polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بلند اھا چوٽي داغستان آذربائيجان جي سرحد تي ٻنھي ملڪن روس آذربائيجان واقع آهي. داغستان مان تيل، ڦدرتي گيس، ڪوئلو ٻيون معدنيات جي ذخيرن سان مالامال آهي ھتان جي آبھوا اونھاري گرم خشڪ سياري سخت ٿڌي ھوندي آھي. جنوري سراسري گرمي پد ، جولاء . ھوا گھم جي سالياني سراسري اترئين ميداني علائقي ڏکڻ واري جابلو علائقي آھي.
شروعاتي عيسوي صدين م موجوده آذربائيجان ڏکڻ داغستان ڪوھ قاف واري البانيا قائم ٿيل ھئي جيڪا پھرين فارس جي ايمپائر جي خراج ڏيندڙ رياست پوء ان جي زيردست بڻجي وئي. ساساني ايمپائر جي شروعات اھا البانيا جي نالي سان ايمپائر جو صوبو ٿي رھي. اڳتي ھلي ھن ملڪ بجي آبادي زرتشتي مذھب ڇڏي عيسائيت اختيار ڪئي
لفظ داغستان ترڪ ٻولي جي لفظ داغ جنھن جي معنيَ آهي جبل فارسي لفظ ستان جنھن جي معنيَ آهي جاء جو مجموعو آھي. اھڙي طرح داغستان لفظ جي معني آهي جبلن واري سرزمين
هاڻي سنڌي ٻولي جو دائرو قومي سرحدن کان وڌي عالمي حيثيت اختيار ڪري ويو آهي. سائين عبدالماجد ڀرڳڙي جي سافٽ ويئر ايم بي سنڌي کان پوءِ ڪمپيوٽر جي دنيا سنڌي ٻولي جي خدمت لاءِ هي ٻيو شاهڪار آهي. ڪمپيوٽر تي پيش ڪيل محترم علي حسن ملاح سندس ٽيم پاران تيار ڪيل سرهاڻ سنڌي ٻاراڻو سافٽ ويئر به وڏي مڃتا ماڻي آهي. هن سافٽ ويئر تصويرن آوازن ذريعي ٻارن لاء سنڌي سکيا جا سبق رکيا ويا آهن. وزيوئل هجڻ ڪري ٻار جڏهن هڪ دفعو انهن شين کي ڏسندا سمجهندا ته گهڻو وقت اهي سڀ شيون کين ياد رهنديون.
دورِ جديد هر قوم پنهنجي وجود بقا جو ثبوت ڪمپيوٽرائيزڊ ٽيڪنالاجي وسيلي ڏئي رهي آهي. جنهن اهي قومون نه رڳو پنهنجي تهذيب تمدن، ثقافت ٻولي پر تواريخ کي به محفوظ ڪرڻ لاءِ هر ممڪن جتن ڪري رهيون آهن. ان سڄي عمل جاکوڙ جيڪا شيءَ سڀ کان وڌيڪ محفوظ ڪرڻ لاءِ ڪوششون ورتيون پيون وڃن سا آهي ٻولي، ڇاڪاڻ ته ٻولي ئي قوم جي جياپي جو اهم اھڃاڻ آهي.
بڊو شڪارپور ضلعي جي ڳڙھي ياسين تعلقي جو هڪ مشھور ڳوٺ آهي. اڳوڻي آءِ. جي. مرحوم غضنفر علي عيساڻي اڳوڻو چيف سيڪريٽري پاڪستان، قائداعظم يونيورسٽي اسلام آباد اقراء يونيورسٽي ڪراچي جو وائيس چانسلر ڪئپٽن عثمان علي عيساڻي جو اصل تعلق ھن ڳوٺ سان آهي. هن ڳوٺ کي والس آباد جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو آهي. هتان جي آبادي پنج هزار کان مٿي آهي. ڳوٺ سيد، عيساڻي، سولنگي، ککراڻي، ميرالي، سومرا، لولائي، شيخ، چنا، کوسا سمان اوڏ ذاتين جا ماڻھو رهن ٿا. ڳوٺ جي 70 سيڪڙو آبادي پڙهيل لکيل آهي. ڳوٺ ڇوڪرن ڇوڪرين جي لاءِ ڏهين ڪلاس تائين جدا جدا اسڪول آهن. هتي هڪ بنيادي صحت مرڪز بہ آهي.
ڳوٺ تقريبن ڏيڍ صدي اڳ آباد ٿيو ھو. ننڍي کنڊ جي ورھاڱي کان اڳ ھندن جا ڪيترائي گهر ڳوٺ ھيا، جيڪي بعد ھندستان ٻين علائقن ڏانھن لڏي ويا. سندن جون زمينون ڳوٺ جي ڪيترن ئي رھاڪن جون خريد ڪيل آھن. ڳوٺ تي نالو پڻ ڪنھن ھندوءَ جي نالي پٺيان آھي. ورھاڱي بعد ڀارت کان آيل مھاجر بہ ڳوٺ آباد ٿيا جن کي پڻ ھندن جون زمينون ڏنيون ويون. البتہ اھي بعد زمينون وڪڻي شھرن ڏانھن ھليا ويا.
ڳوٺ جا وڏيرا عيساڻي آھن جيڪو اصل سومرن جو پاڙو آھي. انھن جون ڪجهہ ماڙيون 1900ع کان اڳ جون ٺھيل آھن جيڪي اڄ ٻہ سٺي شڪل موجود آھن. وڏيرا ورھاڱي کان اڳ ھندستان جي مختلف علائقن پڙھيا ملازمتون ڪيئون. اڄ بہ سندن پونير دنيا جي مختلف علائقن اعليٰ عھدن تي ويٺل آھن. سندن جون ڪيتريون ئي زمينون آھن جيڪي ملازم سنڀاليندا اچن ٿا.
سنھن ٿلھن دڪانن کان علاوہ ڳوٺ جا ڪيترائي ماڻھو زمينون چوپايو مال سنڀالين ٿا. ڪافي ماڻھو سرڪاري توڙي خانگي نوڪرين سان بہ سلھاڙيل آھن. ڪجهہ ٻين ڪمن ڪارن جھڙوڪ ٽرانسپورٽ، ان جي واپار، مزدوري، موچڪي ڪم وغيرہ سان واڳيل آھن. انھن ڪمن جي سلسلي ڳوٺ جا ماڻھو ملڪ جي مختلف علائقن توڙي ملڪ کان ٻاھر بہ وڃن ٿا.
مرکياڻين جو قبرستان، ھي ڳوٺ جو قبرستان ناھي، پر اڪثر ماڻھو پنھنجن پيارن کي اتي دفن ڪندا آھن. ھي ڳوٺ کان ٻہ ڪلوميٽر اولھ آھي.
ڳوٺ عام واھپي گهڻائيءَ جي ٻولي سنڌي آھي، جڏھن تہ ميرالي، جن کي گولو بہ چيو وڃي ٿو، پاڻ بلوچي ٻولي ڳالھائن ٿا. سومرن جا ڪجهہ گهر سرائڪي ڳالھائيندڙ آھن. اوڏن جو ھڪ گهر آھي جيڪي پاڻ ھندڪو ٻولي ڳالھائن ٿا.
ھن وقت لولائي برادري پنھنجي پاڙي کي ترقي وٺرائي پئي سياسي طور تي بہ پنھنجو اثر وڌائي پئي. جڏھن تہ ٻين ذاتين جي ڳوٺ دلچسپي نہ رھي آھي.
انسائڪلوپيڊيا برٽنيڪا مطابق لفظ ڊپلوميسي انگريزي فرينچ مان آيو جيڪو يوناني لفظ ڊپلوما مان نڪتل آهي جيڪو وري لفظ ڊپلو مان نڪتو جنھن جي معني ويڙهي ٻٽو ڪرڻ آھي. اڳئين زماني م حاڪم پنھنجي ڪنھن ماڻھوءَ کي سفري يا ٻي رعايت ڏيڻ لاءِ ڪو ڪاغذ لکي ڏيندا ھئا جنھن کي ھو ويڙھي ٻٽو ڪري پاڻ سان گڏ کڻي ويندا ھئا تہ جيئن ضرورت پوڻ تي اھو حڪم نامو کولي ڏيکاري سگھي. بعد چانسلري طرفان ان طريقي سان حاڪمن جي وچ معاهدا موڪلڻ شروع ٿيا ان طريقي جو تعلق بين الاقوامي تعلقن متعارف ٿي ويو 18 صدي فرينچ لفظ ڊپلوميٽ رياست پاران سفارتڪاري لاء مقرر ڪيل شخص لاءِ استعمال اچڻ شروع ٿي ويو
قومن جي وچ مذاءرت ڪرڻ جي فن ھلت ؛ يا مختلف حڪومتن جي وچ بھتر تعلقات برقرار رکڻ لاء مھارت سان ڪم ڪرڻ کي سفارتڪاري چئبو آهي
سفارتڪاري; انگريزي ڊپلو ميسي : اصل ڳالهه ٻولهه ڪرڻ جي ڍنگ يا فن عمل کي چئبو آهي. ان عمل ذريعي ٻه ملڪ ڳالهين لاڳاپڻ ذريعي پرامن نموني قومي مُفاد ماڻڻ معيشت، ماحوليات، جنگين، ثقافت انساني حقن سان لاڳاپيل پنهنجا مسئلا حل ڪرڻ جون ڪوششون ڪندا آهن. هن ڍنگ جي اڀياس رياستن، بين الرياستي ادارن، عالمي غير حڪومتي ادارن گهڻ قومي ڪارپوريشنن سميت ڪيترا ٻيا حلقا اچي وڃن ٿا. علمي اڀياس کان وٺي عوامي پاليسيءَ سان لاڳاپيل مسئلن سميت ڪيترا پاسا يا رخ ”ڊپلوميسيءَ“ جا موضوع آهن.
سفارتڪاريءَ جا مختلف قسم به آهن. عام طرح ”ڳالهين ذريعي بين الاقوامي ناتن جو وهنوار هلائڻ“، غير فوجي، سرچاءَ جي عمل، ثقافتي گهڻ رُخي، علاقائي، معاشي شهري، سرگرمين سميت سفارتڪاريءَ جا مختلف طريقا آهن. اها ٻن يا ٻن کان وڌيڪ ملڪن يا ٻن اتحادن وچ پڻ سر انجام ڏئي سگهبي آهي.
ٻہ طرفي يا بائليٽرل ڊپلوميسي سيڪريٽري خارجہ سفارتڪار ذاتي طور تي سرانجام ڏيندا آهن. اھو گھڻ طرفي ڊپلوميسي طرف قدم ھوندو آھي.
کليل ڊپلوميسي جمھوري ڊپلوميسي ڳالھ ساڳئي آھن. پھرين عظيم جنگ آمريڪا جي صدر ولسن کليل يا اوپن ڊپلوميسي جو نعرو لڳايو ھيو
وٽامن صحت مند زندگي لاءِ تمام ضروري آھن جن جي تاريخ موجودھ صدي کان شروع ٿئي ٿي. ليسٽر انسٽيٽيوٽ آف لنڊن جي ڏاڪٽر ڪيسمر فنڪ 1992ع وٽامنن جي باري هڪ تصور پيش ڪيو، جن کي ابتدائي لحميات چيو ويو. انهن هڪ اهڙي شيء کي چانورن جي پالش کان ڌار ڪرڻ ڪاميابي حاصل ڪئي، جنھن جي رت گهٽتائي سبب رڳن جي ڪمزور ٿيڻ سوزش پيدا ڪرڻ وارو مرض بيري بيري جي پيدا ٿيڻ جو خطرو ويندي ويندو آهي. ان کان پوء ڏاڪٽر ان جو ڪيميائي تجزيو ڪري ان جي اهميت جي پيش نظر کي ملائي جوڙيو ھن لفظ مان اڳتي ھلي تخليق ڪيو ويو.
وٽامن اي ڏاٺ جي لاءِ گهڻو مفيد آهي جنهن سان ڏاٺ گهڻي قدر مضبوط صحت مند رهنديون آهن، حساس رت جي رستي ڏاٺ جو علاج مخصوص وٽامن اي جي حامل ٽوٽ پيسٽ جي مسلسل استعمال سان ممڪن آهي. مختلف ليبارٽرين جي تجربي جي رپورٽن موجب وٽامن اي ڏاٺ کي مضبوط ڪندو آهي، گهڻو ڪري جيڪي ڏنڊن ڪيڙا يا سوارخ بڻجي ويندا آهن، انھن کي بہ ڪنهن حد تائين گهٽ ڪري ٿو. ڏاٺ جي جهلي جي قدرتي عمل کي بہ صحيح رکندو آهي ان لاءِ پنهنجي عذائن وٽامن اي جي روزانو شين کي بہ شامل ڪجي.
وٽامن جا مختلف نالا آهن. ريٽينال ۔ بيٽاڪيروٽين ۔ پرو وٽامن اي جيو کٽ کي پڻ وٽامن اي سڏيو وڃي ٿو. وٽامن اي اکين لاء مفيد آهي گڏوگڏ جسماني نشونما ۔ قوت مدافعت پڻ وڌائي ٿي. اکين جي ريٽينول جي شڪل وٽامن اي گهربل هوندي آهي خاص ڪري اکين جي پردي جي صحت لاء ريٽي نول اهم ضروري آهي. وٽامن اي جي کوٽ جو سبب رات جو گهٽ روشني رات جو گهٽ نظر اچڻ آهي. وٽامن جي گهٽتائي جي پھرين علامت گهٽ روشني گهٽ نظر اچڻ آهي.
وٽامن يا حياتين جي ٻين قسمن تقسيم ڪيو ويندو آهي. ھڪ اهو جيڪو پاڻي حل ٿئي ٻيو جيڪو چرٻي حل ٿي.وٽامن اسانجي روز جي کاڌن موجود هجن ٿا. اھي اسان کي نہ صرف تندرست توانا رکن ٿا پر مختلف بيمارين کان بچائڻ پڻ مدد ڪن ٿا. جيسين انسان حيات آهي اهي انهن جي حفاظت ڪن ٿا. انهن وٽامنن مان وٽامن اي اسان جي زندگي اھم ڪردار ادا ڪري ٿي.
گهٽ نظر جو علاج وٽامن اي جي استعمال سان گهٽ ٿيو وڃي جنھن سان اکين جي روشني بھتري اچي ٿي، انهي لاء جيڪڏهن اوهانجي گهر يا پاڙي رهندڙ ڪنھن بہ فرد جي اکين جي روشني گهٽتائي ڏسڻ اچي تہ انکي گجر جو جوس پيئڻ گجرون کائڻ جو مشورو ڏجي. موجود دور گهڻو موبائل ڪمپوٽر استعمال ڪندڙ فرد اکين جي روشني کي برقرار رکڻ لاء گهڻو خيال رکن.
وٽامن اي اسان جي اکين جي روشني لاء مفيد آھي. هي مختلف شين پاتي وڃي ٿي. گجر وٽامن اي هجي ٿي، ان لاء ماهر اسانکي ان کي کائڻ جو مشور ڏيندا آهن جيئن وٽامن اي اسان کي حاصل ٿئي. جيڪڏهن ڪنھن بہ ماڻهو نظر جي گهٽتائي ٿيو وڃي تہ اکين جي روشني ڌنڌلي ٿي وڃي ٿي گهٽ ڏسجڻ سبب نابينائي اچي وڃي ٿي.
حياتين اي اسان جي نظر لاءِ ضروري آهي، خاص طور تي هي اسان کي هلڪي روشنيءَ ڏسي سگهڻ جي قابل بڻائيندي آهي. انهيءَ جي گهٽتائي سان شب ڪوري ٿي پوندي آهي. وٽامن اي ٻجن جي تيل موجود هوندي آهي ان جي ڪمي سان ٻار جي ڪرڻ جو انديشو هوندو آهي.
1915ع ميڪلم ڊيوس ثابت ڪيو تہ جسم جي نشوونما جي لاءِ ڪجھ جزا لازمي آهن جيڪي کير آنن جي زردي پاتا وڃن ٿا. 1920ع پروفيسر جيڪ سيسل ڊرمنڊ انهن عنصرن جي لاءِ آخر حرف ترڪ ڪري لفظ منتخب ڪيو.
وٽامن اي جو اهم ڪردار جينياتي ڪروموسومز خلين جو ٺھڻ آهي. چمڙي جي گهرڙن جي نشونما، ڀڃ ڊاھ نئين گهرڙن جي جنم بہ وٽامن اي جو عمل پڻ آهي ۔ انهي ڪري وٽامن اي جي گهٽتائي سبب منھن چمڙي داڻا نڪرندا آهن.
هي وٽامن کير، ڏهي، مڇي جي تيل، پنير، مکڻ، مان ملي ٿي. ان کانسواءِ ڀاڄين جھڙوڪ : گجر، پالڪ، ٽماٽي، موري، انب وغيره ھڪ ڪيروٽين هوندي آهي، جنھن کي اسان جو جيرو آسانيءَ سان وٽامن اي تبديل ڪري وٺندو آهي.
1940ع ”سنڌو“ رسالي جي ايڊيٽر بولچند واسو مل راجپال، هري دلگير کي رسالي جي شاعري واري ڀاڱي جو انچارج مقرر ڪيو، جيڪا ذميداري هن اڍائي سال سنڀالي. 1941ع امر لعل هڱوراڻي سان گڏجي ساقي رسالو ڪڍيائين. اهو رسالو ڪرائون سائيز جي ويهن صفحن تي جيترو هوندو هو قيمت هڪ آنو هوندي هئي. ان رسالي جون ڇهه هزار ڪاپيون نڪرنديون هيون. سنڌي ٻولي جي امر ڪهاڻي ادو عبدارحمٰن پهرين ”ساقي“ رسالي ڇپي هئي. هري دلگير 1947ع تائين ٻارن جي رسالي ”گلستان“ جي شاعري جي حصي جو پڻ ايڊيٽر رهيو، جيڪو شيوڪ ڀوڄراج ڪڍندو هو.
1939ع هري دلگير جي ملاقات فتح چند واسواڻي سان ٿي، جيڪو حيدرآباد مان سنڌي ساهيتيا رسالو ڪڍندو هو. اهو سنڌي جو پهريون رسالو هو، جنهن ٻين ٻولين جون ڪهاڻيون ترجمو ڪري ڏنيون وينديون هيون. فتح چند واسواڻي ئي هري دلگير جو پهريون شعري مجموعو ڪوڏ 1941ع ڇپايو. ان ئي سال هري جو ٻيو ڪتاب هرشچندر جيون ڪوتا ڇپيو. انهن ٻنهي ڪتابن تي هري دلگير کي سنڌي ادبي بورڊ جا انعام مليا. هري دلگير شاعري جي شروعات ڪشچند بيوس کان گهڻو متاثر هوندو هو پنهنجي پهرين ڪتاب ”هرشچندر جيون ڪوتا“ جو مهاڳ به کائنس لکرايائين. جنهن هو لکي ٿو:
”منهنجي ڪوي سنگ جي ساٿين مان دلگير به هڪ آهي. ڪوتا جي ميدان هو پنهنجي حقي نوجوان وهيءَ کان مون کي ويهارو سال رسيلي ”پنڊي پڪو ميوو“ آهي جتان چک اتان رسيل.“
اٺين ڪلاس پڙهڻ دوران هري دلگير کي ڪشچند بيوس جو ڪلام پڙهڻ جي لاءِ مليو، جيڪو ڪورس طور پڙهايو ويندو هو. ڪشچند جي ڪلام هريءَ جي دل تي گهرو اثر ڪيو. سندس من شاعر ته اڳ ئي لڪل هو بيوس جي ڪلام انهي شاعر کي اچي جاڳايو هري شاعري ڪرڻ لڳو. هن پنهنجيون شروعاتي ٻه چار ڪوتائون روهڙي لکيون، ڪنهن پاڙيسرياڻي ڇوڪريءَ تي، ٻي سنڌونديءَ تي، جا هرروز سامهون وهندي ڏسندو هوس. ٽين ڪوتا سردار ڀڳت سنگهه جي ڦاسي تي تي لکيون پر کيس پنهنجين ئي ڪوتائن مان ڪو خاص مزو نه آيو.
دلگير جي شاعري بابت رائي ڏيندي سحر امداد لکي ٿي: ”دلگير هڪ سچو شاعر آهي. هن جي شاعري جو رنگ بنهه نئون نيارو آهي. هن جو نج پنهنجو رنگ آهي، جيڪو ڪنهن کان به اُڌارو ورتل نه آهي. هن جي شاعري جي نواڻ تازگي پنهنجي پڙهندڙ کي به نواڻ تازگي عطا ڪري ٿي. هن جي شاعري موجود من موهيندڙ نغمگي، هن جي شاعري جو نئون ردم، هن جي لفظ لفظ جي جڙ مان ڦٽندڙ ترنم ريزي، هن جي شاعري جو نئون نرالو آڪار-هن جي شاعري موجود النڪارن جي انفراديت، اهي سڀ شيون ملي هن جي شاعري کي هڪ بنهه نرالو يڪتا روپ سروب عطا ڪن ٿيون.“
هريءَ دلگير جو والد پڙهيل لکيل سرڪاري کاتي مئجسٽريٽ هو. هريءَ جو گهراڻو پڙهيل لکيل هو. سندس پيءُ گرڏنو مل پڻ سنڌي سرائيڪي صوفياڻي شاعري ڪرڻ سان گڏ روزاني اخبارن انگريزيءَ ليک پڻ لکندو هو، تنهن ڪري گهر ادبي ڪتابن جو هئڻ لازمي هوندو هو، جيڪو هري واندڪائيءَ جي وقت پيو پڙهندو هو. انهيءَ سان گڏ هري جي والد کي راڳ ويراڳ سان به چاهه هوندو هو، جنهن جي ڪري سندس گهر به صوفياڻي راڳ جون محفلون ٿينديون رهنديون هيون، جن روحل فقير، بيدل بيڪس جو ڪلام ڳايو ويندو هو، جيڪي هو ڌيان گيان سان ٻڌندو هو.
انهي وقت لاڙڪاڻي جيڪي مشاعرا ٿيندا هئا، سي گهڻو ڪري طرحي هوندا هئا. ’طرح‘ گهڻو ڪري اردو مان ترجمو ڪري ڏني ويندي هئي. جنهن تي شاعر پنهنجو شعر جوڙيندا هئا. اهڙي ئي هڪ مشاعري هري دلگير پنهنجو شعر پڙهيو. ان وقت سندس عمر چوڏهن سال هئي. انهي شعر تي کين خواب داد مليو اڳتي هلي کيس مشاعرن سٺو مان ملڻ لڳو. گڏوگڏ سندس شعرَ سنڌ جي ڪيترن ئي رسالن پڻ ڇپجندا هئا، جن ماهوار ”سنڌو“ پڻ شامل هئي، جيڪا انهي وقت مشهور رسالو هوندي هئي انهيءَ ڇپجڻ هر ليکڪ جي خواهش هوندي هئي.
پنهنجي لکڻ جي حَوالي سان، ملندڙ اُتساهه جو ذڪر ڪندي هڪ انٽرويو الطاف شيخ ٻڌايو: ”ڪاليج جي مخزن سنڌي سيڪشن ڪڍڻو هو. سنڌي لکڻ وارا گهٽ هئا. مون منهنجي ڪلاس ميٽن پنهنجي ٻين پاران لکي سنڌي سيڪشن مڪمل ڪرڻ ٿي چاهيو، نه ته اهو خوف رهيو ٿي ته ماڻهو کلندا ته سنڌ ڪاليج ٿي ڪري به سنڌي سيڪشن ڪونهي. پوءِ اڳتي هلي بنگال مان دل چاهيو ته پنهنجي ديس جي ماڻهن کي بنگال جي سرزمين جون دلچسپ ڳالهيون ٻڌايان.“
انهيءَ جذبي تحت الطاف شيخ لکڻ شروع ڪيو گڏوگڏ ڪهاڻين افسانن کي سنڌي ترجمو پڻ ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪي هو ڇپجڻ جي لاءِ هو مختلف اخبارن رسالن کي موڪليندو هو. سندس اهي ليک روزاني ”عبرت“ ٻين اخبارن شايع ٿيندا هئا اڳتي هلي الطاف شيخ لکڻ پنهنجو معمول بنائي ڇڏيو هينئر سندس پنجاهه کان به وڌيڪ ڪتاب ڇپيل آهن، انهن مان ڪيترن ڪتابن جا ته چار چار پنج پنج ڇاپا پڻ شايع ٿي چڪا آهن.
اهي ڪتاب جيڪي پاڻ ترجمو ڪيائين. انهن ناول، ڪهاڻي مهم جوئي جهڙا موضوع شامل آهن. انهن کي سفرنامن ڳڻي نٿو سگهجي. انهي حساب سان الطاف شيخ هڪ سٺو مترجم پڻ آهي، جنهن سنڌي ٻوليءَ کي ٻاهرين ادب مان ترجمو ڪري مالا مال ڪيو آهي. سندس اهڙن ڪتابن ”اناميڪا“ ، ”خدا ڏي خط“ ، ”موج نه سهي مڪڙي ، ”لنڊن تائين لفٽ“ ، ”ٻارن جون آکاڻيون“ ، ”ٽوڪيو جي گيشا گرل“ ، ”ماستر هريام جو بئنڪاڪ وڃڻ“ ، ”ڏاهي جهرڪي ٻيون آکاڻيون“، ”سوزي سان پيار“ وغيره شامل آهن.
شروعاتي تعليم هالا جي اسڪول مان ورتائين. پرائمري جي پڙهائي کان پوءِ هالا جي مخدوم غلام حيدر اسڪول پڙهيو. هالا مان ٽي درجا انگريزي جا پڙهڻ کان پوءِ ڪيڊٽ ڪاليج آيو، جتي پنج سال رهي مئٽرڪ انٽر پاس ڪيائين. جتان انٽر کان پوءِ مئرين انجنيئرنگ جي پڙهائي ڪرڻ لاءِ سنڌ جي پهرئين اڪيلي شاگرد جي حيثيت سان چٽگانگ ويو، جيڪو اُن وقت اوڀر پاڪستان هو. مئرين انجنيئر ٿيڻ کان پوءِ ورلڊ ميريٽائيم يونيورسٽي مالمو مان ميريٽائيم ايڊمنسٽريشن پوسٽ گريجوئيشن ڪيائين.
اُهي ڪتاب جيڪي مرتب ڪيل اٿس، جهڙوڪ: بهترين سفرناما، جنهن آغا سليم ٻين ليکڪن جي سفرنامن کي سهيڙيو اٿائين، يا ”الطاف شيخ جي نوٽ بوڪ تان“ جنهن سندس مطالعي هيٺ آيل ڪتابن وغيره مان ڪوٽيشن ڏنل آهن. اهڙن ٻين ڪتابن ”رُٺي آهي گهوٽ سان“ شامل آهن. ائين، الطاف شيخ جي باري اها ڳالهه چٽي هئڻ گهرجي ته هو نه رڳو بهترين سَفرناما لکندڙ آهي، پر هڪ سٺو سنڌيڪار سهڙيندڙ به آهي.
الطاف شيخ سنڌﻱﺀَ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻲ ﺟﻲ ﺻﻨﻒ ﺟﻲ ﺣﻮﺍﻟﻲ ﺳﺎﻥ ﻣﺸﻬﻮﺭ ليکڪ. سنڌ ﺟﻮ ﻫﻲ ﺍﻧﻮﮐﻮ گهڻو ﻟﮑﻨﺪڙ ليکڪ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺟﻮ نهٺو ﻣﺤﺒﺘﻲ ﺍﻧﺴﺎﻥ ﺁﻫﻲ، سڄي ﺩﻧﻴﺎ ﺟﺎ ﺳﺎﻣﻮنڊﻱ ﺳﻔﺮ ڪﻴﺎ ﺍٿس ﺷﺎﻳﺪ ﺋﻲ ڪﻮ ملڪ ﻫﺠﻲ ﺟﻴڪﻮ ﻧﻪ ڏٺل ﻫﺠﻴﺲ . ﻫﻦ ﮐﻲ سنڌ ﺟﻮ ﺳﻨﺪﺑﺎﺩ ﭼﻮڻ ڪﻮ ﺑﻪ ﻭڌﺍﺀُ ﻧﻪ ٿيندﻭ .
“صلواة جي لغوي معنيَ آهي ڪنھن جي طرف رخ ڪرڻ، وڌڻ، دعا ڪرڻ قريب ٿيڻ. قرآن جي اصطلاح نماز جي معني آهي خدا جي طرف متوجھ ٿيڻ، ان ڏانھن وڌڻ، ان کان دعا گھرڻ ان جي تمام ويجھو وڃڻ. قرآن فرمايو آھي ته:
عصر: ظھر جي ختم ٿيڻ واري وقت کان وٺي سج لھڻ کان اڳ پيلاڻ اچڻ کان پھرين تائين. پيلاڻ اچي وڃڻ سان نماز پڙهڻ مڪروه آهي. عصر ٽيپھري جو وقت ھوندو آھي
عشاء: سج جي ڳاڙھاڻ غائب ٿيندي ئي شروع ٿيندو آهي صبح صادق تائين باقي رھندو آھي. آسمان جي اڇاڻ سج لھڻ کان سوا ڪلاڪ بعد ختم ٿيندي آهي ان ڪري احتياطن عشاء نماز ڏيڍ ڪلاڪ بعد پڙھي ويندي آهي.
مسلمانن جي صلواة نالي عبادت کي سنڌيءَ نماز چئبو آهي جيڪا مٿن اسلامي اعتقاد موجب ڏينهن 5 ڀيرا فرض آهي. نماز اسلام جي بنيادي رڪنن مان هڪ رڪن آهي. نماز کي دين اسلام جو ٿنڀو مڃيو ويندو آهي.نماز کي اسان جي پياري نبي حضرت ﷴ ﷺ پنهنجي اکين جو نور سڏيو آهي. اسلام ايمان آڻڻ کان پوءِ مسلمان کان پھريون مطالبو نماز قائم ڪرڻ جو آھي. اھا ھر مسلمان عاقل بالغ مرد توڙي عورت، امير توڻي غريب، تندرست توڻي بيمار، ھڪ ھنڌ رھندڙ توڻي مسافر تي ھر حال امن توڻي جنگ فرض آهي. نبي جن فرمايو آھي ته:
قرآن پاڪ نماز ادا ڪرڻ بجاء اقامت محافظت جا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن جن جي معني آهي تہ نماز ادا ڪرڻ انھن ظاھري آداب جو بہ خيال رکيو وڃي جن جو تعلق نماز جي ظاھري درستيء سان آهي انھن اندروني صفتن جو بہ پورو پورو خيال ڪيو وڃي جن جو تعلق ماڻھن جي قلب روح، احساسات جذبات سان آھي. نماز جا ھيٺيان آداب آھن:
وتر عيد جون نمازون واجب نمازون آھن. وتر نماز عشاء جي نماز سان گڏ پڙھي ويندي آهي. البته رات جو آخري وقت ان لاءِ مستحب ھوندو آھي. عيدن جون نمازون واجب آھن. جڏھن سج چڱي طرح نڪري اچي ان جي پيلاڻ ختم ٿئي روشني تيز ٿي وڃي ته عيدن جي نماز جو وقت شروع ٿئي ٿو سج جي. زوال تائين جاري رھي ٿو.
حنفي فقه مطابق نماز جا فرض چوڏھن آھن جن مان ھڪ بہ رھجي وڃن سان نماز نہ ٿيندي. انھن مان ست نماز جا شرط آھن ست نماز جا رڪن سڏبا آهن. نماز جا شرط ھيٺيان آھن:
نبي جن نماز فرضن واجبن کان سواءِ ڪجھ ڳالھين کي اختيار ڪيو ھو پر انھن جو تاڪيد ثابت ڪونھي انھن کي نماز جون سنتون چوندا آهن جن جي ادا نہ ڪرڻ سان نہ نماز ڀڄي ٿي نہ ئي سجدي سھو جي ضرورت پئي ٿي. نماز جو حنفي فقه مطابق 21 سنتون آهن.
حضرت ابوذر رضه جي روايت آھي ته ھڪ ڏينھن نبي جن سياري جي ڏينھن ، جڏھن وڻ جا پن ڇڻي رهيا هئا، ٻاھر آيا پاڻ سڳورن ھڪ وڻ جون ٻہ ٽاريون وٺي لوڏيون تہ هن ڇڻڻ لڳا. پوء فرمايائون تہ:
اسماعيلي فرقي جو روحاني پيشوا آغا خان اول ايران مان لڏي افغانستان جي شهر هرات اچي آباد ٿيو. سگهو ئي 1839ع افغانن انگريزن وچ جنگ لڳي، هرات انگريزن افغان امير دوست محمد ّجي پٽ اڪبر خان هٿان شڪست کاڌي ته آغا خان پهريون به اچي سنڌ جي شهر جهرڪن آباد ٿيو، جتي سندس پوئلڳ اڳ ئي آباد ٿيل هئا. جهرڪ ان زماني بندرگاھ خوشحال ماڻهن جو هڪ وسيل شهر هو آغا خان اول هتي پنهنجي رهائش لاءِ هڪ خوبصورت محل پڻ جوڙايو، جيڪو اڃا تائين سٺي حالت موجود آهي، پوءِ دريا شاھ پنهنجو رخ موڙيو جنهن ڪري وڻج واپار تي اثر پيو ماڻهو لڏڻ لڳا، جنهنڪري جهرڪن جو جوڀن ساڳيو نه رهيو.
جهمپير ڏانهن نيشنل هاءِ وي کان ويندڙ ڪچي روڊ کان ويندي اڳيان هڪ وسنديءَ آهي. جيڪا ڪينجهر جي پرين ڪنڌيءَ تي آهي. جتي قائد اعظم جي اڳوڻين پيڙهي جي اسماعيلي فرقي سان لاڳاپيل هڪ بزرگ امير پير جي مزار پڻ ڪينجهر جي بلڪل ڪنڌيءَ تي آهي. اصل اها سڄي وسندي هڪ مذهبي تهوار يا ميلي جي وقت تي آباد ٿيندي آهي. جنهن کي ڪراچي ٻاهرين ملڪن مان ايندڙ اسماعيلي پانڌيئڙا اچي آباد ڪن ٿا نه ته سڀني گھٽين جي گھرن کي تالا ئي لڳل هوندا آهن. مزار يا پير امير جو آستانو سنگ مرمر سان جوڙيل هڪ خوبصورت غار آهي.
عام طور تي پاڪستان جي درسي ڪتابن اھو ڄاڻايل آهي ته پاڪستان جو باني محمد علي جناح ڪراچي ڄائو هو پر حقيقت اھا آهي ته قائد اعظم مسٽر پونجا جيڻا جي گھر 1875ع جهرڪن ڄائو هو پوءِ تاريخ کي مسخ ڪندي درسي ڪتابن سندس جاءِ پئدائش ڪراچيءَ جي وزير مينشن ٻڌائي ويئي.انجو هڪ سبب اسماعيلي اثنا عشري کوجن جو اندروني جھيڙو ٻڌايو ويو ته قائدِ اعظم اسماعيلي فرقو ڇڏي کوجه اثنا عشري فرقو اختيار ڪيو.
قائدِ اعظم جي پئدائش جي جاءِ جهرڪ هاڻي هڪ ننڍڙي ڦٽل وسندي آهي. ڏيڍ ٻه صديون پهرين هتي ننڍڙو بندر هو، جتان سنڌوءَ نديءَ مان ننڍڙا بادباني جهاز توڙي اسٽيمر اچي لنگرانداز ٿيندا هئا. سنڌ مدرسته السلام جو باني خان بهادر حسن علي آفندي به پهريان جهرڪن جي بندر تي انهن اسٽيمرن جهازن جي اچ وڃ جو حساب رکندڙ منشي هو، اتان پوءِ انگريز سرڪار کيس مئجسٽريٽ ڪري رکيو هو.
ان زماني جهرڪن جي آبادي به گھڻو ڪري اسماعيلي فرقي جي ماڻهن جي هئي، جيڪي ڪجھ صديون اڳ مصر مان تڙجي ايران آيا پوءِ سنڌ ، هند توڙي افغانستان اچي آباد ٿيا. وڻج واپار ماهر هئا، جنهن ڪري هيءُ شهر ان زماني جي سکر يا سَرنديءَ وارن ماڻهن جو شهر سمجهيو ويندو هو. سنڌي شاعريءَ جي شروعات به اسماعيلي داعين جي بيتن جن کي ”گنان“ چئبو آهي وٽان ٿي.
محمد علي جناح يا محمد علي جيڻا عرف قائداعظم پاڪستان جو باني، برطانوي هندستان 25 ڊسمبر 1876ع تي سنڌ جي هاڻوڪي ٺٽي ضلعي جي شهر جھرڪ ڄائو. هن جي والد جو نالو جناح پونجا هو. جيڪو راجڪوٽ ڪاٺياواڙ جو رهاڪو هو ڪراچيءَ چمڙي جو ڪاروبار ڪندو هو. قائداعظم جي پيدائش تي ٻي راء اھا آھي تہ ڪراچي وزير مينشن پيدا ٿيو ھو.
ڪراچي وڪالت شروع ڪيائين پر اتي ھن جي پريڪٽس ڪاميابي سان نہ ھلي سگھي جنھن ڪري 1896 بمبئي منتقل ٿي ويو جتي آل انڊيا ڪانگريس شرڪت اختيار ڪيائين.
ڇهن مهينن لاءِ بمبئي جو پريزيڊينسي ميجسٽريٽ مقرر ڪيو ويو. اها نوڪري سندس طبيعت مطابق نه هئي تنهنڪري ان کان عليحدگي اختيار ڪري بيرسٽري اختيار ڪيائين.
جناح ابتدائي تعليم جھرڪ جي سرڪاري اسڪول مان پوءِ سنڌ مدرسته الاسلام مان پرائي. اعليٰ تعليم لاءِ لنڊن ويو لنڊن تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ 1892 روانو ٿيو جتان 1894 آنربل سوسائٽي آف لنڪنس ان مان بئريسٽري جو امتحان پاس ڪيائين 1896 ڪراچي موٽي آيو.
ڪنهن زماني جھرڪن محمد علي جيڻا جي پئدائش وارو گھر به موجود هو. پر اتي يادگار طور هڪ ميوزيم جوڙائڻ بدران ضياءِ دور ان کي ڊاهي پٽ ڪيو ويو. ڀر ئي گورنمينٽ پرائمري اسڪول جهرڪ آهي، جيڪو 1870ع قائم ٿيو جتي قائدِ اعظم شروعاتي تعليم حاصل ڪئي هئي.
سنڌ جي درسي ڪتابن پاڪستان ٺھڻ کان پوءِ ان جي جاء پيدائش جھرڪ ظاھر ڪئي وئي بعد نصاب تبديلي آڻي ڪراچي ظاھر ڪئي وئي.
انگريزي يا انگلش نالو قديم زماني جي جرمنڪ ماڻھن جي ھڪ گروھ اينگلز مان نڪتل آهي. اھي ماڻھو بالٽڪ سمنڊ جي ھڪ اپٻيٽ اينگليا مان لڏي برطانوي ٻيٽن اچي آباد ٿيا اھڙي طرح ان نئين علائقي تي پڻ انھن جي نالي تي انگلينڊ نالو پئجي ويو. انگريزي ٻولي فريزيئن ٻولين ھيٺاھين سيڪسن ٻولي سان وڌيڪ نزديڪ آھي ان جي لغت وڏي پيماني تي ٻين جرمنڪ ٻولين مان متاثر ٿيل آھي. انھن ٻولين اتر جرمنڪ ٻولين مان آڳاٽي نورس، لاطيني فرينچ ٻولي شامل آهن.
جديد انگريزيءَ جِي ماءُ، جنھن کي اينگلوسيڪسَن پڻ سڏيو ويندو آھي. اھا 400ع کان 1100ع تائين برطانيا ڳالھائي ويندي ھئي. اِنَ کي اسمن صفتُن جون پنج حالَتُون آھي.
برصغير هند- پاڪ فن طباعت ارڙهين صديءَ جي آخر پرورچوگيزن متعارف ڪرايو پهريون ڇاپ خانو بمبئيءَ ويجهو گووا لڳايو ويو هو، جيڪو پرتگال جي بادشاهه تحفي طور ڏنو هو. ان کانپوءِ 1798ع هڪ انگريزي ڇاپ خانو عيسائي مبلغن ڪلڪتي ويجهو سيراب پور لڳايو هو. هڪ سال جي اندر 1799ع جي آخر تائين باقاعدي ٽائپ فائونڊيريءَ به ڪم شروع ڪري ڏنو، جنهن انگريزي کانسواءِ ڪجهه هندستاني زبانون مثلاً: بنگالي، تيلگو، تامل وغيره به ٽائيپ ٿيڻ لڳيون.
اڳتي هلي سڀني ملڪن ڇپائيءَ جي فن سائنس ترقي ڪري جديد ترين ٽيڪنالاجيءَ جي صورت اختيار ڪري ورتي. ان کان پوءِ پاڪستان به طباعت، صـنـعـت جـي حيـثيـت اختيار ڪــري ورتي. تــرقـي پـسـنـد پبلشرن وقت جي چئلينج کي قبول ڪيو جديد ماڊل جون پرنٽنگ مشينون گهرايون، انهن خود به اعليٰ مهارت تربيت حاصل ڪئي ڪارڪنن کي به ملڪ ترقي يافته ملڪن اعليٰ فني تربيت ڏيارڻ جو بندوبست ڪيو.
پهرئين ڏهاڪي حڪومت جي آزاد درآمدي پاليسي پاڪستاني سڪي جي مستحڪم مالي حيثيت سبب ملڪ مجموعي طور صنعتي شعبي ترقي ٿي. جنهن ڇپائي گرافڪس آرٽ جي صنعت به شامل هئي، جن سيڪيورٽي پرنٽنگ پيڪنگ جا شعبا قابل ذڪر هئا. ابتدائي سالن ’پاڪستاني سيڪيورٽي پرنٽنگ پريس‘ جو ادارو هڪ غير ملڪي فورم جي تعاون سان قائم ٿيو، جتي ڪرنسي نوٽ، پوسٽ جون ٽڪليون، روينيو جون ٽڪليون، عدالتي اسٽامپ پيپر ٻيا سرڪاري دستاويز ڇاپڻ جو انتظام ڪيو ويو، ان سان گڏ خاص ڪاغذ ٺاهڻ جو هڪ خاص ڪارخانو به قائم ٿيو.
ڪاغذ مس به ڇپائيءَ جي صنعت جا ٻه اهم جزا آهن. اخباري ڪاغذ جو ڪارخانو اڃا قائم نه ٿيو آهي. مَس ٺاهڻ جا ڪارخانا قائم ٿيا آهن پر اعليٰ ڪوالٽيءَ جو مَسون جپان ٻين ملڪن کان درآمد ٿين ٿيون. پاڪستان ٺهڻ وقت اخبارن جي ڇپائي في ڪلاڪ ٻه هزار داٻ جي رفتار سان ٿيندي هئي، پر هينئر تيز رفتار مشينن تي هڪ ئي وقت 24 صفحن جي رنگين ڇپائي في ڪلاڪ 25 هزار داٻ جي رفتار سان ٿي رهي آهي. قيام پاڪستان جي وقت اخبارن رسالن ڪتابن جي اشاعت طباعت ڪاتبن جي محتاج هئي. 1980ع ’نوري نستعيلق‘ جي ڪمپيوٽر تي ڪتابت ڪرڻ جي طريقي ايجاد ٿيڻ سان ڇپائيءَ جي صنعت وڏي ترقي ڪئي آهي.
باقاعدي اشاعت طباعت جو آغاز سترهين صديءَ جي آخر ڌاري چيو وڃي ٿو هن وقت دنيا معلومات جا وسيع ذريعا پيدا ٿيا آهن، پرنٽ ٽيڪنالاجيءَ اضافو ٿيو آهي، جنهن جو گهڻو حصو گرافڪس آرٽ، ٽائپوگرافيءَ ليٿوگرافيءَ تي مشتمل آهي.
ڇپائيءَ جي فن جي ايجاد کان اڳ ڪتاب مهانگا هوندا هئا، جيڪي دولتمند خريد ڪري سگهندا هئا. ڇپائيءَ جي ايجاد علم ادب، فڪر تدبر کي ترقي ڏياري آهي، ان ڪري هيءَ ايجاد انسانذات جي ٻين سمورين ايجادن کان وڌيڪ اهميت واري ليکي وڃي ٿي. باوجود ان جي ڇپائي اول يورپ ٿي يا چين ، ان جو اندازو نه لڳايو ويو آهي.
ڇپائي : اڄ کان صديون اڳ، جڏهن عام ماڻهن لکڻ پڙهڻ جو ڪو منظم سلسلو ڪونه هو، تڏهن اُهي ڪاٺ جي تختين تي يا غارن گفائن جي ڀتين تي ڪي شڪليون تصويرون اُڪيري ڇڏيندا هئا. اهي هڪ قسم جي تصويري لکت جو نمونو چئي سگهجي ٿو. ان کانپوءِ ٺڪر جي ٽِڪين تي لکت وجود آئي، جيڪا اٽڪل چار هزار ق. م قديم چئي وڃي ٿي. اڄ به لنڊن جي عجائب گهر اهڙيون هزارين تختيون رکيل آهن، جن کي سنڌو لکت واريون تختيون يا مهرون چيو وڃي ٿو.
اسڪردو جو خطو ستين صدي عيسويءَ سانگزئن گنبو جي دؤر تبتي ايمپائر واري ٻڌن جي تھذيب جو حصو رھيو .تبتي تانتري لکڻيون نائين صديءَ تائين سموري بلتستان ملندڙ ھيون. ھن خطي جي وچ ايشيا جي ڀرسان واقع ھجڻ جي ڪري اسڪردو ڪشغر جي ويجھو رھندڙ قبيلن سان ڳنڍيل رھيو. اھو علائقو ھاڻي چين جو حصو آهي جنھن کي ژنجيانگ صوبو سڏين ٿا.نائين ڏھين صدي عيسويءَ بلتستان ان تبتي علائقن کان الڳ ٿي ويو ترڪ نسل جي مقپون خاندان جي حڪمراني اچي ويو.روايتن جي مطابق ان خاندان جو ابراھيم شاھ ڪشمير مان لڏي اتي اچي ھڪ مقامي شھزادي سان شادي ڪئي پوء ان خاندان جي حڪمراني جو بنياد وڌو.
اسڪردو پاڪستانجي انتظامي صوبي گلگت بلتستان جي بلتستان ڊويزن جي اسڪردو ضلعي جو شھر جيڪو اسڪردو ضلعي بلتستان ڊويزن جو صدر مقام آهي. اسڪردو نالو سان وادي لڳ ڀڳ 10 ڪلوميٽر ڪشادي آھي جنھن درياء سنڌ درياء شگر جي سنگم لڳ ھي شھر اڏيل آھي. ھي شھر 2500 ميٽرن جي بلندي تي واقع آهي. ھي شھر قراقرم جبلن جي قطار واقع اٺ ھزاري جو واحد رستو آهي. اسڪردو جي ڀر درياء سنڌ قراقرم جبلن ھماليہ جبلن کي ورھائي ڌار ڪندي وھي ٿو.
1500 مقپن بوکا اسڪردو جو بنياد وجھي ان کي گاديءَ جو هنڌ بڻايو.ان دؤر ئي اسڪردو وارو قلعو ٺھيو. مقپن بوکا بادشاھ ھن خطي جي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ ڪشمير چيلاس مان ھنرمند ڪاريگر گھرائي آباد ڪرايا. ان جي ڀيٽ گلگت جو خطو تبتي اثر مان نڪري ويو باقي لداخ جي ويجھو وقوع جي ڪري بلتستان پوء بہ ان کان اثر وٺندو رهيو.سک جو خيال آهي تہ سک ازم جو باني گرو نانڪ 1510 کان 1515 جي وچ ٻئين اداسي سفر ھن شھر آيو ھيو
تاريخ جي ڪتابن اسڪردو جو ذڪر ماضي سورھين صدي تائين ملي ٿو. مرزا حيدر ان جو ذڪر تاريخ راشدي بلتستان بلتستان جي ضلعي طور ڪيو آھي. يورپي لکڻين اسڪردو جو سڀ کان اول ذڪر فرانس جيفرينڪوئس برنيئر پنھنجي لکڻي بطور اسڪردو شھر ڪيو آهي جنھن بعد يورپين جي ٺاھيل ايشيائي نقشن ان جي مقام کي ان نالي سان ظاھر ڪرڻ جي شروعات ٿي.
بني اسرائيل جي قبائلي زندگي اهڙي ئي هئي جهڙي رڍون ٻڪريون پاليندڙ ڌنارن جي پراڻي زماني هوندي هئي. هر قبيلو هڪ سماجي اقتصادي وحدت هوندو هو. قبيلي جو بزرگ ذهين مرد قبيلي جو سردار هوندو هو. قبيلي جي هر فرد تي قبيلي جي قائدن ضابطن جي پابندي لازمي هئي. ان جي موٽ قبيلو پنهنجي هر فرد جي جان مال جي حفاظت جو ذميدار هوندو هو. هنن جا جانور سڄي قبيلي يا گهراڻي جي گڏيل ملڪيت هوندا هئا انهن تي هر ماڻهوءَ جو هڪ جيترو حق هوندو هو.