polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
اهڙيءَ طرح سنڌ لس ٻيلي کي عهد نامي جي ذريعي ايران جي شهنشاهت کان جدا ڪري، هندستان جي شهنشاهت شامل ڪيو ويو. هن ڳالهه جو وڏو امڪان آهي ته اهي ٻيئي مگڌ بادشاهيءَ جون ڏن ڀريندڙ ماتحت رياستون بڻجي ويون؛ سندن حڪمران اتان جا مقامي ماڻهو هئا اندروني انتظام انهن جي پنهنجي هٿ رهندو آيو، جيتوڻيڪ اهو به امڪان آهي ته چندر گپت پنهنجي طرفان انهن ايراضين تي پنهنجا شاهي وائسراءِ به مقرر ڪيا هجن. اسين اهو به اندازو ڪري سگهون ٿا ته سنڌو نديءَ جي الهندي طرف وارا هي علائقا ٻيون اهڙيون ايراضيون هن جي پوٽي اَشوڪ جي هٿ گپتا شهنشاهت جون ”سرحدي رياستون“ هيون.
پنهنجي مٿان تاحيات غداريءَ جي تهمت آڻيندڙ چنيسر، پنهنجي ڀاءُ راڄ ڀاڳ سان تضاد تڪرار ڪري، علاوالدين خلجيءَ کي دهلي مان سڏي اچي سنڌ تي ڪاهه ڪرڻ جو ڪم ڪرڻ کان سواءِ، ٻيو ڪهڙو ڏوهه ڪيو هو.! پاڪستان جي ٺهڻ کان اڳ سنڌ جي قيادت ان کان به بدتر سنڌ جي سڀ طرفي تباهيءَ جو بنياد رکڻ لاءِ به، ساڳي ئي سوچ جو سهارو ورتو!
انهن پنهنجي ضد لالچ اچي، فيصلو ڪيو ته هو پنهنجي ئي ڌرتيءَ جي ان حصي کي پاڻ ئي ڀڄائي، ختم ڪري، پنهنجو رشتو ورهاڱي جي صورت ، هندستان جي ٻين علائقن مان ايندڙ نسلن سان رکندا!
“. متحده سربراهه الطاف حسين جي فرمائش تي، رشيد جمال طرفان تاريخ سهيڙڻ جي نالي لکيل ”سنڌ پنجاب تضاد“ کي پڙهندي، آسانيءَ سان ان پناهگير سوچ تائين پهچي سگهجي ٿو. جنهن موصوف فرمائي ٿو: ”ون يونٽ جي خاتمي بعد هڪ بنيادي تبديلي اها آئي جو، ڪراچيءَ جي ان الڳ حيثيت کي ختم ڪيو ويو، جيڪا قائداعظم جي دور کان هلندي پئي آئي- ايئن ڪراچيءَ کي سنڌ جو گادي وارو شهر بڻايو ويو، ايئن ڪراچي سنڌ جو حصو بڻجي وئي“ . ان پناهگير سوچ شروع کان ئي، قائداعظم کي سنڌ ڄائو ڪراچيءَ کي سنڌ جو شهر ڪنهن به ريت نه پئي سمجهيو، نه اڄ تائين سمجهي رهي آهي!
پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ، سنڌ جي جاگيردار قيادت کي پنهنجو سڀ ڪجهه وڃائڻ جو احساس ته تمام گهڻو دير سان ٿيو، پر برطانوي هاءِ ڪمشنر پناهگيرن سندن قائد لياقت علي خان جي سازش کي تمام تڪڙ سمجهي ورتو. هو اپريل 1949ع ، پاڪستاني وزيراعظم لياقت علي خان جي سياسي سازش بابت، برطانوي حڪومت کي آگاهه ڪندي لکي ٿو: ”الهندي پاڪستان جي جوڙجڪ لاءِ لياقت علي خان جي رٿابندي اهم عنصر سنڌ آهي. هنن کي اهڙي سنڌ جي ضرورت آهي، جيڪا سندن هٿن رانديڪو بڻجي وڃي،!
سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪمراني 1700ع کان 1782ع تائين هلي. ڪلهوڙا حڪومت کي سنڌي ادب جو سنهري دؤر سڏجي ٿو ۔ ڪيترائي شاعر اديب هن دؤر پيدا ٿيا ۔ سنڌ جي سدا حيات شاعر شاهه عبداللطيف ڀٽائي جو واسطو به هن زماني سان هو ۔ عظيم مجاهد عالم مخدوم محمد هاشم ٺٽوي به ڪلهوڙا عهد سان واسطو رکندڙ هو ۔ ڪلهوڙن جي دؤر مخدوم ابوالحسن ٺٽوي سنڌي ٻوليَ جي عربي رسم الخط تيار ڪئي ۔ مير علي شير قانع ٺٽوي جو به تعلق انهيَ وقت سان هو ۔
عربن جي ڪاه سبب سنڌ اسلام جا دروازا کليا۔ عرب دؤر منصوره ، ديبل ، برهمڻ آباد ٻين شهرن وڏي ترقي ڪئي ۔ منصوره سنڌ جي گادي جو هنڌ هئڻ سان گڏوگڏ علمي واپاري مرڪز پڻ هو ۔ منصوره گهڻن تعليمي مرڪزن جون شاهديون ملن ٿيون ۔ هتي سنڌي عرب گڏجي رهندا هئا ۔
ٽالپرن جو دؤر 1782ع کان 1843ع تائين رهيو ۔ هي دؤر سنڌ جي اسلامي دؤر جي زوال جو وقت هو ۔ انگريز مختلف حيلن بهانن سان سنڌ جي ٽالپر حاڪمن کي ڪمزور ڪندا ويا ۔ پنجاب جي سک سلطنت جون نظرون به سنڌ تي هيون ۔ اهڙي وقت پير پاڳاري سيد صبغت الله شاھ اول سيد احمد شهيد بريلوي سان گڏجي جهاد جي ذريعي سکن انگريزن خلاف وڙهيو ۔
سنڌ جي تاريخ سنڌ جي اوائلي تاريخ بابت ڪا به يقيني ڄاڻ نه ٿي ملي ۔ مورخين جي چوڻ مطابق سنڌو تهذيب پنج هزار ورهيه پراڻي آهي ۔ هي علائقو شروعات سمنڊ جو حصو هو ۔ جيڪو زلزلن ٻوڏن جي اچڻ ڪري سڪي ويو ۔ پيسفڪ سمنڊ وچ اوڀر کان ڪي قبيلا سنڌ اچي آباد ٿيا ، جن دراوڙ ، ميد ,، ڀيل ميگهواڙ شامل هئا ۔
1020ع عمر بن عبدالله هباري سنڌ پنهنجي آزاد حڪومت قائم ڪئي ۔ جنهن خليفهء بغداد کي ڪو به عملدخل ڪونه هو ۔ البته خطبي خليفي جو نالو پڙهيو ويندو هو ۔ هبارين کان بعد قرامطين يا اسماعيلي حڪومت جا آثار ملن ٿا ۔ پر سندن باري ڪا خاص معلومات نه ٿي ملي ۔
سنڌ سومرن جي صاحبيءَ جو دؤر 1050ع کان 1350ع تائين آهي. سندن دؤر متعلق جيڪا معلومات ملي آهي ، سان ڏندڪٿائن قياس آرائين تي مشتمل آهي ۔ دودو چنيسر , مومل راڻو , عمر مارئي ٻيا انيڪ قصا ان دؤر طرف منسوب آهن ۔ سومرن جو دؤر سنڌ جي ترقي خوشحالي جو دؤر سڏجي ٿو ۔
آريا سنڌ وچ ايشيا اوڀر يورپ کان وارد ٿيا ۔ سندن ملڪ تمام گهڻي سردي سنڌ جو سرسبز مالامال هجڻ سندن ڪاهن جا سبب ٻڌايا وڃن ٿا ۔ سندن دؤر 1500ق-م ٻڌايو وڃي ٿو ۔ آرين مقامي ماڻهن سان جنگيون ڪري کين ٻاهر ڪڍي ڇڏيو رهيلن کي غلام هيٺئين درجي جو شهري قرار ڏنو ۔
عربن کان بعد سنڌ تي غزنوي ، غوري ، تغلق ، غلام خلجي حڪومت ڪندا رهيا ۔ اهو سلسلو 1026ع کان 1050ع تائين جاري رهيو ۔ انهيَ دوران علي بن حامد ڪوفي کي سنڌ جي تاريخ بابت هڪ دستاويز هٿ آيو ، جنهن جو چچ نامي جي نالي سان فارسي ترجمو ڪيائين ۔
سنڌ تي مغلن جي حڪمراني 1592ع کان 1700ع تائين جاري رهي. هن دؤر ڪيتريون ئي عاليشان خوبصورت عمارتون تعمير ٿيون ۔ انهن معصوم شاهه جو منارو ٺٽي جي جامع مسجد مکيه آهن ۔ مير معصوم شاهه بکري هن دؤر ئي سنڌ جي تاريخ تي تاريخ معصومي لکيو ۔
1922ع ڏوڪري جي ڀرسان هڪ قديم شهر جا آثار مليا ، ماهرن جي تحقيق مطابق اهو شهر پنج هزار ورهيه اڳي وجود آيو ۔ اهو ان وقت جي خوشحال ترقي يا فته تهذيبن مان هو ۔ ان شهر کي موهن جو دڙو سڏين ٿا
سنڌ تي سمن جي صاحبيءَ جو دؤر 1350ع کان 1520ع تائين هليو. هن دؤر جا حالات پڻ ڏندڪٿائن لوڪ ڪهاڻين مان معلومات ملي ٿي ۔ سمن جي مشهور حاڪمن ڄام تماچي ، ڄام بابينو ، ڄام نظام الدين ڄام فيروزفيروز آهن ۔
اوائلي دؤر ماڻهن جبلن جهنگن کان ٻاهر نڪري ڳوٺن شهرن جو بنياد وڌو ۔۔ شڪار ڪرڻ وڍٽڪ لاء پٿرن مان هٿيار ٺاهيائون ۔چوپايو مال پالڻ شروع ڪرڻ ڪيو ۔ اهڙي طرح انسانن شعور تهذيب طرف قدم رکيو ۔
سنڌ تي هميشه کان غيرملڪين جون ڪاهون ٿينديون رهيون آهن ۔ قديم دؤر سنڌ ڌرتي تي آرين ، مصرين ، عراقين ، ڪلدانين ، يمنين يونانين جي ڪاهن جا واقعا ملن ٿا.
راءِ گهراڻي سنڌ تي 495ع کان 632ع تائين صاحبي ڪئي.سندن آخري بادشاهه راء سهاسي هو ۔ سندس وفات بعد هن خاندان جي حڪومت جو زوال ٿيو ۔
500 ق-م ڌاري سنڌ جي هڪ عالم پاڻيڻي دنيا سڀ کان پهريان ڪنهن ٻوليَ جي گرامر ترتيب ڏني ۔ پاڻ سنسڪرت ڀاشا جا ٽي هزارکان به وڌيڪ قاعدا بيان ڪيائون ۔
باقي رهي اها صورت، جنهن مالڪ هڪ آهي هاري ٻيو آهي ته انهيءَ مسئلي صحيح صورت اها آهي ته زڪوات ٻنهي تي فرض آهي. هر هڪ کي پنهنجي حصي جي زڪوات ڏيڻي پوندي، بشرطيڪه اناج مقرر نصاب کي پهتل هجي. ٺيڪي تي کنيل زمين جو حڪم جيڪڏهن ڪنهن مالڪ پنهنجي زمين ڪرايه يعني ٺيڪي تي ڏني آهي ته سوال ٿو پيدا ٿئي ته هاڻي زڪوات ڪنهن تي آهي؟ زمين جي مالڪ تي يا ٺيڪيدار تي؟ هن مسئله راجع مسلڪ اهو آهي ته انهيءَ صورت ڏهون يا ويهون حصو ٺيڪيدار تي آهي، ڇو ته زمين مان هن وقت فائدو اهو ئي وٺي رهيو آهي، مالڪ کي ته صرف ڪرايو ملي رهيو آهي. ها، جيڪڏهن مليل ڪرايو مقرر نصاب کي پهچي وڃي ته ان ڪرايه زڪوات آهي.
ڇا ٺيڪي جو خرچ پهرين ڪڍيو وڃي يا زڪوات؟ انهيءَ مسئلي اختلاف ضرور آهي، ليڪن متوسط مؤقف اهو نظر اچي ٿو ته جيڪڏهن ٺيڪو قرض کڻي ادا ڪيو آهي ته پهرين ٺيڪي جو حساب ڪڍي وٺجي، پوءِ زڪوات جيڪڏهن ٺيڪو پنهنجي مال مان ڀريو آهي ته شريعت جو حق مقدم آهي انساني محنت کان يعني پهرين زڪوات، پوءِ ٺيڪو.
پهريون فائدو: زڪوات ادا ڪندڙ شخص جنهن خلوص دل سان رضاءِ الاهي جي لاءِ انهيءَ فريضه کي ادا ڪيو، انهيءَ جي دل روحاني بيمارين کان مثلاً بخل، خود غرضي، لالچ شقاوت کان پاڪ صاف ٿي ويندي آهي انهيءَ جڳهه تي ٻيون بهترين وصفون پيدا ٿينديون آهن، مثلاً ايثار، همدردي، مروت مؤانست اهو ئي رازِ حيات آهي.
جنهن مال مان زڪوات ڪڍي ويئي، اهو آلائش مصيبتن کان پاڪ صاف ٿي ويندو آهي اهو مال انهيءَ خزاني جي حڪم نه ايندو آهي، جيڪو نه صرف انسان کي جهنم وٺي ويندو، بلڪ انهيءَ شخص لاءِ سخت اذيت جو باعث بنجي ويندو.
دليل: پاڻ ﷺ جن ام المؤمنين ام سلمة رضي الله عنها کي فرمايائون: جڏهن تون پنهنجي مال مان زڪوات ڪڍندينءَ ته اهو مذموم خزاني جي حڪم نه ايندو.
اهو صدقو جيڪو الله سبحانھ وتعاليٰ جي راهه ڪڍيو وڃي، الله سبحانھ وتعاليٰ انهيءَ کي وڌائيندو رهندو آهي. تانجو معمولي صدقو جبل احد جي برابر بنجي ويندو.
ڏهين ويهين حصي جي ترتيب جيڪڏهن زرعي پيداوار ڦل اهڙي زمين کان حاصل ٿيل آهن، جنهن زمين جي آبادي برساتي پاڻي، چشمي يا سيلاب يا نهر جي پاڻي تي آهي انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ ڪنهن مشين يا ڪنهن ٻي آلي جي ضرورت نه پوي ته اهڙي زمين مان حاصل ٿيل اناج مان ڏهون حصو ڪڍيو ويندو جيڪڏهن اناج اهڙي زمين جو آهي، جنهن کي تيار ڪرڻ لاءِ هَر مشين جي سخت ضرورت هجي يا جنهن کي ڪنهن ٽوئيل ذريعي پاڻي پياريو وڃي ته اهڙي زمين مان ويهون حصو زڪوات ڪڍي ويندي. هاريپ تي حاصل ٿيل ٻنيءَ جا احڪام بحيثيت هاريپ جي زمين چند حصن ورهايل آهي، جنهن جي ترتيب تفصيلِ زڪوات هيٺ ڏنل آهي:
تنبيهه: بعض علماء 40 ڍڳين اهو شرط لڳائيندا آهن ته ان زڪوات ٻن سالن جي گابي هجي گابو نه هجي، ڇو ته حديث مسنة جو لفظ آيو آهي، يعني مؤنث جو. مگر صحيح هي آهي ته مسن يعني گابو به مسند طبراني جي روايت آيل آهي، جنهن جا لفظ هي آهن: وفي کل اربعين مسن او مسنة. (بحواله مرعاة
جيڪو شخص زڪوات ڪڍندو آهي، انهيءَ لاءِ الله جا ملائڪ صبح وشام برڪت جون دعائون گهرندا آهن. اهو صدقو زڪوات انسان جي خطائن گناهن کي دور ڪندو آهي.
اجتماعي فائدا: جيئن ته زڪوات عبادت ماليه جي هڪ ڪڙي آهي، انهيءَ جي ادائگي جي بناء تي معاشري جا غريب نادار شخص پنهنجي غربت جي دلدل مان نڪري پنهنجي زندگي سڌاري سگهن ٿا.
مسئلو: هڪ ئي موسم جي ڦلن کي گڏ ڪري جيڪڏهن نصاب پورو ٿئي ٿو ته زڪوات ڪڍڻي پوندي. مثلاً ڪڻڪ ڏهه مڻ، کجور ڏهه مڻ جَوَ به اهڙي طرح سڀني کي گڏ ڪري زڪوات ڪڍي ويندي، جهڙي طرح ٻڪريون اٺ وغيره آهن. هنن جي جنسن جي گڏ ٿيڻ سان زڪوات لاحق ٿيندي آهي.
زڪوات ٽيڪسن فرق مسئلو: زڪوات ٽيڪس هڪ ئي پيداوار گڏ ٿي سگهن ٿا. ٽيڪس ڏيڻ جي ڪري زڪوات معاف ٿي نٿي سگهي.
دفن ٿيل خزاني کاڻن زڪوات جو حڪم دفن ٿيل خزاني کي عربي زبان رڪاز چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي لڪڻ، ڇو ته دفن ٿيل خزانا زمين لڪل هوندا آهن، جنهن جي بناء تي انهن کي رڪاز چيو ويندو آهي.
اٺ جي زڪوات تنبيهه: جيڪڏهن هڪ شخص تي زڪوات هڪ سال جي اٺڙي بنجي ٿي ليڪن ان وٽ ٻن سالن جي اٺڙي آهي ته اها ان کان ورتي ويندي. پوءِ زڪوات وٺڻ وارو مالڪ کي ٻه ٻڪريون يا ان جي قيمت ڏيندو. اهڙي طرح ان جي الٽ يعني هڪ شخص تي زڪوات فرض ٻن سالن جي اٺڙي آهي اها هن وٽ نه آهي. هن وٽ هڪ سال جي اٺڙي آهي ته اها ان کان قبول ڪئي ويندي گڏوگڏ ٻه ٻڪريون يا ان جي قيمت ڏيندو. اهو ئي حساب مڪمل اڳتي زڪوات لکيو ويندو.
زڪوات کي ٻين فرضن سان گڏ ادا ڪندڙ شخص لاءِ پاڻ ﷺ جن جنت جي خوشخبري ٻڌائي. صحيح بخاري روايت آهي. هڪ شخص کي پاڻ ﷺ جن ارڪان اسلام سمجهايائون، جنهن زڪوات به آهي. انهيءَ وقت اعرابي چيو: الله جو قسم!
آئون هن مان ڪجهه به نه گهٽائيندس نه وڌائيندس. پاڻ ﷺ فرمايائون: جنهن شخص کي شوق هجي ته جنتي شخص ڏانهن ڏسي ته هن ڏانهن ڏسي. زڪوات جا فائدا انفرادي زندگي تي ان جا اثرات
هڪ حديث شريف آهي ته جيڪو شخص زڪوات نٿو ڏئي، انهيءَ جي مال کي قيامت جي ڏينهن گنجي ڪاري نانگ جي شڪل تبديل ڪيو ويندو، جيڪو ان مال واري پويان لڳندو ان کي ڏنگيندو رهندو. زڪوات ادا ڪرڻ لاءِ شرط زڪوات ادا ڪرڻ لاءِ سڀ کان پهريون شرط اهو آهي ته اهو مسلمان هجي. چنانچه ڪافر تي زڪوات واجب نه آهي، اگرچه اهو مرتد ڇو نه هجي.
جيڪي شخص سون چاندي جو ذخيرو ڪندا آهن انهيءَ کي الله جي واٽ خرچ نه ڪندا آهن. انهن کي دردناڪ عذاب جي خوشخبري ٻڌاءِ، جنهن ڏينهن جهنم جي باهه انهيءَ مال کي گرم ڪيو ويندو، پوءِ انهيءَ سان انهيءَ شخص جي پيشاني پاسن چيلهن کي ڏنڀيو ويندو کين چيو ويندو هي اهو مال آهي، جنهن کي توهان خزانو بنايو هو.
فرضيت زڪوات جو دليل وَاَقِيْمُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتُوا الزَّكٰوةَ وَارْكَعُوْا مَعَ الرّٰكِعِيْنَنماز قائم ڪريو، زڪوات ادا ڪريو رڪوع ڪريو رڪوع ڪرڻ وارن سان گڏ. اهڙي طرح نبي عليھ الصلواة والسلام کي حڪم مليو: خُذْ مِنْ اَمْوَالِهِمْ صَدَقَـةً. اي پيغمبر!
مسئلو: جيڪڏهن ڪنهن شخص وٽ مذڪوره چوپاين کان سواءِ ٻيا جانور آهن ته انهن زڪوات فرض نه آهي. ها، جيڪڏهن انهن کي تجارت لاءِ رکيو ويو آهي ته بسبب تجارت انهن زڪوات فرض آهي.گهوڙي زڪوات فرض نه آهي.
اٺن پنج کان گهٽ ڪجهه به زڪوات فرض نه آهي. البته مالڪ پنهنجي خوشي سان صدقو ڪڍي سگهي ٿو، مگر جڏهن اٺ پنج بنجي وڃن ته ان هڪ ٻڪري زڪوات آهي، ويندي 24 اٺن تائين. هر پنجن اٺن هڪ ٻڪري، 24 اٺن تائين چار ٻڪريون جڏهن اٺ پنجويهه بنجي وڃن ته هڪ سال جي هڪڙي گؤنري. جيڪڏهن هڪ سال جي گؤنري نه هجي ته ٻن سالن جو گؤنرو.
پوءِ واپس شروع واري حساب کي نه ڏٺو ويندو. مثلاً اٺ 130 بنجي وڃن ته ان ٻه ٻن سالن جون اٺڙيون هڪ ٽن سالن جي اٺڙي، ڇو ته ان ٻه چاليهه هڪ پنجاهه آهي جيڪڏهن اٺ 140 بنجي وڃن ته ان ٻه ٽن سالن جون اٺڙيون هڪ ٻن سالن جي اٺڙي، ڇو ته ان ٻه پنجاهه هڪ چاليهه آهي. عليٰ هذا القياس
زرعي پيداوار ڦلن زڪوات جو نصاب زرعي پيداوار ڦلن مان جيڪو حصو بطور زڪوات جي ڪڍيو ويندو آهي، اهو عشر نصف العشر چورائيندو آهي. يعني ڏهون ويهون حصو. انهيءَ لاءِ شريعت جو مقرر ٿيل نصاب پنج وسق، جيڪو غالبًا 21 مڻ بنجي ٿو. جڏهن پيداوار 5 وسق جي برابر يا ان کان مٿي ٿئي ته ان زڪوات ڏهون حصو ويهون حصو آهي.
مسئلو: زڪوات جي ڊپ کان گڏ ٿيل مال کي ڌار ڪرڻ يا ڌار ٿيل کي گڏ ڪرڻ درست نه آهي. مثلاً هڪ شخص جون چاليهه ٻڪريون آهن. زڪوات وقت انهن کي ڌار ڪري ڇڏي. اهڙي طرح هڪ شخص جون ٻه سؤ ٻڪريون آهن، جن تي ٻه ٻڪريون زڪوات آهي. زڪوات جي ڊپ کان انهن کي ڌار ڪري، تان ته هڪ ٻڪري زڪوات ٿئي، اهو درست نه آهي.
هن حديث جي تائيد حديث موسيٰ بن طلحة موجود آهي، جنهن آهي ته حجاج، موسيٰ بن مغيرة کي حڪم ڏنو ته هر زرعي پيداوار مان زڪوات وصول ڪر. تڏهن موسيٰ بن طلحة فرمايو ته اسان وٽ سيدنا معاذ ﷦ جو خط موجود آهي، جنهن مذڪوره چئن شين جو ذڪر آهي.
هن مسلڪ کي ترجيح ڏيندي ابو عبيد ابن زنجويه پنهنجي ڪتاب الاموال عظيم الفاظ پيش ڪيا آهن: والذي نختاره في ذالک الاتباع لسنة رسول الله ﷺ. هن مسئلي جيڪا اسان کي ڳالهه پسند آهي، اها پاڻ ﷺ جن جي سنت جي اتباع آهي. يعني صرف چئن مذڪوره شين زڪوات آهي.
جيڪڏهن مقروض جي اها حالت آهي جو سندس سڀ مال قرض غرق ٿي ويو يا ان وٽ بنيادي حقن کان سواءِ ايترو سامان يا نقد نه آهي، جنهن مان پنهنجو قرض لاهي سگهي ته انهيءَ کي زڪوات معاف آهي. بلڪ قرض جي بعض اهڙي صورتن اهو مستحق زڪوات آهي جيئن مصارف زڪوات هڪ مقروض به آهي.
جيڪي شخص انهيءَ مال بخل ڪن ٿا، جيڪو الله سبحانھ وتعاليٰ پنهنجي فضل سان انهن کي عطا ڪيو، انهيءَ مال کي پنهنجي لاءِ ڀلو نه سمجهن بلڪ اهو انهن لاءِ برو آهي. قيامت جي ڏينهن ان مال جو انهن کي ڳٽ پهرايو ويندو بسبب تنهن جي جو اهي بخل ڪندا هئا.
تنبيهه: اٺن جي زڪوات سيدنا علي ﷦ کان نقل ڪيو وڃي ٿو ته جڏهن اٺ 25 بنجي وڃن ته ان پنج ٻڪريون آهن. اها روايت درست نه آهي.
ٽيهن ڍڳين هڪ سال جو گابو يا گابي. اهو حساب 30 کان 40 تائين هلندو. پوءِ 40 ٻن سالن جو گابو يا گابي، جنهن کي کير جا ڏند ٽٽي چڪا هجن. 40 کان 50 تائين اهو حساب هلندو. اڳتي پوءِ هر ٽيهن سال جو گابو يا گابي هر چاليهن ٻن سالن جو گابو يا گابي.
سيدنا ابن عمر رضي الله عنهما، موسيٰ بن طلحة، حسن بصري، ابن سيرين، ابن ابي ليليٰ، عبدالله بن مبارڪ رحمهم الله انهيءَ ڳالهه جا قائل آهن ته زڪوات صرف انهن جنسن تي فرض آهي، جن جي صراحت حديث شريف آيل آهي. اهي هي آهن: ڪڻڪ، جَوَ، کجور، ڪشمش.
مٿين ٻن صورتن فرق ڪرڻ جي وجه اها آهي ته جيڪڏهن پهرئين شخص تي زڪوات کي لازم قرار ڏنو وڃي ته انهيءَ کي مزيد تڪليف وڌائڻ آهي جيڪڏهن ٻي شخص کان زڪوات معاف ڪئي وڃي ته پوءِ هر دولت وارو قرض کڻي ڪري زڪوات کان اعراض ڪري سگهي ٿو.
جيڪڏهن مالڪ هاريءَ کي زمين ڪجهه وقت لاءِ اوڌر تي ڏئي ٿو هاريءَ کان ڪجهه به نٿو گهري، جنهن کي تحفو چيو ويندو آهي ته اهڙي صورت زڪوات هاريءَ تي آهي، ڇو ته فائدو اهو وٺي رهيو آهي.
جيڪڏهن مقروض انهيءَ حال آهي جو انهيءَ وٽ حقيقي ضرورتن کان علاوه ايترو سامان يا نقد آهي جو قرض ادا ڪري سگهجي ٿو پنهنجي معيشت برقرار رکي سگهي ٿو ته اهڙي شخص تي زڪوات فرض آهي، بشرطيڪه اهو صاحبِ نصاب هجي.
ٻڪرين جي زڪوات جيڪڏهن رڍ يا دنبو ڏنو وڃي ته هڪ سال جو ڪافي ٿي سگهي ٿو جيڪڏهن ٻڪري ئي ڏني وڃي ته ڏنديل شرط آهي ٻڪري جي زڪوات نر نه قبول ڪيو ويندو.
دليل: پاڻ ﷺ جن جڏهن سيدنا ابوموسيٰ اشعري معاذ بن جبل رضي الله عنهما کي يمن ڏانهن موڪليائون ته فرمايائون: توهان صرف انهن چئن شين مان زڪوات وٺجو.
فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ زَكَاةً فِي أَمْوَالِهِمْ انهن کي اهو ٻڌائجانءِ ته الله سبحانھ وتعاليٰ انهن تي انهن جي مالن زڪوات فرض ڪئي آهي.
مسئلو: چوپايه جانورن زڪوات ڏيڻ جي لحاظ سان انهن جا ڦر به شمار ڪيا ويندا، مگر اهي زڪوات ورتا نه ويندا، ڇو ته زڪوات وڏو جانور ورتو ويندو.
مسئلو: ڍڳي جي زڪوات صرف هڪ سال ٻن سالن جي ڍڳي ڄاڻايل آهي. ٻي ڪابه عمر حديث شريف نه آهي. ها، جيڪڏهن مالڪ پاڻ ان کان وڌيڪ عمر واري ڍڳي ڏي ته ان ڪو حرج نه آهي.
اهڙو معاشرو وياج حرام کان محفوظ رهندو آهي، ڇو ته جنهن جو ارادو ئي اهو آهي ته غريبن محتاجن جي سار سنڀال لهن، اُهي شخص ڇو غريبن کي وياج وٺڻ تي مجبور ڪندا.
اهڙو معاشرو پاڻ محبت اخوت جو مصداق بنجي ويندو آهي، جنهن جي تعريف رب رحمان پنهنجي ڪلام مقدس ڪئي. زڪوات نه ادا ڪرڻ جي وعيد قرآن:
120 کان اڳتي هر ڏهن اٺن کان پوءِ چاليهه پنجاهه وارو حساب لڳايو ويندو. هر چاليهه اٺن تي ٻن سالن جي اٺڙي هر پنجاهه تي ٽن سالن جي اٺڙي.
مسئلو: اٺن جي زڪوات هڪ سال جي اٺڙي جي عوض ٻن سالن جو گؤنرو قبول ڪري سگهجي ٿو. ان کان علاوه ڪٿي به اٺن جي زڪوات نر نه ورتو ويندو.
ٻيو شرط هي آهي ته اهو مسلمان آزاد هجي، چنانچه غلام تي زڪوات فرض نه آهي، ڇو ته غلام وٽ جيڪي ڪجهه آهي، اهو انهيءَ جي مالڪ جو آهي.
محمد بن قاسم 17 سالن جي ڄمار سنڌ فتح ڪري هندستان اسلام کي متعارف ڪرايو. هن کي عظيم جي ڪري هندستان پاڪستان جي مسلمانن هڪ هيرو جو اعزاز حاصل آهي ان لاءِ سنڌ کي ”بابُ الاسلام“ يعني اسلام جو دَرُ پڻ چيو ويندو آهي ڇاڪاڻ ته هندستان اسلام جو دروازو هِتان ئي کُليو.
”محمد بن قاسم بن محمد بن حڪم بن ابي عقيل رضه“ 75هه تي طائف ڄائو حجاج بن يوسف عراق جو گورنر ٿيڻ وقت ثقفي خاندان جي خاص ماڻهن کي وڏن عهدن تي ويهاريو. محمد بن قاسم کي بصري جو گورنر بڻايائين. محمد بن قاسم ننڍپڻ ئي وڏو ذهين هو پر غربت ڪري اعليٰ تعليم حاصل نه ڪري سگهيو دمشق جي فوج ڀرتي ٿي ويو، جتي سندس صلاحيتن ڪري اعليٰ عهدن تي مقرر ڪيو ويو. 90هه حجاج کيس ڪردن جي مقابلي لاءِ ايران موڪليو، جنهن وقت سندس عمر پندرهن سال هئي. ڪردن کي شڪست ڏيندو اصطخر فتح ڪندو جرجان طرف وڌڻ لڳو. شيراز شهر جي بنياد وڌائين، جيڪو اڳ هڪ ننڍي ڇانوڻي جي صورت هو.
جنت السنڌ مولائي شيدائي ابن قاسم جي باري لکي ٿو ته ”سترهن سالن جي عمر جڏهن شيراز جو گورنر مقرر ٿيو ته سڄي ملڪ امن، انصاف رواداري قائم ڪيائين، سندس تقرير هر ننڍو، وڏو، عالم، فاضل دلچسپي سان ٻڌندو هو“ مولائي شيدائي جسماني ساخت چهري جي مهانڊن جي باري لکي ٿو ”هو تمام خوبصورت نوجوان هو. اکيون وڏيون وڏيون، نرڙ ويڪرو، هٿ کليل، ڀريل بدن، گلابي رنگ، رعبدار آواز، مضبوط ارادن وارو، اعليٰ اخلاق سان سينگاريل، مٺي زبان وارو نهايت ٻاجهارو هو.“
جڏهن حجاج بن يوسف سنڌ تي ڪاهه جو پڪو ارادو ڪري چڪو هو، ان وقت محمد بن قاسم حجاج جي حڪم سان ئي ري تي چڙهائي ڪرڻ لاءِ ويل هو. اتي حجاج جو حڪم مليس ته سنڌ ڏانهن وڃ ان فوج جو انتظار ڪر جيڪا خشڪي رستي موڪلي رهيو آهيان، حجاج سنڌ تي حملي جي پوري پوري تياري ڪري ڇڏي هئي. سندس جذبات جو اندازو هن خطبي ٿئي ٿو جيڪو جمعي ڏينهن عوام آڏو پڙهيائين.
”مان توهان کي ٻڌائڻ چاهيان ٿو ته وقت تلوار جي ڌار وانگر هوندو آهي، ڪڏهن مخالف ته ڪڏهن موافق _ اهو وقت جڏهن اسان جي پاسي هجي ته پنهنجي فوج جي تربيت ڪرڻ گهرجي پر مخالف پاسي هجي ته مصيبتن تي صبر الله جي عنايتن تي ڀروسو رکڻ گهرجي. بديل جي غم مون کي جهوري وڌو آهي مان ان جو بدلو وٺڻ لاءِ پوري طرح تيار آهيان اهو داڳ ڌوئڻ کانسواءِ چپ ڪري نه ويهندس.“
اهو اسلامي لشڪر اٽڪل 6 هزار سپاهين تي مشتمل هو۔ جڏهن ته راجا ڏاهر جي فوج اٽڪل 60 هزار جي لڳ ڀڳ هئي جنهن جنگي هاٿي به شامل هئا۔
حملي وقت محمد بن قاسم جي عمر 17 سال هئي اهو حملو مڪران جي رستي تان ٿيو۔ پهريو نشانو ديبل هو۔ ديبل ان وقت سنڌ جي گاڌي جو شهر هو۔ ديبل فتح ڪرڻ کانپوءِ نيرون ڪوٽ تي چڙهائي ڪئي وئي۔ هي شهر موجوده حيدرآباد جي ڏکڻ سنڌودريا جي اُلهندي ڪناري تي هو۔ديبل کان نيرون جو فاصلو ان وقت اٽڪل 3 ڏهاڙا کن هو.
جنهن کانپوءِ اسلامي لشڪر سيوستان ڏانهن وڌيو۔ اتي راجا ڏاهر جو ڀائيٽو راج حاڪم هو۔معمولي مقابلو ڪرڻ کانپو هو رات جي اونداهي ٻُڌيا شهر ڀڄي ويو۔
ڪجهه ئي ڏينهن عربن ٻُڌيا تي به قبضو ڪري ورتو۔ اهڙي طرح سنڌ جي اولهه پاسي جا سڀ علائقا فتح ڪرڻ کانپو اسلامي لشڪر سنڌو دريا پار ڪري ٻئي طرف جي علائقن کي فتح ڪرڻ جون تياريون شروع ڪيون۔
جهم جي مقام تي راجا موڪا بن سبايا جي مشورن سان راجا ڏاهر جي فوج تي حملو ڪيوويو۔ جنگ دوران راجا ڏاهر هاٿي جي مست ٿي وڃڻ جي ڪري وڏي مشڪل سان ڀڄي وڃڻ ڪامياب ٿي سگهيو ان راوڙ جي قلعي وڃي پناهه ورتي۔
ارمابيل مان محمد بن قاسم روانو ٿيو جمعو 92 هه تي ديبل پهچي جمعي نماز ادا ڪئي خطبو پڙهيو. اتفاق سان هيڏانهن حجاج جو موڪليل سامان به جهازن رستي اچي ديبل پهتو.
ديبل شهر جو نالو ديول مندر ڪري پيو هو جنهن جا منارا زمين کان چاليهه گز مٿي هئا انهن مان هڪ مناري تي ڳاڙهو جهنڊو اهڙيءَ طرح لڳل هيو جو چوڌاري ڦڙڪندو هو شهر وارن اهو اعتقاد هو ته جيستائين جهنڊو ڦڙڪندو رهندو ڪوئي اسان کي جهڪائي نه سگهندو. مندر جي خدمت لاءِ 700 پڄاري هر وقت موجود ھئا.
محمد بن قاسم پنهنجن سپه سالارن مان بنانه بن حنضله، عطيه ثعبلي، صادم بن سارم همداني، عبدالملڪ مدني ماڪا بن بسايا کي سوارن جي دستي سان روانو ڪيو. هنن اهڙي بهادريءَ سان جنگ ڪئي، جو دشمن جا پير ميدان مان اکڙجي ويا. جئسيه راجپوتانا جي صحرا ڏانهن ڀڄي ويو. محمد علافي جان بچائي ڀڄي ويو، ڇهن مهينن جي گهيري کان پوءِ شهر وارن برهمڻ آباد جي قلعي جا در پٽيا. محمد بن قاسم مٿن جزيه مقرر ڪري، بتخانن کي قائم رکيو. وري جن مقابلو ڪيو، سي مارجي ويا. ان کان پوءِ شهر بااثر ماڻهن جي حوالي ڪري محمد بن قاسم الور ڏانهن موٽيو.
ملتان جي فتح کان پوءِ محمد بن قاسم اُتر هندوستان جي سرسبز علائقن ڏانهن متوجه ٿيڻ لاءِ قدم وڌايو. پهرين قنوج جي راجه کي اسلام جي دعوت ڏني پر هُن قبول نه ڪئي ته محمد بن قاسم قنوج تي حملي تياري شروع ڪري ڏني. ان دوران 95ھ حجاج بن يوسف جو انتقال ٿي ويو جنهن تي محمد بن قاسم قنوج تي ڪاھ بجاءِ واپس آيو.
حجاج بن يوسف جي لاڏاڻي جي ڪجهه ئي عرصي کان پوءِ وليد بن عبدالملڪ اوڀرئين ملڪن جي سڀني گورنرن جي نالي حڪم جاري ڪيا ته هُو جنگون روڪين. محمد بن قاسم کي اُتر هندوستان تي حملي جي حالتن اجازت نه ڏني ڪجهه ئي مهينن کان پوءِ خليفو وليد بن عبدالملڪ پڻ 96ھ لاڏاڻو ڪري ويو.
اموي خليفي وليد بن عبدالملڪ جي لاڏاڻي سان گڏ فاتح سنڌ محمد بن قاسم جو زوال شروع ٿيو ڇو ته وليد کان پوءِ سندس ڀاءَ سليمان بن عبدالملڪ جانشين مقرر ٿيو جيڪو حجاج بن يوسف جو سخت دشمن هو. حجاج جو انتقال سندس تخت تي ويهڻ کان اڳ ئي ٿيو پر ان دشمنيءَ جو بدلو هُن حجاج جي پوري خاندان کان ورتو محمد بن قاسم جي سڀني ڪارنامن کي نظر انداز ڪندي کيس حجاج جي خاندان جو فرد ٿيڻ جي ڏوھ عتاب جو نشانو بڻايو.
بابيا جو مشهور قلعو بياس نديءَ تي هو، هتي جو حاڪم ڪڪسي بن چندر ڏاهر جو سؤٽ هو. ڏاهر سان جنگ وقت مددگار هو؛ ڏاهر جي قتل ٿيڻ کان پوءِ قلعي اچي لڪو هو. هن عرب لشڪر جي پهچڻ وقت شهر کان نڪري اچي ان جو استقبال ڪيو. غازي محمد بن قاسم خوش ٿي کيس پنهنجو وزير مقرر ڪيو شهر جون مالي واڳون سندس سپرد ڪري، بياس ٽپي اچ جي قلعي تي ڪاهه ڪئي. هتي جو حاڪم ملتان جي راجا جو ڀائٽيو هو. ستن ڏينهن تائين مقابلي ڪرڻ کانپوءِ هو ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. اسڪلنده فتح ڪرڻ کان پوءِ اسلامي لشڪر سڪه جي قلعي تي ڪاهه ڪئي، جو راوي نديءَ جي ڏکڻ هو. هتي جو حاڪم بجيراءِ سترهن ڏينهن تائين مقابلي ڪرڻ کانپوءِ ڀڄي ويو.
سليمان بن عبدالملڪ تخت تي ويهندي ئي عراق جو گورنر يزيد بن مهلب کي بڻايو، جنهن جي هٿ سڀ اوڀر وارا ملڪ هوندا هئا، مهلب، حجاج ان جي مائٽن جو وڏو ويري هو. ان ڇا ڪيو جو ڍل اوڳاڙڻ جو ڪم خارجي مذهب جي همراهه صالح بن عبدالرحمان حوالي ڪيو. حجاج جيئن ته خارجين کي مارايو هو ان صالح جو ڀاءُ آدم به شامل هو، تنهن ڪري هاڻي صالح کي خارجين جي بدلي وٺڻ جو پورو پورو موقعو ملي ويو.
محمد بن قاسم هڪ ڳڀرُو جوان هو. اُن ننڍي عمر سنڌ تي ڪاھ جي مهم سپه سالار جي حيثيت سان جيڪي ڪارناما انجام ڏنا اُهي سندس ڪردار جي عڪاسي ڪَن ٿا. هُو جنگي قابليت انتظامي صلاحيتن جو مالڪ هو. هُن جي صلاحيتن جي ثبوت لاءِ سنڌ جي مُهم ئي ڪافي آهي. سندس اخلاق ڪردار جو اندازو هِن ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته هڪ غير قوم ان جي ماتحت ٿي وئي. سنڌ جو عوام ساڻس چاهت جو اظهار ڪرڻ لڳو هو. تاريخِ سنڌ جي مصنف اعجاز الحق قدوسي لکن ٿا ته :
”محمد بن قاسم جڏهن سنڌ مان واپس پئي ويو ته پوري سنڌ سندس وڃڻ تي ڏُک جو اظهار ڪيو ويو هو. سندس وفات تي شهر ڪيرج جي هندوئن ٻُڌن پنهنجي شهر سندس هڪ مجسمو ٺاهي ساڻس عقيدت جو اظهار ڪيو.“
”محمد بن قاسم جي شخصيت انتهائي پُروقار هُئي. سندس اخلاق ٻين کي موهي وجھندو هو. سندس زبان جي مِٺي چهرو مسڪرائيندڙ هو. هو هڪ باهمت، بامروت، رحمدل ملڻو انسان هو. هو هر شخص سان محبت سان پيش ايندو هو سندس ماتحت سندس وڏي عزت احترام ڪندا هئا. عام زندگي ماڻهن سان غم ونڊيندو هو. هُن هر موڙ تي عقل دانائيءَ کي پوري طرح استعمال ڪيو ان جو هر قدم ڪاميابي جون راهون تلاش ڪندو هو. سندس بلند خيالي مستحڪم ارادا سندس جي ڪاميابيءَ جا ثبوت آهن. “
ڪيرج جو راجا دروهراءِ هو، جنهن آڻ مڃي، ڪيرج فتح ڪرڻ کان پوءِ محمد بن قاسم ديپالپور ڏانهن وڌيو، جو ملتان لاهور جي وچ وڏو شهر هو. ديپالپور جامع مسجد تعمير ڪرائڻ کان پوءِ ابن عبدالملڪ بن تميم کي شهر مٿان حاڪم مقرر ڪري، ابو حليم شيبانيءَ کي ڏهه هزار لشڪر سان قنوج فتح ڪرڻ لاءِ روانو ڪيو ويو. غازي محمد بن قاسم جي هيءَ پوئين منزل هئي، ليڪن بعض انگريزي تاريخن لکيل آهي ته هن قنوج، راجپوتانا، چتور، ڪڇ گجرات تائين ملڪ فتح ڪيا هئا
’چچنامي‘ قنوج جي راجا جو نالو چندر جهشال ڏنل آهي. ’تاريخ راجسٿان‘ محمد بن قاسم جي اُڌيپور تي ڪاهه جو ذڪر ڏنل آهي . ان کان سواءِ ’مختصر تاريخ هند‘ بيان آهي ته محمد بن قاسم ڪشمير کان ڪڇ، مارواڙ، راجپوتانا مالوه جي سرحد تائين ملڪ فتح ڪيا هئا. بهرحال سنڌ جي فتوحات مان اسلامي لشڪر کي تيرهن ڪروڙ پنجهتر رپين جو مال ٽيهه هزار غلام ٻانهيون هٿ لڳيون هيون. حجاج بن يوسف دمشق جي خزاني مان سٺ هزار درهم خرچ ڪيا هئا . شام جو قصر عميرا، جو اموين جو حمام هو، تنهن جي هڪڙيءَ ديوار تي راجا ڏاهر جي تصوير ڏنل آهي.
"نيرن ڪوٽ وارن اڳيئي حجاج کي ڪاهه ڪرڻ لاءِ دعوت نامو مڪو هو. محمد بن قاسم جڏهن شهر کي ويجهو پهتو، تڏهن شهر وارا تحفا ساڻ کڻي، سندس استقبال ڪرڻ آيا. مسلمانن هتي جي بتخاني سان ڪابه ڇيڙڇاڙ ڪانه ڪئي، بلڪ مندر جي سامهون جدا مسجد تعمير ڪيائون. نيرن ڪوٽ مٿان ڀنڊرڪن سمنيه کي حاڪم مقرر ڪري، محمد بن قاسم شهر ’موج‘ ڏانهن وڌيو. هت چندر جو پٽ بجيراءِ، ڏاهر جو سؤٽ، قلعي حڪومت ڪندو هو. بجيراءِ ستن ڏينهن تائين مقابلي ڪرڻ کان پوءِ ڀڄي ويو. سندس لشڪر جا ڪي جاٽ سپاهي گرفتار ٿيا." جيڪي مسلمان ٿي ويا.
ڏاهر جي لشڪر ميدان ڇڏي وڃي الور جي قلعي پناهه ورتي. عرب فاتحن ڏاهر جي سسي وڍي نيزي تي چاڙهي گهمائي. ڏاهر جي ماڻهن کي سندس مارجي وڃڻ جي پڪ ٿي. محمد بن قاسم اعلان ڪيو ته جيڪو مسلمان ٿيندو يا جزيه ادا ڪندو، تنهن کي آزاد ڪيو ويندو. الور کي مضبوط عالم پناه ڏنل هئي، جنهن جي اندران شهر وارن ڪيترن مهينن تائين فاتحن سان مقابلو ڪيو. آخر تنگ ٿي هنن ٻه شرط پيش ڪيا: شهر وارن مان ڪنهن کي به قتل ڪيو نه وڃي مسلمان بتخاني سان ڪابه ڇيڙڇاڙ نه ڪن. محمد بن قاسم سندن ٻئي شرط منظور ڪيا هيٺيان لفظ چيا:
حجاج ڇهه هزار شامي فوجن سان گڏ ڪيترائي نوجوان چونڊيا لشڪر لاءِ اوتريون ئي اٺڙيون ساڻ ڏنيون، ان کان علاوه سامان کڻڻ لاءِ اٺ الڳ. لشڪر جي آرام، سڪون جو جوڳو بندوبست ڪرڻ سان گڏ ننڍي کان ننڍي ضرورت مثال طور سئي ڌاڳو به ساڻ ڏنو. عرب جيئن ته سرڪي جا شوقين هئا ان ڪري ڪپهه سرڪي ڀڄائي اس تي سڪائي موڪليائين، جيئن وقت پوڻ تي پاڻيءَ ڇاڻي ڪري پيئن. ان کان علاوه فوجي ضرورتن جو سامان منجنيقون وغيره جهازن تي چاڙهي بحري رستي ديبل ڏانهن اماڻيائين. انهن منجنيقن هڪ ”عروس“ نالي سان هئي، جنهن کي پنج سؤ جوان هلائيندا هئا.