polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
يدو آريا لوڪ راجا يدوءَ جو اولاد هئا، تنهنڪري يادؤ يادؤ ونسي يعني راجا يدوءَ جو اولاد سڏبا هئا. سري ڪرشڻ به جادؤ ونسي ڪل مان هو، جنهنڪري چئبو ته سندس ابا ڏاڏا اصل ڪجهه وقت سنڌ هئا. جيسلمير جا ڀٽي راجپوت، سنڌ، ڪڇ ڪاٺياواڙ جا سما راجپوت به جادؤ ونسي ڪل مان آهن.
سنڌ جو واسطو ٻنهي گهراڻن وارن سان آهي. هتي اول ايترو ڄاڻائجي ٿو ته سورجونسي گهراڻي وارا، جن مان راجا اڪشو اڪو، کان گهڻو گهڻو پوءِ راجا دسرٿ سري رامچندر ڇيدا ٿيا. سي قديم زماني سنڌ به هئا. انهيءَ ڳالهه جو پتو هن ريت پيو آهي:
محمد علي ڪِلي يا محمد علي (پيدائش بطور ڪيسيئس مارسيلس ڪِلي جونيئر يونائٽيڊ اسٽيٽس آف آمريڪا جو هڪ اڳُوڻِو مُڪي باز هيو، جيڪو 20 هين صدي جو عظيم ترين رانديگر قرار ٿيو۔ هِن ٽي ڀيرا مڪي بازي جي دنيا جو سڀ کان وڏو اعزاز "ورلڊ هيوي ويٽ باڪسنگ چيمپئن شپ" کٽيو اولمپڪ سون جو تمغي کان علاوہ اُتر آمريڪي باڪسنگ فيڊريشن جي چيمپيئن پڻ کٽي۔ هي ٽي ڀيرا ورلڊ هيوي ويٽ باڪسنگ چيمپيئن شپ کٽڻ وارو پهريون مڪي باز هيو۔
6 فٹ تین انچ قد کے حامل محمد علی مکے بازوں کے عام انداز کے برخلاف ایک منفرد انداز کے حامل تھے۔ انہوں نے 29 آڪٽوبر 1960ء کو آبائی قصبے لوئسويل میں پہلا مقابلہ جیتا۔ 1960ء سے 1963ء تک نوجوان کیسیئس نے 19 مقابلے جیتے اور ایک میں بھی شکست نہیں کھائی۔ ان مقابلوں میں سے 15 میں اس نے مدمقابل کو ناک آؤٹ کیا۔
لیکن تمغا جیتنے کے بعد جب محمد علی اپنے شہر واپس آئے تو وہ نسلی امتیاز کا شکار ہوگئے۔ ایک ریستوران میں انہیں اس لئے نوکری نہ مل سکی کیونکہ وہ سیاہ فام تھے اور اس واقعے کے نتیجے میں انہوں نے اپنا سونے کا تمغا درياهه اوهائيو میں پھینک دیا تھا۔
اسی سال منيلا، فلپائن میں پھر سے محمد علی کا مقابلہ جو فريزيئر سے ہوا جن کا کہنا تھا کہ انہیں محمد علی سے نفرت ہونے لگی ہے۔ 14 راؤنڈ کے بعد محمد علی نے فتح حاصل کی اور شہرت کی بلندیوں پر پہنچ گئے۔
جو فریزیئر اور محمد علی کا یہ مقابلہ مکے بازی کی تاریخ کے عظیم ترین مقابلوں میں شمار ہوتا ہے اور " " یعنی صدی کی بہتری لڑائی کے نام سے مشہور ہے۔
ارسطو جو جنم 384 ق م موجوده يونان جي شھر ٿيسالونڪي جي اوڀر طرف 55 ڪ م جي فاصلي تي ڪلڪڊيڪي اپٻيٽ جي ھڪ قديم شھر اسٽيجائرا ٿيو. ارسطوءَ جو پيءُ نيڪوماخوس يونان جي رياست مقدونيا جي بادشاهه سڪندراعظم جي ڏاڏي امينٽاس ٻئين جو درٻاري حڪيم هو ننڍپڻ کيس طب علم حياتيات جي تعليم سندس والد کان ملي
ارسطو ارڙهن سالن جي عمر اٿينس آيو. ويهن سالن تائين هڪ ٻئي عظيم فيلسوف افلاطون جي صحبت رهيو ان جي درسگاھ اڪيڊمي کانئس گهڻو ڪجهه پرايائين. ارسطو پاڻ، ان وقت جي حڪيمن جي بيداريءَ واري تنظيم جو ميمبر هو. هو دوائن جي فضا پليو هو، هڪ قصي موجب، هن پنهنجي وڏن جي جائداد، عيش عشرت ختم ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ هو، پيٽ قوت حاصل ڪرڻ خاطر، فوج داخل ٿيو آخرڪار اسٽيجائرا موٽي، طب اختيار ڪيائين. ٽيهن سالن جي ڄمار ، افلاطون جي فلسفي کي سکڻ لاءِ اٿينس روانو ٿيو. ٻئي هڪ قصي مطابق، جڏهن هو اڃا ارڙهن سالن جو مس هو، ته هن پاڻ کي افلاطون جي سنڀال رهبريءَ هيٺ سونپيو.
پنهنجي عمر جي ٽيونجاهين سال ، ارسطوءَ اٿيينز هڪ اسڪول قائم ڪيو، جنهن جو نالو ’لئسيوم‘ هو. ايترا ته شاگرد ان اسڪول داخل ٿيا، جو هن کي انتظام جي لحاظ کان، ڪيترن پيچيده قاعدن ٺاهڻ جي ضرورت محسوس ٿي. شاگردن خود قاعدا جوڙيا ڏهن ڏهن ڏينهن کان پوءِ، پاڻ مان هڪ کي اسڪول جي نگرانيءَ لاءِ چونڊيندا هئا.
هو خدا کي علت غائي سمجهي ٿو. ڏٺو وڃي ته وچئين دور ارسطوءَ جي منطق فڪر، مسلمان مفڪرن، -ابن سينا- -ابن رشد- وغيره کي ڪافي متاثر ڪيو، پر هنن ارسطوءَ جي فڪر گهڻا سڌارا واڌارا پڻ ڪيا.
ارسطو جي جيون جي باري تمام گھٽ ڄاڻ موجود آھي. هو ڪلاسيڪل دور اتر يونان جي شهر استاگيرا پيدا ٿيو. جڏهن ارسطو ٻار هو، ته سندس پيءُ، نڪوماڪس، مري ويو هن کي هڪ سرپرست پاليو. سترهن يا ارڙهن ورهين جي ڄمار هن ايٿنس افلاطون جي اڪيڊمي شموليت اختيار ڪئي 347 ق.م. تائين اتي رهيو. افلاطون جي مرڻ کان ٿورو پوءِ، ارسطو ايٿنس ڇڏي، مقدوني جي فلپ ٻيون جي ارضيءَ تي، 343 ق.م اُن جي پٽ سڪندرِاعظم کي پاٺُ پڙهائڻ لڳو۔ هن لائيسيم هڪ لئبرري قائم ڪئي جنهن هن جي مدد ڪئي ته هن جا ڪيترائي سوين ڪتاب پيپيرس اسڪرول تي تيار ڪرڻ سهائتا ڪئي.
سڀ کان پهرين رتبو، ارسطوءَ کي انهيءَ ڪري مليو، جو سواءِ ڪنهن سابق رهبر جي، محض پنهنجي دماغي محنت سان، هن هڪ نئين سائنس ايجاد ڪئي. جنهن کي منطق جي نالي سان سڏيو وڃي ٿو. رينن چوي ٿو ته ايستائين ڪنهن به شخص جي تعليم تربيت مڪمل نه ٿيندي، جيستائين هو، سڌي يا اڻ سڌي طرح، يونان جي ضابطي هيٺ نه آيو آهي. پر درحقيقت، خود يوناني ذهن، بي ضابطي بي ترتيب هو، جيستائين ارسطوءَ جو سخت ڪڙي نسخي، هڪ طريقو مهيا نه ڪيو، جنهن سان خيال کي آزمائي سگهجي درست ڪري سگهجي.
”ارسطو“ انسان کي ”حيوانِ ناطق“ يعني ”ڳالهائيندڙ جانور“ سڏيو آهين. ارسطو جي خيال ”ڳالهائڻ يا پنهنجي خيالن ويچارن جو اظهار ڪرڻ جي صلاحيت ئي انسان کي ٻين حيوانن کان مٿانهون رکي ٿي.“ انسان جي اها فضيلت ئي سندس سڃاڻپ آهي ان فضيلت کان انسان کي جدا ڪرڻ جو تصور به اڻٿيڻو آهي. ان ڪري راءِ جي اظهار جو حق نه رڳو انسان جو پيدائشي حق آهي پر ان حق کان انسان کي محروم ڪرڻ يا ان گهٽ وڌائي ڪرڻ جي هر ڪوشش پڻ انسان دشمن قدم آهي.
ارسطو يونان جو فلسفي، رياضي دان فلڪيات جي ڄاڻو هيو، جنھن کي يوناني ارسطاطاليس سڏيندا آهن. عام طور تي ارسطو جي زندگي بابت تفصيل تسلي سان ثابت ناھن. ان جي سوانح تي لکيل قديم دؤر واريون لکڻيون ڪلپنا تي مشتمل آهن. اتهاڪسار انھن مان صرف ڪجھ مکيه گُڻن تي متفق آهن.
سندس لکڻين پرڪرتي وگيان، فلسفو، لسانيات، معاشیات، سياست، نفسيات فنون شامل آهن. جيئن ته ايٿنس جي ليسيم فلسفي جي ارسطو جو پوئلڳ اسڪول جي باني جي طور تي، هن وڏي پيماني تي ارسطو جي روايت جي شروعات ڪئي، جنهن بعد جديد سائنس جي ترقي جي لاءِ بنياد رکيو.
آمريڪا جي گھرو ويڙھ کان اڳ پوءِ چوپايو مال ھتان جي سڀ کان اھم صنعت ھئي البت 19ھين صديءَ جي پڇاڙڪن سالن ڪپھ جي پيداوار ڪاٺ ھتان جي معيشيت ڪرنگھي جي ھڏي واري حيثيت حاصل ڪري ورتي. اڳتي ھلي جڏھن ھتان تيل جا ذخيرا ھٿ آيا تہ ھن رياست جي خوشحاليءَ کي چار چنڊ لڳي ويا ءَ اھڙيءَ ريت ويھين صديءَ ھن رياست ترقيءَ خوشحاليءَ جون نيون منزلون ماڻيون. ويھين صديءَ جي وچ ڌاري ھتي صنعتن جو ڄار پکڙجي ويو. ھن وقت ھيء رياست سياحت، زراعت، پيٽرول ڪيميائي شين جي صنعتن ، ڪمپيوٽر، اليڪٽرانڪس، ھوابازي، جيو طب ٻين اھم شعبن آمريڪا جي ڪيترين ئي رياستن کان گوءِ کڻي وئي آھي.
ٽيڪدساس ڪيترن ئي قسمن جا جانور، ٻوٽا، پکي جيت ملن ٿا. ھڪ اندازي موجب، آمريڪا جي ھن رياست 65 قسمن جا کير ڌارائيندڙ جانور، 213 قسمن جا ريڙھيون پائيندڙ جانور 590 قسمن جا پکي موجود آھن. ھتي ڪيترن ئي قسمن جا جيت ڪيڙا ماڪوڙا بہ ملن ٿا. بھار جي مند ڪيترائي جھنگلي گلاب ماحول کي معطر بنائن ٿا. ھتان جي قومي گل جو نالو بلو بونيٽ آھي. ٽيڪساس جي تقريبن ھر وڏي شاھراھ جي ٻنھي پاسن تي اوھان کي بلوبونيٽ جون قطارون نظر اينديون.
اسپين يورپ جو پھريون ملڪ ھو جنھن ٽيڪساس واري علائقي تي پنھنجي حڪومت قائم ڪئي. فرانس بہ ٿوري عرصي تائين ھتان جي ڪجھ علائقن تي قابض رھيو. 1836ع تائين ھي علائقو ميڪسيڪو حڪومت جو حصو رھيو. 1845ع ھن کي آمريڪا جي 20 رياست بڻائڻ جو اعلان ڪيو ويو. مختلف قومن جي تسلط خانہ جنگين سببان گهڻي عرصي تائين ھيءَ رياست غربت جي گھاڻي پيسجندي رھي. پر ٻي عالمگير جنگ کان اڳ چوپايو مال، ڪپھ، ڪاٺ تيل ھتان جي معيشيت کي ھٿي وٺائڻ جا مکيہ ڪارڻ رھيا.
ٽيڪساس جي مختلف حصن جي آبھوا مختلف آھي. ھن رياست جو پان ھينڊل وارو علائَقو اترين علائقن کان وڌيڪ ٿڌو آھي, جڏھن تہ سامونڊي ڪناري واري علائقي سياري گھڻي ٿڌ نہ ٿيندي آھي. رياست جي اولاھن علائقن سال سراسري طور 7.8 انچ برسات وسي ٿي جڏھن تہ ڏاکڻين علائقن سال سراسري طور 64 انچ مينھن وسي ٿو. ڊالاس جي آسپاس برسات وسڻ جي سالياني شرح 37 انچ آھي.
ڪووڊ 19 جي وبا آمريڪا جي ٻين رياستن وانگر ھن رياست کي بہ پنھنجي لپيٽ آڻي ڇڏيو. ھتي ڪووڊ19 جو پھريون ڪيس 4 مارچ 2020ع تي رڪارڊ ٿيو. نومبر 2020ع ٽيڪساس آمريڪا جي انھن چئن رياستن شامل ڪئي وئي جن کي فائزر ويڪسين لڳائڻ لاءِ چونڊيو ويو. 2 فيبروري 2021ع ھتي 2.4 ملين ماڻھو ڪووڊ 19 کان متاثر ٿي چڪا ھئا. 13 کان 17 فيبروري 2021ع تي ھتي وڏو برفاني طوفان آيو جنھن ڪري ايمرجنسيءَ جھڙي صورتحال پيدا ٿي پئي.
جڏھن يورپي لوڪ ھتي پھتا تہ اصلوڪن رھواسين جي ڪجھ قبيلن ھنن جو آڌرڀاءُ ڪيو ھنن جي ھتان جي فصلن، کاڌي پيتي شڪار بابت رھنمائي ڪندا رھيا. البت ڪجھ جنگجو قبيلن ڌارين سان مھاڏو اٽڪايو ڌارين کي پنھنجي ديس مان تڙي ڪڍڻ جي جدوجھد ڪئي. 1830ع ڌاري يورپي لوڪن اصلوڪن رھواسين جون زمينون ضبط ڪري ورتيون اصلوڪا رھواسي اوڪلاھوما ٻين علائقن طرف لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿي پيا.
ھيءَ رياست بيھڪ جي لحاظ کان آمريڪا جي ڏکڻ واقع آھي. ھن جي ٽن سرحدن وٽ نديون وھن ٿيون. ريو گرانڊي ندي ٽيڪساس ميڪسيڪو جي وچ قدرتي سرحد جو ڪردار ادا ڪري ٿي. ڳاڙھي ندي ٽيڪساس کي اوڪلاھوما ارڪنساس کان الڳ ڪري ٿي جڏھن تہ سبائين ندي ٽيڪساس لئيزيانا جي وچ قدرتي سرحد ٺاھي ٿي.
ٽيڪساس سال ڏھ موسمون ٿين ٿيون، جڏھن تہ ھتي جي زمين جي مٽي 14 قسمن جي آھي. ھن رياست کي 11 ماحولياني علائقن ورھائي سگھجي ٿو. مختلف ماحول، موسمن زميني بناوت سبب ھتي قسمين قسمين وڻ ٽڻ، ٻوٽا جانور ملن ٿا. ھڪ اندازي موجب ھتي 65 قسمن جا کير پياريندڙ جانور، 213 قسمن جا ريڙھيون پائيندڙ جانور 590 قسمن جا پکي ملن ٿا.
آمريڪا جي گڏيل رياستن مان ھڪ رياست جيڪا آباديءَ توڙي پکيڙ جي لحاظ کان آمريڪا جي ٻيو نمبر وڏي رياست آھي. ھن رياست جون سرحدون اوڀر لوئيزانيا , اتر اوڀر ارڪنساس، اتر اوڪلاھوما، اولھ نيو ميڪسيڪو رياستن سان ملن ٿيون. ڏکڻ ھن رياست جون سرحدون ميڪسيڪو سان وڃي ملن ٿيون. ميڪسيڪو نار ھن جي ڏکڻ موجود آھي.
ٽيڪساس پکيڙ جي لحاظ کان آمريڪا جي ٻيو نمبر وڏي رياست آھي. ھن جي ڪل پکيڙ 268820 چورس ميل آھي. ھيءَ رياست پکيڙ فرانس کان %10 وڏي آھي. جڏھن تہ ھن جي پکيڙ جاپان يا جرمنيءَ کان لڳڀڳ ٻيڻي آھي. ٽيڪساس جيڪڏھن آزاد ملڪ ھجي ھا تہ اھو دنيا جو 39ھون وڏو ملڪ ھجي ھا.
ھوسٽن ھن رياست جو آباديءَ جي لحاظ کان وڏي وڏو شھر سئن انتونيو ٻيو نمبر وڏو شھر آھي. آسٽن ھن رياست جي گاديءَ ھو ھنڌ آھي. ٽيڪساس اصل اصلوڪن آمريڪي لوڪن جي ڪيڊو ٻوليءَ جي لفظ ”ٽيشا“ مان ورتل آھي جنھن جي معنيٰ آھي ”دوست“.
ويھين صديءَ جي پوئين اڌ کي ٽيڪساس جي ترَقيءَ جو دور چئجي تہ غلط نہ ثيندو. آمريڪا جي ٻين رياستن مان ماڻھو لڏي اچي ھتي آباد ٿيڻ لڳا جنھن ڪري ھتان جي آدمشماريءَ وڏو واڌارو آيو، خاص طور تي 1970ع 1980ع وارن ڏھاڪن وڏي ترقي آئي.
سن 1900ع کان 2019ع تائين ڪئليفوريا کان ڪيتريون ئي صنعتون ھن رياست منتقل ٿيون. ھتي ماڻھو وڏي تعداد روزگار لاءِ اچڻ لڳا. اڄڪلھ ھيءَ رياست آمريڪا جي مالدار رياستن مان ھڪ آھي.
ٽيڪساس 3700 نديون نالا وھن ٿا جن 15 وڏا درياءُ بہ شامل آھن. ھن جو سڀ کان وڏو درياءُ ريو گرانڊي آھي، جيتوڻيڪ ھتي قدرتي ڍنڍون نہ ھئڻ جي برابر آھن پر 100 کان بہ وڌيڪ ھٿرادو ڍنڍون موجود آھن.
“ سندن تقرير جو اهو اثر ٿيو، جو ”ترڪ موالات“ جو جوش اهڙو ته ڦهلجي ويو جو ڪيترن ماڻهن حيثيت سارو انگريزن سان قطع تعلقات جا اعلان ڪيا.
برصغير هند جڏهن مسلم ليگ وجود آئي ته رئيس غلام محمد خان ڀرڳڙي جي ڪوشش سان سال 1917ع ڪراچي مسلم ليگ جي شاخ قائم ٿي سنڌ جي پهرين چند باني مسلم ليگ ميمبرن جان محمد جوڻيجي جو نالو شامل آهي. هتان ئي سندس ذهن قومي لاڙي ڏانهن منتقل ٿيو. 1917ع ، جڏهن مرحوم غلام محمد خان ڀرڳڙيءَ جي ڪوشش سان ڪراچيءَ مسلم ليگ جي شاخ کُلي، تڏهن پهريائين جيڪي چند ميمبر ٿيا، تن رئيس به هو. اتان کان سندس قومي زندگي شروع ٿي، ٿوري ئي عرصي ’فنا في القوم‘ کي وڃي پهتي.
هارين جي سرپرستي ڪئي هڪ هاري ميوي خان جي پٽ ڪامريڊ عبدالقادر کوکر کي پنهنجي خرچ تي سنڌ مدرسته الاسلام ڪراچي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ موڪليو. هن جاگيرداري دور پنهنجن هارين مٿان تمام اڳوڻا قرض معاف ڪري کين آزاد ڪيو هر هڪ هاري جي اسڪول پڙهندڙ اولاد کي وظيفا ڏنا. .
جان محمّد خان جوڻيجو سنڌ جو ٻيون لاڙڪاڻي جو پھريون بئريسٽر ، لا، جنهن کي رئيس المهاجرين پڻ چيو وڃي ٿو، سنڌي سياستدان هو، جنهن خلافت تحريڪ جي حق برطانوي حڪومت خلاف جدوجهد سرگرم رهيو. پاڻ افغانستان جي انجمن مهاجرين هند جا پڻ سربراهه هئا.
مارچ 1918ع ، شيخ عبدالعزيز صاحب سنڌ ”عربي – انگريزي اسڪول“ جي قيام لاءِ سکر هڪ تعليمي ڪانفرنس سڏائِي، ان جان محمد خان فراخدليءَ سان حصو ورتو رٿيل اسڪول ٻن شاگردن لاءِ اسڪالرشپون ڏيڻيون ڪيائين .–
قدرت جو نياءُ ائين ئي بڻجڻو هو. هيڏانهن سسئيءَ کي ڏسڻ شرط پنهون دل ڦرائي ويهي رهيو، ته هوڏانهن سڪ جي سينڱ سسئي جي اندر گهاءُ ڪري وڌو. آخر ٻنهي کي وصال جي واٽ هي نظر آئي جو پنهون ناهئي ڌوٻي وٽ نوڪر ٿي بيٺو ٻين نوڪرن سان گڏ ڪپڙا ڌوئڻ لڳو. ڇا لڳي ڪيچ جوڳ شهزادو، ته ڇا لڳي ڦرهو سٽڻ!
سهجان نالي هڪڙي سوناريءَ جي مرضي ٿي ته پنهونءَ جي دل سسئي کان هٽائي پڇاڻ ڏي مائل ڪري سا هڪڙي پاسي سسئيءَ جي برخلاف پنهونءَ جي دل تي ڪٽر وجهڻ لڳي، ته ٻئي پاسي سسئيءَ جي دل ڀڃڻ لاءِ دلبا ڪرڻ لڳي. پر سسئي پنهنجي اندر جي سچائيءَ ڪري انهيءَ آزمائش جي باهه مان سون وانگر چمڪي نروار ٿي. آخر پنهون سسئيءَ جي شادي ٿي وئي.
سسئي پنھون جو داستان سنڌ بلوچستان جو مشھور روايتي عشقيه لوڪ داستان آهي جنھن جو ذڪر ڪيترن ئي سنڌي شاعرن پنھنجي شاعري ڪيو آهي ان جا تفصيل مشھور تحفة الڪرام بيان ڪيل آهن.مير معصوم شاهه بکر واري اهو قصو ”حسن و ناز“ جي نالي سان پارسي مثنويءَ لکيو آهي. قاضي مرتضى سورٺي ساڪن ڳوٺ کٽياڻ ساڳيو قصو نرالي طرز جي نظم تيار ڪري محمد شاهه دهليءَ جي بادشاهه جي دربار پيش ڪيو هو. اهو پنهنجي ڪتاب هيءَ ڳالهه ٿو لکي:
ڪيترن ئي ٻين صاف دل درويشن سسئي پنهونءَ جو ديدار ڪيو آهي، اڄ تائين به جيڪڏهن ڪو ماڻهو هڪ رات انهن سچن عاشقن جي تربت وٽ وڃيو گذاري ٿو، ته ان کي ازغيبي طعام ملي ٿو.
سنڌ ته حشو ڪيولراماڻي پرڻجڻ جي قيد ڦاسڻ کان پيو ڇرڪندو هو، پر هند وڃي گهر گرهستي وارو ٿيو سرلا آهوجا سان وهانءُ ڪيائين، جنهن عورت سان شاگرد هلچل ڪراچيءَ دوران سندس سنيهه جڙيو هو. اولاد صالح هئڻ ڪري ڪيترو عرصو خوش زندگي گذاريائين. سندس پٽ گُل ، مصوريءَ جي دنيا وڏو نالو ڪڍيو.
پاڪستان ٿيڻ بعد هي انهن ماڻهن مان هو، جن پنهنجو سنڌ ديس ڇڏڻ نٿي گهريو. اول کيس جيل موڪليو ويو. بعد سنڌ اندر سندس رهڻ ناقابل برداشت ڪري، کيس ملڪ ڇڏڻ لاءِ مجبور ڪيو ويو. ڀارت لڏي وڃڻ کانپوءِ هن لڏي ويل هندن جي مسئلن هند ڀارت جي سوالن تي ڪيترائي مضمون اخبارن رسالن پئي لکيا آهن. ٻه ننڍا ڪتاب به لکيا اٿس:
جڏهن حشوءَ کي سنڌ ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو هن عارضي طرح ڀارت لڏي وڃڻ جو ارادو ڪيو هو ته شيخ اياز، کيس ڪراچي هوائي اڏي تي الوداع ڪرڻ ويو هو. شيخ اياز لکيو آهي ته: ”مون کي چڱيءَ طرح ياد آهي ته ڪيئن مان حشوءَ کي هوائي جهاز تي ڇڏي، موٽي برنس باغ آيو هوس بئنچ تي ڦان ٿي ڪِريو هوس.“
حشو ڪيولراماڻي سنڌ جي مکيه ترقي پسند قومي ڪارڪن، اديب، ڪهاڻيڪار، عالم سنڌ جي فدائيء جو پورو نالو حشمت ولد ٽهلرام ڪيولراماڻي هو. هن باهمت باقلم ليکڪ ڀرين جي ڳوٺ/ ڀريا سٽي، ضلعي نوشهري فيروز ، 20 ڊسمبر 1914ع تي جنم ورتو.
حشو ڪيول راماڻي پهريون ماڻهو هو، جنهن چيو ته سنڌي هڪ قوم آهي . سائين جي ايم سيد جي شخصيت تي حشو ڪيولراماڻي جو گهرو اثر هو. حشو ڪيول راماڻي ڀريا جهڙي قديمي شهر ديوان ڪوڙو مل جي اڪيڊمي ناٽڪ منڊلين جو بنياد وڌو ته ان وقت اها علمي درسگاهه جنهن سڄي سنڌ کي شعور ڏنو پئي ته نياڻيون پڙهايو ڌرتي بچايو.
جڏھن 1962ع ، سنڌي ٻوليءَ کي ھندستان جي ٻين قومي ٻولين شامل ڪرڻ جي ھلچل ھلي رھي ھئي، تہ حشو ان ھلچل جو سرواڻ ھو. پارليامينٽ جي ميمبرن سان ملاقاتون ڪري، کين سنڌي ٻوليءَ جي اھميت کان واقف ڪرڻ، انگريزيءَ ٻولي حشوءَ کانسواءِ ٻيو ڪير ٿي ڳالھائي سگھيو؟ جنھن ڏينھن اسيمبلي ٺھراءُ پيش ٿيڻ وارو ھو، اُن ڏينھن صبح جو حشُو پنھنجي ننڍڙي پٽ گل کي بيھاري ڇڏيو. ان جي ھٿن ڪراچي حلوي جا پئڪيٽ ھئا. ھر ايندڙ ميمبر کي ھو اھو حلوو ڏيندي چئي رھيو ھو، ”صاحب!
سائين جي ايم سيد لکي ٿو تہ: سياست عجيب اتفاق ٿين ٿا. کهڙي هن محنتون ڪري سنڌ بمبئي کان جدا ڪرائي هئي. سي ئي وري ان کي ون يونٽ شامل ڪرڻ جا ڪارڻ بڻيا. پير الاهي بخش، جنهن مرڪزي حڪام جي چوڻ تي ڪراچي مرڪز جي حوالي ڪئي هئي ان انهيءَ ٺهراءُ جي مخالفت ڪئي. ون يونٽ ٿيڻ کان پوءِ راشدي صاحب ڪجھ وقت سن 1956ع مرڪزي حڪومت نشر واشاعت جي کاتي جو وزير ٿي رهيو. انهيءَ ايام هن حيدرآباد سنڌ براڊ ڪاسٽنگ اسٽيشن کولائي، سنڌين کي هڪ ريڊيو اسٽيشن ڏياري.
مغربي پاڪستان اسيمبلي جڏهن مسلم ليگ ريپبلڪن پارٽيءَ جي وچ اختلاف ٿي پيا ته هن چوڌري محمد علي وزيراعظم جي چوڻ تي مسلم ليگ جي مدد ڪئي. چوڌري صاحب کي بهرالحال انهيءَ سازباز سبب وزارت تان ڪڍيو ويو. راشدي صاحب دانشمندي ڪري پاڪستان سرڪار طرفان 21 سيپٽمبر 1957ع تي فلپائينس سفير جي عهدي تي هليو ويو. اتان ٿوري وقت کان پوءِ سنہ 1962ع هي چين جو ڏهن مهينن لاءِ سفير مقرر ٿيو. مدي گذرڻ بعد هن سفارت مان 1963ع رٽائر ڪيو وري هن کي سفير ڪري نہ کنيو ويو. جو نئين حڪومت جي پاليسي موجب اهي عهدا گهڻو ڪري سرڪاري عملدارن کي ڏنا ٿي ويا.
پير علي محمد راشدي گھر تي تعليم حاصل ڪرڻ کان بعد صحافت جي پيشي سان وابستہ ٿي ويا. ھن پندرھن سال جي عمر ئي لکڻ جي صلاحيت پيدا ٿي چڪي ھئي ھو ايترو مطالعو بہ رکندا ھا جو اخبار جي لاءِ مضمون لکڻ لڳا. ھنن پنھنجي ڳوٺ مان ھڪ ماھنامو الراشد جاري ڪيو. ھي مولانا ابوالڪلام آزاد جي الھلال البلاغ جي طرز تي شايع ٿيڻ لڳي. ان جو دفتر پير صاحب پنھنجي ڳوٺ 'بھمن' ئي رکيو. پاڻ لکن ٿا تہ: 1924ع تائين جڏھن منھنجي عمر اڻويھ سال ھئي، مون ايتري صلاحيت پيدا ٿي وئي ھئي جو مان ڪجھ لکي سگھان پيو. مان ھڪ ماھنامو 'الراشد' جي نالي سان اتان ڳوٺ مان ڪڍڻ شروع ڪري ڇڏيو، ان کي ڇپايو سکر مان ھو مگر دفتر ڳوٺ ئي رکيو.
پير علي محمد راشدي ، سنڌ سان تعلق رکندڙ پاڪستان جو ممتاز سياستدان، صحافي، مورخ، سفارت ڪار اديب ھو. ھو تحريڪ پاڪستان جو ڪارڪن محمد علي جناح جي ويجھي ساٿين شمار ٿئي ٿو. ھو تحريڪ پاڪستان جي انھن شخصن شامل ھو جن تاريخي پاڪستان جي ٺھراءَ جي ڊرافٽنگ جو ڪم سرنجام ڏنو. ھو سنڌ جي ممتاز مورخ، محقق فارسي ادبيات جي ماھر پير حسام الدين راشدي جو وڏو ڀاءُ ھو.سيد علي محمد شاھ راشدي 12 جمادي الثاني 1324ھ، مطابق 5 آگسٽ 1905ع ساڍي پنجين صبح جو جمعي جي ڏينهن تولد ٿيو.
پير علي محمد راشدي ملڪ جو واحد سياستدان ھو جيڪو نہ ڪڏھن عتاب آيو، نہ ڪيس داخل ٿيو، نہ ايبڊو آيو نہ ڪڏھن جيل ويو.سن 1953ع جي نين چونڊن مسلم ليگ طرفان سنڌ اسيمبلي ميمبر چونڊجي آيو. ان کان اڳ گورنر دين محمد جڏهن سنڌ سان 92 قلم لاڳو ڪري حڪومت جون واڳون پنهنجي هٿ رکيون تہ هن ان کان 3 نمايان ڪم ڪرايا: 1- پير صاحب پاڳاري جي گادي وري بحال ڪرايائين. 2- فرنٽيئر ريگيوليشن رد ڪرايائين، 3- ڪرمنل ٽرائيبس ائڪٽ رد ڪرائي حرن کي لوڙهن حاضرين کان آزادي ڏياريائين.
سکر اچڻ وڃڻ سان سندن جو واسطو پريس اخباري دنيا سان بہ پيو جنھن سبب ھو جلد ئي صحافتي دنيا اچي ويا اور ڇائنجي ويا. ان زماني راشدي صاحب سنڌ نيوز اخبار جو نامہ نگار بڻيا. 1926ع الحزب شڪارپور جا ايڊيٽر بڻيا. 1927ع کان 1934ع پنھنجي اخبار ستاره سنڌ جاري ڪئي جيڪا 1937ع تائين نڪرندي رھي. ان دوران پير صاحب 1936ع ھڪ اخبار صبح سنڌ جي نالي سان جاري ڪري چڪا ھا. بعد ھو مسلم وائيس جي نالي سان پھريان سکر کان بعد ڪراچي کان شايع ڪندا رھيا.
1957ع مرڪزي مجلس قانون ساز کان مستعفي ٿي ڪري فلپائن پاڪستان جو سفير بڻجي ويو. فلپائن جي حڪومت ھن کي چار سال تائين سفير جي حيثيت سان خدمتون ڏيڻ تي اعليٰ سول اعزاز آرڊر آف سيڪا تونا سان نوازيو . 1962ع ھو چين سفير مقرر ٿيو. ان ئي دوران ھن جون ملاقاتون مائو زي تنگ چو اين لائي سان ٿينديون رھيون. چين پاڪستان کي ويجھو آڻڻ راشدي صاحب جو تاريخي ڪردار اھم آھي.
نين چونڊن بعد پيرزاده وزارت روينيو وزير 1953ع کان 1954ع تائين ٿي رهيو. ان عرصي هن جاگيرن کي رد ڪرڻ جو حڪم ڪيو. سنڌ اسيمبلي اسان سان ڪراچي واپس ڏيارڻ واري ٺهراءُ پاس ڪرائڻ سنڌ جي حقن جي ٺهراءُ پاس ڪرائڻ بہ شامل رهيو. ان وچ هن جا پيرزاده صاحب سان اختلاف پيدا ٿي پيا. هي قاضي محمد اڪبر سان گڏ پيرزاده وزارت کان ٻاهر نڪري ويو.
فلسفي جي دنيا -افلاطون- انتهائي همه گير شخصيت جو مالڪ آهي. هو فلسفي جي -تاريخ- پنهنجي آدرشن جو نظريو جي ڪري مشهور آهي. -ان- کان سواءِ روح جي لافاني هجڻ، -تخليق- ڪائنات جي مخصوص نظريي، علم يا ڄاڻ بحيثيت يادگيريءَ جي، وغيره، سندس اهڙا نظريا آهن، جيڪي کيس هميشه لاءِ فلسفي زنده رکندا اچن ٿا.
جيستائين -افلاطون- جي پنهنجي فڪر جو تعلق آهي ته -ان- تي سندس پيشرو فيلسوفن جهڙوڪ: پئٿاگورس، پارمينائڊس، هيراقليطس سقراط جا واضح اثر نظر اچن ٿا. پئٿاگورس وٽان هن مذهبي رجحان، خاص ڪري لاقانونيت ٻيءَ دنيا جا تصور ورتا. اهڙيءَ طرح حقيقت کي ابدي وقت کان مٿي ڄاڻڻ جو نظريو، هن پارمينائڊس کان پرايو. هيراقليطس جي نظريي جو مٿس وڏو اثر ٿيو، جنهن مطابق حسياتي دنيا ڪابه شيءِ مستقل دائمي نه هئي. سقراط کان هن اخلاقيات جو اعليٰ درس پرايو -ان- کي ئي پيش ڪيائين.
افلاطون جي ”نظريه اعيان“ موجب هيءَ دنيا ٻيءَ اصلي دنيا جو نقل يا نظير آهي. هر شيءِ جو عين مطابق عالم بالا يا عالم مثال موجود آهي، جيڪو غير متبادل لافاني آهي. هن دنيا انهن شين جا صرف عڪس يا اولڙا آهن. -ان- جو مثال ڏيندي چوي ٿو ته اسان جيڪا ڪاٺ جي ميز ڏسون ٿا، -ان- هڪڙي ته اها ڪاٺ واري ٺهيل ميز آهي، پر -ان- جي پٺيان ميز جو هڪ اهڙو آفاقي تصور آهي، جنهن سان اها ڪاٺيءَ واري ميز مطابقت رکي ٿي. هن جو چوڻ آهي ته اهو تصور ئي دراصل لافاني آهي، باقي ڪاٺ واري ميز ته فاني آهي.
اهڙيءَ ريت -افلاطون- جو نظام فلسفي جي دنيا پهريون جامع عينيت پسند تصوراتي يا آدرشي فڪر آهي. هن جي خيال هن دنيا جون طبعي شيون غير حقيقي يا نقل آهن -ان- جي مقابلي اعيان، دائمي آدرشي آهن. خدا خير جو تصور ٻين سڀني تصورات جو ڄڻ ته نقطئه ڪمال آهي.
بهرحال، -افلاطون- فلسفي جي دنيا ماديت پسند فلسفي جي مقابلي آدرشيت يا عينيت جو وڏي وڏو نمائندو آهي. -افلاطون- جي مستقل -تصنيف- سندس مڪالمات آهن، جيڪي ڪيترن عنوانن تي مشتمل آهن. مشهور فلسفي -ارسطو- سندس شاگرد هو. علامہ آء آء قاضي لکي ٿوتہ ”. فلسفي جي دنيا افلاطون انتھائي ھمـه گير شخصيت جو مالڪ آھي. ھو يونان جي عظيم استاد انسان سقراط جو شاگرد ھو. فلسفي جي تاريخ افلاطون پنھنجي نظريه اعيان جي ڪري مشھور آھي. ان کان سواءِ روح جي لافاني ھجڻ، تخليق ڪائنات جي مخصوص نظريي، علم يا ڄاڻ بحيثيت يادگيري وغيره. سندس اھڙا نظريا آھن جيڪي کيس ھميشـﮧ لاءِ فلسفي زندھه رکندا اچن ٿا."
هو اٺاويهن ورهين جو هو، جڏهن سندس استاد فوت ٿيو، اُن جي صلح پسند زندگيءَ جي المناڪ پڇاڙيءَ، هن جي فڪر جي هر پهلوءَ تي اونها گهاٽا اثر وڌا. ان ڪري ئي هو جمهوريت سان نفرت ڪرڻ لڳو ماڻهن جي انبوهه کي ڌڪارڻ لڳو. هن پڪو ارادو ڪيو ته جمهوريت کي ناس ڪرڻ گهرجي جمهوريت جي بدران وڌ وڌ دانشمندن اعليٰ هستين جي حڪومت برپا ڪجي، اهو سندس زندگيءَ جو اهم ترين مسئلو ٿي پيو ته ڪيئن اهڙا دانشمند بزرگ ڳولي لهجن، ڪيئن ان ڳالهه تي انهن کي رضامند ڪجي، ته هو حڪومت جون واڳون سنڀالين.
افلاطونافلاطون جو جنم انهن ڏينهن ٿيو جڏهن يوناني سماج جي عزت جو سج ٻڏڻ ويجهو هو. افلاطون جو تعلق اميرن جي پراڻي گهراڻي سان هو، جيڪو واپار واپار ڪندڙ نون دولتمندن کي ڏاڍي نفرت جي نگاهه سان ڏسندو هو، جيتوڻيڪ اقتدار سندس هٿن مان نڪري چڪو هو پر اهي اڃا پاڻ کي يوناني تهذيب تمدن جا نگهبان سمجهندا هئا. ان طبقي جو ايمان هو ته ملڪ جي زوال جو سبب اهو ئي آهي ته اٿينـز جو نظم ضبط اميرن بدران بازاري ماڻهن جي قبضي اچي ويو آهي. ان ماحول پلجندڙ افلاطون مرڻ گهڙيءَ تائين واپارين سان ٺاهه ڪري نه سگهيو.
افلاطون اٽليءَ کان سسلي ويو جتي سندس دوستي ڊائنوسس بادشاهه جي خاص صلاحڪار ڊيان سان ٿي، پر هڪ ڏينهن بادشاهُه افلاطون جي ڪنهن ڳالهه تي ناراض ٿي پيو کيس غلام بڻائي وڪڻي ڇڏيائين. ڪجهه عرصي کان پوءِ سندس دوستن رقم ڏئي کيس آزاد ڪرايو. ان غلاميءَ مان نجات حاصل ڪري هُو 12 سالن جي سير سفر کان پوءِ اٿينـز موٽي آيو اتي اچي پنهنجي مشهور درسگاهه قائم ڪئي چاليهن سالن تائين اميرن جي ٻارن کي تعليم ڏيندو رهيو.
افلاطون جي مقالمن سڀ کان وڌيڪ مشهور جمهوريت آهي جنهن هن حڪومت جي نظام بابت ٻڌايو آهي. افلاطون جي تصنيفات جو اثر ارسطو کان به گهڻو ٿيو.
1710ع اسٽونيا ليوونيا جي روس آڏو پيش پوڻ بعد نيسٽاڊ واري معاھدي ذريعي اتر واريون عظيم جنگون پڄاڻي تي پھتيون. انھن جنگن پليگ جي وبا جي ڪري ليٽويا جي 40 سيڪڙو آبادي ناس ٿي چڪي هئي. ريگا شھر جي اڌ آبادي مري چڪي ھئي.
1980 واري ڏھاڪي ميخائيل گورباچوف سوويت يونين سياسي معاشي سڌارا گلاسنوسٽ پرسٽرائڪا جي نالن سان متعارف ڪرايا. 1987ع جي اونھاري ريگا پھريون ڀيرو وڏي پيماني تي ليٽويا جي آزادي لاء مظاھرا ڪيا ويا. 1988 ٻي جنگ عظيم کان اڳ وارو ليٽويا جو جھنڊو ھوا ڦڙڪايو ويو جيڪو 1990ع
پھرين جنگ عظيم ھن ملڪ واري علائقيکي تباھ ڪري ڇڏيو. ان وقت خودمختياري جا مطالبا اٿي رھيا ھئا پر آڪٽوبر 1917ع واري روسي انقلاب اچڻ سان آزادي جو مطالبو ڪيو ويو 18 نومبر 1918ع تي ليٽويا جي عوامي ڪائونسل ليٽويا جي آزادي جو اعلان ڪيو ڪارلس المنش ملڪ جي عبوري حڪومت جو صدر ٿيو
سوويت يونين جلد ئي سوويت نظام کي ليٽويا بحال ڪيو. ليٽويا جي قومپرستن جرمني سان گڏ وڙھندڙ ليٽويائي فوجين سان گڏجي جلد ئي سوويت فوج يا سرخ فوج جي خلاف مزاحمت شروع ڪئي. لڳ ڀڳ 120000 کان 300000 لک ماڻھن ليٽويا ڇڏي جرمني سويڊن پناھ ورتي سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ ٿيڻ بعد ليٽويا م سوشلزم وارو معاشي نظام قائم ڪيو ويو. ٻھراڙيءَ گڏيل ڪاشت وارو نظام متعارف ٿيو روسي ٻولي ليٽويائي ٻولي کي سرڪاري ٻولي قرار ڏئي انھن ٻولين کانسواءِ باقي سڀني ٻولين تعليم واري سرشتي کي ختم ڪيو ويو
1959ع تائين چار لک روسي ماڻھو اتي آباد ڪرايا ويا. ڌاري آبادڪاري ڪري ليٽويا جي ڊيمو گرافي گھٽجي 62 سيڪڙو ٿي وئي. ليٽويا سوويت نظام بھترين انفراسٽرڪچر ٺاھي ورتو. ماسڪو بھترين مينيوفيڪچرنگ جي لاء ليٽويا جي چونڊ ڪئي اتي نئين صنعتن کي قائم ڪيو جن ييلگاوا ريگا آٽوبس فيڪٽري، ريگا اليڪٽرو ٽيڪنيڪل فيڪٽريون، دوگاوپلز ڪيميڪل فيڪٽريون، والميئرا اولائين کاڌي تيل جون فيڪٽريون قائم ڪيون ويون.
ليٽويا ٽرينون، پاڻي جا جھاز، مني بسون، ٽيليفون، اسڪوٽر، ريڊيو، ھاء فاء سسٽم، اليڪٽريڪل ڊيزل انجڻون، ڪپڙو، فرنيچر، بوٽ، پيتيون ٿيلھا، ميوزڪ وارا اوزار، گھرو اليڪٽرانڪ سامان، واچون، ھوائي زرعي پرزا وغيره ٺاھڻ شروع ڪيا ليٽويا سويت يونين کان 1991ع آزادي حاصل ڪئي
سوويت پنھنجي مخالفت ڪندڙن کي سختي سان چٿيو بارباروسا واري آپريشن کان اڳ ھڪ سال جي اندر 34250 ماڻھن کي قتل يا سائيبيريا نيڪال ڪيو ويو سائيبيريا بدر ٿيلن مان 40 سيڪڙو مري ويا. ليٽويائي فوجي آفيسرن کي گوليون هڻي ماريو ويو . جنوري 1941ع تي جرمن فوج آپريشن بارباروسا ڪندي سوويت فوج تي حملو ڪيو. ان وقت ليٽويائي ماڻھن جي سرخ فوج سان مزاحمت پڻ شروع ٿي جنھن جرمن فوج کي فائدو پھچايو 29 جون تي ريگا سرخ فوج شڪست کاڌي جولاء جي شروعات اھو جرمني جي مڪمل قبضي اچي ويو نازي جرمن فوج پوليس ليٽويا 1941ع جي سرء جي موسم دوران 30000 يھودين جو قتل عام ڪيو
نومبر ڊسمبر ٻيا 30000 يھودي ريگا جي گھيتو مان ڪڍي رمبلا ٻيلي ماري ڇڏيا. جنوري 1944ع لينن گراڊ واري جنگ جي خاتمي بعد سوويت يونين جي سرخ فوج پيشقدمي شروع ڪئي جولاء جي مھيني ليٽويا داخل ٿي. ان وقت ٻنھي ڌرين ڇتي ويڙھ ٿي ھئي جنھن نازي جرمن کي شڪست آئي. 13 آڪٽوبر 1944ع تي سرخ فوج ريگا جو قبضو واپس ورتو
ٻي جنگ عظيم ٻہ لک کان وڌيڪ ليٽويائي شھري مارجي وي جن 75000 يھودي ھئا جيڪي نازي جرمن تسلط دوران قتل ڪيا ويا. ليٽويائي فوجي ٻنھي ڌرين جي پاسن کان وڙھيا زياده تر جرمن پاسي کان وڙھيا سوويت فوج 1944ع ليٽويا جي فوجين مان 308ين رائيفل ڊويزن، تيار ڪئي.
24 آگسٽ 1939ع تي سويت يونين نازي جرمني پاڻ ڏھن سالن تائين ھڪٻئي سان اڳرائي نہ ڪرڻ جو معاھدو ڪيو جيڪو مولوٽوف- ربنٽراپ پيڪٽ جي نالي سان مشھور ٿيو. ان بعد ليٽويا جي صدر ڪارلس المنش نازي جرمنيءَ وچ معاھدي تحت ليٽويا مان بالٽڪ جرمن ماڻھن جي ليٽويا مان جرمني طرف منتقلي عمل آئي. ڊسمبر 1939ع تائين 50000 جرمن ليٽويا ڇڏي چڪا ھئا 1600 ان وقت پنھنجا ڌنڌا ختم ڪري لڏڻ جي تياري ھئا . باقي 13000 جرمن واپس نہ ويا ليٽويا رھڻ جي چونڊ ڪئي انھن منتقل ٿيندڙن مان اڪثر کي پولينڊ آباد ڪيو ويو
رياستي عملدارن کي ھٽائي سوويت ڪيڊر جي عملدارن کي مقرر ڪيو ويو چونڊن سوويت حامي اميدوارن کي بيھاريو ويو جن پيپلز اسيمبلي سويت يونين شامل ٿيڻ جي حمايت ڪئي. ليٽويا آگسٽس ڪرھينشٽيئنس جي حڪومت قائم ٿي.