polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
آخرڪار 93 هجري محمد بن قاسم جي اڳواڻي مسلمانن ديبل فتح ڪري ورتو راجا ڏاهر سڀني سپاهين کي قيدي بنائي ورتو . ساڳي ريت هن ديڀل جي قيدخاني مان مسلمان قيدين کي آزاد ڪرائي ورتو قبلہ سميت جيل جي حفاظت تي معمور سڀني سپاهين کي قيد ڪيو. محمد بن قاسم جيئن ته قبله جي حسن سلوڪ همدردي کان ناواقف هو، تنهنڪري قبله کي گهرائي سزا ڏيڻ جو حڪم ڏنائين ، ان تي قبله چيو "اي مسلمانن جا سردار! مونکي قتل ڪرڻ کان پهريان اهو ته معلوم ڪريو ته مون قيدين سان ڪهڙو سلوڪ ڪيو آهي?"
ان تي محمد بن قاسم قيدين کي گهرائي انهن کان پڇيو. جن قبله جي حسن سلوڪ جي تمام گهڻي تعريف ڪئي. اهو ڄاڻڻ کان پوء محمد بن قاسم قبله جيلر کي آزاد ڪري ڇڏيو.
مولانا اسلامي , جنھن کي مولانا ديبلي مولاءي اسلام ديبلي جي نالن سان به سڏيو ويو آھي . سو تاريخ سنڌ جو سڀ کان پھرين سنڌي مجاھد ھو ـ ھو ديبل جي ھڪ معزز ھندو گھراڻي ڄائو ھو ـ ديبل جي وڏن ھندو پنڊتن جوتشين شمار ڪيو ويندو ھو ـ حڪومتي ڪارھنوار جي نسبت سان سندس سندس پيء جو وقت جي حاڪم راجا ڏاھر جي درٻار حاضري ڀرڻ ٿيـندي ھءي
93 ھجري جڏھن محمد بن قاسم ديبل تي ڪاھ ڪري قبضو ڪري ورتو ته مولانا صاحب اسلام قبول ڪري مجاھدن جي لشڪر شامل ٿيو مسلمانن کي سنڌ جي فتح مدد ڪءي ـ جيتوڻيڪ تاريخ سندس حالات تمام محدود بيان ٿيل آھي ـ پر انھن مان سندس جرءت , بھادري , ايماني غيرت فصاحت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ـ خصوصاً سندس راجا ڏاھر جي وچ ٿيل ان مڪالمي مان سندس بلند ڪردار حوصلي کي محسوس ڪري سگھجي ٿو
قبله مسلمانن سان نهايت سهڻو ورتاء ڪيو سندن دين متعلق انهن کان پڇندو رهندو هو. قيدين کان هن کي اسلام بابت جيڪا ڄاڻ ملي ، تنهن مان هو بيحد متاثر ٿيو . ساڳي ريت انهن جي عبادتن جي طور طريقن مان ڪافي اثر ورتائين. نيٺ هو انهي دوران دلي طور اسلام قبول ڪري ورتو مسلمان قيدين کي دلاسا ڏئي چوڻ لڳو ته "اوهان بي فڪر رهو. خليفہ اسلام ضرور اوهان کي ڇڏائڻ لاء ڪو لشڪر ضرور موڪليندو.تيستائين آئون اوهان جي حفاظت ڪندو رهندس "
محمد بن قاسم سندس علمي قابليت کي ڏسندي ديبل جي نئين ناظم جو کيس خزانچي صلاحڪار مقرر ڪيو. راوڙ جي فيصله جنگ هو شريڪ هو وڏي بهادري دليري سان اسلامي جهنڊي هيٺ وڙهندو رهيو. تنهن کانسواء مقامي شهري اڳوڻو سرڪاري ملازم هجڻ جي حيثيت هن کيس سنڌ بابت گهڻي ڄاڻ هئي. هن ان جي روشني اسلامي لشڪر جي هر جاء تي رهنمائي ڪئي. اسلامي لشڪر جي نمائندگي ڪندي اسلامي سفارت جي ترجمان جي حيثيت هو راجا ڏاهر جي درٻار پڻ ويو هو.
پوءِ محمد بن قاسم مهراڻ جي ڪناري تي منزل ڪري، شام جي بزرگن مان هڪ بزرگ مولاي اسلام ديبلي کي، جو محمد بن قاسم جي هٿ تي اسلام جي عزت سان مشرف ٿيو هو، موڪليو ته: جيڪي شامي چوي سو ڏاهر ]بن[ چچ کي جيڪوڏاهر جواب ڏئي سو هن کي سمجهائج. پيغام ڏيڻ شروع ڪرين ته اهو درٻار مکيه ماڻهن جي مجلس ادا ڪج صاف لفظن جواب جي طلب ڪج، جيئن حجاج جي فرمان جي منڍ لکيل آهي.
سريلنڪا کان عرب ويندڙ جن مسلمانن کي ڌاڙيلن لٽيو قيد ڪيو هو. انهن کي ديبل جي انهي جيل رکيو ويو هو، جنهن جو نگران قبله هو. اڳتي هلي بديل عبدالله بن نبهان جي اڳواڻي آيل لشڪر جا مسلمان سپاهي به هن جي نگراني رکيا ويا هئا.
قبله جيڪو پهريان ئي اسلام مان متاثر ٿي چڪو هو. تنهن محمد بن قاسم جي هٿ تي اسلام قبول ڪري مسلمان ٿي ويو. جنهن کان پوء سندس نالو قبله مان "مولائ اسلام" رکيو ويو.
گورڪي جي لکڻين ھن کي معاشري جو بي مثال آواز بڻائي ڇڏيو ھي روس جي سياسي، سماجي ثقافتي تبديلي جو ھڪ سرگرم وڪيل بڻجي ويو.1899 کان ھي ظاھر ظھور اڀرندڙ مارڪسي سوشلسٽ ڊيموڪريسي جي تحريڪ جو حامي ٿي ويو جلد ئي روسي دانشورن مزدورن ھڪ اھم شخصيت بڻجي ويو. ھن زارشاھي جي کلي عام مخالف شروع ڪئي جنھن ڪري اڪثر گرفتار ٿيندو ھيو. 1902 ھن جي ملاقات لينن سان ٿي جيڪا دوستي تبديل ٿي وئي.ساڳي سال ھي اعزازي طور تي روسي ادب جو وڏو عالم قرار ڏنو ويو پر بعد روسي زار نڪولس ٻيون ھن جو اھو اعزاز منسوخ ڪري ڇڏيو.جنھن تي احتجاج ڪندي چيخوف ولاديمير ڪورولينڪو اڪيڊمي کي ترڪ ڪري ڇڏيو.
1906ع کان 1913ع تائين گورڪي هڪ ٻيٽ ڪيپري رهيو، ان رهائش جو سبب هڪ ته هن جي صحت هئي، ٻيو روس ٻوسٽ وارو سياسي ماحول هو. هي روس سماجي جمهوريت خاص ڪري بالشويڪن جي حمايت ڪندو رهيو، هن انٽولي لوناچارلسڪي کي پڻ پاڻ وٽ ڪيپري ٻيٽ رهائڻ لاءِ گھرايو. ٻنهي گڏجي تي ڪم ڪيو جيڪو 1908ع جاري ٿيو.
ڊاڪٽر صاحب 1952ع کان شاعري شروع ڪئي هئي ”شام“ تخلص سان دوها، بيت، وايون نظم چيائين. سندس شاعري جو هڪ مجموعو ”مرگهه ترشنا“ جي نالي سان 1976ع ڇپيو، جنهن کيس سٺن شاعرن جي صف بيهاري ڇڏيو، پر اڄڪلهه نه ته هو شاعري ڪري ٿو نه وري پنهنجي نالي سان تخلص ”شام“ جو استعمال ڪري ٿو. شايد ان جو هڪ سبب اهو به هجي ته ”عشق هاڻي ڪجي ڪنهن سان جيءَ جو جانان نه رهيو.“
ڊاڪٽر صاحب لسانيات جو وڏو ماهر آهي، هن سلسلي پاڻ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون اٿس. پاڻ سنڌي، انگريزي، اردو، سرائيڪي، پنجابي چيني ٻولين جو ماهر آهي. عربي فارسي ٻولين جي به سٺي ڄاڻ رکي ٿو. سندس تعلق جيئن ته لاڙ واري علائقي سان آهي، ان ڪري هن ”لاڙ جي لغات“ ترتيب ڏني آهي، جنهن نج لاڙ جا ڪيترائي لفظ شامل آهن، پر ڪيترائي لفظ اهڙا به شامل آهن، جيڪي اتر توڙي وچولي سنڌ پڻ رائج آهن. هن ”سنڌي ادب جي تاريخ“ لکي آهي، جيڪو نهايت ڪارآمد ڪتاب آهي ادب جي شاگردن جي سٺي رهنمائي پڻ ڪري ٿو. علي نواز جتوئي مرحوم سان گڏجي ترتيب ڏنل سندس هڪ ٻيو ڪتاب ”غزلن جو غنچو“ بي- اي جي ڪورس لاءِ منظور ٿيل آهي.
ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو انگريزي ٻولي سنڌ جو ناميارو محقق، مؤرخ، اديب، شاعر، ڪهاڻيڪار، سنڌي ٻولي جو ماهر سنڌ يونيورسٽي پروفيسر هو. سندس ڪيترائي تحقيقي مقالا ڪتاب چپيل آهن.
سنڌ قوم جي نئين تصور کي سڀني کان وڌيڪ جي ايم سيد چِٽو ڪيو وطن، گڏيل تاريخ، ٻوليءَ، گڏيل ڪلچرل گڏيل مفادن جهڙن عنصرن کي ان جو بنياد ڄاڻايو. جيئن قوم جون شڪليون جامد نه پر متحرڪ تبديل ٿيندڙ آهن، ايئن قومن بابت نوان تصور پڻ متحرڪ سدائين تبديليءَ ڏانهن مائل رهن ٿا. انهن سوالن تي ويهين صديءَ جي سماجي سائنسدانن جهڙوڪ اُمُٽ اوذڪرملي ، ارنيسٽ گيلنر ، مونت سِرات گوئيبرنائو جان رالز سميت انيڪ مدبرن تفصيل سان لکيو آهي. اِهي عالم قومي سوال جا وڏي وڏا ماهر مڃيا وڃن ٿا.
ساڳيءَ طرح سنڌ مختلف علائقن جي حساب سان ماڻهن جي ثقافت مزاج پڻ وڏو فرق آهي. ٿر، ڪاڇي، ڪوهستان، وچولي، لاڙ، ساهتي پرڳڻي، اُتر يا صدين کان شهرن رهندڙ ماڻهن گروهن جا مزاج، رويا، سوچڻ جا انداز ذيلي ثقافتي رنگ يقيني طور مختلف به آهن ڪيترن حوالن سان متضاد پڻ آهن اِهو سڄيءَ دنيا ٿيندو آهي، جو چوندا آهن ته هر ويهن ميلن کانپوءِ ٻوليون ثقافتون پنهنجا لهجا رنگ مَٽائينديون آهن پر ان جو اهو مطلب هرگز ناهي نه ٿي سگهي ٿو ته انهن هيٺ فرقن سان سنڌ جي قومي وحدت کي ڇيهو رسايو وڃي.
اڇڙي -ٿر- جا درياهي وهڪرا: -تاريخ- -اڇڙو ٿر- به ڪنهن زماني سرسبز ساوڪ وارو ديس ٻڌايو وڃي ٿو، ڇو جو اوائلي زماني هن خطي به ڪيترن درياهي وهڪرن جو ذڪر ملي ٿو. موجوده دور به انهن مان ڪن درياهي وهڪرن جا نشان نظر اچن ٿا، پر ڪافي درياهن جا پنڌ پيچرا رڻ رلي ويا آهن. ڪتابي دنيا هن علائقي مان هاڪڙو، سرسوتي، ريڻي درياهه جي موجن جو احوال ملي ٿو.
هن علائقي اُن وهڪرن جي ڇڏيل هڪ ”پورچنڊ“ ڍنڍ به آهي. روايت آهي ته حضرت نوح جي -ٻيڙي- اتي اچي لنگر هنيو هو. هن عمرڪوٽ تعلقي جو اُتريون ڇيڙو پوءِ اڳتي کپري تعلقي جو اتر وارو ڀاڱو، خيرپور جو اڀرندو حصو جيسلمير جو ڏکڻ – الهندي وارو ڀاڱو اچي وڃن ٿا. هن کي ’بوئٺ‘ ’ڊيئا‘ به چوندا آهن. هتي آبادي گهٽ ماڻهن جون وسنديون ڇڊيون آهن.
ٿر جي هن حصي کي مقامي طرح -اڇڙو ٿر- -ان- ڪري چيو وڃي ٿو ته -ان- علائقي جي واري بلڪل سفيد ٿئي ٿي. جنهن لوڻ چيڪي مٽي جا جزا تمام گهٽ آهن. جيڪڏهن واريءَ کي مٺ -بند- ڪبو ته واري اصل هٿ نه بيهندي، پر -پاڻي- جيان، هٿ مان وهي ويندي. -ان- کانسواءِ هن مواد کي شڪل آڻيندڙ لچڪيداري جون خاصيتون نه هئڻ برابر آهن. هن واريءَ پاڻيءَ کي روڪڻ جي صلاحيت به نه هئڻ برابر آهي. مطلب ته هن جا تهه گهڙڻ جوڳو آهن، ٻي معنيٰ ٻوٽن کي پاڙ هڻڻ ڏکيائي ٿئي ٿي. ساڳي وقت -ٻوٽي- کي ريج نه ملڻ ڪري واڌ ويجهه جو موقعو نه ٿو ملي. هتان جي واري هلڪي پوري هئڻ ڪري، هوا گهڻو اڏامي ٿي. جنهن سبب ماڻهن کي رهائش توڙي پوکي راهي ڏکيائي ٿئي ٿي.
ان جي بنسبت -ٿر- ريجن واري مٽيءَ لوڻ چيڪي مٽي جو تناسب وڌيڪ هئڻ ڪري، وسڪاري زمين زرخيز ٿيو پئي. اتان جي مٽي پڪي بي گذر، بند هئڻ سبب -پاڻي- ايترو جلد هيٺ نه ٿو هليو وڃي، -ٻوٽي- کي پاڙ هڻڻ سولائي ٿي ٿئي. -ان- ڪري وسڪاري ڪجهه ٽڪرا -ٻني- ٻاري لاءِ ملي وڃن ٿا.
ڀٽ جي ساخت: اڇڙي -ٿر- جي ڀٽن جو سلسلو، سامونڊي لهرن جيان، گهڻو ڪري -اتر- ڏکڻ طرف روان دوان آهي. انهن ڀٽن جي وچ وارو فاصلو يا ڏهر تمام سوڙها آهن. ائين لڳندو آهي ته ڀٽون ڄڻ هڪ ٻئي سان ڀاڪر -ڀريون- بيٺيون آهن. ماڻهو هڪ ڀٽ چڙهي دنگ ڪندو ته ٻي سامهون ڪر کنيون بيٺي هوندي. انهيءَ ڪري انهن جي اڌکڙن ٽونڪن تي لهڻ چڙهڻ نهايت مشڪل آهي. خاص ڪري ڀٽ جي -اتر- طرف کان مٿي چڙهڻ بنسبت ڏکڻ جي.
ڪيپٽن. اي. اين ريڪس -ٿر- جي ڀٽن لاءِ لکي ٿو ته ”ڀٽن جي واري تمام سنهڙي صاف آهي، منجهس ڪجهه واريءَ جا ڀرڻا ڳوڙها به هوندا آهن، -ان- ايراضيءَ جي مٿاڇري جي صورتحال اهڙي آهي جو ائين لڳندو، ڄڻ ڌرتي ڌڏڻ يا زمين جي اندروني آندولن ڪري ڀٽون، مٿي اُڀري آيون آهن، -ٿر- گهاڙ کي نيون شڪليون صورتون پئي ڏيندي،پر -ان- هوندي به -ٿر- جي ڀٽن جي ترتيب واسطي واءُ ايتري قدر ذميوار نه آهي. اڇڙي -ٿر- سفر ڪندي، جڏهن ڪنهن به ڀٽ جي ٽونڪ تي پهچبو ته اهو گمان ٿيندو آهي ته اها ڀٽ سڀ کان اتاهين آهي، پر جيئن سفر ڪبو وڃبو، تيئن ويران ڀٽن جو هڪ اڻ کٽ سلسلو روان دوان ملندو.
سنڌ ٿر ريجن جنهن جي پکيڙ ٻاويهه هزار چورس ڪلوميٽر ٽيون نارا ريجن جيڪو ٽيويهه هزار چورس ڪلوميٽرن ڦهليل آهي. صدين کان وٺي نارا ريجن کي مقامي ماڻهو -اڇڙو ٿر- ڪري سڏن. -اڇڙو ٿر- سنڌ جي پنجن ضلعن سانگهڙ، نوابشاهه، خيرپور، سکر، گھوٽڪي کان وٺي هندستان جي سرحد تائين ڦهليل آهي. هي -ٿر- ايراضي جي لحاظ کان، -ٿر- ريجن کان وڏو آهي.
بيهڪ: اڇڙي ٿر جون حدون سنڌ جي شهر عمرڪوٽ هٿونگو واري پاسي کان شروع ٿي گهوٽڪيءَ وٽان گذرنديون، وڃي پاڪستان جي پنجاب صوبي سان ملن ٿيون، جنهن جي اڳيان بابا فريد جو چولستان کيس ڀليڪار ڪري ٿو. ائين چئجي ته چولستان -ٿر- ريجن جي وچ واري ريگستان کي ”اڇڙو ٿر“ سڏجي ٿو.
رائيچند هريجن اڇڙي -ٿر- لاءِ لکيو آهي ته ”اڇو -ٿر-، هن عمرڪوٽ تعلقو جو اتريون ڪنارو کپرو تعلقو جو -اتر-، -اوڀر- وارو ڀاڱو اچي وڃي ٿو اڳتي خيرپور رياست جيسلمير تائين دنگ اٿس. هن کي بوئٺ ڊيئا به چوندا آهن. هتي آبادي گهٽ ماڻهن جي بستي ڇڊي آهي“. هو وڌيڪ لکي ٿو ته ”زمين اڇاڻ مائل وارياسي پوکي لائق نه هئڻ ڪري هن کي اڇڙي -ٿر- جي نالي سان وڌيڪ سڃاتو وڃي ٿو.
اڇڙو ٿر يا اڇرو ٿر اڇڙو ٿر اصل اَڇِي يا سفيد رنگ جي ريتي يا واري جي ڪري سڏجي ٿو. اڇڙي ٿر هر طرف اڇي واري ان جا دڙا پکڙيل آهن.
ھاڻي جڏھن پ پ پ حڪومت ٻه نيون ڊويزنون ٺاھيون آھن ته سنڌ انھن جون انگ وڌي ست ٿي ويو آھي جڏھن ته ضلعن جو تعداد 29 ٿي چڪو آھي.
ڪبير کي هندستان جي اهم انقلابي مذهبي پيشوائن شمار ڪيو وڃي ٿو. هن پنهنجي دور جي مٿ ڀيد رکڻ وارن اعتقادن، ريتن رسمن، سماجي لحاظ کان نقصان پهچائيندڙ طور طريقن کي سخت لفظن نندڻ جي ڀرپور ڪوشش ڪئي. هن اها ڪوشش ڪئي ته معاشري رائج غلط طبقاتي نظام بيڪار ڌرمي رسمن کي رد ڪري هڪ روحانيت سان ڀرپور سڌريل معاشرو قائم ڪجي. هن مذهبي حوالي سان ڪوڙي رک رکاءُ، رياء، ڪاوڙ، تڪبر، فريب، ٻيائيءَ، شرڪ، منافقت، مذهبي ننڍ وڏائيءَ ٻئي کي گهٽ سمجھڻ کي سخت لفطن ننديو آهي. ڪبير انسانيت جو قائل هو. هن هندو توڙي مسلمانن جي اندر جي اصلاح جي ڪوشش ڪئي انسان جي اندر اجارڻ جي ڳالهه ڪئي.
ڪبير ڀڳت پنهنجي شاعريءَ رامانند کي خوبصورت اندازَ ڳايو آهي گرو ڀڳتي يعني مرشد جي وسيلي حق ماڻڻ جي پرچار ڪئي آهي. ڪبير ڀڳت چوي ٿو ته حق جي تلاش عقل تي ڀروسو نه ڪرڻ گهرجي. ڪبير جي ڪوتا اپنشندن گيتا جي گيان جي اپٽار ملي ٿي. ايڪم سته دويتو ناسي يعني ڌڻي هڪ آهي، ٻيو موجود نه آهي، بيمثال آهي، ايڪم اوديتم يعني وحده لاشريڪ لهه. برهم ستتيم جگم مٿيا يعني ڌڻي حق آهي ڪائنات هڪ ناپائيدار ڏيکاءُ آهي. شيخ اياز، لطيف وانگر ڪبير مان وڏو اتساهه ورتو آهي، نثر توڙي نظم ڪبير کي ڀيٽا پيش ڪري ٿو.
مطلب ڪبير“ عشق الاهيءَ کي ئي سڀ ڪجهه سمجھي ٿو. سندس نظر ويد، شاستر، مالا ، مندر، مسجد، اوتار، نبي، پير، پيغمبر سڀني کان وڌيڪَ الله سائين جو عشق ئي آهي. هو سڀني مذهبي ڏيکائن تيرٿ ياترائن کي نامنظور ڪري ٿو صرف هڪ لافاني خدا جي محبت عشق کي اهميت ڏئي ٿو ان کي ئي پنهنجي حيات جو مقصد سمجھي ٿو.
ڪبير اسان وٽ سنڌ شاهه، سچل، ساميءَ جيان وجداني انداز ڳايو وڃي ٿو، موهن ڀڳت الوميان جي آلاپ ڀٽائي جي ٻولن: ساٿي سڏ ڪندي ويا سان گڏ ڪبير جي وائي: من ڀولا ڦري ري جگت ڪيسا ناتا ري ڳائيندو هو ته سڄي سنڌُ گيڙو ويس بڻجي ويندي هئي. سنڌ جو ڪبير سان پيار جو ناتو آهي ان پيار جي ناتي جي ڌاڳي جي وچ اڄ تائين ڪٿي ڳنڍ نه آئي آهي.
مطلب ته، تسبيح منهنجيءَ جا مڻيا ڌاڳي پوتل آهن، منهنجو زور مڻين ڦيرائڻ تي آهي، پر اهو ڪهڙي ڪم جو؟ ڇو ته منهنجي من اندر ٻيائي آهي، گهنڊي آهي پوءِ رام رام چوڻ ڪهڙي ڪم جو؟
ڪبير ڀڳت بيحد سادي زندگي گذاري. پاڻ ڪورڪو پيشو ڪندا هئا. ڪپڙو اڻي بازار وڪرو ڪري گذر سفر ڪندا هئا. راما نند صاحب جا مريد هئا. ذڪر فڪر به ڪندا هئا ته دنيا داريءَ سان به نباهيائون. ڪبير ڀڳت مرشد، گرو، رهبر جا تمام گهڻو قائل هئا. پاڻ فرمايائين ٿا ته:
ڪبير داس، ننڍي کنڊ جو هڪ ويدانتي صوفي شاعر هيو، جيڪو ڀڳت ڪبير جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن جو جنم چوڏهين صديءَ جي آخر ٿيو. پندرهين صدي عيسوي جي شروعات هندستان جي ڪجهه حصي تي ابراهيم لوڌيءَ جي حڪومت هئي.
مطلب ته، الله سڀ کان اڳ نور پيدا ڪيو، اسين سڀ ڌڻيءَ جا بندا آهيون، اسان سڀ هڪ ئي نور مان پيدا ٿيا آهيون تنهن ڪري ڪو به خراب يا ڀلو نه آهي.
مطلب رياڪاريءَ کان بچو، پنهنجي اندر کي اجاريو، ”ٻاهر هڪ ته اندر ٻي“ واري ٻيائيءَ کان بچو، ٻگهي وانگر نه ٿيو بلڪه ڪانءُ ٿيو جنهن جو اندر ٻاهر هڪ آهي.
ڪبير جي ڄم جي تاريخ ڪجهه اختلاف آهي، پر ڪِتاب هندستان ڪي عظيم لوگ مطابق هو 1440ع ڄائو. ڪبير هڪ ڪوري خاندان پرورش پاتي، چون ٿا ته پوءِ ڪبير مسلمان ٿيو هو. سندس پرورش نيرو نيما نالي هڪ ڪوريءَ ڪئي.
شيخ اياز هڪ ٻئي هنڌ تي ”ٽڪرا ٽٽل صليب جا“ لکي ٿو ته، ”منهنجي شاعري، ڪبير جو چرخو آهي، جنهن جي تاڃي پيٽي ، ساري ديسَ جو امن اڻجي هڪ ٿي ويو آهي.
25 جنوري 1971 جنرل ايدي امين فوجي بغاوت آڻي صدر اوبوٽ کي معزول ڪري ملڪ جو اقتدار پنھجي قبضي آندو پاڻ کي ڊڪٽيٽر قرار ڏئي فوج جي مدد سان اٺن سالن تائين ملڪ جو حاڪم رھيو. ھن پنھنجي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ ڪافي قتل عام ڪرايو. ھڪ اندازي مطابق ھن جي دؤر حڪومت 80 ھزار کان وڌيڪَ ماڻھو مارجي ويا. ھن 1972 ھندوستاني اقليت کي ملڪ مان بي دخل ڪري ڪڍي ڇڏيو. 1979 يوگنڊا تنزانيا جي جنگ ذريعي ايدي امين جي اقتدار جو خاتمو ٿيو جنھن تنزانيا جي فوج ايدي امين جي مخالفن جي مدد ڪئي ھئي.
آھي , اوڀر آفريڪا واقع ھڪ ملڪ آھي جنھن جي اوڀر ڪينيا، اتر ڏکڻ سوڊان، اولھ ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ آف ڪانگو، ڏکڻ اولھ روانڊا ڏکڻ تنزانيا واقع آھن. ھن ملڪ جي ڏاکڻي پاسي جو وڏو حصو وڪٽوريا ڍنڍ تي مشتمل آهي جنھن جا باقي حصا تنزانيا ڪينيا آھن. يوگنڊا آفريڪا ڍنڍن جي سرزمين آھي نيل درياء جي بيسن پڻ ھتي واقع آهي.
ھي ملڪ 9 آڪٽوبر 1962 برطانوي تسلط کان آزاد ٿيو پر راڻي ايلزبيٿ ٻين بطور رياست جي سربراھ جي برقرار رھي. آڪٽوبر 1963 ھي ملڪ جمھوريہ بڻيو, تنھن ھوندي بہ قومن جي دولت مشترڪه شامل رھيو. ملڪ م آزادي کان پوء پھريون دفعو چونڊون 1962 منعقد ٿيون جن يوگنڊا پيپلز ڪانگريس ٻي پارٽي ڪاباڪا ييڪا جو اتحاد کٽي آيو جن پھرين حڪومت ٺاھي جنھن جو سربراھ بطور وزيراعظم ملٽن اوبوٽ ٿيو ايڊورڊ موٽيسا صدر ٿيو.
ھي ملڪ اوڀر آفريڪي زميني پليٽ تي واقع آھي. ان جي ڏاکڻي پاسي کوڙ ڍنڍون واقع آھن جن مان وڪٽوريا ڍنڍ سڀ کان وڏي آھي جنھن ٻيٽ پڻ واقع آهن. ڪيوگا ڍنڍ ملڪ جي بلڪل وچ آھي. ڪمپالا ملڪ جي ڏکڻ واقع آهي. نيل درياءَ جي شروعات ھن ملڪ مان ٿئي ٿي. نيل وڪٽوريا مان نڪري ڪيوگا ڍنڍ ، جنھن بعد ڪانگو لڳ البرٽا ڍنڍ مان ٿيندو ڏکڻ سوڊان کان مٿي مصر طرف وھندڙ آھي
ھن ملڪ جي سرڪاري ٻولي انگريزي سواحلي ٻولي آھي. ملڪ جي وچولي حصي جي ٻولي لوگنڊا ٻولي آھي جيڪا پڻ پوري ملڪ ڳالھائي وڃي ٿي.لڪ جون ٻيون ٻوليون رونيورو ٻولي , رونيانڪول ٻولي , روڪيگا ٻولي ، ڏاکڻي لوئو ٻولي شامل آهن.
اهڙيءَ طرح اڳتي هلي سنڌ جو ذڪر ڪندي لکيو اٿس: ”هتي جي ٻولي بلڪل نرالي رنگ ڍنگ جي آهي.“ هن ڪتاب ان وقت سنڌ لاڳو ڏينهن، مهينن، پسار جي شين عام شين جا مشهور لاڳو نالا به ڏنا آهن، جيڪي خاص طرح سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل آهن. انهن مان سنڌي ٻوليءَ جي قدامت لغوي وسعت جو بخوبي ڪاٿو لڳائي سگهجي ٿو. هن سنڌي رسم الخط سنڌي ڪئلينڊر جو به پنهنجي ڪتاب ذڪر ڪيو آهي، جيڪو مارچ مهيني شروع ٿئي ٿو.لاڳيتن سفرن جي مشڪلاتن، سندس ذهن خيالن کي ڪافي متاثر ڪيو. پاڻ سمورين تڪليفن کي درگذر ڪندو مصيبتون سهندو، ايران کان اچي نڪتو. ايران ”ري“ شهر ڳچ عرصو رهي وري ڪنهن ٻيءَ منزل جو ڳولائو ٿيو.
هي ننڍپڻ کان ئي ڏاڍو ذهين هو. هي اهو دور هو، جڏهن خوارزم جي علمي تمدني ترقي اوج تي پهتل هئي هن علائقي جي ڪنڊ ڪڙڇ عالمن جو وڏو انگ هر وقت علم ڏيڻ پرائيڻ رڌل رهندو هئو. ابو ريحان به پنهنجي زندگيءَ جو شروعاتي دور ڳوٺ ابو نصر منصور بن عليءَ جي صحبت گذاريو. جنهن وٽان رياضي، مساحت هندسه وغيره جي علمن ڪافي مهارت حاصل ڪيائين. گهڻو ڪري پنهنجن ڪلاسين کان فڪر فلسفي گوءِ کڻي ويندو هو.ھن خوارزم زندگي جا پھريان پنجويھ سال فقه، دينيات، گرامر، علم رياضي، علم فلڪيات، طب، فلسفي طبعيات ٻين سائنسن جي تعليم حاصل ڪئي.
سائنس جيڪو دنيا مختصر نالي البيروني سان مشهور آهي، روسي ترڪستان جي مشهور شهر ”خوارزم“ جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ”بيرون“ تاريخ 366هه مطابق 976 ڄائو. ان وقت خوارزم جي رياست تي سندس وڏن، احمد بن محمد بن عراق جي حڪمراني هئي.سندس مادري زبان خوارزمي ٻولي ھئي.
جڏهن حضرت محمد ﷺ جن وفات ڪئي، تڏهن هيءَ بيبي ارڙهن ورهين جي هئي جڏهن حضرت محمد ﷺ جن قريب المرگ ٿيا، تڏهن بيبين جي اجازت سان، بيبي عائشہ رضه جي گهر اچي ترسيا، دم به اتي ڏنائون. انهيءَ وقت سندن مٿو بيبيءَ جي جهوليءَ هو. حضرت محمد ﷺ جن جي وفات ڪري سڀني بيبين کي _ خاص طرح بيبي عائشہ رضه کي ڏاڍو مصيبت جهڙو صدمو پهتو، ليڪن صبر ڪري وقت گذاريائين، پر جيسين جيئري هئي. تيسين اهو غم نه وساريائين.
حضرت بيبي عائشہ رضہ: حضرت رسول الله ﷺ جن جي گهر واري پهرين خليفي حضرت ابوبڪر رضه جي نياڻي هئي، هوءَ پيءُ جي طرف قريشي، ماءُ جي طرفان ڪناني هئي. هوءَ نبوت جي چوٿين ورهيه ڄائي هئي، مسلماني رواجي دستور موجب هن جي پرورش ٿي.
حضرت محمد ﷺ جن جي وفات کان ٻه ورهيه پوءِ، بيبيءَ کي ٻيو صدمو سهڻو پيو- يعني سندس پيءُ حضرت ابو بڪر رضه جو، جو حضرت محمد ﷺ جن کان پوءِ، سندس جاءِ تي پهريون خليفو مقرر ٿيو هو.
هن جنگ جو سبب، پاڪستان جي فوجي سپاهين پاران لائين آف ڪنٽرول ٽپي ڪارگل هندوستان جي فوجي چوڪين تي قبضو ڪرڻ هو. جنگ جي شروعات ، پاڪستان پاران موقف اختيار ڪيو ويو ته وڙهندڙ ڪشيمري مجاهد آهن، آپريشن وجي کان پوءِ مئل فوجين، پاڪستان جي وزير اعظم پاڪ فوج جي سربراهه جي بيانن مان ڳالهه واضع ٿي ته وڙهندڙ پاڪستان جي فوج جا اهلڪار هئا، جن جي اڳواڻي جنرل اشرف رشيد ڪري رهيو هو. هندوستان جي فوج، هندوستاني هوائي فوج جي مدد سان، پاڪستان پاران قبضو ڪيل ڪيترن ئي جڳهن کي خالي ڪرايو، عالمي سفارتي دٻاءُ سبب پاڪستاني فوجين رهيل علائقن کي پاڻ خالي ڪري ڇڏيو.
1971ع واري جنگ کان پوءِ، تمام گھٽ واقعا پيش آيا جتي هندوستان پاڪستان جو فوجين سڌو جنگ ڪيو هجي. انهن مان 1980ع جي ڏهاڪي هڪ محدود جنگ سياچن گليشير لاءِ وڙهي وئي ته جيئن مٿاهين چوٽين تي چيڪ پوسٽون قائم ڪجن، 90 جي ڏهاڪي ڪشمير جي علحدگي پسند تحريڪ جي سبب ڪافي ڇڪتاڻ رهيو، جنهن کي پاڪستان پاران مدد ڏني پئي وئي، ان کان سواءِ ٻنهي ملڪن 1998ع تي ائٽم بم جا ڌماڪا پڻ ڪيا، جنهن سان ماحول اتنهائي پيچيدا ٿي ويو. انهي ڇڪتاڻ کي گھٽائڻ لاءِ ٻنهي ملڪن 1999ع تي لاهور مهادي تي صحيون ڪيون، جنهن ڪشمير جي مسئلي جو پرامن حل ڳولڻ جو چيو ويو.
ماهر جي مطابق اڳ کان سوچيل پلاننگ کي پرويز مشرف پاران آڪٽوبر 1998ع تي آرمي چيف ٺاهڻ وقت ٻهير کوليو ويو. ڪارگل جنگ کان پوءِ نواز شريف پاران چيو ويو ته هو جنگ کان بي خبر هو، هن کي جنگ جي خبر ان وقت پئي جڏهن کيس اٽل بيهاري واجپائي ڪال ڪئي. نواز شريف هن جنگ جي زميواري مشرف سندس ڪجهه ساٿين کي قرار ڏنو. پاڪستاني ليکڪن مطابق ان جنگ جي باري صرف مشرف کان سواءِ ٽن جنرلن کي خبر هئي. مشرف جي بقول نواز شريف کي 20 فيبروري تي واجپائي جي پاڪستان اچڻ کان اڳ 15 ڏينهن اڳ ان مسئلي تي بريفنگ ڏني وئي هئي.
1947ع تي، برصغير جي ورهاڱي کان اڳ، ڪارگل بلتستان، ضلعي لداخ جو حصو هئي. جنهن جي آبادي مختلف ٻولين، مذهبي نسلي گروهن ورهايل هئي، جيڪي سڄي دنيا کان اڳ مٿاهين چوٽين تي آباد هئا. پهرين ڪشمير جنگ سبب لائين آف ڪنٽرول جو جنم ٿيو، جنهن بلتستان ضلعو ٻن حصن ورهائجي ويو، لداخ سب ڊويزن ڪارگل ضلعو هندوستان جي انتظام هيٺ آيو. 1971ع جي جنگ پاڪستان جي شڪت بعد شملا مهادو ٿيو، جنهن ٻئي ڌريون راضي ٿيون ته اڳي لائين آف ڪنٽرول جو احترام ڪندي، اتي ڪا جنگ نه ڪئي ويندي.
1998 99ع ڌاري پاڪستاني فوج جي ڪجهه عنصرن مهاجدن جي روپ پاڪستاني فوج جي سپاهين کي هندوستان جو سرحد ٽپايو، ان کي آپريشن بدر جو نالو ڏنو ويو. هن آپريشن جو مقصد ڪشمير دلاخ جي وچ وارو رستو ڪٽي ڇڏڻ هو، ته جيئن هندوستاني فوج سياچن گليشير خالي ڪري ڪشمير سان لاڳيل سرحدي تڪرار جي حل لاءِ هندوستان تي دٻاءُ وڌو وڃي. ان آپريشن سبب پاڪستان جو خيال هو ته ان سان ڪشيمر مسئلو عالمي برادري جي سامهون وڌيڪ نمايان ٿي ايندو، ڏهاڪن کان ڪشيمر وڙهندڙن جو مورال پڻ بلند ٿيندو.
ويجهي ماضي مٿاهين جبلن تي وڙهي ويندڙ جنگ جو هي مثال آهي، جنهن ٻنهي پاسن کان اهلڪارن کي رسد پهچائڻ دشواريون آيون. هي پنهنجي نوعيت جي انوکي جنگ هئي، جتي ٻه ائٽم بم رکندڙ ملڪ هڪ ٻئي سان سڌي جنگ مصروف هئا. انڊيا پاران 1974ع پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. پاڪستان پاران ڳجهي نموني انهي ئي وقت کان ائٽم بم ٺاهڻ جون تياريون پڻ شروع ڪيون ويون 1998ع تي هندوستان پاران ٻيهر ائٽمي تجربي جي ٻن هفتن کان پوءِ پاڪستان پڻ پهرين ائٽم بم جو ڪامياب تجربو ڪيو.
پاڪستان جي ليفٽيننٽ جنرل شاهد عزير جيڪو بعد آئي ايس آئي جي انالائيسز ونگ جو سربراهه پڻ مقرر ٿيو، ان جي مطابق ڪارگل وڙهندڙ مجاهدين نه پر پاڪستاني فوج هئي. جنوري 2013ع تي شاهد عزيز پاران ڊيلي نيشن لکيل مضمون ڄاڻيو ويو ته پاڪستاني فوجن مٿاهن علائقن تي ننڍن هٿيار سان قبضو ڪيو. ڪجهه ليکڪن جي مطابق هن آپريشن جو مقصد آپريشن ميگدوت جهڙو ئي هو، جنهن جي ذريعي هندوستان سياسچن جي ڪيترن ئي علائقن تي چڙهائي ڪري پنهنجي اثر هيٺ آندو هو.
ڪارگل جي پوسٽن تي قبضو ڪرڻ جو مقصد مٿاهين چوٽين تي وهي رهڻ هو، ڇو ته مٿاهين چوٽين تي وٺيل فوجين کي جنگ دوران وڌيڪ موقعا ملندا آهن. اهڙي جنگ پاڪستان کان وڌيڪ هندوستان کي فوجي گھربل هئا جيئن انهن مٿاهن علائقن کي خالي ڪري سگھن. ڪارگل پاڪستان جي شهر اسڪردو کان 173 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي واقعي آهي، جتان پاڪستاني فوج کي مدد ملڻ پڻ آسان هو. اڳئي ڪارگل اسڪردو جي وچ هڪ روڊ پڻ واقعي هو، جيڪو 1949ع تي بند ڪيو ويو.
ڪارگل جنگ ، ، يا ڪارگل ڇڪتاڻ يا ٽڪراءُ پاڪستان هندوستان جي وچ هڪ جنگي ڇڪتاڻ کي چيو ويندو آهي، جيڪا 1999ع جي مئي جون جي مهينن ڪشمير جي ضلعي ڪارگل لائين آف ڪنٽرول جي علائقن وڙهي وئي. هندوستان هن تنازعي يا جنگ کي آپريشن وجي جي نالي پڻ سڏيو ويندو آهي، هي آپريشن هندوستان ڪارگل جي علائقن کي خالي ڪرائڻ لاءِ شروع ڪيو هو.
هندوستان جي قومي شاهراه جيڪا سرينگر ليهه کي ڳنڍي ٿي، سا ڪارگل وٽان گذرندي آهي. جنهن جاءِ تي هندوستاني سرحدن تي مداخلت ڪئي وئي، اها 160 ڪلوميٽر ڊگھي جابلو پٽي هئي، جتان سرينگر ليهه کي گڏائيندڙ روڊ هو. انهي روڊ تي هندوستاني فوج جون چوڪيون 16 کان 18 هزار فوٽ اوچائي تي قائم هيون.
هندوستان جي آرمي چيف ويد پرڪاش ملڪ ٻين ماهرن مطابق هي پلاننگ ڪافي پراڻي هئي 80 90 ڏهاڪي فوج طرفان ضيا الحق بينظير ڀٽو کي پڻ اها سفارش ڪئي وئي ته ڪارگل تي مداخلت ڪجي، پر ان خوف کان اهو عمل نه ٿيو ته ٻنهي ملڪن جي وچ مڪمل جنگ لڳي سگھي ٿي.
ڪارگل ٽائون، سرينگر کان 205 ڪلوميٽر فاصلي تي آهي. هماليا جي ٻين علائقن جيان، کنڊ جي ٿڌي گرم آبهوا جو علائقو آهي. جتي سياسي شديد سردي اونهاري گرمي پد 48 ڊگري تائين پهچيو وڃي.
ھن شھر جو نالو لاڙڪ قبيلي جي ماڻھن تان پيو ھو. ان کان اڳ ان کي چانڊڪو پرڳڻو يا چانڊين جو پرڳڻو پوء چانڊڪا سڏيندا ھيا.
بمبئي سرڪار پنهنجن ٻن حڪم نامن هر هڪ نمبر 4942 4942.1 ذريعي پهرين آگسٽ 1901ع کان لاڙڪاڻو ضلعو قائم ڪيو ان لاءِ شڪارپور ڪراچي ضلعن مان هيٺيان تعلقا ڪڍي لاڙڪاڻي ضلعي کي ڏنا ويا. ضلعي شڪارپور جا تعلقا، لاڙڪاڻو، قمبر، رتوديرو، لب مهرڻ ، ڪڪڙ، ميهڙ نصيرآباد. ضلعي ڪراچيءَ جا تعلقا، جوهي، دادو سيوهڻ. اهي حڪم ناما بمبئي سرڪار جي چيف سيڪريٽري جي. ڊبليو. پي ميوئر مڪنزئي جي صحي سان جاري ٿيا. 18 آڪٽوبر 1938ع تي قائد اعظم محمد علي جناح لاڙڪاڻي آيو هو. ان موقعي تي ميونسپالٽي لاڙڪاڻي جي صدر امير علي لاھوري آجياڻو ڏيندي تقرير ڪئي هئي، ان وقت نائب صدر پرتاب راءِ واسومل ھيو.
لاڙڪاڻو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي لاڙڪاڻو ڊويزن جي ضلعي لاڙڪاڻي جو ھڪ شهر جيڪو ڊويزنل، ضلعي، سب ڊويزنل لاڙڪاڻي تعلقي جو صدر مقام آهي. هن کي پھرين آگسٽ 1901ع ضلعي جو درجو مليو. هتي جو مشهور ماڳ موئن جو دڙو مشهور ميوو زيتون، مشهور شخصيتون ذوالفقار علي ڀٽو شهيد بينظير ڀٽو آهن.
راڻي لاڏي اصل راجا ڏاھر جي ٻيو نمبر راڻي ھئي. تاريخ مان ڄاڻ ملي ٿي ته پھرين راڻي جا لوھاڻي حاڪم اگھم جي ڌيءُ ھئي، (تاريخ اچي ٿو ته لوھاڻي جي حاڪم اگھم جي ڌيءُ ڏاھر جي ڀاءُ ڏھرسين جي زال ھئي، تنھن سان ڀاءُ جي مرڻ کان پوءِ ڏاھر شادي ڪئي.
تنھن مان جيسين پُٽ ڏاھر پيدا ٿيو. راڻي لاڏيءَ منجھان ٻي ڌيئر سريا ديوي پرمل ديوي ھيون. پُٽن جي سلسلي تاريخدانن جا الڳ الڳ رايا آھن. ڪن جو خيال آھي ته جيسين کان سواءِ ھڪڙو پٽ ڏھرسين به ھيو (ڏاھر سان جنگ ٻئي پُٽ جيسين ڏھرسين گڏ ھئا.
پر وري ٻي جاءِ تي وڪو گوپي نالي وارا پڻ ڏاھر جا پٽ ڄاڻايا وڃن ٿا. ٽين جاءِ تي چچ پُٽ ڏاھر پڻ ملي ٿو. مٿين لکت مطابق مھاراجا کي جملي پنج پُٽ ٿيندا، جيئن ته جيسين جي ڄمڻ سان مھاراجا جي اڳين راڻي دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويئي ھئي اھو سندس وڏو پُٽ ھيو ان ڪري چئبو ته راڻي لاڏيءَ منجھان کيس چار پُٽ ٿيا، پر تاريخدانن جي اڪثريت سندس ٽن پُٽن تي متفق آھي جنگ کان اڳ پوءِ واري دور نمايان طور ٽن جو ذڪر ملي ٿو، ان ڪري اسان پڻ ان ڳالھ کي درست ٿا سمجھون. ان خيال سان راڻي لاڏيءَ منجھان مھاراجا کي ٻه پُٽ ٿيا.
روايت راڻيءَ جي زباني ٻڌايو ويو آھي ته: ”جڏھن اسلام جي لشڪر حملو ڪيو مشرڪ ڀڄي ويا تڏھن ھر ھڪ نگران سندن حوالي ڪيل راڻيءَ کي ڪُٺو.“ مٿيون ذڪر ثابت ڪري ٿو ته سواءِ لاڏيءَ جي جنھن پالڪيءَ مان ھيٺ ٽپو ڏنو ٻين راڻين کي مقرر ڪيل نگرانن ڪُھي ڇڏيو پر وري اڳتي راوڙ جي قلعي مان ھٿ آيل مال جو ذڪر ڪندي ساڳيو مصنف ڄاڻائي ٿو ته: ”ھٿ آيل ٻانھين مان ٽيھ راجائن جو ڌيئرون ھيون.“
ھتي مسئلو اھو آھي ته جيڪڏھن راجا عورتن کي ڪُھڻ لاءِ ماڻھو مقرر ڪيا ته پوءِ ھي ٽيھ راجائن جون ڌيئرون ڪيئن بچي ويون. پر جيڪڏھن ائين کڻي چئجي ته اھي ٽيھ ڏاھر جي ٻين مائٽن جون ھونديون ھن پنھنجين کي ڪُھرايو ھوندو، تڏھن به اُھا ڳالھ غلط ثابت ٿيندي ڇو ته سندس ويجھن واسطيدارن مان سندس ٻئي ڌيئر گرفتار ٿيون، ڀاڻيجي قيد ٿي، ڀيڻ ماين ڏاھر جي مرڻ کان پوءِ به جنگ ڪرائيندي رھي، آخر ڪو چاڙھو نه ڏسي راوڙ جي قلعي ڪيترين ئي ٻين عزيزياڻين سان گڏجي پنھنجو انت آندائين. آخر اھي ايتريون ساريون ڏاھر سان واسطو رکندڙ عورتون ڪيئن جلادن جي چنبي کان بچي نڪتيون.
ٻي ڳالھ جا مٿين ڳالھ کي غلط ثابت ڪرڻ لاءِ پيش ڪري سگھجي ٿي سا آھي راڻي لاڏيءَ پاران سندس پٽ جيسين سان گڏجي برھمڻ آباد جي قلعي تي قبضو ڪرڻ اتان وطن واپس وٺڻ لاءِ جاکوڙ ڪندي گرفتار ٿي وڃڻ. ساڳيو مصنف اڳتي ھلي لکي ٿو: ”جڏھن برھمڻ آباد جو قلعو ھٿ آيو تڏھن ڏاھر جي زال لاڏي، جا ڏاھر جي قتل ٿيڻ کان پوءِ ڏاھر جي پُٽ سان برھمڻ آباد بيٺي. روايت ڄاڻايو ويو آھي ته ڏاھر جي قتل ٿيڻ سان جيئن ئي فوج ڀاڄ پئي، تيئن لاڏي جان بچائڻ ڪارڻ اُٺ تان ٽپو ڏنو گرفتار ٿي، پر ساڳئي مصنف جو اڳتي برھمڻ آباد لاڏي پاران جنگ لاءِ تياري ڪرڻ ظاھر ڪري ٿو ته پھرين روايت غلط بي بنياد آھي.
وطن واپس ورائي وٺڻ واري جاکوڙ ڪندي ڪڏھن به حال ھيڻو نه ڪيائين ٻين کي ھمٿائيندي ائي. جڏھن ٻيا سڀ رستا بند ٿيندي نظر آيس، تڏھن اھا تجويز پيش ڪري ٿي ته: ”جيڪڏھن قلعو فتح ٿيو ته مان پاڻ کي ٻارن پوئلڳن سميت ساڙيندڙ باھ جي خوراڪ بڻائيندس.“