polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب تاريخ کان پهريان جي بهترين نشاني آهي. هن تهذيب جون ڪافي اهڙيون خصوصيتون آهن جيڪي صرف هن تهذيب سان تعلق رکن ٿيون. ماضيءَ هن تهذيب جي باري ماهرن جي راءِ هُئي ته هيءَ تهذيب اولھہ ايشيا مان هن سرزمين تي آندي وئي هئي. پر 1950ع ڊاڪٽر ايف اي خان ڪوٽ ڏجي جي کوٽائي ڪئي، اتان نيون ڳالهيون سامهون آيون پُراڻن تصورن تبديلي آئي. ڪوٽ ڏجي موهن جي دڙي جي دور کان ڪافي اڳ جي دفن ٿيل آبادي ملي ۔هن تهذيب جي زماني جو ريڊيو ڪاربن جي ذريعي پتو لڳايو ويو ته خبر پئي هي آبادي موهن جي دڙي کان به 800 سال اڳ جي تهذيب آهي!
سنڌ جي وادي مان مراد سنڌوندي انجي معاون درياهن جهلم، چناب، راوي، ستلج ڪابل جي آس پاس جي ميداني علاقن کي عرف عام "سنڌ جي وادي" چيو ويندو آهي۔ سنڌ جي وادي هماليہ، قراقرم هندوڪش جي پهاڙي سلسلن کان نڪرڻ وارن درياهن سان سيراب ٿئي ٿي ان پهاڙي سلسلن جي ڏکڻ واقع آهي۔ تقريباََ پورو پاڪستان سنڌ جي وادي تي مشتمل آهي۔ زرخيز زمين، مناسب پاڻي موزون گرمي پد جي وجھ سان سنڌ جي وادي زراعت انساني رهائش جي لاءَ موزون آهي۔ ان ئي وجھ سان انسان جون ابتدائي وستيون سنڌ جي وادي آباد ٿيون جيڪي بالآخر سنڌ جي تهذيب چَورايون۔
سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب سن 3300 کان 1700 قبل مسيح تائين قائم رھڻ واري انسان جي چند شروعاتي تھذيبن مان هڪ آهي. هي سنڌو ماٿريء جي ميدان سنڌو درياھ ان ڪرندڙ دريائن جي ڪنارن تي شروع ٿي. موهن جو دڙو ھڙپه هن جا اهم مرڪز هيا. هن تھذيب جا ماڻھو گھر پڪين سرن سان ٺاهيندا هيا. انھن وٽ ڏاند گاڏيون هيون، هو چرخي کڏي تي ڪپڙا ٺاهيندا هيا، مٽي جي ٿانون ٺاهڻ جا ماهر ھيا. هاري، لوھار، ڪنڀر مستري سنڌو ماٿري جي تھذيب جا اڏيندڙ هيا .
هن تهذيب وڏن شهرن جي موجودگي ان ڳاله جو ثبوت آهي ته آبادي گهڻي هئي. ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ پڪين سرن جو ڪثرت سان استعمال ان ڳاله جو ثبوت آهي ته هتي وڏا جهنگ به هيا.ٿانون مهرن تي جانورن جون شڪليون پڻ جهنگن جو ثبوت آهن. جانورن گينڊو، شينهن، مينهن هاٿي گهڻي تعداد هيا واڳن جو پڻ ثبوت مليو آهي. رڇ جا ڪجه نسل، بندر، نوريئڙو طوطو به مليو آهي. هرڻ ان جي نسل جو هڪ ٻيو جانور به مليو آهي.
سنڌو ماٿر اندر پراڻي پٿر دور جي انسانن جي رهائش جا هنڌ سندن استعمال جا اهي اوزار بہ لڌا ويا آهن، جيڪي هن پٿر مان جوڙيا ويا هئا. ويجهر ماهرن پنجاب صوبي جي پوٺار ريجن راولپنڊي ويجهو ”سون ندي“ جي ڪناري سون ماٿر مان انهن اوائلي انسانن جا اوزار رهائشي آثار ڳولي لڌا اٿن. جن جي عمر 5 لک سال مقرر ڪئي اٿن ان دور کي ”سون ڪلچر“ جو نالو ڏنو اٿن.
گُمان ڪيو ويندو آهي ته هندستان تمدن جو بنياد آرين 1500 قبل مسيح وِڌو هيو. ان کان پهرين هتان جا رهاڪو جھنگلي تھذيب کان نا واقف ھيا. پر بعد جي تحقيقن هن نظريي کي تبديل ڪري ڇڏيو هن ملڪ جي تاريخ کي ڏيڍ ھزار سال پوئتي ڪري ڇڏيو. موهن جي دڙي هڙپه جي آثارن جي دريافت ٿيڻ کان پوء خبر پئي ته هتان جا رهاڪو آرين جي اچڻ کان ڪافي اڳ تھذيب تمدن جا مالڪ هيا.
موهن جي دڙي ڪُل نو رهائشي سطحون ڪڍيون ويون آهن، انهن مان ڪافي جڳهن تي ٻوڏ جي تباه ڪارين جو ثبوت ملي ٿو. پر انهن مختلف دورن ڪجه فرق نٿو ملي. نه ٻولي تبديل ٿي نه رسم الخط، هڪ اهڙي زمين تي جتي ٻولي ڪافي شڪليون اختيار ڪيون هجن رسم الخط بار بار سڄو تبديل ٿيو هجي، اُتي هڪ ئي رسم الخط جو تسلسل هن تهذيب جي بيهڻ جو وڏو ثبوت آهي.
ملڪ جي ڪُنڊ ڪُڙڇ مصنوعات دستڪارين گهري هڪجهڙائي صرف مرڪزي حڪومت جي سخت قانونن جو نتيجو نه هئي بلڪہ سماج جا تجارتي قانون به - جن کي مذهبي رنگ لڳل هو- يقينن ڏاڍا سخت هوندا جن تي لفظ به لفظ عمل ٿيندو هيو. هر علائقي اوزار هڪ جهڙا هيا. سرن جي ماپ، گهرن جو نقشو، وڏين گهٽين جي ترتيب مطلب ته سڄي شهر جي ٽائون پلاننگ هڪ جهڙي هئي.
سنڌو ماٿري ان وقت پنهنجي عروج تي هئي جڏهن دنيا پهرين شهرن جو بنياد وڌو پئي ويو، پر بعد هيءَ تهذيب زوال پذير ٿي وئي. هن ماٿري جي آثارن جو ظاهر ٿيڻ 20ھين صدي جو سڀ کان وڏو عصري واقعو آهي. ڇو تہ هن تهذيب جي ڦهلاءُ معنيٰ کي 1922ع موهن جي دڙي جي کوٽائي کان پهرين ڪو به سمجهي نه سگهيو هو.
سنڌو ماٿريءَ مان مراد صرف هاڻوڪي سنڌ نہ آهي بلڪہ هاڻوڪو پاڪستان، افغانستان جو اوڀر وارو حصو، ڀارت جو اولهہ وارو حصو سنڌو شمار ٿيندو آهي. سنڌو ماٿري اولھہ بلوچستان اوڀر اُترپرديش تائين ڦهليل آهي. جڏهن تہ اتر افغانستان جي اتر اوڀر واري حصي کان ڏکڻ ڀارتي رياست مهراشٽر تائين ڦهليل آهي.
سوٽي ڪپڙو جنھن کي انگريزي ڪاٽن چوندا آهن اهو به هنن جي ايجاد هئي. کنڊ شطرنج دنيا جي لاء هن تھذيب جا انمول تحفا آهن. سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب جي دولت هزارن سالن کان ماڻھن کي پنھنجي طرف ڇڪيو آهي.
هنن ٻين قومن سان سوين سالن جي تعلق مان ڪجه به حاصل نه ڪيو. نه ئي انهن جي بدلجندڙ صنعتي طريقن مان ڪجھ سکيو. جنهن جو مطلب آهي ته بيهڪ جا سبب اندروني مضبوط هيا ٻاهريان اثر ڪمزور هيا.
هيءُ شهر سومرن واري زماني ”قبـة الاسلام“ جي لقب سان اسلامي دنيا مشهور هو. اسڪندريه جا شاگرد علمي تحصيل لاءِ، هت ايندا هئا. ابن بطوطه سيوهڻ ان مدرسي جي ڇت تي اچي رهيو هو، مدرسي جي عمارت وچ شهر هئي
مهن جي دڙي جي کوٽائي ٿيڻ کان گهڻو اڳي، انهيءَ قديم زماني جي ماڻهن جون کوپڙيون، سيوهڻ جي پريان، شاهه بلاول واريءَ واٽ تان لڌيون هيون. هيءَ حقيقت جيالاجيڪل کاتي وارن جي دفتر ڄاڻايل آهي. خود ”سيوهڻ“ نالو نهايت ئي آڳاٽو آهي انهيءَ جهڙو جهونو نالو ٻئي ڪنهن به شهر جو ڪونهي. اهو نالو يجرويد واري زماني مليس، تنهنڪري انهيءَ ڳالهه جو وڌيڪ ذڪر پوءِ ڪبو. هن وقت اسين انهيءَ کان گهڻو آڳاٽي وقت جي ڳالهه ڪري رهيا آهيون، تنهنڪري انهيءَ نهايت قديم وقت جا جيڪي احوال ملي سگهيا آهن، سي هتي ڄاڻائجن ٿا.
سيوھڻ يا سيوھڻ شريف پاڪستان جي صوبي سنڌ جو قديم شھر آھي جيڪو ضلعي جامشوري سنڌو درياھ جي ڪناري آباد آھي. ھي شھر صوفي بزرگ لال شھباز قلندر جي مزار جي ڪري خاص شھرت رکي ٿو.سيوهڻ جو قلعو، هڪ ٿنڀي، چار ٿنڀي، ڇٽو امراڻي جو مقبرو شهر جي قدامت جو اهڃاڻ آهن. هن وقت سيوهڻ شريف تمام گهڻي ترقي ڪئي آهي. شهر ريلوي اسٽيشن، گرلز بوائيز هاءِ اسڪول ڪاليج آهن. سيوهڻ شريف لال شهباز آديٽوريم حُڪومت پاران ميوزم به آهي. سيوهڻ شريف واپاري مرڪز پڻ آهي.
لڪيءَ جي جبلن مان ڪوسي پاڻيءَ جي ڪشتين جي پريان، ڪي غار لڌا اٿن، جي ٽڪرن مان ٽاڪيل آهن. انهن بابت رايو ظاهر ڪيو اٿن ته اڳي انهن ماڻهو رهندا هئا. هن وقت انهن غارن مان ڪي وهٽن لاءِ وٿاڻ ٿي ڪم اچن ٿا. هاڻوڪي سيوهڻ اسٽيشن جي پريان ٽڪريءَ تي، انهيءَ قديم زماني جو هڪ غار آهي. جو ”ايڪ ٿنڀو“ يا ”هڪ ٿنڀو“ سڏجي ٿو. اُن جو ذڪر ڊاڪٽر ولسن ڪيو آهي. اهو به نهايت قديم زماني جو غار آهي، جنهن ماڻهو پناهه وٺندا هئا.
سيوستان راءِ گهراڻي وارن راجائن جي راڄ جڏهن الور گاديءَ جو هنڌ هو سنڌ جي ملڪ جا چار ڀاڍا چئن قلعن سان هئا، تڏهن انهن مان هڪڙو ڀاڱو قلعو سيوستان جو هو اتي جي حاڪم جي هٿ هيٺ اُتر وارو ڀاڱا روجهاڻ جي ٽڪرن سميت مڪران جي ٽڪرن سوڌو هو. سيوستان سڄي پرڳڻي کي چوندا هئا فقط قلعي کي سيوهڻ چوندا هئا.
پلي کان وڌيڪ ڇيلري- مڇيءَ لذت واري ٻي ڪابه مڇي ڪانهي. سنڌ جڏهن ٿورو سيارو مُڙندو درياءَ جو ٿورو پاڻي چڙهندو آهي، ته پلو وري سمنڊ کان مٿي درياءَ تي چڙهڻ شروع ڪندو آهي، درياءَ اچڻ مهل پلو ننڍو هوندو آهي. جڏهن مٿي چڙهندي،حيدرآباد کان مٿي مٽيندو آهي، تڏهن جوان هوندو آهي جنهن کي ”کيرو“ پلو چوندا آهن. وري جڏهن سکر تائين پهچندو آهي، تڏهن پڪو پلو ٿي ويندو آهي، جنهن کي آڃارو چوندا آهن، بس سکر وٽ پهتو ته تيرڻ شروع ڪندو.
ڏٺو ويو آهي ته پلو ڪوشش ڪري مٺي پاڻي آنا لاهيندو آهي. انهي ڪري سياري کان پوءِ ٿورو پاڻيءَ چاڙهيڪو ڏنو، ته پلي اوڀارو درياءَ سيرڻ شروع ڪيو. پوءِ انهيءَ ڪوشش هوندو آهي ته کاري پاڻيءَ کان جيترو مٿي ٿي سگهي اوترو مٿي مٺي پاڻيءَ آنا لاهيان. انهيءَ ڪوشش اوڀارو ڏاڍو تکو سيريندو آهي، ايتريقدر جو اڄڪلهه ڄام شوري وٽ براج ٻَڌڻ جي ڪري، پلو درن اهڙو زور سان اچيو ٿو لڳي جهڙي گولي!
ممڪن آهي خط استوا کان پورو پُنو دور هئڻ ڪري، يا انهيءَ زمين جي ڪري، جنهن مان درياءُ لنگهندو هجي، ان جي اثر ڪري پر پلو لذيذ ڏاڍو ٿو ٿئي!
سنڌ به طرح طرح سان پلي کي کائين. پچائي، سيئي، ٻوڙ رڌي، پلاءُ ڪري، تري، ڪوڪ ڪري، واريءَ پچائي، مطلب ته عجيب عجيب نموني سان کائينس. پلي جو سٺي سٺو کائڻ جو حصو آهي پيٽارو ٻيو نمبر ڦري، پلي جي ڦوٽن جو وري پِتو ڪڍي ڌوئي تري کائين، ائين آنيون به تريندا آهن، يا پلاءُ ڪندا آهن، يا آنين جو جدا ٻوڙ به رڌين. پلي جي پيٽاري تي ته مورڳو پهاڪو به ٺهيل آهي ته ”جن کاڌا پلن جا پيٽارا، تن جا هينئڙا ويچارا“
سنڌ جو هي ڪوڪ پلو، پلي-مڇي هي سڀني ٻوڙن کان سٺو ساءَ وارو ٿئي. اهڙو ته کٽڙو چهرو ٿئي، جو ڀائنجي ته پيو کائيجيس، ڪوڪ پلي سان وري اڦراٽا ٺهن، چانورن يا جوئر يا باجهريءَ جي مانيءَ سان اهڙو مزو ڪونه ڪري نڪي وري ڀت سان. جيئن سنڌ مانين رکڻ لاءِ دٻڪيون ٿينديون آهن، تيئن پلي کي وري هالا جي ڪاشيءَ مان ٺهيل ٺڪر جي سڻڪن رکي کائين.
پلو مڇيءَ جو هڪ نازڪ قسم آهي. پاڻيءَ کان ٻاهر نڪرڻ کانپوءِ جلدي مري ويندو آهي. پلي جو جسم ٻين مڇين جيان وچ ٿلهو منڍيءَ پڇ وٽ سنهو ٿيندو آهي. پلي جو منهن گول ننڍو هوندو آهي. ٻين مڇين وانگر پلي ڏند نه هوندا آهن. پلو ٻن سالن جي عمر آنا ڏئي ٿو. آنا گول هوندا اٿس. پلو عام طور 8 کان 20 فٽ گهري پاڻيءَ ترندو آهي. پلي جي ڊيگهه 60 يا ستر سينٽي ميٽر تائين ٿئي ٿي. سنڌ پلو مڇي ٻه جدا جدا جنسون ڪري ليکجن ٿيون. نسل جي لحاظ کان پلو به مڇي آهي، پر پلو ٻين مڇين کان وڌيڪ ذائقي وارو آهي، انهيءَ ڪري پلي کي ٻين مڇين کان جدا سمجهيو وڃي ٿو.
ڊنڊي اسڪاٽلينڊ جو آباديءَ جي لحاظ کان چوٿون وڏو شھر آھي. ھيءُ شھر ايڊنبرا کان 68 ڪلوميٽر پري فرٿ آف ٽي جي اترئين ڪناري تي آباد آھي. فرٿ آف ٽي اترئين سمنڊ جي ھڪ شاخ آھي جنھن ٽي ندي ڇوڙ ڪري ٿي. ٽي ندي اسڪاٽلينڊ جي وڏي وڏي ندي آھي. اسڪاٽلينڊ جي وڏن شھرن گلاسگو ايڊنبرا کان ڊنڊي وڃڻ لاءِ فرٿ آف ٽي پل ذريعي ڪراس ڪرڻو پوي ٿو. تاريخي طور تي ھي شھر انگوس ڪائونٽي جو حصو آھي.
ٻارھين صدي عيسويءَ ڊنڊي کي رائل برگ جو درجو ڏنو ويو. پراڻي زماني هن علائقي جا ماڻھو مڇي ماري پيٽ گذر ڪندا ھئا. ھڪ وڏي عرصي تائين ماھيگيري ھتان جي وڏي صنعت رھي. ھتان جي سمنڊ وھيل مڇي گھڻي تعداد موجود رھي آھي. يورپ آيل صنعتي انقلاب کان پوءِ ھن شھر تيزيءَ سان ترقيءَ جون منزلون طيءِ ڪيون، خاص طور تي ھتي سڻيءَ جي صنعت وڏي ترقي آئي. ڊنڊيءَ کي ڪوڏاڻي طور ”سڻي، مربي صحافت“ جو شھر ڪوٺيو وڃي ٿو.
ھي شھر سائنسي تحقيق کوجنائن جي ڪري برطانيہ يورپ سٺي ساک رکي ٿو. ھن ئي شھر اينٽارڪٽڪ کنڊ سفر تحقيق ڪرڻ لاءِ ”آر آر ايس ڊسڪوري“ نالي دنيا جو پھريون سامونڊي ٻيڙو ٺاھيو ويو جنھن سفر ڪري برطانيہ جي بحري فوج جو آفيسر رابرٽ فيلڪن اسڪاٽ ٻہ ڀيرا ڏکڻ قطب تي پھچڻ ڪامياب ٿيو. 1980ع واري ڏھاڪي دوران ھتي حياتياتي طب ، مواصلات ٻين جديد شعبن سان واسطو رکندڙ صنعتون قائم ٿيون. ھي شھر موبائيل ايپس، ڪمپيوٽر واريون رانديون ڊجيٽل تفريح جي صنعتن ملڪ اندر مٿاھون مقام رکي ٿو. ھتي ٻہ يونيورسٽيون قائم آھن: يونيورسٽي آف ڊنڊي ايبرٽي يونيورسٽي .
ميڊيڪل سائنس، وڊيو گيمن اھڙن ٻين شعبن ٿيندڙ بي بھا تحقيق جي مڃتا طور 2014ع ھن شھر کي ”يونيسڪو سٽي آف ڊزائن“ جو اعزاز ڏنو ويو. ڊنڊي اھو اعزاز حاصل ڪندڙ برطانيہ جو پھريون شھر آھي.
هتي ڪيترائي ڪاليج پڻ قائم ڪيا ويا آهن جن ”ڊنڊي انگوس ڪاليج“ ”المقطوم ڪاليج آف هاير ايڊيوڪيشن“ خاص ذڪر جي لائق آهن. المقطوم ڪاليج اسلام، مسلمانن جي ثقافت تهذيب اسلامي معاشي نظام بابت تعليم ڏني وڃي ٿي.
هن شهر 37 پرائمري 8 سيڪنڊري اسٽيٽ اسڪول کوليا ويا آهن. انهن مان 11 پرائمري ٻه سيڪنڊري اسڪول رومن ڪيٿولڪ فرقي سان واسطو رکندڙ ٻارن لاءِ مخصوص ڪيا ويا آهن پر انهن ٻين فرقن سان واسطو رکندڙ ٻار به پڙهي سگهن ٿا. انهن اسڪولن کان علاوھ ”هاءِ اسڪول آف ڊنڊي“ هتان جو سڀ کان پراڻو تاريخي اسڪول آهي. هي اسڪول تيرهين صدي عيسويءَ قائم ڪيو ويو هو. هن اسڪول شهر جي ڪيترين ئي نالي وارين شخصيتن علم پرايو. مورگن اڪيڊمي به هتان جو تاريخي اسڪول آهي جيڪو 1863ع قائم ٿيو.
ويهين صديءَ جي شروع هتان جي سڻيءَ جي صنعت مندي آئي جنهن ڪري شهر بيروزگاري وڌي وئي. البت ٻي عالمي جنگ کان پوءِ هتي واچون خودڪار مشينون ٺاهڻ، مائيڪرو اليڪٽرانڪس، بينڪ مان پئسا ڪڍڻ واريون خودڪار مشينون ، بارڪوڊ اسڪينر، سيلف سروس ڪيوسڪ اهڙريون ٻيون صنعتون قائم ٿيون جنهن ڪري معاشي خوشحالي ٻيهر موٽي آئي. تازو هتي هڪ وڏو واٽر فرنٽ پڻ ٺاهيو ويو آهي.
1888ع هتي ”ڊنڊي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي“ جي نالي سان هڪ ادارو قائم ڪيو ويو. انهيءَ کي 1994ع يونيورسٽيءَ جو درجو ڏنو ويو. هن اداري کي اڄڪلھ ”ايبرٽي يونيورسٽي“ ڪوٺيو وڃي ٿو. هيءَ يونيورسٽي خاص طور تي ڪمپيوٽر سائنس، هٿرادو ذهانت ڪمپيوٽر گيمس جهڙن شعبن مشهور آهي.
ڊنڊي اسڪاٽلينڊ جي 32 ڪائونسل ايراضين مان هڪ آهي. هن ڪائونسل جو انتظام 29 چونڊيل ڪائونسلر هلائين ٿا. ڪائونسل جي سرواڻ کي لارڊ پرو ووسٽ ڪوٺيو وڃي ٿو. برطانيه جي پارليامينٽ ڊنڊيءَ جون ٻه سيٽون آهن، جڏهن ته اسڪاٽلينڊ سرڪار ڊنڊي کي ٽي سيٽون مليل آهن. يورپي پارليامينٽ ڊنڊي سميت اسڪاٽلينڊ جون ست سيٽون آهن.
ساڳئي ئي دور هتي ڪيتريون ئي ننڍيون صنعتون قائم ٿيون. مارمليڊ، جام جيلي جي صنعت به ڪافي ترقي ڪئي. ان سان گڏوگڏ هتي ڇپائيءَ جي ڪم به انقلابي تبديليون آيون هتي ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ڪتاب ڇپجڻ لڳا. اهوئي سبب آهي جو هيءُ شهر ”سڻي، جام صحافت“ جو شهر سڏجڻ لڳو.
فوٽبال هتان جي سڀ کان مشهور راند آهي. هتي ٻه فوٽ بال ڪلب آهن: ”ڊنڊي فوٽ بال ڪلب“ جو بنياد 1883ع پيو، جڏهن ته ”ڊنڊي يونائيٽيڊ فوٽبال ڪلب“ جو قيام 1909ع عمل آيو. هنن ڪلبن جا گرائونڊ هڪٻئي کان فقط 100 ميٽر پري آهن. برطانيه جي ٻئي ڪنهن به شهر فوٽبال جا ميدان ايترو ويجهو ناهن.
ڊنڊي شهر ٻه يونيورسٽيون آهن جن لڳڀڳ 20000 شاگرد علم جي اڃ اجهائين ٿا. ڊنڊي يونيورسٽي 1967ع قائم ٿي. ان کان اڳ اها هڪ ڪاليج طور ڪم ڪندي هئي. هيءَ يونيورسٽي جيا طب انجنيئرنگ، حياتياتي سائنس، ميڊيڪل، آرٽ ڊزائين ٻين شعبن سکيا کوجنا جا موقعا فراهم ڪري ٿي.
1878ع ٽي نديءَ تي ريل جي پل اڏي وئي. اڏاوت کان 18 مهينا پوءِ هتي هڪ اندوه ناڪ حادثو پيش آيو. ّطوفاني هوائن جڏهن هڪ مسافر ريل گاڏي پل مٿان گذري رهي هئي ته پل ٽٽي پئي 75 ماڻهو اجل جو شڪار ٿيا. 1906ع هن شهر کي خوفناڪ باه وڪوڙي وئي جنهن شهر کي ڪافي نقصان رسيو.
2014ع سڄي اسڪاٽلينڊ هڪ ريفرينڊم ٿيو جنهن جو مقضد هيءُ هو ته ڇا اسڪاٽلينڊ کي برطانيه کان آزادي وٺڻ گهرجي؟ ڊنڊي جي ڪل 78.8% ماڻهن هن ريفرينڊم ووٽ جو حق استعمال ڪيو، جن مان 57.3% ”ها“ کي ووٽ ڏنو، يعني ”جي ها، برطانيه کان آزادي وٺڻ گهرجي“.
مسلمانن لاءِ ڊنڊي جي مرڪزي مسجد 2000ع جڙي راس ٿي. ان کان علاوھ ٽي ٻيون مسجدون ”تاجدارِ مدينه مسجد“، ”مسجد بلال“ ”ال مقطوم مسجد“ پڻ مسلمانن جي عبادت لاءِ تعمير ڪيون ويون آهن. ڊنڊي يونيورسٽي ڪئمپس اسلامي سوسائٽي به قائم ٿيل آهي.
موجودہ سالن ھن شھر جي بين الاقوامي شھرت ڪافي واڌ آئي آھي. 2015ع جي ڪيو ميگزين ھن شھر کي ”برطانيہ جو سڀ کان وڻندڙ ننڍڙو شھر“ قرار ڏنو. 2018ع وال اسٽريٽ جنرل ھن شھر کي ” سياحت لاءِ دنيا جو پنجون نمبر بھترين شھر“ قرار ڏنو.
هتان جا اڪثر ماڻهو عيسائي مذهب جا پيروڪار آهن، ان ڪري هتي ڪيترائي گرجا گهر موجود آهن. انهن مان ڪي گرجا گهر ته صديون پراڻا آهن انهن جي اڏاوت ڏسڻ وٽان آهي. هتي عيسائيت جي سڀني فرقن سان واسطو رکندڙ گرجا گهر موجود آهن.
آئيس هاڪي به هتان جي پسنديده راندين شمار ٿئي ٿي. هتان جي آئيس هاڪي ٽيم کي ”ڊنڊي اسٽارس“ ڪوٺيو وڃي ٿو. هن شهر رگبي يونين جون ڇھ ٽيمون آهن. هينڊبال ٻيون رانديون به کيڏيون وڃن ٿيون.
ھن شھر جو ھڪ دلچسپ پھلو ھيءُ آھي تہ ھتي جي ٻن مشھور فوٽ بال ڪلبن ”ڊنڊي فوٽ بال ڪلب“ ”ڊنڊي يونائيٽيڊ فوٽ بال ڪلب“ جا ميدان بلڪل ھڪٻئي جي ڀر ٺھيل آھن.
ڪلهوڙن جي اوائلي دور مغلن جي حڪومت هئي، ان ڪري سنڌ سندن نالي جا سونا سڪا، مهرون، چانديءَ جا سڪا رپيه ٽامي جا سڪا، جن کي ’دام‘ ’فلوس‘ چيو ويندو هو، هلندڙ هئا.
هن قسم جي شعر لکڻ جو رواج مغل دور جي حڪمرانن جي وقت کان جاري هو، جنهن کي نادرشاهه، احمد شاهه ٻين افغان حاڪمن پڻ برقرار رکيو. هن سڪي جي ٻئي پاسي روايتي لکڻي ضربخاني جو نالو هن ريت لکيل آهي.
هن سڪي جي سائيز هڪ انچ کان معمولي گهٽ آهي، جڏهن ته وزن 5-53 گرين آهي، جيڪو ايراني اشرفي جي برابر آهي. احمد شاهه جي نالي بکر مان جاري ڪيل هڪ ٻيو سونو سڪو پڻ بهاولپور جي توشي خاني موجود آهي، جنهن جي وچ گول دائري اندر هيءَ عبارت لکيل آهي:
ٻئي پاسي جي لکت اڳ ذڪر ڪيل سوني سڪي جي ٻئي پاسي جهڙي آهي. صرف سنه جلوس جي بدران ”1177“ هجري سن لکيل آهي. هي سڪو ميان غلام شاهه جي دور جو آهي. هن سوني مهر جو وزن 168 گرين آهي.
احمد شاهه پنهنجي حياتيءَ ئي پنهنجي پٽ تيمور شاهه کي سنه 1170هه/1757ع سنڌ، ديره جات پنجاب جي علائقن مٿان نظام مقرر ڪيو هو. سندس ان حيثيت سان سنڌ مان جاري ٿيل ڪجهه سڪا پڻ مليا آهن، جيڪي سندس احمد شاهه جي دور حڪومت سنڌ مٿان سنه 1170هه/1757ع کان سنه 1176هه/1772ع تائين ”نظام“ هجڻ جو پختو ثبوت آهن. تيمور شاهه نظام جي حيثيت رڳو بکر جي ضربخاني مان ئي سڪا جاري ڪيا آهن. هن پنهنجي سنڌ مٿان گورنري جي پهرئين سال جيڪو سڪو جاري ڪيو هو، اهو چانديءَ جو آهي، جنهن تي بکر جي بدران ”ضرب سنڌ“ لکيل آهي. سڪي جي هڪ پاسي.
فارسي شعر لکيل آهي، جنهن جي معنيٰ ٿيندي ته: ”دنيا کي حاصل ٿيو سڪو حڪومت ڪندڙ تيمور شاه جو، خدا انسانيت جي پيغمبر جي حڪم سان.“
بيت جي لفظ ”نظام“ جي هيٺان سنه 1170هه لکيل آهي. هيءَ سموري لکيت هڪ ٽيڻي گول دائري آهي. جڏهن ته ٻئي پاسي به ساڳئي طرح ٽيڻي دائري هيءَ روايتي عبارت لکيل آهي.
احمد شاهه جي گذارڻ کان پوءِ سنه 1186هه/1772ع تيمور شاهه افغان جو بادشاهه ٿيو سنڌ به سندس پتيءَ آئي. تيمور شاهه افغانستان جي حڪومت حاصل ڪري سنڌ ميان سرفراز ڪلهوڙي کي ئي سنڌ جي حڪومت تي برقرار رکيو هو، جنهن ڏن ڏيڻ افغان حاڪمن جا سڪا سنڌ جي ضربخانن مان ٺپڻ وارو وعدو پورو ڪيو. بکر جي ضربخاني مان ٺپيل تيمور شاهه جو سونو سڪو جيڪو هن وقت تائين لڌو آهي، سو سنه 1196هه جو آهي، جنهن جي سنئين پاسي فارسي بيت، چئن سٽن هن طرح لکيل آهي:
معنيٰ ته: ”دنيا جي گردش آندا سون چاندي، سج چنڊ وٽان، جنهن تي پلٽيو ويو چٽُ تيمور شاهه جي سڪي جو.“ سڪي جي ابتي پاسي بادشاهه لاءِ دعا ضرب خاني جو نالو، سن سميت هن ريت اُڪريل آهي:
ساڳئي قسم جي ڪجهه سڪن تي جيڪي وزن سائيز ڪجهه هلڪا آهن، ”ضرب حيدرآباد سند“ پڻ لکيل نظر اچي ٿو. هنن جي سائيز منو انچ وزن 117 گرين آهي. هن قسم جا سڪا سائيز ننڍا آهن، جڏهن ته سڪن ٺاهڻ وارو لکيت جو ٺپو وڏو هوندو هو. ان ڪري پاسي وارا اکر ڪٽجي ويل آهن. هنن سڪن تي ڪو به سن لکيل نه آهي.
سندس روزاني زندگي به انهن جي فڪر جي شهادت ڏئي ٿي، تنهنڪري سندس ڏينهن راتيون غريبن گذرنديون هيون. پاڻ سندس شاگرد غريبن جهڙا ٿلها پراڻا ڪپڙا پائيندا هئا، غريبن جي جهوپڙين رهندا هئا انهن جهڙو کاڌو کائيندا هئا. دولت جي لالچ کين نه ٿيندي هئي شان شوڪت، عهدي، رتبي جي خواهش کين ڪڏهن به نه ستائيندي هئي. اهي صحيح معنى انسان دوست هئا انسانن جي خدمت ڪرڻ سندن حياتيءَ جو مسلڪ هو، تنهنڪري حضرت مسيح جي ٻارهن شاگردن مان هڪ، يعقوب، ان ڳالهه تي ڪاوڙ ظاهر ٿو ڪري ته دولتمند طبقو پورهيتن جو استعمال ڪري ٿو کين سندن حق کان محروم ڪري ٿو.
توهان پنهنجين مصيبتن تي، جيڪي توهان تي اچڻ واريون آهن، رؤ، پِٽيو، واويلا ڪيو. توهان جو مال خراب ٿي ويو توهان جي لباسن کي ڪينئان کائي ويا، توهان جي سونَ چانديءَ تي ڪَٽ چڙهي وئي اها ڪٽ اوهان تي شاهدي ڏيندي باهه جيان توهان جو گوشت ڳاريندي. ڏسو، جن مزدورن توهان جا فصل لڻيا انهن جي اها مزدوري، جيڪا توهان دغا ڪري رکي ڇڏي آهي، رڙيون ڪري ٿي فصل لڻندڙن جون دانهون فوجن جي خدا جي ڪنن پهچي ويون آهن.“
حضرت مسيح جي وفات کان پوءِ به سندس شاگردن جي زندگي انهيءَ راهه تي هلندي رهي، پر پنهنجي انفراديت برقرار رکڻ لاءِ هنن پنهنجي حياتيءَ جي نموني کي سوشلسٽ انداز ڦيرائي ڇڏيو. هو گڏجي رهندا هئا، گڏجي کائيندا هئا پنهنجي سموري ملڪيت هنن گڏ ڪري ڇڏي هئي، تنهنڪري لوقا ”عملن جي ڪتاب“ لکي ٿو ته:
حضرت عيسى اڄ کان لڳ ڀڳ 1975 سال اڳ فلسطين جي شهر بيتُ لحم پيدا ٿيو. سندس والده حضرت مريم گليل صوبي جي ناصره شهر جي رهندڙ هئي. سندس مڱڻو يوسف نالي هڪ واڍي سان ٿيو، جيڪو يهوديه صوبي جي بيت لحم شهر مان اچي ناصره رهيو هو. فلسطين تي انهن ڏينهن روم سلطنت جي شهشاهه قيصرآگستس جو قبضو هو. هن فلسطين کي ٽن صوبن گليل، يهوديه اتوريه ورهائي ڇڏيو هو. گليل جو صوبيدار هيروديس انيطپاس هو، يهوديه جو پانيطاس پيلاطوس اتوريه جو فلپس، جيڪو هيروديس جو ڀاءُ هو.
انهن ڏينهن ايئن ٿيو ته قيصر آگستس پاران يهودين جي آدمشماريءَ جو حڪم جاري ٿيو اعلان ڪيو ويو ته ماڻهو پنهنجن پنهنجن اباڻن شهرن وڃن نالو لکرائن. بس يوسف به حضرت مريم کي وٺي، پنهنجي اباڻي شهر بيت لحم ڏانهن روانو ٿيو. جڏهن هو شهر پهتو ته رات ٿي چڪي هئي کين رات گذارڻ لاءِ ڪٿي به جاءِ نه ملي، تنهنڪري هن هڪ سراءِ ٻاهران ديرو ڪيو. حضرت عيسى اتي پيدا ٿيو حضرت مريم کيس ڪپڙي ويڙهي جهوليءَ رکيو.
اٺن ڏينهن کان پوءِ حضرت عيسى جا والدين ٻارڙي کي کڻي يروشلم هليا موسوي شريعت موجب ولادت جون رسمون ادا ڪيون پوءِ ناصره موٽي آيا ”اهو ٻار وڌندو سگهارو ٿيندو ويو حڪمت سان ڀرپور ٿيندو ويو.“
انهيءَ آيت سڳوريءَ مسيحءَ جي پوئلڳن جي لاءِ جنهن مهر، ٻاجهه رحمت جو ذڪر آهي، اهو پيرويءَ کان پوءِ جو واقعو آهي. نڪي پيرويءَ کان اڳ جو. يعني ان جو مطلب اهو ناهي ته، ماڻهو پهريان کان ئي مهرباني رحمت ساڻ ڪري پيدا ٿيا هئا، بلڪه ان جو مطلب هيءُ آهي ته حضرت مسيحءَ جي ذريعي انهن کي جيڪو دين سيکاريو ويو هو. ان، منجهن اهو جذبو پيدا ڪيو. ٻين لفظن هيءُ ته فلسطين جڏهن کين يهودين جي دشمنيءَ وارين ڪاررواين جو معاملو آڏو آيو ته، ان جو مقابلو ڪرڻ جي لاءِ انهن کي ٽڪراءُ جي تعليم ڏيڻ بدران اها تعليم ڏني وئي ته ٻاجهه، مهرباني رحمت سان ان جو مقابلو ڪريو. اها ئي ڳالهه خود انجيل مان به معلوم ٿئي ٿي.
هن آيت قوت مان ڪهڙو مطلب آهي. دشمنن تي غلبو حاصل ڪرڻ جو مطلب ڇا آهي. اهو نهايت اهم سوال آهي. مسيحيت کي پنهنجي شروعاتي دور فلسطين جي يهودين طرفان سخت قسم جي دشمنيِءَ سان واسطو آيو، ايتري قدر جو اهي حضرت مسيح ؑ کي قتل ڪرڻ جي ڪڍ پئجي ويا. تاريخ ان جو ڪو ثبوت ناهي ته حضرت مسيح ؑ جي پوئلڳن انهن جي مقابلي جنگي هٿيار استعمال ڪيا هجن انهن جي ذريعي هنن پنهنجي دشمنن تي سوڀ ماڻي ورتي هجي. اهڙيءَ حالت آخر اها ڪهڙي قوت هئي، جيڪا انهن جي لاءِ پنهنجي دشمنن جي مٿان فتح غلبي جو سبب بڻجي.
ان سلسلي حضرت مسيح ؑ پنهنجي پوئلڳن کي جيڪا تعليم ڏني هئي، اها انجيل پاڪ تفصيل سان موجود آهي. ان جا ڪجهه حصا هتي نقل ڪجن ٿا.
مان توهان کي چوان ٿو ته پنهنجي دشمنن سان محبت رکو. جيڪي توهان سان دشمني رکن، انهن جو ڀلو ڪريو. جيڪي توهان تي ڦٽڪار ڪن، انهن جي لاءِ برڪت گهرو. جيڪي توهان جي تذليل ڪن، انهن جي لاءِ دعا گهرو. جيڪي توهان جي هڪ ڳل تي چماٽ هڻن ته اوهان ٻيو ڳل به انهن ڏانهن ڦيريو جيڪي توهان جو لباس لٽن، انهن کي قميص کڻڻ کان به نه روڪيو.
”دشمن سان محبت ڪيو.“ جو مطلب اهو آهي ته توهان دشمن جا خير گهرندڙ ٿيو. دعوت جو بنياد اهائي خيرخواهي آهي. دعوت سچ پچ ته انساني محبت جو اظهار آهي. حضرت مسيح جڏهن دشمن سان محبت ڪرڻ تي زور ڀريو ته، ان جو مطلب هيءُ هو ته توهان ماڻهو سڀني انسانن سان خيرخواهي ڪريو. ايتري قدر جو پنهنجي دشمنن سان به. توهان هر ماڻهو جي هدايت جا طلبگار بڻجو. چاهي اهو توهان جو سڄڻ هجي يا مخالف. چاهي اهو توهان جي آوڏو هجي يا توهان کان پري.
اسان کي خبر آهي ته حضرت مسيح سندس پيروڪارن کي فلسطين پهرين ڏينهن کان ئي سخت مخالفت دشمنيءَ سان منهن ڏيڻو پيو. انهن جا اهي دشمن، يهودي هئا، جيڪي ان وقت ان علائقي سگهاري حيثيت رکندڙ هئا. انهن پنهنجي ان دشمنيءَ وارين ڪاررواين اتان جي رومي حڪمرانن کي به پنهنجو طرفدار بڻائي ورتو. جنهن جي نتيجي حضرت مسيح سندس پيروڪارن جي لاءِ اتي تمام گهڻو اڻوڻندڙ ماحول جڙي پيو.
ان تي ويچارڻ سان ڄاڻ پوي ٿي ته حضرت مسيحءَ جي پوئلڳن کي جيڪا طاقت ڏني وئي، اها مهرباني رحمت جي طاقت هئي، انهيءَ امن واري هٿيار جي ذريعي اهي پنهنجي دشمنن تي اهڙيءَ ريت غالب ٿيا جو، جيڪي ماڻهو اڳ سندن دشمن هئا، اهي دوست بڻجي، سندن صف شامل ٿي ويا. اهڙيءَ ريت انهن جي عددي قوت ايتري وڌي وئي جو، خود اها ئي عددي اڳڀرائي انهن جو غلبي جي ذريعو بڻجي وئي.
عیسیٰ مسيح ( جنھن کي جيزس آف نزرٿ جيزس ڪرائيسٽ بہ چوندا آهن. يھودين تبليغ ڪندڙ مذھبي اڳواڻ ھيو جنھن کي اسلام پيغمبر جو درجو ڏنل آهي عيسائيت سندس مرڪزي حيثيت آھي.اڪثر عيسائين جو عقيدو آهي تہ خدا جو روپ ھيو پاڪ پٽ ھيو پراڻي عھدنامي جنھن مسيح جي اچڻ جي بشارت ھئي اھو عيسی ھيو
هاڻ هڪ حل اهو هو ته حضرت مسيحءَ جا پيروڪار نفرت، تشدد ٽڪراءَ جي رستي تي هلن. اهي شهادت جون جذباتي تقريرون ڪري مسيحن کي وڙهڻ مرڻ جي لاءِ راضي ڪن، پر ان سخت ماحول به حضرت مسيح ؑ انهن کي محبت جو پيغام ڏنو. هن چيو ته توهان پنهنجي دشمنن سان نفرت نه ڪيو بلڪي ساڻن محبت وارو سلوڪ ڪيو.
ان جو جواب قرآن اهو ملي ٿو ته الله تعاليٰ مسيح ؑ جي پيروي ڪندڙن منجهه خاص طور تي هڪ اخلاقي روحاني صفت پيدا ڪري ڇڏي، جيڪا مادي هٿيارن کان سواءِ جنگ کٽڻ جي صلاحيت رکندي هئي. قرآن مجيد حضرت مسيح ؑ سندس ساٿين جو ذڪر ڪندي بيان ڪيو آهي ته:
يهودين فريسين يسوعءَ کان پڇيو ته ڇا قيصر کي جزيو ڏيڻ گهرجي يا نه. يسوع ؑ جواب ڏنو ته جيڪو قيصر جو آهي، قيصر کي جيڪو خدا جو آهي، اهو خدا کي ادا ڪريو.
قرآن جي هن آيت سڳوريءَ فَاَیَّدۡنَا الَّذِیۡنَ اٰمَنُوۡا عَلٰی عَدُوِّہِمۡ ۔ جا لفظ تمام گهڻي ڌيان غور جي قابل آهن.
جيئن ڪنھن ديس ڌاريا اچي رھندا آھن تہ مقامي ماڻھن بي چيني وڌي ويندي آھي، انهن جو ساھ مٺ اچي ويندو آھي اھي پاڻ کي غير محفوظ سمجهڻ لڳندا آھن تيئن غير مقامي ٻوٽا ڪنھن جڳھ تي پوکيا وڃن ٿا تہ اتي اڪثر ناموافق آبھوا ٻوٽن جي پاڻ مزاج نہ ملڻ ڪري ٻوٽا ٽڪراء جو شڪار ٿي وڃن ٿا. ان ڪري ڪنھن ٻئي خطي جي ٻوٽي کي پاڻ وٽ پوکڻ کان پھرين تجربا ڪرڻ کپن انهن جي فائدن نقصانن جو تجزيو ڪرڻ کپي. جيڪڏھن فائدا گهٽ نقصان وڌيڪ ھجن تہ انهن ٻوٽن کي پوکڻ کان پاسو ڪرڻ کپي فصلن باغن جي مطابقت سان شھر واھڻ جي فطري ماحول مطابق ھر علائقي ماحول دوست ۔ ماحول موافق ٻوٽا وڻ پوکن کپن.
ماھرن جي تحقيق مطابق مقامي وڻ نم ڪونوڪارپس کان ڀيرا وڌيڪ ڪاربان جذب ڪري ٿو. ان مان ظاھر ٿئي ٿو تہ ڪونوڪارپس مقامي وڻ نہ ھجڻ ڪري گهڻي مقدار ھجڻ ڪري اوتري ڪاربان جذب ڪرڻ جي صلاحيت نٿو رکي ۔ ان سبب ڪري ڪراچي جو گرمي پد گهڻو وڌي ويو آھي. ڪراچي هاڻوڪي آيل گرمي جي لھر دوران جڏهن ماڻهن کي گهڻي گرمي لڳي تہ اهي انهي وڻ جي هيٺ وڃي ويٺا پر جيئن تہ انهي جي ڇانو ٿڌ واري تاثير ئي نہ آهي تنهنڪري اهو وڻ ماڻهن کي اها سهولت نہ فراهم ڪري سگهيو جيڪي عام وڻ ڪندا آهن. ان کانسوا اهو ساھ واري ايللرڄي بہ پيدا ڪري ٿو جنهن گهڻي کان گهڻو دم جو مرض وڌي ٿو. ۔
جتي خشڪ سالي ھجي، اتي ڪونوڪارپس کي پوکڻ نہ کپي ڇوجو ھي وڻ زمين اندر وڏيون پاڙون ھڻن ٿا پاڻي گهڻو چوھين ٿا نتيجي طور اتي جر جو پاڻي کٽي وڃي ٿو. واھن يا ڪئنالن ڀرسان ھي وڻ انهن جو پاڻي گهٽ ڪري ڇڏي ٿو مقامي طور تي پاڻي جي کوٽ کي منھن ڏسڻو پوي ٿو. ھلي ھلي ھي وڻ پاڻي جي کوٽ جي ڪري سڪي وڃن ٿا. ھي وڻ مقامي ناھي ان ڪري اسان جي ماحول سان مطابقت نٿو رکي. جڏھن اسان هن وڻ جي ويجهو ويندا آھيون ھن جي پنن تي مکين جا ولر پيا جهڻڪندا آھن پنن تي ويٺل نظر ايندا آھن مطلب جتي ھي وڻ آھن اتي مکيون جهجهيون ٿين ٿيون.
ڪونو ڪارپس جو ناڪام تجربو ڪراچي سٽي ناظم ڪمال مصطفا جي دور ڪيو ويو. 25 لک وڻ ڏکڻ آفريڪا مان گهرايا ويا. ھي وڻ ڪراچي پولڻ ايلرڄي ۔ دم سھڪي جو سبب بنجي رھيا آھن. ماھرن مطابق ڪونو ڪارپس اسان جي مقامي آبھوا ماحول سان ھم آھنگ ناھي. ڪونوڪارپس مقامي وڻن جي افزائش تي منفي اثر وجهي رھيو آھي۔ ھن وڻ کي ڳوٺن شھرن تيزي سان پوکيو پيو وڃي جنھن جا اڳتي ھلي خطرناڪ ماحولياتي اثر پوندا پيا آھن.
تاريخي طور تي ڪونوڪارپس کي صوماليہ جو وڻ ڄاتو وڃي ٿو. صوماليہ جي ساحلي پٽي تي پاتو وڃي ٿو. صوماليہ جي ساحلي پٽي سان ھلندي جبوتي يمن تائين پاتو وڃي ٿو. 1980 تائين ھي وڻ سوڊان ۔ ڪينيا ۔ سعودي عرب ۔ شام ڀارت تائين نظر اچڻ لڳو. ھاڻي ھي وڻ نائيجيريا ۔ سينيگال سميت آفريڪا جي 9 کان وڌيڪ ملڪن، برازيل ڪيوبا سميت آمريڪا جي 27 ملڪن، ان کان سواء ميڪسيڪو فلوريڊا آمريڪا پاتو وڃي ٿو.
دنيا اھڙا سوين مثال پاتا وڃن ٿا جو نظر ايندڙ معصوم وڻن کي ڪنھن نئين خطي پوکڻ سان اھي اتي جي ٻوٽن جا نقصانڪار ٿي ويا. ان جو وڏو مثال آسٽريليا جو ليوڪا ميلا وڻ آھي جيڪو فلوريڊا جي زير زمين پاڻي جي سطح گهٽ ڪرڻ لاء پوکيو ويو جنھن مقامي ٻوٽن گهڙي 5 لک ايڪڙ زمين تباھ ڪئي. پاڪستان ائين 700 قسمن جا پرڏيھي وڻ پوکي ماحول سان ڇيڙڇاڙ ڪئي وئي آھي.