polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
اڪبر جي دور سنڌ تي مرزا جاني بيگ جو خود مختيار راڄ هو، 1573ع مغلن بکر جو قلعو اڳ ئي فتح ڪري ورتو هو, پر ملتان جي مغل گورنر کي سيوهڻ ٺٺي کي فتح ڪرڻ لاءِ ڪيل فوجي ڪاهن شڪست آئي هئي، تنهنڪري اڪبر کيس وڌيڪ فوجون موڪليون، جن جي جاني بيگ جي سنڌي فوجن سان 1591ع سيوهڻ وٽ جنگ لڳي، ان جنگ مرزا جاني بيگ هارائڻ کانپوءِ مغل فوج آڏو هٿيار ڦٽي ڪيا. اڪبر هاڻوڪي راجسٿان رياست جنهن کي تڏهن راجپوتانا ڪوٺيو ويندو هو، اها وڏي ايراضي ڪيترن ئي هندو راجپوت راجائن جي عمرڪوٽ سميت ڪيترين ئي رياستن رجواڙن تي ٻڌل هئي، انهن مان گهڻن راجائن سان جنگيون ٻيون حڪمت عمليون هلندي کين پنهنجي اثر هيٺ آندائين.
جنهن کانپوءِ سندس پٽ، شهزادو سليم، جهانگير جي شاهي نالي سان تخت نشين ٿيو، اڪبر جي حياتي انارڪلي نالي ڇوڪري جو شهزادي سليم سان عشق وارو قصو به رونما ٿيو هو، روايتن موجب اڪبر کي جڏهن 1599ع ان عشق جو پتو پيو ته هن هڪ عام ڇوڪري جي اهڙي جرئت تي کيس سزا طور هڪدم زندھ ڀِت چونڊڻ جو حڪم ڏنو کيس قلعي جي ديوار چونڊيو ويو، عشق جي اها دلچسپ انوکي ڪهاڻي تمام گهڻي مشهور آهي، ان قصي تي ته سڀ متفق آهن، پر ڪجھ تاريخدان انارڪلي جي لاهور واقع مزار جو حوالو ڏئي کيس زندھ ڀت چونڊڻ واري واقعي تي يقين نٿا رکن.
روايتن موجب اهو رستو 3 صدي قبح مسيح هندستان جي موريا گهراڻي جي بادشاھ چندر گپت موريا جي دور به ڪنهن نه ڪنهن شڪل موجود هو, جنهن کي شير شاھ سوري وڌيڪ بهتر ڪرايو هو، واپاري قافلن جي سهوليت لاءِ رستي جي پاسن تي وڻ پوکايا هئا، پوءِ انگريزن ان کي اڃا وڌيڪ ترقي ڏياري، اهو رستو هن وقت به استعمال آهي، ان کي “جرنيلي سڙڪ” به چيو ويندو آهي، مشهور صحافي رضا علي عابدي ان رستي تي پنهنجي سفرنامي وارو ڪتاب “جرنيلي سڙڪ” به لکيو آهي، جيڪو تاريخي، ادبي سياحتي شاهڪار ليکيو وڃي ٿو.
1599ع اڪبر دکن اُٿيل بغاوت روڪڻ رڌل هو ته اقتدار جي بُکئي پٽ جهانگير پنهنجي پيءُ خلاف بغاوت به ڪئي، جيڪا ناڪام بڻائي وئي، اڪبر پاران کيس سخت سزا ڏيڻ جو فيصلو ڪيو ويو هو، پر اڪبر جي راڻين رقيہ بيگم، سليمہ بيگم سندس والدا حميده بانو بيگم پاران زور ڀري ڪيل سفارشن تي اڪبر کيس معاف ڪري ڇڏيو هو.
جهانگير جي وفات کانپوءِ سندس پُٽ شهريار کي تخت تي ويهاريو ويو، پر محلاتي سازشن ذريعي شهريار جي ڀاءُ شاھجهان پاران شهريار کي تخت تان لاهي پهرين سندس اکيون ڪڍي کيس انڌو ڪيو ويو پوءِ کيس سندس ڪجھ حمايتين سوڌو قتل ڪيو ويو.
ترقيءَ جو اھو سفر بعد بہ جاري رھيو. 2000ع ھن شھر کي 9 شھري ڳوٺن ورھايو ويو. ھن وقت انھن ڳوٺن جو تعداد وڌي 15 ٿي ويو آھي. انھن ڳوٺن کي ملائڻ لاءِ ڪشاديون سڙڪون تعمير ڪيون ويون آھن. 25 سيپٽمبر 1981ع تي ھتان جي رھواسي سينڊرا ڊي اوڪونر آمريڪا جي سپريم ڪورٽ جي پھرين خاتون جج طور قسم کنيو. 1985ع ملڪ جي سڀ کان وڏي نيوڪلائي پاور پلانٽ بجليءَ جي پيداوار شروع ڪئي. 1987ع پوپ جان پال مڌر ٽريسا ھن شھر جو دورو ڪيو. 1990ع واري ڏھاڪي ھتي ڏيھ پرڏيھ کان ڪيترائي پناھگير اچي آباد ٿيا. 2000ع ھتان جي اسڪولن 43 مختلف ٻولين تعليم ڏيڻ جي شروعات ٿي. 1992ع سٽي ھال جي 20 ماڙ نئين عمارت جو افتتاح ٿيو.
1848ع جڏھن آمريڪا ميڪسيڪو وچ ھلندڙ جنگ ختم ٿي تہ ميڪسيڪو جا اتريان علائقا آمريڪا جي ھٿ ھيٺ اچي ويا انھن علائقن جا رھواسي آمريڪا جا رھواسي بنجي ويا. 1863ع موجودھ فينڪس جي اتر اولھ وڪنبرگ نالي ھڪ ننڍڙو شھر آباد ٿي ويو. 1865ع ورڊي نديءَ جي ڪپ تي آمريڪي فوجين فورٽ يڪڊوويل نالي سان ھڪ قلعو تعمير ڪرايو. ھن قلعي جي ويجھو 1866ع سالٽ نديءَ جي ڏاکڻئين ڪناري تي ھڪ فوجي ڪئمپ قائم ڪئي وئي. وقت سان گڏ ڪجھ ٻيون ننڍيون ننڍيون وسنديون ڀرپاسي وارن علائقن قائم ٿينديون ويون. اڳتي ھلي انھن سمورين وستين کي پاڻ ملائي ٽيمپي شھو جو بنياد وڌو ويو.
فينڪس ڏکڻ اولھ آمريڪا جو ھڪ مکيہ شھر آھي. جيڪڏھن اوھان تُوسان شھر کان فليگ اسٽا ف شھر طرف سفر ڪندا تہ فينڪس جو شھر بلڪل اڌ پنڌ تي ايندو. ھي شھر ميڪسيڪو جي سونوئيتا واري سرحد کان 240 ڪلوميٽر نوگالس سرحد کان 290 ڪلوميٽر اتر واقع آھي. ھن شھر جي سرزمين سراسري طور تي سامونڊي سطح کان 331 ميٽر مٿي آھي سونوران ريگستان جي اترئين ڇيڙي وٽ آباد آھي. فينڪس جي شھري علائقي کي ”سج جي ماٿري“ ڪوٺيو وڃي ٿو سالٽ ندي ھن شھر جي ڏاکڻئين حصي مان گذري ٿي.
فينڪس آمريڪا جي رياست ايريزونا جي گاديءَ جو ھنڌ وڏي وڏو شھر آھي. 2020ع جي انگن اکرن مطابق، ھن شھر 1608139 ماڻھو رھن ٿا. ھي آباديءَ جي لحاظ کان آمريڪا جي گڏيل رياستن جو پنجون نمبر وڏو شھر آھي. ھي آمريڪا جي گڏيل رياستن جو واحد گاديءَ جو ھنڌ آھي جنھن جي آبادي ڏھن لکن کان مٿي آھي. ھي ايريزونا رياست جو پکيڙ جي لحاظ کان بہ وڏي وڏو شھر آھي. ھن جي ڪل پکيڙ 1342 چورس ڪلوميٽر آھي. فينڪس جو بنياد 1867ع پيو 1881ع ھن کي شھر جو درجو مليو.
1960ع کان وٺي ھاڻي تائين ھي شھر لاڳيتو وڌندو ويجھندو رھيو آھي ھن شھر جي ڪاروبار خاطرخواھ واڌارو آيو آھي. 1960ع واري ڏھاڪي جي پڄاڻيءَ تائين سياحت جي شعبي ھي آمريڪا جو ٽيون نمبر وڏو شھر بنجي ويو. 1960ع فينڪس ڪارپوريٽ سينٽر جي عمارت جڙي راس ٿي. 341 فوٽ اوچي ھيءَ عمارت ان وقت ايريزونا رياست جي وڏي وڏي عمارت ھئي. ساڳئي ئي دور ٻيون بہ ڪيتريون ئي بلند قامت عمارتون جڙي راس ٿيون جن ھيٺيون عمارتون ذڪر لائَق آھن:
4 مئي 1868ع تي فينڪس کي ھڪ ننڍي شھر جو درجو ڏنو ويو. ساڳئي سال جون ھتي پھريون ٽپال گھر کوليو ويو جيڪ سويلنگ ان جو پھريون پوسٽ ما سٽر مقرر ٿيو. 12 فيبروري 1871ع تي ميريڪوپا ڪائونٽي جو بنياد رکيو ويو. 25 فيبروري 1881ع تي فينڪس کي شھري حيثيت ڏني وئي. ان وقت ھن جي آبادي اٽڪل 2500 ماڻھن تي مشتمل ھئي.
فينڪس کي 1880ع واري ڏھاڪي ريل وسيلي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍيو ويو. 4 نومبر 1888ع ھتي چيمبر آف ڪامرس جو قيام عمل آيو. 1885ع ھتي پھريون ھاءِ اسڪول کليو جنھن کي فينڪس يونين ھاءِ اسڪول جو نالو ڏنو ويو.
ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه لکيو آهي جنهن مان ڪجه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان لکن ٿا ته “ ابن جرير وڏي تفسير مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو هن جون مختلف فنن خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون پاڻ مجتهد امام هئا ” .
امام سيوطي رح طبقات المفسرين لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن هن جي دور ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن فقيه سنت ، طرق ، صحيح سقيم ناسخ منسوخ احوال صحابه تابعين کي ڄاڻيندو هو.
ابن ڪثير رح البدايه والنهايه لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ڪنڊ ڪرڇ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ڪامل مفسر هن کان علاوه اصول فروع نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن هر ڏينهن 40 ورق لکندا هئا .
خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ فضيلت جي .
تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي .
امام محمد بن جرير رح جن جي ولادت باسعادت 224 هجري طبرستان جي شهر آمل ٿي ، هي اهو دور هو جڏهن سلطنت عباسيه جو عروج هو سندس سڄي جمار عهد خلافت عباسيه گذري ، طبرستان هن وقت پڻ سياست مذهبي حلقن جنهن معتزلي ، خوارج ، باطني جو گهوارو هو ابن جرير جي ٻيهر طبرستان ورڻ وقت روافض جو عروج ٿي ويو هو
ابن جرير رح جو نالو ، محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري الآملي هو سندس کوڙ سار لقب آهن جنهن الامام ، المجتهد ، المفسر ، المورخ، المحدث ، الحافظ ، العلامه ، اللغوي ، المقريءَ سندس اهي سڀئي القاب سندس بزرگيت تي دلالت ڪن ٿيون .
ابن جرير رح هڪ آسودي گهراني اک کولي ، سندس پيءُ هڪ ڏينهن خواب ڏٺائين ته ابن جرير رح نبي ڪريم ﷺ جي ٻنهي هٿن جي وچ آهن نبي ڪريمﷺ جي هٿن مبارڪن پٿريون آهن جنهن کي ابن جرير رح کڻي اڇلائي رهيا آهن ، عالمن کان جڏهن هن جي تعبير پڇا ڪيائين ته انهن چيو ته اوهان جو پٽ وڏو ٿي ڪري دين جي خدمت سرانجام ڏيندو اهو خواب ابن جرير جو علم حاصل ڪرڻ جو سبب بڻيو.
ابن جرير رح ستن سالن قرآن مجيد حفظ ڪيائين اٺن سالم امامت جهڙو فريضو انجام ڏنائين نون سالن حديث لکڻ شروع ڪيائين جڏهن سورهن سالن جا ٿيا ته اماماحمد بن حنبل رح جي زيارت جو شوق بغداد ڏانهن سفر ڪرڻ شروع ڪيائين ، سندس سڄو خرچ بار پيءُ کڻدو هو جڏهن سندس والد جو انتقال ٿيو ته ورثي زمين جو ٽڪڙو مليس جنهن جي آمدني مان ابن جرير رح پنهنجو گذر سفر فرمائيندا هئا .
ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا هن کان پوءِ مصر مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي پنهنجي باقي حياتي بغداد گذاريائين .
هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي .
جون 1857ع ڌاري هندستان واپس موٽيو، جتي اڳيئي آزاديءَ جي جنگ ڇِڙي چڪي هئي. اهڙيءَ ڏُکي صورتحال کيس بنگال جو آرمي ڪمانڊر مقرر ڪيو ويو. جنگ جي پُڄاڻيءَ تي کيس . جي عهدي تي نوازيو ويو. سيپٽمبر 1857ع سر هينري هيولاڪ جي ڪمانَ هيٺ هن جنگ ڀرپور ڪردار ادا ڪيو. هن لکنوءَ جي هڪ لک ويهه هزار باغين کي مُنهن ڏنو. مارچ 1858ع لکنوءَ جي گهيري وقت آئوٽرام وڏي بهادريءَ سان باغين کي شڪست ڏني ريزيڊنسيءَ موجود هو. اپريل 1858ع کيس سپريم ڪائونسل جو ملٽري ميمبر مقرر ڪيو ويو، اهڙيءَ طرح 1860ع تائين اهي ذميواريون نڀائي واپس لنڊن ويو.
جيمس آئوٽرام سورهن سالن جي ڄمار انڊين آرميءَ ڪيڊٽ طور ڀرتي ٿي هندستان پهتو 15 آگسٽ 1818ع بمبئي پهچي پونا ريجمينٽ شامل ٿيو. 1820ع بمبئي ريجمينٽ ڪمانڊنگ آفيسر جي نائب طور ليفٽيننٽ مقرر ٿيو. 17 آڪٽوبر 1822ع تي ڪئپٽن طور مقرر ٿيو. ڪجهه سالن لاءِ خانديش فوجي دستي شامل ٿي خدمتون سرانجام ڏنائين. 1835ع کان 1838ع تائين وڳوڙي قبائلي سردارن کي ضابطي رکيائين ’ماهيڪانتا‘ پوليٽيڪل ايجنٽ مقرر ٿيو. 1838ع سر جان لارڊ ڪين جي اسٽاف شامل ٿيو، جتي بمبئي آرميءَ جي قنڌار غزنيءَ کان ڪابل تائين فوج جي ڪمانڊنگ ڪيائين.
جيمس آئوٽرام، 29 جنوري 1803ع بٽرلي هال، ڊربي شائر، انگلينڊ ڄائو. سندس پيءُ بينجمن آئوٽرام هڪ سول انجنيئر هو، سندس وفات کان پوءِ جيمس آئوٽرام جي ماءُ، ٻارڙا وٺي ’ايبرڊين‘ رهائش اختيار ڪئي، جتي جيمس آئوٽرام، ميرشيئيل ڪاليج تعليم حاصل ڪئي.
ڪنور رام زندگيءَ جو آخري راڳ مانجھندن ڳايو. مانجهند شهر مان ڳائي ريل چڙهي دادوءَ لٿو اتان ٻيءَ گاڏيءَ سکر وڃڻ لاءِ رڪ اسٽيشن تي پھتو ته گاڏي ڇٽڻ بعد کيس پير صاحب ڀرچونڊيءَ جي هڪ مريد ظالم شخص جان محمد جلباڻيءَ بندوق ھڻي زخمي ڪري وڌو. گاڏيءَ علاج نه ٿيڻ سبب باگڙجي اسٽيشن تائين رت وھڻ سبب ڪنور رام لاڏاڻو ڪيو. سکر، روھڙيءَ ٻين شھرن ھندو توڙي مسلمان هن افسوسناڪ حادثي تي غم کان ڏاڍو مشتعل ٿيا. اھو حادثو 1 نومبر 1939ع تي ٿيو سندس اگني سنسڪار 2 نومبر تي ڪيو ويو. سندس آخري آرامگاھه رھڙڪيءَ ، سنت سترام داس جي قدمن آھي.
جيتوڻيڪ راڳ جي دنيا جي سڀني ڳائڻن، ھن مھل تائين ڪنھن نه ڪنھن طرح راڳ کي پنھنجي معاش جو ذريعو بنايو، پر ڀڳت ڪنور رام واحد راڳي ھو، جنھن راڳ جي ڪمائي غريبن نادارن جي مدد لاءِ ڪتب آندي. چون ٿا ته ھڪ ڀيري ڀڳت ڪنور رام پير جي ڳوٺ واري مندر پئي ڳايو آخري راڻو پئي ڳايائين ته پوليس اچي ڪڙڪي. ھڪ فرياديءَ قرضن جي اوڳاڙڻ لاءِ هڪ ماڻهوءَ کي پوليس جي حوالي ڪيو ته ڪنور رام ان کي ڇڏائڻ لاءِ ”جھولي“ ڪئي راڳ تڏھن بس ڪيائين، جڏھن فرياديءَ چيو ته ’سائين!
ماسٽر چندر اعتراف ڪندو هو ته ھن ”اڏر وڃ طوطل ماڙيءَ“ وارو ڪلام، ڪنور رام کان سکيو ڳايو، جنھن جي اکر اکر تان ھڻڻ وارو انداز ھو. ڪنور رام گھڻو ڪري آخر ”راڳ مارو“ ڳائيندو ھو ھر محفل جي پڇاڙي ”مارو“ راڳ ڳائي ڪندو ھو. ڀڳت چندر چواڻي ته ڀائي ڪنور رام ”مارو“ راڳ ڳائڻ جو سبب اھو ٻڌائيندو ھو ته جيئن انسان کي ”موت“ جي يادگيري رھي.
ڀڳت ڪنور رام سنڌي راڳي سنڌي صوفي شاعر هيو. هو رهڙڪيءَ جي سنت سترام داس صاحب جو شاگرد هو. هو 13 اپريل 1885ع تي سکر ضلعي جي ڳوٺ جروار پيدا ٿيو ڊسمبر 1939 سکر ٿيل مذهبي وڳوڙن قتل ڪيو ويو.
نامياري اديب علي احمد بروھيءَ ڪنور رام بابت ھڪ ھنڌ لکيو آهي ته ”ٻيجل راءِ ڏياچ نه ٻڌوسين نه ڏٺوسين، پر اسان ھڪ اھڙو سخي ڏٺو، جيڪو ڏيئي نه پچاري، سو ھو ڀڳت ڪنور رام.“
ته ان وقت کاڌو کائيندو ھجان يا پڙھندو ھجان، ٻئي ڪم ڇڏائي ويندا اٿم“. سائين جي. ايم. سيد اڳتي اهو به لکي ٿو ته ڀڳت ڪنور رام نانڪ پنٿي سلسلي سان واسطو رکندو ھو.
جويي صاحب، سنڌ جي شاعر شيخ اياز جي ڪيترن ڪتابن جا مهاڳ لکيا. سنڌ ثقافت سياحت کاتي پاران ڇپجندڙ شيخ اياز جي سموري شاعريءَ نثر جي 22 جامع جُلدن جي سربراهي پڻ جويي صاحب کي ڏني وئي، جنهن ڪاميٽيءَ جو سيڪريٽري تاج جويو آهي. سنڌي ٻوليءَ جي بڻ بنياد بابت نامياري اديب سراج جي لکيل اهم ڪتاب ”سنڌي ٻولي“ جي مهاڳ لکڻ سان گڏ جويي صاحب سوين نوجوان اديبن شاعرن جي ڪتابن تي بہ مهاڳ لکيا سنڌ ”مهاڳ نويسيءَ“ جي فن جو استاد ليکيو ويو. هن دنيا جي ڪلاسيڪي ادب مان خاص ڪري فڪري، نظرياتي فلسفياڻي نوعيت جا ڪيترا ڪتاب ترجمو ڪري، سنڌي ماڻهن جي فڪري غربت جو خاتمو آڻڻ وڏو ڪردار ادا ڪيو.
ان کان سواءِ سنڌيءَ انگريزيءَ ٻولين جي مسئلي، ون يونٽ جي خاتمي ڪراچيءَ جي عليحدگيءَ جي مسئلي، استادن، ڪريڪيولم، نصاب، ادب، سياست، شاھ لطيف، سنڌي سماج، چونڊن جي ڌار سرشتي شخصيتن تي خاڪا ٻين موضوعن تي سوين مضمون، ڪتابچا پترا لکيل ڇپيل اٿس. جن جي ذريعي هن سنڌ جي ٽن پيڙهين جي ذهني تربيت ڪئي.
عالم، اديب ڏاهو محمد ابراهيم جويو 13 آگسٽ 1915ع تي اڳوڻي ضلعي دادوءَ جي ڳوٺ ’آباد‘ هڪ هاريءَ جي گهر پيدا ٿيو. ٽن سالن جو هو تہ سندس والد محمد خان جويو، پهرين مهاڀاري جنگ بعد پکڙيل وڏيءَ بيماريءَ لاڏاڻو ڪري ويو.
1940ع سنڌ مدرسي طرفان بي. ٽي ڪرڻ لاءِ بمبئيءَ جي ايس. ٽي ڪاليج پڙهڻ ويو، جتان موٽندي ئي کيس 1941ع سنڌ مدرسي ’اسسٽنٽ ماسٽر‘ مقرر ڪيو ويو.
ڪولن، سنٿالن منڊ لوڪن، آرين جي وقت تائين به ڪا گهڻي ترقي ڪانه ڪئي هئي. انهيءَ سبب سندن سڀيتا جا اهڃاڻ به هن وقت اهڙائي ملن ٿا، جن جا ٿورا مثال هي آهن؛ آڳاٽن ڪولن وغيره ڪي اهي به هئا، جي ”ڀيل“ سڏجن ٿا. اهي اڄ تائين سنڌ ، خاص ڪري ٿر ، گهڻا آهن. هاڻوڪا ڀيل کڻي راجپوتانا مان يا ٻين هنڌان ويجهڙائي آيا هجن؛ پر اصل انهن آڳاٽن لوڪن مان آهن. ڀيلن مان ڪيترا اڄ تائين شڪار ڪري قوت گذران ڪندا آهن، تنهنڪري ”پاراڌي“ سڏجن ٿا. ڍاٽڪي ٻوليءَ يعني ڍٽ يا ٿر جي ٻوليءَ ڀيلن کي ”ٿوري“ به چوندا آهن.
سنڌيءَ آوازن مان ٺهيل لفظ گهڻا آهن – مثلاً ڪتي جو آواز ”ڀنءُ ڀنءُ“ ٻليءَ جو آواز ”ميائو ميائو“ انهن کانسواءِ گهڻگهڻ، جهڻجهڻ، ٺاٺا، ٺڪ ٺڪ، ٺڪا ٺوڪي ٻيا ڪيترا آوازن مان ٺهيل لفظ آهن. وچ هندستان جا هاڻوڪا ڪول سنٿال به ائين آوازن مان ٺهيل لفظ گهڻا ڪم آڻين ٿا. سندن ابن ڏاڏن جي ٻوليءَ جو اهو اثر آرين جي سنسڪرت تي ٿيو هجي ته عجب ڪونهي.
سنڌ هاري ناري ٻيا ڪيترا اڪثر رڳو پوتڙو هيٺان ڪري پنهنجي ڪرت ڪار ڪن ٿا. اهو اصل سنٿالن ڪولن جو جاري ڪيل رواج چوڻ اچي ٿو، جو وچ هندستان طرف سندن اولاد اڄ تائين هلائيندو پيو اچي. ڀائنجي ٿو ته جڏهن ڪپڙن اُڻڻ جو رواج پيو، تڏهن انهن قديم لوڪن لانگوٽي ٻڌڻ پوتڙي ڍڪڻ جو رواج وڌو، جو پوءِ فقيرن ساڌن به اختيار ڪيو.
جولائي 1988ع ، ايپل ڪمپنيءَ جي ڊسٽريبيوٽر طرفان هاڻوڪي ميريٽ هوٽل ، جيڪو تڏهن هاليڊي ان سڏبو هو، هڪ تقريب منعقد ڪري سندس ان تاريخي ڪم کي عوام خواص آڏو متعارف ڪرايو. جنهنجي صدارت مرحوم علي احمد بروهي صاحب ڪئي اهڙي طرح سان سنڌي ڪمپيوٽنگ جي باقاعده شروعات ٿي.
يادگيريون ونڊيندي محترم عبدالماجد ڀرڳڙي ٻڌايو ته تقريب کان پوءِ رفريشمينٽ دؤران مرحوم علي احمد بروهي صاحب کيس کِلندي کِلندي چيو: ”ڀرڳڙي، جيڪڏهن تون اهو ڪم بنگالي ٻوليءَ لاءِ ڪرين ها ته بنگالي تنهنجا مُجسما ٺاهي، شهرن لڳائن ها. پر تو اِهو ڪم سنڌي ٻوليءَ لاءِ ڪيو آهي، فڪر نه ڪر، جلد ڪو تنهنجي ٽنگ مان جھلي، هيٺ گِهلي لاهيندُءِ.“
پوءِ هلال پاڪستان وارن اخبار جي جُزوي ٽائپسيٽنگ ڪمپيوٽر وسيلي شروع ڪئي، پر عوامي آواز پهرين اخبار هئي جنهن ڪمپوزنگ جو سڄو ڪم هن سرشتي کي استعمال ڪندي ڪمپيوٽر وسيلي ڪرڻ شروع ڪيو. اهو استعمال ايترو ته آسان هو جو انگريزي ٽائپنگ ڄاڻيندڙ ٻن ٽن ڏينهن رواني سان سنڌيءَ ٽائپنگ ڪرڻ سکي پئي ويا. بعد ڪاوش، آفتاب ٻين سنڌي اخبارن به ان سرشتي کي استعمال ڪرڻ شروع ڪيو پوءِ جلد ئي سڀ اخبارون، ڪتاب رسالا ڪمپيوٽر وسيلي ڇپجڻ لڳا. 1990ع واري ڏهاڪي تائين سنڌي ڪمپيوٽنگ جو وڌ وڌ استعمال اشاعتي اخباري ادارا ئي ڪندا رهيا عام ماڻهن کي ان جي باري اڃا گھڻي ڄاڻ ڪانه هئي.
اگتي هلي جڏهن ڪمپيوٽر ادارن آفيسن مان ٿيندو عام ماڻهن جي دسترس آيو انٽرنيٽ ورلڊوائيڊ ويب عام ٿيڻ لڳا، تڏهن ماڻهن لاءِ ڪمپيوٽر باهمي رابطي توڙي فائلن جي ڏي وٺ جو ذريعو بڻيو تڏهن ئي پرسنل ڪمپيوٽر تي سنڌي ٻوليءَ جي ضرورت شدت سان فردن فردن محسوس ٿيڻ لڳي.
پنهنجي اهڙي اَملهه ايجاد تي ڳالهائيندي عبدالماجد ڀرڳڙي چوي ٿو ته منهنجي ان پورهئي دوستن، محبوبن، وڏڙن بزرگن جون دعائون محبتون ته ضرور شامل هيون، پر ايم بي سنڌي دوستن جي ماهرانه يا غيرماهرانه صلاحيتن جو ڪو عمل دخل ڪونه هو اهو سمورو پورهيو مون اڪيلي سِر پنهنجي ٻوليءَ جو فرض سمجھندي پاڻ ڪيو آهي.
فونٽ ڊزائن جي ڪم کي جيتوڻيڪ ڪافي دوستن اڳتي وڌايو آهي، جنهن جي ڪري هن وقت سنڌي ٻوليءَ جي لاءِ معياري فونٽس جو تعداد 100 کان وڌي ويو آهي. جن ڪمپيوٽر تي سنڌي ٻوليءَ جي استعمال کي خوبصورت بڻايو آهي.
پشتو اردو جو ڪمپيوٽر تي استعمال به سنڌيءَ سان گڏ ئي شروع ٿيو هو پر فرق اهو هو ته جتي ڪمپيوٽر جي لاءِ پشتو اردو جا پيڪيج سون ڊالرن وڪامجي رهيا هئا، اُتي محترم عبدالماجد ڀرڳڙي صاحب سنڌي لاءِ ساڳئي قسم جو سافٽويئر، پنهنجي سنڌي ٻوليءَ جي پهرين ويبسائيٽ . تان مفت ورهائي رهيو هو.
عبدالماجد ڀرڳڙي ٻڌائي ٿو ته سن 2000ع تقريبًا ڇهن مهينن جي لڳاتار محنت کانپوءِ جڳ مشهور ڪمپيوٽر آپريٽنگ سسٽم ٺاهيندڙ ڪمپني مائڪروسافٽ جي متعلقه شعبي جي سربراه پال نيلسن سان روبرو ميٽنگن، توڙي ساڻن سوين اي ميلز جي ڏي وٺ بعد، آئون مائڪروسافٽ ونڊوز يونيڪوڊ جي آڌار تي، معياري سنڌي جو بنياد وجھڻ ڪامياب ٿيس ان جي استعمال کي ممڪن بڻايم سنڌيءَ کي سهڻا معياري فونٽ ڊزائن ڪيم، ته جيئن ٻوليءَ جي لکت کي جيترو ممڪن هجي خوبصورت بڻائي سگھجي.
اهڙي طرح سنڌي ڪمپيوٽنگ جي حوالي سان 21 هين صدي جي ابتدا هڪ نئين دؤر جو آغاز ٿيو دنيا جي ڪنڊ ڪڙڇ رهندڙ سنڌي پنهنجي ڪمپيوٽر سنڌي جي اهليت آساني سان شامل ڪري، تقريبًا هر اهو ڪم ڪري ٿي سگھيا، جيڪو ان کان اڳ صرف انگريزي ٻين ترقي يافته ٻولين ممڪن هو.
ٻنڊيون : هر هڪ ڇاتيءَ جي وچ هڪ ٻنڊي ڀوري ناسي يا گھاٽي ناسي رنگَ جي هوندي آهي. ٻنڊيون گول ڊگھن ڌاڳيدار مشڪن مان ٺهيل هونديون آهن، جن ٻنڊين اٽڪل پندرهن کان ويهه سوراخ هوندا آهن. ٻنڊين مان ٻار جي چوسڻ تي ٿڃ نڪرندي آهي. دراصل اهي ٻنڊين جا سوراخ کير جي ناڙين جا منهن هوندا آهن.
پِڙو : پڙو هر هڪ ڇاتيءَ گول دائري ٻنڊين جي چوڌاري هوندو آهي؛ جيڪو پکيڙ اڌ انچ کان هڪ انچ جي اندر گولائيءَ ٿئي ٿو. پڙي جو رنگ ڪارو ٿئي ٿو، جيڪو عورت جي ڳورهاري هئڻ دوران اڃا به گھاٽو ڪارو ٿي ويندو آهي. پڙي جي هيٺان چرٻيءَ جا غدود هوندا آهن، جن کي به چئبو آهي. چرٻيءَ وارن غدودن جا نشان پڙي جي مٿان چوڌاري اڀارن وانگي ڏسڻ ايندا آهن. چرٻيءَ وارا غدود هر وقت ضرورت آهر سڻڀو مادو خارج ڪندا رهندا آهن.
خانا : هر هڪ ڇاتيءَ ويهه خانا ٿين ٿا. هر هڪ خاني وري تمام گھڻا ننڍا خانا هوندا آهن. جيڪي ننڍڙا خانا ٻنڊين جي چؤڌاري پکڙيل هوندا آهن. ننڍڙا خانا تمام گھڻن کانچن تي مشتمل هوندا آهن. هر هڪ کانچي کي ڇهه ڪنڊون ٿينديون آهن. کانچا اڳتي هلي ننڍڙين ناڙين سان ڳنڍبا آهن. اهي ننڍڙيون ناڙيون گڏجي کير جي هڪ وڏي ناڙي ٺاهينديون آهن. جنهن کي کير جي وڏي ناڙي چئبو آهي.
کـيـر جـي وڏي نـاڙي : کير جون وڏيون نـاڙيـون وچ ڇاتيءَ پکڙيل هونديون آهن. هر هڪ ڇاتيءَ کير جي وڏين ناڙين جو تعداد لڳ ڀڳ ويهه ٿئي ٿو. هر هڪ کير جي وڏي ناڙي پڙي جي ويجھو هڪ ننڍڙي دُٻي بدلبيون آهن. هتي کير جي ناڙين جي شڪل کير جي پيالين/ وٽين وانگي ٿي ويندي آهي، جن کي چئبو آَهي.
رَت جي رسد : ڇاتيون ٻنهي قسم جي رت جي رڳن سان مڪمل ڳتيل ٿينديون آهن. اهو ئي سبب آهي جو ڇاتين کي رڳن وارا غدود به چيو ويندو آهي.
پروليڪٽن هارمون : پچوئٽري غدود جي اڳئين حصي مان هي هارمون نڪرندو آهي، جيڪو ماءُ جي ٿڃ ٺاهيندو آهي. ويم کان پوءِ سنئون سڌو هن هارمون جو اثر ماءُ جي ڇاتين تي ٿيندو آهي. ماءُ جي ويم کان پوءِ هن هارمون جي رت جي سطح وڌي ويندي آهي. ٻار جي ماءُ جي ٻنڊين کي چڳڙ ڏيڻ سان پروليڪٽن هارمون اڃا به وڌيڪ دماغ جي تنتي مرڪز جي هدايت تي پچوئٽري غدود مان خارج ٿيندو آهي.
آڪسيٽوسني هارمون : هـي هـارمـون پچـوئٽـري غـدود جـي پـوئيـن حـصـي مـان دمـاغ جـي تـنتـي مـرڪز جي هدايت تي ماءُ جي ٻنڊيءَ کي چڳڙ ڏيڻ تي گهربل مقدار خارج ٿيندو آهي. جڏهن ماءُ جي ٻنڊيءَ کي چڳڙ ڏيندو آهي ته دماغ جي خابرو تنتي سرشتي جي مرڪز جي هدايت تي پچوئٽري غدود جي پوئين حصي مان گھربل مقدار آڪسيٽوسن هارمون خارج ٿيندو آهي، جنهنڪري ٻنڊيءَ جي غدودن جي جيوگھرڙن کير جي ناڙين ڪوئجڻ جو عمل ٿيندو آهي، جنهن سان ٻار جي ٻنديءَ کي چڳڙ ڏيڻ تي ٻنڊيءَ جي سوراخن مان ٿڃ نڪري پوندي آهي.
اُرهه/ ڇاتيءَ جو اصل ڪمائتو حصو آهي، جيڪو گھڻن ننڍن وڏن حصن تي ٻڌل آهي. ايئن ڇاتين جا ٻاهريان حصا اندرين حصن سان ملي ڇاتين جي شڪل ٺاهي بيهن ٿا. هيٺ ڇاتين جي اندرين توڙي ٻاهرين حصن جي بناوت تي روشني وجھجي ٿي.
منصور سنه 130 هجري جي قريب يا هڪ سال اڳي پوءِ سنڌ داخل ٿيو مگر هن جو مفصل حال معلوم ٿي نه سگهيو ته ڪهڙي طرح حڪومت ڪيائين، فتح مندي جهاد جي اعتبار سان ڪيئن رهيو. هتي جي هندن مسلمانن سان هن ڪهڙو برتاءُ ڪيو مگر قياس ائين چوي ٿو ته هن کان سواءِ وڙهڻ جهڙڻ جي ماٺ ڪري ويٺو نه ٿيو هوندو ڇو ته ابتدا کان وٺي هن جي حياتي هميشه خونريزين لڙائين گذري هئي پڇاڙي به هن عباسي حڪومت جي اڳيان مرڻ گهڙي تائين مٿو نه جهڪايو.
بلاذري لکي ٿو ته:منصور لڙائي دوران پنهنجي فوج جي ارادي کي سمجهي ويو شهر وارن تي پڻ سندس ڪو اعتبار نه رهيو هو، تنهن ڪري شهر پناهه گزين ٿيڻ جو به ارادو نه ڪيائين، بلڪ هن کي پنهنجي رفيقن مان به ايترو خوف پيدا ٿي چڪو هو جو ڪنهن هڪڙي کي به پاڻ سان نه کنيائين اڪيلي سر اُٿي ڀڳو. ناواقفيت اڻ سونهائي جي ڪري بدقسمتي سان وڃي راجپوتانا جي ريگستان پيو، جتي ڦري ڦري اهڙي هنڌ وڃي ڦاٿو جو ڪو به ماڻهو ڏسڻ نه آيس اُڃ بک وگهي الاجي ڪٿي مري ويو. يعقوبي لکي ٿو ته منصور گرفتار ٿيو ماريو ويو.
جمادي الثاني 126 هه خليفو وليد مارجي ويو ان جي جاءِ تي سندس ڀاءُ ابراهيم صرف نالي ماتر خليفو ٿيو ابراهيم جي خلافت کي ڪوئي به تسليم نه ڪندو هو، ان ڪري ٽن چئن مهينن اندر ئي ڀڄي ويو سندس ڀاءُ مروان الحمار بن محمد خلافت سنڀالي. مروان جيترو وقت رهيو باغين سان جهيڙيندو رهيو آخر ذوالحج 132هه باغين هٿان مارجي ويو. اهڙيءَ طرح اموي حڪومت پنهنجي پڄاڻيءَ تي پهتي بني عباس جا ڏينهن شروع ٿيا.
منصور جي شڪست جي خبر جڏهن انهي شخص کي پهتي جنهن کي هو منصوره پنهنجو جانشين ڪري ڇڏي آيو هو تڏهن اُن جيسين موسى شهر اچي داخل ٿئي تنهن کان اڳ ڦڙتي ڪري هڪدم منصور جي اهل و عيال کي جهازن تي سوار ڪري پنهنجي منصور جي ٻارن ٻچن جي جان بچائي گجرات وڃي پهتو اُتي ويهي پنهنجي حياتي جا ڏينهن پورا ڪيا.
ڪابل ندي شھر جي بلڪل وچ مان گذري ٿي شھر جون بازارون ھن نديءَ جي ٻنھي ڪنارن تي آباد آھن. نديءَ کي پار ڪرڻ لاءِ شھر جي مختلف علائقن پلون ٺاھيون ويون آھن. اڄڪلھ ھيءَ ندي سال جو گھڻو حصو سڪل رھي ٿي فقط مينھوڳيءَ جي موسم ھن پاڻي وھندو آھي. پراڻي شھر جي ڏکڻ اوڀر ھڪ وڏي ڍنڍ موجود آھي جنھن کي ڪول حشمت خان سڏيو وڃي ٿو. انھيءَ ڍنڍ جي آسپاس ھزارين پکي اڏامندا نظر ايندا آھن. شھر جي مرڪز کان نو ڪلوميٽرن جي پنڌ تي قرغہ ڍنڍ موجود آھي. ھيءَ ڍنڍ شھر جي خوبصورت قدرتي منظرن مان ھڪ آھي.
ڪابل پنھنجي تاريخي باغن، بازارن عظيم الشان عمارتن جي ڪري سڄي دنيا مشھور آھي. ھن شھر کي ”وچ ايشيا جو پئرس“ سڏيو وڃي ٿو. ڪابل جي قسمت جو ستارو 1979ع کان گردش آھي. 1979ع سوويت يونين جي فوجي بوٽن ھن شھر جي امن سونھن کي داغدار بنائي ڇڏيو. 1990ع مختلف قبيلن جي پاڻ لڙاين ھن شھر کي تباھيءَ جي ڪناري تي پھچائي ڇڏيو. 2001ع آمريڪا انھن جون اتحادي فوجون ھتي ڪاھي آيون. 2021ع کان ھتي طالبان حڪومت ڪري رھيا آھن.
ھي شھر ھندوڪش جبل ڪابل نديءَ جي وچ ھڪ سوڙھي ماٿريءِ آباد ٿيل آھي. پراڻي شھر جي ڏکڻ پراڻي شھر جي ڀت شير دروازا جبل ڌسي سگھجي ٿو. ان کان اوڀر بالاحصار قلعو موجود آھي جنھن جي پٺيان ڪول حسمت خان ڍنڍ موجود آھي. ھي شھر چئن ئي طرفن کان جبلن سان گھيريل آھي. ڪجھ جبل شھر جي وچ بہ آھن جن تي آباديون قائم ٿي ويون آھن. شھر جي ڪل پکيڙ 1023 چورس ڪلوميٽر آھي ھي افغانستان جو پکيڙ جي لحاظ کان وڏي وڏو شھر آھي.
ڪابل جي موسم ٿڌي نيم ريگستاني آھي. مينھن گھڻو ڪري سياري پوندو آھي. اونھاري موسم خوشگوار رھي ٿي گھڻي گرمي نٿي پوي. سرءُ جي مند ڏينھن گرم راتيون ٿڌيون ٿين ٿيون. سياري ٿڌ پوي ٿي جنوريءَ جي مھيني سراسري گرميءَ جو درجو 2.30 - رھي ٿو. ھن شھر جو ساليانو گرميءَ جو درجو 12.10 آھي.
230ع ھي شھر ساساني سلطنت جو حصو بنجي ويو. ان دور جي ڪجه لکڻين ھن شھر جو نالو ”ڪاپل“ ڄاڻايو ويو آھي. ڪاپل جي معنيٰ آھي ”شاھي پل“. انھيءَ زماني ڪابل نديءَ تي ھڪ پل ٺھيل ھئي تہ جيئن اوڀر وارن علائقن جا ماڻھو نديءَ جي اولھ طرف وڃي سگھن. 420ع کان پوءِ ھتي مختلف قبائلي بادشاھتون قائم ٿيون.
1826ع دوست محمد خان ھتان جو حڪمران بنيو پر انگريزن جي مدد سان شجاع شاھ دراني اقتدار حاصل ڪري ورتو. 1842ع کان 1845ع تائين اڪبر خان ان بعد دوست محمد خان حڪومت جون واڳون سنڀاليون. 1879ع شير علي خان اقتدار آيو جنھن انگريزن کي ڪابل مان ڀڄائي ڪڍيو.
ھن ملڪ جي قدرتي وسيلن ڪوئلو، ڪچو لوھ، باڪسائيٽ، ٽامو، شيھو، جست، ڪرومائيٽ، ڪوبالٽ، مينگنيز، نڪل، جپسم، لوڻ، عمارتي ڪاٺ شامل آهن. ملڪ جو 42.2 سيڪڙو زمين زراعت سان لاڳاپيل آهي جنھن مان وري 19.7 آبپاشي واري آھي جنھن جو 2 سيڪڙو تي مستقل فصل ٿيندا آهن . 20.5 سيڪڙو چراگاھون آھن 42.8 ٻيلا اٿس.
بوسينيا م رھندڙ سربن کي انھن جي پاڙيسري ملڪن سربيا مونٽي نيگرو جي مدد سان ھٿياربند مزاحمت شروع ڪئي . اھي نسلي تقسيم ذريعي عظيم سربيا جو حصو بڻجڻ چاھين پيا. مارچ 1994 بوسينيائين ڪروٽن پاڻ جنگبندي ڪري معاھدي ذريعي بوسينيا ھرزگوينہ نالي سان وفاق جوڙيو. 21 نومبر 1995 ڊيٽن ، اوھيو جنگ ڪندڙ ڌرين ھڪ معاھدي ذريعي نسلي لڙائي جو خاتمو آندو 14 ڊسمبر 1995 تي پيرس ھڪ معاھدي تي صحيحون ڪيون ويون. ڊيٽن اڪارڊ بوسينيا ھرزگوينہ جون بين الاقوامي سرحدون بحال ڪيون گھڻ نسلي حڪومت جو قيام عمل آيو.
ٻين جنگ عظيم سربن ڪوروٽن مسلمانن جو قتل عام ڪيو . يوگوسلاويا جي وفاق مارڪسي ليڊر مارشل ٽيٽو جي دؤر حڪومت مذھب دشمن پاليسين ذريعي مسجدون بند ڪيون ويون، ٻارن کي مذھبي تعليم منع ڪئي وئي ، اسلامي استادن جي تربيت تي بہ بندش وڌي وئي. ردعمل 1960 واري ڏھاڪي اسلامي جاڳرتا بوسنيائي قومي جذبي سان شروع ٿيڻ لڳي 1991 يوگوسلاويا جو وفاق ٽٽي ويو بوسنيا ھرزگوينه پنھنجي آزادي جو اعلان ڪري ڇڏيو پر بوسنيا جي اتر اوڀر واري حصي رھندڙ سربن نئين رياست جي قيام جي مخالفت ڪري ڇڏي.
ٻارھين صدي جي ختم ٿيڻ وقت بوسنيا اتر مان ھنگيري کان اوڀر سربن کان آزادي حاصل ڪئي. نئين بوسنيائي بادشاھت آرٿوڊڪس رومن ڪيٿولڪ ماڻھن ورھايل ھئي پر پوء ھڪ ٽيون عيسائي مذھبي گروھ اڀري آيو جنھن جو نالو بوگوملئزم ھيو جيڪو اصل مقدوينہ اڀريو ڏکڻ بلقان ڦھلجي ويو جنھن بوسنيا جي اندر داخل ٿي انھن قومي جذبو پيدا ڪيو ڇوته ايسٽرن آرٿوڊڪس بوسنيا بازنطيني اثر رکيو ڪيٿولڪ مذھب اتي ھنگري جو اثر پيدا ڪيو انھن جي ڀيٽ بوگوملئزم اتي بوسنيائي چرچ کي جنم ڏنو.
بوسنيا ھرزگوينه: مختصرن & عام نالو بوسنيا ھڪ ملڪ آھي جيڪو بلقان اپٻيٽ واقع آهي. ان جو گاديءَ جو هنڌ سڀ کان وڏو شھر سرجيوو آهي. مسلم اڪثريت وارو ھي يورپي ملڪ ڏکڻ بلقان وارن جبلن واقع 20 ھزار چورس ميلن جي پکيڙ وارو آهي. اتر ان جون سرحدون ڪيٿولڪ اڪثريت وارو ملڪ ڪروشيا سان ، اوڀر آرٿوڊڪس عيسائيت جي اڪثريت وارو ملڪ سربيا، ڏکڻ آرٿوڊڪس اڪثريت وارو ملڪ مونٽي نيگرو 15 ميلن تائين ان جي سرحد ائڊرياٽڪ سمنڊ سان پڻ ملي ٿي.