polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
وَ سَخَّرَ الشَّمۡسَ وَ الۡقَمَرَ ؕ کُلٌّ یَّجۡرِیۡ لِاَجَلٍ مُّسَمًی ؕ یُدَبِّرُ الۡاَمۡرَ یُفَصِّلُ الۡاٰیٰتِ
”الله اهو آهي جنهن ٿنڀن کان سواءِ آسمانن کي مٿانهون ڪيو اٿس، جنهن کي توهان ڏسو ٿا. پوءِ عرش تي قائم ٿيو سج چنڊ کي پنهنجي پنهنجي ڪم لڳايو اٿس. هو هڪ مقرر مدت تائين هلي ٿو ڪم جي تدبير ڪري ٿو نشانين کي کولي بيان ڪري ٿو ته من توهان پنهنجي پالڻهار سان ملڻ جو يقين ڪيو.“
تون جيڪو آسمان تي آهين، تنهنجو نالو پاڪ مڃيو وڃي. تنهنجي بادشاهت اچي. تنهنجي مرضي جيئن آسمان تي پوري ٿيندي آهي، ائين زمين تي به پوري ٿئي.“
الله عربي زبان خالق لاءِ استعمال ٿيندڙ لفظ آهي. جيڪو انگريزي زبان جي لفظ جو متبادل آهي. هي لفظ صرف مسلمانن تائين محدود نه آهي پر وچ اوڀر ٻين اسلامي ملڪن رهندڙ غير مسلمان به استعمال ڪندا آهن.
مسلمان الله کي سڄي ڪائنات جو خالق مالڪ سمجهن ٿا دعويٰ ڪن ٿا ته قرآن محمد جو نه پر الله جو لکيل ڪتاب آهي. قرآن جي پهرين سورت سورت الفاتحه بيان آهي ته؛
ڪينيڊا جي قومي تراني جو نالواو ڪينيڊا. آھي.ڪينيڊا جو نظام وفاقي جمهوري نظام آهي ڪينيڊا جي آئيني سربراهه راڻي ايلِزيبٿ آهي.
ڪينيڊا جي آبهوا ٿڌي آهي سياري سخت سيءُ پوندو آهي. ڪينيڊا فريش واٽر جون تمام گهڻيون وڏيون ڍنڍون موجود آهن تنهن ڪري ڪينيڊا دنيا مٺي پاڻيءَ جا زخيرا رکندڙ ملڪن شمار ٿئي ٿو.
ملڪ جي معاشي حالتن خراب ٿيڻ تي پر تشدد مظاھرن جي نتيجي 14 جنوري 2011 تي بن علي جي حڪومت برطرف ٿي ھي ملڪ ڇڏي ڀڄي ويو جنھن بعد قومي ٻڌي واري حڪومت قائم ٿي جنھن نئين آئين ساز اسيمبلي لاء آڪٽوبر 2011 اليڪشن ڪرائي جنھن بعد منصف انساني حقن جو علمبردار منصف مارزوڪي عارضي صدر چونڊجي آيو. اسيمبلي ملڪ جو نئون آئين ٺاهڻ جو ڪم شروع ڪيو جيڪو مڪمل ڪري جنوري 2014 ان تي دستخط ڪري توثيق ڪئي وئي ساڳي سال نئين آئين تحت پارلياماني صدارتي اليڪشن ڪرائي وئي جنھن بيجي سعيد عيسيبسي 2014 کان 2019 تائين ملڪ جو صدر چونڊيو ويو.
اٽلي فرانس جي تيونس مفادن جي ڇڪتاڻ جي نتيجي 1881 فرانس تيونس تي حملو ڪري کيس پنھنجي بيٺڪ بڻائي ڇڏيو. جنھن بعد آزادي جي تحريڪ شروع ٿي جنھن پھرين جنگ عظيم بعد شدت ورتي نيٺ 1956 فرانس تيونس کي ازاد ڪرڻ تي مجبور ٿيو. حبيب بورقيبہ ملڪ جو پھريون صدر ٿيو جنھن ملڪ ھڪ پارٽي واري رياست قائم ڪري 31 سال حڪومت ڪئي . ھن بنيادپرستيءَ کي دٻايو، عورتن کي ٻين عرب ملڪن جي برعڪس وڌيڪ حق ڏنا. نومبر 1987 بغاوت ذريعي بورقيبہ کي ھٽائي زين العابدين بن علي کي آندو ويو.
ھڪ ملڪ جو نالو آهي جيڪو اتر اولهه آفريڪا واقع آهي جنھن جي پکيڙ آھي.ان جو علائقو ڪيپ اينجيلا آفريڪا جو اتر سڀ کان آخري ڇيڙو سڏبو آهي. ھن ملڪ جي اولھ، ڏکڻ اولھ الجيريا يا الجزائر ڏکڻ اوڀر لبيا اتر اوڀر ميڊيٽرينين سمنڊ واقع آهي.
اتر جي آبھوا ٽيمپريٽ اٿس جتي سيارو پوري ساري سردي وارو برساتي ٿيندو آهي اونھارو گرم خشڪ ٿئي ٿو. ڏکڻ پاسي ريگستاني علائقو گرم رھندو آھي.
گِدرو، گدرن جا سادا قسم، جي ڀاڄين وانگي ڪم ايندا آهن، جي اسان مٿي ڀاڄين جي باغ ڏنا آهن، جيڪي عمدا قسم آهن سي اسين هتي ميون جي باغ ڏيون ٿا. اول درجي وارو گدري جو قسم اهو آهي، جنهن کي سَردو چوندا آهن جو اصل ڪابل پيدا ٿيندو آهي. اهو اڪثر هندستان ٿي ڪين سگهندو آهي. تنهن کانپوءِ ٻئي درجي وارو سائيءَ ڳر وارو، سردي جهڙو گدرو به آهي؛ جو پڻ ڪابل ٿيندو آهي هتي به وڪامڻ ايندو آهي. اهو فيروزپور ڪن ٻين هنڌن چڱو ٿيندو آهي. ٻج وڏو ٿيندو اٿس.
گوادار کي ڪلاچ وادي دشت وادي به چيو سڏيو ويندو آهي. گوادر مڪران جي تاريخ ڏاڍو اهم رهيو آهي. اهو علائقو صدين تائين ايران جو حصو پڻ رهيو آهي. خان آف قلات، مير نصير خان 1783ع گوادر کي عماني شهزاديَ شيخ سعيد کي تحفي ڏئي ڇڏيو هو. 1955ع مڪران کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو هو. 1858ع ، پاڪستان جي وفاقي حڪومت 10 ملين ڊالرن عمان حڪومت کان گوادار خريد ڪيو هئو. 1971ع ، جڏهن وٽ يونٽ کي ٽوڙيو ويو ته قلات، گوادر لسٻيلو جيڪو پهريائين سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو حصو هو، ان کي ڪراچي ڊويزن کان الڳ ڪري بلوچستان صوبو ٺاهيو ويو هو. ان کان پهرين گوادر وفاقي حڪومت جي ملڪيت هو لسٻيلو سنڌ جو حصو هئو.
سن 1749ع جڏھن نوري نصير خان قلات جو مُهندار ٿيو ته ھن گوادر تي قبضو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئى. ان وقت گوادر تي گچڪين جي صاحبي هلندي ھئی. گچڪين خان آف قلات جي خلاف ڇتي ويڙهاند مزاحمت ڪئی. نوري نصير خان جڏھن ڏٺو تہ اھو گچڪي قبيلي جي سهڪار کان سواءِ گوادر تي پنھنجو قبضو برقرار رکي نٿو سگھي تہ ھن قبيلي جي مکيه سردار سان معاھدو ڪيو. ان معاھدي تحت گوادر جو انتظامي ڪنٽرول گچڪي قبيلي جي حوالي ڪيو ويو گوادر مان ٿيندڙ آمدنيء تي بہ اُتان جي ماڻهن جو حق تسليم ڪيو ويو رڳو گوادر مان ٿيندڙ آمدنيء جو 50 سيڪڙو خان آف قلات کي ٽيڪس طور ڏيڻو ڪيو ويو. اھڙي ريت گوادار قلات رياست سان لاڳاپجي ويو.
اقتصادي طور تي گوادر ڪڏهن اھم هنڌ نہ رھيو آھي بس رڳو مهاڻن جو ڳوٺڙو هئو، جيڪي مهاڻا گوادر جي سامونڊي ڪناري تي مڇيء جو شڪار ڪري پنهنجو گذران ڪندا ھيا. گوادر جي بطور بندر گاھ اهميت ان وقت سامهون آئي، جڏهن پورچوگيزن گوادر بندر تي هلان ڪاھ ڪئي. 15 صدي عيسوي م پورچوگيز ٻيڙا ڪاهي بحر هند آيا هيا. انهن بحري ٻيڙن جو سرواڻي واسڪو ڊي گاما ڪري رهيو هو. واسڪو ڊي گاما هندستان جي سامونڊي پٽيء تي موجود جتي ٻين بندرن تي ڪاهون ڪيون، اتي گوادر بندر تي به ڪاھ ڪئي هئي.
آفريڪا صوماليا، موزمبيق، تنزانيا ڪينيا سلطنت اومان جون اهم بيٺڪيتون هيون. انهن بيٺڪيتن مان سون، عاج آفريڪي غلام حاصل ڪيا ويندا هيا. آفريڪي غلامن جو واپار اومان جي معيشيت جو اهم ٿنڀ هئي. انڪري سن 1775ع ڌاري اومان جي سلطان احمد بن سعد، قلات جي خان نوري نصير خان کان گوادر جو بندر ٺيڪي تي گهريو هو.
پورچوگيزن گوادر ته هارَ کاڌي پر بحر هند مان نه ويا. هنن هندستان جي سامونڊي پٽيء تي قبضو ڪري، هندستان حڪومت قائم ڪئي. واسڪو ڊي گاما پورچوگيزن جو پهريون نمائندو هو، جنهن کي هندستان جو وائسراء مقرر ڪيو ويو۔
گوادر جا قبيلا ڏاڍي بي جگريء سان پورچوگيزن سان وڙهيا هيا. ان جنگ پورچوگيزن کي هارَ آئي. پنهن جي شڪست جو بدلو وٺڻ لاء پورچوگيزن ويندي ويندي گوادر شهر لٽ مار ڪئي گوادر بندر کي باھ ڏئي ڇڏي.
اھو ٿر گجرات رياست اندر واقع جيوت وارو زميني علائقو آهي موسمي گپ چڪ يا ڌٻڻ جو علائقو آھي . لفظ رڻ معني آهي لوڻياٺي ڌٻڻ يا لوڻياٺي گپ چڪ. اھا مٿاھين جاء ھوندي جتي وڻ ٽڻ پوکي سگھجن ٿا. ھن علائقي سامونڊي کاريونڪوري سير پڻ واقع آھن جيڪي سنڌو درياءَ جي ڊيلٽا جو حصو آهن. راجھستان ء گجرات جون کوڙ نديون ھن علائقي وھن ٿيون.
ڪڇ جو رڻ اڀرندي کان الهندي ڏي اسي ڪوهن اُتي کان ڏکڻ ڏي ستٽيهن ڪوهن سُڃ لڳائي بيٺو آهي. ٽاڊ راجستان موجب اُن جي ديگهه 150 ميل ويڪر ڀُڄ کان ٻلهياري تائين 70 ميل آهي. اُن جي جملي پکيڙ 7 هزار چورس ميل آهي.
هاڻي رڻ جو گهڻو ڀاڱو سُڪو پيو آهي. ڪٿي ڪٿي رڃ ڏسڻ ايندي آهي. گرمي سبب ڪٿي ڪٿي پوٺو تپندو آهي ته پريان پاڻيءَ جي ڏيکاري پيو ڏيندو اهي ويچارا هرڻ پاڻيءَ جي آسري تي ڊوڙي ڊوڙي ساهه ڏيندا آهن. واقفڪار کانسواءِ ٻيو ماڻهو به سچ پچ پاڻي سمجهندو. ننڍڙو پٿر به پري کان جبل جي ڏيکاري پيو ڏيندو آهي.
ٿر ڪڇ جي آمدرفت اُٺن رستي انهيءَ رڻ مان ٿيندي آهي، پر برسات پوڻ وقت رڻ پاڻي بيهندو آهي، جو بعضي ڪن هنڌن تي 4-5 فوٽ يا وڌيڪ اونهو به بيهندو آهي ڪٿي ڪٿي گرڻيون يعني ڌٻڻيون به آهن، جن جيڪڏهن ڪو ماڻهو يا وهٽ اٽڪيو ته نڪرڻ ئي مشڪل!
جيئن جيئن نڪرڻ لاءِ ڪوشش ڪندو، تيئن تيئن ويندو وڌيڪ ڦاسندو، تنهنڪري برساتي موسم رڻ جي مسافري تڪليف واري آهي. ڪٿي ڪو واريءَ جو دڙو آهي، جتي ننڍن ٻوٽن کانسواءِ ٻيو ڪجهه ڪونه ٿئي. اهڙن هنڌن تي مسافر ساهي پٽي اُٺن کي چارو وغيره ڏيندا آهن.
رڻ ڪڇ گجرات جو ھڪ وڏو لوڻياٺو علائقو آهي جنهن جو وڏو حصو ڀارتي رياست گجرات واقع آهي. شروع رڻ ڪڇ ھڪ ضلعو ھيو جنھن جو ھڪ ٽڪرو سنڌ، پاڪستان ھيو. اھو ٻن حصن ورھايل آھي: وڏو رڻ ڪڇ ننڍو رڻ ڪڇ
راجا ڏاهر جو پٽ جيسنگھ سياسي مصلحت خاطر مسلمان ٿي ويو. مگر هن جي اها ڪارروائي خود لاءِ ئي نقصان واري ٿي. ڇو ته ڀرپاسي وارا سڀئي راجا دل و جان سان اسلام قبول ڪري چڪا هئا، هي ئي وقت آهي جنهن کان وٺي عربي اخلاق عادتون سنڌ وارن پيدا ٿيون انهن عربن جي نالن جهڙا نالا پنهنجي ٻارن جا به رکڻ شروع ڪيا.حضرت عمر بن عبدالعزيز جيئن يزيد بن مهلب کي بصري خراسان جي گورنري تان لاٿو، تيئن ساڻن گڏ سندس ڀاءُ حبيب بن مهلب کي به ولايت سنڌ کان معزول ڪري ڇڏيو ان جي جاءِ تي عمر بن مسلم باهلي کي سنڌ جو حاڪم مقرر ڪيو.
ھتان جي ماڻهن کي اسلام بابت پهريون دفعو ڄاڻ 1877ع مغربي مذهبن جي معلومات حاصل ڪرڻ سان پئي. تقريباً ان ئي سال جي لڳ ڀڳ نبي ڪريم صہ جن جي سيرت جو جپاني زبان ترجمو ٿيو. ان وقت تائين ڪوبه جپاني ملسمان نه ٿيو هو، بس هڪ تعليم يافته طبقي کي معلومات خاطر اسلام جي ڄاڻ حاصل ٿي.
جپانين کي اسلام جي ڄاڻ حاصل ڪرڻ جو ٻيو اهم موقعو 1880ع مليو، جڏهن ترڪيءَ جي عثمانيه سلطنت جپان سان سفارتي تعلقات شروع ڪرڻ جپانين ترڪ مسلمانن کي هڪٻئي سان ملائڻ لاءِ هڪ نيويءَ جو جهاز جپان موڪليو. ”ارتغرل“ نالي هي جهاز واپسيءَ تي ٻڏي ويو 609 ماڻهن مان 540 سمنڊ حوالي ٿي ويا.
هونئن چون ٿا ته ميتسو تارو جيڪو ”تاڪا اوڪا“ ذات جو هو، پهريون جپاني مسلمان هو، جنهن 1909ع اسلام قبول ڪيو حج ڪرڻ بعد پنهنجو نالو عمر يامااوڪا رکيو ٻيو جپاني مسلمان بوم پاچيرو آريگا هو جيڪو پڻ انهن ئي ڏينهن واپار جي سلسلي هندستان ويو هو. اتان جي مسلمانن کان متاثر ٿي اسلام قبول ڪيو پوءِ اڳتي هلي پنهنجو نالو احمد رکيو باقي ذات ساڳي آريگا رهڻ ڏنائين.
اڄ ڪلهه جپان اسلام جپاني مسلمانن تي وڌيڪ ٿيڻ تي معلوم ٿيو آهي ته تراجيرو يامادا گهڻو ڪري پهريون جپاني مسلمان هو جيڪو ترڪيءَ وارن جو جهاز ”ارتغرل“ ٻڏڻ بعد ترڪ مسلمانن جي مرڻ جي همدردي ڪرڻ لاءِ ترڪي ويو هو، جتي هن اسلام قبول ڪيو پنهنجو نالو عبدالخليل رکيو حج ڪري وطن موٽيو هو.
هو ڪائڊو - آموري - ايواتي - مياگي - آڪيتا - ياما گاتا - فوڪوشيما - ايباراڪي - توچيگي - گونما - سايتاما - چي با - ٽوڪيو -ڪانا گاوا - نِيگاتا - توياما - اِيشِيڪاوا - فوڪوي - ياماناشي - ناگونو - گيفو - شي زواوڪا - آچي - مي اي - شيگا - ڪيوٽو - اوساڪا - هيوگو - نارا - واڪاياما - توتوري - شيماني - اوڪاياما - هيرو شيما - ياماگوچي - توڪو شيما - ڪاگاوا - اِيهيمي - ڪوچي - فوڪوواڪا - ساگا - ناگاساڪي - ڪوماموتو - اويتا - ميزاڪي - ڪاگوشيما - اوڪي ناوا.
اڀرندڙ سج جي زمين جي نالي سان مشهور آهي اهو علائقو ايشيا جي بلڪل اوڀر هڪ ڊگهي لڪير وانگر واقع آهي. جيڪا اتر کان ويندي ڏکڻ ختم ٿي ٿي.
گهوٽڪِي ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي سکر ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي جنھن جو صدرمقام ميرپورماٿيلو آھي. ھن ضلعي جو قيام 1983 ٿيو.ان کان اڳ ھي شھر سکر ضلعي جو تعلقو ھيو.
هن ضلعي پنج تعلقا آهن جن گهوٽڪي تعلقو ، ميرپور ماٿيلو تعلقو ،اُٻاوڙو تعلقو ،ڏهرڪي تعلقو،خان ڳڙهه تعلقو شامل آهن.
فسا ايران جي صوبي فارس جو آباديءَ جي لحاظ کان چوٿون وڏو شھر فسا شھرستان جي گاديءَ جو ھنڌ آھي. 2016ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 110،825 آھي. ھي ايران جي پراڻن شھرن مان ھڪ آھي جيڪو ھخامنشي بادشاھت وارن ڏينھن قائم ٿيو ھو. زراعت چوپايو مال ھتان جي مکيہ معيشيت آھي. ھي شھر شيراز کان ڪرمان ويندڙ روڊ تي آباد آھي. ھن شھر جي آسپاس ڪڻڪ جي پوک تمام سٺي ٿئي ٿي ان ڪري ھن شھر کي ”ڪڻڪ جو شھر“ بہ سڏيو وڃي ٿو. ھي شھر شيراز جي ڏکڻ 145 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي سامونڊي مٿاڇري کان 1150 ميٽر مٿي آباد آھي. شھر جي 40 سيڪڙو ايراضي ميداني علائقو آھي جڏھن تہ شھر جو باقي 60 سيڪڙو حصو جابلوعلائقي آھي.
فسا ايران جو ھڪ تاريخي شھر آھي جيڪو ھخامنشي بادشاھت وارن ڏينھن آباد ٿيو. شروع ھن شھر جو نالو پسا يا پيشيہ ھو. ساساني دور ھي ايران جو ھڪ وڏو خوشحال شھر ھو. ساسانين ھتي ھڪ قلعو زرتشت مذھب جو ھڪ مندر تعمير ڪرايو ھو. فسا کي 638ع ھڪ خونريز جنگ کان پوءِ مسلمانن فتح ڪيو. ڏھين صدي عيسويءَ ھي درابگرد صوبي جو ٻيو وڏو شھر ھو. صفوي افشاروي دور ھن شھر وڌيڪ ترقي ٿي ھتي بازارون، غسلخانا مسجدون تعمير ٿيون. قجار دور قدرتي وبائن، ڏڪار سياسي وايومنڊل بدلجڻ سبب ھي شھر پنھنجي اڳوڻي اوج وڃائي ويٺو.
فسا جي ميونسپالٽيءَ پاران 1999ع چنڊ ڏسڻ فلڪياتي کوجنا جو ھڪ وڏو ادارو قائم ڪيو ويو آھي. ھن اداري جي عمارت ڪديوري جبل جي چوٽيءَ تي شيراز ويندڙ قومي شاھراھ جي ڀرسان تعمير ڪئي وئي آھن. ھن عمارت ھڪ دوربين، گرھن تي کوجنا جو مرڪز ھڪ تربيتي ھال شامل آھن. ھي ادارو سڄي ايران پنھنجي نوعيت جو ھڪ ساک وارو ادارو آھي.
2016ع ھن شھر جي آبادي 110،825 ھئي. ھتان جا اڪثر رھواسي شيعا مسلمان آھن فارسي ٻولي ڳالھائين ٿا. شيراز، مرودشت جھرم کان پوءِ ھي فارس صوبي جو آباديءَ جي لحاظ کان چوٿون وڏو شھر آھي. ھتي خمسہ عرب نسل جا ماڻھو بہ چڱي تعداد آباد آھن. ترڪ نسل جا بہ ٿورا ماڻھو ھتي جا رھاڪو آھن.
زرعي پيداوار ھي فارس جو ھڪ وڏو مرڪز آھي. ھي شھر ڪڻڪ جي پيداوار سڄي ملڪ مشھور آھي. ناريل کٽا ميوا بہ ھتان جي زرخيز زمين جي مکيہ زرعي اپت شامل آھن. چوپايو مال بہ ھتان جي وڏي صنعت آھي. کير مان ٺھندڙ شيون، گوشت، چمڙو اُن بہ ھتان جي اھم پيداوار شامل آھن.
کاڌي ھتي جا نان مشھور آھن جن کي ”فسائي نان“ سڏيو وڃي ٿو. گلم غاليچا، فراسيون، ليما، نارنگيون، ڏاڙھون، اخروٽ، پستا ڀرت ڀريل ڪپڙا ھتان جون خاص سوکڙيون آھن.
مولانا عبدالواحد سنڌي جون صلاحيتون، انهيءَ پرچي جي ادارت ڪندي صحيح معنى نڪري نروار ٿيون. هن پنهنجي محنت اورچائي سان پرچي کي اوڄ تي رسائي ڇڏيو. اهو هڪ ڪارنامو هو. نئين زندگي جي تاريخ دراصل سنڌي ادب جي تاريخ آهي. پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ سنڌي ادب جيڪو جمود پيدا ٿيو هو، اهو ”نئين زندگي“ ٽوڙيو مولانا سنڌ سنڌي اديبن جي جيڪا همٿ افزائي ڪئي، اها سنڌي ادب جي تاريخ اهم مقام والاري ٿي، جنهنجو ذڪر ڪندي رشيد ڀٽي لکي ٿو:
”اسان همعصر اديبن اسان کانپوءِ جي همعصر ادبي ٽولي جي همت افزائي مولوي صاحب ڪئي. تنهن سنڌي ادب کي ڄڻ نئين زندگي ڏيئي ڇڏي. ٻيا دوست اعتراف ڪن يا نه پر مان پنهنجي ادبي واڌا ويجهه مولوي صاحب جي قدرداني، همت افزائي استاد جيان لڪڻ کڻي ڪم وٺڻ واري ڪردار جو وڏو هٿ سمجهندو آهيان.
عبدالواحد جي والد جو نالو عبدالوارث عرف وارث ڏنو هو. عبدالواحد اڃا ننڍو ئي هو، جو سندس والد گذاري ويو. پهرين عبدالواحد ”مدرسته قاسم العلوم“ گهوٽڪي پڙهيو. اُتي کيس انگريزي پڙهڻ جي شوق پيدا ٿيو. پاڻ مولانا دين محمد وفائي جي مدد سان سر عبدالله هارون کان اسڪالرشپ حاصل ڪري، 1922ع جامعه مليه دهلي وڃي داخل ٿيا، جتي عبدالواحد کي مولانا محمد علي جوهر، ڊاڪٽر محمد علي بجنوري، خواجا عبدالحئي جهڙا استاد مليا. عبدالواحد محنتي ته اصل کان هئو، تنهنڪري نوڪري به ڪندا هئو ته تعليم به پرائيندو هئو. اڳتي هلي کيس ”بورڊنگ هائوس جي هر منزل“ جو انچارج بڻايو ويو.
پاڪستان ٺهڻ کانپوءِ 15نومبر 1948ع تي پاڪستان جي آبادڪاري جي وزارت پاران پاڪستان جي انتظام هيٺ، خبرن جي هڪ بليٽن اردو سنڌي ڇپجڻ لڳي. مولانا سنڌي انهي جو اسسٽنٽ ايڊيٽر مقرر ٿيو. اها هفتيوار شايع ٿيندي هئي. جنوري 1950ع ساڳئي بليٽن کي هڪ خاص علمي ادبي رسالي لاءِ وزارت اطلاعات نشريات جي حوالي ڪيو ويو. ان جو پهريون پرچو مولانا عبدالواحد سنڌي جي ادارت هيٺ فيبروري 1950ع نڪتو .ان کانپوءِ اهو پرچو هر مهيني باقاعدي ڇپجڻ لڳو.
سنڌي ادب ڪهاڻي نويس عورتن کي اڳتي آڻڻ سندن همت افزائي ڪرڻ به مولوي صاحب جو نالو سنڌي ادب جي تاريخ اهم جڳهه والاريندو. ثميرا زرين مهتاب محبوب، رشيده حجاب جا نالا انهي سلسلي ڳڻي سگهجن ٿا، جن جي پهريان افسانا ’نئين زندگي‘ مولانا عبدالواحد سنڌي ئي ڇاپيا هئا.
پرائمري کان ستين درجي تائين پنهجي ڳوٺ پڙهيو، اٺين درجي کان مئٽرڪ تائين تعليم ميرپورماٿيلي گورنمنٽ هاءِ اسڪول مان حاصل ڪـيائين. انٽر گورنمينٽ ڊگري ڪاليج گهوٽڪي مان ڪيائين. شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ’بين الاقوامي تعلقات‘ شعبي ايم. اي فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن ڪيائين. ان کان سواءِ آنرس سائيڊ بي اي به فرسٽ ڪلاس فرسٽ پاس ڪيائين.
ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ڊرامانويس، ترجمانگار، ڪالم نويس، تنقيدنگار، پبلشر، ٽي وي هوسٽ، ڊائريڪٽر صحافي ممتاز بخاري، پهرين جون 1968ع تي گهوٽڪي ضلعي جي ڳوٺ جهانپور شريف پيدا ٿيو.
حجر اسود شروع ھڪ سڄو پٿر ھيو پر ھن وقت 7/8 ننڍن ننڍن ٽڪرن ورھايل آهي اھي ٽڪرا وري چاندي جي ٺھيل ھڪ خاني نصب ڪيا ويا آهن. انھن ٽڪرن کي ماضي کوڙ ڀيرا سيمنٽ سان ڳنڍيو ويو هو. ڪعبي جنھن ڪنڊ تي اھو نصب ٿيل آھي ان ڪنڊ کي الرڪن الاسود چوندا آهن. ڪعبي جي مخالف ڪنڊ ٻيو پٿر حجر السعادہ نصب ٿيل آھي. ان ڪنڊ کي يمني ڪنڊ سڏيندا آهن. حجر اسود جي ڀيٽ ٿورو ھيٺ لڳل آھي چاندي جو فريم مستقل ھٿن لڳڻ جي ڪري گسي ويندو ھو ان ڪري ان کي تبديل ڪيو ويندو رھيو.
اسلامي روايتن مطابق اھو پٿر آدم حوا جي وقت جو آھي. اھو ڪعبي اسلام کان اڳ واري بت پرستي واري دؤر م 605ع نبوت کان پنج سال اڳ محمد صه ڪعبي جي ڀت نصب ڪيو ويو ھو. ان کان پوء اھو ڀڃي ٽڪرا ٽڪرا ٿي ويو ھو جنھن بعد ٽڪرا ملائي چاندي جي ٺھيل خاني جڙي ڪعبي نصب ڪيو ويو. حج مسلمان ڪعبي جي طواف وقت ان ڀرسان ترسي ان کي چمندا آھن. روايت مطابق حضرت محمد صہ ان کي چميو ھيو ان ڪري مسلمان ان کي چمندا آھن. مسلمان ان جي پوڄا ناھن ڪندا.
سج 140 ميل في سيڪنڊ جي رفتار سان اسان واري ڪهڪشان يعني کيرائين واٽ جي مرڪز جي چوڌاري چڪر هڻي ٿو. سج ان مرڪز کان 26000 نوري سالن جي مفاصلي تي ڦري ٿو جيئن اسان جي ڌرتي 365 ڏينهن ڦيرو پورو ڪري ٿي، تيئن سج کي ڦيرو ڪرڻ اڍائي سؤ ملين سال لڳن ٿا. ساڳي وقت سج پنهنجي محور تي به گول ڦرندو رهي ٿو. ڌرتي پنهنجي چوڌاري اهو ڦيرو 24 ڪلاڪن پورو ڪري ٿي، پر سج جنهن جو قطر ڌرتيءَ کان سؤ ڀيرا وڏو آهي تور ڌرتيءَ کان 330،000 ڀيرا ڳرو آهي، ان جو وچيون حصو 25 ڏينهن ڦيرو پورو ڪري ٿو مٿيون هيٺيون حصو 36 ڏينهن !
ڪيترا اهو ئي سوچيندا ته اهو ڀلا ڪيئن؟ سج جي گول بال جو ڪجهه حصو 25 ڏينهن ڦيرو پورو ڪريو وٺي ته ڪجهه حصو 11 ڏينهن وڌيڪ لڳايو ڇڏي!
اهو ان ڪري جو ڌرتي يا چنڊ وانگر سج هڪ کينهون يا بال ناهي، پر گئس جو ڦورو آهي. سج هائڊروجن هيليم گئس جو وڏو بال آهي، جيڪي گئسون لڳاتار ٻرنديون رهن ٿيون.
کيرائين واٽ، مِلڪي ويَ يا کير پَٽي ڪهڪشان (اهي لفظ لاطيني لفظن جو ترجمو آهن، جيڪي وري يوناني لفظن تان ورتا ويا آهن) هڪ پٽيدار گھنڊيدار ڪهڪشان آهي، جيڪا ڪهڪشائن جي مقامي جهڳٽي جو حصو آهي. جيتوڻيڪ اها مشاهدائتي ڪائنات اربين ڪهڪشائن مان هڪ آهي، پر جيئن ته اها اسان جي گرهه ڌرتيءَ جو گھر آهي، تنهن ڪري انسانذات وٽ ان ڪهڪشان جي خاص اهميت آهي. کيرائين واٽ ڪهڪشان جو سنواٽو رات جو آسمان تجلي جي پٽيءَ جي صورت نظر ايندو آهي. تجلن جي ان ظاهري پٽيءَ ڪري ئي کيرائين واٽ ڪهڪشان تي اهو نالو پيو آهي.
سڄي کير پٽي يا کيرائين واٽ ڪهڪشان کوڙ ننڍا ننڍا پَٽا يا واٽون آهن جن مان هر هڪ لکين تارا آهن. انهن ننڍن پَٽن کي گس يا واٽ سڏيون ٿا. جنهن گس اسان جو سج سرشتو يا سِج منڊل آهي، اهو اسان اونهاري جي رات جو اُڀ سولائيءَ سان ڏسي سگهون ٿا. چوَن ٿا ته اسان جي کيرائين واٽ ڪهڪشان اڃا به ڪنهن مَها ڪهڪشان جو حصو آهي ان جي مرڪز چوڌاري ڦِري يا چڪر هڻي ٿي.
اسان جو هي سنسار اڻکٽ آهي. ڄاتل سنسار کربين کير پٽا يا ڪهڪشائون آهن. هر ڪهڪشان جو قدبت بيهڪ پنهنجي قسم جي آهي. هر کير پٽي کربين تارا آهن. اسان جو سج به هڪ تارو آهي، جيڪو اسان جي کير پٽي، کرائين واٽ يا مِلڪي ويَ موجود آهي. اسان جي کيرائين واٽ ڪهڪشان جي شڪل ڪيئن آهي؟ اچو ته سمجهون.
ڌرتيءَ جيان سج جا ٻيا گرهه به پنهنجي سرائِي تي چوڌاري ڦرندي رهندي سج چوڌاري چڪر هڻندا رهن ٿا. سڄو سج منڊل وري کيرائين واٽ ڪهڪشان جي وچ چوڌاري چڪر هڻندو رهي ٿو. ڌرتيءَ کي سج جي چوڌاري چڪر هڻڻ هڪ ورهه لڳي ٿو، ته سج کي پنهنجي کير پٽي جي مرڪز جي چوڌاري چڪر پورو ڪرڻ 2200 لک سال لڳي وڃن ٿا.
عدالتي نظام لاءِ لکي ٿو ته ملڪ جو فوجداري قاعدو ڏاڍو سخت آهي. عام رواجي ڏوهن لاءِ هٿ پير ڪپڻ جي سزا آهي. ڪوڙي شاهدي ڏيڻ واري جا هٿ پير ڪپيا وڃن ٿا. جيڪڏهن ڪير ڪنهن جي اک ڪڍي ٿو ته ان لاءِ موت جي سزا آهي. ڇو جو اک ڪڍڻ واري هڪ ڪارائتي انسان کي بيڪار بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي. ڏوهه صفا گهٽ آهن. ڇو جو بادشاهه سندس جاسوس ڏوهه ڪندڙ کي پاڇي وانگر لڳل محسوس ٿين ٿا.
عسڪري حوالي سان لکي ٿو ته مرڪز عسڪري شعبو آهي. جنهن ڇهه لک سپاهي آهن، جيڪي جدا جدا عملدارن جي ماتحت آهن. جنگي هٿيارن ساڍا پنج فوٽ ڪمان، چمڙي جي ڍال، تلوار ٻيا ڪيترائي هٿيار شامل آهن. لڙين مخالف ڌريون نه فصلن جو نقصان ڪن نه ئي هارين کي تنگ ڪن. لڙاين دوران به پورهيت پنهنجي ڪمن رڌل رهن ٿا.
ميگئسٿنيز، چندرگپت جون انتظامي خوبيون ڄاڻائيندي لکي ٿو ته، سڄو ملڪ پرڳڻن ورهايل آهي، جن مٿان گورنر مقرر آهن. بادشاهه کي پنهنجا صلاحڪار آهن، جيڪي کيس جدا جدا ڪمن مدد ڪن ٿا. ضلعي جا آفيسر جن کي هو ايگرو نالي سان سڏي ٿو، سي زمين جي ماپ، پاڻي ماپ سان ڏيڻ، کيتي، ٻيلن کاڻين جا انچارج آهن.
شهري انتظام جي حوالي سان لکي ٿو ته شهر هڪ قسم جي ميونسپالٽي آهي، جيڪا مسافرن جي رهائش، ڄم، موت جو حساب رکڻ، وڻج واپار، تور، ماپ بازار جي اگهن جي نگراني، ڍل جي وصولي ليلام جو حساب ڪتاب رکڻ جو بندوبست ڪري ٿي.
سماجي حالتن بابت لکي ٿو ته ماڻهو زندگي ڏاڍي سادي گذارين ٿا. ڳوٺن شهرن گهر گهڻو ڪري ڪاٺ جا آهن. ماڻهو ايڏا ايماندار آهن جو ڪير به گهر جي دروازي کي ڪلف نٿو هڻي.
مارگريٽ ٿيچر جو جنم انگلينڊ جي شھر گرانٿم ٿيو. سندس والد الفريڊ رابرٽس ھڪ دڪاندار ھو جيڪو اڳتي ھلي پنھنجي شھر جو ميئر بنيو. ھن کي ننڍپڻ کان ئي سياست جو شوق ھو. ھن آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ مان ڪيميسٽريءَ جي تعليم حاصل ڪئي. شاگرديءَ واري زماني آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ جي ڪنزرويٽو ائسوسيئيشن جي پھرين خاتون صدر بني. 1947ع تعليم پوري ڪرڻ کان پوءِ چار سال ھڪ ڪيميائي محقق طور ڪم ڪيائين. انھيءَ دوران ھوءَ وڪالت جو اڀياس ڪندي رھي 1954ع وڪالت جي پريڪٽس ڪرڻ لڳي. 1951ع ھن جي شادي ڊينس ٿيچر سان ٿي. 1953ع کيس جاڙا ٻار ڄاوا جن مان ھڪ ڇوڪرو ھڪ ڇوڪري ھئي.
ھن جي ٻئي دور کي پرڏيھي پاليسين جي ڪاميابيءَ جو دور پڻ قرار ڏئي سگھجي ٿو. آمريڪا برطانيہ جا تعلقات وڌيڪ محفوظ ٿيا. ھن نيٽو برطانيہ جي نيوڪلائي پروگرام جي پرزور حمايت ڪئي سوويت يونين جي مخالفت ڪئي. آفريقا ھن زمبابوي جي آزاديءَ جي حمايت ڪئي، البت ڏکڻ آفريقا جي حڪومت جي حمايت سبب کيس تنقيد جو نشانو بنايو ويو. 1984ع ھن يورپي يونين جي بجيٽ کي ملندڙ برطانيہ جو حصو گھٽائي ڇڏيو. ھن يورپي يونين جي وڌندڙ سياسي اثررسوخ ھڪ سڪي جي مخالفت ڪئي. انھيءَ ڪري ھن جي پنھنجي پارٽي اختلافن جو شڪار ٿي وئي ھن جي ڪابينہ جي ڪجھ وزير استعيفائون ڏئي حڪومت کان جدا ٿي ويا.
ٻيو ڀيرو وزيراعظم ٿيڻ شرط ھن ملڪ ھڙتالون ڪرائيندڙ ٽولن جا اختيار گھٽائڻ لاءِ عملي قدم کنيا. مختلف ادارن جي ٽريڊ يونين پاران ٿيل ھڙتالن سبب 79-1978ع ملڪ جو ڪاروھنوار سخت متاثر ٿيو ھو. ھن زبردستي دوڪان بند ڪرائڻ، ميمبرن جي ووٽ بنان احتجاج ڪرائڻ ھڙتالون ڪرائڻ وارن جي خلاف سخت قانون ٺاھيا. 1984ع آئرش ريپبلڪ آرميءَ پاران ڪنزرويٽو پارٽيءَ جي ھلندڙ اجلاس تي بم جو حملو ڪيو ويو جنھن مارگريٽ ٿيچر ذري گھٽ موت کان بچي وئي. 1986ع ھن گريٽر لنڊن ڪائونسل کي بند ڪري ڇڏيو. ھن جي ٻئي دور برطانيہ جي معاشري طرز حڪومت وڏيون تبديليون آيون.
مارگريٽ ھلدا ٿيچر يا بارونيس ٿيچر ، برطانيہ جي ڪنزرويٽو پارٽيءَ سان تعلق رکندڙ سياستدان وزيراعظم ، يورپ جي پھرين خاتون وزيراعظم. ويھين صديءَ برطانيہ جي واحد شخصيت جنھن کي لاڳيتو ٽي ڀيرا وزيراعظم چونڊجڻ جو اعزاز حاصل ٿيو. 1827ع کان پوءِ ھوءَ برطانيہ جي سڀ کان ڊگھي عرصي تائين وزيراعظم رھي. ھن پنھنجي ملڪ جي معيشيت کي مضبوط بنايو سندس شمار برطانيہ جي انتھائي ڪامياب ساک وارن سياستدانن ٿئي ٿو.
1989ع ھن پول ٽيڪس لاڳو ڪيو جنھن سبب نہ فقط ھن جي خلاف عوامي مظاھرا ٿيا بلڪ ھن جي پارٽيءَ بہ مخالفت وڌي وئي. 22 نومبر 1990ع تي ھن وزيراعظم جي عھدي تان استعيفا ڏيڻ جو اعلان ڪيو.
سنڌ ادبي ميلو يا سنڌ لٽريچر فيسٽيول مخفف: ايس ايل ايف ھڪ سالياني ادبي گڏجاڻي آھي، جنھن کي سنڌ ادبي فائونڊيشن پاران منظم ڪيو ويو ويندو آھي. ايس ايل ايف لفظن جي طاقت، ثقافت، موسيقي، امن رواداري جو جشن ملهائي ٿو. ان جو مقصد اهو اجاگر ڪرڻ آهي ته سنڌ شاهوڪار متحرڪ ثقافتن روايتن جو مالڪ آهي. ايس ايل ايف جو مقصد قائم ڪيل اڀرندڙ اديبن لاءِ انهن جي پڙهندڙن سان ملڻ مداحن سان ٽيڪاٽپڻي ڪرڻ جو هڪ جڳهه مهيا ڪرڻ آهي. ايس ايل ايف جي ٽن ڏينهن واري تقريب صوبي جي ادبي ثقافتي روايتن کي ڀيٽا پيش ڪئي ويندي آهي.
ميلي ڪيترائي ميڙاڪا رٿيل ھوندا آھن جن جو مقصد ھنن ڳالھين کي نمايان ڪرڻ ھوندو آھي جھڙوڪ: سنڌ جا سماجي مسئلا، سنڌي ثقافت، سنڌي ٻوليء سان لاڳاپيل مسئلا، سنڌي ادب ٿيندڙ ترقيون وغيره. ان کان علاوه ھٿ جي ھنر جا اسٽال، ڪتابن جا اسٽال گڏوگڏ لوڪ ڳائڻ شاعرن جي مشاعرن جو پڻ انتظام ڪيو ويندو آھي. مختلف ڪتابن جو مھورت بہ ميلي جي رونقن جو حصو ھوندو آھي.
ٻيو ڀيرو ساڳئي هوٽل بيچ لگزري هوٽل ڪراچيءَ 27-29 آڪٽوبر کان 2017 منعقد ٿيو. هي تقريب ڪيترن ئي بيٺڪن تي مشتمل هئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي سماجي مسئلن، سنڌي ثقافت، سنڌي ٻوليءَ سان لاڳاپيل مسئلن، سنڌي ادب جي ترقيءَ کي اجاگر ڪرڻ هيو. تقريب دوران ڪتابن جا اسٽال، هٿ جي هنر جا اسٽال، مشاعرا لوڪ گيتن جا موسيقي جا پروگرام پڻ شامل هيا
ٽيون ڀيرو سنڌ ادبي فائونڊيشن، سنڌ حڪومت جي معلوماتي خاتي انڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ پاران گڏيل طور تي 22 کان 24 فيبروري 2019 تائين بيچ لگزري هوٽل ڪراچيءَ گذريل ميلن وانگر ميلو منعقد ڪيو ويو. هن ڀيري ميلي ثقافت، ٻولي، سياست، تصوف ادب تي ڪيترائي ميڙاڪا ٿيا. ڪراچي جو ماضي به ان تقريب جي اهم بحثن مان هڪ هو.
ھي ڏڻ پهريون دفعو نومبر 2016ع بيچ لگزري ھوٽل ڪراچيءَ منعقد ڪيو ويو. تقريب صوفي ڳائڻي عابده پروين، سيف سميجو، امب جوڳي، صحافي حامد مير، وست اللھ خان، سياستدان رضا رباني، اياز لطيف پليجو، سسئي پليجو، اعتزاز حسين، اداڪاره صنم بلوچ، صابرين حسباڻي سميت ڪيترن ئي عوامي شخصيتن شرڪت ڪئي.
لائيو ڪوريج سان گڏ، مختلف قسم جون ڪهاڻيون، رپورٽون، پروگرام تعفا پڻ تيار ڪيا ويا آهن. ڪيترائي ٽي وي چينل اخبارون خبرون ايس ايل ايف متعلق ڪالم پڻ شايع ڪن ٿيون. ٽن ڏينهن دوران مختلف سيشنن سميت ڪتاب جي رونمائي مختلف موضوعن تي بحث، ٿيٽر، ميوزڪ مشاعرا پڻ رٿيل هوندا آهن.
ڪيترن ئي ممتاز عوامي شخصيتن پڻ ھن فيسٽيول شرڪت ڪئي آھي، جن صوفي ڳائڻي عابده پروين، سيف سميجو، صحافي حامد مير، وسعت الله خان، سياستدان رضا رباني، اياز لطيف پليجو، سسئي پليجو، اعتزاز احسن، اداڪار صنم بلوچ، صبرين ھيسباڻي ٻيا شامل آهن.
نصير گوپانگ زوهيب ڪاڪا ٻئي پيشي جي حوالي سان صحافي آهن جيڪي ميلي جا انچارج آهن. ايس ايل ايف جو بنياد نصير گوپانگ رکيو زوهيب ڪاڪا ميلي جو صلاحڪار مئنيجنگ ڊائريڪٽر آهي.
غزني ڏکڻ افغانستان جو ھڪ تاريخي شھر آھي جيڪو ڪابل کان قنڌار ويندڙ شاھراھ تي آباد آھي. ماضيءَ ھن شھر کي غزنين يا غزنہ پڻ ڪوٺيو ويندو ھو. سامونڊي مٿاڇري کان 2225 ميٽر اوچائيءَ تي آباد ھي افغانستان جي صوبي غزنيءَ جي گاديءَ جو ھنڌ آھي ڪابل شھر کان 150 ڪلوميٽر ڏکڻ آباد آھي. 2021ع جي انگن اکرن مطابق ھن شھر جي آبادي 190.000 ماڻھن تي مشتمل آھي. ھن کي اوليائن جو شھر پڻ سڏيو وڃي ٿو.
998ع کان 1030ع تائين بادشاھيءَ جي مسند سلطان محمود غزنويءَ جي ھٿ رھي. ھي سلطان عالمن، اديبن مفڪرن جو وڏو قدردان ھو جنھن ڪري ھي شھر فارسي علم ادب جو گھوارو بنجي ويو. 1504ع ھي شھر مغل بادشاھ ظھيرالدين بابر فتح ڪيو 1738ع تائين مغل شھنشاھيت جو حصو رھيو. ان بعد ھي شھر ايران جي نادر شاھ فتح ڪيو. اڳتي ھلي ھتي دراني گھراڻي جي بادشاھت قائم ٿي.
جيڪڏهن ان جنس جي مشاھداتي، ڪٿيل، دليلن سان حاصل ڪيل يا اندازي مطابق آبادي جو تعداد ڏھن سالن يا ٽن پيڙھين ، پوء ٻنھي عرصن مان جيڪو بہ ڊگھو ھجي، اڌ کان گھٽجي وڃي ان شرط سان تہ آبادي جي لاٿ جو سبب سمجھ ايندڙ ختم ٿي سگھندڙ ھجي تہ اھا جنس غير محفوظ سمجھي ويندي ھن معيار جي آزمائش ھيٺين مان ڪنھن به ھڪ سان ٿي سگھندي آهي:
ٻاھران آيل جنسي گروپن جو اثر جنھن نسلي گاڏڙ ساڏڙ يا ٻئي نسل سان لڳ ، ٻئي نسل مان بيماريون لڳڻ , گدلاڻ ڪندڙ , مقابلا ڪندڙ مفت خور جاندار شامل آهن.
ٻئي ڏھاڪي ڏھن سالن اندر يا ٽن پيڙهين ، پوءِ جيڪو عرصو وڏو ھجي، جيڪڏهن ان جنس جي آبادي يا تعداد ويھ سيڪڙو لاٿ اچي ان جو مٿين 1 کان 5 تائين ڏنل سببن مان ڪو ھڪ سبب ظاھر ٿئي يا اندازي اچي.
جيڪڏهن جنسي گروپ جي وجود جو دائرو 20000 ھزار چورس ڪلوميٽرن جي علائقي کان گھٽ ھجي. يا ان جي رھائش جو علائقو 2000 ھزار چورس ڪلوميٽرن کان گھٽ ھجي آھي ٻئي اندازا ھيٺ ڏنلن مان ڪي بہ ٻہ شرط ظاھر ڪن تہ سمجھيو ويندو تہ جنس غير محفوظ آھي:
انٽرنيشنل يونين فار ڪنزروييشن آف نيچر ھن درجي جنسون داخل ڪرڻ جا کوڙ معيار مقرر ڪيا آھن. جنسي گروپ غير محفوظ ٿيڻ جو مطلب اھو ناھي تہ اھي صفا خطري اچي ويون ھجن پر جيڪڏهن ھيٺ ڏنل پنج معيارن مطابق جيڪڏهن انھن جي نابود ٿي وڃڻ جو خدشو موجود ھجي تہ سمجھيو ويندو تہ اھي جنسي گروپ غير محفوظ آھن: