polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
جڏهن تہ هي پڌرنامو پاڻ هڪ معاهدو نہ هيو، گڏيل قومن جي چارٽر "بنيادي آزادين" "انساني حقن" جي لفظن جي معني جي وضاحت جي مقصد لاءِ هي پڌرنامو چِٽيءَ ريت قبول ڪيو ويو، جيڪو سمورن ميمبر مُلڪن تي لاڳو ٿئي ٿو.انهيءَ ڪري، انساني حقن جو آفاقي پڌرنامو گڏيل قومن جي هڪ بنيادي جُزو دستاويز آهي. انکانسواءِ، ڪيترن ئي بين الاقوامي وڪيلَن جو خيال آهي تہ هي پڌرنامو روايتي بين الاقوامي قانون جو هڪ حصو بڻجي ٿو جيڪو بہ مُلڪ ان جي ڪنهن بہ آرٽيڪل جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو تہ ان پڌرنامو وسيلي حڪومتن تي سُفارتي اخلاقي دٻاءُ وجهڻ جي لاءِ هڪ سگهارو ذريعو آهي.
انساني حقن جي پڌرنامو جو ڏينهن هر سال ڊسمبر 10، تي ملهايو ويندو آهي، انکي انساني حقن جو عالمي ڏينهن يا انساني حَقن جو ڏهاڙو سڏيو ويندو آهي. ان ڏهاڙي جي تقريب فردن، برادري مذهبي گروهن، انساني حقن جي تنظيمن، پارليامينٽس، حڪومتن گڏيل قومن پاران ملهايو ويندي آهي.پڌرنامو جي يادگيري انساني حقن بابت پرک اجاڳر ڪرڻ لاءِ ڏهاڪن کان اڪثر مهمون هلنديون آهن. 2008 ان پڌرنامو جي 60هين سالگرهہ ملهائي وئي ، ان سان گڏوگڏ "اسان سڀني لاءِ عزت، وقار نياءُ " جي مرڪزي خيال چئوگرد سمورو سال جون سرگرميون هلنديون رهيون.
پڌرنامو ڪنهن فرد جي حقن جي پَڪ ڪندڙ 30 مضمونَ شامل آهن، جيتوڻيڪ ڪنهن فرد تي قانوني طور پابند ناهي، جيڪي بين الاقوامي ٺاهن ، معاشي مٽاسٽا، علائقائي انساني حقن جا دستاويز، قومي راڄ ريتي ، ٻين قانونن جي وضاحت ڪيل آهي. اهو پڌرنامو انساني حقن جي بين الاقوامي بل کي رُوپ ڏيڻ واري عمل جو پهريون قدم هيو، جيڪو سن 1966 مڪمل ٿيو هيو، سال 1976 ان تي عمل ٿيو هيو، جنهن کانپوءِ ڪيتري ئي تعداد مُلڪن ان جي پَڪ ڪئي هئي.
ڪُجھ قانوني اسڪالرز دليل ڌنا تہ "ڇاڪاڻ ته مُلڪَ 50 سال کان لاڳاتار ان پڌرنامو جي حمایت ڪندا آيا آهن، تنهنڪري هي رواجي بين الاقوامي قانون جو هڪ لازمي حصو بڻجي ويو آهي". تنهن هوندي، گڏيل آمريڪي رياستون، جي سوسا ڀيٽ الواريز-مچين سپريم ڪورٽ هي نتيجو ڪڍيو آهي تہ هي پڌرنامو "انٽرنيشنل قانون جي معاملي طور پنهنجي ذميدارين تي لازمي فرض لاڳوُ نٿو ڪري. "ٻين مُلڪن جي عدالتن پڻ اهو نتيجو ڪڍيو آهي تہ هي پڌرنامو گهريلو قانون جو ڀاڱو ناهي.
ٻئي عالمي جنگ دوران، اتحادين جنگي مقصدن لاءِ پنهنجي بنيادي چارِ آزاديون هرهڪ، تقرير جي آزادي ، مذهب جي آزادي، ڊَپَ يا خوف کان آزادي آزادي جي خواهش اختيار ڪيون. گڏيل قومن جو عهدنامو، خاص حق "بنيادي انساني حقن، انسان جي عزت لائق قدر تي اعتماد جي توثيق ڪئي آهي" سمورن ميمبر مُلڪن کي نسل، جنس، ٻولي، يا مذهب فرق بنا سڀني لاءِ انساني حقَ بنيادي آزادين جي لاءِ عالمي سطح تي احترام، ان جي مشاهدي کي فروغ ڏيڻ جو پَڪو پَهہ ڪيو آهي".
عالمگير پڌرنامو جو بنيادي ڊول ان جي ٻئي مسودي پيش ڪيو ويو هيو، جنهن کي رين ڪيسين تيار ڪيو هو. ڪيسين پهرِئين مسودي کان ڪم شروع ڪيو، جيڪو جان پيٽرز همفريءَ تيار ڪيو هيو.اها گهڙت ڪوڊ نيپولين کان متاثر ٿيل هُئي، جنهن هڪ ديباچو تعارفي عام اصول پڻ شامل هُيا. ڪيسين طرفان يوناني پورٽيڪو هيڪل مندر سان ان پڌرنامو جي ڀيٽَ ڪئي وئي هئي، جنهن جو بنياد، قدم، چار ڪالم هڪ پيڊيمنٽ آهي.
انساني حقن جو عالمگير پڌرنامو يا انساني حقن جو عالمي پڌرنامو هڪ تاريخي دستاويز آهي، جنهن کي 10 ڊسمبر 1948 تي فرانس جي شهر پيرس پيليس ڊي چيلوٽ وٽ ٿيل گڏيل قومن جي جنرل اسيمبليءَ پنهنجي ٽئين اجلاس هڪ قرارداد 217 طور منظور ڪيو هيو. گڏيل قومن جي ان مهل جي 58 ميمبرن منجهان 48 ميمبرن ان جي حق ووٽ ڏنو، ان جي خلاف ڪوبہ ووٽ نہ آيو، ٻن ميمبرن ووٽ نہ ڏنو.
جون 1946 ، گڏيل قومن جي اقتصادي سماجي ڪائونسل انساني حقَن جي لاءِ ڪميشن قائم ڪئي، جنهن مُختلف قوميتن سياسي پسمنظر سان واسطورکندڙ 18 رُڪن شامل هُيا. اها ڪميشن، گڏيل قومن جو هڪ مستقل ادارو هُئي، جنهن کي شروع انساني حقَن جي بين الاقوامي بل طور تصور ڪيل تياري جو ڪم شروع ڪرڻ جي لاءِ جوڙيو ويو هيو.
1993 منعقد ٿيل انساني حقن بابت عالمي ڪانفرنس جي اڳواڻي دوران، ايشيائي رياستن جي ويزن بينڪاڪ پڌرنامو کي هنج ورتو ، گڏيل قومن جي چارٽر جي اصولن انساني حقن جي عالمي پڌرنامو جي باري پنهنجي حڪومتن جي عزم جي توثيق ڪئي.
پڌرنامو موت جي سزا بابت ڪوئي چٽو مؤقف ناهي ورتو ويو. آرٽيڪل 5 چيل آهي تہ: "ڪنهن تي بہ تشدد يا ظالماڻو، غير انساني يا بدنام ڪرڻ يا هيٺانهون ڏيکارڻ وارو سُلوڪ يا سزا جو نشانو نہ بڻايو ويندو."
اُهي مضمونَ فرد جو معاشري ڏانهن خدمت ڪرڻ حقَن جي استعمال بابت گڏيل قومن جي تنظيم جي مقصدن جي ڀڃڪڙين جي روڪَ سان لاڳاپيل آهن.
1948 ، گڏيل قومن جي قرارداد اي/آر اي ايس/217 انگريزي فرانسيسي ٻنهين ٻولين واري دستاويز بابت پڌرنامو، چيني، روسي اسپينش ٻولي سرڪاري ترجما ڪيا ويا.
ايمنسٽي انٽرنيشنل وار ريزسٽرز انٽرنيشنل جهڙن گروپن عالمگير پڌرنامو شامل "مارڻ کان انڪار ڪرڻ جو حَق" جي وڪالت ڪئي آهي.
بکر جو جزيري نما قلعو، بکر روهڙيءَ جي درميان، نديءَ جي وهڪري جي وچ چُن جي ٽَڪرين جي هڪ ڪڙي آهي، جي هت سنڌو نديءَ کان گذر ڪن ٿيون، ڏکڻ طرف اٽڪل پنجاھ ميلن وڃن ٿيون. هي ظاهر آهي ته اٺين صديءَ جي وچ ڌاري، سنڌو نديءَ پنهنجو پراڻو رستو وساري، الور کي اُجڙ ڪري، ٽڪرين جي قطار کي هتان اچي ڪَٽيو. پر بکر وٽ پختيءَ زمين کاڌ کان نديءَ جي پاڻيءَ جو مقابلو ڪيو بکر جو مقام پسگردائيءَ جي حاڪمن لاءِ تمام اهم مرڪزي ثابت ٿيو. بکر ڪئين ٻيٽ ٿيو، سکر کان ڳچيءَ ڌرتيءَ طرح ڪيئن ظاهر ٿيو، ان جو علم ناهي.
بکر جي قلعي جو ڪڏهن بنيا دپيو، ان باري صاحب ’لب تاريخ‘ جو بيان آهي ته سنه 333هه عباسي خليفن جي ڏينهن مهراڻ جي ٻن شاخن جي وچ تعمير ٿيو. ’تحفة الڪرام‘ سندس اڳوڻو نالو ’فرسته‘ ڏنل آهي. هندو راڄ جي زماني سندس نالو نشان ڪونه هو. الور جي ويرانيءَ کان پوءِ اتي جا رهاڪو لڏيندا بکر سندس پسگردائيءَ وڃي رهڻ لڳا. چون ٿا ته سيد محمد مڪي رحه جڏهن صبح جو هن ٻيٽ داخل ٿيو، تڏهن فرمايائين:
”جعل الله بکر تي في بقعته المبارکته“ ”يعني ته الله تعاليٰ منهنجو صبح برڪت واري هنڌ تي ڪيو.“ مٿئين بيان موجب بکر الور جي ويرانيءَ کان اڳ آباد ٿيو مٿس هجري ستين صديءَ بکر نالو پيو. هجري اٺين صديءَ ڌاري ابن بطوطا لکي ٿو ته، شهر جي وچ هڪڙي خانقاه آهي، جت غريبن کي کاڌو ملي ٿو. هت سندس ملاقات قاضي ابو حنيفه، شمس الدين محمد شيرازي شيخ شمس الدين سان ٿي، جن مان پوئين بزرگ جي عمر هڪ سؤ ويهه ورهيه هئي. سفرنامه ابن بطوطا‘: جلد-2، ص- 19-20. ابن بطوطا جن بزرگن سان ملاقات ڪئي تن جو مفصل احوال موقعي سر ڏبو.
نوٽ: چون ٿا ته شيخ الشيوخ حضرت بهاءُ الدين زڪريا ملتاني رحه التمش کي ناصرالدين جي بد ارادن کان واقف ڪيو هو. ناصرالدين جي ٻڏي وڃڻ کان پوءِ ملڪ سنان الدين حبثي ديبل جي واليءَ، التمش جي آڻ مڃي.
هيءُ شهر به سومرن جي زماني وڏو علم جو مرڪز هو. وڏا وڏا جيد عالم فقيـﮧ هن شهر رهندا هئا. شيخ محمد مڪي ان جا فرزند شيخ صحرائي سيد جلال سرخ بخاري هن شهر جا جيد بلند مقام بزرگ عالم ٿي گذريا آهن
”اٺونجاهه سالن جي عمر ، سنه 613 سڀني ڪمن مان هٿ ڪڍي، قيمتي ڪتابن کي پنهنجو وندرائيندڙ همنشين . جيئن ته اڳيان مصنف خراسان، عراق، ايران، روم شام جي فتحن مان هر هڪ جو بيان تفصيل سان نظم خواهه نثر لکي ويا آهن، هندستان جي فتح (ص
جي ڳولا لاءِ نفس اماره کي تڪليف ڏنم اُچ مبارڪ کان اروڙ- بکر جي شهر ڏانهن رخ رکيم، ڇاڪاڻ ته اتان جا امام عربن جي خاندان بنياد مان هئا. جڏهن انهيءَ شهر پهتس ته. مولانا قاضي اسماعيل بن علي بن محمد بن موسا بن طائي بن يعقوب بن طائي بن محمد بن موسا بن شيبان بن عثمان ثـقفي (ص
سان ملاقات ٿي، کانئس پڇا ڪرڻ تي ٻڌايائين ته: هن فتح جي تاريخ سندس ابن ڏاڏن جي هٿ اکرين حجازي ٻوليءَ هڪ ڪتاب لکيل آهي، جا هڪٻئي کان ميراث ٿيندي ورثي ايندي ٿي رهي، مگر جيئن ته اها عربيءَ جي پردي حجازيءَ جي حجاب ڍڪيل هئي، تنهنڪري عجمين مشهور نه ٿي. جڏهن بندو انهيءَ ڪتاب کان واقف ٿيو ته اهو حڪمت جي جوهرن سان سينگاريل نصيحت جي موتين سان سنواريل هڪ ڪتاب هو (ص
بندي، هن ڪتاب کي عربيءَ جي پردي مان ڪڍي فارسي بيان آندو آهي . هيءُ ڪتاب هند سنڌ جي فتح بابت عرب جي عالمن ادب وارن حڪيمن جي تصنيف آهي. جيتوڻيڪ عربي زبان حجازي لـَـئي وڏو درجو هوس، عرب جي بادشاهن کي هن جي پڙهڻ ڏانهن نهايت توجهه ان تي حد کان وڌيڪ فخر هو، ليڪن جنهن صورت حجازي پردي پهلوي ٻوليءَ جي زيور سينگار کان خالي هو، تنهنڪري عجم رائج نه ٿي سگهيو.“
ابو جعفر محمد بن جرير الطبري، جو سنه 224 هجري ڄائو شوال سنه 310 هه وفات ڪيائين. سندس ”تاريخ الـُـرسـُـل والمـُـلوڪ“، جنهن کي عام طرح ”تاريخ الطبري“ سڏجي ٿو، تنهن سنه 302 هجري تائين جي تاريخي واقعن جو ذڪر آهي. سنڌ جي فتح متعلق ان ڪي ٿورا مختصر حوالا ڏنل آهن.
مٿين مؤرخن کان کان سواءِ، ابن الاثير جي ”الڪامل في التاريخ“ ابن خلدون جي تاريخ ”ڪتاب العبر“ پڻ سنڌ جي شروعاتي اسلامي فتحن جو ذڪر آهي، پر اهي ٻئي مؤرخ گهڻو پوءِ جا آهن سندن تواريخن انهن جا شروعاتي فتحن جو مواد اڳين تواريخن تان، خصوص طور بلاذري طبري تان نقل ٿيل آهي. انهيءَ ڪري مٿين چئن آڳاٽن مؤرخن جا ڪتاب لڳ ڀڳ اصولي حيثيت رکن ٿا.
انهن چئني مؤرخن جي وفات جي سالن مان ظاهر آهي ته هنن ٽين صدي هجريءَ پنهنجون تاريخون لکيون. هند سنڌ جون اوائلي اسلامي فتحون پهرين صدي هجري واقع ٿيون. ان جي معنا ته هنن مؤرخن سنڌ جي اوائلي فتحن جي وچ هڪ سؤ ورهيه کان به ڪجهه وڌيڪ عرصو حائل هو. انهيءَ ڪري هنن خود اهي واقعا کانئن اڳ وارن مؤرخن يا سندن ڪتابن تان ورتا هوندا. هاڻي سوال آهي ته هند سنڌ جي فتحن بابت خود انهن چئني مؤرخن جا ماخذ ڪهڙا هئا؟
عرب مؤرخن جو مکيه ماخذ ”المدائني“: ابو حنيفة الدينوري جي ”ڪتاب الاخبارالطوال“ خاص سنڌ جي فتوحات بابت ڪو اهم حوالو موجود ڪونهي، انهيءَ ڪري اسان بلاذري، يعقوبي طبري جي سنڌ بابت حوالن جي معلوم ڪرڻ جي ڪوشش ڪنداسون.
بلاذري پنهنجي ڪتاب ”فتوح البلدان“ جن مؤرخن راوين کان تاريخي واقعا نقل ڪيا آهن، تن ابوالحسن علي بن محمد المدائني جو نالو خاص اهميت رکي ٿو. ڇو ته ان کان ڪافي مواد نقل ڪيو اٿس سنڌ جي فتحن جو احوال ته خصوص طور ان کان ورتو اٿس. مختلف واقعن حالتن بابت بلاذري گهٽ گهٽ 25 بيان اهي قلمبند ڪيا آهن، جي هن خود سنئون سڌو ابوالحسن المدائني جي زباني ٻڌا ، 21 بيان ٻيا مدائني جا ڪري ڄاڻايا اٿس، جي غالباً بلاذري، مدائني جي مختلف ڪتابن تان نقل ڪيا.
جيڪڏهين خود هن قاضين جي خاندان مان هيءُ ڪتاب ڪنهن جو تاليف يا تصنيف ڪيل هجي ها ته قاضي اسماعيل اهڙي خبرعلي ڪوفي کي ٻڌائي ها، پر علي ڪوفي جي بيان مان ظاهر آهي ته هيءُ ڪتاب دراصل ڪن ٻين ”عربن عالمن“ جو لکيل ڪيل هو مولانا قاضي اسماعيل جي ”ابن ڏاڏن“ جي محض ”هٿ اکرين“ لکيل هو. جنهن جي معنيٰ ته هيءُ ڪتاب ٻئي ڪنهن مؤلف يا مصنف جي اصل قلمي نسخي جو پهريون نقل يا ان نقل جو به نقل هو، جنهن کي علي ڪوفي فارسيءَ ترجمو ڪيو.
احمد بن ابي يعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح الڪاتب العباسي ”الا صفهاني“، جو ”اليعقوبي“ جي لقب سان مشهور آهي. سنه 284 هجري وفات ڪيائين. سندس ڪتاب ”التاريخ الڪبير“، جا عام طرح سندس نالي پويان ”تاريخ اليعقوبي“ سڏجي ٿي، تنهن جي سنه 252 هجري جي واقعن تي پڄاڻي ٿئي ٿي. هن تاريخ محمد بن قاسم جو سنڌ فتح ڪرڻ جو احوال ڪجهه تفصيل سان ڏنل آهي سنڌ جي عرب گورنرن بابت ٻيا به ڪي چند حوالا موجود آهن.
سنڌ جي تاريخ عرب مؤرخ: هن وقت تائين ڪنهن به اهڙي عربي تاريخ جو انڪشاف نه ٿيو آهي، جا رڳو سنڌ هند جي اوائلي اسلامي فتحن بابت هجي. جن عرب مورخن جا تواريخي ڪتاب هن وقت موجود آهن جن پنهنجن انهن تاريخن سنڌ جي فتحن سنڌ جي عربي دؤر حڪومت بابت ٿورو يا گهڻو احوال ڏنو آهي، سي هي آهن:
احمد بن يحيا بن جابر بن داؤد الڪاتب البغدادي، جو ”البلاذري“ جي لقب سان مشهور آهي. سنه 280/279 هجري وفات ڪيائين. بلاذري پنهنجي مشهور تاريخ ”ڪتاب فتوح البلدان“ هڪ خاص خلاصو باب ”فتوح السند“ جي عنوان سان قلمبند ڪيو آهي.
اهو اصل عربي ڪتاب سنه 613 هه ڌاري اروڙ بکر جي وڏي قاضي مولانا اسماعيل وٽ هو، جو عربن جي ثقفي خاندان مان هو عثمان ثقفي جي ڏهين پيڙهي هو. هيءُ ڪتاب هن خاندان آڳاٽي وقت کان موجود هو هڪٻئي کان ميراث طور ورثي هلندو پئي آيو.
يعني ته . هت شروع ئي بلاذري، ابوالحسن المدائني جو خاص سڄو ذاتي نالو کنيو آهي، گمان غالب آهي ته بلاذري هيءُ سڄو باب خود مدائني جي زباني ٻڌو ان کي پنهنجي ڪتاب قلمبند ڪيو.
احمد بن داؤد بن وَتـَـند، جو ”ابو حنيفه الدينوري“ جي نالي سان مشهور آهي. جمادي الاول سنه 282 هجري وفات ڪيائين. سندس تاريخ ”ڪتاب الاخبار الطوال“ سنڌ بابت ڪي ٿورا مختصر حوالا موجود آهن.
جهڙيءَ طرح خراسان جي فتح، عراق جي فتح، يا ايران شام جي فتحن بابت ڪتاب لکيل هئا، اهڙيءَ طرح هيءُ ڪتاب ”هند سنڌ جي فتح بابت“ هو.
پهرين مرحلي تخمي جيو جي حالت بلڪل اهڙي هوندي آهي جهڙي سڀني نباتات جي هوندي آهي. انهيءَ ابتدائي مرحلي انسان جو تخمي جيو اهڙو ئي هوندو آهي جهڙو هڪ وڻ، هڪ مڇي يا هڪ جانور، يا هڪ پکيءَ جو تخمي جيو هوندو آهي. نطفي جي اها شروعاتي حالت هوندي آهي.
ٻئي مرحلي خلين جو مجموعو ٿي پوندو آهي. ان مرحلي اختلاف يا فرق صاف ظاهر هوندو آهي، يعني ڳڀ نباتات جي دائري مان نڪري حيوانات جي دائري داخل ٿي پوندو آهي. ان مرحلي سڀني حيوانن جا ڳڀ هڪجهڙا هوندا آهن مگر نباتات جا نه هوندا آهن. اها حالت ٻن هفتن جي اندر ٿيندي آهي.
ٽئين هفتي تائين ڳڀ ٻيڻي ڊيگهه پيدا ڪري وٺندو آهي. هڪ نشان ظاهر ٿي پوندو آهي جيڪو اڳتي هلي مٿو ٺهي پوندو آهي. اهو ئي نشان ٽن حواسن جو بنياد هوندو آهي. انهيءَ مرحلي هڪ ٻيو فرق ظاهر ٿيندو آهي يعني ڳڀ حيوانن جي دائري داخل ٿي پوندو آهي، پر ادنيٰ حيوانن جي دائري .
چوٿين هفتي مٿي جو نشان برج جي خاڪي جهڙي صورت پيدا ڪرڻ لڳندو آهي. دماغ جا چارئي خانا به ظاهر ٿي پوندا آهن. عنصري ناليون به اڀري اينديون آهن. دل جا چارئي خانا ٺهي پوندا آهن. سڀ کان وڏي ڳالهه اها ته ڪرنگهو پوري طرح نشو و نما وٺڻ لڳندو آهي. انهيءَ مرحلي تي پهچي ڳڀ اعليٰ درجي جو مماليه حيوانن جون خاصيتون پيدا ڪري وٺندو آهي. يعني هاڻي انساني ڳڀ اهڙو ٿي پوندو آهي، جهڙو گهوڙي، ڏاند، ڪتي ٻين کير پياريندڙ جانورن جو هوندو آهي. ان تي حمل جو پهريون مهينو ختم ٿي ويندو آهي.
پنجين هفتي صورت آرائي جو نمايان دؤر شروع ٿئي ٿو پر اها ڄڻ باندر جهڙي شڪل هوندي آهي. انهيءَ پنجين مرحلي ڳڀ جي تصوير، باندر جي ڳڀ جي تصوير سان ڀيٽائي ڏسبي ته ٻنهي ڪو خاص فرق نظر نه ايندو.
پوءِ اها شڪل، باندر جي اعليٰ قسم جي طرف وڌڻ لڳي ٿي. گوريلا چمپانزي وغيره جي ڳڀن جهڙي ڪيفيت پيدا ٿيڻ لڳندي آهي.
ان کان پوءِ تبديلي جي آخري ڦيرو رونما ٿئي ٿو انساني جسم صورت جون خاصيتون هڪدم اُڀرڻ لڳن ٿيون. ايتري تائين جو تخليق جو هڪ نئون ظهور سامهون اچي ٿو. ٻئي مهيني جي ختم ٿيڻ تائين اهو درجو مڪمل انساني شڪل اختيار ڪري وٺندو آهي.
ان کان پوءِ فطرت جي نقاشي نازڪ خوبصورتي کي درست ڪرڻ لڳندي آهي، يعني نوع انساني جا مختلف وطني. موسمي، نسلي معنوي فرق ظاهر ٿيڻ لڳندا آهن. پوءِ موروثي اثر ظاهر ٿيڻ شروع ٿيندا آهن. هر پيءُ ماءُ کي پنهنجي قوم، ملڪ، نسل ماحول جي اثر مطابق ٻار پيدا ٿئي ٿو. اهو آخري انساني دور، سڀ کان وڏو دؤر آهي. يعني پهريان ٻه مهينا ڇڏي، باقي سڀئي حمل جا ڏينهن انهيءَ دؤر گذرندا آهن.
سڀني حيوانن وانگر انسان جي پيدائش به هڪ آني مان ٿيندي آهي جنهن کي سائنسي اصطلاح چوندا آهن، يعني تخمي جيو. اهو تخمي جيو جنس مؤنث به ٿيندو آهي مرد به.
هي خليو باريڪ ذري جهڙو مقدار رکندو آهي، يعني ان جو قطر هڪ انچ جو هڪ سؤ ويهون حصو بلڪه انهيءَ کان به گهٽ هوندو آهي. اهو ئي تخمي جيو زندگي وجود جو اصلي بنياد آهي.
ڳڀجڻ جو علم يا ايمبريولاجي ڳڀ جي علم جو نالو آهي. انگريزي لفظ ايمبريولاجي اصل م يوناني لفظ يا ايمبران لاگس مان نڪتل آھي ايمبران جي معني آھي اڻڄاول ڳڀ لاگس جي معني آهي علم. اھو علم حياتيات جي ھڪ شاخ آھي جنھن ڄمڻ کان اڳ ڳڀجڻ واري عمل جي ڄاڻ ڏئي ٿو.
ھڪ فاتح حاڪم بجاءِ ان جي، جو سنڌين جي ملڪ طرف پيشقدمي ڪري، پنھنجي ملڪ ڏانھن واپس موٽي، اھو ڏيکاري ٿو تہ سھارس جنھن طريقي پنھنجي موت تائين بھادريءَ سان جنگ ڪئي، ان جو نتيجو اھو نڪتو جو حملہ آور فوج کي اڳتي وڌڻ جي جرئت ئي ڪانه ٿي. سھارس جي ھار موت دراصل فتح تبديل ٿي ويا، جنھن ڪري راءِ سھاسي، جيڪو شڪست کاڌل جوڌي جو پٽ ھو، سو پنھنجي ملڪ وڌيڪ طاقتور ٿي ويو 4 ھجري مطابق 626ع نئين سنڌو سنبت جي ابتدا ٿيراءِ ساھسيءَ پنھنجي وزير چچ کي، راڻيءَ سونھنديءَ جي چوڻ تي، اندر وڃي مائيءَ سان ملڻ جي موڪل ڏيئي غلط فيصلو ڪيو ھو
ساهسي پنهنجي پيءُ وانگر نيڪ حليم حڪمت وارو شخص هو. هر ڪم حڪمت سان حالتن پٽاندڙ ڪندو هو. ملڪي ڪمن کان فرصت ملڻ بعد پورو پرڳڻو گهمڻ لاءِ نڪتو، ماڻهن سان مليو جليو، حال احوال ڏک سور پڇيائين. ان کان علاوه باغين کي به سيکت ڏنائين پوءِ چئني گورنرن کي گهرائي هيٺيان اصول ٻڌايائين
عوام کان جيڪا ڍل ورتي وڃي ٿي اها ٽن قسطن وصول ڪئي وڃي جيڪي روڪ رقم جي صورت نٿا ڏيئي سگهن، انهن کان سندن هنر محنت جي صورت الور. اوچ، مئو، سورائي سيوستان کي سينگارڻ مٿي ڪرڻ جي مدد طور ورتي وڃي.
چوٿون قاعدو انهن هنرمندن لاءِ هو جيڪي سرڪاري خدمت لاءِ مختلف شهرن مقرر هئا. راءِ ساهسي جي انهن اصولن، قاعدن قانونن ملڪ کي مستحڪم مضبوط بڻايو.
سن 4 ھجري 626 اھو سال ھو، جڏھن راءِ سھارس مري ويو ھو سندس پٽ راءِ سھاسي تخت تي ويٺو. حڪومت جو مذهب ٻڌ ڌرم هو، پر ڪمزوريءَ ڪري ڇڄي ان جا پوئلڳ گهڻن ئي فرقن ورهائجي ويا هئا. برهمڻ سڄي هندستان اندر ٻڌ وارن جي مخالفت ڪرڻ رڌل هئا. سنڌ جي حڪومت جي گهڻن ئي کاتن تي برهمڻ مامور هئا، جن جي اندروني پاڻ ٻڌي هئي. راءِ سهاسي ثاني جبرو حاڪم ٿي گذريو آهي. جهالاوان تي قبضي ڪرڻ کان سواءِ، لوهاڻن، لاکن، سمن، جاٽن، ڪردن ميڊ قومن سندس آڻ مڃي هئي.
راجا سھاسي راء ٻيون: سنڌ جي راء گھراڻي جو پنجون آخري بادشاھ ھيو جنھن سنڌ تي 28 سال حڪومت ڪئي. ھن جي وفات تي سندس زال راڻي سھاندي جي مدد سان ھن جي وزير چچ پٽ سيلائج اقتدار تي قبضو ڪري پنھنجي بادشاھي جو اعلان ڪيو سھاندي سان شادي ڪري پنھنجي راڻي جو درجو ڏنو .
راجا ساهسي جو ٻڌيمن نالي هڪ وزير هو، جنهن تي تمام گهڻو اعتبار اعتماد هيس سڀني ڪمن جي ذميواري سندس حوالي هوندي هئي. ٻڌيمن پنهنجو منشي وري ”رام“ کي مقرر ڪيو، جنهن کي ٻڌيمن ڪري ساهسي وٽ وڏو اعتماد حاصل ٿيو.
محترم بيليو پنهنجي تحقيق ڄاڻائي ٿو ته سوات جي واديءَ افغانستان رهندڙ ”گوجر“، اصل ”جت“ آهن، جيڪي سنڌو ماٿر جي هيٺئين خطي مان لڏي، اتر اتر اوڀر اتر اولهه طرف وڌيا“ .
بيليو ساڳي ڳالهه ڪجهه واڌارن سان هن ريت ڪري ٿو ته: ”پنجين ڇهين صدي عيسويءَ جتن ڪٺين، مقامي رهاڪن گنڌارين کي، اولهه طرف ”هيلمند“ جي واديءَ ڏانهن ڀڄائي ڪڍيو. هن دعويٰ جي تصديق هن حقيقت مان به ملي ٿي ته جتن جي باقيات هن وقت به هنن علائقن پشاور جي واديءَ پکڙيل نظر ايندي، پر هاڻ هو پاڻ کي جت نه، پر ”گوجر“ سڏيندا آهن. هنن جي ڪرت ڌنڌو مال جا ڌڻ پالڻ کيتي ٻاڙي ڪرڻ آهي“.
جتن جي پهچ پکڙجڻ جي باري محترم ڪالڪا رنجن جو اڀياس آهي ته: ”هاڻ سنڌو ماٿر کان اڳتي بلوچستان، پشاور جي واديءَ ويندي سليمان جبلن جي قطار تائين، جتن جي پکڙيل آبادي نظر ايندي آهي.“
اٽڪ ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر لکيل آهي ته: ”اها خبر نٿي پوي ته جت، هت ڪٿان آيا ڪڏهن آيا؟ ممڪن آهي ته اهي اوڀر کان آيا هجن، جيتوڻيڪ هو هتي جا اصلوڪا رهاڪو نه آهن، پر اهو پڪ سان چئي سگهجي ٿو ته عام راجپوتن جتن جي وچ ظاهري ڏيک ويک، شڪل صورت قدڪاٺ ڪوبه فرق ڪونهي. هتي جت آبادگار هاري آهن“ .
وي. اي. سمٿ جو چوڻ آهي ته: ”جڏهن بيسمار، بالا، انڊو - سٿين گجر هـُـن قبيلا ڇهين صديءَ ڀارت لڏي آيا، تڏهن اُنهن مان جيڪي شان مانَ سان رهڻ لڳا تن کي راجپوت سڏيو ويو اُهي قبيلا، جن زراعت جو پيشو اختيار ڪيو، تن کي جـَـت سڏيائون.“
هن جي تحقيق مطابق، ”جت، گـُـجرن کان ٿورو پوءِ، پر ساڳئي وقت ننڍي کنڊ لڏي آيا هئا. هـُـو سڄي ملڪ پکڙجي ويا هئا اثر رکندا ويا، نيٺ پرمار راجپوتن، دهليءَ تي سندن قبضي کي ختم ڪيو کين مالوا طرف ڌڪي ڪڍيو، راٺوڙ، بيڪانير تي قابض ٿيا، ڀاٽين جيسلمير تي قبضوڪيو جتن کي اُتان ڀڄائي ڪڍيائون. "
ايٽڪن جتن جي اصل نسل جي باري پنهنجي ڄاڻ هن طرح پيش ڪري ٿو ته: ”جت سنڌي قبيلو آهي، پر سٿين قوم جي باقيات هن شامل آهي، جيڪي آڳاٽي زماني هن طرف لڏي آيا. هنن جو رڪارڊ ڪڇي ٻوليءَ جي ”نوڌا“ موجود آهي، جتان اهي قبيلا ڏکڻ سنڌ ڏانهن لڏي ويا، جتي هنن جي اڪثر آبادي آهي. مشهور سياح، ابن حوقل، ڏهين صديءَ عيسويءَ هنن کي هن علائقي ڏٺو. هي اُٺن جا وڳ ڌاريندا هئا اُٺن جي ڪري هيءُ علائقو مشهور هو. اڄ ڏينهن تائين هي قبيلا ساڳيو ڌنڌو اختيار ڪريو اچن.“
جڏهن ته ڪالڪا جي ڪيل تحقيق موجب: ”جت راجپوت ساڳئي نسل سان واسطو رکن ٿا، ڇاڪاڻ ته جسماني بناوت، ٻولي، اخلاق، اُٿڻ ويهڻ جي آدابن اصولن، طبعي رجحان جذبن، سوچ راڄوڻي سمجهه توڙي سماجي نگاهه کان اڄ جا جت، هندن جي ٻين تن ذاتين جي ڀيٽ قديم آرين جا نمائنده وارث لڳن ٿا .“
”هيءَ هڪ تاريخي حقيقت آهي ته وڪرماجيت کي ساڪ حمله آورن سان 57 ق. م مقابلو ڪرڻو پيو هو اها به حقيقت آهي ته ننڍي کنڊ جي سڀني اتر - اولهه وارن حصن انهن جو سڪو ڄميل هو، پر ساڪ / سٿيا انهن خانه بدوش ٽولن جو مجموعي نالو هو، جن ڪجهه صديون اڳ برصغير کي پنهنجن حملن جو نشانو بنايو هو.
ڪجهه عرصي کان پوءِ انهن ،اُٺ مينهن پاليندڙ جت قبيلن سان پاڻ کي ضم ڪرڻ آسان سمجهيو، ڇو ته هنن جي پنهنجي روزمره واري زندگي، جتن جي زندگيءَ وانگر خانه بدوش هوندي هئي. اهو به هڪ انومان آهي ته جت قوم اڳ آيل ساڪن / سٿين جي باقيات مان هجن، جيڪي حملي کان پوءِ هت رهجي ويا هجن هتي ئي آباد ٿي ويا هجن.
ڪالڪا ”سرجيمس ڪئميل جي حوالي سان جتن کي ٻاهران آيل ٿو سڏي، جيڪي ننڍي کنڊ 150 ق - م کان 100 ق - م تائين حمله آورن سان گڏ آيا .“
ڪالڪا، ايليٽ جي حوالي سان وڌيڪ ڄاڻ ڏئي ٿو ته: ”اسان وٽ ڪوبه مستند تاريخي احوال ڪونهي ته جت، اُتر - اولهه واي علائقي طرف ڪيئن لڏي ويا ننڍي کنڊ جي سرحدن کان ٻئي طرف اڳتي ڪيئن ويا، جڏهن ته ننڍي کنڊ جي تاريخ جي اوائلي ابتدائي زماني انهن کي منصوره کان ڪرمان تائين ان کان سواءِ ايران جي سرحدي علائقن عرب سياحن، جاگرافيدانن مؤرخن، کيتي ٻاڙي مال پالڻ وارن ڌنڌن مشغول ڏٺو.“
هنن ٻنهي جرمن ماهرن جي راءِ موجب: ”عراق ڏانهن لڏي ويل جـَـت، اڃا تائين عراق جي ڏاکڻين حـصي آباد آهن پنهنجي مختلف رهڻي ڪهڻيءَ جي ڪري، عراق جي ٻين قومن کان مختلف آهن عراقي هنن کي ’مـَـدانَ‘ سڏيندا. .“
”عراق جا مـَدانَ سـَـرَن ڊَڀن وارين ڊٻن تي، ڪکن مان ٺهيل وانڍن ويڙهن رهندا آهن. هو ڊڀن سـَـرن جهڙن گاهن ڪانن مان تڏا، تؤنريون ٻيون شيون ٺاهي وڪڻندا آهن. هنن جو مکيه ڌنڌو مينهون پالڻ آهي. پاڻيءَ جي گهٽجي وڃڻ سڪي وڃڻ سبب، هي ماڻهو پنهنجا ڌڻ ڪاهي، گاهه پاڻيءَ جي سانگي گهمندا وتندا آهن. هو مينهن جي کير مکڻ تي گذر ڪندا آهن. مکڻ ڀروارن شهرن وڪڻندا آهن. ’عرب‘ ’مدان‘ هڪ ٻئي مان شاديون ڪونه ڪن، بلڪ سڀ عرب قبيلا مدانن کي پاڻ کان گهٽ درجي وارو سمجهندا آهن . .“
زيگ ويسٽ فال جي پنهنجي تحقيق ڄاڻائي ٿو ته: ”جدگال، راءِ گهراڻي جي حڪومت واري زماني سنڌ مان لڏي، بلوچستان جي ڪڇي لس ٻيلي وارن علائقن پکڙجي ويا اتي ئي ويهي رهيا. هت هن قوم جا گهٽ گهٽ چاليهه پاڙا رهن ٿا. .“
سنڌ جو مشهور مؤرخ، جناب رحيمداد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب ”جنت السنڌ“ لکي ٿو: ”راءِ گهراڻي جي حاڪم راءِ ديوائج جي حڪومت واري زماني ، جدگال سنڌ جي فوج هوندا هئا. پنجين صدي عيسويءَ ڌاري ’سفيد هـُـن‘ بلوچستان آيا، انهيءَ زماني جت قبيلا پڻ گهڻي تعداد بلوچستان اچي آباد ٿيا عربن جي ڪاهن وقت يعني ستين صدي عيسوي بلوچستان ميد جت قومون گهڻي تعداد آباد هيون. ميد ڏکڻ سمنڊ جي ڪناري تي آباد هئا جـَـت ، ڪڇي، لس ٻيلي مڪران آباد هوندا هئا.“
جناب مير احمد يار جي راءِ موجب: جدگال، بلوچستان واري علائقي ، بلوچ قبيلن کان اڳ آباد ٿيا هئا. هو لکي ٿو: ”اها مڃيل حقيقت آهي ته بلوچ قبيلا، بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه آهن، پر مڪران بلوچستان بلوچ قبيلن چوٿين صدي عيسويءَ کان اچڻ شروع ڪيو. بلوچ قبيلن جي اچڻ کان اڳ هن علائقي دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت جدگال گهڻي تعداد رهندا آهن. “.
بيليو پنهنجي مشهور ڪتاب ’افغانستان وسيل قبيلا‘ لکي ٿو: ”جت، ڪٺي سٿيا، اصل سنڌو ماٿر جا رهاڪو آهن، جيڪي هندو ڪش جبلن ڏانهن لڏي ويا هئا. يورپي ماهرن جي خيال موجب جت ڪٺي هن علائقي وڏي تعداد نظر اچن ٿا. جتن کي هاڻ هت ’گوجر‘ سڏيندا آهن.“ . هو وڌيڪ ڄاڻ ڏيندي لکي ٿو: ”جت، ڪٺي سٿيا، افغانستان پنجين ڇهين صدي عيسويءَ ڌاري لڏي آيا، پر هت هاڻ جتن جي نالي سان ڪوبه قبيلو نه ٿو رهي، اهي هاڻ ”گوجر“ سڏبا آهن“.
جڏهن ته هنٽر جو چوڻ آهي ته: ”افغانستان رهندڙ جت، بلاشڪ جتن جي قبيلن سان واسطو رکن ٿا انهن منجهان آهن. جت جيڪي هاڻ لاهور کان وٺي ڪراچيءَ تائين آباد آهن، جن جو بڻ بنياد پڻ پنهنجا پار پتا وساري چڪو آهي، انهن جو تعداد وڏي آباديءَ تي مشتمل آهي“.
”جت“ قبيلا اصل سنڌو ماٿر جي هيٺئين خطي جا رهاڪو آهن، جيڪي هتان ٻين طرفن لڏي ويا. بيليو هن ڏس وڌيڪ لکي ٿو: ”سنڌو ماٿر جي هيٺين خطن مان ڌڪجڻ کان پو“، جتن پنجاب جو رخ ڪيو اتي هاري بنجي سهارو ورتائون ”جاٽ“ سڏجڻ لڳا.
بلوچستان جي ڊسٽرڪٽ گزيٽيئر ڄاڻايل آهي ته: ”جنهن زماني ابن حوقل مڪران پهتو هو، تنهن زماني يعني ڏهين صدي عيسوي ، مڪران تي جدگالن جو قبضو هو، جيڪي قديم زماني کان هت رهندا هئا اُن زماني ڪرمان کان هيٺ سارو ملڪ، سنڌ جي سرحد داخل هو اُتي جا رهاڪو سنڌي سڏبا هئا لشڪر به سنڌي جوانن جي اڪثريت هوندي هئي، اُنهن مان ڪي اڃا تائين بلوچستان، دشت ڪرمان واري ايراضيءَ رهن ٿا پاڻ کي جدگال سڏائين ٿا. انهن جي ٻولي به سنڌي آهي جنهن کي هو جدگالي سڏيندا آهن“ .
سنه 111 هجري کيس سنڌ کان واپس ڪري خراسان جو حاڪم مقرر ڪيو ويو سنه 117 هجري خراسان جي حڪومت وري خالد قيسري کي ڏني ويئي جنهن کان پوءِ سنه 120 هجري هو معزول ٿيو. جنيد وڏي دٻدٻي روب وارو هو، سنڌ سندس ڪاميابيون يادگار آهن، انڪري هڪ ڀيري خليفي کيس لکيو ته روم جي جنگ تمام گهڻا جانور قيدي مسلمانن جي هٿ آيا آهن. جنيد جواب لکيو مون پنهنجي ملازمن کان معلومات ورتي آهي ته مان هن وقت تائين ساڍا ڇهه لک قيدي واڙي چڪو آهيان اٺ ڪروڙ درهم شاهي خزاني موڪلي چڪو آهيان ايترائي پيسا لشڪر ورهايا آهن.
جنيد ڏاڍو سخي عوام جو خيال رکندڙ حڪمران هو، فتوح البلدان آهي ته هن جي درٻار هر وقت مسڪينن جي اچ وڃ هوندي هئي ڪڏهن ڪوئي خالي هٿين نه ويو. ايتري سخاوت هوندي به چار ڪروڙ درهم هن وٽ بچيل رهيا. جنيد جي سخاوت جي باري عرب جو مشهور شاعر جرير چوي ٿو:
”جيڪڏهن سخاوت سبب سج تي ويهڻ ممڪن هجي ها ته ضرور اها قوم پنهنجي احسانن ڪارگزارين ڪري سج تي ويهي ها. اهڙين اعليٰ خوبين ڪري دنيا انهن سان ساڙ ڪري ٿي، خدا ڪري انهن ماڻهن کان اها شيءِ نه کسي وڃي جنهن جي ڪري زمانو انهن سان حسد ڪري ٿو.“
جنيد 111هه سنڌ مان مرتبو ماڻي خراسان جي گورنري تي ويٺو پنجن سالن تائين حڪومت هلائيندو رهيو. جنيد جڏهن يزيد بن مهلب جي ڌيءَ فاضله سان شادي ڪئي ته خليفو مٿس ڏمرجي پيو گورنر جي عهدي تان لاهي ڇڏيائينس. ان کان پوءِ هو مرو هو ته دستن وگهي گذاري ويو.جنيد ان کان پوءِ بلڪل بي فڪري سان هندوستان تي فوج ڪشي شروع ڪئي، جيتوڻيڪ هن تي فريب انجام شڪني جا ڪي اهڙا الزام لڳايا وڃن ٿا، جي هن کان اڳ ڪنهن به عرب سپهه سالار تي لڳائي نٿا سگهجن. مگر تنهن هوندي به هن پنهنجي ايامڪاري اهڙا ڪارناما ڏيکاريا اهڙي جوش و خروش سان جهاد ڪيو، جو محمد بن قاسم کان پوءِ ڪنهن کي به هن جهڙي ناموري نصيب نه ٿي.
جيسينا جي مارجڻ کان پوءِ سندس ڀاءُ چچ اتان جان بچائي دمشق خليفي کي وڃي دانهن ڏيڻ چاهي، پر جڏهن جنيد کي خبر پيئي ته ماڻهو موڪلي چچ کي دم دلاسا ڏيئي واپس گهرائي مارائي ڇڏيو. جنيد جي سنڌ اها پهرين واعدي خلافي هئي توڙي جو اهو قدم انفرادي ملڪ جي ڀلائيءَ خاطر هو.
يعقوبي مطابق جنيد هتان ڪيرج جي طرف ڪوچ ڪيو. ان وقت جيڪو شخص اُتي جو حڪمران هو، تنهن جو نالو راه لکن ٿا. هتي جي ماڻهن محمد بن قاسم کان پوءِ انجام ٽوڙي کلي طرح بغاوت جو جهنڊو بلند ڪيو هو. جنيد اوچتي بلا وانگي وڃي ڪيرج تي ڪڙڪيو. هاڻي هيتري مدت اسلامي حڪومت هي رنگ پيدا ڪري ڇڏيو هو، جو جيتوڻيڪ هن ملڪ مخالف هندو راجائن سان لڙائي ٿي ته ڪيترا هندو راجا به مسلمانن سان شريڪ ٿي پيا ٿي. جيئن ته هن حملي به هڪ هندو راجا اشندرابيد جنيس دان رفيق هو. لڙائي شروع ٿي، آخر ڪيرج جو راجا مقابلي جي طاقت نه ساري ڀڄي ويو، جنيد وڃي شهر تي قبضو ڪيو. اعجازالحق قدوسي مطابق
جنيد ڪيرج تي ڪاهه ڪئي، جتان جو راجا باغي بڻجي چُڪو هو. پهريان ته هو خوب وڙهيو پر پوءِ ڀاڄ کاڌائين. جنيد ڀت ڪبش نطافه نالي اوزارن سان کاٽ هنيو اتان لشڪر کي قلعي داخل ڪيو. ڪيترائي دشمن جا سپاهي ماريا ويا جهجو غنيمت جو مال هٿ آيو. جنيد هن علائقي مرمد ، دهنج ڀڙوچ وارن هنڌن تي پنهنجا عامل مقرر ڪيا.
جنيد بن عبدالرحمٰن المريسنڌ عرب دور حڪومت جو هڪ وڏو سپھ سالار گورنر هو۔ پاڻ پنهنجي سموري زندگي پنهنجي پيشي تمام گهڻو مخلص رهيو.