polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
روسي آئين مطابق ھي ملڪ غيرمتناسبي وفاق نيم صدارتي ريپببلڪ آھي جنھن صدر رياست جو سربراھ آھي وزيراعظم حڪومت جو سربراھ آھي. ھتان جو سياسي نظام ڪثيرالجماعتي نمائندگي واري جمھوريت آھي جنھن وفاقي حڪومت ٽن شاخن تي مشتمل آهي جن مقننه، انتظاميه عدليه شامل آهن مقننه ٻہ ايواني ادارو آهي جنھن کي روس جي فيڊرل اسيمبلي سڏين ٿا. ان جي ھيٺين ايوان
31 ڊسمبر 1999ع تي صدر بورس يلٽسن ملڪ معاشي بھتري آڻڻ ناڪامي سبب غير مقبول ٿي چڪو ھو جنھن ڪري ان استعيفا ڏني پنھنجي جانشين طور روسي وزيراعظم ولاديمير پيوٽن کي چونڊيو پيوٽن 2000 روسي صدرات جي چونڊ کٽي ملڪ جو صدر منتخب ٿيو ھن چيچنيائي بغاوت کي ڪچليو. تيل جي قيمتن اضافي سان ھتي پرڏيهي سيڙپڪاري وڌي پيوٽن جي ڏاھپ وارين معاشي مالياتي پاليسين سبب روسي معيشت اٿڻ شروع ڪيو جنھن سان ماڻھن جي معيار زندگي اضافو ٿيو روس جو عالمي سياست غلبو پڻ وڌيو 2004 واري صدارتي چونڊ ھي ڀيھر صدر چونڊجي ويو
سيپٽمبر 2015ع روس شام جي گھرو ويڙھ دوران شامي حڪومت جي مدد فوج موڪلي جنگجو گروھ آء ايس آء ايل جي اسلامڪ اسٽيٽ، النصرہ فرنٽ ، آرمي اف ڪانڪئيسٽ ٻين گروهن تي ھوائي حملا ڪيا. 2018 جي ئ صدارتي چونڊ پيوٽن چوٿون ڀيرو روس جو صدر چونڊجي آيو جيڪو سندس آخري آئيني مدو ھيو. جنوري 2020 روس جي آئين اھم آئيني ترميمون ڪيون ويون جنھن ذريعي پيوٽن کي ايندڙ وڌيڪ ٻن مدن تائين صدارتي چونڊ حصي وٺڻ جي اجازت ملي وئي. اپريل 2021 پيوٽن آئين ترميمن جي توثيق ڪئي
بالٽڪ سمنڊ سامونڊي واپار لاء پھچ حاصل ڪرڻ جي ھڪ ڊگھي غير فيصلاڪن ليوونيائي جنگ ڪمزور ڪري ڇڏيو ساڳي وقت ڪرائميائي خانيٽ جي تاتارين پڻ ڏکڻ پاسي کان روس تي حملا جاري رکيا وولگا واريون خانيٽون بحال ڪرائڻ خاطر ڪرائميائي خانيٽ ان جي اتحادي عثماني خلافت 1571ع وچ روس تي حملو ڪري ماسڪو جي ديوارن تائين پھچي چڪا ھيا پر ايندڙ ٻئين سال حملي آور وڏي فوج کي مولودي واري جنگ شڪست ملي .
6 جنوري 2018 تي روسي آئين ساز اسيمبلي روسي جنھوري وفاقي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو ٻئي ڏينهن تي آل رشين سينٽرل ايگزيڪٽو ڪاميٽي ان آئين ساز اسيمبلي کي ٽوڙي ڇڏيو
گورباچوف معاشي جمود کي ختم ڪرڻ حڪومت کي جمھوري بنائڻ خاطر سوويت نظام لبرل سڌارا پرسٽروئڪا گلاسنوسٽ وارين پاليسين جي صورت نافذ ڪيا پر انھن پاليسين ملڪ قومپرستي علحدگي پسنديءَ کي ھٿي ڏني . دنيا جي ٻين وڏي معاشي طاقت پوئين دور ھڪ وڏي معاشي گھوٽالي جو شڪار ٿيندي وئي
1991 بالٽڪ رياستون سوويت يونين کان ڌار ٿيڻ جي شروعات ڪئي 1991ع ھڪ ريفرينڊم ذريعي سوويت شھرين جي اڪثريت سوويت يونين کي خودمختيار رياستن جي يونين تبديل ڪرڻ جي حق ووٽ ڏنو 1991ع بورس يلٽسن روسي سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جو پھريون ڀيرو سڌي چونڊ وسيلي صدر چونڊجي آيو آگسٽ 1991 ڪميونسٽ پارٽي جي حق سوويت يونين کي قائم رکڻ خاطر گورباچوف جي خلاف فوجي بغاوت ٿي 25 ڊسمبر 1991ع تي سوويت يونين جي خاتمي جو اعلان ٿيو جنھن سان موجوده روس سميت چوڏھن ٻيون نيون رياستون وجود آيون.
ڏھين کان يارھين صدي عيسويءَ خيويائي روس يورپ جي سڀ کان خوشحال وڏين رياستن شمار ٿيندو هو ان رياست جو ولاديمير اعظم ان جو ڏاھو جي لقب سان مشھور پٽ ياروسلاف وارا دؤر ان رياست جو سونھري دور شمار ڪيا ويندا آهن. ان ئي دؤر
روس جي ماڻھن بازنطيني ايمپائر مان آيل آرٿوڊوڪس عيسائيت کي قبول ڪيو ان سان گڏوگڏ ساڳي دؤر پھريون مشرقي قانوني مجموعي جو مسودو روسڪايا پراودا جوڙيو ويو. يارھين ٻارھين صدي عيسويءَ خانه بدوش ترڪ قبيلن: قبچاقن پچنگن وغيره جي لاڳيتي حملن ڪري مشرقي سلواڪ وارين آبادين وڏي پيماني تي اترئين گھاٽن ٻيلن وارن محفوظ علاقي زيلسي ڏي ھجرت ڪئي.
ڊاڪٽر صاحب ھن داستان 29 بيت ھڪ وائي رکي آھي. بيتن جي ترتيب سھڻي رکيل آھي. سڀيئي بيت ويڄن، طبيبن اگهن جي حيلن وسيلن تي مشتمل آھن. بيت نمبر 5 آخوند عبدالرحيم جي ڪتاب ”ھرگنيو“ ٻن سٽن سان ڏنل آھي. بيت نمبر 16 17 ميين عيسي جا آھن. بيت نمبر 20 به ترجيحي طور تي ميين عيسي جو آھي. بيت نمبر21 23 ”حڪايات الصالحين“ جي حاشئي تي ڏنل آھن. بيت نمبر 27 ميين شاھه عنات جو آھي سندس رسالي پڻ ڏنل آهي. بيت نمبر 29 جي ٻي سٽ خليفي نبي بخش بيت نمبر 23 آيل آھي، ھتي ڏيڻ نه کپندي ھئي. وائيءَ جي پھرين مصرع پليجي شاعر پنھنجي بيت ڏني آھي، جنھن مان لڳي ٿو ته پوين شاعرن شاھه جي تتبع تي ڪافي بيت چيا آھن
اين بيت از شاھه عبداللطيف رحمـﺔالله عليـﮧ است. اگر اھو تسليم ڪجي ته ”سُر سارنگ“ وارو بيت خليفي نبي بخش قاسم جو آھي ته پوءِ سندس شاعريءَ جي شروعات 1210ھه کان پھرين ٿي ھوندي.
ڊاڪٽر صاحب ھن داستان 18بيت ھڪ وائي رکي آھي. ھن داستان بيتن جي ترتيب سھڻي رکيل آھي. بيت نمبر 9/د) جون آخري ٽي سٽون ”سُريمن“ جي داستان _1جي بيت نمبر 15 ڏنل آھن. بيت نمبر 10 کان پوءِ ”سُريمن“ جي داستان چوٿين جو بيت نمبر ٽيون رکجي ھا، جو ٻنھي بيتن جي آخري سٽون ساڳيون ئي آھن. سڀني قلمي توڙي ڇاپي رسالن اھي بيت لاڳيتا رکيل آھن. مؤلفن اِھي ٻيئي بيت سُريمن اِنھيءَ ڪري رکيا آھن، جو اُنھن ويڄن جو ذڪر آھي، نه ته اصل اھي بيت ”سُرسسئي“ سان تعلق رکن ٿا.
داستان پنجين ڊاڪٽر صاحب 22 بيت 2 وايون رکيون آھن. ھن داستان بيتن جي ترتيب سھڻي رکيل آھي. بيت نمبر پنجين جي ٻولي شاھه جي بيتن سان نٿي ملي، ھي ڪنھن آڳاٽي سالڪ جو چيل ٿو ڏسجي. بيت نمبر6 جيتوڻيڪ آڳاٽن رسالن موجود آھي ته به شاھه جو نٿو لڳي. بيت نمبر 9 ڪن رسالن چئن سٽن سان ڏنل آھي، ته ڪن ٽن سٽن سان. بيت نمبر11 خواجه محمد زمان لنواريءَ واري جو آھي. بيت نمبر 18 کان پوءِ ”سُرڪلياڻ“ جي داستان پھرئين جا بيت نمبر 33 34 رکجن ھا، جو اِھي سڀني رسالن لاڳيتا رکيل آھن. بيت نمبر 19 ”حڪايات الصالحين“ جي حاشئي تي پڻ قلم بند ٿيل آھي بيت نمبر 21 قاضي قادن جو آھي.
هن لکت مان ملندڙ تاريخ کي ايسٽ وڪ صاحب، درياه جي تبديلي جي تاريخ سمجهي ورتي. فارسيءَ جي منهنجي هڪ عالم دوست مذڪوره بيت جي معنيٰ هن ريت ڪئي آهي:
امرڪوٽ جي پراچين اتهاس جي پوري خبر ڪانهي، پر ڪن اتهاسن ٿورو احوال آهي، جنهن مان خبر پوي ٿي ته ڇهين صدي عيسوي ڌاري اُتي پر مارن جي حڪومت هئي. لدروي پونگل جي يدوونسي راجا منڏم راءِ امرڪوٽ جي پر مار راجا سوڍ جي ڪنيا سان وهانءُ ڪيو . منڏم راءِ کي انهيءَ راڻيءَ مان ٽي پٽ ڪيهر، مولراج گوگلي نالي ٿيا. سن 997ع- 1054 سنبت مارواڙ جي راجا ڌرڻي براهه پرمار مارواڙ جي نون قلعن جي ورهاست پنهنجن نون ڀائرن ڪئي. ان وقت امرڪوٽ جو گراج پرمار کي حصي مليو.
جيسلمر جي اتهاس آيل حقيقتن مان معلوم ٿئي ٿو ته يارهين صديءَ جي شروعات به امرڪوٽ تي پرمارن جي حڪومت هئي. ان وقت ڏکڻ ٿر يعني هاڻوڪي مٺي، ڏيپلي ڇاڇري شهر کان اولهه طرف سڄي ملڪ تي سومرن جو راڄ هو، جنهن کي ”ديرڪ“ پرڳڻو چوندا هئا، جن پوءِ پرمارن کان امرڪوٽ به هٿ ڪيو. ڇاڇري کان اوڀر کائڙ تي راٺوڙن جو راڄ هو پارڪر تي پرمارن جو راڄ هو.
سومرن امرڪوٽ وٺي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ ڪيو ته آهستي آهستي ڏکڻ ٿر سندن زور گهٽجي ويو اتي ڪجهه وقت بعد ”مڪواڻا“ راجپوتن زور ورتو ملڪ تي قبضو ڪري ڪيرٽي گاديءَ جو هنڌ ڪري ويٺا، جن مان ڪيسر مڪواڻو مشهور راجا ٿي گذريو آهي.”ڪيرٽي“ ھن وقت مٺي تعلقي مٺي شهر کان 16 ميل ڏکڻ طرف ننڍو ڳوٺ آهي.
امرڪوٽ يا عمرڪوٽ هيءَ وسندي/شهر 2522′ اتر ويڪرائي ڦاڪ 6947′ -اوڀر- ڊگھائي ڦاڪ ٿر آهي. ميرپورخاص کان ٤٦ ميل اوڀر ٺيڪ ان جاءِ تي آهي جتان واريءَ جون ڀٽون شروع ٿين ٿيون. ھي شھر پنھنجي قلعي سبب مشھور آھي؛ جيڪو پرمار سوڍي اڏايو هو. ھن تي پوءِ سومرن قبضو ڪيو. وري ١٢٢٦ع سوڍن جي ھٿ رھيو. راجپوتن، ھمايون کي ھتي پناهه ڏني اڪبر بادشاهه جو جنم ٿيو. ڪلھوڙن جي دور عمرڪوٽ ميان نورمحمد جي قبضي ھيٺ ھو، جنھن کي ڪلھوڙن جوڌپور جي راجا کي وڪيو. ١٨١٣ع ميرن ھي شھر واپس ورتو. سنڌ تي انگريزن جي حڪومت دوران، ھن کي ضلعي ھيڊ ڪوارٽر جو درجو مليو. قلعو سرڪاري سنڀال ھيٺ آھي.
انگريز دور 1857ع واري آزادي جي جنگ جي سلسلي 1859ع راجپوتن ٻين مقامي ماڻھن، ڪجھ پوليس اهلڪارن کي قتل ڪري شھر تي قبضو ڪري ورتو، اها بغاوت ڪچلڻ لاءِ انگريز فوج پاران بي رحم ڪاروائي دوران وڏي رتوڇاڻ ٿي، هن ئي دور انگريزن امر ڪردار راڻا رتن سنگھ کي عمرڪوٽ جي قلعي اندر ڦاسي تي چاڙھيو، هن دور ڏکڻ ٿر پارڪر وارا ڀاڱا انتظامي طور وڏو عرصو ڪڇ ڀُڄ سان جُڙيل رهيا، اتي راجپوتن، کوسن ڪولهين پاران ڪيل بغاوتون چٿڻ لاءِ ٿيل ڪارواين روپلي ڪولهي سوڌو ڪيترن ئي محب وطن نوجوانن کي موت جي سزا ڏني وئي.
1971ع واري جنگ وقت پاڪ فوج اعليٰ عهدن تي وڏي انگ مقرر بنگالي آفيسرن جي بغاوت سبب هتان جي دفاع لاءِ گهربل فوجي دستا حُر مجاهد وقت سر پنهنجي اڳين مورچن تائين پهچي نه سگهيا جنهن جو فائدو وٺندي ڀارتي فوج کي سنڌ جي محاذ تي پاڪستان کان 1965ع برگيڊيئر راجا ڀواني شنڪر جي اڳواڻي ڀارتي فوج جي مختلف رجمينٽن تي ٻڌل هڪ وڏي انگ ڇاڇرو ننگرپارڪر شھرن سميت اتر-اوڀر ٿر جي هڪ وڏي ايراضي تي قبضو ڪري ورتو، جنهن جي ڪري عورتون ٻار کڻي سر بچائڻ لاءَ اتان ڀڄي وڃي بئراج ايراضي جي مختلف ڳوٺن پناھ ورتائون.
1786ع عمرڪوٽ پرڳڻي جي ٿر واري ايراضي شڪار لاءِ ويل سنڌ جي والي، ٽالپر خاندان جي ماڻھن کي مارواڙي راجپوتن پاران بنا اجازت شڪار ڪرڻ جي ڏوھ درجنين ساٿين سميت قتل ڪرڻ کانپوءِ ٽالپرن، پنهنجي شڪارين جي قتل جو پلاند ڪرڻ لاءِ عمرڪوٽ تي ڪاھ ڪري شھر وڏي رتوڇاڻ ڪئي، 1813ع مير ڪرم علي جي دور ٽالپرن عمرڪوٽ تي ڪاھ ڪري راجپوتن کي هارَ ڏئي، شھر پرڳڻو فتح ڪري، 30 ورهين کان پوءِ وري واپس سنڌ شامل ڪري ورتو 1815ع نئونڪوٽ وارو ننڍڙو پڪو دفاعي قلعو جوڙائي مڪمل ڪيو.
ٿر بئراج ايراضي جي ڳانڍاپي تي، تاريخي قلعي وارو سرحدي شھر عمرڪوٽ، گذريل 3 صدين دوران ٻاهرين ڪاهن اندروني بغاوتن سبب گهٽ گهٽ 7 ڀيرا رتوڇاڻ، ڦرلٽ جلائو گهيرائو جو شڪار ٿيو آھي پر 1971ع واري پاڪ ڀارت جنگ دوران مقامي حُرن ٻين سنڌي جوانن، پنهنجو رت ڏئي هن شھر کي وڏي مهارت سان ڀارتي فوج جي قبضي تباھي کان ذري تان بچائي ورتو هو.
سنه 949هه _سنه 1542ع) مرزا شاه حسن جي وقت همايون بادشاه شير شاه افغان کان ڀڄي سنڌ آيو اچي سنڌ رهيو اُتي انهيءَ سال جي رجب مهيني جي پنجين تاريخ اڪبر بادشاه ڄائو. راڻيءَ جو نالو حميده بانو هو. عمرڪوٽ تڏهن ننڍڙو ڳوٺ هو، تنهنڪري همايون اتان نڪري جونپور درياه جي ڪناري تي اچي رهيو.
حاجي صاحبڏني کي مدرسي سان خاص انسيت هئي، جنهن ڪري ٻه ڪمرا مدرسي لاءِ ٺهرايائين، جن مولوي صاحب ديني تعليم ڏيندو رهيو. انهن جي رهائش مدرسي وارن ٻن ڪمرن هئي. ماني شهر مان فقر ڪري کائيندا هئا. جيڪڏهن طالبن کي شهر مان فقر نه مليو ته حاجي صاحب ڏنو پنهنجي گهر وارن جي پڪل ماني به کڻي کٿابين کي ڏئي ڇڏيندو هو عيد براد ڪپڙن جو جوڙو به ڏنو ويندو هو.
حاجي صاحبڏنو عالياڻي جو ذڪر نه ڪرڻ سراسر نا انصافي ٿيندي. هن شخص جو واسطو ميمڻ قوم سان هو. نهايت سخي، خدا ترس دين جو سچو خادم هو. خوف خدا ايترو جو بد عمل نالي جي مسلمانن کي ڏسي روئي پوندو هو ته افسوس!
جنهن جامع مسجد کي مولوي صاحب پنهنجي زندگيءَ جا چاليهه سال ڏيئي، ان جي منبر محراب کي زينت بخشيائون انهيءَ جي مصلي کان قرآن وسنت جي پرچار سبب کين زبردستي الڳ ڪيو ويو نه چاهيندي به انهيءَ کي الوداع چيائون. جنهن ڪري اهلحديث جماعت مجبور ٿي جدا مسجد ٺهرائي، جنهن مولوي صاحب تاحيات امامت خطابت جي منصب تي جلوه گر رهيا. مولوي صاحب کي قرآن سان وڏي محبت هئي، انهيءَ ڪري 1938ع نون مهينن جي قليل وقت حفظ مڪمل ڪيائون. قرآن شريف جو دور هر هفتي پورو ڪندا هئا. رمضان جي مهيني تراويح نماز ختم ڪڍڻ زندگيءَ جو معمول رهيو.
علم جي شوق مال ڇڏي حافظ اوڀايو ميمڻ حافظ عمر ميمڻ وٽ قرآن پڙهڻ شروع ڪيائين 1912ع پرائمري اسڪول ڏيپلو داخل ٿيو. ذهين هجڻ ڪري پهريون ڪتاب ٽن مھينن پورو ڪيائين استاد کي چوڻ لڳو تہ منھنجو امتحان وٺو. جنهن چيو تہ پٽ!
امتحان تہ ڇھن مھينن کان پوءِ ٿيندو. وڌيڪ وقت وڃائڻ اجايو سمجهي اسڪول پڙهڻ ڇڏي ڏنائين. انهيءَ زماني مولوي احمد ميمڻ هڪ الله لوڪ بزرگ وڏي تقويٰ جو صاحب هو. ڏيپلي رهندو هو. انهيءَ نيڪ صفت انسان وٽ قرآن شريف پوءِ فارسي پڙهڻ لڳو. 1920ع انگريزن خلاف جيڪا تحريڪ هلي، انجو مولوي احمد سرگرم ڪارڪن هو انهيءَ تحريڪ دوران جيل هليو ويو.
مولوي صاحب جون ٻہ شاديون هيون. پھرين شادي 1930ع مبين جوڻيجي جي نياڻي سان ٿي، جنھن مان حاجي غلام محمد، حاجي احمد علي، محمد اسحاق، محمود، حاجي علي محمد ڊاڪٽر افضل چار نياڻيون پيدا ٿيون. ٻي شادي مبين جي ڀاءَ صاحبڏني جي نياڻيءَ سان ڪيائون، جنھن مان ٽي پٽ هر هڪ: فضل الاٰهي، ڊاڪٽر فاضل الدين، زيد ٻہ نياڻيون آهن. پنهنجي وڏي فرزند جو نالو پنھنجي پيءُ جي نالي پٺيان محمد رکيائون. جيڪو 1932ع ڳوٺ سڙھ جي ڪکائين گهر پيدا ٿيو اسڪول سندس نالو غلام محمد لکيو ويو. 63 سالن جي ڄمار 20 آگست 1996 تي وفات ڪيائين.
پاڻ سجاول هالائي صاحب کان علاوه قرآن شريف جو ترجمو مولوي فتح علي وٽ، فقہ جو علم محمد عثمان کٽيءَ وٽ دوره حديث مولوي علي محمد درس وٽ پڙهائين. پاڻ ست سال مدرسہ هاشميہ ڏينھن رات جي محنت سان پڙهيا. 1927ع دستار بندي حاصل ڪيائون. جن عالمن کين پڳ ٻڌائي، انهن مولانا حاجي احمد ملاح مولوي غلام علي، مولوي محمد عمر ٻيا ناري جا علماءَ بہ شريڪ هئا. ساڻن گڏ جن دستاربندي ڪئي، انهن مولوي خير محمد لنڊ بلوچ، مولوي عبدالرحيم هنڱورجو جنائي، مولوي محمد سالم جوڻيجو مولوي پير غلام علي ميرپور ساڪري وارو شامل هئا.
انهيءَ مناظري سٺا اثر ڇڏيا ماڻهن جا ذهن کلي پيا ته اسان گمراهيءَ هئاسون. پر هي قرآن حديث جي ڳالهه ڪن حق چون ٿا. حاجي صاحبڏنو ميمڻ انهيءَ مناظري خود شريڪ ٿيو سڄي ڪارروائي قلمبند ڪيائين، جيڪا بعد ”مناظره ڏونجهه“ جي نالي سان شايع ٿي. انهيءَ مناظري مولوي گل محمد شريڪ نه ٿي سگهيو هو، پر جڏهن ان جي تحرير وٽس پهتي ته سائين مولوي صاحب کي خراج تحسين پيش ڪندي چيائين
مولوي صاحب پنهنجي ساري حياتي توحيد سنت جي پرچار دين جي دعوت تبليغ لاءِ وقف ڪري ڇڏي. ڏيپلي جا ماڻهو بت پرست، قبرن جا پوڄاري مقامن تي جاٽون ميلا لڳائيندا هئا. پاڻ سندن ساٿي حاجي صاحبڏني تعلقي ڏيپلي جا دورا ڪري اهي ميلا وغيره بند ڪرايا. اهڙيءَ طرح مٺي تعلقي به سندن تبليغ وڏو ڪم ڪيو ڪافي ڳوٺن ديني شعور انقلاب آيو انهيءَ جي ترجماني ڪندي مولوي گل محمد چوي ٿو:
مولوي صاحب جي صحت تمام سٺي رهي، ڪنهن وڏي بيماري مبتلا نه رهيا. ٿوري ڏڍ جي شڪايت رهندي هين. حياتيءَ جا آخري ڏهه ڏينهن بيمار رهيا. ابتدا هلڪي بخار سان ٿي، پوءِ جگر جي سائي وڪوڙي وئي،جيڪا موت جو سبب بني. ڏيپلي بيمار ٿيا، جتان کين حيدرآباد سندن وڏي فرزند حاجي غلام محمد جوڻيجو جي رهائش گاهه ”دارالدين“ تي علاج لاءِ آندو ويو. وڏا وڏا ماهر ڊاڪٽر علاج لاءِ ايندا رهيا.
مولوي صاحب کي الله تعاليٰ خوابن جي تعبير وڏي ڄاڻ ڏني هئي. شهر ٻئي پاسي کان ماڻهو اچي وٽس تعبير پڇندا هئا. ان کان علاوه برسات ڄاڻ پنهنجو مٽ پاڻ هئا. هوائن، ڪڪرن موسم جي ڄاڻ ايتري وسيع هئن جو برسات ڏسي پري پري تائين ٻڌائيندا هئا ته فلاڻي هنڌ تي وسي پئي فلاڻي هنڌ تي ڦرو به مينهن جو ڪونهي. اهو علم پنهنجي مامي شير خان کان سکيا هئا.
”مولوي محمد عمر جوڻيجي سان خاص دوستي ٿي ويئي. هو هڪ باعمل عالم هو ساڳئي وقت پنهنجي علم تي ڪوبه غرور نه هيس. ڏاڍو نهٺو همه صفت موصوف ڏسڻ آيم. جامع مسجد جو پيش امام به هو. جمعي جي ڏينهن خطبو به پاڻ ڏيندو هو پنهنجي ٿري تلفظ اهڙي ته تقرير دلپذير ڪندو هو. جنهن کان مان ڏاڍو متاثر ٿيندو هئس.“
علامہ محمد عمر جوڻيجو صاحب جي پيدائش ٿرپارڪر ضلعي جي ڏيپلي شھر کان ٻہ ميل اتر طرف راڻي ويرو نالي هڪ ننڍڙي ڳوٺ 1906ع ڌاري ٿي. سندس والد جو نالو محمد هو، اڃان ننڍائي هئا تہ پيءُ جي شفقت کان محروم ٿي ويا. پوءِ هن يتيم ٻار جي پرورش سندس ڏاڏي ابراهيم مامي شير خان ڪئي.
سندن ننڍپڻ ٻڪريون، رڍون اٺ چارڻ ٻنين پوکڻ گذريو، جهنگ مال چاريندي جتي بہ نماز جو وقت ٿيو تہ ڪنهن مٿاهين هنڌ يا ڀٽ تي ٻانگ ڏيئي نماز پڙهندو هو. هر جوءَ ڪنڊن جي والار سان نماز جي جاءِ مقرر ڪيل هوندي هين.
مولوي صاحب ڏيپلو جي جامع مسجد جا بنا ڪنهن معاوضي جي 40 سال پيش امام ٿي رهيا. سندن دوست تعليم کاتي جو آفيسر سنڌ جو نالي واور اديب محمد اسماعيل عرساڻي پنهنجي ڪتاب ” سکر سيئي ڏينهن“ سندن ذڪر ڪندي لکيو:
هي روهڙيءَ وارو بيدل فقير ته نه آندو اٿي“. فريد فقير عرض ڪيو ته ” قبلا، هيءُ اسان جي ڳوٺ واسع فقير جو نينگر آهي. اوهان جي حضور دست بيعت ٿيڻ آيو آهي. پير سائين بادشاه جن فرمائڻ لڳا ته ” کير جو مٽ ته ڀريل آهي پر سانڀاڻ جي دير اٿس“. پوءِ ٻُڍل سائين ڏي مخاطب ٿي فرمائڻ لڳا ته” فقير منهنجو هي ڪلهو ته ڏس. هي زخمي ٿي پيو آهي. تنهنجي جي سڏڻ تي اچي ٻيڙيءَ کي ٻڏڻ کان بچائڻ لاءِ ڏنو اٿم“. فقير ٻُڍل سائين جن عرض ڪيو ته ” قبلا!
مان به وري اوهان جي اولاد پيڙهيءَ لاءِ ڏينهن قيامت تائين لولي چئي اٿم“.دَست بيعت ٿيڻ بعد پير سائين بادشاه هادي سائين جن کي فَرمايو ته” اوهان آئينده لاءِ هيڏانهن اچڻ پنڌ جي تڪليف نه ڪندا ڪريو. جو اسان اوهان سان قيامت تائين ساڻ آهيون. اوهان ڪو به خيال نه ڪندا“.
جنهن وقت هادي سائين جن جي راز الاهيءَ جي ملڪ مشهوري ٿي. ان بعد سندن والدين کين شادي ڪرڻ لاءِ چيو. پر پاڻ سائين جن قبول نه پيا ڪن. نيٺ سائين پير علي سرور شاه جن کان چوايائون. جن جي حڪم موجب پاڻ ٻُڍل سائين شادي ڪرڻ تي راضي ٿيا. کين ڳوٺ مان ئي شادي ڪرايائون. مگر هادي سائين پنهنجي اهلبيت جي ويجهو ئي نه ويا. نيٺ مجبور ٿي سندن والد ٻيهر سائين پير علي سرور شاه جن کي وٺي آيا. جنهن ٻُڍل سائين جن کي گهريلو زندگي صحي گذارڻ لاءِ زور وڌو. جنهن تي ٻُڍل سائين جن فرمايو ته ” جيڏانهن تيڏانهن هڪ ئي نور ٿو نظر اچي پوءِ گستاخي ڪيئن ڪريان؟“
فقير صاحب جي شاعريءَ تي نظر ڪرڻ سان خبر پوندي ته سندس ڪلام گهڻو ڪري ڪافين بيتن جي صورت موجود آهي، جنهن کي ”عوامي شاعري“ جو نالو ڏنل آهي سنڌ ايترا ته گهڻا عوامي شاعر اسان کي ملن ٿا. جن جو ڳاڻيٽو سنڌ جي هڪ سري کان ٻي سري تائين هزارن جي تعداد ڪري سگهجي ٿو. ڪافيءَ جي صنف کي اختيار ڪرڻ وارن اسان کي اُهي بزرگ هستيون ملن ٿيون، جن جي فيض کان سنڌ جي ڪنڊ ڪُڙڇ واسجي چڪي آهي. اڄ به ”ڪوڙين ڪن سلام اچو آسڻ ان جي“. ان ڪري ڪافيءَ جو روحانيت سان گهرو ناتو آهي. ڪافي گو شاعر اڪثر حال قال صاحب ٿي گذريا آهن. سندن قال به حال جي جوش جذبي جو رنگ جهلڪندو نظر ايندو.
روايت آهي ته هڪ ڏينهن جيئن فقير صاحب جهنگ ڍورن کي آهرائڻ ويو، تئين مٿس اهڙو حال طاري ٿي ويو، جو هو غش کائي ڪري پيو. بيهوشيءَ جي حالت کيس گهر آندائون. سندس والدين اوڙي پاڙي وارن ائين سمجهيو ته مٿس ڪو جن جو اثر ٿيو آهي. ڀوپا گهرايا ويا، جهاڙون جهوپون ٿيڻ لڳيون، پر هنن ڀوپن کي ڪهڙي خبر، ته الاهي محبت جو رنگ ڪهڙيءَ ريت چڙهي ٿو!
هو الاهي رڱ رڱجي، مست گذارڻ لڳو اُن وقت سندس شاعريءَ جي ابتدا ٿي. جيتوڻيڪ سُر سنگيت کان واقف نه هو، پر يڪتارو کڻي ڳائڻ شروع ڪيائين؛ يڪتاري تي هن جو پهريون ڪلام چيو، سو هو سگهڙو موٽج يار، توکي ويٺا ساريون، سچ جي سرڪ، وئين ڪا پياريون.
هڪ دفعي سندن والدين ٻئي ڳوٺ ڏانهن ويا هادي سائين کي چيائون ته ” اسان ڳوٺ کان ٻاهر ٿا وڃئون پُٺيان گهر مال جي حفاظت ڪندا“. جڏهن هو روانا ٿي ويا ته ٻُڍل سائين جن ڇا ڪيو جو ڳوٺ جي ماڻهن کي سڏائي ڏاند ٻيو جيڪو به مال ڍور ڍڳا هين انهن کي تڪبير ڏيارائون گاڏي ،پَاڃاري، هر ٻيا ڪاٺ ڪِلا وَڍائي ديڳين جي باه ساڙايائون گهر جيڪو به اناج هيو سو به رنڌرائي پسگردائي وارا ،مسڪين همسايه گُهرائي واٽهڙو سڏائي انهن کي کارائي ڇڏيائون.
هڪ عورت مسلسل ست حج ڪَندي ٻڍل فقير کي به حج ادا ڪندي ڏٺو، جڏهن موٽي اچي حج جو احوال اوريائين ته وراڻي ڏنائين ته، آءٌ هت هوس حج تي اُسهيو به نه آهيان.
ٻڍل فقير جي ڪلام تي ڪيترن ڪافي گو شاعرن جو اثر پيل آهي، جن مان سر مست سچل، خواجه غلام فريد قادر بخش بيدل جا نالا خاص طرح سان وٺي سگهجن ٿا. ان کان اڳ، جو سندس ڪلام تي تشريحي نظر وڌي وڃي، مان انهن بزرگن جي شاعريءَ سان فقير صاحب جي ڪلام جي ٿوري ڀيٽ ڪريان ٿو، جنهن مان خبر پوندي ته سندس ڪلام تي انهن بزرگن جي ڪلام جو ڪيترو نه اثر آهي. فقير صاحب سماع جو قائل هو، ان ڪري وٽس موسيقيءَ جي مجلسون متل ٿي رهيون، جنهن انهن بزرگن جو ڪلام ڳايو ويندو هو؛ هن پنهنجي رنگ سندن تتبع ڪيو.
شڪارپور کان اٽڪل پنجن ميلن جي مفاصلي تي، چوئي شاخ جي ساڄي ڪپ تي، هڪ ننڍڙي بستي آهي.جنهن جو اصل نالو ته بخشو اُنڙ هو. پر هن وقت ٻڍل فقير جي ڳوٺ جي نانءَ مشهور آهي. شڪارپور جي چوڌاري گهڻائي ننڍڙا ڳوٺڙا آهن، پر هن ڳوٺ کي مکيه اهميت آهي، ڇاڪاڻ ته هيءُ ڳوٺ اڄ کان اٽڪل هڪ صدي اڳ هڪ اهل ولايت درويش جي رهڻ جو مقام هو، جنهن پنهنجي نغمه سَرائيءَ سان سنڌي ادب وڏو مقام حاصل ڪيو. هن اهل ولايت درويش جو اسم گرامي حضرت صوفي ٻڍل فقير هو.
وصال وقت پنهنجي پٽن اولاد کي وصيعت فرمايائون ته” ننگر قائم رکجو، دُئي لالچ کان پري ڀڄجو. هڪ ئي نظر سان مخلوق کي ڏسجو. مسڪينن محتاجن جي سار سنڀار لهجو. ته الله سائين حضور پاڪﷺ جن جي ٽولي اوهان سُرخرو رهندوء.
ٻُڍل سائين جن ڳالهائيندي سڄي فقراه کان موڪلائي هن فاني دنيا مان سال 12 اڪٽوبر 1939 ع بمطابق 1358هجري مهيني شعبان جي تاريخ 27 خميس ڏينهن جمع رات برقعو مٽائي دارالبقا طرف روانا ٿي ويا.
حضرت ٻڍل سائين، پوءِ سندس ارادتمندن داخل ٿي ويو. ڪجهه وقت مرشد جي خدمت رهي، موٽي ڳوٺ آيو، جتي خاموشيءَ سان، رات ڏينهن ياد الاهيءَ گذاريندو رهيو. هاڻي سندس زندگي ڄڻ هڪ سالڪ جي سطح تي اچي ويئي. ماڻهن جون دليون ڏانهس ڇڪبيون ٿي رهيون. وقت گذرندو ويو محبت جي آڳ، جا اڳ ڀڙڪا کائي اٿندي هئي، هاڻي نورانيت تبديل ٿي وئي، جا هڪ صوفيءَ جي آخري منزل آهي. فراق جي منزل، وصال جي مقام م بدلجي وئي:
تنهنجي سورن جي ڪهڙي ڳالهه ڪريان، پائي پاند ڳچيءَ پر جي پيش پوان، ابرو عاشقن تي ڪن ٿا ڪاهه سنوان، ڏاڍيون ڇوهه ڇڏي وڙهن ويڇاريون.تنهنجي سڪ يار سدا هيءَ ٿي سڪي، پروانا پرَ ڏي رويون روز لکي،من ڪي محب اچن ويٺي راهه تڪي، منهنجي ڦٽن جو تو ڳٽ دوست دارون.عشق هو ’ٻُڍل‘ کي ٻنڌڻن لاڪون، ڇو محب ڍڪن منهن عجيب اسان کون.روحڙو آهه رتو، تن هيءُ توهان کون، دم نه ٿجان ڌار، توڏي ٿا نهاريون
مرحوم فقير علي بخش سرڪي کان روايت آهي ته آءٌ ٻڍل فقير جي حاضريءَ گهڙو وڄائيندو هوس. هڪ دفعي ڪنهن نامعلوم ماڻهوءَ ٻڍل فقير کي پيرين پئي هٿ ڏنو ته، ٻڍل فقير ان وقت ٽيڪ ڏيئي ستا پيا هئا، نامعلوم ماڻهوءَ جا هٿ جيئن پيرن تي پيا ٻڍل فقير رڙ ڪري اٿي ويهي رهيو. چيائين ته ابا ماري ڇڏيئه!
پوءِ سائل فقير ٻُڍل سائين جن کي ساڻ ڪري شڪارپور ڏانهن روانو ٿيو. چيائين ته ” اوهان کي سوء روپيه تي هلي ڪٿي وڪڻان ٿو“. اها خبر جڏهن دعوت ڪندڙ سومرن فقيرن کي وڃي پهتي ته اهي هڪدم وٺي ڊوڙيا ٻُڍل سائين جن کي رئيس واه تي شڪارپور جي ٻاهران اچي پهتا. سائل کي آزي نيزاريءَ سان چيائون ته” اسين تو کي سوء روپيه ڏيون ٿا. ٻُڍل سائين جن جي پچر ڇڏيو“.
فقير صاحب کي شاهه ڀٽائيءَ، خواجه فريد، سچل سرمست، بيدل فقير، اصغر، صوفي خير محمد، عثمان چاڪي جي ڪلام سان محبت هوندي هئي. سماع سُڻندي ڪڏهن ته مٿس وجد جي ڪيفيت طاري ٿي ويندي هئي. مسرور فقير بدوي شڪارپوري جن کان روايت آهي ته: ”هڪ ڀيري مان سندس روبرو پير علي گوهر شاهه اصغر جي هيءَ ڪافي چئي رهيو هوس ته فقير صاحب تي حال طاري ٿي ويو:
پاڻ اٽڪل چاليهن ورهين جي عمر پنهنجي والد ماجد ٻُڍل سائين جن جي حياتيءَ دنيا کان دل کڻي عقبى ڏانهن روانا ٿيا. ٻُڍل سائين مٿس پنهنجي حياتي روزو ٺهرايو جو هن وقت موجود آهي. ٽيون فرزند سائين فقير عبدالڪريم جن سائين فقير عبدالحڪيم جن جي برقع مٽائڻ کان پوءِ سجاده نشين ٿيا. پاڻ هميشه پنهنجي مستي حال خيال گذاريندا هئا.
سندن والد صاحب جن جڏهن سفر تان موٽي آيا ته اهو حال ڏسي هو به فقير جي رضا تي راضي رهيا. ان بعد آهستي آهستي عشق وحدت جي اظهاري ٿيندي وئي. پاڻ ڪلام فرمايو اٿن ته؛
ان ڪو به شڪ نه آهي ته فقير صاحب جي جهڙي صورت نوراني هئي، اهڙي ئي سيرت سبحاني. سندس اولاد مان حضرت فقير امام الدين هيئن ٿو سندس ساراهه ڪري:
ٿر بابت جيتريقدر تاريخي حقيقتون ملي سگهن ٿيون، ان مان پتو پوي ٿو ته امرڪوٽ پارڪر تمام جهونا وسايل ڀاڱا آهن. پارڪر واري ڀاڱي هندن جا جيڪي تيرٿ آستان آهن، تن جو هندو ڌرمي ڪتابن به ذڪر آهي. اهي آستان جينين جا ٺهرايل آهن. پاري ننگر جو اتهاس تمام جهونو آهي امرڪوٽ بابت به ڪيترن ئي اتهاسن آڳاٽو احوال ملي ٿو. باقي ٿر جي وچ وارو ٽڪر به پراڻن کنڊهرن، کوهن ٻين نشانن مان سمجهجي ٿو ته وسندڙ آباد هو.
سوڍو، سن 1125ع برابر 1181 سنبت ، سنڌ جي سومري حاڪم وٽ لنگهي آيو (همير سنگ کان پوءِ سومرن جا ڪيترا ڪهڙا حاڪم ٿيا سو ڪنهن به اتهاس ڄاڻايل ڪونه آهي)، جنهن مهرباني طور کيس رتوڪوٽ ڏنو. رتوڪوٽ کپري تعلقي ، کپري شهر کان 6 ڪوهه کن پري واقع آهي. اهو ڪوٽ هاڻي ڊٺو پيو آهي، پر اُن جا کنڊر اڃا تائين ناري جي ڪپ تي ڏسڻ پيا اچن، پر رتوڪوٽ نالو اڃا قائم آهي. عام روايت موجب اهو ڪوٽ ”رتي“ نالي مغل ٻڌايو هو. مغل گهڻو پوءِ سنڌ آيا، انهيءَ ڪري اهو ڪوٽ به پوءِ جو آهي، مگر هن ڏندڪٿا موجب ائين ڄاڻايل آهي. . ڪي چون ٿا ته سوڍو پاڻ سان راجپوتن جو وڏو ڪٽڪ وٺي آيو هو رتوڪوٽ سومري حاڪم کان پنهنجيءَ طاقت جي زور سان ورتائين.
ڇاڇري کان 24 ميل اولهه طرف چيلهار جو ڳوٺ آهي، جو چيلي نالي چارڻ اتي هڪ کوهه لڌو هو، پوءِ ماڻهو اچي ويٺا ڳوٺ تي نالو پيو چيلار هاڻي چيلهار سڏيندا آهن.”سوڍن جي صاحبي“ صفحي 15 چيلو راجپوت لکيل آهي. جو غلط آهي. چيلو چارڻ هو. اهو ڳوٺ جنهن وقت ٻڌو ويو، تنهن وقت امرڪوٽ ڪلجي نالي سوڍو مشهور هو، جنهن کي ڪلو سوڍو به چوندا هئا. اهڙيءَ طرح سوڍا راجپوت، امرڪوٽ ٿر وسائي ويٺا، سامروٽي رحمڪي بازار ڏي سومرن جي تخت گاهه ڳهه ڪوٽ ڏي ڪونه ويا.
مٺي تعلقي جو ڳچ ڀاڱو ننگر پارڪر جو ٿورو ڀاڱوجو ڪڇ جي رڻ جي ”وَٽ“ سان آهي. ڪپري عمر ڪوٽ تعلقن جو اتر وارو ڀاڱو، جو گڍڙي وٽان لنگهي جوڌپور رياست سان گڏجي ٿو تنهن کي کائڙ سڏيندا هئا. ٿر جو باقي رهيل ڀاڱو، جو اُنهن ٻنهي ڀاڱن جي وچ آهي،ت نهن کي اصل ”ڍٽ“ يا ”ڍاٽ“ سڏيندا هئا. اُهو سمورو پاسو عمرڪوٽ جي راڻن جي هٿ هو عمرڪوٽ سندن گاديءَ جو هنڌ هو.
ڏهر: ٿر ڪٿي ڪٿي ڀٽون هڪٻئي کي ويجهيون آهن ڪٿي ڪٿي وري ڳچ مفاصلو آهي وچ واري زمين جدا جدا نمونن جي هوندي آهي، تنهنڪري هرهڪ نموني لاءِ جدا جدا نالا ٺهرايل آهن. ڀٽن جي وچ ڏاڍيري زمين وارو وڏو ڪشادو ميدان، جو پوک لائق يا ڳوٺ ٻڌڻ لائق مال جو چراگاهه هجي، تنهن کي ’ڏهر‘ چئبو آهي.
تَلي: ڀٽن جي وچ اونهو هيٺانهون سخت زمين وارو ڀاڱو، جتي برسات جو پاڻي سڀني پاسن کان لهي اچي ڪٺو ٿئي. انهي تري واري يا هيٺاهين زمين کي ’تلي‘ چئبو آهي. ڪن تلين پوک ڪندا آهن، ڪن مال لاءِ چراگاهه هوندو آهي. اتي سخت زمين گاهه خاص ڪري چيهو جام ٿيندو آهي.
مڙهو: جيڪڏهن ٻن ڀٽن جي وچ گهڻو مفاصلو نه هوندو آهي زمين به ڪجهه وارياسي هوندي آهي ته اهڙي ٿوري وارياسي سوڙهي زمين واري ٽڪر کي ’مڙهو‘ چوندا آهن.
مندَرَ: جيڪڏهن ٻه ڀٽون ڪنهن ڪنڊ تي پاڻ گڏيل هونديون ته انهي گڏيل هنڌ جي ويجهو هيٺاهينءَ زمين جي پاڻي کي ’مندر‘ چئبو آهي.
ڊاڳو: مڙهن اڪثر زمين ڪنئري ٿئي ٿي، پر ته به پنڌ ڪرڻ ڪا تڪيلف نٿي ٿئي. مگر ڪن ڪن هنڌن تي واري اهڙي ته نرم ٿئي ٿي جو هلڻ وقت ماڻهوءَ يا وهٽ جو پير ڪجهه اندر هليو ويندو آهي وک کڻڻ مشڪل ٿيو پوي، اهڙي نرم زمين کي گيسر، گُس، يا ڪيئُو چئبو آهي زمين جي اُنهي ٽڪري کي ’ڊاڳو‘ چئبو آهي.
گسَ: وارياسي زمين، جتان ماڻهو يا وهٽ جي لنگهڻ ڪري پير زمين اندر هليو وڃي، اهڙي ڪنئري زمين کي ’ريڪر‘ يا ’ڪيئو‘ به چوندا آهن.
گوچَر: ڳوٺ جي ويجهرائيءَ اهڙو زمين جو ٽڪر، جو فقط مال جي چراگاهه لاءِ ڇڏيل هجي جنهن پوک ڪرڻ تي خانگي طرح ڳوٺ جي ماڻهن جي ٻڌي سبب يا سرڪاري طرح بندش پيل هجي، اهڙي ٽڪر کي ’گوچر‘ يا ’گئوچر‘ چئبو آهي.
ٿر واريءَ جي ڀٽن هئڻ ڪري ندي، واهه يا ڍنڍ ڪانهي. ماڻهو پيئڻ لاءِ کوهن جو پاڻي ڪم آڻين. کوهه بلڪل اونها ٿا ٿين، جنهن جي ڪري پاڻيءَ جي سخت تڪليف آهي. ڪٿي ڪٿي ته چئن پنجن ميلن تان به ماڻهو پيئڻ جو پاڻي آڻيندا آهن. مئي، جون جولاءِ برسات پوڻ وقت تلائن پاڻي ڪٺو ٿيندو آهي، پر تلاءُ به بلڪل ٿورا آهن، جن پاڻي به ٿورو وقت رهندو آهي، برسات تي به پروسو ڪونهي. ڪٿي ڪٿي ته ننڍا ٽوڀا آهن، جن پنج- ست ڏينهن مس پاڻي رهندو آهي. مکيه تلاءَ هي آهن :
راڻاسر تلاءُ: چيلهار ڳوٺ جي اتر طرف ڏيڍ ميل پنڌ تي عمر ڪوٽ ڏي ويندڙ رستي تي آهي. هن پنج – ڇهه مهينا پاڻي رهندو آهي. چيلهار ٻي آ ڇڇي نالي ترائي ٽي – چار مهينا پاڻي رهندو آهي.
سانگاهه لورائي: پارڪر وڏا تلاءَ آهن جن جوبيان اچي چڪو آهي. ازان سواءِ ٻيا به ڪيترا ننڍا ننڍا تلاءَ آهن جن ٿورو گهڻو پاڻي رهي ٿو.
ٿر جو رڻپٽ، ٿر جو ريگستان، :ھي ڏکڻ ايشيا جو سڀ کان وڏو رڻپٽ يا بيابان آهي 2,00,000 لک ھم چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهي.اھو انڊيا پاڪستان جي سرحد تي واقع آھي انھن ملڪن جي وچ هڪ قدرتي سرحد وانگر آهي. ھي دنيا جو ارڙهون وڏو رڻپٽ آهي.ان جو 85 سيڪڙو حصو انڊيا 15 سيڪڙو پاڪستان آهي .انڊيا م ان جي پکيڙ اٽڪل 1,70,000 ھم چورس ڪلوميٽر آهي پاڪستان 30,000 ھم چورس ڪلوميٽر آهي.انڊيا !
ي بيابان انڊيا جو ٽوٽل ايراضيءَ جو ڏھون حصو آھي انڊيا جي رياست راجسٿان جو سٺ سيڪڙو حصو ان رڻپٽ آهي. بيابان جو راجسٿان کان علاوه باقي حصو انڊيا جي پنجاب، گجرات ، ھريانا پاڪستان جي پنجاب سنڌ آھي.