polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
عرب حملي کان اڳ سنڌ گيت ڳائڻ جو راوج قائم هو، محمد بن قاسم جڏهن سنڌ فتح ڪئي، سنڌ جي ڪجهه قبيلن گيت ڳائي سندس آڌر ڀاءُ ڪيو هو. سنڌي شاعرن جو ذڪر عرب دور به ملي ٿو، پر اها عربي ٻولي لکي ويندڙ شاعري هئي، ڪن محققن جو خيال آهي ته عيسوي سن جي ابتدا يا ان کان به اڳ لکت جي حوالي سان سنڌي زبان يا سنڌي جي ڪا زبان موجود هئي، يا وري شاعري جي هڪ سٽ اره بره ڪنڪره، ڪراڪره مندره جنهن جي تشريح سنڌيءَ هن طرح ڪن ٿا ته: اهڙو ٻُڙو ڪو ڪري جو ڪري مينڌرو, ان کي پڻ ڪي سنڌي محقق عرب دور جي سنڌي شاعري ڪوٺين ٿا، پر صرف اهو هڪ گمان آهي.
سومرا دؤر سنڌي رومانوي داستانن جي حوالي سان انتهائي اهم دؤر آهي. سنڌ جي عام مقبول ڪھنن قصن عشقيه داستانن جي عنوان تي غور ڪرڻ سان معلوم ٿيندو ته، انھن مان گھڻن جو بنياد سڌو، سومرن جي دور واريءَ سرزمين لڳل نظر ايندو. سنڌ جا رومانوي قصا رزميه داستان، ھن دور جا لافاني يادگار آھن. عمر مارئي، ليلا چنيسر، مومل راڻو دودو چنيسر، ھن زماني جا اھي تمدني ادبي پھلو آھن جن کي سنڌ جي ادبي تاريخ وڏو مقام حاصل آھي. سومرا دور جا رومانوي قصا اڄ جي سنڌي ادب جو وڏو سرمايو آهن، جيڪي تمثيل طور اڄ تائين پڻ رائج آهن.
سنڌي علم و ادب جي تاريخ جي مطالعي مان خبر پوي ٿي ته سنڌي ادب جو بنياد اوسر وارو باقاعده دور سومرن جي دور کي سمجهيو وڃي ٿو. توڙي جو سومرن جي دور سنڌ جي تعليمي سرڪاري ٻولي عربي هئي پر سومرا حڪمرانن جي مادري زبان سنڌي هجڻ سبب ان دور کي سنڌي ٻولي جي تعمير توسيع وارو دور تصور ڪيو ويندو آهي. سومرون جي دور کان وٺي مير جي دور جي خاتمي تائين، جيئن ته سنڌي ٻولي جي صورتخطي موجود نه هئي، ان لاءِ ان وقت سنڌي ڪتاب يا نسخا ديوناگري، خواجڪي سنڌي يا ٻين لپين لکيا ويندا هئا.
ارغون دور سنڌ اندر تعليم جي لاءِ مدرسن جو وڌو ڄار وڇايو ويو، جنهن سبب سنڌي کان وڌيڪ فارسي ٻولي رائج ٿيڻ لڳي، سنڌي عالم به بيت، ڪتاب فارسي لکڻ لڳا، ان دور سنڌ علمي ادبي حوالي سان ايران جو ڏيک ڏيڻ لڳي. سنڌي عالمن پاران ان وقت تمام گھٽ ادب سنڌي سرجهيو ويو، آئين اڪبري، تاريخ طاهري، تاريخ معصومي ٻيا سوين ڪتاب سنڌي عالمن فارسي لکيا. هن دور قاضي قاضن جهڙن سنڌي عالمن فارسي سان گڏ، سنڌي بيت چيا تحرير ڪيا، جيڪي بعد شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جي ڪلام سان گڏ هٿ آيا.
هن دور سنڌي شاعري وڏو نالو شاهه عبدالڪريم بلڙي واري جو آهي، شاهه صاحب پنهنجي شاعري لکڻ نه ڏيندو هو، پر سندس وفات کان ڇهه سال پوءِ ميان محمد رضا فارسي بيان العارفين نالي ڪتاب لکيو، جنهن هن شاهه صاحب جا 107 بيت لکيا، جن مان 96 سنڌي 11 پارسي بيت شامل آهن. هن جي شاعري مثنوي رومي جو اثر ويٺل هو، پر هن ڪافي بيت الڳ انداز چيا. هن دور جي سنڌي شاعري جو اثر اڳتي هلي شاهه عبداللطيف ڀٽائي تي پڻ ٿيو، جنهن جو بلڙي واري سان عقيدت جو رشتو هو.
گنان اسماعيلي فرقي جي بزرگن جي مذهبي شاعري آهي، جيڪا سومرا دور سنڌ اندر شروع ٿي.اسماعيلي داعين مقامي ماڻهن تبليغ لاءِ مقامي ٻولي جو سهارو ورتو. پير صدرالدين اسماعيلي پهريون مبلغ هو جنهن جا گنان خواجڪي سنڌي لکيل آهن. گنان سنسڪرت جي لفظ گيان مان نڪتل آهي. گنان قديم سنڌي نظم جي هڪ صنف آهي. گنان جي شروع هڪ وراڻي ٿيندي آهي، جيڪا هر بند جي پوري ٿيڻ کان پوءِ دهرائي ويندي آهي. گنان کي سنڌي وائي ڪافي جي پاڙ پڻ چيو ويندو آهي.
سنڌ تي مغل دور 1520ع کان به اڳ تيمور لنگ منگول کان قائم هو پر مستحڪم نه پئي رهيو. ترخان ارغون خود مغل سلطنت پاران صوبيدار طور مقرر هئا. 1599ع کان پوءِ اورنگزيب جي زماني تائين به مغل حڪمراني جو سنڌ تي اثر رهيو،ارغون ترخان دور ڄاڻايل ادب مغل دور به شامل ڪيو ويندو آهي. هن دور ميون شاھ عنايت رضوي نصر پوري بيت وائي جي صنفن جو تمام وڏوشاعر ٿي گذريو جنهن جو شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ تي گھرو اثر پيو.
سمن جي دور جي حڪومت 1350 کان 1520ع تائين هوي سمن جي دور شيخ حماد،اسحاق آهنگر،مخدوم احمد ڀٽي،قاضي قاضن،عيسي لنگوٽي،شيخ لاڏ جيو شاعر هئا.سمن جي دور مخدوم جعفر بوبڪائي به وڏو عالم هو. سمن جي دور سنڌي شاعري جي صنف ڳاهن ء عشقيه داستان جي شروعات ٿي.سمن جي دور جو مشهور شاعر قاضي قاضن هيو هن دور جي شاعرن جو ذڪر ڪلهوڙن جي دور لکيل ڪتاب تحفته الڪرام ملي ٿو سمن جي دور جو عشقيه قصو نوري ڄام تماچي جي داستان آهي.
رائي گهراڻي جي زماني سنڌ جو انتظام باقاعده هڪ زبردست دفتري ٻولي جي وسيلي هلايو ويندو هو. سنڌ جي وڏن شهرن توڙي ننڍن شهرن علم جا باقائده مدرسا سنڌي ٻولي موجود هئا. ان وقت جي سنڌي ٻولي جا حرف عبراني زبان سان ملندا هئا. هن دور جو ادب يعني شاعري، نظم، نثر، سڀ ناپيد آهن، جنهن لاءِ چيو وڃي ٿو ته عرب فاتحن پنهنجي دستور موجب شايد انهي عالمي خزاني کي نذر آتش ڪري ڇڏيو.
سومرن جي دور شروع ٿيل ذڪر سماع سهرو ڳيچ يا گيت جا سلسلا رهيا. سنڌ اصل سهرو پر ان کي ڳيچ يا گيت به چئبو جيڪي سومورن جي دور جون مقبول صنفون آهن. سومرن جي زماني جيڪو سماع ڳايو ويندو هو ان جي قسم کي گيت چيو ويندو آهي. سنڌي گيت جي پهرين شاعره مائي مرکان شيخڻ کي سڏيو وڃي ٿو، جيڪا پڻ سومرن جي دور جي شاعره هئي.
هن دور جو مشهور رومانوي داستان نوري ڄام تماچي جو آهي، رومانوي داستان اڪثر افسانوي هوندا آهن، پر نوري ڄام تماچي جو قصو محض افسانو ڪونهي، بلڪه اهو هڪ نيم تاريخي داستان آهن، جنهن تماچي جي شخصيت تاريخي آهي، جڏهن ته نوري جي شخصيت حقيقي پر پسمنظر افسانوي آهي. هي داستان اڄ به سنڌي نثر توڙي شاعري وڏي اهميت رکندڙ آهي.
انگريزن سنڌ 1843ع پير پاتو ڏهه سال کين سنڌي الف _ ب ٺاهڻ لڳا. يعني 1853ع کان انگريزن “باب نامي” جي نالي سان هڪ ٻاراڻو ڪتاب شايع ڪرائي نئين سنڌي ادب جو بنياد وڌو. سال 1843ع تائين سنڌي ادب ڪوبه ناول لکيو ڪونه ويو. جيڪڏهن ڪو لکيو به ويو ته ان جو نام و نشان به ڪونه آهي.
سنڌي ادب تنقيد جي صنف جي شروعات ڪلهوڙا دور مان ٿيل ڀائنجي ٿي، جنهن قاضي قاضن، جنهن پهرين دفعي شاعري مرشد لاءِ جوڳي جو لفظ استعمال ڪيو هو، ان سٽ تي ابو الحسن تنقيدي بيت لکيو. ان کي سنڌي پهريون تنقيدي ادب ڪوٺجي ٿو. هي بيٽ رهن ريت هئا:
تالپر دور به سنڌي ادب جو اهم دور آهي. هن دور ڪافي جي صنف عروج ماڻيو ته مرثيو، نوحو، مثنوي، قصيدو، سلوڪ جهڙين شاعري جي صنفن مقبوليت ماڻي. سچل سرمست، سيد ثابت علي شاهه، سامي وغيره ٽالپر دور جا اهم شاعر ليکيا وڃن ٿا.
ڪيترائي محقق موهن جي دڙي واري دور کي سنڌي ادب جي شروعات ڪوٺين ٿا، سندس خيال مطابق، سنڌي ادب متعلق ان دور جي ڪا تاريخ موجود ناهي، پر ويدن سنڌو ماٿري جي شاعري رقص جي واکاڻ سنڌي ادب جي قديم هجڻ جو ثبوت آهي.
سنڌي بيت جن جي شروعات سمن جي دور ٿي تن هندي ڏوهيڙي جي ڪافي اثر هيو. شيخ حماد، اسحاق آهنگر درويش راڄو سمن جي حڪومت سنڌي بيت چوندا هئا. ماموئي جا بيت، پيشن گوئي جي صورت چيل آهن.
انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا مطابق راجپوتن جو اصل شاهاڻو شجرو، گوهلوت ڪچواها سان ملي ٿو، جيڪي زرعي زمينن جا آبادڪار هئا. نائين صديءَ جي شروعات هندستان جي اترين علائقن راجپوت سلطنتون پنهنجي عروج تي رهيون، جن مان ڪي راجپوت بادشاهتون مسلمانن جي شروعاتي حملن وقت نه رڳو وڏيءَ رنڊڪ طور سامهون آيون پر پنجاب گنگا واديءَ مسلمانن جي فتح دوران به راجپوت، راجسٿان وچ هندستان پنهنجي خودمختيار حڪومت برقرار رکڻ ڪامياب ٿيا. ڪجهه عرصي بعد علاءُ الدين خلجي، اوڀر راجسٿان چتور رتناپور قائم راجپوتن جي ٻن قلعن کي فتح ڪيو، پر قلعن تي گهڻي عرصي تائين پنهنجي حڪومت قائم نه رکي سگهيو.
راجپوتن جي ڪجهه مخصوص قبيلن کان سواءِ ٻين مڙني راجپوتن جو مذهبي عقيدو طور طريقا عام هندن کان مختلف نه ٿيندا آهن. راجپوتن جي اڪثريت ولڀ آچاريه رامانُج جي پرچار ڪيل ’وشنو نظريي‘ جي پوئلڳ آهي. ان کانسواءِ ڪجهه راجپوت گهراڻا شِوَ جي پوڄا به ڪندا آهن. مٿن سوامي نارائڻ جي پرچار جو گهڻو اثر ملي ٿو. ساڳئي وقت هندو راجپوت هندو ڌرم جي سڀني ديوتائن ديوين جي پوڄا ڪندا آهن، سندن گهرن ڪم جي جڳهين تي وشنو، شيوا، گڻپتي موريا، شري ڪرشن، سرسوتي، آشا پوري، نگ ماتا، منڏاوري، کوڙيار ماتا چمندا جون تصويرون/ مورتيون رکيل هونديون آهن، جن جي پوڄا ڪندا آهن.
راجپوت اصل ڪشتريه طبقي جو موجوده نمائنده نسل آهي. ماضيءَ جي ڪجهه ڏهاڪن کان هن قبيلي پاران ٻين حڪمران گهراڻن، ڪولهين ڀيلن مان شادين سبب راجپوت قبيلي جي اصل سڃاڻپ ختم ٿي چڪي آهي. راجپوت قبيلي چوٿين صدي عيسويءَ هندستان تي حملو ڪيو هو. هن قبيلي جو شمار بهادر ويڙهاڪ قبيلي طور ٿيندو اچي، ان ڪري کين ’کتري‘ جو نالو ڏنو ويو. هندستان حملي بعد راجپوتن راجپوتانه کي پنهنجي حڪومت جو مرڪز بڻايو.
برصغير جي ورهاڱي وقت 1947ع ڌاري راجپوتن جي ’راجائي رياستن‘ کي هندستان شامل ڪيو ويو، جڏهن ته 50-1949ع انهن رياستن کي ملائي راجسٿان نالي هڪ رياست ٺاهي وئي. موجوده وقت راجسٿان پراڻن راجائن جي جاگيرن، تجارتي طور طريقن، قيمتي خزاني ثقافتي ورثي سبب سياحن جي دلچسپيءَ جو مرڪز بڻيل آهي.راجپوتن کي ڪيترين درجي بندين ورهايو ويو آهي، جهڙوڪ: ونش ومشا هڪ خاص ذيلي ورڇ ’جاتي‘ .
قائدي موجب گجرات رهندڙ راجپوتن جي ٻولي گجراتي آهي، جڏهن ته ڪڇ جي جاڙيجا راجپوتن جي ٻولي ڪڇي آهي، جنهن جو لهجو هيٺينءَ سنڌ ڳالهائجندڙ لهجي سان تمام گهڻي مماثلت رکي ٿو. ان کانسواءِ ڪيترا راجپوت هندستاني مارواڙي پڻ ڳالهائيندا آهن. راجپوت جنهن بِ جاگرافيا رهن اها ٻولي ڳالهائين.
ھندن جو هڪ خانه بدوش قبيلو. هيءُ قبيلو ڪاٺياواڙ مارواڙ مان سنڌ داخل ٿيو. هيءُ سنڌو ماٿريءَ جو قديم قبيلو آهي. -پاڪستان- کان اڳي هيءُ ڏوهاري قبيلو ليکبو هو، ڇاڪاڻ ته 18 19 صدي عيسويءَ هن قبيلي وارا ٻين ڏوهارين ذاتين سان گڏجي واٽهڙن، مسافرن يا قافلن سان دوستي ڳنڍي، انهن کي نشيدار شيون کارائي، وٽانئن سڀ مال متاع ڦري وٺندا هئا مسافرن کي قتل ڪري کڏن پوري ڇڏيندا هئا، تنهنڪري انگريزن جي حڪومت هيءُ قبيلو ڏوهاري ليکبو هو خانه بدوش ٿي گذاريندا هئا. هنن کي ڪنهن به هنڌ تي -ٽن- مهينن کان وڌيڪ عرصو رهڻ جي اجازت نه هئي.
”لفظ باگڙيءَ جو استعمال هر انهيءَ هندو راجپوت يا جت/ جٽ لاءِ ٿيندو آهي، جيڪو باگڙيا، سرسا حصار جي ڏکڻ اولهه واقع بيڪانير جي پاسي جو رهاڪو آهي. گرداسپور جا باگڙي سهلريا آهن، جيڪي پنهنجو قبيلو باگڙيا ڀاگڙ ٻڌائيندا آهن. جڏهن ته هڪ دعويٰ آهي ته اهو قبيلو علاءُالدين غوريءَ جي دؤر دهليءَ مان هجرت ڪري اچڻ وارن راجپوتن مان آهي. پنجاب سيالڪوٽ واري علائقي به ڪيترائي باگڙي خاندان رهندڙ آهن. معاشي اقتصادي حوالي سان، هندو نيچ ذاتين باگڙي نسل ٻين کان سرس آهي. هاڻي ته وقت گذرڻ سان گڏ سنڌ جي باگڙين به مختلف تبديليون رونما ٿيون آهن، جڏهن ته سندن شرح خواندگي به وڌڻ لڳي آهي .“
”باگڙين جي ٻولي باگڙي، باگڙيا، بورياس بهگڙي جي نالن سان سڃاتي وڃي ٿي. هن ٻوليءَ جو 62 سيڪڙو لهجو هندي ٻوليءَ سان، 65 سيڪڙو هريانوي ٻوليءَ سان، 66 سيڪڙو مارواڙي ٻوليءَ سان، 75 سيڪڙو سنڌي ٻوليءَ سان، 76 سيڪڙو شيخاوتي ٻوليءَ سان، 65 سيڪڙو ڌنواري ٻوليءَ سان، 47 سيڪڙو گڊواري ٻوليءَ سان، 60 سيڪڙو ميواتي ٻوليءَ سان، 70 سيڪڙو جند واري ٻوليءَ سان هڪجهڙائي رکي ٿو. هيءَ هڪجهڙائي لفظي، لهجاتي وياڪرڻي آهي. هيءَ ٻولي هندستان جي پنجاب، فيروزپور ضلعن، راجستان، هنومان ڳڙهه، شري گنگا نگر، هريانه، سرسا، هسار، مڌيه پرديش کان سواءِ پاڪستان جي سنڌ صوبي جي ٿر واري حصي ڳالهائي وڃي ٿي .“
باگڙي برادريءَ جي رهڻي ڪهڻي، ثقافت کائڻ پيئڻ سنڌ وسندڙ ٻين قبيلن برادرين کان مختلف آهي. هن بيحس سماج باگڙي برادريءَ کي گهٽ سمجهيو وڃي ٿو ، جڏهن ته دنيا جي ٻين ملڪن اهڙن قومن کي معزز معتبر قوم سمجهيو وڃي ٿو. جهڙيءَ ريت باگڙي برادريءَ کي عام انسانن کان مختلف تصور ڪيو وڃي ٿو، تهڙي ئي ريت باگڙي برادري ماڻهن جو لهجو ڳالهائڻ جو انداز به ڪجهه ائين ئي مختلف آهي. عام طور تي زيادتي ڪنهن تشدد ظلم وغيره کي چيو ويندو آهي، پر هتي وڏي زيادتي اها آهي ته ان کي گهٽ ذات تصور ڪيو ويندو آهي. عام خيال موجب، باگڙي برادري هڪ ئي وقت انيڪ مسئلن کي منهن ڏنو آهي.
”سنڌ ڀيل باگڙي ، ڳوهون نانگ ماري کائيندا آهن. سماجي علمن جي خيال کان هن قسم جو عمل هنن ماڻهن رائج جمالياتي اخلاقي طريقن نظامن ڏانهن اشارو ٿو ڪري. ڏٺو وڃي ته هنن ماڻهن جي گهرن کرپيون، رنبا، بگليون رسيون اهڙيءَ طرح رکيون آهن، جهڙيءَ طرح ساهتي پرڳڻي جي ماڻهن جي گهرن اجرڪ، لويون، سوسيون، لونگيون رلهيون. هن طرح هڪڙي ئي هنڌ تي جمالياتي اخلاقي قدرن جو اختلاف ظاهر ٿي ٿو سگهي، پر ڇاڪاڻ ته هڪڙي ڌر انهيءَ حيثيت نه آهي جو اها تصادم کي قبول ڪري، انڪري اهڙن حصن اهڙن هنڌن تي ڪلچرل تصادم جي ڪري نقصان ڪو نه ٿو ٿئي .“
مشهور ڪهاڻيڪار علي بابا پنهنجي هڪ ڪهاڻيءَ باگڙين جو ذڪر ڪجهه هنن لفظن ڪيو آهي. ھُو ڏوجھرا کائيندو، سوچيندو ھلندو ٿو وڃي، مانجھند جي پراڻي سنسان مندر ڏانھن. اڃا دريا جو بچاءُ بند نئون نئون پيو ٻڌجي. درياھ مٿان مير بحرن جو ٻيڙياتو ڳوٺ آھي. ويچارا ميربحر ڄمنِ به ٻيڙين ، مرن به ٻيڙين !
باگڙين جا ڇنا منھن آھن، جي درياه جي پيٽ پيدا ٿيندڙ لئي جي لاڪڙ مان کارا ٺاھي پيٽ گذر ڪندا آھن. اھو زميندارن جو مال ٿي ويندو آھي انڪري ته لاڪڙ جا ڌڻي زميندار ھوندا آھن نه باگڙي. ويچارا باگڙي ته رڳو ايترو ڄاڻندا آھن ته لاڪڙ مان ڇا ڇا ٺاھي سگھجي ٿو؟
هڪ روايت مطابق- ”باگڙي قبيلو ڪاٺياواڙ مارواڙ مان سنڌ داخل ٿيو. هيءُ سنڌو ماٿريءَ جو قديم قبيلو آهي. پاڪستان کان اڳي هيءُ ڏوهاري قبيلو ليکبو هو، ڇاڪاڻ ته 18 19 صدي عيسويءَ هن قبيلي وارا ٻين ڏوهارين ذاتين سان گڏجي واٽهڙن، مسافرن يا قافلن سان دوستي ڳنڍي، انهن کي نشيدار شيون کارائي کانئن سڀ مال متاع ڦري وٺندا هئا. مسافرن کي قتل ڪري کڏن پوري ڇڏيندا هئا، تنهنڪري انگريزن جي حڪومت هيءُ قبيلو ڏوهاري ليکبو هو خانه بدوش ٿي گذاريندا هئا. هنن کي ڪنهن به هنڌ تي ٽن مهينن کان وڌيڪ عرصو رهڻ جي اجازت نه هئي .“
ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ’سنڌي ٻولي جو بڻ بڻياد‘ لکي ٿو ته”پوادي، پنجابي ٻوليءَ جو هيءُ لهجو، پنجاب جي اوڀر واري سرحدي علائقي ، ستلج کان وٺي، اولهه طرف بياس نديءَ تائين، ڏکڻ گهگهر درياءَ جي وچئين خطي تائين ڳالهائيو ويندو آهي. هيءَ ٻولي سراءِ وڻجارن کان وٺي، سرهند انبالا تائين ڳالهائي ويندي آهي. هن تي باگڙي هنديءَ جو به اثر آهي .“
هي لاڏائو قبيلن جي ٻولي آهي، انڪري اتان جي مقامي زبانن جو مٿس گهڻو اثر رهي ٿو. هي قبيلا گهڻو ڪري هندو مذهب سان تعلق رکن ٿا. ڪي ڪي انگريزن جي سنڌ صاحبيءَ کان پوءِ عيسائي به ٿيا آهن، پر ثقافتي طور هُو هندو مذهب سان لاڳاپيل آهن. سندن پيشو زراعت آهي. 2000 جي آدم شماريءَ جي انگن اکرن موجب هندستان هن ٻوليءَ جي ڳالهائيندڙن جو تعداد 1899000 هو.
ڊاڪٽر انور فگار هڪڙي ٽماهي ’مهراڻ‘ ڇپيل پنهنجي هڪ مضمون لکيو آهي ته ”هي ڪتاب پنجاب جي انهن تاريخدانن دانشور حڪمرانن لاءِ منهن ٽوڙ جواب آهي، جن اهو نظريو قائم ڪيو آهي ته، اصل سنڌي فقط باگڙي ڀيل آهن، پر هي ڪتاب انهن لاءِ پيغام آهي ته، سنڌ موجوده وقت رهندڙ اڪثر قبيلا اصلي سنڌي آهن .“
پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هن اقليت واري قبيلي کي آزادي حاصل آهي. اڄ سنڌ باگڙين جا ڪيئي ڳوٺ آباد آهن کين ڌنڌي ڌاڙيءَ جي آزادي آهي. کين ووٽڏيڻ جو حق به حاصل آهي. هن وقت باگڙي ٻنين مزدوري ڪن يا ٺيڪي تي کيتي ٻاڙيءَ جو ڪم ڪندا آهن، پر افسوس جو انهن کي پنهنجو اصل مانُ مرتبو نه ملي سگهيو آهي.
هيءَ ٻولي پنجاب جي فاضلڪا تحصيل، فيروز پور تائين پکڙيل آهي. راجپوتانا جي اُتر- ولهه اُتر بيڪانير آباد مسلمان راجپوت هيءَ ٻولي ڳالهائيندا آهن. بهاولپور جي راجسٿاني سرحد سان ملندڙ علائقي ڀٽياليءَ جو وڏو اثر آهي. هن حصي ڀٽياليءَ کي راٺي، راٺوڙي باگڙي به ڪوٺيندا آهن.
باگڙي ٻولي هند يورپي، هند ايراني، هند آريائي راجستاني ٻولين جي خاندان مان آهي. هن ٻوليءَ جي ڪابه لپي ڪانه ملي آهي. مذهبي جنتر منتر علائقي جي حساب سان اتان جي لپيءَ لکيا وڃن ٿا. گهڻو ڪري ديوناگري لپيءَ جو استعمال ٿئي.
باگڙي قبيلي جا ماڻهو ڳوههَ جو گوشت شوق سان کائيندا آهن. جيئن ڳوهه کي ڦاسائڻ لاءِ باگڙي جهنگ رلندا آهن تيئن دولت جا پوڄاري دولت جي حرص هٿ پير هڻي مري ويندا آهن .
هندو مت سان تعلق رکندڙ باگڙي برادري پاڪستان سميت سنڌ جي هر ننڍي وڏي ضلعي صدين کان آباد آهي. هن برادريءَ کي سنڌ جا اصل وارث به چوندا آهن.
پوءِ محمد بن قاسم نظر ڪئي ته حـُـبيـَـش بن اخي عامـِـر بن عبدالقيس کي ڏٺائين جو سندس سامهون بيٺو هو. چيائينس ته: ”اي اخي عامر بن عبدالقيس جا پٽ!
منهنجي دل شاهدي ٿي ڏيئي ته ڏاهر ڪسي ويو.“ محمد بن قاسم فڪر رهيو، هر هڪ کان ٿي پڇيائين ته: ”ڏاهر جي ڪا خبر اٿيئي، جو هو گم آهي.“ نيٺ هڪ برهمڻ آيو امان گهري چيائين ته: ”اي امير عادل!
سنڌ جا مشائخ خبرون ٿا ڪن ته، جڏهن آسماني مدد خدائي تائيد عربن جي حال جي موافق ٿي، ڪافر ڀڄي ويا، تڏهن محمد بن قاسم انهيءَ احوال جي فتح جو خط حجاج بن يوسف ڏانهن لکي موڪليو.
من قاسم و ياران را گواه ميکنم تا بکفارچه کار خواهي کرد؟ گفت: از تو عمل درست آيد يا نه؟“ اسان جي خيال ٻيءَ ”گفت“ کان اڳ ”ديگر“ لفظ هئڻ گهرجي جو شايد ڪاتب کان ڇڏجي ويل ٿو ڏسجي. ديگر نه هجڻ ڪري ائين پيو معلوم ٿئي ته اهو پويون ”گفت“ ڄڻ عمرو جو جواب آهي. حالانڪ ائين نه آهي، اهو به حجاج بن يوسف جو قول آهي.
پ: تسقر عابي، ن: اي شتعي عابي، ب: شتعي عابي، ر، م تسقر عالي، س: مشتعر عالي، ڪ: مشعفرعابي، ڏنل پڙهڻي فارسي ڇاپي مطابق آهي محض قياسي آهي. ”عابي“ شايد ”غساني“ جي تصحيف هجي. فلتامل.
عـَـمرَو بن مـُـعـِـيرَه ڪـِـلابـِـيءَ کان روايت ڪن ٿا ته: جنهن وقت حـَـجاج جي سامهون لشڪر ٺاهي بيهاريو هئائون، تنهن وقت حجاج بن يوسف صفن اڳيان اچي هر هڪ صف کي ڏڍ ڏيئي رهيو هو. ائين ڪندي اچي عـَـمرَو بن خالد وٽ پهتو. چيائينس: ”اي عـَـمرَو!
محمد بن قاسم همراهن جي شاهديءَ سان ٻڌاءِ ته تون ڪافرن سان ڪهڙو ڪم ڪندين؟“ چيائينس: ”توکان ڪو ٺيڪ ڪم به ٿيندو يانه“ ؟ پوءِ راوي چيو ته: ” جنهن ڏينهن ڏاهر سان سامهون ٿيو، محمد بن قاسم کي شاهد ڪري، هاٿيءَ کي ڌڪ هنيائين، ڏاهر جو سر پڻ هن ئي ٻه اڌ ڪيو.“ هو جڏهن عراق موٽي ويو، ڏاهر جي سسي حجاج جي خدمت پيش ڪيائين، تڏهن چيائين: ”امير عادل شال باقي رهي!
فارسي ڇاپي جي متن عبارت هن طرح ڏنل آهي: ”نعره بزد که من منب آئيد، من اينجا ام“ مگر پ: توڙي ن جي عبارتن ڏاهر جي اصلي لفظن جو اضافو ٿيل آهي. پ: ”نعره بزد، نسي من نسي يعني من اينجا ام“، ن: ”نعره بزد که نسي من نسي من آيند من اينجا ام“. اسان ڏاهر جا پنهنجا لفظ ن مطابق ”نسي من نسي من“ طور ڏنا آهن.
هن نالي جي پڙهڻي پ مطابق آهي. فارسي ڇاپي ٻين نسخن مطابق ”قابل بن هاشم“ پڙهڻي اختيار ڪئي وئي آهي. مگر عربن قايل نالو بنسبت قابل جي، وڌيڪ قياس ويجهو آهي. ڀانئجي ٿو ته اصل صحيح عبارت شايد ”قايل من بني هاشم“ هجي. والله اعلم.
پوءِ محمد بن قاسم, ڏاهر جو سـِـرُ، صـَـارِم بن اَبـِـي صـَـارِم جي حوالي ڪري، ]ساڻس گڏ تنهن کان سواءِ هـَـمداني، زياد بن الحـَـوارِي الـعـَـتـِـڪـِـي ٻيا پڻ هڪٻئي جا ساٿي بنائي روانا ڪيائين سندن ساراهه کولي بيان ڪيائين، چيائين ته: ”هي فتح هنن جي قوت، دٻدٻي، امداد همراهي سان ٿي آهي.“ هند ]يعني سنڌ[ جي جن رئيسن لڙائيءَ خوشي ڏيکاري هئي، تن جا سر پڻ عراق موڪليا ويا، خط ناليوار داخل ڪيا ويا.
ابو محمد هنديءَ کان روايت ٿا ڪن ته، ابو مسهر عابي کان ٻڌم، جنهن هند وارن کان روايت ڪئي ته: جڏهن ڏاهر جي قتل کان پوءِ ڏاهر جي زال لاڏي گرفتار ٿي، تڏهن محمد بن قاسم انهن مان لاڏيءَ کي خريد ڪرڻ گهريو. هن حقيقت جو خط حجاج ڏانهن لکي کانئس اجازت گهريائين. حجاج هيءَ حقيقت خليفي وليد جي خدمت عرض ڪري، لاڏيءَ جي خريد ڪرڻ جي فرمان جي خواهش ڏيکاري. دارالخلافت کان لاڏيءَ جي خريد ڪرڻ جو حڪم جاري ٿيو، جنهن کان پوءِ محمد بن قاسم هن کي خريد ڪري پنهنجي زال بنايو.
هنن ٻوٽن جي باغبانن هنن قيمتي ذخيرن جي مصنفن، راوين کان هن طرح روايت ڪئي آهي ته: راجا ڏاهر، خميس جي ڏينهن، ڏهين رمضان المبارڪ، سن ٽيانوي ، راوڙ جي قلعي وٽ سج لهڻ وقت قتل ٿيو. ابوالحسن روايت ڪئي ابوالليث هنديءَ کان، جنهن پنهنجي پيءُ کان ڳالهه ڪئي ته: جڏهن اسلامي لشڪر حملو ڪيو گهڻا ڪافر قتل ٿي ويا، تڏهن اوچتو کاٻي طرف کان گوڙ هـُـل بلند ٿيو. ڏاهر انهن کي پنهنجو لشڪر سمجهي نعرو هنيو ”نسي من نسي من“ يعني ته: ”مان هتي آهيان. مون ڏانهن اچو!
اسان اوهان جون زالون آهيون، جيڪي عرب لشڪر هٿان گرفتار ٿي قيد ٿيون آهيون.“ راجا ڏاهر چيو: ”اڃا مان زندهه آهيان. توهان کي ڪنهن گرفتار ڪيو آهي؟“ ڏاهر اسلامي لشڪر تي هاٿي هڪليو. محمد بن قاسم، نفط اندازن کي چيو ته: ”هاڻي هيءَ وقت توهان جو آهي.“ هڪ سـِـڌي هٿ وارو نفط انداز هو، جنهن ٻولائي نفط جو تير راجا ڏاهر جي پالڪيءَ تي هنيو پالڪيءَ کي باهه لڳي ويئي.
20 جون 712 عيسوي 712ع سنڌ تي عربن آخري حملو ڪيو جنھن کين مقامي مخبرن جي سھائتا ملي ھئي. سنڌ تي ھن ڀيري واري حملي جو جواز اھو ڏنو ويندو آھي تہ سامونڊري ڌاڙيل پاران سيلون کان ايندڙ عرب جھاز کي ڦريو ھيو، اُھي سامونڊري ڌاڙيل جيڪي سنڌ بلوچستان جي علائقن ھوندا ھيا تن کي باوارج سڏيندا ھيا. سنڌ تي عربن جو اڳيون ھي ڪاھ اسلام پکيڙڻ لاءِ نہ پر معاشي ڦرلٽ، مال غنيمت عرب سامراجيت کي وَڌائڻ جي لاءِ ڪئي وئي ھئي.
حضرت محمد صلعم جي برقعو مٽڻ سان ئي عربن دنيا تي حملا ڪرڻ شروع ڪري ڏنا هئا. حضرت عمر جي دؤر تائين ايران، سيستان، مصر، شام، اردن، يمن، عراق، افغانستان مڪران تي قبضو ڪري چڪا هئا. ديبل تي ٻيڙين ذريعي حملو ڪيو ويو، جنگ “مغيره بن ابي العاص” قتل ٿي ويو. حضرت عمر سنڌ جي صورتحال ڄاڻڻ کان پوءِ سنڌ تي حملو ڪرڻ کان روڪو ڇو ته جيڪا کيس ڄاڻ ملي انهن مطابق سنڌ ڏکيو محاذ هيو.
چچ نامي ڄاڻايل آهي ته محمد بن قاسم خدا تعاليٰ جو نالو وٺي حملي ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ڪافر پڻ بيهي ويا ڇتي جنگ لڳي. ترارين جي ٽڪرائجڻ کان هوا باهه جا شعلا اڏامڻ لڳا. نيزا حربا هڪٻئي سان ٽڪرائيندا رهيا. نيٺ هٿيار ڀڄي پيا، جوان هڪٻئي سان ڪشتيءَ ڳنڍجي ويا. صبح صادق اڀرڻ کان وٺي شام جي گذرڻ تائين ڏاڍا ڪافر قتل ٿيا. راجا ڏاهر، راجڪمارن جي باقي هڪ هزار سوارن سان وڃي بچيو هو ته سج زرد ٿي ويو.
راؤڙ / رياتڙو ڪتاب مطابق عربن سنڌي فوج جي وچ جنگ اروڙ بدران راؤڙ لڳي. جيڪو اصل “رياتڙو” ئي آهي. ان ڪتاب اهو علائقو ضلعي ٺٽي جي ساڪري واري علائقي يوسي پليجاڻي ڳوٺ محمد هاشم ڪاتيار جي آس پاس ڄاڻايو ويو آھي.
پ: ”مخالف“ ٻين جملي نسخن ”مخالد“ جا پڙهڻي فارسي ڇاپي به اختيار ڪيل آهي. مگر ”مخالد“ حقيقت ”مجالد“ جي تصحيف آهي، جنهن ڪري اسان متن ”مجالد“ لکيو آهي. بشڪريه عبدالعزيز الميمني.
شرعي اصطلاح ”اُم ولد“ انهيءَ ٻانهيءَ کي چئبو آهي جنهن مان سردار کي ڪو ٻار پيدا ٿئي. هتي ”اُم ولد ٿي“ مان مراد ته ”محمد بن قاسم جي نڪاح آئي“.
اھو حصو 109 جابلو ٽڪرين جي بيدي نما سلسلي ڪارونجهر جبل انجي وچ پاسن واري سڌي زرخيز زمين وارو آهي جنهن ڪارونجهر جبل جي قطار ٻيون 45 ننڍيون وڏيون جابلو ٽڪريون پڻ موجود آهن. ان جي ڏکڻ اولھ ڪڇ جو رڻ آهي.
ٿر سنسڪرت لفظ سٿل مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ آهي بيٺل يا نه وهندڙ يعني خشڪ ملڪ. انهيءَ سٿل جو اچار اول ڦري ٿيو ٿل، يعني خشڪ زمين ٿل جو اچار ڦري ٿيو ٿر. جيڪڏهن سندن ڪو ڍور ڊوڙي ڊوڙي وڃي هڪ جاءِ تي بيٺو ته ، چوندا ته مس مس وڃي ٿري بيٺو آهي. ڪاڙهيل کير جي ٿڌي ٿيڻ سان مٿان ٺهندڙ تھ کي به ٿر چئبو آهي. اهڙي ريت ٿر واري جون ڀٽون به ڄميل ٽڪي ٻڌل آهن، انهي ڪري انهن کي ٿري چيو وڃي ٿو. جيئن ته ٿر گهڻيون ڀٽون آهن. تنهنڪري ڀٽن يعني ٿرين وارو ملڪ يا ٿري وارو علائقو ، جنهن مان ٿر نالو ٺهيو.
قديم وقت پارڪر واري ڀاڱي ڪڇ جي ملڪ جي وچ بيٺل ڪڇ جي رڻ پاڻي هوندو هو. جنهن کي کاري چوندا هئا. ماڻهن کي اچ وڃ لاءِ اها کاري پار ڪرڻي پوندي هئي. جنهن ڪري چوندا هئا پارکاري يا پار اُڪر، جنهن مان ڦري ٿيو پارکار پوءِ نالو پيو پارکر يا پارڪر. ٿر پارڪر وارو ٽڪر، ٿرپارڪر ضلعي سنڌ جي ڏکڻ- اڀرندي ڪنڊ تي آهي. ڪن بيانن موجب چوڻ اچي ٿو ته پارڪر لفظ جي معنيٰ آهي پهڻ يا پٿر جو ملڪ. ڇاڪاڻ جو هن ڀاڱي چوڌاري ننڍا ننڍا ٽڪر آهن باقي وچ ننگر پارڪر شهر وٽ ڪارونجهر ٽڪري آهي.
پاڪستان جي قيام کان اڳ ٿرپارڪر جي آبادي 80 سيڪڙو ھندو ھيا. پاڪستان جي قيام بعد اوچي ذات وارن ھندن جو وڏو حصو ھتان لڏي انڊيا ھليو ويو لڳ ڀڳ 3500 مسلمان خاندان انڍيا مان ھتي لڏي آيا جن کي 12 ايڪڙ في خاندان جي حساب سان 42،000 ايڪڙ زمين ڏني وئي 1998 م ضلعي جي 59 سيڪڙو آبادي مسلمان 41 سيڪڙو ھندو ھئي مٺي ھندو آبادي شھر جي ڪل آبادي جو 80 سيڪڙو آھي. ٿرپارڪر وسندڙ ھندو آبادي جون مکيه ذاتيون لوھاڻا، مکي، راجپوت، ٺاڪر، سوتراڌر، سوني، ميگھواڙ، برھمڻ يا مھراج، مھيشوري، گواسمي، رباڙي، ڪوھلي، لوھر، ڪنڀر، ارباب، خاصخيلي، بجير آهن
نتيجي اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ ٽيڪنالاجي، سنڌ اينگرو ڪول مائيننگ دي سٽيزن فائونڊيشن جي شراڪت سان اسلام ڪوٽ ٿر انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي جي نالي سان اين اي ڊي يونيورسٽي جو ذيلي ڪيمپس قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو ويو
بعد ڪيمپس جي جاء اسلام ڪوٽ مان تبديل ڪري مٺي رکي وئي جتي سنڌ حڪومت 317 ايڪڙ زمين خريد ڪئي عارضي طور تي ڪيمپس بينظير ڪلچرل ڪامپليڪس مٺي رکيو ويو جتي آڪٽوبر 2019ع ڪيمپس جو افتتاح ڪيو ويو.
ھن ضلعي جي آبھوا ٽراپيڪل آھي اونھاري ڏينھن سخت گرم جڏھن ته راتيون ٿڌيون ھونديون آھن سال اپريل، مئي جون گرم ترين ڊسمبر، جنوري فيبروري سرد ترين مھينا ھوندا آھن. سياري گرمي پد 28 کان 9 سينٽي گريڊ رھندو آھي. سالياني برسات جي سراسري ھر ھنڌ ھڪڪري نہ رھندي آھي ڪجھ ھنڌن تي 100 ملي ميٽر کان بہ گھٽ رھندي آھي. گھڻي ڀاڱي برسات ڏکڻ اولھ واري مون سون جولاءِ سيپٽمبر وچ پوندي آهي.
ٿرپارڪر جاندار جي تحفظ لاء مخصوص ھنڌن مان ھڪ چنڪارا وائلڊ لائيف سينڪچوئري آھي جيڪو 940 چورس ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي جتي شڪار منع ٿيل آھي. ان سينڪچوئري جي اتر چلھار، ڏکڻ اوڀر ڀوريلو، اولھ م مٺي وجتو واقع آهن.
ٻيو ھنڌ ڳجھن مسافر پکين جي سينڪچوئري آھي جيڪا پکين جي حرمت واري جاء آھي جتي نابودي جي خطري آيل ڳجھن جي مختلف قسمن کي تحفظ ڏنو ويو آهي.
ٿرپارڪر ضلعو: پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ميرپورخاص ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام مِٺي شهر آهي. ٿرپارڪر نالي سان ڪو شھر ڪانھي پر اھو ٻن علائقن : ٿر پارڪر جو نالو آهي جيڪو ھن ضلعي تي رکيو ويو. شروع م ميرپورخاص ھن ضلعي جو تعلقو ضلعي صدر مقام ھيو پر ان جي ڌار ٿيڻ بعد ھن ضلعي جو صدر مقام مٺي کي بڻايو ويو.
ڪيڪڙو ھڪ ٽرڪ جو ٿرپارڪر ڏنل نالو آهي جنھن کي ڇڪڙو پڻ سڏيندا آهن جيڪا اتي آمدورفت جو ھڪ وڏو ذريعو آهي. اھا واري واري رستن تي ھلندڙ ھڪ عام سواري آھي ان کي ٿر جو اٺ پڻ سڏيندا آهن. ان بيڊ فورڊ ڪمپني جي طاقتور انجڻ لڳل ھوندي آھي. اھا بار کڻڻ جي ڪم ايندي آهي.
ھنر ڪاريگري سنڌوءَ واري تھذيب جي دور کان وٺي ٿري سماج جو حصو رھيا آھن. ھٿ جي ھنر رلھي، مٽي جا ٿانوَ، گڏيون، ڪارپيٽ، روايتي سينگار واريون شيون، ڪاٺي جي ٺپن واري پرنٽنگ،
جاندار جي فراواني ٿر جي ھڪ خصوصيت شمار ٿئي ٿي. قديم زماني کان لوڪ ڌنن کان وٺي فن جي نمونن اتان جا جاندار ٿر جي لازمي جز طور شامل رھيا آھن. جاندار ھتان جي فن ، ثقافت، علائقائي ورثي تاريخ جي وڏن واقعن جو حصو رھيا آھن.
ھي ضلعو پکيڙ سنڌ جو سڀ کان وڏو ضلعو آهي سنڌ سڀ کان وڌيڪَ ھندو آبادي ھن صوبي رھندڙ آھي ھي ضلعو سنڌ جي انساني ترقي جي اشاريي جي گھٽ ترين شرح وارو ضلعو آهي.
ٿرپارڪر سڀ کان وڌيڪَ ڳالھائي ويندڙ ٻولي ڍاٽڪي آھي. ان کان سواءِ ٻيون ڳالھائيون ويندڙ ٻوليون گجراتي، پارڪري ڪولي، جوڳي، سنڌي اردو آھن
ٿرپارڪر ضلعي ھڪ سول اسپتال، ھڪ تعلقه اسپتال، 2 رورل هيلٿ سينٽر، 36 بيسڪ هيلٿ يونٽ، 38 ڊسپينسريون واقع آهن.
ايس صادق علي جي ”پنجاب ڪي ذاتين“ ڪتاب موجب ماڇي حضرت نوح جي وڏي پٽ حام جي نسل مان ڄاڻايل آھن، جنهن جو نسل پوري هند سنڌ اوڀر جون سموريون قومون آھن. اهڙي طرح سندس ٻئي پٽ سام جا نسل عرب، يوناني، ايراني آھن.
سال 1196ع مطابق 593 هجري وري ٻيهر قطب الدين ايبڪ گجرات تي حملو ڪري ڀيم ديو کي شڪست ڏني. قطب الدين جي وڃڻ کان پوء ٻيهر ڀيم ديو سولنگي گجرات واپس حاصل ڪئي. پر پوء پرٿوي راج چوهاڻ جي حملن کيس ڪمزور ڪري وڌو.
سن 1177ع مولراج ٻيو سولنڪي ننڍڙو ٻار گجرات جو تخت نشين ٿيو ته محمد شھاب الدين غوريءَ گجرات تي حملو ڪيو. مولراج جي ماء نائڪا ديوي کيس هنج تي کڻي ميدان جنگ فوج کي اُڀاري رهي هئي آخر ڪاميابي ماڻيائين.
1194ع مطابق 591 هجريءَ محمد شھاب الدين غوري جي گورنر قطب الدين ايبڪ گجرات تي حملو ڪري فتح ڪيو. سندس واپس وڃڻ کان پوء وري راجا ڀيم ديو گجرات تي قابض ٿيو.
1980واري ڏھاڪي سوويت يونين زوال پذير ٿيڻ شروع ڪيو تہ ابخازي جارجيائي نسلي ٽڪراء ڪر کنيو. جارجيا جي خودمختيار ٿيڻ واري عمل سان ابخازيه جي خودمختياري لاء خطرو وڌي ويو 1988ع ابخازيه جي پراڻي يونين ريپبلڪ واري درجي جي بحالي جا مطالبا شروع ٿي ويا ابخازي ماڻھن لينن جي ڏسيل قومن جي حق خوداراديت جو مطالبو ڪيو. انھن مطابق 1931ع سندن خوداراديت واري حق کي اورانگھيو ويو.