polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
سندريءَ کي ننڍي هوندي کان ڪتابن سان ڏاڍي دلچسپي هئي، ڀارت يورپ جي ڪن اديبن جو مٿس اثر پيو. ڪراچيءَ عورتن جي رسالي ”ساٿي“ جي ڪجهه وقت ايڊيٽر پڻ رهي ان دوران هڪ روسي ڪهاڻي ترجمو ڪري، ان رسالي ڇپايائين. هن کي اٿندي ئي ادبي ماحول مليو، ترقي پسند ويچارن ڏانهن لاڙو هيس، سندس پهرين لکڻي ”منهنجي ڌيءَ“ هئي، جيڪا 47-1946ع ڌاري ”ساٿي“ مخزن ڇپي.
سندس ٻه اهم ناول . ڪرندڙ ديوارون . پريت پراڻي ريت نرالي ڇپيل آهن، جن کيس وڏي مقبوليت ڏني. هن اصلوڪا ناول لکڻ سان گڏ ڪجهه ناول ترجمو به ڪيا. جهڙوڪ: ٽٽل ساز ، پياسي ڌرتي، پياسي دلڙيون ، هڪ سسئي سؤ سور ملايالم ٻوليءَ جي ليکڪ تڪشي شنڪر جو ناول جو ترجمو: ”ساگر جي سنتان“.
سُندري اُتمچنداڻي برطانوي هندستان سنڌ جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ جي مشهور ليکڪ هئي. . اي.جي.اُتم جيڪو پاڻ به ترقي پسند ليکڪ آهي هيءَ ان جي زال هئي. هن کي سندس سنڌي نوَ مختصر ڪهاڻين جي ڪتاب وڇوڙو، جيڪو تي ساهتيا اڪيڊمي ايوارڊ1986 ساهتيا اڪيڊمي طرفان ڏنو ويو
سندريءَ جي مضمونن جو ڳٽڪو ”ڀارت روس ٻه ٻانهن ٻيلي“ ڇپيو. سندس ناٽڪن ”’املهه ماڻڪن جو واپار“ ”ساهيڙي“ وڏي مڃتا ماڻي. سندس ناٽڪن جو ڪتاب ”سنڌو“ 2000ع ڇپيو، جنهن سندس ڏهه ناٽڪ آهن.
ائٽلانٽڪ سمنڊ جي وڌ وڌ گھرائي، پورٽيروڪو ٽرينچ وٽ آهي. جيڪا 30,249 فوٽ ٿئي ٿي. هيءُ سمنڊ اوڀر آفريڪا يورپ کنڊ اولهه ڏکڻ اتر آمريڪا کنڊن تائين پکڙيل آهي. هن سمنڊ کي دنيا جي سڀني سمنڊن وڏي اهميت حاصل آهي. هن سمنڊ ساڻس لاڳاپيل ننڍن ننڍن سمنڊن تي دنيا جا وڏا وڏا تجارتي بندرگاهه موجود آهن. اهي سڀئي بندرگاهه هن سمنڊ وسيلي هڪٻئي سان واپاري ناتن جڪڙيل آهن. هن سمنڊ دنيا جا وڏا وڏا ٿڌا ڪوسا وهڪرا پيدا ٿيندا رهندا آهن، جن جو دنيا جي اڪثر ملڪن جي آبهوا تي اثر پوندو آهي.
ايٽلانٽڪ سمنڊ يا ايٽلانٽڪ وڏو سمنڊ دنيا جو ٻيون نمبر وڏو سمنڊ آھي جنھن جي پکيڙ آهي . ھي سمند زمين جي 20 سيڪڙو سطح مٿان واقع آهي ڌرتي جي پاڻي جو 29 سيڪڙو ھن سمنڊ آھي. ھي سمنڊ پراڻي دنيا کي نئين دنيا کان ڌار ڪري ٿو. نقشي ھي سمند انگريزي اکر , جي صورت نظر ايندو آهي جنھن جي ھڪ طرف يورپ آفريڪا جا کنڊ آھن ٻئي طرف اتر آمريڪا ڏکڻ آمريڪا جا کنڊ آھن. ان جي ڏکڻ اينٽارڪٽيڪا واقع آهي.
ايٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جو ٿلھو آتشي پٿر وارو ، ميگنيشيم لوھ سان ڀرپور خول باسالٽ گئبرو جو ٺھيل آھي جنھن مٿان سنھي چيڪي مٽي، وَارِي تھ جي جر مان نڪتل سليڪيٽ معدنيات واري نيڪال جو تھ چڙھيل آهي. جن سمنڊ جو سڀ کان پراڻو ترو ساڍا چوڏھن ڪروڙ سال پراڻو آھي جيڪو آفريڪا جي اولھندي ڪناري اتر آمريڪا جي اوڀر واري ڪناري لڳ واقع آهي
انگريزن سنڌ 1843ع پير پاتو ڏهه سال کين الف ب ٺاهڻ لڳا. يعني 1853ع کان انگريزن ”باب نامي“ جي نالي سان هڪ ٻاراڻو ڪتاب شايع ڪرائي نئين سنڌي ادب جو بنياد وڌو. سال 1854ع ايسپ جي آکاڻين جو سنڌيءَ ترجمو مسٽر قاضي غلام حسين کان ڪرايو ويو. جلد ئي ”ڀنڀي زميندار جي ڳالهه“ نالي هڪ ننڍو قصو شايع ڪرايو ويو. اصل سنڌي ناول جو بنياد انهيءَ ”ڀنڀي زميندار جي ڳالهه“ کي ئي سمجهڻ گهرجي. ان کان پوءِ ترت ٻيا ٻه ڪتاب هڪ ”سڌا تورو ڪڌا تورو“ يعني سپوت ڪپوت لکيا ويا. اهي ٻيئي ڪتاب هنديءَ ٻوليءَ تان ورتل آهن، جي سيد ميران محمد شاهه مرحوم، هز ايڪسلنسي ٻئي ميران محمد شاهه جي ڏاڏي محترم کان لکايا ويا هئا.
سال 1861ع ديوان اُڌارام سورٺ راءِ ڏياچ جو قصو شايع ڪرايو. ان کان سواءِ هڪ انگريزي ناول جو ترجمو بنام ”بلو کوکر“ پڻ اشاعت هيٺ آيو. اصل سڌا تورو ڪڌا تورو بلو کوکر ڪتابن لکائڻ مان حڪومت جو خاص سياسي مقصد اهو هو ته سنڌ جي زميندارن کي ڪنهن نموني سان پنهنجو مددگار ڪجي کين ذهن نشين ڪرائجي ته حڪومت سان وفاداريءَ ئي سندن ڀلو آهي. سڌا تورو کي هڪ سرڪار سان وفادار زميندار ڪري ڏيکاريو ويو هو ڪڌا تورو کي احمق ڪري پيش ڪيو ويو هو. هي ڪتاب ڄڻڪ ته تبليغ جو هڪ نمونو هو، جنهن مان انگريزن، سنڌي زميندارن کي پنهنجي فرمانبرداري جو سبق سيکارڻ ٿي گهريو.
انهيءَ زماني آخوند لطف الله جو ڪتاب ”گل خندان“ به شايع ٿيو جيڪو جيتوڻيڪ جنن پرين جي داستانن سبب قصو سڏي سگهجي ٿو ، نه ڪي جديد ناول، ڪتاب هن ڪتاب جي لکڻي اهڙي ته دلچسپ آهي جو گهڻو ڪري هيءُ ڪتاب به شاهه جي رسالي وانگر سنڌي ادب لازوال رهندو. اصل اهو ڪتاب اردو قصي ”افسانهء عجائب“ تان ورتل آهي، پر ٻنهي ڪتابن زمين آسمان جو فرق محسوس ٿئي ٿو. خود ”افسانهء عجائب“ به ”گل خندان“ اڳيان هيچ معلوم ٿئي ٿو.
برٽش انڊيا جي دؤر قائم ٿيل ھي شھر پھرين شھرن مان ھڪ شھر ھو جيڪو منصوبہ بندي سان ٺاھيو ويو ھو. ھن وقت ميٽروپولس جي حيثيت وارو ھي شھر فيصل آباد ضلعي فيصل آباد ڊويژن جو صدر مقام آهي. فيصل آباد ضلعي جي ايراضي 5856 چورس ڪلوميٽر آهي فيصل آباد ڊولپمينٽ اٿارٽي جي ڪنٽرول وارو علائقو 1280 چورس ڪلوميٽر آهي.
پراڻو لائلپور شھر انگريزن جي دؤر جھنگ ضلعي جو تعلقو ھيو 1904 کيس ضلعي جو درجو مليو ھن شھر جو نالو پنجاب جي ليفٽننٽ گورنر سر جيمز براڊ ووڊ لائل جي لوئر پنجاب جي چناب واري وادي آبادڪاري وارين ڪوششن جي نتيجي سندس ياد رکيو ويو. ان جو خاندان وارو نالو لائل پور ملائي لائلپور نالو ٺاھيو ويو. لفظ پور سنسڪرت ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني آهي شھر. اھڙي طرح ان نالي جي معني ھئي لائل جو شھر ستر واري ڏهاڪي پاڪستان جي حڪومت ھن شھر جو نالو سعودي عرب جي بادشاھ فيصل جي نالي تي فيصل آباد رکيو جنھن جي معني آهي فيصل جو شھر
آگسٽ 1947 پاڪستان ڀارت جي قيام وقت ھندوستان جي تقسيم سان گڏ پنجاب بہ تقسيم ٿي ويو.اوڀر پنجاب ڀارت اولھ پنجاب پاڪستان شامل ڪيو ويو. 1977 ھن شھر جو نالو لائلپور مٽائي فيصل آباد رکيو ويو. 1985 ھي شھر ڊويزنل صدر مقام بڻيو . ھن نئين ڊويژن ٽي ضلعا :فيصل آباد، جھنگ ٽوبہ ٽيڪ سنگھ شامل ڪيا ويا. 1980 واري ڏھاڪي ھن شھر غيرملڪي سرمائيڪاري جو تيزي سان اضافو ٿيو ھتان جا ماڻھو ملڪ کان ٻاهر وڃڻ شروع ٿيا ٻاھرين دنيا سان باھمي تعلقات بھتر ٿيڻ جي ڪري ھتي فنڊنگ اضافو ٿيو ترقي واڌ آئي.
فيصل آباد يونيورسٽيءَ جي تحقيق مطابق ھن شھر جي جاء تي ھڪ وسندي جي موجودگيءَ جي شھادت ارڙھين صدي عيسوي تائين ملي ٿي جڏھن ھتي ٻيلن رھندڙ قبيلن ھتي رھڻ شروع ڪيو. انھن آبادين جو تعلق جھنگ صندلبار جي قديم ضلعن سان ھيو ان وقت اھي ضلعا شاھدرہ کان شورڪوٽ سانگلا ھل کان ٽوبہ ٽيڪ سنگھ جي وچ واقع ھيا.
فيصل آباد ; پاڪستان جو ٽيون پنجاب جو ٻيون وڏو شھر آھي جيڪو 1977 تائين لائل پور جي نالي سان مشھور ھو پوءِ ان جو نالو شاھ فيصل جي نالي تي فيصل آباد رکيو ويو.
قانون جي سائنس سان سان رشتو بہ ساڳي ريت ھوندو آھي، ڇوتہ منطق انھن لاڳاپيل علمن لاءِ مخصوص دليلن جا اصول مرتب ڪندو آهي. اھڙي طرح عقليت جا مختلف قسم ھوندا آھن ء بحث مباحثي جا مختلف انداز ٿيندا آهن. الفارابي فلسفي کي علم جو ھڪ اعليَ قسم قرار ڏئي ان جي ھڪ حصي لاء سائنسي اظھار تي مدار رکي ٿو ٻاقي حصي دين کي جدليات بيانن جي عقلي اصولن جي آڌار تي تصوراتي نمائن محدود رکي ٿو. ھن جا اھي طريقا ڀلي کڻي ڪيڏا بہ عقلي ھجن پر فلسفي جي اظھاري طريقن جي مترادف نه ٿا ٿي سگھن. فلاسافر جي حاصل ٿيل دانش ڪنھن پيغمبر کي تصوراتي فيڪلٽي جا ذريعا بلڪل مختلف آھن.
ابو ناصر الفارابي موجود قزاقستان واري ھنڌ ان وقت جي علائقي ماوراء نھر يا ثرانسوڪسيئانا جي ضلعي فاراب ترڪ يا ترڪماني نسل جي خاندان پيدا ٿيو. ھن جي زندگي بابت تاريخ م تمام ٿورو احوال ملي ٿو. دمشق رھائش دوران ھي رات جو بطور چوڪيدار ھڪ باغ ملازم هو پوء بغداد لڏي آيو. ڏھين صديءَ واري ھيجاني حالتن واري بغداد ھن عربي مھارت سميت ٻيون کوڙ ٻوليون ڳالھائڻ پڻ سکيون. ھن شامي روايتن
جي ارسطو جي فڪر جي پوئلڳ عيسائين سان گڏ تعليم حاصل ڪئي جيڪي پنھنجي دؤر جا وڏا ماھر منطق ھيا. ھي ارسطو واري منطق جي لکڻين وارين تقريرن لکڻين انھن سڀني مثالي ماڻھن کي پوئتي ڇڏي ويو.باقي وقت، حلب جي وڏي حاڪم سيف الدوله علي حمدانيءَ وٽ گذاريائين
ابو ناصر الفارابي مشھور مسلمان فلسفي، ارسطوءَ جو شارح، حڪمت، حياتيات نباتات جي علمن تي عبور رکندڙ الفارابيءَ، 873ع ڌاري، سمرقند جي -اتر- -اوڀر- ، ”درياءُ سيحون“ جي اُڀرندي ڪناري تي واقع ”فاراب“ شهر ڄائو. سندس پورو نالو ابونصر محمد -بن- اوزلخ طرخان، -الفارابي- هو. سندس آبائي پيشو سپاهه گيري هو، پر مختلف ٻولين علمن جي سکڻ واري جنون کيس جليل القدر عالم وڏي -پائي- جو فلسفي بڻائي ڇڏيو. شروع هن، پنهنجي ملڪ ئي ڪيترين زبانن مهارت حاصل ڪئي، -ان- کان پوءِ -بغداد- وڃي، عربي زبان تي دسترس حاصل ڪيائين. اهو دؤر خليفي مستنصر بالله عباسيءَ جو هو. بعد سيف الدوله جي مقربين شامل ٿيو.
يونان جي فلسفي تي وڏو عبور رکندو هو. هن، -ارسطو- -افلاطون- جي نظرين هڪجهڙائي پيدا ڪئي، جنهنڪري کيس افلاطوني مڪتبِ فڪر جي هڪ جديد شاخ جو باني پڻ چيو ويو.
فلسفي، منطق موسيقيءَ جي فن وڏي مهارت رکندو هو. سارنگي وڄائڻ موسيقيءَ جي مقابلي ، ڪوبه سندس سامهون نه ايندو هو. هن هڪ ساز پڻ ايجاد ڪيو، جنهن جو نالو ”قانون“ رکيائين. انهيءَ ساز جي وڄائڻ سان، ٻڌندڙن تي اهڙي ڪيفيت ڇانئجي ويندي هئي، جو سندن عضوا هڪ عجيب اثر هيٺ اچي ويندا هئا. سندس ننڍين وڏين تصنيفن جو تعداد 114 ٻڌايو وڃي ٿو.
افلاطون وانگر الفارابي جا ڪائنات جي علم مابعدالطبعيات بابت نظريا اھڙا بنياد آھن جن تي ھن جي لکڻين:المدينة الفاضلا السياسه المدينه ڏنل ھن جو سياسي فلسفو بيٺل آهي. فارابي جو سياسي فلسفو واضع طور تي افلاطون وارو آھي جيڪو مختلف درجن وارن سياسي عھدن جو ھڪ خاڪو پيش ڪري ٿو جنھن تي چڱائي خوشي ارپيندڙ ھڪ مثالي شھر جڙيل آھي. فارابي جو فلسفو ڄاڻ حڪمت جي ھڪ اعليَ صورت فراھم ڪري ٿو.
اڍائي ھزار سال اڳ قديم يوناني ٿيئٽر جو آغاز ٿيو ھو جنھن جي ڪم مان سوفوڪليز، ايسڪيلس يورپيڊس جي لکڻين سميت ڪجھ شاعرن جا ڪافي ٽڪرا سينيڪا کان پوء واري رومن ٽريجڊي وارين لکڻين جا حصا محفوظ ٿي چڪا آهن. ايٿينز واري ٽريجڊي دنيا جي محفوظ ٿيل قديم ترين ٽريجڊي دراصل رقص وارا ناٽڪ ھيا جيڪي ان شھري رياست جي ٿيئٽر واري ڪلچر جو ھڪ اھم جز ھيا جيڪي مارچ جي آخر يا اپريل جي شروعات ٿيندڙ ڊائونائسس جي مان ٿيندڙ سالياني جشن ڪيا ويندا ھئا. اھي ٽن ڊراما نويسن جي لکيل ناٽڪن جا مقابلا ھوندا ھئا جيڪي ٽن ڏينھن تائين ھلندا ھئا.
ھن شھر جي چوڌاري زاگروس جبل جون اوچيون پھاڙيون آھن. شھر جي ٽن پاسن کان پھاڙيون ايتريون تہ اوچيون آھن جو ڪير بہ اتان شھر طرف نٿي اچي سگھيو. چوٿين پاسي کان شھر داخل ٿيڻ لاءِ ھڪ سوڙھي لڪ ھئي جتي بادشاھ جا پھريدار مقرر ھئا. مطلب تہ ھن شھر جي بيھڪ اھڙي ھئي جو ان تي ٻاھرئين حملي جو تمام گھٽ خطرو ھو. ھي شھر سلطنت جو خزانو رکڻ لاءِ سڀ کان محفوظ ھنڌ ھو.
عمارتن جي تعمير چن جو پٿر ڪچيون سرون استعمال ڪيون ويون ھيون. ٿلھي ٺاھڻ مھل ڀر واري جبل جو ڪجه حصو شاندار طريقي سان ڪاٽيو ويو ھو. انھيءَ جبل کي اڄڪلھ ”ڪوھ رحمت“ ڪوٺيو وڃي ٿو. پيئڻ وھنجڻ لاءِ مينھن جو پاڻي گڏ ڪرڻ لاٰءِ ٿلھي جي پوئين پاسي جبل جي اڀرندي دامن ھڪ حوض ٺاھيو ويو ھو. ٿلھي تي چڙھڻ لاءِ شاندار قسم جون چاڙھيون ٺاھيون ويون ھيون.
ھي شھر سڪندراعظم 330 ق.م ڌاري فتح ڪري نيست نابود ڪري ڇڏيو. شھر جي تباھيءَ جو احوال مشھور يوناني ليکڪ ڊيوڊورد تفصيل سان بيان ڪيو آھي. اھو تفصيل پڙھن وقت لڱ ڪانڊارجي ٿا وڃن. ھو لکي ٿو تہ،
جيتوڻيڪ ھي شھر داريوش اول جي حڪم تي تعمير ٿيو. پر ان جون ڪيتريون ئي عمارتون سندس پونئرن خاص طور تي سندس پٽ ، پوٽي پوءِ وارن بادشاھن جي دور ٺھيون.
جهڙيءَ مشڪلات سان ڪو ٽوٻو سمنڊ مان ڳولي موتي لهي ٿو، تهڙيءَ مشڪلات سان، ماڻهوءَ جي نگاهه، تنهنجي منهن تي تنهنجو اکيون ڳولي ٿي!
خنساء ڏاڍي شريف اعليٰ طبيعت جي هئي. ڀاڻس صخر به اهڙو ئي وڏيءَ دل وارو هو. ننڍيون تڪليفون هو پنهنجي نفس تي خوشيءَ سان سهي ويندا هئا: انهيءَ ڪري هنن ٻنهي ڀاءُ _ ڀيڻ جي پاڻ ڏاڍي محبت هئي، جا عرب ضرب المثل ٿي ويئي هئي. عرب دستور هو ته هڪڙي قبيلي جو شاعر ٻئي قبيلي جي شاعر جي هجوَ يا سِٺ ڪندو هو: پرخنساء ڪنهن جي به ڪڏهن هجو نه ڪئي. پنهنجي ڀاءُ جي قاتل هاشم لاءِ ماڻهن گهڻو ئي چيس ته انهيءَ جو هجو شعر ڪر پر هن ائين ڪرڻ کان انڪار ڪيو، انهيءَ جي بدران هڪڙو مزي جهڙو قصيدو چيائين، جنهن جو پهريون بيت هي آهي:
عرب هجو کان تمام گهڻو ڊڄندا هئا. جو انهيءَ جي ڪري اهو قبيلو ساري ملڪ بدنام ٿيندو هو. اهڙو هجو ڪرڻ وارو جڏهن ڪنهن تجويز سا نقيد ٿي ويندو هو، تڏهن انهيءَ کي گهوڙي وانگي لغام چاڙهيندا هئا: انهيءَ هوندي به هو ڪين رهندا هئا. هڪڙي هجو ڪندڙ شاعر کي خليفي حضرت عمر ٽي هزار درهم ڏنا هئا ته مسلمانن جي هجو نه ڪري.
خنساء پوءِ نيٺ پنهنجي قبيلي سوڌي مسلمان ٿي، حضرت جن اڪثر سندس شعر ٻڌندا هئا خوش ٿيندا هئا. خنساء اڪثر بيبي عائشه وٽ وڃي ويهندي هئي، انهيءَ کي به پنهنجا شعر ٻڌائيندي هئي. خنساء همت واري به ڏاڍي هئي. حضرت عمر جي زماني ”قادسيه“ جي جيڪا مشهور جنگ ٿي، تنهن هوءَ پاڻ به حاضر هئي، سندس چار پٽ به جنگ کان هڪڙو ڏينهن اڳي، هن اهڙن جوش وارن لفظن شعرن پٽن کي وڙهڻ لاءِ ترغيب ڏني. جو هنن کي جنگ جي انتظار رات گذارڻ لڳي. صبح ٿيڻ سان سڀ کان اڳي هو وڃي وڙهيا، چارئي هڪ ٻئي پٺيان هڪ ٻئي کي ڏسندي قتل ٿي ويا. هي حال ڏسي خنساء پنهنجي جگر تي هٿ ڏيئي ڏاڍو روئڻ لڳي، چوڻ لڳي ته ”خدا جو شڪرانو آهي هو شهيد ٿيا!
حضرت عمر هن جي گهڻي تعريف ڪئي. سندس چئني پٽن جو پگهار هن کي مقرر ڪري ڏنائين. انهيءَ کان پوءِ خنساء پنهنجو سڄو وقت گوشي نشين ٿي، خدا جي عبادت گذاريو. سن 41 هجري م 84 ورهين جي عمر وفات ڪيائين.
ٻوليءَ جي ماھرن جو چوڻ آھي تہ ”پرٿ“ پڪٽش ٻوليءَ جو لفظ آھي جنھن جي معنيٰ آھي ”ڪاٺ“ يا ”وڻن جو جھڳٽو“. پوئين وچولي دور ھن شھر کي ”سينٽ جانسٽئون“ سڏيو ويندو ھو. ھي نالو عيسائي مذھب جي مشھور بزرگ جان دي بيپٽسٽ سان عقيدت جي اظھار طور رکيو ويو. آثارقديمہ جي ماھرن کي ڪجه اھڙا اھڃاڻ مليا آھن جن جي آڌار تي چئي سگھجي ٿو تہ اڄ کان اٽڪل 8000 سال پھرين وچئين پٿر واري دور جانورن جو شڪار ڪندڙ ماڻھن ھتي پنھنجي ھڪ وسندي قائم ڪئي ھئي. ھتي فصل پوکڻ جو رواج اٽڪل چار ھزار سال قبل مسيح نئين پٿر واري دور پيو. ھتان 1000 سال قبل مسيح ٺھيل ڪاٺ جي ٻيڙي پڻ ملي آھي.
پرٿ ميوزيم آرٽ گئلريءَ جو شمار اسڪاٽلينڊ جي پراڻن عجائب گھرن ٿئي ٿو. ھي عجائب گھر جارج اسٽريٽ جي اوڀرئين ڇيڙي وٽ قائم ٿيل آھي. فرگوسن گئلري ھتي جو ٻيو عجائب گھر آھي جيڪو ٽي اسٽريٽ 1992ع قائم ڪيو ويو. پرٿ ٿيٽر 1900ع قائم ٿيو. 10 ملين پائونڊ جي خرچ سان ھن ٿيٽر کي بھتر بنايو ويو آھي. پرٿ ڪنسرٽ ھال 2005ع کوليو ويو آھي. پرٿ سٽي ھال بہ ڪيترائي ڀيرا ڪنسرٽ جو اھتمام ڪيو ويو آھي. پرٿ ھر سال آرٽس جو ميلو لڳندو آھي جنھن فن، ٿيٽر، اوپيرا موسيقيءَ جا پروگرام منعقد ٿيندا آھن. ھي شھر رات جو بہ رونقن سان ڀريل ھوندو آھي ھتي ڪيترائي نائيٽ ڪلب شراب خانا رات جي وقت کليل ھوندا آھن.
پرٿ کي ھڪ ڊگھي عرصي کان شھر سڏيو ويندو ھو. 1990ع واري ڏھاڪي برطانوي سرڪار ”شھر“ جي نئين وصف ٺاھي انھيءَ نئين وصف جي روشنيءَ برطانوي شھرن جي فھرست جاري ڪئي. انھيءَ نئين فھرست پرٿ جو نالو شامل نہ ھو، انھيءَ ڪري پرٿ کي ”سابق شھر“ جو نالو ڏنو ويو. جون 2007ع اسڪاٽلينڊ جي فرسٽ منسٽر ايليڪس سيلمونڊ ھن شھر کي ٻيھر شھر جو درجو ڏيارڻ واري تحريڪ جي حمايت ڪئي. 14 مارچ 2012ع تي برطانيہ جي راڻي ايلزبيٿ ثاني ھن شھر کي ٻيھر شھر قرار ڏيڻ جو اعلان ڪيو. 6 جولاءِ 2012ع تي راڻيءَ ھن شھر جو دورو پڻ ڪيو.
1760ع پرٿ اڪيڊميءَ جو بنياد رکيو ويو ھتي سڻي، چمڙي، ڪپڙن ڌوئڻ جي سامان وسڪي سميت مختلف صنعتون قائم ٿيون. 1848ع ھتي ريلوي اسٽيشن قائم ٿي. 1890ع واري ڏھاڪي دوران شھر اندر گھوڙي گاڏيون ھلنديون ھيون پر ستت ئي انھن جي جاءِ بجليءَ تي ھلندڙ ٽرامن سنڀالي ورتي. پھرين عالمگير جنگ دوران ايندڙ سماجي صنعتي تبديلين جو ھن شھر تي ڪو خاص اثر نہ ٿيو. 1829ع ھتي جنم وٺندڙ سر جارج مري اولھ آسٽريليا پرٿ نالي شھر جو بنياد رکيو جيڪو اڄ آسٽريليا جي اھم شھرن شمار ٿئي ٿو.
پرٿ اسڪاٽلينڊ جو ھڪ شھر جيڪو پرٿشائر ڪائونٽي جي گاديءَ جو ھنڌ آھي ٽي نديءَ جي ڪنارن تي آباد آھي. 2018ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 47،430 آھي. پرٿ کي 2012ع شھر جو درجو ڏنو ويو. ھي شھر ايڊنبرا کان اٽڪل 45 ميل اتر اولھ گلاسگو کان اٽڪل 59 ميل اتر اوڀر آباد آھي. ڊنڊي شھر ھتان کان اٽڪل 21 ميل اوڀراتر واقع آھي.
پرٿ اسڪاٽلينڊ جي پراڻن قديم شھرن مان ھڪ آھي ھن جي تاريخ 8000 سالن کان بہ پراڻي آھي. ڪنھن زماني ھي شھر اسڪاٽلينڊ جي گاديءَ جو ھنڌ اسڪاٽلينڊ جو ھڪ مکيہ ڪاروباري، سياسي ثقافتي مرڪز ھو. ھتان جي اسڪون محل ڪيترن ئي بادشاھن اسڪاٽلينڊ جو تخت تاج ماڻيو.
موجودھ پرٿ شھر اسڪاٽلينڊ جو ھڪ وڏو تفريحي مرڪز آھي جتي ڪيترائي دڪان، ھوٽلون ٻيو دلچسپيءَ جو سامان موجود آھي. ھي شھر اسڪاٽلينڊ کاڌن جي رڌ پچاءُ جو وڏو مرڪز آھي. 2018ع ھن کي اسڪاٽلينڊ جي کاڌن جو شھر قرار ڏنو ويو.
موساڪ فونسيڪا هر شيل ڪمپني جي لاءِ هڪ فولڊر بڻايو هيو جنهن ڪمپني جي اي ميلز، رابطا، ڳالهه ٻولهه، ٽهيڪي ان جي سڪين شدہ دستاويزون شامل هيون۔
سڀ کان پهرئين تحقيق ڪارن سڄي ڊيٽا کي بهترين ڪارکردگي واري ڪمپيوٽرن تي چڙهايوجنهن جي نتيجي فائلن کي پڙهڻ آساني ملي انهنکي ترتيب ڏنو ويو جنهن جي نتيجي صحافين کي ان سڄي ڊيٽا کي گوگل جي سرچ جي طرح کنگالڻ مدد ملي۔
2015ء هڪ جرمن اخبار زيتوشي زائتونگ کان هڪ نامعلوم شخص رابطو ڪيو ان "موزيڪ فونيسڪا" نالي مشهور لا فرم جي انتهائي ڪلاسيفائيڊ ڊاڪومنٽس ڏيڻ جي پيشڪش ڪئي۔ جرمن اخبار هي تمام ڊاڪومنٽس " انٽرنيشنل ڪنسورشيم آف انويسٽي گيٽو جرنلسٽس" جي حوالي ڪري ڇڏيا جيڪي ان کان پهرئين انهيءَ اخبار سان گڏ آف شور ليڪس، لڪس ليڪس سوئس ليڪس تي ڪم ڪري چڪو هوا۔
جرمن اخبار ان پوري ڊيٽا جي خلاصي رپورٽ جي شڪل اپريل 2016ء تي جاري ڪري ڇڏيو انکي "پاناما پيپرز ليڪ" جو نالو ڏنو۔ ان وقت تائين ٿيندڙ تمام ليڪس هي تاريخ جو سڀ کان وڏي ليڪ هئي جنهن تقريباً سوا ڪروڙ ڊاڪومنٽس آهن جنهن جو مقدار 2 اعشاريہ 6 ٽيرا بائيٽس آهي۔ان ٻه لک 14 هزار فرد، ڪمپنيون، ٽرسٽ فاؤنڊيشن جي تفصيلات آهن۔
پاناما دستاويزون 11.5 ملين خفيہ ڪاغذات جنکي قانوني مشاورتي ڪمپني موساڪ فونسڪا بڻايو هيو۔ هي ڪمپني پاناما قائم ٿي ن جي پوري دنيا 40 جي قريب دفتر آهن۔ هي فرم دنيا جي چوٿين وڏي قانوني فرم آهي ان جي وجہ شهرت وڏي وڏي شخصيتن جا اثاثا لڪائڻ ٽيڪس چوري مدد ڏيڻ آهي۔
چند منٽن سڄي ڊيٽا کي سڌارڻ کان بعد ان تي تحقيق جو ڪم شروع ٿيو جنهن هر سامهون ايندڙ نالي جي باري سوال سامهون آندا ويا ته انهن ڪمپنين ان فرد جو ڇا ڪردار آهي؟ پيسا ڪٿان کان اچي رهيا آهن؟ پيسا ڪٿي وڃي رهيا آهن؟ ڇا اسٽرڪچر قانوني آهي؟
آئی سی آئی جے کے ڈائریکٹر جیرارڈ رائل کہتے ہیں کہ یہ دستاویزات پچھلے 40 برسوں میں موساک فونسیکا کی روزمرہ کی سرگرمیوں کا احاطہ کرتی ہیں۔ انھوں نے کہا: ’میرے خیال سے یہ انکشافات ’آف شور‘ دنیا کو پہنچنے والا سب سے بڑا صدمہ ثابت ہوں گے۔
ایک کیس میں اس لا کمپنی نے ایک لکھ پتی کو جعلی ملکیتی حقوق کے دستاویزات دیے تاکہ حکام سے دولت چھپا سکے۔ یہ بین الاقوامی ریگلولیشن کی خلاف ورزی ہے جو منی لانڈرنگ کو روکنے اور ٹیکس چوری کو روکنے کے لیے ہے۔
انهن پيپرز جي لاءِ ڪيل تحقيقات گذريل 12 مهينن جي دوران 100 صحافتي تنظيمن کان 80 ملڪن سان تعلق رکڻ وارن 400 جي قريب صحافين حصو ورتو۔
فائلز روسي صدر پيوٽن جي قريبي رفقا، چينی صدر جي ڀيڻئي، يوڪرين جي صدر، ارجنٽينا جي صدر، برطانوي وزير اعظم ڊيوڊ ڪيمرون جي آنجهاني والد، وزير اعظم پاڪستان جي چئن منجهان ٽي ٻارن جو ذڪر آهي۔
عمومي طور تي آف شور ڪمپني رکڻ غير قانوني ناهي بلڪہ آف شور ڪمپنيون بڻائڻ کي وڏي پيماني تي ڪاروباري سودي ڪرڻ جي طرف قدم سمجيو ويندو آهي۔
ان تحقيق تي ڪم ڪندڙ ٽيم جو پهريون اجلاس واشنگٽن، ميونخ، لنڊن للهيمر ٿيو، جنهن تحقيق جي دائرۂ ڪار جو تعين ڪيو ويو۔
پاڪستان جي اڪثر پرڳڻي رياستن وانگر، خيرپور رياست ان سال آڪٽوبر پاڪستان جي تسلط شامل ٿي، 30 سيپٽمبر 1955ع اولهه پاڪستان ضم ٿي وئي. ان جو آخري حڪمران، مير جارج علي مراد خان، باقي بچيل چند فرسٽ ڪلاس حڪمرانن مان هڪ آهي. پراڻي برطانوي هندستاني سلطنت، اڄ به هر محرم تي پنهنجي وسيع محل فيض محل عوامي مجلس منعقد ڪندي هئي. هن وڏي عرصي کان جانورن جي ڀلائي تحفظ وڏي دلچسپي ورتي آهي، هن ننڍي کنڊ هڪ وڏي خانگي جهنگلي جيوت جي پناهه گاهه قائم ڪئي آهي. سندس ننڍو پٽ، پرنس مهدي رضا خان، پنهنجي پيءُ جي شوق کي جاري رکي ٿو ريٽائرمينٽ کان وٺي هن جي تحفظ جي مفادن جي نگراني ڪري ٿو.
حڪومت جي شڪل روايتي بادشاهت هئي. حڪمران ”مير“ جو لقب رکندو هو هڪ ديوان يا وزير جي مدد سان حڪومت ڪندو هو، جيڪو ڪنهن وقت هندستاني سول سروس کان قرض ورتو ويندو هو. رياست کي پنجن تعلقن ورهايو ويو، جنهن کي ٻن سب ڊويزنن ورهايو ويو. اهي آهن خيرپور سب ڊويزن جنهن خيرپور گمبٽ تعلقا آهن مير واهه سب ڊويزن جنهن مير واهه، فيض گنج نارو تعلقا آهن. ٻن سب ڊويزنن جو انتظام هڪ نايب وزير ڪندو هو جڏهن ته مختيارڪار تعلقن جا انچارج هوندا هئا. رياست جا خارجي لاڳاپا پوليٽيڪل ايجنٽ جي قبضي هئا، جيڪو اڪثر ڪري سکر جو ضلعي ڪليڪٽر هوندو هو.
رستم جي ننڍي ڀاءُ علي مراد 1832ع انگريزن سان هڪ معاهدو ڪري سندس هٿ مضبوط ڪيو، جنهن هن 1838ع سنڌ جي رستن سنڌو درياءَ جو استعمال جي پرڏيهي لاڳاپن جو ڪنٽرول انگريزن جي حوالي ڪرڻ جي بدلي خيرپور جي آزاد حڪمران طور تسليم ڪيو. سندس حيثيت سندس پيءُ جي حياتيءَ هڪ حاڪم جي حيثيت کان ٿورو وڌيڪ هئي، اها حالت ان وقت تائين برقرار رهي، جيستائين سندس ننڍي ڀاءُ، علي مراد، جو وڏو ٿيو. تنهن هوندي به، هن کي اندروني خانداني تڪرارن کان بچائي نه سگهيو، جنهن انگريزن شروعاتي طور تي علاج ڪرڻ يا طرف وٺڻ کان انڪار ڪيو.
علي مراد جو وڏو پٽ سندس جانشين ٿيو، ان ڪري سندس ٻيو پٽ مير فيض محمد خان تخت نشين ٿيو، جنهن سندس وفات 1909ع تائين حڪومت ڪئي، ان کان پوءِ سندس پٽ مير سر امام بخش خان ٽالپر تخت نشين ٿيو، جنهن پهرين عالمي جنگ دوران، انگريزن جي مدد ڪئي. 1918ع کيس ليفٽيننٽ ڪرنل جي اعزازي لقب سان نوازيو ويو، 1921ع وفات ڪيائين سندس جانشين مير علي نواز خان تخت نشين ٿيو. سندس دور حڪومت جبري پورهئي جو جاگيردارانه چير سسٽم ختم ڪيو ويو، جڏهن ته آبپاشي لاءِ نوان واهه وڇايا ويا.
رياست خيرپور جي 1931ع آبادي 227,183 هئي، جن مان 186,577 مسلمان، 39894 هندو هئا ٻين مذهبن جي ماڻهن جو تعداد 712 هو، جڏهن ته اوڀر نارا تعلقي هندو اڪثر آباد هئا. لڏپلاڻ سبب گمبٽ راءِ پور جي شهري علائقن وڏي تعداد موجود هئا. خيرپور شهر جي اڌ آبادي هندو هئي. پرنسلي رياست جي آبادي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيون حصو زراعت تي گذاريندو هو.
خيرپور رياست هاڻي پاڪستان جو حصو سنڌو درياھ جي کاٻي ڪناري هڪ نوابي رياست هئي۔ آڪٽوبر 1955ع هڪ معاهدي تحت رياست خيرپور کي پاڪستان شامل ڪيو ويو. هن رياست جو آخري حڪمران مير جارج علي مراد خان ٽالپر هو. هي رياست هاڻي پاڪستان جو حصو آهي جاگرافيائي لحاظ کان سنڌ صوبي واقع آهي. انتظامي طور اهو هاڻي هڪ ضلعو آهي.
ٽالپر خاندان 1783ع مير فتح علي خان قائم ڪيو، جنهن هالاڻي جي جنگ ڪلهوڙن کي شڪست ڏيئي پاڻ کي سنڌ جو پهريون رئيس يا حاڪم قرار ڏنو. مير فتح علي خان جي ڀائٽي مير سهراب خان ٽالپر 1783ع برهان ٽالپر خاندان جي هڪ شاخ قائم ڪئي، جنهن جو نالو مٽائي 1783ع خيرپور رکيو ويو.
هندستان جي ورهاڱي کانپوءِ، پاڪستان خيرپور آزاد رياست هئي، جنهن کي 1954ع ون يونٽ جي قائم ٿيڻ سان، خيرپور رياست جو درجو ختم ڪيو ويو.
جيسلمير جيئن تہ ٿر جي ريسگتاني علائقي آباد آھي انڪري ھتان جي اونھاري سياري جي گرميءَ جي درجن گھڻي ڦيرڦار ٿئي ٿي. اونھاري ھتان جو وڌ وڌ گرميءَ جو درجو 490 تائين پھچي سگھي ٿو جڏھن تہ اونھاري گھٽ گھٽ گرميءَ جو درجو 250 ٿي سگھيٿو. سياري وڌ وڌ گرمي جو درجو 23.60 گھٽ گھٽ گرميءَ جو درجو 50 ٿي سگھي ٿو. ھتان جي تاريخ جو وڌ وڌ گرميءَ جو درجو 500 گھٽ گھٽ گرميءَ جو درجو 5.90 - رڪارڊ ڪيو ويو آھي. سال سراسري طور تي 209.5 ملي ميٽر مينھن وسي ٿو.
1818ع ھتان جي راجائن انگريزن سان معاھدو ڪيو جنھن تحت انگريزن جي حڪمرانيءَ کي تسليم ڪيو ويو پر ھتان جي راجائن جي حڪمراني بہ برقرار رھڻ ڏني وئي. انگريزن جي دور جيسلمير کي رياست جو درجو حاصل رھيو جيسلمير شھر انھيءَ جي گاديءَ جو ھنڌ رھيو. انھن ئي ڏينھن بمبئي واپار جو مرڪز بنجي ويو جنھن سبب جيسلمير واپاري سرگرميون گھڻي حد تائين گھٽجي ويون. انھيءَ ئي دور ھتي ڏڪار واري حالت پيدا ٿي پئي ھي شھر پنھنجو اوج گھڻي حد تائين وڃائي ويٺو. 1949ع جيسلمير رياست کي راجستان جو حصو بنايو ويو.
ھن شھر جي سڀ کان وڏي صنعت سياحت آھي. ھتان جو قلعو ٻيون تاريخي جايون ڏسڻ لاءِ سڄي دنيا مان سياح ھن شھر جو رخ ڪن ٿا. ھي شھر پنھنجي روايتي موسيقي، راڳ ناچ مخصوص لباس جي ڪري سڄي دنيا مشھور آھي. ھتان جي لوڪ موسيقي ٻڌندڙ جي من کي موھي وجھندي آھي ماڻھو ازخود جھومڻ جھمريون پائڻ تي مجبور ٿي پوندو آھي. سياحن کي اٺن جي سواريءَ جو مزو وٺڻ جو بہ موقعو ملندو آھي ٿر جي واريءَ ڊوڙون پائڻ جو تجربو بہ حاصل ڪري سگھجي ٿو. ھتان جا اٺ جي کل مان ٺھيل ٿيلھا بہ ڪافي مشھور آھن.
ھن شھر ھر سال فيبروريءَ جي مھيني ريگستاني ميلو ملھايو ويندو آھي. ھن ميلي اٺن جي ڊوڙ جو مقابلو، پٽڪي ٻڌڻ جو مقابلو، مسٽر ريگستان جو مقابلو ٻيا مقابلا ڪرتب منعقد ٿين ٿا. ھتان جي روايتي موسيقي، راڳ ناچ جو بہ خاص اھتمام ڪيو ويندو آھي. ھتان جو باھ تي ٿيندڙ ناچ ڏسندڙن کي ڏندين آڱريون ڏئي ڇڏيندو آھي.
جيسلمير يا جئسلمير ھندستان جي صوبي راجستان جو ھڪ شھر آھي جيڪو جئپور کان 575 ڪلوميٽر اولھ آباد آھي. جوڌپور ھتان کان 215 ڪلوميٽر پري ڏکڻ اوڀر آباد آھي.
سڀ کان گھڻو الزام ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ تي ڇو لڳايو ويندو آهي ڇوجو ان ٿيندڙ اضافي جي رفتار گھڻي تيز آهي پوئين صدين انجو ريشو ڪيترو هيو انکي برفاني علائقن برف جي تهن ڦاٿل هوا جي بلبلن جي تجزئي سان معلوم ڪري سگھجي ٿو انساني تاريخ انجو ريشو ٻہ سئو اسي ماليڪيول في ڏھ لک رهيو هيو پوءِ صنعتي انقلاب آيو وڏي پيماني تي هائيڊروڪاربن سڙڻ شروع ٿي ويا هي 1950ع ٽي سئو ٻارهن تائين پھچي ويو هيو هاڻي چار سئو کان وڌيڪ ٿي چڪو آهي
برطانيا جي اسٽيل ڪنگ هنري بسمر جن 1882ع لکيل خط فخر سان چيو هيو تہ صرف برطانيا سالانو ايترو ڪوئلو ساڙيو ويندو آهي جنھن سان غزہ جي وڏي عراضي مصر کي 55 مرطبا ڀريو وڃي سگھجي ٿو يا چيني ڀت کان ساڊها ٽي سئو وڏي ڀت ٺاهي سگھجي ٿي ياد رهي تہ ان وقت تائين اڃان گاڏيون جديد شپنگ يا پيٽروليم انڊسٽري جو آغاز اڃان نہ ٿيو هيو
گرين هائوس گيسون پاڻ خراب نہ بلڪي ضروري آهن ائين جيئن جسم ڪوليسٽرول ضروري آهي جسم کي انجي ضرورت آهي دماغ جي خلين تي چادر چاڙهڻ جي لاءِ ڪجھ هارمونز وٽامنز کي بنائڻ جي لاءِ پر جڏهن انجي سطح گھڻي ٿي وڃي تہ مسئلا ٿيڻ شروع ٿي ويندا آهن گرين هائوس گيسن سان گڏ بہ ائين ئي آهي
سڀ کان اهم گرين هائوس گيس پاڻي آهي يعني آبي بخارات ٻہ ڏهائي اثر انجي وجھ سان ئي آهي يعني ويھ درجا سينٽي گريڊ اضافو ان وجھ سان آهي ڪاربن ڊائي آڪسائيڊ ٻيون گيسون ملي ڪري پندرهن درجا اضافو ڪنديون آهن
چيو وڃي ٿو ته هتي مهمد غالم ٺٽوي نالي هڪ ڪاتب هوندو هو، جنهن جي هٿ ڪٽي ڇڏيا ويا هئا پر کيس ڪتابت سان ايڏو ته عشق هئو جو اهو قلم ڪارائي سان ٻڌي ڪتابت ڪندو هو ائين ان ”ديوان حزين“ جي ڪتابت کانسواءِ قران شريف جي نسخن جي پڻ ڪتابت ڪئي هئي. مير علي شير قانع لکي ٿو ته، ”مون پنهنجي اکين سان ”ديوان حزين“ جو قلمي نسخو ڏٺو هو، جنهن کي محمد غالم نقل ڪيو هو آخر محمد عالم جي صحي سان اهو جملو لکيل هو ته. محمد غالم پنهنجي ڪٽيل هٿن سان نقل ڪيو.“
اسان کي هنن تاريخي مقامن هنڌن تي جيڪا سنگتراشي نظر اچي ٿي اها پنهنجي زماني جي حالتن، واقعن، حقيقتن ڪيفيتن جي مظهر آهي اهو ئي مرڪزي نقطو آهي، جيڪو اسان کي ٻڌائي ٿو ته هي سڀ تواريخي مقام پنهنجي الڳ الڳ حيثيت رکن ٿا. ان ڪري سنگ تراشي جي هن دنيا کي اسان کي ٽن بنيادي مختلف تواريخي تناظرن ڏسڻ جي ضرورت پوي ٿي. ڇو جو انهن کي، انهن جي حقيقي پسمنطر ڏسڻ سان اسان کي انهن جي سونهن اڃان وڌيڪ نظر اچي.
جيڪڏهن مڪليءَ جي اڏاوتن جو ذڪر ڪيون ٿا ته سڀ محقق هن ڳالهه تي متفق نظر اچن ٿا ته هنن اڏاوتن جو فن سمن جي دور هتي پهتو هو ان فن تي گجرات جي عمارت سازي اڏاوت سازي جو وڏو اثر نظر اچي ٿو. سنڌ سمن جو دور اڏاوتي هنر جي حوالي سان هڪ ڏاڍو شاندار دور هو. مڪلي ٺٽي گهڻيون تڻيون اڏاوتون ان دور جون ئي يادگار آهن، خاص طور تي ڄام نظام الدين عرف ڄام نندو جو مقبرو ته پنهنجي اڏاوتي هنر فن جي حساب سان ڏسڻ وٽان آهي.
1300 کان 500 قبل مسيح تائين مٽي مان ٺهيل سِرن ڪاٺين سان عمارتن جي اڏاوت ڪئي ويندي هئي. اشوڪا جي زماني اڏوات جي ڪم هڪ نئون رخ اختيار ڪيو سنگتراسيءَ جو ڪم پنهنجي ڪمال تي پهتو. جيڪڏهن هڪ اڇاترو جائزو وٺون ته پوءِ هڙپا موئن جو دڙو جي تهذيب کان وٺي 12 صدي عيسوي جي آخر تائين اڏاوت جي فن جي پنج هزار سالن جي شاندار تاريخ اسان جي آڏو گلدستي جي گلن وانگر سنڌ سٺي ننڍي کنڊ پکڙيل نظر اچي ٿي.