polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
تاريخي طور تي ھي فارسي قوم جو ديس آھي جتي پرشيا جي ھخامنشي ساساني بادشاھن وڏي مان شان سان پنھنجي بادشاھت قائم ڪئي. ھخامنشي سلطنت جي گاديءَ جا ھنڌ پاسارگاد تخت جمشيد ھن ّخطي جي عظيم تاريخ جا اھڃاڻ آھن. ھن علائقي جي تاريخي اھميت سبب يورپ وارا سڄي ايران کي پرشيا ڪوٺين ٿا. عربن جي حڪمرانيءَ کان اڳ ھن علائقي کي پارس سڏيو ويندو ھو.
مختلف آبھوائن موسمي ڦيرڦار جي ڪري ھتي مختلف قسمن جا گاھ، ٻوٽا، جانور پکي پکڻ ملن ٿا. ان کان علاوھ ڪيترن ئي قسمن جا پکي ٿڌن علائقن کان ھجرت ڪري ھتي اچن ٿا. ھتان جي مقامي جانورن غزال، جھنگلي ٻڪريون، رڍون ڪيترن ئي قسمن جا پکي شامل آھن. ماضيءَ ھتي فارسي شينھن بہ رھندا ھئا.
ھتان جي ائڪمنيڊ خاندان ڇھين صدي ق.م جي وچ ڌاري دنيا جي وڏي وڏي بادشاھت جو بنياد وڌو. ھن بادشاھت جون حدون يونان بلغيريا کان وٺي سنڌو ماٿريءَ تائين پکڙيل ھيون. ھن بادشاھت جا چار گاديءَ جا ھنڌ ھئا جن مان ٻہ پاسارگاد تخت جمشيد فارس صوبي آھن.
ھتي جا اڪثر ماڻھو فارسي نسل سان واسظو رکن ٿا جن لارستاني بصري لوڪ شامل آھي. ھتان جي اقليتي قومن قبيلن قشقائي ، لر ، عرب، ترڪ، جارجيائي ڪرڪاساسي لوڪ شامل آھن.
ڪرشن چندر ، ھندوستاني، اُردو ھندي ٻوليءَ جو ڪھاڻيڪار ناولنگار ھُيو. ھن جي ڪم جو ڪُجھ حصو انگريزي ٻوليءَ پڻ آھي. ھي وسيع لکندڙ ليکڪ ھُيو. سندس قلمي پورھيو ويھن ناولن، ڪھاڻين جي ٽيھن مجموعن وڏو انگ ريڊيو لاءِ اردو ڊرامن لکڻ تي مشتمل ھُجڻ سان گڏ ورھاڱي کان سُتت پوءِ ھندي ٻوليءَ پڻ لکندو رھيو. طنزيہ ڪھاڻيون لکندڙ ليکڪ ھُجڻ جي ڪري پنھنجي معمولي آمدنيءَ واڌارو ڪرڻ جي لاءِ ھن باليووڊ فلمن جي لاءِ مُسودا پڻ لکيا. سندس لاجواب ناول بشمول سورھن کان مٿي ھندوستاني ٻولين ترجمو ٿيا ڪُجھ سنڌي انگريزي سميت ٻين ٻاھرين ٻولين پڻ ترجمو ٿيا.
ھن جو جيڪو شاھڪار ادبي ڪم بينگال جي ڏُڪار، وحشت ڪٺورتا جيڪا 1947ع ھندوستان جي ورھاڱي دوران ڪئي وئي، تي ڪيل آھي اُھو جديد اُردو ادب جو بھترين نمونو آھي. پر ٻئي پاسي ھن طاقت جي غلط استعمال غُربت تي سختيءَ سان تنقيد ڪرڻ جاري رکيو ھن ڪڏهن بہ ذات پات جي نظام، جنونيت، فرقيوارانہ تشدد دھشتگردي تي احتجاج ڪرڻ بند نہ ڪيو. ھي انسانيت پرست جڳ ديسي ھُيو.
1930ع فارمين ڪرسٽيئن ڪاليج، لاھور پڙھيو، جتي ڪاليج پاران نڪرندڙ مئگزين جو انگريزي وارو ڀاڱو سنواريندو ھو اِھو اُھو وقت ھُيو جڏھن ھي انگريزي لکڻ دلچسپي رکندو ھو. تڏهن اُن مئگزين جي اُردو واري ڀاڱي جي سنواريندڙ مھر لعل سوني ضيا فتح آبادي ھن جي پيشہ ور طور ڇپجڻ لاءِ وسيلو بڻي، اُھو سال ھُيو 1932ع سندس پھرين اُردو ڪَھاڻي ھُئي، "ساڌُو".
ھن کي 100 کان مٿي ڪتاب لکندڙ طور ڄاتو وڃي ٿو. جنهن ناول، ڪھاٹين جا مجموعا، ڊراما، تصوراتي ڪھاٹيون، طنزيہ ادب، مزاحيہ نقالي ادب، روئداد نگاري، فلمي مُسودا ٻارن جا ڪتاب شامل آھن، جيڪي ھيٺئين ريت آھن:
ھن جون ڪھاڻيون ڪشمير جي ڳوٺن، مُلڪ بدر ڪيلن بي پاڙي شھر جي ماڻھن جون ڪھاڻيون آھن. ھي جڏهن اُردو لکندو ھو تڏھن پھاڙي لفظ ڪَتب آڻيندو ھو.
ايشيا روايتي طور تي يوريشيا جو حصو آهي جنهن جي اولهہ وارو حصو يورپ آهي . عام طور تي ارضياتي ماهر طبعي جاگرافي دان ايشيا يورپ کي الگ کنڊ تصور نہ ڪندا آهن زمين جو هڪ وڏو حصو قرار ڏيندا آهن. جاگرافي ٻہ مڪتب فڪر آهن هڪ تاريخي حوالن جي تحت يورپ ايشيا کي الگ کنڊ قرار ڏيندو آهي جڏهن ته ٻيو يورپ جي لاء کنڊ ايشيا جي لاء خطي جو لفظ استعمال ڪندو آهي.
ايشيا دنيا جو سڀ کان وڏو کنڊ آهي. جتي دنيا جي سڀ کان اوچي، سڀ کان هيٺاهين سڀ کان ٿڌي ترين جڳهه آهن. ( مائونٽ ايوريسٽ دنيا جي بلند ترين چوٽي، اولهه جي طرف مريل سمنڊ سمڊ جي سطح مان سڀ کان هيٺاهين جڳهه اتر سائبيريا جون جڳهون). ايشيا ڪنهن به کنڊ کان وڌيڪ ماڻهو رهائش پذير آهن جن هڪ ڏهائي ٻه ارب آبادي چين 94 ڪروڙ ڀارت آباد آهن.
ڏکڻ اوڀر ايشيا هزارين جزيرا آهن جتي آتش فشائن جو ڦاٽڻ زلزلا اچڻ روز جو معمول آهي. انهن زلزلن سڀ کان وڌيڪ خوفناڪ ڊسمبر 2005ع هندي وڏي سمنڊ پاڻي هيٺ آيل زلزلو هيو جنهن سان پيدا ٿيل لهرون ”سونامي“ هندي وڏي سمنڊ جي چوڌاري وسندڙ ملڪن جي لکن ماڻهن جون حياتيون کسي ورتيون.
ايشيا دنيا جو سڀ ايراضي آبادي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو کنڊُ آهي. هي زمين جي ڪل ايراضي جو 8.6 سيڪڙو آهي، خشڪي جو 29.4 سيڪڙو ڪل آبادي جو 60 سيڪڙو حصي جو حامل آهي.
ايشيا دنيا جا ڪيترائي مشهور ريگستان آهن جن عربستان جو ريگستان، شام جو ريگستان، ٿر، ٿل، ڪراڪم، ٽڪلا مڪان، گوبي دنيا جا وڏا ريگستان شمار ٿيندا آهن.
ايشيا لفظ جي مطلب جي مختلف ٻولين اڃان ڪا خبر نہ پئي آهي پر تاريخ تمام پراڻي دؤر کان ھي لفظ مروج آھي . رومي سلطنت ھڪ صوبي جو نالو ايشيا ھيو.
برطانوي عجائب گھر موجود اشورين نوادرات جي تختي گبول جو مسلسل ذڪر ڪيو ويو آهي، 745 ق.م کان 562 ق. آشوري ذريعن انهن کي هڪ طاقتور آرامي قبيلو سڏين ٿا. ”ارم“ شام جو متبادل نالو آهي . هن علائقي کي ارم-نهاريم به سڏيو ويندو آهي. گبول قبيلو شام جي هن حصي مان ڏکڻ ميسوپوٽيميا ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، ان خاص سبب لاء، اشوري انهن کي آرامين سڏين ٿا.
قبيلو شام جي هن حصي مان ڏکڻ ميسوپوٽيميا ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي، ان خاص سبب لاء، اشوري انهن کي آرامين سڏين ٿا. ميسوپوٽيميا آرامين جي ٻئين وڏي لڏپلاڻ جو حقدار آھي ڪلڊين. گبولي جي خودمختيار رياست چاليا جي ڇهن رياستن مان هڪ هئي. اهو گبول قبيلي جو هيڊ ڪوارٽر هو، جيڪو ايلام فارس نار جي سرحدن جي ويجهو رهندو هو. گبولي جي گاديءَ جو قلعو شاپيبل شهر هو. مردوخ-بلدان جو اڳيون لشڪر گبولن تي مشتمل هو. هنن 745 ق.م کان 626 ق.م تائين اشورين سان جنگ ڪئي، جنهن جي نتيجي ٻين اتحادين سان گڏ ميڊين سلطنت قائم
دجله جي ڪناري تي رهندڙ ڪوماڊ قبيلا، گرمو، اوبولو، دامونو، گبول، خندارو، روهوا، بگاٽي يا بگوتو جيڪي ڪرخ جي ڪناري تي رهن ٿا، هاماران، هاگران، نابتو ، لي ، تائو. آرامي جيڪي فرمانبردار نه هئا، جيڪي موت جي پرواهه نٿا ڪن. ڪلديان، آرامي، منني جيڪي منهنجي جوء جي تابع نه ٿيا هئا، مون انهن جي زمينن مان ڀڄي ويا."
بلوچ قوم جي تاريخ اڪثر چيو ويو آهي ته اهي آرامين جي نسل سان تعلق رکن ٿا جيڪي حلب بابل رهندا هئا، اهو ته کرد بلوچ هڪ جدا قوم جا ٽولا آهن. فردوسي شاهنامي ابن حوقل سورت الارد انهن دعوائن کي برقرار رکيو آهي. وادي البلوس بلوچ قوم جو پهريون وطن هو، جيئن مختلف بلوچ محققن دعويٰ ڪئي آهي. گبول قبيلو هن مخصوص علائقائي علائقي صدين کان گبول ڳوٺ ڍنڍ جي ويجهو الگبول رهندو آيو آهي گبول
سنڌ ٽالپرن جي حڪومت دوران، گبول قبيلي کي ڪراچي جي ساحلي علائقي کي محفوظ بڻائڻ لاءِ موڪليو ويو، جنهن کي ”قزاقن سان جنگ“ جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. ڪراچيءَ جي بندرگاهه ڀرسان جهازن کي لُٽيندا هئا. هڪ دفعو انهن بندرگاهه تي حملو ڪيو. گبول به ڏهين صدي عيسويءَ ڪراچيءَ جي ڀر ارغونن منگولن سان وڙهڻ جو ذڪر ڪيو آهي. نبي بخش خان بلوچ پنهنجي ڪتابن گبول قبيلي جي هيٺين جنگين قبائلي تڪرارن جو ذڪر ڪيو آهي.
گبول بڇ ڊيزڪ جي هڪ روايت مطابق، جيڪو کيرٿر جي گبولن مان ملي ٿو، گبول لفظ جي معنيٰ آهي ”ڪاسيل“ . ان کي "بهادر" يا "مضبوط" طور ترجمو ڪيو.
’گمبول‘ لفظ ’م‘ اکر بيڪار سخت لڳي ٿو. تنهن ڪري، ان جي سختيءَ جي ڪري اکر ’م‘ ختم ٿي ويو لفظ گبول تبديل ٿي ويو، جيڪو اڃا تائين مشهور بلوچ قبيلو آهي.
بائيبل پهريون ڀيرو گبول جو ذڪر 1600 ق.م ٿيو، جيڪو ابراهيم جو پوٽو هو، جيڪو سندس ٽين زال ڪيتوره، يڪتان ڪنعاني جي ڌيءَ هئي. مدين حضرت ابراهيم عليه السلام جو پٽ هو، جنهن جو ذڪر قرآن ٻين تاريخي ماخذن ڪتوره طرفان ڪيو ويو آهي. مدين کي پنج پٽ هئا: عفا ، عفر ، حنوق ، عابده الدّعا . گبول الداه جي چئن پٽن مان هڪ هو. هو سندس ماڻهو بابل ڏانهن لڏي ويا.
گبول هڪ بلوچ قبيلو آهي جيڪو صدين کان پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکي ٿو ڪنهن به بلوچ قبيلي جي شاخ ناهي. مير جلال خان جي دور حڪومت گبول رند وفاق شامل ٿيا. آخرڪار اهي مير چاڪر خان رند سان گڏجي لاشارين خلاف اتحادي بڻجي ويا. ويجھو مشرقي هجڻ جي باوجود، هن وقت، قبيلو گهڻو ڪري ڪراچي اندرون سنڌ (ڄامشورو، دادو، گهوٽڪي، ٺٽو، سجاول، نواب شاهه، نوشهروفيروز، ٽنڊي الهيار، مٽياري، خيرپور ميرس، سکر، لاڙڪاڻو، شڪارپور) آباد آهي. ، جيڪب آباد، ڪنڌڪوٽ @ ڪشمور) بلوچستان اهم انگن سان گڏوگڏ ڏکڻ پنجاب (رحيم يار خان، بهاولپور، مظفر ڳڙهه، ملتان، ڊيرا غازي خان، راجن پور) ڪي پي ڪي .
3 جنوري 2020 جي صبح سويري، سليماني جو جهاز بغداد انٽرنيشنل ايئرپورٽ پهتو، جِتي اُن علائقي آمريڪي هوائي فوج ٻيا فوجي جهاز ايم ڪيو-9 ريپر ڊرون سميت اڳ ئي لڪيل گهات هڻي ويٺا هيا. آمريڪي حڪومت پاران نامزد دهشت گرد ابو مهدي المهندس سميت سليماني ايراني حامي نيم فوجي شخصيتون، ٻن گاڏين داخل ٿيا ايئر پورٽ تان اندرون شهر بغداد جي طرف روانا ٿِيا. مقامي وقت مطابق صبح 1 بجي جي لڳ ڀڳ، ايم ڪيو-9 رائپر ڊرون بغداد ايئرپورٽ روڊ تي ويندڙ انهيءَ قافلي تي حملو ڪندي انيڪ ميزائل ڇڏيا، جنهن سان ٻنهين ڪارين کي باهه وَڪوڙي وئي 10 ماڻهو مارجي ويا.
اَڳُوڻَنِ آمريڪي صَدرَنِ جارج ڊبليو بش باراڪ اوباما ٻِنهين سوچ ويچار کانپوءِ قاسم سليماني کي نشانو بڻائڻ جي راءِ قائم ڪئي پوءِ وري ان راءِ کي ان خدشي سبب نامنظور ڪيو ويو، تہ اهو هڪ وڏي پيماني تي جنگ جي طرف وَڌي ويندو. ريٽائرڊ سينٽرل انٽيليجنس ايجنسي جو گُماشتو مارڪ پوليمرپالوس دي نيويارڪ ٽائمز کي ٻُڌايو آهي تہ سليماني، آمريڪا جي هٿان مارجي ويل ٻين مخالفن جي ڀيٽ ، کُلي عام طور ڪم ڪرڻ سُڪون محسوس ڪندو هُيو ان کي ڳولهڻ مشڪل نہ هُيو. سليماني گهڻي ريت پنهنجيون تصويرون ڇِڪيندو هُيو آمريڪي فوجُنِ تي کُليل نموني ٽوڪَ ڪندو هُيو.
اسلامڪ اسٽيٽ آف عراق ليونٽ جي دهشت گرد تنظيم کي هيسائڻ ان جو مقابلو ڪرڻ جي لاءِ آمريڪا جي انتظام هيٺ مشن آپريشن موروثي حل ) جي هڪ حصي طو، 2014 عراق جي اندر مداخلت ڪئي هُئي، عراقي فورسز سان گڏ ڪُلهوڪُلهي ملائي داعش مخالف اتحاد جي هڪ رِٿا طور تربيت ڪم ڪري رهي هئي. عراقی گَهرُو جنگ دوران، بنيادي طور ايران جي حمايتي شيعہ مليشيا هٿياربند— پاپولر موبلائزيشن فورسز جي مدد سان داعش کي 2017 وڏي پيماني تي شڪست ڏِني وَئي هُئي، جنهن عراقي وزير اعظم — آمريڪي حمايتي عراقي هٿياربند فوج کي سال 2016 کان رپورٽ ڏني وئي هُئي.
2020 بغداد بين الاقوامي هوائي اڏي تي هوائي حملو ، قاسم سوليماني جي موت، قاسم سليماني جي موت 3 جنوري 2020 تي، آمريڪا ايران جي وچ وَڌندڙ تڪرار دوران، آمريڪا بغداد بين الاقوامي هوائي اڏو ويجهو سفر ڪندڙ قافلي تي ڊرون حملو ڪيو، جنهن اسلامي انقلابي گارڊ ڪور قدس فورس (جنهن کي آمريڪا، ڪينيڊا، سعودي عرب بحرين هڪ دهشت گرد تنظيم نامزد ڪيو آهي) جي ڪمانڊر ايراني ميجر جنرل قاسم سليماني مارجي ويو. ان حملي عراق جي پاپولر موبلائزيشن فورسز جو نائب چيئرمين، نامزد دهشت گرد، ابو مهدي المهنديس سميت 9 ٻِيا مُسافر پڻ مارجي وِيا.
پينٽاگون جائزو ورتو تہ عراق آمريڪي فوجي ٺِڪاڻن تي تهران جي حملن جو رهنما سليماني هُيو، جنهن 2019 ڪي-1 ايئر بيس تي حملو آمريڪي شهرين جي مارجڻ، آمريڪي فضائي گاڏيءَ تي گولي ماري مارڻ شامل هُيو.
سنڌيءَ ڪيتريون ئي آتم ڪٿائون لکيون ويون آهن، جيئن مرزا قليچ بيگ جي ”سائو پن ڪارو پنو“ ڊاڪٽر عمر بن دائود پوٽي جي ”منهنجي مختصر آتم ڪهاڻي“، جي ايم سيد جي ”منهنجي ڪهاڻي منهنجي زباني“، شيخ اياز جي ”ڪٿي بہ نہ ڀڃبو ٿڪ مسافر“ ، موهن ڪلپنا جي ”بک، ادب عشق“، لڇمڻ ڪومل جي ”وهي کاتي جا پنا“.
ريٽا شهاڻي ”ٻپهريءَ جا ٻہ پل“جيڪو سندس ٻن آتم ڪٿائي ڪتابن ”گهنڊ ڄاڻ وڳو ٻپهريءَ جا ٻہ پل“ جو گڏيل ڪتاب آهي.
جمال ابڙو ’ڪٿا‘ جي عنوان هيٺ پنج جلد الڳ الڳ نالن سان: ”ڏسي ڏوھ اکين سين“، ”اونهي ڳالھ اسرار جي“ “ٿوهر ڳاڙها گل“، ”ايندو نہ وري هي وڻجارو“ ”مر پيا مِينهن وسن“
ان کان سواء اِيم. ايڇ پنهور جي آتم ڪٿا “جگ بيتي آپ بيتي“ بہ سنڌيءَ ڇپيل آهي. جيڪا سندس انگريزيءَ لکيل آتم ڪٿا جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو ترجمو مشهور آرڪيالاجسٽ حاڪم علي شاھ بخاريءَ ڪيو آهي.ان کان سواءِ محترمه شهيد بينظير ڀٽو جي آتم ڪهاڻيءَ جو انگريزيءَ مان سنڌي ترجمو ”پورب ڄائي“ جي نالي سان مراد علي مرزا جو پڻ ڇپيل آهي.
آتم ڪٿا يا آتم ڪهاڻي اردو خودنوشت ، عربي سيرة ذاتيه ، فارسي خودزندگي نامه يا خويش نامہ يا حسب حال يا سرگذشت خود چون ٿا. اھا ليکڪ جي پنهنجي لکيل سوانح/جيونيءَ کي آتم ڪٿا يا ”آتم ڪهاڻي“ چئبو آهي. آتم ڪٿا جو ليکڪ جيئن تہ خود لکندڙ ئي هوندو آهي، ان ڪري اها جيوني/سوانح وڌيڪ سچي اعتبار جوڳي ٿئي ٿي. آتم ڪٿا لکڻ جا ٻہ مقصد ٿي سگهن ٿا: ليکڪ جي من ماضيءَ جي يادگيرين کي ٻيهر زنده جاويد ڪرڻ جو موقعو. آتم ڪٿا لکڻ جو ٻيو مقصد آهي تہ ليکڪ جي زندگيءَ جي آزمودن مان ٻيا بہ فيض حاصل ڪن.
سنڌ قديم زماني کان هنرن نامياري رهي آهي. نه رڳو هتي جا مرد هنر مند ڪاريگر آهن، پر زالون به سگهڙ سڄاڻ آهن. هو گهر جو ڪم ڪار پورو ڪري وانديون ڪين ويهن، پر ڪو نه ڪو ورتڻ ويهي ڪن. گهر جي ڇني ڦاٽي به ڳنڍين، ته ٽوپو ٽاڪو به ڪن. اجائي، پراڻي اڳڙي به ڪين وڃائين. اڳي ته ڪاپو ڪڍي، گهر جي ڀاتين لاءِ ڪپڙو تيار ڪرائينديون هيون. هن وقت ڪتڻ جو رواج نڪري ويو آهي، پر سبڻ ڀرت جو ڪم سنڌ اڃان به جام ٿي ٿو. ٽوپي جي ڪمن رليءَ جي هنر کي وڏي اهميت حاصل آهي.
ٽڪ يا ٽڪرين مان تيار ڪيل چنڊن کي ڳنڍي، ڏيڍ ميٽر ويڪرو سوا ٻه ميٽر کن ڊگهو ته تيار ڪيو ويندو آهي، ان تهه جي چو طرف مختلف رنگن جون پٽيون ڪنگريون يا گڏيون لڳايون وينديون آهن. اهڙيءَ طرح هڪ ته تيار ڪرڻ بعد هڪ ٻيو لسو تهه به تيار ڪيو ويندو آهي.
تهن ٺاهڻ کان پوءِ لسو تهه وڇائي، ان جي مٿان پراڻي ڪپڙي مان صاف ڪيل اڳڙين جا ٻه ٽي تهه ترتيب سان سٿيا ويندا آهن. ان بعد ٽڪرين يا ٽڪ وارو تيار ٿيل تهه ان جي مٿان رکي، پاسن کان ٽوپو ڏنو ويندوآهي. تهن کي پاسن کان ٽوپي ڏيڻ بعد، ٿوريءَ ٿوريءَ وڇوٽيءَ تي ٽوپا ڏنا وينداآهن. انهن ڇڊن ٽوپن کي ”دوڳڻ“ چئبو آهي. رليءَ جي دوڳڻ جو اهو مقصد هوندو آهي، ته تهن جي وچ سٿيل اڳڙيون اڳتي پوئتي ٿي ڳنڍا ڳوڙها نه ٿي پون. دوڳڻ کان پوءِ هر هڪ دوڳ جي وچ ، گهاٽا ٽوپا ڏنا ويندا آهن. اهڙيءَ طرح سڄي رلي تيار ڪئي ويندي آهي. ٽوپا ڏاڍي خبرداريءَ سان ڏنا ويندا آهن، انهن جا کڻ گهڻو ڪري هڪجيڏا هڪجهڙا هوندا آهن.
گهر عام استعمال لاءِ ساديون لسيون رليون ٺاهيون وينديون آهن. ٽڪ وارين رلين جو استعمال آئي وئي لاءِ ڪيو ويندو آهي. سگهڙ زالن جي گهر ، روزانو ڪم ايندڙ رلين کان سواءِ نيون ٽڪ واريون رليون به ڪافي تعداد هونديون آهن، جن کي هو ڏاڍِي سنڀال سان ويڙهي رکنديون آهن. ٻهراڙين جو دستور آهي ته جڏهن ڪو به عزت وارو مهمان اتي پهچي ويو، ته هڪدم رلي وڇائي، کيس کٽ تي ويهاريندا پوءِ سندس آجيان کي لڳندا.
رليءَ جو هنر سڄي سنڌ آهي، پر سڀ کان اعلي رليون ٿرپارڪر ضلعي جي ناري واريءَ ايراضيءَ ٺهن ٿيون. انهن جي بيهڪ، ڊزائن ٽوپو ڏسي، حيرت وٺي ويندي آهي. گھڻيون رليون ته ڏيک ويک ، سٺن کيسن کان به سرس هونديون آهن. ڊزائين جي لحاظ کان رلين جا ڪيترائي نالا آهن. ڇهن دٻلن واري، سورهن چنڊن واري، سٺ دٻلن واري، کوهه ڦيري واري، اڌ ٽڪ واري، پکي واري، نانگ ڦڻ، نور پڇي، ڦڻيءَ ڪور، فرشي، پتاشي، ٽڪ واري وغيره.
سنڌ رلي وڇائڻ توڙي اوڍڻ طور استعمال ڪئي وڃي ٿي. سنڌ کان ٻاهر ٻي هنڌ ڪٿي به رليءَ جو هنر نه آهي. هن وقت ٻاهرين ملڪن رليءَ کي ڏاڍو پسند ڪيو وڃي ٿو. ڪيترائي ماڻهو رليون سوکڙيءَ طور ٻاهرين ملڪن جي دوستڻ کي ڏيندا آهن.
حڪومت به هن هنر کي زور وٺائڻ لاءِ، هنري نمائش عمدي قسم جي رلين تي انعام ڏيندي آهي. هن وقت رليءَ جو شمار گهرو هنرن ڪيو وڃي ٿو. هاڻي رليون بازار به وڪامڻ لڳيون آهن. وڪري لاءِ رليون گهڻو ڪري نئين ڪپڙي مان تيار ڪيون وينديون آهن. رليءَ جو هنر حب الوطني، محنت سانگ صرفي جو سبق ڏي ٿو. سنڌيءَ ته هڪ چوڻي آهي ته ” جهڙو رنگ رليءَ جو، تهڙي جوت جوان“ ان مان ظاهر ٿيو ته رليءَ جو حسن، انسان جي اخلاق کي ظاهر ڪري ٿو.
رلي: سنڌي جي زالن جو جيڪڏهن ڪو شاهڪار آهي ته رلي، آهي سياري اونهاري گهر يا مزمان مڙهي جي ڪم اچڻ واري شيءَ آهي. سنڌ ته زالون چونديون آهن. ته جنهن زال جي گهر اوڇڻ گهڻو، اهائي سگهڙ آهي.
جيئن لاڙ پٽ ٽُڪ واريون رليون مشهور آهن، تيئن مٽارين هالا ڏي وري اُڪر جي رلين جو عام رواج آهي. اڪر رلي به واه جو جنسار ٿي ڪري_ وري ٿر ڏي زالون رليءَ جو ٽوپو ٻي ڍار تي رکن. انڪري ٽوپي جي لحاظ سان ٿري رلي سڀني پڌري ٿيو پوي. هاڻوڪي زماني ته زالون ڀرت ڇر جا پڙ به پيون رواج آڻين، نه رڳو ايترو پر لِهه يا تر اوني ڪپڙن جا ٽڪر ڳنڍيو پيون رليون ٺاهين، ته جيئن سياري رلي ذري گهٽ سوڙ جو ڪم ڏئي وڃي.
رليانگريزي ھڪ قسم جو بوڇڻ آهي جيڪا ڪپڙي مان ٺهندي آهي. رلي جا ٻه حصا يا پُڙ ٿيندا آهن. هڪ ابتو ٻيو سبتو. ٻنهي جي وچ اڪثر پراڻي ڪپڙي جي اڳڙين جو تَھُ وجهي پڙ ملائي سبي ويندي آهي. سنڌ رلي اڪثر عورتون هٿ تي سبنديون آهن. هاڻ سبتو حصو ڪپڙي جي صنعتن به تيار ٿئي ٿو. رلي دنيا جي مختلف علائقن م مختلف نمونن سان ٺاھي وڃي ٿي. سنڌ ٺھندڙ رليون بہ پنھنجي ھڪ الڳ سڃاڻپ رکن ٿيون.
1849 انگريزن ھن علائقي کي پنھنجي قبض آندو.1857 جھلم شھر م انگريزي فوج جي مقامي ماڻهن تي مشتمل چوڏهين نيٽو انفنٽري بغاوت ڪئي. انگريز سرڪار راولپنڊي مان ڪمڪ موڪلي انھن سان مقابلو ڪيو جيڪي اتان ڀڄي ڪشمير طرف لڪا پر ڪشميري اختياري کين گرفتار ڪيو.
درياء جھلم تي ھن شھر لڳ ھڪ ريلوي پل 1873 برٽش انجنيئر وليم سينٽ جان گيلوي ٺاھي جنھن ھڪ ٻي پل ستلج نديءَ تي بہ ٺاھي ھئي جنھن جو نالو گريٽ ايمپريس برج ھو.
انجم سلطان شھباز جي لکيل ڪتاب تاريخ جھلم مطابق : جھلم لفظ ٻن لفظن جو مرڪب آهي: جل ھم . جل’ جي معنیٰ اھي صاف پاڻي. لفظ ھم جي معنیٰ آهي: آسماني برف. اھڙيءَ طرح ا جھلم معني برف جو صاف پاڻي. اھو نالو ان ڪري پيو جو جھلم درياء ھماليہ جي برفاني علائقي مان نڪري وھي ٿو ان درياءَ جي ڪري ھن شھر تي نالو جھلم پئجي ويو.--, 92 ڪجھ ليکڪن ھڪ ٻي روايت جو پڻ ذڪر ڪيو آهي تہ جڏهن دارا اعظم جنگ کٽي جھلم درياء جي ڪناري تي پھتو تہ اتي جھنڊو کوڙيو ھئائين ان مقام کي "'جاء علم سڏيو ھئائين جيڪي بگڙجي جھلم ٿي ويو. بظاهر اھا روايت تمام ڪمزور لڳي ٿي.
1005 م محمود غزنوي ھي علائقو فتح ڪيو. ان بعد دھلي جي سلطنت مغل سلطنت جي ڪنٽرول رھيو. بابر نامه مطابق مغلن ھتان جي جٽج گاکارن کي زبردستي مسلمان بڻائڻ جي پاليسي تي عمل ڪيو آھي قبيلا اسلام داخل ٿيا. انھن قبيلن کي مسلمان بنائڻ جو سھرو مغلن تي آهي.اورنگزيب جي وفات بعد مغل ايمپائر ڪمزور ٿي وئي تہ دراني ايمپائر ھن علائقي تي قبضو ڪيو پر جلد ئي سکن کين علائقي مان نيڪال ڪيو.
گجر، جٽ اھيرجيڪي ھاڻي لوڻياٺي پاسي اتر واري زميني پليٽ تي رھن ٿا، جھلم جا اصل رھاڪو ھيا . جھلم جي تاريخ مھاڀارت جي نيم ڏندڪٿائي دور تائين ڦھليل آھي. ھندن جي روايتن مطابق پنج پانڊون ڀائرن جلاوطنيءَ دوران ھن شھر ڀرسان لوڻياٺي علائقي پناھ ورتي هئي. سڪندراعظم راجا پورس وچ جنگ بہ ھن شھر ڀرسان ھيڊيپس واري ميدان تي لڳي
پاڪستان جي قيام کان پوءِ ھتان جي اقليتي ھندو سک آبادي انڊيا لڏي وئي انھن جي جاءِ تي مسلمان مھاجرن جو ڪجھ تعداد انڊيا مان ھتي لڏي آيو ھو.
اينميا: طبيبن جي چوڻ موجب بادام نامياتي شڪل ڪاپر موجود هوندو آهي. ان جو مقدار، هڪ سؤ گرام 15 . 10 ملي گرام آهي، ڪاپر، ٽامون، آئرن، وٽئمنز سان گڏ ملي ڪري رت جي اڇن جُزن جي جوڙجڪ واري ڪيميائي عمل جي ترتيب ڏيندو آهي. هي رت جي کوٽ جي بيمارين لاءِ بهتر غذا آهي.طلب هي ڪمائتو ميوو آهي.
سنڌو ندي جهڙي پاڻ ڪشادي آهي، تهڙي ئي ڪشاده خيالي آڳاٽن رشين پيدا ڪيائين. ڪهڙو به هندو ڪهڙي به عقيدي تي هلي، ڪهڙي به نموني جي پوچا ڪري، ته ان لاءِ کيس کلي آزادي آهي. علحده عقيدن متن تي هلڻ ڪري ڀلي ته ڪو هندو ڪهڙي به پنٿ جو پاڻ کي سڏائي، ته به هو هندو آهي. ”پنٿ“ لفظ اهو ساڳيو آهي، جنهن جو اُچار ”سنڌيءَ ”پنڌ“ به آهي. جيڪي به پنٿ آهي“ آهن، سي سڀ سچي سائينءَ سان ملڻ لاءِ ”پنڌ“ يا واٽون آهن. جنهن کي جيڪا به واٽ وڻي سا ڀلي وٺي، جو سڀ واٽون آخر انهيءَ تائين پهچائين ٿيون، جو سڀني جو سرجڻهار آهي، جنهن سان آخر سڀني جو ڪم آهي. شريمد ڀاڳوت گيتا سري ڪرشڻ به ارجن کي ائين ئي چيو آهي.
هندو اها دعويٰ به ڪانه ٿا ڪن، ته رڳو سندن ڌرم منجهان ئي موک ملندو يا نجات حاصل ٿيندي. هن باري اُپنشدن چيل آهي ته ”جيئن گاين جا رنگ نرالا آهن، پر سڀ گايون ساڳيو ئي اڇو کير ڏين ٿيون، تيئن ڌرم جيتوڻيڪ نرالا آهن، ته به مقصد هڪڙو ئي اٿن.“ هن مان ظاهر آهي ته هندو ماڻهو سڀني ڌرمن يا مذهبن کي عزت جي نگاهن سان ڏسن ٿا، سندن مقصد هڪڙو ئي نهايت امول ڪري ليکجن ٿا.
هندن جا ديوتائون، آڳاٽا آريه لوڪ قدرت سان رهاڻ ڪرڻ جا ڪوڏيا هئا، قدرت جي هر هڪ ڳالهه تي ويچار ڪندي، قدرت مان قادر ساڻ ملڻ جي واٽ لوچي لڌائون. سندن اندرين اک کليل هئي. قدرت جي هرهڪ ڳالهه ڏي جيئن شاعراڻي نظر سان نهاريائين ٿي، تيئن سندن اندر اُمنگ ٿي اُٿيا، واحد جي وڏائيءَ واکاڻ ٿي ڇٽڪيا. سندن خيال جي سموري رفتار رگ ويد مان بنهه چٽيءَ ريت پرجهي پروڙي سگهجي ٿي، پوءِ سمجهڻ سولو ٿئي ٿو ته هندن جي ديوتائن جو تعداد ڪيئن وڌيو، ڪيئن آڳاٽن آرين ڪثرت مان وحدت لوچي لڌي
هندو لفظ سنسڪرت جي قديم ڪتابن بيان ٿيل ناهي. هي لفظ ’انڊس“ يا سنڌو ، مان نڪتو آهي. اهو لفظ سنڌو درياھ جي اوڀر وارن ماڻهن لاءِ استعمال آيو پوءِ آهستي آهسي اهو لفظ هند جي رهاڪن لاءِ ڪتب اچڻ لڳو. معنيٰ ته هندو هندوستان جو. ان ڳالهه جي حمايت ڀائي پرمانند، آل انڊيا مهاسڀا جي صدر، پڻ ڪئي آهي ته هندو لفظ سنڌو مان نڪتل آهي.
ٿلهي ليکي جيڪڏهن هندو مٿ کي بيان ڪجي ته پوءِ هندو مت اهو ڌرم آهي، جنهن کي هندو مڃين ٿا. اھڙي نموني اھي جيڪي سناتن ڌرم کي مڃيندا ھئا سي ھندو سڏجڻ آيا، سناتن معنا داعمي ڌرما معنا قانون سڌ ٿيو، يا داعمي قانون انسان ذات جي رھنمائي ڀلا ئي لاءِ آهي.
پنڊت جواهر لال نهرو فرمائي ٿو: هندومت، ڪنهن هڪ مقرر عقيدي، مقرر مذهب مقرر اصول جي حيثيت سان بي ترتيب آهي. ان جي تعريف تشريح بيان ڪرڻ، يا مذهبن جي عام مفهوم جي اعتبار سان اهو چوڻ ته اهو مذهب آهي يا نه، ڏاڍي مشڪل ڳالهه آهي. هاڻوڪن توڙي گذريل دور ، تمام گهڻن عقيدن عملن تي جڙيل آهي.
هندو مٿ جي حوالي سان مهاتما گانڌيءَ لکيو آهي ته: هي هندومت جي خوش قسمتي آهي، يا بدقسمتي آهي، جو ان جو ڪو به سرڪاري عقيدو ڪو نه آهي. سادن لفظن جيڪڏهن مان ڪا تعريف ڪريان ته رڳو ائين ئي چوان ته ڪو شخص ڪنهن مافوق الفطرت هستيءَ تي اعتقاد نه رکندي به پاڻ کي هندو سڏائي سگهي ٿو.
ان سلسلي ، ڊاڪٽر واڌا ڪرشنن، اڳوڻو صدر جمهوريا هند، جيڪو هندو مت جو وڏو محقق مڇيو وڃي ٿو، لکي ٿو ته: هندو مت جو بنياد، ڪنهن به نسلي سببن عامل تي رکيل ناهي. هيءَ رڳو فڪر جذبات جي وراثت آهي، جنهن هر نسل هر قوم، پنهنجو پنهنجو حصو ادا ڪيو آهي.
هن جي تحقيق مطابق هندو مت جو ڪو به باني ناهي، جنهن جو ڪو بنيادي پيغام هجي. هن ڌرم جي باني انبوه آهي، جنهن جون سڀ شخصيتون ميٿالاجي آهن.
ٽه تاڙي جهمر: هن جهمر تاڙي وڄائيندي نرڙ تي سلام واري انداز هٿ رکي، هيٺ جهڪي وري تاڙي وڄائي مٿي ٿي، وري تاڙي وڄائبي آهي. هن جهمر هرهڪ تال تي ٽي دفعا ئي تاڙي وڄائين. انهيءَ ڪري هن کي ٽه تاڙي جهمر ڪوٺين.
ڌرتيءَ تي ليٽي نغزه هڻڻ: ٻه چار ماڻهو ڌرتيءَ تي گوڏا کوڙي ويهندا آهن. جڏهن نغزه شروع ٿيندو آهي، تڏهن ٻئي هٿ کڻي ڪنن جي پاپڙين وجهندا آهن نغزه هڻندي هڻندي ارڪن تي ليٽي پوندا آهن، بعد ڪنهن مهل سڄي ڪن جي پاپڙي پيا زمين تي رکندا آهن ته ساڳئي وقت کاٻي ڪن جي پاپڙي ٻئي آواز تي پيا زمين تي رکندا، ايئن ڪندي ڪندي نغارن کي وڃي ويجهو پوندا آهن اُتي پهچڻ بعد پويان پير ڪندا آهن. سندن زبان مان صرف هي لفظَ پيا نڪرندا: ”هي نغزه. هي نغزه. تي هي نغزه“.
ڪنڊي ڪڍڻ واري جهمر: هن جهمر گول ڦرندي تال تي تاڙي هڻي، هيٺ جُهڪي هڪ پير جي کڙي مٿي ڪري منڊڪائي ڪنڊو ڪڍي ٻئي پير زمين تي کوڙي گوڏي تي هٿ هڻي ڪنڊي نڪرڻ جا ٻول چئي وري ورجاءُ ڪندا آهن.
گول دائري نغزه هڻڻ: هن نغزه هڪڙو مُهرِي هوندو آهي، جو نغزه جا بند چوندو رهندو آهي ٻيا رڳو ”هي نعزه - هي نغزه - تي هي نغزه“ چوندا رهندا آهن. نغزه هڻڻ وقت واري ڀيري سان جهُڪي کاٻي ساڄي ڏسڻي آڱر جو اِشارو نغارن ڏانهن ڪندا رهندا آهن. معلوم ايئن ٿيندو آهي ته سندن نشانو نغارچي ئي آهي. ائين ڪندي گول چڪر به پيا ڪاٽيندا آهن.
”جهمر“جي لغوي معنيٰ آهي ” ٽپ ڏيڻ يا ڦيرا پائڻ“. هي ناچ سنڌي لوڪ ناچ جو قسم آهي، جيڪو خاص ڪري شاديءَ ٻين خوشيءَ جي موقعن تي پيش ڪيو ويندو آهي. شاديءَ جي سڀني ساٺ سنوڻن کان پوءِ دهل جي خاص وڄت تي ”جهمر “ ٿيندي آهي، جنهن گهڻي ڀاڱي عورتون ئي حصو وٺنديون آهن. البته ڪڏهن ڪڏهن مرد به ساڻن شامل ٿي ويندا آهن. هي نهايت مهذب ناچ آهي، جنهن فقط مخصوص انداز هٿ کنيا ويندا آهن. هٿن کڻڻ سان گڏ چيلهه کي موڙا ڏئي ، ڦيرا به پائبا آهن .
جهمر جا ٻول سنڌي ٻوليءَ، ان جي ٿري لهجي کانسواءِ بلوچي، پشتو سرائڪيءَ به ٿين ٿا، جن هرهڪ جهمر جي قسم هر هڪ ذات قبيلي جا پنهنجا پنهنجا ٻول هوندا آهن. سنڌي جهمر جي ٻولن :
جهمر عورتون مرد جدا جدا به هڻن، گڏجي جوڙا ٺاهي به هڻن. سنڌ جي اُتر واري ڀاڱي ويندي سبي بلوچستان جهمر هڻندا آهن، جن مان ڪي نمونا هن طرح آهن:
هي به سنڌ ناچ تال ليکيو وڃي، هن ناچو اڪيلا يا ٻه چار گڏجي ناچ ڪن ناچ سان گڏ هن تال ڪافيون به چيون وينديون آهن. هن ناچ به ادائن انداز جي ڪا بندش نه آهي. هن نچڻ جو نمونو سمورو ڇيڻي وانگر ٿئي، هن ناچ جي ڪري سنڌي ادب هڪ چوڻي به مشهور ٿي جيڪا آهي،”ڄهمر هڻڻ“. جنهنجو مطلب ٿيو، ڪنهن مطلب جي پوري ٿيڻ تي خوشيءَ مان نچڻ
جهمر ئي اهو تال آهي جنهن تي جمالو ڳايو ويندو آهي جهمر جمالي جو تال يا نچڻ جو انداز جدا جدا نه هوندو آهي. ناچ تال کي جهمر چون ٻولن کي جمالو.
اسلام جو پهريون خليفو محمد جن جو پهريون جانشين چونڊيو ويو. سڄي عمر محمد جو ساٿي رهيو. سندس اصل نالو عبدالله هو. ابو بڪر سندس ڪنيت هئي. صديق لقب هئس. پاڻ عمر محمد کان ٻه سال ننڍو هو. پاڻ پنهنجي عهد ڪيترن ئي فتنن جو خاتمو ڪيو. عراق شام سندن ئي خلافت فتح ٿيا.
سلام- جو پهريون خليفو، مردن مان سڀ کان اڳ -اسلام- قبول ڪندڙ، نبي اڪرم صلي -الله- عليه وسلم جو يارِ غار سچو ساٿي، حضرت ابوبڪر صديق رضي -الله- تعاليٰ عنه هجرت کان 50 سال اڳ، مڪي شريف ’بنو -تميم-‘ قبيلي ، 572ع پيدا ٿيو. سندس پيءُ جو نالو عثمان -بن- عامر هو، جيڪو پنهنجي نالي کان وڌيڪ، پنهنجي ڪُنيت ’ابوقحافه‘ سان مشهور هو. سندس والده جو نالو سلميٰ بنت صخر هو سندس ڪنيت ’اُم الخير‘ ’قريش‘ جي هڪ شاخ هو.
تبليغ -اسلام- جي ڏينهن ، حضور ڪريم صلي -الله- عليه وسلم سندن پيارا ساٿي، ڪافرن جي عتاب جو شڪار ٿي رهيا هئا. اهڙيءَ صورتحال نبي اڪرم صلي -الله- عليه وسلم ، 622ع حضرت ابوبڪر صديق سان گڏ، مڪي کان مديني ڏانهن هجرت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. مديني پهچڻ کان پوءِ، حضرت ابوبڪر پنهنجي -اهل- عيال کي پڻ مديني گهرايو. -ان- بعد حضرت ابوبڪر صديق، -جنگ- -بدر-، -جنگ- خندق، جنگِ احد، صلح حديبيه، فتح خيبر فتح مڪه جي موقعن تي، -اسلام- جي بچاءَ لاءِ قربانيون ڏنيون. مڪي جي فتح وقت حضرت ابوبڪر جي والد عثمان -بن- عامر ’ابوقحافه‘ پڻ -اسلام- قبول ڪيو.
آفتاب رسالت جي درخشنده ستارن مان سڀ کان روشن نالو يار غار رسالت، پاسدار خلافت، تاجدار امامت، افضل بشر بعد الانبياء حضرت ابوبڪر صديق جو آھي جن کي امت مسلمہ جو سڀ کان افضل امتي چيو ويو آھي.بالغ مردن مان پاڻ سڀ کان پھريان حلقو بگوش اسلام ٿيا. پاڻ جن جي صاحب زادي حضرت عائشہ صديقہ کي رسول الله جي سڀ کان محبوب زوجہ هئڻ جو شرف حاصل ٿيو.
زبان جو تنتي سرشتو دماغ جي ٻارهن تنتي نظامن سان جڙيل آهي. اهو ئي سبب آهي، جو زبان جو تنتي سرشتو هر وقت دماغ سان جڙيل رهي ٿو. زبان جي تنتي سرشتي زبان جي چرپر، سواد جي ڄاڻ ڇهڻ جي حواس کان وٺي زبان جي فعل تائين دماغ جون ڪيتريون ئي تنتتون حصو وٺن ٿيون. جن دماغ جي تنتن جو پيرائتي نموني بيان هيٺ ڪجي ٿو.
منهن جي ٽِه تهي تنت : هيءَ دماغ جي تنتي سرشتي جي پنجين تنت آهي. هن تنت جي هڪ شاخ ڄڀ واري تنت آهـي، جنهن جي وسيـلي زبان گھربل اچار ڪڍي سگھندي آهي؛ تـنهـن کان سواءِ ٻيا حس جهڙوڪ: سرد، گرم سور محسوس ٿيڻ پڻ هن تنت جي ذمي آهي.
منهن واري تنت : هيءَ دماغ جي تنتي سرشتي جي پنجين تنت آهي. هن تنت جي هڪ شاخ ڄڀ واري تنت آهي. هن تنت جي خابرو حصي جي مدد سان زبان کي شين جي سواد جي خبر پوندي آهي.
زبان ڳلي جي تنت : هيءَ دماغ جي تنتي سرشتي جي نائين تنت آهي. هنن تنتن وسيلي زبان جي چرپر، فعل گھڻين شين جي حس جي ڄاڻ ممڪن ٿيندي آهي. هيءَ ڄڀ جي مرڪزي بنيادي تنت آهي.
زبان جي هيٺان واري تنت : هيءَ دماغ جي تنتي سرشتي جي ٻارهين تنت آهي. هن تنت جي ڪري زبان جي ڇهڻ وارو حس ممڪن ٿئي ٿو. هن حس جي ڪري زبان اهو اندازو لڳائيندي آهي ته ڪا شيءِ نرم آهي؛ سخت آهي؛ هلڪي آهي؛ ڳوري آهي يا ڪيتري ماپ جي آهي؛ هن شيءِ کي چٻاڙي سگھجي ٿو يا نه؟ ڪنهن شيءِ کي ڳيت ڏيئي سگھجي ٿي يا نه؟ وغيره.
زبان جي انهيءَ تنتي سرشتي ان جي فعل مان اهو آسانيءَ سان اندازو هڻي سگھجي ٿو ته زبان جي تنتي سرشتي جو نظام دماغ جي 5، 7، 9 12 تنت سان جڙيل آهي. تنهن ڪري زبان جو سمورو تنتي سرشتو دماغ جي اثر هيٺ هلي ٿو.