polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
محمد بن قاسم نه صرف جنگون فتح ڪري نالو ڪمايو پر هڪ سٺي منتظم هئڻ جو ثبوت پڻ ڏنو. هُن تقريبن 4 سال سنڌ گذاريا پر اِن ٿوري وقت فتح سان گڏوگڏ سلطنت جو اعليٰ انتظام پڻ ڪيو سنڌ هڪ اهڙي حڪومتي نظام جو بنياد وڌو جنهن انصاف جي سڀني تقاضائن کي پورو ڪيو.
محمد بن قاسم پنهنجي صلاحيتن، جرئت اخلاق جي ڪري هندوستان جيڪي ڪارناما ڪيا اُهي ذڪر لائق آهن. سنڌ جي عوام لاءِ هُن رواداري جي سٺي پاليسي اختيار ڪئي.
قلعي داخل ٿيڻ وقت، ٻائيءَ پاڻ کي قلعي جي ديوار تان هيٺ ڪيرائي خودڪشي ڪئي ’چچنامي‘ لکيل آهي ته فاتح عربن کي الور جي قلعي مان سٺ هزار قيدي هٿ لڳا، جن ڏاهر جي راڻي لاڏي ڏاهر جي ڀائٽي سندريءَ کان سواءِ ٽيهه ٻيون شهزاديون هيون. ان کان سواءِ بيشمار خزانو هو. مٿيان سمورا قيدي خزانن ڏاهر جي سسيءَ سميت ڪيچ مڪران جي رستي کان بصري ڏانهن روانا ڪيا ويا.
قنزپور جي ڪاميابيءَ کان پوءِ محمد بن قاسم ارمابيل جلدي فتح ڪري ورتو اتي ئي ڪجهه ڏينهن فوج جي آرام لاءِ ترسي پيو، بلاذري مطابق محمد بن هارون ارمابيل ويجهو وفات ڪئي اتي ئي قنبل پوريو ويو.
جهم بن زحر سان گڏ لشڪر شيراز پهتو پوءِ اتان محمد بن قاسم جي اڳواڻيءَ خشڪي رستي اچي مڪران نڪتو، جتي سندن مڪران جي گورنر محمد بن هارون آڌرڀاءُ ڪيو. لشڪر اتي مهينو ترسي سفر جو ٿڪ لاٿو.
مڪران کان نڪري محمد بن قاسم قنزپور تي اچي حملو ڪيو. محمد بن هارون بيمار هجڻ جي باوجود به شرڪت ڪئي. ڪجهه مهينن کان پوءِ مسلمانن شهر فتح ڪري ورتو.
ھن جي زندگي غربت گذري. ھي نظر جي، دوربيني خوردبيني جي شيشن جي گھڙائي جو ڪم ڪندو هو. ھن کي انعام اڪرامن وڏين پڙھائڻ وارين نوڪرين جون آڇون ٿيون پر ھن انڪار ڪري ڇڏيو پنھنجي ان سادگيءَ واري زندگيءَ تي مطمئن رھيو. ھن جي موت 44 سالن جي ننڍي عمر 1667ع تي ٿيڻ جو ھڪ سبب اھو بہ ھيو تہ سندس ڦڦڙ شيشي جي ان ڪم کان متاثر ٿيا ھئا. پهريائين هڪ ڀر واري اسڪول ٻار پڙهائي پنهنجو پيٽ گذر ڪندو هو، تنهن کان پوءِ هن شيشن ليتزن صاف ڪرڻ جو ڪم ڪيو. 1670 ھي ھيگ منتقل ٿي ويو. جتي ھن جين ڊي وٽ جي ننڍڙي پينشن پنھنجي مرحوم دوست سائن ڊي ورائيز جي ڀاء طرفان ملندڙ سالياني رقم تي گذارو ڪندو ھو
ھن ڪتاب اخلاقيات لکي پوء سياست تي ڪتاب لکڻ شروع ڪيائين جيڪو اڌورو رھجي ويو. ھن بائيبل جو ڊچ ٻوليءَ ترجمو ڪيو پر اھو ساڙي ڇڏيو ھئائين. کيس ھيئڊل برگ يونيورسٽيءَ فلاسافي جي سيٽ جي آڇ ڪئي وئي جنھن لاء ھن معذرت ڪري ڇڏي شايد ان کي فڪر جي آزاديءَ رڪاوٽ سمجھي ھئائين.1676 ليبنيز سان ھيگ ااخلاقيات جي ڪتاب تي ويچار لاءِ ملاقات ڪيائين، جيڪو ڪم ھن ان ئي سال پورو ڪيو.
صرف علم ئي قوت آزادي آهي. دائمي خوشي صرف علمي حاصلات آهي. سچي راحت صرف شين جي صحيح سمجھڻ آهي. پر هڪ فلسفي کي به هڪ انسان شهر واسي ٿي رهڻ گهرجي. سچ جي جستجوءَ وقت سندس زندگيءَ جو طريقو ڪهڙو هئڻ گهرجي؟ اسپنوزا روش جو هڪ سادو قاعدو مقرر ڪري ٿو، جنهن سان سندس اخلاق بلڪل متفق رهيو.
اهڙيءَ ريت ڳالهائجي جو ٻڌندڙن جي سمجهھ مطابق هجي ماڻهن جي خدمت لاءِ اهڙيون سڀ شيون ڪجن جيڪي اسان جي مقصدن جي حاصلات رڪاوٽون نه هجن.
هن جي والد جو نالو ميگئيل اسپنوزا ماءُ جو نالو اينا ڊيبورا ھيو. جڏهن اسپنوزا اڃان ڇهن سالن جو هو ته سندس والده وفات ڪري وئي. هن جو تعلق سيفراڊي يھودي گھراڻي سان هو سندس مادري زبان پورچوگيزي ھئي پر ھي عبراني، ڊچ اسپيني پڻ ڳالھائيندو ھو. هن کي عبادت خاني اندر ان جي چوطرف وقت گذارڻ وڌيڪ پسند هو. پنهنجي قوم جي تواريخ مذهب کي سمجھڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو. اسپنوزا تيز فهم عالم هو ان لاءِ سندس قوم جا وڏا سمجھندا هئا، ته نيٺ هو پنهنجي مذهب قوم لاءِ هڪ اعليٰ نور ثابت ٿيندو. بائيبل کي پڙهڻ کان پوءِ، هو تلمود جون ڳوڙهن خيالن واريون تشريحون پڙهڻ لڳو.
ان واقعي مان هو ان نتيجي تي پهتو، ته دنيا اندر ڪي بلڪل ٿوريون جايون آهن، جتي هڪ فلسفي رڳو محفوظ رهي سگهي ٿو. ان کان پوءِ ائمسٽرڊم کان ٻاهر هڪ خاموش ڪمري رهڻ لڳو. هن پنهنجو نالو برووخ کان بدلائي بينيڊڪٽ سڏايو. سندن نوان ميزبان ميونائيٽ فرقي جا عيسائي هئا، جيڪي هڪ ٻئي مذهب واري انسان کي ڪنهن قدر سمجھي سگهيا ٿي. کين سندس ڏکارو مهربان چهرو پسند آيو، کين خوشي ٿيندي هئي، جڏهن اسپنوزا ڪڏهن ڪڏهن شام جو هيٺ لهي ايندو هو، ساڻن گڏ تماڪ ڇڪيندو هو. پنهنجي ڳالهه ٻولهه کي سندن سمجھه جي سطح جي برابر هيٺ آڻي ڪندو هو.
ان مان صاف ظاهر آهي، ته نرم دل فلسفي، موقعي جي تقاضا آهر، مضبوطيءَ سان جواب ڏئي سگهيو ٿي. پر سڀ خط اهڙي تيز تکي طرز جا نه هئا. ڪيترا اعليٰ تهذيب رتبي وارن وٽان هئا. انهن لکپڙهه ڪندڙن مان سڀ کان مشهور هينري اولڊن برگ هو، جيڪو نئين جوڙيل انگلينڊ جي رائل سوسائٽي جو سيڪريٽري هو. ان کان سواءِ هالينڊ جي سائنسدان هائجينس ليبنز جنهن سن 1676ع ساڻس ملاقات ڪئي، هيگ جي هڪ ڊاڪٽر لوئس ميئر سان پڻ سندس لکپڙهه هئي، جيڪا هن ائمسٽرڊم مان ڪئي هئي.
ول ڊيورنٽ مطابق، سپنوزا جون تصويرون جيڪي اسان کي دستياب ٿيون آهن، سي اسان کي سندس شڪل شبيهه کان واقف ڪن ٿيون، انهن کان علاوهڪوليرس سندس لاءِ چيو آهي، هو وچين قد جو هو. سندس چهري جا نقش سٺا هئا، پر رنگ ڪارو هئس. سندس وار اوندها گهنڊيدار ڀرون ڊگها ڪارا هئا. سندس شڪل مان سڀ ڪو سولائيءَ سان سمجھي سگهي ٿي، ته هو پورچوگيز يهودين جي نسل مان هو. ڪپڙن بابت هو بي پرواهه هو گهٽ رتبي واري شهر واسيءَ کان به سندس ڪپڙا بهتر نه هئا.
سن 1656ع هو عبادت خاني جي بزرگن آڏو پيش ڪيو ويو هن تي ڪفر جو الزام مڙهيو ويو هن کي عبراني رسم رواج جي تڪليف واري رسم مطابق پنهنجي قبيلي مان خارج ڪيو ويو. ان واقعي مان هو ان نتيجي تي پهتو، ته دنيا اندر ڪي بلڪل ٿوريون جايون آهن، جتي هڪ فلسفي رڳو محفوظ رهي سگهي ٿو. ان کان پوءِ ائمسٽرڊم کان ٻاهر هڪ خاموش ڪمري رهڻ لڳو. هن پنهنجو نالو برووخ کان بدلائي بينيڊڪٽ سڏايو.
يهودين جي قوم اڄ ان ڪري زنده آهي، جو عيسائي ان کي نفرت جي نگاهه سان ڏسندا هئا. ظلم ڪري منجھن ٻڌي هيڪڙائي پيدا ٿي، جيڪا مستقل قومي وجود لاءِ ضروري آهي. جيڪڏهن ظلم زبردستي نه ٿئي ها، ته يورپ جي رهواسين سان شاديون ڪري ملي هڪ ٿي وڃن ها اڪثريت جذب ٿي وڃن ها. اسپنوزا حضرت عيسيٰ کي خدا ڪري نٿو مڃي، پر انسانن مان کيس سڀني کان اعليٰ رتبي وارو ڪري تسليم ڪري ٿو،
اسپين جي زوال شروع ٿيڻ سان هالينڊترقي ڪئي. سن 1598ع يهودين ائمسٽرڊم پنهنجو پهريون سنگاگ تعمير ڪيو. سن 1640ع اسپنوزا، موجوده زماني جو سڀ کان اعليٰ يهودي موجوده فلسفين مان سڀ کان اعليٰ فلسفي، اٺن سالن جو ٻار عبادت خاني جو هر دلعزيز شاگرد هو.
برووخ اسپنوزا نومبر 24، 1632ع تي ايمسٽرڊيم جي علائقي جوڊنبورٽ پيدا ٿيو. هي پنهنجي دور جو هڪ وڏو فلسفي هو. ھن جو جنم نالو بينيڊٽو ڊي اسپنوزا ھيو. ھي ايمسٽرڊيم وڏو ٿيو، هن جي وفات 21 فيبروري 1677ع ٿي. ھن پنھنجي فلسفياڻي خيالن سان جاڳرتا جي لاءِ زمين ھموار ڪئي.
پنهنجي قوم مان خارج ٿيڻ بعد جلد ئي هن کي هڪ ڪڙو تجربو حاصل ٿيو. هڪ رات جيئن اسپنوزا گهٽين چهل قدمي ڪري هيو هو، تيئن هڪ يهودي بدمعاش، پنهنجي مذهبي جنون کي ثابت ڪرڻ لاءِ، مٿس خنجر سان وار ڪيو. اسپنوزا ڦڙتيءَ سان هڪ طرف ڦري پاڻ بچايو، پر ڳچيءَ وٽ هڪ هلڪو زخم ٿي پيس.
اسپنوزا پنهنجي اخلاقيات جو بنياد، تصور جي مصلحتن وانگر، انسان جي فطري نيڪيءَ تي نٿو ٻڌي نه وري خشڪ مزاج تنگ خيل فلسيفن وانگر، خود غرضي انسان جي فطري بديءَ تي نه ٿو ٻڌي. جيڪو اخلاقيات جو سرشتو انسان کي ڪمزور ٿيڻ سيکاري ٿو سو بيڪار آهي.
اسپنوزا نوڙت کي ڌڪاري ٿو، پر تنهن هوندي به هو سچي نرم مزاج کي ساراهي ٿو. هو ان فخر خلاف اعتراض اٿاري ٿو، جنهن کي عملي پوشاڪ پهرائي نه وئي آهي. پنهنجو پاڻ پڏائي ڪري انسان هڪ ٻئي لاءِ تڪليف جو سبب ٿي ٿا پون.
نٽشيءَ وانگر اسپنوزا پڻ نوڙت کي بيڪار سمجھيو. اها يا ته هڪ سازشيءَ جي منافقي آهي يا ته وري هڪ غلام جي بزدلي. نوڙت قوت جي غير موجودگي ڏيکاري ٿي. پشيماني پڇتاءُ پڻ ڪمزوريءَ جون نشانيون آهن نه نيڪيءَ جون
ارغونن ترخانن جي ڏينهن به سنڌي زبان جو پرچار عام هو. شاهه لطف الله قادري، شاهه ڪريم، مخدوم نوح ٻين بزرگن سنڌي زبان لافاني ڪلام چيو. بيان العارفين جهڙا ڪتاب هن دور لکيا ويا. هن دور سنڌي ٻولي، عربيءَ جي نسخ نستعليق رسم الخطن لکجڻ جا ثبوت مليا آهن.
انگريزي دور سنڌي زبان لاءِ سرڪاري طور تي هڪ صورتخطي مقرر ٿيڻ ڪري، ٻوليءَ کي وڏو فائدو رسيو. سنڌ ڇاپخانا نڪتا، جنهن ڪري سنڌي زبان رسالا، اخبارون ڪتاب گهڻي تعداد ڇپجي ظاهر ٿيا، جن نثر توڙي نظم جي گهڻو ڪري هر صنف اچي ٿي ويئي.
ٽالپرن جي دور به مدرسن تعليم عربيءَ سان گڏ سنڌي زبان پڻ ڏني ويندي هئي. اعليٰ تعليم لاءِ عربي فارسيءَ جي تعليم جو رواج هو. ان وقت سنڌي ٻوليءَ جو نصاب هن ريت هوندو هو: مڪتب پهرين سال کانپوءِ جڏهن ٻار لکڻ پڙهڻ شروع ڪندو هو، تڏهن هن کي مادري زبان يعني سنڌيءَ جي اڀياس لاءِ هڪ ڏاڪو اڳتي ٽپايو ويندو هو. ان لاءِ هيٺيون نصاب پڙهايو ويندو هو.
نور نامو: هي هڪ آسان مختصر منظوم ڪتاب آهي، جنهن انسان ذات جي پيدائش کان اڳ جي تاريخ بيان ٿيل آهي. هي ڪتاب عبدالرحمان جو جوڙيل آهي. هن ڌار ڌار پيغمبرن جون چوڻيون اسلام جي پيغمبر صه جن جي مختلف حديثن کي گڏ ڪيو ويو آهي.
مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جون تصنيفون تفسير: مخدوم صاحب جا ڪتاب جهڙوڪ فرائض الاسلام، وصيت نامو، ذبح شڪار عرف راحت المومنين، بياض هاشمي، تفسير تبارڪ ، تفسير عمر، زاد الفقير، تهذيب الاصلاح، فتح الڪلام حيات القلوب.
نظم نثر آکاڻيون: جهڙوڪ سيفاالملوڪ ليليٰ مجنون وغيرهه. سڀ کان اهم ڪتاب حڪايات الصالحين آهي، جيڪو عبدالحڪيم نالي ڪنهن عالم عربيءَ مان سنڌيءَ ترجمو ڪيو هو. هن ڪتاب جيڪي مضمون آيل آهن، اُهي هي آهن: سوانح عمريون، اسلامي دور جي مشهور درويشن جون چوڻيون وغيره.
سئو مسئلا: هي هڪ ننڍو ڪتاب آهي. هن ڪتاب ڄاڻايل آهي ته ڪيئن عبدالحليم نالي هڪ فقير روم جي بادشاهه جي ڌيءَ سان، سئو سوالن جي جواب ڏيڻ واري شرط کٽڻ ڪري شادي ڪئي.
”سنڌيءَ تصنيف تاليف جو ڪم اهڙي زور شور سان اسان جي ڏسندي شروع ٿيو جيڪي ڪجهه اڄ تائين ٿي چڪو آهي، سو حيرت وجهندڙ آهي. جيتري قدر منهنجو خيال آهي ته آزاد پاڪستان اندر جيترو علمي ادبي ڪم سنڌي ٻوليءَ ٿيو آهي، اوترو ڪنهن به مقامي زبان ڪونه ٿيو آهي. زيور هر ڪا پائي پر ڪا زيور ٺمڪائي به ته ڏيکاري!
شاعرن جو ذڪر ڇڙيو آهي ته منهنجي هيءَ ڳالهه ٻــُـڌي ڇڏيو ته مان هن زماني اهڙا شاعر به ڏسان ٿو، جن جو ڪلام ڪنهن ڏينهن سنڌيءَ جي ڪلاسيڪي شاعرن جي ڪلام سان ڪلهو گسائيندو نظر ايندو“.
نيٺ 1888ع سنڌ جي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر مسٽر جيڪب صاحب اهڙن لفظن جون پڪيون صورتون مقرر ڪرايون، ان ڪم مرزا قليچ بيگ اهم قردار ادا ڪيو.
سمن جي دور سنڌ اسلامي علوم جي گهڻي ترقي ٿي. جيتوڻيڪ سومرن جي دور به اسلاميات جي تعليم مدرسن ڏني ويندي هئي، پر هن دور مدرسن لاءِ جدا عمارتون پڻ ٺهيون، جن وڏا وڏا محدث، عالم فاضل تعليم ڏيندا هئا. بکر، ٺٽي، سيوهڻ، درٻيلي، ٽلٽيءَ، ٻٻرلوءِ، هالا ڪنڊي، نصرپور، اگهاماڻي ٻين شهرن جيئن پوءِ تيئن مدرسن جو تعداد وڌندو ويو، جن قرآن، حديث، تفسير، فقــہ جي تعليم ڏني ويندي هئي.
اسلامي دنيا اسلاميات جي درس و تدريس ٺٽي دارالعلوم جي حيثيت اختيار ڪئي هئي. ٺٽي جي عالمن فاضلن جي علم جي هاڪ ٻڌي، ايران، افغانستان، خراسان ٻين هنڌان ڪيترائي عالم فاضل لڏي اچي ٺٽي ويٺا.
مذهبي تعليم تدريس وارن مدرسن دانشگاهن سنڌي علم ادب جي ترقي سنڌي زبان جي واڌاري لاءِ وڏو ڪم ڪيو. هن دور جا وڏا عالم سنڌي زبان جا نامور شاعر پڻ هئا(. اُنهن مان قاضي قاضن، اسحاق آهنگر، مخدوم احمد ڀٽي ٻين جا نالا فخر سان وٺي سگهجن ٿا. ساڳئي وقت مذهبي پرچار مذهبي تعليم جو ذريعو سنڌي زبان هئي. شاهه ڪريم جا بيت سمجهاڻيون، بيان العارفين جي صورت هن دعويٰ جو دليل آهن.
هلندڙ دور شاعرن اديبن مختلف موضوعن مضمونن آهر سنڌيءَ نوان نوان لفظ گهڙيا جوڙيا آهن. مختلف شعبن ماهرن فني اصطلاحن کي سنڌي ويس وٺايو آهي. زراعت، اقتصاديات، علم طبعي، علم ڪيميا، علم ارضيات، علم الانسان توڙي اهڙن ٻين مضمونن جا فني اصطلاح سنڌي ٻوليءَ جو روپ وٺي چڪا آهن. انهن سڀني خوبين خصوصيتن جي آڌار تي چئي سگهجي ٿو ته سنڌي ٻوليءَ جو ماضي شاندار، حال ترقي پذير مستقبل وڌيڪ روشن نظر اچي ٿو. هن سلسلي پير علي محمد شاهه راشديءَ جي راءِ تجربي واري معلوماتي آهي. پير صاحب لکي ٿو:
عربن جي دؤر سنڌي لِپيجي سلسلي اسان کي ڪا به شهادت ملي ڪا نه سگهي آهي. عرب جغرافيه نويسن سنڌي زبان جو ته ذڪر ڪيو آهي، ليڪن اهو ڪو نه ڄاڻايو اٿن ته سنڌي زبان خواهه سنڌ يا منصوره جي ٻين مقامي ٻولين جي لاءِ ڪهڙو لِپياستعمال ڪيو ويندو هو. اسلامي دنيا جي مشهورعالم ابو ريحان بيرونيءَ انهيءَ سلسلي پنهنجي ’ڪتاب الهند‘ چند سٽون لکيون آهن، جن مان پڻ پورو اندازو ڪري نٿو سگهجي. هو صاحب 410هه کان 420هه تائين هندستان رهيو. لِپيجي سلسلي لکي ٿو:
روايتون آهن ته سڀ کان پهرين سنڌي عربي لِپيمنصوره جي عربي عالم جاحظ لکي هئي. جنهن کي پوءِ اسماعلي داعي صدرالدين باقاعدي سنڌي لکيو. اسلام جي اچڻ کان پوءِ جيڪي سنڌي اکر سڌا سنوا لکڻ آيا تن کي سڌو لکيو ويو نه ته ٻن اکرن کي ملائي هڪ آواز نئون آواز ٺاهڻ جو به رواج هو هن وقت اکر ڃ هن ريت لکيو وڃي ٿو، پر آڳاٽي لکت جي صورت نڃ ملائي ڪري ڃ جو آواز ظاهر ڪيو ويندو هو. جنهن کي پوءِ مخدوم عبدالحسين ڏاهري 40 اکرن جي صورتخطيءَ جي صورت ٺاهيو هيو.
”اسان کي ملڪي ٻوليءَ کي دفتري ٻولي بنائڻ گهرجي. مون کي خبر نٿي پوي ته اسان جا روينيو عدالتي کاتن جا عملدار، پارسي انگريزيءَ جهڙين غير ملڪي ٻولين ذريعي ڪاميابيءَ سان ڪم ڪري سگهندا هوندا. انهيءَ سلسلي سڀني سول ڪامورن کي ارڙهن مهينن جو مدو ڏنو وڃي، جنهن هو سنڌي ٻوليءَ امتحان پاس ڪن. اهڙن ڪامورن کي ليفٽيننٽ اسٽئڪ جي ڊڪشنري وڏي مدد ڏيئي سگهي ٿي، جنهن جي ڇپائڻ جي هن کي اجازت ڏني وڃي.“
سدڌام لکت انڊس ڪوهستان واري علائقن ٻُڌَ ڌرم جي عبادت ڪم ايندڙ لکڻ لاءِ 12 صديءَ تائين ڪم ايندي رهي. سِدڌام لکت 33 حرف ساڪن 12 خود مختيار حرف علت 12 غير خود مختيار حرف علت شامل هئا. جيڪي ٻولي لکڻ لاءِ اهم اُصول طور ڪم ايندا هُئا. سدڌام لکت خاص طور تي سنسڪرت لکڻ لاءِ جوڙيل هُئي سنسڪرت سنڌي ٻوليءَ جو مڪمل طريقو مڃيو ويندو هو.
سنڌي زبان جي مٿي بيان ڪيل خوبين مقام کي انگريز حڪمرانن پڻ قبول ڪيو هن زبان کي سنڌ صوبي جي سرڪاري، علمي، ادبي ڪورٽ جي ڪاروبار لاءِ استعمال ڪرڻ جو درجو ڏنو. 1848ع بمبئي صوبي جي گورنر سر جارج ڪلارڪ، هڪ حڪم نامو ڪڍيو، جنهن ڄاڻايو ويو هو ته سنڌي ٻوليءَ کي دفتري سرڪاري ٻولي بنايو وڃي. هن حڪم نامي ڄاڻايل هو:
شاردا لکت، ڪشمير واري علائقن استعمال ٿيندي رهي، اِن لکت 35 حرف ساڪن 13 خودمختيار حرف علت 13 غير خودمختيار حرف علت شامل هُئا، جيڪي لکت اُصول طور ڪم اِيندا هئا. عظيم سنڌ جي خطي ڪشمير رهندڙ سنڌي ماڻهو شاردا لکت سان پنهنجي ٻولي لکندا هئا.
پهرين صديءَ جي شروعات براهمي لپي، سنڌو لکت مان ٺاهي وئي، اشوڪ بادشاهه پنهنجي دؤر پنهنجي حڪومتي وهنوار کي هلائڻ لاءِ براهمي لکت ڪم آندي، براهمي لکت 33 حرف ساڪن 10 حرف علت وارو اُصول پڻ شامل هو، جيڪي سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ ڪيترين ئي صدين تائين جاري رهيو.
ڇهِين صَدِيءَ گُپتا لکت جي ذريعي شاردا، نگري سدڌرام لکتن جنم ورتو ٻارهين صديءَ تائين لکت جي ڪم اِينديون رَهيوُن. اُنهن لکتن کي ڀينَر سڏجي ٿو. ڇو تَه اِهي ٽيئي لکتون ساڳي دؤر مُختلف علائقن لکت لاءِ ڪم اينديون هُيون.
ناگري لکت سنڌ جي ٿَرَ راجسٿان واري علائقي راجپوتن سومرن جي دؤر سنڌي ٻوليءَ لکڻ لاءِ 1350ع تائين ڪم ايندي رهي. اِن لکت 33 حرف ساڪن 10 خود مختيار حرف علت 10 غير خودمختيار حرف علت شامل هُئا.
پاڪستان سنڌي ترميم ڪيل عربي لِپي لکي ويندي آهي، جنهن ڪل 52 اکر آهن. عربي اکرن کان کان سواءِ هن ٻيا آريائي اکر به شامل آهن. هن لِپيجي اڻويهين صدي عيسوي ، هندستان جي برطانوي دور حڪومت حوصلا افزائي ڪئي وئي.
سنڌي الف ب يا سنڌي الفابيٽ يا لِپِي يا لِپييا آئيويٽا جا ٻاونجاھ اکر آھن. موجوده عربي-سنڌي الف ب 1853ع جُڙي. سنڌي آئيويٽا چ، پ،گ فارسي ٻولي مان ورتل آهن جڏهن ته ڪجهه اکر عربي ٻولي جا پڻ شامل آهن.
ڀيرو مل مهرچنداڻي آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ”سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ“ گريئرسن جي مشهور ڪتاب ”لِنگوسٽڪل سروي آف انڊيا“ جي آڌار تي سنڌي ٻوليءَ جا لهجا هن ريت ڄاڻايا آهن.
پنجين صديءَ گُپتا لکت، براهمي لکت مان ٺاهي وئي، گپتا لکت 33 حرف ساڪن 8 حرف علت شامل هُئا. جيڪا گپتا دؤر سنڌي ٻولي لکڻ لاءِ ڪافي عرصي تائين ڪم ايندي رهي.
سنڌي ناٽڪ ريڊيو ٽيليويزن تان نشر ڪيا ويا آهن. ريڊيو ڊرامن ڪراچي ريڊيو، حيدرآباد، خيرپور، لاڙڪاڻو مٺِي ريڊيو پاڪستان جي اسٽيشنن تان ڊراما نشر ڪيا ويا. پي ٽي وي سينٽر ڪراچي تان سنڌي ناٽڪ رنگ ٻيا ڪيترائي بهترين ڊراما نشر ڪيا ويا جيڪي پنهنجي وقت اڃا تائين سڀ کان بهترين ڊراما ليکيا وڃن ٿا، پي ٽي وي ڊرامن جي ڀيٽ سنڌي پرائيويٽ ٽي وي چينلز جا ڊراما معيار پي ٽي وي جي سنڌي ڊرامن کان گهٽ رهيا آهن.
سنڌي ڊرامن کي مختلف دورن ورهائي سگهجي ٿو. پهريون دور اسٽيج ڊراما، ٻيو دور ريڊيو ڊراما، ٽيون دور ٽي وي (جنهن کي ٻن دورن ورهائجي ٿو هڪ پي ٽي وي جا ڊراما ٻيو پرائيويٽ ٽي وي چينلز جا ڊراما).
ڪلهوڙن کان پوءِ سنڌ تي مير ٽالپرن جي حڪمراني قائم ٿي. مير فتح علي خان ٽالپر خدا آباد ڇڏي حيدرآباد جو پڪو قلعو اچي وسايو 1789ع کان حيدرآباد ئي سندس گاديءَ جو هنڌ هو. سندس عدالت به پڪي قلعي ئي هلندي هئي. مير فتح علي خان ٽالپر سندس ٽي ڀائر، المعروف چار يار، حيدرآباد جي معاملات کي سنڀاليندا هئا. سندن دور حڪومت گھڻو ڊگھو نه هليو، جلد ئي 1843ع 24 مارچ تي برطانوي قوتن کان جنگ هارائڻ بعد حيدرآباد جو شهر انگريزن جي قبضي هيٺ اچي ويو ميرن جي صاحبي اختتام تي پهتي.
آباديءَ جي گھڻائي جيئان، حيدرآباد جي ڪاروبار تي به مھاجر برادري ڇانيل آهي. هر ننڍو وڏو ڪاروبار اها آبادي يا برادري هلائي ٿي يا وري ڪاٺياواڙي ميمڻ گجراتي. هاڻي ته حيدرآباد جي شهر افغاني پناهگير به ڪاروبار ڪري رهيا آهن. پاڪستان جي بيٺڪ قائم ٿيڻ کان پوءِ مھاجر برادي جي ڪن فردن حيدرآباد چوڙين جا ڪارخانا لڳايا، جنهن کان پوءِ دنيا جو وڏي وڏي چوڙين جو صنعتي مرڪز حيدرآباد بڻجي ويو. ان کان سواءِ هن وقت حيدرآباد سمينٽ، صابڻ، شيشي جا ڪارخانا پڻ آهن. تنهن کان سواءِ سون دستڪاريءَ جا هنرمند پڻ آهن. ڀرپاسي جي ٻهراڙيءَ اپايل ميوي، ڪڻڪ، چانور، ڪپنھ جي وڪري جو مرڪز پڻ حيدرآباد آهي.
ماڻهسيه جي لحاظ کان حيدرآباد سنڌ جو ٻيون، اڄوڪي پاڪستاني بيٺڪ اٺون دنيا ٻه سَو نائون وڏي وڏو شهر آهي. هن وقت ان جي ماڻهسيه لڳ ڀڳ تيرهن لک اٺيتاليهه هزار ٻه سَو اٺاسي 1,348,288 آهي. حيدرآباد جي آباديءَ جي گڻائي مھاجر برادرين جي آهي. انتظامي اعتبار سان اڄوڪو حيدرآباد شهر ضلعو چئن تعلقن، حيدرآباد شهر، قاسم آباد، لطيف آباد حيدرآباد ٻهراڙي ورهايل آهي. انهن مان ٻن تعلقن، يعني ٻهراڙي قاسم آباد گھڻائي سنڌي آباديءَ جي آهي ته باقي ٻن وڏن تعلقن گھڻائي مھاجر برادرين جي آهي.
روايتي طور تي حيدرآباد سنڌ جو ثقافتي مرڪز سمجھيو ويندو رهيو آهي. جيتوڻيڪ پاڪستاني بيٺڪ جي قيام کان پوءِ حيدرآباد جي ان سڃاڻپ کي ڌڪ لڳو ڇاڪاڻ ته پاڪستاني حڪومت سنڌي هندن کي زوريءَ لڏائي هندستان لڏي آيل مھاجر برادرين کي وسايو. سموريون ملڪيتون انھن کي ڪليمن ورهائي ڇڏيون. جنهن کانپوءِ حيدرآباد سنڌي ڳالھائڻ واري آبادي هندوستان مان لڏي آيلن جي ڀيٽ ٿوري گھٽ آهي.1988ع ٻنھي آبادين جھيڙي کانپوءِ 1990ع کان حيدرآباد سنڌي ڳالھائيندڙ آبادي اردو ڳالھائيندڙ آبادين جون وسنديون لڳ ڀڳ ڌار ڌار ٿي ويون آهن.
حيدرآباد منجھند جو تمام گرم ٿيندو آهي. سيارو گھڻو ڪري تمام گھٽ ٿڌو ٿيندو آهي. جڏهن ته اونهاري منجھند جو گرمي پد 48 درجا سينٽيدريڊ به ٿي ويندو آهي. اونهاري رات جو تمام سٺو ٺار ٿيندو آهي، جڏهن ته سياري جون راتيون تمام ٿڌيون ٿي وينديون آهن ، ڇاڪاڻ ته حيدرآباد اڪثر تيز هوائون لڳنديون آهن. تنهنڪري سياري جون راتين هوائون تمام گڻيون ٿڌيون ٿينديون آهن ته اونهاري منجھند جو لُڪَ لڳندي آهي. تنهنڪري حيدرآباد جا ماڻهو اونهاري منجھند جو ٻاهر نڪرڻ کان پاسو ڪندا آهن.
حيدرآباد گنجي ٽڪر جي اُترين ٽڪريءَ تي آهي، جيڪا ويڪرائي ڦاڪَ 25.367 درجا ڊگھائي ڦاڪَ 68.367 درجا تي، سنڌو درياءَ جي اڀرندي ڪپَ تي آهي. حيدرآباد جي ڀرپاسي ڪيترا ئي ننڍا ننڍا شهر آهن، جهڙوڪ 6.7 ڪلوميٽر جي فاصلي تي ڪوٽڙي، 8.1 ڪلموميٽر جي فاصلي تي ڄامشورو، 5 ڪلوميٽر جي فاصلي تي هٽڙي، 7.5 ڪلوميٽر جي فاصلي تي هُوسڙي. حيدرآباد سنڌ جي وڏي وڏي شهر ڪراچيءَ کان تقريباً 160 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي اتر اوڀر سامونڊي سطح کان 13 ميٽر اوچائيءَ تي واقع آهي.
هن وقت حيدرآباد جي سموري شهري حڪومت مھاجر برادري جي هٿ وس آهي. سن 2005ع جڏهن حيدرآباد ضلعي کي ٽوڙي ان کان مٽياري، هالا ٽنڊو محمد خان جا تعلقا الڳ ڪيا ويا ته بچيل حيدرآباد ضلعي اسيمبليءَ پنهنجو پاڻ ئي مھاجر برادريءَ جي گھڻائي ٿي وئي ضلعي ناظم پڻ مھاجر برادي جو آهي. اهڙيءَ ريت مٽياري، جيڪو حيدرآباد کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي آهي، تنهن جي رهاڪن لاءِ به حيدرآباد سرڪاري ملازمت ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو آهي.
نيشنل هاءِ وي حيدرآباد وٽان گذري ٿو جنهن کي اين 5 سڏيو وڃي ٿو، جيڪو اتر اولهه ڏانهن وڃي ٿو. اين 9 . سپر هاءِ وي، نيشنل هاءِ وي، ڪي ايل پي روڊ ، هالا روڊ وغيره.ريل رستو:
حيدرآباد ريلوي لائين تي ملڪ جي ھڪ وڏي جنڪشن آهي.ھتان ريلوي ٽريفڪ ھيٺ ڪراچيءَ تائين مٿي سکر، لاھور،راولپنڊي پشاور تائين ھلي ٿي.
حيدرآباد پنهنجي اوائلي دور نيرون ڪوٽ جي نالي سان مشهور هو، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بہ رهي چڪو آهي. هيءُ ڪلھوڙن جي صاحبي کان سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ هو اها حيثيت اوستائين رهيس جيستائين انگريزَ سنڌ تي قابض نہ ٿيا، جن اچي ڪراچيءَ کي سنڌ جي گادي بڻايو. پاڪستان جي بيٺڪ قائم ٿيڻ کان اڳ، حيدرآباد کي پرڳڻي جو پيرس سڏيو ويندو هو.
ڪلهوڙو خاندان جي بادشاهه ميان غلام شاهه ڪلهوڙي کي سنڌو درياءَ جي ڪپ تي نيرون ڪوٽ جي نالي سان وسندڙ مهاڻن جي آبادي ايتري ته پسند آئي جو هن ويجھين ٽِن ٽڪرين مان هڪَ تي پنهنجو قلعو جوڙائڻ جو فيصلو ڪيو، جيڪو اڄ تائين قائم دائم آهي تڏهن کان پڪو قلعو جي نالي سان مقبول عام آهي.
هوائي اڏو:اڳي اهو چڱو خاصو هوائي اڏو هو، پر هن وقت لڳ ڀڳ بند پيو آهي. پي آئِي اي اتان هر هفتي ٽي اڏامون ڀريندي هئي. اڃا به ڪڏهن غير چارٽرڊ اڏام اتي لهي سگھي ٿي.
حيدرآباد هڪ نجي ٽي وي چينل شاليمار ٽيلي وزن پڻ ڪم ڪري رهيو آهي. پر هيءُ هڪ نج پرائيويٽ چينل آهي ان تي سنڌي پروگرام نشر نه ٿيندا آهن.
في ڪس گاڏين جي مالڪي آئس لينڊ مٿين سطح تي آھي. آبادي جي لحاظ کان ھتي ھر 1.5 فردن کي ھڪ گاڏي جي ملڪيت آهي. ذاتي گاڏيون ھتي ٽرانسپورٽ جو سڀ کان وڏو ذريعو آھن. آئس لينڊ
سويڊن جي وائڪنگ کوجنا ڪندڙ گورار سواوارسن پھريون شخص ھيو جنھن 870ع آئس لينڊ جي ٻيٽ جي چوڌاري چڪر لڳايو ھن سيارو اتي ترسي گذاريو. ھن ھيوسيوڪ گھر تعمير ڪيو. اونھاري جي شروعات ھي اتان روانو ٿي ويو پر ان جو ھڪ ماڻھو نيٽفاري اتي ٻن غلامن سميت ترسي پيو. اھا جاء ھاڻي نيٽفارويڪ سڏجي ٿي
874ع ناروي جي نورس سردار انگولفر ارنارسن موجوده ريڪجاويڪ واري ھنڌ گھر اڏيو جنھن جي پويان کوڙ ٻيا اتي لڏي آيا جن اڪثريت اسڪينڊينيويائي ماڻھن جي ھئي کوڙ آئرش اسڪاٽش پڻ انھن منجھ شامل ھيا. 930ع تائين انھن ماڻھن اتان جي پوکي لائق سموري زمين قبضي آندي ان ريڪجاويڪ واري وسندي ھڪ قانونساز عدالتي مجلس قائم ڪيائون جنھن جو نالو الٿنگ رکيائون جنھن ذريعي ان آئس لينڊ جي نئين رياست جو نظام ھلايو ويو جنھن کي مؤرخن ڪامن ويلٿ سڏيو.
آئس لينڊ اتر ائٽلانٽڪ سمنڊ آرڪٽڪ سمنڊ جي ميلاپ واري جاء تي واقع آهي. ملڪ جي جاگرافيائي بيھڪ ويڪرائي ڦاڪ 63 68 ڊگري اتر طرف ڊگھائي ڦاڪ 25 13 اولھ طرف آهي. ھي ملڪ اتر آمريڪا جي ڀيٽ يورپي سرزمين جي وڌيڪ ويجھو آھي. ان جي ابتڙ گرين لينڊ وري اتر آمريڪا جي وڌيڪ ويجھو آهي ان ڪري اھو اتر آمريڪا کنڊ شمار ٿئي ٿو. آئس لينڊ جاگرافيائي، تاريخي، ثقافتي، ٻولي کوڙ عملي سببن جي بنياد تي يورپ شمار ٿيندو رھيو آھي. علم الارض مطابق آئس لينڊ ٻنھي کنڊن يعني يورپ اتر آمريڪا واريون زميني پليٽون شامل آهن.
سترھين ارڙھين صدي عيسويءَ ڊينمارڪ آئس لينڊ تي ڊينش ماڻھن جي واپار جي ھڪھٽي واريون واپاري پابنديون لڳايون. ٻرندڙ جبلن جي ڦاٽ بيمارين سميت قدرتي آفتن، سامونڊي ڌاڙيلن جي حملن سان ماڻھن جي غلامي لاء اغوائن سان آئس لينڊ جا حالات خراب ٿي ويا آبادي گھٽجڻ شروع ٿي وئي ارڙهين صدي عيسويءَ ماتا جي وبا سان جن ملڪ جي آبادي ٽئين حصي تائين ناس ٿي وئي 1783ع لاڪي ٻرندڙ جبل جي ڦاٽ وڏي تباھي آندي ٻرندڙ جبلن جي تباھي سان ڏڪار آيا جن سان انساني آبادي چوپائي مال جو وڏو جاني نقصان ٿيو.
آئس لينڊ دنيا جو 18ھون وڏو ٻيٽ يورپ جو برطانيا کانپوءِ ٻيون نمبر وڏو ٻيٽ آهي. آئرلينڊ يورپ جو ٽيون نمبر وڏو ٻيٽ آهي. آئس لينڊ وارو وڏو ٻيٽ پکيڙ آھي جڏھن ته ملڪ جي مڪمل پکيڙ ان ايراضيءَ جو 62.7 سيڪڙو علائقو توندرا آھي جنھن وڻ نہ ٿي سگھندا آهن. آئس لينڊ ملڪ 30 ننڍڙا ٻيٽ پڻ واقع آهن. ملڪ 14.3 سيڪڙو زمين ڍنڍن گليشيئرن تي مشتمل آهي. ملڪ جي پکيڙ جو 23 سيڪڙو علائقو پوکي جي قابل آھي. ھتان جي وڏي وڏيون ڍنڍون سورسوات ڍنڍ سنگوتلوات ڍنڍ آھن.
الٿنگ ان رياست جي پارليامينٽ جو درجو حاصل ڪيو جيڪا اڄ تائين قائم آهي جنھن ڪري ان کي دنيا جي قديم ترين پارليامينٽ سڏيو ويندو آهي. پوکي لائق زمين نون ماڻھن لاء باقي نہ بچڻ ڪري نورس ماڻھن جي آبادڪاري جو رخ 986ع کان آئس لينڊ جي بدران گرين لينڊ طرف ٿي ويو 999 کان 1000ع جي لڳ ڀڳ ھتان جي نورس بت پرست عقيدي وارن ماڻھن جي اڪثريت عيسائيت جو مذھب اختيار ڪيو. نورس بت پرستي وارو مذھب پڻ ننڍڙي پيماني تي ڪافي عرصو موجود رھيو
آئس لينڊ جو ٻيٽ آئس لينڊ واري پليٽو جو سمنڊ کان ٻاھريون ڏيک آھي اھو زندہ ٻرندڙ جبلن سان ڀريل آھي جن ھيڪلا، ايلٽڪائو ، ھردبريئد ايلڊفيل نالي ٻرندڙ جبل شامل آهن. آئس لينڊ جي سرزمين تي کوڙ گيزر پڻ واقع آھن جن ڪيسئر نالي گيزر پڻ شامل آهي. آئس لينڊ جو بلند ترين مقام ڪئاناٽالسنيوڪر نالي چوٽي آھي جيڪا 2110 ميٽر يا 6930 فٽ بلند آھي.
انتظامي طور تي آئس لينڊ خطن يا ريجنن، سياسي تڪن ميونسپلٽين ورھايل آھي. ملڪ ڪل 8 ريجن يا خطا آھن آئس لينڊ 74 ميونسپالٽيون آھن جن جو ڪم اسڪولن، ٽرانسپورٽ، صفائي ٻيا معاملا سنڀالڻ آھي. تڪن جي ورھاست رڳو چونڊن متعلق ھوندي آھي. سڀ کان وڏي آبادي واري ميونسپالٽي ريڪجاويڪ آھي ٻئي نمبر تي ڪوپاووگور آھي پر ريڪجاويڪ جي آبادي ڪوپاووگور کان چئوڻي وڏي آھي.
سورھين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري ڊينمارڪ جي بادشاھ ڪرسچين ٽئين پروٽيسٽنٽ واري اصلاحي تحريڪ تحت لوٿرن ازم فرقي کي رياست جي ھر شھري لاء لازمي ڪيو. 1550ع اتر آئس لينڊ جي شھر ھولار جي آخري ڪيٿولڪ بشپ جان آراسن ان جي ٻن پٽن جون منڍيون لاٿيون ويون. آئس لينڊ سرڪاري طور تي لوٿرن فرقي کي مڃيندڙ ٿي ويو اڄ تائين اھو آئس لينڊ جو اڪثريت جو مذھب آھي.
آئس لينڊ جي سگھڙن مطابق آئس لينڊ تي قدم رکندڙ پھريون شخص ناروي جو نورس نسل جو ماڻھو ھو جيڪو نائين صدي عيسويءَ اتي آيو ان ھن سرزمين کي سنو لينڊ رکيو ڇو ته اتي برفباري ٿي رھي ھئي. بعد اتي وائڪنگ آيا جن اتي سمنڊ ترندڙ برفاني ڇپن جي ڪثرت جي ڪري ان کي آئس لينڊ جو نالو ڏنو.
آئس لينڊ آباد ٿيندڙن جي قائم ڪيل آئس لينڊ جي ڪامن ويلٿ وارو سياسي نظام تيرھين صدي عيسويءَ سردارن جي وڌندڙ طاقت سان مطابقت رکي نہ سگھيو چاليھ سالن کان وڌيڪَ عرصي تائين گھرو ويڙھ واري حالت رھي جنھن سبب ان ڪامن ويلٿ جو انت آيو
”پهريون دؤر 18 سورتن جي مشتمل آهي، جنهن ننڍا ننڍا گيت يا نثر جا بي جوڙ ٽڪرا آهن جيڪي محمد ﷺ رسالت يا جو خيال اچڻ کان اڳ لکيا هوندا. انهن مان ڪوبه اهڙو ٽڪرو نه آهي، جيڪو خدائي پيغام جي شڪل هجي“.
ٽئين دؤر 19 سورتون آهن. انهن قيامت جي ڏينهن، بهشت دوزخ جو ذڪر آهي، جيڪو قريشن جي سخت مخالفت سان لاڳاپو رکي ٿو. اها دؤر رسالت جي شروع کان وٺي حبشه جي هجرت تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. يعني نبوت جي پهرين کان پنجين سال تائين).
چوٿين دؤر 23 سورتون آهن. اهي محمد ﷺ جي نبوت جي ڇهين کان ڏهين سال تائين وارين سورتن تي مشتمل آهي. هن دؤر يهودين جي پاڪ ڪتابن جو ذڪر شروع ٿئي ٿو. قديم قومن عرب جي ڪهاڻين جو ذڪر آهي. بت پرستيءَ کان ٿوري مدت لاءِ ٺاهه سورت 54 سان لاڳاپو رکي ٿو.
ڇهون آخري دؤر ويهن سورتن تي مشتمل آهي، جيڪي مديني ڏنيون ويون آهن يعني اهي سورتون جيڪي مديني ڏانهن هجرت جي پهرين سال کان پاڻ ڪريم ﷺ جي وفات تائين نازل ٿيون.
صحيح بخاري محمد جي وحي جي ڪيفيت جو حال هِيئن لکيل آهي ته ”بسا اوقات گھنٽي وڄڻ وانگيان نازل ٿيندي هُئي“ عائشه کان روايت آهي ته، ”مون هڪ تمام ٿڌي ڏينهن حضور تي وحي نازل ٿيندي ڏٺو سندن مٿي تي پَگھر جا ڦُڙا ٽِمي رهيا هُئا“. قرآن جي بيان مطابق محمد تي پهرين وحي هڪ ڪشف سان نازل ٿِي هُئي. وحي نازل ڪرڻ واري هستي جي باري هِي بيان ڪيو ويو آهي ”مضبوط طاقتن وارو“ اُهو جيڪو ”بلند ترين اُفق تي هو. پوءِ هُو ويجهو آيو، پوءِ هُو هيٺ لٿو. ايتري تائين جو هُو ٻن وکن جي مفاصلي تي ٿي ويو اُن کان به ويجھو“.