polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
13 صدي عيسويءَ جي ابتدا موجوده ليٽويا جو وڏو حصو ڏکڻ اسٽونيا جرمن ماڻھن جي ڪنٽرول ھيا جرمنن انھن سڀني کي ملائي لائيوونيا واري ڪروسيڊر رياست قائم ڪئي جيڪا پوء ٽيرا ماريانا جي نالي سان مشهور ٿي. 1282ع ريگا بعد سئيسس،ليمبزي،ڪوڪنيس،والميئرا شھر ھينزيئٽڪ ليگ جو حصو ٿيندا ويا اوڀر اولھ طرف واپار لاء ريگا ھڪ مرڪز بڻجي ويو ان اوڀر يورپ سان ويجھڙا ثقافتي لاڳاپا قائم ڪيا ھن ملڪ پھريان جرمن آبادڪار نائيٽ ھيا جيڪي اتر جرمني جا رھاڪو ھيا جن جرمن ٻولي ھتي آندي جنھن جا کوڙ لفظ ليٽويائي ٻولي شامل ٿي ويا.
ان جي اتر اسٽونيا، ڏکڻ لٿوينيا ، اوڀر روس، ڏکڻ اوڀر بيلاروس اولھ بالٽڪ سمنڊ ذريعي ان جون سامونڊي حدون سويڊن جي سامونڊي حدن سان ملن ٿيون. ھن ملڪ جي آبادي 1,957,200 آھي پکيڙ 64589 چورس ڪلوميٽر آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ ريگا شھر آھي جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر آھي. ملڪ جا ٻيا مشھور شھر دوگاوپلز، ليپائيا، يلگاوا، يرمالا آھن. ھتان جي موسم ٽيمپريٽ ھوندي آھي
1993 ليٽويا جي پارليامينٽ سائما جون چونڊون ٿيون. 1994ع تائين روس جون فوجون اتان واپس نڪري آيون. ھن ملڪ 2004 يورپي يونين سان گڏوگڏ نيٽو پڻ شموليت ڪئي. 2006ع نيٽو جي سمٽ ريگا ٿي نئين رياست سوويت تسلط دوران آيل آبادڪار انھن جي اولاد کي شھريت نہ ڏني پر ريپبلڪ آف ليٽويا پيدا ٿيندڙ انھن جي ٻارن کي شھريت جو حق ڏنو نئين رياست ڊي نيشنلائيزيشن جي پاليسي کي فروغ ڏنو. 2014 ريگا کي يورپ جو ثقافتي گادي جو هنڌ قرار ڏنو ويو. يورو کي ملڪ جي ڪرنسي بڻايو ويو.
ھن ملڪ جي حدن انساني آبادي جي شروعات 3000 سال ق م ٿي جڏھن بالٽڪ سمنڊ اوڀرندي جي ڪناري تي پروٽو بالٽڪ قبيلن رھائش اختيار ڪئي انھن مقامي عنبر جي عيوض قيمتي ڌاتو حاصل ڪرڻ لاءِ روم بازنطيم سان واپاري رستا قائم ڪيا 900 عيسويءَ تائين اتي چار بالٽڪ قبيلن : ڪروني، ليٽيگالي، سيلوني سيميگالي سان گڏوگڏ فن نسل جو فن ٻولي ڳالهائيندڙ قبيلو لووني آباد ٿي چڪا ھئا.
ليٽويا لفظ پروٽو انڊين يورپي بالٽ نسل جي ليٽگال قبيلي جي نالي مان نڪتل آهي ليٽويا جي ھينري ان قبيلي جي نالي تان ان سرزمين کي " ليٽيگيليا " ليٿيا جا نالا ڏنا جيڪو بعد رمانس ٻولين جرمن ٻولي جي اثر هيٺ تبديل ٿيندي ليٽويا ٿي ويو.
هن ناول جو مرڪزي ڪردار آ جنهن تي سڄو ناول ڀاڙيل آ. هي هڪ رومانس پسند زندگيء کي ڀرپور جيئڻ واري ڇوڪري آ. جيڪا هر شيء رومانس ڳولي ٿي. هن کي خوبصورتي، دولت سٺي لباس پائڻ محفلون پسند آھن. ويران جهنگلن هو موسيقي تلاش ڪرڻ جي عادي آ. هن کي سمنڊ سان محبت آ ته صرف طوفان خاطر قدرت کيس ڏنگيندڙ سهڻائپ ڏني آ جيڪا ڪنهن کي بِ گهايل ڪري ڇڏي. هن جي خيالن ڳوٺاڻي زندگيء فرق جي ڪري ئي هوء ان کان باغي آ. اهو ئي سبب آ جو هوء پنهجي خواهشن جي پورائي لاء قرض کڻي ٿي جو سندس آپگهات جو ڪارڻ بنجي ٿو. سندس اهي شيون گستاف فلابرٽ کي ليکڪ ٿيڻ جي نفسياتي سگھ بخشين ٿيون.
عياش پرست نواب زادو آ، جنهن جو شوق شراب نوشي، گهوڙي سواري سهڻيون مايون آھن. هن جي سهڻي شڪل ڳالهائڻ جي ڍنگ مڪاريء مان شايد ئي ڪا پاڪباز رن بچي نڪري. هو ايما سان پهريون ڀيرو هڪ پارٽيء ملندو آ جرئت ڪري سندس هٿ چمي کيس متاثر ڪرڻ ڪامياب ويندو آ. ايما کيس چاهيندي آ ساڻس ڀڄي وڃڻ جي آڇ ڪندي آ. پر هو هو ايما مان جان ڇڏائي کيس خط لکي ساڻس ناتو ڇنندو آ. توڙي جو پاڻ پئسي وارو هئڻ ڪري هو ايما کي فائيننشل ٽوٽ ناهي ڏيندو پر ايما جي رسيلي قدرتي حسن جو واس ضرور وٺندو آ.
شھر جو دوا وڪڻندڙ آھي جنهن وٽ دوا وڪري ڪرڻ جو لائسنس بِ ناهي. توڙي جو هي شارل سان دوستي وڌائي سندس طب سازيء جي تجربي مان فائدو وٺي، سندس نالو ڪيرائڻ لاء کائنس ئي ڏکيون سرجريون ڪرائيندو آ جيڪي فيل وينديون آھن جن سان شارل جو يونيويئل پروفيشنل وقار ڪرندو آ. ان کان علاوه هن جي بري نظر ايما تي بِ هوندي آ شارل جي موت کان پوء هي دوا سازيءَ بهتر ڪارڪردگيءَ عيوض ايوارڊ حاصل ڪندو آ جو اصول موجب شارل جو حق هوندو آ.
ڪلارڪ لي اون هڪ اڌ مفاد پرست ڪردار آھي جو ايما جو سنگيت، چترڪاري فنون لطيفه ڏانهن ڌيان ڇڪرائيندو آ. هي يونيويئل ڇڏي پئرس تعليم مڪمل ڪرڻ ويندو آ. بدقسمتيء سان هو پهريون ڀيرو ايما سان تڏهن ملندو آھي جڏهن ايما هڪ فرمانبردار زال ٿيڻ جي چڪر ھوندي آھي. پر هي ٻئي ايما رڊولف جي ناتي ٽٽڻ بعد ٻيهر جڙندا آھن هو ايما جو چڱو جسماني مالي فائدو کڻندو آ.
ميڊم بوواري ڪلاسيڪل فرانسيسي ناول آھي، جنهن وڏي مڃتا ماڻي. ), ميڊم بوواري فرانسيسي ناول نگار ”گستاف فلابرٽ“ جو پهرائت ناول آھي جو 1856ع ڇپيو. اول جي مرڪزي ڪردار ايما بوواري رومان پسند خوابن جي دنيا رهڻ واري ناري آھي، جا پاڻ گم رهي ٿي. سماجي ٻَنڌڻن کان ڀڄڻ لاءِ مصروف کوکلي زندگي جي
دوا وڪڻندڙ اوميءَ جو ملازم سٶٽ آ جيڪو رضاڪاراڻي طور اومي گهر رهائيندو آ پر هو کانئس هر ڪم ڪرائيندو آ. هي بِ ايما تي مست هوندو آ هن کان ئي ايما ميڊيسن سپلاءِ روم جي چاٻي چورڙائيندي آ کائنس آرسينڪ وٺندي آ اهو چئي تَ ھوءَ اهو ڪوئا مارڻ لاءِ ڪتب آڻيندي پر هوءَ ان سان آپگهات ڪندي آھي.
هڪ وياجي قسم جو ڪردار آ جو ماڻھن کي مٺڙيون ڳالهايون ٻڌائي کائن پنهنجون قيمتي شيون خريد ڪرائيندو آ پئسا پڻ وياج تي ڏيندو آ کين قرضي ڪري کين روڊ تي آڻي ساھ کڻندو آ. ايما جي عياشين جي پرک ڪري هو ايما کي شارل جي ضمانت تي قرضي ڪندو ويندو آ جيڪي شيون ايما جي آپگهات جو سبب بِ بڻبيون آھن.
هي سـُر فارسي عربيءَ ماتمي سـُر آهي. شاهه لطيف جي هن سـُر سسئيءَ جي ڏکن تڪليفن جو ذڪر آهي. ان جي همت صبر جا دکدائڪ بيان آهن. ، پر هي سر هندي گائن وديا به آهي، ان کي حسن شرقيءَ سان منسوب ڪيو ويو آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ڪلام سسئيءَ جي داستان جو هڪ سُر آهي، جيڪو راڳ جي ماهيت تاثير سان تعلق رکي ٿو. لطيفيات جي ماهرن موجب هيءُ سُرُ يارهين صديءَ عيسوي ڌاري سومرن جي اوائلي دؤر اُسريل داستان سسئي پنهونءَ سان تعلق رکي ٿو. هن سُر شاهه سائينءَ، سسئي کي پنهونءَ لاءِ پهڻن مٿان پنڌ ڪندي، جبل جهاڳيندي ڏيکاريو آهي.
آسمان جي هيءَ سڄي حقيقت اسان سائنس جي نعمتن جي ڪري ڄاڻون ٿا. آڳاٽو قديم انسان ڪا اڄ جهڙي سائنسي ڄاڻ نه رکندو هو، ان ڪري هو ان کي دونهاٽيل، جهڙالي ٺوس ڇت سمجهي ويٺو اهڙيءَ طرح اڀ بابت لوڪ ڪٿائون ڏند ڪٿا انساني تاريخ جو حصو بڻجي ويون. اڄوڪي سائنس ڏسڻ جا اهڙا ته اوزار ٺاهي ورتا آهن جو لکين نوري سالن جي پنڌ تي نگاهه وجهي سگهجي ٿي.
ھر اھا شئي جيڪا زمين جي سطح جي مٿان نظر اچي ٿي اھا آسمان سڏبي آھي ان ڌرتيءَ جي مٿان واقع ماحول خلا پڻ شامل آهن .علم فلڪيات آسمان کي فلڪي دائرو
کي روايتي طور تي تارن جي جھرمٽن ورھائي مختلف سڃاڻپون ڏنيون ويون آھن.ڏينھن جو ھوا جي اندر ڪرڻن جي ريلي واري ڦھلاء جي ڪري آسمان ھلڪو نيرو نظر ايندو آهي
حضرت عيسيٰ مسيح واري دؤر انسانن جو اھو پختو خيال ھو ته آسمان جنڊ جي پڙن وانگر ست پڙ آھن، جن تارا جڙيل آھن. سج چنڊ پڻ آسمانن جڙيل آھن. انھيءَ ڪري ئي ستن آسمانن وارو تصور انسان جي ذھن علم ادب موجود آھي. ماڻھن سمجھيو ته جيڪڏھن آسمان ست آھن ته لازمي طرح زمينون به ست ھونديون، اھڙيءَ طرح ستن آسمانن ستن زمينن جي تصور وجود ورتو.
رات جو وري انداھو ھوندو آھي جنھن تارا چمڪندي نظر ايندا آهن. رات جي وقت ڪڏھن ڪڏھن ڏينھن جي وقت بہ ان چنڊ ٻيا سيارا نظر ايندا آهن
ڊرامو انسان جي خصلت فطرت جو گهڻي حد تائين ترجمان آهي. هر انسان ان کي ڏسي اثر انداز ٿئي ٿو. سنڌي ناٽڪ جي ابتدا تعليمي ادارن معلوم ٿئي ٿي، جنهن جو مقصد تعليم کي اجاگر ڪرڻ هو. ڊرامو يوناني ٻولي ڪو لفظ آهي، جنهن جي معني ڪرڻ يا ڪري ڏيکارڻ هئي.
ڇسو ، قديم فارس ڊراما، چرچ جي پيداوار آھن، جن انساني خرابين تي نقل يا ويچارا ڪڍيا ويندا ھئا. پر ھاڻي ھي ڊرامو مزاحيہ موضوعن لاءَ استعمال ٿيندو اھي. ھن ڊرامي مزاحيہ واقعا بيان ٿيل ھوندا آھن. فارس ڊرامو سنڌي ادب انتہائي آڳاٽو اھي. خاص طور تي سنڌي لوڪ ادب ھيءَ صنف گھڻي مشھور ھئي. سنڌي لوڪ ادب جھيڙا يا مناظرا دراصل فارس جو نعم البدل اھن. سنڌ جا سگھڙ ميلن، ملاکڙن، شادين مرادين تي، مولوين، ملن، موالين وغيره جي نقل ڪندا ھئا تماشائن کي وندرائيندا ھئا.
جاسوسي ڊرامو ، جاسوسي ڊراما لطف اندوز ٿيڻ لاءِ بھترين ذريعو آھن. ھنن ڊرامن مڪاري، فريب، قتل، گناھه، پراسراريت، خوف وغيره جا موضوع ھوندا اھن. آزاديءَ کانپوءِ سنڌي ادب جاسوسي ڊراما کي ٽيليويزن, فلم ريڊيو وسيلي اھميت ملي آهي. جاسوسي ڊرامن ھڪ پنھنجو ماحول اھي، جادوگر، دغا باز دوست، جذباتيت سان ڀرپور، رومانيت جو پھلو غالب تجسس سان ڀرپور ھوندا آهن. سنڌي قاضي خادم، قمر شهباز ڪن ٻين جاسوسي ڊراما لکيا آهن.
سنگيت ناٽڪ ، ھن قسم جا ناٽڪ/ڊراما شاعري ھوندا اھن. ھنن جو پلاٽ الميه يا طربيه ٿي سگھي ٿو. ھنن ڊرامن موسيقي جو وڏو عمل و دخل ھوندو اھي. وقت سان گڏوگڏ ھن نوان نوان تجربا ٿيا اھن قومي، سياسي، رومانوي موضوع شامل ڪيا ويا اھن. اڪثر ڪري ھي ڊراما ٽن ائڪٽن تي مبني هوندا آهن. مرزا قليچ بيگ جو ”ليليٰ مجنون“ سنڌي زبان جو پھريون اوپيرا اھي. سنڌيءَ شيخ اياز سراج، ارجن شاد، علي دوست، عاجز ٻين پڻ سنگيت ڊراما لکيا آهن.
ٿيسز ڊرامو ، اهو ناول يا ڊرامو، جنهن سماجي يا سياسي مسئلو پيش ڪيو وڃي ان جو حل به ٻڌايو وڃي. عبدالقادر جوڻيجو جو لکيل ٽي وي ناٽڪ“ راڻيءَ جي ڪهاڻي“ ٿيسز ناٽڪ جو سٺو مثال آهي. ان ڊرامي ڳوٺاڻي ماحول هڪ ”ڪاري“ ڪيل عورت جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي. اهڙي طرح علي بابا جو ”دنگيءَ منجهه درياھ“ ملاحن جي زندگيءَ بابت ٿيسز ناٽڪ چئي سگهجي ٿو.
رومانوي مزاحيہ ڊرامو ، ھن ڊرامي جو مقصد اھو آھي تہ ڊرامي جي اکاڻيءَ محبت جو داستان ھجي. ان کان سواءِ کل، ڀوک، خوشي، ناچ گانو به ان شامل ھجي. ھن ھڪ قسم جو روماني داستان ھوندو اھي، جنھن جو انجام محبتي جوڙن جي شادي ميلاپ وغيره تي ختم ٿيندو اھي. روماني طربيه ڊرامي جو خالق وليم شيڪسپيئر آھي.
تاريخي ڊرامو اهو ڊرامو، جنهن تاريخ مان ورتل ڪردار، واقعا، حڪمرانيءَ جا حالات وغيره ڊرامي جي روپ ڏنل هجن، يا اسٽيج تي پيش ڪيا وڃن. مثال طور ڪشنچند بيوس جو ”هرش چندر“ ”جهانگير“، منگهارام ملڪاڻيءَ جو ”انارڪلي“ سراج جو ”گهاتو گهر نہ آيا“ وغيره ڊراما ان ڏس ڳڻي سگهجن ٿا.
ڊريم مخلوط قسم جي ڊرامن جي هڪ شاخ آهي، جنهن نه ڪاميڊي وانگر کل ڀوڳ جو سامان هوندو آهي، نه وري ٽريجڊي ڊرامي وانگر خوف رحم جا جذبا اڀرندا آهن.
اينٽي-پلي هڪ قسم جو ڊرامو، جنهن ڊرامي جي فني جزن جي برعڪس نه مسلسل پلاٽ هوندو آهي. نه وري مسلسل ڪردار مناسب مڪالما ٿيندا آهن.
ڪجهه وقت گرامر اسڪول پڙهڻ کان پوءِ هوءَ هارورڊ يونيورسٽيءَ جي ريڊڪلف ڪاليج پڙهڻ لاءِ آمريڪا هلي وئي. اهو 1969ع جو سال هو. انهيءَ دور ويٽنام جنگ خلاف ٿيندڙ ڪيترن مظاهرن شرڪت ڪيائين، اوڀر پاڪستان آيل سامونڊي طوفان جي متاثرن لاءِ چندا گڏ ڪيائين ڪاليج جي ٻين ڪيترين سرگرمين تقريري مقابلن حصو ورتائين، جنهنڪري هوءَ ڪاليج گهڻي مشهور ٿي وئي.
1992ع نواز شريف کي ساڳئي قسم جا الزام هڻي غلام اسحاق خان برطرف ڪيو اسيمبليءَ کي ختم ڪري بلخ شير مزاريءَ کي نگران وزيراعظم مقرر ڪيو ويو.
1993 جي پڇاڙيءَ هڪ ڀيرو وري چونڊون ٿيون بينظير کي ٻيو ڀيرو وزيراعظم بنايو ويو. 13 نومبر تي سندس نامزد اميدوار فاروق احمد لغاري صدر چونڊيو ويو. ڪجهه وقت سانهن ستيءَ سان حڪومت ڪرڻ کان پوءِ وري وڳوڙ شروع ٿي ويا. ڪراچي انساني قتل گاهه بنجي وئي هئي، ٽارچر سيل ٻورين بند لاش روز جو معمول بنجي چڪا هئا. نتيجي ڪراچيءَ مان صنعتون پنجاب منتقل ٿيڻ لڳيون. ڌرين سان ٺاهه ٿيندا ڊهندا رهيا. سنڌ جي ٻهراڙين ڌاڙيلن رڻ ٻاري ڏنو هو. 1995 جي آخري ڏهاڙن صدر فاروق لغاري بينظير جو مخالف ٿي بيٺو.
ان کان پوءِ نگران حڪومت غلام مصطفيٰ جتوئيءَ کي ڏني وئي نين چونڊن جو اعلان ٿيو. چونڊون ٿيون نوازشريف حڪومت ٺاهي، نئين اسيمبليءَ بينظير مخالف ڌر جي ليڊر چونڊي وئي. 6 نومبر 1990ع تي هن مخالف ڌر جي اڳواڻ طور اسيمبليءَ کي خطاب ڪيو. سنڌ حڪومت ڄام صادق عليءَ کي ڏني وئي، جنهن پيپلز پارٽيءَ بينظير ڀٽو کي گهڻو نقصان پهچايو. بينظير ڀٽو جي وَر آصف زرداريءَ تي ڪيترائي الزام هڻي مقدما قائم ڪيا ويا.
20 سيپٽمبر 1995ع تي بينظير جي پنهنجي حڪومت سازش ڪري سندس موڀي ڀاءُ ميرمرتضيٰ ڀٽي کي شهيد ڪيو ويو. هوءَ جهڙوڪر ٽُٽي پئي. اڃا صدمي هئي ته 5 نومبر تي کانئس حڪومت به کسي وئي. قومي اسيمبليءَ کي ٽوڙي سندس سرڪار کي برطرف ڪيو ويو. 1996ع جي ان زوال جن ٽن ماڻهن جو هٿ هو، اهي ٽئي سندس آندل يا مقرر ڪيل هئا، جن صدر فاروق لغاري، جنرل جهانگير ڪرامت جسٽس سيد سجاد علي شاهه شامل هئا.
بينظير ڀٽو هڪ قداور تمام حسين عورت هئي، جنهن جي شادي 1987ع سنڌ جي هڪ ٻئي سياسي خاندان ٿي. سندس ور آصف علي زرداري نوابشاهه جي بزرگ سياستدان حاڪم علي زرداريءَ جو فرزند آهي، جيڪو ناناڻي طرف کان سنڌ علم جي شمع روشن ڪندڙ شخصيت حسن علي افنديءَ سان واسطو رکي ٿو. آصف علي زرداري پاڪستان جو صدر رھي چڪو آهي. کيس ٽي ٻار، هڪ پٽ بلاول ٻه نياڻيون بختاور آصفه آهن.
پاڪستان جي ٻه ڀيرا چونڊيل اڳوڻي وزيراعظم شهيد بينظير ڀٽو جو والد شهيد ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان جو صدر وزيراعظم رهي چڪو هو، جنهن جو تعلق لاڙڪاڻي جي مردم خيز زمين سان هو. جڏهن ته سندس ماءُ بيگم نصرت ڀٽو جو تعلق ايران جي اصفهان شهر سان آهي.بينظير سندن وڏور ڌيءَ هئي. هي پاڻ چار ڀائر ڀيڻون هئا، جن مان هاڻي صرف هڪ ڀيڻ صنم ڀٽو حيات آهي.
هڪ ڀيرو وري چونڊن جون تياريون ٿيون. سنڌ جو نگران وزيراعليٰ ممتاز علي ڀٽي کي ڪيو ويو. چونڊون ٿيون، انهن تمام گهٽ ماڻهن حصو ورتو. بهرحال 17 فيبروريءَ تي نواز شريف جي حڪومت قائم ٿي. 1997ع جي پڇاڙيءَ بينظير کي وري ڪيترن ڪيسن ڪورٽن کي منهن ڏيڻو پيو. جدوجهد جي طويل سفر مخالفن وٽان ملندڙ تڪليفن کيس اڃا عوام جي وڌيڪ ويجهو ڪري ڇڏيو.
شهيد ذوالفقار علي ڀٽي جي وڏي نياڻي. بينظير ڀٽو جي ولادت 21 جون 1953ع تي ڪراچيءَ ٿي. سندس نالو ته بينظير رکيو ويو هو، پر ننڍپڻ سندس خوبصورت گلابي رنگ جي ڪري کيس گهر ”پِنڪي“ سڏيندا هئا.
ھي سڄا قبائلي سماج ھڪ جھڙي خاصيتن جا حامل ھئا. شڪار گاھون قبيلي جي گڏيل ملڪيت طور ورتيون وينديون ھيون. اھي ماڻھو لالچي يا خودغرض ٿي به ڪئينءَ سگھندا ھئا جڏھن ته شڪار پاڻ ھڪ گڏيل ڪم آھي؟ صفي ھستيءَ کان مٽجي وڃڻ جو يقيني خطرو اسان کي اشتراڪ طرف وٺي ويندو آھي. مثال طور؛ مئل دريائي گھوڙي کي پنھنجي ساٿين کان لڪائڻ سٺو نٿو ٿي سگھي، ان کان اڳ جو اوھان ان کي کائي سگھو، اھو سڙي ويندو اھڙا موقعا لازمي ھر ھر اچي سگھن ٿا جڏھن اوھان مصيبت ھجو قبيلي جي ٻين ماڻھن وٽ ضرورت کان وڌيڪ خوراڪ موجود ھجي. اھا ئي ڳالھ سولي لڳي ٿي ته ورھاست ڪئي وڃي ھڪ جيترو ورھايو وڃي.
رياست جھڙن ادارن جي ڪائي ضرورت ڪانه ھئي ڇو ته سماج قوت پيدا ڪرڻ وارن بنيادي متحارب طبقاتي مفادن جو ڪٿي به وجود ئي ڪانه ھو. انفرادي جھڳڙا قبيلي جي اندر ئي نمٽايا ويندا ھئا. قبيلي جا وڏا پوڙھا، جن وٽ تجربو ھوندو ھو، لازمي طور تي قبيلي جي فيصلي ڪرڻ اھم ڪردار ادا ڪندا ھئا. اھي ماڻھو سردار ھئا پر بادشاھ نه ھئا. انھن جا اختيار جيڪڏھن مڃيا وڃن ته ٺيڪ نه ته ڏاڍ نه ھو. ايستائين جو ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين اٿانارڪ، ھڪ جرمن قبيلي، ”ويزي گوٽ“ جي سردار چيو ھو ته ”مون وٽ اختيار آھي، طاقت ڪونھي“
معاشري ارتقا ڪئي، ڇو ته ائين ڪرڻو پيو. آفريڪا جي گرم ترين خطن تي جنھن آبادي، انساني زندگيءَ لاءِ نامناسب حصن کي ڀريندي ڦھلجندي وئي. ماڻھن وٽ به رستا ھئا يا ته پنھنجي سوچ محنت جي طاقت جو استعمال ڪندي ارتقا ڪن يا وري ختم ٿي وڃن. اصل زمين جي ڪاشتڪاريءَ جي ذريعي ساڳ پٽ جو يقيني طور تي ھٿ اچي وڃڻ فروٽ خشڪ ميوا وغيره گڏ ڪرڻ ھڪ وک اڳتي ھئا. شڪار کان ڪاشتڪاريءَ طرف ھڪ اھڙي وک ھئي جڏھن جانورن کي پڪڙيو وڃڻ لڳو. قبائلي قدرون ان ريت ئي برقرار رھيون.
ان جو سبب ھي ناھي ته پراڻا ماڻھو اسان کان وڌيڪ متقي پرھيزگار ھئا، پر پيداواري رشتن ھڪ مختلف قسم جي معاشري جي تشڪيل ڪئي ھئي، جنھن سبب انساني فطرت به ڪجھ ٻي ھئي. وجود شعور کي شمار ڪندو آھي جيڪڏھن ماڻھن جو سماجي وجود الڳ آھي، جيڪڏھن اھو سماج جنھن اھي رھندا آھن ته انھن جي سوچ به مختلف ھوندي. قديمي معاشري جو بنياد خوراڪ گڏ ڪرڻ شڪار ڪرڻ تي ھو. رڳو ھڪ ئي قسم جي محنت جي ورھاست موجود ھئي، اھا مرد عورت جي وچ ھئي،اھا به ڪلي طور تي فطرتي حياتياتي بنيادن تي ھئي، ڇو ته عورتن تي تمام گھڻو وقت ننڍن ٻارن جي پرورش جو بار ھو.
مرد شڪار ڪرڻ ويندا ھئا ته اُھي پوئيان ساڳ پٽ کائڻ پيئڻ جون سبزيون وغيره گڏ ڪنديون ھيون. ان ريت پيداوار ٻنھي جنسن ھڪ اھم ڪردار ادا ڪيو. قبيلن جو مطالعو ڪندي انھن تي ڪيل تحقيق جي بنياد تي، جئين ته ڪالا ھاري ريگستان ڏکڻ آفريڪا ڪا ڪنگ قبيلا ھي اندازو لڳايو ويو آھي ته خوراڪ جي فراھميءَ عورت جو حصو مرد جي نسبت وڌيڪ اھميت جوڳو رھيو آھي.
ھي استوائي آفريڪا جا ماڻھو نه ھئا پر گرم علائقن جا ماڻھو ھئا جيڪي ذراعت جي اپنائڻ جي لاءِ سڀ کان پھريون مجبور ٿيا ھئا. پنھنجي شروعات ذراعت يقينا گھڻي شروعاتي نوعيت جي ھئي، جيڪي غالباً جھنگن ڪٽڻ ساڙڻ کان ذرعي مايدان حاصل ڪرڻ تي مشتمل ھئي. ان جو مطلب ھو ته قبيلو سدائين حرڪت رھندو ھو، ڇو ته صاف ڪيل زمين صرف ڪجھ سالن لاءِ ئي فصل ڏيندي وري پيداوار گھٽ ڪري ڇڏيندي.
بشريات جي ماھرن جھڙوڪ ليڪيءَ جي ثابت ڪري ٿي ته ڊيسمونڊ موريس رابرٽ آرڊري جئين لکڻين جي نقطه نظر جي ابتڙ انسان موروثي طور تي جارح فطرت جو حامل ناھي. ھي صحيح آھي ته قديمي ڪميونسٽ معاشرن به ويڙھيون ٿيون، مثال طور: شڪاري شڪارگاھن تي، پر جنگيون تاريخ جي ھڪ طئي ٿيل باقاعده صورت رڳو ان مرحلي تي شروع ٿيون جڏھن ڪجھ اھڙو موجود ھو جنھن تي وڙھي سگھجي.
ھاڻي جرمن قبيلا جنگ گڏ ٿي ويا ڇو ته ھڪ وڌيڪ پيداوار موجود ھئي، انڪري ھيءَ غير محفوظ ھئي،جيڪڏھن ھن جو دفاع نه ڪيو وڃي ھا ته کسجي وڃي ھا.
”ڪنهن واقعي کي پرکڻ جي لاءِ خارجي داخلي شهادتن جي ضرورت هوندي آهي. مواد ڪٿان حاصل ٿيو؟ وري ڪير آهي؟ انهي جون ذات حالتون يعني مزاج، مذاق، ڪردار گفتار جي نوعيت ڇا هئي انهي جو تعلق، انهي واقعي سان ڪهڙو هو؟ واقعي نگاري جي نوعيت ڇا آهي؟ راوي انهي خاص واقعي کي ڪيتري عرصي کان پوءِ نقل ڪيو؟ اها روايت محفض حافظي جي بناء تي بيان ڪئي ويئي آهي يا ڪنهن ٻئي راوي انهي جي تصديق ڪئي آهي. اصل واقعو ڪيترو آهي تعريف افسانو ڪيتري قدر اهي“
خبر متواتر، حديث مشهور، حديث عزيز، حديث غريب، سند جي لحاظ کان حديث کي هيٺين قسمن ورهايو ويو آهي. حديث متصل. حديث منقطع، حديث معضل، حديث مرسل، حديث معلق.
مٿي ڏيکاريل حديث جا قسم خود انهي جي گواهي آهن ته مسلمان عالمن جي نظر تحقيق اصولن تي ڪيتري قدر گهري هئي انهن جي علمي تحقيق ڪيتري بلند اعليٰ هئي جو ڪنهن به تحقيق مسئلي جي ڪنهن به پهلو خامي نه ڇڏيندا هئا. جيڪڏهن انهي ڪابه خامي رهجي ويندي هئي يا ڪابه اهڙي ڳالهه جيڪا ثابت نه ٿيندي هئي ته انهي کي اهڙو نالو ڏنو ويندو هو جنهن مان پڙهندڙ بنا ڪنهن ڪوشش جي اهو سمجهي ويندو هو ته انهي حديث ڪهڙي گهٽتائي آهي. اهڙي طرح هر حديث جي تحقيق عقلي عملي طرح ڪئي ويئي
عرب جا ماڻهو سنت کي طريقو ڪار يا رستي جي نالي سان سڃاڻندا آهن.حضرت محمد صه جو طور ء طريقو سنت جي ضمري ايندو آهي ء حديث سان مراد حجھرت محمد صه جو چوڻ حديث آهي.
هاڻ اچو ته هندستان جي ٻن مکيه مذهبن – هندو ڌرم اسلام تي بحث ڪري ڏسون ته اهي پنهنجن پوئلڳن کي گڏي هڪ قوم بنجڻ لاءِ ڪيتري قدر پاڻ وٽ جاءِ رکن ٿا. هاڻوڪين حالتن هو هڪ ٻئي کان زندگيءَ جي ڪيترن مسئلن اختلاف رکن ٿا، انهن جا رسم رواج، ادب اقتصادي نظريا الڳ آهن، مسلم فلاسافي انسان کي آزاد فرد تسليم ڪندي هن کي زندگيءَ جي راهه ترقي ڪرڻ لاءِ ڪشادي ميدان آزاد عمل جو سبق ڏئي ٿي. ٻئي طرف هندو فلاسافي ”ڪرم“ جي نظريي اعتقاد رکندي، فرد جو دائره عمل محدود رکندي اچي کيس گذريل ڪرمن جي محتاج رهڻ جو درس ڏئي ٿي. مسلم فلاسافي جماعت فرد جي فردن سان مساوات برابريءَ جي اصول تي تعلقات قائم ڪرڻ جي حامي آهي.
آءٌ هن ٺهراءَ ذريعي، سنڌ جي مسلمانن جي عيوضيءَ جي حيثيت ، هندستان جي ڏهه ڪروڙ مسلمانن جي، “پاڪستان جي گهر“ کي هن ايوان پيش ڪري رهيو آهيان. اهو مطالبو قومن جي بنيادي حق خوداراديءَ جي اصول مطابق مسلمانن جي حقن جي حفاظت لاءِ ضمانت جي صورت رکي ٿو. دنيا اڄ سياست جي انهيءَ ارتقائي دؤر مان گذري رهي آهي، جو دؤر هر قوم کي هڪجهڙن موقعن هڪجهڙن حقن سان آزاديءَ جي نعمت ماڻڻ لاءِ اميدون ڏياري رهيو آهي. اها آزاديءَ جي تمنائي هئي، جنهن هندن مسلمانن کي خلوص دل سان جدوجهد ڪرڻ، تڪليفن سهڻ قربانين ڏيڻ لاءِ راضي پئي ڪيو آهي.
جهڙي طرح فرينچ ادب جرمنيءَ عام جام پڙهيو ويندو هو، اهڙي طرح جرمن فلاسافي فرانس جي يونيورسٽين صديءَ تائين پڙهائي ويندي هئي. هو مٽي مائٽيءَ گڏجن ٿا، رسم رواج اڪثر ساڳيا اٿن، انهيءَ هوندي به جيڪڏهن جمهوري طريقي حڪومت انهن کي ملائڻ جي ڪوشش ڪبي ته ان جو لازمي نتيجو اهو نڪرندو ته ٽن ڪروڙ فرينچن کي 8 ڪروڙ جرمن ويڙهي ويندا ٿوري وقت کان پوءِ فرينچ جدا هستي وڃائي ويهندا ممڪن آهي ته ڪي ماڻهو هيءُ ٻن باهمي مخالف قومن جو مثال ٺيڪ نه سمجهن، ته کين هالينڊ، بيلجيم، سويڊن ناروي جو مثال ياد ڏياريندس.
هتي جي قدامت پسنديءَ جو ثبوت ان مان ملندو ته ٻڌ ڌرم جو هندن جي مذهب هڪ ارتقائي قدم هو جو سوسائٽيءَ جي گهڻين خامين کي مٽائي اڳتي وڌائي سگهيو ٿي، تنهن کي هتان جي قدامت پسند گروهن قبولڻ جي بدران مخالفت ڪري ٿڏي ٻاهر ڪڍي ڇڏيو ان وڃي سيلون، برما، چين ٿيٻٽ پناهه ورتي. جاهل برهمڻ اڃا چون ٿا ته گوتم ٻڌ هندو ڌرم کي ختم ڪرڻ آيو هو بنيادي طرح برهمنزم نان مشينري قدامت پسند مذهب رهيو آهي. سندن چوڻ مطابق برهمڻ صرف ڄمي پيدا ٿيندو آهي. ٻين مذهبن مان شڌ ٿي، برهمڻ بڻجي نٿو سگهي.
”هيءَ اسيمبلي، سنڌ سرڪار کي سفارش ٿي ڪري ته وائسراءِ هند جي ذريعي بادشاهه سلامت جي حڪومت کي سنڌ جي مسلمانن جي جذن خواهشن کان واقف ڪري. جيئن ته هندستان جا مسلمان مذهب، فلسفي حيات، معاشرتي رسمن، ادب روايات، سياسي اقتصادي عقيدن جي جدا هئڻ سبب هڪ الڳ قوم آهن؛ هڪ الڳ قوم هئڻ جي حيثيت هندستان جي جنهن خطي هو اڪثريت رکن ٿا اتي هو آزاد خودمختيار قومي حڪومتن قائم ڪرڻ جا حقدار آهن.
تنهنڪري سنڌ جا مسلمان پر زور طريقي پنهنجي راءِ جو اظهار ڪن ٿا ته کين ڪو به اهڙو آئين قبول نه ٿيندو جو کين هڪ مرڪزي حڪومت ٻي اڪثريت واريءَ قوم جي ماتحت رهڻ لاءِ مجبور ڪري ڇاڪاڻ ته مستقبل سندن آزاداڻي زندگي گذارڻ الڳ نظريه حيات مطابق ترقي ڪرڻ لاءِ اهو ضروري امر آهي ته کين پنهنجون قومي حڪومتون قائم ڪرڻ ڏنيون وڃن. تنهنڪري ڪا به اهڙي ڪوشش، جا کين زبردستي هڪ مرڪزي حڪومت جي ماتحت رکندي، سا کين قبول نه آهي.
يورپ جي تاريخ تي هڪ مٿاڇري نظر ڊوڙائڻ سان پتو پئجي سگهندو ته جمهوريت نيشلزم ان کي اتحاد ميلاپ طرف ڇڪڻ جي عيوض، جدائيءَ الڳ هستين قائم ڪرڻ طرف پئي گهليو آهي.
نيشنل جمهوري حڪومتن زوريءَ جو ڳانڍاپو ڪا معنيٰ ئي نٿو رکي. صرف ڳڏيل سمجهوتي لاڳيتن لاڳاپن جي ذريعي ئي دائمي اتحاد قائم ٿي سگهي ٿو.
آءٌ اوهان کي يقين ٿو ڏياريان ته مسلمان قوم، جنهن انگريزن جي اچڻ کان اڳ هندستان اٺ سؤ ورهيه حڪومت ڪئي هئي، تن کي سندن نفسياتي بيهڪ، قومي ڪردار روايات موجب هندستان جي آزاديءَ لاءِ ايتري ئي خواهش جذبو پئي رهيو آهي، جهڙو ٻين هندستان جي رهاڪن کي رهيو آهي.
پاڪستان جي گهر مسلمانن جي هڪ جدا قوم هئڻ جي بنياد تي ڪئي وڃي ٿي. برصغير هندستان جاگرافيائي طرح هڪ ملڪ شمار نه ٿو ڪري سگهجي.
هندستان برصغير ٿي سگهي ٿو، يورپ، آفريڪا، اتر ڏکڻ آمريڪا جا مثال ئي ساڻس پوري هڪجهڙائي رکي سگهن ٿا. انهيءَ هندستاني جاگرافيائي وحدت واري دليل جي بنياد تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا حق تي رهندي، جيڪڏهن اها هيءَ تقاضا ڪري ته ڪئناڊا ميڪسيڪو جي جاگرافيائي طور هن سان مليل آهن. سي هن سان شامل ڪيا وڃن. اهڙي طرح ارجنٽائين، پيرو چليءَ کي هڪ ٻئي کان جدا رهڻ جا به سبب ڪو نه رهندا.
هتي جيڪڏهن گجرات سنڌ جا مثال وٺبا ته حقيقتن تي پوري روشني پئجي ويندي، باوجود ٻنهي جي سرحدون گڏ هئڻ جي، هڪ صوبي مان ٻئي پهچڻ تي 28 ڪلاڪ لڳي وڃن ٿا. ڇاڪاڻ جو سندن وچ هڪ وڏو رڻ آهي. ٻئي طرف فرانس جرمنيءَ جو مثال وٺبو ته معلوم ٿيندو ته فرانس مان جرمنيءَ پهچڻ رڳو 5 منٽ لڳندا. مٿئين مثال مان ئي پتو پئجي سگهندو ته جاگرافيائي وحدت جو دليل ڪيتري قدر غلط بي بنياد آهي.
مذهبي فلاسافيءَ جي نقطي نگاهه کي هڪ طرف ڇڏي جيڪڏهن پنگتي خيال سان ان مسئلي تي غور ڪنداسون ته باوجود هڪ هزار سال هڪ ٻئي سان گڏ رهڻ جي اهي پنگتي طور هڪٻئي کان جدا ٿيو بيٺا آهن. نه پاڻ مٽي مائٽي ڪن ٿا نه کائين پين ٿا، مسلمان جو پاڇو به اڃا ڪن جي بدن يا کاڌي کي پليت ڪريو ڇڏي. سندن کاڌي جي اها حالت آهي جو هڪ شيءَ جي هڪ ڌر وٽ اجازت آهي ته ٻي ڌر وٽ جهل آهي.
ميوي کي وڻ پهچڻ کان اڳ کٽو ٿيڻو پوي ٿو، جيڪڏهن ڪو ماڻهو ان کي وقت پهرين مٺو پڪ ڪرڻ گهرندو ته اهو سندس فطري مٺاڻ کي ماري ڇڏيندو.
اختلاف جيتوڻيڪ اڻ وڻندڙ ڳالهه آهي، پر ترقيءَ جي راهه مقابلي جو هئڻ ضروري سمجهيو وڃي ٿو. کليل مقابلي کان سواءِ مصنوعي اتحاد جو پيدا ڪرڻ قومي زندگيءَ جمود موت پيدا ڪرڻ جي برابر ٿيندو.
هندو فلاسافي انسان ذات مختلف ارتقائي درجن جي حقيقت کي تسليم ڪندي، انهن کي ڪاروبار عمل سهولت خاطر چئن درجن يا جاتين ورهائڻ کي وڌيڪ لاڀائتو سمجهي ٿي ايتري قدر جو ڀڳوت گيتا جهڙو ڪتاب لکي ٿو ته جڏهن جاتين جا فرق ختم ٿيندا ٺهندي) ته ڌرم ختم ٿي ويندو.
هندستان جي جاگرافيائي وحدت جو اڪثر ذڪر ڪيو وڃي ٿو، پر ان کي هڪ ملڪ سڏڻ حقيقتن جي برعڪس ٿيندو. انگلينڊ ته ڇڏيو، جيڪڏهن يورپ کي انهيءَ نقطه نگاهه کان هڪ ملڪ سڏبو، ته مثال ٺهڪي ايندو، پر يورپ هينئر به مختلف قومن جو مجموعو آهي. جي اڃا گڏجي فيڊريشن جي درجي تي ئي پهچي نه سگهيون آهن.
جڏهن ڪنهن نسل يا فرقي جو جوڙجڪ اهڙي محدود سخت ٺهيل هجي، جو ان ڪنهن به ڦير ڦار جي جاءِ نه هجي ته جيستائين انهن حالتن تبديلي نه آئي آهي، تيستائين اتي جمهوري نيشنل حڪومت آسانيءَ سان ان تي عملدرآمد ٿيڻ مشڪل پيو نظر اچي.
فطرتي قانون پٽاندر انساني اتحاد جي ترقي مقرر حد کان مٿي تيز نه ٿي سگهندي، جيڪڏهن انهي وچ واري عرصي کي، جو قومن ميلاپ سمجهوتي لاءِ ضروري آهي مصنوعي طريقن سان گهٽ ڪبو ته فائدي جي بدران هاڃيڪار رد عمل پيدا ڪندو.
مٿي ذڪر ڪيل جاگرافيائي، معاشرتي، اقتصادي، مذهب سياسي طور هڪجهڙن ماڻهن جي تاريخ تي مٿاڇري نظر ڊوڙائڻ کانپوءِ ڄاڻ پئي ته باوجود نسلي هم جنسيت جي به، هو هڪ قومي قالب سمائجي نه سگهيا آهن.
ڪو به ماڻهو ڪيتريون به سروتيون يا سمرتيون کڻي ڄاڻندو هجي نسل به آريه مان ڇو نه هجي. پر برهمڻ ٿي سگهي ٿو ته کتري، پر ويش يا شودر بنجڻ لاءِ رستا کليل اٿس.
مولانا صاحب جن ست سال ساندهه ڪابل جي حڪومت شريڪ ٿي هندستان جي سياسي جماعتن سان انقلابي ڪم ڪندا رهيا. سن 1916ع امير حبيب الله خان کين هندستان جي سياسي جماعتن سان ملي ڪري ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏنو. امير حبيب الله جي چوڻ موجب، مولانا صاحب انڊين نيشنل ڪانگريس سان رابطو پيدا ڪيو. جيئن ته مولانا صاحب جن تي ڪابل اچڻ کان اڳ انگريزي حڪومت طرفان گرفتاريءَ جا حڪم جاري ٿيل هئا، تنهنڪري انگريزن ڪابل جي بادشاهه امير حبيب الله کان مولانا جي ٻانهن گهري، پر بادشاهه مولانا جن کي موٽائڻ کان انڪار ڪيو.
مولانا صاحب ڪابل رهي انگريزن کي هندستان مان تڙي ڪڍڻ جو عملي تجويزون سٽيندو رهيو. امير امان الله جي هندستان تي حملي ان کان پوءِ صلح ٿيڻ بعد، مولانا جن ماسڪو ويا پنهنجي نوجوان رفيقن جي مدد سان اتي سوشلزم جو باقاعدي مطالعو ڪيائون. روس جي حڪومت مولانا کي پنهنجو معزز مهمان ڪري ڄاتو، کين مطالعو ڪرڻ لاءِ هر قسم جي سهوليت ڪري ڏنائون: انهيءَ مطالعي جو نتيجو اهو ٿيو، جو مولانا جن پنهنجي مذهبي تحريڪ کي هن زماني جي لادينيءَ جي حملي کان محفوظ رکڻ لاءِ تدبيرن سوچن ڪامياب ٿيا.
سن 1924ع مولانا جن انگورا ويا. ترڪيءَ جي سفير ماسڪو جي وزارت خارجه- ٻنهي گڏجي مولانا لاءِ سفر جو رستو آسان ڪري ڏنو. برطانوي جاسوسن کي انهيءَ راز جي بلڪل خبر ڪانه هئي. مولانا جن ساندهه ٽي سال ترڪيءَ رهي، تحريڪ اتحاد اسلاميءَ جو تاريخي مطالعو ڪيو.
شوال سن 1308هه مولانا جن حضرت ابوالحسن تاج محمود صاحب وٽ امروٽ ويا. ان وقت بزرگ امروٽيءَ خيال ڪيو ته مولانا جي شادي ڪرائجي، سو کين سکر اسلاميه اسڪول جي مولوي ماستر محمد عظيم خان يوسف زئي جي صاحبزاديءَ سان نڪاح ڪرايائون. مولانا جي والده کي به ان وقت گهرايو ويو. ان کان پوءِ سندن والده ساڻن گڏ رهي، پنهنجي اصلي سک مذهب تي محڪم هئي. حضرت امروٽي، مولانا جي مطالعي خاطر تمام وڏو ناياب ڪتبخانو گڏ ڪيو. سن 1315 هه تائين مولانا جن نهايت ئي اطمينان سان مطالعو ڪندا رهيا، حضرت جن مولانا کي پنهنجي اولاد وانگر سمجهندا هئا.
مولانا صاحب جن 1914ع دهليءَ ويا، جتي پاڻ ڊاڪٽر انصاري حڪيم اجمل خان سان گڏجي، ترڪيءَ کي بچائڻ هندستان کي آزاد ڪرڻ جي تحريڪ حصو ورتائو0ن
عبيدالله سنڌي 1872ع ڳوٺ چيانوالي ضلع سيالڪوٽ پنجاب ڄائو. پاڻ سِک گهراڻي سان تعلق رکندو هو. سندس پيدائش کان اڳ سندس والد وفات ڪري ويو. ٻن سالن جو ٿيو تہ سندس ڏاڏو بہ وفات ڪري ويو. سندس ماءُ پنهنجي پيڪن ڊيرا غازي خان وٺي آئي. اُتي هڪ دوست کان اسلامي ڪتاب پڙهڻ جو موقعو مليس، جڏهن تحفته هند نالي هڪ ڪتاب پڙهيائين تہ توحيد جي مسئلي کي سمجهي ورتائين. 1887ع مائٽن کي خير آباد چئي حافظ محمد صديق ڀرچونڊي واري جي هٿ تي مسلمان ٿيو. اتي 6 مهينا رهي دارالعلوم ديوبند ويو.