي“.
مقبري جي ڇت اندرئين پاسي کان سنئين سڌي سادي آھي جڏھن تہ ٻاھرئين پاسي کان عربي عدد اٺ وانگر آھي. ڇت ٻن قيمتي پٿرن مان ٺھيل آھي، جن جي مٿان ھڪ اھرام جي شڪل جھڙو پٿر رکيل آھي. انھيءَ پٿر جي بنياد جي پکيڙ 6.253 چورس ميٽر آھي ان جي ٿولھ اڌ ميٽر آھي. ڇت جي مٿئين اندروني حصي جي وچوارو حصو ھڪ خالي ٽڪنڊي وانگر نظر اچي ٿو.
ھن مقبري جو برطانيہ جي ليکڪ جيمس جسٽينين مورئر ڪافي تفصيل سان ذڪر ڪيو آھي. بعد اسڪاٽلينڊ جي سياح رابرٽ ڪير پورٽر پڻ مرئر جي لکڻين جي تصديق ڪئي آھي.
سنڌ هباري خاندان جو زور وڌي ويو هو؛ عمر بن عبدالعزيز جي والي ٿيڻ کان پوءِ سندس زور اڃا به وڌيو. جيتوڻيڪ عمر بن عبدالعزيز کان پوءِ مٿي بيان ڪيل والي مقرر ٿيا، تڏهن به سنڌ حقيقي حڪومت هبارين جي هئي. مرڪزي حڪومت جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ، عمر بن عبدالعزيز جي پٽ، عبدالله بن عمر، سنڌ جي حڪومت تي سن 270 هه قبضو ڪيو. ڪي بغاوتون ٿيون، پر هن انهن کي زير ڪري ڇڏيو. انهيءَ ڪري ’بانيه‘ بدران منصوره کي گاديءَ جو هنڌ بنايائين، جو پوءِ مستقل طرح گاديءَ جو هنڌ رهيو.
افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو
باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو. 1163ع غزني شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري غزنوي ايمپائر جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي شاھ عالمي بازار جي اولھ واري ڀٽي گيٽ جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو.
لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي لھوار، لھار رھوار سڏيو البيروني پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ھن شھر لاء لھاوار نالو استعمال ڪيو. امير خسرو ان شھر لاءِ لھانور لفظ استعمال ڪيو ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ھن شھر جو نالو لَوھُور لھاور لکيو راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو لاوڪوٽ استعمال ڪيو. ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ رواور لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل بگاڙ عام ھئي ويدن راوي ندي لاءِ اراوتي ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ارياتياور طور اچارجڻ لڳو
ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ لوھار مان نڪتل آهي. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت لاوا واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي خيال آهي ته لاھور اصل لاوپور يا لاواپوري لفظ مان نڪتل آهي رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي لاوا رکيو ھو جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو
آنندپال واري ھندو شاھي ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي.
لاھور پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي پکيڙ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 84 ارب ڊالر ھيو ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي ترقي پسند خيالن وارو ڪاسموپوليٽن شھر آھي ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي. ون يونٽ واري دؤر ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو.
لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ادب تعليم جو مرڪز رھيو آھي ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن
ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان قوالي جو پڻ مرڪز آھي شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.
سنڌي ٻوليءَ جي -باري- ڊاڪٽر ٽرمپ جا رايا نهايت عالماڻا فاضلاڻا آهن. 19 هين صديءَ جي آخر ڌاري سندس قائم ڪيل اهي رايا اڄ به ڪنهن حد تائين درست تسليم ڪيا وڃن ٿا. البت سندس اهو رايو ته ”سنڌي -ٻولي- نج سنسڪرتي -ٻولي- آهي يا سنسڪرت ئي سنڌي ٻوليءَ جو سرچشمو آهي“، اڄ جي لسانيات جي ماهرن جي نظر رد ٿي چڪو آهي. ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جو گرامر لکيو، جنهن هن سنڌيءَ جون ڪيتريون بناوٽون شاهه لطيف جي بيتن مان مثال ڏئي سمجهايون، ٽرمپ جي گرامر ڪيترائي اهڙا اشارا ملن ٿا، -جن- هن سنڌي ٻوليءَ جي جدا حيثيت نرالائيءَ کي پڻ نروار ڪيو آهي.
ڊاڪٽر ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جو تقابلي گرامر به لکيو، ٽرمپ سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص آوازن ”ٻ“، ”ڏ“، ”ڄ“ ”ڳ“ تي پڻ کوجنائون ڪيون، انهن آوازن جي ڀرپور -تشريح- ڪئي. ڊاڪٽر ٽرمپ ئي اهو ماڻهو هو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي لپيءَ لاءِ 1853ع جوڙيل عربي سنڌي لپيءَ خلاف رايو ڏنو، چيو ته ”اها لپي سنڌي ٻوليءَ جي صوتياتي سرشتي جون سموريون ضرورتون پوريون نٿي ڪري“. -ان- کان سواءِ هن ڪاروبار لاءِ جوڙيل واڻڪي لپيءَ تي پڻ -تنقيد- ڪئي. سنڌي ٻوليءَ جي لهجن تي پڻ ڊاڪٽر ٽرمپ -تحقيق- ڪئي، سنڌي ٻوليءَ جي مکيه لهجن اترادي، وچولي لاڙي وغيره تي لکيائين.
ارنيسٽ ٽرمپ- چئن سالن جي عمر پنهنجي وڏي -ڀاءُ- سان گڏ اسڪول وڃڻ شروع ڪيو. سندس انهيءَ شوق کي ڏسندي سندس والد کيس ڀر واري هاءِ اسڪول -تعليم- لاءِ موڪليو، -جتي- هن لاطيني، يوناني ٻيون ٻوليون سکيون، 17 سالن جي ننڍيءَ عمر هن امتحان پاس ڪري ورتو. ٽرمپ جي مائٽن کيس -پادري- بنائڻ جو فيصلو ڪيو، جنهن لاءِ هن کي ڏکڻ جرمنيءَ جي مشهور اداري اسٽيفن ڪاليج داخل ڪرايو ويو، -جتي- هن نه فقط مذهبي علمن جو مطالعو ڪيو، پر مختلف ٻولين جو اڀياس پڻ -جاري- رکيو. ٽرمپ کي عبراني، عربي سنسڪرت ٻولين سان خاص دلچسپي هئي. جرمنيءَ کان پوءِ هي لنڊن پهتو، -جتي- هڪ پرائيويٽ اسڪول مان يوناني لاطيني ٻوليون پڙھيون
ارنيسٽ ٽرمپ 12 مارچ 1828 تي جرمنيءَ جي شهر السفيلڊ ڄائو. هن جي والد جو نانءُ جارج ٿامس ٽرمپ هو. جيڪو واڍڪو ڪم به ڪندو هو. ٽرمپ جي والد هن جو نانءُ ساراني بدير رکيو هو. السفيلڊ هڪ ننڍڙو ڳوٺ آهي ميون جي ڪري مشهور آهي. ارنيسٽ ٽرمپ جنهن گهراڻي پليو نپيو سو هڪ سادگي پسند مذهبي خيالن جو گهراڻو هو. ٽرمپ سنڌي ٻولي جي وڏي خدمت ڪئي. پاڻ شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو رسالو پڻ جرمني مان ڇپرايو. 5 اپريل 1885 لاڏاڻو ڪري ويو.
جينين جي متي موجب ڪنهن به ساهه واري شيءِ کي ايذائڻو ناهي امن قائم رکڻو آهي. مهاوير بنيادي جين ڌرم تي زور ڏنو آهي، جيڪو پنجن قسمن ٻاويهن پابندين تي ٻڌل آهي. اهنسا کي مقبول ڪرڻ سندس اهم ترين ڪارنامو آهي، ان اصول جي بنياد تي هن جيني ڀڪشوئن گهر گِرهستين لاءِ جيڪو اخلاقي ضابطو مقرر ڪيو، اهو پنجن قسمن جو هو:
جين فلسفي موجب زنده غير زندهه شيون هڪ ٻئي سان واسطي اچڻ تي مخصوص توانائيون پيدا ڪنديون آهن، جيڪي ڄمڻ، مرڻ زندگيءَ جا مختلف تجربا بنجي وينديون آهن. جين ڌرم برابريءَ جي طرز عمل تي گهڻو زور ڏئي ٿو. سموريون جيني رسمون داخلي خارجي اهنسا جي چوڌاري بيٺل آهن، اهنسا کي لاڳو ڪرڻ واضح ڪرڻ لاءِ جين ڌرم هيٺين ڳالهين کي تشڪيل ڏني.
جين ڌرم جي متي گذريل ڪم گناهن جي پراسچت ادا ڪرڻ کان آزادي حاصل ڪرڻ خاطر سخت تپسيائين کي وڏي اهميت ڏني. آواگون يا ٻي جوڻ کان بچڻ لاءِ جسماني تڪليف اهنسا تي زور ڏنو، ڇو ته سندن متي موجب جنم جو چڪر گناهه دُک جو ڪارڻ آهي.
جين ڌرم جي آخري تيرٿنڪر مهاوير جي قولن چوڻين کي لکت آندو ويو ياد ڪيو ويو. جينين جي اصلوڪن صحيفن يا ڌرمي ڪتابن کي ’پورَوَ‘ يا ’انگ‘ چيو ويندو آهي. پوروَن جو تعداد 14 آهي، جيڪي ناياب آهن. جين ادب 14 انگ، 12 ايانگ، 10 پاڪنڪا، 4 مولسُوتر ٻه ٻيا سُوتر شامل آهن.
جين مت مان مراد آهي ته جنهن پنهنجي حواسن نفساني خواهشن کي فتح ڪيو، ان ڄڻ سڄي دنيا تي سوڀ ماڻي. مهاوير جو چوڻ هو ته انسان به غيب جو علم ڄاڻي سگهي ٿو. جيئن پيدا ڪرڻ وارو ڄاڻي ٿو، پر ان لاءِ کيس پنهنجي نفساني خواهشن کي وس ڪرڻو پوندو. جين ڌرم سڀني ساهه وارن جي تعظيم ڪئي ويندي آهي.
مهاوير، جنهن کي ورڌمان/ ورڌمن به سڏيو وڃي ٿو جيڪو جين مت جو چوويهون روحاني پيشوا/ تيرٿنڪر آهي، ان کي ’جين ازم جو ابو‘ سڏيو وڃي ٿو. سندس جنم 599 ق. م ڌاري چتراڪما ٿيو، جنهن جو نئون نالو اڄڪلهه ’چتراڪوٽ‘ آهي، جيڪو ڀارت جي مشهور شهر ’الهه آباد‘ کان 72 ڪلوميٽر اولهه طرف آهي. ورڌمان ننڍپڻ ئي فاني پڻي کي محسوس ڪري ورتو 30 ورهين جي ڄمار اوتار بنجي ويو. کيس اندر جي روشني عطا ٿي، ان وقت کان وٺي ماڻهن هن عقيدي جي پرچار شروع ٿي. مهاوير جو انتقال ويشالي جي ڳوٺ پاوا 72 سالن جي عمر ، 527 ق. م جي وچ ڌاري ٿيو.
جواهرن، سون چانديءَ سان سينگاريل بتن جي پوڄا ڪندا آهن. سويتامبر فرقي اوسواڙ واڻيا مشهور آهن. هن فرقي جو ڪو به ماڻهو مذهبي پيشوا ٿيڻ کان اڳ ڪنهن ٻئي مذهبي پيشوا سان گڏ رهندو آهي پوءِ ڪنهن خاص ڏينهن تي سڀني پاڙيسرين کي گڏ ڪري، نئين ٿيندڙ مذهبي پيشوا کي گهوٽ وانگر تيار ڪري، کيس تيل هئيڊ هڻي وهنجاري، ڪپڙا پهرائي، هاٿيءَ تي ويهاري شهر جو چڪر لڳارائي عبادتگاهه آندو ويندو آهي، جتي گرو سندس مٿو ڪوڙي کيس مذهبي پيشوا وارو لباس پهرائيندو آهي کانئس ڌرمي ڳالهين تي هلڻ جو قسم کڻائيندو آهي.
لفظ ’جين‘، سنسڪرت ٻوليءَ جي لفظ ’جينا‘ مان ورتو ويو آهي. سنسڪرت ’جئه/ جي‘ جو مطلب آهي فتح ڪرڻ ’جينا‘ جي معنيٰ فاتح، تنهنڪري جين کي ’فاتح‘ يا ’سوڀارو‘ به چئي سگهجي ٿو. ٻين لفظن اهڙو شخص، جنهن پنهنجي پاڻ کي وس ڪيو ڇوٽڪارو يا نجات حاصل ڪئي هجي.
انگريزيءَ سنڌيءَ استعمال ٿيندڙ ڪاما يا ”ٿورو دم“، جنھن کي ”ساھي“ بہ چيو ويندو اھي، هيءَبيهڪ جي ٻين نشانين کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ نشاني اھي. جڏھن ڪنھن جملي جي ڪنھن لکت يا نالي وغيره جي وضاحت ڪجي، يا وڌيڪ معلومات ڏبي آهي تھ ڪاما يا ٿورو دم ڏبو اھي. هڪ جملي هڪجهڙا گهڻا لفظ استعمال ٿيڻ جي صورت انهن کي ڪاما سان ڌار ڪبو آهي. مثال: مون کي انب، صوف، ڪيلا انگور وڻندا آهن. مثال طور: اسڪول جو پرنسپال، مسٽر احمد، ڏاڍو سخت ماڻھو اھي.
ٿورو دم کي انگريزي گريڪ زبان چيو وڃي ٿو، جنهن جو تعلق لفظ معنيٰ سان آهي. ادبي لحاظ کان فقرن کي جدا ڪرڻ يا جملي جي ننڍن حصن کي جدا ڪرڻ کي چيو وڃي ٿو. ٿورو دم نه رڳو جملي جا حصا ظاهر ڪري ٿو، پر لفظن، اصطلاحن پهاڪن وغيره کي به جملي جدا ڪري ڏيکاري ٿو.
جيڪڏهن جملي هڪ کان وڌيڪ صفتون لاڳيتون اچن ته اهڙي حالت هر صفت کان پوءِ ٿورو دم ڏيڻ گهرجي، پر آخري صفت جي پٺيان نه ڏجي.
جيڪڏهن فعل هڪ کان وڌيڪ لاڳيتا اچن ته انهيءَ کي به زوردار ثابت ڪرڻ لاءِ، جدا رکڻ لاءِ هر هڪ فعل جي اڳيان ٿورو دم ڏنو وڃي.
جيڪڏهن جملي حرف جر جيڪڏهن هڪ کان وڌيڪ فقرن اچن انهن کي جدا ڪري استعمال ڪرڻو هجي ته حرف جر کان پوءِ ٿورو دم ڏئي انهن کي جدا ڪيو وڃي.
جيڪڏهن هڪ کان وڌيڪ جملا حرف جملي جي مدد سان ڳنڍيا ويا هجن، تڏهن به هر جملي جي ميلاپي هنڌ تي حرف جملي کان اڳي ٿورو دم ڏنو وڃي. اهڙي ٿوري دم جو مطلب هر جملي جي خيال کي الڳ الڳ ظاهر ڪرڻ هوندو آهي.
هن جملي ٿورو دم نه رڳو هر ڪنهن فقري جي اهميت ظاهر ڪري ٿو، پر ٻنهي فقرن کي ٿوري دم جي مدد سان الڳ ڪري بيهاريو ويو آهي، معنيٰ کي صاف ڪري اثرائتو ظاهر ڪيو ويو آهي وضاحت ڪئي ويئي آهي.
هر وقت، هر انسان، خدا جي مخلوق جي دک درد کي غور سان ڏسي، انهن تي سوچي، ويچاري نتيجا ڳولي، ته جيڪر جاندار، پکين، انسانن جي ڀلائي، همدردي سک جا سڀ رستا، سبب هن جي اڳيان اچي وڃن.
طوسي کي ”ترڪيوٽ“ جو باني مڃيو وڃي ٿو. پندرهين سورهين صدي عيسويءَ هي اوزار مغرب گهڻو مقبول ٿيو. مراغه جيڪا خالص فلڪياتي تحقيق ٿي، ان جي نتيجي ”الزج والخاني“ وجود آئي، جنهن کي خاني تقويم به چيو وڃي ٿو، جيڪا مشرقي ملڪن خاص ڪري چين گهڻي مشهور ٿي. طوسيءَ اها تقويم ٻارهن سالن جي محنت کان پوءِ 671 هه/ 1272ع مرتب ڪئي. هي شاعر به هو. هن 30 ذوالحج 673هه/ 26 جون 1274ع بغداد وفات ڪئي. علامه حلي پنهنجي استاد طوسيءَ کي هميشه ”استاد بشريت“ جي نالي سان ياد ڪندو هو. سندس مشهور تصنيفون هيٺ آهن:
گوبند مالهي نه رڳو اصلوڪو ساهت لکيو، پر سٺو سنڌيڪار به هو. جڏهن به گهرج محسوس ڪيائين ته ٻين ٻولين مان چونڊ ناولن ڪهاڻين جا سنڌي ترجما پڻ ڪندو رهيو. جن جو پڻ ڪافي تعداد آهي. ڪهاڻين کانسواءِ ڪيترائي ناول پڻ ترجمو ڪيائين، جن ڌرتي ماتا ، سنيتا ، تاني ، ماءُ ، ساٿي ، انقلابي شاهراهه چاندني رات وغيره شامل آهن.
گوبند مالهي برطانوي هندستان سنڌ جنم وٺندڙ سنڌي ٻولي جو برک اديب، ڪهاڻيڪار، ناول نگار ناٽڪ نويس هو. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.
آدي شڪتي:ظاهر ڪائنات ڪامل جي تخليق جي خوشي شامل ٿيڻ جي خواهش سان پيدا ٿئي ٿو، جنهن جي اوسر جي خوشي اسان پاڻ پڻ هڪ حصو آهيون.
شمڀاوي عرف مهيشوري ماتريڪا:شمڀاوي ماتا ايِشورتا سڀاڳو روپي بناوٽ جي مٽ سٽ ، پيداواري تبديلي نئين سِر اڏاوت پرمارٿي آهي. هڪ ٻئي شڪل اُها شِيوَ جي شڪتي آهي
مانداڪيني عرف گنگا:ڏسندڙ پويتر گنگا کي لتيزفهم ڳُجهي گايتري جي نمائندگي سمجهندا آهن. گنگا زميني گناهن کي پاڪ ڪري سگهي ٿي، گايتري ڪرما جي غلامي کي نشٽ ڪري سگهي ٿي.
رتمڀرا: انسان کي خدا جو سڀ کان وڏو تحفو مڪمل سرشتي شعور يا سمجهه، ڄاڻ، پروڙ آهي، جيڪو جڏهن ملي وڃڻ تي مايا جي سڀني ٻنڌڻن کي هٽائي ڇڏي ٿو. اهو سرشتي شعور رٿمبارا پراجنا آهي. ان جي ڪائناتي روپ گائيتري رٿمبارا آهي هي احساس پاڻ سُڃاڻڻ يا مُڪتي آهي.
ساوتري: بنيادي شڪتي جا ٻہ وهڪرا آهن، هڪ لازوال ماورائي۔ يعني روحاني؛ ٻيو منشور، يعني غير معمولي جسماني۔ روحاني وهڪرو کي گايتري سڏبو آهي، جڏهن تہ جسماني وهڪري جو نالو ساويتري آهي.
درگا/ ڪالي: وقت-جي-سگهه طور گايتري دُرڳا يا ڪالي سڏي ويندي آهي.جيون هڪ جنگ جو ميدان آهي، جتي اسان جا سڀ کان وڏا دشمن گهڻي ريت اسان جي پنهنجي ذهنيت ڪردار جي ڪمزوري آهن. درڳا ماتا جو فضل وٺڻ سان هڪ ماڻهو پنهنجين انهين خامين خرابين کي درست ڪرڻ لاءِ روحاني طاقت حاصل ڪري وٺي ٿو.
ڪونداليني: ڪونداليني جي روپ گايئيتري هڪ پرسڪون سرشتي قوت آهي جيڪا ماڻهوءَ جي جسماني نفس سان جُڙيل آهي. پاڻ کي سُڃاڻڻ لاءِ يوگا جو ڳانڍاپو ڪنڊاليني جي جذبي سان واڳيل آهي.
اناپورنا: کاڌو زندگي جي بقا لاءِ سڌوسنئون بنيادي ضرورت آهي. اناپورنا جي طور گايتري ماتا جي فطرت کاڌو ڏيڻ آهي، جيڪا کاڌو پيدا ڪري ٿي اهو کاڌو طور اسان لاءِ دستياب آهي.
ڀاواني: بڇڙائي جو انت آڻيندڙ شڪتي کي ڀاواڻي طور سُڃاتو ويندو آهي، جيڪا چڱائي، شائستگي پيڙهيل بچاءُ نه ڪري سگهندڙن جي مُحافظ آهي.
ڀووانيشوري: گائيتري عالمي ميٺ محبت ڀلائي جي خدائي رواداري جي طور فرد جي خوشحالي خوشي جي ديوي جي حيثيت سان ڀووانيشوري سڏبي آهي. صحيح سماجي ڪوششن سان اسان سندس مهرباني حاصل ڪندا آهيون.
سڀ کان اڳ گايتري جو ذڪر رگ ويد جي هڪ منتر آيو آهي. رگ ويد گايتري جا 24 حڪم آهن. گايتري اصل گايتري منتر سان محاورو آهي اوتار گايتري پاڻ پرميشور جي انساني شڪل آهي. گايتري جو هي ري منتر سڀ کان وڌيڪ مشهور آهي. گهڻي ريت عالم گايتري کي ويد ذڪر ڪيل سج جي اير ديوتا گايترا جي تانيٿ قرار ڏيندا آهن، جيڪو ساوتري ساوتر جو هم معنيٰ آهي. ان ڪري اها تاريخ جي اڃا تائين پروڙَ نہ ٿي سگهي آهي تہ ساوتري منتر جي شڪل ڪڏهن وجود آئي منتر سان انساني شڪل ڪيئن ماڻيائين. زمانو گذرڻ سان گڏوگڏ ان جا مختلف وسيلا لکتون لڌيون آهن، پر مُونجهارو هنوز باقي آهي.
شيو مت گايتري کي هڪ سُندر، وَڻندڙ مڪمل پيراشيو جي روپَ سُڃاتو ويندو آهي، جيڪا سج جي اوتار شيوسوريا جي ڪردار نظر ايندي آهي.]]۔ وہ سروشڪتي وان چئني طرف موجود سد شيو آهي، جنهن جو نالو بهارگا آهي. سدشيو جو ساٿي اهوئي گايتري منتر آهي، جنهن ان جي مُڙس بهارگا جي شڪتي سمائيل آهي اهوئي منتر ان سگهہ ڏئي ٿو. گايتري جو مشهور 5 سِرُ 10 هٿن وارو اوتار شيو مت منجهان ئي ورتل آهي، جيڪو 10هين صدي جي مُنڍَ اُتر هند شيو مت جي ڪنهن علائقي منجهان مليو هيو.
ڪُجھ پِراڻن گايتري کي برهما جي گهرواري سرسوتي جو ئي ٻيو نالو بيان ڪيو ڪيو آهي. متسيہ پراڻ جي مطابق برهما جو کاٻو اَڌُ عورت جي شڪل ظاهر ٿيو، جنهن کي سرسوتي، ساوتري گايتري سَڏيو ويندو آهي. ڪروما پراڻ جي مطابق گوتم کي گايتري عطا ٿي هئي هو انهيءَ جي سهائتا سان پنهنجي زندگي جون سمورا ڏُکَ مِٽائي ڪري سگهيو هيو. اسڪند پراڻ پڻ ذڪر ڪيل هيڪہ گايتري برهما جي زال هئي، جيڪا سرسوتي جي رُوپَ ظاهر ٿي هُئي.
گايتري ويد جي گايتري منتر جي شخصي شڪل آهي. انکي ساوتري يا ويد ماتا جي نالو سان پڻ سُڃاتو ويندو آهي. ساوتري جو ذڪري گهڻي ريت ويد ذڪر ڪيل سج جي ديوتا ساوتر سان گڏ ڪيو ويندو آهي. ساوتري مت جي مطابق گايتري شيوَ جي گهڻو ويجهي آهي پنهنجي پنج سِسِين ڏهہ هٿن سان سد سيو جي سڀ کان معياري اوتار آهي. جڏهن تہ اسڪند پراڻ جي مطابق گايرتي برهما جي ويجهي آهي.
تيلُگو يا تيلو گو ، ڏکڻ هندوستان جي رياست آنڌرا پرديش تلنگانا جي سرڪاري ٻولي آهي۔ ڏکڻ هند جي چار دراوڙي زبانن منجهان هڪ آهي۔ پر هي وچ وسطي يارت جي زبانجي نالي سان ، ماهرين لسانيات ڄاتي سنڃاتي ويندي آهي۔ هِن زبان تي آريائي ٻولي سنسڪرت جو غلبو ڏسي سگهجي ٿو ۔ ڀارت هندي ٻولي - اُردو ٻولي کان بعد گهڻو ڳالهائي ويندڙ ٻولي تيلگو آهي۔
هيءُ طريقو ڳوٺن شهرن اختيار ڪيو ويندو آهي. ڳوٺن ڌاڙيل هٿيارن جي زور تي گهرن گهڙي ماڻهو اغوا ڪندا رهن ٿا. قبيلائي جهيڙن فسادن پڻ اغوا ڪرڻ جو سلسلو عام جام آهي. پيشه ور ڌاڙيل ڳوٺن مان ماڻهو اغوا ڪري، ڀُنگ جي عيوض کين ڇڏين ٿا. شهرن وري برده فروشن جا گروهه هٿيارن جي زور تي، ماڻهن ڏهڪاءُ وجهي گهرن، دڪانن آفيسن مان ماڻهو اغوا ڪندا رهن ٿا. انهيءَ جو سبب هڪ ته دهشت گردي آهي ٻيو وري ڀُنگ جي حاصلات. ٻين مختلف مقصدن، جهڙوڪ ٻار اغوا ڪري، خودڪار ڪئمپن جبري پورهيو ڪرائڻ، اسمگلنگ ڪرائڻ، معذور ڪري پِنائڻ سندن عضوا آپريشن ذريعي ڪڍائي پئسا ڪمائڻ ڪارڻ وڪڻڻ به اهو طريقو استعمال هيٺ آهي.
هيءُ طريقو اڪثر شهرن آزمايو وڃي ٿو. افغاني پٺاڻن طرفان خاص ڪري اتر سنڌ جي مختلف ڳوٺن اهڙيون ڪارروايون ڪرڻ جون خبرون پڻ اينديون رهنديون آهن. هيءُ طريقو شهرن خاص ڪري بس جي اڏن، ريلوي اسيشنن، ميلن، ملاکڙن مختلف گاڏين سفر دؤران آزمايو ويندو آهي. برده فروش خاص ڪري ٻارن کي ڪا نشي واري شيءِ کارائي، بيهوش ڪري کڻي ويندا آهن، جيڪي بعد مختلف مقصدن خاطر وِڪيا ويندا آهن .
هيءُ طريقو اڪثر ڪري پينو فقير، عورتون مرد اختيار ڪن ٿا. شهرن توڙي ٻهراڙين خيرات گهرڻ جي بهاني ڳوٺن گهرن ڪاهي پوندا آهن ٻارن توڙي نوعمر ڇوڪرن کي نشي واريون شيون کارائي اغوا ڪري ويندا آهن. اِهڙا فقير اڪثر ڪري اغوا ڪيل ٻارن جا عضوا ڀڃي، معذور ڪري، کين پنائيندا آهن. اهڙيون ڪارروايون ڪندڙ برده فروشن جا ڪيئي گروهه سرگرم آهن.
سنڌ اندر معاشي حالتن جي خراب هئڻ ڪري، اڪثر غريب گهراڻن جا ٻار نوجوان گهران ڪاوڙجي ٻين شهرن ڳوٺن ڪمائڻ خاطر ويندا آهن. اهڙيءَ صورتحال برده فروش ٻارن نوجوانن کي بهتر روزگار جا موقعا خوشحال زندگيءَ جون اميدون ڏيکاري، ورغلائي، ٻين صوبن شهرن ڏانهن وٺي ويندا آهن، جتي کين وڪڻي مختلف مقصدن خاطر استعمال ڪيو ويندو آهي.
ھتان جا بلوچ پنھنجي جرائت مندي، بھادري دليريءَ سبب مشھور آھن. 1877ع ڌاري موجودھ پاڪستان جي بلوچستان واري علائقي تي انگريزن قبضو ڪري ورتو ھو زاھدان ويجھو پاڪستان ايران جي سرحد تائين پھچي ويا ھئا. انگريزن جون نظرون ايراني بلوچستان تي ھيون ھو قبضي لاءِ حڪمت عملي ڪري رھيا ھئا. اھڙي نازڪ دور زاھدان جي بھادر بلوچن انگريزن سان مھاڏو اٽڪايو. بھادر جنگجو قبائلي اڳواڻن سردار جمع خان اسماعيل زھي، سردار خليل خان گمشادزھي، سردار جنيد خان ياراحمد زھي ٻيا پنھنجا پنھنجا لشڪر وٺي انگريزن تي ڪڙڪي پيا. انگريزن کي زبردست جاني مالي نقصان پھتو ھو پوئتي ھٽڻ تي مجبور ٿي پيا.
زاھدان ايران جي صوبي سيستان و بلوچستان جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. 2016ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آدمشماري 587,730 آھي. ھي شھر دشت لوط ريگستان جي ڏکڻ آباد آھي. پاڪستان جا ھزارين ماڻھو روڊ ريل رستي ھر سال زيارتن ڪرڻ لاءِ ايران عراق ويندا آھن. ھو پاڪستاني شھر ڪوئيٽا کان پنھنجو سفر شروع ڪندا آھن روڊ يا ريل رستي زاھدان شھر پھچندا آھن جتان وري ايران جي ٻين شھرن طرف سفر ڪندا آھن. ھي شھر روڊ وسيلي مشھد چا بھار سان ڳنڍيل آھي. ھن شھر تھران جي وقت 36 منٽن جو فرق آھي.