polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
چمڙا: سنڌ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو ، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي چمڙن جا چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن.
سنڌ يونيسڪو طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ آندا ويا آهن جنهن هڪ مڪلي جون ٽڪريون ٻيو موهن جو دڙو شامل آهن.
ٺٽي جي شهر ڪنهن زماني راحت به ماڻي، ته عذاب به ڏٺا هئا. ٽي گهمرا ته باهه جليو. پهرين باهه شاهه بيگ ارغون 1521ع ڏياري، ٻيو گهمرو پورچوگيزن 1555ع ، ٽيون گهمرو 1591ع . اڪبر بادشاهه جو لشڪر جڏهن ٺٽي تي ڪاهي ٿي آيو، تڏهن مرزا جاني بيگ ڏٺو ته هاڻ ٺٽو هٿان ويندو، تنهن پنهنجي شهر کي پاڻهي باهه ڏياري!
ٺٽو هن وقت سنڌ جو هڪ ضلعو آهي. هي حيدرآباد ڊويزن جي چئن ضلعن مان هڪ آهي. هن جي اتر ضلعو ڄام شورو ضلعو ڪراچي، اوڀر ضلعو حيدرآباد، ڏکڻ اوڀر ڀارت ڏکڻ اولهه عربي سمنڊ آهي. ميرپورساڪرو، سجاول، ٺٽو، شاهه بندر، ڪيٽي بندر وغيره هن شهر جا مشهور تعلقا مشهور مقام آهن. هن ضلعي جي آبادي تقريباً ساڍن 11 لکن کان مٿي آهي. ٺٽي ڪيترائي عالم، شاعر، اديب، ڪاتب، عابد زاهد موجود آهن، هنرمند ماڻهن جي به ڪمي نه آهي، جيڪي پنهنجي هنر ڪمال رکن ٿا. هتي جيڪو سامان تيار ٿئي ٿو، اهو عراق انگريزن جي مال کان ڪنهن به طرح گهٽ نه آهي.
سنڌ جي پراڻن قديم شهرن مان ٺٽو هڪ قديم، تاريخي هڪ قابل ذڪر شهر آهي. ٺٽي شهر جي قائم ٿيڻ، اُن جي تهذيب تمدن، رهڻي ڪهڻيءَ، رسم رواج، علم ادب تي تاريخي حوالن سان، ڪي قدر تحقيقي مواد سامهون آيو آهي. جن مان مير علي شير قانع، مير محمد بن جلال ٺٽوي، امير خسرو دهلوي ادراڪي بيگلاريءَ کان سواءِ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي، مرزا قليچ بيگ، سيد حسام الدين راشدي، ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ڪن غيرملڪي مؤرخن، سياحن، جهڙوڪ جنرل هيگ، ميجر راورٽي، هيوز، ايٽڪن، پاٽنجر، مانرڪ، منوڪي، هئملٽن ڊاڪٽر سورلي تعريف جوڳو ڪم ڪيو آهي .
ڪاراڻي محلو: سڄوي ڪاراڻي محلو، جيڪو شاهي بازار جي ’ڀڳڙا بازار‘ واري ڀاڱي کان اولهه طرف واقع آهي پڻ ان جي اوڀر طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ”اِڊر پاڙو“ به اچي وڃي ٿو.
محلن جدا جدا پاڙا آھن، جيڪي ذات يا ڪنھن بزرگ جي مزار جي نالي پويان سڏجن ٿا: شاهه ڪمال پاڙو، کٽي پاڙو، کنڀاٽي پاڙو، سابوگر پاڙو، بخاري پاڙو، تندسر محلي واسواڻي پاڙو، ڪوٽائي پاڙو، وزن ڪشن جو پاڙو، غني پاڙو، ڀيلن جو پاڙو، حبشي پاڙو، درسن جو پاڙو وغيره. ٻيا پاڙا ھي آھن. وارين جو پاڙو، سون پاڙو، دبائي پاڙو، ساد پاڙو، لاسي پاڙو، حجام پاڙو، ماڻڪائي پاڙو، ميمڻ پاڙو، پلنگ پاڙو وغيره.
مل شير، شيرخاناڻي، شاڪراڻي، شڪر الاھي، شاهه مبين، بٽواڻي، تندسر، کٽي محلو، مخدوم محلو، پتي ھٽ، قاضي محلو، عقيلي محلو، گيدڙن جو محلو، عابداڻي، ڪشمشي محلو، بٺالا محلو، چانداڻي محلو، عباسين جا ٻه محلا، لوھارن جو محلو، وڏن جو محلو، ڪاسائي محلو، اميرخاني محلو انگريزن جو محلو، رضوي محلو، شيرازي محلو، ڀاڀي محلو، جمال محلو، مس گر محلو.
ٺٽي جي ذڪر دوران سيد حسام الدين شاهه راشديءَ، مڪلي نامه عثمان نالي هڪ شاعر جي تصنيف ’مثنوي چتراوليءَ‘ مان ’دکني ٻوليءَ‘ هڪ شعر ڏنو آهي، جنهن شاعر جهانگيري دور جو بيان ٿو ڪري. هن شعر ، هن شاعر ٺٽي جي جيڪا تعريف ڪئي آهي، تنهن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اُن زماني ’دکن ولايت‘ اندر به، ٺٽي ننگر جي وڏي شهرت هوندي هئي. اهو شعر هن ريت آهي.:
ٺٽي مندرن، مسجدن قبن جو ڪاٿو ئي ڪونهي. جنگشاهيءَ وارو رستو وٺي اچبو ته مڪليءَ جي ٽڪريءَ وٽ شنگهه ڀوانيءَ وارو مندر؛ ميونسپل ناڪي کان گُجي وارو رستو وٺي هلبو ته منشا ديويءَ جو مندر؛ جي اندر بازار وڃبو ته چؤنڪ بازار مندر؛ جنهن جي ڀر ننڍي جامع مسجد آهي. شهر جي ٻاهران مساڻي طرف کڏيءَ جو مندر ستين جو آستان آهي.
2008ع وارين چونڊن ٺٽي ضلعي مان عبدالواحد سومرو اياز شاهه شيرازي ايم. اين. اي چونڊيا ويا، جڏهن ته سنڌ جي ثقافت کاتي جي وزير سسئي پليجو، صادق علي شاهه ، شاهه حسين شاهه شيرازي، محمد علي ملڪاڻي محمد عثمان جلباڻي، صوبائي اسيمبليءَ جا ميمبر چونڊيا ويا.
’نوري ڄام تماچيءَ، واري داستان جو سورمو به هي ئي حاڪم هو. سيد حسام الدين راشديءَ ’قصائد مطهر ڪڙهه‘ جو ذڪر ڪيو آهي، جيڪو ’مطهر‘ نالي شاعر 765هه/ 1363ع لکيو هو. هن سلطان فيروز شاهه جي مدح ٻه قصيدا چيا هئا، جن ٺٽي جو به ذڪر موجود آهي.
تو جهڙو قد و قامت نه ڪو اُچ آهي نه ئي وري ڪو ٺٽي ، گلن مثل تنهنجن ڳاڙهن ڳٽن جهڙو تنهنجو خوبصورت چهرو به اُتي نظر نه آيو
سلاجقه روم جي سلطنت جي خاتمي کان بعد اناطوليه طوائف الملوڪي ڦهلجي وئي مختلف سردار پنهنجون پنهنجون خود مختيار رياستون ٺاهي ڪري ويهي رهيا جن کي غازي امارتون چيو ويندو هو
عثمان پهرين هن ننڍڙي سلطنت جون سرحدون بازنطيني سلطنت جي سرحدن تائين ڦهلائي ڇڏيون فتح کان بعد گادي جو هنڌ بروصه منتقل ڪري ڇڏيو. عثمان پهرين ترڪن انتهائي قدر جي نگاهه سان ڏٺو ويندو آهي. درحقيقت هو تمام اعلٰي وصفن جو مالڪ هيو. ڏينهن جو مجاهد رات جو عابد سان گڏوگڏ انتهائي شريف النفس، سادگي پسند، مهمان نواز، فياض رحم دل انسان به هيو. ان جو دور حڪومت سلطنت عثمانيه جي بنيادن کي مضبوط ڪرڻ جو سبب بڻيو. هي عثمان پهرين جون وڌل مضبوط بنيادون ئي هيون جو انهن جي وفات کان بعد هڪ صدي جي اندر عثماني سلطنت اوڀر روم سمنڊ بلقان تائين پکڙجي وئي.
سلطنت جي فتحن جو هي عظيم سلسلو عثمان جي جانشينن جاري رکيو پر 1402ء تيمور لنگ اناطوليه تي حملو ڪري ڇڏيو عثماني سلطان بايزید يلدرم شڪست کائڻ کان پوء گرفتار ٿي ويو پر هي عثمانين جي بهادري هئي جو انهن پنهنجي ختم ٿيندڙ سلطنت کي نه صرف بحال ڪيو بلڪه چند ئي عشرن فتح قسطنطنيه جهڙي تاريخ جي عظيم ترين فتح حاصل ڪئي. ان سان عثمانين جو وقار دنيا ڀر بلند ٿيو.
سلطنت عثمانيه جي ٻيهر بحالي جو سهرو بايزید يلدرم جي پٽ محمد پهرين جي سر وڃي ٿو جيڪو پنهنجي اعلٰي اخلاق وصفن جي ڪري ترڪن "محمد چلبي" جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.
فتح قسطنطنيه ترڪن خصوصاً عثمانين جي تاريخ جو سنهرو ترين باب آهي. 29 مئي 1453ء 21 سالن جي نوجوان سلطان محمد ثاني جي قيادت هيٺ هن لشڪر ناقابل يقين ڪارناما سرانجام ڏيندي هن عظيم شهر کي فتح ڪيو انکي پنهنجي گادي جو هنڌ بڻايو. اهڙي طرح محمد قيصرِ روم ٿي ويو هي لقب ان جي انهن ارادن کي ظاهر ڪندو هيو ته عثماني جلد روم تي به قبضو ڪري وٺندا انهن مقصدن کي حاصل ڪرڻ لاء 1480ء عثماني فوجون ٻيٽ نما اطاليه تي لٿيون اوٽرانٽو اپوليا جي شهرن تي قبضو ڪري ڇڏيو پر 1481ء محمد فاتح جي وفات سان گڏ ئي فتح اطاليه جي مهم جو خاتمو ٿي ويو.
1908ء م نوجوانان ترڪ انقلاب بعد اتحاد ترقی جمعيتي ملڪ جو نظم ضبط سنڀالڻ بعد بحريه کي ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي عوامي چندي سان عثماني بحريه فائونڊيشن بڻائي وئي عوامي رقم سان ئي وڏن بحري جهازن جي خريداري شروع ڪئي وئي.
حالانڪه ان عرصي انکي "يورپ جو مرد بيمار" چيو ويو پر معاشي طور تي سلطنت جي بد حالي جو سبب ان جي ترقي پذير معيشت نه هيو بلڪه اهو ثقافتي خال هيو جيڪو انکي يورپي قوتن کان الڳ ڪري ڇڏيندو هو. اقتصادي مسئلا دراصل ٻاهرين سامراجيت اڀرندڙ داخلي قوم پرستي جهڙن مسئلن سان نه نمٽي سگھڻ جي وجهه جي ڪري هيا.
ٻيون آئيني دور سلطنت عثمانيه جي حتمي تحليل جو نتيجو ٿيو. ان دور اتحاد ترقي جمعيتي جي سياست نوجوانان ترڪ جو سبب بڻجڻ واري تحريڪ نمايان ترين آهن. نوجوانان ترڪ جي انقلاب جي شروعات 3 جولاء 1908ء تي ٿي جلد ئي تحريڪ سلطنت ڀر پکڙجي وئي نتيجتاً سلطان کي 1876ء جي آئين جي بحالي جو اعلان پارليمان کي طلب ڪرڻو پيو. آئيني دور 1909ء جي جوابي تاخت واقعو 31 مارچ جي جوابي انقلاب جي دوران رخنو آيو جنهن سان گڏ ئي سلطان عبد الحميد ٻيون جي دور جو خاتمو ڪيو ويو ان کي جلاوطن ڪيو ويو ان جي جڳهه ان جي ڀاء محمد پنجون کي تخت تي ويهاريو ويو.
19 هين صدي جي آخر قائم ٿيڻ واريون بلقان رياستون نسلي قومي بنيادن تي البانيه، مقدونيه ٿريس جي عثماني صوبن کان به اضافي علائقن جي حاصلات جون خواهشمند هيون. ابتدائي طور تي مارچ 1912ء سربيا بلغاريه مئي 1912ء يونان بلغاريه جي وچ معاهدا طي ٿيا جن روس ثالث جو ڪردار ادا ڪيو.
سرب-بلغاري معاهدي مقدونيه جي ورهاست جو مطالبو ڪيو ويو هيو جيڪو پهرين بلقان جنگ جو سڀ کان اهم سبب بڻيو. ٻين بلقان جنگ جي شروعات جو اهم سبب اڳوڻن بلقان اتحادين نئي حاصل ڪيل علائقن جي ورهاست تي پيدا ٿيڻ وارا تنازعا هيا جن سان سلطنت عثمانيه ڀرپور فائدو کنيو ٿريس ڪافي علائقا ٻيهر فتح ڪيا ويا. بلقان جنگ جي سياسي نتيجن 1913ء جي تاخت ٽن پاشائن جي حڪومت جو سبب بڻي.
استنبول ازمير تي قبضو ترڪ قومي تحريڪ جي قيام جو سبب بڻيو مصطفٰي ڪمال پاشا جي زير قيادت جنگ آزادي جي شروعات جمهوريه ترڪي جي قيام جو اعلان ڪيو ويو.
سلطنت عثمانيه 3 جولاء 1912ءتي استنبول فضائي اڪيڊمي جي قيام جي ذريعي پنهنجي هوا بازن طيارن جي تياري پنهنجي افسرن جي تربيت جي شروعات ڪئي.
ترڪ هوا بازن جي ناتجربيڪاري جي ڪري بلقان جنگن جي پهرين مرحلي متعدد جهازن جو نقصان کڻڻو پيو پر ٻين مرحلي انهن کي ڪافي ڪاميابيون مليون.
بلقان جنگن جي خاتمي کان بعد فضائيه کي جديد خطن تي استوار ڪرڻ جي عمل جي شروعات ڪئي وئي نوان طيارا خريد ڪيا ويا. جون 1914ء استنبول ئي نئين عسڪري اڪيڊمي "بحري هوا بازي اڪيڊمي" جو قيام عمل آيو. پر پهرين مهاڀاري جنگ جي شروعات سان گڏ ئي هي عمل رڪجي ويو البته 1915ء چند جرمن افسر سلطنت آيا چند ترڪ افسر تربيت جي لاء جرمني ويا هيا.
پهرين مهاڀاري جنگ جي دوران عثماني فضائيه ڪافي محاذن تي وڙهي جن اولهه گليسيا، اوڀر قفقاز ڏکڻ يمن جي علائقن تائين شامل هيا. عثماني فضائيه کي نئين سري سان منظم ڪرڻ جو کوششون جاري هيون ته 1918ء پهرين مهاڀاري جنگ جي خاتمي استنبول تي اتحادين جي قبضي سان گڏ ئي انهن جو خاتمو ٿي ويو.
جيڪي علائقا سڌوسئون زير حڪومت هيا اهي سنجقن ورهايل هئا انهن هر ضلعي جي محصولن جو هڪ عليحده قانون هيو جنهن جو بنياد انهن معاهدن تي هيو جيڪي فتح جي وقت ڪيا ويا هيا.
ٽين اها زمين جن کي بادشاهه جنگي خدمتن جي صلي عطا ڪيو هو. اهي به ٻن حصن ورهايل هيون . هڪ جنهن تي شرعي اصولن جي مطابق عملدرآمد هوندو هيو ٻيا جنهن جو نفاذ قانوندانن جي راء جي مطابق هوندو هيو.
بيهجي وڃڻ جي دور بلقان جا ڪافي علائقا آسٽريا جي قبضي اچي ويا. رياست جا متعدد علائقا، جيئن مصر الجزائر، مڪمل طور تي خود مختيار ٿي ويا بالآخر سلطنت برطانيا فرانس جي قبضي هليا ويا. 17 هين صدي کان 19 هين صدي جي دوران روس سلطنت عثمانيه جي وچ ڪيتريون ئي جنگيون به وڙهيون ويون جن کي ترڪ روس جنگيون چيو ويندو آهي.
عثمانين جي بيهجي وڃڻ جي هن طويل دور کي مورخن ناڪام اصلاحتن جو دور به قرار ڏنو آهي . هن دور جي آخر رياست تعليمي طرزياتي اصلاحتون به ڪيون ويون استنبول تڪنيڪي جامعه جهڙا اعلٰي تعليم جا ادارا قائم ٿيا. پر قديم سوچ جي حامل مذهبي عسڪري طبقي سان اصلاحن جي شديد ترين مخالفت ڪئي ايتري قدر جو ڇاپ خانن کي به "شيطاني ايجاد" قرار ڏنو ويو جنهن جي ڪري 1450ء يورپ ڇاپ خاني جي ايجاد کان بعد 43 سالن تائين سلطنت عثمانيه ڇاپ خانن کان محروم رهي پر 1493ء اسپين کان بي دخل ڪيل یهودين استنبول پهريون ڇاپ خانو قائم ڪيو.
دور لاله سلطان احمد ٽين جي پرامن دور گل لاله سان محبت جي ڪري دورِ لاله چورائيندو آهي. 1712ء روس جي خلاف پرٿ مهم ڪاميابي ان کان بعد پاسارووچ معاهدي جي ڪري 1718ء کان 1730ء تائين جو دور پرامن رهيو. هن دور سلطنت يورپ جي اڳڀرائي جي خلاف مضبوط دفاع جي پيش نظر بلقان جي مختلف شهرن قلعه بنديون ڪيون. ٻين اصلاحن محصولات گھٽتائي؛ عثماني سلطنت جي ٻاهرين ملڪن تصور کي بهتر بڻايو نجي ملڪيت سرمائي ڪاري جي اجازت شامل آهن.
عثمانين عسڪري اصلاحن جي شروعات سليم ٽين جي دور ٿي جنهن يورپي خطن تي فوجن کي جديد تر بڻائڻ لاء اهم قدم کنيا. حالانڪه انهن قدمن جي مذهبي قيادت يني چري دستن کلي ڪري مخالفت ڪئي ان جي نتيجي يني چري بغاوت به ڪئي. سليم کي پنهنجي اصلاحن جو خميازو حڪومت جان ٻنهي کان هٿ ڌوئڻ جي صورت کڻڻو پيو پر ان جي جانشين محمود ٻين انهن تمام اصلاحن کي نافذ ڪري دم کنيو 1826ء يني چري جو مڪمل خاتمو ڪيو ويو.
ان عرب بغاوت سلطنت عثمانيه جي شڪست جو سڀ کان وڏو سبب سمجھي ويندي آهي. عرب بغاوت جي ان مهمن جي شروعات شريف مڪه حسين جي طرف کان برطانيه جي مدد سان جون 1916ء جنگ مڪه کان ان جو اختتام دمشق عثمانين جي اسلحي اڇلائڻ سان گڏ ٿئي ٿو . مديني جي عثماني ڪماندار فخري پاشا مديني جي گھيراء اڍائي سال کان وڌيڪ عرصي تائين زبردست مزاحمت ڪئي.
صفوين کان يريوان بغداد کسڻ واري مراد چوٿين هن دور جو واحد حڪمران جنهن سياسي عسڪري طور تي سلطنت کي مضبوط بڻايو. مراد چوٿون ئي اهو آخري سلطان هيو جنهن بذات خود فوجن جي قيادت ڪئي.
16 هين صدي جي آخر 17 هين صدي جي شروع جلالي بغاوت يني چري بغاوت اناطوليہ وڏي پيماني تي لاقانونيت فسادن کي هٿي ڏني متعدد حڪومتن جي خاتمي جو سبب بڻيو. اهڙي طرح 17 هين صدي عثمانين جي لاء بيهجي وڃڻ زوال جي صدي رهي.
1530ء کان 1660ء تائين جي دور حرم جي ملڪي معاملن مداخلت اثرن کان بہ قطع نظر نٿو ڪري سگهجي جنهن سڀ کان اهم ڪردار نوجوان سلطان جي مائرن جو رهيو. هن دور جي نمايان عورتن خرم سلطان، قصم سلطان تورخان خادج ٻيون شامل آهن.
ابتداء عثماني حڪمران پاڻ کي بيگ غازي چورائيندا هيا. بايزيد پهريون پهريون عثماني حڪمران هيو جنهن سلطان جو لقب اختيار ڪيو سليم پهريون فتح مصر کان بعد پهريون عثماني خليفو بڻيو. سلطان سليمان قانوني جي زماني تائين فوج جي اعلٰي ڪمان سلطان جي هٿ هوندي هئي خود جنگ شرڪت ڪندو هيو پر بعد جي حڪمرانن هي طريقو نه رهيو جنهن سان سلطان جي وقار کي نقصان پهتو.
عثمانين جي زوال جي دور کي مورخ جديد دور به قرار ڏيندا آهن. هن دور سلطنت هر محاذ تي شڪست کاڌي ان جون سرحدون گھٽجنديون ويون تنظيمات جي باوجود مرکزي حڪومت جي ناڪامي جي ڪري انتظامي عدم استحڪام پيدا ٿيو.
ابتدائي دور صرف وزير هوندو هيو پر ان جي وڌندڙ تعداد کان بعد انهن مان هڪ وزير اعظم چورائڻ لڳو جيڪو صدر اعظم بڻجي ويو. طاقتور سلطانن جي عهد صدر اعظم سلطان جي مشير جي حيثيت سان ڪم ڪندو هيو. صدر اعظم جي ماتحت وزيرن وزير جنگ داخله، صدر اعظم جي غير موجودگي انجو قائم مقام هوندو هيو، وزير خارجه، جيڪو رئيس آفندي چورائيندو هيو مير درٻار شامل ٿيندا هيا.
صدر اعظم جي عهدي تي ڪافي نالا اهڙا شامل آهن جن جون خدمتون عثماني نظام جي لاء ناقابل فراموش آهن جن ڪوپريلي خاندان قابل ذڪر آهي. هي عهدو 1368ء کان 1922ء تائين يعني 554 سالن تائين هي عهدو سلطنت عثمانيه موجود رهيو جنهن 211 صدر اعظم ٿيا جن جي اڪثريت غير ترڪن جي هئي ان عرب، البانوي، روسي، چرڪسي، يوناني، ارمني سلافي قومن جا فرد شامل هيا پر ڪڏهن ڪنهن غير مسلم کي صدر اعظم نه بڻايو ويو.
جنهن وقت تائين سلطان مضبوط هيا يني چري قابو رهيا پر حڪومت جي واڳ ڪمزور هٿن ايندي ئي يني چري سرڪش ٿي ويا بدعنواني حد کان وڌي وئي هي فوج سلطنت جي لاء مستقل خطرو بڻجي وئي 1826ء محمود ثاني بالآخر هن کي ختم ڪري ڇڏيو. يني چري جي خاتمي کي واقعئه خيريه چيو ويندو آهي.
سلطنت عثمانيه ٽن کنڊن تي پکڙيل هئي انتظامي ڪمن جي لاء سلطنت کي وڏن وڏن حصن ورهايو ويو هيو جيڪي "ايالت" چورائينا هيا. ايالتون سنجق ، سنجق قضا قضا کي ڪوئي ورهايو ويو هيو.
صوبا پهريون ايالت چورائيندا هيا جنکي بعد ولايت ڪيو ويو جڏهن ته سنجق جي حيثيت ضلعن جي هئي. ولايتن جا حاڪم بيلربي يا پاشا ضلعن جا حاڪم سنجق به چورائيندا هيا. سنجق جي حاڪم جا ٻه قسم هوندا هيا هڪ شهزادو غير شهزادو.
قضا ڪنهن وڏي شهر يا ان سان ملحق چند قصبن تي مشتمل هوندي هئي ان جو حاڪم اعلٰي سوباشي يعني فوج جو افسر هوندو هيو. ڪوئي ڳوٺ قصبا سڀ شامل ڪيا ويا هئا. غير فوجي معاملا خصوصاً شرعي قانوني ڪمن جي ڏيک واٺ قاضي جي ئي سپرد هئي.
نشانچي به ماليات جو ذميدار هيو پر ان جي ذمي ٻيا ڪافي سارا ڪم هيا جن شاهي مهر هڻڻ، زمين جي معاملن جو اندراج، غلطين جي تصحيح ان جي ترتيب، اڳواڻن نيم خود مختيار حاڪمن کي فرمان موڪلڻ وغيرہ. نشانچي تمام سرڪاری ڪاغذن جي تياري جو ڪم به ڪندو هيو ان کان بعد ڪاغذن تي سلطان جي علامت لڳائيندو هيو.
سلطنت عثمانيه جي قوت ئي هن جي ادارۂ حڪومت جي زبردست نظام تي قائم هئي ان جي خاص اصولن اميدوارن جي سٺي انتخاب، تعليم تربيت جي سخت نگراني، مڪمل نظم ضبط پرجوش مقابلو اهم ترين هيا ان جي بنياد تي ڪو به امیدوار پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري اعلٰي ترين عهدن تي پهچي سگھندو هيو. اهڙي طرح شاهي خاندان ئي اهڙو هيو جنهن نسلي امتياز تسليم ڪيو ويندو هو تمام عهدن جي لاء صلاحيت کي بنياد بڻايو ويندو هيو.
سليم سليمان جي دورن عثماني بحريه دنيا جي عظيم ترين بحري قوت ٿي جنهن روم سمنڊ جا ڪافي علائقا فتح ڪيا. انهن فتحن اهم ترين ڪردار عثماني امير البحر خير الدين پاشا باربروسا جو رهيو جنهن سليمان جي دور ڪافي شاندار عسڪری فتحون حاصل ڪيون. جنهن اسپين جي خلاف تيونس الجزائر جون فتحون سقوط غرناطه کان بعد اتي جي مسلمانن يهودين جي بحفاظت عثماني سرزمين تائين منتقلی 1543ء مقدس رومي سلطنت جي خلاف نيس جي فتح قابل ذڪر آهن.
16 هين صدي اولهه يورپي قوتن خصوصاً پرتگيزن جي خليج فارس بحر هند وڌندڙ قوت عثماني بحريه جي لاء شديد مشڪلاتون پيدا ڪيون. عثمانين جي طرفان اڀر ڏکڻ جا رستا بند ڪري ڇڏڻ جي ڪري یورپي قوتون ايشيا جي لاء نئين رستن جي تلاش نڪري پيون. هند چين جي لاء نوان رستا دريافت ڪيا.
سلطنت عثمانيه يا خلافت عثمانيه سن 1299ع کان 1922ع تائين قائم رهڻ واري هڪ مسلم سلطنت هئي جنهن جا حڪمران ترڪ هيا. پنهنجي عروج جي زماني هي سلطنت ٽن کنڊن تي ڦهليل هئي ڏکڻ اوڀر يورپ ، وچ اوڀر اتر آفريڪا جو گھڻو حصو هن جي نگراني هيٺ هيو. هن عظيم سلطنت جون سرحدون اولهه آبنائي جبرالٽر، اوڀر قزوين سمنڊ فارس نار اتر آسٽريا جي سرحدن، سلوواڪيه ڪريميا سان ڏکڻ سوڊان، صوماليه يمن تائين ڦهليل هيون. مالدووا، ٽرانسلوانيا ولاچيا جي علائقن کان علاوہ هن جا 29 صوبا هيا.
عثماني فوج پنهنجي زماني جي دنيا جي جديد ترين فوج هئي هو پهرين فوج هئي جنهن بارودي اسلحي جو استعمال شروع ڪيو. ان کان علاوہ هو تلوارون، نيزا، تير ٻيا روايتي اسلحا به استعمال ڪندا هيا.
عثماني امير البحر ڪپتان پاشا چورائيندو هيو. سلطنت جي معروف امير البحرن خير الدين باربروسا، پيري رئيس، حسن پاشا، پيالي پاشا، طرغت پاشا ا سيدي علي عثماني تاريخ سان گڏ يورپ جي بحري تاريخ به هميشہ ياد رکيو ويندو. بحري فتحن کان علاوه ان جا علمي ڪارناما به نماياں آهن.
عثماني ترڪن جي بحری طاقت اضافي سان گڏ امير البحر جي اهميت به ٻه وڌي وئي باربروسا جي زماني ڪپتان پاشا ديوان جو باقاعده رڪن بڻجي ويو. عهدي جي اعتبار سان هو امير العساڪر جو مساوي شيخ الاسلام جي ماتحت سمجھيو ويندو هو.
19 هين صدي جي اوائل فوجن جي جديد خطن تي تربيت جون ڪوششون شروع ڪيون ويون 1826ء سلطان محمود ثاني يني چري جو خاتمو ڪري هڪ جديد عثماني فوج جو بنياد رکيو جنهن کي نظام جديد جو نالو ڏنو ويو.
هن ئي دور ڏکڻ يورپ اسپين جي فلپ ثاني جي زير قيادت ڪيٿولڪ قوتن روم سمنڊ عثماني بحريه جي قوت کي نقصان پهچائڻ جي لاء ڳٺ جوڙ ڪري ورتو. 1571ء جنگ ليپانٽو شڪست روم سمنڊ سلطنت جي برتري جي فوري خاتمي جو سبب بڻي. ان لاء ڪافي تاريخدانن جنگ ليپانٽو شڪست کي عثماني سلطنت جي زوال جو اشارو قرار ڏنو آهي. اهڙي طرح 16 هين صدي جي اختتام تائين فتحن ڪامیابین جي سنهري دور جو خاتمو ٿي ويو.
سلطنت جي طاقت جو دارومدار ان جي فوجي نظام تي هيو. عثمانين جي ٻين سلطان اورخان پهريون جي دور پهريون دفعو فوج کي منظم شڪل ڏني وئي جيڪا يني چري چورائيندي هئي. يني چري مستقل پيادي فوج هئي جنهن جي حيرت انگيز شجاعت، نظم ضبط وفاداري ٽن صدين تائين يورپي قوتن تي پنهنجو داٻو برقرار رکيو سلطنت عثمانيه جون ابتدائي تمام فتحون بلاشبه هن جي زور جو نتيجو هيون.
مرڪزی نظام جا هي چار اعلٰي عهديدار سلطنت جا بنيادي ٿنڀا هيا. محمد فاتح پنهنجي آئين ان ٿنڀن کي واضع ڪيو سلطنت کي هڪ خيمي سان تشبيهه ڏني جنهن جو صدر دروازو باب عالي چورائيندو هيو ديوان ڄڻ ان جي آخري عدالت هئي. صدر دروازي جو هي نالو ايترو معروف ٿيو جو دنيا ڀر عثماني درٻار "باب عالي" جي نالي سان ئي معروف ٿي وئي.
سلطان جي اعلٰي مجلس شوريٰ جو نالو ديوان هيو مرڪزي نظام انکي ڏاڍي اهميت حاصل هئي. ابتدا سلطان ديوان جي صدارت خود ڪندو هيو پر بعد جي سلطانن ديوان اچڻ ڇڏي ڏنو سلطان جي اهل راء سان تعلق نه هجڻ سان نظام ڪمزوري پيدا ٿي وئي. ديوان جا مستقل رڪن هي هيا:
مستقل پيادي فوج کان علاوه هڪ مستقل سوار فوج به هئي جيڪا سپاهي چورائيندي هئي. ان جي تربيت به اعلٰي انداز ڪئي ويندي هئي ذهني قابليت جي لحاظ کان بهتر سپاهين کي حڪومت جي انتظامي شعبي جي لاء منتخب ڪيو ويندو هو. سليمان اعظم کان بعد یني چري جي طرح ان به بدعنوانيون ٿيڻ لڳيون.
ان جي اصل حيثيت فوجي منصف جي هئي شيخ الاسلام کان بعد ان جو درجو ايندو هيو. قاضي عسڪر کي سلطان خود مقرر ڪندو هيو. قاضي عسڪر ٻه هيا هڪ يورپي ٻيو ايشيائي قبضن جي لاء جيڪي بالترتيب قاضي عسڪر روميليا قاضي عسڪر اناطوليه چورائيندا هيا.
عثماني تاريخ جو هي دور ٻن مختلف دورن ورهائي سگھجي ٿو: هڪ 1566ء تائين علائقائي، اقتصادي ثقافتي واڌ جو دور جنهن بعد عسڪري سياسي بيهجي وڃڻ جو دور.
هي کنڊر هن وقت ٻن حصن ورهايل آهي. هڪ ”مٿيون شهر“ جتان شهر پناهه جا آثار مليا آهن. جيڪا ٻين جڳهن کان ڪجهه مٿڀري سطح تي جڙيل آهي. ان مٿين سطح تي جوڙيل اڏاوتن ميونسپل هال شهري کاتن جي انتظاميه جون سرڪاري آفيسون بنگلا، پاڻيءَ جو تلاءُ، ٿنڀن وارو اسيمبلي هال هڪ وڏو ان جو ڀانڊو مليو آهي. جيڪي مٿين سطح تي ان خيال کان ٺاهيا ويا ته جيئن سنڌو درياهه جي ٻوڏن کان انهن جي حفاظت ٿي سگهي هيٺئين شهر جا ماڻهو به مٿئين شهر جي قلعي ٻوڏن وقت پناهه حاصل ڪري سگهن.
ڪوٺيءَ ڪوٺيءَ جي هڪ ڪنڊ وٽان پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ موري آهي، جنهن مان پاڻي وهي، گهٽين جي ڪسين وڃي پوندو هو. گهٽين جون ڪسيون ڍڪيل آهن، جن مان اندران ئي اندران پاڻيءَ جو نيڪال ٿيندو هو!
سڀني عمارتن هڪ اڏاوت، جا گهڻو ڌيان ڇڪي ٿي، سا اُها آهي، جنهن مان هڪ وڏو تلاءُ لڌو آهي. ان جون ڀتيون ٿولهه ست اَٺ فوٽ آهن. تلاءَ جي ٻن پاسن کان پؤڙيون ٺهيل آهن، جنهنڪري ڀلي ته ڪو هڪڙي پاسي کان پؤڙين تان لهي هيٺ وڃي، ٻئي پاسي وارين پؤڙين تان چڙهي مٿي اچي. اهو تلاءُ اڻيتاليهه فوٽ ڊگهو، ٽيويهه فوٽ ويڪرو اَٺ فوٽ اونهو آهي!
تلاءَ جي ٻاهرئين پاسي، ڀر وارين ڪوٺين مان هڪ هڪ اونهو کوهه آهي، جنهن جو پاڻي اڄ ڏينهن تائين ڪم آڻڻ جهڙو آهي. شايد انهي کوهه جي پاڻيءَ سان تلاءَ ڀريندا هئا. انهيءَ تلاءَ جي هڪ ڇيڙي وٽ هڪ شاهي ڪسي آهي، جنهن مان شايد پاڻيءَ جو نيڪال ٿيندو هو. اها ڪسي نهايت عمديءَ ريت جڙيل آهي ايترو اونهي آهي، جو ڀلي ته ڇهه فوٽ لنبو مڙس منجهس بيٺو هجي!
سڄي ڪسي ڍڪيل آهي؛ پر مٿان ڇت وٽان ٿورو ٽڪر کليل اٿس، جنهن مان ڀلي ته ڪو ماڻهو اندر لنگهي وڃي، سڄي ڪسي صفا ڪري، پاڻيءَ جي سيمي کي روڪڻ لاءِ رومي ڏامر دورانديشي ڪري هڻي ڇڏيو اٿن. هن مان ظاهر آهي ته وادي سنڌ جا رهاڪو پنج هزار ورهيه اڳي نه فقط قابل معمار هئا، پر هاڻوڪي زماني جي سرويرن انجنيئرن وانگر پوري ڳڻ ڳوت به ڪري سگهندا هئا.
مهين جي دڙي جي دريافت 1922ع آر بي بئنرجي ڪئي، جيڪو آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا جو هڪ آفسير هو. رکيل داس بندوپڌيا بئنرجي کي ٻڌ ڌرم سڪندر اعظم جي آثارن بابت ذميوارون ڏنيون ويون هيون هو مهين جو دڙو جي اسٽو پا بابت اطلاع ملڻ تي هن آثارن جي کوٽائي ڪرائي ته اتي هن کي هڪ ٻئي تهذيب جا آثار مليا.
آر بي بئنرجي اهڙو اطلاع برٽس گورنمينٽ جي آرڪيالاجي کاتي کي ڏنو، جنهن بعد 1929ع برطانوي آرڪيالاجي کاتي جو ڊائريڪٽر جنرل سر جان مارشل مهين جي دڙي پهتو هن مهين جو دڙو جي کوٽائي شروع ڪئي، جنهن آرڪيالاجي کاتي جاعملدار ڪي اين ڊڪشٽ ارنيسٽ ميڪي سندس سهڪاري هئا.
1945 احمد حسن داني مورٽيمر ويلر پڻ کوٽائي ڪئي، جڏهن ته مکيا کوٽائي65- 1964 ڊاڪٽر جي ايف ڊيلز جي اڳواڻي ڪئي وئي. 1965 کانپوءِ پاڪستان سرڪار جي ڪجهه عملدارن هڪ سازش تحت مهين جي دڙي جي کوٽائي تي پابندي لڳائي ڇڏي، جنهن کانپوءِ مهين جو دڙو تي صرف ننڍا ننڍا پراجيڪٽ شروع ڪيا ويا، جيڪي ڪي به خاطر خواهه نتيجا نه ڏئي سگهيا آهن.
مهن جي دڙي مان جيڪا زيورات هٿ آئي آهي، تنهن مان پتو پوي ٿو، ته قديم سنڌ جا رهاڪو عقيق يا سنگ سليماني ، نيلم، پيروز ٻيا قيمتي پٿر، هار جي داڻن توڙي زيورن لاءِ جڙت طور ڪم آڻيندا هئا. هرپا توڙي مهن جي دڙي مان شيشو ڪونه لڌو آهي، پر انهيءَ زماني ڪاريگر هڪ اهڙو ليپ ٺاهيندا هئا. جو سڪڻ کانپوءِ شيشي وانگر بکندو هو. انهيءَ مان داڻا ٺاهيندا هئا، جي قيمتي پٿرن بدران ڪم آڻيندا هئا. سن 24-1925ع هڪ سهڻو هار لڌو، جو خود ساک پيو ڀري ته ڪنهن قابل ڪاريگر جو جوڙيل آهي.
مسٽر رکلداس بئنرجي، جنهن مهن جو دڙو پهريائين پهريائين کوٽايو هو، سو ته وينجهارن جي ساراهه مان ڍاپي ئي نٿو، چي رگ ويد جن آرين جو ذڪر آهي، تن کي به اهڙو هنر ڪونه هو جهڙو مهن جي دڙي جي ڪاريگرن کي هو. سر جان مارشل به انهيءَ هار جي گهڻي ساک ڪئي آهي.
مهين جو دڙو، موهن جو دڙو يا موئن جو دڙو سنڌ جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪريءَ واقع قديم آثارن واري جاء جو نالو آهي جيڪا يونيسڪو طرفان ھڪ عالمي ورثو قرار ڏنل آهي.
موهن جو دڙو انساني تاريخ جي 5 هزار سال پراڻي ثفافتي تهذيب آهي، ڏکڻ ايشيائي ملڪن پاڪستان هندوستان جي سنڌو ماٿريءَ جي هن تهذيب کي شهري رٿا بندي وارو شهر پڻ ڪوٺيو ويندو آهي، جنهن آب نيڪاسي جو جديد نظام رائج هو. مهين جو دڙو جي تهذيب مصر ميسوپوٽيما جي تهذيبن جي هم عصر تهذيب هئڻ جو اعزاز رکي ٿي، جڏهن ته مهين جي دڙي تي گهٽ تحقيق ٿيڻ ڪري کيس مصر جي تهذيب بعد ٻئي نمبر تي وڏي تهذيب ڪوٺيو ويندو آهي. مهين جي دڙي جي آثارن کي يونيسڪو پاران ورلڊ هيريٽيج سائيٽ جو درجو ڏنو ويو آهي.
سنگتراشيءَ اُڪر جي ڪم مهن جي دڙي جي رهاڪن پنهنجيءَ قابليت جو چڱو ثبوت ڏنو آهي. ڍڳن، گئينڊي ٻين جانورن جون شڪليون نهايت عمديءَ ريت مهرن تي ڪڍيون اٿن. ڪي شڪليون نوريئڙن جون آهن، جن نوريئڙا پڇ مٿي ڪيو بيٺا آهن اڳين چنبن سان ڪا شيءِ وات ڏي ڪيو، چپو چورو پيا ڪن!
انهن جي ڊيگهه ٻه انچ مس آهي. هڪ داڻي تي ٽن باندرن جي شڪل آهي، جن جي منهن مان سندس شوخي پيئي ظاهر ٿئي، پر ٻانهون ورائي هڪ ٻئي کي ڀاڪر پائي بيٺا آهن!
اهو داڻو ايڏو آهي، جو اکروٽ جي کل جيڪر سمائجي وڃي، ”مئنچيسٽر گارڊين“ مسٽر بريلسفورڊ لکيو آهي ته هتان جيڪي ماڻهن ٻين ساهوارن جون شڪليون لڌيون آهن، سي ان وقت جي ميسو پوٽيميا طرف جي ڪاريگريءَ کي شهه ڏيئي بيٺيون آهن.
قديم زماني جي ماڻهن وانگر، مهن جي دڙي جا رهاڪو، پٿر جا اوزار ٿانءَ ٿپا ڪم آڻيندا هئا، پر ٽامي جي به سڌ هين، جنهن مان پڻ باسڻ، برتن، اوزار بلڪه ڪي ڳهڻا به جوڙيندا هئا لوهه جو ذرو به ڪونه لڌو آهي، پر هيءُ زمانو ئي اهڙو هو، جنهن ماڻهن کي لوهه مارڻ جو عقل اڃا آيو ئي ڪونه هو. قلعي به ڌار ڪانه لڌي آهي، باقي رڳو ٽامي سان گڏيل هٿ آئي آهي. مهن جي دڙي وارا ٽامو قلعي گڏي ”برانز“ )) ٺاهيندا هئا، جنهن مان به ٿانءَ ٿپا اوزار جوڙيندا هئا. مسٽر محمد ثناءُ الله، هند سرڪار جو آرڪيالاجيڪل ڪيمسٽ چوي ٿو ته ٽامي قلعي مان ”برانز“ جوڙڻ جي سڌ سنڌو ماٿر جي ماڻهن کي عيسوي سن کان ٽي هزار ورهيه اڳ بلڪه انهيءَ کان به اڳي هئي.
مهن جي دڙي مان سنگ سليماني ٻين پٿرن جون ٺهيل گوليون، شطرنج ڍارا لڌا آهن. اهي هاڻوڪن ڍارن وانگر ڊگها نه هئا، پر ڪعب شڪل جا آهن. هن مان ظاهر آهي ته ماڻهن جي واندڪائيءَ جي وندر اهي رانديون هيون. ان وقت جي ماڻهن کي پنهنجي ٻارن جي وندر جو به ججهو اونو هوندو هو، جو ڪيترن قسمن جا رانديڪا به لڌا آهن، جن ماڻهن، ڍڳن گهوڙن جون شڪليون آهن. هڪ ڍڳي جو پڇ ڇڪجي ٿو ته ڪنڌ پيو لوڏي!
هڪ هاٿي آهي، جو جهنجهڻو ٿي ڪم اچي ٿو. مهن جي دڙي مان هڪ ٺڪر جي ٺهيل گاڏي چيڪلن سان لڌي آهي. انهي قسم جون گاڏيون عيسوي سن کان ٻٽيهه سو ورهيه اڳي ميسوپوٽيميا طرف چالو هيون، جنهنڪري چئبو ته گاڏين جو هي جهوني جهونو نمونو آهي.
ڪڻڪ جون کان سواءِ ماڻهو کجور به کائيندا هئا. کارڪن جون ککڙيون کوٽائيءَ ڪندي هٿ آيون آهن. ان وقت ماڻهو مڇي ماس، بلڪه ڳائو گوشت به کائيندا هئا. درياهه جي مڇيءَ جا ته خوراڪي هئا؛ پر ڪڇئون ڪميون به ڪين ڇڏيندا هئا!
ڪتڻ اُڻڻ جو هنر: ڪيترا ائٽ ٽڪ لڌا آهن: ڪي سادا ته ڪي اُچا. انهيءَ مان سمجهجي ٿو ته غريبن توڙي شاهوڪارن جي گهرن چرخي چورڻ جو رواج هو. دڙي منجهان هڪ چانديءَ جو ٿانءُ، جواهرات مڻين سان ڀريل لڌو، جو اُچيءَ طرح اُڻيل ڪپڙي سان ويڙهيل هو. ان ديسي ڪپهه ڪم آيل آهي. هن مان ظاهر آهي ته پنج هزار ورهيه اڳي سنڌ وؤئڻن جي پوک ٿيندي هئي، انهيءَ قديم زماني ئي سنڌي ماڻهن وٽ ڪپڙي اُڻڻ لاءِ آڏاڻا به هئا.
مهن جي دڙي جي ماڻهن وٽ چانديءَ ٽامي جا ٿانءَ چمڪيدار ليپ جون ٺهيل گلاباشيون وغيره هونديون هيون؛ پر رواجي ٿانءَ ٿپا اڪثر ٺڪر جا هوندا هئن. سنڌ نالو کين جوڙڻ جو هنر جڳن کان عام هو؛ پر مهن جي دڙي واري زماني سنڌي ماڻهو ڪنڀارڪي هنر اهڙا ته ڀڙ ٿي ويا هئا، جو چٽساليءَ سان ٿانءَ ٿپا جوڙيندا هئا!
ڪي ٿانءَ اهڙا ته نفيس جوڙيندا هئا، جو اُهي عام طرح ۡاغذي“ سڏجن ٿا. ڪاشيءَ جي ڪم جا آڳاٽا نمونا به رڳو مهن جي دڙي مان مليا آهن. مسٽر ارنيسٽ مئڪي چوي ٿو ته ”رومن جي وقت کان اڳ مصر ملڪ انهيءَ هنر جي مصري ماڻهن کي ڪل به ڪانه هئي“، ڪن ٺڪر جي ٿانون تي جانورن جون شڪليون اهڙيون نڪتل آهن، جهڙيون لڌل مهرن تي آهن.