polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
سنڌ اسلام سان گڏوگڏ صوفي درويش اسماعيلي مت جا مبلغ يا تبليغي پير به آيا. اُهي ڪٽر مذهبي نه هئا. هنن جي ويچار کان متاثر ٿي، چڱن سنڌي هندن سندن مذهب اختيار ڪيو. اِن ڪري سنڌ رهندڙ مسلمانن جو گهڻو انگ اُهو آهي، جيڪي پنهنجو اصلوڪو ڌرم ڇڏي پوءِ مسلمان ٿيا هئا. اُنهن اسلام داخل ٿيڻ کان پوءِ پڻ پنهنجيون اصلوڪيون ريتيون رسمون لوڪ عقيدن کي گهڻي قدر پاڻ وٽ جيئن جو تيئن قائم رکيو.
واپار سانگي ڏورانهن ملڪن وڃي پنهنجي محنت هوشياريءَ سان دولت ڪمائڻ، اُن سان سماجي فلاح جا ڪم ڪرڻ سنڌي هندُن جو عام گُڻ آهي. اِن جي ڪري ساهت سِرجڻ، آرٽ وغيره مهارت حاصل ڪرڻ جي ڀيٽ هنن جو ڌيان واپار ناڻي ڪمائڻ طرف به وڌيڪ رهيو آهي.
ڏهين عيسوي صديءَ ان کان پوءِ ’جهولي لال‘ يا ’اُڏيري لال‘جي پوڄا جي ارتقا ٿي، جنهن کي پڻ سنڌي ’ورڻ ديو‘ جو اوتار ليکين ٿا. ان جي پکيڙ پوءِ اُتر ملتان تائين ڏکڻ ڪڇ، شوراشٽر ٿي ويو.
ڪٽر مسلمان حاڪمن جي دؤر به گهڻا ئي هندو پنهنجي ڌرم تي اٽل رهيا. اِن مان هُنن جي جاتيءَ اندروني قوت ڌرم وشواس جي ساک ملي ٿي.
جڏهن ته ٻيءَ روايت موجب، ديوڪي واسديو اڳي پنهنجا ڪيترا جنم، وشنوءَ کي پنهنجي گرڀ مان اوتاري رُوپ پيدا ٿيڻ لاءِ وردان حاصل ڪيو هو. ديوڪيءَ جِي واسديو سان شادي به ڪنس جي اجازت سان ئي ٿي هئي. جڏهن ڪنس، ديوڪي واسديو کي رٿ تي چاڙهي رخستيءَ لاءِ گوڪل پهچائڻ وڃي رهيو هو ته آڪاش واڻي ٿي ته، ”اي ڪنس!
ارجن ڪرشن مهاڀارت بيان ٿيل پانڊون ڪورون جي جنگ جا ٻه مکيه ڪردار آهن. هن جنگ ارجن پانڊون جو سپهه سالار هو. شري ڪرشن جيڪو اصل ارجن جي مدد لاءِ اچي ٿو هو ارجن جو رٿوان آهي. جنگ جو ميدان تيار ٿئي ٿو فوجون هڪٻئي جي سامهون اچن ٿيون. ارجن ان مرحلي تي پنهنجن مخالفن سان جيڪي سندس سوٽاڻ مان آهن، وڙهڻ نٿو چاهي خونريزيءَ کي پسند نٿو ڪري. ان وقت ڪرشن مهاراج ارجن کي سمجهائي ٿو ته اها خير شر، حق ناحق جي -جنگ- آهي.“ ڀڳوت گيتا اها گفتگو نظم جي صورت ملي ٿي. سڄو نظم نهايت اعليٰ قسم جو آهي. ان تقريباً ست سؤ شعر آهن. هونئن ڀڳوت گيتا مهاڀارت جو ڇهون حصو آهي.
جيستائين مهاڀارت جي تصنيف جو سوال آهي ته اهواندازاً 500 قبل مسيح جو واقعو چيو وڃي ٿو، ليڪن ان کي موجوده صورت تقريباً 400 عيسوي سن ڌاري مرتب ڪيو ويو اهو ڪم ويدوياس سرانجام ڏنو هو.
هوڏانهن ڪنس جڏهن ديوڪيءَ جا ڇهه پٽ مارايا، تڏهن واسديو ديوڪي انتهائي ڏک وچان پرڀوءَ کي وينتي ڪري پڪارڻ لڳا: ”هي پرڀو!
هاڻي ته هي ظالم اسان کي بي اولاد ڪري رهيو آهي. هاڻي اسان جي سهائتا ڪريو.“ تڏهن ڀڳوان ديناناٿ پنهنجي اک مان جوگ مايا کي پيدا ڪري حڪم ڏنائينس ته تون ديوڪيءَ جي گرڀ ستون نمبر ڇوڪرو آهين، ان کي ڪڍي روهڻيءَ جي پيٽ رک تون يشوڌا جي گرڀ وڃِي واسو ڪر. ائين ڪرڻ سان تون ڪل يگ درگا ديويءَ جي نالي سان مشهور ٿيندين. پرڀو پاڻ ديوڪيءَ جي گرڀ آيو. هوڏانهن روهڻيءَ جي پيٽ مان ٻلرام، سانوڻ مهيني جي چئوڏس تٿ تي، ٻڌر وار روهڻي نکٽ پيدا ٿيو.
ان کان سواءِ شري ڪرشن جي زندگي هڪ مثالي گذري آهي. جنهن جو ذڪر مهاڀارت، ڀڳوت گيتا سميت هندن جي ڪيترن ڌرمي پستڪن آيل آهي. ڪُروکيتر واري لڙائيءَ اهم ڪردار هيو. ان دوران ارجڻ پانڊوَ کي ڏنل سمجهاڻيون، شريمد ڀاڳوت گيتا اشلوڪن جي صورت موجود آهن. هُو جتي هڪ جنگجوءَ جي حيثيت ننڍا وڏا ڪم سرانجام ڏئي ٿو، اتي هو دياوان، پنهنجي نسل کي بچائيندڙ هڪ سکيا ڏيندڙ جي روپ سامهون اچي ٿو. علامه آءِ آءِ جي راءِ موجب، ڀارت فنون لطيفه، شري ڪرشن جي ڪري ئي وجود آئي. ميران ٻائي سندس خاص ڀڳتياڻي هئي. سندس شاعري شري ڪرشن سان منسوب آهي.
ٻئي طرف جڏهن نارائڻ، ديوڪيءَ جي گرڀ واسو ڪيو ته هن جي چهري جي رونق سان قيدخاني روشني ٿي وئي. ڪنس به سمجهي ويو ته اُن کان اڳ ڪنهن به گرڀ ديوڪيءَ جو اهڙو تجليدار چهرو نه هيو. اٺين ٻار واري آڪاش واڻي ڪُوڙي ڀُلائڻ واري هئي، ستين گرڀ ئي منهنجو موت آهي. تنهنڪري پهريدار به وڌائي ڇڏيائين، خود ڪنس پاڻ به صبح شام، قيدخاني واسديو ديوڪيءَ تي نظر رکندو هيو.
شريمد ڀاڳوت گيتا لکيل آهي ته، گوڪل جي راجا نند سندس گهر واريءَ يشودا، اڳئين جنم تمام سخت تپسيا ڪئي هئي، جنهن جي ڦَل لاءِ وشنو سندن مَن جي مراد پُوري ڪرڻ لاءِ، مٿرا واسُديوا ديوڪيءَ جي گهر جنم ورتو جنم وقت کيس گوڪل نند يشودا جي گهر ڇڏيو ويو، جتي پاڻ ٻالڪپڻ جو عرصو گذاريو. اهڙيءَ ريت سندن مَن جي مُراد پوري ٿي.
شري ڪرشن هندو ڌرم وشنو جي اٺين اوتار تسليم ڪيو وڃي ٿو. انسائيڪلوپيڊيا آف هندوازم مطابق سندس جنم 3228 ق. م وفات 3102 ق. م ٿي هئي.
هوڏانهن گوڪل نئين ڄاول ٻار، جيڪو وشنوءَ جو هڪ اوتار هيو، تنهن معجزا ڏيکارڻ شروع ڪيا. اهو ٻار شري ڪرشن هيو، جنهن اڳتي هلي ڪنس کي به ماريو هو.
ٽي عرض قبول پون، پهريون ته زمين وارن تي ڏڪر جي تڪليف دور ڪرڻ لاءِ برسات جي عنايت ٿيندي رهي. ٻيو ته منهنجي مسند تي ويهندڙ منهنجي اولاد حضور صلي الله عليہ وآلہٖ وسلَّم جن جي سنت جي متابعت سان گڏ فيض واري هجي. ٽيون ته منهنجي ابن ڏاڏن حق جي واٽ جي طالبن جا رُوحَ مون سان گڏجن، پوءِ الله جل جلا لہٗ پنهنجي خاص مهربانيءَ سان ساڻن سندن عرض قبول ڪرڻ جو واعدو فرمايو.
سيد محمد بقا شاهه شهيد رح کي سدائين اهو اونو رهندو هو، ته ظاهري علم جي تحصيل ڪا ڪسر نه رهجي وڃي غالباً انهيءَ خيال سان پڙهڻ دؤران وٽن پيا ايندا هئا. سندن علمي صلاحيتن کي پيا جانچيندا هئا، پر هاڻي جيئن ته طريقت جي راه گامزن ڪيو هيائون، تنهن ڪري انهن سبقن تي به خاص توجه ٿي ڏنائون. آخر انهن ڏهاڙن جڏهن سندن ظاهري علم سان گڏ باطني عرفان جي حصول محويت شوق کي ڏٺائون، ته هڪ ڏينهن مٿن ڏاڍا راضِي ٿيا خاص خلوت کين گهرائي فرمايائون: بابا!
اسان جي سلسلي ”قدم رکڻ“ جي روايت آهي، جيڪا محي الدين سيد عبدالقادر جيلاني قدس سرھ الاقدس کان هلندي آئي آهي، جو پنهنجن مريدن مان جنهن کان گهڻو خوش راضي ٿيندا آهن، ته سلسلي جي فيض برڪت جو قدم سندس مٿان رکندا آهن جيئن ته اهو قدم پنهنجي مرشدن حضرت سيد عبدالقادر آخرين چناهه وارن کان اسان تي آيل هو، هاڻي اسان جي دل جو لاڙو وري اوهان ڏانهن سرس آهي، تنهنڪري پنهنجي گردن ڏيو، ته اها امانت اوهان جي حوالي ڪيون. پوءِ پير سائين حضرت روضي ڌڻي قدس سرھ سندن آڏو پنهنجو ڪنڌ جهڪايو، ته پاڻ مٿن قدم رکي، خُدائي امانت جو اهو بار سندن سپرد ڪيو.
سلسلي قادريه راشديه جو سالارُ هدايت حقيقت جو چمڪندڙ سج پهرين شعبان/ رمضان سنه 1171 هجريءَ هن سرزمين تي جلوه افروز ٿيو. سندن ولادت ڳوٺ رحيم ڏني ڪلهوڙي ٿي. روايت آهي، ته پاڻ اڃان هڪ مهيني جا هئا، ته ماهِ رمضان آيو، يا ماه رمضان ئي سندن ولادت ٿي، ته رمضان سڄو ڏينهن امڙ سانئڻ جو کير ڪونه پيئندا هئا. غالباً انهيءَ ئي سندن ٻارائپ جي ڪرامت سبب کين ”روزي ڌڻيءَ“ جو لقب مليو، جيڪو اڳتي هلي سندن مزار مبارڪ تي نئين روضي تعمير ٿيڻ سان ”روضي ڌڻيءَ“ جي لقب مشهور ٿيو.
سندن ولادت جي حوالي سان هڪ ٻئي روايت آهي، ته جڏهن پاڻ ڄاوا ته سندن والد گرامي سيد محمد بقا شاهه شهيد رح پنهنجي مرشد مخدوم محمد اسماعيل پريان لوئي رح جن کي دعوت ڪري پنهنجي ڳوٺ وٺي آيا. جڏهن مخدوم سائينءَ جن وٽ ننڍڙي صاحبزادي کي دعا طلبيءَ واسطي پيش ڪيو ويو، ته مخدوم سائينءَ جن نظر پوڻ سان ئي ڏاڍا سرها ٿيا خوشيءَ مان فرمايائون، ته ”هي اهو يار آهي، جنهن کان دنيا جو هڪ وڏو حصو فيضياب ٿيندو.“ يقيناً مخدوم سائين جن جي اها پيش گوئي حرف به حرف سچي ثابت ٿي.
جڏهن پاڻ تعليم پرائڻ جهڙا ٿيا، ته پنهنجي شفيق مهربان والد بزرگوار جي حڪم جي تعميل ڪندي، پوري شوق دلچسپيءَ سان علم جي حصول لڳي ويا. پاڻ ابتدائي تعليم حافظ زين الدين مهيسر رح ميان محمد اڪرم گهمرو رح وٽ حاصل ڪيائون، بعد وقت جي نامور عالم، ولي، عارف بالله، حاجي فقير الله علوي رح وٽ شڪارپور پڙهيا. اتان پوءِ ڪوٽڙي ڪبير ضلعو نوشهرو فيروز مخدوم مخدوم ميان يار محمد رح وٽ علم جي تحصيل ڪيائون. مقرر نساب جي تڪميل کان پوءِ لاڙڪاڻي لڳ آريجن ان زماني جي محدث مخدوم محمد آريجوي رح جن وٽ حديث پاڪ جا مٿيان ڪتاب مڪمل ڪري دستاربندي ڪيائون.
مٿي ذڪر ڪيل مخدوم ابوسعيد جي نائين پيڙهيءَ خواجه محمد حافظ عرف ميان صاحب ڏنو سنه 1101 هجريءَ پيدا ٿيو جيڪو سچل سرمست جو ڏاڏو هو جيڪو پڻ شعر سخن جو صاحب ھو. جنھن کي ٻه فرزند ميان عبدالحق پهريون (ولادت 1120 هجري ميان صلاح الدين.خواجه محمد حافظ 91 ورهين جي ڄمار سنه 1192 هجريءَ وفات ڪئي سندس وڏي پٽ ميان صلاح الدين کي سنه 1152 هجري مطابق 1739ع هڪ فرزند ڄائو، جنهن جو نالو سندس پڙڏاڏي جي پٺيان ”عبدالوهاب“ رکيو ويو، پر سندس چاچو ميان عبدالحق پهريون کيس پيار وچان سچيڏنو، سچل يا سچو سڏيندو هو اڳتي هلي پاڻ ”سچل“ جي ئي نالي سان مشهور ٿيو.
وڌيڪ فارسي ڪلام: عشق نامه ، گداز نامه ، درد نامه ، تار نامه ، رهبر نامه ، وحدت نامه ، وصلت نامه ، بحر تِاويل ، راز نامه ديوان خدائي قاضي علي اڪبر درازيءَ مرتب ڪري شايع ڪرايا.
سچل سائينءَ جو سنڌي سرائڪي ڪلام ٻن جلدن رسالي جي صورت مرزا قليچ بيگ جي ڀاءٌ مرزا علي قلي بيگ 1902ع مرتب ڪيو، جنهن کي ماستر هريسنگهه سکر واري، ابوالعلى پريس آگري مان ڇپائي پڌرو ڪيو.
مرزا صاحب جي چوڻ مطابق سچل سائينءَ جو سنڌي، سرائڪي، فارسي اردو ڪلام، نوَ لک، ڇٽيهه هزار، ڇهه سؤ ڇهه شعرن تي مبني آهي. مرزا صاحب جو مرتب ٿيل رسالو رڳو سنڌي بيتن سرائڪي ڏوهيڙن تي مشتمل آهي. البت ٽيهه اکريون انهيءَ کان الڳ آهن.
سچل جي فقيرن سندن ڪلام گڏ ڪري ڪتابي صورت آندو. هن ڪتابن مان ڪيئي پاڻ ساڙائي ٻوڙائي ڇڏيا ته متان ماڻهو گمراهه ٿي شريعت کان منهن نه موڙين وڃي ڪفر نه پون. سندس وفات وقت سندس ڪل بيت 936400 هئا. سچل سرمست جو ڪلام سنڌي43، اردو، عربي، فارسي سرائيڪي موجود آھي. سچل جو ڪلام عربي، فارسي، هندي، سرائيڪي، سنڌي لتاني موجود آهي. سندس ڪلام، دنيا جي وڏن وڏن شاعرن فردوسي، هومر ڪاليداس پارن جي بيتن کان به ججهو آهي. سندس ڪلام جا بيت 9 لک 36 هزار 6 سو 6 آهن!
سچل سائين ”هم اوست“ جي فلسفي رتل هو. اهوئي سبب هو جو پاڻ پنهنجو چڱو موچارو ڪلام پنهنجن ئي هٿن سان برباد ڪري ڇڏيائين. وجد اچي ڪڏهن ڪڏهن اهڙيون ڳالهيون چئي ڇڏيندو هو، جو جڏهن انهيءَ جي وضاحت ڪرڻ لاءِ چيو ويندو هوس ته جواب ڏيندو هو:
سچل سائينءَ جو آخري زمانو ميرن جي صاحبيءَ ٿو اچي. ميرن جي صاحبيءَ سرڪاري ٻولي فارسي هوندي هئي. سچل جو فارسيءَ تخلص ”آشکار“ ”خدائي“ آهي. سندس فارسي ڪلام جو هڪ مجموعو ”ديوان آشکار“ آهي، مير علي مراد خان جي ڪوشش سان شايع ٿيو.
شاهه عبداللطيف ڀٽائي سچل سرمست جي زندگين ستر ورھن جو فاصلو آھي۔ سچل ستر سالن کانپوءِ جڏھن صوفياڻي شاعري آيو ته ان جي وجدانیت به منفرد ھئي. ھنن سان گڏ صوفي ازم جي موسيقي به سرمستي جو سفر ڪيو شاھ ڀٽائي جي ڀيٽ نرم لھجي واري فقيرن سان سچل جي فقيرن جو اندازِ يبان منفرد بيباڪ ھيو۔ سچل سرمست سنڌ جي ڪلھوڙا ٽالپر حڪمرانوں جي اھڙي دورِ اقتدار زندگي گذاري، جڏھن مذھبي ڪٽرپڻو پنھنجي عروج تي ھو. ھنن پنھنجي آس پاس مذھبي نفرتن کي ڏسي ڪري سنڌي چيو:
سچل ڇهن ورهين جو هيو، ته سندس پيءُ خواجا صلاح الدين گذاري ويو. جنهن جي قبر سچل جي درڳاهه جي دروازي جي ٻاهران ساڄي هٿ طرف آهي. پيءُ جي وفات کانپوءِ سچل جي پالنا سندس ڏاڏي خواجا محمد حافظ ڪئي ان جي وفات کان پوءِ سندس چاچي خواجا عبدالحق ڪئي. جڏهن سچل ستن سالن جو هو، ته کيس شاهه عبدالطيف ڀٽائيءَ ڏٺو. چيائين ته:
جنھن جو سادو ترجمو هي آھي تہ مذھبن ملڪ ماڻھن کي مايوس ڪيو شيخي، پيريءَ انھن کي ڀل وجھي ڇڏيو آھي۔ سنڌ جي جاگيردارانه نظام مذهبي پيشوائيت يعني ٿياڪريسيءَ جي سنگم اتحاد کان پوءِ جا ذهني فڪري بغاوت پيدا ٿي، انهن باغين مان سچل به هڪ آهي. سچل، منصور عطار جو مداح به آهي، پوئلڳ به آهي. ’عطار‘ لاءِ ته ايتري قدر به چوي ٿو ته
سچل سائينءَ جي شادي سندس انهيءَ ئي مرشد چاچي ميان عبدالحق جي نياڻيءَ سان ٿي، جنهن مان پُٽ به ڄائس، جنهن جو نالو نياز علي يا مؤجود علي چيو ٿو وڃي. هي ڪِڪو ننڍي هوندي ئي گذاري ويو.شاديءَ کان ٻن سالن کان پوءِ سندس گهر واري به گذاري ويئي تنهن کان پوءِ سڄيءَ زندگيءَ ٻي شادي نه ڪيائين. اهڙيءَ طرح سندس ڪوبه اولاد زندهه ڪونه رهيو.
سندس عقيدتمند علي اڪبر درازيءَ کيس هفت زبان شاعر سڏيو آهي، پر سچل سرمست پنجن زبانن: سنڌي، سرائڪي، هندي، اردو فارسيءَ شاعري ڪئي آهي، جڏهن ته ڄاڻ ستن زبانن جي رکندو هو، جنهن عربي پنجابي زبانون شامل آهن. پنجاب جي ڪن محققن سچل جي سرائيڪي شاعريءَ کي پنجابي قرار ڏنو آهي.
سچل 12 ورهين جي ڄمار حافظ عبدالله قريشي صديقيءَ وٽ قرآن شريف ياد ڪيو. سچل 14 سالن جي عمر تائين سنڌي، عربي فارسيءَ جي تعليم پنهنجي چاچي خواجا عبدالحق وٽ حاصل ڪئي. ھن بنيادي عربي فارسي ٻولي جي تعليم پنھنجي خاندان جي بزرگ، چاچي سھري خواجا عبدالحق کان حاصل ڪئي۔
سچل سرمست جي پيدائش سنڌ جي روايتي مذھبي گھراڻي ٿي. پر ھنن پنھنجي شاعري پنھنجي خانداني ان وقت جي مذھبي روايتن کي ڀڃي ڪري پنھنجي محفلن ھندو مسلم جو فرق مٽائي ڇڏيو. ھن جي عقيدتمندن ڪيترائي ھندو به شامل آهن. سچل سرمست تصوف وحدت الوجود جو قائل ھو.
’تاريخ سنڌ‘ اعجاز الحق قدوسي ٻڌائي ٿو: ” راجا سهيرس پنهنجي حڪومت کي چئن صوبن ورهايو هو، جنهن هن صوبيدار مقرر ڪيا هئا. برهمڻ آباد جو صوبو: جنهن نيرون، ديبل، لوهاڻا، لاک سما شامل هئا؛ سيوستاني صوبو: هن جنڪارن، رونجهاڻ ڪوهه پايه کان وٺي مڪران جي سرحد جو علائقو شامل هو؛ اسڪلنده صوبو: جنهن ڀاٽيا، تلواڙ، چچ پور ديوهه پور جي ڪجهه زمين هئي؛ ملتان صوبو: هڪه، برهم پور، ڪرور، اشهار تاڪيد کان وٺي ڪشمير تائين ڦهليل هو.
’چچ نامي‘ نيرون ڪوٽ جو ذڪر هن ريت آهي، ته بديل ٽي سئو جنگي جوانن سان روانو ٿيو. عبدالله پاڻ ان سان عمان جو سمنڊ ٽپي اچي ديبل جي قلعي وٽ پهتو جيسينه بن ڏاهر نيرون هو. ڏاهر، جيسينه کي چار هزار سوار اُٺ هاٿي ڏيئي جلد روانو ڪيو، جيڪو اچي بديل جي سامهون ٿيو. عبدالرحمان بن عبدربه کان روايت آڻين ٿا، ته جڏهن بديل قتل ٿيو، تڏهن ڪوٽ نيرون جا ماڻهو اچي ڊنا، ته عرب جو لشڪر هن ظلم جي بدلي وٺڻ لاءِ ضرور ايندو اسين سندن لنگهه تي آهيون
انهيءَ وقت نيرون جو حاڪم سُندر نالي هڪ شمني هو. هن ڏاهر کي اطلاع کان سواءِ پنهنجا معتبر ماڻهو حجاج جي خدمت موڪلي امان نامو گهُريو پاڻ تي ڍل مقرر ڪئي. امير حجاج انهن کي امان جو پروانو لکي ٿو. محمد بن قاسم لشڪر سان منزلون ڪاٽي اچي قلعي وٽ پهتو، جيڪو نيرون ٽڪري تي آهي. ان جي ويجهو هڪ تلاءُ آهي، جنهن جو پاڻي عاشقن جي اکين کان وڌيڪ صاف، جنهن جا چراگاهه ارم باغ کان وڌيڪ وڻندڙ آهن. سپاهي خريد فروخت لاءِ قلعي ويا ٻئي ڏينهن تي محمد بن قاسم گهوڙي تي سوار ٿي مکيه شخصن سان گڏجي قلعي آيو بتڪده جي جاءِ تي مسجد ٺهرائي، ان ٻه رڪعتون نفل پڙهيائين.
محمد بن قاسم جي سڀ کان وڏي خوبي اها هئي، جو هن هر منزل موقعي تي پنهنجي مربي محسن حجاج بن يوسف کان مشورو پئي ورتو. محمد بن قاسم جڏهن نيرون پهتو ته حجاج بن يوسف هن ڏي لکيو:
”تون نيرون جي ماڻهن سان مهرباني سان پيش اچ هر طرف انهن جي ڀلائي جي ڪوشش ڪر انهن کي اسان جي سرپرستي جي اميد ڏيار، جيڪو توکان امن گهري اُن کي امن ڏي، جيڪي معززين اڪابر تو وٽ اچن، انهن کي خلعت انعام اڪرام سان نواز، انهن جي مرتبي مطابق مدارت ڪر، عقل دانا کي پنهنجو رهبر بڻاءِ، جنهن سان واعدو ڪري ان کي پورو ڪر، جيئن امير اڪابر تنهنجي واعدي تي ويساهه ڪن.“
مشهور جاگرافي نويس علامه ابن حوقل، جيڪو 350هه سنڌ آيو هو، تنهن جيڪو سنڌ جو نقشو ڏنو آهي، ان مان معلوم ٿئي ٿو، ته نيرون شهر، ديبل منصوره جي وچ آهي. ’چچ نامي‘ مختلف هنڌن تي ذڪر مان نيرون ڪوٽ جي ڪيفيت ظاهر ٿئي ٿي، اها الادريسي جي ٺاهيل نقشي مطابق آهي. هن عرب جاگرافيدان سنڌو جو وهڪرو مناسب ڏيکاريو آهي. پر سندس غلطي اها آهي، ته هن منصوره کي سنڌو جي کٻي وهڪري جي ساڄي پاسي بلڪل ڪناري مٿان ڏيکاريو آهي.
ايلفنسٽن پنهنجي لکت ڄاڻائي ٿو: ”نيرون ڪوٽ منصوره کان پنجيتاليهه ميل پري بيٺل هو تاريخ نويس هن ڳالهه تي متفق آهن، ته نيرون ڪوٽ بيشڪ هاڻوڪو حيدرآباد آهي.“
ايلفنسٽن پنهنجي لکت ڄاڻائي ٿو: ”نيرون ڪوٽ منصوره کان پنجيتاليهه ميل پري بيٺل هو تاريخ نويس هن ڳالهه تي متفق آهن، ته نيرون ڪوٽ بيشڪ هاڻوڪو حيدرآباد آهي.“ .
رحيمداد خان مولائي شيدائي تاريخ خاصخيلي 1962 لکي ٿو خاصخيلي اصل عرب آھن جيڪي عمان کان نڪري پھريان مڪران پوء لسبيلہ رھائش پزير ٿيا سندس شمار عرب المستعربہ سان آھي. سندس سردار ھارون بن ذراع ھو جيڪو خاصخيلين جو وڏو ھو.
ٻارھان عرب آيل انھي لاء ڄاڻل آھي ڇو تہ حضرت ابراهيم جو وطن بابل ھو جو عراق آھي اتان نڪري عربستان پکرجي ويا .قريش جو قبيلو قيدار حضرت اسماعيل جي ٻي نمبر پٽ جي نسل مان آھي قيدار جي نسل مان عدنان جي شاخ مان حضور صلي الله عليه وآله وسلم پيدا ٿيا. حضرت ابراهيم عليه اسلام جن جو نسل عرب پکرجي ويو نميري منصور جو اولاد آھن.
خاصخيلي نالو ٻن لفظن جو مرڪب آهي خاص معني نج/ذاتي) خيل معني فوج يا جماعت يا گھوڙي سوار فوجي ٻي لفظ عربي آھن. جيتو ڻيڪ ھر جنگ خاصخيلي في سبيل الله حصو وٺندا رھيا.تنھن ڪري ان مجاھد قبيلي تي اھو نالو پيو .
خاصخيلي نالو جنگي قوت سان تعلق رکي ٿو يعني چونڊ سپاھي خيل لفظ اڪثر بلوچستان افغانستان اتر پنجاب اڄ بي سڏجي ٿو مثلن بلوچستان سردارن جي جماعت يعني سردار خيل چون ٿا. سليمان جي جماعت کي سليمان خيل چون ٿا. دائود خيل معني دائود جي جماعت يعني خاص خيل مان ظاھر آھي اھا ذات عربي النسل مان آھي .
خاص خيلي معني فوج اھا فوج جيڪا بارگاہ سلطاني حاضر رھندي سفر حضر بادشاهن سان رڪاب رھندي ھئي انھي فوج اھڙا سپاھي چونڊا ھئا جيڪي قد بت شڪل ٬ صورت ٬ قوت جسارت خاص طور اعلي ھجن انھن جون ورڌيون خوبصورت ھيون ھٿيار سان مسلح ھئا سندن ھٿيارن تي سون چاندي جو ڪم ڪيل ھو.خاص خيل فوج جو رواج ساساني حاڪمن وڌو.
قدسيہ جي لڙائي ايرانين جي شڪست کائڻ کان پوء انھن اسلام قبول ڪيو اسلامي لشڪر جي سپہ سالار حضرت سعد بن ابي وقاص انھن کي ڪوفي جي ڇانوڻي رکيو .
خاصخيلي فوج جا شروعاتي حالات ھٿان شروع ٿين ٿا مسلمانن بادشاھن جي بہ انھن ساڳي طريقي تي محافظ فوجين جا دستا مقرر ڪيا ھيا جيتوڻيڪ شھنشاھن خاصخيلين تي فوجي اصطلاح مفردان نالو رکيو ھر ھڪ سپاھي جو نالو رجسٽر داخل ڪيو جن نقري ڍالون سون سان مڙھيل نقري نيزا ھئا جن تي ڪلائي جو ڪم ڪيل ھو انھن مان پنجاھ سپاھين مٿان ھڪڙو علمدار مقرر ھو جو ڪم کين وڙھائي ڏيندو ھو .
مڪران ھڪ جابلو علائقو آھي اتي جا رھاڪو اڪثر فساد ڪندا ھئا ۲۰ صدي تائين مڪراني بلوچ انگريز کان فساد ڪندا رھيا ان کان سواء حجاج بن يوسف جي ڏينھن علائقي ڀائرن فساد ڪري عمان کان ڀجي مڪران پناہ ورتي . فسادين کي روڪڻ لاء حجاج محمد بن ھارون کي مڪران جو عامل مقرر ڪيو جنھن پنھنجي جماعت جنھن خاصخيلي شامل ھئا . علافين کي قيد ڪيو ھو .
محمد بن قاسم جڏھن شيراز کان مڪران پھتو تڏھن محمد بن ھارون ۳۰۰۰ ھزار لشڪر سان ساڻس ھمراہ ٿي ھليو جنھن اڪثر مڪران رھندڙ عرب مجاھد ھئا جن جي بازن جي قوت سان لسٻيلو فتح ٿيو محمد بن ھارون ھتي وفات ڪئي سندس مزار لسٻيلي رھائش گاہ آھي اڄ تائين لسٻيلي خاصخيلي رھن ٿا وري جڏھن جيڪي غازي محمد بن قاسم سان سنڌ داخل ٿيا تن ڊيبل سيوستان ٬ برھمڻ آباد ٬الور ملتان تائين جھاد حصو ورتو سنڌ ٽڙي پکڙجي ويا اھي اڄ بہ صديقي ٬ فاروقي ٬بنو حارث٬ بنو تميم ٬ بنو انصار ٬ بنو مغيرہ خاصخيلي وغيرہ سڏجن ٿا.
هن وقت خاص خيلي قبيلو وڏي تعداد سنڌ جي مختلف شهرن ڳوٺن آباد آهي. سجاول شهر جو نالو به سجاول خاصخيليءَ جي پٺيان پيل آهي. حر تحريڪ جو بهادر گوريلو بچو بادشاهه به خاصخيلي هو. ان کان سواءِ ٻيا به ڪيترا ڳڻڻ جهڙا نالا ٿي گذريا آهن
ڪراچي ٬بدين ٬ ٺٺي ٬ سانگھڙ ٫٬ نوابشاه ٬ خيرپور ميرس ٬ مٽياري ٬ سجاول ٬ جامشورو ٬ ڪوھستان ٬ نوشهروفيروز ٬ وڏي تعداد آباد آھن.
هن علائقي تي پهريائين دارا -اول- 516 ق. م قبضو ڪيو. سن 326 ق. م سڪندراعظم هندستان آيو هن ملڪ کي فتح ڪيائين. -باختر- جي دور هي ملڪ پارٿين جي قبضي رهيو. ستين صدي عيسويءَ مسلمانن جي قبضي کان پوءِ -اسلام- هتي جو مستقل مذهب بڻجي ويو. هتي مستحڪم -اسلامي حڪومت- محمود غزنويءَ جي هئي، جنهن يارهين صديءَ -ايران- هندستان جا ڪي علائقا فتح ڪيا. آخر هن علائقي تي پهريائين چنگيزخان پوءِ تيمور قبضو ڪيو.
سورهين صدي عيسويءَ -بابر بادشاهه- ڪابل کي مرڪز بنائي، هندستان تي حملو ڪيو. -افغانستان- جي هڪ متحده سلطنت ارڙهين صديءَ -احمد شاهه- ابداليءَ قائم ڪئي. -احمد شاهه- ابداليءَ جي -پاڻيپٽ- واريءَ -جنگ- جو اثر سنڌ تي به پيو، -ان- کان پوءِ وري دوست محمد شاهه شجاع واري دور ، مدد خان -پٺاڻ- ڪلهوڙن کان ڏن وٺڻ جي بهاني سان، سنڌ تي ڪاهه ڪئي ڳوٺن جا ڳوٺ تاراج ڪري ڇڏيائين. ٽالپرن جي دور انگريزن -افغانستان- تي، سنڌ جي رستي ڪاهه ڪئي. -احمد شاهه- ابدالي، مدد خان -پٺاڻ- ٻين افغان حڪمرانن جي طرفان مختلف وقتن تي سنڌ کي نقصان پهچڻ ڪري اهو پهاڪو مشهور ٿيو ته ”جڏهن ڪڏهن سنڌڙي تو کي قنڌارئون جوکو.“
1919ع غازي امان -الله- سان هڪ مختصر -جنگ- ٿي، پوءِ هڪ صلحنامو ٿيو، جنهن جي بنياد تي ”امير“ جي بدران هُن ”شاهه“ جو لقب اختيار ڪيو. 1929ع شاهه امان -الله- جي خلاف -بغاوت- ٿي. جنرل نادر خان -بغاوت- جو باني هو پوءِ اُهوئي -بادشاهه- ٿيو. سنه 1933ع نادرشاهه جي قتل کان پوءِ، -ان- جو پٽ محمد ظاهر شاهه -بادشاهه- ٿيو. 17 -جولاءِ- 1973ع تي جنرل سردار دائود خان، ظاهر شاهه جي حڪومت جو خاتمو آندو، 18 -جولاءِ- تي پاڻ صدر وزيراعظم هجڻ جو اعلان ڪيائين. 1973ع سردار دائود جي حڪومت جو تختو اونڌو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.
30 -جنوري- 1977ع تي -افغانستان- جي قومي اسيمبليءَ جو اجلاس سڏايو ويو. 27 -اپريل- 1978ع تي خونريز -انقلاب- کان پوءِ، 1992ع سردار دائود جو تختو اونڌو ڪيو ويو. آخرڪار -افغانستان- روسي فوجن جي مخالفت افغان عوام جي جدوجهد جو طويل سلسلو شروع ٿيو -افغانستان- جي عوام جي فتح ٿي.
افغانستان وچ ايشيا جو هڪ ملڪ آهي. پاڪستان جي -اتر- اولهه ”افغان“ قوم جو ملڪ. قديم سلطنت، جنهن جو نالو ”آريانه“ هو. هن ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ڪابل آهي. هن جي -اتر- روس، الهندي ايران، ڏکڻ -اوڀر- -پاڪستان- آهن. هي گهڻو ڪري جابلو علائقو آهي. هندوڪش -جبل- جون شاخون هِن سڄي ملڪ پکڙيل آهن. هن جي وادين ڪڻڪ، چانور ميوو ٿيندو آهي. هتي جو وڏو درياهه هلمند آهي. -آمو- دريا جو ڪجهه حصو، روس -افغانستان- جي وچ آهي. هن ملڪ جو مذهب -اسلام- آهي. مکيه ٻوليون پشتو دري آهن.
سنڌ جي مشهور محقق مرحوم عبدالله ورياهه کي شيخ دائود بن نصر جا سڪا هٿ آيا هئا. ملتان مان جيئن ئي اسماعيلي حڪومت ختم ٿي، ته اسماعيلين منصوره تي حڪومت شروع ڪئي. اُن کان پوءِ فاطمي خليفي مستنصر بالله جي دور داعي احمد، عبدالله نورالدين هندستان سنڌ آيا. داعي احمد عبدالله جون قبرون اڄ به ڪڇ کنڀات اسماعيلين جون زيارتگاهون آهن. ٽيون داعي نورالدين ، موجوده ڀارت جي آنڌراپرديش علائقي يعني دکن طرف تبليغ لاءِ ويو. هن اورنگ آباد جي ڀرپاسي اسماعيلي دعوت جو ڪم ڪيو. هن وقت سندس قبر اورنگ آباد کان چاليهن ميلن جي مفاصلي تي ڳوٺ ’ڊونڊ‘ آهي، جيڪا مزار ”مولائي صاحب“ جي نالي سان مشهور آهي.
ساڳئي دور هڪ داعي فخرالدين کي گجرات طرف موڪليو ويو، جنهن کي سفر دوران ڀيلن شهيد ڪري ڇڏيو. اهو داعي ڳوٺ گليا ڪوٽ دفن آهي. انهن داعين جي گجرات اچڻ ڪري هن علائقي اسماعيلين جي آبادي ڪافي تعداد آهي.
سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪرڻ لاءِ مصر جي خليفي سيدنا الحاڪم سنڌ جي سومري سردار کي شيخ جو خطاب ڏنو کيس تلقين ڪيائين ته هو سنڌ اسماعيلي حڪومت واپس قائم ڪري، نيٺ اسماعيلين پاڻ گڏجي منصوره جي هباري حڪومت کي ختم ڪيو 410هه/1019ع منصوره تي پنهنجي حڪومت قائم ڪيائون ابن سومر راجپال کي پنهنجو سردار چونڊيائون. آخر محمود غزنويءَ سومناٿ تي چڙهائيءَ وقت پهرين 416هه/1025ع منصوره تي حملو ڪيو سنڌ اسماعيلي حڪومت جو خاتمو آندو. سيد سليمان ندويءَ ٻين محققن جي راءِ سنڌ جا سومرا، اسماعيلي هئا اهڙيءَ طرح لڳ ڀڳ ڏيڍ سؤ سال سومرن جي دور تائين سنڌ اسماعيلي حڪمران رهيا.
اسماعيلين، حضرت اسماعيل کان پوءِ سندس فرزند حضرت محمد بن اسماعيل کي پنهنجو امام مڃيو. اهڙيءَ طرح اڳتي هلي اسماعيلي پنهنجي ارڙهين امام، حضرت امام مستنصر بالله تائين متحد رهندا فاطمي خلافت جي حيثيت حڪومت ڪندا آيا.
اُن کان پوءِ مصر جي فاطمي خليفي حضرت امام مستنصر باالله جي وفات کان پوءِ اسماعيلي اڳتي ٻن گروهن ورهائجي ويا، هڪڙا اُهي، جن حضرت امام مستنصر بالله جي وڏي فرزند، حضرت شاهه نظار کي پنهنجو امام مڃيو، سي ٿيا اسماعيلي نظاري، اُهو گروهه جنهن امام مستنصر بالله جي ٻئي فرزند حضرت مستعليءَ کي پنهنجو امام مڃيو، سي ٿيا اسماعيلي بوهره.
ٻئي گروهه جو خيال آهي ته حضرت امام جعفر صادق پهرين پنهنجي وڏي فرزند، حضرت اسماعيل کي پنهنجو جاءِ نشين بڻايو، پر پوءِ ڪنهن ڳالهه تان مٿن ناراض ٿي پيا حضرت اسماعيل کان اهو حق واپس وٺي، ٻئي فرزند حضرت موسيٰ ڪاظم کي پنهنجو جاءِ نشين مقرر ڪيو.
بهرحال، جڏهن حضرت امام جعفر صادق هي جهان ڇڏيو، تڏهن شيعا ٻن مکيه گروهن ورهائجي ويا. اهو گروهه، جنهن حضرت اسماعيل کي پنهنجو امام تسليم ڪيو، اهي ٿيا اسماعيلي، جن حضرت موسيٰ ڪاظم کي پنهنجو امام مڃيو، اُهي موسوي ٿيا.
زراعت سان لاڳاپو رکندڙ شهرين کي زمينون ڏنيو ويون ان تي پوک ڪرائڻ لاءِ سرڪاري طور تي آفريڪا غلام خريد ڪري، ڏنا ويندا هئا ته جيئن شهرين کي سخت پورهيو نه ڪرڻو پوي. زراعت سان گڏوگڏ پورهيئي وارا ڪم آفريڪي غلام ٻانهيون ڪنديون هيون. غلامن کي سٺي خوراڪ سندن ٻيون ضرورتون پوريون ڪرڻ مالڪن تي لازمي هو. جنهن لاءِ کين واجبي وظيفو ملندو هو. ان ڪري ٻين علائقن جي غلامن جي ڀيٽ قرامطي رياست جا غلام وڌيڪ صحتمند خوش هئا.
بحرين قرامطين ڏهين صدي عيسويءَ شيعا رياست قائم ڪئي، جيڪا ڏيڍ صدي قائم رهي. جنهن کي پوءِ عباسين ختم ڪري ڇڏيو. قرامطي سلطنت، بدوي حڪمرانيءَ جي ڀيٽ هڪ ترقي پسند متبادل هو. اسماعيلي نظاري شيعا ترقي پسند روايتن جا امين هئا. ان کان پوءِ اثنا عشري جماعت، عباسين جي اثر هيٺ وري قدامت پرستي ڏانهن موٽ کاڌي.
سن 270هه/883ع جڏهن سنڌ تي هباري حڪمران عبدالله بن عمر هباريءَ جي حڪومت هئي ته ان وقت داعي هيشم کي سنڌ موڪليو ويو. منصوره ملتان گهڻي تعداد علوي به رهندا هئا، جن جون وڏيون وڏيون جاگيرون هونديون هيون، اُنهن مان گهڻا اسماعيلي هئا.
قرامطا جي پيروڪارن بحرين پائيدار رياست قائم ڪئي. جنهن هر شهريءَ جون لازمي ضرورتون يعني اناج، لباس، علاج، گهر شادي رياست جي طرفان پوريون ڪيون وينديون هيون. هر شهري کي فڪري علمي آزادي پڻ مليل هئي. جيڪڏهن ڪو واپاري، واپار نقصان سبب ڏيوالپڻي جو شڪار ٿي ويندو هو ته ان کي بنا وياج جي قرض ڏنو ويندو هو ته جيئن اهو وري ٻيهر پنهنجي پيرن تي بيهي سگهي.
اسماعيلي نظارين جي عقيدي موجب امام هر زماني حاضر رهڻو آهي، يعني اِهي حاضر امام يقين رکندا آهن. اُن کي خدا جو پاڇو مڃيندا آهن. سندن عقيدي موجب دنيا جو ڪوبه زمانو، امام جي وجود کان خالي رهڻو نه آهي. اهڙيءَ طرح اسماعيلي امامت جو سلسلو جاري آهي. هن وقت شاهه ڪريم الحسيني آغاخان، سندن اوڻونجاهون حاضر امام آهي.
اسماعيلي نظارين جا داعي سڄيءَ دنيا پکڙيل هئا. يمن، عدن، ايران، سنڌ، افغانستان، چين، وچ مشرق ايشيا، تيونس موراڪو وغيره ملڪن اسماعيلي نظاري پنهنجي تبليغ ڪامياب ٿيا، يعني انهن داعين، مشرق، مغرب آفريڪا، يمن برصغير پنهنجا حامي پيدا ڪيا.
قرامطة عليه السلام عبدان عليه السلام پنهنجي فڪري نظرياتي تحريڪ اهڙي نموني هلائي جو اه اڏکڻ ايران، عراق، شام اٿر آفريڪا تائين پکڙجي ڇانئجي وئي، جنهن جي نتيجي اُتر آفريڪا فاطمي خلافت قائم ٿي.
هي قلعو خالص فوجي، دفاعي انتظامي مقصدن لاءِ مخصوص ڪيو ويو. هڪ ”نواب“ جي نگراني هيٺ 500 سپاهين جو دستو 100 توپن سميت تعينات ڪيو ويو اهو سلسلو گهاٽي واڌي سان سن 1843ع تائين جاري رهيو. رياست خيرپور جو انگريزن جو طفيلي بنجڻ بعد مير علي مراد خان هن قلعي کي ”جيل خاني“ تبديل ڪري ڇڏيو. هن قلعي جي اهميت حيثيت جو اندازو ان ڳالهه مان لڳائي سگهجي ٿو ته سرچارلس نيپئر مير علي مراد خان جو قلعي اندر داخل ٿيڻ تي وڏو تڪرار هليو قلعي جي ٻاهران ”فيص باغ“ جي نالي سان هڪ سهڻو باغيچو رکرايو ويو هو، جنهن ئي مير صاحب ٻاهران آيل مهمانن سان ملاقات ڪندو هو قلعه اندر کين وٺي ئي ڪونه ويندا هئا.
رياست خيرپور جي پهرين حڪمران مير سهراب خان پنهنجي رياست جي حدن جي حفاظت خاطر ڪجهه قلعا تعمير ڪرايا، جن مان ٿر جي علائقي ”امام ڳڙهه“، جوڌپور جيسلمير جي دنگ تي ”شاهه ڳڙهه“ ”قلعه احمدآباد“ نالي ڪوٽڏجي ٺهرايائين.
2016ع ان جي آبادي 8،502،900 ھئيجن مان 6,363,700 يعني 74.9 سيڪڙو يهودي 766,500 دروز اوڀر يوروشيلم جي عربن سميت عرب ھيا).ھي دنيا جي واحد رياست آهي جتي يھودي مذھب وارا گھڻائي آھن اسرائيلي عربن جي وڏي اڪثريت سني مسلمانن، نيگرو بدوي ، باقي عيسائي دَروز آهن. ٻين اقليتن آرامي، اَشوري، سميري، آرميني، سِرڪاسينس، ڊام آبادي ويٽنامي اقليت شامل آهي. اسرائيل، آفريڪا ايشيا جي ڪارن عبراني اسرائيلين سميت، سوڊان، اريٽريا نيم صحرائي آفريڪا جي غير قانوني مهاجرن، شهريت نه رکندڙ پرڏيهي ڪم ڪندڙن، آفريڪا ايشيا مان پناهه لاءِ آيلن جي چڱي ڀلي آباديءَ جي پڻ ميزباني ڪري ٿو.
اسرائيل جا معدني ذخيرا ڪچو ٽامو، قدرتي گيس، فاسفيٽ، ميگنيشيم برومائيڊ آھن. ھتان جي %23.8 سيڪڙو زمين تي زراعت ٿيندي آهي