polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
حال جي تحقيق مطابق نارنگي ڪينسر لاء مفيد آھي. آمريڪي سائنسدانن مطابق ميون سبزين جو ڳاڙھو يا ان سان ملندڙ رنگ لائڪوپين ٿئي ٿو. نارنگي پڻ لائڪوپين ٿئي ٿو جنھن جي استعمال سان سيني رحم جي ڪينسر جا خطرا 40 سيڪڙو گهٽجي وڃن ٿا. نارنگي کائڻ ڪري جسم کي گرمي پھچي ٿي ۔ اعصابي نظام کي طاقت ملي ٿي خون صاف ٿئي ٿو جنھن جي ڪري جسم ڪينسر جا سبب نٿا رھن.
نارنگي موجود جز پوٽيشم ۔ وٽامن بي 9 دافع تڪسيد دماغ لاء مفيد ڄاتا وڃن ٿا. پوٽيشم دماغ طرف رت جي وھڪ جاري رکڻ اعصابي سرگرمين کي وڌائڻ اھم ڪردار ادا ڪري ٿو. نارنگي وٽامن بي عمر وڌڻ سان دماغي تنزلي کي روڪي ويسر جھڙي مرض کان بچائي ٿي. ان کان سوا نارنگي موجود وٽامن بي 6 الٽي آتن کي روڪي ٿي.
نارنگي موجود وٽامن سي جسم مدافعتي سرشتي کي مضبوط ڪري ٿي وٽامن سي کي ايسڪاربڪ ايسڊ بہ چئبو آھي. وٽامن سي تڪسيد روڪ طور ڪم ڪري ٿي تڪسيدي جزن کي بنجڻ نٿي ڏئي. ھي تيزاب ڪولاجن جو اھم جزو آھي انساني جسم نون بافتن جي پيداوار مدد ڏئي ٿو.
ھن ميوي وٽامن سي جي مناسب مقدار جسم جي دفاعي نظام کي مضبوط ڪري ٿي پر ھڪ پروٽين ڪوليڳ جي مقدار کي مستحڪم ڪرڻ مدد ڏئي ٿي جيڪا وارن چمڙي لاء تمام ضروري آھي. نارنگي وٽامن سي ڀرپور ھئڻ ڪري ھن وٽامن اي ٿئي ٿي جيڪا وارن کي تر رکي ٿي.
نارنگي وٽامن بي 6 ۔ وٽامن سي ۔ پوٽيشم تاندور ھجڻ ڪري دل جي صحت بھتر رھي ٿي. پوٽيشم جي ڪري رت جي شريانين وھڪ بھتر نموني رھي ٿي. ھن جي کائڻ سان دل جا مرض فالج جا امڪان گهٽجي وڃن ٿا موت جو 49 سيڪڙو خطرو گهٽ ٿي وڃي ٿو.
ھن ميوي موجود وٽامن سي جسماني دفاعي نظام کي بھتر ڪري ٿي موسمي بيمارين ڇوتن جي خلاف مزاحمت ڪري ٿي ڪينسر جو سبب ٿيندڙ آزاد آڪسن جو سبب بنجي ٿي.
ھن موجود وٽامن فولڪ ايسڊ حمل دوران فائديمند ثابت ٿين ٿا. فولڪ ايسڊ جي کوٽ جي ڪري پيدائشي ٻارن جي وزن کوٽ ٿي وڃي ٿي.
نارنگي وٽامن سي موسمي بيمارين ڇوتن خلاف مزاحمت پيدا ڪري ٿي جيڪا تڪسيدي جزن کي ختم ڪري ٿي جيڪي ڪينسر جو سبب ٿين ٿا.
دنيا جي ھر ٻار کي ھن پڌرنامي شامل ڪيل سمورا حق حاصل آھن. دنيا جي ڪنھن بہ ٻار کي رنگ، نسل، جنس، ٻوليءَ، مذھب، قوميت، جنم، دولت، سياسي اختلاف يا ٻئي ڪنھن سبب جي ڪري ھنن حقن کان محروم نٿو ڪري سگھجي.
ٻار جي تحفظ تي خاص ڌيان ڏنو ويندو ھن کي قانوني ٻين طريقن سان اھڙا موقعا سھوليتون ميسر ڪيون وينديون جن سان ھڪ صحتمند ماحول آزاديءَ عزت سان ھن جي جسماني، ذھني، اخلاقي، روحاني معاشرتي اوسر ٿي سگھي.
ھر ٻار کي سوشل سيڪيورٽيءَ جو فائدو ڏنو ويندو. ٻار جي صحتمند پالنا ڪئي ويندي. ٻار سندس ماءُ جي ويم کان پھرين پوءِ خاص سنڀال ٽھل ٽڪور ڪئي ويندي. مناسب خوراڪ، رھائش، راند روند علاج جي سھولت ھر ٻار جو حق آھي.
ٻارمعاشري جو ھڪ صحتمند ڪارگر انسان تڏھن بنجندو جڏھن ھن کي مناست توجہ پيار ملندو ھن جي نفسيات کي سمجھڻ جي ڪوشش ڪبي. جتي بہ ممڪن آھي ھو پنھنجي مائٽن جي سنڀال ذميداريءَ ھيٺ رھندو. عام حالتن معصوم ٻار کي پنھنجي ماءُ کان الڳ نہ ڪيو ويندو. ھر معاشري لاڳاپيل ادارن جو فرَض آھي تہ ھو انھن ٻارن تي شفقت جو ھٿ رکن. جيڪي يتيم آھن يا جن کي پنھنجا مائٽ ناھن، انھن لاءِ سرڪار پاران مالي سھائتا ٻيون گھرجون پوريون ڪرڻ جي بہ ضرورت آھي.
ٻار جو اھو حق آھي تہ ھن کي مفت لازمي تعليم ڏياري وڃي خاص طور تي اسڪول جي سطح تائين. ھن کي اھڙي تعليم ڏني وڃي جنھن سان ھو پنھنجا معاشرتي قدر سڃاڻي سگھي، برابريءَ جي بنياد تي پنھنجون صلاحيتون مڃائي سگھي، بھتر فيصلا ڪري سگھي، پنھنجي معاشرتي اخلاقي ذميدارين کي سمجھي سگھي معاشري جو ھڪ لاڀائتو فرد بنجي سگھي. ٻار کي پنھنجو آئيندو سنوارڻ لاءِ بھترين رھنمائي ڏني وڃي. ٻار کي صحيح رستي تي ھلائڻ جي پھرين ذميداري ھن جي مائٽن جي آھي. تعليم جي حصول سان گڏوگڏ ٻار کي راند وندر ورونھن جون اھي سھوليتون ڏنيون وينديون جن سان ھن جي شخصيت نکري سگھي.
ٻار کي ھر قسم جي غفلت، ظلم استحصال کان بچايو ويندو. ڪنھن بہ صورت ھن کي قربانيءَ جو ٻڪرو ٿيڻ نہ ڏبو. ٻار کان ھڪ خاص عمر تائين پھچڻ کان پھريائين نوڪري نہ ڪرائي ويندي. ھن کان ڪوبہ اھڙو ڌنڌو يا نوڪري نہ ڪرائي ويندي جنھن سان ھن جي صحت يا تعليم تي ڪو ھاڃيڪار اثر پوي يا ھن جي جسماني، ذھني يا اخلاقي اوسر متاثر ٿئي.
ٻار کي انھن ڳالھين کان بچائبو جن سان تعصب، مذھبي انتھاپرستي يا اھڙي قسم جي ڪا ٻي جذباتي ڪيفيت پيدا ٿئي. ھن کي سمجہ، ساڃاھ، دوستي، امن، عالمي برادري رواداريءَ جا سبق پڙھايا ويندا. ھن کي پنھنجي تواناين صلاحيتن جي پوري ڄاڻ ھجڻ گھرجي ھن انساني ھمدرديءَ جو جذبو ھئڻ گھرجي.
جيتوڻيڪ گذريل پنجاھ سالن ٻارن جي حقن تي گھڻو ڪم ٿيو آھي مختلف ادارن رياستن پاڻ انھن حقن بابت اتفاق بہ ڪري ورتو آھي پر ماھرن جي چوڻ مطابق انھيءَ ڏس وڌيڪ ڪم ڪرڻ جي اڃا گنجائش موجود آھي.
ڪنھن بہ ٻار کي پنھنجي ماءُ پيءُ سان گڏ رھڻ جو حق حاصل آھي. ڪوبہ فرد، معاشرو يا ملڪ ٻارن کان اھو بنيادي حق نٿو کسي سگھي.
ھر مائٽ جي اھا بنيادي جوابداري آھي تہ ھو پنھنجي ٻار جي صحت، صفائي علاج جو پورو بندوبست ڪن. بک بيوسيءَ ٻار جو موت انسانيت جي توھين آھي اخلاقي طور معاف نہ ٿيڻ جھڙو گناھ آھي.
ڪنھن بہ ٻار کي سندس رنگ، نسل، جنس، ٻوليءَ، قوميت، مذھب، معذوريءَ يا ٻئي ڪنھن بہ سبب جي ڪري تعصب يا امتيازي سلوڪ جو شڪار نٿو بنائي سگھجي.
ٻارن کي ھڪ اھڙي ماحول پروش پائڻ جو حق آھي جيڪو ٻار کي ڪنھن بہ قسم جي جسماني، ذھني جنسياتي وحشانيت، بدسلوڪي تشدد کان مڪمل طور تي تحفظ ڏئي سگھي.
1948ع گڏيل قومن جي عالمي اداري پاران ٻارن جي حقن بابت ھڪ عالمي گڏجاڻي ٿي جنھن ماءُ ٻار جي خصوصي تحفظ مدد تي زور ڏنو ويو. گڏجاڻيءَ ٻار جي معاشرتي تحفظ کي سندس بنيادي حق قرار ڏنو ويو.
ٻارن جا حق انساني حقن جي فھرست سڀ کان وڌيڪ اھميت رکن ٿا. ٻارن جي صحيح پرگھور، پالنا، تعليم صحت ھر مائٽ جو اولين فرض آھي. جھڙيءَ طرح وڏن کي حياتيءَ جو حق حاصل آھي تھڙيءَ طرح ٻارن کي بہ صاف سٿري ماحول جيئڻ پروان چڙھڻ جو پوروپورو حق حاصل آھي. 1989ع گڏيل قومن جي عالمي اداري پاران ٻارن جي حقن بابت ٿيل اجلاس ٺھراءُ منظور ٿيو تہ ”ارڙھن سالن کان ننڍي ڄمار جو ھر انسان ٻار آھي“.
ھر انسان لاءِ ٻار قدرت جو ھڪ انمول تحفو آھي. ٻارن جي منھن تي مرڪ پکيڙڻ کين معاشري جي ھڪ معتبر شخصيت بنائڻ اسان سڀني جي پھرين ذميداري آھي. ھر انسان کي ياد رکڻ گھرجي تہ ٻارن کي ھيٺيان بنيادي حق حاصل آھن:
گڏيل قومن جي عالمي اداري پاران ٻارن جي تعليم لاءِ جيڪي ھدايتون جاري ڪيون ويون آھن تن ٻارن جي حقن کي ھيٺين ٽن قسمن ورھايو ويو آھي:
دائود اهڙي همت مردانگيءَ سان هندوستان جي فتنن فسادن کي ميٽي ڇڏيو جو هارون رشيد کي هن جي بيدار مغزي تي ڀروسو ٿي ويو وري هن کي ڪنهن ٻئي نئين والي مقرر ڪرڻ جي ضرورت ئي پيش نه آئي، تان جو سندس آخري وقت تائين هي ئي سنڌ جو حڪمران رهيو. انهن فسادن جي بند ڪرڻ بعد دائود نهايت ئي انصاف عمدگيءَ سان حڪومت ڪئي. ٻاهرين راجائن تي هڪ بہ حملو نہ ڪيو.
تاريخ الاطباءِ جي صفحي نمبر 33 تي آهي ته طبيب مڻڪو شاهي خرچ تي خليفي وٽ پهتو ان جو علاج ڪيائين، جنهن سان هو چاڪ چڱو ڀلو ٿي ويو. هارون طبيب کي انعام اڪرام سان نوازي دارالترجمي اهم حيثيت ڏئي رکيو، جتي هو سنسڪرت ڪتابن جو ترجمو ڪرڻ سان گڏ ٻين جي مدد به ڪندو هو. هن شاناق جي ڪتاب ”السموم“ جي ترجمي ابو حاتم بلخي جي وڏي مدد ڪئي.
ساڳي ئي دؤر اسان کي هڪ ٻي هندستاني طبيب صالح بن بهلا جو نالو به ملي ٿو، جيڪو شاهي طبيب جبرئيل جي قد ڪاٺ جو حڪيم هو. هن هارون الرشيد جي ڀيڻيوئي جي مرض جو ڪامياب علاج ڪري وڏي شهرت ماڻي، جنهن کي شاهي طبيب جبرئيل جواب ڏئي چڪو هو سندس موت جي اڳڪٿي ڪري ڇڏي هائين.193 هه خليفي هارون رشيد وفات ڪيائين.
هارون رشيد وڏي ويچار کان پوءِ 184هه آخر داؤد بن يزيد جهڙي علم دوست، انسان پرور عاقل انسان کي سنڌ جو گورنر بڻايو پر پنهنجي وطن سان محبت ڪري هو به هيڏانهن اچڻ بدران پنهنجي ڀاءُ مغيره کي موڪليائين.جڏهن ھارون رشيد کي معلوم ٿيو ته ايوب کان به ڪو سوجهرو نه ٿيو تڏهن آخر هن سنه 184 هجري دائود بن يزيد بن حاتم مهلبي کي سنڌ جو والي مقرر ڪري روانو ڪيو. دائود سان گڏ هڪ شخص ابو الصمد نالي به هندوستان وارد ٿيو هو جنهن ڪنهن وقت کان پوءِ بغاوت ڪئي، جنهن جي نسبت بلاذري لکي ٿو ته منهنجي وقت هن جي بغاوت جو جهنڊو کڙو ڪيل هو. يعقوبي مطابق
دائود به ذرا آرام طلب هو مگر ان سان گڏ هو هڪ اهڙي سخت گير طبيعت جو آفيسر هو جو جيڪڏهن ڇيڙيو وڃي ته پوءِ شايد هن کان وڌيڪ ڦڙتي وارو جفاڪش به ڪوئي ثابت نه ٿئي. سندس زماني به ڪو وقت سنڌ جو ساڳيو حال رهيو ڇو ته ابتدا جڏهن رشيد سنڌ جي حڪومت هن جي هٿ ڏني تڏهن هن دل چيو ته ياران وطن کي ڇڏي ڪير ٿو هيڏي پراهين مسافري تي وڃي. سو پاڻ اتي ٿي ويهي رهيو پنهنجي ڀاءُ مغيره کي پنهنجو نائب ڪري هندوستان موڪلي ڏنو.
205 هه تي داؤد سنڌ جي ويهه سال حڪومت هلائي وفات ڪئي. هو وڏو دلير مضبوط ارادن وارو انسان هو. سنڌ جي عرب دؤر جي گورنرن جنيد کانپوءِ هن جهڙو جوان نٿو ملي. سندس دؤر کي سنڌ جو سنهري دؤر چيو وڃي ٿو.ابن اثير ابن خلدون لکن ٿا تہ سنه 205هجري دائود عالم فاني کي ڇڏي عالم آخرت ڏي راهي ٿيو. مامون هن جي خدمتن جو قدر سڃاڻي سندس جاءِ تي سندس پٽ بشير کي سنڌ جو والي مقرر ڪيو، هن کانئس انجام ورتو ته هو هر سال ڏهه لک درهم خلافت جي خزاني داخل ڪندو.
انهيءَ زماني بني ڪنده جو آزاد ڪيل غلام ابوالصمه سنڌ پهتو ڪجهه ڏينهن بعد قبضو ڪري ورتائين. هو انهن ماڻهن مان هو جيڪي اڳ داؤد سان سنڌ آيا هئا.
هي جسم موجود مختلف طرح جي لپڊز جي جانچ ڪندو آهي يعني ڪوليسٽرول، هائي ڊينسٽي لائيپو پروٽين لو ڊينسٽي لائيپو پروٽين. جن ماڻھن جي فيملي مستقبل دل جو مرض هجي تہ انھن کي خاص طور تي مرد کي هي ٽيسٽ سال هڪ دفعو ضرور ڪرائڻ گھرجي لپڊ ليول جيڪڏهن ٿوري گھڻي خرابي هجي تہ اوھان شروعاتي ليول تي ان جي جاچ ڪري پنھنجي خوارڪ تبديلي ورزش کي روٽين جو حصو بنائي ڪري دل جي خطرناڪ مرضن کان محفوظ رهي سگھو ٿا. مردن دل جي مرض جو ريشو وڌيڪ هجي ٿو. ان لاءِ سڀني ماڻھن کي ويھ سال جي عمر کانپوءِ هي ٽيسٽ ضرور ڪرائڻ گھرجي جن جي پيءُ ماءُ کي دل جو مرض آهي تہ اُهو سالانو هي ٽيسٽ ضرور ڪرائي.
هي جگر جي ٽيسٽ آهي جنھن جگر جي نارمل ڪم ڪرڻ جي صلاحيت کي چيڪ ڪرڻ جي لاءِ رت بلريوبن ڪجھ اينزائمز کي جانچيو ويندو آهي. بلريوبن هڪ مادو آهي جيڪو اسان جي ڳاڙهن خلين جي ٽٽڻ سان ٺھندو آهي جگر ان کي جسم مان صاف ڪرڻ جي لاءِ ٻين ڪجھ مادن سان گڏ جوڙي ويندو آهي پوءِ هي جسم مان خارج ٿي ويندو آهي. جيڪڏھن جگر جي نارمل فنڪشن ڪا خرابي ٿي تہ بلريوبن جي مقدار رت هڪ مخصوص ويليو کان وڌي ويندي آهي.
هي رت موجود مختلف خلين يعني ريڊ بلڊ سيلز وائٽ بلڊ سيلز ٻن وائٽ بلڊ سيلز جا سڀ قسم پليليٽس جي تعداد رت موجود هيموگلوبن جي مقدار ٻڌائيندو آهي جيڪڏھن اوهان جي رت هيموگلوبن جي گهٽتائي ھجي يعني اينميا جو شڪار آهيو جنھن کي عام طور تي رت جي گهٽتائي چئبو آهي يا جسم ڪو انفيڪشن يا الرجڪ پروسيس هلي رهيو آهي تہ ان ٽيسٽ سان خبر پوندي آهي.
پاڪستان ٽين دنيا جي ٻين پٺتي پيل ملڪن وانگر صحت جي سھولتن تائين پهچ هڪ بنيادي مسئلو آهي اهو مسئلو معاشري موجود سماجي، معاشي سياسي جوڙجڪ سان ڳنڍيل آهي. پاڪستان رٿابندي جي ماهرن آپيشاهي پاران ٺاهيل صحت پاليسي ناڪام ترين پاليسي آهي پاڪستان جا شهري صحت جي بنيادي سھولتن کان وانجهيل آهي.
ترقي یافتہ ملڪن هر ڇھ مھيني کانپوءِ سڪريننگ ٽيسٽ مان هي بہ ٽيسٽ ڪئي ويندي آهي. ڪولون ريڪٽم جا مختلف مرض خصوصن ڪينسر کي جلدي پڪڙڻ جي لاءِ هي ٽيسٽ بنيادي اھميت جو ڪارڻ آهي. ھن ٽيسٽ سٽول سيمپل جي مائيڪروسڪوپڪ جاچ ڪئي ويندي آهي ان رت پس يا ڪو ٻيو ايبنارمل مادو تہ موجود نہ آهي چيڪ ڪيو ويندو آهي.
ان ٽيسٽ يورين جي مڪمل مائيڪروسڪوپڪ جاچ ڪئي ويندي آهي تہ ان بيڪٽيريا،رت پس يا ڪرسٽل وغيره تہ موجود ناهن. هي ٽيسٽ يورينري ٽريڪٽ جي بيمارين جي جاچ جي لاءِ ضروري آهي.
هي گڙدن جي جاچ جي ٽيسٽ آهي. ان رت موجود يوريا ڪريٽينن کي جانچيو ويندو آهي جيڪڏهن انھن جي مقدار هڪ مخصوص حد کان وڌيڪ هجي تہ گڙدن جي خرابي کي ظاهر ڪندو آهي.
صحت مان مراد جسم جي اها ڪيفيت آهي جيڪا معمول جي مطابق هجي يا جسماني ذهني تندرستي. هي لفظ عام طور تي جسماني ڪيفيت جي لاء به استعمال ڪيو ويندو آهي.
هي ٽيسٽ رت موجود گلوڪوز جي مقدار ٻڌايندو آهي. جيڪڏھن اوهان جي فيملي کي مستقبل ڊايا بٽيز شوگر جي بيماري آهي تہ سالانو پنھنجو ٽيسٽ ضرور ڪرائيو.
ڇاڪاڻ ته 300ع هتان جي بادشاهه ترمي دانس عيسائيت کي سرڪاري مذهب قرار ڏنو هو پھرين صدي عيسويءَ آرمينيا دنيا جو پھريون ملڪ ھيو جنھن رياستي سطح تي عيسائيت جو مذھب اختيار ڪيو پنجين صدي عيسويءَ آرمينيائي بادشاهت بازنطيني ايمپائر ساساني ايمپائر ورھائجي وئي.
آرمينيائي حڪومت ستين صدي ق . م قائم ٿي. اوراتو آرمينيا جي مٿاھين پٽ وارو علائقو آهي جتي 680 ق م بادشاهت قائم ٿي جيڪا 590ق م تائين رھي ان جو گاديءَ جو هنڌ سگونيا شھر ھو. ان بعد اھو علائقو آرمينيا جي ساتراپي نالي قائم ٿيل بادشاهت جي حڪومت ھيٺ رھيو جنھن جو گاديءَ جو هنڌ اربوني ھو جيڪو موجوده يريوان لڳ واقع ھو آرمينيا جو باقي حصو ساڳي وقت ميديائي گھراڻي جي حڪمراني رھيو جنھن جو گاديءَ جو هنڌ ھگمتانه شھر ھيو جيڪو اولھ ايران واقع ھيو. 505 ق.م سائرس اعظم ان کي ايراني سلطنت شامل ڪيو. ساتراپي جي زوال بعد آرمينيا جي بادشاھت قائم ٿي.
جڏهن سڪندر اعظم 330 ق.م ايران فتح ڪيو ته سلوڪسي ، سلطنت جو حصو بنجي ويو. . سڪندراعظم جي وفات کانپوءِ سندس جرنيلن ان جي حڪومت پاڻ ورهائي ڇڏي. سلوڪس جي حصي شام اوڀرندي حصي وارا علائقا آيا. هتي سلوڪس خاندان 312 ق. م کان 364 ق. م تائين حڪومت ڪئي. آرمينيا جي بادشاهت شروع اروندي گھراڻي پوء
آرمينيا جي پکيڙ آھي. آرمينيا جي زمين گھڻي ڀاڱي جابلو آھي جتان تيز نديون وھن ٿيون ان تي ڪجھ ٻيلا پڻ آھن. سطح سمنڊ کان اتان جي زمين کان
تائين بلند آھي سمنڊ جي سطح کان مٿي 39 ميٽرن کان گھٽ ڪوبه علائقو ڪانھي بلندي جي لحاظ کان ھي ملڪ دنيا جي ڏھن بلند ترين ملڪن شامل آهي. ان جا جابلو علائقا بلندي سوئيٽزرلينڊ نيپال کان بہ وڌيڪ بلند آھي. ڪوھ آرارات تاريخي طور تي آرمينيا جو حصو رھيو آھي پر ھن وقت ترڪي شامل آھي، ھن علائقي جي بلندي ترين چوٽي آھي. اھو جبل آرمينيا مان پڻ نظر ايندو آهي. اھو جبل آرمينيا جو سڃاڻپ سمجھيو ويندو آھي ڇوتہ آرمينيا جي سرڪاري نسبتي نشان اھو جبل شامل آھي
آرمينيا جي آبھوا اونھاري گرم ، خشڪ سج واري ھوندي آھي جيڪا جون کان سيپٽمبر جي وچ تائين ھلندي آهي. گرمي پد جي وچ ڦرندو رهندو آهي. ان ھوندي بہ گھم تيز گرمي جي اثر کي زائل ڪندي آهي. شام واريون وڻندڙ ٿڌيون ھوائون جبلن ھيٺ گھلنديون آھن. ھتي بھار گھٽ سرء وڌيڪ ٿيندو آهي. ھتي جو سيارو تمام ٿڌو برف گھڻي پوندي آهي. سردي گرمي پد
تائين ھوندو آھي. سياري ھتي برف تي اسڪيئنگ راند کيڏي ويندي آهي. سيوان ڍنڊ آرمينيا جي مٿاھين حصي تي واقع آهي اھا دنيا جي اندر سامونڊي سطح کان بلند ترين ٻيون نمبر وڏي ڍنڍ آھي.
آرمينيا چوڌاري زمين سان گھيريل ملڪ آھي جيڪو ٽرانس قفقاز واري خطي ڏکڻ ڪوھ قاف واري جبلن سميت ڪيسپئن سمنڊ ڪاري سمنڊ جي وچ واري ھيٺاھين ميدانن واقع آھي. آرمينيا جا اتر اوڀر وارا مٿانھان ميدان اولھ ايشيا واقع آھن. اھي مٿانھان ميدان اولھ ترڪي اتر جارجيا، اوڀر آذربائيجان ڊي فيڪٽو خودمختيار ارتسخ ريپبلڪ ڏکڻ ايران نخجوان جي اينڪليو جي سرحدن سان وڃي لڳن ٿا
ارشڪاني گھراڻي حڪومت ڪئي. ٻي صدي ق.م روم سلوڪسي حڪومتن جنگ لڳي. ان عرصي دوران آرمينيا آزاد ملڪ بنجي ويو. آرمينيا 94 ق.م کان 56 ق. م تائين مشرق قريب جي سڀني حڪومتن کان طاقتور حڪومت هئي.ان کي دنيا جي سڀ کان قديم عيسائي مملڪت چيو ويندو هو.
آرمينيا پارلياماني جمھوريت قائم آھي. ان کان اڳ اپريل 2018 تائين ملڪ جي آئين تحت نيم صدارتي نظام رائج ھيو. موجوده آئين مطابق صدر رياست جو سربراھ وزيراعظم حڪومتي سربراھ آھي. قانونسازي جا اختيار نيشنل اسيمبلي وٽ آهي جنھن کي ازگين زوگوف چوندا آهن جيڪا ھڪ ايواني پارليامينٽ آھي.
آرمينيا ڏھ صوبا آھن. ھن ملڪ صوبي کي مارز صوبن کي مارزر چوندا آهن. صوبي جي گورنر کي ماررزپيٽ چوندا آهن يريوان ملڪ جي گادي جو هنڌ آهي جنھن 12 ضلعا آهن.
هندستان، دنيا جي تاريخ عظيم الشان درجي جو مالڪ آهي. پهرين دؤر هن سنسڪرت جهڙي ٻولي پيدا ڪئي، ڪليلا و دمنا"' جهڙو حڪمت وارو ڪتاب لکيو. فوجي مشقن واري راند شطرنج ايجاد ڪئي. رياضيءَ يونان سان مقابلو ڪيائين. الاهيات ويدانت فلاسافي سيکارڻ جڳت گرو بڻيو. ان سان ويدڪ ڌرم ٻڌ ڌرم پکڙيا. هندوستان مها راجا اشوڪ جهڙا حڪمران پيدا ڪيا. ٻئين دؤر قديم انسانيت جي علمبردار جلال الدين اڪبر پيدا ڪيو. هن ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ملائي اردوءَ جهڙي انٽرنيشنل ٻولي ٺاهي. هندوستان محي الدين عالمگير جهڙو سلطان شاهه ولي الله جهڙو فلاسافر پيدا ڪيو.
سنڌو دريا جي اوڀر واري علاقي جو نالو سنڌ هو جيڪو ايرانين جي اچڻ سان هند ٿي ويو. ايئن ئي انڊس مان انڊيا ٿي ويو. ماضي هن خطي کي هندوستان يا ڀارت چيو ويندو هو. علامه اقبال جي لکيل مشهور قومي گيت پڻ اهو ئي ورجايل آهي؛ "ساري جهان سي اچها هندوستان همارا". آزادي کان پوءِ هن ملڪ جو سرڪاري نالو ڀارت رکيو ويو. محمد علي جيڻا هندوستان نالي تي تنقيد ڪئي چيو ته هندوستان ان سموري علائقي جو نالو هو هاڻي جيڪو ٻه حصا ٿي پاڪستان ڀارت ٿيو آهي. جيڻا انڊيا لفظ جي پڻ مخالفت ڪئي پر بعد راضي ٿي ويو. ٻاهرين ملڪن لفظ انڊيا گهڻو رائج آهي.
چوڻي اهي ته ”جيڪي مھا ڀارت آهي، سو ڀارت ڪينھي.“ معنا ته مھاڀارت، هڪ مڪمل معلوماتي مذهبي ڪتاب آهي. ڀارت کنڊ جون مُک هڙئي ڳالھيون، منجھس لکيل آهن. ٻين لفظن سندن خيال آھي؛ مھا ڀارت اھي ڳالھيون به لکيل آھن، جيڪي ڀارت ملڪ ڪونھن. مطلب اهو ته ڌرمي ڪتاب، به انسان کي گھڻو ڪجھ سيکارين ٿا.
ڀارت, جنهن کي هند، هندستان، انڊيا پڻ سڏيو ويندو آهي، سو ڏکڻ ايشيا واقع آهي. هيءُ ڏکڻ ايشيا جي وڏي حصي تي پکڙيل آهي. هندستان آبادي جي لحاظ کان دنيا جي وڏن ملڪن شامل ڪيو ويندو آهي. هندستان جا هڪ ارب کان وڌيڪ ماڻهو هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻوليون ڳالهائيندا آهن. هندوستان جي اوڀر بنگلا ديش ميانمار ، اتر ڀوٽان چين نيپال اولهه پاڪستان. ان کان سواءِ ڏکڻ اوڀر ڏکڻ اولهه هندي سمنڊ آهي.
هندستان جمهوري ملڪ آهي. ڪيترين ئي رياستن تي ٻڌل هي من ملڪ جو نظام وفاق جي هيٺ آهي. رياست جو سربراهه صدر هوندو آهي جيڪو 5 سالن لاءِ چونڊبو آهي.
ايرانين پنهنجي لهجي آڌار سنڌ کي هند ڪري ڇڏيو يوناني وري ”هه“ کي ”ا“ تبديل ڪري اند ڪري ڇڏيو. رومن اهو لفظ اند مان ڦري انديا ٿي ويو انگريزي ٻولي ”د“ نه هجڻ ڪري ”انڊيا“ بڻجي ويو.
“ پاڻ، اُتي بيهي ڏاڍيءَ فصاحت سان پنهنجي عقيدي جي چڱائيءَ جو بيان ڪرڻ لڳي. ساري درٻار حيران ٿي ويئي. جڏهن بس ڪيائين، تڏهن به ڳچ تائين ته بادشاهه توڙي اُمراعه علماءُ ماٺ هئا. نيٺ، ڏاڍي رنج افسوس سان، هن جي قتل جي فتوا ڏنائون. پوءِ هن کي گُهٽي مارائي. هن جو لاش هڪڙي ڦٽل کوهه وجهي، انهيءَ کي پهڻن سان ڀري ڇڏيائون _ ڪن جو چوڻ آهي، ته انهيءَ کي ساڙي ڇڏيائون. انهيءَ طرح هن لائق، قابل، خوبصورت ثابت قدم زال جي حياتي پوري ٿي. جيتوڻيڪ هن جو موت هيبتناڪ خواريءَ جهڙو هو، مگر هوءَ بهادريءَ جي رستي مرڻ سان، اعليٰ درجي جي جوانمردي ڏيکاري ويئي. اهو افسوس جهڙو موت، هن جي قابليت عزت تي پردو نٿو وجهي.
قرة العين جي شادي سندس سئوٽ ملا محمد سان ٿي هئي، ليڪن افسوس ته انهن جي اڻبڻت ٿي پيئي انهيءَ جي پڇاڙي چڱي نه ٿي. قرة العين، هميشہ وانگي پنهنجي علمي ڪمن مَشغول رهي، بلڪ مذهبي علمي ڳالهين سندس شوق دلچسپي زياده ٿيڻ لڳي. انهيءَ وقت ڌاري هن کي خبر ملي ته هڪڙو نوجوان شيرازي، مرزا علي محمد نالي، ”مهدي“ هئڻ جي دعويٰ ٿو ڪري، گهڻائي ماڻهو هن جي پيروي ٿا ڪن، انهيءَ سان قرة العين خط ڪتابت ڪرڻ لڳي. نيٺ سچيءَ دل سان هن جي شاگرد مريد ٿي، انهيءَ جي تعليم پکيڙڻ ڪوشش ڪرڻ لڳي. انهيءَ ڪم لاءِ، سفر ڪرڻ ظاهر ظهور وعظ ڪرڻ لڳي.
قدرت قرة العين کي جهڙي ظاهري خوبي ڏني هئي، تهڙي باطني، جهڙي صورت هوءَ چڱي هئي، تهڙي سيرت ، نه رڳو فصاحت بلاغت هوءَ لاثاني هئي، پر هن جو عربي فارسي نثر توڙي نظم حيرت جهڙو هو. هن جي غزلن شعرن مان ڪي ٿورا نموني لاءِ هتي ڏجن ٿا.
ٽالپرن مان مير آلودو خان مير مسعود خان، ميان يار محمد ڪلهوڙي جا مريد هئا، جن کي ميان يارمحمد دعوت ڏئي خداآباد گھرايو. مشهور انگريز رچرڊ برٽن نه رڳو سنڌيالاجسٽ هو پر هڪ وڏو نفسياتي ماهر هو هن سنڌي ماڻهن جي نفسيات تي ڪافي ڪارائتيون لکڻيون لکيون. هن لکيو ته:
بهاراڻي ٽالپرن جو ممتاز خاندان ڪلهوڙن جي زماني کان جاگيردار هو. کين جان محمد جي ڳوٺ جاگير هئي. مير محمد خان، ميان سرفراز خان جو ڪاردار هو. مير حسن علي خان بهاراڻي وٽ 1777ع ميان عبدالنبي خان جي لکيل سند هئي، جنهن لکيل هو ته مير سيد خان بهاراڻي ديره دار هو. سندن مرتبي موجب مير فتح علي خان هن خاندان جي خانوادن کي ٽن هزارن بيگهن جي جاگير ڏني. منجهانئن مير جان محمد ٽنڊو مير جان محمد جو بنياد وڌو. مير محمد خان جو پٽ مير لقمان خان مير سهراب خان وٽ وڏي عهدي تي مامور هو. مير لقمان جو ڀاءُ مير مبارڪ خان مياڻي جي جنگ شهيد ٿيو.
ٽالپور،تالپور،يا ٽالپر بلوچ قبيلو تالپر جنھن جي جد اعلیٰ شهداد ٽالپر آھي۔ جڏھن بلوچ ڪلهوڙا فوج ڀرتی ٿيا تہ شھداد ٽالپر سپہ سالار پڻ بڻجي ويو۔ بعد ڪلهوڙن ٽالپر سردارن کي قتل ڪرایو۔ ٽالپرن جنگ هالاڻي ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي حڪمراني قائم ڪئي۔ سنڌ ساگر دوآبه مير چاڪر خان کين جاگير ڏني هئي. ماڙي سندن تختگاهه هو، جنهن تي انگريزن ماڙي انڊس نالو رکيو. پوءِ مزارين مگسين جي طرفداري ڪندي، چانڊين سان جنگين ڪرڻ وقت ماراچه علائقي رهڻ لڳا.
هليلاڻي مير مبارڪ خان جي پڙپوٽي مير هليل خان جو اولاد آهن. منجهانئن ڪي نوابي جي عهدي کي پهتا. مير نواب فاضل خان جو حجاب خان جو پڙپوٽو هو، تنهن ٽنڊو مير فاضل تعمير ڪرايو. سندس پوٽي مير باغ علي خان 1856ع وفات ڪئي. سندس فرزند مير غلام علي خان کي گهوٽاڻن جاگير هئي.
اهڙي ڪوشش ڪامياب ڪوشش پهرين پروفيسر ملڪاڻي ڪئي، تنهنڪري کيس جديد سنڌي ناٽڪ جو باني چئجي ٿو. ان نسبت پروفيسر ملڪاڻي پنهنجي ڪتاب ”سنڌي نثر جا تاريخ“ ورهاڱي کان اڳ واري ننڍي ناٽڪ بابت لکي ٿو: ”آئون سمجهان ٿو ننڍي ناٽڪ جي ميدان آئون اڪيلو لکندڙ آهيان. جنهن ڳنڀير طور گهرو، پنگتي قومي مسئلن تي 20-25 ننڍا ناٽڪ جوڙي، سنڌي يڪ فصلي ناٽڪ کي سماجڪ سڌاري جو واهڻ بنايو آهي. منجهن بناوت جي قاعدن جي به پوري پوئيواري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويئي آهي، جيئن ٿوري ٿوري واقعن، نظارن ڪردارن ننڍين سڀاويڪ زبانن مان مرضي سان ڪو خاص کنيل مطلب ڇٽي اچي.“
انهي ترجمي واري ڪتاب جو مهاڳ ڪاڪيڀيرو مل مهرچند آڏواڻي لکيو هو. انهيءَ هو ترجمي ٻولي جي پرک ڪندي لکي ٿو: ”سندس شاعراڻن خيالن کي سنڌيءَ آڻڻ ڪم ٿو کپي. مسٽر ملڪاڻي کي انهيءَ ڪري جس آهي جو اصلوڪا خيال قائم رکيا اٿس منجهس ڪا مروٽ سروٽ ڪانه ڪئي اٿس. ٻولي جيڪا ڪم آندي اٿس، سا به وري بابوءَ جي شاعراڻي نموني جي آهي. جنهن کي ڀلي ته ڪو نظم يا نثري ٻنهي جو جوڙميل ڪوٺي.“
اهو ترجمو هن نظماڻي نثر ڪيو هو. انهي ئي عرصي دوران هن نامياري انگريز ناول نويس رينالڊ جو ننڍو ناول ”گم ٿيل صندو ڦڙي“ جي نالي سان ترجمو ڪري ڇپايو. ائين پروفيسر ترجمن جي صورت ادب وک رکي.
پروفيسر ملڪاڻيءَ جو نثر ادبي تاريخ نويسي جو اهم ڪم ”سنڌي نثر جي تاريخ“ ڪتاب آهي، جيڪو 1968ع ڇپيو. ٻئي سال هن ڪتاب کي ”اڪاڊمي ايوارڊ انعام“ مليو. ادبي تاريخ جي لحاظ کان ورهاڱي تائين، سنڌي نثر جو سلسليوار تفصيلوار اتهاس هجي. ان ڪھاڻي، ناول، ناٽڪ، اسٽيج ڊرامن، مضمون تنقيد جي نه رڳو تاريخ آهي، پر تحقيق به آهي، ته ڪٿي ڪٿي رچنائن جي مثالن سان تنقيدي جائزو به آهي. هن ڪتاب مان سنڌي ادب جي ڌار ڌار صنفن بابت ڏاڍي سٺي بنيادي ڄاڻ ملي ٿي. حقيقت اهو هڪئي ڪتاب سنڌي نثر جي شاهڪار هئڻ جو لاثاني ثبوت آهي.
منگهارام ملڪاڻي جديد سنڌي ناٽڪ جي ان داتا هئڻ سان گڏ هڪ برک نقاد ادبي تاريخ نويس پڻ هو. هن 1940ع واري زماني جدا جدا سنڌي رسالن نثر جي ڌار ڌار صنفن تي ڪيترائي ليک لکيا، جن انهن صنفن جي ترقي جو تاريخي تنقيدي جائزو ورتل هو. سندس اهڙن مضمونن جو پهريون مجموعو ”ادبي اصول“ جي نالي سان 1950ع ڇپيو، جنهن جي سٺي آجيان ڪئي ويئي.
نارايڻ شيام ، ڪشنچند ’بيوس‘ جي اثر هيٺ آيل شاعرن مان هو ڊي. جي. سنڌ ڪاليج ڪراچي ’سنڌي ادبي سرڪل‘ جي بنياد وجهندڙن سرگرم ڪارڪنن مان هڪ هو. ڊي. جي. سنڌ ڪاليج جي سنڌي ادبي سرڪل ، ورهاڱي کان ٿورو اڳ، نارايڻ شيام، شيخ اياز، هري دلگير شيخ راز جديد سنڌي شاعريءَ جو بنياد وڌو. هنن سنڌي شاعري کي نين صنفن نون رِدمن کان واقف ڪيو. نوان تجربا ڪيا سنڌي شاعريءَ لاءِ نيون واٽون ٺاهيون.
نارايڻ جي شاعريءَ جو پهريون مجموعو 1953ع هري دلگير جي شاعري سان گڏ ”ماڪ ڦڙا“ جي نالي سان ڇپيو. ”ماڪ ڦڙا“ شيام جي اوائلي تجرباتي شاعري آهي، جنهن آزاد نظم، سانيٽ، ترائيل، نظم وغيره شامل آهن. تنوير عباسي جي لفظن : ”ماڪ ڦڙا ڪن نظمن جو موضوع سنڌي شاعريءَ لاءِ ان وقت به انوکو هو اڄ پڻ انوکو آهي.“
شيام جي شاعريءَ جو ٻيو مجموعو ”پنکڙيون“ جي نالي سان 1955ع ڇپيو، جنهن سندس 54-1953ع جي شاعري شامل آهي. هن مجموعي هڪ سئو رباعيون هڪ ڊگهو نظم ’روپ مايا‘ شامل آهن. رباعي فارسي شاعري جي صنف آهي، جيڪا هڪ خاص بحر ’فرج‘ ان جي ’زحافن‘ تي لکي سگهبي آهي. چئن سٽن خيال جي اونهائي موضوع جي هميھ گيري سان گڏوگڏ ڪنهن حد تائين چوٽ جو عنصر ضروري آهي. نارايڻ شيام انهيءَ ٺيٺ فارسي صنف کي عام فهم سنڌي ٻوليءَ جو ويس پهرايو، سو به ان طرح جو سنڌي جو لهجو، اُچار ردم قائم رهي. اهو فقط شيام ئي ڪري سگهيو آهي.
شيام جو ٽيون مجموعو ’رنگ رتي لهر‘ 1956ع ڇپيو. هن مجموعي رڳو غزل اٿس. ’رنگ رتي لهر‘ کان سواءِ ’واريءَ ڀريو پلاند‘، آڇيندي لڄ مران مهڪي ويل صبح پڻ غزلن تي مشتمل آهي، جڏهن ته ”روشن ڇانورو“ به ڪافي غزلن جو تعداد شامل آهي، روشن ڇانورو دوها، سورٺا ترائيل پڻ شامل آهن. ’ماڪ ڀنا رابيل‘ وايون هائڪو ، دوها، سورٺا، بيت، رباعيون نظم شامل آهن. پر ’غزل شيام جي سموري شاعريءَ تي ڇانيل ٿو نظر اچي. نارايڻ شيام جي انهن غزلن جي حوالي سان شاعر ارجن حاسد هڪ هنڌ راءِ ڏيندي لکيو آهي:
”نارايڻ شيام جي غزل جون بي مثل نراليون وصفون کيس عالمي شاعرن بيهارين ٿيون. جهڙيءَ طرح اردوءَ مير، غالب فراق گور کپوري جهڙن شاعرن جي غزل جون خوبيون تواريخي سنگ ميل جي حيثيت رکن ٿيون، تهڙيءَ طرح نارايڻ شيام جو غزل به سنڌي شاعري سنگ ميل جي قدر و قيمت رکي ٿو. در حقيقت سنڌي غزل جي شاعريءَ اهڙو مثال ئي نٿو ملي، جنهن جو مقابلو نارايڻ شيام جي غزل سان ٿي سگهي. مقابلو ته مقابلي جي ماڳ، سندس معيار جي اوچاين جي نزديڪ به اڃا تائين ڪوئي شاعر نه پهچي سگهيو آهي.“
”شيام جي غزلن حقيقت نگاريءَ سان گڏوگڏ انسان دوستي، بي تعصبي، امن محبت جا اعلى قدر موجود آهن. هن وٽ جنگ کان نفرت جا جذبا تمام چٽا پڌرا آهن. نارايڻ شيام جي هڪ غزل به اوپرو ماحول نه ٿو ملي. هن جي ذري گهٽ هر غزل جوماحول سنڌي آهي، ڪٿي ڪٿي دهليءَ جي شهر جا نظارا آهن، جيڪو پڻ شيام جو پنهنجو مشاهدو آهي، پر شيام غزل جهڙي ڌارين صنف ، سنڌي لوڪ ڪهاڻين جا ڪردار، سنڌ متعلق پراڻين يادگيرين جا عڪس اهڙي ته فنڪاريءَ سان آندا آهن، جو غزل جو روايتي تغزل به نه ٿو زخمي ٿئي شيام، پنهنجو اظهار به ڪري ٿو وڃي. حالانڪ اُن دور ، جڏهن شيام جي شاعري نسري هئي، ته سنڌي غزل جو رنگ ڍنگ ايراني هو.“
شيام جي ڇپيل ٻين ڪتابن ”نه سو رنگ-نه سا سرهاڻ“ ، ”ڏات حيات“ ، ”راهون پنڌ پيون“ ، نکريو آهي نينهن شامل آهن. پويان ٻيئي مجموعا سندس شاعري جي مجموعن مان چونڊيل شاعري تي مشتمل آهن، جيڪي مصطفى نانگراج جا مرتب ڪيل آهن.
سنڌي ٻولي جي هنن ٻنهي وڏن شاعرن ڪيتريون ئي هڪجهڙايون آهن. نارايڻ شيام شيخ اياز گڏ پڙهندا هئا جڏهن ورهاڱو ٿيو ته شيخ اياز هن کي پاڻي جي جهاز تي الوداع چيو هئو.
”اُن وقت کان وٺي هن وقت تائين ايڪيتاليهن سالن هو مون سان فقط هڪ ڀيرو مليو آهي، جڏهن مان 1963ع بمبئي ويو هوس ته هو منهنجي اچڻ جو ٻُڌي دهلي مان بمبئي آيو هو مون سان ڪجهه ادبي ڪچهرين ساٿ هو.“ شيخ اياز لکيو.
نارايڻ شيام ولد گوڪلداس ناگواڻي، 22 جولاءِ 1922ع تي ڳوٺ کاهي قاسم، نوشهرو فيروز ضلعو، سنڌ، پاڪستان جنم ورتو. شروعاتي تعليم پنهنجي ڳوٺ پوءِ وڌيڪ تعليم بي-اي 1942ع ڊي-جي سنڌ سائنس ڪاليج، ڪراچي مان حاصل ڪيائين. پهرين 46-1945ع نوشهري فيروز پرشن ٽيچر طور مقرر ٿيو ورهاڱي کان پوءِ دهلي پوسٽ ٽيليگراف کاتي جي آڊٽ آفيس ڪلارڪ طور ڀرتي ٿيو 1980ع هيڊ ڪلارڪ جي عهدي تان رٽائرڊ ڪيائين.
شيام جي شاعري جو اڀياس ڪندي، موتي پرڪاش لکي ٿو: ”شيام جي شاعري جو درد ان ڪري انفرادي درد کان مٿي آهي. هن پنهنجي درد کي ٻين جي درد سان ايترو ته ملائي ڇڏيو آهي جو ٻئي هڪ ٿي ويا آهن. شيام پنهنجي شعر ڪڏهن به پنهنجا روئـڻا نه رُنا آهن. هن هر انسان جي اک رنو آهي هر انسان جي خوشيءَ کليو آهي.“
ورهاڱي نارايڻ شيام کي سنڌ کان جدا ڪيو، اها جدائي جسماني هئي، پر هو روحاني فڪري طور تي ڪڏهن به سنڌ کان جدا نه ٿيو سنڌ ئي هن جو عقيدي ايمان جو جزُ هئي ڌرتي کان جدائي جو درد هن جي شعرن واضع طورتي ملي ٿو: