polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
قديم سنڌ جي پوکي راهيءَ بابت گهڻو پتو ڪونه پيو آهي؛ باقي مهن جي دڙي مان ڪڻڪ جو لڌا آهن. جيتوڻيڪ ترن جو هڪ داڻو به ڪونه لڌو آهي، ته به ائين وسهڻ لاءِ سبب ٿئي ٿو، ته ترن جي پوک به ٿيندي هئي، ڇاڪاڻ ته رگ ويد مان معلوم ٿئي ٿو ته انهيءَ آڳاٽي وقت پنجاب سنڌ ترن جؤن جا فصل ڀلا ٿيندا هئا. هن وقت ان پيهڻ لاءِ جيڪي جنڊ ڪم اچن ٿا، سي عيسوي سن کان ٻه صديون کن اڳي چالو ٿيا هئا. اڳي جنڊن جو نمونو ئي ٻيو هوندو هو. اهي اؤر نموني جا جنڊ مهن جي دڙي مان تمام گهڻا لڌا آهن. انهيءَ مانمسٽر مئڪي اهو انومان ڪڍيو آهي ته اَن جي پوک گهڻي ٿيندي هئي، جنهنڪري ماڻهن وٽ جنڊ به گهڻا هوندا هئا.
مهين جو دڙو مان هٿ آيل مهرن تي اڪريل عبارتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هتي آباد ماڻهو ڳالهائيندڙ ٻولي لکي پڙهي سگهندا هئا، جنهن لاءِ اسڪول ڪاليج پڻ ان موقف کي سگهارو ڪن ٿا ته هتي آباد قوم تمام گهڻي سڌريل قوم هئي. بدقسمتي سان مهين جو دڙو جي ٻولي کي اڄ تائين پڙهجي نه سگهي نه آهي، جنهن ڪجهه محققن اڳ ڪٿيون ڪيون آهن ڪجهه مهرن کي پڙهڻ جون دعوائون ڪيون آهن پر تن تي ڪنهن به صورت يقين نه ٿو ڪري سگهجي. هي هڪ اهڙو راز آهي، جيڪو تباهه ٿيندڙ قوم جي سيني ئي رهجي ويو ان کي ظاهر ڪرڻ قطعي طور ناممڪن آهي پر پوءِ به ڪوشش ٿي رهي آهي.
مهين جو دڙو جو صحيح نالو معلوم نه ٿي سگهيو آهي، سرڪاري طور تي هن تاريخي آثار کي موئن جو دڙو ڪوٺيو ويو آهي، جڏهن ته سرجان مارشل جي لاگ بڪ موهن جو دڙو لکيو ويو آهي. ڪجهه اديبن جو خيال آهن ته هي منهن جو دڙو آهي ته ڪن جو خيال آهي ته ُموهِينِ جو دڙو ڪجهه اديبن جو خيال آهي ته هي مهين جو دڙو آهي، مقامي آبادي هن آثار کي مهين جو دڙو ڪوٺيندي آهي.
هي اسپوٽا ٻڌ ڌرم سان واسطو رکي ٿي، جيڪا 18 سئو سال اڳ وجود آئي. اسٽوپا گولائي سرڪل جيان ڪچي سرن سان ٺهيل هئي سون جي ڳولها ڪندڙ چورن ان جي اڌ کان وڌيڪ حصي کي ڊاهي پٽ ڪري ڇڏيو هو. اسٽوپا بابت ماهرن جي راءِ آهي ته ٻڌ ڌرم جي باني گوتم ٻڌ جي وفات بعد سندس سماڌي کي 7 حصن ورهايو ويو ان مان هڪ حصي کي هن اسٽوپا دفن ڪيو ويو هئو.
موهن جي دڙي جي کوٽائي دوران جيڪي پٿر جا بُت مورتيون مليون آهن، انهن جو انگ 16 آهي. اليگزيندرا آر ڊيلينو پنهنجي تحقيقي مقالي لکيو آهي ته سنڌو تهذيب جون مورتيون پنهنجي فن ڪمال لاجواب آهن. خاص طور تي ڪنگ پريسٽ وارو بت ڍڳي ڳاڏين جون ٻيون جيڪي ننڍيون وڏيون مورتيون مليون آهن، انهن کي ڏسي لڳي ٿو ته موهن جي دڙي جو سماج ”سنگهار سماج“ هو.
وٽ ماپا قسمين قسمين لڌا آهن. اهي اڪثر نازڪ ننڍڙا آهن. ڪي مخروطي شڪل جا وڏا پٿر لڌا آهن، جن مٿان سوراخ آهي. انهن سوراخن مان ڏور لنگهائي سگهجي ٿي. اهي پٿر تور مهل وٽ ڪري ڪم آڻيندا هئا. ڪي ننڍا وٽ خاڪي رنگ جي سليٽ جا، پيٽ جي شڪل جهڙا آهن. جي ايلم ميسوپوٽيميا جي وٽن سان مشابهت رکن ٿا. مسٽر اي. ايس. مئڪي چوي ٿو ته ”مهن جي دڙي جا اهي ميسو پوٽيميا جي قديم وٽن کان وڌيڪ سوڌا پورا آهن.
مهن جي دڙي مان ٿوريون پٿر ٽامي جون ٺهيل گدائون ٿورا ڀالا ڪٽاريون، تير ڪمانيون هٿ آيون آهن. ترار جوڙڻ جو ته رواج ئي گهڻو پوءِ پيو، تنهنڪري ترار ڪانه لڌي آهي. شهر کي عالم پناهه ڪانهي. ڪا زرهه به ڪانه لڌي آهي. جنهنڪري ڀائنجي ٿو ته ملڪ لڙائي اڪثر ڪانه لڳندي هئي ماڻهو صلح سانت گذاريندا هئا.
مهين جو دڙو سنڌ صوبي جي ضلعي لاڙڪاڻي جي تعلقي ڏوڪري کان 5 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سنڌو درياءَ جي ساڄي ڪپ تي واقع آهي. ماهرن جو چوڻ آهي ته 5 هزار سال اڳ سنڌو درياءُ مهين جو دڙو جي کاٻي پاسي کان وهندو هو، پر قدرتي طور تي ٿيندڙ موسمي تبديلين سبب ساڄي طرف کان وهڪرو ڪري رهيو آهي.
ڪي عمارتون ٿنڀن سان آهن، جن مان هڪ هال اٽڪل اسي فوٽ آهي، اتي شايد پنچائتون ڪٺيون ٿينديون هيون، يا ڪن موقعن تي ماڻهو اچي مڙندا هئا
وليد خالدي مطابق يھودين وٽ ھڪ اضافي فورس يھودي آباديءَ واري پوليس پڻ ھئي جنھن 12000 ھٿياربند شامل هئا. . جيڪي ڊسمبر 1947ع تائين تربيت يافتہ ٿي چُڪا هئا .
ارگون نالي تنظيم جي سرگرمين کي 5 به دھشتگردي قرار ڏنو ان تنظيم تي برطانوي سرڪار چوڪسي رکي ھئي. مارچ 1948ع تائين يھودين جي فوجي طاقت نفري عربن کان وڌيڪَ ھئي, کين ھگانا جي نگراني 35780 ڪل وقتي ويڙھاڪ فوجي ھيا.
ڪن مورخن مطابق عرب ويڙھاڪ فوجين جو جملي تعداد 23500 ھيو. اھي پنھنجي آبادي جو تمام ٿورڙو حصو ھيا انھن جي ڀيٽ يھودي ويڙھاڪن انھن جي سمورن آبادي شامل ٿي چڪي ھئي.
لاترون واري عيسائين جي خانقاھ بہ اردني فوج جي قبضي آئي اھڙي طرح اردني فوج اسرائيلي ويڙھاڪن جيروسلم جي يھودين جي وچ رابطو ٽوڙي ڇڏيو. لاترون قلعي جي واپسي لاءِ اسرائلين حملا شروع ڪري ڏنا جن انھن جو وڏو جاني نقصان ٿيو جنھن م 585 فوجي مارجي ويا ء انھن حملن اسرائيلي جنرل مڪي مارڪوس پڻ مارجي ويو
گڏوگڏ دروز عرب انھن سان غداري ڪري يھودين سان ملي ويا. ان ويڙھ دوران برطانيا پنھنجي فوج علائقي مان ڪڍي ويو، اھڙي حالتن عرب ملڪن کي مداخلت تي مجبور ڪيو پر انھن جي تياري ٿيل نہ ھئي آھي مناسب فوج نہ موڪلي سگھيا جيڪا بازي کي ڦيرائي سگھي ھا.
برطانيا جي سفير اليڪ ڪرڪبرائڊ 1976ع پنھنجي يادگيرين سندس عرب ليگ جي جنرل سيڪريٽري عبدالرحمان حسن اعظم پاشا لاء لکيو آهي تہ فوجي مداخلت کان ھڪ ھفتو اڳ ھن ساڻس گفتگو يھودين جي فوجي طاقت جو ذڪر ڪيو، جنھن تي اعظم پاشا ھٿ کي لوڏائي جواب ڏنو ھو تہ:. "انھن جي تعداد سان ڪو فرق نہ ٿو پئي، اسان کين سمنڊ ٻوڙينداسين". عرب ملڪن جي فلسطين فوجي مداخلت جو ھڪ مقصد فلسطيني عربن کي بلڪل تباھي کان پاڻ کي فلسطيني پناھگير جي دٻاءَ کان بچائڻو ھيو
ھن جنگ شاھ عبدالله اول جو ڪردار اھم ھيو ڇو تہ ھي پاڻ کي عرب فوج جو سپريم ڪمانڊر بڻجڻ لاءِ عرب ملڪن کي راضي ڪري اھو عھدو حاصل ڪري چڪو ھو ھن جي ٽرانس جارڊن جي فوج برطانيا جي فوجي تربيت سان منظم ٿيل ھئي .مصر جو شاھ فاروق عرب دنيا م شاھ عبدالله اول جي چيمپئن تي پنھنجي لاءِ ھڪ خطرو سمجهي رھيو ھو . سندس اھا بہ خواھش ھئي تہ ڏکڻ فلسطين مصر جي قبضي اچي
جمال عبدالناصر ٻڌايو ھو تہ مصري فوج جي پڌرائي مطابق اھو صهيوني گروپن کي سيکيت ڏيڻ لاء ھڪ فوجي آپريشن ھو. برطانيا جو پرڏيهي کاتو سي آء اي ان خيال جا ھيا تہ جيڪڏهن عرب ملڪن مداخلت ڪئي تہ جنگ کٽي ويندا. مارٽن وان ڪريويلڊ جي مطابق فوج جي نفري عرب ملڪن اسرائيل برابر ھيا مصري جنرلن جو خيال ھيو تہ فوجي چڙهائي ڄڻ تہ بغير رڪاوٽ سان تل ابيب تائين ٻن ھفتن جي ھڪ پريڊ ھوندي مصر، عراق شام وٽ ھوائي فوجون ھيون. مصر شام وٽ ٽئنڪون بہ ھيون. سڀني وٽ جديد توپخانو بہ ھيو.
1917ع بالفور واري اعلان 1920ع برطانوي مينڊيٽ واري فلسطين جي قيام کان پوءِ يھودين عربن وچ ھلندڙ دٻاءُ واري حالت، تڪرار جي صورت اختيار ڪئي. 1936ع کان 1939ع جي وچ تائين ھلندڙ مخالفت، فلسطين عرب انقلاب کي جنم ڏنو وري 1944ع کان 1947ع تائي ھلندڙ يھودين جي مخالفت وري يھودي بغاوت کي جنم ڏنو. انھن ٻنھي دٻاءُ وارين حالتن 1947ع 1948ع گھرو ويڙھ کي جنم ڏنو، خاص طور تي 29 نومبر 1947ع تي گڏيل قومن جي مينڊيٽ واري فلسطين جي ٽن حصن ورھائڻ جي اعلان بعد؛ جنھن تحت ھڪ حصو عربن جي رياست، ٻيون حصو يھودين جي رياست ٽيون حصو بين الاقوامي علائقو جنھن بيت المقدس بيت الحم جا شھر شامل ھيا.
پھرين ڊسمبر 1948 تي جيروڪو ڪانفرنس 2000 فلسطيني وفدن فلسطين ٽرانس جارڊن جي انضمام جو مطالبو ڪري عرب اتحاد طرف قدم وڌايو. پر فلسطيني عربن جي رياست قائم نہ ٿي سگھي. تڪرار علائقي جي اندر نسلي مردم شماري جي تبديلي آڻي ڇڏي. جنگ بعد اٽڪل ست لک فلسطينين کي بي گھر ڪري اسرائيل جي علاقن مان تڙيو ويو. جن کي فلسطيني پناھگير چيو ويو. پناهگيرن سان جيڪو گذريو ان کي النقبہ جو نالو ڏنو ويو يعني تباھي. جنگ جي خاتمي کان پوء رڳو ٽن سالن ست لک يھودي اسرائيل لڏي آيا انھن وڏو تعداد انھن جو ھو جن کي عرب ملڪن مان تڙيو ويو ھو.
عراقي فوج جون ٽي برگيڊ جن ٻه پيادا ھڪ آرمرڊ اتر اردن مان درياءِ اردن پار ڪري پھتيون گيشر تي حملو ڪيو پر ڪاميابي نہ ملي سگھي. پوءِ نابلوس، جينن تلڪارم طرف پيشقدمي ڪئي. 29 مئي تي اسرائيلين عراقي فوج تي جينن وٽ حملو ڪيو جتي ٽي ڏينھن ڇتي جنگ ھلي عراقين پنھنجي پوزيشن جو دفاع ڪيو. پھرين جون تي ڪارميلي برگيڊ گولاني برگيڊ جينن جو قبضو عراقي فوج کان کسي ورتو پر وري کين عراقي فوج پوئتي ڌڪيو مقابلي م 34 اسرائيلي فوجي مارجي ويا 100 زخمي ٿيا
سيپٽمبر 1947 ھگانا وٽ 10489 رائفلون، 702 لائيٽ مشين گنون، 2666 سب مشين گنون، 186 ميڊيم مشين گنون، 672 ٻہ انچي مارٽر 92 ٽي انچي مارٽر 76 وارا موجود ھيا. ع1946 بين گوريان طئي ڪيو تي يھودين کي نہ صرف فلسطيني عربن پر عرب ملڪن سان بہ بچاء لاءِ لڙائي ڪرڻي پوندي ان ڪري کين ڳورن ھٿيارن جي اشد ضرورت ھئي.جنھنڪري ھن يورپ مان ھٿيارن حاصل ڪرڻ لاءِ مھم ھلائي پھرين چند مهينن ئي ھي ھٿيارن جو گھڻو تعداد حاصل ڪرڻ ڪامياب ٿي ويو
جنگ شروع ٿيڻ بعد فرانس چيڪوسلاواڪيا مان اسرائيل جي لاءِ ھٿيار موڪلڻ لاء فرانس جي زمين استعمال ڪرڻ جي اجازت ڏئي ڇڏي، پنھنجا ٻہ ھٿيارن وارا بحري جھاز نڪاراگوا لاءِ روانا ڪيا جيڪي درحقيقت اسرائيل جي مدد لاءِ نڪتا ھيا. چيڪوسلاواڪيا اسرائيل جي مدد لاءِ وڏي پيماني تي ھٿيار موڪليا جن ويڙھاڪ ھوائي جھاز پڻ شامل ھيا.
شامي فوج بہ گليلي تائين وڌي آئي پر ڪا خاطرخواه ڪاميابي حاصل نہ ڪري سگھي .6 جون 1948ع عرب لبريشن آرمي جون ٻہ برگيڊ لبناني فوج المالڪيہ القدس تي قبضو ڪيو جنھن بعد لبنان جنگ کان ٻاھر ٿي ويو. 10 جون تي شامي فوج مشمار ھاياردين ٽپي آئي جتي اسرائيل جي اوڊيڊ برگيڊ کين روڪيو. پوء شامي فوج پسپائي واري پوزيشن رھي.
عرب اسرائيل جنگ 1948 جنھن کي اسرائيل جنگ آزادي سڏيندا آهن، اسرائيل جي نالي نئين قائم ٿيل رياست عرب ملڪن جي فوجي اتحاد جي وچ لڳل جنگ جو نالو آهي، جيڪا برطانيه جي ٻي مھاڀاري جنگ کانپوءِ نگراني آيل برطانوي فلسطين جي علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ لاءِ لڳي ھئي. ھن جنگ کي پھرين عرب اسرائيل جنگ بہ چوندا آھن.
جيروسلم جي گھيري دوران يھودين ٻئي پاسي کان ھڪ نئون رستو برما روڊ ٺاھي پنھنجو شھر جي يھودين سان رابطو بحال ڪيو. عرب ليجيئن اسرائيلي حملن کي ناڪام بڻايو جوابي حملن بيت سوسن گيزر تي قبضو ڪيو پر سخت لڙائي کان پوءِ پالماخ جي دستن قبضو ڇڏائي ورتو.
01 جون 1925ع تي جي. ايم. سيد تعلقي لوڪلبورڊ مانجهند جو ميمبر 4 جون 1925ع تي ضلعي لوڪلبورڊ ڪراچيءَ جو بنا مقابلي ميمبر چونڊيو اڳتي هلي 26 آڪٽوبر 1925ع تي ڪراچي ضلعي لوڪلبورڊ جو وائيس پريزيڊنٽ 29 نومبر تي تعلقي لوڪلبورڊ مانجهند جو پريزيڊنٽ بہ چونڊيو. هن خانبهادر ولي محمد حسن علي آفنديءَ کي اسڪول بورڊ ڪراچيءَ جو چيئرمين شيخ عبدالحق کي جيڪب آباد مان گُهرائي ضلعي اسڪول بورڊ ڪراچيءَ جو ائڊمنسٽريٽِو آفيسر ڪري رکايو ضلعي جي تعليم کي وڌايو. سن انگريزيءَ جا اي. وِي ڪلاس، ڇوڪرين جو اسڪول، نائيٽ اسڪول اسپتال قائم ڪرايائين اسٽيشن کان ڳوٺ تائين پڪو رستو ٺهرايائين.
اهڙيءَ طرح ضلعي لوڪلبورڊ رهي، ٺٽي بہ تعليمي سماجي ڪم ڪرايائين. جي. ايم. سيد ڪراچي ضلعي جي آبادگار زميندار طبقي جي سُڌاري لاءِ ڪراچي ضلعي جي زميندار آبادگار ايسوسئيشن ٺهرائي، جنهن جو صدر سيد حاجي عبدالرحيم شاھہ سجاول وارو، جنرل سيڪريٽري محمد جعفر خواجو جُوائنٽ سيڪريٽري جي. ايم. سيد ٿيو، جنهن جي مُکيہ مقصدن سکر بئراج ٺهڻ کان پوءِ لوئر سنڌ جي آبپاشي بهتر بٹائڻ لاءِ الڳ لوئر سنڌ بئراج ٺهرائڻ اڳين واهن جو سُڌارو ڪرائڻ شامل هو.
1927ع کان هن سن شهر شاهه حيدر سنائيءَ جي سالياني ميلي تي عام ماڻهن جي تعليم سماجي سُڌاري لاءِ ڪانفرنسن سڏائڻ جو رواج وِڌو، جن وقت جا وڏا عالِم شريڪ ٿيندا هئا. اِهو سلسلو 1929ع تائين هليو، جنهن کان پوءِ ان کي ميران محمد شاھہ جي مشوري سان شاھہ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي ميلي تي 1930ع کان تبديل ڪيو ويو، جنهن اڳتي هلي ڀِٽ شاهه ثقافتي مرڪز جي صورت حاصل ڪئي.
1928ع لوڪلبورڊ جو ٽرم پورو ٿيو تہ نومبر جي نين چونڊن راءِ بهادر شيوارام ڏيون مل جهڙي بااثر ماڻهوءَ جي مُقابلي جي. ايم. سيد ضلعي لوڪلبورڊ ڪراچيءَ جو چيئرمين چونڊيو. هن هڪدم ضلعي ڳوٺ سُڌار پروگرام تيار ڪري، ماڻهن جي سُڌاري حالتن جي جائزي لاءِ گشت ڪيو. ڪراچي ڳوٺ سُڌار هلچل جو بُنياد رکي، ڪراچيءَ جي ڳوٺن جي سروي ڪرايائين. اُن سان گڏ اڇوتن جي ڀلائيءَ لاءِ بہ ڪم ڪيائين.
4 مارچ 1967ع جي قومي واقعي کان پوءِ سنڌ قومي تحريڪ کي هڪ ڀيرو ٻيھر وڌندو ڏسي جي. ايم. سيد جي تحريڪ کي خطرناڪ سمجهي، ايوبي آمريت، جي. ايم. سيد کي جولاءِ 1967ع جي شروعات کان 1968ع جي آخر تائين وري نظربند ڪيو. ان نظربنديءَ کي جي. ايم. سيد ڪورٽ چئلينج ڪندي بيان ڏنو تہ هو عملي سياست کان الڳ آهي، پر کيس ون يونٽ جي مُخالفت سبب نظربند ڪيو ويو آهي.
1 مارچ 1969ع تي جي. ايم. سيد کي آزاد ڪيو ويو. هن ونيونٽ مُخالف دوستن ڪارڪنن سان رابطا ڪيا 9 مارچ 1969ع تي هڪ نئين سياسي جماعت ”سنڌ مُتحده مُحاذ“ قائم ڪيائين. 10 آگسٽ 1969ع تي بنگال جي قومي اڳواڻ شيخ مجيب الرحمان کي ڪراچيءَ گُهرائي آجياڻو ڏنائين سنڌ، بنگال ٻين قومن جي وطنن بابت تاريخي سپاسنامو پڙهيائين. ايئن ونيونٽ جي تحريڪ زور پڪڙيو.
پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ 1948ع ڪراچي سنڌ کان ڌار ڪري مرڪز حوالي ڪرڻ جي سازش ٿي، ان وقت کهڙو صاحب سنڌ جو وزيراعليٰ مسلم ليگ جو صدر هو، جنهن ڪراچيءَ کي مرڪز جي حوالي ڪرڻ کان انڪار ڪيو، ان تي سر غلام حسين مرڪزي سرڪار جي حڪم تي کهڙي جي وزارت کي ڊسمس ڪري پير الاهي بخش کي وزيراعليٰ ڪيو، اهڙيءَ طرح ڪراچي مرڪز جـي حــوالي ٿـي وئـي. جي. ايم. سيد ڪراچي مرڪز جي حوالي ڪرڻ خلاف آواز اٿـاريـو تـہ ان کـي سـن ٽـن مهيـنـن لاءِ نـظـربـنـد ڪـيو ويـو. ان مرحـلي تي خان عبدالغفار خان ٻين کي بہ جيل موڪليو ويو.
ٿوري ئي وقت کان پوءِ جڏهن جي. ايم. سيد جي درخواست تي اليڪشن ٽربيونل جي فيصلي موجب پير الاهي بخش وزارت اعليٰ تان خارج ٿيو قاضي محمد اڪبر جي اليڪشن بہ رد ٿي. ان کان پوءِ سنڌ ڪيئي وزارتون ڊٺيون ٺهيون.
1952ع ويانا ڪانفرنس جـي ايـم سـيد پاڪستان خطي جي امڪاني حالتن جو دُرست اندازو لڳائيندي مذهبي ڪٽرپڻي، مُلايت جي زور وٺڻ جو خدشو ڏيکاريو هو، اڄ 21 هين صدي اهو ثابت ٿي چڪو آهي تہ پاڪستان مذهبي ڪٽرپٽي دهشتگدريءَ جو ڳـــــڙھہ بڻجي چڪو آهي.
مئي 1930ع ڪراچيءَ پنهنجي بنگلي تي اهم قومي ڪارڪنن جي گڏجاڻي ڪوٺايائين، جنهن انگريزي اخبار ڪڍڻ جو سوچيو ويو هڪ وفد سان گڏ محمد علي جناح سان ملي کيس سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ لاءِ گذارش ڪيائين. ان ڏس نومبر ٻي گڏجاڻي ڪوٺايائين، جنهن حاجي عبدالله هارون علامه آءِ. آءِ. قاضي شرڪت ڪئي.
1931ع خان عبدالغفار خان سان ڪراچيءَ انڊين نيشنل ڪانگريس جي اجلاس شرڪت ڪيائين خالق ڏني هال ’نوجوان ڀارت سڀا‘ جي پليٽفارم تان سخت تقريرون ڪيائين. 1931ع ئي سباش چندر بوس ڀڳت سِنگھہ جي يوٿ ليگ جو ميمبر ٿيو.
سيد غلام مرتضيٰ شاھہ جي خانداني صورتحال ڏسندي، ننڍڙي هوندي ئي شادي عزيزن مان سيد ميرحسن شاھہ ڀاڻوٺيءَ جي نياڻيءَ، بيبي مريم سان، 20 اپريل 1910ع تي، ڇهن سالن جي عمر ڪرائي وئي، اُن وقت سندس بيبيءَ جي عمر 9 سال هئي.
جي. ايم. سيد 15 سالن جي عمر ، 1919ع کان پنهنجي سماجي سياسي زندگيءَ جي شروعات ڪئي. سڀ کان اڳ هن سن شهر هڪ سماجي انجمن ’المسلمين‘ نالي قائم ڪري، ڳوٺ آسپاس سماجي سُڌارن جا ڪم شروع ڪيا، ماڻهن کي واپار ڏانهن مائل ڪيو پوليس بدران اوطاقن مسجدن سماجي فيصلن جو رواج وڌو.
1936ع جي. ايم. سيد، حاجي عبدالله هارون سان گڏجي، ’اتحاد پارٽي‘ قائم ڪئي، جنهن سر غلام حسين، سر شاهنواز ڀُٽي، حاجي عبدالله هارون اُن جي ساٿين شرڪت ڪئي. پر جيئن تہ وائيس پريزيڊنٽ ميران محمد شاھہ چونڊجي ويو، ان ڪري سر غلام حسين پنهنجي ٽولي سميت ڌار ٿي، نئين جماعت ’مسلم پوليٽيڪل پارٽي‘ ٺاهي.
وزيرن جون بدعُنوانيون ڏسي، جي. ايم. سيد ڪجھہ مهينن کان پوءِ وزارت تان استعيفيٰ ڏئي ڇڏي ماڻهن وٽ وڃي ظاهر ڪيائين تہ عوام جي تقاضائن مطابق ڪم نہ ڪرڻ ڪري، هن وزارت تان استعيفيٰ ڏني آهي.
خانبهادر الهه بخش سومري کي راضي ڪري، جي. ايم. سيد پنهنجي سيٽ تان استعيفيٰ ڏئي، کيس پنهنجي جاءِ تي وزير ڪري آندو واعدو ڪيو تہ ٽن مهينن اندر سر بنده علي جي جاءِ تي سر غلام حسين کي آندو ويندو؛ پر مسلم ليگ هاءِ ڪمانڊ اها ڳالھہ قبول نه ڪئي، نتيجي طور هندو ڪانگريس ميمبرن مسلم ليگ وزارت کي ڊاهي، الهه بخش سومري کي طاقت آندو. اهڙيءَ طرح سنڌ آل انڊيا جماعتن جي اختلافن جو آکاڙو بٹجي وئي.
اُن کان پوءِ جي. ايم. سيد مسلم ليگ کي، سنڌ مُنظم ڪرڻ جي ڪم لڳي ويو. آل انڊيا ورڪنگ ڪميٽيءَ جو ميمبر ٿيو، 1942ع حاجي عبدالله هارون جي وفات کان پوءِ صوبائي مسلم ليگ سنڌ جو صدر ٿيو 3 مارچ 1943ع تي سنڌ اسيمبليءَ پاڪستان جو ٺهراءُ پيش ڪري پاس ڪرايو هڪ يادگار تقرير ڪئي، جنهن پاڪستان اندر سنڌ لاءِ هڪ خودمختيار رياست جو تصور ڏنو ويو. ساڳئي سال جي آخر هن آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس ڪراچيءَ سڏائڻ جو انتظام ڪيو، جتي کيس آل انڊيا ڪميٽي آف ايڪشن جو ميمبر چونڊيو ويو.
14 مئي 1943ع تي سنڌ جي محب وطن سياستدان الهه بخش سومري کي شڪارپور ڪنهن فرقيوار ذهنيت رکندڙ شخص ٽانگي تي ويندي فائر ڪري، شهيد ڪري ڇڏيو، جنهن جو الزام خانبهادر ايوب کهڙي تي لڳو.
سيڪنڊري تعليم کي زور وٺرائڻ لاءِ ڪميٽي مُقرر ڪرائي (جنهن اڳتي هلي پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ سيڪنڊري ايجوڪيشن بورڊ سنڌ ٽيڪسٽ بورڊ جي صورت اختيار ڪئي).
مارچ 1922ع هن مخدوم ظهيرالدين ، سيد حاجي اسدالله شاھہ ، پير مولانا غلام مجدد سرهندي ، پير تراب علي شاھہ راشدي ٻين سان گڏجي سنڌ جي سيدن پيرن جي فيڊريشن ٺهرائڻ جي تجويز تيار ڪئي تہ جيئن اُنهن مان بد رسمن، فضول خرچين، جهالت، مريدن کان نذر نياز وٺڻ سرڪاري لقب وٺڻ واريون بِدعتون ختم ڪري سگهجن. ان ڏس سنڌ جي مٽياري سيدن جي پهرين ڪانفرنس 16، 17، 18 مارچ 1924ع تي سن سڏائي، انجمن سادات مٽياري قائم ڪرايائين.
جي. ايم. سيد جي زمين 8 اپريل 1924ع تي ڪورٽ آف وارڊس مان آزاد ٿي. هن 18 ڊسمبر 1924ع حيدرآباد سر ابراهيم رحمت الله جي صدارت مرحوم نور محمد لاکير، سيد ميران محمد شاھہ، سر شاهنواز ڀُٽي ٻين جي مدد سان، سنڌ ايجوڪيشنل ڪانفرنس ڪوٺائي.
ان وچ 1928ع کان سنڌ جي بمبئيءَ کان آزاديءَ جي تحريڪ شروع ٿي تہ سيد صاحب ان وڏي سرگرميءَ سان حصو ورتو. ان ڏس ٽي اهم ڪانفرنسون:
ڪراچيءَ سر غلام حسين جي صدارت ٿيون، جن نہ رُڳو حصو ورتائين، پر سنڌ آزاد ڪانفرنس جي ورڪنگ ڪميٽيءَ تي بہ ڪم ڪيائين. سنڌ محمدن ائسوسيئيشن بہ ڪم ڪندو آيو. جڏهن انگريز سرڪار هندستان جي حالتن جي سُڌاري لاءِ سر جان سائمن جي اڳواڻيءَ ڪميشن موڪلي تہ جي. ايم. سيد ڪانگريس آزاد خيال سياسي ڪارڪنن سان گڏجي، ’گــو ســائمـن گــو‘ تحريڪ وڌي چڙهي حصو ورتو.
1938ع واري اجلاس کان پوءِ الهه بخش سومري، وزيراعظم سنڌ کي مسلم ليگ شامل ڪرڻ لاءِ راضي ڪيو ويو، پر صُلح نہ ٿي سگهيو. ان کان پوءِ جي. ايم. سيد مسلم ليگ جي پارٽي ليڊر خانبهادر کهڙي کي سيڪريٽري محمد هاشم گزدر کي چـونڊايو اسيـمبليءَ کان ٻاهر مسلم ليگ کي مُنظم ڪرڻ جو ڪم پاڻ تي کنيو. ان وچ سکر مسجد منزل گاھہ جو واقعو پيش آيو. هندو مسلم فساد ٿيا. الهه بخش وزارت اقليت جو بچاءُ ڪري نہ سگهي، اُن ڪري هندو ميمبرن، مسلم ليگ سان گڏجي الهه بخش سومري جي وزارت کي ڊاهي، نئين وزارت مير بنده علي خان جي هٿ هيٺ ٺاهي، جنهن شيخ عبدالمجيد سنڌي، جي. ايم. سيد خانبهادر کهڙو وزير ٿيا.
ان وچ ڪئبنيٽ مشن دهلي آئي، جنهن سنڌ اسيمبليءَ مخالف ڌر جي اڳواڻ جي حيثيت جي. ايم. سيد کي گُهرايو، جتي هن پاڪستان جي مسئلي بابت آزاد هندستان آزاد پاڪستان جي گُهر ڪئي. آخر سر غلام حسين وزارت اسيمبليءَ اڪثريت وڃائي ويٺي، گورنر مسٽر موڊيءَ مخالف ڌر کي وزارت ٺاهڻ جو موقعو نہ ڏنو اسيمبلي ختم ڪري نيون چونڊون ڪرايون، چونڊن گورنر جي حمايتي سر غلام حسين، جي. ايم. سيد سندس دوستن کي شڪست ڏياري، جن اليڪشن ٽربيونل اڳيان ڌانڌلين خلاف پٽيشن داخل ڪئي. ان کان پوءِ جي. ايم. سيد مسلم جماعت جي نالي سان پارٽي ٺاهي ڪم شروع ڪيو، ترت ئي پوءِ 1947ع پاڪستان قائم ٿيو.
محمد خان سيال پنهنجي هڪ ڪمينٽ لکيو آهي تہ ڄام ساقي، ڪُجھہ ورهيہ اڳ، عوامي آواز پنهنجي سالگرھہ واري ايڊيشن لکيو هو تہ هو جي ايم سيد ٻئي جناح اسپتال داخل هئا. هڪ ڏينهن صبح جو سوير جي ايم سيد کيس چيو تہ در دريون بند ڪر، مون ائين ڪيو …. پوءِ چيائين تہ مان ذوالفقار علي ڀُٽي کي شهيد مڃان ٿو، پر ڪنهن مجبوريءَ سبب، ماڻهن جي اڳيان چئي نہ ٿو سگھان. …. جنهن کي شڪ هجي تہ ڀلي ڄام ساقي کان پَڪ ڪري جو اهڙي دعويٰ ڄام ساقي ڪئي آهي.
غلام مرتضي سيد ، جيڪو جي ايم سيد يا سائين جي ايم سيد جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، سنڌ جي چوٽي جو سياستدان عالم هو. 1943ع هي پاڪستان جي حق برطانوي سنڌ اسيمبلي مان پاڪستان جي حق ٺهراءُ پاس ڪرايو. سنڌين لاءِ الڳ وطن، سنڌوديش جي آزادي جا بنياد رکيا، جنهن لاءِ هن کي جديد سنڌي قومپرستي جو باني ڪوٺيو وڃي ٿو.
آئون خدا کي حاضر ناظر ڄاڻي سچي دل سان اقرار ڪيان ٿو وعدو ٿو ڪريان، تہ اڄ ڏينهن کان وٺي آئون پنهنجي خيالن خواھ عملن کي اهڙي طرح ڪم آڻيندس، جنهن سان تحريڪ پاڪستان کي مدد ملي " آئون وعدو ٿو ڪريان تہ پاڪستان قائم ڪرڻ لاء مسلم ليگ مون کي ڪنهن بہ قرباني ڏيٹ جو حڪم ڏنو تہ ان قرباني ڏيٹ کان ڪين هٽندس.
ان وچ آگسٽ 1955ع جي. ايم. سيد مغربي پاڪستان جي قومي ڪارڪنن جي ڪراچيءَ پنهنجي بنگلي تي خان عبدالغفار خان جي صدارت هڪ گڏجاڻي ڪوٺائي ”ائنٽي ونيونٽ فرنٽ“ ٺهرايو، بعد پاڪستان جي قومپرست پارٽين سان گڏجي لاهور ”نئشنل پاڪستان پارٽي“ ٺهرائي خان عبدالغفار خان کي صدر چونڊرايائين.
پنجابي ٻوليءَ جي باري ماهرن جا ٻه رايا آهن، هڪ موجب پنجابي ٻولي جو بڻ بڻياد آرين جي ٻولين جي ڪٽنب منجهان آهي، جڏهن ته ٻئي نظرئي موجب پنجابي ٻولي دراوڙي ٻولين جي ڪٽنب سان واسطو رکي ٿي. ڏٺو وڃي ته ڏکڻ ايشيا جي ٻولين کي ٽن وڏن گروهن هيٺين ريت ورهايو ويو آهي:
مندا قبيلن جون ٻوليون: هي ٻوليون وچ ڀارت جي رهواسين، جهڙوڪ ڀيل، ڪولهي سنٿال قبيلا ڳالهائين ٿا هنن ٻولين جو اثر پنجابي ٻوليءَ ٿورو گهڻو قبول ڪري ورتو آهي.
’موهن سنگهه‘، پنجابي ادب جي شروعات ”ناٿ جوڳين“ سان ڪئي آهي، سندس راءِ قديم پنجابي اها ئي اپڀرنش آهي، جيڪا ’پشاچي‘ جي نالي سان مشهور آهي. ان دور جي پنجابي ٻوليءَ جوڳين مسلمانن ٻنهي جو حصو آهي، جوڳي شاعرن چرٻٽ ناٿ، گورک ناٿ، چورنگي ناٿ، پورن ڀڳت، رتن ناٿ حاجي بابا رتن اچي وڃن ٿا مسلمانن سعود سعد سلمان، بابا فريد گنج شڪر امير خسرو وغيره شامل آهن.
1469ع کان 1539ع جي وچ ڌاري سک ڌرم جي بانيءَ بابا گرونانڪ پنجابي ٻوليءَ جو پهريون ڪلام لکيو، جيڪو ’گرنٿ صاحب‘ موجود آهي. هن پنهنجي مذهبي تعليم پنجابي ٻوليءَ ڏني ته جيئن ماڻهو هدايت وٺن.
پنجابي ٻوليءَ نثر به ملي ٿو، پنجابي ٻوليءَ جا گرامر به لکيا ويا. هن دؤر جي شاعرن وارث شاهه، بُلهي شاهه، علي حيدر، خواجه فقير، هاشم شاهه، قادر يار، احمد يار، عبدالحڪيم بهاولپوري، ميان لطف علي، مولوي محمد مسلم ڳڻي سگهجن ٿا.
پنجابي ادب جو پنجون دور 1849ع کان شروع ٿيو، جنهن انگريزي ٻوليءَ سان گڏ اردو به عام ٿيڻ لڳي. هندن اردوءَ جي مخالفت ڪئي ته مسلمانن پنجابيءَ جي بدران اردوءَ تي وڌيڪ زور ڏنو، 1947ع پنجاب صوبي جي ٻن حصن ورهاڱي کان پوءِ مشرقي پنجاب، پنجابي ٻوليءَ جو مرڪز بنجي ويو پنجابي ادب جي لاءِ تحرير جو ذريعو گرمکي لپي مقرر ٿي. جڏهن ته پاڪستان پنجابي تصنيفن لاءِ خط نستعليق رائج ڪيو ويو.
جديد دور معياري پنجابي ادب کي ترقي ڏيڻ لاءِ باقاعدي مجلسون ادارا قـائم ڪيـا ويـا آهـن. مـاهنـامه ”پـنـج دريـا“، مـاهنـامه ”پنجابي ادب“،
”سوير انٽرنيشنل“، ”لهران“ ٻيا رسالا مخزنون پنجابي ٻوليءَ جي اشاعت واڌ لاءِ ڪم ڪري رهيون آهن. پنجابيءَ جي مقامي محاورن مان سرائڪي هندي ٻولين پنهنجي علحده ادبي حيثيت حاصل ڪري ورتي آهي. اهڙيءَ ريت هاڻي آهستي آهستي پنجابي ٻولي فقط لاهور تائين ئي محدود ٿيندي ٿي وڃي، ڏٺو وڃي ته پنجابي اديبن محققن پنجابي ٻوليءَ جي گرامر لغات تي تازو ئي ڌيان ڏنو آهي ڪيترا ڪتاب لغتون تيار ڪيون آهن.
1947ع کان وٺي هيل تائين ملڪي سرشتي جي اصولن پٽاندر جيڪي به وزيراعليٰ منتخب ٿيندا آيا آهن، تن جو تعلق مختلف سياسي پارٽين سان رهيو آهي، هيٺ پنجاب جي وڏن وزيرن جو تفصيل ترتيبوار ڏجي ٿو: 15 آگسٽ 1947ع کان 25 جنوري 1929ع تائين افتخار حسين خان، ،
30 مارچ 2009ع تي گورنر راڄ ختم ڪيو ويو، جنهن بعد ٻيهر شهباز شريف کي پنجاب جي وزيراعليٰ طور بحال ڪيو ويو، جيڪو اڄ تائين وزيراعليٰ آهي. تازو 25 فبروري 2011ع تي پنجاب جي گڏيل حڪومت مان پيپلزپارٽي پنجاب کي ڌار ڪيو ويو آهي.
قديم پنجابي ادب جيڪو ڀرنش پشا جي نالي سان مشهور ٿيو، هن ڪجهه جوڳين ناٿن جي حصي کانسواءِ ڪجهه صوفين جوڳي شاعرن جو حصو پڻ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن چرپٽ ناٿ، چورنگي ناٿ يا پورن ڀڳت، رتن ناٿ يا حاجي بابا رتن جا نالا وٺي سگهجن ٿا، جن جو ڪلام، شبدن شلوڪن جي صورت ملي ٿو، هن دور هڪ مسلمان مسعود سعد سلمان جو نالو پڻ ملي ٿو، جنهن ”بارهه ماهي“ ”ست واري“ چيا هئا، هن کان پوءِ بابا فريد شڪر گنج جو ڪجهه ڪلام هندي نسخن ملي ٿو، بابا گرونانڪ صاحب جنهن جي هدايت نيڪيءَ جي املهه موتين کي پنجابي سرائيڪي ’گرنٿ صاحب‘ محفوظ ڪيو ويو، جنهن کي پنجابي زبان جو پهريون مستند ڪلام چئي سگهجي ٿو.
مغلن جو دور : هن دور پنجابي جي جن وڏن شاعرن جو ڪلام ملي ٿو، انهن شاهه حسين پنجابي ڪافين جي صنف نهايت اعليٰ قسم جو شاعر ٿي گذريو آهي، جنهن پنهنجي ڪلام هير رانجهي جي ڪردارن کي علامت طور پيش ڪيو.
حافظ برخوردار وڏو عالم فاضل هو، جنهن عوامي داستانن کان سواءِ فقه تفسير تي پڻ ڪتاب لکيا، سندس ڪلام مرزا صاحبان، يوسف زليخان، سسئي پنهون، فرايض ورثه، جنگ نامه، امام حسين عليه السّلام، قصيده غوثيه، چرخه نامه اڻويهن رسالن تي مبني انواع برخوردار هڪ وڏو ڪارنامو آهي، پنجابي ادب جي تاريخ حافظ برخوردار کي سورهين صديءَ جو نمائندو شاعر مڃيو وڃي ٿو.
1947ع تائين پنجاب تي انگريزن جو اقتدار قائم رهيو. ورهاڱي وقت انبالا جالنڌر وارن ضلعن کان سواءِ، ضلعي گورداسپور تعلقي چونيان جو اڌ حصو ڀارت ڏانهن هليو ويو، جنهن کي ’اوڀر پنجاب‘ جو نالو ڏنو ويو. 14 آڪٽوبر 1955ع تي پنجاب صوبي کي، بهاولپور رياست سميت ون يونٽ ضم ڪيو ويو پهرين جولاءِ 1970ع تائين پنجاب غير صوبائي حيثيت جو حامل رهيو. لاهور کي ون يونٽ جو تخت گاهه بنايو ويو هو. ڀارت سان 1965ع 1971ع وارين جنگين شروعاتي اهم محاذ پنجاب جي سرحد تي کوليا ويا. وفاقي گاديءَ وارو هنڌ اسلام آباد، پنجاب راولپنڊي کان چئن ميلن جي فاصلي تي واقع آهي. 1977ع اسلامي ڪانفرنس به پنجاب منعقد ٿي.
پنجاب جي سرزمين اولياءَ الله صوفياءِ ڪرام جو مرڪز رهي آهي. حضرت داتا گنج بخش هجويري، شاهه ابو المعالي، پير مڪي، ميان مير سنڌي، مخدوم جهانيان جهان گشت، شاهه مقيم، غوث بهاءُ الدين زڪريا، شاه شمس سبزواري، شاهه رڪن الدين عالم، بابا فريد، شاهه دوله گجراتي، شاهه عنايت قادري، بابا بُلهي شاهه، سلطان باهُو، شاهه جمال، مهر علي شاهه، شيخ قلندر شاهه سهروردي، شاهه حسين ماڌو لال حسين، وارث شاهه، امام بري، سائين شير محمد، سيد، قطب علي شاهه سيد محمد عبدالله شاهه، خواجه غلام وغيره هن سر زمين کي صوفي مسلڪ معرفت اسلامي تعليم سان منور ڪيو.
تاريخدانن موجب 327 ق. م سڪندر اعظم ايران فتح ڪرڻ کان پوءِ پنجاب جي هن علائقي ڏانهن وڌيو. درياهه جي ڪناري تي راجا پورس کي شڪست ڏئي، يونانين جو اقتدار قائم ڪيائين. چندر گپت موريا يونانين کي سنڌو ماٿر جي هن حصي مان ڪڍي موريا سلطنت جو بنياد وڌو. پنجاب جي قديم ترين تهذيب جا زنده نشان هڙپا ٽيڪسيلا جي آثارن مان بخوبي ڏسي سگهجن ٿا، هتي 4000 ق.م دراوڙي تهذيب موجود هئي اڍائي هزار سال آرين اچي ننڍيون ننڍيون رياستون قائم ڪيون.
احمد گوجر هير رانجهي جي عوامي داستان کي طويل بيتن جي صورت منظوم ڪيو. هن کان سواءِ ڇڇو ڀڳت لاهوري پڻ اهم شاعر ٿي گذريو آهي، جنهن گيتا جو منظوم ترجمو ڪيو، هن دور جيڪي ٻيا اهم شاعر ٿي گذريا آهن، انهن عبدالله لاهوري، ڪمال الدين شاهه ظريف، پير محمد معزالدين اسلام، طب جنگ نامن جهڙن موضوعن تي شاعري ڪئي، هتي اهو ياد رهي ته مغل دؤر پنجابي ادب نثر تي ڪنهن به قسم جو ڪم نه ٿي سگهيو.
هيءُ پاڪستان جو آبادي جي لحاظ کان وڏي وڏو ايراضي جي لحاظ کان ٻيو نمبر وڏو صوبو آهي. هن جي ڪل پکيڙ 205,3442 ڪلوميٽر 79,2842 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر آبادي رکي ٿو هن جي دور وار ڪل آبادي هن ريت رهي آهي:
هن وقت پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ لاهور آهي. آباديءَ جي حساب سان پنجاب سڀني صوبن کان وڏو آهي، ان ڪري فوج بيورو ڪريسيءَ به پنجاب جي ماڻهن جي اڪثريت هئڻ ڪري ملڪ جي اقتدار وسيلن جي ورهاست پنجاب کي اهم حيثيت تسلط رهيو آهي. جنهنڪري ننڍن صوبن کي محروميءَ جو احساس ٿئي ٿو انهن کي پنجاب ان جي بالادستيءَ سان هميشه شڪايت رهندي آئي آهي.
سج اول آبادي جو ستارو آھي. ڪائناتي ارتقا کان گهڻو پوء جي مرحلي پيدا ٿيو ھو ان جي بيھڪ ٻي آبادي جي ستارن جي نسبت ڀاري عنصرن جي مقدار وڌيڪ آھي. انهن ڀاري عنصرن کي فلڪياتي زبان ڌاتون چون ٿا پر علم ڪيميا ڌاتن جي وصف ان کان مختلف آھي ھيڊوجن ھيليم کان ڀاري عنصر قديم ڦاٽڻ وارن ستارن جي مرڪز بنيا ھئا. ان لاء ڪائنات انهن عنصرن جي موجودگي جي لاء ستارن جي پھرين نسل جو مرڻ ضروري ھو. قديم ترين ستارن ڌات جي تمام گهٽ مقدار پاتي وڃي ٿي. فلڪياتي ماھرن جي خيال سج جي اوچي ڌاتيت ان جي چوڌاري گرھن جي جوڙ لاء انتھائي اھم ھئي. ڇوجو گرھ ڌاتن جي ارتڪام مان بنيا ھئا.