polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
10 جلد ڇپايائين، جن 9-8 گڏيل جلد شاهه جو رسالو ڏهون جلد شاهه جي رسالي شامل ڌارئين ڪلام تي مشتمل آهي، تازو 2009ع بلوچ صاحب جو تيار ڪيل شاهه جي رسالي جو مستند سڌاريل ايڊيشن، ثقافت سياحت کاتي حڪومت سنڌ ڇپائي پڌرو ڪيو آهي، جنهن اڳ خارج ڪيل ڪلام پڻ شامل ڪيو اٿس. ان کان سواءِ شاهه جا مختلف قلمي نسخا ترتيب ڏيڻ سان گڏ شاهه جي ڪلام جا سرچشمن، ترتيب متعلق ڪتابن شايع ڪرڻ سان گڏ بلوچ صاحب شاهه جي مختلف سُرن تي ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز پاران ٿيندڙ مذاڪرن پيش ٿيل مواد کي پڻ ڪيترن ڪتابن جي صورت ترتيب ڏئي ڇپايو آهي .
هن رٿا هيٺ ڊاڪٽر صاحب سنڌ جي ڪلاسيڪي شاعرن جي زندگيءَ، دؤر ڪلام کي مختلف عالمن استادن جي مدد سان هٿ ڪري، لکرائي سهيڙيو آهي، جنهن جو تفصيل هن ريت آهي:
سنڌ جو نامور عالم، اديب، لسانيات، لوڪ ادب لطيفيات جو پارکو محقق ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، 16 ڊسمبر 1917ع ، ڳوٺ جعفر خان لغاري، تعلقي سنجهوري، ضلعي سانگهڙ پيدا ٿيو. سنڌ جي تاريخ، لوڪ ادب، ٻوليءَ، ڪلاسيڪي شاعريءَ، موسيقيءَ لطيفات جي موضوعن تي وڏي جاکوڙ تحقيق وسيلي سنڌي ٻوليءَ ادب جو املهه خزانو متعدد ڪتابن جي صورت ڇپائي پڌرو ڪيو اٿس. ڊاڪٽر صاحب کي سنڌي، اردو، عربي، فارسي، انگريزي سرائيڪي زبانن تي عبور حاصل هو.
سنڌي ادبي بورڊ طرفان جامع سنڌي لغات جي ترتيب تاليف جو هيءُ اهم ڪم 1954ع ڌاري ڊاڪٽر صاحب جي حوالي ڪيو ويو، جيڪو پوءِ مختلف وقتن تي پنجن ضخيم جلدن جي صورت شايع ٿيو. هي سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ تمام وڏو ڪم هو، جيڪو ڊاڪٽر صاحب جي نگرانيءَ سنڌ جي ڪيترن ئي استادن عالمن گڏجي ڏينهن رات هڪ ڪري پورو ڪيو .
علامه آءِ. آءِ. قاضيءَ جي خواهش تي سنڌ يونيورسٽيءَ جي هن تاريخي رٿا تي ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ڊاڪٽر غلام مصطفيٰ خان سان گڏجي ڪم ڪيو هي ٻئي لغتون 1960-1959ع ڌاري ڇپجي پڌريون ٿيون .
محمد سومار شيخ کي شروع کان ئي لکڻ جو جنون هو. پهرين شعر افساني ڏانهن ڌيان هئس، پر پوءِ ثقافت تاريخ ڏانهن ڌيان ويس انهيءَ ميدان تحقيق جي سلسلي تمام گهڻو گهميو ڦريو پنهنجي تحقيق تاليف جا جوهر ڏيکاريائين.
محمد سومار شيخ جي ادبي، تحقيقي ثقافتي ڪم جو هنن ڪجهه صفحن جائزو وٺڻ ممڪن ڪونهي.البت جنهن کي وڌيڪ ڄاڻڻ جو شوق هجي ته لاڙ ادبي سوسائٽي بدين پاران ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو جو ڪتاب ”محمد سومار شيخ، هڪ مطالعو“ پڙهي.
محمد سومار شيخ 1952ع کان لکڻ شروع ڪيو يعني جڏهن 17-18سالن جي عمر جو هو. سندس لکيل پهريون ڪتاب ”مذهب ڇا آهي؟“ جنهن جا 25 کن صفحا آهن. اهڙي طرح پاڻ پنهنجي وفات تائين اٽڪل 322 ڪتاب لکيائين، جن مان ڪجهه ترتيب ڏنل آهن. نه ته باقي سڀ سندس محنت تحقيق جو نچوڙ آهن، پر افسوس جو سندس ڇپيل ڪتابن جو تعداد فقط 47 ٿو بيهي ٻيا سڀ اڃا سندس وارثن ڪجهه ادارن وٽ اڻ ڇپيل حالت موجود آهن.
محمد سومار شيخ جي ڪيل ڪم کي موضوع وار ورهائجي ته پاڻ قديم آثارن، تاريخ، لوڪ ادب، سوانح، افسانا، شاعري ثقافت بابت لکيائين. تفصيل جي حساب سان موضوعن کي ڳڻي سگهڻ مشڪل آهي. پاڻ زيورن، نانگن، بلائن، وڻن ٻوٽن، هنرمندن لاڙ جي ٻي معلومات تي به لکيائين. ٻين شاعرن جي شعر جا مجموعا ايڊٽ ڪيائين سوانح عمريون پڻ شايع ڪيائين.
مرزا قليچ بيگ کانپوءِ محمد سومار شيخ ئي آهي، جنهن گهڻي گهڻو لکيو آهي. البت قليچ بيگ شيخ صاحب اهو فرق ضرور آهي ته قليچ بيگ جي ڪتابن جي اڪثريت ترجمن تي مشتمل آهي، نه ته سنڌ جي هنن ٻنهي اديبن گهڻو ڪري ڪنهن به موضوع کي ڇڏيو ڪونهيءَ انهن تي لکيو آهي.
محمد سومار شيخ کي ڪتاب لکڻ مواد گڏ ڪرڻ جو جُنون جي حد تائين شوق هو انهيءَ سلسلي هو جهرجهنگ پيو هلندو هو. هڪ ڀيري ته ڪڇ کان به وڃي نڪتو شاهه جا بيت هٿ ڪري آيو. 1956ع ”سر مارئي جا بيت“ به شايع ڪيائين. ڊاڪٽر عمر محمد دائود پوٽي کي سندس اهو ڪم پسند نه آيو. مٿس سخت تنقيد ڪيائين کيس معمولي ماستر هئڻ جو طعنو پڻ هنيائين، پر شيخ صاحب پنهنجي ڪم لڳو رهيو. اڄ جيڪڏهن ڊاڪٽر دائود پوٽو جيئرو هجي ها ته ڪر فقير امداد سرائيءَ جا ”املهه اڻ توريا“ شاهه جي نالي وڏي خرچ سان ڳولهي آندل بيت ڏسي، شيخ صاحب کي ضرور داد ڏي ها، جنهن پنهنجي هڙان وڙان خرچ ڪري شاهه تي به چڱو موچارو ڪم ڪيو.
محمد سومار والد جو نالو الهه بچايو شيخ هو. قرهيو ڀانڊاري بدين جي ڏکڻ اٽڪل 55 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سمنڊ جي ڪناري تي هڪ ڳوٺ آهي. محمد سومار شيخ جو والد شيخ الهه بچايو شاعر به هو. هن جو لاڙو صوفياڻي رنگ ڏانهن هو. هو درگاهه پير شيخ قرهيو ڀانڊاري جو مريد هو. شيخ الهه بچائي جي ڪليات، محمد سومار شيخ ’ڪلياب الهه بچايو‘ جي نالي سان ترتيب ڏيئي ڇپائي پڌري ڪئي، تنهن کان سواءِ شيخ الهه بچائي جا ٻه ٻيا ڪتاب ’روحاني ابيات‘ ’قصو قرهيي ڀانڊاري پير جو‘ پڻ ترتيب ڏيئي محمد سومار شيخ شايع ڪيا.
جڏهن 1975ع بدين ضلعو قائم ٿيو ته محمد سومار شيخ کي اڃا به وڌيڪ ڪم ڪرڻ جو موقعو مليو سرڪار جي دلچسپي تعاون سان بدين پهريون ثقافتي ميلو ملهائڻ جو اعلان ڪيو ويو. محمد سومار شيخ نه رڳو انهيءَ ڀرپور ڪردار ادا ڪيو، پر پنهنجو ڪتاب ”بدين جي ثقافتي تاريخ“ پڻ لکيو، تنهن کانسواءِ بدين ضلعي تي سندس ٻيا به ڪجهه ڪتاب آهن، جن ”بدين ضلعي جو مطالعو“ نهايت اهم آهي.
محمد سومار شيخ جي ادبي جاکوڙ سندس ڪتابن جي ڇپيل فهرست ”قلم وهي ويو ڪانهن“ مان پڌري آهي، جيڪا 1969ع شايع ٿي. هن فهرست هرهڪ ڪتاب بابت چند سٽن ڪيفيت بيان ڪيل ِآهي، جنهن لکجڻ جو سال صفحن جو تعداد آهي. سندس ڇپيل پهريون ڪتاب ”آڌي رات“ آهي، جيڪو آر ايڇ احمد حيدرآباد 1955ع ڌاري ڇپايو.
نواب خان خانان کي هڪ ڪثير فوج سان ٺٽي ولايت جي فتح ڪرڻ لاءِ متعين ڪيو ويو. نواب خان خانان پهرين بکر اچي، ٺٽي جنگ جي سامان جنگ جي ذخيره وغيره کي گڏ ڪرڻ مشغول رهيو. ازنسواءِ گرم هوائن درياءَ جي ٻوڏن سبب ڪجهه ڏينهن بکر قيام ڪيائين. جڏهن هوا اعتدال ٿيو، تڏهن ٺٽي ولايت ڏي وڃڻ جو ارادو ڪيائين.
مرزا عيسيٰ ترخان ٻيون پٽ جان بابا ترخان، جيڪو ميرزا محمدباقي جي خوف کان سميجن جي لشڪر وڃي لڪو هو، تنهن کي ميرزا جاني بيگ هزارن حيلن دلاسن سان نهايت عزت احترام سان ٺٽي آندو پنهنجي پڦي جو هن سان نڪاح وڌائين هن لاءِ جاگير، منصب جدا مقرر ڪيائين. مرزا شاهه بابا ابن مرزا جان بابا ترخان کي به هندستان وڃڻ کان روڪي، هن تي نوازشون ڪرم نوازيون ڪري هن کي سندس لائق تحفا ڏئي، ٺٽي روانو ڪيائين حڪم ڪيائين ته سندس ننڍي پڦيءَ سان شاهه بابا جو نڪاح ڪيو وڃي.
مرزا جاني بيگ ترخانپنهنجي پيءُ جي جيئري ئي مسندِ سلطنت حڪومت تي ويٺو. جيئن ته ميرزا جاني بيگ، ميرزا محمدباقي جو پوٽو هو، تنهنڪري سمورن ارغونن ترخانن يعني حڪومت جي اميرن مصاحبن، ميرزا جاني بيگ جي فرمانبرداري مڃي.
1923ع واري ڏينھن علامه آءِ. آءِ. قاضي صاحب خيرپور رياست ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج ھئا، تن ڏينھن ايلسا قاضي مير علي نواز ناز جي ھڪ سنڌي عزل جو انگريزيءَ منظوم ترجمو ڪيو، نه رڳو ايترو پر انھيءَ دور علامه آءِ. آءِ. قاضي صاحب سان گڏجي ھُن سنڌ پوئٽري سوسائٽي جو بنياد وڌو ان سرگرم رھي. رڪارڊ مان 11 سيپٽمبر 1952ع تي پوئٽري سوسائٽي جي حيدرآباد واري شاخ ميرزا قليچ بيگ جي صدارت ھيٺ ھڪ ادبي گڏجاڻيءَ پنھنجي جيون ساٿي علامه آءِ. آءِ قاضيءَ سان گڏ شريڪ ٿي پنھنجون لکڻيون پڙھندي نظر اچي ٿي.
اچي وڃن ٿا. اهو ايلسا جو پهريون ڪتاب هو. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي چونڊ ڪلام جو انگريزي ترجمو، “ ” سندس آخري ڪتاب آهي. علامه قاضي صاحب ايلسا زندگيءَ جا 60 سال گڏ گذاريا. سندن محبت مثالي محبت هئي.
ايلسا قاضي: : علامه قاضي جي گهر واري جرمن خاتون آهي. پاڻ سنڌي ادب ادن جي انگريزي کوڙ ساري خدمت ڪئي اٿس.سندس پيدائشي جرمن نالو گرٽروڊ لئش ھيو. سنڌ م عام طور تي کيس " " : امڙ ايلسا جي نالي سان سڃاتو ويندو آھي.
پر قباد جي ولي عهد خسرو اَنُو نوشيروان مزدڪي دين کان ناڪار ڪئي پارسي ڪلسيا جي ٻاون کي پنهنجو هم خيال بڻائي ورتو جيڪي پڻ مزدڪ جا جاني دشمن هئا بادشاهه کي چيو ته مزدڪ جيڪڏهن ٻاون جي ٻائي کان مناظري کٽي وڃي، ته هو ان جو پوئلڳ ٿي ويندو. بادشاهه نوشيروان جي صلاح قبول ڪئي. نوشيروان، رازمهر، خراد، فرائين، بندوي بهزاد جي آتش ڪدن جي وڏي ٻائي کي صورتحال کان واقف ڪيو مناظري شريڪ ٿيڻ جي دعوت ڏني.
مطلب ته شاهي درٻار مناظري جي ڪچهري لڳي. هڪ طرف زرتشتي عالمن جو ٽولو هو ٻئي طرف مزدڪ. وڏي ٻائي مزدڪ کي مخاطب ٿيندي چيو ته اي داناءَ!
تو دنيا هڪ نئون مذهب رائج ڪيو آهي، جنهن وسيلي عورت ملڪيت سڀني گڏيل ڪري ڇڏي آهي. ٻڌاءِ ته پُٽ پنهنجي پيءُ کي ڪيئن سڃاڻيندو پيءُ پنهنجي پٽ کي ڪيئن سڃاڻيندو؟ جيڪڏهن دنيا سڀ ماڻهو برابر ٿي ويا حاڪم رعيت جو فرق نه رهيو، ته ڪير ماڻهو محڪوم ٿيڻ پسند ڪندو حاڪم ڪير مقرر ڪندو؟ اسان جو، توهان جو نوڪر ڪير ٿيندو بد ڪردارن کي دولت کان محروم ڪيئن ڪري سگهبو؟ جڏهن ڪو مرندو، ته ان جي ملڪيت ورثي ڪنهن کي ملندي، جڏهن ته بادشاهه مزدور هم رتبي هوندا؟ ان مذهب سان دنيا برباد ٿي ويندي. سڀ آقا بڻجي ويندا ڪو به غلام نه رهندو. جڏهن خزانو سڀني جي گڏيل ملڪيت هوندو، ته خزانچي ڪير ٿيندو؟
وڏي ٻائي جي هيءَ تقرير قباد کي ڏاڍي وڻي، تڏهن سڄي مجلس هڪ آواز ٿي چيو ته مزدڪ کي شاهي درٻار مان ڪڍيو وڃي، ڇو ته هو الاهي دين کي برباد ڪري رهيو آهي، تنهنڪري قباد مزدڪ کي نوشيروان جي حوالي ڪيو نوشيروان مزدڪ سندس ساٿين کي زمين زنده دفن ڪري ڇڏيو.
آرٽس گئلري: هن گئلريءَ سنڌ جي دستڪاريءَ کي فروغ ڏيڻ لاءِ سنڌ جي مختلف علائقن ٿيندڙ ڀرت جي ڪم جا مختلف نمونا، جن گج، رليون، کٿيون وغيره ٻيو سامان رکيو ويو آهي.
اٿنالاجيڪل گئلري: هيءَ گئلري سنڌ جي ڌار ڌار خطن، قبيلن جاتين جي، ڊايوراماز ذريعي جهلڪ پيش ڪري ٿي. انهن جاتين جي رهڻي ڪهڻي ثقافت کي ڊايوراماز ذريعي ڏيکاريو ويو آهي. ڪي جاتيون هيٺيون آهن: هندو، لوهاڻا، مينگهواڙ، ڀيل، ڪولهي، مهاڻا، اوڏ، شيدي، ريٻاري بلوچ وغيره. هن ميوزيم سنڌ جي ڌار ڌار هنرن کي سليقي سان سينگاري رکيو ويو آهي ته جيئن محققن کي تحقيق ڪرڻ مدد ملي سگهي.
آرڪيالاجيڪل گئلري: هن گئلريءَ سنڌ جي مشهور معروف قديم آثارن موهن جو دڙو، اروڙ، منصوره، نصرپور، ڪاهو جي دڙي، ڀنڀور، آمريءَ ڪوٽڏجيءَ کان سواءِ ٻين قديم جاين مان هٿ آيل ٺڪريون ٻيو سامان رکيل آهي.
جنرل گئلري: هن گئلريءَ سنڌ جي شهرن جهڙوڪ: خيرپور، ٽنڊومحمد خان، سعيدپوري، هالا، مٽياري، لقمان، ڪشمور، بلڙي ٻين هنڌن تي ٺهيل جنڊيءَ جو سامان، ڪاشيءَ جو سامان، گهگهيون، دٻڪ، دٻڪيون، پنڊيون ٻيو سامان رکيل آهي. هن ميوزيم بيشمار سڪا، رليون، ڇر جو سامان هٿ جو ٺهيل سامان رکيل آهي، جيڪو ڏسي ماڻهن کي حيرت ٿئي ٿي.
فوٽوگرافڪ گئلري: هن سنڌ جي مختلف حصن سان لاڳاپيل مقامن، ماڳن، مزارن، وڻن ٽڻن، پکين، جانورن، ماڻهن، ڍنڍن، ڍورن، جبلن، شهرن مختلف جاتين انهن جي ڌنڌن جون دلچسپ تصويرون رکيل آهن.
سنڌ آرٽ گئلري: هن گئلريءَ سنڌ جي فنڪارن جون ٺهيل اهي تصويرون رکيل آهن، جنهن سنڌ جي رهڻي ڪهڻيءَ متعلق مصوري ڪيل آهي. انهن تصويرون جي ڏسڻ سان ڏسندڙ کي سنڌي معاشري سنڌي جيوت جي ڀلي ڀت خبر پئجي سگهي ٿي.
بينظير ڀٽو گئلري: هن گئلري جو قيام 2008ع پيو، جنهن پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم محترمه بينظير ڀٽو شهيد جون ڪيتريون ئي تصويرون، سندس هٿ سان لکيل پيغام/ خط ڪجهه ٻيون شيون پڻ سجائي رکيون ويون آهن.
انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ جي قيام جو مقصد اهو هو ته هن اداري هڪ اهڙي تحقيقي لائبرري قائم ڪئي وڃي، جنهن سنڌ متعلق هر قسم جي معلومات ميسر هجي، ته جيئن ڪوبه محقق سنڌ متعلق ڪنهن موضوع تي تحقيق ڪرڻ گهري ته کيس سمورو مواد مهيا ڪري ڏنو وڃي. 1969ع ڪن تخريبڪارن پاران اداري جي لائبرريءَ کي باهه ڏيڻ جو خوفناڪ حادثو پيش آيو، جنهن اداري جي لائبرري سڙي رک ٿي وئي. اُن حادثي کي ڏسڻ لاءِ جناب ذوالفقار علي ڀٽو اداري آيو تڏهوڪي اسسٽنٽ ڊائريڪٽر، ڊاڪٽر الانا کي آٿت ڏيندي فرمايائين ته ”گهٻرايو نه!
سيد غلام مصطفيٰ شاهه انهن ڳالهين کي اڳتي وڌايو، جن جو بنياد ڊاڪٽر رضي الدين صديقيءَ رکيو هو. شاهه صاحب جي زماني ، سندس ڪوششن سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ ”المصطفيٰ“ نالي ٽائيپ رائيٽر مشين سوئٽزرلئنڊ جي ”هرمس“ ڪمپنيءَ کان ٺهرائي مارڪيٽ آندو ويو. ان ٽائيپ رائٽر جي تياري، ان جي ڪي بورڊ جي ترتيب محمد ابراهيم جويي ڊاڪٽر غلام علي الانا جو وڏو هٿ آهي.
شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي خواهش تي سنڌي ٻوليءَ لاءِ عنايت الله عباسيءَ کان سنڌي شارٽ هئنڊ جو پهريون ڀاڱو تيار ڪرايو ويو شارٽ هئنڊ جا ڪلاس شروع ڪرايا ويا.
سيد غلام مصطفيٰ شاهه صاحب جي دور موجوده عمارت ٺهڻ شروع ٿي، جيڪا 1977ع مڪمل ٿي. انهيءَ عمارت منتقل ٿيڻ کان پوءِ هيٺين شعبن ڪم ڪرڻ شروع ڪيو:
حرم فاطمہ معصومہ: حضرت بيبي فاطمہ معصومہ جي مزار ھن شھر جو سڀ کان مقدس ماڳ آھي. ھيءَ مزار سڀ کان پھريائين سلجوقي دور جي ابو الفضل عراقيءَ تعمير ڪرائي. صفوي قاجاري گھراڻي جي بادشاھت واري دور ھن مزار جي مرمت تعمير تي خاص ڌيان ڏنو ويو. ھن مزار جو سونھري گنبند قاجاري بادشاھ فتح علي شاھ تعمير ڪرايو.
بيت النور: بيت النور کي بيبي فاطمہ معصومہ جي عبادتگاھ سمجھيو وڃي ٿو. جڏھن پاڻ قم رھائش اختيار ڪئي تہ ھن جاءِ کي عبادت بندگيءَ لاءِ پسند ڪيائين. بيت النور فلڪہ چھار مردان جي ويجھو آھي جيڪومزار کان اٽڪل ھڪ ڪلوميٽر جي مفاصلي تي واقع آھي.
مسجد جمڪران: ھيءَ مسجد اسلامي اڏاوت جو ھڪ نادر نمونو آھي. ھيءَ مسجد قم شھر جي ڏکڻ اولھ حصي موجود آھي. روايتن مطابق ھيءَ مسجد شيعا مسلمانن جي آخري امام، امام مھديءَ جي حڪم سان تعمير ڪئي وئي. امام مھدي 255ھ پيدا ٿيو مسلمانن جو عقيدو آھي تہ ھو خدا جي حڪم سان اڃا تائين زندھ آھن خدا جي حڪم سان سندن ظھور ٿيندو. سڄي دنيا جا مسلمان، خاص طور تي شيعا ھن بابرڪت مسجد اچي نماز پڙھندا آھن دعائون گھرندا آھن.
مسجد اعظم: ھن مسجد جو شمار قم جي عاليشان تاريخي عبادتگاھن ٿئي ٿو. ھيءَ مسجد آيت اللّٰہ سيد حسن طباطبائي جي حڪم سان تعمير ٿي فاطمہ معصمہ جي مزار جي ڀر تعمير ٿيل آھي. ھن مسجد جي ڀتين، گنبند منارن تي ٿيل ڪاشيءَ جو ڪم من کي موھي وجھي ٿو.
مسجد امام حسن عسڪري: ھيءَ قم شھر جي سڀ کان قديم مسجد آھي جيڪا ٽي صدي ھجريءَ احمد بن اسحاق قمي تعمير ڪرائي. احمد قمي حضرت امام حسن عسڪريءَ جو وڪيل نمائندو ھو. حضرت امام حسن عسڪري ھن مسجد کي درس تدريس جو محل سڏيندا ھئا. ڪيترائي وڏا شيعا عالم ھن مسجد علم جي طالبن کي ديني تعليم جو درس ڏيندا ھئا. ايران جي اسلامي انقلاب جي باني آيت اللّٰہ خمينيءَ بہ ھن مسجد ديني تعليم حاصل ڪئي.
قم ٻيا بہ ڪيترائي تاريخي ديني يادگار سياحن جي روح جي راحت بنجن ٿا. انھن امام خمينيءَ جو ڪچي مٽيءَ مان ٺھيل گھر، شيعا عالم شيخ صدوق جي والد علي بن حسين بابويہ َقمي جو مقبرو، شاھ عباس صفويءَ جو مقبرو، فتح علي شاھ قاجار جي آخري آرامگاھ، قم جي شاھي بازار، جمڪران جو قلعو ّخضر جبل شامل آھن. ان کان علاوہ ھتي ٻين بہ ڪيترن ئي امامن بزرگن جون مزارون آھن.
حضرت عمر بن خطاب رَضيہ جي خلافت واري دور اسلام ايران تائين پھتو. 624ع ڌاري ابو موسيٰ اشعري ھي شھر فتح ڪيو. انھيءَ فتح کان پوءِ ھن علائقي عرب ھجرت ڪري آباد ٿيڻ لڳا. ھتي عربن جي اشعري قبيلي جا ڪافي ماڻھو ھجرت ڪري اچي آباد ٿيا انڪري ھن شھر جي پکيڙ آباديءَ واڌارو آيو آسپاس جا ڳوٺ بہ شھر جو حصو بنجي ويا. اشعري قبيلي جا ماڻھو شيعا ھئا ان ڪري قم شھرشيعا مسلمانن جو مرڪز بنجي ويو. جڏھن شيعا مسلمانن جي اٺين امام حضرت امام رضا جي ڀيڻ حضرت فاطمہ معصومہ ھجرت ڪري ھن شھر رھڻ شروع ڪيو تہ ھي شھر شيعا مسلمانن جي توجہ جو مرڪز بنجي ويو.
جيئن تہ اموي عباسي گھراڻي جا حاڪم شيعن جي خلاف ھئا انڪري ھنن ھتي جي ماڻھن تي ڳرو ٽيڪس لاڳو ڪيو. انھيءَ ناانصافيءَ خلاف ھتان جي ماڻھن خليفي ھارون الرشيد، مامون الرشيد، معتصم، معتمد عباسي ٻين حاڪمن جي دور بغاوت ڪئي ٽيڪس ڏيڻ کان انڪار ڪيو. نتيجي طور انھن بغاوتن کي ڪچلڻ لاءِ وقت جي حاڪمن ھن شھر کي ڪيترائي ڀيرا تباھ برباد ڪيو. آل بويہ سلجوقي گھراڻي جي بادشاھيءَ واري دور ھن شھر ترقي ٿي. اڳتي ھلي صفوي دور ھي شھر ايران جي خوشحال شھرن جي صف شامل ٿي ويو.
قاجاري دور قاجاري بادشاھ فتح علي شاھ بيبي فاطمہ معصومہ جي حرم توسيع ڪئي سونھري گنبند تعمير ڪرايو. پھرين عالمگير جنگ تھران تي روس جي حملي جو خطرو گھڻو وڌي ويو ان ڪري تھران جا ڪيترائي ماڻھو لڏي اچي ھن شھر رھيا. پھلوي دور آيت اللّٰہ خمينيءَ بادشاھ خلاف انقلاب جي شروعات ھن ئي شھر کان ڪئي. فيبروري 1979ع اھو انقلاب ڪامياب ٿيو، ايران بادشاھي نظام جو خاتمو اچي ويو اسلامي حڪومت قائم ٿي.
ھي شھر پيٽروليم پيٽروليم جي مصنوعات جي ورھاست جوھڪ اھم مقامي مرڪز آھي. بندر انزلي کان تھران ويندڙ گئس جي پائپ لائين تھران کان آبادان ويندڙ تيل جي پائيپ لائين ھن شھر وٽان گذري ٿي. 1956ع ھن شھر ويجهو سراجه واري ماڳ وٽ تيل جا ذخيرا ھٿ آيا جن ھن شھر جي خوشحاليءَ کي چارچنڊ لڳائي ڇڏيا. قم تھران جي وچ تيل صاف ڪرڻ جي ھڪ وڏي رفائنري قائم ڪئي وئي آھي.
ھن شھر کي عقيدت احترام وچان مختلف لقبن نالن سان ياد ڪيو وڃي ٿوجن حرم اھل بيت جو شھر، علم جو شھر، ايران جو علمي ثقافتي گاديءَ جو ھنڌ، شيعن جي دنيا جي گاديءَ جو ھنڌ عالمن جو شھرمشھور آھن. ايران جي سپريم ليڊر سيد علي خامنائي ھن شھر کي ”ايران جي ماءُ“ جو لقب ڏنو.
ڪھابا جيڪو ھاڻي گھوسٽ ٽائون سڏجي ٿو 1825 تائين ھن رياست جو گاديءَ جو هنڌ رھيو ھن رياست جي زمين زرخيز ھئي ڪپھ جي فصل لاءِ ڏاڍي موزون ھئي تنھنڪري رياست جي قيام سان ھتي آبادڪاري تيزي سان اضافو ٿيو سن 1810 ھن رياست جي آبادي ڏھ ھزار ھئي جيڪا 1830 وڌي ٽي لک ٿي وئي ھتي جي مقامي آبادي ڪثرت ريڊ انڊين قبيلن جي ھئي پر 1830 ڪانگريس انڊين رموول ايڪٽ پاس ٿيڻ کان پوءِ انھن کي ھن رياست مان بي دخل ڪري نيڪاليو ويوسن 1860 رياست جي آبادي 964201 تائين ٿي وئي جنھن 435080 ڪارا
گڏيل رياستن جي يونين 3 مارچ 1817 الاباما ٽيريٽري جو بنياد وڌو سينٽ اسٽيفنس کي ان جو گاديءَ وارو ھنڌ بڻايو جيڪو 1819 تائين رھيو .
جنھن بعد 14 ڊسمبر 1819 تي الاباما کي يونين جي 22وين رياست تسليم ڪري شامل ڪيو ويو. ان جي شھر ھنٽسول کي پھرين آئيني ڪنوينشن جي مقام طور ڪانگريس لاءِ چونڊيو ويو جتي 5 جولائي کان 2 آگسٽ 1819 تائين نئين آئين ٺاھڻ لاء وفد گڏ ٿيندا رھيا. ھنٽسول کي عارضي طور تي الاباما جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو جيڪو 1920 تائين رھيو.جنھن کان پوءِ گاديءَ جو هنڌ اتان ڊيلاس ڪائونٽي جي شھر ڪھابا منتقل ڪيو ويو
وفاقي آئين کان علاوه آمريڪا ھر رياست جو پنھجو آئين بہ ھوندو آھي.سھڙي طرح الاباما جو آئين پڻ آھي.خانہ جنگي بعد غلامي جي منسوخي باوجود نسلي تفريق قائم رھي 1901 الاباما جي آئين ترميم ڪري ملڪ گورن ڪارن جي اسڪولن کي علحده رکيو ويو.1903 ڪارن جي تعليم يافتہ ماڻھن جو تعداد 74000 ھزار ھجڻ باوجود رڳو 2980 کي رجسٽر ڪيو ويو. نسلي مت ڀيد کي نون قانونن ذريعي وڌايو ويو. ڪارن کي ووٽ جي حق کان بہ محروم ڪرڻ جا سانباها ٿيندا رھيا. ان نسلي زيادتي جو سلسلو 1965 تائين ھليو جنھن سال وفاق نوان قانوني سڌارا آڻي شھرين جي آئيني حقن کي نافذ ڪيو
ھن رياست ان ساڳي نالي سان واقع ندي جو الاباما نالو مسڪوجيئن ٻولي ڳالهائيندڙ قبيلي جي نالي مان نڪتل آهي جنھن جا ماڻهو الاباما سڏبا ھئا.ان قبيلي جا ماڻهو ٻن ندين ھرھڪ ڪوسا ندي ٽالاپوسا ندي جي سنگم واري پاسي جا رھندڙ ھئا. الاباما ٻولي الاباما نسل جي ماڻهن لاءِ البامو يا الباما جمع واري صورت البامھا استعمال ٿيل آهي
11 جنوري 1861 گڏيل رياستن جي يونين کان علحدگي جو اعلان ڪري آزاد ٿي وئي ڪجھ ڏينهن بعد ھي رياست آمريڪا جي رياستن جي ڪنفيڊريشن، جنھن جو نالو ڪنفيڊريٽ اسٽيٽس آف آمريڪا ھيو، شامل ٿي وئي. ان ڪنفيڊريشن جو گاديءَ جو ھنڌ بہ شروع مونٽگومري ٿيو خانہ جنگي واري دؤر ٿيندڙ جنگن الاباما ڪنفيڊريٽ رياستن مان سڀ کان پيش پيش ھئي. ان جي 1،20،000 سپاھين جنگ بھرو ورتو.
الاباما جنھن کي آمريڪن انگلش الابما پڻ اچاربو آھي ان کي ڊڪسي جي دل ڪپھ واري رياست" پڻ چوندا آهن.ان جو گاديءَ جو هنڌ مونٽگومري آبادي سڀ کان وڏو شھر برمنگھم آهي جيڪو صنعتي شھر آھي. پکيڙ سڀ کان وڏو شھر ھَنٽسوِل. ھن رياست جو سڀ کان پراڻو شهر موبل آھي جنھن جو بنياد فرانسيسين رکيو ھو نوآبادڪارن 1702 ان کي فرينچ لوزيانا جو گاديءَ جو ھنڌ بڻايو.
رياست جي موسم گھميل سب ٽراپڪ آھي. ساليانو سراسري گرمي جو پد 18 سينٽي گريڊ يا 64 فارنھائيٽ آھي. رياست جي ڏاکڻي حصي ميڪسيڪو جي نار واري پاسي نسبتن وڌيڪ گرمي ٿيندي آهي وري اتر پاسي اپلاچين جبلن واري پاسي وڌيڪ ٿڌ ٿيندي آهي. اونھاري شديد گرمي 32 سينٽي گريڊ تائين ٿيندي آھي.
الاباما آمريڪا جي ڏاکڻي پرڳڻي واري رياست آهي جنهن جي ڏکڻ تينيسي، اوڀر جارجيا، ڏکڻ فلوريڊا ميڪسيڪو نار اوڀر مسيسيپي آهي.
اهو هڪڙو سنگت جو اڻ لکيو دستور آهي ته چوياريءَ ڪڏهن “الف” جي هلندي آهي ته ڪڏهن “ب” جي پر آغا جي سنگت “الف - ب نه پر رڳو آغا جي مرضي هلندي آهي. تنهنڪري آغا کي هر وقت ڪنهن نه ڪنهن سنگتي ساٿي جي ضرورت هوندي آهي، جنهن کي هو لفظن جون چُونگون ڏيئي پنهنجو اندر ٺاري سگھي. سندس اهڙن يارن ڪئپسٽن سگريٽ کي اهم مقام حاصل آهي. جيڪو اندر ٺارڻ سان گڏوگڏ اندر ساڙيندو به اٿس.
آغا جي دل جي اوطاق عورتن لاءِ ڪيئي ڪوچ ڪرسيون رکيل آهن، هي ٻانهن ڀڳل ڪرسي اديبا ڀيڻ لاءِ آهي، هي ڪوچ ڀاڄائي وڏي لاءِ آهي، هت صرف محبوبا ويهي سگھي ٿي، ان معاملي آغا صفا رُڄ ڳوٺاڻو آهي. پنهنجائي ته ڪک به ڪونه سهندو، ٻيو سنگت به ست ڪوهه ٽپي رکندو، ياري به شڪل سان ڪونه رکي، “عقل” سان پيچ ڳنڊيندي دير ڪونه ڪندو، عقل کي ڏسي ڏيل ٽڙي پوندا اٿس.
آغا سليم منفرد مزاج وارو انسان آهي خود انتظامي پنهنجي پروگرامن کي اهميت ڏيئي اڄ جو ڪم سڀاڻ ته نه ڇڏڻ جي خوبين هئڻ ڪري هن ڏاڍي ڪامياب زندگي گذاري. تصوف جي مطالعي ٻين علمن جي اڀياس سبب هو ظاهري باطني مشاهدن سان مالا مال آهي. هو پڙهڻ لکڻ کان سوائي اٿڻ ويهڻ ڳالهائڻ ٻولهائڻ به ٺيٺ شڪارپوري هئو. انساني حسن ڪائناتي جمال سندس جيءَ نين روشنين سان، جيڪو سوجھرو پيدا ڪيو ، سو آغا جھڙو ئي سهڻو سهائو آهي. ان سونهن ڀري سوجھري جي چمڪ سندس هر لکڻيءَ نظر اچي ٿي، هن جي لکڻين جو حسن اهڙو آهي جو پڙهندڙن کي حيران ڪري ڇڏي ٿو.
آغا سليم جن جي علم ادب جي لاڙي بابت يوسف سنڌي پنهنجي ڪتاب“ سنڌي ادب لکي ٿو ته: آغا سليم جي وڏي ڀاءُ کي لکڻ پڙهڻ جو شوق هوندو هو، هو ڪتاب وٺي ايندو هو آغا صاحب جي لاءِ ٻاراڻا ڪتاب به وٺي ايندو هو، جيڪي آغا پڙهندو هو. ائين آغا جو ادب ڏانهن لاڙو وڌندو ويو. آغا پهرين آغا شاهين جي نالي سان لکندو هو، سندس پهرين تخليق“ لذتِ گناهه” جي نالي سان پهريون افسانن جو مجموعو شايع ٿيو. آغا صاحب سنڌي اردو ٻنهي ٻولين لکندو رهيو آهي.
آغا سليم پاڪستان سان تعلق رکندڙ سنڌي ٻولي جو مشهور افساني نگار، ڊراما نويس، ناول نگار، ترجما ڪندڙ، صحافي براڊ ڪاسٽر هيو. هو شاهه جو رسالي جو اردو ترجمو ڪرڻ سبب وڏي ساک رکندو هيو.
تنهن کانپوءِ تنوير سراج سان سندس بطور ڪاليج فيلو ملاقات دوستي ٿي. انهن جي رنگن رنڱجي، هن 1952ع آکاڻيون لکڻ شروع ڪيون. پهرين آکاڻي، جيڪا هن لکي تنهن جو نالو “ آههه! اي ظالم سماج” هئي، جيڪا هالا مان نڪرندڙ “فردوس رسالي” ڇپي.
الف - سنڌي ٻوليءَ جي ترقيءَ لاءِ طريقا ذريعا سوچڻ؛ صوبائي ٻوليءَ جي حيثيت سنڌيءَ تعليم سنڌيءَ جي ترقيءَ استعمال لاءِ ضروري قدم کڻڻ؛ قومي ايڪي اتفاق واري لساني ترقي قومي مفاھمت اتحاد وارا مقصد حاصل ڪرڻ
ب - سنڌي ٻوليءَ جي حيثيت کي ھر سطح تي صوبائي حڪومت جي سرڪاري نيم سرڪاري دفترن توڙي ٻين خودمختيار ادارن مڪاني ادارن جي دفترن لکپڙھه برقرار رکڻ مضبوط ڪرڻ
ج - ھيٺين سطحن تي، موافقت ذريعي، سنڌي ٻوليءَ جي صحيح استعمال کي يقيني بنائڻ؛ صوبائي مڪاني ادارن جي لکپڙھه، پڌرنامن، ڪتابڙن اشاعتن ، تعليمي نصاب جي ڪتاب ، دفتري لکپڙھه جي دائمي دستاويزن، رفاھه- عام جي يادگارن ٻين سلسلن جھڙوڪ: بنيادي پٿرن، نقشن، نالي وارين تختين، رستن جي فاصلو ڏيکاريندڙ پٿرن، جاين ماڳن جي نالن وغيره
ي - قومي ٻولي پاڪستاني ٻولين کي ويجھو آڻڻ واري مقصد ھيٺ تاريخ ادب جي اھم سنڌي ڪتابن کي اردو، پشتو، بلوچي، پنجابي ٻين پاڪستاني ٻولين ترجمو ڪرائي شايع ڪرڻ جو بندوبست ڪرڻ.
الف - اداري جي ھڪ اڳواڻ ڪميٽي ھوندي، جنھن کي اختيار حاصل ھوندو ته اداري جي ميمبرن جي گڏجاڻي نه ٿيڻ جي صورت اداري طرفان انتظامي مالي فيصلا ڪري، پر آخري منظوريءَ لاءِ اھي فيصلا اداري جي آئينده گڏجاڻيءَ رکيا ويندا.
چيئرمين جي نظرداريءَ ھيٺ سيڪريٽري، اداري جي آفيس جو ڪم سنڀاليندو اٿارٽي اڳواڻ ڪميٽيءَ جي گڏجاڻين جون ڪارروايون قلمبند ڪري محفوظ ڪندو اٿارٽي اڳواڻ ڪميٽيءَ جي انھن فيصلن کي جيڪي چيئرمين منظور ڪندو تن کي عمل آڻيندو
اداري جو ڪوبه فيصلو يا ان جو کنيل قدم رڳو ان ڪري رد نه ٿيندو ته اداري جي ميمبرن مان ڪا جاءِ خالي ھئي، يا ان جي جوڙجڪ ڪو نقص ھو
سيڪريٽري خزانچي کي اداري جي سفارش تي وزيراعليٰ مقرر ڪندو. ھنن جي پگھار نوڪريءَ جا شرط انھن قاعدن مطابق ھوندا جيڪي صوبائي حڪومت جي اڳواٽ منظوريءَ سان بااختيار ادارو جوڙيندو
سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. جنهن جو مقصد ملڪ سنڌي ٻولي جي ترقي واڌاري لاءِ ڪم ڪرڻ آهي.
ڊاڪٽر فهميده حسين ، نامور ليکڪا، اسڪالر محقق 5 جولاءِ 1948ع تي ٽنڊي ڄام ضلعي حيدرآباد پنهنجي وقت جي مثالي استاد محمد يعقوب ميمڻ جي گهر جنم ورتو. پاڻ نامور ليکڪا، ٻوليدان سگھڙ عورتون آهن. کين شاه عبدالطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ تي سٺي دسترس آهي.
سکر جيڪي آثار سيد موصوف جا ٺهرايا آهن، تن قدامت جي لحاظ سان روهڙيءَ وارو عيدگاه سڀ کان اول نمبر آهي. روهڙي شهر جي اولهه ڏکڻ جي ڪنڊ طرف ٽڪريءَ تي اهو عيدگاهه آهي. ٻن ايڪڙن کن زمين جي چوڌاري ديوار نڪتل آهي، ٽن طرفن کان ديوار اُره جيتري اولاهين طرف کان ڳڏي آهي، جنهن جي ٻنهي ڪنڊن خواه وچ تي ننڍا ننڍا گنبذ ٺهيل آهن. اهي گنبذ فقط اولاهين ديوار آهن. وچين گنبذ هيٺان محراب آهي، جنهن جي مٿان ٻاهرين طرف ڏانهن هڪ سفيد پٿر لڳل آهي، جنهن تي ٽن سٽن ڪتبو اُڪريل آهي.
مير معصوم شاھ بکري: جنھن جو پورو نالو سيد مير محمد معصوم عرف نظام الدين ابن شيخ الاسلام ابن سيد صفا الترمذي، سکر جي معصومي سادات جو سوخيل سکر جي مٽيءَ جو بي بها مڻيو، اڪبري درٻار جو امير اهلڪار، دنيا جي زنده جاويد بزرگن مان هڪ آهي . ھي تاريخدان، طبيب دوائن ٺاهڻ جو ماهر ھيو.ھن 1595 مغل فوج جي ڪمان ڪندي بلوچستان جي سبيءَ وارو علائقو فتح ڪري مغل سلطنت شامل ڪيو ان بعد 1598 اڪبر بادشاھ ھن کي سنڌ سبيءَ جو امير مقرر ڪيو.
پراڻي نئين سکر جي وچ موجود جيل خانه جي ڀر هڪ هشت پهلو گنبذ نما جاءِ آهي، ان جي اوساري پڪسري ٻاهران سفيد پڪو چونا گچ چڙهيل اٿس. چون ٿا ته ان جاءِ جي چوڌاري ست کوهه هوندا هئا، جن مان ڇهه کوهه لٽجي ويا آهن، باقي هڪ کوهه ان جي اولاهين پاسي ڏانهن اڃا تائين سلامت آهي. جنهن مان ماڻهو عام جام پاڻي وٺي رهيا آهن. کوهه جي سڄي اوساري پٿر جي آهي. ذڪر ڪيل هشت پهلو جاءِ لاءِ روايت آهي ته مير محمد معصوم مسافر خانه طور عام ماڻهن جي آسائش لاءِ جوڙائي هئي.
سيد صفائيءَ جو پٽ مير معصوم شاهه پهرين بکر جي حاڪم سلطان محمود خان وٽ چڱي عهدي تي مقرر ٿيو. پوءِ اڪبر بادشاھ وٽ اميريءَ جي درجي کي پهتو خان خانان سان گڏ سنڌ جي فتح ڪرڻ وڏا ڪم ڪيائين.
عيدگاهه جي تعمير جي ٻئي سال يعني 1003 هه مير صاحب سکر واري معصومي مناره جي تعمير جو ڪم مير صاحب شروع ڪرايو، جو ڪم مير موصوف جي انتقال کان پوءِ سندن فرزند مير بزرگ 1027 هه پورو ڪرايو.
هن واقعي کان پوءِ محمد بن حارث علافيءَ پنهنجي ماڻهن سان سرحد ٽپي، سنڌ جي راجا ڏاهر وٽ وڃي پناه ورتي. راجا رامل، جنهن کي ڏهرسين ٻائيءَ جو سڱ ڏيڻو ڪيو هو، سو ٻائيءَ سان ڏاهر جي شاديءَ جي ڳالهه ٻڌي، غصي اچي ويو پنهنجي وڏي لشڪر سان الور تي ڪاهي آيو. محمد علافيءَ موقعو ڏسي هڪڙيءَ رات جو اوچتو رامل تي ڪاهي، سندس لشڪر جو وڏو حصو ماري وڌو، جنهن تي ڏاهر خوش ٿي کيس پنهنجو مکيه صلاحڪار مقرر ڪيو. ڏاهر جي دمشق جهڙيءَ باجبروت شهنشاهت سان هيءَ پهرين کونس هئي.
منهنجي ٻي ڪا خواهش ناهي، صرف اهو عرض آهي ته منهنجي ڪائي اولاد ناهي، مرڻ کان پوءِ ڪوئي نالو وٺڻ وارو نه هوندو. مان چاهيان ٿو ته ملڪ جي چاندي جي سڪن تي هڪڙي پاسي کان اوهان جو نالو هجي ٻئي کان منهنجو، جيئن ماڻهو مرڻ کان پوءِ به سنڌ سان گڏ مون کي ياد رکن. راجا ڏاهر پنهنجي وزير جي خواهش پوري ڪرڻ جو جلد حڪم ڏنو.
راجا چندر جي وفات کان پوءِ سنڌ جو راڄ ٻن حصن ورهائجي ويو الور چچ جو ننڍو پٽ ڏاهر گادي تي ويٺو برهمڻ آباد چندر جي پٽ راج سنڀاليو جيڪو جلد ئي فوت ٿي ويو راجا ڏاھر جي وڏي ڀاء ڏهرسين اتي قبضو ڪري حڪومت شروع ڪئي اگهم جي ڌيءَ سان شادي ڪئي پنج سال گذرڻ کان پوءِ وڃي راوڙ شھر کي وسايو جنھن جو بنياد راجا چچ رکيو ھو پوءِ ان شهر ھڪ معزز ماڻھو مقرر ڪري پاڻ برهمڻ آباد اچي ملڪي وهنوار هلائڻ لڳو.
هوڏانهن ڏاهر ملڪ جون واڳون سنڀاليندي ئي سڀني قومن جي ڀلائيءَ لاءِ جوڳا قدم کنيا، جنهن سان سڀ سندس سڄڻ ٿي ويا پوءِ پورو ملڪ گهمڻ لاءِ نڪتو. سنڌ جي اڀرندي اولهندي سرحد جي حفاظت جا پختا انتظام ڪري برهمڻ آباد پهتو پنهنجي ڀاءُ ڏهرسين تي اعتماد کيس برهمڻ آباد جو حاڪم مڃيائين. ڪجهه ڏهاڙا اتي گذاري مڪران ويو. ان وقت سنڌ جي سرحد مڪران ڪرمان سان ملندي هئي. مڪران جي حاڪم سان مضبوط لاڳاپا جوڙي الور واپس پهتو ته سندس عوام وڏي ڌوم ڌام سان آڌرڀاءُ ڪيو.