polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ملڪ م موجوده آئين 1973 نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي.
14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو .
پاڪستان چار صوبن: سنڌ، پنجاب، بلوچستان خيبر پختونخواه ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن.
نور محمد کي حڪومت ڪئي اڃا سال مس گذريو هوندو جو نادر شاه هندستان تي حملو ڪيو تکو تکو ڌوڪيندو سنه 1739ع جي شروع ئي وڃي دهليءَ نڪتو هو. ان کان پوءِ هن محمد شاه جي وچ ان ئي سال اندر هڪ صلح نامون ٿيو هو، جنهن شهنشاه محمد شاه سنڌجو وڏو حصو نادر شاه جي حوالي ڪيو هو. هيٺ ڏنل ٽڪرو فريزر جي لکيل ڪتاب، ”لائيف آف نادر شاه“ مان کنيو ويو آهي.
هن وڏي تبديليءَ، سنڌو درياه کي، اولاهين ٽڪرائتي علائقي جي دنگ سان موجود لٽاسي خطي آڻي بيهاريو آهي.س ندس ڇڏيل موجوده وهڪري جي وچ ستر ميلن جي وٿي آهي. ان وقت کان وٺي موجوده دور تائين درياهه ڪنارو کائيندو پائيندو وڃي ٽڪرين جي بلڪل ڪڇ پيو آهي. مذڪوره جابلو علائقو اولهه کان اوڀر ڏانهن لهندو لهنوارو ٿيندو وڃي ٿو. اهڙيءَ ريت سيوهڻ کان ٺٽي تائين درياه کي اولهه ڏانهن سرڪڻ لاءِ ڪا جاءِ ئي ڪانه آهي.
سنڌ جي آزاديءَ لاءِ هلندڙ ڪوششون 1591-92ع واري جنگي مهم تائين ختم ٿي ويون. سنڌ جي لاڙ وارو ڀاڱو به اتر سنڌ جيان ملتان صوبي جي سرڪار بڻجي ويو. مرزا غازي بيگ ولد مرزا جاني بيگ کي گورنر مقرر ڪيو ويو، هن شهنشاه اڪبر جون قنڌار خاص خدمتون سر انجام ڏيندي، سنه 1627ع وفات ڪئي. چيو ويندو آهي ته خسرو خان چرڪس جي پٽ کيس ذاتي دشمني سبب زهر ڏئي ماريو هو. ان کان هڪ سو ڏهن سالن تائين دهلي سرڪار طرفان ٺٽي تي گورنر مقرر ٿيندا آيا. ان کان پوءِ سنڌ جي قبيلي مان هڪ ماڻهوءَ کي سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو، جنهن پنهنجي ليکي هڪ ڏچو پيدا ڪري وڌو هو. اهو قبيلو سنڌ گهڻي وقت کان وٺي آباد هو.
1813ع کان 1833ع واري دؤر کي هندستان تعليم جي حوالي سان سونهري دؤر سڏيو وڃي ٿو. ان دؤر عيسائيت جي تبليغ لاءِ مشنريز جو به رواج پيو. برطانوي پارليامينٽ هندستان تعليم جي واڌاري لاءِ ساليانو هڪ لک رپيا منظور ڪيا، پر اهي خرچ ڪيئن ڪيا وڃن، ان بابت ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي ڊائريڪٽرن کي ڪي به هدايتون نه ڏنيون ويون. ٻيو ته “چارٽر ايڪٽ 1813ع جي شق 43 هيٺ تعليم ڏيڻ جي ميڊيم بابت ٻه رايا سامهون آيا، هڪ راءِ اها هئي ته هندستان تعليم ديسي ٻولين ڏني وڃي، جڏهن ته ٻي راءِ هئي ته تعليم انگريزيءَ ڏني وڃي. ان مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ لارڊ ميڪاؤلي کي قانون جو ڄاڻو ڪري برطانيا مان موڪليو ويو”. 2
سنڌ يونيورسٽي قائم ڪرڻ جي پهرين تجويز ڊي جي سنڌ ڪاليج جي پرنسپل ڊاڪٽر جئڪسن وائيس پادشاهه ڏني هئي، پر بورڊ ان کي منظور نه ڪيو. سنڌ يونيورسٽيءَ لاءِ ٻيهر ايس سي شاهاڻيءَ سرگرمي ڏيکاري . ڊي . جي ڪاليج جي تاريخ لکندڙ پروفيسر ايل ايڇ اجواڻيءَ موجب “سنڌ يونيورسٽيءَ قائم ڪرڻ شاهاڻيءَ جو خواب هو، جيڪو هو ڏينهن جو به ڏسندو هو، ان لاءِ هن گذريءَ واري پاسي زمين به ڏٺي هئي. هن ان رٿا تي تمام گهڻو ڪم به ڪيو هو. هن ڊي . جي ڪاليج بورڊ بمبئي سرڪار کان منظوري به وٺي ڇڏي هئي. پر يونيورسٽيءَ لاءِ تجويز ڪيل زمين جو اگهه مناسب نه هئڻ سبب ان تجويز تي عمل نه ٿي سگهيو”. 15
1896ع ڊاڪٽر جئڪسن موڪل تي ويو ته پرنسپال جي چارج مارش هيس ڪيٿ کي ڏني وئي، جيڪا ڳالهه پروفيسر پادشاهه کي نه آئڙي هو انتظاميا سان اختلاف ڪري استعيفيٰ ڏئي، ٽاٽا انڊسٽريز هليو ويو. جيڪو تنهن دؤر وڏو نقصان ليکيو ويو. ساڳئي سال ڪاليج کي ٻيو وڏو ڌچڪو ڪراچيءَ پليگ سبب لڳو، سڄو شهر خالي ٿيڻ لڳو ڪاليج کي عارضي طور حيدرآباد منتقل ڪيو ويو. پروفيسر پادشاهه جي جاءِ تي پروفيسر نائيڪ وائيس پرنسپل بڻيو. جيڪو اڳتي هلي، ميٺا رام هاسٽل جو پهريون سپرنٽينڊنٽ به ٿيو. شيخ عبدالستار لطف علي پهريون مسلمان شاگرد هو، جنهن هن ڪاليج مان 1919ع انٽر سائنس پاس ڪئي.
ڊي جي سنڌ ڪاليج جي شاگردن جو ادب تقريري مقابلن چاهه وڌائڻ لاءِ 1909ع ڊي . جي ڪاليج جي استادن شاگردن گڏجي “ڊي جي سنڌ ڪاليج لٽرري اينڊ ڊبيٽنگ سوسائٽي” به قائم ڪئي وئي. ان سوسائٽي ٽي ايل واسواڻي، ايس سي شاهاڻي، پروفيسر هوتچند مولچند گربخشاڻي ٻيا سرگرم هئا. سوسائٽي جو مقصد شاگردن ادبي ذوق پيدا ڪرڻ انهن کي لکڻ، پڙهڻ تقرير جي فن کان واقف ڪرائڻ هو. اڳتي هلي انهن شاگردن سياست ادب پنهنجو ڪردار ادا ڪيو. سوسائٽي پاران هر هفتي ڪاليج اندر جلسو به منعقد ڪرايو ويندو هو. جنهن يورپي مقامي دانشورن کي تقريرن لاءِ گهرايو ويندو هو.
سنڌي ساهت سڀا، جي ان گڏجاڻيءَ ڊي جي سنڌ ڪاليج جو پرنسپال ايس . سي، شاهاڻي پريزيڊنٽ، ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻي، وائيس پريزيڊنٽ، ڊاڪٽر دائود پوٽو، وائيس پريزيڊنٽ، لعلچند امر ڏنو مل، جوائنٽ سيڪريٽري، عبدالحق، جوائنٽ سيڪريٽري آسانند مامتورا، خزانچي چونڊيا ويا. جڏهن ته سڀا جي بنيادي ميمبرن تنهن دور جا وڏا عالم اديب جهڙوڪ، علامه آءِ . آءِ قاضي، ڄيٺمل پرسرام، اين . اي غلام علي، خانبهادر محمد صديق ميمڻ، ڀيرو مل مهر چند آڏواڻي، نادر بيگ مرزا، پروفيسر شيوا رام ڦيرواڻي، ٽي . ايم آڏواڻي پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ٻيا شامل هئا.
سنڌ جي ثقافت کاتي ان کي “محفوظ ورثو” قرار ڏنو آهي. بمبئي سرڪار ڪاليج شاگردن جو تعداد وڌڻ سبب ٻي هاسٽل آرٽلري ميدان تي ٺاهڻ لاءِ هڪ لک رپيا منظور ڪيا، پر ٻي مهاڀاري جنگ سبب ان رٿا تي عمل نه ٿي سگهيو، جڏهن ته ڏيا رام گدو مل پنهنجي ڀاءُ ميٺا رام جي خاندان سان گڏجي برنس روڊ تي “شيوا ڪنج” بلڊنگ ٺهرائي، جيڪا شاگرد هاسٽل طور ڪتب آڻيندا هئا. شيوا ڪنج بلڊنگ هاڻي به سلامت آهي، ان جي هيٺئين منزل تي اڄ به دڪان هلندڙ آهي، انهن حڪيم سعيد جو مشهور همدرد دواخاني واري دڪان به شامل آهي. جڏهن ته مٿيون منزلون مڪمل طور کنڊر بڻجي ويون آهن.
‘سنڌي ساهت سميلن’ 15 اپريل 1933ع تي شڪارپور جي ‘ڌرم اُپڪار اميچوئر ڊرئميٽڪ سوسائٽي’ جي هال منعقد ٿيو. جنهن جي صدارت ڄيٺمل پرسرام گلراجاڻي ڪئي. اڳ رٿيل سٽاءَ موجب سميلن جي صدارت نامياري عالم محقق ڊاڪٽر هوتچند مولچند گربخشاڻي کي ڪرڻي هئي، پر هو پنهنجي پٽ جي بيماريءَ سبب اوچتو بمبئي ويل هو. ان سميلن “سنڌي ساهت سڀا” قائم ڪرڻ سميت ڪيترائي ٺهراءَ بحال ڪيا ويا. جڏهن ته “سنڌي ساهت سڀا” جي پهرئين ڪاروباريءَ ڪاميٽيءَ لاءِ چونڊيل ميمبرن گهڻن اديبن جو واسطو ڊي جي سنڌ ڪاليج سان هو، جيڪي خاص طور ڪراچيءَ مان آيل هئا.
ديوان گدو مل سندس ساٿين جي ڪوشش سان سنڌ سڀا انهن چونڊن ڀرپور حصو ورتو ميونسپل ادارن سٺي هلت وارا ماڻهو چونڊرائڻ ڪامياب وئي. پروفيسر غلام محمد لاکي ‘سنڌ سڀا’ کي سنڌ جي پهرين سياسي تنظيم سڏيندي لکيو آهي ته “بدقسمتيءَ سان ڪجهه مصنفن هن سڀا جي پس منظر ، ڪجهه سرڪاري ڪارندن کي ڏسي، هي راءِ ڏني آهي ته هي انجمن مذهبي ادبي هئي. هي راءِ صحيح نه آهي. سنڌ سڀا پنهنجي دور جي مڪمل سياسي تنظيم آهي، جنهن ڏهاڪو کن سال، سنڌ جي ماڻهن جي خدمت ڪئي، هتي جي ماڻهن کي پهريائين سياسي شعور ان ذريعي ئي ڏنو ويو”.9
سنڌ جي ميونسپالٽين لوڪل بورڊ جا عيوضي: واڌو مل چنديرام، ڊپٽي ڪليڪٽر ڪراچي ، فيض محمد فتح علي ، نولراءِ شوقيرام، ڊپٽي ڪليڪٽر حيدرآباد ، جي ايڇ ائيلن ، دولترام صورت سنگهه، پبلڪ پراسيڪيوٽر شڪارپور ، پارو مل خوبچند ، ڊاڪٽر آر ايم وامسلي، پرنسپال سنڌ آرٽس ڪاليج .
سنڌ سڀا سڀ کان اڳ سنڌ مڪاني حڪومت سڌارا آڻڻ تي زور ڀريو ، ان سان گڏ سنڌ هڪ ڪاليج جي قيام لاءِ جدوجهد به شروع ڪئي وئي. 1882ع لارڊ رپن مڪاني حڪومتن سڌارن جو اعلان ڪيو ته سنڌ سڀا مڪاني حڪومتن لاءِ لائق ماڻهو چونڊرائڻ جو فيصلو ڪيو. سنڌ سڀا سنڌ جي عوام سجاڳيءَ لاءِ ‘سنڌ ٽائيمز’ ‘سنڌ سڌار’ اخبارون به جاري ڪيون. “آڪٽوبر 1884ع ميونسپل ايڪٽ جو سڌارو ٿيو. سنڌ سڀا، اُنهن بلن تي جيڪو بحث مباحثو ڪيو هو، تنهن ڏيارام گهڻو بهرو ورتو هو. عريضيون جيڪي سرڪار کي ڪيون ويون، تنهن به سندس هٿ هو”.8
ڊاڪٽر جئڪسن پروفيسر پادشاهه جي اڻٿڪ محنت سبب ڊي جي سنڌ ڪاليج سڄي هندستان نالو ڪڍيو. 1892ع بمبئي يونيورسٽيءَ جي پهرين امتحان هن ڪاليج جي شاگرد ڪي بي شاهاڻيءَ بي اي فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن حاصل ڪري سنڌ جو مان مٿاهون ڪيو. مس متيلڊا هنٽ 1895ع ايم اي جو امتحان پاس ڪري سنڌ جي پهرين شاگردياڻي پهرين ايم اي پاس جو اعزاز ماڻيو. هن ڪاليج جا ٽي شاگرد ڪي اي ڀوڄواڻي، مسٽر واز ٽي ٽي سوڍا هن ڪاليج مان پڙهيل سنڌ جا پهريان شاگرد هئا، جيڪي اعليٰ تعليم لاءِ برطانيا ويا.
شاهاڻي صاحب جي دؤر نه رڳو سائنسي تعليم پر آرٽس جي تعليم تي به خاص ڌيان ڏنو ويو. آرٽس جي شعبي کي مکيه عمارت مان ڪڍي ڊي جي ڪاليج جي آڏو سنڌ سيڪريٽريٽ ويندڙ روڊ تي ڪراچي ميوزيم واري جاءِ خريد ڪري ان منتقل ڪيو ويو. آرٽس شعبي جو ڊين پروفيسر هوتچند مولچند گربخشاڻيءَ کي مقرر ڪيو ويو. جيڪو اڳتي پرنسپال بٽاڻيءَ سان گڏ وائيس پرنسپال ڊين آف آرٽس به رهيو. ورهاڱي کانپوءِ ڊي جي آرٽس ڪاليج واري عمارت تي قبضو ڪري ان سنڌ مسلم آرٽس اينڊ ڪامرس ڪاليج قائم ڪيو ويو. جيڪو اڃا تائين قائم آهي.
ترقي پسند اديبن جي انجمن کي زور وٺائڻ ڊي جي سنڌ ڪاليج قائم ادبي ثقافتي انجمنن اهم ڪردار ادا ڪيو هو. انجمن جي ادبي ويهڪن جي بندوبست ڊي. جي ڪاليج جي استادن شاگردن جو وڏو هٿ هوندو هو. هن انجمن جي ڪوشش سان سنڌي افساني تي وڏو ڪم ڪيو ويو. 1946ع ‘سنڌي ترقي پسند ادب’ نالي هڪ سرڪل قائم ڪيو ويو. جنهن جي نظرداريءَ هڪ ٻه ماهي رسالو ‘مهراڻ’ جاري ڪيو ويو. ٻن سالن کان پوءِ رسالي کي ماهوار ڪيو ويو. اڄ به ‘مهراڻ’ رسالو سرڪاري سهڪار سان ٽماهي سنڌي ادبي بورڊ پاران شايع ٿي رهيو آهي.
ڪمپني سرڪار جو اهو ارادو قطعي نه هو ته ڪو ڪمپني ننڍي کنڊ تعليم جو سڄو بار پنهنجي ڪلهن تي کڻندي، تنهن دؤر برطانيا به تعليم ڏيڻ سرڪار جي ذميواري نه هئي، تنهن ڪري ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ به برطانيا سرڪار جي پاليسي جاري رکڻ چاهي. ڪمپني سرڪار جو خيال هو ته بس ڪجهه ماڻهن کي پڙهائجي، جيڪي ڪمپنيءَ کي ڪار وهنوار هلائڻ مدد ڏين. ڪمپنيءَ جي ڊائريڪٽرن جو خيال هو ته جيڪڏهن سڄي گڏيل هندستان کي تعليم ڏني ويندي ته پوءِ هتان جي ماڻهو پڙهي آزاديءَ جو مطالبو ڪندا.
بمبئي واري رسالي جي شايع ٿيڻ کان پوءِ سنڌ جي تعليم کاتي سال 1900ع ، مسٽر تاراچند شو قيرام جي مدد سان نئين صورتخطيءَ شاهه جو رسالو ڇپائي پڌرو ڪيو، جنهن تي پوءِ گهڻي تنقيد ٿي. اُن ڳالهه کي مدنظر رکندي، مرزا قليچ بيگ سال 1913ع شاهه جو رسالو ڇپايو. مرزا صاحب سرڪاري ڇاپي کي سامهون رکندي، بمبئي ڇاپي وارا گهڻا بيت وايون رسالي داخل ڪيون ته جيئن پڙهندڙن کي سڀئي بيت هڪ هنڌ ملي سگهن. اڳتي هلي مرزا صاحب واري ڇاپي تي به تنقيد ٿي.
1857ع واري بغاوت کانپوءِ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو راڄ پورو ٿيو برطانوي سرڪار سڄو ڪار وهنوار پنهنجي هٿ کنيو. اڳتي هلي جڏهن روشن خيال سياستدان وليم گليڊسٽون )) برطانيا جو وزير اعظم ٿيو ته هن ننڍي کنڊ سياسي انتظامي سڌارا آڻڻ جو اعلان ڪيو. جڏهن لارڊ رپن کي هندستان جو وائسراءِ مقرر ڪيو ويو ته هن وزير اعظم جي هدايت تي هندستان مڪاني حڪومتن جي قيام، تعليم عام ڪرڻ سميت تمام گهڻا سڌارا تجويز ڪيا.
شاهاڻي صاحب حقيقي تعليم دان هو، هو نه رڳو روشن خيال هو پر سندس نظر مستقبل جي تعليمي ضرورتن تي هئي، هن کي اهو احساس هو ته سنڌ زرعي طور خوشحال پرڳڻو آهي، ان لاءِ اڳتي هلي زرعي ماهرن جي ضرورت پوندي، ان مقصد لاءِ هن بورڊ آڏو ‘سنڌ زرعي ڪاليج’ قائم ڪرڻ جي رٿ پيش ڪئي زرعي ڪاليج زرعي فارم لاءِ هن برنس گارڊن وارو ميدان ڏيڻ آڇيو، پر کيس ان جي منظوري نه ملي سگهي سندس اهو خواب اڻپورو رهجي ويو.
جنهن جڳهه تي هاڻي حيدرآباد ٽريننگ ڪاليج آهي، اڳي اُتي سرويئرن جي ٽريننگ لاءِ انجيئرنگ جا ڪلاس هلندا هئا، ڊي جي ڪاليج جو پرنسپال ڊاڪٽر جئڪسن انجنيئر هو، جنهن جي صلاح تي اهي ڪلاس 1888ع حيدرآباد مان ڊي جي ڪاليج آندا ويا. تڏهن سنڌ انجنيئرنگ ڪا ڊگري يا ڊپلوما ڪانه ملندي هئي، ان ڪري سيٺ وشنداس نهالچند ڪاليج اندسٽريل شعبو قائم ڪرڻ لاءِ 15 هزار رپيا ڏيڻ جي آڇ ڪئي، پر ان رٿا تي عمل نه ٿي سگهيو.
ممبئي جي گورنر، لارڊ ريئي 17هين جنوري 1887ع تي ان ڪاليج جو افتتاح بطور سنڌ آرٽس ڪاليج ڪيو، جنھن تي بعد ڏيارام ڄيٺمل جو نالو رکيو ويو، جنهن ان ڪاليج جي اڏاوت تي خرچ ٿيندڙ سموري خرچ جي ھڪ وڏي حصي جو بندوبست ڪيو ھو. چيو وڃي ٿو تھ ڪاليج جي اڌاوت تي تن ڏينھن ھڪ لک ڇهاسي هذار پنج سَو چوڏهن رپيا خرچ آيو ھو، جنھن مان حڪومت جي ڀاڱيداري ستانوي ھزار ھڪ سَو ٽيانوي رپيا هئي.
ڊي. جي سنڌ ڪاليج ان دور تعليم سان گڏوگڏ ادب ثقافت ڪراچي پنهنجو ڪردار خوب نڀايو. ادب جي ترقي لاءِ 1919ع ڪاليج جي شاگردن ‘انڊين مجلس’ قائم ڪئي. جنهن جي پليٽ فارم تان شاگردن ادب لاءِ بي مثال خدمتون انجام ڏنيون. هيءَ انجمن سنڌيت واري نظريي جي ترقي جو وسيلو بڻي. اڳتي هلي شاگردن انهي پليٽ فارم تان اڻ سهڪاري تحريڪ جي ڏينهن سنڌ جي سياست حصو ورتو ته سرڪاري عتاب هيٺ آيا.
اڳتي هلي سندس تجويزن تي سنجيدگيءَ سان غور شروع ڪيو ويو 40 سالن جي بحث کانپوءِ نيٺ برطانوي پارليامينٽ سندس چارٽر 1813ع منظور ڪيو. جنهن کي چارلس گرانٽ چارٽ سڏيو وڃي ٿو. چارلس گرانٽ کي هندستان جديد تعليم جو ابو سڏجي؛ ته ڪو وڌاءُ نه ٿيندو. هو پهريون ماڻهو هو، جنهن برطانوي سرڪار تي زور ڀريو ته هندستان تعليم انگريزيءَ سان گڏ اتان جي مادري ٻولين به ڏني وڃي.
سنڌ تعليم عام ڪرڻ وڏي رڪاوٽ قابل استادن جي کوٽ هئي، جنهن کي پورو ڪرڻ لاءِ 1854ع ڪراچيءَ استادن جي سکيا لاءِ اسڪول کوليو ويو، جيڪو پوءِ حيدرآباد آڻي ان کي ٽريننگ ڪاليج جو درجو ڏنو ويو. سنڌ گزيٽيئر موجب “انهن اُپائن جو اهو نتيجو نڪتو ته 1864-65ع صوبي چار هاءِ اسڪول، ٽي مڊل اسڪول 56 پرائمري اسڪول کُوليا ويا. انهن شاگردن جو تعداد 2440 ٿي ويو”.6
“سنڌ سڀا پاران، سنڌ جي سوالن، مسئلن، گهرجن طرف چڱو موچارو ڌيان ڏيڻ آيو. اُنهيءَ ڏس ، وقت به وقت، ميڙ سڏايا ويندا هئا. ميڙن ، سنڌ جي سوالن، مسئلن تي، پيپر پڙهيا ويندا هئا انهن تي ميڙ بحث ٿيندا هئا. راين ويچارن جي ڏي وٺ ٿيندي هئي. انهن ڪوششن سبب، سنڌين ، سنڌ جي مسئلن، گهرجن ضرورتن طرف ضروري ڌيان ڇڪجڻ لڳو . هڪ قسم جي جاڳرتا جي لهر پيدا ٿي”.7
سر چارلس ووڊ جي مشهور خط “' ” کانپوءِ هندستان جي هر پرڳڻي تعليم کاتو قائم ڪيو ويو، 1857ع ڪلڪتي، مدراس بمبئيءَ يونيورسٽيون کوليون ويون. جڏهن ته لاهور 1882ع الهه آباد 1887ع يونيوسٽي قائم ڪئي وئي. 1858ع ڪلڪتي يونيورسٽيءَ جي پهرئين امتحان 13 شاگرد بي اي بي ايس سي جي ڊگريءَ لاءِ ويٺا، انهن مان ٽن امتحان پاس ڪيو.
ڏيارام گدومل ، حسن علي آفندي ، سيٺ آتمارام ڀوڄواڻي ، ڏيارام ڄيٺمل ، هي بزرگ جدا جدا وقتن تي، سنڌ سڀا جا صدر يا مجلسن جا جز وقتي چيئرمن وغيره رهيا. جڏهن ته دولترام ڄيٺمل، سيڪريٽري، ساڌو هيرانند، پريس اطلاعات سيڪريٽري رهيا.
سنڌي ادب به ترقي پسند تحريڪ کان نه رڳو متاثر رهيو، پر مجموعي طرح سنڌي ادب خاص ڪري شاعري ڪلاسيڪي دور کان وٺي ترقي پسند روين لاڙن جي حامل رهي آهي، شاهه لطيف جي شاعري پنهنجي دور جي جاگيرداري لاڙن جي مخالف هئي، 1920ع کان سنڌي ادب شاعريءَ ڪشنچند بيوس جو نالو ترقي پسند جديد خيالن جو حامل نظر اچي ٿو.
لارڊ ميڪاؤلي 13 جون 1834ع تي هندستان آيو هتان جي صورتحال جو مطالعو ڪري هن پنهنجي رپورٽ تيار ڪئي، جيڪا هن 2 فيبروري 1835ع تي پيش ڪئي، ان رپورٽ هن ڄاڻايو ته “مشرقي ٻولين تعليم ڏيڻ جو مقصد مستقبل جي ترقيءَ کي ٻنجو ڏيڻ آهي. يورپي ادب جي لائبريريءَ جو هڪ ڪٻٽ سڄي هندستاني عربي ادب کان گهڻو آهي”. 3
ڊي . جي سنڌ ڪاليج گڏيل هندستان جو واحد تعليمي ادارو هو، جنهن سنڌي ادب جي واڌاري لاءِ انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو. نثر، نظم، ناٽڪ، تحقيق، تنقيد، ترجمي سميت سنڌي ادب جي ڪابه اهڙي شاخ ناهي، جنهن جي واڌاري لاءِ ڊي . جي سنڌ ڪاليج ڪردار ادا نه ڪيو هجي. هيٺ ڊي جي سنڌ ڪاليج جي ادبي خدمتن جو وچور ڏجي ٿو.
هندستان جي گورنر جنرل لارڊ وليم بينٽنڪ جي تجويز تي برطانيا سرڪار لارڊ ميڪاؤليءَ جي سفارشون منظور ڪري ورتيون. جنهن کي ‘1835ع وارو ٺهراءُ’ سڏيو وڃي ٿو. صديءَ جي شروع برطانيا سرڪار اهو محسوس ڪيو ته هندستان جي غريب ماڻهن مشنريز وسيلي عيسائيت جي تبليغ ڪري ماڻهن کي عيسائيت ڏانهن مائل ڪري سگهجي ٿو.
سنڌ ڪاليج قائم ڪرڻ لاءِ ڏيا رام گدو مل ‘سنڌ ڪاليج ايسوسيئيشن’ ٺاهي هئي، پر جڏهن ڪاليج قائم ٿيو ته ان جو وهنوار هلائڻ لاءِ 17 جنوري 1887ع تي ‘سنڌ ڪاليج مئنجمينٽ بورڊ’ جوڙيو ويو. جنهن سرڪار ميونسپالٽين جي نمائندن کانسواءِ سنڌ ڪاليج ايسوسيئيشن جا ميمبر به رکيا ويا. بورڊ جي جوڙجڪ هن ريت هئي.
ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو عملدار چارلس گرانٽ پهريون انگريز هو، جنهن کي احساس ٿيو ته جديد انگريزي تعليم ننڍي کنڊ جي ماڻهن جو حق آهي. هو 1773ع هندستان آيو هو. جنهن واپس وڃي برطانوي پارليامينٽ کي لکيو ته هندستان تعليمي سڌارن لاءِ خاص گرانٽ مخصوص ڪئي وڃي، ان تي مٿس تمام گهڻي تنقيد به ڪئي وئي.
انگريزن هندستان جي ٻين پرڳڻن جي ڀيٽ سنڌ کي دير سان فتح ڪيو، جنهن سبب سنڌ جديد تعليم لاءِ ڪوششون به دير سان ورتيون ويون. انگريزن جي اچڻ کان اڳ سنڌ مڪتبن مدرسن ديني دنياوي تعليم ڏني ويندي هئي. اُنهن ڏينهن آخوند مڪتب هلائيندا هئا مڪتبن فارسي پڙهائڻ تي خاص زور هوندو هو.
ڏيا رام گدو مل جي انسان دوست سوچ جو ڊي جي سنڌ ڪاليج تي هميشه اثر رهيو آهي. هن ڪاليج جو مقصد مذهبي فرق بنا سنڌين کي تعليم فراهم ڪرڻ هو. جيئن ته گدو مل سان گڏ ڪاليج ٺاهڻ وارا سمورا ماڻهو روشن خيال ترقي پسند هئا. تنهن ڪري هن ڪاليج سنڌ هميشه روشن خياليءَ جا ڏيئا روشن ڪيا.
انگريزن جي دؤر سنڌ پرائمري ثانوي تعليم تي خاص ڌيان ڏنو ويو پر ڪاليج يونيورسٽيءَ واري پاسي ڪو خاص ڌيان نه پئي ڏنو ويو، جنهن سبب سنڌ جا شاگرد تمام گهڻي تڪليف ڪري بمبئي امتحان ڏيڻ ويندا هئا، صرف مئٽرڪ جو امتحان ڏيڻ لاءِ انهن کي ٽي ٽي مهينا سفر ڪرڻو پوندو هو.
1853ع سنڌيءَ کي سنڌ جي سرڪاري ٻولي تسليم ڪرڻ کانپوءِ 1855ع سنڌ پهريون سرڪاري اسڪول نارائڻ جڳن ناٿ وديا جي نالي سان کوليو ويو. جنهن پڙهندڙ اڪثر شاگرد هندو هئا، جو ڪراچيءَ سندن اڪثريت رهندي هئي، پر اسڪول ڪنهن جي داخلا تي پابندي نه هئي.
پروفيسر پادشاهه جي دلچسپيءَ سبب سنڌ ڪاليج ناٽڪ منڊليءَ کانپوءِ ڪاليج ٽي سوسائٽيون، ريڊنگ روم سوسائٽي، جيمخانه سوسائٽي، لٽريري ڊبيٽنگ سوسائٽي قائم ڪئي وئي. انهن سوسائٽين اڳتي هلي راندين سان گڏ سنڌي ادب، ثقافت ناٽڪ جي حوالي سان انتهائي اهم ڪردار ادا ڪيو.
سنڌ آرٽس ڪاليج بورڊ جي جوڙجڪ ظاهر ڪري ٿي ته ان سڄي سنڌ کي نمائندگي ڏنل هئي، ٻيو ته ديوان ڏيا رام گدو مل جي ڊائرين مان پتو پوي ٿو ته سنڌ جي سمورن آفيسرن، ميونسپالٽين لوڪل بورڊن ڪاليج قائم ڪرڻ لاءِ چندو ڏنو. ڪاليج بورڊ جي اها جوڙجڪ ورهاڱي تائين رهي.
ان جي باوجود لارڊ رپن کي اُهو مان پتر سنڌ جي هندن مسلمانن جي گڏيل نمائندن ديوان ڏيارام گدو مل، ساڌو هيرانند، فتح علي طيب جي، ڀائي هيرانند مسند شڪارپوري لاڙڪاڻي جي وڏي وڏي زميندار سرائي ٺاري خان لاهوري جي وڏي پٽ ڏنو.
سنڌ ڪاليج ايسوسيئيشن جا چونڊيل نمائندا: اُڌا رام مولچند، دولترام ڄيٺمل، ٽهلرام کيمچند وزيراڻي، سيٺ هر چند راءِ وشنداس، آلو مل ٽيڪمداس پسٽنجي بئرامجي ڪوتوال.
لارڊ ميڪاؤليءَ جو خيال هو ته هندستاني ٻولين خاص طور تي سنسڪرت تي تمام گهڻي ٺٺول ڪئي. “هن جو خيال هو ته هندستان فقط انگريزي ٻوليءَ تعليم ڏني وڃي”. 4
بيبي صاحبه جو تعلق بنو تيم قبيلي سان ھيو. سندس والد جو نالو ابوبڪر صديق والدہ جو نالو ان رومان بنت عامر ھو. بيبي صاحبه جو لقب صديقه حميرا ھيو سندس ڪنيت ان عبدالله ھئي. سن ۱۰ نبوي شوال جي مھيني بيبي عائشه رضه جو پاڻ سڳورن جن سان نڪاح مڪي سندس والد ابوبڪر صديق پڙھيو. حق مھر ۵۰۰ درھم مقرر ٿيو.ان وقت سندس عمر ۶ سال ھئي رخصتي شوال جي مھيني ھجرت جي پھرين سال ۹ ورھين جي عمر مديني ٿي. نڪاح رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر بابت متضاد روايتون آھن جن ھڪ روايت مطابق رخصتي وقت بيبي صاحبه جي عمر ۱۸ سال ھئي. نڪاح مڪي
۲ رمضان سن ۵۰ ھجري مديني وفات ڪئي کيس جنت البقيع دفنايو ويو. بيبي صاحبه جي پاڻ سڳورن جن سان ازدواجي رفاقت اٽڪل پوڻا چار سال تائين رھي. ان سان ۱۰ حديثون منصوب ٿيل آھن.
سن ۱ ھجري خميس ڏينهن ربيع الاول جو چنڊ ڏسي نبي ڪريم جن مڪي کان يثرب ڏانھن ھجرت شروع ڪئي. ان وقت ساڻس گڏ حضرت ابوبڪر صديق رضه ان جو غلام عامر بن فھيرہ ھڪ ٽيون شخص عبدالله بن اريقط ديلي پڻ گڏ ھيا. ان وقت عبدالله بن اريقط غير مسلم ھيو. ھي جابلو توڙي ميداني رستن جي وڏي ڄاڻ رکندڙ ھيو ھجرت وقت غار ثور لڳ ٻہ ڏاچين سميت اتي پھتو ھو کين ڳاڙهي سمنڊ واري غير معروف رستي کان يثرب وٺي آيو. ھجرت وقت پاڻ سڳورن جن دعا گھري تہ:
مديني جي ٻاھران يھودي قبيلا بنو قريظه ، بنو نضير بنو قينقاع سان گڏوگڏ ٻيا غير مسلم انصار رھندڙ ھيا جن سان نبي ڪريم جن ھڪ معاھدو ڪيو جنھن کي ميثاق مدينه جو نالو ڏنو ويو جنھن مطابق مسلمان يھودي پاڻ اتحادي رھندا ڪنھن بہ ٻاھرين جي حملي وقت پاڻ گڏجي شھر جو دفاع ڪندا . ان معاهدي تحت يھودين کي جان ، مال ، آبرو ، مذھبي آزادي سندن داخلي معاملن مڪمل خودمختياري جو تحفظ ڏنو ويو. ميثاق مدينه مطابق انصار ٻيا قبيلا جيڪي يھودين وغيره سان ميثاق تي صحيحون ڪندا اھي الڳ ھڪ امت ھوندا. ميثاق جا ھيٺيان شرط ھيا:
مسلمانن غير مسلم آبادين وچ خون بھا جي ادائيگي قيدين جي آزادي جو طريقو پراڻي روايت مطابق اختيار ٿيندو. مديني جون ٻئي غير مسلم آباديون مسلمانن جي تاوان خون بھا مدد ڪنديون.
ڪوبہ مسلمان ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪنھن مسلمان کي نہ ماريندو نه وري ڪو مسلمان ڪنھن ٻئي مسلمان جي خلاف ڪنھن غير مسلم جي مدد ڪندو.
بيبي صاحبه جو تعلق بنومخزوم قبيلي سان ھو. سندس والد جو نالو ابواميہ سھيل بن مغيرہ ھو والده جو نالو عاتڪہ بنت عامر ھيو. بيبي صاحبه جي ڪنيت ام سلمه ھئي. بيبي صاحبه جو نڪاح رسول الله جن سان شوال ، سن ۴ ھجري مديني ٿيو جنھن وقت بيبي صاحبه جي عمر ۲۶ سال ھئي. حق مھر ڪجھ گھريلو سامان شامل ھو. بيبي صاحبه ۶۲ ھجري ۸۴ ورھين جي ڄمار وفات ڪئي. سعيد بن زيد سندس جنازي نماز پڙھائي کيس جنت البقيع دفنايو ويو. پاڻ سڳورن سان سندس رفاقت ۷ سال رھي. اٽڪل ۳۷۸ حديثن جون روايتون ھن بيبيءَ سان منصوب ٿيل آھن.
ھڪ روايت مطابق ساڳي سال عبدالله بن عمر پڻ مسلمان ٿيو ھو. ان کان سواءِ ان الخير سلمه پڻ دار الارقم اچي مسلمان ٿي جيڪا ابوبڪر صديق جي ماء ھئي. سن ۷ نبوي ھڪ ٻي روايت مطابق ۸ نبوي محرم جي چنڊ ڏسڻ سان ئي قريش وارن بنو جو ھاشم بنو عبدالمطلب سان مڪمل بائڪاٽ جو اعلان ڪيو جنھن سبب نبي ڪريم جن کي شعب ابوطالب نظر بند ٿيڻو پيو. شعب ابوطالب جبل ابو قبيس جي وچان ھڪ جابلو لڪ ھيو جيڪو بنو هاشم جي مورثي ملڪيت ھو. بائڪاٽ جي ڪاروائي لکت ڪئي وئي جنھن کي بيت الله لٽڪايو ويو جنھن لکيل ھو ته:
سيده رقيه رضه ۳۳ ميلادي ڌاري ڄائي ان جو نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو ويو. نبوت جي پنجين سال مڙس سان گڏ حبشه ھجرت ڪئي جتي ست سال رھيا اتي کيس ھڪ پٽ عبدالله نالي ڄائو. مڪي واپسي بعد مديني ڏانهن ھجرت ڪئي. بدر جي جنگ وقت بيمار ٿي پئي اٽڪل ۲۰ ڏينھن بعد وفات ڪري وئي. ان جي بيماري سبب نبي ڪريم جن حضرت عثمان غني رضه حضرت اسامه بن زيد رضه کي مديني ڇڏي ويا ھئا. جنگ جي فتح جي خبر جڏهن مديني پھتي تہ بيبي سانئڻ جي تدفين ٿي رھي ھئي. سندس پٽ عبدالله پڻ ننڍپڻ گذاري ويو.
بيبي صاحبه ٻانھي ھئي جيڪا مصر اسڪندريہ جي حاڪم پاڻ سڳورن جن ڏانھن سوکڙي طور موڪلي ھئي. آمين ھجري ان مان پاڻ سڳورن جن کي ھڪ پٽ ابراھيم رضه نالي ڄائو. اھو نالو حضرت ابراهيم عليه السلام جي نالي تان رکيو ويو. ستين ڏينھن تي ٻن دنبن جي قرباني بہ ڪئي وئي ان جي جھنڊ لھرائڻ جو حڪم پڻ ڏنو. اھو ٻار ابورافع جي گھرواري سلمیٰ رضہ ڄڻايو اھا خبر ابورافع پاڻ سڳورن جن کي ٻڌائي جنھن تي کيس ھڪ غلام مبارڪي مليو.
سيدہ ام ڪلثوم اھل بيت جي مديني ھجرت وقت بيبي فاطمه الزهراء رضه سيدہ سوده رضه سان گڏ ھئي. سيدہ رقيه رضه جي وفات کان ست يا ٽن مھينن بعد پاڻ سڳورن سندس نڪاح حضرت عثمان غني رضه سان ڪرايو سندس رخصتي جمادالآخر دوران ۱۹ سالن جي عمر ٿي. کيس ڪا بہ اولاد ڪانه ٿي. حضرت عثمان سان ھن پنھنجي زندگي جا اٽڪل ساڍا ڇھ ورھيه گذاريا. سن ۹ ھجري شعبان جي مھيني دوران وفات ڪئي. سندس جنازي نماز پاڻ سڳورن جن پڙھائي.
محمد ۱۲ ربيع الاول تي فجر جي وقت بمطابق ۳۰ اپريل ۵۷۱ع پيدا ٿيو. سندس ولادت ابرہ جي لشڪر جي تباھي کان ۵۵ ڏينھن بعد ٿي. ڏاڏي عبدالمطلب سندس نالو محمد رکيو. محمد بھار جي موسم سومر ڏينھن ۹ ربيع الاول ڪجھ روايتن مطابق ۱۲ ربيع الاول گريگوري ڪئلينڊر مطابق 22 اپريل 571ع تي پيدا ٿيو. جڏھن کيس سور ٿيا تہ داعي عبدالرحمن بن عوف جي والدہ شفا بنت عامر ھئي جنھن کيس ڄڻايو.
بيبي خديجه رضه مان پاڻ سڳورن کي ٻہ پٽ پڻ ڄاوا جن جا نالا قاسم عبدالله ھيا. قاسم کي طاھر عبدالله کي طيب پڻ سڏيندا هئا. روايت مطابق سندن وفات نبوت کان اڳ ننڍپڻ ٿي ھئي. بيبي صاحبه ۱۱ رمضان سن ۱۰ نبوي
مديني ڇھ مھينا ترسڻ بعد نبي ڪريم زيد بن حارث عبدالرافع کي مڪي مان گھرڀاتين کي وٺي اچڻ لاء روانو ڪيو جيڪي واپسي انھن کي پاڻ سان گڏ وٺي آيا جن بيبي فاطمه الزهراء رضه، بيبي سوده، ام ڪلثوم، ام ايمن، اسامه بن زيد، عبدالله بن ابوبڪر، ابوبڪر جا گھر ڀاتي بيبي عائشه، ان رومان عاصمه شامل هئا.
سن ۸ ھجري رمضان جي مھيني جي پڄاڻي تي پاڻ ڪريم جن جي شادي مليڪہ بنت ڪعب ليثي ڪنائي/ڪندي سان ٿي. فتح مڪه وقت نبي ڪريم جي حڪم تي سندس پيءُ کي قتل ڪيو ويو ھو جيڪو ڏوراپو ڪجھ عورتن کيس ڏنو جنھن تي ان عورت بہ الله جي پناھ گھري نبي ڪريم جن کيس فارغ ڪري ڇڏيو.
سن ۸ ھجري ذوالقعد جي مھيني نبي ڪريم جن جي شادي فاطمه بنت ضحاڪ ڪلبي سان ٿي. شادي بعد جڏھن پاڻ ڪريم جن سندس ويجھو ويا تہ چوڻ لڳي: "مان اوھان کان الله جي پناھ گھران ٿي". اھو ٻڌي نبي ڪريم کيس فرمايو تہ: " تو پناھ گھري، ھاڻي پنھنجي مائٽن ڏانهن موٽي وڃ".
مسجد نبوي عبادتن جي روحاني مرڪز، ديني تعليم جي اداري ھجڻ سميت سياسي فوجي معاملن لاء رياستي صدر مقام پڻ ھئي جتي نبي ڪريم جن رياستي معاملا طئي ڪرڻ مشغول رھندا ھيا.
عمر فاروق جي مشوري کي نبي ڪريم پسند ڪندي نماز لاء ماڻھن کي سڏڻ لاء اذان جو طريقو اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. بلال جي خوبصورت آواز ھجڻ ڪري ان کي پھريون مؤذن بڻايو ويو.
هڪ ٻئي هنڌ هو لکي ٿو ته: ”اسڪول پڙهندي راڳ جو شوق پيدا ٿيو سُرندائين کان سرندو وڄائڻ سکيس ڳائڻ به. پوءِ ستار وڄائڻ سکيس ڳائڻ به. پوءِ ستار وڄائڻ سکيس.“
شڪارپور مان بدلي ٿي وڃڻ کانپوءِ به مرزا صاحب وقت بوقت شڪارپور ايندو رهندو هو. سندس سوانحعمري مان اهڙا اشارا ملن ٿا، جيئن هڪ هنڌ لکي ٿو ته: ”12 اپريل 1914ع جي شام جو شڪارپور وياسين. مسٽر پوڪرداس، مير علي نواز خان ٻيا ماڻهو اسٽيشن تي گڏيا. رات جو ڊاڪ بنگلي ٽڪياسين ڏينهن جو شهر گهمڻ وياسين“ . مرزا صاحب ٻئي هنڌ لکي ٿو ته: ”27- ڊسمبر 1921ع تي صبح جو آءُ شڪارپور ڏانهن ويس. مسٽر پوڪرداس رڪ اسٽيشن تي آيو هو. شڪارپور موٽر گهوڙي گاڏيءَ تي وياسين، سرڪاري باغ وياسين شهر گهميوسين. گهڻن ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون سين. ٽين وڳي سکر ڏانهن روانا ٿياسين. گهڻا ماڻهو اسٽيشن تي ڇڏڻ آيا.“
نثر نويسيءَ جي بنيادي اصولن قاعدن قانونن بابت سنڌي ٻوليءَ پهريون ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو ”انشاءِ سنڌي“ شايع ٿيو، جيڪو نه مون وٽ موجود آهي نه سن معلوم اٿم. شاعريءَ پهريون سنڌي ڪتاب مرحوم محمد فاضل شاهه جو ”ميزان شعر“ هو، جنهن بعد مرزا قليچ بيگ جو ڪتاب ”علم بديع“ نثر نظم جي فارسي مثالن تي مبني، ادب جي قسمن قاعدن متعلق هڪ مفيد ڪتاب آهي. سال 1913ع مرزا صاحب جو ڪتاب ”علم ادب“ شايع ٿيو. سال 1914ع ”سنڌي ساهت سوسائٽيءَ“ جي اجلاس سندس پڙهيل مقالو” سنڌي شعر جي قديم حالت پوءِ جو سڌارو“ سال 1920ع شايع ٿيو.مرزا صاحب ”سنڌيءَ“ ڪل 379 ڪتاب لکيا، جن مان 344 ڪتاب ڇپيل، جڏهن ته 35 ڪتاب اڃان تائين اڻ ڇپيل آهن.
لطيفيات جي موضوع تي ڊاڪٽر ٽرمپ ايڇ ٽي سورلي کان سواءِ اوائلي لطيفي پارکن سنڌي عالمن مان مرزا قليچ بيگ ئي واحد اديب عالم هو، جنهن 8 ڪتاب لکيا. انهن شاهه جو رسالو ساڳئي ڪتاب سنڌي جو ترجمو: احوال شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو. شاهه جي مختلف سرن جي تشريح تي مشتمل ڪتابڙا لغات لطيفي لطيفي لات شاهه جي رسالي جي ڪنجي
مرزا قليچ بيگ 3- جولاءِ 1929ع جو 77 سال نهايت مصروف علمي عملي زندگي گذاري فوت ٿي ويو. ٽنڊي ٺوڙهي ڀرسان پنهنجي خانداني قبرستان دفن ٿيو.پهرين گهرواريءَ جي وفات، تاريخ 19 مارچ 1904ع وقت، سندس قبر جي ڀرسان پنهنجي لاءِ هڪ خالي قبر جوڙائي، بعد هر جمعي جي ڏينهن ڪاري ڪفني پائي اُنهي قبر جي الحد وڃي ليٽندو هو. پوءِ پنهنجو ”قطه تاريخ وفات“ پاڻ لکيائين، جيڪو درست ثابت ٿيو. پاڻ تاريخ 3 جولاءِ 1929ع تي رات جو يارهين بجي وفات ڪيائين، جيڪو هجري سال 1348 هو، خودنوشت قطعه تاريخ جو آخري رديف: ”بخت موقر“ ابجد جي حساب سان سال 1348 ڏيکاري ٿو. مڪمل قطعه تاريخ جيڪو تربت تي لڳل آهي، هي آهي:
ٻولي، لسانيات، لغت هڪ اهم موضوع آهي، جنهن بابت قليچ جو ڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. جيتوڻيڪ ٻولين جي نظرين جديد تحقيق جي حوالي سان وڏي تبديلي اچي چڪي آهي، پوءِ به مرزا صاحب جي ڪم کي ٻوليءَ لسانيات جا ماهر وساري نٿا سگهن. مرزا صاحب لغات لطيفي سنڌي وياڪرڻ