polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
هيونسانگ جو پيءُ پڙهيل ڳڙهيل ڌرمي علم جو سٺو ڄاڻو هو. هن جو وڏو ڀاءُ ٻُڌ ڀڪشو هو. هيونسانگ تي به ڀاءُ جو اَثر پيو هو بهٻُڌ ڌرم جو پوئيلڳ بڻجي ويو. جنهن کان پوءِ هن کي ٻُڌ مذهب جي صحيح ڄاڻ ان جي بانيءَ جي جنم ڀوميءَ جي ذيارت جو شوق ستائڻ لڳو. ان ڪري هن هند سنڌ ڏانهن وڃڻ جو پڪو پهه ڪيو ته جيئن هو ٻُڌ ڌرم جي صحيح اصولن کي سمجهي سگهي. ان زماني تانگ گهراڻي جي حڪومت هئي. اهي ڪنهن کي به علائقي مان ٻاهر وڃڻ جي اجازت نه ڏيندا هئا. تنهنڪري هيونسانگ لڪي، تاشقند، سمرقند افغانستان کان ٿيندو ڪشمير پهتو پوءِ سنڌو نديءَ ذريعي وچئين ميداني علائقي مان ٿيندو، سنڌ پار ڪري هندوستان ڏانهن ويو.
هيونسانگ سنڌ جي شهرن اروڙ، سيوڻ ٻين شهرن آيو. لئمبرڪ مطابق هو موئن جو دڙو، جهرڪ، ٻميو، سيوهڻ، ٺل، مير رڪن، سن، ٽريڊن جي ڌڙي ديبل به آيو اتي ٺهيل عاليشان اسٽوپا به ڏٺائين ان کان سواءِ ٻيا ننڍا وڏا شهر به گهميو. هن ان وقت جي رهڻي ڪهڻي، حڪومت جي طور طريقن، تهذيبي قدرن روايتن جو ذڪر ڪيو آهي. سندس سفرنامي ان وقت جي سياسي، سماجي مذهبي حالتون جيڪي ان وقت سنڌ هيون، اهي جهلڪا ڏيندي نظر اچن ٿيون.
ٿيودور ڊي بيري پنهنجي ڪتاب دي سورسز آف چائينيز ٽريڊيشنز لکي ٿو ته، هيونسانگ جي هيءَ ياترا، چيني تاريخ ادب جو اهم باب آهي. هن پنهنجي سفر دوران، مقامي فلاسافرن دانشورن سان بحث مباحثا ڪيا، جن جي نتيجي ٻُڌ ڌرم جا 75 بنيادي ترتيب ڏنل هٿ لکيل نسخا چيني ٻوليءَ ترجمو ڪيا.
هيونسانگ کان اڳ به ڪن چيني سياحن جو سنڌ اچڻ ثابت ٿئي ٿو، جن مان فاهيان سن ين جو ذڪر ملي ٿو. 138 ملڪن مان 110 هيونسانگ پنهنجي سِر گهمي ڏٺا. هيونسانگ جو هي سفرنامو ڪلاسيڪل حيثيت رکي ٿو.
ڪتاب جي صفحي 566 لکيل آهي ته جڏهن جيئندي بهڻ جوان ٿي ته گل خان نظاماڻي سندس سوٽ خليفي هر هڪ پنهنجي پٽ لاءِ جيئندي جو سڱ گهريو، پر ان کي انڪار ڪيو ويو. ڪتاب جي صفحي 60 لکيل اهي ته محبت فقير ڪيل وعدي کي پاڙيندي والي ڏني جي گهر ڀاتين جي زيارت جي لاءِ پير سائين کان اجازت ورتي هئي. ان کان پوءِ ڪتاب جي 61 صفحي آهي ته پير سائين جڏهن زيارت لاءِ ٽائيم ڏنو ته جيئندي جي ماءُ جئيندي کي ٻانهن کان وٺي اوچتو پير سائين جي اڳيان وٺي آئي بطور اُٺڻي طور حوالي ڪئي پير سائين قبول ڪئي.
اڳتي هلي ڪتاب جي صفحي 142 کان 1466 تفصيل سان لکيل آهي ته داد محمد نظاماڻي جيڪو خليفي نظاماڻي جو پٽ هو، انهن پنهنجن ماڻهن سان گڏجي جيئندي تي ”ڪاري“ هجڻ جو الزام هڻي وساڻ ذات جي ڇوڪري کي ”ڪارو“ قرار ڏئي قتل ڪري پوءِ جيئندي جي گهر آيا کيس قتل ڪرڻ لاءِ تيار ٿي ويا. ( ياد رهي ته جيئندي جي اُٺڻي ٿيڻ کان اڳ خليفي نظاماڻي پنهنجي پٽ لاءِ جيئندي جو سڱ گهريو هو، پر بهڻن پاران انڪار سبب، اهو پلاند وٺڻ لاءِ اهو پلان ٺاهيو ويو).
هي ان زماني جي ڳالهه آهي جڏهن پهرين حُر بغاوت جيڪا 1893ع کان 18966ع تائين هلي هئي، انهيءَ حُر بغاوت جو اهم اڳواڻ بچو خاصخيلي هو، جنهن کي عام طور تي ”بچو بادشاه“ ڪري سڏيندا هئا. سندس ٽولي سائين رکيو بهڻ به هڪ هو. سائين رکيو بهڻ هڪ مشهور حر فقير ٿي گزريو آهي بچو بادشاه جي وزير سان مشهور پيرو وساڻ المعروف ”پيرو وزير“ سان گڏ انگريزن خلاف بغاوت ليوڪس واري زماني شهادت ماڻي.
خانداني شهادتن ڏکي صورتحال باوجود شهيد والي ڏني جو جوان پٽ سائين رکيو بهڻ جنهن تي پنهنجي شهيد ڏاڏي جو نالو رکيو ويو هو، سو حُرن جي ٽولن سان گڏجي ڪيترن ئي معرڪن حصو ورتو، جنهن اهم 20/ 21 مئي 1942ع مئي جي رات تي ٿر کان گزرندي هندستان ويندڙ ٽرين تي حملو ڪيو. ان کان سواءِ ٿر ايڇ ٽي لئمبرڪ تي پڻ گڏيل ٽولي جي مدد سان حملو ڪيو پر ايڇ ٽي لئمبرڪ معجزاڻي طور بچي ويو.
سائين رکيو بهڻ جي شهادت کانپوءِ سندس پٽ والي ڏنو بهڻ جيڪو پيءُ جيان هڪ مشهور حُر فقير ٿي گزريو آهي پنهنجي پيءَ جي نقش قدم تي هلندي ٻي حُر تحريڪ اهم ڪردار ادا ڪيائين. پاڻ بچوءَ جي انگريزن خلاف بغاوت هڪ مٿير جوان جيان حصو ورتو انهن حُرن مان هڪ هو جن کي پوءِ دکن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. جلاوطني ختم ٿيڻ کان پوءِ ساڳي ئي جذبي سان حُر تحريڪ لاءِ اڃا وڌيڪ ڪم ڪندو رهيو.
جيئندي بهڻ جو ڀاءُ سائين رکيو پيش پوڻ کانپوءِ جڏهن سينٽرل جيل حيدرآباد پهتو ته جيل حُر تحريڪ جون ڪيتريون ئي ساروڻيون بيان ڪيون. ايڇ ٽي لئمبرڪ جو ڪتاب سائين رکيو بهڻ جي ساروڻين تي مشتمل آهي. انهيءَ ڪتاب جوسائين عطا محمد ڀنڀرو صاحب ترجمو ڪري ”حُر گوريلا جنگ“ جو نالو ڏئي 2002ع ڇپائي پڌرو ڪري چڪو آهي.
19 مئي 1942ع تي ڪوٽ نواب تي حملي سميت ڪيترن ئي ڪارواين حصو ورتو ، آخرڪار 25 مارچ 1946ع تي ڳوٺ عثمان هنڱورو ويڙه کان اڳ پيش پيو. ياد رهي ته انهيءَ ويڙه رستم هنڱورو شهيد جڏهن ته اله بچايو خاصخيلي زخمي حالت گرفتار ٿي ويو.
شهيد سورهيه بادشاه پير پاڳارو جي گرفتاري کان پوءِ سندس اُٺڻي قرار ڏنل بي قصور ”جيئندي بهڻ“ کي سندس ڀاءُ سائين رکيو بهڻ ”ڪاري“ قرار ڏئي ڪهاڙيءَ جا وار ڪري ابدي ننڊ سمهاري ڇڏيو هو.
نيٺ والي ڏنو بهڻ 14 مارچ 1942ع کينواري واري جنگ خيرپور ميرس جي ناظم تي حملي دوران 6 حُرن سان گڏ شهيد ٿي ويو. خيرپور رياست جو ناظم به 5 پوليس وارن سان گڏ مارجي ويو هو.
فريلانس ، فريلانسر آزاد ڪم ڪندڙ ، اصطلاح عام طور تي هڪ ماڻهو لاء استعمال ڪيو ويندو آهي جيڪو خود ملازمت ٿيل آهي لازمي طور تي هڪ خاص ملازمت جي ڊگهي مدت تائين ڪنھن امپلائر سان جُڙيل نه هوندو آهي. فريلانس ورڪر ڪڏھن ھڪ ڪمپني يا هڪ عارضي ايجنسين پاران نمائندگي ڪندو آھي جيڪي گراهڪن کي آزاد ڪم يا پورھيو کي ورجائي وڪرو ڪن ٿيون؛ ٻيا ڪم آڪندڙ آزاديءََ سان ڪم ڪن ٿا يا ڪم لاءِ پروفيشنل اسوسيئيشن يا ويب سائيٽن کي استعمال ڪن ٿا، جن فريلانسر ڊاٽ ڪام، اڳوڻي او ڊيسڪ ھاڻي اپ ورڪ، پيپل پر ھاور، ڪريئگسلسٽ، وغيرھ شامل آھن
اتر آمريڪا جي فريلانسنگ بابت بنيادي طور تي مرتب ڪيل 2012 فريلانس انڊسٽري رپورٽ موجب ، تقريبن اڌ جي ويجھو فريلانسرز لکندڙ جو ڪم ڪري رهيا آهن، 18 سيڪڙو فريلانسرز رائٽنگ کي پنھنجي بنيادي مھارت ڄاڻائين ٿا، 10٪ ايڊٽنگ/ڪاپي ايڊٽنگ، 10 سيڪڙو ڪاپي-رائٽنگ جي طور تي 20 سيڪڙو آزاد ڪم ڪندڙ پنهنجي بنيادي صلاحيتن کي ڊزائين جي طور تي درج ڪيو. ان فھرست ٻئي ايندڙ اسڪل ترجمو ڪرڻ سيڪڙو، ويب ترقي سيڪڙو، مارڪيٽنگ سيڪڙو ھئي.
صنعت تي منحصر ڪري، آزاداڻو ڪم جو عمل مختلف وقت سان تبديل ٿي چڪو آهي. ڪجھ صنعتن جھڙوڪ مشاورت ، فريلانسرز پنھنجي گراهڪن کي معاهدي تي دستخط ڪرڻ جي گُھر ڪندا. صحافت يا لکڻ جو ڪم ، آزاد ڪم ڪرڻ وارا پنهنجي نمائندن کي ترتيب ڏيڻ يا اشاعت سان تعلق ڪرڻ لاء "مفت" تي ڪم ڪرڻ لاء ڪم ڪري سگهن ٿا. ڪجھ فريلانسرز ڪم جي لکت تخمينو مهيا ڪندا گراهڪن کان رقم جمع ڪرڻ جي درخواست ڪن ٿيون.
فيلڊ، پروفيشنز، صنعتون جتي آزاد ڪم غالب آهي تن ، ميوزڪ ، لکڻ ، ڪم ڪندڙ ، ڪمپيوٽرپريز پروگرامنگ ، ويب ڊزائين ، گرافڪ ڊزائين ، ترجميڪاري نمائش، فلم ويڊيو جي پيداوار ٽڪڙي جا ٻيا روپ جيڪي ڪگنيٽو ڪلچرل اڪانامي لاءِ علمي معيشت ڪگنيٽو-ڪلچرل اڪانامي ڪجھ ڪلچرل ٿيورسٽ لازمي سمجھن ٿا
2018 ڪيل ھڪ مڪ ڪينسلي اڀياس منجھان پروڙ پئي ت يورپ آمريڪا 162 ملين ماڻھو آزاد ڪم ڪندڙ آھن، جيڪو سموري ورڪنگ ايج آبادي جو 20 کان 30 سيڪڙو ٿئي ٿو. آمريڪا، يورپ ، ايشيا ڪيترائي ماڻھو فريلانسر طور ڪم ڪندا آھن، انڊيا پاڪستان پڻ ھي ڪم ھاڻي وڌي رھيو آھي.
جڏهن ته آزاد قرار ڏيڻ وارو معاهدو انگريزيء جي اعلي رجسٽرڊ استعمال ڪيو ويندو ته هن قسم جي مزدور جي ٽيڪس روزگار طبقي کي نامزد ڪرڻ، اصطلاح "آزاد ڪم " ثقافت تخليقي صنعتن تمام عام آهي، انهي اصطلاح جي استعمال ان شموليت ظاهر ٿي سگھن ٿا. .
ھڪ آزاد ٺِڪيدار جي حيثيت سان، جڏھن ھڪ فري لانسر تخليقي خيال جھڙوڪ لکت يا فني ڪم جي رچنا ڪري ٿو، تہ ھو پاڻمُرادو طريقي سان ان ڪم جي حق ڇپائي جي ملڪيت حاصل ڪري وٺِي ٿو.
فريلانس فيلڊ ايندڙ 5-7 سالن 20 $ -30 $ ارب هندستان وَڌندي آمريڪا فريلانسرز جي هاڻوڪي واڌ جي شرح تي ڪم قوت جي 40٪ شامل ٿيندو.
هن جو سنڌي ادب جي حوالي سان پهريون عشق شاعري هو. هو اول شاعر آهي، اها ٻي ڳالهه آهي ته سندس سڃاڻپ شاعري نه آهي، اها ڪهاڻي آهي. هو شيخ اياز، جمال ابڙي، اياز قادري، غلام رباني آگري جي پد جو ڪهاڻيڪار هئو هيءُ سڀ اهي نالا آهن. جن سنڌي ڪهاڻيءَ جو مان مرتبو وڌايو سنڌي ڪهاڻيءَ کي موضوعاتي لحاظ کان شهر ڏانهن کڻي آيا، پوءِ به اهو سچ آهي ته سنڌي ڪهاڻي اڄ جنهن موضوعاتي خوشحاليءَ ڏانهن وڃي رهيو آهي. اها ان دور کيس نصيب نه ٿي هئي.
18 ڊسمبر 2002ع تي جِسمفلم جو سائونڊ ٽريڪ رليز ڪيو ويو. موسيقي ايم ايم ڪيرواڻي تخلص ايم ايم ڪريم سان ترتيب ڏني هئي، جنهن جا گيت نيليش مصرا سعيد قادري ڪمپوز ڪيا هئا. هندستاني واپاري ويب سائيٽ باڪس آفيس انڊيا ، هن سائونڊ ٽريڪ جا 1.5 ملين يونٽ وڪرو ڪيا ويا.
ڪبير سونيا کي منهن ڏئي ٿو هوء انڪار ڪري ٿي ته هوء ڪڏهن به هن سان پيار ڪيو. جڏهن هو پاڻ کي ڌمڪيون ڏئي ٿو پوليس کي پنهنجي ڏوهه جو اعتراف ڪري ٿو، هوء کيس گولي هڻي ٿي. هن کي پيٽ زخم آهي پر اٿڻ جو انتظام ڪري ٿو. سونيا هن ڏانهن ڊوڙي ٿي جيئن هو بيٺو آهي کيس ٻڌائي ٿو ته هن هميشه هن سان پيار ڪيو آهي. اهي هڪ پرجوش چمي ورتا آهن، پوءِ بندوق سونيا جي هٿن وڃي ٿي. اهو انڪشاف ٿيو آهي ته ڪبير سونيا کي پيٽ گولي هنئي هئي جڏهن هو کيس صوف تي ليٽائي رهيو هو.
جسم"' 2003 جي هڪ هندستاني ايروٽڪ ٿرلر فلم آهي جنهن کي ايڊٽ ڪيو ويو هدايت ڪئي وئي اميت سڪسينا، جيڪا مهيش ڀٽ پاران لکيل آهي، جيڪا پروڊيوس ڪئي وئي آهي پوجا ڀٽ سوجيت ڪمار سنگهه بينر هيٺ فش آئي نيٽورڪ لميٽيڊ شرييا ڪريشنز، جنهن بپاشا باسو جان ابراهم شامل آهن. ، جنهن بعد بالي ووڊ فلمن پنهنجي شروعات ڪئي. فلم جي موسيقي ايم ايم ڪيرواڻي ڏني هئي.
ڪبير ، هڪ ناخوش، بلڪه غريب، شرابي وڪيل پانڊيچري هڪ پلي بواءِ طرز زندگي گذاري ٿو. ڪبير جا سٺا دوست، سدھارٿ هڪ پوليس وشال سندس ساٿي، کيس مصيبت کان پري رکڻ جي ڪوشش ڪندا آهن. هن جي ملاقات سونيا کنا سان ٿئي ٿي، جيڪو سفر ڪندڙ ملينئر روهت کنا جي خوبصورت زال آهي.
هو پوءِ ڀڄي وڃي ٿو. سدھارٿ کي سڏي ٿو کيس وشال کي سمنڊ جي ڪناري تي ملڻ لاءِ چوي ٿو. اهي ڪبير سان ملن ٿا، جيڪو انهن کان معافي گهري ٿو. چوي ٿو ته هو صرف هڪ آخري ڀيرو سج اڀرڻ ڏسڻ چاهي ٿو. جيئن اهي سج اڀري ڏسن ٿا، ڪبير کي سونيا جو هڪ نظارو آهي جيڪو هن ڏانهن هلندو آهي. ڪبير پاڻ ڏانهن مسڪرائي ٿو پوءِ پنهنجي زخمن جي ڪري مري ٿوڃي.
حفيظ قريشي ڪامياب وڪيل هو. انگريزي، اردو، سنڌيءَ تي عبور رکندو هو، پر عربي فارسيءَ جي به سٺي ڄاڻ هيس. هو ڪمال جو حافظو رکندڙ، حاضر جواب، مدبر معنيٰ خيز گفتگو جو ماهر هو. هو جي. ايم. سيد جو وڏو احترام رکندو هو، پر ساڻس حجتي به ڏاڍو هو. ڪڏهن ڪڏهن ذاتي معاملن کيس به سڀ ڪجهه چئي ويندو هو. هو سنڌ جي ڪميونسٽن، خاص ڪري اردودان ڪميونسٽن جو سخت مخالف هو، جيڪي ’انڪارِ وطن‘ جي فلسفي يقين رکندا هئا.
هُن ناناڻن ڏاڏاڻن مان ٻه شاديون ڪيون، پهرين گهر واريءَ خديجه قريشيءَ مان کيس 7 پٽ ٿيا هن جي وفات کانپوءِ ٻي گهر واريءَ سيما قريشيءَ مان کيس هڪ پٽ هڪ نياڻي ٿي. سندس نياڻي اٺ پٽ پڙهيل ڳڙهيل آهن، جن مان ٻه گذاري ويا آهن.
حفيظ قريشيءَ کي قدرت اولاد جائداد سان خوب نوازيو هو، پر هو انهن ٻنهي نعمتن کان انتهائي حد تائين لاپرواهه رهيو. هي سچار انسان پنهنجي اولاد جي تعليم تربيت جو سڄو ڪريڊٽ پنهنجي ٻي گهر واريءَ سيما قريشيءَ کي ڏيندو هو. هو قرآن حديث مان حوالا ڏيئي زمينداريءَ کي قدرت مذهب جي تعليم جي خلاف زمين تي فساد استحصال جو ڪارڻ ثابت ڪندو هو. ان ريت هو سنڌ جي قديم فطري زرعي پيشي ’جو کيڙي سو کائي‘ واري اصول جو حامي حمايتي رهيو.
هن روايتي تعليم پنهنجي ڳوٺ ڀرپاسي حاصل ڪئي. سيڪنڊري تعليم ٽنڊي باگي هاءِ اسڪول مان ورتائين، جتي سندس هم سبق حاڪم علي زرداري، قاضي ڀليڏني جو فرزند عبدالرحيم جوڻيجو قاضي عبدالرحمان قريشي، هالائي رهيا. حفيظ قريشيءَ ميٽرڪ جو امتحان ممبئي يونيورسٽيءَ مان ڏنو. ان دور ميٽرڪ جو امتحان ممبئي يونيورسٽي وٺندي هئي. ان بعد بي. اي پڙهڻ لاءِ ممبئي ويو،
ائڊوڪيٽ حفيظ قريشي ناليوارو سياستدان، عرف چاچا حفيظ قريشي ، هالا پراڻا جي مشهور قاضي خاندان مان، قاضي شفيع محمد جي گهر 26 جولاءِ 1920ع تي جنم ورتو. اڃا هڪ سال جو مس هو ته سندس والد گذاري ويو. کيس ٻه وڏا ڀيئيتا ڀائر قاضي محمد بچل قاضي فضل الله هئا. والد جي لاڏاڻي سبب سندس سموري پرورش تربيت وڏي ڀاءُ قاضي محمد بچل ڪئي.
يوروپا جي پيدائش لڳ ڀڳ چارسو پنجاھ ملين سال پھريان مشتري سان گڏ مڃيو وڃي ٿو. يوروپا چنڊ جي کوج 8 جنوري 1610ء تي گليليو گليلي ڪئي. يوروپا چنڊ ان ڪري به اھم آھي جو تمام ماھرين اھو مڃيندا آھن ته يوروپا تي وشال پاڻي جو سمنڊ آھي. جنھن جي اونھائي 100 ڪلو ميٽر کان به وڌيڪ ٿي سگھي ٿو . ايئن مڃڻ جا ڪيئي ڪارڻ آھن ڇو ته يوروپا جو مٿاڇرو لسو آھي ھن جو مٿاڇرو زميني سمنڊ وانگي پڻ لڳي ٿو. ماھرين جو چوڻ موجب ھن جي مٿاھين سطح برف سان ٺھيل آھي. ان جي ھيٺان ھڪ وشال سمنڊ آھي. جيتوڻيڪ يوروپا جو گرمي پڌ تمام گھٽ آھي تنھن ڪري مٿيون پاڻي ڄمي وڃي ٿو.
يوروپا جي روشني کي واپس ڪرڻ جي رفتار 0.64 آھي. جيڪو اسان جي نظام شمسي جي سڀني جسمن کان وڌيڪ آھي. روشني کي واپس ڪرڻ جي ايتري طاقت رڳو پاڻيء ڪارڻ ئي ممڪن ٿي سگھي ٿو. يوروپا جي مٿاڇري تي تمام گھڻي مقدار چير يا دراڙ نظر ايندا آھن . جن برف ڀريل لڳي ٿو. محققن جو مڃڻ آھي ته يوروپا پنھنجي مدار تي ڦرندي جڏھن مشتري جي ويجھي ايندو آھي ته مشتري جي مضبوط گريوٽي ميدان جي ڪارڻ يوروپا جي پاڻي ء کي مٿي اٿاري ٿو ڇاڪاڻ ته يوروپا جي مٿين سطح برف آھي ھو مٿي ٿي وڃي ٿو پري کان ڏسڻ وٽان ھو چيريل نظر اچي ٿو.
يوروپا تي شھابيا تمام گھٽ مليا آھن ان ڳالھ ڏانھن اشارو ڪن ٿا ته ھن جي سطح نئي آھي. جيئن ته سڀني پٿريلي گرھن يا جسمن تي شھابيا ڪرڻ ڪري وڏا کڏا ٺھن ٿا. جن کي شھابيا چيو ويندو آھي. ان جي ابتڙ يوروپا تي شھابيا ان ڪارڻ ناھن ٺھيا جو جڏھن ڪو پٿر ھن جي مٿاڇري تي ڪري ٿو ته ھو برف جي مٿاڇري کي ڀڃي ڪري ھيٺ ھليو وڃي ٿو. ان کان پوء ھيٺين سطح جو پاڻياٺ گرمي پڌ وارو پاڻي مٿي اچي ڄمي برف ٿي وڃي ٿو.
يوروپا':سمنڊ جنھن کي زندگيء جو روح مڃيو وڃي ٿو. بنا سمنڊ جي زندگي ڪير سوچي به نه ٿو سگھي. اڄ ڪلھ اسان جي زمين جي ڪيئي ملڪ پاڻي جي کوٽ کي منھن ڏئي رھيا آھن . اھڙي کوجيندڙ اھڙن گرھن جي ڳولھا رڌل آھن جن تي پاڻي ملڻ جي اميد آسرو ھجي. ڪجھ ماھرن جو مڃڻ آھي ته پاڻي اسان جي سولر سسٽم موجود آھي. انھن جي خيال موجب زمين کان علاوه پاڻي مشتري جي چنڊ يوروپا تي آھي
2013 ء تي ھبل ٽيلي اسڪوپ سان ھن جي ڏاکڻي حصي ڏانھن ڦوھاري جھڙي شيء مٿاڇري کان مٿي ايندي نظر آئي جيڪو پاڻي جو ڦوھارو ٿي سگھي ٿو.
هيءَ تلوار سڌي ٿيندي آهي ان جا ٻئي پاسا وهندا آهن، يعني ٻه ڌاري تلوار آهي. هيءَ تلوار هڪ وڏي لوهي لَٺ جَڙي ويندي هُئي اُن سان گهوڙي سوار تلوار باز آسانيءَ سان مخالفن کي زير ڪري سگهندو هو. اڳاٽي زماني اهڙيون تلوارون هڪ کان وڌيڪ تعداد ، هڪ لٺ جڙبيون هيون. سنڌ جي عظيم سپوت دودي سومري پڻ، علاؤالدين خلجيءَ جي فوجن سان وڙهندي، سانگ استعمال ڪئي هئي. لطيف سائينءَ پڻ چيلهه چئن ترارن ٻڌڻ جو ذڪر، سُر ڪيڏاري ڪيو آهي، اهو سنڌ جو رواج هو:
ڪيتريون ئي لڙايون تلوار بازيءَ جي فن مهارت سبب کٽيون ويون آهن. سنڌ صدين کان وٺي تلوار استعمال ٿيندي رهي، ان ڪري سنڌ تلوارن جا جُدا جُدا قسم جُدا جُدا نالا آهن، جهڙوڪ: کَنو، کڙڳ، سيف، تيـغ، تـبر، ســانگ، ڪرماڻي، اصفهــاني، ڪُمي، سروهي/سرواهي، آواري، ڇڳاڙي، روپهري سونهري وغيره. آڳاٽي زماني تلوار جا گهڻائي قسم، مڪاني طور اسلحه خانن ٺاهيا ويندا هئا، جيئن:
هيءَ تلوار، سنڌ جي سرحد سان لاڳو راجسٿان جي شهر ”سروهه“ ٺهندي هُئي سڀني تلوارن اعليٰ قسم جي تلوار ليکي ويندي هُئي. سون رويي جي جڙوات واريون تلوارون به مڪاني طور ٺهنديون هيون، جيڪي خاص طرح سردار بادشاهه ٺهرائيندا هئا. اهڙين تلوارن تي سون چانديءَ جي اکرن سان نالا يا شعر اُڪريل هوندا هئا.
سنڌ تلوارن جي مٿين قسمن کان سواءِ، جُدا جُدا ملڪن جون ٺهيل تلوارون پڻ لڙائين استعمال ٿينديون هيون اُهي پنهنجن پنهنجن ملڪن جي نالن سان مشهور هونديون هيون، جيئن ”حلب“ جون ٺهيل ”حلبي تلوارون“.
تلوار باز پهلوانن کي پڻ جُدا جُدا نالن لقبن سان سڏيو ويندو هو، جيئن: ڪونڌر، طُريل، انگيرا، اڻيارا، ڪُوپا، ڪُڙها، سارڌو، سائو/ ساهو وغيره.
هتي جون عورتون ٻين آس پاس وارن ملڪن کان بلڪل مختلف آهن، سڀ کان اول جو ڌاريو ماڻهو نئين ڳالهه محسوس ٿو ڪري، سا هتي جي عورتن جي جسماني بناوٽ آهي، هتي جون عورتون وس، يوگوسلاويا، اٽلي يا يورپ جي ٻين ملڪن وانگر تندرست يا ٿلهيون نه آهن، تمام سنهڙيون هلڪڻيون ڄڻ ڦوڪ ڏيڻ سان اڏامي وينديون، هلڻ ڳالهائڻ ٻولهائڻ جون چست، سمارٽ سندن رڪات و سڪنات خاص قسم جا ناز، ادا شرميليون ڏسي مون کي پنهنجي ملڪ جون ٻليون ٿيون ياد اچن، هتي ڪيترين کي ڊگها وار چوٽيون نظر آيون، جن کي هتي سونهن جي نشاني سمجهيو ٿو وڃي.“
الطاف شيخ جتي به ويو آهي، اتي پنهنجي سنڌين کي ڳولي لهڻ جي ڪوشش ضرور ڪئي اٿائين، اهڙي ئي هڪ جهلڪ هن ڪتاب به آهي.” بيروت شيلا کي سنڌ جي ڳالهين ٻڌڻ جو ڏاڍو شوق هو، پاڻ جيتوڻيڪ ڄائي نپني بيروت پر ماءُ پيءُ کان سنڌ جون ڳالهيون ٻڌي ايڏو ته بي چين هئي جو چوندي هئي ته هڪ دفعو ته آئون سنڌ ضرور اينديس پنهنجي اصلي ديس جي پوتر مٽيءَ کي چمنديس.
اصفھان ايران جو ھڪ صوبو آھي. ھي آباديءَ جي لحاظ کان ايران جو ڇھون نمبر پکيڙ جي لحاظ کان ٽيون نمبر وڏو صوبو آھي. اصفھان، ڪاشان، نجف آباد خميني شھر ھن صوبي جا مکيہ شھر آھن. ھن صوبي جي پکيڙ 107.018 چورس ڪلوميٽر آھي. ھن جي اوڀر يزد ڏکڻ خراسان صوبا، اتر سمنان، قم مرڪزي صوبو، اولھ لرستان چھارمحل بختياري صوبا، ڏکڻ ڪھگيلويہ، بوير احمد فارس صوبا موجود آھن. ھن صوبي جو اوڀر اتر وارو علائقو ريگستاني آھي جڏھن تہ اولھ ڏکڻ زاگروس جبلن جون قطارون اٿس. اصفھان صوبو ايران لوھ اسٽيل جي پيداوار ھٿ جي ھنرن جو مرڪز آھي.
تاريخي مسودن ھن صوبي جو نالو اصپھان ، سپاھان اسفھان لکيو ويو آھي. ھن صوبي ڪيترائي ڪوٽ، قلعا فوجي ڇانوڻيون قائم ھيون. ابيانہ ھن صوبي جو ھڪ تاريخي ڳوٺ آھي جنھن ساساني دور جا کنڊر زرتشت مذھب جا باھ جا مندر اڄ بہ ڏسي سگھجن ٿا. سترھين ارڙھين صديءَ صفوي گھراڻي جي باشاھن اصفھان شھر کي پنھنجي گاديءَ جو ھنڏ بنايو انڪري ھي صوبو ايران جي خوشحال علائقن شمار ٿيندو ھو. ان زماني ڪاشان شھر بہ ڪافي مشھور خوشحال شھر ھو جتي بادشاھ شھزادا پنھنجون موڪلون ملھائڻ ايندا ھئا.
اصفھان صوبي جو ٽيون حصو ريگستان آھي. سڄي ايران جو 10 سيڪڙو ريگستاني علائقو ھن صوبي آھي. ريگستاني علائقي جيڪي شھر وسيل آھن تن شھرضا، نايين، نجف آباد، اردستان، نطنز، آران و بيدگل، ڪاشان، خميني شھر اصفھان شامل آھن. ھن صوبي جي جابلو علائقي جيڪي شھر آباد آھن تن گلپايگان، خوانسار، فريدن، فريدون شھر، ديھگان، چاديگان، تيران و ڪرون ، بوئن مياندشت خاص ذڪر جي لائق آھن.
2016ع جي انگن اکرن مطابق ھن صوبي جي آبادي 5,120,850 ماڻھن تي مشتمل آھي جن مان اٽڪل 88 سيڪڙو ماڻھو شھرن باقي 12 سيڪڙو ماڻھو ٻھراڙيءَ رھن ٿا. صوبي جي موسم عام طور وچٿري خشڪ آھي. شاھانڪوھ صوبي جو سڀ کان اوچو جبل آھي جنھن جي اوچائي 4040 ميٽر آھي. ھي جبل اصفھان صوبي جي اولاھين حصي فريدون شھر کان ويھ ڪلوميٽر ڏکڻ اولھ واقع آھي.
ھن صوبي ڪيترن ئي نسلن جا ماڻھو آباد آھن. ھتان جا اڪثر ماڻھو فارسي ڳالھائين ٿا پر بختياري لُر، جارجيائي، آرمينيائي ڪشڪائي ترڪ بہ ھتان جي رھواسين شامل آھن. ھن صوبي جي سرزمين ڪيترائي شاعر، اديب، مفڪر، سائنسدان، مفتي عالم پيدا ڪيا آھن.
ايران سرن ٺاھڻ جي بٺن جو ڪل تعداد 1700 جي لڳڀڳ آھي جن مان 457 بٺا اصفھان صوبي آھن. انھن بٺن مان نڪرندڙ دونھون ڪجه علائقن ماحولياتي گدلاڻ ڦھلائڻ جو سبب بنجي رھيو آھي.
2018ع ھن صوبي اٽڪل 568 ھزار ھيڪٽر زرعي زمين 6 ملين لائيواسٽاڪ يونٽ ھئا. صوبي جي ڪل زرعي اپت 7.5 ملين ٽن ھئي جيڪا ملڪ جي ڪل زرعي پيداوار جو 5 سيڪڙو آھي.
آرڪائيوز انهن دستاويزن کي چئبو آهي، جن جي تاريخي تحقيقي حيثيت هجي انهن کي سرڪاري دستاويزي مرڪزن يا محڪمن، قومي يا صوبائي دستاويزي ادارن يا تحقيقي ڪتبخانن منتقل ڪيو ويو هجي هڪ خاص مدي گذرڻ بعد عوام کي تحقيق ڪرڻ جي لاءِ فراهم ڪيا وڃن يا انهن کي ڇپرائي عوام تائين پهچايو وڃي، جيئن هو انهن مان فائدو حاصل ڪري سگھن؛ يا ڪو منظم ادارو، سرڪاري يا خانگي ادارن مان حاصل ڪيل تاريخي رڪارڊ کي خاص طرح سان منظم انداز تشريح ترتيب سان رکي پڙهندڙن کي مطالعي لاءِ ڏئي. انگريز ماهر سر هلاري جنڪنسن جنهن کي انگريزي آرڪائيوز جو ابو پڻ چيو ويندو آهي، آرڪائيوز جي وصف هن طرح بيان ڪئي آهي:
”روزاني وهنوار هلائڻ دوران انتظاميا يا ڪاروبار هلائيندڙ ڪاموري جي انتظامي ڪمن ڪارين سبب وجود آيل دستاويز، جيڪي استعمال ڪرڻ لاءِ محفوظ ڪيا وڃن، يعني اهي ڪاغذ/دستاويز جيڪي روزاني ڪم ڪار سبب وجود اچن پوءِ حوالي طور يا تحقيق ڪرڻ لاءِ حفاظت سان رکيا وڃن، جيئن انهن مان ضرورت پوڻ تي معلومات حاصل ڪري سگهجي؛ يا اهڙو مواد جيڪو عوامي هجي يا ڪنهن جو ذاتي هجي يا ابن ڏاڏن کان حاصل ڪيل هجي، ان کي آرڪائيوز چئجي ٿو.“
عام طور آرڪائيوز کي ٽن خاص گروپن ورهايو ويو آهي، اهي گروپ آرڪائيوز انهن کي محفوظ ڪندڙ ادارن جي دائري متعلق معلومات فراهم ڪن ٿا انهن گروپن جي روشنيءَ انهن ادارن موجود آرڪائيوز جي قسم واسطيداريءَ متعلق معلومات حاصل ڪري سگھجي ٿي، اهي گروپ هي آهن:
سرڪار جو اهو ادارو، جنهن کي قانوني طور سرڪاري دستاويزن جي سنڀال جي ذميداري سونپيل هجي اهو دستاويز محفوظ ڪري رکي، جيئن نيشنل آرڪائيوز آف پاڪستان، اسلام آباد صوبائي آرڪائيوز جا ادارا.
ڪنهن به اداري/جماعت جو اهو حصو، جنهن کي ان اداري/جماعت پنهنجو رڪارڊ/مواد محفوظ ڪرڻ جون ذميواريون ڏنيون هجن ان سان گڏ اهو ادارو پاڻ جهڙن ٻين ادارن جو رڪارڊ به پاڻ وٽ محفوظ رکي، ان کي ان هائوس آرڪائيوز چئجي ٿو، جيئن فارين آفيس آرڪائيوز، اسلام آباد.
ڪو ادارو يا ڪنهن اداري جو اهڙو حصو جنهن جو خاص مقصد ڪم دستاويزن کي گڏ ڪرڻ هجي، پوءِ اهي چاهي ڪنهن اداري، جماعت، خاندان يا ڪنهن خاص شخص جا هجن يا ڪنهن خاص موضوع تي هجن، ان کي گڏ ڪيل آرڪائيوز چيو ويندو آهي. جيئن، مخطوطن جي لائبرري، يا اهڙا ڪي ٻيا ادارا جيڪي ڪنهن خاص موضوع متعلق مواد محفوظ ڪرڻ لاءِ قائم ڪيا ويا هجن.
اڄ جي دنيا آرڪائيوز جي اهميت کان سڀئي مهذب ترقي يافته قومون بخوبي واقف آهن پنهنجي اهم تحريرن دستاويزن کي محفوظ ڪنديون رهنديون آهن، ڇاڪاڻ ته اهي تحريرون نظرين، تصورن، تجربن ڪارنامن جو ثبوت آهن، جن جي ذريعي ماضيءَ جو مڪمل -جائزو- حاصل ڪري سگھجي ٿو.
آرڪائيوز جنم ڏيندڙ اداري جي انتظام انتظاميه متعلق مڪمل ڄاڻ فراهم ڪري ٿو انهن جي روشنيءَ مستقبل جي منصوبن لاءِ رهنمائي پڻ حاصل ڪري سگھجي ٿي.
هر قوم پنهنجي مستقبل جي تعمير پنهنجي ماضيءَ جي واقعن تجربن جي روشنيءَ ڪندي آهي. آرڪائيوز جيڪي عام طرح تحرير جي شڪل هوندا آهن. ڪنهن ملڪ جي تعمير ترقي، ڪنهن قوم جي عروج زوال، ڪنهن تهذيب جي ارتقا، ڪنهن معاشري جي ثقافت، طرز زندگي لاهن چاڙهن جي عڪاسي ڪندا آهن.
نياز پنهور پرائمري تعليم پنهنجي اباڻي ڳوٺ حاصل ڪئي. هن مئٽرڪ 1979ع ماڊل اسڪول سنڌ يونيورسٽيءَ مان ڪئي. جڏهن تہ ڊپلوما؛ ايسوسيئيٽ انجنيئرنگ ٽيڪنيڪل ڪاليج حيدرآباد مان 1982ع مان پاس ڪرڻ کان پوءِ انٽرميڊيئٽ جو امتحان حيدرآباد مان پرائيويٽ پاس ڪيائين. نياز پنهور بي اي ايم. اي صحافت، ايم. اي پاڪستان اسٽڊي ايم. اي سنڌي ادب جون ڊ گهڙيون سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان حاصل ڪيائين. هن حيدرآباد لا ڪاليج مان ايل. ايل. بي پڻ ڪئي.
نياز پنهور سنڌپاڪستان جنم وٺندڙ سنڌي ٻوليءَ جو مشهور شاعر، ڪهاڻيڪار، ڊراما نگار ، ڪالم نگار صحافي آھي. سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.
هيءُ ڪتبو عبدالله ڪاتب جو لکيل آهي، ان مان 1068هه فرش هڻائڻ جو سال معلوم ٿئي ٿو، جيڪو مير سيد جلال رضويءَ وزير هڻايو. اهو سال شاهجهان جي حڪومت جو آخري سال هو. انهيءَ اوڀارين حصي طاق جي اندرئين طرف خط ثلث هي ڪتبو آهي:
انهيءَ اوڀارين حصي جي داخلي دروازي جي ٻاهران هيٺيا ٻه ڪتبا دروازي جي ڏاکڻي اترئين پاسي کان پٿر جي ٻن سرن تي اڪريل آهن، ڏکڻ کان بخط نستعليق.
ٻَئِي ڀائُرَ سِنڌُ آيا هُئا. اِنھَننِ جا آسٿانَ اَڄُ بِ سِنڌُ آھِنِ. وِيرُ وِڪرَمادِتِيَ جو هِڪُ عالِيشانُ ڪُٻو مَندَرُ ٺَهِيَلُ آھي، جيڪو ڳوٺَ ٽَنڊي فضَل جي اوڀَرَ اَٽِڪَلَ 8 ميلَ پَري ٽَنڊي مُھَمَدخانَ کانّ اولَھَ 10 ميلَ پَري، ضِلعي حَيدرآباد آھي. ھِنَ آسٿانَ هِڪُ هالُ آھي، جَنھِنجي ٻِنهِينّ پاسي ٻَ ڪَمرا آھِنِ ۔ ھِڪَ سَماڌِي ٻي مَندَرُ آھي ۔ مَندَرَ سِماڌِيءَ اَکَنڊُ جوتِ ٻَرَندِي ھُئِي. هَرِ سالِ ميلو لَڳَندو هو. ماڻهُونّ پَرِيانّ - پَرِيانّ کانّ دَرشَنُ ڪَرِڻَ اِيندا هُئا، اَچَڻَ وارَنِ جي مَنَ جُونّ آشونّ - مُرادُونّ پورِيُونّ ٿِيندِيُونّ ھُيُونّ.
سَمراٽُ وِيرُ وِڪرَمادِتِيَ ڀارَتَ جو هِڪُ وَڏو نامِيارو راجا هو. جَنھِنجِي راڄَڌانِي اُجَين ھُئِي. اُجَين ڀَڳوان شِوَ جو وَڏو مَندَرُ آھي. وِير وِڪرَمادِتِيَ جو ڀاءُ راجا ڀَرٿَرِي هو، اِيھي ٻَئِي ڀائُرَ ڀَڳوان شِوَ جا وَڏا ڀَڳَتَ هُئا. وِيرُ وِڪرَمادِتِيَ جو ڏاڍو وَڏو سونَهَرِي اِتِهاسُ آھي ۔ ڀارَتَ ھَلَندَڙَ سَنوَتِ کي "وِڪرَمِي سَنوَتِ" چَوَندا آھِنِ، جيڪا عِيسائِي سَنوَتِ کانّ 57 وَرِيَھَ اَڳُ کانّ ھَلَندِي اَچي ٿِي. ڪِنِ اِتِهاسڪارَنِ لِکِيو آھي تَ ڀارَتَ جو قُطُب مِينارُ مَڪي - مَدِيني شِوَ جو مَندَرُ ٺاھِرايو هو.
نَنگَرَ ٺَٽي ڪَڏَھِنّ سِنڌُ جِي گادِي ھُئِي ۔ جِتانّ گھَڻَنِي سِنڌِي راجائُنِ راڄُ هَلايو. اِنھَنّ جھُوني نَنگَرَ ناٿ - پَنٿُ هَلائِڻَ واري گُرُو گورَکناٿَ جِي ڌُوڻِي آھي. اِنھَنّ ڌُوڻِيئَنّ جِي ڀَڀُوتِي - رَکَ لَڳائِڻَ سانّ ڪيئِي روڳَ مِٽِي ويندا هُئا، اِنھَنّ ڪَري عامُ ماڻهُونّ، گھَڻائِي راجا ساڌُو - سَنتَ بِ اِيندا هُئا. اِنھَنّ ڪَري ٺَٽو هِڪُ تِيرَٿُ بَڻِجِي وَيو هو ۔ گورَکناٿُ وِڪرَمادِتِيَ ڀَرٿَرِيءَ جو گُرُو هو. گورَکناٿُ ھِنگلاج ماتا جا دَرِشَنُ ڪَرِڻَ سِنڌُ وَيو هو.
عمرو بن هشام حارث لکن ٿا ته اهو شاعر، شو جو پوڄاري هو. اصل ان شاعر کي عرب ابوالحڪم سڏيندا هئا جو پوءِ نبي پاڪ صه کي نه مڃڻ ڪري مسلمانن سندس نالو بدلائي ابوجهل جي لقب سان مشهور ڪيو. هو مڪي شهر جو مکيه ماڻهو عالم شاعر هو. ان هڪ نظم، شو مهاراج جي شان لکيو آهي جنهن آهي ته مهاديو جي تعريف ڪرڻ ڪري ماڻهو کي وڏو درجو نصيب ٿئي ٿو، ڀارت مذهب جو مرڪز آهي، جتي پهچي ماڻهو کي ڇوتڪارو حاصل ٿئي ٿي … اهو نظم قاهره جي الهلال اخبار مارچ 1932ع ڇپيو.
سِنڌُ ڪَراچِي ضلعي جي جھُوني نَنگَرَ ٺَٽي "پِيرَ پَٺي" وَٽِ، وِڪرَمادِتِيَ جي ڀاڻيجي راجا گوپِيچَندَ جِي راڄَڌانِي اَڄُ بِ ڦِٽَلَ - کَنڊَھَرَ جي رُوپَ آھي. گوپِيچَندَ جو ڏوھِٽرو "گوگلُ وِيرُ" هو، جَنھِنجي نالي سانّ گوگِڙي - گوگِئي جو ڏِڻُ مَلھائِبو آھي، اِنھَنّ ڏِڻَ کي "ناگپَنچمِي" نالي سانّ ڀارَتَ بِ مَلھائِبو آھي. "گوگَل وِيرَ" جِي ھِڪَ ڪَٿا بِ مَشَهُورُ آھي.
راجا وڪرمدتيا يا راجا وڪرمادتيه راجا وڪرماجيت سنڌهند جو راجا هيو، سندس نالي پويان سنبت وڪرمي ڪئلينڊر سال جو نالو رکيل آهي. راجا وڪرماجيت جي ڏينهن آريا برهمڻ، ويدڪ ڌرم جي پرچار لاءِ عرب ويندا هئا. هڪ عرب شاعر نعمان بن آدم راجا وڪرماجيت جي ساراهه هڪ نظم لکيو آهي، جيڪو حميده لائبرري يروشلم موجود آهي.
وِڪرَمادِتِيَ جو وَڏو ڀاءُ راجا ڀَرٿَرِي هو ۔ ھُنَ کي ويراڳُ جاڳِيو تَپَسِيا ڪَرِڻَ لاءِ وِڪرَمادِتِيَ کي راڄُ ڏَئِي، جھَنگَ هليو وَيو. راجا ڀَرٿَرِيءَ جِي سَماڌِي سِنڌُ ضِلعي دادُوءَ جي سيوھَڻَ ھُئِي ۔ جيڪا پِيرُ لالُ شَهبازُ قلَندَرَ جي ڪُٻي وارِي ايراضِيءَ آھي.
اِيھو ڏِسِي ڳوٺَ جي شيخ مُسَلمانَنِ سَماڌِيءَ واري ڪَمري تي ڪَبجو ڪَري، قَبرَ جو رُوپُ ڏِنو چَيائُونّ تَ هي اَسانجو پِيرُ "شيخُ ڀِرڪِيو" آھي. اَنگريزَنِ جي راڄَ ڪورَٽ ڪيسُ هلايو وَيو. ڪورَٽ جي فيصلي کانّ پو قَبرَ وارو ڪَمرو شيخنِ کي مَندَرَ وارو ڪَمرو هِندُو سِنڌِنِ کي ڏِنو وَيو.
ڪي عالم لفظ ’-الله-‘ کي سامي زبان جو لفظ ڄاڻائين ٿا، مگر انهيءَ -باري- يقين سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. دراصل سامي ٻولين ڪي اهڙا لفظ مشابهت رکندڙ هم معنيٰ هوندا آهن. الزبيدي چوي ٿو ته ’-الله-‘ جو ’الف‘ حذف ڪري نٿو سگهجي، بلڪ الف سميت سڄي لفظ مان ئي ’-الله-‘ جو مقدس نالو بنجي ٿو. ٻيو ته ’-الله-‘ انهن اسمن مان آهي، -جن- جي فعل مان اشتقاق -جائز- ڪونهي. -ان- جي برعڪس ’رحمان‘ ’رحيم‘ جي فعل مان اشتقاق ٺهي سگهندو آهي. زبيدي چوي ٿو ته صحيح قول آهي ته ’-الله-‘ -ان- ذات جو اسم علم آهي، جو واجب الوجود آهي جنهن سڀئي صفتون ڪمال انداز جمع آهن هيءُ غيرمشتق هوندو آهي.
”-الله-“ اسم ذات آهي ذات باريءَ جي نالي لاءِ اهڙو موزون لفظ دنيا جي ڪنهن به ٻوليءَ موجود ناهي. اهو لفظ ذات -باري- تعاليٰ جي سلبي مفهوم سان گڏ ايجابي مفهوم کي به جامعيت سان ادا ڪري ٿو. -ان- مان هڪ طرف سڀني باطل معبودن جي نفي ٿئي ٿي ته ٻئي طرف انهيءَ هستيءَ جي -اثبات- ٿئي ٿي، جنهن لاءِ قرآن شريف آهي ته ”-الله- هڪڙو ئي ته آهي“.
”-الله-“ جي صفتن يعني -تخليق-، ربوبيت قدرت ڪاملہ جو ادراڪ ته ٿي سگهي ٿو، پر ذات جي حقيقت -انسان- جي علم فهم کان بالا آهي. مسلمان انهيءَ پاڪ نالي سان گڏ تعظيمي لفظن جو اضافو ڪندا آهن. .