polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ايلخاني تيموري دؤر :هيءُ دؤر پاڻ سان قيامت خيز هنگامه کڻي آيو. هن صديءَ جي آغاز ئي چنگيز خان، وچ اوڀر تي ڪاهه ڪئي. ان ڪاهه خوارزم شاهي فنا ٿي وئي. هن ايران ان جي پاڙيسرين جي قتل عام کان پوءِ اڳتي هلي، عباسي خلافت کي به پاڙئون ڪڍي ڇڏيو. چنگيز خان هلاڪو خان جي اولاد مان هڪ فرمانروا غازن خان اسلام قبول ڪيو. ايلخاني 1329ع تائين حڪومت ڪندا رهيا،ان کانپوي 50 ورهين کان پوءِ تيمور خان ايران کي فتح ڪيو، جنهن جي اولاد 16 هين صديءَ تائين ايران حڪومت ڪئي.
پرشيا کي]]ايران]] چئبو آهي اُتي جا رهاڪو پاڻ کي ”ايراني“ سڏائين ٿا سندن ٻوليون به ايراني ٻوليون سڏجن ٿيون. ”پرشيا“ مان ”پرشن“ لفظ ٺاهيو اٿن، جنهن جي معنيٰ آهي ” پارسي“ يا ”فارسي“، پر اصل اها سڄي ايران جي ٻولي نه آهي. اها اصل ايران جي گهڻن پرڳڻن مان فقط پارس يا فارس نالي هڪ پرڳڻي جي ٻولي آهي: پر انهيءَ پرڳڻي عيسوي سن کان ڇهه صديون اڳي ڪياني بادشاهه دارا وغيره ، عيسوي ٽين صديءَ ساساني بادشاهه ، پيدا ٿيا، جي سڄي پرشيا جا والي ٿيا، ته سندين ٻولي ”پرشن“ سڏجڻ آئي، جيڪا اصل پارس پرڳڻي جي ٻولي آهي عربيءَ ”پ“ اکر ڪونهي، تنهن ڪري عربن پارس پارسي لفظن جا اچار ڦيرائي فارس فارسي ڪيا.
ايران هڪ آڳاٽو ملڪ آهي، جنهن جي پنهنجي رسم الخط ادب هو. ان جو گهڻو حصو زماني جي ڦيرگهير جو شڪار ٿي ويو، پر يوناني، يهودي، اسلامي خود ايراني ماخذ ان جي نشاندهي ڪن ٿا ته ايرانين، حضرت عيسيٰ کان اڳ ”ماد“ بادشاهن جي اقتدار واري دؤر بابل جو ميخي خط اختيار ڪيو. اهو خط، ميخي خط جي ٻين سڀني نمونن کان سادو متوازن هو. هخامنشي دؤر جا ڪتبا انهيءَ خط کي ”پارسي باستان“ يا قديم فارسيءَ جو نالو ڏين ٿا. انهيءَ دؤر ، ايران هڪ ٻيو خط ”اويستائيءَ“ جي نالي سان پڻ هلندڙ هو، جيڪو زردشتي مذهب جي ڪتابن لاءِ هو.
ايران تي منگولن تيمورين جي ڏهڪائيندڙ ڪاهن، شهر جا شهر علائقن جا علائقا ويران ڪري ڇڏيا؛ اڻڳڻ عالم، فاضل، شاعر اديب ماريا ڪيا ويا؛ مدرسا مسيتون ڊاٺيون ويون؛ زندگيءَ جي هر شعبي تي ڏهڪاءُ ڇانيل هئو. ان کان پوءِ جڏهن منگول مسلمان ٿيا ته امن امان جي فضا قائم ٿي ادب جي اجراءَ جو سلسلو وري شروع ٿي ويو. منگولن جي اسلام قبولڻ کان اڳ وارين ڪاهن ڪيترائي شاعر اديب، ڀر وارن ملڪن هجرت ڪري ويا. ان لڏپلاڻ جي ڪري فارسي ادب وسعت ٿي. ايران کان ٻاهر فارسي مرڪزن ، هندستان کي وڏي اهميت حاصل آهي، جتي امير خسرو دهلوي امير حسن سنجري ٻين فارسي ادب ٻوليءَ جي وڏي خدمت ڪئي.
ايران : - - اسلامي جمهوريا ايران، ايشيا واقع آهي. ايران کي فارس ءِ سرڪاري طور تي اسلامي جمهوريا ايران پڻ سڏيو ويندو آهي جيڪو اوله ايشياءَ واقعي آهي.جنهن جو سرحدون اتر اوله امريڪا ،آذربائيجان،ڪاذڪستان ءِ روس سان لڳن ٿيو. اتر اوله ترڪمانستان،افغانستان ء پاڪستان سان جڏهن ته ڏکڻ پيرس،اومان ءِ اوله ترڪي عراق سان لڳن ٿيوايران جو مجموعي رقبو.1،648،195 ڪلوميٽر اسڪوائر آهي جيڪو وچ اوڀر جو ٻيو وڏو ملڪ ءِ دنيا جو 18 وڏو ملڪ آهي ءِ آباديءَ جي لحاظ سان 17 وڏو ملڪ آهي. ايران هڪ دنيا جي پراڻي تهذيبن مان آهي.
اسلامي دؤر ، ايران اندر هڪ نئين ٻوليءَ جنم ورتو. ٽيئن صدي هجريءَ جي وچ ايران جي ٻولي کي دري، پارسي دري، يا رڳو پارسي يا فارسي نالو ڏنو ويو. اهو هڪ عام لهجو هو، جيڪو ساساني عهد جي آخر اسلامي دؤر جي شروعات ، ايران هلندڙ هيو هڪڙي مستقل ٻوليءَ جي صورت ورتائين. ٽيئن چوٿينءَ صدي هجريءَ ، سيستان، خراسان، ماوراءُ النهر، گرگران، ري ٻين مرڪزن شاعرن اديبن انهيءَ زبان کي خيال جي اظهار جو ذريعو بڻايو. اُها ئي اها زبان هئي، جنهن تي اسلامي عهد ، پهريون دفعو اوڀر ايران جي شاعرن نثرنگارن جي نظر پئي.
ايران جو قديم نالو ’پرسس‘ يا ’پرشيا‘ هو. ’پرشيا‘، يوناني رومن لقب ’پرسي‘ مان نڪتل آهي، جيڪو هخامنشين لاءِ استعمال ٿيندو هو. صحيح معنيٰ ’پريشيا‘ مان مراد اهو علائقو آهي، جتي جا رهاڪو ’پرشين‘ چوائيندا هئا؛ يعني قديم عهد جو ’پرسس‘ موجوده زماني جو ”فارس“. مسلم دؤر ’فارس‘، انهيءَ ’پرسس‘ خطي کي چيو ويندو هو، ليڪن اهو لفظ، ايراني صوبن ڳالهائجڻ وارين ٻولين مان هڪڙي ٻوليءَ جو نالو پڻ هو. اها ٻولي، جنهن کي اسين ’پرشين‘ چئون ٿا، سا نائين صدي عيسويءَ ڪتابي ٻولي ٿي وئي هئي.
سال 1502ع صفوي سلطنت جو قيام عمل آيو، جنهن شاهه اسماعيل شاهه، طهماسپ عباسي اعظم وڏا بادشاهه هئا. وري ٿوري ٿوري عرصي لاءِ افغان، افشار زند اقتدار رهيا. 1794ع قاچاري حڪومت قائم ٿي. انهيءَ دؤر ايران جي عظمت اوج ختم ٿي ويا، تنهنڪري ايران، روس برطانيا جي هٿن ورهائجي ويو هو. 1736ع ڌاري، نادرشاهه ايراني تخت تي ويٺو. 1738ع هن، هندستان تي ڪاهه ڪري، وڏي دولت هٿ ڪئي. 1747ع هن ظالم حڪمران کي قتل ڪيو ويو. 1797ع قاچار قبيلي جو هڪ سردار آغا محمد خان تخت تي ويٺو.
لفظ ’ايران‘، پروٽو ايرانين مان نڪتو آهي جنهن جو مطلب ”آرين جي سرزمين“ آهي. اساطيري روايتن موجب، هوشنگ بن ڪيومرث، پنهنجي ملڪ جو نالو ايران رکيو جڏهن سندس پٽ ’پارس‘ تخت تي ويٺو ته ملڪ پڻ ’پارس‘ چوائجڻ لڳو. اها سلطنت بلوچستان، ڪز، مڪران، ڪرمان، غور باميان، هندوڪش، سيستان، خراسان، ماوراءِ النهر، دشت، اصفهان، مازندران، استر آباد، گرگان، فارس، لارستان، خوزستان، افغانستان، ڪابلستان، پنجاب، ڪردستان، شيروان، بابل، موصل ديار بڪر تي مشتمل هئي.
ابو علي حسن عبدالله ابن سينا جو شمار، دنيا جي مشهور فلسفين ٿيندو آهي. هن جدا جدا موضوعن تي هڪ سؤ کان وڌيڪ ڪتاب تصنيف ڪيا. سندس گهڻا ڪتاب عربي آهن، جڏهن ته فارسي به ڪي ڪتاب ملن ٿا. ابو ريحان محمد بن احمد البيروني شيخ ابوالحسن فرقاني به هن دؤر جا وڏا عالم ٿي گذريا آهن.
عرب، اسلام جو جهنڊو کڻي اٿيا؛ نهاوند وٽ بادشاهه يزدگرد ٽئين کي هار ڏيئي، 21هه/ 642ع ساساني حڪومت جو خاتمو آندائون. انهيءَ فتح کان پوءِ ٻن سون ورهين تائين، عرب خليفا ايران تي صاحبي آيا. اهو عرصو ايران جي لاءِ، هر لحاظ کان انقلاب جو دؤر هو. ايراني سماج، زبان، ادب، مطلب ته زندگيءَ جي هر شعبي ، اسلام جي اثر هيٺ، هڪ نئين صورت جنم ورتو. اها تبديلي، فارسي ادب جي مختصر خاڪي سان پيش ڪجي ٿي.
غزني دؤر جي فارسي شاعريءَ جو گهڻو حصو قصيدي تي آهي. اهي قصيدا، تاريخي، سماجي خود ادبي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. ابوالقاسم بن احمد عنصري بلخي جا گهڻا قصيدا سلطان محمود غزنويءَ، سلطان مسعود امير يوسف جي دؤر جا چيل آهن. هو سلطان سان هر جنگي معرڪي گڏ هوندو هو. ٻين شاعرن ابوالحسن بن لوغ، ابو نصر عبدالعزيز بن منصور مروزي، ابوالنجم احمد منوچهر شامل هئا.
هن دؤر ايران تي عرب مسلط رهيا. عباسي خليفي مامون جي حڪم سان، ظاهر کي خراسان جي امارت ملي. ان سان ايرانين قومي طرفداريءَ جو اظهار به ملي ٿو. عربن جي خلاف، ايرانين جي تحريڪ جو مرڪز خراسان هو. اهوئي علائقو، ايندڙ صدين تائين فارسي زبان ادبي توسيع جو مرڪز رهيو. چيو وڃي ٿو ته حنظله بادغيسي محمود وراق هن دؤر جا شاعر آهن.
ساساني بادشاهن جو هي دؤر فارسي ادب جو ترقيءَ جو زمانو آهي. سندس تخت گاهه بخارا هو، پر ماوراءَ النهر، سيسان خراسان کان وٺي، اوڀر صحرائي علائقي تائين، هن خاندان جي صاحبي هئي. انهن باشاهن، ايران جي تهذيبي روايتن جو احياءَ ڪيو ايراني رسمن رواجن کي فروغِ ڏنو. هن دؤر جا مشهور شاعر مسعود مروزي رُودڪي، شهيد بلخي، شاعر بخاري دقيقي آهن.
فارسي ادب لاءِ هيءُ ترقي، ترويج واڌاري جو زمانو هو. غزنوي بادشاهن، فارسي ادب جي دل کولي سرپرستي ڪئي. هن گهراڻي جي ناليواري حڪمران سلطان محمود غزنوي جي ادب دوستي علم پروريءَ جي ڪري، هڪ روايت مطابق سندس درٻار سان چار سؤ شاعر لاڳاپيل هئا بخارا، غزنا، سمرقند ٻيا شهر علم ادب جا مرڪز هئا.
پارسيءَ جا قسم پارسيءَ جا ٽن قسمن جا درجا آهن: آڳاٽي، وچولي، پڃاڙڪي. قديم پارسي دارا بادشاهه جي وقت جي ٻولي آهي، وچولي ”پهلوي“ آهي؛ پڇاڙڪي درجي واري پارسي اها آهي، جا اڄڪلهه اسڪولن ڪاليجن پاڙهڻ اچي ٿي. پارسي سنسڪرت آريا ٻوليون آهن هڪٻئي کي گهڻو ويجهيون آهن.
عهد اسلامي ، ’شاهنامي‘ جي ذريعي، جڏهن قديم روايتون اچارجڻ لڳيون، ته ايران جو نالو وري مقبول ٿي ويو. هندستان ، خاص طور تي مغليا دؤر گهڻو ڪري ايران جو نالو ملي ٿو. سلطنت ايران جي باشندن، پاڻ کي 1890ع ايراني چوائڻ تي اصرار ڪيو، تڏهن 1935ع سرڪاري طرح، هن ملڪ جو نالو، ’ايران‘ رکيو ويو.
يعقوب بن ليث صفار، پهريون ايراني شخص آهي، جنهن مڪمل طور آزاد مستقل حڪومت جو بنياد رکيو. صفاري سربراهه، فارسي زبان ادب سان گهڻو تعلق رکندا هئا. ان دؤر جا معروف شاعر فيروز مشرقي ابوسليڪ گرگائي هئا. اهي ٻئي عمرو بن ليث جا معاصر چيا وڃن ٿا.
اسلامي دؤر جي ايران انهيءَ دري، فارسي دري فارسيءَ جو ادبي علمي حلقن مرتبو وڌيو. اسلامي دؤر جي شروع کان اڄ تائين،ا ها ئي ٻولي، ايران جي علمي ادبي ٻولي آهي. اهو پهلو به اهم آهي ته گذريل يارهن ٻارهن صدين جي، طويل سفر جي باوجود فارسي زبان ڪو خاص فرق نه آيو.
عربن جي حملي وقت، ايران جو عام زبان پهلوي هئي. اها به حقيقت آهي ته ساساني دؤر ، ايران جي مختلف حصن جدا جدا ٻوليون ڳالهايون وينديون هيون؛ جيئن: خوزلي، ديملي، طبري، ڪوچي، ڪُردي آذيري وغيره. ان کان سواءِ، ايران جي اتر ، سمرقند جي علائقي ’ختني‘ ٻولي هلندي هئي.
1921ع ايراني فوجي جنرل رضا خان، قاچار خاندان جي بادشاهه جو تختو اونڌو ڪري ’رضا شاهه‘ جو لقب اختيار ڪرڻ بعد پهلوي خاندان جو بنياد وڌو. رضا شاهه سڄي عرصي ئي، ملڪ ترقياتي ڪمن کي زور وٺرائي، ملڪ جون حالتون بدلائي ڇڏيون.
پهلوي لپيءَ جا ٻه قسم ٻڌايا وڃن ٿا: هڪڙو قديم خط يا ’خط ڪنده‘ جي نالي سان، جيڪو ڪتبن کان سواءِ ٻئي ڪنهن به هنڌ نٿو ملي؛ ٻئي خط کي ساساني يا پهلوي چوندا آهن. ساساني دؤر جون باقي سڀ لکتون تحريرون، هن خط لکيون ويون آهن.
هي دؤر غز، ترڪن جي هڪ سردار ”سجلوق“ سان ڳنڍيل آهي، جنهن سلجوقي سلطنت جو بنياد وڌو. سندس ٻن پوٽن: چغري طغري خراسان غزنوين کي هارايو. ان کان پوءِ هيءُ خاندان، پنهنجي سلطنت اضافو ڪندو رهيو.
شاھ صاحب جن حق جي تلاش سير سفر تي نڪتا. ميان محمد امين نقشبندي، شاهه حمزو ميان ابراهيم ڪاتيار سفر ساڻن گڏ هئا. سير سفر ڪندي ملتان آيا سال کن شيخ شمس الدين ملتاني جي خدمت رهيا. ان کانپوءِ ٻيا گهڻائي شهر گهمندي آخر حيدرآباد دکن شاهه عبدالملڪ جيلاني جا مريد ٿيا. اتي مرشد جي ارشاد موجب بانس جي ٻيلن خوب رياضتون ڪيائون. مرشد مٿن گهڻو مهربان ٿيو مٿن ايتري ته فيض جي پالوٽ ڪيائون جو ڪمال جي درجي کي رسيا.
‘شاهه عنايت شهيد’ جي صفحي 27 تي لکي ٿو ته: “صوفي شاهه عنايت، صوفي ازم تحت عوام سان مذهب ذات پات جي بنيادن تي پيدا ڪيل گروهه بندين، نفرت اوچ نيچ کي ختم ڪري منجهن اتحاد، اشتراڪ، اهنسا، برابري، ذهني سجاڳي پيدا ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌيو ته جيئن عوام کي صحيح سچي آزاديءَ جي راهه ڏيکارجي.”
“سندس پيغام جو روح هو ته انسانن جو روح بيدار ٿئي. منجهائن گندگيون مثلاً: تعصب، تفريق انسان دشمنيءَ جون غلاظتون دور ٿي وڃن سڀ پاڻ ملي هڪ لڙهيءَ پوئجي وڃن اسلامي اصولن مطابق همت کان ڪم وٺڻ جا اهل بڻجن. ساڳئي وقت اسلامي فڪر روحاني روشني کي بلنديءَ تي رسائجي.”
شاهه عنايت شهيد جي تحريڪ جا خاص مول متا، مٿين نقطن تي آڌاريل هئا، پر سڀ کان وڌيڪ زور مساوات زمين تي هاريءَ جي حق هئڻ تي هو، ڇو ته شاهه شهيد جي فڪر جو اهم نقطو اهو هو ته زمين جي پيداوار جو ڌڻي اهو ئي آهي، جيڪو انهيءَ تي محنت ڪري فصل اپائي ٿو.
صوفي شاهه عنايت جو گڏيل پوکي راهيءَ جو تجربو بيحد ڪامياب ويو. جهوڪ رهندڙ فقيرن هارين کي نه بٽئي ڪرائڻي پوندي هئي، نه ڇيڙ بيگر وهڻي پوندي هئي نه ئي ڪنهن تپيداري قانون گُو کي ‘ستم شريڪي’ جهڙيون رسمون ادا ڪرڻيون پونديون هيون.
اهڙيءَ ريت صوفي شاهه عنايت جي هن ‘ڪاشتگاريءَ جي گڏيل نظام’ جي ناماچاري جلد ئي پري پري تائين پکڙجي وئي هر هنڌ هن ‘اجتماعي ڪاشتڪاريءَ’ جي نئين تجربي جو چوٻول ٿيڻ لڳو.
جهوڪ واري جنگ اهي سڀ فقير شهيد ٿيا، جن کي ستن کوهن دفنايو ويو. انهن کوهن کي ” گج شهيدان“ سڏيو ويندو آهي. جنت سنڌ مولائي شيدائي مطابق: هن اوچتو فقيرن تي ڪاهي، ڪيترائي ماڻهو شهيد ڪيا. فقيرن ظلم جي روئداد دهليءَ جي مغل شهنشاه فرخ سير کي وڃي سڻائي، جنهن خونين جون سموريون زمينون خون بها فقيرن کي ڏياريون. فقيرن ايترو زور ورتو جو گادي نشين پيرن، زميندارن، خواه علماءَ سندن وڌندڙ اثر رسوخ مان تنگ ٿي وقت جي حاڪم ٺٽي جي نواب اعظم کي چوريو، جنهن ميران پور تي ڇهه مهينا گهيرو ڪيو، مگر ڪجهه ڪين وريو.
تاريخ جي ورقن مان ڄاڻ پوي ٿي ته جڏهن دشمنن لاءِ ٻيو ڪو چارو نه رهيو ته ڳالهين ٺاهه بهاني کيس گهرائي قتل ڪيو ويو. جڏهن جهوڪ جهريو ته شاهه عنايت جي مريدن جو پڻ قتل عام ڪيو ويو. ڪيترئن مريدن کي ڳولي ڳولي ماريو ويو. پر شاهه عنايت جي فڪر سندس لازوال نعري ”جيڪو کيڙي سو کائي“ کي ڪوبه شڪست نه ڏئي سگهيو.
هڪ روايت اها به آهي ته ٺٽي جي مولوين، عالمن بلڙيءَ جي سيدن شاهه عنايت جي مخالفت سندس ابتدائي ڏينهن کان ئي شروع ڪري ڇڏي هئي. سن ۱۱۲۸ ھ لطف علي خان جي جاءِ تي نواب اعظم خان ٺٽي جو ناظم ٿي آيو ته شاهه عنايت جي دشمنن سندس ڪن ڀريا. انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ڄاڻايو ويو آهي ته، نواب اعظم خان، صوفي شاهه عنايت سان ملاقات لاءِ ويو، تڏهن فقيرن کيس ائين چئي روڪي ڇڏيو ته، حضرت هن وقت ورد وظائف مشغول آهي. ٿوريءَ دير کانپوءِ جڏهن اعظم خان جي صوفي شاهه عنايت سان ملاقات ٿي، تڏهن
شاهه عزت الله ٿيو، جنهن کي ‘گُند پير’ جي نالي سان سڏيندا هئا هڪ نياڻي به ٿين. چوٿين شادي سوڍن مان ڪيائون، جنهن مان کين هڪ فرزند صوفي سلام الله عرف ٿر ڌڻي بادشاهه ٿيو.”
نواب جي روبرو فقير صوفي صاحب جيڪي سوالن جا جواب ڏنا، تن کي مير علي شير قانع ٺٽوي ’مقالات الشعرا‘ نقل ڪيو آهي، جنهن مان صوفي درويش جي بزرگي ڪماليت معلوم ٿئي ٿي. مرڻ مهل سندس زبان تي هيٺيون شعر روانو:
هن درويشاڻي دليرانه جواب، نواب اعظم خان کي مڇرائي وڌو هن سڀ کان پهرين اهو قدم کنيو ته صوفي شاهه عنايت جي خانقاهه سان لاڳو زمينن جون ڍلون، جيڪي اڳ معاف ڪيون ويون، سي ٻيهر لاڳو ڪري ڇڏيائين. نواب اعظم خان شاهه عنايت جي خانقاهه وارين زمينن جي ڍل وٺڻ جو حڪم ڏنو، جيڪا اڳ معاف ٿيل هئي. شاهه عنايت، اعظم خان کي چيو ته بادشاهه طرفان اها اڳ ئي معاف ٿيل آهي. تنهنڪري اوهان ان جو مطالبو ڇو ٿا ڪريو!
شاهه عنايت جي اهڙي جواب تي اعظم خان ڪاوڙجي پيو. شاهه ڪريم پوٽا سيد پڻ سندس حاسد ٿيا دهلي جي حاڪم تائين مٿس فرياد کڻي ويا ته شاھ عنايت فساد ٿو برپا ڪري. ٺٽي جي حاڪم نواب اعظم خان به انهن جي پٺڀرائي ڪئي. بادشاهه فرخ سير ڏانهن لکيائين ته شاهه عنايت سندس مريد ڍل نٿا ڏين بغاوت لاءِ بيٺا آهن. اتان حڪم آيو ته انهيءَ فتني جي پاڙ پٽي وڃي. آخر بادشاهه جي حڪم سان هڪڙو وڏو لشڪر آيو.
صوفي شاھ عنايت شھيد سنڌ جو جڳ مشھور صوفي بزرگ جنھن ھاري طبقي کي معاشي حقن ڏيڻ جي حمايت ڪئي جيڪو کيڙي سو کائي جو نعرو ڏنو پر ان کي باغي قرار ڏئي ان جي خلاف مغل نواب جاگيردارن فوجي ڪاروائي ڪئي کيس ڌوڪي سان شھيد ڪيو ويو. کيس سنڌ جو پھريون سوشلسٽ پڻ سڏيندا آهن جنھن اسلامي تعليمات ھيٺ ھيٺين طبقي جي لاء انقلابي جدوجھد ڪئي. ھڪ ڪامل صوفي بزرگ ھيو جنھن پنھنجي زندگي ذھد تقوا سان گذاري ماڻھن کي صوفياڻي تعليم سان اندر اجارڻ حق جي راھ تي ھلڻ سيکاريو. سندس شھادت کان پوء جھوڪ شريف واقع سندس درگاھ ان جي ڏنل صوفياڻي فڪر جو مرڪز رھي.
مٿين سوالن جوابن کانپوءِ شاهه عنايت جي اکين آڏو سندس ڀاءُ رحمت الله شاهه ڀائٽيي محمد يوسف کي جلاد هٿان شهيد ڪرايو ويو، صوفي شاهه عنايت کي ضد تان هٽي وڃڻ لاءِ چيو ويو، پر صوفي شاهه عنايت چيو ته “سر ڏيندس، پر حق نه ڇڏيندس.”
جنهن کانپوءِ، 15 صفر المظفر 1130هه/ 7 جنوري 17188ع تي صوفي شاهه عنايت جو سر ڌڙ کان ڌار ڪري، کيس شهيد ڪيو ويو. شهادت وقت سندس زبان تي حافظ شيرازيءَ جو هيءُ شعر جاري هو:
وڏو عابد زاهد هو. بهترين خطاط هو، قرآن مجيد لکي ان جي اجوري مان گذر سفر ڪندو هو، سندن هزارين مريد هئا، جن مان ميان باقر علي شاهه بڪار وارو شاهه عبدالنبي گندا واهه وارو غلام رسول پٺاڻ شاهه عبدالوهاب شاهه گهڻو مشهور آهن: فارسي زبان جو بلند پايه شاعر هو، سندن ديوان، ديوان مير، سندن پوٽي جان الله شاهه عاشق جو ديوان عاش، سندن پوين وٽ محفوظ آهن.
انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا مطابق ٽي ڏينهن قيد رکڻ کان پوءِ، 15 صفر المظفر 1130هه/ 7 جنوري 1718ع تي نواب اعظم خان آڏو صوفي صاحب کي پيش ڪيو ويو. صوفي شاهه عنايت سان سندس ننڍو ڀاءُ رحمت الله شاهه، سندس ڀائٽيو محمد يوسف پٽ رحمت الله ٻارهن خاص مريد گڏ هئا. اعظم خان شاهه عنايت جي وچ جيڪا گفتگو ٿي، سا مختلف ماخذن هن ريت بيان ڪئي آهي:
هيءُ پنهنجي وقت جو وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي، شاهه اسماعيل صوفي علامه محمد معين ٺٽوي جو گهرو دوست هو، موسيقي جو ماهر هو، فارسي زبان جو سٺو شاعر هو،” مشهوري کان ڀڄندڙ وڏين ڪرامتن جو مالڪ هو“ شاهه سلام الله ٿر ڌڻي کي هن فقير فيض پهچايو هو.
صوفي شاهه عنايت الله پٽ مخدوم فضل الله پٽ مخدوم محمد يوسف پٽ مخدوم ابراهيم قتال پٽ مخدوم محمد شهاب الدين پٽ مخدوم عجائب الدين عرف ملا آجب پٽ مخدوم صدر الدين عرف صدو لانگاهه.
هن خليفي شهه شهيد جو روضو مبارڪ جوڙايو، روضي جو ڪم گهڻو ڪري رات جو هلندو هو، اهل بيت پڻ عقيدت مان چولي جون تغاريون ڍوئيندا هئا، اهي سيد ٺٽي صوفي سيد سڏبا آهن .
شھيد شاھ عنايت جا 40 خليفا هئا، جن مان 14 گهڻو مشهور آهن، سڀني وڏو مير جان الله شاهه رضوي هو، هتي انهن مان خليفن جو مختصر ذڪر ڪيو وڃي ٿو.
هيءُ ذات جو لاکو هو هالا تعلقي جو ويٺل هو، ميڙي جي شروعات هن خليفي جي رٿ سان ٿي، پوءِ هر سال ميلو لڳندو رهيو، جيڪو اڃا تائين لڳندو اچي.
اتر سنڌ ڇٺيءَ وقت آيل مائٽ اُن کير آڱر ٻوڙي ٻار جي نرڙ تي کير جو ڦُڙو لڳائي سندس رکيل نالو اُچاري دعا ڪندا ويندا آهن. ڇٺيءَ جي رات ڏاڏنگ توڙي ناننگ کان سڀئي مائٽ گڏ ٿيندا آهن ٻار کي هنج کڻي ڇٺيءَ جي رسم پوري ڪندا آهن.
فقير صاحب به انهن ڇاونجاه ڄڻن مان هڪ هو گويا اها هڪ عشق جي بازي هئي کٽڻ هارائڻ ٻين جي هٿ هو. فقير صاحب جو هڪ شعر انهي حقيقت جي عڪاسي ڪري ٿو، عشق بادشاھ آهي بادشاهن کي تخت ڇڏائي عاقلن کي ناچو ڪري نچايو اٿس ، فقير صاحب جي حوالي جيڪو ڪڙيو هو ان جي سموري پيدائش ڀيلن جي حوالي ٿي .
ڌاڙيل هو هڪ رات ڌاڙو هڻي موٽيو ، ڏسي ته هڪ يعني مسافر فيملي پاڻي نه ملڻ ڪري اڃ جي شدت کان بيحال آهي انهن مان ٻه ماڻهوڪجھ ٺيڪ حالت هئا. پاڻ انهن کان پڇيائين ته توهين ڪير آهيو، انهن ٻڌايو ته اسين ڀيل آهيون پاڻي نه ملڻ ڪري تنگ ٿي پيا آهيون .
پاڻ انهن کان سانداري ” مشق “ وٺي کين هڪ ويجهو تڙ ”کوه“سجھندو هوئن ان تان پاڻي ڀري اچي ، سڄي لڏي کي پياريئون انهن کي چيائون ته مونکي دُعا ڪريو لڏي وارن چيو ته اسان جون دُعائون توساڻ آهين . پاڻ اتان روانا ٿيا ، اڳتي وڃي اهو خيال آين ته آئون هڪ لڏي کي پاڻي پياري انهن جي جان بچايم ، ٻين ڪيترن ئي بيگناهن جو مال ڪاهيو پيو وڃان . اهو خيال ڪري پوئتي موٽيا ته اڌ پنڌ تي اها واهر گڏين پاڻ سڀ مال انهن کي ڏئي انهن کان معافي ورتائين . پاڻ اتان سڌو جبل ڏي هليا جتي هڪ درويش رهندو هو ان وٽ پهتا .
فقير صاحب جن جو والد وڏيرو قبول محمد پنهنجي راڄ جو چـڱون مڙس هو ، فقير صاحب جن جي ولادت باسعادت ، منٺار فقير جي ولادت کان اڳ وڏيري قبول محمد کي ٻه فرزند هئا هڪ ميان پرچي ٻيو ميان حافظ . ان کان پوءِ وڏيري قبول محمد کي ٻيو ڪوبه نرينه اولاد ڪون هو. هڪ دفع حضرت مخدوم امين محمد ” پکن ڌڻي “ رحمته الله عليه ناري جي سفر تي نڪتا کاڻي راڄڙ وڏيري قبول محمد جي دعوت تي تشريف فرما ٿيا . اُن کين چيو ته هتي ڪجھ ڪونه ٿيندو توهان پنهنجي مرشد وٽ وڃو، چيائين ته منهنجو مُرشد ڪٿي آهي ، هُن چيو اولھ طرف ڏي ، هو وڻ ڏسين ٿو اهي هالن جون نمِون اٿئي پوءِ مهراڻ فقير هالا شريف وٺي ويو فيض پرايائين.
جئين ته فقير صاحب پنهنجي والدين جا ننڍا فرزند هئا تنهنڪري کيس گهر لاڏ ڪوڏ سان نپايو ويو پاڻ ننڍي هوندي کان حليم سلڇڻا هد کان وڌيڪ خوبصورت هئا، ليڪن کين ظاهري تعليم بلڪل ڪانه ملي ڇو جو ان وقت تعليم عام مروج ڪانه هئي پاڻ جڏهن ڳالهائڻ لائق ٿيا ته امومن هڪ ڏهر جا ڪجھ لفظ آلاپيندا هئا
فقير صاحب جي ولادت کان ڪجھ ڏيهن پوءِ هڪڙا چار درويش دروازي تي آيا اچي صدا هنيائون ته جيجان اسان کي ڏاڏي جي زيارت ڪراءِ اهڙي طرح ٽي دفعا اها صدا هڻندا رهيا ، فقير صاحب جي والده فقير صاحب کي پينگهي مان کڻي دروازي تي آئي ، انهن مان وڏي فقير ٻارڙي کي هنج وٺي وات پڪ وجهي هئين چئي روانا ٿيا ته هي منٺار فقير ڪنگور وارو هتي آيو آهي هن جو ادب ڪجو هي دنيا مشهور ٿيندو.
هڪ دفعي مخدوم امين محمد سائين جن ناري جي سفر تي نڪتا پاڻ راڙ صحب چانهيون جيڪو حاجي عثمان چانهين کپري واري جو ڏاڏو هو. انهن جي دعوت تي پهتا ته کين واپس هالا شريف وڃڻ جو اشارو مليو پاڻ تياري ڪيائون اها خبر سڄي جماعت پکڙجي ويئي ڪافي ماڻهو رستا وٺي زيارت لاءِ بيٺا . فقير صاحب جن زيارت لاءِ نه وڃين سگهيا ڇو جو سندن وڏي ڀاءُ ميان محمد حافظ جي طبيعت ناچاڪ هوئي . پکن ڌڻي جيئن واپس هالا شريف پهتا ته جلد ئي بقا جي مُلڪ ڏي روانا ٿيا ، انهي واقعي جو فقير صاحب جن تي وڏو اثر پيو.
جڏهن پاڻ سن بلوغت کي رسيا ته اڪثر گوشه نشين رهندا هئا تمام گهٽ ڳالهائيندا هئا جيڪڏهن ڪا ڳالھ چوندا هئا ته شعر چئي ويندا هئا ، سندن طاقت جواني جو اندازو هن ڳالھ مان لڳائي سگهجي ٿو ته ڪيترائي ڀيرا سرحل واھ جيڪو فقير صاحب جي ڳوٺ کان هڪ ميل تي آهي پنجويھ ٽيھ فوٽ ويڪرو آهي واھ تان ٽپي ويندا هئا خوشحالي طاقت زمينداري هوندي هئي پر سندن طبيعت غرور تڪبر نه آيو
هڪ دفع سندن ڀاءُ ميان پرچي کين چيو ته فلاڻي ڪڙيي تي وڃي بٽئي ڪري اچو انهي ڪڙيي جي سار سنڀار به سندن هٿ هيٺ هئي پاڻ هارين جو حصو هارين کي ڏنائون باقي سڀ غريبن ورهائي ڇڏيائون انهي واقعي مان سندن دنيا سان لاطمعي جو اندازو لڳائي سگھجي ٿو.
مزدوري سانگي ڳوٺ کاڻي اچي ويٺا انهن هڪ ڇوڪري جيڪا صورت سيرت پنهنجو مٽ پاڻ هئي جنهن جي به ان ڇوڪري تي نظر تي پئي ، ته اهو پنهنجي پر مٿس ڇڪن ٿي تي پيو اُن ناز ڀري صورت تي اٽڪل ڇاونجاه ڄڻا عاشق
رسالو خدائي ڇپجي چڪو آهي . جنهن مان هي ڪجھ بيت آئون وائس آف سنڌ کي موڪلي رهيو آهيان اهي بيت رسالي خدائي جي 700صفن مان صرف 22 صفن تي مشتمل سمجھو ته سمپل طور توهان جي آڏو پيش ڪري رهو آهيان تمام مختصر بيت .
منٺار فقير جو شعر آفاقي اِلهامي آهي . منٺار شعر جي ڪيترن ئي صنفن ڪلام چيو آهي جئين ته ڪافي ، بيت ، مدح مولود مناجات، مرثيو ، ڏهر ثي حرفي لولي وغيره هتي اسين هي ڳالھ فخر سان لکون ٿا ته سڄي سنڌ جي گذريل شاعرن مان ڪلام جي تعداد تي نظر وجهبي ته سچل سرمست کان پوءِ ٻيو نمبر منٺار فقير کي ڏبو ته وڌاءُ نه ٿيندو.
منٺار فقير ڪنگور وارو هي مهراڻ فقير جو پوٽو هو وڏو درويش ٿي گذريو آهي جنهن جي چونڪي اڄ تائين مشهور آهي . اڃا تائين ڀاڳيا ماڻهو وڃايل يا جهنگ رهجي ويل مال جي لاءِ هيئن چوندا آهن. ته کين پنهنجو مال سلامت ملندو آهي هونئن به ماڻهو چوڪي ڏيندا آهن
واديءِ مهراڻ جو مردم خيز خطو ازل کان ئي افضل رهندو آيو آهي اهڙا هيرا جواهر پيدا ڪيا اٿس جو ڪوبه انهن جو مُلھ ڪٿي نٿو سگهي . سائين منٺار فقير راڄڙ به انهن مان هڪ آهي.
سندن ڪيترو ئي ڪلام قلمبند نه ٿي سگهيو عام محفلن ٻڌ جي ٿو جنهن جي گڏ ڪرڻ لاءِ ڪوشش جاري آهي. اِلهامي شاعر منٺار فقير جي شاعري مان ڪجھ بيت هيٺ ڏجن ٿا.
تعليمي ادارن يونين سازي شاگردن جو آئيني، سياسي قانوني حق آھي۔ شاگرد يونين تان پابندي في الفور ختم ڪري يونين اليڪشن ڪرائي وڃي، شاگردن کي پنھنجي حقن جو آواز اُٿارڻ جو حق ڏنو وڃي تعليمي ادارن جي سڀني انتظامي ڪمن شاگردن جي رائي کي فوقيت ڏني وڃي۔
تعليمي ادارن شاگردن کي فنونِ لطيفه، ٽيڪنڪ، ريسرچ ليبز، فيلڊ وزٽ، راندين جا موقعا، تفريحي ثقافتي سرگرمين جي لاءِ سھولتون فراھم ڪيون وڃن۔
تعليمي ادارن ’’ڊسيپلن‘‘ جي نالي تي انتظاميه جي بي وجھ ڏاڍ جو خاتمو ڪيو وڃي۔ شاگردن کي ڪنھن به طرح ڌھمڪائڻ يا بليڪ ميل ڪرڻ واري انتظاميه يا فيڪلٽي اھلڪارن جو احتساب ڪيو وڃي۔
طرح طرح جي انٽري ٽيسٽ، ’’ميرٽ‘‘ سيلف فنانس کي فوري طور تي ختم ڪري طبقاتي تعليمي نظام جو خاتمو ھر سطح تي ھڪ جھڙو تعليمي نظام لاڳو ڪيو وڃي۔
تعليم نوڪرين عورتن کي برابر موقعا فراھم ڪيا وڃن مخلوط تعليمي نظام لاڳو ڪيو وڃي۔ جنسي بنيادن تي ھر قسم جي تعصب استحصال جو خاتمو ڪيو وڃي۔
تعليم جي بجٽ گھٽ گھٽ 10 گنا اضافو ڪيو وڃي۔ رياست آئي ايم ايف ورلڊ بئنڪ جھڙن سامراجي مالياتي ادارن جا قرض ضبط ڪندي انھن وسيلن کي عوام جي صحت تعليم تي خرچ ڪري۔
انساني تاريخ طبقاتي ڪشمڪش سان ڀريل آھي۔ ھر دور حڪمران طبقن محڪوم عوام تي ظلم ستم جا پھاڙ ڪيرايا آھن۔ ڪيئي ھزار سالن کان انسانن جي اڪثريت سسڪي سسڪي ڪري زندگي گزاري رھيا آھن۔ پر ظلم ستم بربادين جي ھر دور کان پوءِ انقلابي دور ايندا آھن۔ جڏھن مظلوم ماڻھو ظالمن اڳيان اُٿي بيھندا آھن پنھنجي مٿان ٿيندڙ ظلمن جو حساب وٺندا آھن پنھنجن گذريل نسلن جي ڏکن دردن جو انتقام وٺندا آھن۔
اڄ ھي نظام اُھي سڀ سھولتون مراعتون واپس کسي رھيو آھي جيڪي پوئين ڪئي سو سالن پورھيت طبقي ڊگھي جدوجھد کان پوءِ حاصل ڪيون ھيون۔ عام سوچ تحت خوشحال ترقي يافتہ سمجھي ويندڙ يُورپي ملڪن صورتحال ڪجھ مختلف ڪانه آھي۔ ٻئي عالمي جنگ کان پوءِ قائم ڪئي ويندڙ ’فلاحي رياست‘ کي آھستي آھستي ٽوڙيو وڃي رھيو آھي۔ يونان جون حالتون سڀ آڏو آھن جٿي معيشت 2007ء کان پوءِ تقريباً 30 فيصد سڪڙجي چڪي آھي، اوسط اجرت پينشن 50 فيصد تائين گھٽ ٿي چڪي آھي نوجواننن بيروزگاريءَ جي شرح 60 فيصد کان مٿي ٿي چڪي آھي۔
انھن حالتن جتي پورھيت طبقي تي لڳاتار معاشي حمله پوري دنيا جاري ھجن اُتي نوجوانن کان انھن جو حال مستقبل به کسيو وڃي رھيو آھي۔ ماضيءَ سرمائيداراڻي نظام اصلاحن جي گنجائش ڪنھن حد تائين موجود ھيون. نه صرف يورپ بلڪه پاڪستان جھڙن ٽئين دنيا جي ملڪن به رياستيون ڪنھن حد تائين مفت تعليم فراھم ڪرڻ جي قابل ھيون۔ اڄ ھيءَ گنجائش بلڪل ختم ٿي چڪي آھي۔ تعليم جي نظام جي نجڪاري ڪئي پئي وڃي تعليم کي سرمائيدارن جي منافعي جو ذريعو بڻايو ويو آھي۔سرڪاري تعليمي ادارن کي ڄاڻي واڻي برباد ڪيو وڃي رھيو آھي ته جئين انھن کي ٽڪن جي مُلھ وڪتو وڃي سگھي۔
برطانيه گذريل ڪجھ سالن اندر سرڪاري يونيورسٽين جي فيس ٻيڻيءَ کان ٽيڻين ٿي چڪي آھي۔ آمريڪا شاگرد فيسون ادا ڪرڻ لاءِ بئنڪن کان قرض وٺڻ تي مجبور آھن ھڪ اوسط شاگرد 25 ھزار ڊالر جو قرضي ٿي ڪري يونيورسٽيءَ کان پاس آؤٽ ٿيندو آھي۔ ٻين مغربي ملڪن به مفت يا سستي تعليم جي سھولت آھستي آھستي ختم ڪئي وڃي رھي آھي۔
پروگريسو يوٿ الائنس ڪائي شاگرد يونين يا فيڊريشن ناھي۔ جو مقصد ترقي پسند رجحان رکندڙ نوجوانن شاگرد تنظيمن کي ھڪ پليٽ فارم تي گڏ ڪرڻ آھي ته جئين سياسي جمود پراگندگيءَ جي شڪار زوال پذير شاگرد سياست کي موجوده دور جي تقاضن مطابق نظرياتي بنيادن تي منظم متحرڪ ڪري نوجوانن جي حقن سوشلسٽ انقلاب جي جدوجھد کي اڳتي وڌائجي۔ جٿي شاگردن منشيات، جرم، غنڊا گردي اسلحي ڪلچر جي شديد مذمت ڪندي آھي اُتي انھن رجحانن جي ذميدار ھن سرمائيداراڻي نظام موجودہ حڪمرانن خلاف ناقابل مصالحت جدوجھد جو عزم ڪندي آھي۔
پيپلز پارٽي جي پھرين حڪومتي دور تعليم جي بجٽ ڪئي دفعا اضافو، مفت تعليم جي يقين ڌھاني، شاگردن کي ٽرانسپورٽ جي ڪراين معافي نجي تعليمي ادارن جي نيشنلائزيشن ان ئي انقلاب جا ثمر ھئا جنھن شاگردن سڀ کان پھريون ڪردار ادا ڪيو۔
قلم 96 کان 106 تائين پنھنجي جان مال جي حفاظت ڪندي جيڪڏهن ڪنھن کي نقصان پھچي تہ ان کي استثنا ملندي. جيڪڏهن ڪنھن جي مٿان حملو ٿئي ٿو تہ ان کي حق آھي تہ پاڻ کي بچائڻ لاءِ مزاحمت ڪري ان کي اھو بہ حق آھي تہ پنھنجي ملڪيت جي بہ حفاظت لاءِ بہ مزاحمت ڪري. اھڙو حق مخصوص وقت لاءِ ھوندو آھي جڏھن کان مال کي خطرو شروع ٿئي خطرو ختم ٿي وڃڻ سان اھڙو قانوني حق بہ ختم ٿي ويندو آهي. ان حق جي استعمال سان اھو بہ خيال رکڻو ھوندو آھي تہ ڪنھن ٻئي جو نقصان جيترو ممڪن ھجي گھٽ ٿئي.ھنن قلمن پنھنجي دفاع جي حق جا اصول مرتب ٿيل آھن جن تحت استثنا ملندي آهي.
ھن ڪوڊ لارڊ ميڪائولي جو لکيل آهي. برٽش انڊيا جي ڪمپني سرڪار ملڪ اندر قانون سازي لاء پھرين لا ڪميشن لارڊ ميڪائولي جي سربراهي جوڙي ھئي جنھن جا ميمبر ميسرز ميڪليئوڊ , اينڊرسن مليٽ ھيا. ڪميشن ڊرافٽ 1837 انڊيا جي گورنر جنرل جي ڪائونسل پيش ڪيو جيڪو نظرثاني لاء سر بارنز پيڪاڪ ٻين جي آڏو پيش ڪيو ويو نيٺ 1850 ان کي مڪمل ڪري 1856 ليجسليٽو ڪائونسل پيش ڪيو ويو 6 آڪٽوبر 1860 لاڳو ڪيو ويو.اھڙي طرح ھن ڪوڊ جو ڊرافٽ 1937 تيار ٿيڻ جي باوجود ايسٽ انڊيا ڪمپني جي سرڪار 23 سال جي عرصي بعد لاڳو ڪيو.
ھي ڪوڊ جو اٺون باب آهي جنھن 141 کان 160 تائين قلم شامل آھن جن غيرقانوني ميڙاڪي، فساد ، حملن، جھڳڙي انھن شامل ٿيندڙن جي گڏيل انفرادي ذميدارين جي تعين سزائن جو ذڪر آهي.ھن باب 1962 جي آرڊيننس نمبر 70 ذريعي قلم 153 153 شامل ڪيا ويا جن مان قلم 153 کي 1973 جي ڪرمنل امينڊمينٽ ايڪٽ نمبر 6 ذريعي تبديل ڪيو ويو.اھو مختلف گروپن نفرت پيدا ڪرڻ جو ڏوھ آھي.153 شاگردن کي سياسي سرگرمين شرڪت جي ترغيب کي ڏوھ قرار ڏئي ان جي ٻہ سال تائين قيد يا ڏنڊ جي سزا رکي وئي.