polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
مافيئو نيڪولو پولو قبلائي خان لاءِ پوپ جي ورندي کڻي 1271ع ڌاري ٻيهر چين ڏانهن روانا ٿيا. مارڪو پولو پنهنجي ڪتاب چين کي ”ڪاٿي‟ لکيو آهي. هن ڀيري نيڪولو پنهنجي پٽ مارڪو کي به ساڻ ڪيو ته ٻه ڀڪشو به همراهه ڪيائين، جن ڊپ باعث سفر پورو نه ڪيو. پولا 17 ورهيه چين ترسيا. ان دوران قبلائي خان جي رفاقت مارڪو پولو سان وڌي وئي، جيڪو هڪ دلڪش سحرانگيز نويسندڪار هو.
نيٺ 1291ع وڃي قبلائي خان مارڪو تي منگول شهزادي ڪوڪاسِن کي ايل خان ڏانهن نيڻ جي آخري ذميواري رکي. اهو وفد ڏاکڻي بندرگاهه وار شهر ڪانجھُو کان سمنڊ ذريعي روانو ٿيو. هُو سماترا، پوءِ هندستان سريلنڪا کان ٿيندا پرسيا پهتا. هندستان هو مائيلاپور، مادُوراءِ کان سواءِ آليپِي پڻ ويا، جنهن کي مارڪو پولو مشرق جو وينس ڪوٺيو.
تنهن دور سرائي جو شهر هڪ وڏي قلعي کان وڌيڪ ڪجھه به نه هو، جيڪو ڪجھه ورهيه اڳ رُوبرُوڪائي وليم گھمي ويو هو. پولا اتي سال کن رهيا. ان کان پوءِ هنن واپس ڪريميئا وڃڻ بدران اڃا اوڀر اڄوڪي ازبڪستان جي شهر بخاره وڃڻ جو فيصلو ڪيو، ڇاڪاڻ ته ان وقت ڪريميئا برڪي خان سندس سئوٽ درميان خانه جنگي هلي رهي هئي. بخاره هُو ٽي سال ترسيا واپار ڪندا رهيا.
پولو خاندان درحقيقت کوجي يا مهمجُو نه پر تاجر يعني واپاري هو. مارڪو پولو جو پيءُ نيڪولو چاچو مافيئو تمام سکيا ستابا واپاري هئا. ٽين ڀاءُ سان به سندن ڀاڱيڀائيواري هئي، جنهن جو نالو پڻ مارڪو هو جيڪو يعني کانئن وڏو هو.
مارڪو پولو جي ڪتاب تي اِيل مِيليوني جو نالو پئجي ويو، جيڪو يا ته پولو خاندان جي عام نالي تان ورتل آهي يا وري لفظ مِليَن تان، جيڪو تڏڻي هڪ انتهائي وڏو انگ سمجھيو ويندو هوندو. اهو ڪتاب قديم فرانسيسيءَ لکيل آهي، جيڪا پولو نه ڳالهائيندو هو.
سن 1298ع مارڪو پولو وينس جينوئا درميان لڳل هڪ معمولي جنگي مارڪي گرفتار ٿي ويو. هن ڪجھه مهينا جيل گذاريا. ان دوان هن ريستيڪيلو دا پيسا نالي هڪ ساٿي بانديءَ انهن چيني علائقن ڏانهن پنهنجي سير جو تفصيلي احوال ڏنو، جيڪي تڏڻي اڻ ڄاتل هئا.
آخرڪار 1299ع جي اونهاري مارڪو پولو قيد مان آزاد ٿيو پنهنجي شهر وينس وريو، جتي سندس پيءُ چاچي ڪوٺيءَ جي منافعي مان شهر جي مرڪزي علائقي ڪونترادا سنت جوواڻي ڪرسوستومو هڪ وڏو گھر خريد ڪيو هو.
1264ع ڌاري، نيڪولو مافيئو ايل خان هلاڪُوءَ جي هڪ سفارتي وفد سان شامل ٿيا، جيڪو خان اعظم قبلائي خان وٽ وڃي رهيو هو. هُو 1266ع منگول راڄڌاني، يعني چين جي شهر خان بالق پهتا.
بقول مارڪو جي، هنن ڪيترا ئي ڀيرا واپس يُورپ ورڻ جي موڪل طلب ڪئي پر خان کانئن ايترو ته متاثر هو جو هُو کين موڪل ڏيڻ لاءِ راضي نه ٿي ٿيو.
هيءُ به آسماني اِدارن جو هڪ حصو آهن. هيءُ گهڻو ڪري ننڍي ننڍي ذرن مان ٺهن ٿا انهن جي چئو گرد مختلف گئيسن جو غلاف ٿيئي ٿو.
ڪجه پُڇڙ تارا ٿورڙي وقت سج جي چئوگرد ڦيرو ڏيئن ٿا، تن مان هڪ هيلي پُڇڙ تارو پڻ آهي، جيڪو 76 سالن سج کي چئوگرد ڦِريو اچي. هن کي هيلي انڪري چوندا آهن جو اِن کي دريافت ڪندڙ برطانوي ماهر فلڪيات ايڊمنڊ هيلي دريافت ڪيو هو، هن پنهجي قريبي دوست آئزڪ نيوٽن کي اِن پڇڙ تاري بابت آگاهي ڏني ته هڪ پُڇڙ تارو 1759ع نمودار ٿيندو جيڪو زمين تان سڌي اک سان ڏسي سگهبو، اها سندس بدنصيبي چئبي ته پُڇڙ تاري جي ظاهر ٿيڻ کان ڇھ سال اڳ 1742ع ايڊمنڊ هيلي فوت ٿي ويو، برطانوي فلڪياتي اداري کيس خراجِ تحسين پيش ڪندي اُن پڇڙ تاري جو نالو "هيلي پُڇڙ تارو" رکيو.
ھڪ پڇڙ سياري جو قطر تقريبن 12 ڪلوميٽرن جيترو ٿئي ٿو ان ڪاربان ڊاء آڪسائيڊ ۔ امونيا ميٿين جھڙا عنصر پاتا وڃن ٿا. پڇڙ سيارن جو مرڪز گئس جي بادلن ڌوڙ سان وڪوڙيل گهاٽو ٿئي ٿو جنھن کي چئجي ٿو. ھي ڪوما 10 لک ڪلوميٽرن تائين پکڙيل ٿئي ٿي. سج ڏي وڌندي پڇڙ سيارو ٻن قسمن جا پڇ بنائي ٿو ھڪ گئس جو پڇ جيڪو سڌو ٻيو ڌوڙ مان ٺھيل لڙيل ٿئي ٿو. گئس جا پڇ جيڪو سج جي چارجي ذرن جي ڪري جوڙ پائن ٿا جڏھن تہ ڪوما جي ڌوڙ سج جي تپش سان ٻاڦ تحليل ٿئي ٿي ان جي ڊگهائي ھڪ ڪروڙ ميل ٿي سگهي ٿي. پڇڙ سيارا خلا ٻن جڳھن تي ڏسڻ ملن ٿا، ڪجھ پڇڙ سيارا اسان جي شمسي نظام جي ڪناري وٽ ملن ٿا ڪجھ نيپچون جي ڪوئپر پٽي جي اڳيان ملن ٿا.
پڇڙ سياري کي انگريزي چئجي ٿو. پڇڙ سياري کي پڇڙ تارو يا پڇڙ گرھ بہ چئبو آھي. ڪوميٽ لاطيني زبان جي لفظ ڪوميٽا تان ورتل آھي جنھن جي معنا بيھي ٿي ڊگهن وارن واري. پڇڙ سيارن پنھنجي روشني نٿي ٿئي پر اھي سج جي روشني جي ڪري چمڪن روشني ڏين ٿا. ھنن جو مقام ستارن جي ابتڙ تبديل ٿيندو رھي ٿو سج جي چوڌاري چڪر لڳائيندا رھن ٿا. ھنن جو محور حد کان وڌيڪ بيدوي ٿئي ٿو ان ڪري جڏھن سج جي قريب اچي وڃن ٿا ڪڏھن پلوٽو کان پري اڳتي نڪري وڃن ٿا. ھنن جي رفتار سج جي فاصلي جي بنياد تي تبديل ٿيندي رھي ٿي جڏھن ھي سج جي قريب اچن ٿا انهن جي رفتار تيز ٿي وڃي ٿي جيئن سج کان پري ٿين ٿا انهن جي رفتار ڍري ٿي وڃي ٿي.
پڇڙ سيارا ننڍا فلڪي جسم ٿين ٿا جن جو قطر عام طور تي ڪجھ ڪلوميٽرن کان وڌيڪ نٿو ٿئي. ھي مختلف قسم جي ڄميل مادن مان ٺھيل ٿين ٿا. انهن جو مدار بيدوي ٿئي ٿو. انهن جو محور اندروني سيارن جي مدارن اندر ٿئي ٿو انهن جو ٿئي ٿو. جڏھن ڪو پڇڙ سيارو اندوني شمسي نظام داخل ٿئي ٿو تہ سج جي گرمي جي ڪري ان جي سطح تي تصعيد آئن سازي جو عمل شروع ٿي وڃي ٿو جنھن جي نتيجي پيدا ٿيندڙ ٻاڦ ذرا پڇڙ سيارن جي پويان پڇ وانگر نظر ايندا آھن جن کي اکين سان ڏسي سگهجي ٿو.
سائنسدان جو مڃڻ آھي تہ پڇڙ سيارا نون ٺھندڙ سيارن جي جوڙ اھم ڪردار ادا ڪن ٿا. ھي ڪنھن بڻجندڙ سياري سان ٽڪرائي ان سياري پاڻي پھاڙن جي تشڪيل ڏين ٿا. ناسا جي سائنسدانن پڇڙ سيارن جي نمونن جو تجزيو ڪري زندگي کي پيدا ڪندڙ بنيادي عنصر مٺمينو دريافت ڪيو آھي. گلائيسن ھڪ اھڙو امينو ايسڊ آھي جيڪو جاندارن جي پروٽين بنائڻ مدد ڪري ٿو. گلائيسن جي دريافت سان سائنسدانن جي ڳالھ کي تقويت ملي ٿي تہ زندگي صرف زمين تي ناھي پر ھي ڪنھن ٻئي سياري تي بہ ٿي سگهي ٿي.
پڇڙ سيارا ڌوڌڙ برف بالن جي ھڪ قسم جي ڌوڙ آھن جيڪي سج جي چوڌاري چڪر لڳائن ٿا. ڏسجي تہ ھي برف جا ٺھيل آھن ان ڪري سج کان ڪافي پري رھي جوڙ پائن ٿا پر جڏھن اھي سج جي طرف وڌن ٿا تہ انهن جي برف اڇي دونھين تبديل ٿي پنھنجي پويان دونھي جو وڏو پڇ بنائي ٿا. پڇڙ سياري جو ناڀ پٿريلو برفيلو ٿئي ٿو. ناڀ جي سج جي ويجهو وڃڻ جي ڪري سج جو تيز گرمي پد ان کي ٻاڦ تبديل ڪري ڇڏي ٿو.
اسٽوپا- جو اصل نالو -پالي- ٻوليءَ آھي. سنسڪرت اھو لفظ آھي يعني ’جمع ڪرڻ يا گڏ ڪرڻ‛. -ان- کي چين پگوڊا چوندا آھن. -اسٽوپا- لاءِ تبتي ٻوليءَ لفظ آھي، جنھن جي معني آھي، ’ڀيٽا جو بنياد‛.
ڪنھن عظيم اڳواڻ جي لاڏاڻي سان ھن جي جسم جي ٻي ته ڪا به اھميت ڪانه ٿي رھي، البت اھا -ان- حقيقت جي يادگار ضرور آھي ته ھڪ عظيم مَن يا ذھن، -ان- رھندو ھو. -ان- سبب ڪري ئي -اسٽوپا- ٻُڌ جي مَن جي علامت بڻجي ٿو. پوءِ، اھي وڏي پئماني تي تيار ٿيندا ويا. انڪري، ڪوبه -اسٽوپا- بنيادي طرح ڪنھن سورمي يا مذھبي اڳواڻ جي پُوڄا جو آستان نه آھي .
ٻُڌ ساکيه مُني پنھنجن پوئلڳن کي ھدايت ڪئي ھئي ته سندس خاڪ يادگار طور رکي وڃي يا -اسٽوپا- رکي وڃي، جيئن ھندستان اڳ ئي رواج ھو. گوتم ٻُڌ کان پوءِ، -اسٽوپا- نه رڳو تعميراتي لحاظ کان بلڪ روحاني طرح به اھميت وٺي ويو. جڏھن گوتم ٻُڌ لاڏاڻو ڪيو، تڏھن سوال اُٿيو ته ھن جي باقيات جو وارث ڪير ٿيندو ڪير اھا عظيم يادگار تيار ڪرائيندو؟ جيئن ته -ان- سوال جو فيصلو ڪوبه ڪري نه ٿي سگھيو، انڪري سندس خاڪ اَٺن بادشاھتن ورھائي وئي. اصول طئه ٿيو ته ھر -اسٽوپا- ٻُڌ جي خاڪ ڪنھن مقدس دٻليءَ رکيل ھئڻ گھرجي. .
جيئن ته اَٺن بادشاھتن ھر ھنڌ مقامي انداز جا -اسٽوپا- ٺھيا، اھو ممڪن ئي ڪونه ھو ته انھن جي اڏاوتي بيھڪ ساڳي رھي، انڪري ھي اَٺ ئي نمونا ٻُڌ جي زندگيءَ جي اَٺن اھم واقعن جون علامتون سمجهيا وڃن ٿا.
اھي علامتون ھي آھن: 1-جنم، 2 -شعور، 3- ڌرم ڦيٿي جي گردش. 4 –ڪائناتي سچ جو ظھور يا ٻُڌ جي منزل، 5-معجزا، 6- ويلوءَ بَن وٽ جماعت ڦوٽ مھل سڀاءُ، 7- وئشالي وٽ پنھنجي زندگيءَ جا ڏينھن پنھنجي مرضيءَ سان وڌائڻ، 8 -ڪاشي نگر وٽ سندس ديھانت.
اسٽوپائن جا اھي -اٺ- ئي نمونا شعور ڏانھن وٺي ويندڙ اٺن اصولن واري رستي جون علامتون آھن. اھي اصول آھن: 1- صحيح رُخ ، 2- صحيح سوچ ، 3 - صحيح گفتار ، 4- صحيح ھلت يا چال، 5- صحيح عمل، 6- صحيح آجيوڪا يا ساوڌاني، 7 - صحيح سعي يا جتن، 8- صحيح ڌيان يا سماڌي.
اڪثر -اسٽوپا- اُبتي پيالي نما ھوندا آھن انھن جي مٿان ھڪ ٺُلھه ڏسبو آھي. -ان- اڏاوتي ڪامپليڪس کي چار ڪمرا سواستيڪا جي ٻانھن وانگر ھوندا آھن. -اسٽوپا- اڏاوتي طرح به علامتي آھن. انھن جون پنج جاميٽيريائي شڪليون آھن، -جن- پنجن عنصرن جي نمائندگي ٿئي ٿي: 1- چورس ٿلھو ڌرتيِءَ جو علامتي بنياد آھي. 2- گنبذ يا بيضو پاڻيءَ جي علامت آھي. 3- ھرميڪا پٿريلي ڪٽھڙي جي شڪل باھه جي علامت آھي. 4- ٺلھه ھوا جي علامت آھي 5- ڇَٽ خال يا ’ڪجھه به نه‛ جي علامت آھي.
بھرحال، ڪنھن -اسٽوپا- پنجن کان وڌيڪ حصا ھوندا آھن. بنياد کي چار ڏاڪا آھن. -اسٽوپا- کي گيٽ، ڪٽھڙو، -اسٽوپا- جي چوڌاري طواف لاءِ گردشي رستو به -ان- عمارت جا حصا سمجھيا ويندا آھن. -اسٽوپا- جو طواف ڪلاڪ وار ٿئي ٿو، يعني طواف -ان- ريت ڪيو ويندو آھي، جو -اسٽوپا- جون مقدس شيون تبرڪات ھميشه طواف ڪندڙ جي ساڄي پاسي ھجن. پھرئين ڏاڪي کان ھوريان ھوريان مٿي وڃڻ جو ھر مرحلو ٻُڌڪين رسمن علامتي آھي.
جيئن ته بنيادي ٿلھو چوڪنڊو ٿئي ٿو، انڪري پھرئين مرحلي اھو چئن بنيادي رخن جي سامھون آھي اھو ساوڌاني يا خبرداريءَ جي علامت بڻجي ٿو. اھي 1- جسم جي ساوڌاني، 2- محسوسات جي ساوڌاني، 3- مَن جي ساوڌاني 4- مظھرن جي ساوڌاني آھن.
بنياد جو ٻيو مرحلو ھنن چئن طبعي ڪوششن تي ٻَڌل آھي: 1-موجود بديءَ کي تباھه ڪرڻ، 2- اڄ تائين ظاھر نه ٿيل بديءَ کي روڪڻ، 3- اھا چڱائي، جيڪا اڃا ظاھر نه ٿي آھي، -ان- کي پيدا ڪرڻ، 4- موجود چڱائيءَ کي ھمٿائڻ پوکڻ.
ٽيون مرحلو چئن نفسي شڪتين جي نمائندگي ڪري ٿو، جيڪي باشعور فرد وٽ موجود سمجھيون ويندون آھن: ا- عمل جي خواھش، 2 -سگھه، 3-سوچ، 4-تحقيق.
اسٽوپا جي بنياد چوٿين ڏاڪي مٿان پنج پھلو آھن: 1- ايمان، 2- سَگھه، 3-خبرداري، 4-ڌيان، 5-دليل. گول گنبذي اڏاوت جو گھيري دار بنياد به انھن سگھن جي نمائندگي ڪري ٿو. چوٿون مرحلو شايد مجھول پاسي جي نمائندگي ڪري ٿو گنبذ جو بنياد انھن سَگھن جي سرگرم رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ھن خيال جي ٿُوڻي -ان- حقيقت تي بيٺل آھي ته پُراڻن اسٽوپائن فقط ٽي مرحلا، حصا يا ڏاڪا آھن، فقط پوئين دور جي اسٽوپائن گول گنبذ جو گھيري دار بنياد چوٿين مرحلي کي پنجين سطح کان الڳ ڪري ٿو.
گنبذ شعور جي ستن عنصرن جي نمائندگي ڪري ٿو: 1-ساوڌاني، 2- سچ جو ادراڪ، 3- سَگھه، 4- ڇوٽڪاري ڏانھن رھنمائي، 5- منزل جي خبر، 6 - ڌيان، 7- ڌيرج يا سُڪون.
آني جي چوٽ تي ’ھرميڪا‛ ھڪ ڀيرو وري شعور ڏانھن وٺي ويندڙ اَٺن مرحلن واري علامت آھي. ھي ھرميڪا ڏھه پاسائين ڄاڻ جي علامت آھي: 1- اصولن جي ڄاڻ،2- ٻين فردن جي سوچ جي ڄاڻ، 3-نسبتن واسطن جي ڄاڻ، 4- مشاھداتي ڄاڻ،5- ڀوڳنائن جي ڄاڻ، 6-ڀوڳنائن جي سببن جي ڄاڻ، 7- ڀوڳنائن کي ناس ڪندڙ رستن جي ڄاڻ. 8- ڀوڳنائن جي پُڄاڻيءَ جي ڄاڻ، 9- وِناس سان ڳنڍيل شين جي ڄاڻ 10- شين جي غير پيداواريت جي ڄاڻ.
اسٽوپا جو سڀ کان مٿيون حصو يا زندگيءَ جو وڻ ٻُڌ جي تيرھن پراسرار طاقتن جي علامت آھي. جي مطابق انھن مان ڪي طاقتون ھي آھن: 1-تبليغ لاءِ مناسب ماڳن جي ڄاڻ، 2- مختلف قسم جي ڪرم جي راس ٿيڻ جي ڄاڻ، 3- اعليٰ منزلن جي سڀني جوڳن/ مراقبن جي مرحلن جي ڄاڻ. 4- سڀني اعليٰ خسيس پھلوئن جي ڄاڻ. 5- ٻين وجودن جي خصلتن جي ڄاڻ، 6- وجود جي مختلف صورتن جي ڄاڻ، 7- گھربل پُڄاڻيءَ ڏانھن وٺي ويندڙ رستن جي ڄاڻ، 8- ماضيءَ جي وجودن جي يادگيري ڄاڻ، 9- بَديءَ جي قوتن جي تباھي، 10 - ٻُڌن جي شعور جا ٽي بنياد.
اسٽوپا جي چوڌاري طواف جي گردشي رستي تائين ھڪ يا وڌيڪ ڏاڪڻيون ’ويدڪا‛ تائين وٺي وينديون آھن، اھا دنيا مقدس وجود جي وچ جي حد آھي. -ان- ھنڌ تي قرباني به ڪندا آھن.
خود -اسٽوپا- جي عمودي گولائيءَ ڦيٿي جي چڪر جھڙو ھڪ ٻيو فلسفو سمايل آھي. -اوڀر- -پاسو- -جنم- جي پرڀات آھي، چوٽِي عروج آھي، اولھه حياتيءَ جي شام آھي -ان- ڦيٿي جو ھيٺيون -پاسو- زوال يا پُڄاڻي آھي . پوءِ ٻيھر -جنم- جي پرڀات، عروج، زوال پڄاڻيءَ جا ڪرم چڪر موجب -جنم- چڪر!
ٻُڌ ڌرم حياتيءَ جي چڪر جي الڳ -تشريح- آھي. اھو -جنم- موت جي چڪر جو فلسفو آھي. -ان- فلسفي جي سمجھاڻيءَ لاءِ -ان- چڪر جا تصويري خاڪا وِھارن ڪميونٽي مرڪزن وغيره ديوارن تي چنبڙايا وڃن ٿا. -ان- -تصوير- ڦيٿي جي ٻاھرئين گولائين ڪناري تي عام طور ٻارنھن -تصويرون- ٺھيل ھونديون آھن، -جن- جُوڻ در جوُڻ جو سلسلو سمجھايو وڃي ٿو. انھن تصويرن جي ترتيب ڪجھه ھن ريت ھوندي آھي:
اوائلي ٻُڌ آرٽ ٻُڌ کي ڪڏھن به انساني صورت نه ڏني وئي. پر -اسٽوپا- يا ڌرم چڪر ٻُڌ جي علامت ھو (انڪري شايد ايئن سمجھڻ مناسب ٿيندو ته،-جتي- جتي ٻُڌ جي شبيھه موجود نه آھي محض ٻُڌڪيون علامتون ملن ٿيون، اھو اوائلي ٻُڌ آرٽ آھي گھڻو ڪري مھايان فرقي سان تعلق رکي ٿو. سنڌ اسان کي فقط ڪاھوءَ جي دڙي تي ئي ٻُڌ جون وڌ وڌ مورتيون نظر آيون آھن، باقي ٻئي ڪنھن به -اسٽوپا- يا -ان- جي ’ھرميڪا ‛ ٺُلھه تي اھڙي فن جو مظاھرو نه ٿو ملي.
اهو يقيني نه ٿو چئي سگهجي ته سمورن اسٽوپائن ٻُـڌ جي رَک يا جسماني تبرڪ رکيل آھي، البت پوِءِ وارن ڏينھن ايئن ٿيندو رھيو ته -ٻڌ- سان منسوب شيون رکي اتي -اسٽوپا- طرز جون اڏاوتون ٺھنديون رھيون يا وري ايئن به ٿيو ته -جتي- جتي ٻوڌي مھا سنتن رھائش اختيار ڪئي يا وِھار قائم ڪيا، اتي پڻ ھن مذھبي علامت کي اڏاوتي صورت ڏني وئي.
سنڌ لڀندڙ قديم اسٽوپائن عام طور ’ھرميڪا‛ ’ويدڪا‛ صاف پڌرا آھن. ايئن نئنگ ڪيھرجِي وارن -پٿر- جي اسٽوپائن ته ظاھر آھي، پر غور سان ڏسجي ته -اتر- سنڌ جي ميداني علائقي ڊرٻ چانڊيو، گاجي کھاوڙ ، ڌامراھه، لکي غلام شاھه ، ماڙي ٺُل، ٽُوپ دڙو ، ٺُلھي ، -بگو دڙو- وغيره جي بيھڪ به اھڙي ئي آھي، -جن- جا ھرميڪا ظاھر ظھور بيٺاآھن پري کان ڏسبا آھن. انھن کان سواءِ دولت پور لڳ ’مير رڪڻ جو ٺُلھه‛ ته شاندار مثال آھي. جُهڪر،باڊھه لڳ ڪانڌڙا / ڌامراھه دڙي وغيرھ تي به اسٽوپائن جي موجودگيءَ جو گمان ڪري سگھجي ٿو پر ھن وقت اتي ’ھرميڪا‛ باقي نٿا ڏسجن، ڇاڪاڻ ته اڪثر دڙن کي ماڻھن خزاني جي لالچ کوٽي تباھه ڪري ڇڏيو آھي.
نيپال جي شھر کٽمنڊو ٻُڌ اسٽوپائن جي ٺُلھن تي ھن ريت گوتم ٻُڌ جون -اکيون- چِٽيل ھونديو آھن، -جن- مان جوڳ، ڌيان، گيان، ڌيرج ڪائناتي شعور جو اظھار ٿئي ٿو.
لٿوينيا جنھن جو سرڪاري نالو ريپبلڪ آف لٿوينيا آھي اتر یورپ جي بالٽڪ ريجن واقع ھڪ ننڍي بالٽڪ رياست آهي . جيڪا بالٽڪ سمنڊ جي اوڀر واري ڪناري تي، سويڊن ڊينمارڪ جي ڏکڻ اوڀر واقع آھي ان جون سرحدون اتر ليٽويا، اوڀر ڏکڻ م بيلاروس سان، ڏکڻ پولينڊ سان، ڏکڻ اولھ م روس جي اوبلاسٽ ڪاليننگراڊ سان ملن ٿيون. ھڪ ڪاٿي مطابق ھن ملڪ جي آبادي لڳ ڀڳ 28 لک آھي. ملڪ جي گادي جو هنڌ سڀ کان وڏو شھر ولنس آھي. ملڪ جا ٻيا وڏا شھر ڪئونس ڪلئيپڊا آھن. لٿوينيائي ماڻھو بالٽ نسل سان تعلق رکندڙ آھن. ھن ملڪ جي سرڪاري ٻولي لٿوينيائي ٻولي آھي جيڪا بالٽ نسل جي ٻن بالٽڪ شاخ جي ٻولين: لٿوينيائي ليٽويائي مان ھڪ آھي.
سڄي ملڪ جي ماڻھن گادي جي ھنڌ ولنس سپريم ڪائونسل کي بچائڻ لاء ان جو رخ ڪيو فوجي ڪاروائي کي ناڪام بڻايو. 17 سيپٽمبر 1991 تي لٿوينيا گڏيل قومن شامل ٿيو.25 آڪٽوبر 1992 نئين ٺھيل آئين جي شھرين رفرينڊم ذريعي توثيق ڪئي. 14 فيبروري 1993ع تي ملڪ چونڊون ٿيون الگيرڊس برازئوسڪاس آزاد ملڪ جو پھريون صدر چونڊجي آيو. 31آگسٽ 1993 تي سوويت فوجين جو آخري يونٽ ان سرزمين مان ٻاھر نڪري ويو. 29 مارچ 2004ع ھي ملڪ نيٽو جو رڪن ٿيو. پھرين مئي 2004 تي لٿوينيا يورپي يونين جو بااختيار رڪن بڻجي ويو. 21 ڊسمبر 2007 تي شينجن ايگريمنٽ جو رڪن ٿيو.
ڪيتريون ئي صديون اڳ بالٽڪ سمنڊ جي ڪنارن تي بالٽڪ قبيلا آباد ٿيا. 1230 واري ڏھاڪي لٿوينيائي علائقن کي منائنڊگس متحد ڪيو اھڙي طرح 6 آگسٽ 1253ع تي لٿوينيائي بادشاھت جنم ورتو 1362ع يا 1363ع گرينڊ ڊيوڪ الگيرڊس بلو واٽرس واري جنگ منگولن جي خانيٽ کي شڪست ڏئي يوڪرائين جي شھر خيو ٻين وڏن علائقن کي لٿوينيائي گرينڊ ڊچي شامل ڪيو منگولن جي پيش قدميءَ کي روڪي ڇڏيو. ان سرحدي توسيع سان لٿوينيائي گرينڊ ڊچي جون حدون ماسڪو جي گرينڊ ڊچي سان ملي ويون.
11 مارچ 1990 تي لٿوينيا جي سويت سوشلسٽ ريپبلڪ جي سپريم ڪائونسل لٿوينيا جي سوويت يونين کان آزادي جو اعلان ڪري سويت يونين جي سڀ کان پھرين علحده ٿي.دڙ رياست بڻجي وئي. 20 اپريل 1990 تي سوويت يونين ھن رياست جي ھر سپلاء بند ڪري ناڪابندي شروع ڪئي. جيڪا 74 ڏينھن جاري رھي پر لٿوينيا آزادي جو اعلان واپس نه ورتو. جنوري 1991 ڪي جي بي، اندروني معاملن جي وزارت روس جي فوج کي استعمال ڪري فوجي انقلاب آڻڻ جي ڪوشش ڪئي وئي
نومبر 1918ع جرمني جي جنگ پيش پوڻ بعد لٿوينيا م پھريون عبوري آئين آندو ويو پھرين قائم ٿيندڙ حڪومت جو وزيراعظم آگسٽينس وولديمرس ٿيو. حڪومت جي کاتن فوج کي منظم ڪيو ويو. ھن ملڪ جي ماڻھن ٽي دفعا آزادي جي جنگ وڙھي جنھن مان ھڪ جنگ بالشويڪن سان وڙھيا جن جن 1918 1919 لٿوينيائي سويت سوشلسٽ ريپبلڪ جو اعلان ڪيو، ٻين جنگ اولھ روس جي والنٽيئر فوج سان ٽين جنگ پولينڊ سان وڙھيا
لٿوينيا اتر يورپي پلين جي ڪناري تي واقع آهي جتي ھيٺانھان مٿانھان پٽ شامل آهن. ان جو سڀ کان بلند ترين مقام اوڪستوجاس جبل جي چوٽي آھي جيڪا سامونڊي سطح کان 294 ميٽر بلند ملڪ جي اوڀرندي پاسي واقع آھي. ملڪ جي سڀ کان وڏي ڍنڍ دروڪسيائي ڍنڍ آھي.
ھن ملڪ جي آبھوا ٽيمپريٽ سمنڊ خشڪي ٻنھي جو اثر رکندڙ آهي. سمنڊ ڪناري لڳ سراسري گرمي پد جنوري 2.5- سينٽي گريڊ جولاء 16 سينٽي گريڊ ھوندو آھي. ولنس شھر جو سراسري گرمي پد جنوري 6.0- سينٽي گريڊ جولاء م 17 سينٽي گريڊ رھندو آھي.
تاريخ 18 کان 22 سيپٽمبر ،1917 ولنس شھر ھڪ ڪانفرنس ھڪ ،20 رڪني لٿوينيائي ڪائونسل چونڊي وئي جنھن 16 فيبروري 1918ع تي لٿوينيا جي آزادي جي قانون تي دستخط ڪري ملڪ جي آزادي جو اعلان ڪيو ولنس شھر کي ملڪ جي گادي جو هنڌ قرار ڏنو.
لٿوينيا يورپ جي بالٽڪ ريجن واقع آهي. ان جي پکيڙ 65200 چورس ڪلوميٽر آهي ان کي 99 ڪلوميٽر وارياسو سامونڊي ڪنارو آھي. ملڪ جي سڀ کان وڏي ندي نيمان ندي آهي جنھن جي شامل ٿيندڙ شاخن بين الاقوامي جھازراني پڻ ٿئي ٿي.
گيتا يا ڀڳوَت گيتا"' مشهور رزميه داستان مھاڀارت جي اڌياءَ 23 کان 40 تائين 701 سنسڪرت ٻولي بيتن تي مشتمل حصو آهي جيڪي ٻين صدي قبل مسيح سان تعلق رکن ٿا. اھو ھندو ڌرم جي پويتر ڪتابن شامل آهي. گيتا پانڊون شھزادي ارجن ان جي رھبر رٿسوار جوڌي وشنو جي اوتار ڪرشن جي وچ ٿيل ڳالهه ٻولهه تي ٻَڌل آهي. پانڊون ڪورون وچ ڌرم يڌ جي شروعات پانڊون شھزادو ارجن اخلاقي مونجھاري پنھنجن مٽن مائڻ سان جنگ جي شڪل ٿيندڙ موت هنسا ٿيڻ ڪري دلگيري جو شڪار ھيو ھن کي لڳو تہ جنگ نہ لڳڻ کپي ان ڪري ھن ڪرشن کان مشورو ورتو اھڙي طرح ان جي سوالن جا ڪرشن پاران ڏنل جواب ڀڳوت گيتا سڏبا آھن.
مخدوم جعفر جو بياض: مخدوم بلال مخدوم جعفر ڳوٺائي هئا. شهادت جي واقعي وقت مخدوم جعفر ويهن – پنجويهن سالن جو هوندو. پاڻ وقت جو وڏو عالم متعدد ڪتابن جو لکندڙ هو. هن جي بياض مخدوم صاحب جي شهادت جو مذڪور ملي ٿو: آن ولي باکمال را قوم طغچه بر بناءِ حد در اشڪنجه کشيده بشهادت رسانيدند.
هڪ قديم تحرير: مشتاق متعلوي جنهن مخدوم بلال جي شهادت جو ذڪر ڪيو، ان جي سامهون هڪ قديم تحرير هئي. لکي ٿو ته: نقل از منبع قديم، در منقول چنين نوشته بود.
تاريخ معصومي: هي ڪتاب مخدوم بلال جي شهادت کان اسي سال پوءِ 1009ھ/16000ع لکيو ويو. هن ڪتاب جي انگريزي مترجم ڊاڪٽر ايم ايڇ صديقيءَ مير معصوم جي لکت جي آڌار تي مخدوم بلال جي موت جي سزا جي تصديق ڪئي آهي.
ذخيرة الخوانين: فريد بکريءَ سن 1060ھ/1649ع هي ڪتاب لکيو. مخدوم بلال شاهھ حسن ارغون جي ملاقات درٻار ٿيل جهڙپن جو احوال هن ڪتاب ذريعي دستياب ٿئي ٿو.
دليل الذاڪرين: حاجي پنهور سن 1106ھ/1694ع هي ڪتاب لکيو، جنهن مخدوم بلال جي شهادت جو ذڪر آهي. مولانا دين محمد وفائي هن ڪتاب جي مدد سان لکي ٿو ته پنهنجي مرشد مخدوم بلال جي شهادت کان پوءِ مخدوم ساهڙ هالن جي مخدوم نوح جي صحبت رهيو اتان گهڻو فيض پرايائين.
سراج العارفين: هي ڪتاب سن 1215ھ/1800ع لکيو ويو. هن جي حوالي سان جناب جي ايم سيد لکيو آهي ته: مخدوم صاحب جي شهادت جو واقعو حضرت مخدوم نوح عليه الرحمة جي پوٽي ميان غلام رسول صديقيءَ جي لکيل ڪتاب پڻ ملي ٿو.
تاري گنجينه جهان نما: مخدوم محمد عاقل فارسي زبان هي ڪتاب ٽن جلدن سن 1288ھ/1871ع لکيو. ان جو سنڌي خلاصو مخدوم محمد شفيع عباسيءَ ڪيو. فارسي توڙي سنڌي خلاصو اڃا نه ڇپيو آهي. مخدوم بلال جي گهاڻي پيڙجڻ واري روايت ان مهدوين جي ملوث هجڻ جو ذڪر هن ڪتاب ملي ٿو.
سيد حيدر شاه اجناڻي: هي بزرگ هالن جي آس پاس رهندو هو. سن 1303ھ/1885ع وفات ڪيائين. مخدوم بلال جي گهاڻي پيڙجڻ واري واردات هن ريت بيان ڪري ٿو:
بياض مشتاق متعلوي: قاضي هدايت الله مشتاق متعلوي گذريل صديءَ مشهور مصنف، نثر نويس، شاعر عالم ٿي گذريو آهي. قاضي صاحب هڪ قديم تحرير جي حوالي سان مخدوم صاحب جي شهادت جو ذڪر ڪيو هڪ عدد مرثيو به لکيو، جنهن لاءِ وفائي صاحب لکيو ته ان پوءِ جي هيراڦيري ٿيل آهي. مرثيو هن ضميمي جي آخر ڏجي ٿو.
مولانا دين محمد وفائي: مولوي صاحب ”تذڪره مشاهير سنڌ“ جلد اول سن 1365ھ/1946ع لکي پورو ڪيو. هن عالم شخص پنهنجي ڪتاب مشتاق متعلويءَ جي بياض آيل مواد ٻين ذريعن کي سامهون رکي مخدوم بلاول کي شهيد ثابت ڪيو آهي. هي جلد سنڌي ادبي بورڊ 1974ع ڇپيو آهي.
قيام پاڪستان کان پوءِ جناب جي ايم سيد هن عنوان تي ”پيغام لطيف“ ”سنڌ جا سورما“ نالي ڪتابن مفصل روشني وڌي آهي. ان ريت همعصر دور هر اديب شاعر، مخدوم صاحب کي خراج عقيدت پيش ڪيو آهي.
مخدوم صاحب جي شهادت جي تاريخ مير معصوم ، مير علي شير قانع سيد عبدالقادر نه لکي آهي. مختلف روايتن موجب هو 30 صفر 931ھ، 2 رجب 930ھ يا 1 محرم 935ھ تي شهيد ٿيو هو. مخدوم صاحب جي مقبري ڪتبي تي سندس شهادت جي تاريخ 1 محرم 929ھ ڏينهن جمعي جو لکيل آهي. خاطري آهي ته هي واقعو شاه بيگ ارغون جي دور ٿيو، جنهن جديد تحقيق موجب 22 شعبان 930ھ تي وفات ڪئي هئي. اڪثر مورخن موجب مخدوم بلاول929ھ بمطابق 1522ع) شهيد ڪيو ويو. ڪن سندس شهادت جو سال 1500ع ڄاڻايو آهي.
مخدوم صاحب ٽلٽي واري ٻين جنگ شاھ بيگ ارغون جي خلاف سمن جي مدد ڪئي ھئي . جنت السنڌ مطابق: جنگ ختم ٿيڻ کان پوءِ شاه بيگ، مخدوم بلال تي ڏنڊ رکيو جو هن ڀري ڏيڻ کان انڪار ڪيو. ارغونن پوءِ دغا ڪري هن درويش تي ڪفر الحاد جي تهمت رکائي پنهنجي هٿ ٺوڪين ملن کان فتويٰ وٺي، هنن سنڌ جي هن بي مثل محب وطن کي گهاڻي پيڙائي شهيد ڪري ڇڏيو. مخدوم صاحب جو عاليشان قبو، باغبان، دادو تعلقي موجود آهي مٿس سڀ ڪنهن ماه جي پهرئين جمعي جي رات ميلو لڳندو آهي.
وائرس کان متاثر ماڻهن مستقل علامتون ظاهر ناهين ٿينديون يا وبائي زڪام نما علامتون ظاهر ٿينديون آهن. دست ساهه کڻڻ جي مٿئين تنفسي علامتن جهڙوڪ ڇڪون يا نڇون اچڻ، نڪ وهڻ يا ڳلو يا ڳچي سوزش نرالا يا اڻ لڀ حالتن ٿي سگهن ٿا. متاثر ماڻهن هي مرض وڌي نمونيا، ڪيترن ئي عضون جي ناڪارگي موت جو سبب بڻجي ٿو.
ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن 2019–2020 جي ڪورونا پکيڙجڻ کي عالمگير وبا بين الاقوامي نوعيت جي عوامي صحت جي ايمرجنسي قرار ڏنو آهي. روڳ جي مقامي منتقلي جو ثبوت عالمي ادارو صحت جي تمام 6 علائقن جي ملڪن مليو آهي.
هن مرض جو سبب انتهائي مهلڪ تنفسي سينڊروم ڪورونا وائرس 2 آهي، جنهنکي پهريون 2019 ناول ڪورونا وائرس چوندا هيا. ماڻهن هي ساهه جي ذريعي پکڙجي ٿي، خاص ڪري کنگھ ڇڪون يا نڇون اچڻ
هندن جا ست ڀلارا شهر ”سپتا پوري“ پڻ سڏجن ٿا. سنسڪرت زبان ”پور“ يا ”پوري“ شهر يا ٽائون کي سڏين ٿا. جيئن شڪارپور، ميرپور، خيرپور وغيره ان جي اڳيان ”سپتا“ معنيٰ ”ست“ هڻڻ سان ٿيو ”ست شهر“. اهي ست شهر هن ريت آهن:
بنارس جيڪو بيناريس به سڏجي ٿو ته ورانسي ڪاشي به سڏجي ٿو. الهه آباد شهر وانگر گنگا ندي جي ڪناري تي اتر پرديش رياست آهي. يوپي جي گادي واري شهر لکنو کان 320 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر يعني لکنو کان ايترو پري آهي، جيترو ڪراچي کان نواب شاهه. هندن جي عقيدي مطابق بنارس شِو ديوتا اڏرايو. چون ٿا ته مهاڀارت جا هيرو پانڊوا پنهنجا ڏوهه برهمڻ هتيا ڀائرن کي مارڻ جا پاپ بخشائڻ لاءِ شِو ديوتا جي ڳولا هن شهر بنارس آيا هئا. ياد رهي ته پانڊون اهي ڪم ڪروڪشترا واري لڙائيءَ ڪيا. جيڪا ڪروڪشترا شهر وٽ لڳي.
جيئن ڪراچي شهر ٻه وڏيون ريلوي اسٽيشنون آهن: ڪراچي ڪئنٽ ڪراچي سٽيءَ تيئن بنارس شهر پهچڻ لاءِ به ٻه وڏيون اسٽيشنون آهن: هڪ ورانسي جنڪشن، جيڪو شهر جي وچ آهي ٻي اسٽيشن مغل سراءِ جنڪشن جيڪا وچ شهر کان 15 ڪلوميٽر پري گنگا ندي جي ٻي ڪناري تي اوڀر آهي. ورانسي جي سوامي وويڪانند روڊ تي هڪ سنڌيءَ ريسٽورنٽ پڻ آهي.
سنڌي اديب رام سچانند جوهراڻي جي ڪتاب ”سنڌي سرويچ“ جي مهاڳ ايل ڪي آڏواڻي لکي ٿو ته: ”ورهاڱي وقت يعني لڏ پلاڻ وقت منهنجي ڏاڏي 80 سالن جي هئي. ڪراچيءَ جو بندرگاه ڇڏڻ مهل هن منهنجي پيءُ کي چيو، ته آئون نٿي ڄاڻان ته ڀڳوان مونکي گهڻا سال جيئرو رکندو، پر مونکي تمام گهڻي خوشي ٿيندي جيڪڏهن تون مونکي باقي عمر وراڻسي وٺي هلندين!
“ آڏواڻي صاحب لکي ٿو ته: ”منهنجي پتا خوشيءَ سان هن جي اُها اِڇا قبولي چئن سالن کان پوءِ سندس پرلوڪ پڌارجڻ کان پوءِ بابا جن بنارس ڇڏي آڌيپور اچي رهيا.
بنارس يا واراناسي هندو مت جي ماڻهن لاءِ هڪ پوتر شهر آهي. هيءُ مندرن جو شهر آهي هندو عقيدي موجب هيءُ ڏاڍو ڀلارو متبر شهر آهي. بنارس، هردوار مٿرا جهڙن شهرن زيارت ڪرڻ ضروري آهي. جِتان وهندڙ گنگا ٽٻي هڻڻ سان هندو عقيدي تحت سمورا پاپَ ڌوپجيو وڃن. جنهن جو بنارس ديهانت ٿئي ٿو، اهو سڌو سرڳ وڃي ٿو. هندستان جا جيڪي ست پاڪ پوتر شهر سمجھيا وڃن ٿا انهن سڀ کان مٿاهون بنارس آهي.
هن شهر جو ورانسي نالو شايد هن شهر مان لنگهندڙ ٻن ندين تان پيو هجي، ورونا ندي جيڪا اڃا هن شهر ورانسي مان وهندي رهي ٿي ٻي ندي اسي آهي. جيڪا هاڻ هاڪڙو وانگر نظر نٿي اچي. جيتوڻيڪ اسي گهاٽ وٽ هڪ وهندڙ نالي لاءِ هتي جا ماڻهو ان نالي کي اسي ندي سمجھن ٿا. بهرحال اهي ٻئي ننڍيون نديون آهن، جيڪي گنگا نديءَ سان وڃيو ملن.
پراڪت ٻوليءَ جي معنا پرڪرتيءَ مان پيدا ٿيل ٻولي. ’پرڪرتي‘ لفظ جي هڪڙي معنا آهي ’قدرت‘ ، ٻي معنا اٿس’اصلوڪي صورت‘, جنهن جو ضد آهي ’وڪرتي‘ معنيٰ ’بگڙيل صورت‘. پراڪرت ٻوليءَ جي پرڪرتي يا اصلوڪي صورت آهي سنسڪرت تنهنڪري پراڪرت ٻولي معنا اصلوڪي صورت يعني سنسڪرت مان پيدا ٿيل ٻولي، جا قدرتي طرح يا پاڻمرادو سنسڪرت مان ٺهي پيئي. اها ٻولي عام طرح ڪم ايندي هئي، تنهنڪري پراڪرت ٻولي معنيٰ عام يا رواجي ٻولي به آهي. هر هڪ پرڳڻي جي پراڪرت پنهنجي پنهنجي هئي، تنهنڪري پراڪرت ٻولي معنيٰ پرڳڻي جي ٻولي به آهي. هن وقت سنڌ جي پراڪرت هاڻوڪي سنڌي ٻولي آهي.
اپڀرنش جو ذڪر پراڪرت گرامر جوڙيندڙن هيمچندر آچاريا، تروڪرم، ڪرمڌيشور مارڪڻڊيه ڪيو آهي. ڊنڊن پنهنجي ’ڪاويا درش‘ ڄاڻايو آهي ته اپڀرنش ٻولي، اميرن جي ٻولي هئي سنڌ جا اهير اپڀرنش شعر چوندا هئا. ان وقت جو سنڌ جو شعر ملي نٿو سگهي، باقي گجرات طرف جي ناگر اپڀرنش جو شعر موجود آهي، جنهن مان ٿورا ٽڪرا ڊاڪٽر ڀنڊارڪر پنهنجي ڪتاب “ ” ڏنا آهن. سنڌ اهي ڪوبه سمجهي ڪونه سگهندو، ان ٻٽا، يعني ٻن سٽن وارا بيت آهن: سنڌ جو به قديم شعر ٻه سٽو يا ’دوهرو‘آهي.
گوتم ٻڌ، جو عيسوي سن کان ڇهه صديون کن اڳي ٿي گذريو آهي، تنهن جي وقت سنسڪرت ٻولي اڪثر رڳو برهمڻ ڄاڻندا هئا. ٻيا ماڻهو عام طرح هڪ جھوني پراڪرت ٻولي ڳالهائيندا هئا، جا هاڻ ’پالي‘ سڏجي ٿي. انهيءَ ڪارڻ جي ڪري گوتم ٻڌ پنهنجي ڌرم جو پرچار انهيءَ قديم پراڪرت ڪيو، ته سندس متا ماڻهو پوريءَ طرح سمجهن. هن حقيقت مان انسائڪلوپيڊيا برٽنيڪا واري اهو بلڪل پورو انومان ڪڍيو آهي ته عيسوي سن کان اٽڪل هڪ هزار ورهيه اڳي سنسڪرت ڦري پالي ٿي هئي، جنهنڪري گوتم ٻڌ کي انهيءَ ٻوليءَ پرچار ڪرڻو پيو هو.
پراڪرت جو لفظ ’پرڪرتي‘ يعني فطرت مان نڪتو آهي. پراڪرت اولھ هندستان جي ماڻهن جي اصلوڪين ٻولين جو گڏيل نالو آهي. هر خطي کي پنهنجي پراڪرت هئي ان جو پنهنجو نالو هو. پراڪرت ٻوليءَ جو هڪ عوامي روپ هو. ڪن ودوانن جو خيال آهي ته پراڪرت، سنسڪرت مان نڪتل ٻولي هئي. پر ڪي گياني ان ڳالهه کي نٿا مڃن. پراڪرت شاعريءَ کي پڙهڻ سان اندازو ٿئي ٿو ته اها ٻولي هاڻوڪي سنڌي ٻولي سان ويجهو واري ڪا ٻولي هئي. آھي وچوليون انڊو آرين ٻوليون آھن.ارڌامگاڌي يا مگاڌي پالي،گنڌاري، مھاراشٽري ٻوليون به پراڪرت ٻوليون آهن.
پالي ٻولي سڄي هندستان پکڙيل هئي پوءِ بگڙجي پراڪرت ٿي، ته هندستان جي جدا جدا ڀاڱن پراڪرت ٻولي پنهنجي پنهنجي نموني واڌارو ڪيو، جنهنڪري ان جا گهڻا نمونا ٿيا. جين ڌرم وارن جا ڌرمي پستڪ انهن مان ڪن لکيل آهن. اسانجن آڳاٽن ماڻهن انهن جا گرامر به ٺاهيا، جي اڄ تائين موجود آهن. چنڊ نالي هڪ شخص عيسوي سنه کان ٽي سؤ کن ورهيه اڳي، يعني موريا گهراڻي جي صاحبيءَ ، پراڪرت ٻولين جو وياڪرڻ ’پراڪرت لڪشڻ‘ نالي جوڙيو هو، جنهن جو ترجمو ڊاڪٽر هورنل ڪيو آهي.