polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ڪي يوروپي عالم چون ٿا، ته ’پالي‘ لفظ اصل آهي سنسڪرت لفظ ’پرالي‘، معنا سِٽ ، ڌرمي ليک. ٻڌ ڌرم وارن جا ڌرمي پستڪ ان لکيل آهن، تنهنڪري اهو نالو پيو اٿس. ٻڌ ڌرم وارا چون ٿا، ته سنسڪرت ’پال‘ معنا پالڻ، تنهنڪري ’پالي‘ ٻولي معنيٰ اها ٻولي، جنهن ٻڌ ڌرم وارن جا ڌرمي متا پاليل يا سنڀاليل آهن. هن وقت پالي ٻولي برما، سيام، سلون جي ٻڌ ڌرم وارن جي پوتر ڀاشا يا پاڪ ٻولي آهي.
گوتم ٻڌ پنهنجي وقت ٻڌ ڌرم پکيڙيو، ته مڌيه ديش وارن آرين پنهنجي برهمڻي ڌرم پکيڙڻ جي ڪوشش پئي ڪئي. مثلاً، عيسوي سن کان ڇهه صديون کن اڳي، اگست مني، ونڌيا جبل لتاڙي ڏکڻ هندستان ڏي ويو اتي وڃي برهمڻن جون بيٺڪون وڌائين. ائين مدراس کاتي ڏي برهمڻي ڌرم سنسڪرت جي پکيڙ ٿي، ان وقت اتر هندستان ماڻهو عام طرح پالي ٻولي ڳالهائيندا هئا، تنهنڪري ڏکڻ هندستان ڏي پالي جي به پکيڙ ٿي.
ٻڌ ڌرم وارن ڪتابن لکيل آهي، ته گوتم ٻڌ پنهنجا پوتر چرن اسان جي سنڌ پرڳڻي به گهمايا هئا، سنڌي ماڻهن به ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو. هن مان ظاهر آهي، ته ان وقت سنڌ پالي ٻولي چالو هئي، جنهنڪري اسان جا ماڻهو گوتم ٻڌ جو پرچار ٻڌڌرم جا ڌرمي پستڪ سمجهي سگهيا ٿي.
عيسوي سن کان پنج صديون کن اڳي، وجيا نالي هڪ راجڪمار، ڪيترن ماڻهن سان ’لاٽ‘*مان لڏي سريلنڪا ڏي ويو ته ٻڌ ڌرم پالي جي پکيڙ اوڏانهن به ٿي اتي جي پالي ٻولي پوءِ ڦري سنهالي پراڪرت ٿي، جا هندستان جي پراڪرت ٻولين جي ڏورانهين سؤٽ چئبي.
ڄام انڙ بن بابينو، سنڌ سمن جي حڪومت جو باني ھيو. ھن جو ذڪر پهريون ڀيرو سيوهڻ واري معرڪي جي حوالي سان ملي ٿو، جڏهن هن سلطنت دهلي جي هڪ نائب کي قتل ڪيو هو. ان بعد سنڌ جي مختلف قبيلن کيس پنهنجو سردار چونڊيو. پر ان کان پوءِ به هن کي سنڌ جي اقتدار والارڻ سورهن سالن جو عرصو لڳي ويو. هڪ طرف فيروز تغلق سنڌ جي سرحدن کان ٻاهر نڪتو ٻئي طرف ڄام انڙ پنهنجي حاڪميت جو اعلان ڪيو. هي واقعو سن 1351ع ٿي گذريو. ابن بطوطہ مطابق پڻ ڄام انڙ سما راڄ جو پهريون بادشاهه هو، جڏهن هن اتر آفريڪا کان مشهور سفر شروع ڪيو ته 1333ع تي سنڌ پهتو جتي هن دهلي سلطنت خلاف سمن جي سورش کي اکين ڏٺو هو.
ڄام نظام الدين مختصر مدت لاءِ حڪومت ڪئي. سندس دور اندروني توڙي ٻاهرين سطح تي ڪوبه خطرو موجود نه هو. ان ڪري ملڪي معاملا منشين جي حوالي ڪري، پاڻ سلطنت جي ڪمن کان گهڻي حد تائين لاپرواه ٿي ويو. ان صورتحال سندس چاچن کيس قتل ڪرڻ جو پروگرام ٺاهيو، ليڪن کيس وفادار سپاهين ان جو اطلاع مهيا ڪيو. هيءَ حقيقت ٻڌي پاڻ گجرات طرف نڪري ويو. سندس وفات رستي ٿي. هن اوچتي تبديليءَ سبب ٺٽي سخت بدامني پکڙي. آخرڪار اميرن جي فيصلي موجب ڄام علي شير سنڌ جو بادشاه بنيو. ڄام نظام الدين جو مقبرو مڪليءَ ساموئي واري ڪنڊ تي آهي.
ڄام ڪرن سنڌ سمن جو راڄ دوران ڄام علي شير جي قتل بعد، ڄام ڪرن ڀائرن جي اتفاق سان سنڌ جو حڪمران بنيو. ڄام ڪرن کي ٺٽي جي مکيه اميرن درٻارين سان سخت اختلاف ٿيو. ان ڪري هن سلطنت جي واڳن وٺڻ شرط انهن جي قتل جو پروگرام ٺاهيو. ان مقصد لاءِ هن ٻئي ڏينهن تي شاهي درٻار سڏائي عام خاص ماڻهن سان مختلف عنوانن تي بحث ڪندو رهيو. آخر کاڌي جو دسترخوان وڇايائون هو کاڌو کائي جاءِ طهارت ڏي ويو ته ڪجهه ماڻهن جي جماعت مٿس حملو ڪيو کيس اتي ئي ٽڪرا ٽڪرا ڪري ڇڏيائون. سندس حڪومت جي مدت ڏيڍ ڏينهن چئي وڃي ٿي.
ڄام بابينو صدرالدين کان پوءِ ڄام تماچيءَ حاڪم بڻيو، سندس حڪومت جو پهريون دور ٻه سال هليو. ڄام تماچي، ڄام فيروز انڙ جو پٽ هو. دهلي سـلطـنت جي خلاف پاليسين جي ڪري کيس 1370ع هٽائي، علاؤالدين ڄام جوڻي کي سنڌ جو نئون حاڪم بنايو ويو ڄام تماچيءَ کي دهلي بدر ڪيو ويو. دهليءَ سندس ڀاءُ ڄام بابينو اڳ ئي شاهي نظرداريءَ هيٺ رهيل هو. 1388ع فيروز تغلق جي موت سان دهلي سلطنت ڪمزور ٿيڻ لڳي. تڏهن ڄام تماچي ڄام بابينو دهلي ڇڏي سنڌ ڏانهن روانا ٿيا. ڄام بابينو واٽ تي ئي فوت ٿي ويو.
ڄام نظام الدين اول کان پوءِ، ڄام علي شير سنڌ سمن جي راڄ جو والي ٿيو، ملڪ پيدا ٿيل ابتري کي ختم ڪيو. هن خلق سان انصاف احسان سان پيش اچي، اڳين حڪمرانن جي ڪوتاهيءَ جو ازالو ڪيو. هي نهايت داناءُ دلير انسان هو. هن سنڌ ولايت جو جوڳو انتظام رکيو. سندس حڪومت جي زماني ملڪ امن امان قائم ٿيو ماڻهو خوش گذارڻ لڳا. آخر ڄام علي شير سير سفر شڪار تي شوق رکيو. هڪ رات درياه جي سير تان گهر واپس اچي رهيو هو، تڏهن حويليءَ جي دروازي تي باغي سمن سردارن جي هٿان قتل ٿي ويو.
ڄام انڙ کان پوءِ سندس ڀاءُ ڄام جوڻو گاديءَ تي ويٺو. ڄام انڙ سمن جي حڪومت جو سنڌ پايو وڌو هو، پر اڃا دهليءَ جي ماتحت هو. ڄام جوڻو عقلمند بادشاه ٿي گذريو آهي. هن گاديءَ تي ويهڻ شرط پنهنجا دوست عزيز ساريءَ سنڌ جي جدا جدا، ڀاڱن ڏانهن روانا ڪيا، انهي لاءِ ته ساري سنڌ سندس قبض: هيٺ رهي. اهي ٺٽي کان منزلون ڪندا بکر پهتا بکر جي آس پاس ڪيترائي ڳوٺ پنهنجي ماتحت ڪيائون. بکر جي ترڪن ٻه ٽي جنگيون سمن سان ڪيون، پر سما زور پئجي ويا ترڪ بکر ڇڏي وڃي اچ نڪتا.
ڄام جوڻو کان پوءِ صدر الدين ڄام بابينو سنڌ جو بادشاه بنيو. ڄام بابينو جي حڪمراني مهل سيوهڻ، بکر نصرپور تغلقن جا نائب موجود هئا، سمن جو اثر صرف لاڙ تائين ڏسجي ٿو. ملتان تي عين الملڪ ماهرو جهڙو ذهين چالاڪ عملدار مقرر ڪيو ويو هو ته جيئن سنڌ متعلق درست اطلاع مهيا ڪندو رهي. فيروز الدين تغلق، ڄامن کي ناڪام بنائڻ لاءِ گجرات ملتان جي نائبن کي تاڪيد ڪيو ته همير سومري جي هر طرح مدد ڪئي وڃي کيس هر قيمت تي وري سنڌ جو حاڪم بنايو وڃي.
سما ننڍو کنڊ جي مسلمان راجپوت گهراڻي سان تعلق رکندڙ سنڌ جا ڏيهي حڪمران ھئا. سمن جي حڪمراني 1351ع کان 1523ع تائين سنڌ، ڪڇ، بلوچستان، پنجاب سوراشٽر جي ڪجھ علائقن تائين رھي. سندس حڪمراني دوران گادي جو ھنڌ ٺٽو ھو جيڪو سمانگر جي نالي سان سڏبو هو، ارغونن کان شڪست کان پوءِ سندس بادشاھت ختم ٿي.
ڄام صلاح الدين پنهنجي پيءُ ڄام تماچيءَ کان پوءِ سنڌ جو تاجدار بنيو. سندس حڪمراني ٻارهن سالن تي پکڙيل آهي. هن زماني امير تيمور هندستان تي حملو ڪيو. تيمور جي پوٽي مرزا پير محمد ملتان تائين ڦرلٽ ڪئي. مير معصوم موجب سنڌ جو ملڪ، هن تباهيءَ برباديءَ کان مير ابو الغيث بکريءَ جي سفارش سبب محفوظ رهيو.
سمن جي حڪمراني بابت ماخذ جا ذريعا نظام الدين، ابو ال فضل، فرشتا مير معصوم آهن، جن پڻ ڪا تفصيلي ڄاڻ ميسر ناهي ڪئي، جيڪا ڄاڻ ميسر آهي اها تضادن سان ڀريل آهي. ايڇ ايم سيد پاران لکيل دهلي سلطنت جي تاريخ سما حڪمرانن جو شجرو ڏنل آهي، جيڪو کاٻي پاسي ڏيکاريل آهي.
سمن جي گھراڻي پنهنجي لاءِ ”ڄام“ جو لقب مقرر ڪيو، جيڪو بادشاهه يا سلطان جي برابر آهي، ڇو ته سندن خيال هو ته هنن جو وڏو جمشيد نالي هڪ ايراني هو، جيڪو هڪ افساني تي ٻڌل لڳي ٿو.
سمن کان پھرين سنڌ تي سومرن جي حڪمراني ھئي. سمن 1335ع ڌاري سومرن کان ٺٽو شھر کسي حڪمراني جي شروعات ڪئي، ان کان پوءِ پنھنجي بادشاھت کي بکر ٻين علائقن تائين وڌايو.
مرزا قليچ بيگ لکيو آهي تہ: "لوهري يا روهڙيءَ جو مٿي اشارو ڏنو ويو آهي ته ڪيئن اروڙ جي ڦٽڻ ڪري اتي جي ماڻهن اچي اهو شهر ٻڌو آن جو نالو بہ گهڻو ڪري رور مان پيو هاڻ سڏ جي بہ روهڙي ٿو. اهو وار مبارڪ ان جي قديم مسجد جي ڪري مشهور هو. اها مسجد سنہ 954 هجري ڌاري جڙي وار مبارڪ بہ تڏهين آيو. اهو وار حضرت صلعم جن جي سونهاري جو چوڻ ٿو اچي عبدالباقي نالي شخص اتي آندو. جو شيخ نظام الدين جو ناٺي هو اهو شيخ حضرت ابوبڪر جي اولاد مان هو لوهريءَ اچي رهيو هو. اهو هڪ انچ جو چوٿين پتي جيترو مس آهي سوني قلمدان رکيل آهي حج جي ڏينهن ماڻهو انهيءَ جي زيارت ڪندا آهن.
ھن شھر جي اوڀر 10 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اروڙ يا الور جو قديم شھر واقع ھيو.عربن جي اٺين صدي عيسويءَ سنڌ آمد کان اڳ واري تاريخ جي باري جن علائقي متعلق رڪارڊ تمام گھٽ آھي, پر الور ان وقت اتر سنڌ جي راء پوء برھمڻ خاندان جو گاديءَ جو هنڌ ھيو 711 محمد بن قاسم ان تي قبضو ڪيو962 زلزلي جي ڪري درياء سنڌ جو وھڪرو بدلجي ويو جنھن سان الور ڦٽي ٿيو. ان بعد الور جو روھڙي جي صورت ٻيھر بنياد پيو تيرھين صدي عيسويءَ روھڙي درياء سنڌ جو ھڪ مصروف بندر ھيو زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو.
سيدن کان سواءِ ھت ٻيا بہ ڪيترائي بزرگ، عالم فاضل ٿي گذريا آھن. سنڌ جو ھڪ وڏو شاعر قادر بخش ”بيدل“ سندس فرزند محمد محسن ”بيڪس“ بہ ھن ئي سرزمين دفن ٿيل آھن. ذوالقعد جي مھيني بيدل جو رمضان شريف بيڪس جو ميلو لڳندو آھي. سنڌ جو مھان تاريخدان، عوامي ليکڪ، ڪھاڻيڪار، ناول نگار، ڪالم نگار ڊراما نويس امر جليل بہ ھن شھر سان واسطو رکي ٿو.
ھي شھر زماني جي لاھين چاڙھين سبب ڪيترا ئي دفعا آباد غير آباد ٿيندو رھيو آھي. جيتوڻيڪ ھي قديم شھر آھي، پر ھاڻوڪو شھر گھڻو پراڻو نہ آھي. عربن جي سنڌ تي ڪاھ وقت ھن شھر جو نالو نشان ئي ڪونہ ھيو اروڙ سنڌ جي گادي جو ھنڌ ھيو، پر پوءِ درياءُ جي ڦير سبب اروڙ جو شھر آھستي آھستي ڦٽڻ لڳو روھڙي جو شھر آباد ٿيڻ لڳو.
شاھ بيگ ارغون، سنڌ جي فتح کان پوءِ بکر جي قلعي کي مضبوط ڪرڻ وقت، بکر جي سيدن قاضين کي ھن شھر زمين ڏيئي آباد ڪيو، ان ڪري ھي شھر وڌڻ لڳو. ابن ھوقل، ادريسي، ٻين عرب مورخن، ابوالفضل يورپي سياحن، روھڙي جي باغن، ميون، گلن، کارڪن، درياءُ جي مڇي، خاص ڪري پلي، بندر جي وڻج واپار جي پڻ ساراھ ڪئي آھي.
روھڙي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي سکر جو هڪ شھر روهڙي تعلقو جو صدر مقام آھي جتي پاڪستان جو سڀ کان وڏو ريلوي پليٽفارم جنڪشن آھي. ھي شھر درياء سنڌ جي ڪناري تي واقع آهي. درياء جي ٻئي ڪپ تي ان جو جوڙيوار شھر سکر واقع آهي.
ڪانءُ يا ڪانگ ڪارو آهي، ڪوجهو آهي، پر سنڌ سميت ننڍي کنڊ عاشقن شاعرن کي ڏاڍو پيارو آهي. ڇو جو اهو سِڪ جو سَنديشو کڻي اچي ٿو. اُن ڪري سنڌ عاشقن جو وٹندڙ پکي آهي. اسان وٽ ڪانگ ٽان ٽان ڪري تہ اُن جو مطلب اهڙن مهمانن جي اچڻ ورتو ويندو آهي جن جي آئي مَن سَرهو ٿئي. ڪانءَ جي اهڙي نموني جي ٽان ٽان کي ڪانءُ لَنوڻُ بہ چيو ويندو آهي. مطلب تہ اسان وٽ ڪانگ کي پيار جو قاصد سمجهيو ويندو آهي، تنهنڪري قُرب ڀري ڪانگل کي اُڏائڻ بدران اسان وٽ اُن جو آڌر ڀاءُ ڪيو ويندو آهي.
آءُ ڪانگا ڪر ڳالھہ مون سان مون پِرين جي.جيسين انگريزن ٽپال تار کاتو شروع نہ ڪيو هو، تيسين تائين موملون خاص ڪري ڪَڇ ڀُوڄ، جوڌ مڪران جون، نياپا موڪلڻ لاءِ ڪاڪ جا ڪانگ اُڏائينديون هُيون سدا سهڻا راڻا پنهنجي دل، جِگر جا ٽُڪرا آخري نشانيون موڪلڻ لاءِ ڪانگ جي مدد وٺندا هئا. ائين اسان وٽ ڪانگ عشق جا نياپا کڻي اچڻ لاءِ مشهور آهي.آءُ ڪانگا تو ڏيان ڪڍي جان جگر جيرو،
پر ڪانگن جهرڪين کي مارڻ جي اُن مهم کان پوءِ فائدي جي بدران اڃان وڌيڪ نُقصان ٿيو هو، ڇو جو چين اُن مُهم کان پوءِ اُميد پئي ڪئي وئي تہ اِن ڀيري فصل سُٺا ٿيندا پر ٿيو وري اُن جي اُبتڙ. ڇو جو قدرت جي هن سَنسار يا مَنڊل جو هڪ پنهنجو ايڪو سسٽم آهي، جنهن تحت هر شئي جو پنهنجو ڪردار آهي، مثال طور، ڪانگ مان گهڻا ئي فائدا پڻ آهن. جهڙوڪر اهو ڪوئن کي کائي ناس ڪري ٿو، ڀِٽن مُئل نانگن، سانڊن ڳوهن جي صفائي ڪري ٿو، بلڪل ائين جيئن اِهو ڪم ڳِجهون ڪن ٿيون. انسان جي حرڪتن سبب جڏهن اِن ايڪو سسٽم گڙٻڙ پيدا ٿئي ٿي تہ اُن جا ماحول تي بہ خراب اثر پون ٿا.
چين وانگر ڪانگن سان ساڳي جُٺ ملائيشيا پڻ آهي. اُتي بہ ڪجھہ سالن کان وري نئين سِر ڪانگ مارڻ جي مهم هلائي پئي وڃي، جنهن شهر جا ماڻهو هفتي اندر هزارين ڪانگ ماري ڍير ڪري ڇڏيندا آهن. ڪيترائي سال پهرين ملائيشيا جي ڪُجھہ شهرن ڪانگ مارڻ جي هڪ وڏي مُهم هلائي وئي هئي، اُن مُهم دوران ڪوالالمپور واري علائقي ڪوڙڪين، بندوقن گُليلن سان ڏھہ هزار ڪانگ مارڻ کان پوءِ گڏ ڪري هڪ وڏي کَڏ پُوريا ويا هئا. اُن کانپوءِ ڪيترن ئي سالن تائين ڪوالالمپور واري پاسي ڪانگن جو انگ نہ وڌيو.
ڪانگن جي خاتمي جو هن موجب ٻيو طريقو اهو آهي تہ سندن آکيرا ڊاهي، آنن کي ناس ڪرڻ کپي. 1973ع پينانگ ٻيٽ تي ڪانگن جي آدمشماري ٻہ هزار کن مَس هُئي هاڻ ٻارهن سالن اندر چئوڻي پنجوڻي ٿي ويئي آهي. ملائيشيا اڳ ڪانگ بِنھہ نہ هو. هن صديءَ جي شروع ڪي جهازي سريلنڪا کان ڪجھہ ڪانگ ڦاسائي هيڏانهن ڪئري ٻيٽ تي کڻي آيا. پوءِ ڏسندي ڏسندي سڄي ڪولالمپور اوسي پاسي جي شهرن ٽِڙي پَکڙي ويا. هاڻ ملائيشيا جتي ڪٿي ڪانگ نظر اچن ٿا.
ملائيشيا جي يونيورسٽي آف سائنس جو پروفيسر جي ڪي چارلس ڪانگن تي مڃيل اَٿارٽي آهي. هن سڄي ڄمار ڪانگن تي کوجنا ڪئي آهي. تنهن ٻُڌايو تہ ڪانگن جي وڌندڙ ڏِنگاين لاءِ ماڻهن کي ئي ڏوھہ ڏيڻ کپي، جيڪي گهر جو ٻهر بچيل سچيل کاڌو پلاسٽڪ جي ٿيلهيءَ بند ڪرڻ بدران ائين ئي اُڇليو ڇڏين، جن کي پوءِ ڪانگ ڪوئا هڪ طرف لوئي جيڏانهن ڪيڏانهن پکيڙين ٿا تہ ٻئي طرف اُن کي کائي ٿُلها مَتارا ٿين ٿا.
سنڌ جي اُبتڙ فار ايسٽ يعني ڏور اوڀر مُلڪن وري ڪانگ کي پسند نٿو ڪيو وڃي اِن کي ڪِنو پکي سمجيو وڃي ٿو. چين مائوزي تنگ جي مُهم هيٺ وڏي پئماني تي ڪانگن، جِهرڪين ڪوئن کي اُن وقت جي چين جي حڪومت عوام گڏجي مارڻ شروع ڪيو، ڇو جو سندن خيال موجب اِهي پکي جانور گندگي ڪن ٿا، فصلن کي نُقصان رَسائين ٿا بيماريون پکيڙين ٿا وغيره.
ڪانگن کان بيزاريءَ جو ذڪر ميڊيا اچڻ تي نيٺ سرڪار سخت قدم کڻڻ جو فيصلو ڪيو. مختلف ميونسپالٽين طرفان هن پکيءَ کي مارڻ لاءِ ڏينهن انعام مُقرر ڪيو ويو تہ اُن ڏينهن تي صبح کان وٺي ڪانگن تي ٺا ٺا ٿي وڃي. ڪانگن کي ڪٿي بہ ويهڻ نہ ڏيو. في پُڇ جيئري يا مُئل ڪانگ لاءِ لڳ ڀڳ ڏيڍ ڊالر انعام رکيو ويو. مَلئي زبان جانور توڙي پکيءَ لاءِ يعني “پُڇ" ڳڻبو آهي.
پروفيسر جي ڪي چارلس موجب ڪانگن کي بندوق سان مارڻ مان ڪو خاص فائدو ناهي. سُٺو طريقو اهو آهي تہ ماڻهو صفائيءَ تي زور ڏين. ڇاڪاڻ جو گندگيءَ ڪري ڪوئن ڪانگن جي واڌ ويجھہ واڌارو اچي ٿو. خاص ڪري کاڌي جي اوبر سوبر کي ٿانئيڪي هنڌ تي اُڇلائڻ کپي، جتان ميونسپالٽيءَ جي گاڏي هڪدم ميڙي وڃي.
جيئن ته ڪانءُ جي ٻَچي جو وات پنهنجي قَد بُت جي حساب کان وڏو ٿيندو آهي هر وقت پنهنجي آکيري مان ڪنڌ ڪڍيو ڪان ڪان پيو ڪندو آهي، تنهنڪري وڏو وات ڦاڙي اجايون رڙيون ڪندڙ کي طنز جي طور تي ”ال ڪانءُ“ چوندا آهن.
40 کان 45 سينٽي ميٽر جسامت وارو هي ڪانءُ پوري سنڌ هند عام ملي ٿو. ڪانويلي اپريل کان جولاءِ جي عرصي 3 کان 5 آنا لاهيندي آهي. 25 کان 30 ڏينهن آرو ڪندي آهي.
جيڪا شي انساني بدن کي ڍڪي ته ان کي پوشاڪ، چئبو آهي. پوشاڪ، فارسي زبان جو لفظ آهي؛ جنهن جي معنيٰ آهي؛ ڪپڙا، لٽا يا وڳو. پوشاڪ کي ”لباسُ“ به چئبو آهي. هي عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي ان جي معنيٰ آهي؛ روپ، شڪل يا ويس. انگريزيءَ ان کي ”ڊريس“ سڏبو آهي. پوشاڪ اُن، چَم جو پوش، ڏاس ، ريشم، سڻي، ڪپهه، لوهه جي زرهه ، ملس 7 وڻن جا پن وغيره انساني جسم جي ڍڪڻ لاءِ قديم زماني کان استعمال ٿيندا رهيا آهن. عام طرح سٺي يا وڻندڙ پوشاڪ پهريندڙ کي ”پوشاڪي“ ڪوٺنبو آهي.
اُن ڪپهه مان ڪپڙو اُڻڻ جو دستور وڌيو؛ اُڻيل ڪپڙي مان ٽويلو، توپي، پڳ پوتڙو پهرياڻ ، جامو ، سٿڻ شيرواني، صدري ڪوٽ وغيره تيار ٿيا.
لباس خريد ڪرڻ وقت انهيءَ ڳالهه جو خاص خيال رکيو وڃي ٿو ته اُن پنهنجي پسند جو ڪيترو عمل دخل شامل آهي. عام طرح چوڻي آهي ته ”کائو دل پسند پهريو لوڪ پسند. انهيءَ ڪري پوشاڪ جي تياريءَ ماڻهن اها ڳالهه عام ڏسڻ آئي آهي ته مردن کان وڌيڪ عورتون پوشاڪ جي معاملي ماڳهين متواليون مُکيار رهيون آهن. کين گهڻي ڀاڱي ڳاڙهو رنگ زياده وڻندو آهي. سندن مقابلي وري مرد هروڀرو اُٻهرا نه ٿا ٿين. هُو، وقت جي تقاضائن تهت، هڪ ڊگهي عرصي تائين پنهنجي پوشاڪ کي مروج مساوي طريقي سان مستعمل رکندا اچن ٿا.
برطانيا، گريٽ برٽين کي چيو ويندو آهي، جنهن انگلينڊ، ويلس آئرلئنڊ اسڪاٽلئنڊ شامل آهن. اُتر ائٽلانٽڪ سمنڊ عظيم برطانيا نالي سان هڪ ٻيٽ آهي جيڪو يورپ کان اُتر-اولهہ طرف سامونڊي ساحل تي آهي
1901ع وڪٽوريه جي بيماريءَ دوران سندس پٽ ايڊورڊ ستين کانئس تاج حاصل ڪرڻ ڪامياب ٿيو، جنهن 1910ع تائين حڪمراني ڪئي. هن وقت برطانيه جي راڻي ايلزبٿ آهي، جيڪا 1952ع تخت نشين ٿي.
اجرڪ جا پور سوين قسمن جا آهن، جن چڪي، ڇانڀ، ڇلو، عشق پيچ، موتين جڙيو، گُڏڙي، چوداڻ، ڪڪر، مهراڻ، قلمدان، ڪاشي، ونگو، بادام، ڏاڙهونءَ گل، جليب، ڊسڪو، فورِاسٽار، نارو، وٽ، هانشو، ٻري، کارڪ، مداخل، ٻوٽو، ريال، غاليچو وغيره شامل آهن. هن وقت سنڌ اجرڪ جا هيٺيان وَر هلندڙ آهن:
ڪڪر، دٻلي ، بادام، حاشيو، ول ، کارڪ، جليب، غاليچو، چوداڻ، گُڏڙي، مداخل، ٻوٽو، ريال، عشق پيچ، مُهر، ڇلو ، قلمدان.
هاڻوڪي دؤر جيڪي اجرڪون تيار ٿين ٿيون، انهن جا ٻہ قسم آهن: هڪ اها اجرڪ، جيڪا روايتي انداز تيار ڪئي وڃي ٿي، جنهن تي ’ڇر‘ جو ڪم ٿيندو آهي اها مختلف مرحلن مان گذرندي لڳ ڀڳ مهيني کن تيار ٿئي ٿي. ٻي اجرڪ، جيڪا مارڪيٽ دستياب آهي، اها مشينن تي ٺهندي آهي هڪ ڏينهن پنج سئو کان هزار جي تعداد تيار ٿئي ٿي. اجرڪ هڪ شيءِ جو نالو ڪونهي، پر اها رڱاوت، جيڪا محنت ٺهي، ان کي ’اجرڪ‘ چيو وڃي ٿو. انهيءَ ٻانڌڻا، بگ، ملير، جُهميون، چُنيون، لسا بہ آهن، جيڪي اجرڪن جا مختلف نمونا آهن.
اجرڪ، ننڍا توڙي وڏا، عورتون توڙي مرد پھرين ٿا. اجرڪ ھر موسم پھري سگھجي ٿي، اھا اونھاري ٿڌي سياري گرم محسوس ٿيندي آھي. سنڌي ماڻھو اجرڪ جو پٽڪو وڏي شان سان ٻڌندا آھن. اجرڪ سنڌ جي ثقافت جي ھڪ علامت آھي. اجرڪ جيئن مختلف مرحلن مان گذري ٿي ايئن ان جو استعمال بہ زندگيءَ جي مختلف مرحلن ٿئي ٿو. عام زندگيءَ تہ اجرڪ جو استعمال آھي ئي آھي پر خاص موقعن تي پنھنجي محبت عقيدت جو سھڻي سھڻو اظھار، اجرڪ کان وڌيڪ ٻيو ڪونھي!
جڏھن ڪنھن مھمان کي مان ڏيڻو ھوندو آھي تہ ان کي اجرڪ اوڍائي ويندي آھي. سنڌ گھڻو تڻو گھوٽ پنھنجي شاديءَ تي بہ اجرڪ اوڍيندا آھن. اسان جي زندگيءَ اجرڪ جي عمل دخل جو اندازو ان مان بہ لڳائي سگھجي ٿو تہ پنھنجي پياري دوست يا عزيز جي مرڻ کان پوءِ ان جي مڙھ تي بہ اجرڪ وڌي ويندي آھي.
ڪي هندو جاتيءَ جا ماڻهو بہ اڳ اجرڪ ڇُرڻ جو ڪم ڪندا هئا، جن مان ڪي هالا رهندا هئا، جيڪي ڪجھ سال اڳ لڏي ڀارت هليا ويا، جن واسو مل، دولھ ڏنو مل، مينگهومل، ڪيول مل ڀڳڙي مل جا نالا ڳڻائي سگهجن ٿا. مٺيءَ کتري هندو اجرڪ جو ڪم ڪن ٿا، جن نٿو مل کتري هن وقت ڪاريگر ليکيو وڃي ٿو.
سنڌ جي هزارن سالن جي تاريخ هن هنر جا ڪئين ڪاريگر پيدا ٿيا هوندا، پر وقت جي وهڪري انهن نالن کي محفوظ نہ رکيو. بهرحال ويجهڙ واري دؤر هيٺين ڪاريگرن جا نالا معلوم ٿيا آهن:
ھڪ ٻئي انگريز ليکڪ جيمس مِڪمرڊو پنھنجي ڪتاب”مِڪمرڊوز اڪائونٽ آف سنڌ ’ ھڪ ھنڌ ڪنڊيارو بھلاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آھي پر ٻئي ھنڌ ”ڀِرالوُ“ نالي شھر جي ڳالھه ڪندي ان کي بکر جي پسگردائيءَ ڄاڻايو آھي، جيڪو پڪ سان ڀريا شھر نه پر پريالوءِ ھوندو، ڇو ته انگريز ليکڪ سنڌ جي شھرن ماڻھن جا نالا مشڪل سان ئي اُچاري سگھندا آھن.
اُڻويھين صديءَ جي ٻئي اڌ ڌاري انگريزن جي تيار ڪيل گزيٽيئرن به ھن شھر جو نالو ”ڀِريا“ ڄاڻايل آھي جنھن ڪنھن به وسطڙي جو ذڪر ڪونھي ـ امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا جيڪو 1881 ڇپيو، تنھن لکيل آھي ته ”ڀريا، حيدرآباد ضلعي ميونسپل ٽائون آھي اھو زرعي علائقو آھي، جنھن 1488 سِک، 135 ھندو 926 مسلمان رھن ٿا.
ڀريا شھر پاڪستان جي صوبي سنڌ جي شھيد بينظيرآباد ڊويزن جي نوشھروفيروز ضلعي جي ڀريا تعلقي جو شھر تعلقي جو صدر مقام آهي. اھو شھر جيڪو ضلعي نوشهرو فيروز نيشنل ھاء وي تي واقع ڀريا روڊ نالي تعلقي جي ھڪ بئي شھر کان 9 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي۔ ھن شھر جي معيشيت زرعي جنسن جھڙوڪ ڪڻڪ ڪپھ جو واپار آهي.
ٻي عالمگير جنگ دوران آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي شاگردن جو تعداد گھٽجي ويو يونيورستيءَ جون ڪيتريون ئي عمارتون فوجين جي رھائش لاءِ مخصوص ڪيون ويون. جنگ دوران ھي شھر جرمن فوج جي حملن جو ٽارگيٽ نہ رھيو. شايد ان جو ھڪ سبب اھو ھو تہ ھٽلر ھن شھر کي پنھنجي نئين گاديءَ جو ھنڌ بنائڻ جي رٿ رٿي ھئي. ٻيو تہ ھتي جھازن ٺاھڻ اسٽيل جي مينوفيڪچرنگ جا ڪارخانا نہ ھئڻ جي برابر ھئا. جنگ دوران وڏي تعداد ماڻھن لنڊن ڇڏي ھتي اچي پناھ ورتي. ويھين صديءَ جي پھرئين اڌ ھتان جي معيشيت آباديءَ ھيڪاندو واڌارو آيو. ھتي پرنٽنگ پبلشنگ جا وڏا ادارا قائم ٿيا.
اڳتي ھلي ڪارن ٺاھڻ جا ڪارخانا، اسٽيل پلانٽ ٻيون صنعتون کليون. 1991ع ھتي آڪسفورڊ بروڪس يونيورسٽيءَ جو قيام عمل آيو. ھتي ٻاھرين ملڪن خاص طور تي ڏکڻ ايشيا مان آيل پرڏيھين جو بہ چڱو تعداد آباد آھي. 2011ع واري آدمشماريءَ مطابق ھن شھر جي 22 سيڪڙو آبادي ڪاري چمڙيءَ وارن آفريقي ماڻھن يا ٻين نسلن جي اقليتن سان واسطو رکندڙ ماڻھن جي آھي.
انگريزي گھرو ويڙھ دوران جڏھن انگلينڊ جي بادشاھ چارلس پھرئين کي لنڊن مان بيدخل ڪيو ويو تہ ھو 1642ع آڪسفورڊ اچي رھيو.66_1665ع ڌاري جنرل فيئرفيڪس جي ڪمانڊ ھن شھر تي انگريزي فوج جو قبضو ٿيو. ارڙھين صدي عيسويءَ ھن شھر کي واھن وسيلي ٻين شھرن سان ڳنڍيو ويو. 1844ع لنڊن آڪسفورڊ جي وچ ريل جي پٽڙي وڇائي وئي. اوڻويھين صديءَ ھن شھر جي پکيڙ آباديءَ خاطرّخواھ واڌارو آيو ڪيتريون ئي نيون عمارتون تعمير ٿيون. آڪسفورڊ جي مشھور ٽائون ھال بلڊنگ جو افتتاح 1897ع ٿيو.
آڪسفورڊ انگلينڊ برطانيہ جو ھڪ مشھور شھر آھي. ھي آڪسفورڊ شائر جو واحد ڪائونٽي ٽائون آھي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آدمشماري 152450 ماڻھن تي مشتمل آھي. ھي شھر لنڊن کان 90 ڪلوميٽر اتر اوڀر برمنگھم کان ڏکڻ اوڀر 103 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي آباد آھي. ھي برطانيہ جي سڀ کان پراڻي آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي ڪري سڄي دنيا مشھور آھي. ھي شھر پنھنجي عظيم الشان قديم جديد عمارتن جي ڪري بہ ڪافي مشھور آھي. ھن شھر جي مکيہ صنعتن موٽر ڪارون ٺھڻ جا ڪارخانا، تعليم، ڇپائي، انفارميشن ٽيڪنالاجي سائنس شامل آھن.
انھن کي پريس جا ڊيليگيٽ چيو وڃي ٿو. اھي ڊيليگيٽ پريس جي سيڪريٽريءَ جي ھٿ ھيٺ ڪم ڪن ٿا. آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ ڇپائيءَ جو ڪم 1480ع شروع ٿيو. انوقت ھيءَ يونيورسٽي بائيبل ٻين مذھبي ڪتانن جي ڇپائيءَ ڪافي مشھور ھئي. گڏوگڏ ھتي تحقيقي ڪم تي مشتمل ڪتاب پڻ ڇپجڻ لڳا. آڪسفورڊ يونيورسٽي پنھنجي ڊڪشنرين جي ڪري بہ سڄي دنيا مشھور آھي. ھن وقت ھن پريس اٽڪل 6000 ڪتاب ھر سال ڇپجن ٿا. ھن پريس جون شاخون ڪيترن ئي ملڪن ڪم ڪري رھيون آھن.
آڪسفورڊ يونيورسٽي فقط تدريس کوجنا شھور نہ آھي. ھن يونيورسٽيءَ جو ڪتابن جي ڇپائيءَ وارو شعبو بہ سڄي دنيا شھور آھي جنھن کي آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس ڪوٺيو وڃي ٿو. ھي سڄي دنيا ڪنھن بہ يونيورسٽيءَ جو وڏي وڏو ڇپائيءَ جو شعبو آھي. ھي دنيا يونيورسٽيءَ جو ٻيو نمبر پراڻو ڇپائيءَ وارو ادارو آھي. ياد رھي تہ دنيا سڀ کان پراڻو يونيورسٽيءَ جو ڇپائيءَ وارو شعبو ڪئمبرج يونيورسٽي پريس آھي.
1517ع انگلينڊ ”سئيٽنگ سڪنيس“ جي نالي سان ھڪ خطرناڪ بيماري پيدا ٿي پئي جنھن آڪسفورڊ، ڪيمبرج آسپاس واري علائقي جي اڌ آبادي اجل جو شڪار ٿي وئي. ھن وبا سبب آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جا ڪيترائي شاگرد بہ پنھنجيون حياتيون وڃائي ويٺا. تيرھين صديءَ ھتان جي رھواسين شاگردن جي وچ خونريز فساد بہ ٿيا پر يونيورسٽي وقت سان گڏ ترقي ڪندي رھي دنيا جي عظيم يونيورسٽين شمار ٿيڻ لڳي.
آڪسفورڊ موٽر ڪارن جي مينوفيڪچرنگ ڪافي مشھور آھي. ھتي جڳ مشھور ڪمپمني مورس موٽرس پنھنجون آفيسون 1910ع قائم ڪيون. ڪارون ٺاھڻ جا پلانٽ آڪسفورڊ جي ٻاھران ڪائولي ڪم ڪن ٿا.
ھن شھر ڪنگ ھينري ثاني جي دور ڪافي ترقي ڪئي. شھر اندر ان جي آسپاس ڪيتريون ئي مذھبي عمارتون اڏيون ويون. ڪنگ ھينري ثاني کي ٻہ پٽ پڻ ھتي ڄاوا ھئا.
آڪسفورڊ جي معيشيت موٽر ڪارون ٺاھن جا ڪارخانا، ڪتابن جي ڇپائي، سائنس ٽيڪنالاجي، تعليم سياحت جا کاتا خاص اھميت رکن ٿا.
مير محمد نصير خان ٽالپر: بن مير مراد علي خان ٽالپر محرم سن1219هه حيدرآباد واري پڪي قلعي تولد ٿيو. مير مراد علي خان ٽالپر شهزادي جي تعليم لاءِ ايران جي هڪ جيد عالم سنڌ جي وڏي عالم آخوند محمد بچل ”انور“ کي مقرر ڪيو، ٻنهي اتاليقن شب وروز محنت ڪري، هن ذهين شهزادي جي تعليم تربيت ڪئي. مير محمد نصير خان ٽالپر سن. 1840ع بمطابق سن1255هه تي مسند اقتدار تي جلوه افروز ٿيو، سندس لقب سرڪار فيض آثار سجع هن ريت هو: علي حسن حسين دستگير خدايارباوز محمد نصير
علم وادب جي ناتي سان مير محمد نصير خان ٽالپر جو دور نهايت درخشان روشن شمار ٿئي ٿو. مير محمد نصير خان ٽالپر پاڻ به هڪ وڏو اعليٰ پايي جو شاعر هو. سندس تخلص ”جعفري“ هو. کيس فارسي، اڙدو، سنڌي زبانن تي ڪمال عبور حاصل هوندو هو. انهي ڪري پاڻ ٽنهين زبانن شعرو شاعريءَ تي طبع آزمائي ڪئي هيائون. سندن مشهور تصنيفات مان چند ڪتابن جا نالا هيٺ ڏجن ٿا:
ديوانِ فارسي سن 1233هه، مثنوي مرزا صاحبان منظوم منقش، نقاش مير حسن شيرازي سن1260هه، ديوانِ جعفري اڙدو سن 1261هه، خطوطه جعفري ازانسواءِ، سنڌي زبان هڪ مرثيو، ٻه غزل سرائڪي زبان به ڪجهه شعر شامل آهن
سنڌ جي شاعرن سنڌي زبان کان علاوه فارسي زبان طبعزاد مثنويون تصنيف ڪيون. انهي لاءِ خاص ڪري ٽالپر جو دور تمام مشهور آهي، جنهن خصوصاً مير محمد نصير خان ٽالپر قابلِ ذڪر آهي، جنهن فارسي زبان ، مثنوي مرزا صاحبان مُنقش، نقاش مير حسن شيرازي سنه 1235هه لکي ٻي جيڪا مثنوي جعفري جي نالي سان مشهور آهي، اها به فارسي زبان مير صاحب سنه 1260هه لکي تيار ڪئي.
فارسي زبان اَدب فردوسي، مولانا جلال الدين رومي، شيخ سعدي مثنويءَ جا موجد ابا تسليم ڪيا وڃن ٿا_ حقيقت انهن جي ئي مثنوين ڪري فارسي اَدب شاعري جو ڳاٽ ٻين زبانن جي شاعريءَ کان اوچو نظر اچي ٿو. حالانڪ انگريزي شاعريءَ يعني ته پُراڻي رزميه شاعريءَ جي قسم جا ڊگها نظم موجود آهن، پر اُنهن کي مثنوي سان ڪابه نسبت نه ٿي ڏئي سگهجي عربي اَدب شاعري جي صنف ”رجز“ جي هيئت عين مثنوي جهڙي آهي. پر عربي ”رجز“ فارسي مثنوي جو مٽ نه ٿو ٿي سگھي.
مذڪوره مثنويءِ اهو پڻ ٻُڌائي ٿو ته ڪلڪتي جيل ڪيپٽن ايم_ ايف گارڊن جيڪو ان جيل جو نگران آفيسر اعليٰ هوندو هو، سوکين ڪنهن رعايت سهولت مهيا ڪري ڏيڻ جو مجاز نه هوندو هو. مثنوي جي هن حصي مير صاحب ڪجهه سهولتن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي، جيڪي ان وقت جي گورنر جنرل جي حڪمن تحت کين مليون هيون. انهن سهولتن مان هڪ اِها به هُئي ته مير صاحب دوران قيد سير وتفريح ڪرڻ لاءِ آزاد هُئا برطانيه سرڪار طرفان کين گهوڙي گاڏيون به مهيا ڪيون ويون هيون، جيڪي سنڌ جي حا ڪمن جي شايانِ شان نَه هيون مير صاحب مثنويءَ طنزيه طور چوي ٿو.
ڪلڪتي دوران قيد مير صوبدار خان، مير محمد نصير خان ٽالپر پنهنجي مُهرن سان هڪ عرضداشت مٿن نگران ڪيپٽن ايم_ايف گارڊن جي معرفت اُن وقت جي نئين مقرر ٿي آيل گورنر جنرل هندستان لارڊ ها رڊنج ڏانهن رواني ڪئي هُئي، جنهن هنن پنهنجي بي جرم خطا، مسلسل نظر بندي قيد جي معاملن مُداخلت ڪرڻ لاءِ عرض ڪيو هُئائون _اُن عرضداشت جو متن هن ريت هو:
مگر مذ ڪوره عضداشت جو جواب ايف_ ڪيوري سيڪريٽري، گورنر جنرل هندستان، ڪيپٽن ايم_ ايف گورڊن وسيلي ميرن کي موڪليو هو. اُن جو متن هن ريت هو: ”تنهنجي خط جي جواب مون کي حڪم ٿيو آهي ته تو کي مطلع ڪريان ته گورنر جنرل صاحب اَسير ميرن سان بار ڪپور شرف باريابي بخشڻ کان پنهنجي معذوري ڏيکاري آهي؛ ڇاڪاڻ ته گورنر جنرل صاحب حڪم احڪام صادر نه ٿو ڪري سگهي. جنهن سان انهن اسيرن جي حالت ڪنهن قسم جي تبديلي جي توقع هجي، بهري حال جيڪڏهن هو ملاقات لاءِ بضد آهن ته پوءِ گورنر جنرل صاحب سهولت کي مدنظر رکي ڏينهن وقت مقرر ڪندو.
مٿين جواب کان پوءِ وري جلد اسير ميرن هڪٻي عرضداشت بتاريخ 2 رمضان سن 1260هه بمطابق 11 آڪٽوبر 1844ع ڌاري گورنر جنرل هندستان لارڊ هارڊنج ڏانهن ڪيپٽن ايم_ايف گورڊن جي معرفت موڪلي، جنهن جو متن هيٺين ريت هو:
مگر مذڪوره عرضداشت جو به ڪو خاطر خواه نتيجو نه نڪتو گورنر جنرل هندستان لارڊ هارڊنج جي سيڪريٽري طرفان ڪيپٽن ايم_ ايف گورڊن جي معرفت جيڪو جواب مليو، اُن جو متن هن ريت هو:
ان خط جيڪا استدعا ڪئي وئي آهي ته ٻن يا ٽن ميرن کي اجازت مرحمت فرمائي وڃي، ته هو پنهنجو سارو ڪيس وڃي ملڪه عاليه اڳيان پيش ڪن، پُهتو جواب توهان کي اطلاع ٿو ڏجي ته گورنر جنرل آن ڪائونسل اَهڙي درخواست جي منظوري ڏيڻ جو مجاز نه آهي.“
اُن جواب موصول ٿيڻ کان پوءِ معلوم ٿو ٿئي ته مير صاحب بلڪل مايوس نااُميد ٿي چڪو هو. پوءِ سارو معاملو هو خدا جي درگاه پيش ڪري ٿو مثنويءَ جو اختتام مندرج ذيل دعائيه الفاظن ڪري ٿو:
مگر مير محمد نصير خان ٽالپر جي عمر وفا نه ڪئي مير صاحب ڪلڪتي جي دوران قيد وبند بتاريخ 7 ربيع الثاني اڱاري ڏينهن سنه 1261هه وفات ڪئي. مير محمد نصير خان جي تاريخ وفات سندس بزم سخن جي هڪ شاعري ميرزا عباس هن ريت چئي:
331 ورهيهَ رهندڙ مغل سلطنت مان شير شاھ اسلام شاھ سوري وارا 15 سال ڪٽ ڪبا ته هي سلطنت 316 سالن جي رهندي، شير شاھ سوري پنهنجي دور ڪيترائي سٺا فوجي انتظامي قدم کنيا جن روپئي جو سِڪو جاري ڪرڻ، ٽپال کاتو افغانستان جي هاڻوڪي گاديءَ واري شهر ڪابل کان خيبر لڪ، لاهور ، امرتسر دهلي وٽان هاڻوڪي بنگلاديش جي شهر چٽاگانگ تائين، هاڻوڪي “سي پيڪ” جهڙو ان دور 3337 ڪلوميٽر ڊگهو “جي ٽي رستو” ٺهرايو هو، اهو جي ٽي رستو ڏکڻ ايشيا کي وچ ايشيا سان ملائيندو آهي.