polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
2008ء جڏﻫﻦ ڊﺍڪٽر ﻓﻬﻤﻴﺪﻩ ﺣﺴﻴﻦ، سنڌﻱ ٻوﻟﻲ ﺍٿارٽيءَ ﺟﻲ ﭼﻴﺌﺮﭘﺮﺳﻦ ﻣﻘﺮﺭ ٿي ﺁﺋﻲ ﺗﻪ ﻫﻦ ﺗﺮﺟﻴﺤﻲ ﺑﻨﻴﺎﺩﻥ ﺗﻲ ﻫﻦ ﺭٿا ﺗﻲ ﻧﺌﻴﻦ ﺳﺮ ڪﻢ ﺷﺮﻭﻉ ڪﻴﻮ .ﻣﺤﺘﺮﻡ ﺑﺪﺭ ﺍبڙﻱ ﻣﺤﻤﺪ ﻋﺜﻤﺎﻥ ميمڻ ﺟﻲ ﺭﻫﻨﻤﺎﺋﻲﺀَ ﻧﻮﺟﻮﺍﻥ ﺭﻳﺴﺮﭼﺮﻥ ٻيهر ڪﻢ ﺷﺮﻭﻉ ڪﻴﻮ ﺻﺒﺢ ﺷﺎﻡ ﺟﻲ ﻣﺤﻨﺖ ﺳﺎﻥ ﺍﻧﺴﺎئيڪﻠﻮ پيڊﻳﺎ سنڌﻳﺎﻧﺎ ﺟﻮ ﭘﻬﺮﻳﻮﻥ ﺟﻠﺪ ڇپجي ﻣﺎﺭڪيٽ ﭘﻬﺘﻮ ﻫﻦ ﺳﻤﻮﺭﻱ ﺗﺤﻘﻴﻘﻲ ڪﻢ ﺟﻲ ﻧﮕﺮﺍﻧﻲ ﺍﺩﺍﺭﺕ ڊﺍڪٽر ﻓﻬﻤﻴﺪﻩ ﺣﺴﻴﻦ ڪﺌﻲ ﺟڏﻫﻦ ﺗﻪ ﺍﺩﺍﺭﻱ ﺟﻮ سيڪريٽري ﺗﺎﺝ ﺟﻮﻳﻮ پڻ ﺳﻨﺪﺱ ٻانهن ٻيلي ٿي رهيو.
ﺍﻧﺴﺎئيڪﻠﻮپيڊﻳﺎ سنڌﻳﺎﻧﺎ ﺟﻲ ﭘﻬﺮﻳﻦ ﺟﻠﺪ ﺟﻲ ﻣﻬﻮﺭﺕ ﺟﻲ ﺗﻘﺮﻳﺐ ڪﺮﺍﭼﻲﺀَ ﺻﻮﺑﺎﺋﻲ ﻭﺯﻳﺮ ﻗﺎﺋﻢ ﻋﻠﻲ ﺷﺎﻩ، تڏﻫﻮڪﻲ ﻭﻗﺘﻲ ﮔﻮﺭﻧﺮ ﻧﺜﺎﺭ کهڙﻱ ﺻﻮﺑﺎﺋﻲ سياﺣﺖ ﺛﻘﺎﻓﺖ ﮐﺎﺗﻲ ﺟﻲ ﻭﺯﻳﺮ ﻣﺤﺘﺮﻣﻪ ﺳﺴﺌﻲ ﭘﻠﻴﺠﻮ، سنڌﻱ ﻟﺌﻨﮕﺌﻴﺞ ﺍٿاﺭٽيﺀَ ﺟﻲ ﭼﻴﺌﺮﭘﺮﺳﻦ ﺍﻧﺴﺎئيڪﻠﻮپيڊﻳﺎ سنڌﻳﺎﻧﺎ ﺟﻲ ﻧﮕﺮﺍﻥ ﺍﻋﻠﻰ ﻣﺤﺘﺮﻣﻪ ڊﺍڪٽر ﻓﻬﻤﻴﺪﻩ ميمڻ جن شرڪت ڪئي.
ڳالهيون آهن ڳچ هي ڪتاب 1989ع ڇپيو، ڪتاب ٽوٽل 168 صفحا آهن، ڪتاب جو مهاڳ شبنم موتي سنڌي پروفيسر امينا خميساڻي انگريزي لکيو آهي، مهاڳ شبنم موتي لکي ٿي ته الطاف شيخ سنڌ جو ابن بطوطه آهي.”پروفيسر امينا خميساڻي لکي ٿي ته:
1883ع ملايا مان ايترو ته گهڻو ٽين نڪرڻ لڳو جو ٽين کان هي ملڪ دنيا جو پهريون نمبر ملڪ مڃڻ آيو نه ته ان کان اڳ ڇهه سئو سالن تائين اها حيثيت فقط انگلينڊ کي حاصل هئي.1886ع ڪلانگ ڪولالمپور جي وچ ريلوي لائين وڇائي وئي هڪ پراڻي انجڻ ليڊي ڪلارڪ جي نالي سان 50 ڪلوميٽرن جي رفتار سان هلائي افتتاح ڪيو ويو.
چينين جو نئون سال چنڊ مطابق جنوري فيبروري جي وچ شروع ٿئي ٿو هر سال ٻارهن مختلف جانورن مان هڪ جي نالي سان سڏجي ٿو.چيني پنهنجو نئون سال وڏي ڌام ڌوم سان ملهائين، ڪٿي ڪٿي ته ڪرسمس، عيد يا ڏياريءَ جي ڏينهن کان به گوءِ کڻيو وڃن.
سنه 1954ع گورنر جنرل پاڪستان، مسٽر غلام محمد، سنڌ کي پنجاب سان گڏڻ جي سوال تان ناراض ٿي، پيرزاده وزارت کي ڊسمس ڪيو کهڙي صاحب تان پروڊا جون پابنديون هٽائي، کيس سنڌ جو وزيراعظم نامزد ڪيو. نئين وزارت مون کي جيل موڪليو، سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبرن کي زوريءَ دٻائي، سنڌ اسيمبليءَ کان سنڌ کي ون يونٽ داخل ڪرڻ جو ٺهراءُ پاس ڪرايو. ان ٺهراءَ جي مخالفت جن چئن ميمبرن ووٽ ڪيو هو، تن جي ايم سيد رئيس غلام مصطفي ڀرڳڙي شامل ھيا.
ان کان پوءِ، سنه 1953ع ، سنڌ اسيمبليءَ جون وري چونڊون ٿيون، جن مسلم ليگ کان ٻاهر مخالف جماعتن، جهڙوڪ پيپلس پارٽي، آزاد پاڪستان پارٽي، هاري پارٽي عوامي ليگ گڏجي متحده محاذ قائم ڪري، اُميدوار بيهاريا، جن هيٺيان ست اُميدوار محاذ طرفان چونڊجي آيا: جي. ايم سيد، پير الاهي بخش، رئيس غلام مصطفيٰ خان ڀرڳڙي، سيد حاجي حسن بخش شاهه، سيد گل محمد شاهه، رئيس علڻ خان لغاري، پيرزادو شاهنواز. جيڪي مخالفت ويٺاسون. رئيس صاحب ڊيپوٽي ليڊر هو. انهيءَ اسيمبليءَ اندر سنڌ جي حقن جي درخواست، ڪراچي واپس ملڻ جو ٺهراءُ پاس ڪرايائون.
1960ع جي ڏهاڪي تائين آفيڪا جو گھڻو حصو مختلف يورپي ملڪن جي قبضي هيو ڊگھي غلامي کان پوء 1980ع جي ڏهاڪي تقريبن سڀني ملڪن کي آزادي ملي ملي وئي پر انهن جا وسيلا نئين آبادي جي دور هڙپ ڪيا ويا ان ڪري اقتصادي معاشي طور تي هي اڄ تائين مضبوط نه ٿي سگھيا آهن غربت ڦاٿل آهن. وڏي پيماني تي جهالت جي ڪري نسلي قومي تعصب به آفريڪي عوام جي دل پاڙون مضبوط ڪيون جن جي ڪري خوفناڪ جنگيون ٿيون جن لکين ماڻهو موت جو شڪار ٿيا.
آفريڪا گھڻيون صنعتون خام مال تي انحصار ڪن ٿيون. ڪجھ آفريڪي ملڪن جي صنعت هڪ ئي فصل يا معدني وسيلي تي منحصر آهي پر ڪافي شهرن مختلف صنعتون قائم ڪيون پيون وڃن. اتر آفريڪا جي ملڪن، نائجيريا ڏکڻ آفريڪا سڀ کان گھڻيون صنعتون آهن. کنڊ سڀ کان گھڻو تيل اتر آفريڪا جا مسلمان ملڪ اولهه اوقيانوس وڏي سمنڊ سان گڏ گڏ واقع هيٺين ملڪن مان ڪڍيو وڃي ٿو.
زمين جي معيار مطابق آفريڪا مختلف قسمن جي زراعت ٿئي ٿي. جابلو علائقا جيئن روانڊا، يوگينڊا ڪينيا چانهه پوکي وڃي ٿي. اتر جتي پاڻي گھڻو نه آهي غذائي جنسون مقامي ماڻهن جي غذائي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاء پوکيون وڃن ٿيون. جڏهن ته ميوا، خارڪون زيتون ٻاهريان گھرايا وڃن ٿا. اولهه آفريڪا منڱ ڦريون، ڪوڪو ڪافي پوکي وڃي ٿي.
ايراضي جي لحاظ سان دنيا جو ٻيو وڏو کنڊ هئڻ باوجود آفريڪا جي آبادي گھڻي نه آهي خاص ڪري ريگستاني علائقن آبادي نه هجڻ جي برابر آهي. گھڻي آبادي پاڻي جي ذخيرن زرخيز علائقن آهي. آفريڪا پيدائش جي شرح تمام گھڻي آهي جنهن جي ڪري آبادي تيزي سان اضافو ٿي رهيو آهي.
آفريڪا جي گھڻي آبادي ڳوٺن رهي ٿي پر ڪجھ وڏا شهر به آهن جن قاهره قابل ذڪر آهي، جنهن جي آبادي 65 لک آهي هي کند جو سڀ کان وڏو شهر آهي. اتر اوڀر جي گھڻن ملڪ جو مذهب اسلام آهي دنيا جي ٻين اسلامي ملڪن سان عالمي اسلامي ڀائيچاري جي گھاٽي رشتي ڳنڍيل آهن.
افريڪا دنيا جو گرم ترين کنڊ آهي جتي صحارا ريگستان 122 ڊگري فارن هائيٽ تائين گرمي پد ريڪارڊ ڪيو ويو آهي. اتر جا ساحلي علائقا تمام گرم خشڪ آهن بارشون تمام گھٽ ٿينديون آهن. ساحلي علائقن کان ڏکن طرف صحارا ريگستان بيابانن تيز خشڪ هوائن جو علاقو آهي.
آفريڪا معدني وسيلن سان ڀريل آهي نئين آبادي واري دور هن دولت ئي آفريڪا کي ڊگھي غلامي وجھي ڇڏيو. هتي ملندڙ معدنيات تيل، سون، ٽامو، هيرو خاص ڪري ذڪر جوڳو آهي جيڪو دنيا سڀ کان گھڻو هتان ڪڍيو وڃي ٿو. هتي ڪيتن ئي ملڪن کاڻن جو ڪم اهم صنعت آهي.
کند جي ڏاکڻين علائقن خصوصاّّ ڏکڻ آفريڪا سڀ کان گھڻيون کاڻون آهن، جتان هيرو، سون، يورينيم ٽامو ڪڍيو وڃي ٿو. ٽامي جا سڀ کان گھڻا ذخيرا جمهوريه ڪانگو زيمبيا ملن ٿا. تيل الجزائر، انگولا، مصر، ليبيا نائجيريا نڪري ٿو.
کنڊ جي اولهہ نائجر درياهہ وهي ٿو جيڪو وسيع گپڙاٽيل ڊيلٽا ٺاهيندو اوقيانوس وڏي سمنڊ ڪري ٿو. هن جي اوڀر ڪانگو درياهہ آفيڪا جي گھاٽن جھنگن مان گذري ٿو. کنڊ جي اوڀر واري حصي عظيم وادي شق ايٿوپيا جا مٿاهان ميدان آهن.
صحارا جي ريگستان جي ڏکڻ ريگستاني جھنگلي علائقا ڇڏي ڪري باقي سڄي کنڊ گاهه جا وڏا ميدان آهن جن کي سوانا چيو وڃي ٿو. اهي ميدان هاٿي سميت ٻين مشهور جانورن جو گھر آهن.
آفريڪا مختلف قسمن جي ماحول مختلف فصل به ٿين ٿا. ڪجھ علائقن رٻڙ ڪيلو اهم پوک آهن. ڪجھ علائقا چانهه ڪافي جي پوک ڪري مشهور آهن جن ڪينيا قابل ذڪر آهي.
آفريڪا جي اڪثريت جو طرزِ زندگي تمام سادو آهي. ڪافڳ ملڪن تعليم عام ڪرڻ جي منصوبن تحت خواندگي صحت کي بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي پئي وڃي.
صحارا جو ريگستان اتر آفريڪا جي گھڻي حصي تي پکڙيل دنيا جو سڀ کان وڏو ريگستان آهي. کنڊ جي ٻين وڏن ريگستانن نميب ڪالاهاري شامل آهن.
دلڪش نظارن، گھاٽن جھنگن، وسيع ريگستانن گھاٽين وادين جي سرزمين جتي اڄ 54 ملڪ آهن جن جا رهاڪو ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائن ٿا.
سنڪيانگ جي ريجن ٻن طاسن ورھايل آهي جن مان ھڪڙو اتر جونگاريه طاس ٻيو ڏکڻ جبلن جي قطار سان لڳ تاريم طاس آهي۔ سنڪيانگ جي زمين مان رڳو 9.7 سيڪڙو زمين انساني رھائش لاء سازگار آھي۔ چين سڀ کان گھڻي قدرتي گيس جي پيداوار ھن ريجن ٿئي ٿي۔ ان کان سواءِ ھتي وڏي تعداد تيل جا ٻيا معدنياتي ذخيرا پڻ آھن۔ 1990 واري ڏھاڪي کان ھتي اوڀر ترڪستان جي آزادي جي تحريڪ جي شروعات ٿي اسلامي شدت پسندي پڻ اضافو آيو۔ ھن ريجن جا مشهور شهر ارومچي، تورپان، ڪاشغر، ڪارامي، ڪورلا، اڪسو ھوتان آهن۔ سنڪيانگ ريجن جي 2020 جي ڊي پي 1380 ارب يوئان آھي۔
ٻي صدي قبل مسيح ٻي صدي عيسويءَ جي وچ هان سلطنت، سلڪ روڊ جي منافعي واري رستن کي محفوظ ڪرڻ جي ڪوشش ، مغربي خطن جي حفاظت ) قائم ڪئي۔ تانگ دور مغربي علائقا قوزیي جی نالی سان سجانی ویندا ھا۔ قی گوبي ريگستان ڏانهن اشارو ڪري ٿو جڏهن ته زی اولهه ڏانهن اشارو ڪري ٿو. تانگ سلطنت 640 علائقي کي ڪنٽرول ڪرڻ لاء،اولهه يا اينسي پروٽيڪٽوريٽ امن ڏيڻ لاءِ پروٽيڪٽوريٽ جنرل قائم ڪيو هو۔
سنڪيانگ جو عام علائقو اڳئين زماني مقامي ٻولين ٻين ٻولين ، ڪيترن ئي مختلف نالن سان سڃاتي ويو آهي۔ انهن نالن التیشهر ، تاريخي اويغور جو نالو شامل آهي جيڪو علائقي جي ڏاکڻي حصي جو "ڇهه شهرن" ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ان سان گڏوگڏ
ڪٽنب يا خاندان معاشري رھڻ لاءِ انسان اڪيلو زندگي نٿو گذاري سگھي۔ ان لاءِ انسانن سان گڏ رھڻ جو نظام ٺاھيو ويو، جيڪو صدین کان لاڳو آھي۔ ھن نظام تحت انسان ڪنھن معاشري رھڻ لاءِ لاڳاپا ٺاھيندو آھي۔ پنھنجو ھڪ الڳ گھر ٺاھيندو آھي پوءِ اُن گھر جو وڏو بڻجي، گھر جي نظام کي سٺي طریقي سان ھلائڻ جي ڪوشش ڪندو آھي۔ ھن نظام کي ڪُٽنب چيو ويندو آھي۔ ُن ڪنھن به انسان جا ويجھا خوني مائٽ شامل ٿي سگھن ٿا۔ ڪُٽنب جو سربراھ گھڻو ڪري بزرگ یا وڏي عُمر وارو شخص ھوندو آھي۔
جادوءَ جي فن جي واڌ ويجهه ان جو باقاعدي استعمال، انساني تاريخ جي ٻئي يا وچين دؤر ٿيو. اها انسان جي ذهني ارتقا هئي عقلمند انسانن پنهنجون اٽڪلون حرفتون شروع ڪيون، جيڪي عام سمجهه کان مٿاهيون هيون. ائين ئي هن فن جي ارتقا ٿي ’جادو‘ انسان لاءِ برداشت توڙي مقابلي جو هڪ اهم ذريعو بڻيو.
جادوءَ جي فن جي ترقيءَ جي ڪري، اوائلي مذهبن جو بنياد ئي جادوءَ تي پيو. اهو ئي ڪارڻ آهي جو هيءُ فن هر زماني هر قوم جي ماڻهن جي عقيدن داخل رهيو مختلف ماڻهو مختلف ملڪن جادوءَ جي مهارت جي دعويٰ ڪندا رهيا. قديم مصر جا پوڄاري ان دعويٰ جي بنياد تي پنهنجي مذهبن عبادتن جو بنياد رکندا هئا. اوائلي مصري، ويدڪ، بابلي ٻين روايتن ديوتائن جي طاقت جو ذريعو ئي جادوءَ تي هو. يورپ جادوءَ جو رواج به عام رهيو. آفريڪا ته اڄ تائين مختلف مرضن جو علاج جادوءَ ذريعي ڪيو ويندو آهي. آمريڪا جا ڪي جادوگر، جادوگريءَ کي پنهنجو مذهب تسليم ڪندا آهن، جيڪو آثارِ قديمه جي تحقيق موجب تقريباً 2500 کان مروج آهي.
جادو اصل هڪ نفسياتي اثر آهي، جيڪو جسم ذهن کي متاثر ڪري ٿو. مثال طور خوف هڪ نفسياتي شيءِ آهي، پر ان جو اثر جسم تي اهڙيءَ طرح ٿئي ٿو، جو سڄو جسم ٿڙڪڻ لڳي ٿو. دراصل جادوءَ سان حقيقت تبديل نٿي ٿئي، پر ان سان انسان جا حواس جسماني حصا متاثر ٿين ٿا.
جادو رڳو وهم ڪوڙ تي به ٻڌل نه هوندو آهي. اها حقيقت آهي ته ڪي ماڻهو دوکيبازيءَ سان اهو تاثر ڏيندا آهن ته هو پنهنجين ڪرامتن سان جادو ڪري رهيا آهن، پر سندن عمل هٿ جي صفائي، چالاڪي شعبده بازيءَ تي ٻڌل هوندو آهي. بت پرستي ڪرڻ تعويذ ڌاڳا ڪرائڻ ظاهري طور جادوءَ کان بچاءَ جا ذريعا سمجھيا ويندا آهن.
جادُوءَ کي هٿ ناٽ، طلسم يا سحر به چئبو آهي. انسان قديم دور کان وٺي غيبي قوتن، جانورن دشمنن کي ٽارڻ قائل ڪرڻ لاءِ ٽوڻا، ڦيڻا، منڊ منتر استعمال ڪندو رهيو آهي.
تقريبن سڄو ڏينهن ويڙهه جاري رهڻ کان پوءِ حيسن جا اڪثر ساٿي مارجي ويا پر اموي سپاهين خود حسين کي مارڻ کان ڪيٻايو پئي. شمر ھن کي قتل ڪرڻ جي ترغيب ڏيندي چيو: ”اڙي شرم ڪيو!
“ شمر پوءِ آخري حملي جي اڳواڻي ڪئي. ڪجهه تاريخي اخبار جي مطابق شمر ئي بالآخر حسين کي قتل ڪيو سندس سر قلم ڪيو، جڏهن ته ڪجهه ٻين اخبار مطابق اهو ڪم سنان ابن انس نالي شخص ڪيو. بعد شمر حسين جي آخري بچيل پٽ علي زين العابدين کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي پر ابن سعد کيس روڪي ورتو. ان کان پوءِ شمر مقتولن جي سسين کي ڪوفي ڏانھن کڻي ويندڙ قافلي جي اڳواڻي ڪئي. بعد هو قيدين سان شام تائين گڌ ويو. هن لاءِ چيو ويو آهي ته هو پنهنجي آخري عمر پنهنجي ڪيل ڪمن تي پشيمان هيو.
شمر جي پيءُ جو نالو شرابيل ذي الجوشن بن قرط الور بن عمرو هو. شرابيل اسلامي پيغمبر محمد جو هڪ ساٿي هو مسلمانن جي عراق فتح کان پوءِ ڪوفي آباد ٿيو. هي بنو ڪلاب جي معاويه الدباب قبيلي مان هو جيڪا بنو امير جي قيسي شاخ هئي. شمر اصل علي جو حامي هو سفين جي جنگ معاويه، شام جو گورنر مستقبل اموي خلافت جو بنياد وجھندڙ، جي خلاف وڙهيو جتي هن کي مٿي زخم لڳو. پر بعد جي زماني هو اموين جو حامي ٿي ويو. جڏهن ڪوفي جي گورنر زیاد ابن ابيهي 671 غداري جي الزام علوين جي حامي حجر ابن عدي کي گرفتار ڪيو ته شمر حجر جي خلاف گواهي ڏيندڙن شامل هو.
مختار الثقفي جي حڪومت دوران، جنهن آڪٽوبر 686 ڪوفي تي قبضو ڪيو هو، شمر انهن باغين مان هو جن مختار جي حڪومت کي ڪيرائڻ جي ڪوشش ڪئي. بغاوت جي ڪچلجڻ بعد شمر صدامه ڏانهن فرار ٿيو، جيڪو ڪوفي بصري جي وچ وارو هنڌ هو. مصعب بن الزبير ان وقت بصرا جو حاڪم هيو شمر هن کي خط لکي مدد جي درخواست ڪئي. ابو عمرا ڪيسان جي اڳواڻيءَ مختار جي سپاهين خط پڪڙي ورتو شمر جي روپوشي جي جڳھ بي نقاب ٿي وئي. شمر کي پڪڙيو ويو قتل ڪيو ويو. ٻين اخبار جي مطابق هو زخمي ٿي پيو مختار ڏانهن موڪليو ويو، جنهن پوءِ کيس قتل ڪري ڇڏيو.
شمر بن ذي الجوشن العامري، عام طور تي شمر جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، ڪوفي جو هڪ عرب فوجي ڪمانڊر هو جنهن لاءِ مشهور آهي ته هن 680 ڪربلا جي جنگ اسلامي پيغمبر محمد جي ڏوهٽي حسين ابن علي کي قتل ڪيو.
فوج کي طرف سي ان کي حکومت ختم هوني کي بعد ان پر مقدمه چلا، جو "طيارو سازش ڪيس" کي نام سي مشهور هوا. اس اغوا قتل کي الزامات شامل تھي. فوج کي ساتھ ايک خفيه معاهدي کي بعد سعودي عرب چلي گئي. 2006ع ميثاق جمهوريت پر بينظير ڀٽو سي مل کر دستخط کيي فوج حکومت کي خاتمي کي عزم کا اعاده کيا. 23 اگست، 2007ع کو عدالت عظمٰي ني شريف خاندان کي درخواست پر فيصله سناتي هوئي ان کي وطن واپسي پر حکومتي اعتراض رد کرتي هوئي پوري خاندان کو وطن واپسي کي اجازت دي دي.
آمريت جي ڇانو ھيٺ 1985ع ٿيڻ واري غير جماعتي چونڊن ميان نواز شريف قومي صوبائي اسمبليون جي سيٽن تي وزني اڪثريت سان ڪامياب ٿيا. 9 اپريل، 1985ع تي ھنن پنجاب جي وڏي وزير جي حيثيت سان حلف کنيو. 31 مئي 1988ع تي جنرل ضياءالحق جوڻيجو حڪومت کي برطرف ڪري ڇڏيو پر ميان نواز شريف کي نگران وڏي وزير پنجاب جي حيثيت سان برقرار رکيو ويو. يه امر نوازشريف کي جنرل ضياع سي قريبي مراسم کي نشاندهي کرتا هي. جنرل ضياع ني ايک بار نوازشريف کو اپني عمر لگ جاني کي بھي دعا دي.
نواز شريف جي سياسي تربيت پاڪستان جي فوجي آمر جنرل محمد ضياءالحق جي ڇانو ھيٺ ٿي. ضياء دور ھو وڏي عرصي تائين پنجاب حڪومت شامل رهيا. ھو ڪجھ عرصو پنجاب جي صوبائي ڪائوننسل جو حصو رهڻ کان بعد 1981ع پنجاب جي صوبائي ڪابينه بطور وزيرِخزانه شامل ٿي ويا. ھو صوبي جي سالياني ترقياتي پروگرام ڏيهي ترقي جي حصي کي 70% تائين آڻڻ ڪامياب ٿيا. ان سان گڏوگڏ ھو راندين جا وزير بہ رهيا صوبي راندين جي سرگرمين جي نئين سر تنظيم ڪئي.
1988ع پيپلز پارٽي کو شکست ديني کي ليي جب جنرل جيلاني ني خفيه فنڊ استعمال کيا رق تقسيم کين تو نواز شريف صاحب ني بھي اس سي خوب فائده اٽھايا. انهون ني جنرل جيلاني کي ايماع فراهم کرده سرمائي سي اسلامي جمهوري اتحاد تشکيل ديا. اس کلي دھاندلي کي ذريعي نواز شريف 1988ع کي انتخابات دوباره وزيرِاعلٰي منتخِب هوۓ. ان کي اس مدت مّري کهُوٽه زبردست تّرقي هوئي.
ميان محمد نواز شريفوزيتر پاڪستان جو اڳوڻو وزير اعظم پاڪستان جي ٻئي وڏي سياسي جماعت پاڪستان مسلم ليگ جو اڳواڻ آھي. کين هي منصب ٽي دفعا نصيب ٿيو، هي ميان محمد شريف جو سڀ کان وڏو صاحبزادو آهي، جيڪو اتفاق گروپ آف انڊسٽريز جو شريڪ مالڪن منجهان هيو.
ميان محمد نوازشريف ني ابتدائي تعليم سينٽ اينٿنيز هاءِ اسڪول، لاهور مان حاصل ڪئي. گورنمنٽ ڪاليج لاهور مان گريجويشن ڪرڻ کان بعد پنجاب يونيورسٽي مان قانون جي ڊگري حاصل ڪئي.
ھتي ٻہ يونيورسٽيون قائم آھن. ”ايبرڊين يونيورسٽي“ جو 1495ع بنياد رکيو ويو جڏھن تہ ”رابرٽ گورڊن يونيورسٽي“ 1992ع قائم ٿي. ھي ٻئي يونيورسٽيون دنيا جي ساک وارين يونيورسٽين شمار ٿين ٿيون. ھتي ڪيترائي ڪاليج پڻ آھن جن اتر اوڀر اسڪاٽلينڊ ڪاليج ، اسڪاٽلينڊ جو زرعي ڪاليج ، ميرين ليبارٽري ، ميڪالي لينڊ يوز ريسرچ انسٽيٽيوٽ روويٽ ريسرچ انسٽيٽيوٽ خاص ذڪر جي لائق آھن. ڊراما موسيقيءَ جي سکيا لاءِ ايبرڊين ڪاليج آف پرفارمنگ آرٽس داخلا وٺي سگھجي ٿي. ھن وقت شھر ٻارھن سيڪنڊري اسڪول 54 پرائمري اسڪول ڪم ڪري رھيا آھن.
ھتي ڪيترائي ميلا تقريبون بہ منعقد ٿين ٿيون. ھتي ڪيتريون ئي ھوٽلون، قھوہ خانہ، بازارون، ڪلب، موسيقيءَ جا ھال، ٿيٽر سئنيما گھر موجود آھن جتي دل وندرائي سگھجي ٿي. جبلن جي لاھين چاڙھين تي ٻڌل ھن شھر ڪيتريون ئي شاندار عمارتون، پارڪ، باغيچا من موھيندڙ سامونڊي ڪنارو آھي جتي چھل قدمي ڪري سگھجي ٿي. اونھاري جي موسم رنگبرنگي گل، ٻوٽا چھچ ساوا ميدان ھتان جي قدرتي خوبصورتيءَ کي چارچنڊ لڳائي ڇڏيندا آھن. سياري جي برفباري پن ڇڻڻ جي موسم جي ھڪ الڳ سونھن ھوندي آھي. ھتي جي سونھن سندرتا ڏسڻ لاءِ دنيا جا ڪئين سياح ھن شھر ان جي آسپاس وارن علائقن جو رخ ڪن ٿا.
شھر جا انتظامي معاملا ”ايبرڊين سٽي ڪائونسڪل“ ھلائي ٿي. ڪائونسل جي اڳواڻ کي لارڊ پرووسٽ ڪوٺيو وڃي ٿو. شھر کي انتظامي طور 45 تڪن ورھايو ويو آھي. ھر تڪ جو انتظام ڪائونسلر جي ھٿ ھوندو آھي. برطانوي پارليامينٽ ايبرڊين جون ٽي سيٽون آھن. اسڪاٽلينڊ اسيمبليءَ بہ ٽي ميمبر ايبرڊين جي نمائندگي ڪن ٿا. ست وڌيڪ ميمبر ايبرڊين سميت سڄي اتر اوڀر اسڪاٽلينڊ جي نمائندگي ڪن ٿا. يورپي پارليامينٽ ڇھ ميمبر ھن شھر جي نمائندگي ڪن ٿا.
سندن نالو مخدوم عطا محمد هو، مگر عام طور کين مخدوم اللہ بخش سڏيندا هئا. سندن مهر تي هيءَ سجع نقش ٿيل هئي: ”سعادت دوجهانم عطا محمد کرد“. پاڻ عباسي خاندان جا چشم و چراغ هئا. سندن سلسلهء نسب کُهڙن جي مشهور ولي اللہ مخدوم عبدالرحمان شهيد سان هيٺينءَ طرح ملي ٿو: مخدوم عطا محمد، بن مخدوم محمد عاقل عرف مخدوم پير محمد، بن مخدوم عبدالخالق، بن مخدوم محمد عاقل بن مخدوم احمدي، بن مخدوم عبدالرحمان شهيد.
مخدوم الله بخش عربي فارسي زبانن، تفسير، حديث، فقہ ٻين مروج علمن جو تمام قابل ماهر هو. تسهيل القرآن“. هيءُ هڪ نهايت عجيب نموني جو مختصر مگر جامع تفسير لکڻ شروع ڪيو هئائين، جنهن جا فقط چار پهريان پارا پورا ڪري سگهيو. انهن مان ٽي پارا ”الم“، ”سيقول“ ”تلڪ الرسل“- سندس زندگيءَ شيخ علي محمد نو مسلم ڇپائي پڌرا ڪيا؛ باقي چوٿون پارو، ”لن تنالواالبر“، راقم الحروف وٽ قلمي صورت موجود آهي. هي تفسير سنڌي زبان آهي اسرائيليات وغيره خرافات کان پاڪ آهي.
هيءُ ڪتاب فارسي زبان لکيل آهي کهڙن جي مخدومن جي حالات تي مشتمل آهي. هن ڪتاب جو اصل مصنف جو لکيل نسخو راقم الحروف وٽ موجود آهي. انهيءَ جو هڪ نقل پير حسام الدين راشدي هڪ نقل سنڌ يونيورسٽيءَ جي لائبرريءَ موجود آهي.
هيءُ رسالو سنڌي زبان پير صاحب شاهه مردان شاهه پاڳاري جي چوڻ تي لکيو هئائين. رسالي هن معرکة الارا مسئلي جي نهايت انوکي نموني تي تحقيق ٿيل آهي. هيءُ رسالو به راقم الحروف وٽ موجود آهي.
منطق جي مشهور متن ”ايساغوجي“ تي فارسي زبان تي هڪ نادر حاشيو لکيو هئائين جو راقم الحروف وٽ قلمي صورت موجود هو مگر افسوس جو هڪ بيرحم دوست کڻي ويو گم ڪري ڇڏيائين.
تنهن کان سواءِ عربي فارسي زبانن ڪي مختلف فقهي تحريرون لکيل آهن جيڪي هڪ طرف ادبي شه پارا آهن ته ٻئي طرف متعلقه مسائل بابت جامع مانع تحقيق آهن.
يعقوبي مطابق حاجب هي خط حقيقت جي خلاف رڳو ان ڪري لکي موڪليو ته کيس بشير ان جي عزيزن تي ظلم زيادتي ڪرڻ جو وجهه ملي، انهي ئي غرض تي هو جواب اچڻ جي انتظار اتي مڪران ئي ويهي رهيو ته سندس خواهش مطابق جواب اچڻ تي فوج تيار ڪري ڪافي قوت سان منصوره داخل ٿئي. مگر هن جو نتيجو بلڪل برخلاف نڪتو. مامون کي بشير جي نافرماني جو يقين نه ٿيو پر ان سان گڏ حاجب جي نسبت هي خيال به قائم ٿي ويو ته ضعيف، ڪمزور بي همت آهي.
مامون اميرن سان مشاورت ڪري غسان کي مقرر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو يعقوبي لکي ٿو ته غسان جي نسبت پڪي راءِ قائم ڪري محمد بن عباد تغلبي کي جو بصري جي شهر نهايت ئي اثر وارو ماڻهو هو اتي هڪ سردار جي حيثيت رکندو هو، پاڻ وٽ گهرايو کيس چيائين ”تو ڪا ٻي ڳالهه ٻڌي آهي؟ بشير باغي ٿي ويو.“ محمد عرض ڪيو ”سائين!
جڏهن غسان منصوره جي ويجهو پهتو بشير کي هن جي اچڻ جي خبر پهتي تڏهن هو سندس استقبال لاءِ شهر کان ٻاهر نڪتو. يعقوبي لکي ٿو ته جيئن بغداد ٻڌو ويو هو ان جي خلاف غسان هتي اچي ڏٺو ته ڪجهه به نه هو. بشير کان ڪنهن به قسم جي مخالفت نافرماني ظاهر نه ٿي، جڏهن سندس معزولي موسى جي مقرري جو حال ساڻس بيان ڪيو ويو تڏهن هن فرمان خلافت جي اڳيان يڪدم ڪنڌ جهڪائي ڏنو خود بخود حڪومت جي ساري دفتر انتظامن جي چارج موسى جي هٿ ڏيئي ڇڏي.
مامون رشيد، داؤد جي وفات کان پوءِ سندس پٽ بشر کي سنڌ جي گورنري ڏني. هو شروعات ته دارالخلافت واعدو ڪيل پئسا موڪليندو رهيو پر پوءِ ارڏو ٿي بيٺو نافرماني اختيار ڪري خودمختياريءَ جو اعلان ڪيائين.
غسان موسى کي والي سنڌ جي حيثيت سان منصوره ڇڏي بشير کي ساڻ وٺي بغداد ڏي ڪوچ ڪيو، سنه 216 هه بشير کي وٺي آڻي مامون جي خدمت حاضر ڪيو.
هڪ روايت اها آهي ته 1949ع -استاد محمد جمن- -استاد- محمد حسن ريڊيي تي آيا ٻئي گڏجي ڳائيندا هئا. -ان- کان پوءِ زيڊ. اي بخاريءَ کيس بينسري نواز جي حيثيت ٻڌو ملازم ڪري رکيو. ٻي روايت اها آهي ته محمد -جمن- 58-1957ع ڌاري -ان- وقت جي پروڊيوسر علي محمد چاڳلا صاحب وٽ، جيڪو پهريون سنڌي پروڊيوسر به هو، ڳائڻ جي آڊيشن ڏني، پر چاڳلا صاحب کيس اهو چئي ناپاس ڪري ڇڏيو ته ”تنهنجو تلفظ ڪچو آهي تون ڪجهه پڙهي به نه ٿو سگهين“. تنهن کان پوءِ هُن پڙهڻ شروع ڪيو ٿورن ئي ڏينهن پهريون درجو اڌو گابرو پڙهيائين ڪجهه پڙهڻ لکڻ جهڙو به ٿيو پنهنجو تلفظ به سڌاريائين.
استاد محمد جمن- جا وڏا اصل بلوچستان جي علائقي لسٻيلي جا، ذات جا سخيراڻي هئا. هو ڳوٺ ڪَنڊِ جهنگ 10 -آڪٽوبر- 1935ع ڌاري حاجي احمد سخيراڻيءَ جي گهر ڄائو. جنهن کي ’آمن‘ به چوندا هئا. سندس وڏا سُرندو وڄائيندا هئا. هي انهن جي هنج ويهي سُرندو ٻڌندو هو سُرندي جا سُريلا آلاپ -ٻڌي- کيس ننڊ وٺي ويندي هئي. -ان- ماحول هُن هوش سنڀاليو موسيقيءَ سان لڳاءُ پيدا ٿيس. هن راڳ جي باقاعدي سکيا -استاد- نظر حسين کان ورتي. نظر حسين ملڪه ترنم نورجهان جو -استاد- به هو.
استاد محمد -جمن- ٻن فلمن لاءِ به ڳايو. هڪ سنڌي فلم ”تنهنجون ڳالهيون سڄڻ“ . مشهور بينجي نواز، -بلاول- -بيلجيم- جي موسيقيءَ نغما ڳايائين. -ان- فلم جو نغمو ”هو سهڻا يار سڄڻ“، ٻي -اردو- فلم ”ڪالو“، جيڪا ڪراچيءَ جي لياريءَ واري علائقي جي عڪاسي ڪندڙ هئي. -ان- فلم مشهور اداڪار محمد عليءَ مُک ڪردار ادا ڪيو هو، -ان- -استاد محمد جمن- شاهه سائينءَ جو هيءُ ڪلام ڳايو:
آگسٽ 1955ع جڏهن حيدرآباد ريڊيو -اسٽيشن- ٺهي ته -استاد محمد جمن- کي اتي موسيقار جي حيثيت موڪليو ويو. هو اتي ڳچ عرصو رهيو سنڌي موسيقيءَ جي گهڻي خدمت ڪيائين. حيدرآباد رهڻ دوران هن سنڌ جي مختلف صوفي بزرگن جي ڪلام کي منظوم -اردو- ترجمي سان گڏ به رڪارڊ ڪرايو. سندس ڳايل اهڙن ڪلامن -اردو- ترجمو سندس هڪ شاگردياڻي -ثريا- حيدرآبادي ڳائيندي هئي.
ان ڪلام جي ڌن -ان- وقت جي مشهور موسيقار ديبو ڀٽاچاريه ٺاهي هئي. اهو ڪلام ايڏو ته مقبول ٿيو، جو هر محفل -استاد- کان فرمائش ڪئي ويندي هئي. -ان- ڪلام کان پوءِ -استاد محمد جمن- جو ڳايل ٻيو جيڪو ڪلام گهڻو مقبول ٿيو، سو هو بُلي شاهه جو ”انت -بحر- دي ڪل نه ڪائي، رنگيءَ رنگ بڻايا!
استاد محمد -جمن- هونئن ته ڪيترائي ڪلام ڳايا، پر هن شاهه سائينءَ جي ڪلام کي -ٺيٺ- سنڌي رنگ ڳايو. ٻين صوفي بزرگن جديد شاعرن کي به ڳايائين، ليڪن جيڪو ڪلام سندس سڃاڻپ بڻيو سو آهي، شاهه سائينءَ جو ڪلام:
هن شاهه صاحب جي ٻوليءَ کي ڏاڍي سهڻي نموني ڳايو ته ٻين ماڻهن سندس ڪلام -ٻڌي- پنهنجو اچار سڌاريو. هن ريڊيي تي سڀ کان پهريان شاهه سائينءَ جوهيءُ ڪلام رڪارڊ ڪرايو:
ڪتاب ڏنل ٽن حصن تي مشتمل مواد جي پهرين حصي طور مختلف پکين جي عام جسماني بيهڪ، جهڙوڪ جسم جا حصا، پکين جون ٻوليون، پکين جي رهائش پکين جا آنا وغيره جو ذڪر ڪيو ويو آهي. ٻئي حصي طور وِلايت کان سنڌ ايندڙ پکين جي ذڪر ڪرڻ سان گڏ اُنهن کي عادتن جي حوالي سان هيٺين ٻن حصن ورهايو ويو آهي.
گهرن پالجندڙ پکي، اهڙن پکين ڪُڪڙ، بَدڪ، ٽَرڪي يا فيل مُرغ، قاز، ڪبوتر، قمريون، لوريون، ڪانءَ، جِهرڪيون، ڪاڪوٽا، بَگڙا تِتڙا تِتر، چَڪور اچي وڃن ٿا.
سنڌ ٻاهران آيل پکين کي ٻن حصن ورهائي سگهجي ٿو. هڪڙا ٻاهران آيل/ آندل اهڙا پکي، جيڪي مقامي ماحول هِري مِري وڃن ٿا ٻيا اهڙا پکي جن کي موسمياتي يا لاڏائو پکي چئي سگهجي ٿو. اِهي پکي سنڌ هڪ خاص موسم ڪِن مخصوص جاين/ڍنڍن تي ايندا آهن. اهڙن پرڏيهي پکين مان گهڻن جو تعلق سائبيريا وارن علائقن سان چيو وڃي ٿو، اِهي پاڻيءَ وارا پکي آهن. اهڙا پکي مخصوص موسم سنڌ جي ڍنڍن ڍورن تي لهندا آهن، جن کي مقامي طور ’سانگ وارا پکي‘ پڻ چئبو آهي، ڇاڪاڻ تہ اهڙا پکي سنڌ مُستقل طور آباد ٿي نہ ويھندا آھن پر مخصوص مُند جي پوري ٿيڻ کانپوءِ واپس اُڏامي ويندا آهن.
مَقامي ماحول هِري مِري ويندڙ ٻاهريان پکي ڪي شوقين ماڻهو ٻاهران آڻي اُنهن کي گهرن يا فارمن تَلائُن رکندا آهن. اهڙن پکين ٽَرڪي يا فيل مُرغ قاز مشهور آهن، اُنهن کانسواءِ مِرزا صاحب ٻاهران ايندڙ پکين جهڙوڪ: لوري، ڪاڪاٽو ڪِن ڪبوترن جو بہ ذڪر ڪيو آهي.
ڪتاب ٽئين حصي طور اهڙن پکين جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيڪي فقط سنڌ ڏِٺا وڃن ٿا. اُنهن کي مِرزا صاحب ”سنڌ جا پکي“ سڏي ٿو لکي ٿو تہ ”اسان جو مطلب آهي ته اُنهن پکين جا نالا ڏيون، جي سنڌ لَڀندا آهن يا ڏِسبا آهن… جيڪي آهن تن مان ڪي مُکيہ ڏيون ٿا سُڃاڻپ لاءِ اُنهن جو مُختصر نِشان بہ ڏينداسين.“
پکين جي مٿي ذڪر ڪيل ٻِن وڏن گروپن کي مِرزا صاحب مُختلف نِشانين جهڙوڪ: چُهنب پيرن وغيره جي نِشانين جي بُنياد تي نون قِسمن ورهايو آهي، جن مان پنج پهرين جماعت جا چار پوئين جماعت جا آهن. پهريان پنج هي آهن:
هي واقعو اپريل 2018ع کان هلندڙ هو. جتي شهيد بينظير ڀٽو جنرل يونيورسٽي جي انگريزي شعبي آخري سال پڙهندڙ شاگردياڻي فرزانه جمالي کي سندس شعبي جي چيئرمين پاران جنسي هراسان ڪيو ويو. فرزانه جمالي نوابشاهه جي ڳوٺ وسايو جمالي جي رهواسڻ آهي. سندس والد جو نالو اعجاز جمالي آهي. جنسي طور هراسان ڪرڻ وارين ڪوششن کان پوءِ فرزانه اها ڳالهه پنهنجي خاندان سان ڪئي، ان کان پوءِ سندس والد شهيد بينظير ڀٽو جنرل يونيورسٽي جي وائيس چانسلر ارشد سليم وٽ ويو، جنهن اهڙي واقعي کان انڪار ڪيو، کيس اعجاز جمالي مٿان خاموش رهڻ لاءِ دٻاءُ وڌو ويو.
فرزانه جمالي جي پريس ڪانفرنس کان پوءِ يونيورسٽي جي انتظاميا، تعليم شعبي جي چيئرمين طيبه ظريف، ميڊيا اسٽيڊيز جي چيئرمين ڊاڪٽر زاهد چنا، ڪيمسٽري شعبي جي چيئرمين ڊاڪٽر لياقت زرداري تي مشتمل ٽي رڪني ڪاميٽي جوڙي. جنهن کي ٽن ڏينهن رپورٽ پيش ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي. عامر خٽڪ جي ڀاءُ اشرف خٽڪ مٿان فرزانه جمالي جي ڀاءُ، جيڪو ايڪنامڪس شعبي جو ليڪچرار آهي، ان يونيورسٽي جي زيرو پوائٽ وٽ حملو ڪيو؛ جنهن جو ڪيس نوابشاهه تعلقي جي پوليس ٿاڻي تي داخل ڪيو ويو پوليس فرزانه جمالي جي والد اعجاز جمالي کي گرفتار ڪري ورتو.
هي واقعو پهريون دفعو 3 سيپٽمبر 2018ع تي ميڊيا رپورٽ ٿيو. 2 سيپٽمبر 2018ع تي شاگردياڻي فرزانه جمالي نوابشاهه جي پريس ڪلب تي پريس ڪانفرنس ڪئي؛ جنهن هن الزام لڳايو ته انگريزي شعبي جي چيئرمين عامر خٽڪ جنسي هراسان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. کيس فيل ڪرڻ، سال پوئتي ڪرڻ جون ڌمڪيون پڻ ڏنيون. پريس ڪانفرنس هن اهو الزام پڻ لڳايو ته عامر خٽڪ ڪلاس مان ٻاهر ڪڍي ڇڏيندو هو، تذليل ڪندو هو کيس آفيس اڪيلي اچي ملڻ جو چوندو هو.
4 سيپٽمبر تي فرزانه جمالي جي والد جي گرفتاري، جيڪو پاڻ پرائمري استاد آهي، جي احتجاج گلاب جمالي جي پرائمري اسڪول کي بند ڪيو ويو. ان کان سواءِ يوٿ ايڪشن ڪاميٽي پي ٽي آئي ڪارڪنن نوابشاهه پريس ڪلب ٻاهر احتجاج ڪيو. جسقم پاران نوابشاهه ڄام صاحب فرزانه جمالي جي حق احتجاج ڪيا ويا.
فرزانه جمالي مسئلو سنڌ جي شهيد بينظير ڀٽو جنرل يونيورسٽي پيش آيو، جتي شاگردياڻي فرزانه جمالي سندس شعبي جي چيئرمين عامر خٽڪ مٿان جنسي هراسان ڪرڻ جو الزام لڳايو.
1852ع هندوستان جي برطانوي سرڪار صورتخطي مقرر ڪرڻ جي لاءِ هڪ ڪاميٽي جوڙي، جنهن جا ڏھ ميمبر هئا، جن چار هندو چار مسلمان ٻہ انگريز هئا. گهڻي بحث مباحثي کانپوءِ سنڌي زبان جي لاءِ ”عربي سنڌي“ صورتخطي مقرر ٿي ”سر بارٽل فريئر“ ڪمشنر سنڌ جي سفارش تي، ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ فيصلو ڪيو تہ سنڌي لکڻ لاءِ ”عربي-سنڌي“ رسم الخط اختيار ڪئي وڃي.محمود غزنويءَ جي زماني جي مشهور عالم علامه ابو ريحان البيرونيءَ، جو 410 کان 420هه تائين هندستان رهيو، لکيو آهي:
”حدود مالوه هڪ رسم الخط آهي، جنهن جو نالو ’ناگر‘ آهي. هيءُ فقط صورت پهرئين خط کان مختلف آهي. ان کان پوءِ هڪ ٻيو خط آهي، جنهن جو نالو ’اردناگري‘، يعني ’اڌ ناگري‘ آهي؛ ڇاڪاڻ جو ان مذڪور ٻئي خط مخلوط آهن. ڀاٽيه سنڌ جي ڪن شهرن اهو خط لکيو ويندو آهي. ان کان پوءِ،مروج خطن هڪ خط ’ملقاري‘ آهي. هي جنوبي سنڌ جي ساحلي علائقي، ملقشو جو خط آهي. بهمنو، يعني منصوره جو خط ’سيندپ‘ آهي“
اهڙن مسئلن گھڻو ڏوھ ٻوليءَ جي اختياري ادارن جو آهي، جيڪي يونيڪوڊ جو صحيح استعمال نٿا ڄاڻائن، جنهنڪري فانٽ ٺاهيندڙ يونيڪوڊ کي غلط طريقي سان استعمال ڪن ٿا. جڏهن ڪنهن ٻوليءَ لاءِ تيار ڪيل سڀ فانٽ اهائي غلطي ڪن ٿا، تہ اها غلطي مروج ٿي وڃي ٿي. پر جڏهن ان ٻوليءَ کان سواءِ ٻيا فانٽ استعمال ڪجن ٿا تہ اهڙيون غلطيون فاش ٿيو پون. جڏهن تہ يونيڪوڊ جي ايجاد جو مقصد ئي اهو هو تہ اکرن جا ڪوڊ فانٽ سان لاڳاپيل نہ هجن، پر جهڙو بہ فانٽ استعمال ڪجي، اکر ساڳيا ڏسجن.
هڪ مثال فارسيءَ ڪاف جو استعمال آهي. فارسي ڪاف، ساڳيو اردو ڪاف اکر آهي جيڪو سنڌيءَ ک لکبو آهي. پر ڪيترن ئي فارسي ڪتابن عربيءَ وارو ڪاف استعمال ڪيو وڃي ٿو، جنهن جي آخري شڪل مختلف ٿئي ٿي.
سنڌيءَ هڪڙي ئي هي استعمال ٿئي ٿي، جيڪا يونيڪوڊ جي ”هي دو چشمي“ وانگي آهي. ان اکر جي آخري شڪل ”ـھ“ آهي، نه ڪي ”ـه“. پر ڪجھ لفظن ان جي آخري شڪل ”ـه“ ٿيندي آهي. حقيقت اها مختلف آخري شڪل ضروري نه هئي، پر تاريخي طور ڪجھ لفظ انهيءَ شڪل سان لکيا ويا آهن .