polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ضلعو سراوان: بنگلزئي، ڪرد، لهڙي، لانگوه، محمد شهي، رئيساڻي، رستم زئي، سَرپَره، ساتڪزئي، شاهواڻي، ذگرمينگل. اهي قومون سراواني ڪوٺجن ٿيون.
بلوچستان کان علاوه سنڌ جي جيڪب آباد، سکر، لاڙڪاڻي، خيرپور، نواب شاهه، حيدرآباد ٺٽي ڪراچي ضلعن بروهي رهن ٿا. مغربي پاڪستان سندن تعداد پندرهن لکن کان به مٿي آهي. هر هڪ بروهي قوم جون بيشمار شاخون آهن. هن صحبت فقط شاهواڻي قوم جي شاخن جا نالا نموني طور پيش ڪجن ٿا، مختصر طور ٻين قومن جون شاخون به پيش ڪريون ٿا، جيئن بروهي قومن جي وسعت جو پتو پئجي سگهي.
حاجي زئي: حاجي زئي، راوت خان زئي، شادين زئي، چنروزئي، حاصل خان زئي، ميروزئي، شيرزئي، خواجو زئي، شاهو زئي، حسني، ڪَلو زئيعمراني، تنگي زئي، سهر زئي، مياهي زئي، ڪشاني، غل.
خواجه خيل، هوتي زئي، سارنگ زئي، داري زئي، قاضي خيل، شيخ، گوارا زئي، نجارزئي، زرخيل، منگوزئي، اناري زئي، ڍاڍرزئي، هولائي، ابڙه، الجازئي، ڊونب، سياه پاد- انهن مان ارخيل پٺاڻ، سياه پاد رند آهن. دهوار ايراني نسل مان آهن، سندن ٻولي بگڙيل پارسي آهي؛ مستنگ سڪونت پذير آهن.
احمد زئي، حڪمران قوم جو اهو پاڙو آهي، جنهن جو ڏاڏو مير ميروخان هو، جنهن جي نالي ڪري ميرواڙي سڏجن ٿا. انهن ميرواڙين، مير بجار بن مير عمر بن ميرو جي سرڪردگيءَ ، عيوسي پندرهين صديءَ ڌاري، لس ٻيلي جي جدگالن کي شڪست ڏيئي، جهالاوان جي مشڪي ماٿريءَ نندرو بروهي ڪنفيڊريسيءَ جو پهرئين دفعي بنياد رکيو هو.
بيان ڪيل بيت ويدانت مت جي زباني چيل آهي، ڇالاءِ ته قديم سنڌ هنگلاج کان پوءِ ٻيو وڏو ڪاليءَ جو مندر قلات اڄ تائين موجود آهي، پورب جا ساڌو جنهن جي ياترا ڪرڻ ويندا هئا.
هن دور کي انٿراپالاجيءَ جا ماهر ’پاليئوزاڪ‘ دور چون ٿا، هيءُ اهو ئي زمانو آهي، جنهن بارشن سبب گجگوڙ/ کنوڻ الٽرا وايوليٽ ريڊيئيشن جي ڪري گئسن جو پاڻ ردعمل شروع ٿيو، جنهن سان هڪڙو سادو نامياتي ماليڪيول وجود آيو، جيڪو برساتي ڦڙين وسيلي سمنڊن، درياهن مٽيءَ وڃي ڪِريو ساڳيءَ حالت سالن تائين موجود رهيو، شايد اُهو ئي دور آهي، جڏهن حياتيءَ جا درخشان اهڃاڻ نمودار ٿيا، جن جي ڪري زندگيءَ جي ڏسڻ نه ايندڙ مادن ’الجي‘ ’پروٽوزُئا‘ سرجڻ شروع ڪيو يا وري اُنهن نامياتي ماليڪيولن ڪافي عرصي کان پوءِ امائينو ايسڊس پروٽين کي وجود آندو، جيڪي زندگيءَ جي شروعات جو ذريعو بڻيا.
ميٿين ، امونيا ، هائڊروجن پاڻي جي مرڪبن بجليءَ جي شعاعن گذرڻ سان، امائينو ايسڊس سان مِلي کنڊ ، سڻڀ ڊي. اين. اي کي جنم ڏنو، جيڪي زندگيءَ جا بنيادي ايڪا آهن.
زندگيءَ جي شروعاتي حالت کليل پروٽين جي دائري يا رائبو نيوڪلڪ ايسڊ وانگر هئي، جنهن کان پوءِ ان جي چوڌاري هڪڙو پردو وجود آيو، جنهن سان يعني جيوگهرڙو ٺهي پيو.
ان وقت زمين جي کليل ماحول آڪسيجن ڪا نه هئي، پر جيوگهرڙي، آڪسيجن کانسواءِ ساهه کنيو پئي ٻين نامياتي مادن کي جذب ڪري، توانائي حاصل ڪئي گڏوگڏ جيوگهرڙو غير جنسي پيدائشي عمل واري طريقي سان پنهنجو نسل به وڌائيندو رهيو.
زندگيءَ جي شروعات، مادي تبديليءَ جو مظهر آهي زندگي ڪيميائي تبديليءَ ارتقا جي عمل وسيلي ظاهر ٿي. وجود بعد حياتي مختلف قسمن جي جاندارن ورهائجي وئي انسانذات جي صورت تائين وڃي پهتي.
وَاللهُ خَلَقَ کُلَّ دَآبَّةٍ مِّنْ مَّاءٍ-ج فَمِنْهُمْ مَّنْ يَّمْشِىّ عَلىٰ بَطْنِهٖ ج وَمِنْهُمْ مَّنْ يَّمْشِىْ عَلىٰ رِجْلَيْنِج وَمِنْهُمْ مَّنْ يَّمْشِىْ عَلٰٓى اَرْبَعٍ ط يَخْلُقُ اللهُ مَا يَشَآءُ ط اِنَّ اللهَ علىٰ ڪُلِّ شَىْءٍ قَدِيۡرٌ.
ترجمو: الله تبارڪ و تعاليٰ سڀڪو جاندار پاڻيءَ مان بڻايو آهي، پوءِ انهن مان ڪجهه ٻن پيرن تي هلندا آهن، منجهانئن ڪي چئن پيرن تي هلندا آهن. الله تعاليٰ جيڪو گهُرندو آهي، سو پيدا ڪندو آهي، ڇو ته الله تعاليٰ سڀ ڪنهن شيءِ تي وس وارو آهي.]
هيءَ ڪائنات ’ڪُن فيڪون‘ جو ازلي عمل آهي، هيءُ اهو دور آهي، جڏهن ’الست بربڪم‘ جو ناد عالمِ ارواح گونجيو، ’قالو بَليٰ قلب سين‘ چئي لکين ڪروڙين اربين ڪهاڻين جنم ورتو، ڪائنات ان جي ڪهاڻي جو خالق الله تعاليٰ آهي.
اهو جيوگهرڙو، جيڪو زندگيءَ جو بنيادي ايڪو جاندار آهي، اڳتي هلي خود رو جاندار بڻجي ويو، جنهن سج جي روشنيءَ مان پنهنجو کاڌو تيار ڪرڻ شروع ڪيو. سج جي روشنيءَ مان کاڌي تيار ڪرڻ واري روشنائي ترڪيب واري عمل گهڻي انداز ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جذب ٿيندي آڪسيجن خارج ٿيندي آهي، جنهنڪري ان عمل جاندارن لاءِ جياپي جا رستا کولي ڇڏيا. زندگيءَ جي ارتقائي عمل وڌيڪ تيزي تڏهن آئي، جڏهن ڪجهه جاندارن/جيوگهرڙن جنسي پيدائش جو سلسلو شروع ڪيو، پاليئوزاڪ دور ئي سمنڊن، مڇين، وڻن، ٻيلن ڪوئلي جو وجود پيو.
لکين سال گذرڻ کان پوءِ ڌرتيءَ جي گولي تي ميووزائڪ دور آيو، جنهن ريڙهيون پائيندڙ جانور، ڊائنوسار وڏا اُڏامندڙ پکي منظر عام تي آيا، اهي جاندار زندگيءَ جي ارتقائي مرحلن حياتيات جي اصولن مان گذري، عروج تي رسيا هئا. لکن سالن جي ان دور کان پوءِ ڪينوزاڪ دور شروع ٿيو، جيڪو ٻن حصن ورهايل هو، هن دور جو هڪ حصو ’ٽيٽائيري‘ هو، جنهن نوان ٻوٽا کير پياريندڙ جانور نمودار ٿيا، ٻئي حصي ’ڪواٽرنري دور‘ جيوگهرڙي هڪ نئين ارتقا ڪري، ماڻهوءَ جي غير واضح شڪل اختيار ڪئي.
زندگيءَ جي ابتدا کان وٺي علم حياتيات ارتقا جو سفر شروع ڪيو. قديم انسان کان وٺي هاڻوڪي جديد سُلجهيل انسان، علم حياتيات تي پنهنجا مفروضا مڙهڻ مشاهدا ڪرڻ شروع ڪيا. وقت گذرڻ سان هن علم واڌارو ترقي ٿي، جنهن انساني بقا بهبود لاءِ تمام گهڻي ڄاڻ مهيا ڪئي.
علم نباتات يوناني ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو اصل بوٽين هو. باٽني جو علم ٻوٽن جي بناوت جي ڄاڻ مهيا ڪري ٿو. حياتيات جي هيءَ شاخ تمام وسيع آهي، جنهن ٻوٽن جي بيمارين کان وٺي جينيٽڪس وڏي ڪمائتي ڄاڻ مهيا ڪئي آهي. پيوندڪاريءَ کان وٺي نين جنسن جي دريافت وڌيڪ ميون توڙي اناج جي اپت حاصل ڪرڻ جا نت نوان رستا کولي ڇڏيا آهن.
جديد تجربن کوجنائن جي آڌار تي علم حياتيات ’بايولاجي‘ جاندارن سان لاڳاپيل مختلف علمن کي هن جو حصو بڻائي، انهن کي هن علم جون شاخون قرار ڏنو ويو، جڏهن ته علم حياتيات جو بنياد پنجن اصولن تي جوڙيو ويو، جيڪي هيٺ ڏجن ٿا:
سيل ٿيوري : هن اصول موجب، جيوگهرڙي کي زندگيءَ جو بنيادي ايڪو سمجهي، ان جي بناوت، ورهاست ارتقا تي گهرائيءَ سان مطالعو کوجنا ڪئي وئي، جيڪو سلسلو اڃا تائين هلندڙ آهي نت نوان نتيجا سامهون اچي رهيا آهن.
چارلس ڊاروِن جي انهيءَ نظريي کي اوڻويهين صديءَ رڳو يهودي يا مشرقي قدامت پرست ڪليسا جي روايتي مذهبي رسمن جي آڌار تي رد ڪيو ويو قدامت پرست عقيدن چارلس ڊارون جي نظريي کي ائين چئي رد ڪري ڇڏيو ته انسان جي تخليق لاءِ دنيا جي تخليق کي مد نظر رکيو وڃي ته هيءَ دنيا روح ڪيئن خلقيا ويا. جنهن کانپوءِ خوردبين ايجاد ڪئي وئي، جنهن بعد ڏسڻ نه ايندڙ جاندارن، جيوگهرڙي بابت وڌيڪ کوجنا جو ڪم شروع ٿي ويو، جنهن تمام گهڻا لاڀائتا نتيجا ڏنا. علم حياتيات سبب انسان کي طب کان وٺي جراحت تائين ڄاڻ ملي، جنهن انساني توڙي حيواني نباتاتي جيوت جي بقا لاءِ تمام گهڻو ڪم ڪيو.
زولاجي يوناني ٻوليءَ جو آهي، جيڪو ٻن لفظن مان ٺهيل آهي. زو مطلب جانورن لوگاس معنيٰ علم آهي. علم حيوانات يا زولاجيءَ جي معنيٰ جانورن جي علم واري آهي.
علم حيوانات يعني جو ارتقا کان جديد دؤر تائين جو علم فلسفو سمايل آهي. علم حيوانات، علم حياتيات جي هڪڙي وسيع شاخ آهي، جنهن مڙني جاندارن جهڙوڪ: انسانن، حيوانن ، پکين پکڻن، جيتن جڻين جي بناوت، ارتقا، رهڻي ڪهڻي، پيدائشي عمل، سڀاءُ، بيماريون وغيره مطلب ته هر اُهو عنصر، جيڪو سندن جياپي سان وابسته آهي، اچي وڃي ٿو.
حياتيات يا بائيولاجي جياپي جو اڀياس جي علم کي چئجي ٿو. هيءُ هڪ وسيع گهڻ رخو علم آهي، جيڪو ڪائنات جي سمورن ساهوارن سان لاڳاپيل آهي.
علم حياتيات، زندگيءَ جي بنيادي ايڪي، جيوگهرڙي زندگيءَ جي ارتقا کان وٺي هن دور جي جديد ڄاڻ تائين ڦهليل آهي، جنهن جاندارن جي قسمن، واڌويجهه، کاڌخوراڪ رهڻي ڪهڻيءَ جا سمورا عنصر شامل آهن.
لکن سالن کان وٺي حياتيءَ جي ارتقا يا جيوت جي اوسر بقاءِ اصلاح وارو اصول عمل رهيو، ان ئي اصول ئي هر جاندار زنده رهيو ان پاڻ کي حالتن ماحول آڌار هيرائي ڇڏيو.
علم حياتيات سڀ کان پهرين يونان تحقيق ٿي. علم حياتيات جو نالو بائيولاجي به يوناني ٻوليءَ جو مشتق آهي، جيڪو بائيوز لوگاس مان گڏي ٺاهيو ويو آهي. بائيوز جو مطلب حياتي يا زندگي، لوگاس جو مطلب سمجهه، دليل بازي يا علم آهي. مطلب ته ساهوارن جي علم کي حياتيات يا بائيولاجي سڏيو وڃي ٿو.
سندس جنم کان 3 مھينا پھريان سندس والد جو انتقال ٿي ويو، تنھنڪري سندس ماءُ ڪجھ سالن کانپوءِ ٻي شادي ڪري ڇڏي، جنھن جا نيوٽن جي زندگي تي تمام گھرا اثر رهيا مثال طور اڪيلائپ، پيءُ جي پيار کان محرومي وغيره. شروعاتي تعليم ڪنگز ڪاليج مان پرائڻ بعد سندس ماءُ غربت سبب کيس واپس پنهنجي ڳوٺ مال جو واڙو سنڀالڻ لاءِ گهرائي ورتو. سندس پُرتجسس دماغ جو اندازو سندس ٻاروتڻ وارين حرڪتن مان لڳائي سگهجي ٿو، مثال طور هڪ دفعي طوفان تمام تيز هيو ميڊم هانا مال جي وٿاڻ بابت شديد پريشاني سوچي رهي هئي تہ الائي وٿاڻ جا در دريون هوا ڀڄي نہ پيا هجن!
انهي پريشاني کي حل ڪرڻ لاءِ ميڊم, نيوٽن کي وٿاڻ طرف موڪليو تہ جيئن هو پرگهور لھي اچي. ڪافي دير گذرڻ باوجود بہ جڏهن نيوٽن واپس نہ آيو تہ ميڊم پاڻ وڃي وٿاڻ پهتي. ننڍڙو وٿاڻ جا در دريون چڪاسڻ بجاءِ، ٻاهر ٺھيل ڪاٺ جي چبوترن مٿان ٽپ ڏئي تيز هوا جو پريشر چيڪ ڪرڻ مصروف هيو!
ڏٺو وڃي تہ نيوٽن فطرت متعلق تمام عام بنيادي سوال ڪيا ڇو تہ هن پنهنجي وُجود کي پنهنجي آس پاس کان واقف رکڻ پئي چاهيو تنھنڪري هن پراسرار ڪائنات جي تلاءُ هڪ پٿر اڇلايو. لھرون تمام وڏيون ٿيون جو اڄ تائين اسان انهن جي دائري ئي جيئون پيا.
مرزا قليچ بيگ لکيو آهي ته:"سکر لوهريءَ جي آمهون سامهون درياهه جي ڪناري تي آهي. اصل بکر جي تعلقي هو پر نادر شاهه جي وقت کان وٺي شڪارپور جي تعلقي داخل ٿيو. اصلوڪو سکر اهو آهي. جنهن کي هاڻي پراڻو سکر ٿا چون. سکر جي اُلهندي ڏي هڪڙي ٽڪري آهي. جنهن کي آدم شاهه جي ٽڪري چون ٿا. انهيءَ تي آدم شاهه عباسيءَ جي قبر آهي. جو ڪلهوڙن جو ڏاڏو هو جنهن جو بيان سنڌ جي تاريخ آهي. پهرين چانڊڪي يا لاڙڪاڻي زمين هيس. پوءِ ملتان ويو مريدن جو لشڪر گڏ ڪري فساد ڪرڻ لڳو شهيد ٿيو.
مير معصوم شاهه جو اشارو مٿي بکر ڏنو ويو آهي. جو اڪبر بادشاهه جي ڏينهن بکر جو نواب هو قلعو پڪو ڪرايائين پڪين سرن جو منارو جوڙايائين. جو سئو فوٽ مٿي آهي گردي 84 فوٽ آهي. اهو منارو شروع سنه 1002 ٿيو، پر 14 ورهيه پوءِ مير معصوم جي پٽ پورو ڪرايو. انهن ٻنهي جون قبرون به اُتي آهن. معصوم ٻيون به گهڻيون عمارتون جوڙايون. مسجد مسافر خانو به سندس جوڙايل آهن. پراڻي سکر واري جامع مسجد مير معصوم جي والد سيد صفائيءَ جي جوڙايل آهي. مير عبدالباقي پورانيءَ جي به اتي قبر آهي. اتي جي ماڻهن مان ڪي ٿورا هيٺ ڏجن ٿا:
ميرڪ بايزيد پٽ ميرڪ ابو سعيد سبزواري عربشاهيءَ جو پنهنجي ڀآءٌ ميرڪ شيخ محمود سان گڏ رهندو هو. ٻئي علم عمل جا صاحب هئا. پهرين قنڌار رهندا هئا. پوءِ اتان مرزا شاهه بيگ ارغون سان سنڌ آيا ميرڪ بايزيد بکر سکر جو شيخ الاسلام مقرر ٿيو سکر رهيو. پر ڀاڻس وڃي ٺٽي رهيو. هن جي مرڻ کان پوءِ سندس پٽ مير عبدالباقي به پيءُ جي جاءِ تي نالي وارو ٿيو سندن گهڻو اولاد ٿيو.
انهن کان سواءِ مير عاقلشاهه سندس ڀآءٌ مير محمد حسين مير محمد زڪريا سندس پٽ مير علي شير مير محمد يعقوب حڪيم جو ملتان مان اچي اتي رهيو) مشهور هئا.
عربن جي فتح کان پوءِ. عربن پنهنجو مکيه شهر منصوره ڪيو اروڙ پوءِ به ٻن سون ورهين تائين هندن جو شهر هو، پوءِ ڦٽو. ڪن جو چوڻ آهي ته الور اصل الرور هو. جيئن ڪن عربي ڪتابن به لکيل آهي جڏهن شهر ڦٽڻ کان پوءِ درياهه جي مٽجڻ کانپوءِ اتي جا ماڻهو لڏي اچي نئين شهر ويٺا. تڏهين انهيءَ جو نالو روهڙي رکيائون. جو رور مان نڪتل آهي عربيءَ انهيءَ کي لوهري لکيائون. شاهه شڪر گنج شيخ محمود قطب جي ڀرسان هڪڙي مسجد به پوءِ عالمگير بادشاهه يعني اورنگزيب جي ڏينهن جڙي."
ڪليڪٽريءَ جي زماني ، خاندانن شريفزادن کي ڏاڍو همٿائيندو هو. عالم قسم جو انگريز هو. تحقيق جو خاص شوق هوس. مقامي ريتين رسمن جي کوجنا ڪندو وتندو هو. ڪابه نياري يا دلچسپ شي ڏٺائين ته ان جي ماهيت معلوم ڪرڻ لاءِ، سرڪاري ڪم بند ڪري، گوڏو کوڙي ويهي رهندو هو. گول ٿلهو منهن، قد ڊگهو هوس. مون کيس ڪيترا ڀيرا ڏٺو.
عالم محقق قسم جي انگريزن مان جو ٻيو صاحب سکر جو ڪليڪٽر ٿي آيو، سو هو ڊاڪٽر سارلي صاحب ، جنهن شاهه عبداللطيف عليہ الرحمة تي انگريزيءَ ڪتاب لکيو آهي. جن ڏينهن سکر جو ڪليڪٽر هو، اسان ڪونه ٿي سمجهيو ته ڪو هو ايڏي پايي جو عالم آهي. بعد معلوم ٿيو ته سکر وارن ڏينهن به هو پيو شاهه عبداللطيف متعلق خاموشيءَ سان تحقيق ڪندو هو. انهن ڏينهن محض منتظم پيو نظر ايندو هو. ضلعي جو وڏيرو ڪيتريقدر به ڇو نه سندس دوست هجي، پر جي ڪو غلط ڪم ڪيائين ته هرگز معاف نه ڪندس.
سکر ضلعو پهريائين شڪارپور ضلعي جو هڪ حصو هو. 1901ع ڌاري، شڪارپور ضلعي کي ختم ڪري، منجهانئس ٻه ضلعا ٺاهيائون، يعني سکر لاڙڪاڻو. سکر جي ڪليڪٽرن جو ٻاٻو آدم ڪرنل ميهو هوندو هو، جنهن سڀ کان پهرين سکر کي ٺاهي سينگاري، موجوده صورت وٺرائي. سکر بيراج جنھن کي لائڊ بيراج جو نالو ڏنو ويو سو بہ برٽش دور ٺھيو جيڪو دنيا جي سڀ کان وڏي آبپاشي سسٽم کي ڪنٽرول ڪري ٿو.ان بيراج جي ڊزائين سر آرنلڊ مستو ٺاھي سر چارلٽن ھيريسن جي ھدايتن مطابق جوڙيو ويو. ان جي تعمير 1923 شروع ٿي 1932 مڪمل ٿي.ھن بيراج جي ڪئنالن جي مدد سان اٽڪل ھڪ ڪروڙ ايڪڙ زمين آباد ٿئي ٿي.
1947 پراڻي سکر جي آبادي ڏھ ھزار ھئي نئين سکر جي آبادي اسي ھزار ھئي. ان آبادي پاڪستان ٺهڻ بعد انڊيا مان آيل مسلمان مھاجرن جو وڏو اضافو ٿيو.1950 ھتي سنڌ انڊسٽريل ٽريڊنگ ايسٽيٽ يا سائيٽ قائم ڪئي وئي. 1962 درياءَ مٿان لئنسڊائون پل جي ويجھو هڪ ٻي پل ٺاھي وئي جنھن کي ايوب پل جو نالو ڏنو ويو.
سنڌ برطانوي راڄ دوران سکر ڳوٺ جي پاسي نيو سکر شھر جوڙيو ويو. سکر جي ٽڪريءَ ڀرسان درياءَ جي ٻيٽ تي بکر جو ڦٽل شھر آھي جيڪو ڪنھن وقت سنڌ جو دروازو سڏيو ويندو هو.
1839 فوجي گيريزن جي قيام کان اڳ پراڻو سکر ھڪ ننڍڙو ڳوٺ ھيو. 1845 فوجي گيريزن ختم ڪئي وئي. ڪنھن زماني شھر کجين جي وڻن سان گهيريل ھوندو ھو. ٻارھين صدي عيسويءَ کان پراڻو سکر درياءَ جي اولهندي ڪناري تي واپاري سرگرمين سان ڀرپور دريائي بندر ھوندو ھو زرعي جنسن جي واپار جو مرڪز ھيو. 1607 مير معصوم شاھ بکري 86 فٽ اوچو مينار تعمير ڪرايو جيڪو سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو
سکر پاڪستان جي صوبيسنڌ جو ڪراچيءَ حيدرآباد کانپوءِ ٽيون نمبر وڏي وڏو شهر اترين سنڌ جو وڏي وڏو شهر آهي.ھي شھر سنڌو درياءَ جي اولهندي ڪپ تي واقع آهي . درياء جي اوڀر واري ڪپ تي تاريخي شھر روھڙي واقع آهي . اھي ٻئي شھر پلين وسيلي پاڻ ڳنڍيل آهن. سکر جو شهر سکر بيراج جي ڪري پڻ مشهور آهي جيڪو دنيا جو سڀ کان وڏو بيراج آهي جنھن کي 66 دروازا آهن.انتظامي لحاظ سان سکر ضلعي ڊويزن جي حيثيت رکي ٿو.ھيشھر آبادي پاڪستان جو ٻارهون وڏو شهر آهي.
سکر پاڪستان جي صوبي سنڌ جو ٽيون وڏو شھر آھي، سکر ڪراچي حيدرآباد کانپوءِ سنڌ جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي، جيڪو سنڌو درياءَ جي ڪپ تي اڏيل آهي، آبادي جي لحاظ کان پاڪستان جو 14 هون وڏو شهر آهي.
19-20 آگسٽ 1945 تي ڪامريڊ جي ڪمانڊ هيٺ عوامي بغاوتن جو آغاز ٿيو، ”ويٽ منهه“ جي دستن سمورن سرڪاري عمارتن تي پنهنجو ڪنٽرول سنڀالي ورتو هو. اهڙي طرح ڪجهه ئي ڏينهن اندر انقلابي فوج پوري ويٽنام تي ڪنٽرول سنڀالي ورتو 29 آگسٽ تي حڪومت جي سربراهن وزيرن جو اعلان ڪيو ويو هو. 2 سيپٽمبر 1945ع تي 15 لک ماڻهن جي هجوم ھو چي منھ آزاد ويٽنام جي قيام جو اعلان ڪيو.
جڏهن ڊسمبر 1920ع فرانسيسي ڪميونسٽ پارٽي ٺاهي پئي وئي ته ڪامريڊ هوچي بنيادي ڪردار ادا ڪيو، 26 ڊسمبر 1920ع تي تُور ٿيندڙ سوشلسٽ ڪانگريس ڀرپور شرڪت ڪئي ان موقعي تي زبردست جذباتي تقرير ڪندي چيائين:
ضلعي 1986ع 12.2 ھيڪٽر زمين تي مشتمل صنعتي اسٽيٽ قائم ڪئي وئي جنھن 107 صنعتي پلاٽ رکيا ويا پر رڳو 17 پلاٽ الاٽ ٿي سگھيا انھن مان بہ رڳو 10 استعمال آيا. اھا اسڪيم سيڙپڪارن کي متاثر نہ ڪري سگھي. ھن وقت ضلعي اندر 6 شگر ملون واقع آهن ان ڪري ھن ضلعي کي سنڌ جي شگر اسٽيٽ پڻ سڏيندا آهن. 2001ع ضلعي اٽڪل 79 سارين جا ڪارخانا 100 اٽي جون ملون آهن. سارين جي ڪارخانن مان 34 تعلقي بدين ، 23 تلھار تعلقي ، 9 شھيد فاضل راهو تعلقي ، 7 ماتلي تعلقي 6
تعلقي ٽنڊي باگي واقع ھئا. انھن مان رڳو 12 اھڙا ھئا جن م چانور جي ڇڙھائي سان گڏوگڏ انھن جي پالش جي صلاحيت رکندڙ ھئا. اٽي جي 100 ملن اڪثريت اٽي جي چڪي وارين برقي مشين جي ھئي. سرن جي پيداوار لاء ضلعي اندر سرن جا بٺا ڪم ڪن ٿا جن ٻارڻ لاء گھڻي ڀاڱي توتڙن جو استعمال ٿئي ٿو. ھتي ھفتيوار سرن جي پيداوار 50000 سرون آھن جن جي ٺاهڻ اٽڪل 6 ٽن توتڙ ٻارڻ طور استعمال ٿئي ٿو.
ضلعي قدرتي ٻيلا ڪا نہ آھن پر آبپاشي واري پاڻي تي پوکيل ٻہ ٻيلا آهن جن راڙي ٻيلو بوھارڪي ٻيلو شامل آهن. ٻيلن جي ايراضي 12000 ھيڪٽر آهي. انھن ٻيلن ٻٻر , ڪنڊي ، باھڻ تمر جا ٻہ قسم : لئي جھائو ڪثرت سان ملن ٿا. ٻين وڻن ٻير ، نم ، سراس ، بنيان يا وڏ ، پپل ، گدامڙي ، ولائتي ٻٻر ، ليسوڙو ، ڪرڙ کبڙ شامل آهن. ان کان علاوه ٻيلي جي گاھن سر ڪانا شامل آهن.
ھن ضلعي بدين شھر ھڪ سول اسپتال، 3 تعلقه اسپتالون، 4 رورل هيلٿ سينٽر,03 ڊسپينسريون، 4 ايم سي ايڇ سينٽر 46 بيسڪ هيلٿ يونٽ واقع آهن. 2006 ايگزيڪيوٽو ڊسٽرڪٽ آفيسر، ھيلٿ، بدين جي مطابق ضلعي ھڪ سول اسپتال، ٽي تعلقا اسپتالون، 12 رورل هيلٿ سينٽر، 38 بيسڪ هيلٿ سينٽر، ھڪ 20 بسترن وارو مڌر اينڊ چائلڊ ھيلٿ ڪيئر سينٽر 69 گورنمينٽ ڊسپينسريون واقع ھيون ان کان سواءِ 28 آزمائشي ڊسپينسريون پڻ موجود ھيون. 2001 م 317 مرد ڊاڪٽر 60 عورت ڊاڪٽر، 15 ليڊي ھيلٿ وزيٽر، 44 فيميل ھيلٿ ٽيڪنيشن ضلعي اندر ڪم ڪندڙ ھيا جيڪو اسٽاف منظور ٿيل تعداد کان تمام گھٽ ھيو جنھن مطابق 5428 ماڻھن لاء ھڪ ڊاڪٽر ھيو.
ھن ضلعي جي آبپاشي جو وڏو ذريعو سنڌوندي مان سکر بئراج ڪوٽڙي بئراج واري آبپاشي نظام سان ڳنڍيل ڪينالن واھن ذريعي ايندڙ پاڻي آھي جيڪو ڦليلي ڪينال، اڪرم واھ، گوني ڪينال ، نصير ڪينال ذريعي پھچي ٿو. جن جي پاڻي جي گڏيل رسد 433 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آھي انھن جي ڪمانڊ واري علائقي جي پکيڙ 6,03,000 ھيڪٽر آھي. ھتان جا مکيه فصلن م ڪمند، چانور، ڪپھ، ڪڻڪ سورج مکي شامل آهن ننڍن فصلن بصر ، مرچ، دالن، ٽماٽي گدري جا فصل شامل آهن.
229 بدين 1 اين اي 230 بدين 2 شامل آهن. 2018 جي چونڊن اين اي 229 بدين 1 مان پيپلز پارٽي جو مير غلام حسين ٽالپر اين اي 230 بدين 2 مان جي ڊي اي جي فھميده مرزا چونڊجي آيا. مير غلام علي ٽالپر ماتلي جي ٽنڊو غلام علي محلي جو رهواسي آهي. سندس والد جو نالو مير بندہ علي ٽالپر ھيو. ڊاڪٽر فھميده مرزا قومي اسيمبلي جي اڳوڻي اسپيڪر آھي ڊاڪٽر ذالفقار مرزا جي گھرواري آھي.
بدين ضلعي جي اھم معاشي سرگرمين ماھيگيري پڻ شامل آهي. سامونڊي مڇي جي برآمدن ڏھ سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي. 2002ع م سنڌ تازي پاڻيء جي مڇي جي پيداوار 80,659 ٽن ھئي جنھن مان بدين ضلعي جو حصو 17.5 سيڪڙو يعني 14,152 ٽن ھيو. ان سال ھي ضلعو سنڌ ٺٽي ضلعي کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ضلعو ھيو.
بدين جي مکيه ريلوي لائن بدين کان حيدرآباد جي وچ موجود آهي جيڪا ماتلي تعلقي کان گذري ٿي. بدين شھر ضلعي جو صدر مقام آهي جيڪو روڊن ذريعي تعلقن جي صدر مقامن سان ڳنڍيل آهي. روڊ ذريعي بدين کان ماتلي 90 ڪلوميٽرن، گولاڙچي 35 ڪلوميٽرن، تلھار 25 ڪلوميٽرن ٽنڊو باگو 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي.
بدين ضلعي جي معيشت زراعت آھي. 1998 جي سروي مطابق بدين جي ڪل آبادي جو 83.6 سيڪڙو ماڻهو ٻھراڙيءَ رھندڙ آھن. جن جو گذارو زرعي زمينن جي پوک ھارپ تي آھي. انھن ماڻھن جي روزگار جو ٻيو وسيلو چوپايو مال پالڻ مڇي مارڻ آهي.
اڻپوري ڳڀيرڻ جي سوس : ڳڀيرڻ گهڻين حالتن سوس کائي پنهنجي اصل هنڌ تي ڪا نه پهچندي آهي. جنهن جا گهڻا سبب هوندا آهن. مثال: جيئن اُور جا ٽڪرا رهجي وڃڻ، رت جا دڳ ٺهي پون اُهي خارج نه ٿيڻ، ٻار ماءُ جو پنهنجي جاءِ تان ٿڙڪي وڃڻ، وري ڳڀيرڻ جي ڪمزوريءَ جي ڪري پوئتي ڪِري پوڻ اهڙا سبب آهن، جنهنڪري ڳڀيرڻ اڻپوري سوس کائيندي آهي. جنهن جي بنيادي علامت اها هوندي آهي ته پندرهن ڏينهن تائين ارگر جو رنگ ڳاڙهو هوندو آهي. ڳڀيرڻ جي اڻپوري سوس جي ڪري ضعيفه جي صحت لاءِ ڪا چڱي ڳالهه نه هوندي آهي. ويم کان پوءِ ڳڀيـرڻ جي اڻ پوري سـوس جي ڪـري عـورتـن ڪيـتريون زنانيون بيماريون ٿي پونديون آهن.
ويم کان پوءِ عورت کي ڏاڍا پريشان ڪندڙ سور ٿيندا آهن، پر انهن جو علاج تمام سولو آهي، جيڪڏهن سور ڳڀيرڻ کي تڪڙو ڪوئجڻ يا سيٽرائجڻ ڪري دوائن کارائڻ سُين لڳڻ ڪري ٿيا هجن، يا ڪمزور ڳڀيرڻ جي اڻپوري سيٽجڻ ڪري ٿيا هجن ته ان صورت سور ڀڃڻ يا لاهڻ لاءِ ڪا به دوا پيارڻ گهرجي يا سُئي هڻڻ گهرجي، پر جيڪڏهن سور ڪڙهه رت جي ڳوڙهن جي گڏ ٿيڻ ڪري ٿيو هجي ته عورت کي سڌو سمهاري، ٽنگون ڊگهيون ڪري عورت جي پيٽ کي دن وٽان هيٺ آڍڻ گهرجي، جيئن ڳوڙها نڪري وڃن. رت جا ڳوڙها نڪرڻ کانپوءِ سور پاڻمرادو لهي ويندو آهي. ان کانسواءِ گرم پاڻيءَ جي ٿيلهي سان يا گرم پاڻيءَ ڪپڙو پُسائي ڪڙهه تي ٽاڪور ڪرڻ سان به سور ڇڏي ويندو آهي.
ڇِلي جي ديوانگي : ڇِلي جي ديوانگي يا چريائپ، ڇِلي جي وقت به ٿيندي آهي ٿڃ ڏيڻ دوران به ٿيندي آهي. هيءَ ٿورو وقت به هلندي آهي ڪن حالتن سڄي عمر به هلندي آهي (سڄي عمر هلڻ واريءَ ديوانگيءَ کي اسان جي سنڌ جي معاشري عورتاڻي ٻوليءَ ويم خرابي ڪري ڄاڻايو ويندو آهي.) ڇِلي جي ديوانگيءَ جا جتي نفسياتي سبب ٿين ٿا، اُتي گهڻي ڀاڱي روڳي عفونت جو نتيجو هوندي آهي.
پيشاب جو بند ٿيڻ : ويم کانپوءِ پهريان هڪ ٻه ڏينهن ڪيترين عورتن کي پيشاب بند ٿيڻ جي عام تڪليف ٿي پوندي آهي، جنهن جو گهڻي ڀاڱي سبب ڏُکيو ويم يا پهريون ويم هوندو آهي.
قبضيت : ويم کانپوءِ گهڻين عورتن کي قبضيءَ جي شڪايت ٿي پوندي آهي، جنهن جو گهڻي ڀاڱي سبب اميدواريءَ جي پڇاڙڪن ڏينهن کاڌي پيتي جي ڦير ڦار گهٽ کاڌو کائڻ هوندو آهي.
تنهن کانسواءِ ننڊ نه اچڻ نبض جو تيز ٿيڻ، جيڪڏهن نبض سٺ کان 70 ڌڪ في منٽ کان وڌي وڃي ته ان جو سبب گهڻو رت وهڻ ڪجهه زهري حالتون پيدا ٿيڻ آهي. ان کانسواءِ بلڊ پريشر وڌڻ جو سبب عورت کي دماغي دورا پوڻ واري ڪيفيت آهي، جيڪي ويم کانپوءِ 48 ڪلاڪن ٿي سگهن ٿا جيڪڏهن بلڊ پريشر گهٽجي وڃي ته ان جو سبب ڪا ڳڻتي يا گهڻو رت وهڻ ٿي سگهي ٿو. پر انهن پيچيدگين کان پريشان ٿيڻ بجاءِ ڊاڪٽرياڻي سان مشوري رهڻ بهتر رهندو.
ويم کان پوءِ قدرتي طرح ’ٻار ماءُ‘ سوس کائڻ شروع ڪندي آهي. هي اُهو ئي عرصو هوندو آهي، جنهن عرصي جي پڄاڻيءَ کي اسان جي سنڌ جي عورتاڻي معاشري جي ٻوليءَ ’مٿي ڌوپ‘ سڏيو ويندو آهي. هيءُ اهو عرصو هوندو آهي، جنهن عرصي عورت جي جسم ٻه تبديليون اينديون آهن، هڪ ته عورت کي ارگر اچڻ بند ٿي ويندي آهي. ڇلي جي رت اچڻ کان آجي ٿي ويندي آهي. سندس مادري رستي جي صفائي ٿي ويندي آهي. ٻيو ڳڀيرڻ سُسُي ڪڙهه پنهنجي قدرتي جاءِ وٺي بيهندي آهي. دائي يا ڊاڪٽرياڻي مادري رستو تپاسڻ کانپوءِ مٿي ڌوپ جي اجازت ڏيندي آهي.
ويم کان پوءِ ٻار ماءُ جو وزن سراسري طور اڍائي پائونڊ هوندو آهي، جيڪو آهستي آهستي گهٽجي پنهنجي اصلوڪي وزن ڏيڍ کان ٻن آئونس جيترو وڃي بيهندو آهي. ويم کانپوءِ ڳڀيرڻ هڪ اندازي مطابق اصلي حالت اچڻ لاءِ روزانو هڪ آڱر جي حساب سان سوس کائي، ڪڙهه سمائجي بيهندي آهي.
ويم کانپوءِ عام حالتن ڇلي جو رت ڏهن کان پندرهن ڏينهن يا ڪن عورتن ايڪيهن ڏينهن به هلندو آهي، جيڪو عورتن جي جدا جدا طبيعتن تي ٻَڌل هوندو آهي. انهيءَ عرصي دوران ڇلي جي رت جو رنگ به مٽبو رهندو آهي: پهريان ٻن کان چئن ڏينهن تائين ارگر جو رنگ ڳاڙهو هوندو آهي، جنهن کي ‘ ’ چئبو آهي. پنجن کان ستن ڏينهن تائين ارگر جو رنگ ڦِڪو هوندو آهي، جنهن کي ‘ ’ چئبو آهي. اٺن کان پندرهن ڏينهن تائين ارگر جو رنگ اڇاڻ مائل هوندو آهي، جنهن کي ‘ ’ چئبو آهي.
ارگر جي عام طرح رواجي بوءِ رت جهڙي هوندي آهي، پر جيڪڏهن منجهانئس ڪا ڪِني بوءِ اچي ته اها روڳ جي نشاني آهي. تنهن کانسواءِ عام ڇِلي جي رت جو جيڪو ڪپڙي تي داغ ٿيندو آهي ته اهو ڪپڙي جي وچ ڳاڙهو ٿيندو آهي، جڏهن ته روڳي ڇلي جي رت جو داغ ڪپڙي وچ بکڙو لڳندو آهي پاسن تي چهچ ڳاڙهو هوندو آهي.
ٿڃ پوڻ : ٿڃ پوڻ يا ٿڃ ٺهڻ جو عمل ٻن مرحلن ٿئي ٿو. پهريون مرحلو انهيءَ وقت شروع ٿئي ٿو، جنهن وقت ٻار اڃا ماءُ جي پيٽ سورهن هفتن جو هوندو آهي. انهيءَ عرصي ماءُ جي ڇاتين دماغ کان پروليڪٽن هارمون ٿورو ٿورو پيو خارج ٿيندو آهي، جنهنڪري ماءُ جي ڇاتين جي کير جي غدودن کير ناڙين کير پيو ٺهندو آهي، جنهن کير جي پوڻ روانيءَ ڪري ويم کان اڳ کير جون ناڙيون کلنديون وينديون آهن، جيڪي سڀئي ڳاڻاٽي اٽڪل ويهه هونديون آهن.
ٿڃ پوڻ جو ٻيو اصلي مرحلو عورت جي هٿ پير لهڻ کانپوءِ، ڇلي جي عرصي شروع ٿيڻ سان گڏ شروع ٿيندو آهي. ڇاتين کير ٺهڻ وڌڻ جو عمل ٻار جي لاڳيتي ڇاتين کي چڳڙ ڏيڻ تي منحصر هوندو آهي. ٻار جڏهن ڄمندو آهي ته عورت جي رت قدرتي طرح پروليڪٽن هارمون جي سطح وڌي ويندي آهي، تنهنڪري جنهن وقت ٻار ماءُ جي ٻنڊين کي چڳڙ ڏيندو آهي ته پچوئٽري غدود جي اڳئين حصي مان دماغ جي تنتي سرشتي جي مرڪز جي هدايت جي ڪري هر وقت ڇاتين جي غدودن کير جي ناڙين ٿڃ پئي ٺهندي آهي. ٻار جيئن جيئن چڳڙ ڏيندو رهندو آهي، تيئن تيئن وڌيڪ پروليڪٽن هارمون پيو خارج ٿيندو رهندو آهي اوتري وڌيڪ ٿڃ ٺهندي رهندي آهي.
شروع ٻه ٽي ڏينهن ٿڃ ڇڊي هوندي آهي، جنهن کي کنگهڙو چئبو آهي. کنگهڙي جو رنگ ڦڪاڻ تي مائل هوندو آهي، جنهن تمام گهڻي پروٽين هوندي آهي. جيئن جيئن ٻار ٿڃ ڌائيندو ويندو آهي، تيئن تيئن ٻن ٽن ڏينهن کانپوءِ ماءُ کي پختي ٿڃ اچي ويندي آهي.
ڇِلو : ڇلو ڳوهاري عورت جي ويم کانپوءِ آجي ٿيڻ واري عرصي کي چئبو آهي. ان عرصي عورت جا سڀئي جنمي عضوا پنهنجي ساڳي جاءِ وٺي بيهندا آهن، جيئن ڳڀيرڻ سُسُي پنهنجي اصلي جاءِ وٺي بيهندي آهي عورت کان ڇلي جو رت نڪري ويندو آهي. ان کان سواءِ ماءُ ٿڃ ٺهڻ جو عمل به شروع ٿيندو آهي. سراسري طرح هي عرصو ڇهن کان اٺن هفتن تي ٻَڌل هوندو آهي. سنڌيءَ ان کي ’سوا مهينو‘ يا ’چاليهو‘ به چوندا آهن. هن ئي عرصي عورت اندر گهڻيون نفسياتي جسماني صحت جون تبديليون اينديون آهن ڪيترا مرض مُنهن ڪڍندا آهن.
سردي سان گڏ عورت کي اوچتو تمام گهڻو تيز بخار ٿيندو آهي، جنهن گهڻو ڪري مريضه وِڦلندي آهي، گهڻي مهلڪ حالت پنهنجا هٿ، پير ٽنگون، ٻانهون هڻندي آهي.
3*. تپ دوران عورت جي نبض جي رفتار في منٽ 100 کان 120 ڌڪ هڻندي آهي. موت جي ويجهو اچڻ وقت اها 140 ڌڪ في منٽ تائين پهچندي آهي، جيڪي مريضه جا آخري پساهه هوندا آهن، جڏهن ته هڪ عام صحتمند ماڻهوءَ جي نبض هڪ منٽ 60 کان 70 دفعا ڌڙڪندي آهي.
مصري زالن کي قاعدي موجب مڙس سان گڏ برابريءَ جا حق حاصل هئا. هو پنهنجي نالي ملڪيت رکي ٿي سگهيون خودمختياريءَ سان ان جي سنڀال ڪري ٿي سگهيون. پنجين بادشاهي خاندان جو هڪ شهزادو اخلاقي نصيحتن جي هڪ مجموعي چوي ٿو:
”جي تون سياڻو آهين ته پنهنجي گهر جي چڱيءَ طرح سنڀال ڪر، پنهنجي زال کي پيار ڪر، سندس عزت ڪر، سندس جسم جي سنڀال ڪر، سندس خواهشون پوريون ڪر، جيستائين تون جيئرو آهين، ڇو ته هوءَ هڪ نعمت آهي، جيڪا پنهنجي مالڪ لاءِ عزت جو باعث آهي.“
ڪنهن به ٻئي قديم ملڪ زالن سان اهڙو سٺو ورتاءُ نه ڪيو ويندو هو نه هنن کي هاڻوڪي زماني تائين مغرب جي مکيه ملڪن سندن برابريءَ جي حقن جي دعويٰ وري تازي ڪئي وئي.
چار هزار ورهيه اڳ مصرين کي شيشي ٺاهڻ جون سڀ تجويزون اينديون هيون. اهي مصنوعي جواهرات ٺاهڻ به ڀڙ هئا. هيءَ اها صنعت آهي، جنهن يورپ وارا به هينئر مـَـسَ سندن برابري ڪري سگهيا آهن. مصري، لکڻ لاءِ نيل نديءَ جي ڪناري جي ڀرسان هڪڙي قسم جو گاهه ڄمندو هو، ان گاهه کي ڪم آڻيندا هئا. يونانين وٽ اهڙي خاص قسم جي شيءِ لاءِ ٻه نالا هئا، پهريون: ”پپائرس“ ]جنهن مان انگريزي لفظ ”پيپر“ نڪتل آهي ]جنهن مان انگريزي لفظ ”بائيبل“، ڪتاب نڪتل آهي[. ”پاپي رس“ مهانگو هو، ان ڪري سهانگا لکڻ جا پترا، جهڙوڪ: ڪاٺ جون پٽيون، ٺڪر جا ڀڳل ٽڪر ڪتب آندا ويندا هئا.
قبطي زبان مصري زبانن سان لاڳاپيل هڪ زبان آهي جيڪا پاڻ افرو ايشيائي زبانن جي شاخ آهي هي زبان قديم مصر ٽي هزار سال اڳ ڳالهي ويندي هئي پنھنجي سندر ڏيک سبب پنجي صدي عيسوي تائين ڪنھن نہ ڪنھن حد تائين سترهين صدي عيسوي تائين موجود رهي جيڪا هاڻي اڻلڀ آهي پھريان انکي يوناني رسم الخط لکيو ويو پر پوءِ ان ڪجھ واڌارو ڪيو ويو جنھن کانپوءِ ان قبطي رسم الخط طور چورايو انکي مسيحين جو هڪ فرقو قبطي آرٿوڊاڪس ڪتب آڻيندو هئو پر هاڻ اها ڪٿي بہ ناهي ڳالهي ويندي
مصري تاريخ جي ابتدا جي اڃا خبر نه پئجي سگهي آهي. ممڪن آهي ته اها 5000 ورهيه ق.م يا اڄ کان ست هزار ورهيه اڳ پيدا ٿي هجي. ’مينيز‘، پهريون فرعون هو، جو 3000 سال ق.م پهرئين مصري شاهي خاندان جو باني بڻيو. هن مصر جي ننڍين ننڍين حڪومتن کي متحد ڪري هڪ مرڪزي حڪومت جي ماتحت آندو نيل نديءَ جي ڪيٽيءَ جي سري وٽ ’ميمفـِـس‘ جو شهر ٻڌو.