polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
نارائڻ سروور يا نارائڻسر ھندستان جي گجرات صوبي جو ھڪ ڳوٺ ھندو ڌرم سان واسطو رکندڙ ماڻھن لاءِ ھڪ پوتر ماڳ آھي. ھي ڳوٺ ڪڇ ضلعي جي لکپت تعلقي ڪوري کاريء کان ٿورو اوڀرڀرو آھي. ھن شھر جو ڪڇ جي شھر ڀڄ کان مفاصلو 210 ڪلوميٽر آھي.
ھي ڳوٺ ڪڇ جو سڀ کان پراڻو تيرٿ آستان آھي.ھن ماڳ بابت ھندو ڌرم جي ڪتابن ڪئين روايتون لکيل آھن جن مان ڪجه جو ذڪر ھيٺ ڪجي ٿو:
فرزانا پنهور 15 سيپٽمبر 1957ع تي ڪراچي فضل الاهي چوڌري جي گهر ڪراچي ڄائي، 1981ع ڪراچي يونيورسٽي مان بايو ڪيمسٽري ماسٽرز جي ڊگري حاصل ڪيائين. فرزانا پنهور تحقيقدان ايم ايڇ پنهور جي جيون ساٿياڻي آهي.
صحافت ڪنهن به معاملي جي باري تحقيق پوء انکي آواز، تصوير يا تحرير جي شڪل وڏي پيماني تي پڙهندڙن، ناظرين يا سامعين تائين پهچائڻ جي عمل جو نالو آهي۔صحافت جو پيشو ڪرڻ واري کي صحافي چيو ويندو آهي۔ تڪنیڪيي لحاظ سان صحافت جي شعبي جي معنيٰ جا ڪافي جزا آهن پر سڀ کان اهم نڪتو جيڪو صحافت سان منسلڪ آهي اهو عوام کي باخبر رکڻ جو آهي۔ ادارا جيئن حڪومتي ادارن تجارت جي باري معلومات فراهم ڪرڻ کان علاوه صحافت ڪنهن به معاشري جي ڪلچر کي به اجاگر ڪندي آهي جنهن فنون لطيفه، راند تفريخ جا جزا شامل آهن۔ صحافت جي شعبي سان منسلڪ ڪمن ادارت، تصويري صحافت، فيچر ڊاڪيومينٽري وغيره بنيادي ڪم آهن۔
جديد دور ، صحافت مڪمل طور تي نئون رخ اختيار ڪري چکي آهي عوامي راء تي اثرانداز ٿي آهي۔ عوام جو وڏي پيماني تي اخبارن تي معلومات جا حاصل ڪرڻ جي لاء اعتماد صحافت جي ڪاميابي جو دليل آهي۔ هاڻي اخبارن سان گڏ وڏي پيماني تي عوام تائين رسائي ٽيليويزن، انٽرنيٽ ريڊيو جي ذريعي به ڪئي وڃي ٿي جنهن جي ڪري دنيا واقع ٿيڻ وارن واقعن جي باري معلومات جو حصول انتهائي آسان ٿي ويو آهي۔
امداد محمد شاهه، تعليمي ميدان ڪافي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. هن 1956ع سن مڊل اسڪول کولرايو ٻهراڙيءَ جي شاگردن لاءِ مفت رهائش کاڌي پيتي جي انتظام لاءِ شاهه حيدر ايڊيوڪيشنل سوسائٽي قائم ڪئي. 1979ع ضلعي ڪائونسل نوابشاهه جي ميمبر چونڊجڻ بعد، تعلقي سڪرنڊ جي ٻهراڙيءَ ، -تعليم- جي ترقيءَ لاءِ وڏيون ڪوششون ڪري، تعلقي ڪيترائي پرائمري، مڊل هاءِ اسڪول قائم ڪرايائين. خاص ڪري ڇوڪرين جي -تعليم- لاءِ اسڪول کولايائين. سڪرنڊ شهر ڇوڪرن ڇوڪرين لاءِ سائنس ڌار ڌار ڪاليج کولرايائين. قاضي احمد جي هاءِ اسڪول کي هاير سيڪنڊري اسڪول جو درجو ڏياريائين.
شاهه صاحب سياسي طرح عوامي ليگ جو ميمبر رهيو ڪجهه وقت ’پونم‘ جي پليٽفارم -تان- سنڌ ٻين ننڍن صوبن جي قومي حقن لاءِ جدوجهد به سرگرم رهيو. شاهه صاحب جي انٽرويوز تي مشتمل هڪ ڪتاب ”زندگي کليل ڪتاب“، مارئي اڪيڊميءَ سڪرنڊ پاران 1999ع ڇپجي پڌرو ٿيو. سندس وفات 29 سيپٽمبر 2004ع تي ٿي. کيس ڳوٺ مجيد ڪيريي مٽيءُ ماءُ حوالي ڪيو ويو. سندس نالي پويان هڪ فلاحي ادارو ”امداد فائونڊيشن“ 2007ع کان ڪم ڪري پيو.
بيبي-هيبت مسجد آذربائيجان جي باڪو تاريخي مسجد آهي. موجوده ڍانچو 1990 جي ڏهاڪي تعمير ٿيو، اهڙي ئي نالي سان مسجد جي تفريح آهي جنهن کي 13 صدي تعمير ڪيو ويو. شاهه شيروهنشاهه فرخزاد ٻيو ابن احسان ٻيو ، جنهن کي 1936 بالشويڪن مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو هو.
بي بي-هيبٿ مسجد اوليما خانم جو مقبرو آهي، اڄ به هن علائقي جي مسلمانن لاءِ روحاني مرڪز آهي آذربائيجان اسلامي فن تعمير جي اهم يادگار آهي. اها مقامي طور تي "فاطمه مسجد" جي نالي سان مشهور آهي، جنهن کي اليگزينڊر ڊوماس پنهنجي 1850 واري سفر دوران هن مسجد کي بيان ڪيو.
هن مسجد کي ستين شيعه امام ـموسيٰ ڪاظم جي ڌيءُ جي قبر مٿان تعمير ڪيو ويو هيو، جيڪو خليفي جي ظلمن کان باڪو ڏانهن ڀڄي آيو هيو. قبر تي هڪ پٿر جي ڪٻٽن تي نقش ٿيل آهي جنهن لکيل آهي ته اڪيما خانم مقدس جو تعلق مقدس خاندان سان هيو: "هتي يوميا خانم دفن ٿيل آهي، جيڪا حضرت محمد ﷺ جو اولاد منجهان ڇهين امام جعفر الصادق جي پوٽي جي ڌيءُ ستون امام موسيٰ ڪاظم، اٺين امام رضا جي ڀيڻ آهي.“
1920ع آذربائيجان سوويت يونين جي قيام کان پوءِ، بالشويڪين مذهب جي خلاف ڀڙڪڻ شروع ڪيو. بيبي هيبت مسجد، باڪو جي روسي آرٿوڊوڪس اليگزينڊر نيوزسڪي ڪيٿيڊرل رومي ڪئٿولڪ چرچ سميت فحاشي تصور طور نئين حڪومت جو نشانو بڻيا. سوويت مخالف مذهبي مهم جي نتيجي مسجد کي 1934 ڌماڪي سان اُڏايو ويو.
مسجد جي ڏکڻ پاسي واري ڀت تي لکڻين جي بنياد تي، اتهاسڪارن انکي 13 صدي جي پڇاڙي تعمير ٿيل طور منسوب ڪن آهن. مسجد جي ديوار تي عربي جي لکت پڙهي سگهجي: جنهن لکيل آهي ”ڪم محمود بن سعد“، ساڳيو آرڪيٽيڪٽ، جنهن باڪو جي ڀرسان نردارن جو قلعو اڏاوت ڪرايو هيو.
مشهور فرانسيسي ليکڪ، اليگزينڊر ڊماس، جنهن 1840 واري ڏهاڪي مسجد جو دورو ڪيو، پنهنجي ڪتاب ”دي ورلڊ“ لکيو: ”اها مسجد- بانجھ عورتن لاءِ عبادت ڪرڻ جي جاءِ آهي، جيڪي هتي پيدل آيون، عبادت ڪنديون هيون، هڪ سال اندر ٻار ڄڻڻ جي قابليت حاصل ڪيائون.
مسجد جو ذڪر مقامي يورپي ڳولا ڪندڙن سياحن جهڙوڪ عباسگولو باکيانوف، اليا بيرزين، جوهانس البرچ برنارڊ ڊورن، نيڪولس خانيڪوف ييوگيني پکوموف جي کوجنا وارن ڪمن پڻ مليو آهي.
1911 ، باڪو جي سرپرست، الاسگر آغا داداشوف، آرڪيٽيڪٽ حاجي نجف سان گڏجي مسجد جي نئين عمارت جي اڏاوت ڪئي. اهڙي ريت، مقبري جي بحالي پراڻي مسجد چوڪنڊو جي شڪل ورتي.
حاجي شيخ شريف انهن ڪيترن ئي مسلمانن شامل هو، جيڪي مسجد جي ڀرسان دفن ٿيل آهن. هو تصوف پکيڙڻ لاءِ باڪو پهتو هيو، پنهنجي باقي حياتي هن مسجد گذاريائين.
20ھين صدي جي وچ تائين، اصطلاح عام طور ساڳئي رسم طور ساڳئي ڏينھن لاڳو ھئي، پراچين ھندو لکت گھريلو پنڊت آميولٽ ، ڌاڳو پنھنجي گروءَ جي ٻانھن ٻڌندو ھيو يا پنھنجو پَوِتر ڌاڳو مَٽائيندو ھيو، ڏوڪڙن جو تحفو وٺندو ھيو، ڪُجھ ھنڌن تي، اھو ايئن اڃا بہ ڪيو وڃي ٿو. ان جي ابتڙ، لوڪ ادب اصلوڪو راکي ٻڌڻ وارو ڀيڻ-ڀاءُ تھوار، ماڳن جي ڦيرگھير سان ڪجھ ھنڌ ان جا سالوڻو، سلاڻو راکي نالا ھيس. سالوڻو سان واڳيل رسمن ڀينر پنھنجي ڀائرن جي ڪنن پويان جوئر جا چِٽڻ رکنديون ھيون.
راکي ٻڌڻ يا راکي هندوستاني نيپالي سنڌي ڏڻ آهي، جنهن ڀيڻ ڀائرن کي راکي ٻڌنديون آهن. هي تهوار هندو توڙي جين ڌرم جو گڏيل تهوار آهي، جنهن ڀيڻ شادي کان اڳ شادي کان پوءِ ڀائرن کي راکي ٻڌي مضبوط رشتي جي يادگري ڏيارينديون آهن. نہ رُڳو ڀيڻ ڀائر پر ڪٿي گرو چيلا عام رشتن وارا ماڻهو پڻ هڪ ٻئي کي راکي ٻڌاندا آهن.
روايتي ھندو سالياڻو تھوار، جيڪو انڊيا سميت ڏکڻ ايشيا جي ڪجھ ٻين ڀاڱن سان گڏوگڏ دنيا ھندو تھذيب سان واڳيل ماڻھن پڻ ساڳئي نالي سان مشھور آھي. انھيءَ ڏينھن، ھر ڄمار جون ڀينر تحفظ جي نشانيءَ طور پنھنجي ڀائرن جي ٻانھن چؤڌاري راکي ٻڌنديون آھن بدلي تحفو وٺنديون آھن.
”رکشا ٻنڌڻ“ سنسڪرت ٻول جي معنيٰ تحفظ، ذميواري يا سنڀال جو ٻنڌڻ، جنھن کي اصولي طور ھن تھوار سان لاڳو ڪيو ويو آھي.
مور پکي ڪيترين ئي قسمن جون ٻوليون ٻولي سگهي ٿو، جن ڪجهه ٻوليون وڻندڙ ڪجهه اڻوڻندڙ ڀوائتيون هونديو آهن. مور پکي جيڪڏهن رات جو مٺڙيون وڻندڙ ٻوليون ڪري ٻيا مور به گڏجي مٺڙيون ٻوليون ڪري وڻندڙ سرگم ڇيڙين، ته ٿر اهو سڪار جو اهڃاڻ سمجهيو وڃي ٿو.پر جيڪڏهن مور گڏجي خوفناڪ اڻ وڻندڙ آواز ڪڍن ته اهو ڏڪار جو اهڃاڻ آهي.
سائنس جي ماهرن جو چوڻ آهي ته، مور پکي خوبصورت هئڻ سان گڏ ڏاڍو حساس پکي پڻ آهي. هن پکي جي نر کي مور مادي کي ڊيل سڏيو وڃي ٿو. مور، نانگ، بلائون، جيت گاهه سنهو ان کائيندو آهي. هي پکي پنهنجي حفاظت جي معاملي به ڏاڍو حساس آهي. هي پکي انساني آبادين جي ويجهو رهڻ جي باوجود به آزاد رهڻ پسند ڪري ٿو.
مور هڪ خوبصورت پکي آهي جيڪو ايشيائي آفريڪي اڏرڻ وارو پکي آهي، نر جنس جي مٿي تي کنڀن جو هڪ تاج هوندو آهي،هنن جيڪا بالغ مادي هوندي آهي اها اڪثر گري يا ڀوري رنگ جي هوندي آهي جڏهن ته انهن جا ننڍا ٻچا پيلا يا هيڊا تاواني رنگ جا هوندا آهن۔
مور وڌيڪ حساس هئڻ سبب پنهنجي آسپاس جي ماحول موسمن جي ڦير گهير کان به وڌيڪ باخبر رهندو آهي. موسمن جي گرمي سردي جا اثر به مٿس وڌيڪ پون ٿا. انهن موسمن جي ڦير گهير سبب هو مختلف ٻوليون به ڪندو رهندو آهي.
شڪتي مت جي لکتن ديوي مهاتميا يا چنڊي بابت هي عقيدو آهي تہ اها دنيا جي سمورين جيئرن نارين جي جسم موجود رهندي آهي. ڪماري جو پورو فلسفو ان بنياد تي آهي. پر جڏهن دييو مهاتميا جي پوجا جو مسئلو هوندو آهي تہ صرف هڪ نابالغ ٻارڙِي کي ئي چُونڊيو ويندو آهي ڇو تہ ائين مڃيو ويندو آهي ته بالغ ٿيڻ جو رت اچڻ کانپوءِ ڇوڪري جي پويترتا عافيت ويندي رهندي آهي.
ڪُماري جي چُونڊ جو عمل هڪ ڏينهن جي دورانيو وارو هوندو آهي جنهن کي نوراتري درگا پوجا جي ڏهاڙن پوڄا ڪئي ويندي آهي. کٽمنڊون وادي اها روايت گهڻو وهنواري آهي. ڪماري کي تليجو جو اوتار مَڃيو ويندو آهي. جڏهن ان جي جوان ٿيڻ جو پهريون رَت ايندو آهي، تڏهن هيئن سمجهيو ويندو آهي تہ ديويءَ ان جي جسم کي الوداع چئي ڇڏيو آهي. انهيءَ ريت زخم، روڳ رَت جي گهٽتائي کي پڻ ديوي جي رخصت ٿيڻ طور سمجهيو ويندو آهي.
ڪُماري يا ڪُماري ديوي يا جيوت ديوي- نيپال هِڪَ مذهبي ثقافت آهي، جنهن هندومت ٻڌمت ٻُڌاِزم جا مَڃيندَڙ هڪ نوجوان نابالغ ڪُنوري چوڪريءَ کي جيوت ديوي جو خطاب ڏئي کيس پوڄا ڪندا آهن ان ديوي جي سَمورين طاقتن جو تصور ڪندا آهن. اُن کي ڪُماري سَڏيو ويندو آهي. لفظ ڪماري سنسڪرت جي ٻولَ ڪماريا منجهان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ “شهزادي“ آهي۔
سنڌيءَ ٻه، ڄ، ڏ ڳ اهي چار نج سنڌي اکر ليکيا وڃن ٿا. انهن مان ڪو به اکر جنهن لفظ ايندو آهي سو نج سنڌي ليکيو ويندو آهي. مثلاً: ڄڃ، ٻڌڻ، ڏيڻ، ڳڱ. اهي چارئي اکر نڪي سنسڪرت نڪي ڪنهن پراڪرت ٻوليءَ آهن. ته پوءِ اسان ڪٿان آندا؟ پڌرو پيو آهي، ته سرائڪي ڳالهائيندڙن سان نهايت قديم زماني کان وٺي، ويندي ڪلهوڙن ميرن جي صاحبين تائين، گهڻو لڙهه وچڙ اچڻ ڪري کانئن سکيا آهيون. سرائڪي چارئي اکر آهن. مثلاً:
ھڪ انڊو آرين ٻولي آهي جيڪا پاڪستان جي ڏکڻ پنجاب ڪثرت سان ڳالھائي ويندي آھي. .ھن ٻولي جي ڳالھائيندڙن اسٽينڊرڊ پنجابي ٻولي جي ڳالھائيندڙن لاء ٻئي ٻوليون باھمي طور تي ھڪٻئي لاء سمجھ ايندڙ ٻوليون آھن. سرائيڪي پاڪستان جي ٻہ ڪروڙ ماڻهن جي مادري زبان آهي
سرائڪيءَ اُڀي جي ٻوليءَ جو جگري ناتو پنجاب جي ’لهندا‘ ٻوليءَ سان آهي، اهي سڀ داردڪ بنياد جون آهن پئشاچ لوڪن جي پئشاچي پراڪرت مان پيدا ٿيل آهن، تنهن ڪري اسان جي سنڌي ٻوليءَ سان جگري ناتو ڪو نه اٿن. پر ’لهندا‘ ’سنڌي‘ ٻئي هندستان جي بنهه اتر اولهه طرف چالو آهن.
’لهندو‘لفظ اصل آهي’اُلهندو‘ خاص طرح معنيٰ اٿس ’پنجاب جو الهندو طرف‘، اتي جي ٻولي ’لهندا‘ يعني پنجاب جي الهندي طرف جي ٻولي سڏجي ٿي. اها ملتان ڏي ملتاني، بهاولپور ڏي بهاولپوري، سنڌ سرائڪي سڏجي ٿي.
سرائڪي ٻولي معنا سنڌ توڙي سنڌو نديءَ جي سري يعني مٿئين ڀاڱي جي ٻولي، سنڌ جو سرو يا اتر وارو ڀاڱو. سنڌ جت گهڻو ڪري سرائيڪي ڳالهائيندا آهن، تنهنڪري اها جتڪي به سڏجي ٿي.
کيس ورينداون ايشوري پڻ سڏيو ويندو آهي، جيڪا کير واري، ڏوڌڻ راڻي ورينداون بارسنا جي راڻي طور ظاهر ٿي هئي. شري ڪرشنا کي هن بي لوث محبت ارپڻ جي سکيا ڏني.هيءَ وشنومت اعليٰ ديوي آهي. راسڪ سنتن هن جو ذڪر سپريم ديوي جي نزول، لامحدود لڪشمي جي ماخذ،طور ڪيو آهي، هيءَ يوگامايا هلادني شڪتي جي اصل شڪل آهي جيڪو مُک ڀڳوان شري ڪرشنا جي اصل طاقت آهي.
ڪجھ ماڻهن کيس انساني روح جي تشبيهه طور پڻ مڃيندا آهن، هن جي محبت ڀگوان ڪرشنا جي لاءِ آرزو کي نظرياتي طور روحاني نشوونما لاءِ خدا سان ميلاپ لاءِ انساني جستجو جي علامت سمجيو ويندو آهي. ڪيترا ئي ساهتيا ڪم کيس کان متاثر ٿيل آهن، ڪرشنا سان گڏ سندس راس ليلا ناچ ڪيترن ئي قِسمنِ جي پرفارمنس آرٽس کي متاثر ڪيو آهي.
راڌا وشنويت روايت جي معروف ديوي آهي. هيءَ ڪرشن جي سڀ کان وڌيڪ محبوب گوپي هُئي، هندو اِن کي ڪرشن کي پُوڄيندا آهن. یہ وچئين دور جي زماني جي هندو لکتن ڀگوان ڪرشن جي سڀ کان وڌيڪ اهم ساٿياڻي ذڪر ڪيل آهي. راڌا شڪتيت جو پڻ هڪ اهم حصو آهي. ديوي گوپي راڌا کي لڪشمي جو اوتار سمهيو ويندو آهي.
راڌا هندومت جي وشنومت روايتن هڪ اهم ديوي آهي.سندس لڇڻَ ، ظاهري ڏيکاءُ ڪردار علائقن جي لحاظ کان مٽجندڙ آهي.شروعاتي زماني کان وٺي، هوءَ ڳنوارُ ڪرشن سان لاڳاپيل هئي، جيڪو ڀگواد گيتا جو پرچارڪندڙ آهي.
هندستان ، خاص طور تي گوديا ويشنواس پاران، اولهہ بنگال وشنواس، بنگلاديش مانيپور اوڙيسا راڌا کي پوڄا ڪئي ويندي آهي. ٻئي جاءِ تي، نمبارڪا سمپراديا شري چيتانيا مهاپراڀو سان ڳنڍيل تحريڪن سندس گهڻو احترام ڪيو ويو آهي.
راڌا-ڪرشنا سيتا رام جا جوڙا ٻن مختلف ترتيب جي شخصيتن جي نمائندگي ڪن ٿا، ڌرم طرز زندگي تي ٻہ نظريا، ٻئي زندگي جي راهہ لاڏڪوڏ سان هلندڙ آهن جنهن کي هندوڌرم سڏيو ويندو آهي.
روايتن آهي ته سنڌ جي لوڪ عشقيه داستان جا ڪردار. ڄام مناهين کي ٽي پٽ ٿيا، -جن- مان ننڍو پٽ اُڍو نهايت سهڻو هو. وڏي -ڀاءُ- هوٿيءَ جي زال اُڍي جي سونهن تي عاشق ٿي هئي. اڍو شاديءَ جي ڏينهن تي ڪپڙا -پائي- تيار ٿيو، تڏهن سندس ڀاڄائي ميڻاوتي پاڻ جهلي نه سگهي، پر اُڍي سندس خواهش پوري ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. تڏهن پنهنجي مڙس کي ابتيون سبتيون ڳالهيون ٻڌائي، اُڍي کي ملڪ نيڪالي ڏياريائين.
اُڍو ملڪ ڇڏي ٻئي ملڪ روانو ٿي ويو. -ان- وقت ”سانگڻ نڱامرا“ نالي هڪ سردار جي ڌيءَ هوٿل به مرداني ويس پنهنجي پيءُ جو وير وٺڻ لاءِ پئي ويئي. ملاقات هڪ ٻئي سان حال احوال ڪندي قول قرار ڪيائون ته جيڪي به هٿ لڳو، تنهن جا هڪ جيترا حصا ڪبا. پوءِ اڳتي روانا ٿيا. بانڀڻاه جي ٻاهران کين ڏاچين جو وڳ نظر آيو. هو ڏاچيون ڪاهي روانا ٿيا پنهنجي حد پهچي مال جي ورهاست ڪيائون. هوٿل پنهنجي حصي وارو مال به اُڍي کي دوستيءَ ڏيئي رواني ٿي.
هوٿل جي وڃڻ کان پوءِ اُڍي کي به هن کان سواءِ آرام نه آيو، سو هوٿل پٺيان روانو ٿيو. آخر ’چڪاسر‘ جي -تلاءُ- تي اچي پهتو اتي هوٿل جو گهوڙو ڏسڻ آيس. -تلاءُ- جي ڪپ تي چڙهي ڏٺائين ته -ان- هڪڙي نوجوان خوبصورت وينگس وهنجندي نظر آيس، جنهن جا ڊگها وار پاڻيءَ مٿان پکڙيل پيا هئا. اُتي اڍي جي گهوڙيءَ کي ڏسي هوٿل جي گهوڙي وٺي هڻڪارون ڪيون، تنهن تي هوٿل جو ڌيان اوڏانهن ڇڪجي ويو اُڍي کي بيٺل ڏٺائين.
ان کان پوءِ ڄام اُڍو هوٿل اُتان گڏجي روانا ٿيا ’سَئي ڳوٺ‘ کان هڪ ميل پري ”هوٿل پرا“ نالي ڏونگر هوٿل جي غفا آيا اتي ٻنهي ڄڻن شادي ڪئي. ڪجهه وقت کان پوءِ کين ”جکرو“ پٽ ڄائو. هاڻي اُڍي کي پنهنجي وطن جي اُڪير ٿي. هوٿل چيس ته جيڪڏهن ڪنهن کي به مون بابت ٻڌايئي ته پوءِ آءُ هلي وينديس. انهيءَ شرط سان ٻارن سميت ڪڇ آيا. ڄام اُڍي جي اچڻ سان خوشيون ٿي ويون.
هڪڙي ڏينهن دوستن مٽن مائٽن کيس شراب جي نشي مست ڪيو هن هوٿل بابت سربستي ڳالهه ٻڌائي ڇڏي. اها خبر جڏهن هوٿل کي پيئي، تڏهن پنهنجي ٻانهيءَ کي چار خط ڏئي اتان هلي ويئي. انهن خطن لکيل هو ته جڏهن اولاد وڏو ٿيندو، تڏهن کين لانئون ڏيڻ اينديس. اُڍي تمام گهڻي ڳولا ڪئي، پر هوٿل هٿ نه آيس. نيٺ پٽن جي شاديءَ جو خيال ڪري ڏينهن مقرر ڪيائين.
“ ڄام اُڍي ڪُنوارن کي سمجهائي ڇڏيو هو، -تن- وچن گهريو. هوٿل جي وچن ڏيارڻ کان پوءِ ڪنوارن کيس چيو ته ”هاڻي هميشه لاءِ هتي ئي رهي پنهنجي حياتيءَ جا ڏينهن پورا ڪر!
وائيس آف آمريڪا جي هڪ انٽرويو عورتن جي حقن جي مستقبل جي باري ڳالهائيندي سخي ياد ڪيو ته عورتن جي ايندڙ نسل موجودہ افغانستان جي سماج مضبوط رول ماڊل آهن ،”عورتن کي پارليامينٽ پنھنجي سياسي حقن بابت ڳالھائيندي ، عورتن کي ڪاروبار داخل ٿيڻ ملائيشيا دبئي واپار ڪرڻ کي ڏسي ، انھن عورتن کي ڏسي جيڪي عالمي سطح تي افغانستان جا آواز بلند ڪرڻ ڪامياب شخصيتون آھن. هي هڪ تصور ڏئي ٿي. ”
نيلوفر سخي هڪ افغان امن ، انساني حقن ترقي پسند عملدار آهي . هوءَ اڳوڻي چيف ايگزيڪيوٽو ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر آهي آمريڪي يونيورسٽي آف افغانستان . هوءَ اوپن سوسائٽي فائونڊيشن-افغانستان جي اڳوڻي ڪنٽري ڊائريڪٽر پڻ آهي. هوء پڻ آهي باني ا ڳوڻي ايگزيڪيوٽو ڊائريڪٽر عورتن جي سرگرمين سماجي خدمتن جي ايسوسيئيشن ، پهرين عورتن جي اين جي اوز هرات ، افغانستان .
نيلوفر سخي جارج ميسن يونيورسٽي مان پي ايڇ ڊي ڪئي. هوءَ ماسٽر جي ڊگري پڻ رکي ٿي بين الاقوامي پبلڪ پاليسي جانس هاپڪنز اسڪول فار ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز کان ، ايم اي ڪنفلڪٽ ٽرانسفارميشن پيس بلڊنگ ايسٽرن مينونائيٽ يونيورسٽيءَ مان. هن پوليٽيڪل سائنس بيچلر جي ڊگري حاصل ڪئي آهي. سخي هڪ فلبرائيٽ اسڪالر آهي .
مسجد اقصيٰ هڪ عربي زبان جو لفظ آهي جنهن جي معني آهي پاڪ مسجد. اھا مسجد اقصي فلسطين پراڻي يروشلم جي اوڀر واري حصي مقدس مقامن واري علائقي 70ع رومين پاران تباھ ڪيل ٻئين ٽيمپل واري باقيات مٿان واقع آهي جنھن ڪري ان مسجد کي عيسائي يھودي ٽيمپل آف مائونٽ جي نالي سان سڏيندا آهن. هن وقت يروشلم تي اسرائيل جو قبضو آهي. مسجد اقصي دنيا مسلمانن جي لاءِ ٽيون وڏو مقدس مقام آهي. هن مسجد کي بيت المقدس پڻ چيو ويندو آهي.
جولائي 1948 يهودين بيت المقدس تي 55 ڀم ڪيرايا.1967 اسرئيل بيت المقدس تي قبضو ڪيو. 1969 هن مسجد جي داخلي جڳه کي باه ڏني وئي جنهن ڪري مسجد جي ڇت کي نقصان رسيو ء منمبر صلاح الدين پڻ متاثر ٿيو.21 جولائي 1969 جڏهن اتي نمازي فجر جي نماز پڙهي رهيا هئا تہ مسجدکي باه ڏني جنهن جي ڪري مسجد جا ٽي خاص حصا باھ سڙي ويا. مسجد اقصي جي آزادي لاءِ مسلمان هر سال يوم القدس ملھائيندا آهن.
مسجد اقصي جو گنبد نه صرف سون جو آهي بلڪي هن ڪارو پٿر پڻ استعمال ڪيو ويو آهي اگر مسجد اقصي جي رقبي جي باري ڳاله ڪجهي ته هن مسجد جو رقبو 144 دونم آهي هڪ دونم 1000 چورس ميٽرن جي برابر آهي. هتي گنبد صخره به آهي جنهن کي عربي زبان "الجامع القِبْلی "مطلب ته قبلي واري مسجد به چيو ويندو آهي.
مسجد جو اهو پورو حصو جتي موجود آهي اهو هڪ واري جي دڙي وانگر آھي جنھن جو نالو "موريا" آهي مسجد جي پيمائش ڪجهن هن طريقي سان ڪئي وئي آهي ڏکڻ طرف 281 ميٽر، اتر طرف 310 ميٽر، اوڀر طرف 462 ميٽر اولھ طرف 491 ميٽر تائين ڦھليل آهي.
حافظ حامد ٽکڙائيءَ سنڌي روايتي غزل نئين راهه هموار ڪئي، جنهن جو اثر سندس همعصر شاعرن فاضل شاهه ’فاضل‘، خليفي نبي بخش ’قاسم‘، غلام محمد شاهه ’گدا‘ مير عبدالحسين سانگيءَ به قبوليو. اهڙيءَ طرح سندس شاعريءَ سنڌي پهاڪا محاورا، ٺيٺ سنڌي ٻولي جو استعمال، سنڌ جي نيم تاريخي رومانوي داستانن جا حوالا سنڌي ماحول جي ترجماني موجود آهي. حامد سنڌ جي نيم تاريخي رومانوي داستانن کي ايراني غزل بيان ڪرڻ، سنڌي ماحول سمائڻ ڪمال مهارت رکندو هو. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو لکي ٿو ته: ”حامد ٽکڙائي پنهنجي ڪلام هن سونهن ڀرئي سنسار جا جيڪي پار پتا ڏنا آهن، سي ڪو اکين وارو به مشڪل سان ڏئي سگهي.“
حافظ حامد جي ٽي پيڙهيون پوئتي، ڪلهوڙا دور جي غزل جي پهرئين شاعر نور محمد ’خسته‘ سان خانداني نسبت هن ريت ملي ٿي. حافظ حامد پٽ محمد هاشم پٽ نور محمد خسته.
صلاح الدين تنيو پوري پاڪستان ٽيليويزن جي ڊرامن وسيلي سڃاتو وڃي ٿو. هن شروع ريڊيو تي ڪم ڪيو، ان کان پوءِ پي ٽي وي ڊرامن جي سلسلي ”ناٽڪ سڀا“ پيش ٿيندڙ ڊرامي ”ناسور“ ڪردار ادا ڪيائين. اهو سندس پهريون ڊرامو هو. ان کان پوءِ هن کي ڪافي عرصو ننڍا ننڍا ڪردار ملندا رهيا، اڄ هو سنڌي اردو ڊرامن جي سينيئر اداڪارن شمار ڪيو وڃي ٿو. شوڪت شوري جي لکيل فيض ٻگهيي جي پروڊيوس ڪيل سنڌي ڊرامي ”باک“ مولوءَ جي ڪردار گهڻو مشهور ٿيو. سندس سنڌي ڊراما تمام گهڻا آهن، پر هن کي مرزا قليچ بيگ جي ڪلاسڪ ناول ”انڪوائري آفيسر“، کان سواءِ ”ڄار“، ”ملڪيت“، ”مور اڏاڻا مور“، ”دنيا ديواني“، ”قربتون“، ”آس“ ڊرامن جي ڪري گهڻي پذيرائي ملي.
ابن مسڪويه- پهريون مسلمان مفڪر آهي، جنهن موجودات عالم جي ارتقائي ترتيب کي باقاعدي هڪ نظريي جي شڪل پيش ڪيو. اسلامي دنيا جي نامور فيلسوف حڪيم -بوعلي سينا- جو همعصر هو ساڻس
خطو ڪتابت به ڪندو هو. -ابن مسڪويه- جو نظريو جديد نظريه ارتقا سان حيرت انگيز مشابهت رکي ٿو. هتي سندس نظريي جو -ٿورو- تفصيل ڏجي ٿو:
هن جي نظر زندگيءَ جا اثر سڀ کان پهريائين نباتات ظاهر ٿين ٿا. اهو هيئن ته منجهن حرڪت جو وجود آهي غذا جا محتاج آهن انهيءَ ڪري جمادات کان ممتاز آهن، ليڪن نباتات جا ڪيترا قسم بنا -ٻج- جي پيدا ٿين ٿا، جيڪي جمادات جي گهڻو ويجهو آهن، پر جهنگلي ٻوٽن وڻن کان پوءِ اهڙي قسم جا درخت ملن ٿا، -جن- کي -ٻج- ميوي سان گڏ عمدي زمين، عمدي پاڻيءَ عمدي هوا جي ضرورت هوندي آهي، مثلاً زيتون، ڏاڙهون، صوف -انجير- وغيره، -جن- وري -انگور- کجور وڌيڪ -ترقي- يافته آهن، جيڪي نباتات جي ڄڻ ته آخري سرحد تي ڦرجڻ لاءِ ٻنهي جو ميلاپ ضروري آهي. -ان- کان پوءِ جيڪا -ترقي- ٿئي ٿي، ته معاملو نباتات جي حد مان ٽپي حيوانات جي حد پهچي وڃي ٿو.
اڪبر ننڍڙو ئي هو، ته سندس والد سعودي عرب گذاري ويو. اڪبر کي ناني نانيءَ پاليو. کيس ڪو چاچو يا مامو به نه هو.هن پرائيمري تعليم جوهي شهر جي مين پرائيمري اسڪول مان حاصل ڪئي. مئٽرڪ جوهي هاءِ اسڪول مان ڪيائين. بي.اي ايم.اي دادو ڪاليج مان ڪيائين. زندگيءَ جا اڙانگا پيچرا طئي ڪندي، 1975ع ”جيئي سنڌ“ تحريڪ جو ميمبر ٿيو. اُن کان پوءِ جيئي سنڌ پروگريسو اسٽوڊنٽس فيڊريشن سنڌ هاري ڪميٽيءَ لاءِ ڪم ڪيائين. هن جوهي شهر ، ترقي پسند قومپرست شعور پکيڙڻ وڏو ڪردار ادا ڪيو. سنڌي ادبي سنگت، جوهي شاخ جو بنياد به هن وڌو. ذوالفقار علي ڀٽي شهيد خلاف چاڪنگ ڪرڻ جي ڏوهه جيل به ڪمايائين.
هن فتاح هاليپوٽي جي همٿائڻ تي ڪهاڻين لکڻ جي شروعات ڪئي. هن جون شروعاتي ڪهاڻيون ماهوار ”سوجهري“ ٻارڙن جي صفحي ڇپيون. اُن کان پوءِ روزاني آفتاب، عبرت، سنڌ نيوز دُعا به لکيائين. هن جي ٻاراڻين ڪهاڻين جا مجموعا ”بتين واري ناني“ ، ”رمون پيٽي“ ”خيرو حجم“ جي نالي سان نثار حسينيءَ ڇپرايا، جن مان ’رمون پيٽي‘ ’بتين واري نانيءَ‘ کي سنڌي ٻاراڻي ادب جي حوالي سان سنڌالاجيءَ طرفان بهترين ڪتاب طور انعام ڏنو ويو. اڪبر جو ڪتاب ”گلڙن جا گهاءَ“، هالا جي دوستن ڇپرايو. ان کانسواءِ اڪبر جون مختلف رسالن اخبارن ڪالم ڪهاڻيون ڇپيل آهن. اڪبر شادي نه ڪئي.
اڪبر جسڪاڻي کان پوءِ ڄڻ ته ٻارن جو ادب ئي هن جهان مان لاڏاڻو ڪري ويو، هن پنهنجي سڄي حياتي ٻارن کي ارپي. سنڌي سماج جتي ورهاڱي کان اڳ ادب سرجيو ويو ان کان پوءِ جيڪو آڱرين تي ڳڻڻ جيترو ڪم ٿيو ته ان جو وڏو حصو اڪبر جسڪاڻي ڏانهن وڃي ٿو.
اڪبر جسڪاڻي کي مشهور اديب ڪهاڻيڪار سيد ظفر حسن جي دؤر سنڌي ادبي بورڊ لائبريرين مقرر ڪيو ويو. بعد ٻارڙن جي ماهوار رسالي ”گل ڦل“ جو اسسٽنٽ ايڊيٽر 1987ع ايڊيٽر مقرر ٿيو.
1928ع لينڊ سلائيڊنگ تي فلم ٺاھڻ لاءِ ھاليووڊ جي ھڪ فلم ڪمپنيءَ ھن جبل کي ڌماڪي سان ٻيھر ڦاڙڻ جي رٿ رٿي. فليگ اسٽاف جي رھواسين انھيءَ جي سخت مخالفت ڪئي جبل کي ڌماڪي سان اڏائڻ نہ ڏنو. 1930ع آمريڪي صدر ھوور ھن ڪريٽر کي قومي يادگار جو درجو ڏنو قومي پارڪ سروس ھن جو انتظام سنڀالي ورتو. قومي يادگار جو درجو ملڻ کان پوءِ ھي ماڳ سياحت جو وڏو مرڪز بنجي ويو.
اپريل 2022ع تي ھن يادگار جي آسپاس ھڪ زبردست باھ لڳي جنھن ھن يادگار کي ڪافي نقصان پھچايو. انھيءَ ڪري انتظاميہ في الحال ھن ڪريٽر طرف ايندڙ سياحن تي پابندي وجھي ڇڏي آھي.
”قصو جمجمه سلطان“ ٺاهيل شاعر ”مير“ جو ”قصو بهرام شاهه جو“ جوڙيل ڇتي کٽيءَ جو، اهي ٻئي قصا پڻ آخوند عبدالرحيم ورنيڪيولر لٽريچر ڪاميٽيءَ آڏو رکيا، پر ڇپجي نه سگهيا.
مسٽر ائٽڪن اڳ گڏ ٿيل مواد کي ٻيھر ترتيب ڏني، ورجاءَ وارو مواد مسودي مان ڪڍيو ويو. 1907ع نئين ترتيب مواد سان گزيٽيئر شايع ٿيو، جنھن جي جلد کي ٻن حصن ورهايو ويو جلد کي ڪيترن حصن آڻي ضلعي گزيٽيئر جي. ڊبليو سمٿ ترتيب ڏنو. گزيٽيئر جي پھرئين حصي صوبائي معلومات جو مواد رکيو ويو، جنھن سنڌ جي آرڪيالاجي، زدامت جاگرافي تاريخ جو مواد شامل هو، جڏهن تہ ضلعي مواد واري حصي واپار، انڊسٽري، تعليم، صحت، روينيو، عام تعلقات، قبيلا، قومون تاريخي جايون شامل ڪيون ويون. جلد جي ضلعن جي لحاظ کان ترتيب هيٺينءَ ريت رکي وئي:
ضلعي گزيٽيئرن مان جتي ان دور جي تعليم، صحت، تجارت، زراعت لوڪل گورنمينٽ وغيره جي خبر پوي ٿي، اتي مشھور ماڻھن مشھور ماڳن جي معلومات بہ ملي ٿي. مسٽر ائٽڪن جيتوڻيڪ گزيٽيئر تي ڪم نہ ڪيو هو، پر بعد اهڙي ذميواري ملڻ تي هن ڪافي محنت ڪئي مواد جي سھيڙ جي خوبين خامين جي ذميواري پاڻ تي کنئي. اهو ئي سبب آهي تہ سڄي هندستان شايع ٿيل گزيٽيئرن ائٽڪن جي گزيٽيئر کي وڏي اهميت حاصل آهي. آگسٽ 1906ع اي. ايڇ ائٽڪن نوڪريءَ تان رٽائر ٿيو ’‘ جي نالي سان هندستان جي نيچرل هسٽريءَ بابت لکندو رهيو. 1907ع هندستان کي الوداع ڪري برطانيہ روانو ٿي ويو، جتي ايڊن برگ 1909ع وفات ڪيائين.
ايڊورڊ ھيملٽن ائٽڪن سنڌ جي گزيٽيئر جو مرتب، 16 آگسٽ 1851ع تي ساتر، ڀارت پيدا ٿيو. بنيادي تعليم ڀارت پنھنجي والد کان ورتائين. بي. اي ايم. اي بمبئي يونيورسٽيءَ مان فرسٽ ڪلاس پاس ڪيائين. هندي انگريزيءَ کان سواءِ لاطيني يوناني ٻوليون بہ سٺي نموني ڄاڻندو هو.
جي ھو چنڊ جي حسن چانڊوڪيءَ جو ذڪر ڪري يا اُنھن کي محبوب سان ڀيٽي ته ويھي چنڊ تي تحقيق ڪجي چئجي ته شاعر ته ماھرِ فلڪيات ٿو ڏسجي!
هندن جي چوڻ مطابق” ظھير الدين بابر“ اها مسجد سندن قديم مندر جيڪو سندن ڌرم پتا ”رام“ جو جنمسٿان آھي کي ڊاهي ڏاڍ مڙسيء جي بنياد تي اها مسجد اڏرائي هئي.
هندو ڌرم کان علاوه جين ڌرم وارا به هن جاء تي پنهنجو حق جتائن ٿا هنن مطابق هتي” سمتا وهيڻي“ نالي هڪ جين مندر ١٦ صديء جي شروعات تائين موجود هو.
مسجد جي ڀتين تي لکتن مطابق اها مسجد ٩٣٥ ھ موجب٢٩ .١٥٢٨ع دوران مغل بادشاھ” بابر“ جي عهد سندس گورنر جنرل مير باقي ٺھرائي، جنهن کي بابر بادشاھ پٺيان بابري مسجد نالو ڏنو ويو.
اڃا انيڪ سيلاب ساھ سانڍي پنهنجي وجود، پنهنجي شڪتي فن کي سر سبز رکي سگهي. ڪاش هر دل تي پنهنجي ڌرتيءَ جا اهڙا نقشا اڀريل هجن“
پاڻ استاد، قومي ڪارڪن، ڪهاڻيڪار، شاعره ڳائڻ سان گڏ اداڪاري جو ڪردار به خوب نموني سان نڀايو سندن ڪيل ڪردار عام هوندو هو ڪنهن به قسم جي غير ضروري سجاوٽ نه ڪئي، جيجي دنگيءَ منجھ درياھ، راڻيءَ جي ڪهاڻي، جهنگل، ڪاروان، ديوارين، آن ٻين ڊرامن اداڪاري ڪري چڪي آهي انهن ڊرامن کي ”ورلڊ ڊراما فيسٽيول“ انعام پڻ مليا، جيجي کي لطيف ايوارڊ، سچل سرمست ايوارڊ، قلندر لال شهباز ايوارڊ، سگا ايوارڊ، وحيد ايوارڊ، رام پنجواڻي ايوارڊ ٻين لاتعدادن ايوارڊن سان پڻ نوازيو ويو.
ڪوئل جهڙو آواز پهريان 1962ع تي ريڊيواسٽيشن تي هلايو ويو. اڳتي هلندي جيجي تمام گهڻا لوڪ گيت ڳائيندي ماڻهن جي دل جاءِ وٺندي وئي. پاڻ استاد محمد جمن کان پڻ سکيا ورتي هن جي آواز ماڻهن کي ايترو ته جهمائي ڇڏيو جو جڏهن هو مور ٿو ٽلي چوندي هئي ته ماڻهن جي دلين جي ڌڙڪن تيز ٿي ويندي هئي هو خوشي منجهان نچڻ شروع ٿي ويندا هئا پاڻ کي سنڀالي نه سگهندا هئا، جيجي سنڌي ڀينرن سان گڏ ويهي سهرا پڻ ڳايا آهن.
زرينه بلوچ 1934ع تي حيدرآباد جي ڳوٺ الهداد چنڊ محمد موسىٰ جي گهر جنم ورتو . گهر ڀاتين سندس والده محترمه گل روز صاحبه سندس ڀائر محمد يوسف محمد عثمان بلوچ شامل آهن.
آمريڪا هن ڌماڪي کي سبوتاز سڏيو. ميڊيا اهي ڳالهيون به هليون ته اهو ڌماڪو هٿيار خاص ڪري ميزائل ڪنهن ٽئين ڌر کي وڪڻڻ واري معاملي کي لڪائڻ لاءِ ڪرايو ويو هو. بهرحال اصل حقيقت اڃا تائين راز بڻيل آهي.
اهو ڌماڪو صدر جنرل ضياءَ -الحق- وزيراعظم محمد خان جوڻيجي جي وچ هلندڙ ڇڪتاڻ واري زماني ٿيو. جوڻيجو قومي اسيمبليءَ آڏو وعدو ڪيو هو ته انڪوائري رپورٽ عوام آڏو پڌري ڪئي ويندي جوابدارن کي سزا ڏني ويئي.جنرل ضياءَ جوڻيجي کي ڪمزور سمجهي وزيراعظم بڻايو هو، پر هن جڏهن پنهنجا اختيار استعمال ڪرڻ شروع ڪيا ته ٻنهي جي وچ اختلاف پيدا ٿي پيا. پهريون جهيڙو تڏهن ٿيو، جڏهن ضيا -جنيوا- ٺاهه تي صحيح ڪرڻ کان انڪار ڪيو. جوڻيجي مطالبو ڪيو ته اوجهڙي سانحي ملوث فوجي جنرلن کي سزا ڏني وڃي، پر ضيا ائين نه ڪيو. ڇاڪاڻ جو هو صدر چونڊجڻ جي باوجود فوج جو سربراهه هو هن پنهنجي -تڪ- پاڻ کي ڪمزور ڪرڻ نه ٿي گهريو.
جاچ ڪميٽيءَ رپورٽ جنرل ضياءَ جي ويجهي ساٿي جنرل -اختر- عبدالرحمان تي الزام مڙهيو ته هن -آمريڪا- وٽان افغان مجاهدن لاءِ ڏنل هٿيار جي گودام کي ڄاڻي واڻي ڌماڪي سان اڏايو آهي، ڇاڪاڻ جو -آمريڪا- جي بچاءَ واري کاتي جي هڪ -ٽيم- ڏنل هٿيارن جي آڊٽ لاءِ اچي رهي هئي.
جنرل ضياءَ جوڻيجي جي وچ آخري شو ڊائون 29 مئي 1988ع تي ٿيو. جڏهن هن صدارتي اختيار استعمال ڪندي وزيراعظم جوڻيجي کي برطرف ڪري ڇڏيو.
اوجهڙي ڪئمپ مان اڏاڻل ميزائل راولپنڊي -اسلام- -آباد- جي مختلف علائقن پورجي ويا هئا، جيڪي ايندڙ ڪيترن سالن تائين ظاهر ٿيندا ڦاٽندا رهيا، -جن- جي وگهي بعد به -جاني- نقصان ٿيندو رهيو.
وزيراعظم جوڻيجي واقعي جي جاچ لاءِ هڪ فوجي ٻي پارلياماني ڪميٽي جوڙي. پارلياماني ڪميٽي اسلم خٽڪ جي سربراهيءَ جوڙي وئي هئي. جيڪا پنهنجي رپورٽ نه ڏيئي سگهي. فوجي ڪميٽي جنرل عمران -الله- جي سربراهيءَ هئي جنهن پنهنجي رپورٽ حڪومت کي ڏئي ڇڏي.
جنرل ضياءَ جي جهاز واري حادثي مرڻ کان پوءِ بينظير ڀٽو نواز شريف جون حڪومتون آيون، پر اهي ٻئي حڪومتون جنرل عمران جي رپورٽ شايع نه ڪري سگهيون. جوڻيجي دور جي وزير دفاع نعيم احمد خان جو چوڻ آهي ته کيس اها رپورٽ ملي هئي، پر جوڻيجي حڪومت جي خاتمي جي ٻئي ڏينهن هڪ ڳجهي اداري جا آفيسر سندس آفيس تي ڇاپو هڻي اها رپورٽ کڻي ويا. مشرف دور ڪجهه سينيٽرن اوجهڙي ڪيمپ سانحي جي جاچ رپورٽ شايع ڪرڻ جو مطالبو ڪيو هو، پر مشرف حڪومت اهو چئي انڪار ڪري ڇڏيو ته عظيم تر قومي مفادن سبب رپورٽ -جاري- نٿي ڪري سگهجي.