polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
اسلام کان اڳ بخارا جو ذڪر ورلي ملندو هو. بخارا جو آڳاٽو ذڪر ستين صدي عيسويءَ جي چيني ماخذن ملي ٿو، پر شهر جو نالو ”پوهر“ ڄاڻايل آهي، جيڪو اڳتي هلي ”وِهارا“ ٿيو جڏهن عربن جي فتح کان پوءِ هن شهر جي تاريخ عربن مرتب ڪئي ته ” بخارا “ تبديل ٿي ويو.
چيو وڃي ٿو ته عربن جو پهريون لشڪر 54هه/ 674ع عبدالله بن زياد جي قيات بخارا تي حملي آور ٿيو. ان زماني بخارا تي -ترڪ- بيواهه راڻي ’قُبح خاتون‘ حڪمران هئي، جيڪا پنهنجي نابالغ پٽ جي طرفان قائم مقام هئي.
ھيءُ شهر هن وقت ازبڪستان شامل آهي، جيڪو آڳاٽي وقت عالم -اسلام- وچ -ايشيا- ، خصوصاً اسلامي -تهذيب- تمدن جو عظيم الشان مرڪز رهيو آهي. هيءُ شهر زوافشان درياهه جي نشيبي وهڪري واري وڏي نخلستان آباد آهي. هيءُ علائقو ”ماوراءَالنهر“ جي جاگرافيائي اصطلاح سان به سڃاتو ويندو آهي. ھن تاريخي شھر قديم آثارم وارا 140 ھنڌ آھن. 2016 ھن شھر جي آبادي. 247644 ھئي.ھن شھر جي اڪثريتي ابادي جي مادري ٻولي تاجڪ آھي. ھن شھر جا ڪيترائي مدرسا مسجدون يونيسڪو پاران عالمي ورثو قرار ڏنل آهن.
1917 روسي انقلاب کانپوءِ روس جي بخارا خانيٽ تي گرفت ختم ٿي وئي. 1920 نوجوان بخارين جي مدد سان سوويت فوجون بخارا داخل ٿي ويون آخري امير جلاوطن ٿي ويو. بخارا پيپلز سوويت ريپبلڪ وجود آئي جيڪا 1924 تائين قائم رهي. 1924 بخارا جي ان ريپبلڪ کي ثوڙي ٽن ريبلڪن ورھايو ويو جن ازبڪ، تاجڪ ترڪمان سوويت سوشلسٽ ريپبلڪون شامل ھيون. بخارا شھر ازبڪ سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ رھيو.
بخارا جي ماڻھن کي بخاري سڏيندا آهن. ازبڪستان سرڪار جي انگ اکرن مطابق شھر جي 82 سيڪڙو آبادي ازبڪ، 6 سيڪڙو روسي، 4 سيڪڙو تاجڪ، 3 سيڪڙو تاتاري، 1 سيڪڙو ڪوريائي، 1 سيڪڙو ترڪمان، 1سيڪڙو يوڪريني 2سيڪڙو باقي ٻيا آھن. پر مغربي ذريعن مطابق شھر جي غالب آبادي تاجڪ ٻولي ڳالھائيندڙن جي آھي جن جو شمار از ڪن ڪيو وڃي ٿو
غلام علي ولد غلام حسين چاڳلا, سنڌ جي نامور سياسي سماجي ڪارڪن جو جنم 1871ع ڌاري ڪراچيءَ جي کارادر واري علائقي ٿيو. سندس تعلق ڪراچيءَ جي خواجن جي وڏي شاهوڪار خاندان سان هو. هيءُ خاندان اصل آغا خاني خواجن مان هو، جنهن بعد آغاخاني فرقو ڇڏي اثناعشري فرقي شموليت اختيار ڪئي.
غلام علي چاڳلا سنڌ مدرسي مان مئٽرڪ پاس ڪئي. ان کان پوءِ هن پيءُ سان گڏ ڪاروبار سنڀاليو. ان دوران کيس ڪراچيءَ جي ’اثناعشري خواجه جماعت‘ جو کيس صدر چونڊيو ويو. ان عهدي تي هيءُ سموري زندگي رهيو. غلام علي چاڳلا جماعت جي اصلاح، ترقيءَ ڀلائيءَ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو.
اڳتي هلي ”سنڌي غزل“ لکيو ويو، اُن جا مشاعرا ٿيا. ديوان لکيا ويا سڀيئي عروض جا ساڳيا قاعدا قانون سنڌي غزل سان لاڳو رکيا ويا اهڙي طرح سنڌي غزل سرجي وڏو ٿيو. غزل کان علاوه ٻيون به صنفون فارسي مان سنڌيءَ آيون. مگر غزل خاص طرح استاد شاعرن جي توجهه جومرڪز رهيو اُن جي قاعدن قانونن جو خاص خيال رکيو ويو، جنهن ڪري سنڌي غزل اڄ تائين به پنهنجي اصلي حسب نسب کي وساري ڪو نه سگهيو آهي.
سنڌي ”غزل“ تمام گهڻو لکيو ويو آهي. غزلن جا مجموعا، ڪليات ديوان لکيا ڇپيا واي. آهستي آهستي ”ديوان“ به غزل لاءِ غزل جي خاص ”الف – ب وار“ ترتيب لاءِ مخصوص ٿي ويو. شروع ديوان ٻيون به صنفون ڏبيون هيون ترتيب جي به پابندي ڪانه هئي، پر بعد اُن جي هڪ مخصوص حيثيت ٺهي ويئي مشاعرن خواه ادبي محفلن صاحبِ ديوان شاعر جي هڪ خاص عزت، احترام اُستادانه حيثيت قائم ٿي.
سنڌي غزل پهريون ”ديوان“ جڏهن آخوند گل محمد ”گل، مڪمل ڪيو ته ازخود نج سنڌي لفظ سنڌي غزل جي مجبوري بنيا. اُنهن لفظڻ شروع غزل جي غنائيت کي ضرور متاثر ڪيو، مگر اِهو ديرينه مطالبو پورو ٿيو ته غزل نج سنڌي لفظ استعمال ڪيا وڃن.
آخوند گل محمد ”گل“ جي هن ابتدائي ڪوشش کي بعد جي صاحبِ ديوان استاد شاعرن وڌيڪ مشق ڪري پنهنجي فن خيال سان آسان عام فهم بنائي ڇڏيو، جنهن خاص طرح مولانا حاجي احمد ملاح ، مخدوم محمد زمان طالب المولى معمور يوسفاڻي جون ڪوششون واضح مثال آهن. اِنهن ديوانن جي تسلسل اِنهن کان به آڳاٽو هڪ وڏو اهم، معتبر نهايت سگهارو نالو شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جو آهي، جنهن جو ”ديوانِ قليچ“ غزل جي شاعرن لاءِ هڪ ”مستند نصاب“ جي حيثيت رکي ٿو. مرزا قليچ بيگ جي شخصيت سندس فن جي تعارف ادبي حلقن کان ڳجهو ڪونهي.
اُردوءَ جي محقق ڪيلم الدين احمد غزل کي ’نيم وحشي صنف‘ ڪوٺيو آهي. لڳ ڀڳ ساڳي ڪيفيت مولانا غلام محمد ”گرامي“، ”وفا“ پلي جي ڪلام تي تبصرو ڪندي ٽماهي ”مهراڻ“ جي ”شاعر نمبر“ ”خمريات“ جي دائري چئي آهي.
اوشيانيا دنيا جي ھڪ وڏي جاگرافيائي خطي يا کنڊ جو نالو آهي جنھن آسٽريليا، ميلنيشيا، مائڪرونيشيا، پولينيشيا شامل آهن. جيڪو ڌرتي جي اوڀر واري اڌ گولي اولھ واري اڌ گولي تي مشتمل آهي. اوشيانيا جي پکيڙ
آهي. ان جي آبادي 410 لکن جي لڳ ڀڳ آهي. خشڪي جي لحاظ کان ھي دنيا جو سڀ ننڍڙو کنڊ آھي آبادي جي لحاظ کان اينٽارڪٽيڪا کان پوءِ دنيا جو ٻيون نمبر ننڍڙو کنڊ آھي. اوشيانيا واقع ملڪي معيشتون گُهڻَ قسمن جون آھن جن تمام وڏا ترقي ماڻيل ملڪ، عالمي مقابلي واريون آسٽريليا، نيو ڪيليڊونيا نيوزيلينڊ جي مارڪيٽن واريون معيشتون جيڪي اعلیٰ معيار زندگي واريون آهن انھن جو انساني ترقي جو اشاريو اوچو آهي.
لفظ اوشيانيا اوشين لفظ مان نڪتل آهي جنھن جي معنيَ آهي بحر يا وڏو سمنڊ. ان کنڊ کي اوشيانيا نالو 1812ع فرانس جي جاگرافيدان ڪانريڊ مالٽي برون
تنظيمن جي ايوان مختلف صنعتن جا نمائندا شامل هوندا: هاري، مستري، هنرمند، صناع، واپاري، مزور، صنعتڪار وغيره. سماج جي شهه رڳ صنعت حرفت جي اهائي نمائنده مجلس هوندي. سينٽ سائمن انهن سڀني ماڻهن کي صنعتي طبقي جو فرد سمجهي ٿو. ان حد تائين جو هو سرمائيدار مزدور، مل-مالڪ اجوري تي هنرمند کي هڪ ئي قطار بيهاري ٿو.
سينٽ سائمن سماجي انقلاب کان سواءِ انقلابي تبديليون آڻڻ چاهي ٿو. هُو عوامي تحريڪ، عوامي جدوجهد جو قائل نه آهي نه ان کي عوام جي سياسي شعور يا تنظيمي صلاحيتن تي اختيار آهي. ڇا هن فرانسي انقلاب جي هنگامن پيرس جي عوام جون ”غير ذميدار“ حرڪتون نه ڏٺيون هيون؟
پيرس اچي هن شادي ڪئي پر گهريلو زندگيءَ جون ذميواريون سندس وَس جون نه هيون، ان ڪري هڪ سال ئي علحدگي ٿي وئي سينٽ سائمن مادام اسٽل جي ڇانوَ پناهه ورتي. مادام اسٽل پيرس جي وڏي مشهور شخصيت هئي. هوءَ ڪيترن ئي روماني ناولن جي ليکڪ هئي سندس گهر اديبن، فنڪارن دانشورن جو جهڳٽو پيو رهندو هو. انهيءَ وچ سينٽ سائمن جو پهريون ڪتاب ”جنيوا کان خط“ شايع ٿيو. ان وقت سينٽ سائمن جي عمر 41 سال هئي.
انهن ”خطن“ کان پوءِ سينٽ سائمن ٻيا به ڪيترائي رسالا لکيا. انهن جيتوڻيڪ واقعا دليل بدليل هئا پر مضمون جو روح هڪ ئي هو يعني سائنس صنعت جي بنياد تي سماج جي نئين سر اڏاوت. انهن تصنيفن مان سينٽ سائمن کي مالي نفعو ڪجهه به نه ٿيو، اُٽلو سندس مالي حالت خراب ٿيندي وئي. غريبيءَ کان تنگ ٿي هن خودڪشيءَ جي ڪوشش به ڪئي پر ناڪام رهيو. ان وقت هڪ پراڻي نوڪر سندس مدد ڪئي سندس سار سنڀال ڪرڻ لڳو. 59 سالن جي عمر مٿس هڪ مضمون جي ڏوهه بغاوت جو مقدمو هليو پر هو آزاد ٿي ويو.
ڪلاڊ ھينري ڊي روئوراء ، ڪامٽي ڊي سينٽ سائمن جنھن کي عام طور ھينري ڊي سينٽ سائمن يا صرف سينٽ سائمن جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ; 17 فرانس جو سياسي معاشياتي نظريادان ڌنڌو ڪندڙ شخص ھيو جنھن ان وقت جي سياست ، معاشيات ، سماجي علمن، فلسفي سائنس پراثر ڪردار ادا ڪيو. ھن انڊسٽريئلزم جو نظريو پيش ڪيو جنھن مطابق ھن جو چوڻ ھيو تہ ھڪ مضبوط معيشت اثرائتي سماج جي قيام لاء انڊسٽريل طبقي مزدور طبقو شامل آھي جنھن جون ضرورتون مڃي کين پورو ڪرڻ گھرجي
رياست خيرپور جي والي سندس والد مير امام بخش خان 8 فيبروري 1921ع تي وفات ڪئي مير علي نواز ”ناز“ کي برادري جي پڳ ٻڌرائي ويئي. 25 جون 1921ع تي سرڪاري طور تي سندس تخت نشيني عمل آئي.
مير صاحب ولي عهدي ءَجي زماني کان ئي يورپ هندستان جي سير سفر جي ڪري گهڻو تجربو پرايو هو. سندس دل جوش جذبي سان ڀريل دماغ بهترين صلاحيتن سان سينگاريل هو. سندس ذات قوم وطن جي بهتريءَ لاءِ وڏيون اميدون هيون. کيس به پنهنجي رياست کي مثالي رياست بنائڻ جو خيال آيو. گاديءَ تي ويهڻ شرط رياست وڏا سڌارا آندائين. رعيت تان ڇيڙ بيگر جي پراڻي مصيبت معاف ڪيائين. تعليم تي اڳين کان وڌيڪ ڌيان ڌريائين. رياست جي سموري زمين جي ماپ ڪرائي ماڻهن کي مالڪاڻا حق ڏنا ويا. خيرپور شهر پاڻي جي نلڪن بجلي جو بندوبست ڪيو ويو.
سرڪاري نوڪرن لاءِ پينشن جو بندوبست ڪري، سندن سروس بوڪ رکيا ويا. اڳين عدليا مير صاحب وزيرن جي هٿ هوندي هئي، پر هاڻ عدالتي کاتو کولي ڊسٽرڪٽ جج، سيشن جج سب جج مقرر ڪيا ويا. انهن سڌارن سبب رياست جي آبادي وڌي ويئي اُپت واڌارو ٿيو. رياست خوشحالي آئي هرڪو سکيو ستابو ٿيندو ويو، جنهن ڪري مير صاحب جي عوام هر دلعزيزي وڌندي ويئي.
ميرعلي نواز ”ناز“ بنيادي طرح هڪ آزاد طبيعت جو ماڻهو هو. ولايت ڀيٽيل هيس. سو لاهور جي هڪ ڳائڻي اقبال بيگم عرب بالي جي محبت وٺجي ويو. شايد قدرت کي اهو ئي منظور هو. مير صاحب جون اکيون مائي صاحبا وري مائي باليءَ جون اکيون ميرصاحب جي مايا کپي ويون. ٿورن ئي ڏينهن جي ميل ميلاپ کانپوءِ مائي بالي مائٽن سان ملڻ جي بهاني، مير صاحب جو ارڪو ترڪو کڻي لاهور هلي ويئي. ائين ٻين ٽپڙن سان گڏ ميرصاحب جا وڏن کان ورثي مليل اٺن لکن جا هيرا جواهر به هضم ٿي ويا.
بيگم اقبال عرف بالي جو لاهور وڃڻ ڇا ٿيو. مير صاحب کي جدائي جهوري وڌو. وڏا وس ڪيائين، منٿون ميڙون ڪيائين، ويندي بمبئي جي گورنر کي درخواست ڪيائين، جيئن محب موٽي ملي جدائي جي ڊگهي رات ختم ٿئي. پر وريو ڪجهه به نه ميرصاحب جدائي جي باهه جلندو رهيو. آخر هڻي گهڻن سالن کانپوءِ وڃي مير صاحب جي منٿن جو اثر ٿيو مائي بالي ”هيرا منڊي“ مان نڪري خيرپور آئي مير صاحب جي پَٽ راڻي بڻي.
ائين عشق جلڻ، جدائي جي غم پوءِ محبوب جي ملڻ درٻارين ٻ ين ماڻهن طرفان فضول خرچين رياست جي ڪاروهنوار ڏانهن ڌيان نه هئڻ سبب، رياست جو نه رڳو خزانو خالي ٿي ويو، پر انتظام به درهم برهم ٿيڻ لڳو. راوي روايت ڪن ٿا ته ميرصاحب جو سالو ميان بگو سَون جا نوٽ سُلفي وجهي ساڙڻ لڳو. حال وڃي اتي بيٺو جو ڪجهه مهينا سرڪاري ملازمن کي پگهارون به ملي نه سگهيون. اهو حال ڏسي برطانيا سرڪار، وزارت جو عهدو ڪڍي، رياست جي حڪومت جو انتظام هڪ ڪائونسل جي حوالي ڪيو.
ان ڪري ميرصاحب جا اختيار گهٽجي ويا سندس خرچ پکي لاءِ به ماهوار وظيفو مقرر ڪيو ويو. نيٺ وڏي ڊڪ ڊوڙ کانپوءِ ٻن ٽن سالن اها ڪائونسل ختم ڪرائي، وزير ورتو ويو. ڪائونسل جي ناڪامي کانپوءِ هو صرف آئيني سربراهه رهيو حڪومت جي سڄو ڪاروهنوار انگريز وزير جي هٿ رهيو. محدود پگهار مان مير صاحب جي خرچ جو پورائو ٿي نه سگهيو هو ڏاڍو ڏکيو وقت گذارڻ لڳو. هڪ طرف عشق جو ڪاروبار، ٻئي طرف اختيارن جي ڪمي تنگدستيءَ سندس زندگي کي زهر بنائي ڇڏيو. پنهنجي غم غلط ڪرڻ لاءِ هو سارو وقت شعر و شاعري، راڳ ويراڳ شيل شڪار گذارڻ لڳو.
ميرعلي نواز ”ناز“ بنياد طور تي هڪ جذباتي عاشقانه مزاج ماڻهو هو. سنڌ کان ٻاهر هندستان جي جداجدا جڳهن يورپ، ايران مصر جي مختلف شهرن جي سير سفر ڪري، فطرت جو وڏو مطالعو ڪيو هئائين. ان کانسواءِ گهر ٻار کان وڇڙي وڃڻ، ڪافي وقت جي شفقت کان محروم رهڻ عشق جي اوڙاهه اچڻ ڪري، سندس دُکي دل مان دانهون نڪرڻ لڳيون. دراصل اهي دانهون پرت جو پچارون بڻجي، سندس دلي جذبن جي ترجماني ڪرڻ لڳيون موزون لفظن جي سانچي اچي شعر بڻجي ويون. هو وڇوڙي جا ورلاپ ڪندي هڪ سٺو شاعر بڻجي ويو. غم غلط ڪرڻ لاءِ سخن جي مشق جاري رکيائين شاعريءَ ڪمال حاصل ڪيائين. سندس تخلص ”ناز“ هو آغا قزلباش دهلي جو شاگرد هو .
ميرصاحب جي همعصر شاعر دوستن مولوي محمد صادق راڻيپور وارو، مرزا قليچ بيگ، نواب گل محمد خان زيب جهل مگسي وارو، مخدوم الهه بخش عاصي کهڙن وارو، فقير هدايت علي نجفي، عبدالرزاق ميمڻ ٻيا شامل آهن، جيڪي اڪثر وٽس اچي روح رچنديون ڪندا هئا.
ميرصاحب هڪ درويش ماڻهو هو، هو مذهبي ڇڪتاڻ کان پري هوندو هو. سندس دلي تمنا هوندي هئي ته سنين شيعن کي هڪ پليٽ فارم تي آڻڻ گهرجي. ان لاءِ هن راڻيپور جي مشهور اديب عالم مولانا محمد صادق جي مدد سان هڪ اردو رسالو ”دعوت الاعتمام بدين الله الاسلام“ لکي شايع ڪرايائين ”دين الله“ نالي هڪ خدائي تحريڪ جو بنياد رکيائين. هن تحريڪ داخل ٿيڻ لاءِ هر فرقي مسلمان کي عام دعوت ڏني ويئي اها تحريڪ به شهنشاهه اڪبر جي ”دين الاهي“ وانگر ڪامياب ٿي نه سگهي ميرصاحب جي وفات کانپوءِ ختم ٿي ويئي.
ميرعلي نواز ”ناز“ جا نثر نظم ڪل 13 ڪتاب تصنيف ڪيل آهن، جيڪي هن ريت آهن. خلوت عشق طوفاني عشق آتش عشق بياض ناز خمڪده خيام مئڪده نازڪ گنجينئه خرد لعلو رانوڪ واري ڪيو) گلدسته ناز ڪليات ناز سياحت يورپ داستان ليلى مجنون خطبهءَ مدارت دعوت الاعتمام بدين الله لاسلام گاڊس رليجن اهي سڀ ڪتاب سندس زندگي ئي شايع ٿيل آهن.
مٿين ڪتابن کانسواءِ 1987ع سنڌي ادبي بورڊ پاران ميرصاحب جي سنڌي، سرائيڪي چونڊ اردو ڪلام جو مجموعو ”ڪليات ناز“ پڻ ڇپرايو ويو آهي. جيڪو 213صفحن تي مشتمل آهي، جنهن ميرصاحب جو ڪجهه اڻ ڇپيل ڪلام پڻ شامل اشاعت ڪيو ويو آهي. انهي ڪتاب جو مؤلف پروفيسر ڊاڪٽر عطا محمد ”حامي“ آهي.
ميرعلي نواز ”ناز“ 28ڊسمبر 1935ع تي وفات ڪئي. سندس لاش کي ٻه سال امانت طور ڪوٽڏيجي جي امام بارگاهه رکيو ويو. جتان 19 فيبروري 1937ع تي ڪربلا مولا موڪليو ويو.
ڊاڪٽر ارنيسٽ ٽرمپ پهريون غير ملڪي عالم هو جنهن رسالي کي ترتيب ڏيئي جرمني جي شهر ليپسگ مان 1866ع شايع ڪيو. پيسن جي گهٽتائيءَ سبب هو رسالي جا باقي سُر ڇپائي نه سگهيو. هن رسالي متعلق ڊاڪٽر دائود پوٽي لکيو ته، ”اگرچ ڇپايل نسخي گهڻيون ئي اوڻايون آهن، ته به هي ڇاپو ڪيترين ڳالهين ڪري ممتاز آهي. هن ڌارئين ڪرستان پادريءَ کي آفرين هجي، جو سرجو شي ڏيکاري اهڙو امل ماڻڪ نروار ڪري ٻين لاءِ مثال پيدا ڪيائين.“.
بمبئي واري رسالي جي شايع ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي تعليم کاتي سال 1900ع ، مسٽر تاراچند شو قيرام جي مدد سان نئين صورتخطيءَ شاهه جو رسالو ڇپائي پڌرو ڪيو، جنهن تي پوءِ گهڻي تنقيد ٿي. اُن ڳالهه کي مدنظر رکندي، مرزا قليچ بيگ سال 1913ع شاهه جو رسالو ڇپايو. مرزا صاحب سرڪاري ڇاپي کي سامهون رکندي، بمبئي ڇاپي وارا زائد بيت وايون رسالي داخل ڪيون ته جيئن پڙهندڙن کي سڀيئي بيت هڪ هنڌ ملي سگهن. مرزا صاحب واري رسالي پڙهڻين جون تمام گهڻيون غلطيون موجود آهن.
غلام محمد شاه واڻيءَ جي رسالي شايع ٿيڻ کان پوءِ هندوستان مان ڪلياڻ بول چند آڏواڻيءَ جو رسالو شايع ٿيو. اُن جو به ساڳيوئي حال آهي ڪيترن ئي سُرن ٻين سالڪن جا بيت موجود آهن. هن صاحب به تحقيق نه ڪئي، ايستائين جو شاهه ڪريم جي رسالي کي به نه ڏٺو. سڄو مدار گربخشاڻيءَ واري رسالي تي رکيو. ڪلياڻ آڏواڻيءَ جي رسالي کان پوءِ علامه آءِ .آءِ قاضيءَ جو رسالو شايع ٿيو . مون اِهو رسالو نه ڏٺو آهي، اِن ڪري اُن متعلق ڪجهه چئي نٿو سگهجي.
شاهه جو رسالو جو پهريون ڀيرو 1866ع ترجمو جرمن ٻوليءَ هڪ جرمن ودوان پادريءَ پاران ارنسٽ ٽرمپ ڪيو هيو، جڏهن 1860 جي ڏهاڪي هو سنڌي ٻولي سڀيتا جوڳين ڳائڻن کان متاثر ٿيو، جن شاهه لطيف جي آيتن کي ڳايو.
شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ جي سورمين کي سنڌي لوڪ ڪهاڻين جي اٺ راڻين طور سڃاتو وڃي ٿو، جن کي شاهه جو رسالو شاهي جو درجو ڏنو ويو آهي.
اتان کان زويگ جي زندگي جو ڏکويل آخري دور شروع ٿيو. هن جلاوطني جا ڪجهه سال مختلف ملڪن گهاريا پر پوءِ سندس نئين زال لوتي التمان سان لنڊن رهڻ لڳو. پر حالتون تڏهن بگڙڻ لڳيون، جڏهن 1939 پولينڊ تي قبضي کانپوءِ برطانيا، جرمني سان جنگ جو اعلان ڪري ڇڏيو برطانوي حڪومت جي نظر زويگ هڪ دشمن ملڪ جو ماڻهو هو. کيس پنهنجا ڪاغذ شناخت جي پڙتال لاءِ چيو ويو. کيس اها ڳالهه ڪافي ڏکي لڳي. هُو اتان نيويارڪ هليو ويو. جتان وري برازيل وڃي رهيو. اسٽيفن زويگ، جنهن جو اهو خيال هو ته نازي ازم جنگ ڪي عارضي مظهر آهن، جيڪي جلد ختم ٿيندا سو هٽلر جي اڀار جنگ جي تباهه ڪارين کان مايوس ٿي ويو.
پنهنجي ڪيريئر جي اوج تي اسٽيفن زويگ وٽ هر شئي هئي، جنهن جي ڪو ماڻهو خواهش ڪري سگهي ٿو. هُو شهرت جي اوچاين تي هو. سندس چاهيندڙن جو هڪ تمام وڏو انگ هو. عورتون مرد سندس هڪڙو ڏيک ڏسڻ لاءِ سندس گهر جي ٻاهران بيٺا هوندا هئا. وٽس دولت جي ڪا کوٽ نه هئي، جيڪا کيس پنهنجي ڪتابن جي رائلٽي سندن ڪاروبار مان ملندي هئي. مختلف شهرن وٽس عاليشان گهر هئا. دنيا جا وڏا ليکڪ، فلاسافر اداڪار سندس دوست هئا جن رلڪي، فرائڊ، جيمس جوائس، ييٽس، روڊن به شامل هئا. کيس گهر جو سک هو. پر اهو سڀ تڏهن ختم ٿيڻ لڳو جڏهن هٽلر سندس نازي پارٽي اقتدار آئي.
هُن لکيو هو ته “رڳو جلاوطني جي بدقسمتي ئي ماڻهو کي دنيا جي حقيقت سمجهائي سگهي ٿي.“ پرجتي ٻين ليکڪن لاءِ جلاوطني سندن اندر هڪ نئين روح ڦڪجڻ جو سبب بڻيي، اتي هن آسودي حساس ليکڪ لاءِ جلاوطني هڪڙو ڪرب وارو تجربو ٿي آئي. جنهن يورپ تي کيس ناز هو جنهن يورپ جي قدرن جو هو نمائيندو هو، انهيءَ يورپ انهن قدرن جي تباهي کيس مايوس ڪري ڇڏيو نيٺ 22 فيبروري 1942 تي اسٽيفن زويگ سندس زال برازيل جي شهر ريو ڊي جينرو ننڊ آڻيندڙ گورين جو گهڻو مقدار ڦڪي خودڪشي ڪري ڇڏي. هُن پنهنجي آتم هتيا واري نوٽ لکيو؛
پهرين مهاڀاري جنگ کانپوءِ جرمني معاشي طور تي تباهه ٿي ويو جرمني جو دنيا اثر ختم ٿي ويو. ايڊلوف هٽلر جي خيال انهي هڪڙو هٿ يهودين جو به هو. هُن انهيءَ ڪري يهودين جي خلاف تحريڪ هلائي وئي. انهي دوران مکيه يهودي هٽلر مخالف ٻين ليکڪن جي ڪتابن تي بندش وڌي وئي سندن ڪتاب ساڙيا ويا. رڳو 10 مئي 1933 تي برلن جي شهر 25000 ڪتاب ساڙيا ويا. جن جا ڪتاب ساڙيا ويا انهن ڪارل مارڪس، آئنسٽائن، ٿامس مان. سگمنڊ فرائڊ، پرائوسٽ، آندري گدي اسٽيفن زويگ شامل هئا.
هن اٿڻ ويهڻ پنهنجي دور جي وڏين شخصتين سان هوندو هو جن سگمنڊ فرائيڊ به شامل هو. ويانا، تن ڏينهن ، يورپي تهذيب جو مرڪز هو. ويانا جي آفاقي روايتن، علمي ادبي ماحول، ٿيئٽر ٿيندڙ اوپيرا ڪافي هائوسز ٿيندڙ ڪچهرين کي اسٽيفن زويگ پنهنجي جنم ڪٿا ڪلهوڪي دنيا ڏاڍي سٺي نموني سان بيان ڪيو آهي. انهيءَ ڪتاب مان هڪڙو ٽڪرو ولي رام ولڀ پنهنجي ترجمن جي ڪتاب “کير ڌارا” به ڏنو آهي.
هيءُ اهو دور هو جو زويگ سندس زال جا تعلقات به خراب هئا. انهيءَ جو سبب اسٽيفن زويگ جي سيڪريٽري هئي، جنهن سان زويگ جو عشق ٿي ويو. هاڻ سندس زال کان به طلاق ٿي وئي. سندس گهر به ويو. ملڪ به ويو. ڪوبه پبلشر سندس ڪتاب شايع ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. سندس ڪتابن کي ڪتاب گهرن لئبريرن رکڻ به ڏوهه ٿي پيو. رڳو ڪجهه سال اڳ واري دنيا جنهن هو راڄ ڪندو سا دنيا هاڻ بدلجي وئي هو مختلف هنڌن تي ڀٽڪڻ لڳو.
جيتوڻيڪ اسٽيفن زويگ ڪنهن هنڌ لکيو هو ته، “اسان ڏوهاري آهيون، جيڪر اسان خاموش رهون ٿا” پر هُن انهيءَ جي باوجود به هٽلر جي ڪا کلي مخالفت يا نندا نه ڪئي. هُن ڪافي احتياط به ڪيو. پر نازي حڪمران کيس بخش ڪرڻ وارا نه هئا. اهڙي ماحول اسٽيفن زويگ کي ملڪ ڇڏڻو پيو 1933 هو جلاوطن ٿي مختلف ملڪن ڦرندو رهيو. پويان سندس گهر جي جاچ ورتي وئي، مٿس الزام هنيا ويا.
”منهنجي روحاني وطن يورپ جي تباهي کانپوءِ، برازيل ئي اهڙو ملڪ هو جتي آئون پنهنجي زندگي جو نئين کان شروعات ڪري سگهيس پئي. پر هاڻ سٺ سالن جي ڄمار ڪنهن نئين زندگي جي شروعات ڪرڻ لاءِ تمام گهڻي سگهه جي ضرورت آهي جا مون ناهي. تنهنڪري هيءُ مناسب وقت آهي ته آئون پنهنجي حياتي ختم ڪري ڇڏيان.“
اسٽيفن زويگ جو جنم آسٽريا جي گادي واري هنڌ ويانا 28 نومبر 1881ع ٽيڪسٽائيل جي صنعت سان لاڳاپيل هڪ امير يهودي ڪارخانيدار جي گهر ٿيو.
ان کان سواءِ تاج جويي، شاھہ عبداللطيف جي مختلف سُرن تي تحقيقي مقالن جا هيٺيان ڪتاب ترتيب ڏنا آهن، جيڪي ثقافت کاتي سنڌ ڇپائي پڌرا ڪيا آهن:
انهن ڪتابن کان سواءِ تاج جويو شيخ اياز جي سموري شعر نثر کي ثقافت سياحت کاتي، سنڌ طرفان 22 جلدن ترتيب ڏئي رهيو آهي، جنهن ڏس هن وقت تائين سندس ترتيب ڏنل شيخ اياز جي شاعريءَ جا پنج جلد ڇپجي چڪا آهن، ان کان سواءِ سندس لکيل ترتيب ڏنل وِيهارو ڪتاب ڇپائيءَ جا مُنتظر آهن.
سنڌ جو ناميارو اديب شاعر تاج جويو، سندس پورو نالو، تاج محمد ولد حاجي جويو آهي. هن 6 سيپٽمبر 1954ع تي تعلقي سڪرنڊ ضلعي نوابشاھہ جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ’پير ڪولاچيءَ‘ جنم ورتو.
سندس شاعريءَ جو پهريون ڪتاب ’سوچون سرها گل‘ 1978ع ڇپيو، جنهن کي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ، سال جو شاعريءَ جو بهترين ڪتاب قرار ڏيندي، انعام ڏنو.
حضرت علي عليه السلام جي دور خلافت پاڻ بلڪل جوان ٿي چڪا هئا پنهنجي والد سان گڏ جنگ جمل، جنگ صفين جنگ نهروان شامل رهيا. تاريخ گواهه آهي ته ننڍپڻ جي دور پهرين 11هه پنهنجي ناني حضور صلي الله عليه وسلم ماءُ بيبي فاطمه جي جدائيءَ جو داغ برداشت ڪيائون 40هه پنهنجي والد حضرت علي عليه السلام 50هه پنهنجي ڀاءُ امام حسن عليه السلام جي جدائيءَ جو صدمو برداشت ڪيائون.
پاڻ قرآن جو مطلب حديثون اڪثر فرمائيندا هئا. عبادت، رياضت، ڪثرت سان نفل پڙهڻ دين محمديءَ جو پيغام پهچائڻ سندن دستور هو. اڪثر روزي رهندا هئا، ڪافي حج عمره ڪيائون. ميدان ڪربلا سندن شهادت واري واقعي تي وڏن وڏن عالمن مورخن بيشمار ڪتاب لکيا آهن.
محمد کي ٻڌايو ويو ته امّ ايۡمَن رات کان وٺي زارو قطار روئي ٿي ماٺ نٿي ڪري، ان کي سندن خدمت آندو ويو، محمد کائنس پڇيو ته ڇا لاءِ ايترو روئي رهي آهين؟
فرمايائون: پريشان نه ٿي، فاطمه کي هڪ فرزند پيدا ٿيندو جنهن جي پالنا پرورش ڪرڻ واري تون هوندينءَ، اهڙي نموني سان منهنجي جسم جو هڪ ٽڪرو تنهنجي گهر هوندو.
مهيني جي ٽين تاريخ تي حضرت علي حضرت زهراء جو گھر وري خوشين سان سجي ويو، محمد جي هٿن تي امّ المومنين امّ سلمه اچي رکيو مٺي مرسل ٻار جي ساڄي ڪن اذان کاٻي ڪن اقامت پاڻ چئي. رسول جوخوشيءَمان ٻهڪندڙ چهرو پالڻهار کي ايتروته وڻيو جو جبرائيل امين کي هزارن جي تعداد فرشتن سميت مبارڪ ڏيڻ لاءِ موڪليو.
”اي الله جا محبوب، جڳ جو خليقندڙ توهان کي هن مولود جي ولادت تي مبارڪباد ڏئي فرمائي ٿو، پنهنجي هن فرزند تي هن موسى نبيءَ جي ڀاءُ هارون جي ننڍي پٽ جو نالو رکيو وڃي
ڇاڪاڻ ته علي تو لاءِ هارون جي مثل آهي، محمد چيو هارون جي ننڍي فرزند جو نالو ڇا هو؟ چيائين ”شبّير“ جنهن جو عربي زبان ترجمو ”حسين“ آهي.
اسان جڏهن اسلامي تاريخ جي ڪتابن جو گهرائي سان مطالعو ڪنداسين ته اسان کي اهو چڱي ريت معلوم ٿي ويندو ته امام حسين ننڍپڻ کان ئي اهي سڀ خصوصيتون هيون، جيڪي مذهبن جي تاريخ عظيم ڪردارن لاءِ مخصوص آهن. پاڻ گهٽ ڳالهائڻ پسند ڪندو هو. عمر مرتبي جي لحاظ کان فضيلت رکڻ وارن جو ادب احترام ڪندو هو. هم عمر وارن سان خلوص گفتگو نرمي اختيار ڪندو هو. اهي سندن ابتدائي عمر جا ئي سندس سيرت جا نمايا جوهر هئا.
بس ايئن مولود نالو الله جي فرمان مطابق حسين رکيو ويو. اچانڪ امّ سلمه ڏٺو ته محمد گريو ڪري رهيو آهي، نير سندن اکين مان لارون ڪري رخسارن تي اچي ڪريا آهن، امّ المومنين امّ سلمه پڇيو يا ”رسول الله اوهان هن خوشي موقعي روئي رهيا آهيو؟‟
محمد فرمايو: اي امّ سلمه منهنجي امت جو هڪ باغي ٽولو منهنجي هن پياري فرزند کي قتل ڪندو، خدا انهن کي منهنجي شفاعت نصيب نه ڪري. انس ابن سحيم چوي ٿو محمد چيو: منهنجو هي فرزند عراق جي سرزمين تي قتل ڪيو ويندو، توهان مان جيڪو به ان وقت اتي هجي انکي کپي ته حسين جي مدد ڪري.
پھريون فاسفوڄن جنھن کي جلدي بنائي ٿو. ورزش دوران فاسفوڄن کي وڌيڪ مقدار نٿو ٺاھي. 14 سيڪنڊ ورزش ڪرڻ کان پوء فاسفوڄن پنھنجو ڪم شروع ڪري ٿو. فاسفوڄن جي نظام ختم ٿيڻ بعد گلقيت شروع ٿي وڃي ٿي. گلقيت گلقاڻ کي ٽوڙي ٿي پيرو ايسڊ ڇڏي ٿي. آڪسيجن جي موجودگي پيرو ايسڊ سائيڪل داخل ٿي وڃي ٿو. سائيڪل ڳوٽ سان گڏ ٿئي ٿو. جيڪڏھن جسم مناسب مقدار گلقاڻ موجود ناھي تہ گلقيت جو عمل آھستي ٿي وڃي ٿو. پائرو تيزاب جي بغير سائيڪل سست ٿي وڃي ٿو توھان جي گهرڙبدليت کي گهٽ ڪري ٿو.
نشاستو چانورن ۔ پٽاٽن سبزين پاتي وڃي ٿو. انساني جسم لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو توانائي نشاستي مان حاصل ڪري ٿو. نشاستو انساني دماغ مشڪن لاء توانائي جو وڏو ذريعو آھي. نشاستي نائٽروجن نٿي ٿئي. انساني جسم ضرورت کان وڌيڪ نشاستي ڪٺي ڪرڻ جي گنجائش نٿي رھي ٿورو جيڪو ذخيرو رھي ٿو اھو حيواڻ جي شڪل جيري مشڪن رھي ٿو. عام گهريلو کنڊ کي سڪروز چون ٿا. ھي 100 فيصد نشاستو ٿئي ٿو.ھڪ چانھن جي چمچي 30 ڪيلريون ٿين ٿيون.
مطلب نڪري ٿو ھڪ سست گهرڙبدليت وزن گهٽتائي آھي. نشاستا جسم گلقاڻ پيدا ڪن ٿا جيڪي جسم کي توانائي فراھم ڪن ٿا ان دوران چرٻي ڳري ٿي مثبت انداز نتيجو حاصل ٿئي ٿو جيڪڏھن اسان وزن گهٽائڻ چاھيون ٿا تہ نشاستي کان ڊڄڻ جي ضرورت ناھي پر پورو پنو استعمال ڪجي نہ گهٽ نڪي وڌيڪ. ھي توانائي توھان جي جسم جي چرٻي گهٽ ڪرڻ مدد ڏيندي.
نشاستو جسم کي توانائي بخشي ٿو جسم جي بناوٽ جو حصو آھي. نشاستي جو ڪم جسم کي توانائي پھچائڻ آھي. اسان جو ھاضمي جو نظام رت نشاستي کي گلقاڻ تبديل ڪري ٿو. ھي گلقاڻ توانائي تبديل ٿي وڃي ٿي جيڪا گهرڙن ۔ ڏورن جيري استعمال ٿئي ٿي. گلقاڻ جي نسل کان سوا واڌو توانائي جيرن ڏورن مستقبل جي لاء محفوظ ٿي وڃي ٿي.
نشاستو جسم جي اندر ٻارڻ طور ڪم ڪري ٿو. جڏھن اسان ورزش ڪريون ٿا تہ نشاستا ڏورن موجود حيواڻ خون موجود گلقاڻ استعمال ڪندي ٺاھي ٿو. اھا توانائي آھي جنھن جي جسم کي ضرورت رھي ٿي. ورزش دوران 3 سرشتا جسم بنائي ٿو.
ھڪ گرام نشاستي 4 ڪيلريون ملن ٿيون. خيال رھي تہ ميڊيڪل لائن استعمال ٿيندڙ ڪيلرين کي سان لکيو وڃي ٿو انجنيرنگ استعمال ٿيندڙ ننڍي کان ھزار دفعا وڏي ٿئي ٿي
اھڙي سادي کنڊ جيڪا ميون ٻين ٻوٽن پاتي وڃي ٿي جيڪي بنيادي خوراڪ وارا ٿين ٿا ھي ھاضمي جي نظام دوران رت جي دوري سڌو سنئون جذب ٿئي ٿي.
ڦولن ديوي انگريزي عرف ”بنڊت ڪوئين “ جنم 10 آگسٽ انڊيا جي ملاح گهراڻي پيدا ٿيل، خطرناڪ ڌاڙيل پوءِ پارليامينٽيرين هئي، جا 80ع واري ڏهاڪي ڀارت سرڪار جي مٿي جو سور پڻ دھشت جي علامت بڻيل رهي. هاڻوڪن نقادن موجب ڦولن ڀارت جي 50 ڪروڙن کان وڌيڪ مُفلسي جي لڪير کان هيٺ زندگي گذارڻ وارن هيٺِين ذات جي هندن اقليتن جي حقن جي پامالي عزت نفس جي نالي تي قتل عام جي خلاف آواز بلند ڪرڻ واري پارليامينٽ جي ميمبر، هيرو سگھ ھئي، جنهن جو زنده هجڻ ھڪ خاص طبقي جي اک ڪنڊي برابر هو. 1981ع ڦولن ديوي 24 زميندار ٺاڪرن کي حويلين مان گهلي ٻاهر ماڻهن
ڦولن ديوي 1983ع پنهنجو پاڻ کي پوليس جي حوالي ڪري ڇڏيو هوءَ 1994ع تائين جيل رهي پوء لوڪ سڀا جي اليڪشن حصو ورتو جنهن هو ڪامياب ٿي لوڪ سڀا جي رڪنيت حاصل ڪيائين . 1998ع کيس کي اليڪشن شڪست ملي پر هڪ سال جي وقفي کان پوء وري هو پارليامينٽ جي رڪن بنجي وئي. جيل جي آزادي کانپوء دنيا جي 80 ملڪن ڦولن ديويءَ کي پنهنجي ملڪ جي دوري جي دعوت ڏني 20 ملڪن کيس کي نوبلا انعام جي لاء نامزد ڪيو پر ڀارتي حڪومت جي ٺاڪرن انهي نامزدگي کي سرد خاني جي حوالي ڪري ڇڏيو.
21 ڊسمبر 1917 تي انگشتيا، چيچنيا [[داغستان آزادي جي اعلان ڪندي اتر ڪوھ قاف جي جبل واسين جي متحدہ رياست قائم ڪئي جنھن جو نالو مائونٽينينس ريپبلڪ آف نادرن قفقاز ھو جنھن کي عالمي طاقتن تسليم ڪري ڇڏيو. ان جو گاديءَ جو هنڌ تمير خان شھر ھيو ان رياست جو پھريون وزيراعظم چيچن سياستدان تاپا شيرموويف ٿيو. ٻيون وزيراعظم انگوش نسل جو وسن گيري ژيباگئيف ٿيو جنھن 1917ع ملڪ جو آئين پڻ پاڻ تيار ڪيو. 1920ع جي ٽئين مدي لاء چونڊجي آيو
بالشيوڪ انقلاب کان پوءِ خلافت عثمانيه جي فوج آذربائيجان داغستان گھري آيون ھيون. وائيٽ موومينٽٽ نالي ڪميونسٽ مخالفن، قومپرستن ڪميونسٽ بالشويڪن وچ ٽن سالن تائين ويڙھ ھلڻ بعد بالشويڪن کي فتح حاصل ٿي جنھن سان 20 جنوري 1921ع داغستان آٽونامس سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي قيام جو اعلان ٿيو.
1999ع چيچنيا جي اسلامي گروپ جا حامي شامل باساييف ابن الخطاب جي اڳواڻي شروع ڪيل فوجي مھم دوران داغستان آزاد اسلامي رياست قائم ڪرڻ جي نيت سان داغستان گھري آيا. مقامي ماڻھن سندن حمايت نہ ڪئي روسي فوج کين ڌڪي ٻاھر ڪڍيو ان جي نتيجي انتقام طور روسي فوج ٻين چيچن جنگ جي شروعات ڪئي
سن 13-1804 واري روس ايمپائر فارس جي قجر ايمپائر وچ ٿيل جنگ دوران داغستان تي روس جي اثر رسوخ کي تسليم ڪندي 1806ع دربند خانيٽ کي گلستان واري معاهدي تحت رضاڪارانه طور تي روسي ايمپائر جي حوالي ڪيو ويو. 1828ع ڻ ترڪمنچائي واري معاھدي سان فارس جو ھن علائقي تان اثر ختم ٿي ويو
روسي ايمپائر دوران علائقي سخت محصول لڳايا ويا ماڻھن جون ذاتي ملڪيتون سرڪاري تحويل ورتيون ويون جن عملن مايوسي پيدا ڪئي جنھن مقامي مسلمان جابلو رھاڪن کي بغاوت تي مجبور ڪيو اھڙي طرح امام غازي محمد , حمزه بيگ امام شامل جي قيادت مزاحمت شروع ڪئي. 1864ع تائين ڪوھ قاف اھا جنگ ھلندي رھي.
داغستان ريپبلڪ اتر ڪوھ قاف جبلن منجھ روس جي آخري ڏاکڻي حصي ڪيسپئن سمنڊ تي واقع آهي. ان جي پکيڙ آھي. روس جي اندر داغستان جون حدون اتر ڪلميڪيا، اولھ چيچنيا اتر-اولھ اسٽاوروپول ڪرائي سان ملن ٿيون. ڏکڻ ان جي سرحد آذربائيجان جي ضلعن: بالاڪن ريئن، خاچماز ريئن، اوغوز ريئن، قبله ريئن، شڪي ريئن، ڪاخ ريئن، ڪوسار ريئن زاقاتلا ريئن سان ملن ٿيون. ان کان سواءِ ڏکڻ اولھ جارجيا اوڀر ڪيسپئن سمنڊ سان پڻ ملن ٿيون. داغستان جو سڀ کان اوچو مقام مائونٽ بازاردوز جنھن جي اوچائي آهي. داغستان جي اتر کان ڏکڻ تائين وڌ کان وڌ ڊيگھ اوڀر کان اولھ طرف وڌ کان وڌ ويڪر آھي.