polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
تاريخ عربي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي لفظي معنا ’وقت مقرر ڪرڻ‘ آهي، پر عام طور معنا ”قومن جي عام واقعن جو بيان يا تاريخي تسلسل جو بيان“ ڪئي ويندي آهي. اهو مفهوم بادشاهن جي احوال واقعن کي لکڻ لاءِ آندو وڃي ٿو. ”تاريخ“ لفظ اهڙن ڪتابن لاءِ به استعمال ٿيو آهي، جيڪي ان مفهوم سان ٺهڪندڙ نه آهن، جهڙوڪ البيرونيءَ جو هندستان جي احوال بابت ”ڪتاب الهند“، جنهن گهڻو ڪري قديم سنڌ جي ڌار ڌار علمن بابت تفصيل موجود آهي.
ڪنهن خاص دَور يا زماني جي شروعات جو اندازو لڳائڻ، حادثن جي وقت جي اندازو لڳائڻ سان ڪيو ويندو آهي، جيئن مسلمانن وٽ تاريخ هجريءَ کان سواءِ ٻيون به تاريخون ڪتب آنل آهن، مثال طور: ”تاريخ عالم“ يا ”حضرت نوح عليه السلام وارو طوفان“. سنڌ وري اسلامي دور کان اڳ سنڌ جي خودمختياريءَ واري هڪ واقعي سان پنهنجي تاريخ جو آغاز ڪيو.
ماحول جو زوردار اثر انسان کي مجبور ڪري ٿو ته جاگرافيءَ جي اهميت محسوس ڪندي ان جو اڀياس ڪري، خاص طرح تاريخ سان گڏ طبعي جاگرافي. انسان ذات جون مختلف قسمن جون قومون جهنگن، ميدانن، ڍنڍن وارن علائقن، جبلن ٻيٽن جي پيدائش آهن. آبهوا جي ڦير گهير جي ڪري ماڻهن هڪ هنڌان ٻي هنڌ لڏپلاڻ ڪئي. اچ وڃ بار برداريءَ جي ذريعن پڻ تاريخ جي رفتار کي متاثر ڪيو آهي. هن تاريخ جو هر هڪ باب ڪنهن سٺي نقشي کي اڳيان رکي پڙهڻ گهرجي. اهو نقشو اهڙو هئڻ گهرجي جنهن طبعي وصفن کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي هجي.
اڪثر ڪري انسان ذات جون ٽي قومون سندن چمڙيءَ جي رنگ جي لحاظ کان هڪٻئي کان الڳ سمجهيون وينديون آهن. اهي آهن: ڪاري رنگ واريون قومون ڦڪي رنگ واريون، منگولي يا توراني قومون سفيد چمڙي واريون، قفقازي يا يورپي قومون. پر اهو امتياز هينئر بنيادي نٿو سمجهيو وڃي. اڄڪلهه اهو اعتقاد رکيو وڃي ٿو ته سڄي انسان ذات هڪ ئي خاندان جو اولاد آهن، رنگ ٻيا اختلاف رڳو آبهوا ٻئي اهڙي قسم جي ماحول جو اثر نتيجو آهن.
تاريخ ڏينهن لکڻ. تاريخ مهيني جو هڪ ڏينهن ، ڏينهن ، روز. مقرر ڪيل ڏينهن. تٿ. خط يا ٻئي ڪنهن به ڪاغذ يا دستاويز تي ڄاڻايل ڏينهن، مهينو يا سال. هڪ واقعي کان ٻئي واقعي تائين مقرر ڪيل مدت. روزانو لکيل احوال. ماضيءَ جي واقعن جي يادداشت. ماضيءَ جي واقعات جي يادداشت بابت لکيل ڪتاب ”تاريخ سنڌ“، ”تاريخ طَبَري“. واقعات جي يادداشت جو علم ، علم التاريخ ، . بادشاهن واقعن جو تذڪرو.
تاريخ اصل انسانيت جي محافظ آهي، جيڪا نه صرف قومن جماعتن جي پر ٻين به پوين تجربن جو رڪارڊ محفوظ رکي انسانن جي آڏو پيش ڪري ٿي ته جيئن انسان انهن تجربن جي روشنيءَ پنهنجي حال جو جائزو وٺي مستقبل پاڻ کي محفوظ رکي سگهن.
لفظ تاريخ ، سامي النسل ٻولين مهيني جي پهرينءَ تاريخ واري ڏينهن لاءِ به استعمال ٿيندو هو. ان دور هڪ ڏينهن سج لهڻ کان وٺي، ٻئي ڏينهن سج لهڻ تائين هڪ ڏينهن ڳڻپ ٿيندي هجي.
رڪارڊنگ جو اهو سلسلو تيزيءَ سان وڌندو ويو ننڍي کنڊ جي مختلف ٻولين جهڙوڪ هندي، اردو، بنگالي، گجراتي، گُرمکي، مراٺي، مارواڙي، نيپالي، ڀوجپوري، سنڌي، تيلگو، تامل، مليالم سنسڪرت رڪارڊنگ ڪئي وئي. هنن سڀني ٻولين 1902ع کان 1950ع تائين 27500 رڪارڊ رڪارڊ ٿيا.
ان وقت ڌاري جيڪب آباد جو ڊيپوٽي ڪمشنر مسٽر سمائيٽ هو، جنهن جو هن تي قابليت، محنت ايمانداريءَ ڪري، راز ٿي پيو. هن، سندس مدد ڪري، جيڪب آباد طرف ٻيلي هيٺ آيل زمين جو آباديءَ لاءِ کيس ٺيڪو ڏياريو. ان ٺيڪي هن کي ويتر سڌاري، مالا مال ڪري ڇڏيو، جنهن کانپوءِ هو پنهنجي زمين خريد ڪري، آباد ڪرائڻ لڳو سکيو ستابو ٿي ويو. مرحوم نيڪ بخت، نماز روزي جو پابند، محنتي، يارويس، سخي مرد ٿي گذريو آهي. کيس ٻه فرزند ٿيا: ميان الهه بخش، حاجي ميان مولا بخش. هو چشمي واري بزرگ، جو مريد هو. شڪل شباهت وضع دار شاندار هو. 1928ع ڌاري، بيمار ٿيڻ سبب کيس بمبئيءَ علاج لاءِ وٺي ويا، جتي وفات ڪيائين، اتي ئي مدفون آهي
مولانا عبيدالله سنڌيءَ کي -افغانستان- مان طويل جلاوطنيءَ بعد وطن سنڌ واپس آڻائڻ به الهه بخش سومري جو وڏو ڪردار آهي . 1942ع هن سنڌ جي وزيراعظم جي حيثيت ، مولانا عبيدالله سنڌيءَ جو وطن واپسيءَ وقت ڪراچيءَ شاندار استقبال ڪيو . ياد رهي ته مولانا سنڌي ، هند جي آزاديءَ لاءِ انگريزن خلاف -ان- وقت ٻاهرين ملڪن -جلاوطن- حڪومت جي رٿا تيار ڪري چڪو هو. .
ان زماني ڪانگريس انگريزن خلاف ’هندستان خالي ڪريو ‘ تحريڪ شروع ڪئي . مسلم ليگ -پاڪستان- جو نعرو هنيو ؛ ڪانگريس قومپرستن تي سختيون ڪيون ويون . الهه بخش سومري 26 سيپٽمبر 1942ع تي وائسراءِ کي خط لکي ، ’خانبهادري ‘ . . جا لقب واپس ڪيا هندستان جي آزاديءَ جي حق جي ڳالهه ڪئي ، جنهن تي گورنر سندس وزارت کي ڊسمس ڪيو سر غلام حسين کي مسلم ليگ جي مدد سان وزارت ٺهرائي ڏني .
ان بعد الهه بخش سماجي ڪمن طرف توجهه ڏنو . سنڌ ٻوڏن هيٺ آيل هئي ، -ان- هن پنهنجون -آباد- زمينون ٻوڙائي ، شڪارپور شهر کي بچائڻ جي ڪوشش ڪئي. .
”ٻنهي ڌرين جي وچ اهڙي سخت لڙائي لڳي، جنهن جي شرح کان قلم جي زبان قاصر آهي. نيٺ امير شاه بيگ فتحمند ٿيو. ڄام فيروز درياه ٽپي ڀڄي ويو دريا خان هڪڙي تنگربردي قبتاش نالي ارغون جي، جنهن کي قبتاش جي لقب سان سڏيندا هئا، هٿ چڙهيو ٻين سمن سپاهين سان گڏ قتل ٿي ويو. مغل 20 محرم تائين ٺٽي جي شهر کي ڦريندا لٽيندا ان جي رهاڪن کي ذليل ڪندا رهيا.“
ڄام نندي جي حڪومت جي پوين ڏينهن ، جڏهن شاه بيگ سن تي پهرين ڪاهه ڪئي هئي، تڏهن آگري، چنيجا، سَڌوجا ماڇين جي ڪوٽ وارا شهر ڦري کيس خبر پئجي ويئي ته سنڌ دولتمند آباد ملڪ آهي. هن دفعي مير قاسم ڪيبڪي ڄام فيروز شاه جي حڪومت انتظام جو حال ڍرو ڏسي، مرزا شاه بيگ ڏانهن ٺٽي تي ڪاهه ڪرڻ لاءِ پيغام موڪليو. شاه بيگ سيوي جي قلعي تي پنهنجي ڀاءُ کي مقرر ڪيو هو مير فاصل ڪوڪلتاش کي هڪڙو سوارن جو دستو ڏيئي، اڳواٽ ٺٽي ڏانهن روانو ڪيو. هو جڏهن باغبان پهتو، تڏهن سمن جو لشڪر به سيوهڻ کان ڇهن ستن ڪوهن جي مفاصلي تي ٽلٽيءَ وٽ اچي ان سان دوبدو ٿيو.
سمن جي فوج جا اڳواڻ دريا خان جا ٻه پٽ محمود خان مٺڻ خان پهلوان هئا. لڙائيءَ سمن جي لشڪر جي شڪست ٿي. پوءِ شاه بيگ، لڪيءَ جي ٽڪرين مان لنگهي، ٺٽي کان ڇهه ميل کن پري خانواه جي ڪناري تي ڇانوڻي ڪئي. 15- محرم سنه 926هه تي، درياءَ ٽپي، هن ٺٽي شهر جي ٻاهران اچي منزل ڪئي. دريا خان ڄام فيروز کي پوئتي ٺٽي جي شهر ڇڏي، پاڻ لشڪر وٺي شاه بيگ کي وڃي سامهون ٿيو. سخت جنگ لڳي، جنهن سنڌ جو سورهيه سردار، دريا خان شهيد ٿيو.
ڄام فيروز پنهنجن ٿورڙن ماڻهن سان ٺٽي جي ويجهو پيرار جي ڳوٺ وڃي ويٺو هو. هن کي حرم عيال جي سخت ڳڻتي لڳل هئي. هوڏانهن مرزا شاهه بيگ، ڄام فيروز جي محلات تي خاص معتبر پهريدار بيهاري ڇڏيا هئا انهن کي ڄام جي عيال جي عزت تعظيم بجا آڻڻ لاءِ سخت تاڪيد ڪيو هئائين. آخر ٻي واه نه ڏسي ڄام فيروز مرزا شاه بيگ کي لکي موڪليو ته، ”آءٌ اوهان کي پنهنجو حاڪم پاڻ کي اوهان جو محڪوم سمجهان ٿو، اوهين جڏهن ٺٽي شهر کان ٻاهر درٻار ڪندا، تڏهن آءٌ اچي درٻار حاضر ٿيندس.“
مرزا شاه بيگ ڄام کي درٻار اچڻ لاءِ چوائي مڪو. ڄام فيروز پنهنجن ڀائرن خاص ماڻهن سان شاه بيگ جي درياءَ جي ڪناري واري ڇانوڻيءَ ڀريل درٻار اچي حاضر ٿيو. ان زماني جي دستور موجب محڪومن وانگر سند تلوار ڳچيءَ لٽڪيل هئي. مرزا شاهه بيگ هن کي معافي ڏني هڪڙي سونهري سروپاءَ، جا سلطان مظفر حسين کان امير ذوالنون کي ملي هئي، سا به ڄام فيروز کي ڍڪايائين هن کي شهر پنهنجن ٻارن ٻچن وٽ رهڻ جي اجازت ڏنائين. صلحنامي لڪيءَ جي ٽڪرين کان هيٺ ڀرو جيڪو سنڌ ملڪ جو اڌ آهي، سو ڄام فيروز جي قبضي رهڻ ڏنو ويو لڪيءَ کان مٿي سمورو ملڪ ارغونن پنهنجي هٿ رکيو. پوءِ مرزا شاه بيگ فوجون وٺي سيوهڻ ڏانهن روانو ٿيو.
ڄام فيروز سواءِ جنگ ڪرڻ جي ٺٽي جي شهر مان نڪري ويو. ڄام صلاح الدين ٺٽي جو تخت هٿ ڪيو. ڄام فيروز کي سندس والده لڪائي ڇپائي، ڪاهان دريا خان وٽ وٺي ويئي هن کي مدد لاءِ نيزاريون ڪيائين ڄام فيروز جيڪا دريا خان جي بي قدري ڪئي هئي، تنهن لاءِ معافي ورتائين. دريا خان هن شاهي خاندان جي گذريل مهربانين کي ياد ڪري، وقت وڃائڻ کان سواءِ لشڪر گڏ ڪرڻ لڳو. بکر سيوهڻ طرف جا گهڻائي ماڻهو بلوچن جون قومون به ڄام فيروز جي جهنڊي هيٺ اچي حاضر ٿيون.
لشڪر کي آراسته ڪرڻ کان پوءِ، دريا خان ڄام صلاح الدين سان وڃي روبرو ملاقات ڪئي. دريا خان جي ڳالهين ٻڌڻ کان پوءِ ڄام صلاح الدين صلح جو خواهان ٿيو، پر سندس وزير، حاجيءَ ايئن ڪرڻ کان روڪيس. نوبت جنگ کي پهتي. دريا خان ڄام جي وزير حاجيءَ هٿان شڪست کاڌي. دريا خان جا سپاهي اٿي ڀڳا. حاجي وزير انهيءَ فتح جي خبر صلاح الدين کي خط جي رستي ڏني. اتفاق سان خط وارو قاصد دريا خان کي جهنگ گڏجي ويو، تنهن حاجي وزير وارو لکيل خط لڪائي، ٻيو خط حاجي وزير پاران صلاح الدين کي لکي موڪليو، جنهن لکيائين ته:
جيتوڻيڪ فيروز جو دور سياسي لحاظ کان ساراه جوڳو ڪونهي، ان هوندي به ملڪ اندر معاشي بهتري ڏسجي ٿي. اهو ئي سبب آهي جو هن پنهنجو سڪو جاري ڪيو. فيروز جي آخري دور هرات جو شهزادو مرزا بديع الزمان، شاه بيگ هٿان بيدخل ٿي ننگر ٺٽي پهتو، جتي ڄام سندس سٺو آڌرڀاءُ ڪيو. ايم.ايڇ.پنهور جو رايو آهي ته هن دور پورچوگيزن لاهري بندر تي قبضو ڪري، اتي پنهنجي واپاري ڪوٺي قائم ڪئي هوندي.
پهريان مير فاضل ڪوڪلتاش سمن جي لشڪر سان جنگ جوٽي انهن کي گهڻو هلاڪ ڪيو. پوءِ مرزا شاه بيگ پاڻ لشڪر وٺي جنگ گهڙيو. مغلن زور زبردستيءَ سان ٽلٽيءَ جي ڪوٽ جا دروازا ڀڳا. سهتن سوڍن به بهادريءَ سان جنگ ڪئي، پر نيٺ شاه بيگ سوڀارو ٿيو.
”دريا خان جي لشڪر پنهنجي لشڪر کي سخت شڪست ڏني آهي، صلاح ڀري ڳالهه اها آهي ته تون پنهنجي عيال سميت هڪدم ٺٽو ڇڏي وڃ، آءٌ توکي چاچڪان ڳوٺ اچي گڏبس!
جنت السنڌ جي مطابق: شاه بيگ ارغون کي ڇڏي ڪيترائي مغل ڄام فيروز جي نوڪريءَ اچي داخل ٿيا هئا. ڄام فيروز ٺٽي جي شهر هڪڙو خاص محلو انهن مغلن جي رهڻ لاءِ مقرر ڪيو هو، جو ’مغل واڙو‘ سڏجي ٿو. ڄام فيروز هاڻي بي کٽڪي حڪومت ڪرڻ لڳو، پر هن کي اچي ڊپ جاڳيو ته دريا خان ڪنهن وقت کيس تخت تان لاهي نه ڇڏي، تنهن ڪري ان جي زور ڀڃڻ لاءِ هو ڪيبڪ ارغون کي همراز بنائي انهيءَ تجويز تي فخر ڪرڻ لڳو. پر اها سندس وڏي غلطي هئي، ڇاڪاڻ ته اهي مغل ظاهري دريا خان جي ڪمن تي چؤڪسي رکندا هئا اندروني شاه بيگ سان سندس رستو هو. آخر انهن مغلن جي ترغيب ڏيڻ تي ئي مرزا شاه بيگ سنڌ تي ڪاهي آيو اچي سمن جي حڪومت جو خاتمو ڪيائين.
ٺٽي جي شهرين دريا خان ڄام سارنگ جي فيصلي موجب، ڪم عمر فيروز کي سنڌ جو جائز حڪمران تسليم ڪيو. ٽن سالن جي مختصر مدت سنڌ جي سياسي فضا ڪافي تبديل ٿي وئي. هر طرف بدامني، بي آرامي افراتفري پکڙجي وئي. سلطنت جا امير جائز مرتبي نه ملڻ سبب، نراس مايوس ٿيڻ لڳا. شريف جي جاءِ رذيل والاري، عالم جي جاءِ جاهل ورتي، ڏاهن جي جاءِ تي نادان پهتا، اميرن جي ڀيٽ مسخرن کي ترجيح ملي. مير محمد معصوم ان متعلق لکي ٿو:
”ڄام فيروز ابتدا جوانيءَ تخت تي ويٺو هو، تنهن ڪري عيش کي لڳي ويو گهڻو ڪري اندر حرم رهڻ لڳو. ڪڏهن ڪڏهن ٻاهر ايندو هو ته مخنث مسخرا سندس مجلس هوندا هئا رازداري مسخري پيا ڪندا هئا. سندس وقت سما خاصخيلي شهر جي ماڻهن تي ڏاڍا ظلم ڪندا هئا. دريا خان روڪيندو هون ته انهيءَ جي بي عزتي ڪندا هئا، جنهن ڪري دريا خان موڪل وٺي اچي پنهنجي جاگير تي ڳاهن رهيو.“
اسپتال جي انهيءَ آڳر واري ورانڊي جي کاٻي پاسي کان ديوار کتل شاندار ڪتبو، جنهن جي ڊيگهه ٽي فوٽ يارنهن انچ ويڪر ٻه فوٽ يارنهن انچ آهي، ان اڏاوتي ڪاميٽيءَ جو هيٺينءَ ريت ڏس ڏئي ٿو.
تنظيمي ڪم ڪندڙ: 1- سيٺ ڀاشا سنگهه لُلا، 2- شولداس سوڀراج کٿوريا 3- گوبند رام موتي رام آڇياليا، 4- سترام سنگهه لُلا، 5- گوبند رام اوڌُو داس ڇاٻڙيا، 6- هري لال اوڌُوداس ڇاٻڙيا،
مٿين ڪتبي کان علاوه پنڊال لاءِ دان ڏيندڙ ڌنويرن جي ڪتبي، جنهن جي ڊيگهه پنج فوٽ ساڍا يارنهن انچ ويڪر ٽي فوٽ پنج انچ آهي، تنهن تي سندن دان جو وچور هينئن ڏنل آهي؛
ڪتبو پنهنجي ڪئنواس تي انهن چوءئيتاليهن ڌنويرن جا امر نالا سجائي سمائي ٿو، جن اسپتال لاءِ پنهنجي مايا جي پيتين جا منهن کولي ڇڏيا هئا، انهيءَ ڪتبي جي ماپ پنج فوٽ ساڍا يارنهن انچ ويڪر ٽي فوٽ پنج انچ آهي،
سيٺ هر گووند ڀائي جي ديسي سماجڪ ناٽڪ ’مست شيطانو’ جي اسٽيج ٿيڻ جي موقعن تي وڪرو ڪيل ٽڪيٽن سان گڏ بمبئيءَ شهرين کان وصول ڪيل دان طور رقم جو وچور:
ديوان بهادر مرليڌرجي، پنجابي ، 2-خانبهادر الله بخش سومرو، 3- اسٽيٽ ڪليڪٽر شڪارپور يا سندس عيوضي، 4- مسٽر ڊريو ايڊمنسٽر يٽر شڪارپور ميونسپالٽيءَ، 5-راءُ بهادر اوڌودُاس تارا چند ڇاٻڙيا، 6-سيٺ هرڀڳوان داس ڌنومول بٺيجا، 7-راءِ بهادر ڪشن سنگهه لالا، 8-سيٺ دولت رام موهن داس ڇاٻڙيا، 9-سيٺ گوبند سنگهه، 10-سيٺ ايسر سنگهه چيلا سنگهه بجاج، 11- مسٽر ڪي، وي، جوشي چيف آفيسر
هن سب ڪاميٽيءَ وري اسپتال جي اڏاوت جو سمورو ڪم هيٺين مکيه ماڻهن کي سونپيو، جن اهو ڄاڻايو ته هو منظور ٿيل ٺيڪدار آهن، واعدو ڪيائون ته اهو ڪم هو نهايت ايمانداريءَ سان سرانجام ڏيندا ؛1- سيٺ ڀاشا سنگهه چمن سنگهه، 2-سيٺ گوبند رامو موتي رام.3-سيٺ شولداس سوڀراج، 4- سيٺ سترام سنگهه چمن، سنگهه 5- سيٺ هري لال اوڌو داس،
مٿين ماتوارن مکيه ماڻهن جي نگرانيءَ هيٺ اسپتال جي اڏاوت وارو سمورو ڪم ڏيڍ سال پورو ٿيو، مسٽر سوني اوور سيئر، جنهن جي نوڪريءَ جون خدمتون پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ کان رضاڪارانه طور تي ورتيون ويون هيون، تنهن نهايت ايمانداريءَ دل و جان سان ڪم ڪيو.
جڏهن هيءَ اسپتال جڙي راس ٿي ته -ان- جي افتتاح جي رسم تڏهوڪي -بمبئي- پرڳڻي جي گورنر لارڊ برابورن 2 فيبروري 1935ع تي ادا ڪئي. انهيءَ رسم جي موقعي تي اسپتال جي سڀا پاران انگريزيءَ ڇپيل هڪ سپاسنامو پيش ڪيو ويو، جنهن نه رڳو سندس آمد تي خوشيءَ جو اظهار ڪيو ويو پر اسپتال جي شروعاتي رٿا کان وٺي -ان- جي راس ٿيڻ تائين سموري وارتا بيان ڪئي ويئي. -ان- وقت جو اهو سپاسنامو اڄ به هڪ مڪمل تاريخي دستاويز جي حيثيت رکي ٿو.
هيءَ اسپتال شڪارپور شهر جي مک -اسٽيشن- روڊ تي گورنمينٽ هاءِ اسڪول نمبر -1 جي سامهون واقع آهي. شهر جي هڪ سماجي ڪارڪن خدمتگار جي اڻٿڪ ڪوششن سان هن اسپتال جي پيڙهه جو -پٿر- 3 -اپريل- 1933ع تي سکر ضلعي جي تڏهوڪي ڪليڪٽر مسٽر ايڇ . ٽي سورلي رکيو
قديم سلطنت ڪوريو جي مناسبت سان ان کي ڪوريا سڏيو ويو. ملڪ جو سڀ کان مٿانهون هنڌ مائونٽ پائي ڪتوسان آهي هتان جي سرڪاري ٻولي ڪورين آهي. موسم گرمين گرم گھميل پر خوشگوار هوندي آهي، جڏهن ته سياري سخت سيءُ پوندو آهي. اتر ڪوريا جي مکيه زرعي پيداوار چانور، مڪئي، جَوَ، پٽاٽا، جوئر، ڪڻڪ، صوف، مٺا پٽاٽا، سورج مکي، ڀاڄيون ميوا آهن، هتان جي مکيه صنعتن مشينري، آبي توانائي، ڪيميائي شيون، فولاد، ڪپڙو، سيمنٽ، پيٽروليم جي صفائي ايلومينيم آهن مکيه معدنيات ڪوئلو، لوهه، گرينائيٽ، پيٽروليم، شيهو، نڪل، ٽنگسٽن، جست، سون، چاندي، ٽامو، زنڪ موليبڊ نيم شامل آهي.
اتر ڪوريا هڪ مضبوط سوشلسٽ حڪومت آهي. صدر رياست جو مملڪتي اڳواڻ، سڀني انتظامي اختيارن جو مالڪ هٿياربند فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. هن ملڪ جي آزاديءَ جو ڏهاڙو 8 سيپٽمبر 1948ع آهي گڏيل قومن جي اداري جي ميمبرشپ 1991ع کان اٿس.2019ع اتر ڪوريا هائيڊروجن بم جو ڪامياب تجربو ڪرڻ جي دعويٰ ڪندي اتان جي سرڪاري ٽي وي تي ظاھر ڪيو تہ صدر ڪم جونگ ان جي 3 جنوري تي منظوري ڏني هئي.
1992 ڪم ال سنگ جي صحت تمام بگڙي وئي سندس پٽ ڪم جانگ ال آھستي آھستي رياستي معاملن کي سنڀالڻ شروع ڪيو. 1994ع دل جي دوري پوڻ ڪري وفات ڪري ويو. ڪم جانگ ال ملڪ ٽن سالن تائين قومي سوڳ ڪرڻ جو اعلان ڪيو ملڪ جون واڳون سنڀالي ورتيون. ھن ملڪ فوج کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ لاءِ سونگن يعني "فوج اول" واري پاليسي متعارف ڪرائي. 1990 واري ڏهاڪي جي وچ دوران ٻوڏ سان فصلن جي تباھي ڪري ھڪ وڏو معاشي بحران شروع ٿيو نتيجي ھڪ وڏي ڏڪار کي جنم ڏنو جنهن 240000 کان 420000 ماڻھو ھلاڪ ٿي ويا. 1996ع حڪومت گڏيل قومن کان خوراڪ جي مدد ورتي.
ھن ملڪ جي آبھوا ٻئي زميني سامونڊي شامل آھن ڪوپن واري درجابندي واري اسڪيم مطابق ملڪ جي وڏي حصي گھميل زميني آبھوا آھي. سياري جي موسم وايومنڊل صاف رھندو آھي اتر اتر اولھ جي سائبيريائي ھوائن جي ڪري برفاني طوفان پڻ ايندا رھندا آھن پيسفڪ سمنڊ جي مون سون وارين ھوائن ڪري اونھارو گرم، گھڻي ڀاڱي گھميل برساتن سان ڀرپور ھوندو آھي. 60 سيڪڙو برساتون جون کان سيپٽمبر تائين پونديون آهن سرء بھار عارضي موسمون آهن جيڪي سياري اونھاري جي وچ اينديون آهن. پيانگ يانگ جو جنوري م سراسري گرمي پد آگسٽ رھندو آھي
لفظ ڪوريا ڪوريو لفظ مان نڪتل آهي جيڪو سڀ کان پهرين ڪوگوريو واري قديم بادشاھت استعمال ڪيو ھو جيڪا پنھنجي دور جي اوڀر ايشيا جي وڏين بادشاھتن منجھان ھئي جنھن جو گوانگائتو اعظم وارو راڄ ڪوريائي اپٻيٽ جي لڳ ڀڳ سموري حصي، منچوريا روس جي آخري اوڀر انر منگوليا واري علائقن تائين ڦهليل ھيو
ڏھين صدي عيسويءَ ڪوگوريو جي جاء ڪوريو واري بادشاھت ورتي اھڙي طرح ان علائقي تي ڪوريو نالو پيو فارسي واپارين ان کي ڪوريا سڏڻ شروع ڪيو
آھي. اتر ڪوريا چين جي سرحد تي امنوڪ ندي واقع آهي جيڪو ٻنھي ملڪن کي ڌار ڪري ٿو. اتر ڪوريا روس جي سرحد تي وري تومين ندي واقع آهي جيڪا ٻنھي ملڪن کي ڌار ڪري ٿي. ان جي ڏکڻ ڪوريا سان ملندڙ سرحد تي ڪوريائي غير فوجي علائقو واقع آهي. ملڪ جي اولھ پيلو سمنڊ ڪوريائي نار واقع آهي. اوڀر جاپاني سمنڊ جي ٻئي پار جاپان واقع آهي.
هن اداري جا چند مکيه اصول آهن جن جي بنياد تي سندس سڄو خاڪو تيار ڪيو ويو آهي. خاڪي جو مضمون تمام منجهائيندڙ آهي. ڇاڪاڻ ته اداري جا قاعدا قانون وري اهي ڳالهيون جيڪي انهن قاعدن قانونن جي اثر کان بالا آهن، انهن جو ذڪر اپٽار وغيره منجهائي وجهن ٿا. شايد اهوئي ڪارڻ آهي جو هڪ ڀيري، هڪ آمريڪي سينٽر هن اداري لاءِ چيو: ”جيڪو ماڻهو واپار محصولن بابت عام ٺاهه واري اداري جو مضمون پڙهندو سو پڪ سان چريو ٿي پوندو“.
ٻي ڳالهه جنهن هيءُ اصول لاڳو نه ٿيندو، سا گهٽ ترقي يافته ملڪن سان واسطو رکي ٿي. فقري 28 تحت، ترقي ڪندڙ ملڪن کي اجازت ڏني وئي آهي ته هو سندن نوعمر صنعتن جي بچاءَ لاءِ يا زراعت جي ڪنهن خاص شاخ جي ترقيءَ لاءِ امتيازي سلوڪ ڪري سگهي ٿي.
ٽين ڳالهه جنهن تي هن فقري جو اطلاق نه ٿيندو، سا علائقائي ميلاپ متعلق آهي، جيئن ته ڪسٽم ٻڌي آزاد واپاري ايراضين وغيره لاءِ فقري 24 ڄاڻايل آهي ته جيئن ته علائقائي ميلاپ جي ڪري، ٻڌيءَ وارن ملڪن اندر ٻين ملڪن سان ٿيندڙ واپار تي نين رڪاوٽن وجهڻ کان سواءِ ئي محصول گهٽايا وڃن ٿا، ان ڪري انهيءَ کي ان اصول کان مستثنى قرار ڏنو وڃي. مثال طور يورپي اقتصادي جاتي آزاد واپاري جماعت وغيره.
1959ع ٽوڪيو واري اجلاس فيصلو ڪيو ويو ته ميمبر ملڪن طرفان ادائگين جي توازن جي بنياد تي لڳايل پابندين کي ختم ڪيو وڃي، انهيءَ سلسلي برطانيه سميت ڪافي ملڪن طرفان ادائگين جي توازن جي بنياد تي لڳايل پابندين تي غور ڪيو ويو، اهو فيصلو ڪيو ويو ته جيڪي ملڪ انهيءَ بنياد تي پابنديون عائد ڪن سي هن ٺاهه واري اداري کي آگاهه ڪن، جيڪي ملڪ انهن پابندين جي ڪري متاثر ٿيندا، انهن جي درخواست تي صلاح مصلحت ڪئي ويندي جيڪڏهن صلاح مصلحت مان ڪو کڙتيل نه نڪتو ته پوءِ اثرانداز ٿيندڙ ملڪن کي اختيار ڏنو ويندو ته هو انهي ملڪ کي سندن طرفان ڏنل سڀيئي رعايتون سهولتون وغيره ختم ڪري ڇڏين.
هن اداري مان هڪ فائدو اهو به آهي ته سالياني ڪانفرنس مختلف ملڪن جي نمائندن کي هڪٻئي ان ملڻ جو موقعو ملي ٿو، جنهن ڪري کين هڪٻئي جي واپاري تڪليفن جي ڄاڻ پوي ٿي هو پنهنجي مسئلن جا مناسب حل ڳولي سگهن ٿا.،
جيئن مٿي ڄاڻايو اٿئون ته 1944ع واپاري بريٽن ووڊس ڪانفرنس ادائگين جي گهڻطرفي سرشتي قائم ڪرڻ، ملڪن کي سندس ادائگين جي توازن ٿور مدي وارين دشوارين کي درآمداتي. پابندين جي مدد سان منهن ڏيڻ لاءِ، مدد ڪرڻ واسطي بين الاقوامي ناڻي وارو فند قائم ڪيو ويو. انهيءَ ساڳيءَ ڪانفرنس فند سان گڏوگڏ، عالمي واپار جي واڌاري واسطي، هن اداري بابت به رٿون پيش ڪيون ويون.
مارچ 1946ع گڏيل قومن جي سماجي اقتصادي ڪائونسل هڪ بين الاقوامي واپار ڪانفرنس ڪوٺائي، جنهن موجب هڪ ڪاميٽي ٺاهي ويئي، جنهن کي مختلف ملڪن درميان واپاري تعاون وڌائڻ لاءِ مهم شروع ڪرڻ جو ڪم سونپيو ويو. ان ڪاميٽيءَ پاڻ مشورا ڪري، ڪن مقصدن کي سامهون رکي، هڪ اداري کولڻ جي رٿ ڪائونسل آڏو ويچارڻ لاءِ پيش ڪئي. انهيءَ رٿيل اداري کي بين الاقوامي واپاري ادارو ڪوٺجي ٿو.
مطلب ته، محصولن واپار بابت عام ٺاهه وارو ادارو، جيڪو ڪو پهريائين عارضي طور وجود آيو هو، سو 1948ع کان وٺي هڪ مستقل بين الاقوامي اداري تبديل ٿي ويو. گهڻو ڪري سڀئي اهم واپاري ملڪ منجهس شامل آهن. هي ٺاهه هڪ رسمي ادارو ناهي، پر هڪ اهڙو عهدنامو آهي، جنهن کي سڀئي ملڪ گڏجي عمل آڻين ٿا. ميمبر ڌريون وقت بوقت عام فائدي جي ڳالهين سوچڻ حل ڪرڻ لاءِ ملنديون رهن ٿيون.،
هن اداري جا شروع 23 ميمبر هئا، پو3 وڌندا ويا. نومبر 1971ع تائين 80 ملڪ مڪمل طور تي ميمبر هئا، ٻن ملڪن کي خصوصي ڳالهين ٻولهين شريڪ ٿيڻ جي اجازت ڏنل آهي. پاڪستان هن اداري جو باقاعدي ميمبر آهي.
هي ادارو عارضي طور، ٿوري مدي لاءِ قائم ڪيو ويو هو، پر پوءِ اهو پڪو ٿي ويو. دنيا جي ملڪن جي تواريخ پرڏيهي واپار تان رڪاوٽون گهٽائڻ بين الاقوامي تجارت لاءِ قوانين ٺاهڻ جي اها پهرين ڪامياب ڪوشش آهي. هن اداري جا ميمبر دنيا جا مکيه واپاري ملڪ آهن. جن ، دنيا جي واپار جو 5/4 ڀاڱي کان وڌيڪ واپار هلي ٿو.
عام ٺاهه واري هن اداري سندس قائم ٿيڻ واري وقت 1937ع کان وٺي، محصولن واپاري پابندين گهٽائڻ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. ٺاهه واري اداري وارا ملڪ، پاڻ هڪ هنڌ ملي عالمي واپار، ترقي ڪندڙ ملڪن جي واپار زرعي پيداوار واپار جي موجوده مسئلن، علاقائي اقتصادي ميلاپن جي مسئلن تي خيالن جي ڏي وٺ سوچ ويچار ڪندا آهن. هن اداري عالمي واپار جي واڌاري لاءِ به اهم ڪم ڪيو آهي.،
هن وقت ٺاهه واري اداري جي ڪارڪردگيءَ تمام گهڻو اضافو اچي چڪو آهي، اڄڪلهه بين الاقوامي واپار کي مختلف ملڪن جي اقتصادي ترقيءَ جي نقطهء نظر کان ڏٺو پيو وڃي، گذريل ڏهن پندرهن سالن ترقي ڪندڙ ملڪن جي واپار طرف خاص توجهه ڏنو پيو وڃي انهي سلسلي هڪ ته ترقي ڪندڙ ملڪن سان ”ٺاهه“ طرفان ڪافي نرميءَ وارو برتاءُ ڪيو پيو وڃي کين سهوليت ڏني پئي وڃي ٻيو ته سندن واپار ترقيءَ لاءِ پروگرام مهيا ڪيو پيو وڃي، واپاري نيتيءَ جي اهم وسيلن جي سلسلي ترقي ڪندڙ ملڪن جي حيثيت هيٺينءَ ريت آهي.،
روايت آهي تہ شاھ ويھن ورهن جو ٿيو تہ کيس مجازي محبت جو ڪان لڳو. ڪوٽڙيءَ جي مرزا مغل بيگ جو شاھ حبيب ڪامل ويساھ هو کيس دعا ڦيڻي لاءِ اڪثر پنھنجي گھر وٺي ويندو هو. هو ارغون هو سندس گهر سخت پردو هوندو هو. سندس گهر اگهائي ٿي پوندي هئي تہ مرشد کي عرض ڪري دعا لاءِ وٺي ايندو هو. هڪ دفعي سندس نياڻي بي چاڪ ٿي پئي اتفاق سان ساڳي وقت شاھ حبيب جي طبيعت بہ ناساز هئي انهيءَ ڪري مرزا بيگ جي عرض تي پٽ عبداللطيف کي ساڻس وڃڻ جي هدايت ڪيائين. شاھ، مغل جي دختر جو حسن بيخود ٿي ويو سندس آڱر پنهنجي هٿ جھليندي چيائين،
شاهہ پيءُ جي وفات کان پوءِ رڳو ڏھ ورھيہ زندھ رهيو پيءُ جي گذر ئي کان پوءِ اتالي سميت ڪوٽڙي ڇڏي وڃي ڀٽ تي رهيو. سندس هاڪ هينئر هنڌين ماڳين پکڙجي ويئي ڪٿان ڪٿان جا ماڻهو، وٽس سارو ڏينهن سرود سماع جاري رهندو هو دهلي جا ٻہ مشھور گويا اَٽل چنچل بہ اچي سندس خدمت م حاَضر ٿيا. راڳ شاھ جي جان هو. موسيقي يا ڳائڪيءَ جو جو ڪامل ڄاڻو هو پاڻ بہ پنھنجو چيل ڪلام ڳائيندو هو. وفات کان ٿورو اڳ گهڻو ڪري هيٺين ڪافي چوندو رهندو هو. اها ڪافي سر سھڻي جي پھرين داستان کان پوءِ اچي ٿي
شاھ حبيب پنهنجي پٽ کي وائي ڳوٺ جي مشهور عالم آخوند نور محمد ڀٽيءَ وٽ علم پرائڻ لاءِ موڪليو، وائيءَ جو ڳوٺ، ڀٽ کان ڇھ اڏيري لعل کان ٻہ ڪوھ پري آهي. شاھ الف اچاري ب چوڻ کان نابري واري. شاھ امي هو يا نہ تنهن بابت جدا جدا عالمن جدا جدا رايا ڏنا آهن. ڪن جو چوڻ آهي تہ هو هڪ يگانو عالم هو ڪن جو رايو آهي تہ مٿس علم لدني نازل ٿيل هو جو ڌڻيءَ طرفان ڪامل ولين کي عطا ٿيندو آهي.
شاھ عبداللطيف ڀٽائي سن 1689ع حيدرآباد ضلعي جي هاڻوڪي ٽنڊي آدم تعلقي جي هڪ ڳوٺ سُئي ڪنڌر، هالا حويلي ڄائو. شاھ عبداللطيف، حبيب شاھ جو پٽ، عبدالقدوس شاھ جو پوٽو، جمال شاھ جو پڙپوٽو جمال شاھ، شاھہ عبدالڪريم بلڙي واري جو ٽيون پٽ هو. شاھ تاڃيءَ پيٽي سيد هو. سندس ماءُ ڏيرن فقيرن منجهان هئي. سندن ڳوٺ ڀٽ کان ٿورو ئي پنڌ آهي، اڃان تائين ان ڳوٺ شاھ جا ڪنڊا نالي ديھ آهي.
عشق جي ڪلن لڳڻ کان پوءِ شاھ هرڻ هما وانگر صحرائن بيابانن سرگردان حيران ٿي پيو ڦرندو هو. هڪ دفعي تہ ٽي ڏينهن ساندھ هڪ هنڌ غش ئي غش پيو هو. سندس جسم تي واري جا تھ چڙهي ويا رڳو سندس ڪپڙي جو پلاند پئي ڏٺو. قضا سان هڪ پنوهار جي وڃي مٿس نظر پئي جنهن سارو احوال وڃي شاھ حبيب کي سڻايو. شاھ حبيب اڏامندو اچي ان هنڌ پهتو ڏاڍي سوز مان چيائين،
پهريون معيار: اٽڪل هڪ سؤ سال اڳ ڪارلائيل نظم کي ڇڏ نثر اختيار ڪيو چيائين: ”جيڪڏهن ويد، انجيل قرآن بہ نثر آهن تہ منهنجي لاءِ بہ اهو ئي ڪافي آهي“. نظم نويسن جي استفادي خاطر وڌيڪ هيئن بہ چيائين: جيڪڏهن اوهان جو نظم ڳائڻ جي لائق نہ آهي تہ ان کي ”شعر“ هرگز نٿو چئي سگهجي ان جو لکڻ ئي فضول آهي“.
شاھ جي گهر موٽي اچڻ کان ستت ئي مٿس شاديءَ جو ٻنڌڻ پيو. جنهن جي ڪارڻ گهڻو وقت بيتاب ٿي جهنگ واديون رڻ ڦريو هو. تنهن سان ئي قدرت سندس ناتو جوڙيو. اها هئي مرزا معل بيگ جي نياڻي. بيبي سيده بيگم جنهن کي شاھ جا مريد پوءِ ادب وچان تاج المخدرات سڏيندا هئا.
شاھ حبيب پٽ جي فراق بيحال ٿي پيو، ران ڏينھن پيو ڌڻي در کي ٻاڏائيندو هو تہ سندس وري کيس سلامت اچي ملي. مخدوم نوح جي درگاھ تي بہ هر اها دعا پنندو. هڪ ڏينهن اچتو ئي اچتو شاهہ عبداللطيف اچي پنھنجي گهر سهڙيو. پيءُ جون اکيون ٺري پيون ورهين جو وڇوڙو هڪ لحظي لهي ويو.
هڪ ڏينھن شاھ پنهنجي هڪ فقير کي پري کان سهڪندو ايندو ڏٺو پڇڻ تي معلوم ٿيس تہببيبي ہ کي پلي تي دل ٿي هئي اهو فقير ڊوڙي وڃي گهڻي پنڌ تان پلو هٿ ڪري آيو هو. اهو حال ڏسي شاهہ چيو تہ اهڙو اولاد ئي گھوريو جو ڄمڻ کان اڳي ئي منھنجي فقيرن کي ٿو رلائي.
شاھ جو بيت ختم ڪرڻ جت جو فوت ٿيڻ. شاھ جي ارمان عجب جي هد نہ رهي پوءِ جت کي اتي دفن ڪيائين. انهيءَ جت جي قبر اڃا تائين واٽهرن کي ڏسڻ ايندي آهي شاهہ اڪثر چوندو هو تہ انهي جت جهڙو درد وارو انسان مون ڪڏهن ڪونہ ڏٺو آهي.
پڇڻ تي معلوم ٿيس تہ ھو هڪ جت ھو. هالن جي ڀرسان لنگهندي فقيرن جي واتان اِها مصرع ٻڌي هيائين. شاھ چيس تہ جي چاهين تہ بيت جون باقي ٻہ مصرعون بہ ٻڌايانءِ انهيءَ تي جت خوشي ڏيکاري. شاھ تنهن تي ٻي مصرع چئي ٻڌايس،
اِهي سخن سڻي مرزا سندس عزيز غصي لال ٿي ويا. پر ٻاهران صبر اختيار ڪيائون. ان کان پوءِ اندران ئي اندران سيدن کي اهڙو تہ تپائي رکيائون جو هو لاچار ٿي اتر طرف ڪجھ مفاصلو پري وڃي ڌار حويلي اڏي ويٺا.
يعنى نيڪ سياڻي پارسي عورت فقير مرد کي بہ بادشاھ بنائي ٿي ڇڏي. هن سڳوريءَ صحبت جي شاه کي هڪ روحاني سلطان بڻائي ڇڏيو تہ ڪهڙو عجب!
شاھڻکي ڪو اولاد ڪو نہ ٿيو بيبي ہ کي هڪوار اميد واري ٿي هئي. پر ڪهياء ٿي پيس انهيءَ جو ڪارڻ هن ريت ڄاڻايل آهي،
چندر ونسي آرين جا ڪل يا خاندان: رگ ويد ڄاڻايل چندرونسي گهراڻي وارا آريه لوڪ جدا جدا ڪلن ورهايل هئا، جن مان پنجن ڪلن يا خاندانن وارا مکيه هئا، جنهنڪري ”پنج جن“ يعني پنج ڄڻا يا پنجن نياتن وارا رگ ويد گهڻا گهمرا ڪمآيل آهي. مطلب ته چندرونسي گهراڻي وارن جون پنج مکيه شاخون هيون، هر شاخ وارا پنهنجي ڪنهن وڏي ڏاڏي جي نالي پٺيان سڏبا هئا. انهن پنجن شاخن يا نياتن مان هڪڙا سڏبا هئا يدو ، ٻيا تروسو، ٽيا پُرو، چوٿان آنُو پنجان درهيون. اهي ڪير هئا، سا ڳالهه رگ ويد ڄاڻايل ڪانهي؛ پر اتهاسن پراڻن مان سندن سربستو احوال ملي ٿو.
راجا اڪشواڪو توڙي سندس ڀاڻيجو راجا پروروس ڪنهن نهايت قديم زماني ٿي گذريا آهن. رگ ويد راجا پروروس جي پڙ پوٽن تڙ پوٽن جو ذڪر آهي؛ پر رگ ويد منجهان ئي سڀني آرين جي سڀيتا ٻين ڳالهين جو ججهو پتو پوي ٿو. اتهاس پراڻن مان تاريخ لاءِ گهڻو ئي ذخيرو ملي ٿو، تنهنڪري هينئر خود يوروپي لوڪ انهن ڌرمي پستڪن جو ججهو قدر ڪن ٿا، پنهنجن جوڙيل تاريخن اول رگ ويد وارا احوال ڏين ٿا. ڪئمبرج هسٽري آف انڊيا ٻيون تاريخون، جي سند ڪري ليکجن ٿيون، سي سڀ ائين جڙيل آهن. انهن جي جڙڻ کانپوءِ به ڪي وڌيڪ کوجنائون ٿيون آهن، تنهنڪري سنڌو ماٿر جا احوال انهن بنهه تازين کوجنائن پٽاندر هتي ڏجن ٿا.*
رگ ويد گهڻو ذڪر چندرونسي گهراڻي جي راجائن جو آهي، پر انهن جو پيڙهيءَ به پيڙهيءَ احوال اتهاسن پراڻن ڏنل آهي، تنهنڪري اسين اهو به گڏي ڄاڻائينداسين ته سندين تاريخ سمجهڻ سولي ٿئي. پراڻن مان اهو به ظاهر آهي ته جن آرين سنڌو ماٿر پنهنجو دڳو ڄمايو، سي اصل هماليه جبل جي پريان، بنهه اتر طرف هڪ ٿڌي ملڪ ميرو پربت تي رهندا هئا، پوءِ جڏهن سنڌو ماٿر اچي بيٺڪون وڌائون، تڏهن هندستان سندن آسٿان يا ماڳ ليکجڻ آيو. +
رگ ويد موجب يدو آرين سان گڏ بيا تروسو آريه لوڪ سمنڊ جي رستي آيا هئا. انهن بابت پراڻن ڄاڻايل آهي ته هنن پوءِ ڏکڻ هندستان وڃي پنهنجون بادشاهتون برپا ڪيون جي پانڊيه، چول، ڪيرل وغيره نالن سان مشهور ٿيون. اتر هندستان جي ڪن آرين ڏکڻ هندستان جي چول لوڪن پوءِ بئبلونيا ٻين پاسي بيٺڪون وجهي، يورپ تائين وڻج واپار پئي ڪيو، جي ڳالهيون بابت ٻارهين ڄاڻائبيون.