polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ڪي به ٻه يا ٻن کان وڌيڪ ملڪ، جيڪڏهن پاڻ ملي هڪ ٻئي جي واپار تان پابندوين هٽائي ڇڏين، ته اهڙي قسم جي ميلاپ کي آزاد واپاري ايراضي سڏجي ٿو. بيلابلاسا لکي ٿو:
”آزاد واپاري ايراضيءَ جي حالت پاڻ واپار ڪندڙ ملڪ هڪ ٻئي جي شين تان محصول ختم ڪريو ڇڏين. پر اهڙا ميمبر ملڪ ٻين ملڪن جي خلاف جيڪي آزاد واپاري ايراضيءَ جا ميمبر نه آهن، تن جي شين جي لاءِ پنهنجي مرضيءَ مطابق علحدا محصول مڙهين ٿا“ ،.
مطلب ته آزاد واپاري ايراضيءَ وارا ملڪ هڪ ٻئي لاءِ محصول جو ساڳيو اگهه مقررڪن ٿا، پر مختلف ملڪن لاءِ جيڪي ايراضيءَ جا ميمرب نه آهن، تن جي شين لاءِ پنهنجي مرضيءَ مطابق، محصول جا مختلف اگهه مقرر ڪن ٿا. يورپ جي آزاد واپاري جماعت . جيڪا 1959ع ٺهي، لئٽن آمريڪي آزاد واپاري جماعت جيڪا مانٽيويڊو عهدنامي تحت وجود آئي. آزاد واپاري ايراضيءَ جا مثال آهن. ڪي ملڪ آزاد واپاري ايراضي انهيءَ ڪري به چاهيندا آهن، جو کين پنهنجي مرضيءَ پٽاندر غير ملڪن سان واپار ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي، يعني ته اُهي انهن غير ميمبر ملڪن سان محصول جو ڪهڙو به اگهه مقرر ڪري سگھن ٿا.،
ڪسٽم ٻڌي به اقتصادي ميلاپ جو هڪ قسم آهي، جنهن مطابق مختلف ملڪ پاڻ ملي هڪ ٻئي جي واپار تان پابنديون به هٽائين، ساڳئي وقت ٻاهرين ملڪن لاءِ هڪجهڙا محصول پڻ لڳائين.
تجارتي ٻڌيءَ جي مختلف علائقن ٿيندڙ اٽڪل سموري واپار تان ڊيوٽيون ٻيون تجارتي پابنديون ختم ڪيون وڃن، يا گهٽ گهٽ انهن شين، جيڪي انهن علائقن اندر پيدا ٿين ٿيون، تن جي واپار تان محصول وغيرهه ختم ڪيو وڃي،
ڪسٽم ٻڌيءَ جي سڀني ميمبرن طرفان غير ميمبر ملڪن سان ٿيندڙ واپار جي حالت هڪجهڙا محصول تجارتي پابنديون عائد ڪيون وڃن ٿيون“،
عام طور ميلاپ جي معنى ڪن جزن کي ملائي هڪ ڪرڻ آهي. پر علم اقتصاديات اهو لفظ انهيءَ معنى استعمال نٿو ٿئي. بيلا بلاسا جو رايو آهي ته:
”اسان اقتصادي ميلاپ جي تشريح هڪ قسم جي طريقه ڪار يا واٽ معاملاتي صورتحال ڪريون ٿا. طريقه ڪار يا واٽ مان مراد آهي ته اهڙا طريقا جن جي وسيلي مختلف قومي رياستن جي اقتصادي يونٽن جي وچ ٿيندڙ امتياز کي ختم ڪيو وڃي، معاملاتي صورتحال مان مراد آهي ته اقتصادي نقطه نظر کان قومن درميان ٿيندڙ امتياز جي مختلف قسمن جو نه هجڻ“ . ،
ٻِن لفظن اقتصادي ميلاپ مان مراد آهي ته ڪنهن ايراضيءَ اندر سلوڪ کي ختم ڪيو وڃي. اقتصادي ميلاپ جا ڪيترائي قسم آهن، جيڪي اقتصادي ميلاپ جي مختلف درجن تي ٻڌل آهن، جهڙوڪ: آزاد واپاري ايراضي، ڪسٽم ٻڌي، عام يا هڪجهڙي مارڪيٽ،. اقتصادي ٻڌي مڪمل اقتصادي ميلاپ. ان کان علاوه ترجيحي واپار، ڊگهي مدي وارا واپاري معاهدا به ميلاپ جا قسم ليکيا وڃن ٿا. انهن جو ذڪر هيٺ ڪجي ٿو،
مطلب ته ڪسٽم ٻڌيءَ هيڍ ميمبر ملڪ ڌارين ملڪن، مان گهرايل مال تي هڪجهڙا محصول مڙهين ٿا، جنهن کي ”بيروني محصولن جي هڪجهڙي ديوار“ سڏجي ٿو؛ يعني ته ڌاريون ملڪ، ڪسٽم ٻڌيءَ وارن ملڪن مان ڪنهن به ملڪ جيڪڏهن ڪا شيءِ موڪليندو ته سڀني ملڪن ان شيءِ لاءِ محصول جو اگهه ساڳيو هوندو.،
اقتصادي ٻڌي مڪمل اقتصادي ميلاپ، ميلاپ جا اهي قسم آهن، جيڪي مٿي بيان ڪيل ميلاپ جي قسمن کان وڌيڪ اثرائتا آهن. بيلا بلاسا لکي ٿو.،
بيلابلاسا لکي ٿو: ”ڪسٽم ٻڌي قائم ٿيڻ ڪري هڪ طرف ميمبر ملڪ واپار هڪ ٻئي سان امتيازي سلوڪ ختم ڪيو ڇڏين، ٻئي طرف اهي غير ميمبر ملڪن لاءِ هڪجھڙا محصول مقر ڪن ٿا“،.
هن قسم جي ناولن نھ پلاٽ جي چوڌاري ڪردارن کي پابند ڪيو ويندو اھي نھ ئي پلاٽ تي زور ڏنو ويندو اھي. عمل، ڪردار سيرت تبديلي آندي ويندي آهي. اھڙن ناولن ظاھر باطن کي ھڪ ڪري ڏيکاريو ويندو اھي. سڀني تبديلين لاءِ داخلي سبب ضرور موجود ھوندا اھن، جيڪي پڙھڻ سان محسوس ٿيندا اھن. ڪردار عمل وڇوٽي ڏيکارڻي نه هوندي آهي. اھڙن ناولن اختتام بھ ائين ئي ٿيندو اھي جو اھو واقعات جو نتيجو نه ھوندو آهي، پر سيرت سنواري پيش ڪيو ويندو اھي.
هن قسم جي ناولن ، ناول نگار صرف واقعن دلچسپي رکندو آهي، مطلب ته ناول صرف واقعن جي اپٽار ڪئي ويندي آهي. اهڙن ناولن جي شروعات ڪنهن ننڍي واقعي يا معمولي قصي سان ٿيندي آهي. پوءِ ان ٻيا واقعا به شامل ٿي ويندا آهن قصو مونجهاري جو شڪار ٿي ويندو آهي. اهڙيءَ طرح مسئلن جو حل ناممڪن ٿي پوندو آهي. پر آهستي آهستي اهي منجهيل حل مسئلا حل ٿي ويندا آهن. عام طور ته هن قسم جي ناولن جي پڄاڻي خوشيءَ واري ماحول ٿيندي آهي.
ناول لکندڙ لاءِ اهو بلڪل ضروري آهي ته ڪنهن نه ڪنهن مقصد کي پنهنجي سامهون رکي اخلاق جو دامن بلڪل به هٿان نه ڇڏي. ناول ليکڪ کي نه صرف با معنيٰ، پُر مراد دلچسپ آکاڻي قلمبند ڪرڻ کپي، پر ساڳئي وقت کيس اخلاقي اصلاح جو به خيال ڌارڻ گهرجي. هن مان ثابت آهي ته سٺي ناول لاءِ موضوع سست هوندو ته خيالَ به ان پست هوندا. تنهنڪري مضمون جي چونڊ ڪرڻ لاءِ به وڏي لياقت گهرجي.
ناول اطالوي ٻولي جي لفظ مان نڪتو آهي۔ لغت جي اعتبار سان ناول جي معنيٰ نادر نئين ڳالهه آهي۔ پر ادب جي صنف هن جي وصف بنيادي زندگي جون حقيقتون بيان ڪرڻ آهي۔ ناول جي جيڪڏهن جامع وصف ڪئي وڃي ته هيئن ٿيندي ”ناول هڪ نثري قصو آهي جنهن هڪ مڪمل زندگي بيان ڪئي ويندي آهي۔“ ناول جا عنصرن ڪهاڻي، پلاٽ، ڪردار، مڪالمو، اسلوب موضوع وغيره شامل آهن.
اھڙا ناول جن معاشري جي صحيح تصوير ڪشي ٿيل ھجي، ڪردارن کي مثالي پيش ڪري، سندن سيرت کي اجاگر ڪيو ويو ھجي، اھڙن ناولن حسن محبت جو ذڪر، بک بيروزگاري جو احوال بھ اچي ٿو. نفسياتي ناول تاريخ، حالات واقعي تي ليکڪ، ماڻھن جي سوچ اميدن تحت منظر نگاري ڪندو اھي. اھڙي ناول جيون جي اڪثر مرحلن کي اجاگر ڪيو ويندو اھي.
عملي ناول واقعن جي گهڻائي هوندي آهي. واقعا هڪٻئي سان اهڙي نموني مليل هوندا آهن جو پهرين واقعن کي ٻين جي پئدائش سمجهيو ويندو آهي. داستانن وانگر اهڙن ناولن قصي تي زور ڏنو ويندو آهي. هن قسم جي ناولن هيرو جڏهن ڪامياب ٿي ويندو آهي ته ائين محسوس ٿيندو آهي ته اها ڪاميابي اتفاقي آهي.
هيءُ اصطلاح ’شعوري وهڪري‘ وارن ناولن سان گڏ استعمال ٿيو هو. هن قسم جي ناولن وقت کي موضوع بڻائي، ڪردارن جي زندگيءَ جي معنيٰ خير لمحن کي بيان ڪيو ويندو آهي. ان سلسلي ورجينيا وولف جيمس جوائس جا ناول وڏي اهميت رکن ٿا.
سياسي نوعيت جا ناول به ٿيندا آهن ته سياسي ڪهاڻيون به. هن قسم جي ناول يا ڪهاڻين سياسي موضوع کي کڻي واقعن جو تاڃي پيٽو اڻيو ويندو آهي. امر جليل جو ناول ”نيٺ گونگي ڳالهايو“ غلام نبي مغل جو ”اوڙاهه“ سياسي نوعيت جا ناول آهن.
جيئي سنڌ محاذ جي ذيلي تنظيمن : جيئي سنڌ اسٽوڊنٽس فيڊريشن ، سنڌي ناري تحريڪ ، لطيف سنگت سنڌي پورهيت سنگت سرگرم رهيون. اِن عرصي ڊاڪٽر قادر مگسي، ڊاڪٽر دودي مهيري مير عالم مريءَ يونيورسٽيءَ جي تعليم مڪمل ڪرڻ بعد جيئي سنڌ محاذ شرڪت ڪئي.
ان دوران جيئي سنڌ جي نالي سان ڪم ڪرڻ وارا ڪجهه ٻيا گروپ به وجود آيا. جهڙوڪ: ”جيئي سنڌ قومپرست پارٽي“، جنهن جو اڳواڻ قمر ڀٽي هو ”جيئي سنڌ انقلابي تنظيم“ جي اڳواڻي شفيع محمد برفت ڪئي.
25 اپريل 1995ع تي جيئي سنڌ هلـچـل جـي بانـي، مـفـڪـر رهبر جي. ايم. سيد جي وفات بعد جيئي سنڌ محاذ جي چيئرمئن عبدالواحد آريسر جيئي سنڌ تحريڪ جي اڳواڻن گل محمد جکراڻي، بشير خان قريشي جيئي سنڌ انقلابي تنظيم جي شفيع محمد برفت ٻين ڪوششن ڪئي ته مرحوم جي. ايم. سيد جي وڇوڙي جي ڏک کي ٻڌيءَ، طاقت تنظيم تبديل ڪجي. جنهن بعد جيئي سنڌ هلچل نئين صف بندي ٿي. جيئي سنڌ محاذ جي چيئرمئن عبدالواحد آريسر ان جي ساٿين، جيئي سنڌ تحريڪ جيئي سنڌ انقلابي تنظيم جي ڪارڪنن سان گڏجي هڪ نئين جماعت ’جيئي سنڌ قومي محاذ‘ ٺاهي، جنهن جو اعلان جي. ايم. سيد جي چاليهي تي ٿيل جلسي ڪيو ويو.
جيئي سنڌ قومي محاذ جو ڪنوينر عبدالواحد آريسر، ڊپٽي ڪنوينر بشير خان قريشي چونڊيا ويا، جڏهن ته ٻين مُکيه اڳواڻن گل محمد جکراڻي، سيد زين شاهه، سيد غلام شاهه، ڊاڪٽر نياز ڪالاڻي، ڊاڪٽر مير عالم مري، شفيع محمد برفت، قيوم منگي، شبير احمد جمالي، شفيع ڪرناڻي ٻيا شامل هئا. جڏهن ته جيئي سنڌ محاذ جي اڳواڻن مان عبدالخالق جوڻيجي نئين پارٽيءَ شامل ٿيڻ بدران پنهنجي ڪجهه ساٿين سميت ’جيئي سنڌ محاذ‘ جي نالي سان ئي ڪم جاري رکيو، جنهن جو چيئرمئن عبدالخالق جوڻيجو ٿيو ٻين مُکيه اڳواڻن سرور سهتو، هاشم کوسو، علي نواز ٻٽ، ڊاڪٽر برڪت جتوئي، خان محمد ڀيو، امر جوڻيجو احمد خان چانڊيو شامل هئا.
جيئي سنڌ قومي محاذ جيئي سنڌ محاذ پنهنجي پنهنجي حڪمت عمليءَ تحت جدوجهد جاري رکي. وقت گذرڻ سان سياسي تنظيمي اختلافن جي بنياد تي مختلف پارٽيون گروپ ٺهندا هڪ ٻئي ضم ٿيندا رهيا آهن. جن جو مختصر وچور هن ريت آهي:
جيئي سنڌ قومي محاذ جي ڪجهه ميمبرن، تشدد عدم تشدد جي معاملي تي اختلاف ڪندي ’جيئي سنڌ متحده محاذ‘ جي نالي سان الڳ جماعت ٺاهي، جيڪا اڄ ڏينهن تائين قائم آهي ان جي سربراهي شفيع محمد برفت ڪري رهيو آهي. هن پارٽيءَ جا ڪارڪن عدم تشدد جي پاليسيءَ جا حامي نه آهن.
جيئي سنڌ محاذ هر قومي مسئلي تي سرگرميون جاري رکيون، پر منڍ کان وٺي سنڌ ڌاري آبادڪاريءَ جي خلاف تمام گهڻي مسلسل جدوجهد ڪئي. ان تحريڪ دوران ڪي مکيه واقعا هي هئا:
جنوري 1979ع جڏهن وقت جي حڪومت بنگلاديش کان بهارين کي گهرائڻ جو فيصلو ڪيو، ته سندن آمد کي روڪڻ لاءِ جيئي سنڌ محاذ ڪراچي ايئرپورٽ جي ٻاهران تمام وڏو مظاهرو ڪيو، جنهن قومي سوچ رکندڙ اڪثر اڳواڻ موجود هئا. 26 جنوري 1979ع تي ٿيندڙ ان مظاهري لکين ماڻهن شرڪت ڪئي. نتيجي طور حڪومت کي بهارين کي گهرائڻ وارن جهازن کي مؤخر ڪرڻو پيو.
اسان جي زمين جي قريب شھابا ترندي ڪڏھن ڪڏھن ايترو قريب اچي وڃن ٿا يا ڪنھن ٻئي سياري يا ستاري جي قريب اچن ٿا جو ٽڪر جو خطرو رھي ٿو. ھي ڪائنات اورت بادلن جي ڌوڙ ڌوڌڙ گئسن جو گولو ٿين ٿا جن ننڍا ننڍا جسم پاتا وڃن ٿا. ھي جسم يا گئسي غبار زمين جي قريب اچن ٿا تہ زمين جي ڪشش ثقل جي ڪري نھايت تيز رفتاري يا آڪسيجن جي ڪري ٻري پون ٿا. ھن جو ٻرڻ روشن ٿيڻ اسان کي ڏيکاري ڏئي ٿو جنھن کي اسان شھابو چئون ٿا. شھابو گئسي گولو ھجڻ ڪري زمين تي ڪرڻ شرط مڪمل جلي وڃي ٿو ھن مان ڪو خطرو نٿو رھي. ڪڏھن ڪڏھن ھي گئسي گولو مڪمل نٿو سڙي ھڪ بلاڪ جي شڪل اختيار ڪري ٿو جنھن کي نيزڪا سڏجي ٿو.
شھابي ڌاتو ٽامو ۔ چاندي ۔ لوھ ۔ نڪل ۔ پلاٽينيم جست بہ ٿين ٿا. اسان جي ڌرتي تي جيڪي ڌاتو آيا اھي شھابن پڇڙ سيارن جي ڪري پھتا. پنج سو گز وارو شھابو ايترو پلاٽينيم رکي ٿو جو ان مان وڏو خلائي جھاز ٺاھي سگهجي ٿو. شھابن جي سڀ کان وڌيڪ قيمتي شي پلاٽينيم يا لوھ ناھي پر برف آھي. شھابن جي پٽي جو سڀ کان وڏو جسم سيرس ايترو پاڻي رکي ٿو جيڪو ڌرتي جي سڀني ندين ڍنڍن جي پاڻي کان وڌيڪ آھي. اڪثر شھابا گهڻا وڏا نٿا ٿين پر پاڻي جي ڪافي مقدار رکن ٿا. ننڍن شھابن جي ڪا اھميت نٿي ٿئي پر وڏا شھابا وڏي اھميت وارا ناياب ٿين ٿا.
30 جون 1908ع سائبيريا روس ھڪ وڏو شھابو ڪريو. باھ ورتل برق گولي رفتار سان ٽيگا جهنگ ڪريو. ٽرانس سائبيرين ريلوي اسٽيشن جي ڪيترن مسافرن دل ڌوڏيندڙ نظارو ڏٺو. شھابي جي ڪرڻ وقت واري ڌرتي ڌوڏيندڙ ڌماڪي ريلوي گاڏي کي ڌڏي ڇڏيو. دور دور تائين زلزلي پيما آلن ھن عظيم زلزلي جي پد کي رڪارڊ ڪيو. ڌماڪي جو آواز 600 ميلن تائين ٻڌو ويو. جهنگ ھزارين رينڊئر پالتو ھرڻ مري ويا ڪيترا لاڏائو خيمن سميت اکڙي اڏري ويا. حيرت جي ڳالھ اھا آھي تہ شھابي جو ملبو ڪٿي بہ نہ مليو پر جتي گولو ڪريو اتي وڏا وڏا سوراخ ھيا.
زمين جي فضا خلا کان جيڪي شھابا اچن ٿا انهن جي رفتار 10 کان 70 ڪلوميٽر في سيڪنڊ ٿئي ٿي ۔ ايتري رفتار شھابا پنھنجي سامهون واري ھوا کي ڪمپرس ڪري ڇڏين ٿا. جيئن اسان سکيو آھي جڏھن گئسن کي ڪمپرس ڪجي ٿو تہ انهن جو گرمي پد وڌي ٿو. شھابا پنھنجي سامهون واري ھوا جي گرمي پد کي 16 سو ڊگري سينٽيگريڊ تائين وڌائن ٿا، ايتري تيز گرمي پد جي ڪري ھي پٿر شھابا جلي وڃن ٿا آسمان جلندڙ لڪير يا ٽٽل تارو نظر اچي ٿو.
روزانو 2 ڪروڙ شھابا ڌرتي جي مدار داخل ٿين ٿا انهن جي رفتار 30 ڪلوميٽر في سيڪنڊ ٿئي ٿي. جيڪڏھن انهن جي ڌرتي تي بارش ٿي وڃي تہ زمين تي ڪرڻ شرط ٽٽي پرزا ٿي وڃن ٿا پر عجب جھڙي ڳالھ آھي زمين جي سطح کان مٿي اوزون گئس جو تھ ٿئي ٿو جيڪو گئسن جو پردو آھي، جڏھن ڪوبہ شھابو اوزون جي تھ داخل ٿئي ٿو تہ گئسن جي رڳڙ جي ڪري ان کي باھ لڳي وڃي ٿي جلي خاڪ ٿي وڃي ٿو.
نظام شمسي موجود ھي ننڍا شھابا زمين جي قربت پاتا وڃن ٿا. جڏھن اھي خلائي حدن کي ٽوڙي فضا اچن ٿا تہ انهن کي گولي جي رفتار کان تيز ذرن ۔ پٿرن غبارن کي منھن ڏيڻو پوي ٿو. ڪڏھن ڪڏھن ھي ذرا 40 ڪلوميٽر جي رفتار کان تيز ٿين ٿا. ھن آفت کان بچڻ لاء خلائي مھمجوئن کي خلائي لباس خاص انتظام ڪرڻا پون ٿا تہ جيئن ھڪ خاص حد تائين وڏن شھابن جي ٽڪر کان بچاء ٿي وڃي.
گرھن کان علاوا ننڍا ننڍا شھابا لکن جي تعداد سج جي چوڌاري گردش ڪن ٿا. جسامت ھي ذرا واري جي ذرن کان ميٽرن تائين ٿين ٿا. اھوئي سبب ھي جو خلا انهن جو مشاھدو ناممڪن آھي. جڏھن ڪو شھابو فضا داخل ٿئي ٿو اھو رڳڙ کائي جلي وڃي ٿو ايتري ھوا جي اڇي لڪير پيدا ٿئي ٿي جيڪا اسان کي ڏسڻ اچي ٿي. تقريبن 2 ڪروڙ شھابا روزانو زمين جي حد داخل ٿين ٿا.
شھابا فلڪي جسم آھن جيڪي فضا مان اچن ٿا زمين تي ڪرن ٿا. سولي سنڌي اسان ھن کي ڪرندڙ تارو چئون ٿا. شھابا دراصل ٿين ٿا. ھي جڏھن زمين جي ھوائي گولي داخل ٿين ٿا تہ ريم دٻاء جي ڪري انهن جي گئس ٻري پوي ٿي. اھي ھوائي گولي مان ٻرندي زمين جي سطح تي ڪرن ٿا. انهن جي ٻرڻ واري حالت جي ڪري انهن کي شھاب ثاقب چئبو آھي.
سج کان 1 نوري سال جي فاصلي تي شھابن جو وشال وڏو بادل موجود آھي جيڪو سج جي چوڌاري ڦري ٿو ان کي اورٽ بادل سڏيو وڃي ٿو. ان کربن جي تعداد شھابا موجود ٿين ٿا. تصور ڪيو وڃي ٿو تہ شھابن جي ڌرتي تي ڪرڻ جي ڪري زندگي جي شروعات ٿي. شھابا واري جي ذرن جيترا ۔ ھڪ ميٽرن کان ڪيترن ميٽرن جيترا ڪي شھابا سون ميٽرن کان وڌي وڃن ٿا.
دنيا جي مختلف عجائب گهرن شھاب موجود ٿين ٿا. انهن کي ڏسي ڪري سائنسدان ھن نتيجي تي پھتا آھن تہ شھاب ثاقب تقريبن اھي ڌاتو پھاڙي مادا ملن ٿا جيڪي اسان جي زمين تي پاتا وڃن ٿا ان جو مطلب ٿيو اسان جي زمين جھڙيون ڪائنات ٻيون زمينون موجود آھن.
15 فيبروري تي ھڪ سو فٽ ڊگهو شھابو زمين کان 27 ھزار 7 سو ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي گذريو. ھن کي ھڪ سال اڳ دريافت ڪيو ويو.ان ڏينھن 60 فٽ ويڪرو شھابو روس جي ڪوھ اورال جي مٿان ڦاٽي پيو جنھن جي ڪري ھڪ ھزار ماڻھو زخمي ٿي پيا.
شھاب جي معنا آھي ٽٽڻ وارو تارو ثاقب جي معنا آھي روشن. دراصل شھاب ثاقب تارا ناھن نڪي تارن وانگي روشن رھن ٿا پر ھي گئسن ۔ پٿرن ڌاتن جا ٺھيل آھن جيڪي زمين جي مدار رڳڙ کائي ٻري پون ٿا روشني ڏين ٿا.
ڪجھ ماڻھو شھابن جي ڪرڻ کي تسليم نٿا ڪن گهڻا ماڻھو ان کي ايٽم جي تباھڪاري شمار ڪن ٿا جڏھن تہ 1908ع انسان اڃان ايٽم بم نہ ٺاھيو ھو پر سڄو شھابو زمين تي ڪرڻ سان سڄي جو سڄو سڙي ويو.
گرمين جي راتين توھان اڪثر ڏٺو ھوندو تہ آسمان کان ھڪ تارو ٽٽي ھڪ طرفي تيز ليڪ جوڙي غائب ٿي وڃي ٿو. ھي روشني جي ليڪ ٺاھڻ وارو شھابو يا شھاب ثاقب آھي.
پٺاڻ افغان قوم بابت متضاد نظريا آهن. چيو وڃي ٿو ته اصل افغان، يهودي نسل مان آهن. پٺاڻن جا ڪيترائي قبيلا پنهنجو نسبي سلسلو اسرائيل جي پهرئين بادشاهه ’طالوت‘ جي پوٽي ’افغانه‘ سان ڳنڍيندا آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته ’افغان‘ ’پٺاڻ‘ ٻئي ڌار ڌار قومون آهن. افغان، هندستان جي ٻين قبيلن سان ميل جول کان پوءِ به پاڻ کي حقيقي افغان تسليم ڪندا آهن. اهڙيءَ طرح اهي پاڻ کي احمد شاهه دُرانيءَ جي عروج کان پوءِ دُراني سڏائيندا آيا آهن غير دراني پشتو ڳالهائڻ وارن کي”اوپرن“ شمار ڪندا آهن.
افغانن اڪثر پٺاڻن جي ٻولي ”پشتو“ يا ”پختو“ آهي اهي پاڻ کي ”پختون“ يا ”پشتون“ به چوائين ٿا. اهو لفظ پوءِ بدلجي ”پٺـاڻ“ ٿي ويو آهي. عيسوي صديءَ جي اوائل هن قوم جا ماڻهو ڪوهه سفيد اترئين ڪوهه سليمان تي آباد هئا. اهي پوءِ سنڌو درياهه جي کاٻي ڪپ کان وٺي درياهه سوات تائين جلال آباد کان وٺي پشين ڪوئيٽا تائين آهستي آهستي پکڙجندا رهيا اتي جي افغان غلزئي قبيلن جي ٻوليءَ روايتن کي پنهنجو ڪيائون. اهڙيءَ طرح پشتو زبان ڳالهائڻ وارا سڀ ماڻهو هڪ نالي ”پٺاڻ“ طور مشهور ٿي ويا.
ڏهين صدي عيسويءَ پشاور وارو علائقو وري افغانستان جي قبضي اچي ويو. جڏهن سبڪتگين لاهور جي راجا جئپال کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ سلطان محمود غزنويءَ يارهين صدي عيسويءَ جي اوائل هندستان تي حملن دوران پشاور کي مستقل طرح ڇانوڻي بنائي ڇڏيو. سلطان محمود کان سؤ سالن تائين پشاور کي ”غزنه“ جو پرڳڻو شمار ڪيو ويندو هو. آخر پندرهين صدي عيسويءَ غورين جي هٿان غزنوي حڪومت جو خاتمو ٿيو 1505ع تائين هتي مختلف حڪمرانن جي حڪومت هلندي رهي. سال 1526ع بابر، خيبر لڪ کان حملي آور ٿيو. هو پنهنجي حڪومت جي شروعاتي دور افغانن ڏانهن متوجهه ٿيو هن باجوڙ سوات کي فتح ڪيو.
ستين صدي عيسويءَ جي خاتمي کان ٿورو اڳ، پٺاڻ پشاور خيبر لڪ جي علائقي آيا. هنن ايندي ئي پنجاب جي حڪمرانن کان سنڌو درياهه جي اولهه وارو ميداني علائقو کسي ورتو، بعد گهکڙ قوم جي مدد سان سنڌو درياهه جهلم جي وچ واري علائقي تي قابض ٿي ويا. ان کان پوءِ پٺاڻن لاهور جي حاڪمن کي مجبور ڪيو ته سنڌو درياءَ جو الهندي وارو ڪابل درياهه جو ڏاکڻيون جابلو علائقو به پٺاڻن جي حوالي ڪن.
هڪ طبقي جو چوڻ آهي ته پشاور اصل ’هندڪو‘ ڳالهائيندڙ اصلوڪن ميداني پشورين جو علائقو هو، جنهن پوءِ جابلو افغاني/ پٺاڻ اچي وسيا .
همايون جي زماني هتي خليل، مهمند دائودزئي قبيلن جي خانه جنگي ٿيندي رهي. انهيءَ ڪري اڪبر بادشاهه فسادن کي روڪڻ لاءِ گهڻن هنڌن تي فوجي قلعا ٺهرائي، وڙهندڙ قبيلن ٺاپر آندي. ليڪن هن علائقي تي قبضي جو اصل مقصد هو ڪابل ڏانهن ويندڙ رستي جي حفاظت. ان زماني يوسف زئي خٽڪ قبيلن اختلاف هئڻ سبب هي علائقو ٻن حصن ورهائجي ويو. هنن پنهنجو پاڻ کي اصلي حاڪم چوَرايو، پر دهليءَ جي حڪومت سان به نالي ماتر تعلق رکندا آيا. اها حالت جهانگير شاهه جهان جي عهد تائين قائم رهي.
پٺاڻ هڪ قوم، جيڪا پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا بلوچستان صوبن، پاڙيسري ملڪ افغانستان وڏي تعداد آباد آهي. هيءَ قوم ساٺيڪو قبيلن ورهايل آهي. سندن آبادي هڪ ڪروڙ کان وڌيڪ آهي، جنهن مان اڌ آبادي افغانستان اڌ پاڪستان رهائش پذير آهي. پٺاڻن جي مُک قبيلن دُراني، ترين، غلزئي، بنگش، اورڪزئي، محمد زئي، توپالزئي ڪاڪڙ ، برانگ، شيراني، آفريدي، محمود مهمند شامل آهن اهي قبيلا وري سوين پاڙن به تقسيم ٿيل آهن.
ھٽلر به نوڪري ڇڏي ڏني، اُنھيءَ مسئلي تي سوچ ويچار ڪندي ڪندي، ھو ڪن خاص نتيجن تي پھتو. ھن کي جرمن قوم جي ابتريءَ شڪست جا ٻه ڪارڻ ڏسڻ آيا:
ھن پھرين ته جمھوري سرشتي حڪومت کي اُن لاءِ جوابدار ٺھرايو، جنھن، ھن جي راءِ مطابق، پارٽي بازيءَ جي اختلافن ڪري، سڄو قومي شيرازو بگاڙي ڪمزور ڪري ڇڏيو ھو.
ٻيو ڪارڻ جرمن قوم جي ابتريءَ ڪمزوريءَ جو ھن جي نظر ھيءُ آيو ته جرمنن جي دل دماغ تان پنھنجي جرمن قوميت جي عصبيت جو اثر گھٽجي ويو ھو، ان لاءِ ھُن يھودين کي مکيه ڏوھي جوابدار ٿي سمجھيو.
جنگ کان پوءِ مٿين ڳالھين کان متاثر ٿي، ھٽلر، نوڪري ڇڏي، قوم جي وڃايل طاقت ھٿ ڪرڻ لاءِ ڪوشش ڪرڻ لڳو. ھن نئشنل سوشلسٽ پارٽي ٺاھي، ھڪ اخبار ذريعي ان جا مقصد پروگرام پکيڙڻ شروع ڪيا؛ اُن ھن جمھوري سرشتي حڪومت کي ملڪ لاءِ نقصانڪار ھئڻ جو پرچار ڪيو، جنگي عھدنامن کي رد ڪرڻ لاءِ پروپيگنڊا شروع ڪئي.
ابتدا ھو سوشلزم ذريعي مڪمل اقتصادي انقلاب آڻڻ طرف زياده مائل ھو، عام ماڻھن کي اُنھيءَ ئي آسري آڌار تي ڪَٺو ڪرڻ شروع ڪيائين. پر اڳتي ھلي ھن کي محسوس ٿيو ته ملڪ شاھوڪار طبقو به ڪافي اثر رکندڙ ھو. انھن جي مدد کان سواءِ ساريءَ جرمن قوم کي ھڪ جاءِ تي متحد منظم ڪرڻ ڏکيو سوال ھو. تنھنڪري انھن جي ھمدردي حاصل ڪرڻ لاءِ ھن نئشنلزم جي ڳالھ کي ترجيح ڏيئي، سوشلزم کي ڪميونزم کان علحده نه ڄاڻي، جرمن قوم کي پنھنجين وڃايل ڪالونين ھٿ ڪرڻ طاقتور بڻائڻ لاءِ، آريا نسل جي بنياد تي منظم ڪرڻ شروع ڪيو.
ھن 1923ع کان پنھنجي اِنھن خيالن جي آڌار تي ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سنه 1930ع ڌاري سندس پارٽي زور وٺي ويئي، جنھن ڪيئي لک ميمبر شامل ٿي ويا.
1932ع جڏھن پريزيڊنٽ جي چونڊ ٿي، ته ھن جي ڌُر کي ڏيڍ ڪروڙ ووٽ مليا. ان ڪري ھن کي وزارت شرڪت لاءِ دعوت ڏني ويئي؛ ليڪن ھن مستقبل کي خيال رکي، ان شريڪ ٿيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ 30 جنوري 1933ع تي چانسلر سليشر جي جاءِ تي ھو جرمن قوم جو چانسلر مقرر ٿيو. سِگھو ئي جرمن پارليامينٽ، جا 'ريچسٽئگ ' سڏبي ھئي، ھن کي چئن سالن لاءِ ڊڪٽيٽري اختيار ڏنا. ھن پريس کي ضابطي رکيو مخالفن کي سزائون ڏنيون. 1934ع خود پنھنجيءَ پارٽيءَ جيڪي رقيب نظر آيس، تن کي قتل ڪرائي ڇڏيائين. ھن جلد ئي يھودين کي تنگ ڪري، ملڪ ڇڏڻ لاءِ مجبور ڪيو، اُن لڏ پلاڻ ڪيترا جرمن يھودي ختم ٿي ويا.
پھرين جنگ عظيم کان پوء ھي اڃان فوج م رھيو ميونخ موٽي آيو جتي ھن بويريائي وزيراعظم ڪرٽ آئسنر جي قتل ٿيڻ بعد سندس جنازي شرڪت ڪئي. 1919 م ھن پروپيگنڊا تي ٿيل تربيتي پروگرام شرڪت ڪئي. جنھن کان پوء ھن ھڪ ننڍي جماعت جرمن ورڪرس پارٽي
شامل ٿيو. ٻن سالن ھي ان پارٽي جو اڳواڻ ٿي ويو. ھن ان پارٽي جو نالو تبديل ڪري نيشنل سوشلسٽ جرمن ورڪرس پارٽي رکيو جنھن جو مختصر نالو نازي پارٽي پئجي ويو. 1923ع پنھنجي پارٽي جي سوين ڪارڪنن جي مدد سان ويئمر ريپبلڪ جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ناڪام ڪوششن ڪئي
ان قيد واري دؤر ھن پنھنجي دوست رڊولف ھيس جي سھڪار سان پنھنجو جڳ مشھور ڪتاب مين ڪيمف لکيو. ان ڪتاب م ھن پنھنجا نوان خيال وضاحتون پيش ڪيون. انھن خيالن جرمن قوم جي آريائي نسل جي بنياد تي برتري پن شامل ھئي.
جوش مصيبت جي حالت دماغي توازن ٺيڪ نٿو رھي. ھٽلر کي به اُن وقت ڏسڻ آيو ته اُھي سڀ ڳالھيون سيميٽڪ تخيل جو نتيجو ھيون. جمھوريت ھن کي مادي ذھني قوت تي تعداد جي تفوق آڪرائي جو راز لڪل نظر آيو. ڪميونزم به ساڳي اُھا ڳالھ پڻ قوم پرستيءَ جي دشمن نظر آيس. دنيا جي مکيه مذھبن، ڪرسچئنٽي اسلام، کي ھن يھوديت جي پيداوار ٿي ڄاتو. انھن سڀني جي فروغ ھن کي قوميت جو موت ٿي نظر آيو.
ايڊولف ھٽلر آسٽريائي نسل وارو ھڪ جرمن سياستدان نازي پارٽي جو اڳواڻ ھيو. 1932 جون چونڊون کٽي 1933ع جرمني جو چانسلر مقرر ٿيو. 1934ع نازي جرمني جو فيوھرر بڻيو. 1921ع کان ھن نازي پارٽي جي قيادت سنڀالي. اقتدار اچڻ بعد ھن جرمني آمريت جي شروعات ڪئي جنھن کي ٿرڊ ريخ جو نالو ڏنو ويو. 1933ع ھن ٻين سمورين سياسي پارٽين تي بندش وجھي ڇڏي جنھن سان کيس مطلق اختيار ملي ويو. 1939ع ھن پولينڊ تي حملي ڪري فتح ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ھن جي ڪري دنيا ٻي جنگ عظيم لڳي جنھن سان پنج ڪروڙ ماڻھو موت جو شڪار ٿيا. ٻي جنگ عظيم جي جرمن فوج جو ڪمانڊر ان چيف ھيو سمورا اھم فيصلا ھن پاڻ ڪيا ھيا.
ھن شخص جو اصلي نالو اَڊولف پٽ اَليوس جو ھو. سندس ” سرنيم“ يا گھراڻي جو نالو ھٽلر ھو.ھن جي خاندان جو تعلق آسٽريا جي ھيٺاھين پاسي جي والڊوائرٽيل علائقي سان ھيو جتي ان کي ھٽلر جي نالي کان علاوہ ھوٽلر خاندان يا ھئڊلر خاندان پڻ سڏيندا ھئا لفظ ھٽلر اصل م چيڪ ٻولي مان ورتل ھيو . سندس پيءُ اَليوس آسٽريا جي ڳوٺ ”برانو“ رھندڙ ھو موچڪو ڌنڌو ڪندو ھو. ھن ٽي شاديون ڪيون ھيون. سندس ٽيءَ زال جو نالو ”ڪَلرا پوزيل“ ھو، جنھن مان کيس 30 اپريل 1889ع اَڊولف ھٽلر پيدا ٿيو.
1939ع هن پولينڊ تي ڪاهه ڪئي جيڪا ٻين عالمي جنگ جو سبب بڻي. جرمني جي فوج پولينڊ ، فرانس سوويت يونين جي وڏي حصي تي قبضو ڪري ورتو. ھن جي حڪم تي جرمن فوج يھودين جو قتل عام شروع ڪيو ان نسل ڪشي سٺ لک يھودين کي ماريو ويو. ان کي ھولوڪاسٽ سڏيو ويندو آهي. انھن يھودين م جرمن، پولش، روسي، روما وغيرہ وارن نسلن جا يھودي شامل ھيا. آخرڪار 1945ع اتحادي سويت يونين جي فوجن جرمني کي شڪست ڏني.
21 سالن جي عمر ھو جرمنيءَ جي ميونچ شھر رازڪو ڪم ڪرڻ لڳو. روز جي ڪم کان واندو ٿيڻ کان پوءِ ھيءُ ڪتابن جو مطالعو ڪندو ھو ملڪي سياست جي ڪمن دلچسپي وٺندو ھو. 1913ع آسٽريا-ھنگري نوجوانن کي فوج م ڀرتي ڪيو پئي ويو ھٽلر آسٽريائي فوج شامل ٿيڻ نہ پيو چاھي ان ڪري ھي جرمني لڏي آيو ء ميونخ رھائش اختيار ڪيائين ٿوري وقت کان پوءِ ھيءُ جرمن فوج جي نوڪريءَ گھڙيو.
2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي آبادي 8,36,887 ھئي. پاڪستان ٺھڻ کان اڳ ھتي ھندو آبادي جي گھڻائي ھئي جيڪا انڊيا ھجرت ڪري وئي انھن جي جاء تي انڊيا مان مسلمان لڏي آيا. ھاڻي ھندن جي آبادي تمام گھٽ آھي. 2017 جي آدمشماري مطابق 5,75,094 ماڻھو ٻھراڙيءَ 2,61,793 ماڻھو شھرن رھن پيا ھتان جي ماڻھن جي اڪثريت سنڌي ڳالھائيندڙ آھي شھرن اردو ڳالهائيندڙن جو تعداد پڻ جھجھو آھي. ان کان سواءِ ھتي سرائڪي مارواڙي ٻوليون پڻ ڳالھايون وڃن ٿيون. آبادي جي غالب اڪثريت مسلمانن جي آهي. اقليتي مذھب ھندو مذھب وارا اچي وڃن ٿا.
ھن ضلعي جي پکيڙ 1581چورس ڪلوميٽر آھي. ايڪڙن م ايراضي 3،69،685 ايڪڙ اٿس. ضلعي جي جاگرافيائي بيهڪ 680 34’ 23” کان 680 57’ 35” تائين اوڀر 250 12’ 24’’ کان 250 45’ 17’’ تائين اتر واقع آهي. ان جون حدون اتر سانگھڙ، اولھ مٽياري حيدرآباد، اوڀر ميرپور خاص ڏکڻ بدين ٽنڊو محمد خان ضلعن سان ملن ٿيون. ھن ضلعي جي آبهوا ٽيمپريٽ وڻندڙ آهي. اھا گرمين تمام گرم سردين تمام سرد ناھي رھندي. سال جا گرم ترين مھينا جون جولاء سرد ترين مھينا ڊسمبر جنوري ھوندا آھن. اونھاري مئي کان آگسٽ تائين ھتي ڏکڻ کان اتر طرف ھوا گھلندي آھي سياري نومبر کان جنوري تائين اتر کان ڏکڻ طرف ھوائون گھلنديون آھن.
ھن علائقي تي 1000 سال اڳ سومرن جي حڪومت ھئي ان بعد سمن، ارغونن، مغلن ڪلھوڙن جي راڄ جو حصو رھيو. ڪلھوڙن ھن علائقي جي نگراني دل ذات وارن جي حوالي ڪئي ھئي جن ھڪ دل سردار جو نالو ڪنڍي ھيو جنھن تان ٽنڊي الهيار جي علائقي تي ڪنڍي جي وسي نالو پئجي ويو . ڪلھوڙن بعد ٽالپرن سنڌ کي ستن انتظامي حصن ورھايو جن مان ڪنڍي جي وسي وارو حصو مير فتح علي خان ٽالپر اول جي نگراني آيو. . سندس وفات بعد ھن علائقي جي نگراني سندس وڏي پٽ مير الھيار خان ٽالپر کي ملي.ٽنڊو الھيار شھر جو بنياد مير الھيار خان ٽالپر 1709ع اتي ڪچو قلعو ٺھرائي وڌو هو جيڪو موجوده شھر کان ٽن ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اڏايل ھيو.
ھي ضلعو سنڌي ثقافت رکندڙ آهي. مرد شلوار قميص پائيندا آھن سنڌي ٽوپي جو استعمال پڻ ڪثرت سان ٿئي ٿو. عورتون شلوار چولو پائن ٻھراڙيءَ م گھاگھرو يا پڙو پڻ پائن ٿيون. عام طور عورتون چوڙيون پائينديون آهن. ڪاڏي منھن مريم جو، ڪاڏي ٽنڊو الھيار ھڪ مشھور سنڌي پھاڪو يا چوڻي آھي جيڪا ھن ضلعي جي شھر ٽنڊوالهيار سان منصوب آھي. مريم ميرن جو ھڪ توپ جو بہ نالو ھو. ان چوڻي جو ھڪ مطلب اھو به ڪڍيو ويو تہ جيڪڏهن غلط رستي تي هلبو ته منزل تي هرگز ڪين رسبو.
ٽنڊو الهيار ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدرمقام ٽنڊو الھيار شهر آهي. هن ضلعي جي آبادي 2011 جي تخميني مطابق 6 لک 11 هزار ھئي جيڪا 2017ع وڌي 8،36،887 ٿي وئي. ان جي ڪُل پکيڙ 1581چورس ڪلوميٽر آھي. ھن ضلعي جي اتر سانگھڙ، اوڀر ميرپور خاص، اولھ مٽياري، حيدرآباد ڏکڻ بدين ٽنڊو محمد خان واقع آهن. ٽنڊوالهيار جو پوسٽل ڪوڊ 70010 آھي.
موافق موسم آبپاشي نظام ذريعي پاڻي جي فراواني ڪري ھن ضلعي جي زراعت خوشحالي واري آھي. ھتي ٿيندڙ فصلن ڪپھ، ڪڻڪ، ڪمند اھميت رکن ٿا. ان کان سواءِ ھتي ڪثرت سان سبزين ء ميون جي پوک پڻ ٿئي ٿي. ميون م انب ضلعي جي ھر پاسي پوکيو وڃي ٿو. ھن ضلعي جي معيشت زرعي آھي. ھتي ڪيلو جو فصل پڻ عام آھن. ٽنڊوالهيار جي صنعت کنڊ جي صنعت سرفهرست آهي.
ھي ضلعو ٽن تعلقن ورھايل آھي جن مان ٽنڊو الهيار تعلقو، چمبڙ تعلقو جھنڊو مري تعلقو شامل آهن. ضلعي چار سرڪلون، 30 تپا 87 ديھون آھن. ھڪ ديھ شھري, ھڪ جزوي شھري باقي 85 ديھون ٻھراڙيءَ واريون آھن.
ٽنڊو الهيار شھر م ھندن جو ھڪ وڏو مندر رامپير مندر جي نالي سان اڃان تائين موجود آهي جيڪا پاڪستان ھندن جي ٻيون نمبر وڏي زيارتگاھ آهي ھتي ساليانو ھڪ وڏو ميلو لڳندو آھي جنھن م شرڪت لاء پري پري کان ھندو ايندا آھن.
ھن ضلعي جي ماڳن م حاجي محمد بخش ٽالپر جو مقبرو، بلاول ڪوٽ جا آثار، جھنڊو خان مري ڀرسان نانگو شاھ جو مقبرو، نادر شاھ جي مزار، درگاھ موج درياء سماڌي مندر شامل آهن.
ھن ضلعي جا شھر روڊن رستي چوڌاري سمورن ضلعن جي وڏن شھرن سان ڳنڊيل آھن. ضلعي اندر بھترين روڊن جو ڪل گڏيل ڊيگھ 258 ڪلوميٽر آهي.
ڊاڪٽر قربان علي جهتيال هڪ شاعر، ڪهاڻيڪار سماج سڌارڪ شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. هو پهرين جنوريءَ 1957ع تي ڦلجي اسٽيشن ضلعي دادو جي ڳوٺ ڪمال خان جهتيال پيدا ٿيو.
الور، سنڌ جي قديم تختگاه، روهڙيءَ کان ستن ميلن جي مفاصلي تي، مهراڻ جي هڪڙيءَ شاخ جي اولهندي ڪپ تي، هڪ وسيع شهر هو، جو قدامت جي لحاظ کان آرياورت جي قديم شهرن هستناپور، اندر پرسا پتاليپترا جو ثاني هو. يوناني جاگرافي دانن مٿس ’موسيڪانوس‘ نالو رکيو هو. سندس ڀروارين ٽڪرين سون چانديءَ جون کاڻيون هيون. هوئن ٽسانگ شهر کي ’پيشان پوپولو‘ جنرل اليگزينڊر ڪننگهام ’رور پورا‘ جي نالن سان لکن ٿا.
اروڙ سنڌ جي هن قديم تختگاهہ کي سنڌي ڳوٺاڻن, ڪن روايتن تاريخن اروڙ سڏيو آهي، جو ستين صدي عيسويءَ راءِ برهمڻ جي راڄڌاني هو. هيءَ ڳالھہ تحقيق طلب آهي تہ اروڙ جو پايو ڪڏهن پيو؟ پر جئن تہ مسلمانن جي آمد بعد بہ هي شهر هڪ ــ ٻن صدين لاءِ آباد رهيو، سو هي اندازو ڪري سگهجي ٿو تہ اهو شهر ڇهن صدين جي عرصي لاءِ هن فاني دنيا جي پردهء سمين تي وجود رهيو، سندس بناءَ هڪ سؤ ٻن سؤ عيسوي سنن جي وچ ٿي هوندي. تختگاهہ اروڙ بابت چچنامہ جو بيان هن طرح آهي تہ ”هن شهر هر ڪنهن قسم جون شاهاڻيون محلاتون، ٿنڀا، باغ، چشما،نهرون، پارڪ وڻ هئا، مهراڻ جي ڪناري تي واقع هو.