polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
مارشل آئلینڊز جي جاگرافيائي بيھڪ پئسفڪ سمنڊ جي اندر ھوائي آسٽريليا جي وچ تي واقع ٻرندڙ جبلن جي مٿاھين حصن تي ٻيٽن جي صورت واقع آھي. ان جي اتر نائورو ڪريبتي، اوڀر مائڪرونيشيا جون وفاقي رياستون، ڏکڻ آمريڪا جي قبضي وارو ويڪ آئلينڊ جو تڪراري علائقو واقع آھن ھن ملڪ جا ٻيٽ ڇليدار ٻيٽ ٻن قسمن جا ميڙ آھن: ريٽڪ واري زنجير يا اڀرندي سج واري زنجير رئلڪ زنجير يا لھندڙ سج واري زنجير. ٻيٽن جا اھي ٻئي زنجير لاڳيتا ھڪ ٻئي جي ڀرسان اتراولھ کان ڏکڻ اوڀر طرف ساڍا ست لک ڪلوميٽرن جي
آمريڪا ڪمائڻ لاء ھن ملڪ مان لڏي ويا ھن ملڪ جي آبادي جي اڪثريت مارشليزي ماڻھن جي آھي جيڪي مائڪرونيشيا جا پراڻا ايشيائي رھاڪو آهن ھزارين سالن کان اتي آباد آھن باقي ٿورن ڪجھہ ٻيا ايشيائي ماڻھو شامل آهن جن م جاپاني گھڻائي آھن ٻاھرين پاسي وارن ٻيٽن يا ڇليدار ٻيٽن روزگار سھولتن جي فقدان ڪري آبادي تمام ڇڊي آھي ھتان جي سرڪاري ٻولي انگريزي مارشليزي آھي.
مارشل آئلينڊز يا مارشل ٻيٽ جو سرڪاري نالو ريپبلڪ آف دي مارشل آئلينڊز آھي، پئسفڪ سمنڊ جي استوائي خطي واقع ٻيٽن مشتمل ھڪ ملڪ آھي جيڪا يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي ھڪ منسلڪ رياست آھي. ان جي جاگرافيائي بيھڪ مائڪرونيشيا واري ٻيٽن آهي. 2018 ملڪ جي آدمشماري 58,413 ھئي ملڪ جي ننڍن وڏن ٻيٽن جو تعداد 1,156 آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ مئجرو شھر آھي. ملڪ جون بحري حدون اتر وَيڪ آئلينڊ، ڏکڻ اوڀر ڪريبتي آئلينڊز سان، ڏکڻ نائورو سان اولھ فيڊرل اسٽيٽس آف مائڪرونيشيا سان ملن ٿيون. 2011 جي آدمشماري مطابق ملڪ جي آبادي جو %52.3 مَئجُرو شھر رھي ٿو جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو شھر آھي.
ھن ملڪ جي آبهوا ڊسمبر کان اپريل تائين تمام خشڪ مئي کان نومبر تائين برساتي ھوندي آھي. ھن خطي مان اڪثر ٽائيفون نالي سامونڊي طوفان اٿندا آھن جيڪي شدت سان اولھ طرف فلپائين تائين پھچندا آھن. سامونڊي سطح کان نالي ماتر بلندي جي ڪري ھن ملڪ جا ٻيٽ سامونڊي چاڙھ جي خطري ھيٺ رھندا اُھن ھن ملڪ کي موسمي تبديلي سان ايندڙ سامونڊي ٻوڏن جي امڪان ڪري دنيا جو خطرناڪ ترين ملڪ پڻ سمجھيو ويندو آھي. ھتان جي آبادي جو تازي پاڻي جو وسيلو برسات جو پاڻي آھي ھتان جي ٻيٽن جي ٻنھي زنجيرن سوڪھڙي جو خطرو عام ڳالھ آھي.
ھتان جي ماڻھن جي وڏي اڪثريت عيسائيت سان تعلق رکندڙ آهي جن مان %51.5 ڪرائيسٽ واري يونائيٽيڊ چرچ سان، %24.2 اسيمبليز آف گاڊ، %8.4 رومن ڪيٿولڪ چرچ سان، % 8.3 جيزس ڪرائيسٽ ليٽر ڊي سينٽس سان ، %2.2 بڪوٽ نان جيزس سان، %1.0 بئپٽسٽ، %0.9 سيونٿ ڊي ايڊوينٽ، %0.7 فل گاسپل سان تعلق رکندڙ آھن. ٻين مذھبن %0.6 بھائي مذھب سان باقي احمدي يا قادياڻيت تعلق رکندڙ آھن جن جي پھرين مسجد سيپٽمبر 2012 قائم ٿي
ملتان تعليم دوران سندس ملاقات خواجه قطب الدين بختيار ڪاڪيءَ سان ٿي، جنهن جي بيعت ڪيائين پوءِ وڌيڪ تعليم لاءِ غزني، بغداد، سيستان، بدخشان قنڌار جو سفر ڪيائين ان دور جي وڏن عالمن کان درس ورتائين. مشهور درويشن علاءُ الدين اولياءُ، شيخ جمال هاشوي ٻين ڪيترن ئي درويشن سان سندس صحبت رهي. پوءِ اجوڌن کي پنهنجي تبليغ تدريس جو مرڪز بنايائين اتي سال 664هه /1265ع وفات ڪيائين. سندس مزار پاڪ پتڻ شريف آهي. هر سال محرم مهيني جي چوٿين تاريخ تي سندس عرس ٿيندو آهي. بابا فريد جا ناصحانه دوها سنڌ جي سگهڙن وٽ ڪچهرين هلندڙ آهن.
انهن دوهن جي صورتخطي ائين آهي، جيئن ”آد گرنٿ“ ڏنل آهي، يعني گهٽ گهٽ 1604ع تائين اُهي دوها ائين لکيا، -پڙهيا- اچاريا ويندا هئا. پهرين ٻن دوهن سنڌي اثر نمايان آهي. معلوم ٿئي ٿو ته شاهه لطيف خود بابا فريد کان متاثر هو. هيٺيون -بيت- بابا فريد جي -بيت- جو سڌو سنئون ترجمو آهي، پر تخليقي سٽاءَ لطيف جي وڌيڪ بهتر آهي.
حضرت فريد الدين مسعود، جنهن کي عام خاص ’بابا فريد گنج شڪر‘ جي نالي سان ياد ڪري ٿو، برصغير جو ولي ڪامل وقت جو وڏو عالم ٿي گذريو آهي. پاڻ 569هه/1173ع ملتان ضلعي جي هڪ ڳوٺ چاولي مشائخ ڄائو. سندس والد جمال الدين سليمان ڪامل ولي هو. سندس نسب جو سلسلو حضرت عمر رضه سان ملي ٿو.
ٽالپرن جي دؤر جي هڪ قلمي نسخي شاعر غلام علي ملاح، مير فتح علي خان جو ڪلام گڏ ڪيو آهي، تنهن جي آخر هي -بيت- غلط نموني سان هيٺينءَ ريت لکيل آهي، بهرحال ان مان ظاهر آهي ته گذريل اڻويهين صديءَ هيءَ -بيت- اديبن شاعرن کي پڻ معلوم هو:
بهرحال، بابا فريد گنج شڪر جي شاعريءَ تي سنڌيءَ جو يا سنڌيءَ تي سندس شاعريءَ جو اثر آهي، جيڪا حقيقت آهي، اُها سنڌي شاعريءَ جي -تاريخ- جو باب حصو آهي. بابا فريد جي دوهن تي سنڌيءَ آغا سليم ڪم ڪيو آهي.
شاهه ڪريم کان چار سَئو سال اڳ ٻارهين صديءَ پاڪ پتڻ جي شيخ فريد پنهنجي دل جو درد ههڙن سنڌيءَ گاڏڙ بيتن بيان پئي ڪيو:
مون ڀانيو ته رُڳو مون کي ڏک آهن پر ڏک سڄي جهان کي آهن. مٿي ڪوٺي تي چڙهي ڏٺم ته گهر گهر اها ئي ڏک جي آڳ پيئي ٻري!
ٻئي هنڌ لکيل آهي ته هڪ ڀيري بادشاهه مهيني جي آخري تاريخن کانئس پڇيو ته چنڊ ڪڏهن ڏسبو. مخدوم سرسري طرح حساب ڪري تاريخ ٻڌائي. ٻين نجومين حساب ڪري، هڪ ڏينهن پوءِ جي تاريخ بيهاري. انهيءَ تي مخدوم ڪتاب ڪڍي باقاعدي حساب ڪيو، ته پنهنجو فيصلو غلط ٻين جو فيصلو درست لڳس. پنهنجي ايڏي ساري غلطي قبول ڪرڻ جيڪي سو گهٽتائي محسوس ٿيس، ان ڪري پنهنجيءَ ٻڌايل تاريخ مطابق، پنهنجي ’نير نجات‘ جي علم جي زور تي، هڪڙو نئون چنڊ آسمان تي چمڪائي ڇڏيائين!
اصلي چنڊ وري ٻئي ڏينهن تي ظاهر ٿيو. ان ڳالهه تي ماڻهن جڏهن گهڻو چؤٻول پئجي ويو، تڏهن مخدوم سموري حقيقت ظاهر ڪري ٻڌائي
”قانع“ سندس باري ڪي عجيب غريب حڪايتون لکيون آهن، جن کي هن دور شايد اعتبار جوڳيون نه ڄاتو وڃي. مثلاً، هڪ ڀيري مخدوم صاحب سنڌ کان دهليءَ وڃڻ جو ارادو ڪيو. راهه خرچ لاءِ جيڪي ڏوڪڙ ساڻ کنبا هئائين، سي لاهور پهچندي ئي ختم ٿي ويس. ڪنهن کان گهرڻ يا قرض وٺڻ تي دل نه ٿيس. تنهنڪري پنهنجي ’نير نجات‘ علم کان ڪم وٺي، شهر جي ٻاهران هڪڙو باغ تيار ڪيائين، جنهن ميويدار وڻ هئا. پوءِ ان باغ کي ڪنهن دولتمند وٽ گروي رکي، پيسا وٺي، دهليءَ پهچي ويو. موٽندي گرويءَ جي رقم ادا ڪيائين، پوءِ باغ کي نيست نابود ڪري ڇڏيائين
اهڙيءَ طرح، مير علي شير ”قانع“ ٺٽويءَ پنهنجي ٻين ڪتابن، جهڙوڪ:مقالات الشعراء معيارِ سالڪانِ طريقت پڻ مخدوم ميران جو اهو ساڳيوئي”تحفته الڪرام“ وارو احوال بيان ڪيو آهي. مير ”قانع“ ٺٽويءَ مخدوم ميران کي ٺٽي جي عالمن بزرگن شمار ڪري، سندس مدفن مڪلي ٽڪريءَ تي ڄاڻايو آهي. دراصل، مخدوم ميران جو تعلق ”ٺٽي“ سان نه، بلڪ ”بــُـوبڪن“ سان هو. مخدوم ميران ديني فقهي مسئلن جي بحث مباحثي جي سلسلي ٺٽي جي عالمن وٽ ايندو رهندو هو. ان دوران مخدوم صاحب جي وفات ٺٽي واقع ٿي کيس مڪلي ٽڪريءَ تي مدفون ڪيو ويو.
مخدوم جعفر بن عبدالڪريم عرف ميران بن يعقوب بن نــُـورالدين بن مرذوق بن شيخ قلندر بن مروه بن ميراه بن عاري بن شيخ توغان ابوبڪر بن شيخ محمد بن شيخ ابوبڪر بن سلطان خلجي خان بن سلطان ترڪ بن سالار خان بن بزدار خان بن سلطان اندسن بن ابوبڪر بن هاشم بن عبدالله بن عباس رضه بن عبدالمطلب بن هاشم بن عبدالمناف.
1542ع) جو فرزند هو جنھن وٽان نامور عالمن بزرگن علم حاصل ڪيو جن علامه طاهر بن يوسف پاٽائي، حڪيم عثمان بن عيسيٰ برهانپوري، مخدوم محمد عثمان درٻيلوي سنڌ جو حاڪم مرزا شاھ حسن ارغون پڻ هئا.
ساڳي طرح ڪوالالمپور شهر کان ٿورو پري سطح سمنڊ کان ڇهه هزار فوٽ کن مٿي جبلن جي چوٽيءَ تي نالي هڪ جڳهه آهي، گهڻو مٿي هجڻ ڪري هتي تمام گهڻو سيءُ رهي ٿو. جيتوڻيڪ هيٺ سڄي ملائيشيا سڄي سال ڪو هڪ اڌ ڏينهن به ٿڌڪار نه ٿي ٿئي. هيءَ جڳهه ايڏو مٿي آهي جو عمارتن جي چوڌاري ڪڪر ترندا رهن ٿا. “ڪڪرن جوا خانو” سڏجي ٿو. گنتنگ هاءِ لئنڊس تي مٿي هڪ ننڍڙي ڍنڍ باغيچو پڻ آهي. ملائيشيا جا ماڻهو هتي گهڻو ڪري پڪنڪ لاءِ اچن ٿا. يا وري ٻارن جي وندر لاءِ جو اتي ٻارن جون ڪيتريون ئي رانديون آهن. ويندي ٻارن جي چڙهڻ لاءِ مني ٽرين هلائڻ لاءِ ڪارون پڻ آهن.
ڪوالالمپور جي گنتنگ هاءِ لئنڊس کان پوءِ ٻئي نمبر تي هتي - آهن. هي غارَ ڪوالالمپور کان ڏهه ڪلوميٽر کن ٻاهر جهنگل جي وچ آهن. سڀ کان وڏي غار هندن جي ديوتا سبرانيم جو مندر آهي. هتي هر سال هندن جي مذهبي ڏينهن، ٿائيپوسام تي وڏو ميلو لڳندو آهي. جنهن هندو پوڄاري پنهنجيون مرادون پوريون ٿيڻ تي لوهي تارون ڪوڪا جسم چڀي ديوتائن کي ڀيٽ ڏيڻ لاءِ مٿي تي مختلف سامانن جا ٿالهه رکي پيرين پنڌ سڄي شهر جي سرگس ڪري هنن غارن پهچندا آهن. ان کان سواءِ ڪوالالمپور جو قومي ميوزيم به ڏسڻ وٽان آهي.
رهائش لاءِ پڻ ڪوالالمپور شيراز، امبسي هوٽل، ميڪسيڪو هوٽل ريلوي اسٽيشن جي هوٽل کان علاوه ٻيون به ڪيتريون ئي سستيون جايون آهن. خاص ڪري شاگردن گهٽ پئسي وارن لاءِ برڪ فيلڊ واري روڊ تي واءِ ايم سي اي پڻ آهي. ينگ مين ڪرسچن ائسوسيئيشن جو ههڙيون ڪلب نما هوٽلون دنيا جي ڪيترن ئي شهرن آهن: يوڪاهاما، هانگ ڪانگ کان وٺي ڪراچي ڪوالالمپور تائين. پوءِ ڪن ملڪن منجهن رهائش جو معيار سٺو آهي.
تبريز ايران جي صوبي اوڀر آذربائيجان جي گاديءَ جو ھنڌ آباديءَ جي لحاظ کان ايران جو ڇھون وڏو شھر آھي. 2016ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 1,558,693 آھي. پکيڙ جي لحاظ کان ھي شھر تھران مشھد کان پوءِ ايران جو ٽيون نمبر وڏو شھر آھي. ھي شھر قورو نديءَ جي ماٿريءَ آباد آھي. ھن شھر جي سامونڊي مٿاڇري کان اوچائي 1350 کان 1600 ميٽر آھي. ھي شھر اونھاري پنھنجي بھترين موسم حسين قدرتي نظارن سان ڀرپور ھئڻ سبب سياحت جو وڏو مرڪز آھي. 2018ع اسلامي سھڪاري تنظيم ھن شھر کي مثالي سياحت جو شھر قرار ڏنو. ھٿ جي ھنرن جي بين الاقوامي تنظيم 2015ع ھن شھر کي دنيا غاليچن اڻڻ جو شھر سڏيو.
ارڙھين صديءَ جي آخر تبريز انتظامي طور مختلف ضلعن ورھائجي ويو ھو. مختلف خاندانن جي بااثر ماڻھن کي انھن ضلعن جي حڪمراني سونپي وئي ھئي. اھو خانداني حڪومت جو سلسلو 1799ع ختم ٿيو جڏھن قجار گھراڻي جو شھزادو عباس مرزا ھن شھر جو گورنر مقرر ٿيو. قجار گھراڻي جي حڪومت دوران سلطنت جا وليعھد ھن شھر صوبي گورنر طور ڪم ڪندا ھئا. قجار دور ايران روس جي وچ جنگيون لڳيون ڪجه عرصي تائين ھن شھر تي روس جو قبضو بہ رھيو. روس جي واپسيءَ کان پوءِ عباس مرزا شھر جي ٻيھر آبادڪاري ترقيءَ لاءِ جوڳا اپاءُ ورتا. ھن شھر ٽپال جو سرشتو متعارف ڪرايو فوجي سڏارا آندا. ھن جي دور ڪيتريون ئي اھم صنعتون بہ قائم ٿيون.
مشھور سياح مارڪو پولو ريشم شاھراھ تي سفر ڪندي 1275ع تبريز پھتو ھو. ھو لکي ٿو تہ، ”ھي ھڪ شاندار شھر آھي جنھن جي چوڌاري سھڻا من کي موھيندڙ باغ آھن. ھي اھڙي ھنڌ قائم آھي جتي مختلف علائقن مان سامان آسانيءَ سان رسائي سگھجي ٿو“. ھي شھر 1375ع کان 1555ع تائين مختلف بادشاھتن جي گاديءَ جو ھنڌ رھيو. 1585ع کان 1603ع تائين ھي شھر عثماني حڪمرانن جي قبضي رھيو. ان بعد ھي شھر صفوي گھراڻي جي بادشاھ عباس اول جي حڪمرانيءَ جو حصو بنيو. 1635ع عثماني سلطنت جي بادشاھ مراد ڇوٿين ھن شھر تي قبضو ڪيو پر 1639ع ھڪ معاھدي تحت ھن شھر کي ٻيھر صفوي گھراڻي جي حوالي ڪيو ويو.
ٻي عالمگير جنگ کان پوءِ روس جي حمايت سان اتر اولھ ايران آذربائيجان عوامي حڪومت جو قيام عمل آيو تبريز کي انھيءَ حڪوت جي گاديءَ جو ھنڌ بنايو ويو. جعفر پيشہ وري کي انھيءَ حڪومت جو سربراھ بنايو ويو. اھا حڪومت فقط ھڪ سال ھلي سگھي ھي علائقو ٻيھر ايران جو حصو ٿي ويو. 1950ع کان 1970 واري ڏھاڪي تائين تبريز ڪيتريون ئي نيون صنعتون کليون، روزگار جا ذريعا وڌيا ان ڪري ھتان جي آباديءَ چڱو واڌارو آيو. 1980ع واري ڏھاڪي ايران عراق جنگ سبب ترقيءَ جي رفتار ڪجه جهڪي ٿي وئي پر انھيءَ جنگ کان پوءِ ھي شھر ٻيھر ترقيءَ جي راھن تي گامزن آھي.
ھي شھر اتر ايران جو ھڪ وڏو معاشي مرڪز آھي. ھتان جا گھڻا رھواسي آذربائيجاني آھن آذربائيجاني ٻولي ڳالھائين ٿا. فارسي ھن شھر ثانوي ٻوليءَ جي حيثيت ڳالھائي وڃي ٿي. ھتي موٽرڪارون انھن جا پرزا ٺاھڻ، سيمينٽ، ٽيڪسٽائيل، پيٽروڪيميڪل، تيل صاف ڪرڻ مشينن جا پرزا ٺاھڻ سميت ڪيتريون ئي وڏيون صنعتون قائم آھن. ھي شھر ھٿ جي ھنرن، قيمتي غاليچن ٺاھڻ زيورن سڄي دنيا مشھور آھي. ھتان جا بسڪيٽ، چاڪليٽ، مٺايون، سوپاريون لذيذ کاڌا سڄي ايران مشھور آھن. ھن شھر ايران جا ڪيترائي ساک وارا تعليمي ادارا بہ موجود آھن.
تبريز جي شروعاتي تاريخ زماني جي گردشن گم ٿيل آھي. شھر جي بلو مسجد جي اوڀرئين پاسي پھرين صدي قبل مسيح واري ھڪ قبرستان جا آثر مليا آھن. پراڻين لکتن مان پتو پيو آھي تہ 714 ق.م ھن شھر جو نالو تارس يا تاروئي ھو ھي شھر اسوريا سلطنت جو حصو ھو. ھي شھر مختلف دورن گاديءَ جو ھنڌ رھيو. اھو بہ ممڪن آھي تہ مختلف دورن ھي شھر قدرتي آفتن يا ڌارين جي ڪاھن سبب تباھ برباد ٿيو ھجي. موجودھ تبريز جو بنياد ٽي چوٿين صدي عيسويءَ ساسانين وڌو يا وري شايد ستين صدي عيسويءَ پيو.
تبريز ڪيترائي تاريخي يادگار ڏسي سگھجن ٿا. ھتي ڪيتريون ئي قديم جديد عمارتون موجود آھن. تبريز جي تاريخي شاھي بازار کي يونيسڪو جو عالمي ورثي وارو ماڳ قرار ڏنو ويو آھي. تاريخي طور تي ھي شھر ڪاڪاسس ، اوڀر انتوليہ مرڪزي ايران جو معاشي مرڪز رھيو آھي. ھي شھر ايران جي عظيم تاريخ جو ھڪ عظيم يادگار آھي. ھتي روس ايران جي وچ ٻہ جنگيون لڙيون ويون اوڻويھين صديءَ جي پھرئين اڌ روس ھن شھر علائقي تي قبضو ڪيو، پر آخرڪار روس کي ھن علائقي کي آزادي ڏيڻي پئي.
1721ع ھتي ھڪ موتمار زلزلو آيو جنھن ھتان جا اٽڪل اسي ھزار رھواسي اجل جو شڪار ٿي ويا. 25-1724ع عثماني فوج ھڪ ڀيرو ٻيھر ھن شھر تي حملو ڪيو اٽڪل ٻہ لک ماڻھو ماري ڇڏيا پر ايراني فوج عثمانين کان شھر جو قبضو ڇڏائي ورتو. ان ئي دور وبائي مرضن مبتلا ٿي ھتان جا ھزارين ماڻھو موت جو شڪار ٿي ويا. 1780ع ٻيو خطرناڪ زلزلو آيو جنھن اٽڪل ٻہ لک ماڻھو پنھنجيون حياتيون وڃائي ويٺا شھر جي آبادي فقط ٽيھ ھزار کن وڃي بچي.
مولانا صاحب 1956ء کان 1974ء تائين دنيا جي مختلف حصن جا سفر پڻ ڪيا انھيء دوران ھن قاھرہ، دمشق، امان، مڪي، مديني، جدي، ڪويت، رباط، نيويارڪ، استنبول، لنڊن، ٽورنٽو کانسواءِ ڪيترن ئي ٻين بين الاقوامي مرڪزن ليڪچرر ڏنا ڏھن عالمي ڪانفرنسن شرڪت پڻ ڪئي.
1959ء 1960ء قرآن پاڪ ذڪر ڪيل مقامن جي جاگرافیائی ڪیفیت جو مشاهدو ڪرڻ لاء سعودي عرب، اردن، شام مصر جو تفصیلي مطالعاتي دورو ڪيو. کيس مدینہ یونیورسٽي جي قیام جي سلسلي دعوت ڏني وئي هئي 1962ء کان ان يونيورسٽي جي قیام تائين ان جي اڪیڊيمڪ ڪائونسل جو رڪن رھيو. ۔پاڻ رابطہ عالم اسلامي فاؤنڊیشن ڪمیٽي جو پڻ رڪن ھيو. اڪيڊمي آف ریسرچ آن اسلامڪ لا مدینہ جو بہ رڪن ھيو
1979ء سید مودودي کي گردن دل جي تڪليف ٿي پئي جنھن لاء آمريڪا پنھنجي ھڪ ڊاڪٽر پٽ وٽ علاج خاطر وڃي رھيو جتي سندس آپريشن پڻ ٿيا. 22 سيپٽمبر 1979 م 76 سالن جي عمر وفات ڪري ويو. سندس پھريون جنازو بفيلو، نيويارڪ رياست پڙھيو ويو جنھن بعد سندس جسم پاڪستان آندو ويو جتي قذافي اسٽيڊيم قطر يونيورسٽي جي وائيس چانسلر اخوان المسلمون، شام جي اڳوڻي صدر علامہ يوسف القرضاوي سندس جنازو پڙھيو.
سندس ڪتابن جا عربي، انگریزي، فارسي، ترڪي، بنگالي، جرمن، فرانسیسي، ھندي، جاپاني، سواحلي، تامل، تیلگو سمیت 22 ٻولين ترجما ٿي چڪا آهن. ان کانسواءِ مدینہ یونیورسٽي، ریاض، سوڊان، مصر ٻين کوڙ ملڪن ھن جا ڪتاب تعليمي نصاب شامل ڪيا ويا آهن
ماڪڙ صحرا رھي ٿي. جڏھن بہ صحرا جو گرمي پد وڌي ٿو تہ ماڪڙ ھڪ ميڙاڪي سان اڏري ٿي. ھي ھڪ سٿ حملو ڪري ٿي جنھن جي ڪري ھن کي ماڪڙ جو نالو ڏنو ويو.
ھي ايتري تعداد حملو ڪري ٿي جو ھن جي وڏي ميڙاڪي جي ڪري سج جي روشني زمين تان غائب ٿي وڃي ٿي ڄڻ مٿان ڪڪر اچي ويا ھجن.
حليي جي حساب سان ماڪڙ مختلف قسمن جي ٿئي ٿي. ڪي وڏيون ۔ ڪي ننڍيون ڪي ڳاڙھي رنگ جون ٿين ٿيون. ڪجھ زرد رنگ سفيد رنگ جون ٿين ٿيون. ماڪڙ کي 6 ٽنگون ٿين ٿيون 2 سيني ۔ 2 وچ 2 پويان. عرب ماڪڙ کان تمام متاثر رھيا آھن جو انهن تي ماڪڙ جو لقب رکيو ويندو ھو. مسلم بن عبدالملڪ بن مروان جو لقب جرادت الصفرا يعني پيلي ماڪڙ ھيو.
ماڪڙ جا مختلف نالا ٿين ٿا. ھن جي پيدا ٿيڻ شرط ھن کي ذبي چيو وڃي ٿو. جڏھن پير پر نڪرن ٿا ھن کي غوغو چيو وڃي ٿو مادي ماڪڙ جڏھن ڪاري رنگ جي ٿي وڃي ٿي تہ ان کي جرادي سڏيو وڃي ٿو.
ماڪڙ جي آنا لاھڻ جو عجيب طريقو آھي جڏھن ھي آنا لاھڻ جو ارادو ڪري ٿي تہ بنجر سخت زمين جو انتخاب ڪري ٿي جيئن ڪنھن انسان جو اتان گذر ٿي نہ سگهي. آنا لاھڻ وقت پنھنجي پڇ سان 4 انچ سوراخ ڪري ان آنا لاھي ٿي اتيئي گرمي جي ڪري ٻچا ڦٽي اچن ٿا.
جيتن جي دنيا ماڪڙ وڏي منفرد حيثيت رکي ٿي. ھي انتھائي منظم ٿئي ٿي. ھي ڪنھن تربيت يافتہ فوج وانگر حملو ڪري اڳيان پويان تباھي جا داستان ڇڏي ٿي. ھي ڪٺي ٿي ھڪ وقت فصلن جو رخ رکي ٿي. ماڪڙ جڏھن حملو ڪري ٿي، اھا ھڪ فصل جي ھڪ سري کان داخل ٿي فصل کي چٽ ڪري ٻئي سري کان نڪري ٿي اڳئين فصل ڏي رخ رکي ٿي. ماڪڙ لشڪر جي صورت اڏري ٿي پنھنجي سردار جي حڪم جي تابع ھوندي آھي. ماڪڙ جو سردار جاڏي پرواز ڪري لشڪر بہ اوڏانھن اڏري ٿو. ماڪڙ اڏري گڏ ٿي لھي گڏ ٿي. ھن جي گگ زھر قاتل ٿئي ٿي جنھن فصل يا ٻوٽي کي چٽي ٿي اھي ناس ٿي وڃن ٿا.
ھن جي زندگي جي چڪر کي اڌوري ڪاياپلٽ چون ٿا جنھن آنو ۔ ٻچٽ بالغ اچي وڃن ٿا. ھڪ ماڪڙ 8 کان 10 ھفتا زندھ رھي سگهي ٿي. ھر مھيني ماڪڙ 5 کان 7 ڏينھن جي وقفي سان 1 کان 5 پوڏ ڏيئي سگهي ٿي. ھر پوڏ 30 کان 50 تائين آنا ٿي سگهن ٿا.
ماڪڙ جا 5 ڪريز درجا ٿين ٿا. پنجين اسٽيج کي پر نڪرڻ چئبو آھي. پر نڪرڻ کان پوء ماڪڙ اڏري نٿي سگهي. ان دوران ھو ٻن ھفتن تائين خوب کائي ٿي پنھنجي جسم کي مضبوط ڪري ٿي. ھن دوران ھن جا پر نڪرن ٿا جنسي بالغ ٿي وڃي ٿي.
ڏسجي تہ ماڪڙ ڏينھن جو سفر ڪري ٿي رات جو آرام ڪري ٿي. ماڪڙ سمنڊ سڌو سنئون 10 ڏينھن تائين سفر ڪري سگهي ٿي. دراصل ھي پاڻي تري ٿي. جڏھن پھريون جهڳٽو پاڻي لھي ٿو اھو مري وڃي ٿو ان کان پوء مئل جسم سمنڊ ترڻ لڳن ٿا ماڪڙ انهن مئل ماڪڙن تي ويھي ترڻ جو سھارو وٺي ٿي. ھڪ جهڳٽي ڪروڙن جي تعداد ماڪڙ ٿي سگهي ٿي. ماڪڙ 2 ڪلوميٽر مٿي تائين اڏري سگهي ٿي. ماڪڙن جو جهڳٽو ھڪ مربع ڪلوميٽر ٿي سگهي ٿو. ماڪڙ ھڪ ڏينھن پنھنجي وزن جيترو کاڌو کائي سگهي ٿي.
سعودي عرب جي اھم علائقي الافلاج ڪمشنري ماڪڙ زرعي زمينن تي حملو ڪيو ۔ فصلن کي نقصان پھتو پر شھرين جي چاندي ٿي وئي ماڪڙ کپائيندڙن گنج ڪمايو. عربن ماڪڙ جي حملي کان پريشان ٿيڻ بجاء انهي کي پڪڙڻ شروع ڪيو گهرن ماڪڙن مان نوان نوان طعام ٺاھڻ لڳا.
ماڪڙ جي حملي کان پوء سعودي عرب جي مختلف بازارن زندھ ماڪڙ جون ٿيلهيون وڪرو ٿيڻ لڳيون ڪجھ عربن ھي واپار آنلائين شروع ڪيو.
سعودي عرب ماڪڙ پسنديدھ غذا ھجڻ ڪري اسٽاڪ ايڪسچينج قيمتن جي لاھ چاڙھ جي ڪري ماڪڙ جي قيمت بہ ھيٺ مٿي ٿيندي رھي ٿي.
ياد رھي تہ ماڪڙ جو شڪار ڪرڻ لاء رات جو وقت مناسب رھي ٿو ڇوجو رات جو ھن جي پرن اڏرڻ جي طاقت نٿي رھي تہ جيئن شڪارين کان بچي سگهي.
سعودي عرب جي مقامي مارڪيٽ ماڪڙ جي ٿيلهي 50 ريالن وڪرو ٿئي ٿي پر حال ماڪڙ جي ڪمي ھجڻ ڪري ھڪ ٿيلهي جي قيمت 2 سو ريال 7 ھزار روپين تائين پھچي وئي.
پاڪستان سميت ڏکڻ ايشيا ھوائون معمول کان وڌيڪ ھليون جنھن جي ڪري مينھن پيا ائين جنوب مغرب سعودي عرب ۔ ايران خليجي رياستن مان پھريون ڀيرو ماڪڙ کي پاڪستان راھداري ملي.
2003 کان 2005 تائين ماڪڙ وچ آفريڪا تباھي مچائي 100 سيڪڙو فصلن کي تباھ ڪيو. آخر پوء سخت سردي خشڪ موسم 13 ملين ھيڪٽر تي زميني فضائي اسپري ڪري ان کي ختم ڪيو ويو جنھن تي لڳ ڀڳ 500 ملين ڊالر خرچ آيا. دنيا ماڪڙ جا گهڻا حملا قازڪستان ٿين ٿا. حڪومت ان جي روڪٿام لاء ساليانو ھڪ ڪروڙ 18 لک ڊالر خرچ ڪري ٿي.
ماڪڙ جو جهڳٽو جيترو وڏو ھوندو اوترو ان تي قابو پائڻ ڏکيو آھي. ھن کي ختم ڪرڻ جو طريقو آھي تہ ھڪ ئي وقت جهڳٽي تي اسپري ڪري ختم ڪيو وڃي نہ تہ ٻي صورت ختم نہ ٿيندي.
عرب آفريڪي ملڪن ماڪڙ اڪثر پيدا ٿيندي رهندي آھي ڇو تہ ماڪڙ کي پنھنجو نسل وڌائڻ لاءِ وارياسي زمين گهربل هوندي آھي. وارياسي ريگستاني زمين تي لڳاتار ٻہ چار مھينا وقفي وقفي سان برسات پوي لڳاتار چار مھينا زمين مسلسل آلي رهي تہ ماحول ماڪڙ جي نسل وڌائڻ لاءِ سازگار ٿي ويندو آھي ڇوجو مادي وارياسي آلي زمين سوراخ ڪري ان آنا لاهيندي آھي سوراخ بند ڪري ڇڏيندي آھي جنھن بعد ڇھن کان اٺن ڏينهن ٻچا پيدا ٿي ويندا آھن. عرب آفريڪي ملڪن ماڪڙ پيدا ٿيڻ تي ماڻھو ماڪڙ پڪري هوادار ٻورن وجهي مارڪيٽ وڃي وڪڻندا آھن جنهن کي خريدار شوق سان فرائي ڪري پچائي کائيندا آھن.
ھندستان جي ٻين علائقن مان ٿيندا نيٺ آخر شِيلا جي خاندان دھليءَ جي اُتر 290 ڪلوميٽر پري ھماليائي جبلن واري علائقي مسُوريءَ رھڻ لڳو، جتي ھنن مسواڙ تي ھڪ ڪاٽيج ورتو ھو. مسُوريءَ جي پُر فضا ماحول شِيلا پنھنجي سونھن صلاحيتن کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو 1948 حُسن جي مقابلي حصو وٺي ”مِس مَسُوري“ جو اعزاز ماڻي ورتائين وري جلد ئي مَسُوريءَ جي حدن مان نڪري پاڻ مڃائڻ جي ڪوشش 1950 ڌاري ”مِس شِملا“ واري حُسن جي مقابلي شريڪ ٿي، اھو اعزاز به کٽي ورتائين. ايئن ڀريا ڄائي شِيلا ڪيولراماڻيءَ پنھنجي ڌرتيءَ کان ڌڪجي ڌار ٿيڻ باوجود ھمت نه ھاري ھندستان جي ان ڏورانھين علائقي ھڪ حيثيت ماڻي ورتي.
شيلا راماڻي ، جنهن کي شيلا ڪيولراماڻي جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، هندوستان جي اداڪاره هئي. هن کي بالي ووڊ چيتن آنند متعارف ڪرايو. هن جي سڃاڻپ ٽيڪسي ڊرائيور فلم اداڪاري پهرين سنڌي فلم اباڻا ڪردار ادا ڪرڻ آهي. هي نوابشاھ، سنڌ ڄائي هي چند اداڪارئن مان هڪ هئي جن سنڌي هوندي هندوستاني فلمن ڪم ڪيو.
شِيلا جي نشيلن نيڻن ھڪ عجيب قسم جي ڪشش ھئي ھوءَ ھندستان وڏگھراڻي جي فيشني نخريلي ڇوڪريءَ طور مشھور ھئي. فلمن ھيروئن توڙي سائيڊ ھيروئن طور به اڪثر کيس ماڊ گرل وارا ڪردار ملندا ھئا.
شِيلا جي ٻين فلمن جنگل ڪِنگ ، دي رٽرن آف مسٽر سُپرمئن آوارا لڙڪِي شامل آھن جڏھن ته 1962 رليز ٿيل فلم ”مان بيٽا“ سندس آخري فلم ھئي جنھن کانپوءِ 1963 شادي ڪري شِيلا فلمي دنيا کان سدائين لاءِ الڳ ٿي وئي. ايئن ھوءَ ھڪ طوفان جيان ھندستاني فلمي صنعت تي ڇانئجي سورھن فلمن ڪم ڪري 1950ع 1960ع واري ڏھاڪي کي يادگار بنائي گُم ٿي وئي وڏي عرصي تائين ڪنھن کي به خبر ڪانه ھئي ته شِيلا ڪٿي آھي،
شِيلا ڪيولراماڻيءَ ھڪ پارسي صنعتڪار جال ايڊي ڪائوسجي سان شادي ڪئي ھئي، جنھن کانپوءِ هنن ڪجھ وقت ممبئيءَ گذاريو پوءِ نيويارڪ به رھيا. شِيلا شاديءَ کانپوءِ فلمي صنعت کان انھيءَ ڪري پري ھلي وئي جو ھن پنھنجي ڪُٽنب کي ئي فلمي دنيا کان پري رکڻ ٿي گھريو. کيس ٻه پُٽ ڄاوا جن مان ھڪ راھُل وڏو ٿي پائلٽ ٿيو.
انھن ئي ڏينھن ڪيولراماڻي خاندان جي ھڪ ويجھي دوست شِري ناٿ جِي شِيلا جي سونھن صلاحيتن کي پرکي ورتو کيس ھندستان جي فلمي صنعت اڳيان آڻڻ جو فيصلو ڪيو. ڪيولراماڻي خاندان جو شِري ناٿ جِيءَ تي وڏو ڀَروِسو ھو. مَسُوريءَ رھندڙ سندن انھيءَ دوست جي ڪوششن سان چَيتن آنند شِيلا کي فلمن آندو.
شادي کان پوءِ هي آمريڪا رهڻ لڳي. هن زندگي جا آخر ڏينهن مڌيا پرديش گذاريا. هي 15 جُولاءِ 2015ع وفات ڪري وئي. هن جو مڙس جال ڪواسجي هن جي وفات کان 3 ڏهاڪا اڳ فوت ٿي چڪو هو، ان کان پوءِ پنهنجي ٻن پٽن راهول ظال سان گڏ رهندي هئي.
راماڻي کي مس شيملا جو تاج 1950ع ڌاري پارايو ويو. هن اڪثر فلمن امير ڇوڪري جو رول ادا ڪيو، هن پاڪستاني فلمن پڻ ڪم ڪيو، جنهن کان پوءِ هندوستان وئي اتي فلمن ڪم ڪرڻ لڳي.
اَسانجا دوستَ چَون ٿا تَہ سِنڌُ جِي موجُودَه حَڪُومتَ تي اَجائِي تَنقِيد ڪَئي وَڃي ٿِي پَر مان اُنھَن جي جَواب ايترو چَوان ٿو تَہ” گورا تَڏھِن ٿي رَڙِيا جَڏھِن اُٺَ ٿي لَڏِيا“ سِنڌُ حَڪُومتَ جيڪا مُلڪَ خاصُ ڪَري سِنڌُ جِي نِمائِندگِي خيرَ خُواھِي جِي ڳالِھ ڪَندي نَہ ٿِي ٿَڪِجي اَڄُ جي مَضِمُون تَوھان کي واضِعُ حَقيِقَت تي ٻَڌَل ھِڪ اِھڙي لازَوال شانِدار ماضِي رَکندَڙ اُن ھَنڌَ جي بارَي ٻُڌائِڻ ٿو چاھِيان جيڪو پَنھِنجي عُروجِي دؤرَ جو پاڻَ گواھُ آھي، اَڄُ جِي حَڪُومتِ وَقت اِھڙَن عَظيِم لازَوال عُروجِي دؤرُ رَکندَڙ اُنھَن شَھرَن تاريِخي ماڳَن جو ڇا حَشَر ڪيو آھي!
سِنڌُ جِي شانِدار تَھذِيبَ جا رَنگ ڪَراچِي کان ڪَشمور ڪارُونجَھر کان کِيرٿَر تائِين ھَر ھَنڌ وِکريَل پَنھِنجي وَقتَ جا ھَزارين داستانَ سيِني سانڍِيو ھَر اِيندَڙ وِيندَڙ کي پاڻَ ڏي مُتوَجه ڪَرڻ لاءِ خاموش اُداس شامُن جِيان تَڪِيندي نَظر اَچن ٿا. اِھڙو ئِي ھِڪُ قَديم خاموش شَھرُ جيڪو ڪَراچِيءَ کان صِرف 20 ڪِلومِيٽرَن جي فاصِلي تي ٺَٽو ويِندَڙ روڊَ تي چَؤڪُنڊِي جي نالي سان مَشھُور آھي. جَنھِن کي سالَن صَديُن کان چَؤڪُنڊِي قَبرسِتان سَڏيو وَڃي ٿو. لَفظُ چَؤڪُنڊِي جي باري مُختَلِف راءِ موجُود آھِن پَر مَجمُوئِي خِيال پُختي يَقيِن مُطابِق تَہ چَؤڪُنڊِي يَعنی چارِ ڪُنڊُن وارو، تَنھِن ڪَري چارِ ڪُنڊُن واريُن قَبرُن ھُئڻ ڪَري ھِن کي چَؤڪُنڊِي قَبرسِتان سَڏيو وَڃي ٿو.
مُحتَرم دوسِتو چَؤڪنُڊِي قَبرسِتان جي قَبرُن جيڪو پَٿَر اِستعمال ٿِيلُ آھي نِھايَت قابِلِ دِيد آھي، اُن دؤر جَڏھِن جَدِيد آلات جَدِيد ٽيڪنالوجِي، مَشِينَري جو ڪِٿي بِہ ڪو نِشان نَہ ٿو مِلي اُن دؤر جَي اِنسانَن ھَٿَ جي ھُنَر جا شاھِڪار لازَوال فَن ڏِسي اَڄُ جو اِنسان سوچَڻ تي مَجبوُر آھي.
مڱڻي ان رسم کي چيو ويندو آھي جنھن ھڪ ڇوڪرو ڇوڪري ھڪ ٻئي سان مستقبل پرڻو ڪرڻ جو ارادو ڪندا آھن. مڱڻيءَ جي موقعي تي ڪيترن ئي ھنڌن تي ڇوڪرا ڇوڪريون ھڪ ٻئي کي منڊيون پارائيندا آھن جنھن کي مڱڻيءَ جي نشاني سمجھيو ويندو آھي.
ھن ضلعي کي قومي اسيمبليءَ ھڪ تڪ جي سنڌ اسيمبلي م ٻن تڪن جي نمائندگي مليل آهي جن م پي ايس 53 ٽنڊو محمد خان ڪم حيدرآباد (پراڻي حيدرآباد
شامل آهن. 2018 جي چونڊن پي ايس 53 مان پاڪستان پيپلز پارٽي جو سيد اعجاز حسين شاھ بخاري چونڊجي آيو جيڪو سيد عبدالمجيد شاھ جو پٽ ٽنڊو محمد خان شھر جي بخاري محلي جو رھاڪو آھي. پي ايس 54 مان پڻ پاڪستان پيپلز پارٽي جو عبدالڪريم سومروچونڊجي آيو جيڪو 3 نومبر 1962ع م تعلقي بلڙي شاھ ڪريم جي ڳوٺ جھان سومرو م پيدا ٿيو ھو. ان جي والد جو نالو عبدالخالق سومرو آھي. عبدالڪريم سومرو 2008 کان 2013 تائين اڳ بہ سنڌ اسيمبلي جو ميمبر رهيو ھو.
ھن ضلعي جي صدر مقام ٽنڊو محمد خان تي اھو نالو مير محمد خان شھواڻي ٽالپر جي نالي تان 1791ع پيو. ٽالپرن جي دؤر م اھو گوڻي تعلقي جو ڳوٺ ھيو پر برٽش ايمپائر واري دور م ان کي تعلقي جو درجو مليو ان کي حيدرآباد ضلعي جي حصو بڻايو ويو. ھن ضلعي جو قيام جون 2005 ٿيو. ضلعي جي قيام وقت پراڻي تعلقي ٽنڊو محمد خان جي ٻن ننڍن شھرن بلڙي شاھ ڪريم ٽنڊو غلام حيدر کي تعلقي جي حيثيت ڏئي ھن ضلعي م برقرار رکيو ويو. 2011 جڊيشل ڊسٽرڪٽ جو پڻ قيام عمل ايو جنھن ذريعي ڊسٽرڪٽ سيشنس ڪورٽ قائم ڪئي وئي.ھن جي صدر مقام ٽنڊو محمد خان شھر لاءِ ھيٺين چوڻي مشھور آھي:
ھن ضلعي جي 2017 جي آدمشماري مطابق آبادي 6,77,228 آھي جنھن مان ,1785,35 ماڻھو ٻھراڙيءَ 1,42,050 ماڻھو شھرن رھن ٿا. ھن ضلعي وسندڙ ذاتين م سما، سيد، ٽالپر، سومرا، ميمڻ، لغاري، لاشاري، خاصخيلي، راجپوت، مگسي، رند، چانڊيا، جت، لاکا، جلالاڻي، ڀٽي، شورا، درس، دل، باگراڻي، مھيري، ڪھيري، ملاح، کوسا، ڪاتيار، ترڪ، جگسي، لنڊ، ھاليپوٽا، جماري، مڱڻهار، چانگ، برھماڻي، خواجه، نظاماڻي، شيخ، ڪيريا، عالماڻي، جمالي، سيٺيا، نوناري، سيال، ملاح، بڙدي، بروھي، سولنگي، پليجا، جوکيا، ساند، ڪاٺوڙ، ھندو، عيسائي وغيره شامل آهن.
کان 250 17’ 8” اترئين ليٽيٽوڊ جي وچ واقع آهي. ھن ضلعي جي اتر حيدرآباد ٽنڊوالهيار ، ڏکڻ اوڀر بدين اولھ سجاول ٺٽو واقع آهن. ان جي اتر اولھ سنڌوندي وھي ٿي. ھن صوبي جي آبھوا ٽيمپريٽ آھي. مئي جون ۍ جولاء جا مھينا ھتي وڌيڪ گرمي وارا ڊسمبر جنوري وارا مھينا وڌيڪ سردي وارا ھوندا آھن. ھن ضلعي جي پکيڙ 1733 چورس ڪلوميٽر آهي.
ٽنڊو محمد خان ضلعوپاڪستان جي صوبي سنڌ جي حيدرآباد ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدرمقام ٽنڊو محمد خان شهر آهي. ھن ضلعي جي اتر حيدرآباد ٽنڊوالهيار ، ڏکڻ اوڀر بدين اولھ سجاول واقع آهن. هِن ضلعي 3 تعلقا : ٽنڊو محمد خان تعلقو، ٽنڊو غلام حيدر تعلقو بلڙي شاھ ڪريم تعلقو 28 يونين ڪاؤنسلون واقع آهن. ضلعي جي آبادي 2011 اندازي مطابق 5 لک 8 هزار هئي. 2017ع م آبادي 6،77،228 ھئي.
ٽنڊي محمد خان ضلعي ھڪ ميونسپل ڪاميٽي ٻہ ٽائون ڪاميٽيون واقع آهن. ميونسپل ڪاميٽي ٽنڊي محمد خان شھر واقع آهي جيڪا 19 وارڊن تي مشتمل آهي ھر وارڊ مان ھڪ جنرل ڪائونسلر سڌي چونڊ وسيلي چونڊجندو آهي. ٽائون ڪاميٽين ھڪ ٽنڊو غلام حيدر ٽائون ڪاميٽي ٻي بلڙي شاھ ڪريم ٽائون ڪاميٽي آھي.
انجنيئر عبدالوهاب سهتو لکي ٿو تہ: ميرن جي اڏايل شھر ھجڻ ڪري ٽنڊو محمد خان اندر، معشوقن جو مان وڌيڪ ھو. ڇوتہ مير جتي بہ ھوندا ھا معشوق اتي پھچي ويندا ھئا.
سنڌي ادبي بورڊ طرفان هيءَ رٿا 1956ع منظور ٿي، جنهن جي سموري نگراني ڊاڪٽر صاحب ڪئي. سنڌ جي سمورن ضلعن مان سگهڙن، لوڪ شاعرن ڳوٺاڻن بزرگن لوڪ ادب جون مختلف صنفون کيس موڪليون، ان کانسواءِ کين پاڻ گهرائي انهن سان ڪچهريون ڪري مواد گڏ ڪيائين. هن رٿا هيٺ لوڪ ادب سلسلي جا 40 جلد شايع ٿيا، جڏهن ته ذاتي طرح ڊاڪٽر صاحب ان ڏس وڌيڪ ڏهاڪو ڪتاب لکيا آهن، جيڪي مختلف ادارن ڇپايا آهن. لوڪ ادب سلسلي جي 40 جلدن مان ڪجهه اهم هي آهن .