polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
پيرسائين روضي ڌڻي جي جماعت اصل فيض ادب خدمت جي ڪري آهي. هن ڀلاري گهراڻي هي مقام به ادب خدمت جي ڪري حاصل ڪيو، ماضي ڏي پيرا کڻون ته حضرت پير سائين پٽ ڌڻي جو خدمت جي حوالي سان وڏو نانءُ آهي ، پاڻ زبردست عالم وڏ گهراڻي جي سادات هوندي به پنهنجي مرشد چناه شريف جي درگاه تي هڪ خادم جي حيثيت سان حياتي بسر ڪئي ، روايت آهي ته پاڻ ، پنهنجي مرشد جي گهوڙن جي اصطبل جي خدمت پنهنجي لاءِ سعادت سمجهندا هئا، حضرت پيرسائين روضي ڌڻي ته ڄمندي ئي ڄام هو ، ناليري دانشور سائين غلام رباني آگري سندن شاگردي جي دور جو هڪ واقعو پنهنجي ڪتاب ” سنڌ جا بر ، بحر پهاڙ لکيو آهي ته
” ڪوٽڙي ڪبير واري مدرسي نم جو هڪ وڻ هوندو هو ، جنهن جي هيٺيان تڏا وڇائي ، طالب پنهنجي استاد کان سبق وٺندا هئا ، هڪ ڏينهن مخدوم ميان يارمحمد درس ڏيندي پيرسائين روضي ڌڻي کي چيو ته ابا محمد راشد !
نم جي هن وڻ ڪانون جو آکيرو آهي ، سي نڀاڳا سڄو ڏينهن ڪن ڪچرو ڪيرائي ، شاگردن جا ڪپڙا خراب ڪندا رهن ٿا. اهو آکيرو ته پٽي ڇڏيو.
پيرسائين جن انهيءَ مهل نم تي چڙهيا، ڪانون کين گهڻو ئي ڪڪ ڪيو پر پاڻ آکيرو پٽي پوءِ هيٺ لٿا. اهو ڏسي استاد کي مٿن ڏاڍو پيار آيو ، سندن مٿي تي ٻاجهه جا هٿڙا گهمائي ، کين هنن لفظن دعا ڏنائون .
درگاه شريف تي باقاعده ڪتب خانو ، پيرسائين تجر ڌڻي جن ٺهرايو ايئن اهو سلسلو وڌندو رهيو ، تانجو سورهيه سائين جي دور تحريڪ جي خلاف استعماري لڙائي اهو به انگريز سامراج جي ور چڙهي ويو، ڪيترائي قيمتي ڪتاب قلمي نسخا اتان کڻائي ويا.
پيرسائين شاه مردان شاه جن جي حوالي سان ڳالهه لڪيل ڪونهي ،ته پاڻ تمام گهڻو گهرو مطالعو ڪندا هئا. اڪثر ڪري وٽن هر موضوع جا ڪتاب هوندا هئا ، انهن جو گهڻو ذخيرو ٿي ويو ، ته پاڻ وڏي خرچ سان درگاه جي ڀرسان هڪ شاندا لائبريري جي اڏاوت ڪرايائون ، جنهن سندن ذاتي جامعه راشديه جي لائبريري جا ڪتاب رکيا ويا ، جيڪي چاليهه هزار جي لڳ ڀڳ آهن ،لائبريري هنن موضوعن تي ڪتاب آهن.
قرآن مجيد، تفسير، حديث ، اصول حديث ، سيرت ، تصوف ، فقه ، اصول فقه ، تاريخ ، لسانيات ، هر ٻوليءَ جو گرامر، منطق، فلسفو، عقائد ، علم معاني ، ادب، تحقيق ، حڪمت ، هوميوپيٿڪ، انسائيڪلو پيڊيا، ڊڪشنريز، اسٽرالاجي ، اسٽرانامي، رانديون، وائيلڊ لائف ، فشز ناليج، عرب ناليج، ارٿ ناليج، ورلڊ آرٽ، سيولائيزيشن ، لا،پوليٽڪس ، سائنس ، رياضي ، اجيپٽ ناليج ، چلڊرن ناليج ، اڪنامڪس ، ڪامرس ، ميوزڪ ، اسٽوريز، ڊراما ، بايوگرافيز ، ڪلچر ايجوڪيشن ، فوٽو گرافي ، جنسيات ، امپارٽنٽ پرسن ، مسلم هسٽري، سائڪالاجي ڊيزرٽ ، اينيملس، فلاسافي ٻيا.
سن 1942 سورهيه سائين جن کي انگريزن گرفتار ڪري ڪراچي آندو پويان سندن معصوم صاحبزادن کي گهروارن سميت حراست وٺي ڪراچي آڻي ، بندر روڊ تي ماما پارسي اسڪول جي ويجهو ميرخدابخش ٽالپر جي بنگلي نظر بند ڪري مٿن پوليس جو پهرو لڳايو ويو. حضرت پير سائين جي بقول :
پڳون وڏيون امانتون هونديون آهن، پر پاڳاره بزرگن اهڙيون لازوال خدمتون ڪيون جو پڳون تاج سندن ئي سرن تي سونهن ٿيون ، حضرت پير سائين جن پاڻ فرمائيندا هئا ته اسان وٽ پنهنجي خانداني روايتن کان سواءِ ٻيو ڪجهه ڪونه آهي ، يا وري ته جماعت جيڪا مون کي جيڪا پڳ ٻڌرائي جامعه راشديه کولي مان پنهنجو فرض پورو ڪري ڇڏيو.
نيڪي ڪر دريا وجهه اهو محاورو ته ڏاڍو پراڻو آهي پر هن گنهگار اکين ان جو عملي مظاهرو فقط فقط خانقاه راشديه تي ڏٺو. حضرت پير سائين سردار ايترا ته رفاهي فلاحي ڪم ڪيا جو اڄ جا نام نهاد سماجي اڳواڻ به سندن اڳيان ڪابه حيثيت نٿا رکن ، ان حوالي سان پاڻ جيڪي به ڪم ڪيائون ، سي سڀ سندن للاهيت خلوص جو مظهر آهن، پاڻ ڪڏهن ان جي نه دعوى ڪيائون نه ئي ڪڏهن پبلسٽي ، بس خير جا اهي سلسلا غير محسوس طريقي سان جاري رهيا.يتيم ، غريب، مسڪين ، شاگرد حاجتمند سدائين سندن سخا لنگر مان مستفيض ٿيندا رهيا.
جامعه راشديه ان جون سوين برانچون ، اسڪول ، اسپتالون ، درگاهون سندن ذاتي ڪرم نوازين سان پنهنجي خدمتن مصروف آهن اهي سخا خير جا سلسلا سندن صدقي جاريه طور تادير جاري رهندا.
” 1949 ع پاڪستان جو پهريون وزير اعظم نوابزاده لياقت علي خان، لنڊن جي دوري تي آيو ، برطانيه مقرر پاڪستان جي هاءِ ڪمشنر ابراهيم رحمت الله جي ڪوششن بعد ، نوابزادي مونکي منهنجي ننڍي برادر ميان نادر علي شاه کي پنهنجي رهائشگاه ” ڪليرجز“ هوٽل تي گهرايو، آزادي جي تحريڪ اسان جي خانداني جدوجهد کي خراجِ تحسين پيش ڪندي چيو ته حڪومت پاڪستان اسان جي گادي جي بحالي پنهنجو فرض سمجهي ٿي. ان پنهنجي زبان سان اهو فيصلو ٻڌايو، اها ڳالهه اسان لاءِ قابلِ فخر آهي.
1949 ع گادي جي بحال ڪرڻ جي فيصلي باوجود ان تي 1952 ع تعميل بابت سندن جي زباني آهي ته ٿي سگهي ٿو اسان جا اهي مهربان ، جيڪي پيرصاحب شهيد جي زماني انگريزن جا دستِ راست معاون خصوصي هئا، سي اسان جي وطن واپسي کان پريشان هجن، اهي اسان کان خوفزده هئا ، جنهن جو اظهار به مختلف جاين تي ڪري چڪا هئا، اسان جي واپسي جي ڪري انهن سوچيو هو ته حر انهن کي ڳولي ڳولي پلاند ڪندا.
جماعت 51 ع تائين حڪومت جي نيت کي ڏسندي رهي، ٻيو ته اڃان لوڙهن هئي انڪري ڪا ڪوشش به نه پئي ٿي سگهي ، جڏهن ڪا اميد نظر نه آئي ته پوءِ پير سيد افضل شاه گيلاني سيد محمد علي شاه ڄاموٽ ، پير محمد قاسم مشوري ، پير عبدالخالق ڀرچونڊي ، استاد مولانا محمد صالح ، علي بخش لغاري ، محمد حيات جوڻيجو، محمد موسى وساڻ ،فقير محمد بچل خاصخيلي، ملوڪ فقير مهر ، محمد رحيم مهر جماعت جي خليفن ، معززن ٻين بزرگن مختلف وقتن تي وفدن جي صورتن گورنر دين محمد ڪشميري سان ملاقاتون ڪري گادي جي بحالي لاءِ زور ڀريو، گورنر جون به همدرديون خانقاه سان هيون.
جڏهن پاڻ انگلينڊ مان پهتا ته ڇهه ڏينهن اڳ نوابزاده لياقت علي خان شهيد ٿي چڪو هو، پاڻ سندن گهر تعزيت لاءِ ويا ، هيڏانهن برطانوي حڪومت جي پاليسي تي هلندڙ سنڌ حڪومت کين گادي جي بحالي کان اڳ ڊگهن شرطن جي فهرست موڪلي ڏني، ته هي به نه ڪرڻو آهي ، هو به نه ڪرڻو آهي پر پاڻ اهي شرط قبول نه ڪيا. پوءِ گورنر دين محمد ئي غير مشروط طور گادي بحال ڪئي.
جماعت جي اصلاح سڌاري واسطي حضرت پيرسائين روضي ڌڻي سال جا نوَ مهينا سفر گذاريندا هئا ، سندن گادي تي ويهڻ وارن به ان سنت کي اپنائيندي پنهنجي روحاني سفر کي جاري رکيو، جنهن سردين ، گرمين جي پرواه ڪرڻ بغير ڏينهن رات وڏيون منزلون طئي ڪندا هئا.
پيرسائين شاه مردان شاه جن به پنهنجي روحاني سفر کي ان طرز سان جاري رکيو ، سندن وڏن جي ڪيل منزلن جي دعوت وٺن سان گڏو گڏ جماعت جون ٻيون دعوتون به منظور ڪيائون جتي پاڻ وڃي ڪري جماعت کي خطاب نصيحتون ڪندا هئا.
1953 کان شروع ٿيندڙ اهي روحاني سفر هر ٻي ٽين سال ٿيندا هئا ، 2000 ع طبيعت مبارڪ جي ناچاڪي جي ڪري اهو سلسلو رڪجي ويو، پوءِ جماعت کين سفر جي تڪليف ڏيڻ جي بجاءِ اها دعوت درگاه شريف تي ڪندي هئي ، گذريل ٻن سالن دورن درگاه شريف تي ڪافي دعوتون ٿيون ، پاڻ روزاني جماعت کي زيارت سان گڏ روحاني خطاب پڻ فرمائيندا هئا.
14 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي قيام جو اعلان ٿيو، آزادي جي جو پرچم لهرايو ويو ، سڀ آزاد ٿي ويا ان نئين ملڪ جي خوشي سڀني کان آزادي جي عظيم سالار سورهيه بادشاه جا صاحبزادا سندن حر وسري ويا، جن آزادي لاءِ ڪشالا ڪيا، دربدريون ، جلاوطنيون برداشت ڪيون، جن جا اجها ساڙيا ويا ، جن جا ٻچا ڪٺا ويا، مال متاع جائيدادون گهر زمينون ضبط ٿيون، جن شهادتون ڏنيون ، جن سَر جو لقب وٺڻ بجاءِ سِر جو نذرانو ڏنو، انهن آزادي جي پرچم لوڙهن قيد جي سلاخن پويان بيهي ڏٺو يا وري سندن مرشد جي صاحبزادن وطن کان دور نئين وطن جو اعلان ٻڌو. ها پاڪستان آزاد ٿي ويو، جن جي طفيل آزاد ٿيو سي اڃان به قيد جلاوطن.
بعد سلامن سنت واضح هجي ته عام جماعت جي بي علمي جهالت جو خيال ڪري اسان درگاه مبارڪ جي قديمي مدرسي کي ” جامعه راشديه “ جي نالي سان جاري ڪيو آهي ، جنهن في الحال ٽي عالم مقرر آهن، جيڪي قرآن ، حديث، فقه وغيره ديني تعليم عربي، فارسي، اردو سنڌي زبان ڏيئي رهيا آهن. هن مدرسي جي لاءِ عبدالغني ڪلهوڙو کي سفير مقرر ڪيو ويوآهي توهان جماعت مان مخير حضرات پنهنجون زڪواتون ، صدقات خيرات هن مدرسي لاءِ ڏيئي رسيد وٺندا ته لائق دعا موچاري جا ٿيندا.
حضرت سيد شاه مردان شاه ثاني سندن خانداني نالو آهي ، جيڪو سندن ڏاڏي شمس العلماءِ حضرت پير سائين ڪوٽ ڌڻي ﷥ جي نسبت سان رکيو ويو، سيد سڪندر علي شاه سندن عرفي نانءُ آهي . پاڻ پنجن واسطن سان حضرت پير سائين روضي ڌڻي واسطن سان حضرت نبي ڪريم ﷺ جن سان سلسله نسب ملن ٿا.
پاڻ اٺن سالن جي ڄمار پنهنجي خانداني مرشد گهراڻي جي سجاده نشين سيد محمد شاه ثاني گيلاني جي هٿ ٿي بيعت ڪري سلسلي قادري شامل ٿيا. ٻين سلسلن نقشبندي سنوسي طريقن به سندن بزرگ بيعت هيا، پنهنجي خانداني روايت موجب اجازت صرف قادري طريقي جي ڏيندا هيا.
جماعت تان لوڙها لاهي نئين ملڪ انهن کي بهترمقام ڏيارڻ لاءِ پير سائين وڏي دانائي دانشمندي سان ماضي جي تلخ يادن کي وساري مستقبل جو نقشو تيار ڪيو، ان لاءِ لوڙهن جي ختم ٿيڻ بعد پاڻ جماعت جي علمي ترقي واسطي خانقاه جي ديني اداري جيڪو سندن هم نام ڏاڏي حضرت پير سائين ڪوٽ ڌڻي جاري ڪيو هو، اهو سورهيه سائين جي دور ٻين سلسلن جيان منقطع رهيو هو ، ان کي بنا دير جي مئي 1952 نئين سر جاري فرمائي ، جماعت ڏانهن ان علمي اداري سان تعاون جو حڪم مبارڪ روانو فرمايو.
ميان احمد فقير مهر گهوٽڪي واري استاد امام بخشن باقراڻي واري کين ابتدائي تعليم ڏني ، ان کان پوءِ سندن عظيم والد ماجد سورهيه بادشاه جي گرفتاري سبب سڄو سلسلو رڪجي ويو، سورهيه سائين گرفتار ٿيو سندن خاندان کي نظر بندي ڪري ڪراچي آندو ويو، 20 مارچ 1943 ع تي سورهيه سائين کي شهيد ڪيو ويو، سندن صاحبزادن حضرت پير سائين سيد شاه مردان شاه ميان حزب الله شاه عرف نادر علي شاه کي تعليم جي بهاني علي ڳڙه آندو ويو، پير سائين جن جي بقول ته:
ٻين پاڳاره بزرگن کي جيئن جماعت لقب ڏنا هئا ، ايئن پير سائين جن کي به جماعت ” ڇٽ ڌڻي“ جي لقب سان ياد ڪندي آهي ، جو پاڻ پنهنجي بزرگن جي مزار مٿان روضو تعمير ڪرائي مٿس سونو ڇٽ لڳرايو هو، محسنِ ملت “ جو خطاب به سندن سياسي ، مذهبي دفاعي خدمتن جي ڪري مليل هو.
حضرت پير سائين سيد شاه مردان شاه جن 22 نومبر 1928 مطابق 7 جمادي الاخرى 1347 هجري تي حضرت پير سائين سورهيه بادشاه جي گهر پيرجو ڳوٺ درگاه شريف تي پيدا ٿيا.
1946 وڌيڪ تعليم ڏيارڻ جي بهاني سان کين پنهنجي برادر ميان نادر علي شاه سان گڏعلي ڳڙه کان ، انگلينڊ اماڻيو ويو، اتي ڪهڙن حالتن ماحول رهيا ان جو پيرائتو ذڪر ٿي چڪو آهي.
سنڌ تي سنڌونديءَ تان نالو پيو آهي. سنسڪرت ”سنڌو“ معنيٰ سمنڊ يا وڏو درياءُ آهي، اڳي ڪابل ندي، گومتي وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب آڳاٽن آرين اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ ديري اسماعيل کان وٺي ڪالاباغ تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ايندي. اڳي سنڌ کي انگريزي ٻوليءَ ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي سنڌ اسيمبلي پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي ڪوٺيو ويو.
325 قبل مسيع يونانين جڏهن سڪندر اعظم جي اڳواڻي سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن انڊُوس جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد لفظ انڊس جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران سنڌو درياهه جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير آيا ته هن سموري ڏکڻ ايشيا کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي انڊيا ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي س جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته:
يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهيايڊورڊ ٿارنٽن ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته:
" "مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهناليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو عربن سَدُو لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا يا سئنڌو، چيو ويو آهي عام مشهور اُچار به اهو آهي.“اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته:
سنڌ جا پنج طبعي ڀاڳا آهن: سرو، وچولو، لاڙ، ڪوهستان ريگستان. مگر باريڪيءَ سان ڏسبو ته انهيءَ هر ورق جي زمين آهي: جابلو به، ٽڪرائتي به، پڪي به، ڪچي به، ڦيڙ به، ڊسڙ به، چيڪي به، ڪلراٺي وارياسي به بياباني زمين به. اهڙيءَ طرح آبهوا به ٿڌيءَ کان وٺي معتدل گرم به، ان ڪري چئي سگهجي ٿو ته دنيا جي گهڻي نباتات ’سنڌ‘ جي ڪنهن نه ڪنهن ڀاڱي آباد ڪري سگهجي ٿي. ان سبب ڪري، قدرتي طرح سان، ’سنڌ‘ گهڻن قسمن جا وڻ ٻوٽا اڀريل آهن. جو ’وڻ‘ يا ٻوٽو هڪ ملڪ آهي، سو ٻئي ڏسڻ نه ايندو.
ڇلر : ڇلو مرون لاڙ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست شامل آھي. سنڌ مم ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.
سانڊن 11 قسم ڪرڙي جا، ھڪيو بليفريس اٺ اگامڊس ، ٻھ مانٽر يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ڏھھ اسڪنڪس . سنڌ ڪوبھ شيميلان ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا دھل ٺاھيندا آھن.
سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ڪيتريون کاريون ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ڪافي ڦيرڦار آندي.
ڊي 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ڀوريون ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان ، سول ، سارڊين بمبئي ڊڪ مشھور آھن.
پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي.
سنڌ جي ڪچي جي اولهه جيڪو جابلو ٽڪرو آهي، سو بيهڪ اوڀر واري ريگستاني ٽڪري سان عجيب مشابهت رکي ٿو. پر ابتيءَ ترتيب سان: يعني اتريون ڀاڱو ڪڇيءَ جي ڇيڙي کان ويندي منڇر تائين بظاهر اڻ ڀڳل ڪوٽ ٺاهي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف ڌار ڌار ٽاڪرو ڇپر نظر ايندا، جن جي وچ سئين پٽ جون ايراضيون آهن، سمورو تر ڏکڻ ڏانهن هلندي، هوريان هوريان ويڪر وڌندو اُچارئيءَ گهٽبو وڃي ٿو اولهه پاسي ڪا ظاهري حد ٺاهيندو نظر نٿو اچي.
اُنهيءَ پاسي وڌندي، حب ندي ڪي ننڍيون ٽڪريون اُڪري، اسين لس جي ميدان پهچون ٿا، جيڪو سمنڊ جي ڪپر کان ساٺيڪو ميل اُتر طرف هليو وڃي ٿو جنهن جي وڌ وڌ ويڪر انهيءَ مفاصلي جي اڌ جيتري ٿيندي. اهو ميدان پورالي نديءَ ڪن ننڍين نين جي آندل لٽ منجهان جُڙيو آهي. مٿي ڄاڻيل ڪڇيءَ جي ميدان وانگر، جنهن سان اهو گهڻي مشابهت رکي ٿو، ڪڏهن ڪڏهن سياسي طرح سنڌ سان لاڳاپيل پر گهڻو ڪري ان کان ڌار رهيو آهي.
”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، هندستان جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“
ھيوم پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن ڪل 400 جنسون ٻڌايون ساڳئي وقت ايٽس . سورلي جي سنڌگزيٽيئر 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر ، 6 ٻگھ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور ، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن ، بي ايٽر ، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن ، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ ، ٿريش ، سينڊ پائپر وغيره قسم طور عام ملن ٿا.
سرڻا سنڌ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني سنڌو درياءَ ڪن پراڻن ڦاٽن ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون جيڪي ڪنھن وقت سنڌو درياءَ، ڍنڍن ڦاٽن ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.
سنڌ جي ڍنڍن تلائن مٺي پاڻي جي ڪڇئن جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت کاڌي طور استعمال اچن ٿا سندن کلون ڳھن ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا.
750ع ڌاري، ديبل بصره جي بندرگاهه کان پوءِ ٻيو بندر گاھ هو، جتان سنڌي ملاح بصره، بوشهر، مسقط، عدن، ڪلوا، زنجبار، سفولا، چيرا گھراڻو، سريلنڪا، جاوا ، تائين سفر ڪندا هئا. اموي عباسي خلافت جي وچ ڇڪتاڻ کان پوءِ، هباري شهنشاهت نيم آزاد حڪومت ٿي وئي، منصوره تي سلطان محمد غزنوي قابض ٿي ويو، ان کان پوءِ بغداد جي گھيراءُ تائين سنڌ عباسي خلافت جي حڪومت هيٺ رهي، جنهن تي سومرن جي حڪمراني هئي. ان دور ابو الحسن مسعودي، ابن حوقل، اصطخري، ابن جرير طبري، البيروني ابن بطوطہ سنڌ آيا يا ان بابت لکيائون، ان وقت هندوڪش جي علائقن کي پڻ ڪٿي ڪٿي سنڌ لکيو ويو آهي.
جڏهن سنڌ عرب اموي هباري خلافت جي اثر هيٺ هئي، اموين عزيز الحباري کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو. سنڌ تي حبارين جي حڪومت 1024ع تائين هلي جڏهن انهن کي سلطان محمد غزنوي شڪست ڏني. ان کان پوءِ سنڌ عباسي خلافت جي اثر هيٺ آئي، عباسين سمارا جي ال خفيف کي سنڌ جو خليفو مقرر ڪيو، سومرن جي معني پڻ ”سمارا جو“ آهي، نئين گورنر سنڌ مستحڪم مضبوط حڪومت جوڙي، هن پنهنجي گورنري جي دور خاص عهدا سندس دوستن عزيزن کي ڏنا، اهڙي ريت ال خفيف يا سردار خفيف سومرو سنڌ راجپوت سومرا حڪومت قائم ڪئي هي ان جو پهريون حڪمران ٿيو. بغداد جو گھيراءُ کان اڳ سنڌ عباسي خلافت جي اثر هيٺ هئي، پر ان کان پوءِ اتي آزاد حڪومت قائم ٿي.
جيڪو علائقو اهڙيءَ ريت محروم رهجي وڃي ٿو، سو مٿينءَ سنڌ جي گهڻي سخت آبهوا جي اثر رهي ٿو. اُتي گرمي سڄا سارا ست مهينا رهي ٿي، جا اتفاق سان ڪڏهن مينهن وسڻ سان ٿورڙن ڏينهن لاءِ گهٽجيو وڃي. اهو اتفاق سان ڪڏهن پوندڙ مينهن به گهڻو ڪري وڏڦڙو ٿئي ٿو، جيڪو جهٽ وسي، وري بند ٿيو وڃي. اپريل کان پوءِ رات جو ڏاڍي ٻوسٽ گهٽُ ٿئي گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ سو کان هيٺ لهندو ئي ڪين. مئي جون ڏينهن جو ڇانوري ٿرماميٽر 120 ڊگرين کان 125 ڊگرين تائين به رهي ٿو. مند ڏاڍي خشڪ ٿئي ٿي لُڪ جو کهو ائين لڳندو آهي، ڄڻ کوري جو منهن کلي پيو هجي.
سيٽيشيا: :ھن سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ملندا آھن. پار پوائز خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.
پنڊپھڻ : بلئنفورڊ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع پنڊپھڻ جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ان سان گڏ ڪم ڪندڙن ڀڳي ٽوڙھي ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل ، چنجي ڍوڪ پٺاڻ وارين منزلن جي برابر سمجھيو ساڳئي وقت مٿئين منڇر کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد کُرن وارا ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.
محي الدين سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين مينھن جي پروٽوزوان ھيلمينٿي فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ڪي نيون جنسون قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ڪرسٽيشيا تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن اھي جيت چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.
بلوچستان خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف حجرت ڪري آيا، پنهنجي دور هي علائقو شهري علائقن جو مثال هو. ان کان سواءِ موهن جو دڙو هڙاپا پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي فنون لطيفہ تي عبور حاصل هو، هنن پنهنجي ٻولي پڻ جوڙي هئي جنهن کي اڄ ڏينهن تائين ڪو پڙهي نه سگھيو آهي. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي.
ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ملي ٿي. سنڌ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو امپريل جي سڀ مڪاني آھن. چڪور سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ آڙي پڻ ٿورن حصن ملن ٿا.
سنڌ پنهنجي مختلف ثقافت جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر صوفي ازم جو آهي، ڪيتريون ئي اهم صوفي مزارون سڄي سنڌ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن سڀ کان وڌيڪ هندو رهن ٿا ان کان علاوه ڪراچي به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن مهاجر برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ڪراچي ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.
ان کان پوءِ سنڌ گپتا سلطنت جي حڪومت هيٺ آئي، پنجين صدي جي آخر هن قبيلي جي لشڪرن گپتا خاندان کان اتر اولهه جا ڪيترائي علائقا کسي ورتا، ان کان پوءِ سنڌ ڳچ وقت روهڙا راڄ جي حڪمراني هيٺ رهي. ان کان پوءِ سنڌ شهنشاهه هرشاوردن جي حڪومت هيٺ آئي، پوءِ 478ع ڌاري راء گهراڻو سنڌ تي قابض ٿيو، ان حڪومت جو خاتمو اروڙ جي چچ گھراڻي 632 ڌاري آندو. ان حڪومت دوران سنڌ جو سرحدو وڌي ملتان رڻ ڪڇ تائين ڦهلجي ويون، ان وقت سنڌ جي گادي جو هن هنڌ اروڙ هو.
ٽالپر ڪهلوڙن جي دعوت تي، ڊيرا غازي خان مان حجرت ڪئي، دعوت جو مقصد بلوچ ڇڙوڇڙ قبلين کي متحد ڪرڻ هو. ٽالپرن هتي سنڌي ٻولي سکي جي سنڌ جي اتر طرف آباد ٿيا. هنن ترت بلوچ قبلين کي متحد ڪيو ڪلهوڙا حڪمرانن خلاف راءِ عامه جوڙي، هالاڻي جي جنگ کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کان تخت کسي ورتي. ٽالپرن سنڌ تي 1783ع کان 1843ع تائين حڪومت ڪئي ان کان برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني جي لشڪرن چارلس نيپئر جي اڳواڻي ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪري ورتو.
ٻين صدي قبل مسيح يونانين جي قبضي هيٺ علائقن سڪوتي شهنشاهت جو راڄ ٿيو، هن سڄي ڏکڻ ايشيا تي سنڌ ذريعي قبضو ڪيو، جنهن کي بعد اندس-سڪوتي جو نالو ڏنو ويو. پهرين صدي عيسوي ، سنڌ ڪوشان سلطنت جي قبضي هيٺ آئي، ڪنشڪ جي حڪمراني ٻُڌ ڌرم کي وڌيڪ هٿي ملي ڪيترايون ئي مذهبي جايون جوڙايو ويون. ان وقت آهير پڻ وڏي تعداد سنڌ آباد هئا. ڪوشان سلطنت کي 3 صدي جي وچ ڌاري شڪت آئي سنڌ فارسين جي ساساني شهنشاهت جي قبضي هيٺ آهي.
سنڌ جي پکين مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ڌٻڻون، ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي.
سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن تلائن ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن.
سنڌ، جيئن اڳيئي ڄاڻائي آيا آهيون، طبعي لحاظ کان ٻن ڊگهائي ڦاڪ وارن ڀاڱن - ٽاڪرو، ڪچو وارياسو ورهايل آهي. پر خود سنڌ وارا ان کي آبهوا جي لحاظ کان ٽن ويڪرائي ڦاڪ وارن ڀاڱن ورهايل سمجهندا آهن سرو، وچولو لاڙ، يعني مٿين، وچولي هيٺين سنڌ غير سنڌي ان آبهوا واري تفاوت کي سولائي لاءِ ٻن ڀاڱن- مٿين هيٺين سنڌ- ورڇيندا آهن. ملڪ جي سياسي ورڇ به گهڻو ڪري اهائي رهي آهي.
ڪجهه حوالن موجب، اتي امير ماڻهن جي دفنائڻ جي حوالي سان ڪنهن مخصوص جاين جون شاهديون نه مليون آهن، جنهن لاءِ چيو وڃي تي موهن جي دڙي موجود وڏو غسل خانو ئي پاڪ جاءِ هو، اها تهذيب 1700 قبل مسيح ختم ٿيندي ڀائنجي ٿي. هن تهذيب جو خاتمو ڪنهن زلزلي يا اوچتي آفت اچڻ جي سبب ٿيو. قديم آثارن مان مليل دانچن جي چڪاس کان پوءِ معلوم ٿيو ته تمام تيزي سان اوچتو هي شهر تباهه ٿي ويو.
ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم بندرگاھ پورٽ قاسم ڪراچي بندرگاھ پڻ سنڌ آهن. باقي سنڌ زراعت واري صنعت تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد ميوا، ڀاڄيون، فصل پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ڪيا وڃن ٿا. سنڌ صوبو پاڪستان جي دوا ساز صنعت جو پڻ مرڪز آهي.
سنڌ آبادي جا آثار 7000 قبل مسيع ملن ٿا. مهر ڳڙهه، جيڪو هاڻ بلوچستان جو حصو آهي، ان تائين سنڌ ڦهليل هئي. سنڌ جي ثقافت کي هزارين سال ترقي ڪرڻ لڳا، جنهن کان پوءِ 3000 سال قبل مسيع سنڌو تهذيب جو بنياد پيو. سنڌو تهذيب پنهنجي جوهر آڳاٽي مصري ميسوپوٽيميا جي برابر هئي، جنهن پنج لک ماڻهن رهائش اختيار ڪئي اعلي معيار سان رٿيل شهر نيڪالي جو نظام جوڙيو.
جڏهن سومرن جي حڪمراني، عباسي خلافت سان بغداد جي گھيراءُ بعد لاڳاپا ختم ڪيا، ته سومرن جي بادشاهه دودي اول جي حڪومت عربي سمنڊ کان پنجاب راجستان کان بلوچستان تائين هئي. سومرا پهريان مقامي سنڌي پنهوار جن جي سنڌ تي حڪمراني هئي، انهي دور قرآن جو سنڌي ترجمو ٿيو. نيٺ 95 سالن تائين سنڌ تي حڪومت کان پوءِ سومرن جي حڪومت کي دهلي سلطنت هٿان شڪت آئي.
ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ وڏي جوش، جذبي ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان پهريون ڀيرو سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبليءَ سن 1943ع پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. جي ايم.سيد پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.
712ع تي محمد بن قاسم سنڌ سنڌو ماٿري جي علائقن کي فتح ڪيو، جنهن ڏکڻ ايشيا جي ماڻهن کي اسلام سان متعارف ڪرايو. ان وقت سنڌ ٻُڌ ڌرم سان واسطو رکندڙن جي گھڻائي هئي، راجا ڏاهر هڪ غير مقبول هندو بادشاهه هو، جنهن کي محمد بن قاسم جاٽ راڄ جي هندن ٻين علائقائي گورنرن سان ملي شڪست ڏني سنڌ تي حڪمراني جو آغاز ڪيو.
سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ڪڇ اچي وڃن ٿا، جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي.
کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ رھن ٿا. انھن 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ڊالفن ھڪ ڇِلر شامل آھن.
بيڪل آڙي پڻ سنڌ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري منڇر ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو ڪچي جي علائقن رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ٿرپارڪر ضلعي ملي ٿو.
واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ئي گذارو ڪن ٿا.
روڊنيشا: :ھن قسم ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن.
1524ع ، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا.