polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
سنڌيءَ اهڙا ڪيترائي لفظ آهن، جن جي اصلوڪي سنسڪرت صورت ايتريقدر مٽجي ويئي آهي، جو اهي سڃاڻڻ ئي مشڪل؛ پر پاليءَ پراڪرت جي اُچارن سان انهن جي ڀيٽ ڪجي، ته پوءِ سڃاڻڻ سولا ٿين ٿا. مثلاً، سنسڪرت لفظ ’للاٽ‘ جو اُچار سنڌيءَ آهي ’نرڙ‘‘ هن هڪڙو به ساڳيو اکر ڪونهي، ته پوءِ سڃاڻجي ڪيئن؟ سنسڪرت جو اُچار پاليءَ ٿيو ’نلاٽ‘، پراڪرت ’نڊال‘ سنڌيءَ نراڙ، نرڙ معنيٰ پيشاني. ائين پالي پراڪرت ٻوليون سنڌي لفظن جي بنيادن ڳولي لهڻ وڏي واهر ڪن ٿيون.
مهاراجا اشوڪ جي وقت سنڌ ، ڪن هنڌ ”سٽوپ“ ٺهيا اهي تيرٿن جا هنڌ ليکجڻ آيا. ان وقت ٻڌ ڌرم هيڪاري زور ورتو پالي ٻوليءَ به ترقي ڪئي. مهاراجا اشوڪ، عيسوي سنه کان 227 ورهيه اڳي گذاري ويو. کانئس پوءِ عيسوي سنه کان 180ع کن ورهيه اڳي، بختر طرف جا ڪي يوناني لوڪ پنجاب تي ڪاهي آيا پوءِ سنڌ جي به فتح ڪيائون. سندن وقت جي نشاني، بختي، بغدي، بلغاري لفظ آهن.
پالي ٻوليءَ جي اچارن هڪ مکيه ڳالهه، جا گهڻو ڌيان ڇڪي ٿي، سا هيءَ آهي، ته جن سنسڪرت لفظن دتيا يعني ٻٽا اکر يا گڏيل حرف صحيح آهن، تن جا اچار پاليءَ ڀَچي يا ملي هڪ روپ ٿي ويا آهن. مثلاً، سنسڪرت ’سپت‘، پالي ’سَت‘، سنڌي به چئون ’ست‘ ؛ پر هندستانيءَ وغيره چون ’سات‘- ڏسو ته اسان جا اُچار بجنسي پاليءَ وارا بيٺا آهن!
حضرت حافظ الملت رحه جي دورکان اڳ سنڌ طوائف الملوڪي جو دور هو، ٽالپرن جي دور حڪومت ئي انگريزن اچي پير کوڙيا، واپار جي بهاني سان سنڌ سڄي جي سڃاڻپ ڪري ويا، ڪمپني بهادر جي نالي سان واپار جو ڍونگ ڪيائون، شڪارپور تنهن زماني ٽن حڪومتن جا نمائندا رهندا هيا، ٽالپرن درانين خان قلات جا نمائندا رهندا هيا.1834ع ڌاري کوسن جو سردار رحيم خان کوسو، ٽالپري گورنر سيد ڪاظم شاهه سان گڏ کرڙي جي جنگ شهيد ٿيو، اڳي به ڪلهوڙا دور ميان غلام شاهه، کوسن جي سردار جعفر خان کي شهيد ڪرايو هو، حاڪمن جي انهيءَ بي رخي سبب کوسا تمام بدظن ٿيا پاڻ کي غير محفوظ سمجهيائون، انگريزن به هتي اثر پيدا ڪيو.
ڪوٽ جنگو جي مسجد وڏيرڪي پئسي سان جڙي ته اڄ تمام خسته حالت آهي، حاجي محمد هارون صاحب جڏهن جيڪب آباد جو ڊپٽي ڪمشنر هو ته هن مسجد سڳوري جي مرمت لاءِ ٻه لک روپيا منظور ڪيا پر ڪنهن به همت نه ٿي جو اهي پيسا ڪتب آڻي خدا جي گهر جي مرمت ڪرائي، جنگو ڳوٺ مان جنگواڻي کوسا لڏي وڃي پنهنجن زمينن تي ڌار ڳوٺ ٻڌي ويٺا ان ڪري ڳوٺ جي وسند به ختم ٿي وئي، حضرت حافظ الملت رحه جي دور اهو ڳوٺ تمام وڏو هو، سڀيئي جنگواڻي وڏيرا گڏ ويٺا هيا حضرت صاحب جن جا به قدم مبارڪ جلدي جلدي گهمندا هئا.
ارڙھين صديءَ بڪانير جوڌپور جي ٺاڪرن وچ ڪجھ اڻبڻت ٿي ساڳئي دور بڪانير جي ٺاڪرن وچ ڪجه خانداني جھيڙا جھٽا ٿيا. انھن جھيڙن جھٽن کي انگريزي حڪومت ختم ڪيو پر 1818ع بڪانير رياست انگريز سرڪار جي ھٿ ھيٺ اچي وئي ھتان جي راجائن انگريزن جي غلاميءَ پنھنجو راڄ قائم رکيو. 1872ع کان 1887ع تائين راجا دنگر سنگھ جو راڄ قائم رھيو جنھن ھتي بادل محل تممير ڪرايو. انھيءَ محل جي ڀتين تي ھن وسندڙ مينھن ڪڪرن جي شاندار چترڪاري ڪرائي.
بڪانير ) ھندستان جي راجستان رياست جو شھر آھي. ھي شھر جئپور کان اتر اوڀر 330 ڪلوميٽر پري آباد آھي. ھي بڪانير ضلعي ڊويزن جو مرڪزي شھر آھي. ھي ھندستان جي انھن شھرن مان ھڪ آھي جن جو ذڪر شاعرن جي سرتاج حضرت شاھ عبدللطيف ڀٽائيءَ پنھنجي شاعريءَ ڪيو آھي. بڪانير ڀارت جي هڪ اڳوڻي رياست ھئي، جنھن کي 1950ع جئپور سان ملائي، راجستان رياست جو بنياد رکيو ويو.
ھن شھر جو بنياد 1488ع رائو بڪارجي وڌو. 1928ع گنگا واھ 1987ع اندرا گانڌي واھ کوٽجڻ کان پوءِ ھن شھر جي زرعي پيداوار خاطر خواھ واڌارو آيو اڄڪلھ ھي شھر راجستان رياست جو چوٿون وڏو شھر آھي. ھي شھر پنھنجي تاريخي عمارتن تاريخي يادگارن سبب راجستان ھڪ خاص حيثيت رکي ٿو.
سنڌ جي ٿر واري علائقي رهندڙ اڪثر قومون جوڌپور، جيسلمير بيڪانير سان مٽي مائٽي ثقافتي لحاظ سان ڳنڍيل آهن. جيئن راڄڙ، پنهور، مهر، سما سومرا، تنهنڪري هيءَ رياست سنڌ جي زيراثر پڻ رهندي آئي آهي اڃا تائين آمدو رفت جو سلسلو هلندڙ آهي.
پنهنجي اَبائي سينٽ پيٽرز برگ جي سياست داخل ٿيڻ کان پهرين پيوتن ڪي جي بي 16 سال آفيسر رهيو 1991ع ليفٽيننٽ ڪرنل جي عهدي تي پهچي ريٽائر ٿيو هو. 1996ع ماسڪو منتقل ٿيو صدر يلسٽن انتظاميا شامل ٿيو، يلسٽن جي استعيفا کان پوءِ، هو صفن تيزي سان اڳتي وڌي آيو 31 ڊسمبر 1999ع وقتي صدر ٿيو. پيوتن، ڪميونسٽ پارٽيءَ جي پنهنجي مخالف کان 30 سيڪڙو کان 52 سيڪڙو جي ڀيٽ سان صدراتي اليڪشن کٽي ورتي. هن 2004ع وري 72 سيڪڙو ووٽ کڻي اليڪشن کٽي هئي.
پيوتن جي پهرين صدارت دوران، روسي معشيت لاڳيتو اَٺن سالن کان واڌارو آيو جي ڊي پيءَ واڌاري سبب قوت خريد 72 سيڪڙو واڌارو آيو. اها ترقي، وکرن جي تيز بازاري، تيل جي بلند قيمتن دورانديش معاشي مالي پاليسين جي نتيجي آئي هئي. 2008-2009 جي عالمي اقتصادي بحران جي اَچڻ، ڪرندڙ تيل جي قيمتن، ڪرائيميا تي روسي قبضي اوڀر يوڪرين دخل ڏيڻ کان پوءِ 2014ع اولهه جي طرفان مڙهيل پابندين، 2015ع 3.7 سيڪڙو جي حساب سان جي ڊي پي جي سسڻ جي ڪري معشيت جي ڏکيائين واڌارو آندو آهي.
2008ع صدارتي مدي لاءِ، جيئن ته آئين جي مقرر ڪيل حد سبب پيوتن لاڳاتار ٽيون دفعو ٻيهڻ جي لاءِ اهل ڪو نه هو، تنهنڪري 2008ع جي صدارتي اليڪشن پيوتن جي بيهاريل اميدوار دميتري ميڊوف چونڊون کٽيون. . سيپٽمبر 2011ع ، صدارتي مدو چئن سالن مان وڌائي چهه سال ڪيو ويو ته پيوتن اعلان ڪيو ته اهو ٽيون دفعو صدر جي عهدي لاءِ بيهندو. هن 64 سيڪڙو ووٽن سان مارچ 2012ع جي اليڪشن کٽي ورتي. . مخالف ڌر جي گروپن پيوتن يونائيٽڊڊ رشيا پارٽي تي ٺڳي ڪرڻ جو الزام هنيو.
پيوتن لينن گراڊ اسٽيٽ يونيورسٽيءَ قانون جي تعليم پرائي 1975ع گريجوئيش ڪئي. پيوتن جو مقالو، بين الاقوامي قانون سڀ کان وڌيڪ پسنديده قوم سان ڪاروبار جو نظريو“ هو. اُتي هوندي، پيوتن لاءِ ڪميونسٽ پارٽي آف سوويت يونين شامل ٿيڻ لازمي هو ڊسمبر 1991ع تائين ان جو ميمبر رهيو. پيوتن، اَسسٽنٽ پروفيسر اَناتولي سابشيڪ سان مليو جنهن کيس ڪاروباري قانون پڙهايو پيوتن جي ڪيريئر تي متاثر ڪندڙ اَٿر ڇڏيو.
پيوتن، سوويت يونين جي، وفاقي روسي سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ 7 آڪٽوبر 1952ع تي پيدا ٿيو هو. پيوتن جا والدين اپيرينوڊوچ پيوتن ماريا اِيوانونا پيوتنا هئا. ٻه ڀائر، وڪٽر البرٽ 1930ع جي وچ ڌاري پيدا ٿيا هئا. البرٽ ٻالڪپڻي وڪٽر ٻي عالمگير جنگ لينن گراڊ جي گهيري دوران خناق وگهي مري ويو.
پيوتن جي والده فيڪٽري ڪم ڪندي هئي سندس والد سوويت بحريا ڪانسرپٽ هو، جنهن 1930ع جي شروعات آبدوز ٻَيڙي تي خدمتون سرانجام ڏنيون. ٻي عالمي جنگ ، پيوتن جي والد اين ڪي وي ڊي جي تباهي بٽالين خدمتون سرانجام ڏينون. پوءِ، پيوتن جي والد کي باقاعدي فوج بدلي ڪيو ويو، جتي 1942ع اهو شديد زخمي ٿي پيو هو.
1975ع ، پيوتن ڪي جي ٻيءَ شامل ٿيو ڪي جي بيءَ جي اوکاٽا، لينن گراڊ جي 401 ااسڪول سِکيا حاصل ڪئي. اسڪول کان پوءِ، سيڪنڊ چيف ڊائريڪٽوريٽ ڪم ڪيو، پهرين اهو فرسٽ چيف ڊائريڪٽوريٽ بدلي ڪيو ويو هو، جتي اهو پرڏيهين ڪائونسلر عملدارن جي نگراني ڪندو هو.
ٻارانهه سالن جي عمر ، پيوتن سامبو جوڊو سکڻ شروع ڪئي. پيوٽن جي مرضي هئي ته اهو سوويت پردي تي هڪ اهم جاسوس آفيسر جي طور تي ڪردار ادا ڪري.
پيوتن جي سرڪاري سوانح حيات مطابق، 9 نومبر 1989ع ، ديوار برلن جي ڊهڻ دوران، ڪي جي بيءَ جي فائلن کي مظاهرين کان بچائڻ لاءِ ساڙي ڇڏيو هو.
عزيز ڪنگراڻي انگريزي جو اصل نالو عزيزالله ولد سومار خان ڪنگراڻي آهي. ھي سنڌ جو ناميارو ليکڪ ڪهاڻيڪار، ڊرامه نگار، شاعر، محقق مؤرخ آھي. ھن ڪيترائي سنڌي اردو ڊراما لکيا جيڪي پاڪستان ٽيليويزن نيٽورڪ ڪراچي سينٽر نجي سنڌي چينلن تي ٽيلي ڪاسٽ ٿيا. هن قلمڪار جي شاعري، ڪهاڻين، تاريخ تحقيق بابت سنڌي انگريزي ڪتاب شايع ٿيل آهن.
سندس سنڌي انگريزيءَ 15 ڪتاب ڇپيل آهن هڪ سهڪاري مرتب طو رشايع ٿيل آهي. سندس ڪتاب سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو، انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي، سنڌ ثقافت سياحت کاتي، روشني پبليڪيشن حيدرآباد، نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي ٻين ادارن پاران ڇپايل آهن.
سرديءَ ٿيندڙ ان عام زڪام وانگر ڪورونا وائرس جي اثر جو اندازو لڳائڻ ڏُکيو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهو نَڪَ وائرس جي اُبتڙ هوندو آهي. انهيءَ ريت ليبارٽري انساني ڪورونا وائرس جي تحقيق نشونما پڻ مشکل آهي. ڪورونا نمونيا، وائرس نمونيا يا تہ سڌوسنئون يا اڻ سڌي ريت جراسيمي نمونيا جو سبب پڻ بڻجي سگهي ٿو. ڪُڪِڙين انيڪ برونچائٽس وائرس نہ رُڳو ساهه کڻڻ جي سرشتو تي اثرانداز ٿئي ٿو پر پيشاب جي رستي کي پڻ رنڊڪ وجهي ٿو ان جو امڪان هجي ٿو تہ اهو وائرس ڪُڪڙين جي سمورن عضون پکڙيل هُجي.
انهيءَ ريت ڪورونا وائرس پوکَ جي جانورن پالتو جانورن پڻ ڪيترن ئي بيمارين جو ذريعو بڻجي سگهي ٿو، جِن ڪُجھ روڳَ خطرناڪ هوندا آهن. ڪورونا وائرس عام طور ڳئون سوئر ٻنهين پالتو فارمي جانورن کي ٿيندو آهي انهن ٻنهين دست جي بيماريءَ جو سبب بڻبو آهي.
ڪورونا وائرس بڻيادي طور کير ڏيندڙ ميملز جانورن پکين جي ساهه کڻن واري سرشتو انساني هاضمي جو نظام کي متاثر ڪري ٿو. ان وائرس وسيلي انسانن کي هن وقت 4 کان پنج قِسمَ جا روڳَ لڳا آهن. سڀ کان وڌيڪ هڪ قِسم "انساني ڪورونا سارس " وائرس جو روڳُ آهي، جيڪو سارس بيماري جو وسيلو بڻجي ٿو. اهو يگاني قِسم جو روڳُ آهي، ان سان مٿانهين هيٺانهين ٻنهين ساهه کڻڻ وارو سرشتو برابر مُتاثر ٿئي ٿو، ڪنهن مهل وري آنڊَن معدي جي نمونيا ٿي ويندي آهي. ڪورونا وائرس عام طور ساماڻيل ماڻهن کي سرديءَ جو زڪام ٿيڻ جو سڀ کان وڏو ڪارڻ آهي.
"ڪوروناوائرس" جو نالو لاطيني ڪورونا يوناني تان ورتل آهي، جنهن جي معنيٰ تاج يا تجليءَ جو نشان آهي. جئن تہ ان وائرس جي ظاهرر شڪل سج جي هالوو يعني ڪورونا سان مُشابهت رکي ٿي، انهيءَ ڪري ان جو نالو "ڪورونا وائرس" رکيو ويو آهي.
ڪوروناوائرس جي بيماري 2019 جا اُهڃاڻَ، هي روڳ 2019–20 جي ڪورونا وائرس پکڙجڻ ڏٺو ويو، گنڀير پيڙيندڙ ساهہ کڻڻ جي گڏيل اُهڃاڻن ڪورونا وائرس 2 جي سببن کان ٿيندو آهي.
سخت چؤماسو برساتن ٻوڏ سبب پاڪستان جون جي وچ کان وٺي 33 ملين ماڻهو متاثر ٿيا آهن، اٽڪل 218,000 گهر تباهه 452,000 ماڻھو زخمي ٿيا آهن. سنڌ بلوچستان ٻه سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل صوبا آهن انساني بنيادي ڍانچي جي اثرن جي لحاظ کان. 700,000 کان وڌيڪ ڍور مارجي ويا آهن، جن مان لڳ ڀڳ سڀ بلوچستان صوبي ٿيا آهن، جڏهن ته لڳ ڀڳ 3600 ڪلوميٽر روڊن 145 پلن جي تباهي ٻوڏ متاثر علائقن تائين پهچ رڪاوٽ بڻيل آهي. 17,560 اسڪول پڻ نقصان يا تباهه ٿيا.
جولاءِ کان وٺي آيل ٻوڏن مجموعي طور تي 258 ڄڻا مارجي ويا 338 زخمي ٿيا. انهن دير بالا ضلعي جا 5 ٻار به شامل هئا، جيڪي اسڪول مان واپس گهر وڃي رهيا هئا ته اڳ لڙھي ويا ٻڏي ويا. ٻوڏ لينڊ سلائيڊنگ 326,897 گهرن کي نقصان پهچايو 7,742 چوپايو مال شيڊ ڊهي وڃڻ سبب مري ويا. سوات ضلعي نئين ٺهيل هوٽل ٻوڏ سبب ڪِري پئي. صوبي جو ڏکڻ اولهه وارو حصو ٻه مهينا اڳ پاڙيسري افغانستان زلزلي کان متاثر ٿيو هو.
جولاءِ کان وٺي، گهٽ گهٽ 22 ماڻهو مارجي ويا آهن ٻوڏ قراقرم هاءِ وي کي تمام گهڻو متاثر ڪيو آهي ڪيترن ئي هنڌن تي لينڊ سلائيڊنگ روڊ بند ڪري ڇڏيا آهن. غذر ، نگر ، ديامير، گھانچي استور جا ضلعا سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيا. ٻوڏ لينڊ سلائيڊنگ سبب 420 گهر تباهه 740 کي نقصان پهتو.
لوئر ڪوهستان جبل جي وهڪري ڦاٿل 5 ڄڻا ٻڏي ويا. جن مان 4 ڄڻا مارجي ويا، جڏهن ته ٻين کي بچايو ويو. بالاڪوٽ ڪنڌار درياهه ٻوڏ سبب 8 ڄڻا فوت ٿي ويا. ڊيرا اسماعيل خان جي مختلف علائقن ٻوڏ سبب 12 ڄڻا فوت ٿي ويا.
29 آگسٽ تائين، پاڪستان جي موسمياتي تبديلي واري وزير چيو ته ملڪ جو ”ٽيوڻ حصو“ پاڻي هيٺ هو، جنهن سان 33 ملين ماڻهو متاثر ٿيا. پاڪستان حڪومت سڄي ملڪ ٻوڏ سبب هينئر تائين 10 ارب ڊالرن جي نقصان جو اندازو لڳايو آهي.
موسمياتي تبديلي واري وزير شيري رحمان 29 آگسٽ تي چيو ته ملڪ جو ٽي حصو پاڻي هيٺ آهي پاڻي ڪڍڻ لاءِ سُڪي زمين ناهي، هن وڌيڪ چيو ته اهو ”ناقابل تصور تناسب جو بحران“ آهي. پاڻي جي ڪري زرعي فصلن کي به نقصان پهتو.
ريليف ڪمشنر صوبائي ڊزاسٽر مئنيجمينٽ موجب بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا کي برساتن سبب آفت وارو علائقو قرار ڏنو ويو آهي صوبي ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي آهي.
سومرن جي دور حڪومت جڏهن سنڌ افراتفري جو دور دورو هيو ، انهيءَ موقعي جو فائدو وٺندي اسماعيلي حضراتن پنهنجا مبلغ سنڌ ڏانهن روانا ڪيا جن بابت تاريخ جي ڪتابن وضاحت سان احوال ملي ٿو .
هري موٽواڻي ورهاڱي کان هڪ سال اڳ 1946ع سنڌ ڇڏي هردوار ويو هو، جنهن ڪري سندس سنڌي جو اڀياس اڌورو رهجي ويو. پر پوءِ به هو حيدرآباد مان سنڌي ڪتاب گهرائيندو رهندو هو. 1945ع ڌاري سندس مامي کيس هڪ ناول ڏيئي چيو ”تون جاسوسي ناول ڇڏي ههڙا پڙهه“. ”مون اهو ڪتاب پڙهيو، هڪ ڀيرو نه ٻه ڀيرا پڙهيم ان ڪتاب پڙهڻ سان منهنجي اڀياس جو رخ بدلجي ويو. ان ڪتاب ڪتاب جي ليکڪ منهنجي زندگي ڏاڍو اهم ڪردار ادا ڪيو. اهو ڪتاب هو ”شرت چندر“ جو ”آخري التجا،“ جيڪو جڳت آڏواڻي جو ترجمو ڪيل ڇپايل هو. ان کان پوءِ مون شرت جا ٻيا پنگتي ناول ڪافي انداز پڙهيا“.
شرت چندر جي ڪتابن جو هري موٽواڻي تي ايترو ته اثر ٿيو جو هڪ ڏينهن هي شرت بابوءَ جو بينگال ڏسڻ جي لاءِ ڪلڪتي وڃي پهتو. 1951ع هري موٽواڻي جي دوستي ’جيوت چاولا‘ سان ٿي، جنهن جي ذريعي ديوداس موٽواڻي سڳن آهوجا سان واقفيت ٿيس. انهي دوستن جو مٿس وڏو اثر ٿيو. هري موٽواڻي پنهنجي پهرين مجموعي ”هڪ لهر“ لکيو آهي ته ”مون تي انهن اديبن جي لکڻين جو گهڻو اثر رهيو آهي خاص طور سڳن آهوجا فن جي باريڪين بابت گهڻي رهنمائي ڪئي هئي“.
هري موٽواڻي جو ٻيو ناول ”اجهو“ 1990ع ڇپيو، جنهن جو تاڃي پيٽو، ورهاڱي کانپوءِ ڀارت سنڌي جيوت آهي. ناول بابت هري موٽواڻي لکي ٿو ”مان ڪافي عرصي کان محسوس ڪري رهيو هوس ته اسان سنڌين سان هتي اهڙو وهنوار ڪيو پئي ويو، ڄڻ اسان کي هتي مهرباني طور اجهو ڏنو ويو هو!
اديب فنڪار، جيڪو پنهنجي جاتي جوهڪ انگ آهي. اهو جڏهن جاتي تي ٿيل ڏاڍايون پاڻ تي ٿيل ڏاڍايون محسوس ڪرڻ ٿو لڳي، تڏهن هن جي قلم جنبش اچي ٿو هو پنهنجي قلم سان ان جبر خلاف احتجاج ڪري ٿو“. انهي ناول تي هري موٽواڻي کي ”ساهيتيه اڪيڊمي“ جو انعام ڏنو ويو.
هري سنڌي اڃا چوٿين درجي هو ته ڪتابن پڙهڻ جي شروعات ڪيائين. انهن مان هڪ ڪتاب ”ديواندر جاسوس“ کيس گهڻو وڻيو. اتان کان منجهس جاسوسي ناول پڙهڻ جي چوس پئي. پوءِ هو رام منڊلي جو ميمبر بڻيو، ان کان پوءِ شيوا منڊلي جو ميمبر ٿيو، ٻنهي هنڌن تان هو ڪتاب وٺي پڙهڻ لڳو. جاسوسي ناولن کانپوءِ هن جو لاڙو قصن آکاڻين ڏانهن ويو. انهن جاسوسي ناولن کان متاثر ٿي پاڻ پنهنجي هڪ جيڏي دوست پنجوءَ سان گڏجي هڪ جاسوسي ناول ”خوني ٽارچ“ لکيو. اهو ناول ڇپيو ته ڪو نه هو. پر سندس چوياري سڀني پڙهيو.
هري موٽواڻي جو پهريون ناول ”ابو“ 1988ع ڇپيو. ابو تي راءِ ڏيندي موهن ڪلپنا لکيو: جي نقاد ڪتاب کي اڇاترو پڙهندا، تن کي اهو اڇاترو ڏسڻ ايندو، نه ته ڪتاب ڏاڍي گهرائي آهي. درد جو درياهه آهي. ابو سنڌ هنڌ جي تاريخ آهي. صداقت سان لکيل قابل اعتماد هڪ تاريخي انڀو آهي. ابو ورهاڱي جي درد جو سنڌي پهريون فلحال آخري ناول آهي.“ ابو ناول تي هري موٽواڻي کي ”هارمني“ ايوارڊ ڏنو ويو.
هري موٽواڻي جو چوٿون ناول ”ٻاهر نڪرڻ جو رستو“ 1995ع ڇپيو. اهو ناول هري موٽواڻي جي ٽنهي ناولن کان مختلف آهي، جنهن بابت هري موٽواڻي لکي ٿو ”جن منهنجا پهريان ٽي ناول پڙهيا آهن انهن کي مون طرفان هن قسم جي ناول جي اميد ڪا نه هئي. انهن ليکي هن ناول سيڪس جي اُپٽار آهي. منهنجي ليکي سيڪس زندگي جو هڪ اهم حصو انگ آهي، تنهنڪري ان کان ڇرڪڻ واجب نه آهي“.
پنهنجي ڪهاڻين جو ڇيد ڪندي هري موٽواڻي لکي ٿو، ”منهنجي آکاڻين سماج جي الڳ الڳ طبقن انهن جي زندگي طرف ردعمل اشارا آهن. منهنجي پنهنجي اسٽائيل نموني . مان ڪرافٽ مئن ڀل نه هجان، جيئن ٻيا ڪيترا ليکڪ آهن، جي آکاڻيءَ کي گهڙي تراشي پيش ڪندا آهن. مان سنئون سڌو اسٽوري ٽيلر آهيان. مان ڪهاڻي ٻڌايان ٿو، پنهنجي انداز ، پنهنجي طرز سان.“
هري موٽواڻي رڳو چار درجا سنڌيءَ جا پڙهي سگهيو پنهنجي ناني سان گڏ هردوار هليو ويو، جتي ڪپڙي جو دڪان هلائڻ لڳو. اڳتي هلي بمبئي لڏي آيو، جتي پنهنجو ڌار ڪاروبار ڪرڻ سان گڏ ادبي سرگرمين پڻ حصو وٺڻ لڳو.
هري موٽواڻي جو ٽيون ناول ”پاڻيارا پکي“ 1993ع ڇپيو. اهو ناول انهيءَ جو ماحول پسمنظر هري موٽواڻي جي ڳوٺ ”ڌامراهه“ جو هو. انهيءَ ناول هن ڳوٺاڻي ماحول کي چٽڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.
رامائڻ مھاڀارت ھن ڍنڍ کي ”ادي تيرٿ“ يعني ”اصلي پوتر پاڻي“ سڏيو ويو آھي. سنسڪرت جي مشھور شاعر ڪاليداس بہ ھن ڍنڍ جو ذڪر سندس مشھور نظم شڪنتلا ڪيو آھي. رامائڻ لکيل آھي تہ وشماترا ھن ڍنڍ جي ڪناري تي ويھي ھزار سالن تائين توبھ ڪندو رھيو. ھڪ ڏينھن خوبصورت آسماني اپسرا ميناڪا ھن ڍنڍ سنان ڪرڻ آئي. وشماترا ھن جي سونھن تي موھت ٿي ويو. ٻنھي ڄڻن ڏھ سال گڏ رھڻ جو وچن ڪيو پر ستت ئي وشماترا کي احساس ٿيو تہ ھن حسين پريءَ سان گڏ رھي ھو توبھ جاري نہ رکي سگھندو ان ڪري ميناڪا کان موڪل وٺي اتر پاسي ھليو ويو پنھنجي توبھ جاري رکيائين. اھا بہ روايت آھي تہ وشماترا ھن ڍنڍ جي ڪپ تي برھما جو مندر ٺاھيو.
مغلن جي دور ڳرا ٽيڪس لڳڻ مذھبي اجتماعن تي پابندين جي ڪري ڪجه عرصو ھتي ھندو ياترين جي آمد بند ٿي وئي. 16-1615ع مغل شھنشاھ جھانگير ھن ڍنڍ جي ڪناري تي پنھنجي شڪارگاھ تعمير ڪرائي جيڪا ھاڻي کنڊرن بدلجي وئي آھي. ھو سورھن ڀيرا اجمير کان ھتي شڪار لاءِ اچي رھيو ھو. ان زماني ھن ڍنڍ جي ڪنارن تي شڪار ڪرڻ پاپ سمجھيو ويندو ھو پر جھانگير انھيءَ جي پرواھ نہ ڪئي. ھن وشنو ڀڳوان جي مورتيءَ کي بہ ٽوڙي ڇڏيو ھو. شھنشاھ اورنگزيب بہ ھتان جي ڪجه مندرن کي ڊھرائي ڇڏيو ھو جن جي بعد ٻيھر تعمير ٿي. البت شھنشاھ اڪبر جي ڏينھن ھن ڍنڍ تي ياترين لاءِ سھوليتون پيدا ڪيون ويون.
ھيءَ ڍنڍ ھندستان جي راجستان رياست جي اجمير ضلعي اراولي جبلن جي وچ پشڪر شھر موجود آھي. اجمير شھر ھتان اٽڪل 14 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر آباد آھي. پشڪر اجمير شھر جي وچ ناگ پربت نالي جبلن کي قطار آھي. ھن ڍنڍ تائين پھچڻ لاءِ اجمير شھر کان ٽيڪسي يا بس ملي سگھي ٿي. ھندستان جي ٻين شھرن کان ايندڙ ياتري ريل يا بس رستي اجمير اچن ٿا جتان وري پشڪر پھچن ٿا. جئپور جو ھوائي اڏو ھتان جو ويجھي ويجھو ھوائي اڏو آھي جيڪو ھتان کان 148 ڪلوميٽر پري آھي.
چون ٿا تہ نائين صدي عيسويءَ مندور جو راجا نھر رائو پرھياڙ ھڪ اڇي رڇ جو پيڇو ڪندي ھن ڍنڍ جي ڪناري تي اچي پھتو. ھن جي ھٿ تي چٽيءَ جي بيماريءَ سبب اڇا ڪارا داغ ھئا. جڏھن پنھنجي اڃ اجھائڻ لاءِ ھن ڍنڍ ھٿ وڌو تہ سندس ھٿ تان چٽيءَ جا نشان ختم ٿي ويا. ھن کي اندازو ٿي ويو تہ ھيءَ ھڪ مقدس ڍنڍ آھي. ان واقعي کان پوءِ جن ماڻھن کي چمڙيءَ جون بيماريون ٿينديون ھيون اھي ھتي سنان ڪري چڱا ڀلا ٿيندا ھئا.
ھن ڍنڍ جي پکيڙ 22 چورس ڪلوميٽر آھي. ھيءَ ڍنڍ اراولي جبلن مان ايندڙ برساتي پاڻيءَ سان ڀربي ھئي. ٻارھين صديءَ لوڻي نديءَ تي ڊيم ٺاھي انھيءَ مان ھن ڍنڍ کي ڀرڻ جو بندوبست ڪيو ويو. ڍنڍ پاڻيءَ جي وڌ وڌ گھرائي 8 کان 10 ميٽر آھي. ھن ڍنڍ ڪل 0.79 ملين مڪعب ميٽر پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي صلاحيت آھي. ھن ڍنڍ جي ڪنارن تي 52 گھاٽ ٺھيل آھن جتي ھندو ياتري سنان ڪندا آھن.
ھيءَ ڍنڍ پھريون ڀيرو ڪڏھن وجود آئي انھيءَ بابت ڪنھن کي بہ پتو ڪونھي. راجستان جي سانچي علائقي مان ڪجه اھڙا سڪا مليا آھن جن تي ھن ڍنڍ جو نالو لکيل آھي. ماھرن جي تخميني مطابق اھي سڪا چوٿين صدي قبل مسيح واري زماني جا آھن. شايد ان زماني بہ ھتي ھندو ياتري ايندا ھئا. پنجين صدي عيسويءَ چيني سياح فا زيان بہ ھن ڍنڍ تي ھندو ياترين جي اچڻ جو احوال لکيو آھي.
امبر، بندي، بڪانير جيسلمير جي راجپوت راجائن ھن ڍنڍ جي ترقيءَ لاءِ چڱا اپاءَ ورتا ھتان جي مندرن کي سينگاريو سنواريو. انگريزن جي دور ھتان جي گورنر ھتي مذھبي اجتماع سان گڏوگڏ اٺن جي سالياني ميلي جو رواج وڌو.
ٻارھين صدي عيسويءَ ھن ڍنڍ ھميشہ پاڻيءَ جي موجودگيءَ کي يقيني بنائڻ لاءِ لوني نديءَ تي ڊيم ٺاھي ان مان ھن ڍنڍ پاڻي ڇوڙيو ويو. ان وقت کان ھاڻي تائين ھيءَ قدرتي ڍنڍ بجاءِ ھٿرادو ڍنڍ بنجي وئي آھي.
1938ع استاد محمد فريد وجدي ”دائرة معارف القرن العشرين“ ويهن جلدن شايع ڪئي. قاهره عربي انسائيڪلوپيڊيا هڪ جلد ڇپي. انڊونيشي انسائيڪلوپيڊيا جو پهريون حصو 1954ع شايع ٿيو.ترڪي انسائيڪلوپيڊيا جي تاليف جو ڪم 1946ع شروع ٿيو. جاپاني انسائيڪلوپيڊيا 31- 1930ع شايع ٿي ان جو ضميمو 1939ع نڪتو. اولهه جيڪي انسائيڪلوپيڊيائي تاليفون موجوده صديءَ شايع ٿيون، انهن اهم ترين هي آهن:
اطالوي انسائيڪلوپيڊيا ؛ جرمن انسائيڪلوپيڊيا جو نئون ايڊيشن ؛ عظيم سوويت انسائيڪلوپيڊيا ؛ هالئنڊ جي انسائيڪلوپيڊيا ؛ اسڪئنڊي نيوي انسائيڪلوپيڊيا ؛ سوستاني انسائيڪلوپيڊيا ؛ هسپانوي انسائيڪلوپيڊيا پرتگالي انسائيڪلوپيڊيا وغيره. علم جي خاص شعبن تي مشتمل انسائيڪلوپيڊيائن هيٺيون اهم آهن:
پاڪستان اردو جامع انسائيڪلوپيڊياجي ترتيب جي ابتدا 1959ع کان ٿي 1987ع هن جا ٻه مڪمل جلد منظر عام تي اچي چڪا آهن. تازو سيد قاسم محمود سال 1998ع ”انسائيڪلوپيڊيا پاڪستانيڪا“ تيار ڪئي آهي ”بچون ڪي انسائيڪلوپيڊيا“ تيار ڪري رهيو آهي.
سنڌي ٻوليءَ ، پهرين سنڌي انسائيڪلوپيڊيا تيار ڪري شايع ڪرائڻ جو سهرو سيوهڻ جي رهاڪو پروفيسر فتح الله صديقيءَ جي سر تي آهي. فتح الله صديقي 1988ع کان ”سنڌي انسائيڪلوپيڊيا“ جو ڪم شروع ڪيو 2005ع ”سنڌي انسائيڪلوپيڊيا پبليڪيشن، سيوهڻ“ طرفان ”سنڌي انسائيڪلوپيڊيا“ شايع ڪرايائين. ان کانسواءِ ”ذاتين جي انسائيڪلوپيڊيا“ خير محمد ٻرڙي تيار ڪئي، جيڪا پڻ 2005ع مراد پبليڪيشنز سيوهڻ طرفان شايع ٿي چڪي آهي.
جي معني تعليم يا ٻار جي پرورش. انھن لفظن جي معني مڪمل ھدايت يا مڪمل تعليم ٿي وئي . پوءِ به اھي ٻہ علحده لفظ ھيا . جيڪي 1470 ڪئنٽيلين جي لاطيني مسودي جي ڪاتبن جي ڪيل غلطي جي ڪري گڏ ٿي ھڪ لفظ
قاضي قاضن عالم فاضل صوفي هو ۔ هو سيد ميران محمد مهدي جو مريد مهدي جو سنڌ اچڻ مهدوي تحريڪ لاء فائدي وارو ثابت ٿيو ڪيترا هن دائري شامل ٿيا۔
"قاضي قاضن ولد قاضي محمد قاسم سيوستان جي مشهور بزرگن عالمن فاضلن مان آهي. هو مشهور قاضي ابوالخير واري جي اولاد مان هو. قاضي قاضن وڏو حافظ، قاري عالم هو. فقهه، حديث، تفسير تصوّف انشا جي علمن خوب ماهر هو حاجي به هو گھڻو سير سفر ڪيو هئائين نيٺ سيد محمد مهدي جونپوريءَ جو مريد ٿيو، تنهنڪري ظاهري شريعت وارن عالمن جي مٿس ٽوڪ رهندي هئي.
مرزا شاهه حسن جي راڄ موروئي حق موجب هو بکر جو قاضي ٿيو. پيريءَ جي ڪري قضا جو ڪم پنهنجي ڀاءُ قاضي نصر﷢ جي حوالي ڪري پاڻ گوشه نشين ٿيو سنه 958 هه وفات ڪيائين.
قاضي قاضن جو سنڌي شعر به آهي. سندس پوٽي محمد بن يعقوب گھڻو وقت دهليءَ گذاريو. چڱو شاعر خوشنويس هو. سندس ديوان موجود آهي. قاضي قاضن جي وڏي پٽ عبدالغفار کي ته ” اسدالعلماء“ جو لقب هو انهيءَ جو پٽ قاضي محمد ظهير پهرين ٺٽي جو، پوءَ لاهور جو قاضي ٿيو اُتي وفات ڪيائين. گھڻن ڪتابن جون حاشيون لکيائين."
قاضي قاضن جي سوانح جا ڪي اڃا ب روشن ٿي ن سگهيا آهن ۔ انهن هڪ سندس شعر جي دستيابي جو آهي پهرين پهرين شاھ ڪريم ، قاضي قاضن جا ست بيت مريدن معتقدن جي اڳيان پڙهيا ، هي بيت شاھ ڪريم جي رسالي قاضي قاضن جي نالي سان محفوظ رهيا ، اهي هي آهن ۔
لتا اڃا 13 سالن جي مس هئي ته سندس پيءَ پرلوڪ پڌاريو. ان بعد هڪ ويجهي عزيز هن خاندان جي سرپرستي ڪئي لتا کي هڪ گلوڪارھ اداڪارھ طور ڪم ڪرڻ لاءِ همٿايو. لتا سڀ کان پهريائين هڪ مرهٺي فلم ”ڪيتي هسال“ لاءِ گانو رڪارڊ ڪرايو پر اهو گانو فلم رليز ٿيڻ کان پهرين فلم مان خارج ڪيو ويو. ان بعد هن ڪجه مرهٺي فلمن ڪم ڪيو. ننڍپڻ هن جو آواز تمام سنهو هو ان ڪري هن کي ڳائڻ کان منع ڪيو ويندو هو. هن همت نه هاري محنت جاري رکي ان ڪري آهستي آهستي هن جي سنگيت کي مڃتا ملڻ شروع ٿي. هن پهريون هندي گانو”ماتا اڪ سپوت ڪي، دنيا بدل دي تو“ مرهٺي فلم ”گجا ڀائو“ لاءِ ڳايو. اها فلم 1943ع رليز ٿي.
1950ع واري ڏهاڪي هن باليوڊ جي وڏن وڏن موسيقارن سان ڪم ڪيو. لتا انهن ڏينهن اهي شاهڪار گانا ڳايا جيڪي صدين تائين ياد رهندا. 1955ع هن سريلنڪا جي فلم سيدا سولانگ سنهالا ٻوليءَ گانو رڪارڊ ڪرايو. 1956ع هن تاملي ٻوليءَ پهريون گيت ڳايو. کيس بهترين خاتون گلوڪاره طور پهريون فلم فيئر ايوارڊ 1958ع ڳايل فلمي گيت ”آجا ري پرديسي“ جي مڃتا طور ڏنو ويو. اهو گيت هن فلم ”ماڌومتي“ لاءِ ڳايو هو.
لتا هزارين فلمي گيت ڳايا . 1974ع کان 1991ع تائين لتا جو نالو گنيز بڪ آف ورلڊ رڪارڊس سڀ کان وڌيڪ گانا ڳائڻ واري خاتون طور شامل رهيو. 2012ع لتا ”سوامي سمارٿ مها منتر“ جي نالي سان پنهنجو البم جاري ڪيو جنهن هن پنهنجي ڀيڻ سان گڏجي ڀڄن ڳايا آهن. 2014ع ھن پنهنجي بنگالي گيتن جو البم جاري ڪيو. 30 مارچ 2019ع تي هن پنهنجو قومي ترانو ”سگند مجهي اس مٽي ڪي“ جاري ڪيو.
انهيءَ ڪوبه شڪ ناهي ته لتا گائڪيءَ جي ميدان پنهنجا لافاني نقش ڇڏيا آهن پر هن هڪ موسيقار فلمساز طور به پنهنجون خدمتون سرانجام ڏنيون. 1960ع کان 1969ع تائين هن پنجن مرهٽي فلمن موسيقار طور ڪم ڪيو. هن هڪ فلمساز طور چار فلمون ٺاهيون.
لتا سنڌيءَ به هڪ گيت ”منهنجا سپرين تو کان وڇڙي“ ڳايو آهي. اهو گيت هن سنڌي فلم ”هل ته ڀڄي هلون“ لاءِ رڪارڊ ڪرايو هو. هن گيت جي موسيقي سي ارجن ترتيب ڏني پروڊيوسر سترام روهڙا هو.
لکڻ جي شروعات ھن مذھبي اسڪول دوران ڪئي ھئي جڏھن ھن 1966ع ڪنگوري مدرسي م ربيع الاول جا چار چنڊ نالي سان پھريون مضمون لکيو جيڪو ھفتيوار ھمدرد ميرپورخاص ڇپيو. سندس ٻيو مضمون 1968ع م ماھوار بادل حيدرآباد ڇپيو جنھن م ھن ڊاڪٽر الانا جي ڪتاب سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد تي ڪيل مخدوم غلام حيدر صديقي جي ڪيل تنقيد جي جواب لکيو. تي ڪيل ھي مولانا ابوالڪلام آزاد جي شخصيت کان. ڏاڍو متاثر ٿيو ھو ھميشه پنھنجي تقريرن ان جي قولن جو ذڪر ڪندو هو. جيئي سنڌ محاذ جي چيئرمين عبدالخالق جوڻيجو مطابق آريسر صاحب عربي فارسي جي ڪيترن ئي ڪتابن جو مطالعو ڪيو هو.
آريسر جيئي سنڌ قومي محاذ جو سربراه آهي. جي ايم سيد سان هن جي گهري وابستگي رهي آهي. پاڻ ڪيترائي ڪتاب لکيائين جن سنڌ جي نوجوان طبقي کي متاثر ڪيو. ويجهي ماضيءَ سندس تقريرون ايتريون ته پراثر هونديون هيون جو ٻڌندڙ پاڻ مرادو خاموش ٿي سندس دانشمندانه ڳالهيون غور سان ٻڌندا هئا. سندس مشهور ڪتابن مان هڪ ”سائين جي ايم سيد“ آهي جيڪو ڪتاب جي ايم سيد جي ذاتي سياسي زندگيءَ متعلق لکيل آهي. عبدالخالق جوڻيجو مطابق عبدالواحد آريسر پھريون شخص ھيو جنھن جيئي سنڌ تحريڪ کي تعليمي ادارن کان ٻاھر شھرن ڳوٺن جي گھٽين محلن تائين پھچايو جنھن سان جيئي سنڌ محاذ جو سياسي بنياد پيو.
آريسر صاحب جو لکڻ، پڙهڻ سياسي جدوجهد اڃا تائين جاري آهي. پاڻ اڃا تائين جي ايم سيد جي ڏنل سنڌ جي آزاديءَ واري پروگرام سان سلهاڙيل آهي. ان کان علاوه سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. آريسر پنھنجي زندگي سڀ کان وڌيڪَ مولانا ابوالڪلام آزاد، سائين جي ايم سيد، مولانا عبيدالله سنڌي مولانا حسين احمد مدني کان متاثر رھيو. سندس پھريون ڪتاب 1970ع مولانا ابوالڪلام آزاد جي قولن وارو جواھر آزاد اردو م ڇپيو. 1972ع م ماھوار پيغام جاري ڪيائين.
عبدالواحد آريسر ھڪ عالم، ليکڪ، محقق سنڌي قومپرست سياستدان جيئي سنڌ تحريڪ جو ھڪ اڳواڻ جيڪو شروع جيئي سنڌ محاذ جو چيئرمين بعد م جيئي سنڌ قومي محاذ جو چيئرمين رھيو جيئي سنڌ قومي محاذ سندس بشير خان قريشي سان تمام گهڻا اختلاف ٿي پيا ھئا ھن پوري زندگي سنڌ جي ماڻھن جي قومي حقن لاء پاڻ پتوڙيو.
ڪتاب انٽروڊڪشن جو پهريون حصو، سنڌ ارغونن کان ڪري مرزا غازي بيگ جي پڄاڻيءَ تائين، پيش آيل اهم واقعن، سياسي تبديلن فوجي مهمن تي لکيو ويو آهي. هن سٺ مکيہ ڳالهيون آيون آهن اهو جائزو 8 صفحن تي مشتمل آهي. حقيقت سنڌ جي هڪ صديءَ جي تاريخ تہ ان طرح يڪجاءِ ٿي آهي، ليڪن ان جي ڪا خاص ضرورت بہ نہ هئي. جڏهن تہ انگريزي زبان ئي ٻہ ڪتاب بِنھ ويجهڙائيءَ ڇپيل دستياب ملن ٿا، جي مذڪوره دور جي مطالعي مدد ڪن ٿا. هڪ آهي ايم. ايڇ صديقيءَ جي ٿيسز ”هسٽري آف دي ارغونس اينڊ ترخانس آف سنڌ“ ٻيو آهي انصار زاهد خان جو ”هسٽري اينڊ ڪلچر آف سنڌ“.
انٽروڊڪشن جي ٻئي حصي ميرڪ يوسف سندس خاندان بابت لکيو ويو آهي. هي حصو ان لحاظ کان ڪارائتو آهي جو سنڌ جي هن ممتاز علمي سياسي خاندان بابت، سنڌ کان ٻاهر جي عالمن لاءِ مواد ڪٺو ڪري ڏنو ويو آهي. البتہ سنڌي پڙهندڙن جي لاءِ ”تذڪرة امير خاني“ جي صورت ، اڳ ئي بهترين تر هن ڏس ڪا نئين ڳالھ نہ ڪئي آهي.
جوت اخبار 1896ع شروع ٿي، جنهن جي ايڊيٽوريل بورڊ پرمانند به شامل هو، جيڪو انهيءَ جو سنڌي ڀاڱو ”کيمچند“. سان گڏجي سنڀاليندو هو. 1900ع پرمانند انهيءَ اخبار جو مُک ايڊيٽر ٿيو مرڻ گهڙِي تائين ان سان لاڳاپيل رهيو.
جوت اخبار جيئن ته عيسائي مذهب جي پرچار لاءِ حيدرآباد مان جاري ڪئي ويئي ان جي لکيتن کي وري ڪتابي صورت آندو ويو. انهي ڇپجندڙ چونڊ لکڻين جو پهريون ڳٽڪو 1904ع ”دل بهار“ جي نالي سان شايع ٿيو. دل بهار چئن ڀاڱن ڇپيو، جن کي پرمانند پاڻ ترتيب ڏنو. جوت جي لکيتن جي ٻي چونڊ ”گل ڦل“ جي نالي سان پيش ڪئي ويئي. اهو به ٻن ڀاڱن ڇپيو. پهريون ڀاڱو 1925ع ٻيو 1936ع . جوت جا سنڌي مضمون گهڻو ڪري پرمانند جا لکيل هوندا هئا. جوت جو انگريزي ڀاڱو به هوندو هو. جوت جي چونڊ جا ٽي ڪتاب ڇپيل آهن. دل بهار گل ڦل پروليون يا ڳجهارتون.