polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ھن ضلعي گذرندڙ روڊن نواب صديق خان روڊ، طابش دھلوي روڊ، الطاف علي بريلوي روڊ، شاھراھ پاڪستان، سر شاھ محمد سليمان روڊ، حسين آباد روڊ، پاپوش نگر روڊ، ناظم آباد روڊ، شير شاھ سوري روڊ، شاھراھ جھانگير، منگھو پير روڊ، شاھراھ اورنگي، شاھجھان اوينيو روڊ، سيد رئيس احمد جعفري روڊ، ، راشد منھاس روڊ، لياقت روڊ، ڪڇي پاڙا لائينز ايريا روڊ، بلال روڊ حسن علي جعفري روڊ، انڊا موڙ روڊ، شاھراھ نورجهان، سرجاڻي روڊ، گوڌرا روڊ، نوراني مارڪيٽ روڊ، معمار اوينيو روڊ، جامع مسجد روڊ ٻيا شامل آهن
ڪراچي سينٽرل ضلعو پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ڪراچي ڊويزن جو ھڪ ضلعو جيڪو سنڌي جي گادي جي ھنڌ پاڪستان جي سڀ کان وڏي ميٽروپوليٽن شھر ڪراچي جي وچ واري حصي واقع آهي. جنھن ڪري مرڪزي يا سينٽرل ضلعو سڏجي ٿو. ڪراچي شھر پھرين ھڪ ضلعي تي مشتمل ھيو 1987ع م ان کي چئن ضلعن ڪراچي سائوٿ، ڪراچي سينٽرل، ڪراچي ايسٽ ڪراچي ويسٽ ورھايو ويو. ھن ضلعي جي تعلقن کي سب ڊويزن جو درجو مليل آهي. ضلعي م ھن وقت ٽي تعلقا يا سب ڊويزنون آهن. جن جا نالا ھيٺ ڏجن ٿا:
2000 ھن ضلعي کي ڪراچي جي ٻين ضلعن سميت ختم ڪري سٽي گورنمينٽ جي ٽائونن تبديل ڪيو ويو ھو ان وقت ھن ضلعي کي چئن ٽائون ورھايو ويو هو جن لياقت آباد ٽائون، نارٿ ناظم آباد ٽائون نيو ڪراچي ٽائون گلبرگ ٽائون شامل ھيا. 11 جولاءِ 2011 تي سنڌ حڪومت ھن ضلعي کي ٻيھر بحال ڪيو ٽائون ختم ڪري تعلقا سب ڊويزنن جي صورت بحال ڪيا .
ھن ضلعي م رھندڙ 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن جي آھي باقي 1 سيڪڙو عيسائي، ھندو ٻيو شامل آهن. مسلمانن م غالب اڪثريت حنفي سني اسلام مذھب وارن جي آھي ڪن يونين ڪاميٽين شيعه جعفري اڪثريت آھن پر ضلعي جي پوري آباديءَ م اھي اقليت آھن.
ھن ضلعي م مشهور ڪتبخانن م سپر مارڪيٽ لائبريري، حسرت موھاني لائبريري، عثمانيه لائبريري، الحدا لائبريري، نادر لائبريري، غالب لائبريري زين لائبريري، انجمن لائبريري نارٿ ناظم آباد شامل آهن.
مير علي شير قانع ٺٽوي جو جداعليٰ قاضي مير سيد شڪر الله حسني شيرازي- هنن جا بزرگ اصل شيراز جا ويٺل هئا- سلطان ابو سعيد جي زماني هنن شيراز کان لڏي هرات سڪونت اختيار ڪئي. قاضي مير شڪرالله جو پنجين پيڙهيءَ ڏاڏو امير سيد جمال الدين عطاءَالله حسني هراتي هڪ وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي، جو پنهنجي وقت جو مشهور محدث هو هرات حديث جي علم جي اشاعت جو باعث ٿيو.
ٻيو بزرگ جو انهيءَ قافلي آيو، سو آهي سيد ڪمال حسين شيرازي. هي بزرگ پڻ صاحب طريقت هو مجرد رهيو. ٺٽو شهر جي ٻاهران مڪلي ڏانهن ويندڙ رستي تي ”شاهه ڪمال“ جي نالي سان سندس درگاهه هن وقت به خلق جي آما جگاهه آهي. سندس هڪ ڀاءُ سيد جمال پڻ ساڻس گڏ هو، جو مڪليءَ تي سيد شڪرالله جي پاسي دفن ٿيل آهي.
ٽيون بزرگ آهي سيد شاهه عبدالله گجراتي، هي بزرگ ساڳئي وقت گجرات مان ٺٽي وارد ٿيو مڪلي تي جت هاڻ سندس مقبرو آهي ميان عبدالله اصحابي جي مقبره جي نالي سان مشهور آهي، اتي گوشه نشين ٿي عبادت رياضت رهيو. هنن جو چوٿون ساٿي مير سيد شڪرالله هو، جو امير سيد جمال الدين عطاءَالله هراتي جي ڇهين پشت هو سندس سلسلي نسب هن طرح آهي:
مير علي شير قانع ٺٽوي مٿي ذڪر ڪيل سيد شڪراللهي ثاني جي ٻئي پٽ سيد ظهيرالدين ثاني جي پڙپوٽي سيد عزت الله جو فرزند هو- سنه 114 هجري، مطابق 1728 عيسوي ٺٽي تولد ٿيو. ان وقت ٺٽو سڌي طرح دهلي جي مغل حڪومت جو ماتحت هو مغل بادشاهه جي پاران ٺٽي نواب مقرر ٿي ايندا هئا- پر ستت ئي يار محمد خان ڪلهوڙي کي سنڌ جي نوابي ”خدا يار خان“ جو لقب مغلن وٽان مليو سنڌ جي گادي ٺٽي جي بجاءِ دادو ضلعي جي خداآباد شهر ڦري وئي، جو خدايار خان پنهنجي نالي تي آباد ڪيو هو.
زينت الاخلاق- تهذيب الطبايع زيده المقامات- معيار سالڪان طريقت- مثنوي ختم السلوڪ- مثنوي ڪرشمئه قدرت- مثنوي قضا و قدر- مثنوي ڪانِ جواهر- نسخه غوثيه- مڪلي نامه- قصاب نامه- زين الافڪار- حديقته الاولياءَ- شجره مشائخ- سياحت نامه- قصه ڪامروپ- چهار منزله- تزويج نامه حسن و عشق- رساله در صنائع وبدايع- روضته الانبياءِ- بوستان بهار- اعلان غم درذڪر شهداءِ ڪربلا- رسالا شرح معما ديوان قانع.
ڪتاب تحفته الڪرام مير علي شير قانع ٺٽوي جو شجرو هن ريت درج ٿيل آهي. مير علي شير بن سيد عزت الله بن سيد محمد ڪاظم بن سيد محمد مقيم بن سيد ظهيرالدين بن سيد شڪرالله ثاني بن سيد ظهيرالدين المعروف سيد جادم اول بن سيد قاضي شڪرالله شيرازي بن سيد وجهه الدين بن سيد نعمت الله بن سيد عرب شاهه بن سيد امير سيد سيد نسيم الدين المعروف مير ميرڪ شاهه بن امير سيد عطاءُ الله جمال الدين محدث بن امير سيد فضل الله المحدث الحسيني الدشتڪي الشيرازي.
سنڌ جي حڪمران ميان غلام شاھ ڪلهوڙو مير علي شير قانع کي پنهنجي خاندان جي تاريخ لکڻ لاءِ پاڻ وٽ رکيو. سندس تقرري 1175ھ تاريخ نويس جي عهدي تي ڪئي وئي. مير صاحب ڪيترو عرصو انهيءَ عهدي تي مقرر رهيو ان باري معلومات درج نه آهي. مير صاحب تاريخ لکڻ لاءِ ٺٽي کان خداباد هليو ويو. مير صاحب جو وڏڙن کان وٺي ذريعه معاش حڪمرانن طرفان جاگيرون ملڻ، پگهارون ملڻ، وظيفا، خلعتون انعام اڪرام ماڻڻ تي هو.
ڪنهن دور ايران قديم پارسيا جون حدون سنڌو نديءَ تائين هيون ڪراچي کان وٺي سيوهڻ جيڪب آباد تائين علائقو ايران جو حصو هو رني ڪوٽ جي قلعي جي باري هڪ خيال اهو بہ آهي تہ اهو ايرانين اڏيو.
رني ڪوٽ قلعي اندر شاھ پير واري لنگھ سان پٿرن تي چٽسالي ملي آهي. محققن جو رايو آهي ته انهي چٽساليءَ جي ڄمار ڪَٿَڻ سان به قلعي جي قدامت تي روشني پئجي سگهي ٿي.
هن قلعي داخل ٿيڻ لاءِ جيڪي دروازا ٺهيل آهن، سي اهڙا رواجي نه آهن، جيئن عام قلعن ٻاهران ئي نمايان ڏسڻ ايندا آهن، بلڪ هي هڪ قسم جا رڳو لنگهه آهن. هن قلعي کي اهڙا چار لنگهه يا گذرگاهه آهن، جن جا نالا هي آهن: سن يا اڀرندو دروازو، آمري يا اتر- اڀرندو دروازو، شاهه پير يا ڏکڻ دروازو الهندو يا مٿانهون دروازو .
ڏاکڻو گذرگاهه يا ”شاهه پير دروازو“ ، آمري دروازي کان البت هيٺائين سطح تي آهي. اڀرندي وارو دروازو يا ”سن دروازو“ تمام گهڻو نشيب آهي. هن مان ڏسبو ته باالآخر الهندو دروازو ئي واحد مٿانهون دروازو آهي ، جو اتي بيٺل اتاهين ڪوٽ کي ويجهو آهي.
رني ڪوٽ قلعو آهي. هيءُ قلعو ضلعي ڄامشورو آهي. هي قلعو سنڌ جي تاريخي شهر سَنَ کان اٽڪل 35 ڪلو ميٽرن جي مفاصلي تي اولھ طرف آهي. هي انڊس هاءِ وي جي الهندي پاسي آهي.
”بيڪن جي ڏاھپ بيڪن سان گڏ مري وئي سندس ڪيل ڪم جو وڏو حصو گم ٿي ويو. هو يورپ جي اونداهين روشني جي لاٽ هو پر اونده روشني مٿان پردو وجهي ڇڏيو. هو جهڙي دنيا آيو هو انکي اهڙوئي ڇڏي ويو. اهو شدت پسندن جو دور هو طاقت انهن جي هٿن هئي. يورپ جي ميدانن تي وڌيڪ ٻه سو ورهين تائين ڪنهن عظيم شخصيت پير نه پاتو.
پوءِ نڪولس ڪوپرنيڪس آيو. هو 1437ع پيدا ٿيو بيڪن وانگر پادري هو. اها ايتري اچرج جهڙي ڳالهه نه آهي ڇو ته انهي دور حوصلي مند نوجوانن لاءِ فقط ٻه ڌنڌا ئي هوندا هئا يعني فوج يا چرچ جي نوڪري. ڪوپرنيڪس جيئن ته ڏاڍو ذهين هو تنهنڪري سپاهي ٿي نه ٿي سگهيو.
هو پولينڊ جو رهاڪو هو وسٽولا ٿارن سندن ڄمڻ جو هنڌ هو. ڪجهه ماڻهن جي خيال هو پروشيائي هو. جيڪڏهن ائين آهي ته هو ڪنهن پروشيائي واري عام تصور کان گهڻو پري هو. هو گهڻو ڪري بيمار رهندو هو. مذهبي سوچ رکندڙ نرم دل ماڻهو هو انهي سان گڏوگڏ پاڙهو ڏاڍو نهٺو به هوندو هو. سندس علم جي اُڃ اجهامڻ جي ئي نه هوندي هئي. انهي ڪري هن ڪراڪو طب جي تعليم حاصل ڪئي پوءِ ويانا، بولونيا، فيرارا روم جي يونيورسٽين ڏانهن ويو. انهن سڀني ادارن هو ڪنهن جو شيلي شاگرد وانگر رياضيءَ جي پٺيان لڳو رهيو کيس فلڪيات تي جيڪو ڪتاب هٿ آيو ٿي انهي کي ڳڙڪائيندو ٿي ويو.
ڪو به وهم سنسو هن پادري جي پيرن جي رنجير نه بڻجي سگهيو. هو ماڻهن جو مفت علاج ڪندو هو کيس انهي ڳالهه به يقين نه هوندو هو ته بيماريون خدا جي طرفان اچن ٿيون. ڪنهن درگاهه تي دعا گهري يا ڪنهن تبرڪ کي هٿ لائي انهن کان ڇوٽڪارو حاصل ڪري سگهجي ٿو. هن کي فطرت جي اکين اکيون وجهي ڏسڻ جي جرئت هئي هو پنهنجي مذهبي عقيدتمندي جي باوجود به بائيبل کي ڪو سائنسي ڪتاب نه سمجهي سگهيو. انهي جو مطلب ته ڪو اهڙو ماڻهو پيدا ٿي پيو هو جنهنکي پنهنجو دماغ استعمال ڪرڻو هو.
انهن ڏينهن پوپ، شهنشاه توڙي عام ماڻهو اهو سمجهندا هئا ته دنيا ساڪن بيٺي آهي. انهنکي ڪڏهن به اها سوچ نه آئي هئي ته اها هٿ جي تريءَ وانگر سڌي آهي. اهي سڀئي چوندا هئا ته زمين ڪائنات جو مرڪز آهي جنهن جي چوڌاري هرشي گردش ڪري ٿي. جيڪو به انهي ڳالهه کان انڪار ڪندو هو انهيءَ کي دين کان ڦريل سمجهيو ويندو هو ان جو جلداز جلد دوزخ وڃڻ بهتر سمجهيو ويندو هو. اهو پوڙهي بطليموس طرفان يورپ کي ڏنل بهترين ورثو هو.
ڪوپرنيڪس دوزخ کي اهڙوئي برحق سمجهندو هو جيترو هو سڀ ماڻهو سمجهندا هئا پر هن ائين نه ٿي سمجهيو ته ڪنهن ماڻهو کي فقط پنهنجون اکيون دماغ استعمال ڪرڻ جي سبب دوزخ موڪليو ويندو. هن کي جيڪڏهن ڪي شڪ شبها هئا ته هن انهنکي نظر انداز ڪري ڇڏيو خطرو کڻڻ لاءِ تيار ٿي ويو.
توهان کي ياد هوندو ته ڪجهه يونانين جهڙوڪ فيثاغورث جي اها تعليم هئي ته سج هڪ جاءِ تي بيٺو آهي زمين ان جي چوڌاري گردش ڪري رهي آهي. ڪو پرنيڪس انهي نظريي کان واقف ٿيو اهو کيس معقول نظر آيو. پر هو جيئن انهي موضوع تي سوچ ويچار ڪندو ٿي ويو ته کيس انهي ڳالهه جو امڪان وڌيڪ نظر اچڻ لڳو ته گردش زمين ڪري ٿي. هن حساب ڪرڻ شروع ڪيا انهي نتيجي تي پهتو ته بطليموسي پلان بجاء هن نظريي تي ڳالهيون بهتر نموني ٺهڪي اچن ٿيون. هن کي گرهن جي تبديلين جو حساب رکڻ لاءِ ڪم آڻڻا پيا پر انهيءَ جو سبب به سندس اها سوچ هئي ته سڀئي جسم هڪ گول گردش ڪن ٿا. هن اهو گول وارو نظريو به يونانين خاص طور ارسطو کان ورتو هو.
ڪوپرنيڪس پنهنجا انگ اکر فوري طورعام نه ڪيا. کيس ٻه ڳالهيون روڪي رهيو هيون. هڪ ته کيس پنهنجي درست هئڻ جي مڪمل طور پڪ نه هئي ٻيو ته هو بائيبل کان ڊنل هو.
انهي وقت زنده ڪنهن به ماڻهو کان اها ڳالهه نه وسري هئي ته جوشئا سج کي هڪ جاءِ تي بيهڻ جو حڪم ڏنو اهو ائين بيهجي ويو هو، پر ڪوپرنيڪس جو اهو عقيدو نه هو ته بائيبل ڪو سائنس جو درسي ڪتاب هو. هو جيئن شخصي خدا يقين رکندو هو تيئن هو اهي ڳالهيون به مڃيندو هو ته بائيبل مذهبي وحي آهي، خدا جي طرفان آيل آهي اخلاق جو هڪ بهترين مجموعو پيش ڪري ٿي.
جوشم پنهنجي چرچ جي اڳواڻ سان سهمت نه ٿيو فوراً ڪوپرنيڪس جي ڪتاب ) جي ڇپائڻ تي زور ڀريو. ڪوپرنيڪس آڻ مڃي ڇڏي. هو پوڙهو ٿيندو پئي ويو سندس صحت به خراب ٿيندي پئي وئي. پادري کيس ڪو گهڻو نقصان نه ٿي پهچائي سگهيا. اوچتو موت اچي سمورو معاملو ختم ڪري ڇڏي ها. انهي هوندي به هن ڪي اجايا خطرا نه کنيا. هن پوپ پال ٽئين کي مخاطب ٿيندي مهاڳ لکيو جنهن تمام مصالحت آميز معذرت خواهاڻو انداز اختيار ڪندي لکي ٿو:
”آءُ اها ڳالهه بلڪل سولائي سان سمجهي سگهان ٿو ته جيئن ئي ماڻهن کي خبر پوندي ته مون هن ڪتاب زمين سان ڪاچُرپر منسوب ڪئي آهي ته اهي فوراً رڙيون ڪرڻ لڳندا ته مون منهنجي نظريي کي رد ڪيو وڃي. مونکي پنهنجي سوچ جي نتيجن سان ايتري به محبت نه آهي جو آءُ انهي جو به خيال نه رکان ته ٻيا ماڻهو انهي بابت ڇا سوچيندا. تنهنڪري مون جڏهن انهي معاملي جو غور سان جائزو ورتو مونکي جڏهن اها ڳالهه سمجهه آئي ته ماڻهو جڏهن منهنجي نظريي جي نواڻ ان جي بظاهر فضول نظر اچڻ سبب مون کان نفرت نه ڪرڻ لڳن ته آءُ پنهنجي شروع ڪيل ڪم تان لڳ ڀڳ دستردار ٿيڻ لاءِ به تيار ٿي ويس.“
”پر جيڪڏهن ڪي اهڙا واندا ڳالهير پيدا ٿي ٿا پون جيڪي رياضي جي ڪابه ڄاڻ نه رکڻ جي باوجود به هنن ڳالهين بابت فيصلو ڏيڻ جو حق ڪم آڻي ٿا وجهن ته مونکي انهي جي ڪابه پرواه نه آهي. آءُ ته انهن جي راءِ کي احمقاڻو چئي ڌڪاري ڇڏيندس.“
اهڙي مهاڳ سان اهو عهد ساز ڪتاب دنيا جي حوالي ڪيو ويو. توهان اهو ڪڏهن به نه سمجهجو ته اهو فوراً مشهور ٿي ويو، ڪڏهن به نه!
ماڻهن انهي کي ڌڪاري رد ڪري ڇڏيو ڪوپرنيڪس جي مرڻ کانپوءِ چرچ انهي کي مردود قرار ڏئي ڇڏيو. انهي کي تمام ٿورن ماڻهن تسليم ڪيو جڏهن ته انهي تي کلڻ وارا گهڻا هئا. عام رواجي ماڻهو جي نظر اهو بلڪل احمقاڻو ديني عقيدن جي بلڪل خلاف هو. ڪو پرنيڪس خود بهرحال چٿرن چوٽن توڙي واکاڻ کان بچي ويو.
هن پوڙهي طبيب پادري کي ٿوري دير لاءِ فرائن برگ پنهنجا هلڪا ڦلڪا ڪم ڪار ڪندي تصور ڪريو. هو خدا انسانن جي خدمت پوڙهو ٿي چڪو آهي. هن گهڻي سوچ ويچار ڪئي آهي سخت ڪم ڪيو آهي هاڻي سندس ڪم لڳ ڀڳ پورو ٿي ويو آهي. جوشم جڏهن ڪتاب ڇپرائڻ تي زور ڀريو ته انهي ڪوشڪ نه آهي ته اهو پوڙهو شخص ڏاڍو خوش ٿيو هو. هن جي سموري زندگيءَ هن کي غير معمولي شين سان ورلي ئي ڪو واسطو پيش آيو هو. هن انسانن جي ڏکن ڏاکڙن جي ويجهو زندگي گذاري هئي. طبيب پادري انسانن کي سندن سڀ کان ڏک وارن لمحن ڏسندا آهن. تنهنڪري اها ڳالهه بلڪل اڻٿيڻي نه ٿي لڳي ته هن ٽيهن ورهين تائين فرائن برگ جي اڌ آبادي جا بار پنهنجن ڪلهن تي کنيا هئا.
ڪوپرنيڪس پاڻ کي ڪڏهن به ڪو عظيم ماڻهو نه سمجهيو هو. ارسطو وڏائي سان ڀريل هو راجر بيڪن پنهنجي ڏاهپ کان با خبر هو پرڪوپرنيڪس جي ذهن هڪ گهڙي لاءِ به اهو خيال نه آيو هو ته سندس نالو ايستائين زنده رهندو جيستائين دنيا موجود آهي. سندس ڪتاب شايع ٿيڻو هو انهي تي کيس ڏاڍي خوشي ته هئي پر هو ڊنل هو ڪجهه غمگين به هو. هن کي خبر هئي ته جيڪو ماڻهو اڪيلو هلڻ جي جرئت ڪري ٿو دنيا ان سان ڪهڙو سلوڪ ڪري سگهي ٿي.
هن شايد ته هِتي هُتي پنهنجي ڪنهن ويجهي دوست جي ڪنن سرٻاٽ ڪري ڇڏيا هئا ته سندس بابت وڏيون ڳالهيون ٿي رهيون آهن خدا شال سندس مدد ڪري. پر هن کي اها خبر نه هئي ته سندس ڪتاب جڏهن وڏن پادرين جي هٿن پهچندو ته ڪهڙو ممڻ مچندو.
هو خوشي جوش ڀريل هو انهي ڪري بيمار ٿي بستري پئجي رهيو. هو اتي انتظار ڪندو رهيو پر ڪتاب اچڻ جو نالو ئي نه ٿي ورتو نه ئي موت ٿي آيو. هو ڪمزور ٿيندو ويو پر اڃا سندس اميد باقي هئي. آخر اميد جو ڏيئو به وسامي ويو. هن مان آهستي آهستي روح نڪرندو پئي ويو پوءِ تڙتڪڙ ڪتاب جي هڪ ڪاپي هن وٽ آندي وئي. ڪتاب سندس هٿن ڏنو ويو. انهي تي سندس آڱريون پيار سان ڦرنديون رهيون جو هاڻي اکين ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏنو هو. پوءِ هو هڪ ڪلاڪ جي اندر فوت ٿي ويو.
بطليموس هڪ هزار ورهين کان وڌيڪ عرصو راڄ ڪيو هو. انهي پادري ڊاڪٽر جنهن جي هٿن تازو ڇپيل ڪتاب پڪڙيو پيو هو پاڻ هميشه لاءِ خاموش ٿي ويو هو. هن انهيءَ ٻهروپيي کي تخت تان لاهي ڇڏيو هو باغين جي انهيءَ ننڍڙي گروپ شامل ٿي ويو جن دنيا جي تاريخ تي تمام وڏو اثر وڌو آهي.
فرانس بيڪن جنهنکي سائنس اهڙي ماڻهو جي حيثيت سڃاڻي ٿي جيڪو سدائين غلط هو. انهي ڪو پرنيڪس جي وفات کان 50 ورهيه پوءِ لکيو!
”هو جيڪي ڪيتريون ئي ڳالهيون فرض ڪري وٺي ٿو انهن مان هڪ اهڙي شخصيت جو ڏس ملي ٿو جيڪا فطرت ڪنهن به قسم جون هٿ ٺوڪيون ڳالهيون شامل ڪرڻ نه ٿي چاهي پر شرط اهو آهي ته سندس انگ اکر درست هجن بيڪن رياضي جي ڪابه ڄاڻ نه رکندڙ هڪ اهڙو ڳالهير هو جنهن بابت ڪوپرنيڪس ڌڪارجا لفظ ڪم آندا آهن. هن عظيم فلڪيا تدان جي سچي ڪٿ اِي. ايف. سي مورٽن ڪئي آهي جنهن لکيو ته:
”پوڙهي راهب جي ڌنڌلي تصوير پنهنجي آسپاس موجود سادڙن بيعقل ماڻهن مان مٿي اڀرندي نظر اچي ٿي انهن تي پوندڙ ڪوهيڙي کي پنهنجي مٿي سان چيري اڀرندڙ سج جا پهريان ڪرڻا جهٽي وجهي ٿي.“
سادي، صابرين باهمٿ ڪوپرنيڪس سچ لاءِ کوجنائون ڪيون اهو جڏهن روشني اچي ويو ته انهي کي سڃاڻي ورتو. هن وٽ نه ئي گليلو جهڙي ڀڙڪا ڏيندڙ ڏاهپ نه ئي ڪيپلر جهڙي رياضيائي طاقت هئي، پر هو اهڙي وقت بهادر ٿي رهيو جڏهن هن جي چوڌاري سڀ بد اعمال هئا. هو ڄائي ڄم کان روايتن جا بت ڀڄندڙ هو هن وڏين ڪوششن سان سخت وار ڪري بطليموس کي تباه ڪيو هڪ وڌيڪ غلطي کي دنيا ما ڌڪي ٻاهر ڪڍيو.
اڳ اهو خيال موجود هو ته زمين کتل هئي سج، چنڊ، تارا مٿس لٿا اڀريا ٿي. اهو رايو نه رڳو عام جي مشاهدي تي بيٺل هو، پر مذهب جي راءِ به ساڳي هئي، جنهن سان ارسطاطاليس هڪ ٽاليمي تارن جي علم جو ماهر به متفق هئا. جڏهن 1492ع ڪِرسٽوفر ڪولمبس مهاساگر پار ڪري وڃي نئين دنيا لڌي، تڏهن يورپ جي اک کلي ته مار!
هي جو اسين سمجهي ويٺا هئاسين ته يورپ جي اولهه وارو پاڻي ڌرتيءَ جي حد هئي سو ته صحيح ڪو نه نڪتو. پوءِ ته گهڙي پيا اجهاڳ دنيا جو افق تصور گهڻو وڌي ويو هر هڪ قدم اڳتي حوصلو وڌائيندو رهين.
الاهي بخش خان گبول، پنهنجي علائقي جي هڪ اهم بااثر شخصيت، غلام محمد خان گبول جو پٽ قابيل خان گبول جو پوٽو هو. هو هڪ ترقي پسند منصف مزاج انسان هو، جنهن ڪري گبول خاني گبول کان علاوه مختلف شهرن ڳوٺن جا ماڻهو به وٽس مفيد مشورن هر قسم جا فيصلا ڪرڻ لاءِ اچن ها ته پوليس وٽ نه پهچي ها. هو گهر جا سمورا مسئلا حل ڪندو هو. جڏهن غلام محمد خان گبول مثنوي مولانا روم جو درس ڏيندو هو ته ماڻهو وڏي تعداد گڏ ٿيندا هئا. سندس شاگردن جنات به شامل هئا. سندس خاندان ديني دنيوي علمن جي لحاظ کان تمام گهڻو خوش نصيب رهيو آهي. غلام محمد خان گبول ٻه شاديون ڪيون جن مان ٽي پٽ پيدا ٿيا:
روايت آهي ته ڪوچ ٺٽي گبولان ڇڏڻ کان پوءِ موجوده راجن پور ضلعي هيرڻ وٽ به رهائش اختيار ڪئي 1950ع تائين فاضل پور سندس زمينن جو رڪارڊ موجود هو. اتان کان ”موضوع گبول“ سنڌوءَ جي اڀرندي ڪناري تي ”بٽ بوسن“ جي ڀر آباد ٿيو. جيڪو اڃا رڪارڊ تي آهي پر درياهه ٻوڏ اچي وئي آهي.نهر خاندان جڏهن سيت پور تي راڄ ڪيو ته ڪي خاندان موضع گبول کان سيت پور ڏانهن لڏي ويا. اتي هن قلعي گبول جو بنياد رکيو اٽڪل 200 سال اتي رهيو .بٽ نبي شاهه پنهنجو علائقو ”چوڪي گبول“ جي نالي سان آباد ڪيو.
قابيل خان گبول جي بزرگن جو بيان آهي ته هو جڏهن ڊيره غازي خان ضلعي جي حدن اچي آباد ٿيا ته جبل بلوچ قبيلن سان جنگيون ٿيون. جنهن کي مقامي طور ”مريجوانا“ چيو ويندو هو. حملي آورن جو تعلق گهڻو ڪري بگٽي، مري قبيلن سان هو، جن ”واهر“ يا لشڪر جي صورت حملو ڪيو. انهيءَ ڀاڄ ماڻهو ٽڙي پکڙي ويندا. مقامي ٻوليءَ هن حملي کي ”ڀاڳي“ به چوندا هئا. جتان گبول ميداني علائقن آباد هو، تنهن ڪري بگٽي قبيلا حملو ڪري جبلن ڏانهن هليا ويندا هئا، اڪثر پنهنجا چوپايو مال به پاڻ سان کڻي ويندا هئا.
سر زمين بلوچستان“ صفحي 156، 159 تي. . لکي ٿو ته گورشاني ڊيرا غازي خان جي سرحد تي هڪ بدنام ڌاڙيل لٽير ثابت ٿيو، خاص ڪري قبيلي جي لاشاري شاخ بگٽي، مري کيتران سان مسلسل وڙهندي رهي. معلوم ٿئي ٿو ته گبول هن لاشاري شاخ جي يارهن شاخن مان هڪ هو. جڏهن ته سندن ڪل جنگي قوت 420 رڪارڊ ڪئي وئي آهي.
گبول قبيلي سان تعلق رکندڙ هي خاندان ڊيره غازي خان ضلعي جي موضع ٺٽي گبول مان لڙائي ڪري آيو هو. ڪي راجن پور ويا، ڪي سنڌو پار ڪري سيت پور جي علائقي آيا.
سائرس اعظم ، 600 - 530 ق.م) هخامنشي يا اھڪيمنيد سلطنت جو باني پھريون بادشاھ ھو. ھو پنھنجي دور جو ھڪ طاقتور شھنشاھ ھو جنھن کي تاريخ سائرس ثاني يا سائرس ٻيو پڻ ڪوٺيو وڃي ٿو. ايران ھن کي ڪوروش بزرگ جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ھخامنشي فارس جي پھرين سلطنت ھئي جنھن جو بنياد سائرس اعظم 550 ق.م وڌو. ھيءَ دنيا جي وڏي وڏي سلطنت ھئي جنھن پراڻي ويجھي اوڀر جا سمورا ملڪ شامل ھئا. ان کان علاوھ اولھ مرڪزي ايشيا جا بہ اڪثر ملڪ ھن سلطنت شامل ھئا. ھن سلطنت جون سرحون اولھ ڀونوچ سمنڊ ) ) ھيلسپورٽ تائين اوڀر سنڌو درياءُ تائين پکڙيل ھيون. ھن سلطنت ڏکڻ يورپ جا ڪجھ علائقا بہ شامل ھئا.
پنھنجي تخت طرف موٽڻ کان پھريائين سائرس ليديا جي امير پيڪتياس کي حڪم ڏنو تہ ھو خزانو پرشيا پھچائي. سائرس جي وڃڻ بعد پيڪتيا بغاوت ڪئي سائرس جي گورنر خلاف فوجون گڏ ڪرڻ لڳو. انھيءَ کي منھن ڌيڻ لاءِ سائرس پنھنجي فوجي جرنل مزاريس کي ليديا موڪليو ھن کي حڪم ڪيائين تہ پيڪتيا کي جيئرو پڪڙي درٻار حاضر ڪيو وڃي. مزاريز جي ليديا پھچڻ تي پيڪتيا آيونيا طرف ڀڄي ويو. مزاريس ميگنيشيا پرائين شھرن تي قبضو ڪري ورتو ليديا امن امان قائم ڪري ورتو. ھن ايشيا مائنر جا ڪجه علائقا بہ فتح ڪيا.
سائرس اعظم لاءِ مشھور ھو تہ جن ملڪن کي بہ فتح ڪندو ھو اتان جي تھذيب، ثقافت مذھب جي عزت ڪندو ھو. ھن فتح ڪيل ملڪن رياستن عوام جي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم ڪرايا ان ڪري ھو عوام ڪافي مقبول ھو. سائرس انساني حقن جي حفاظت، بھترين سياست اولھ توڙي اوڀر پنھنجي اثرورسوخ جي ڪري مشھور ھو. ھن ايران کي ھڪ مضبوط قوميت طور دنيا متعارف ڪرايو. ھن جي گاديءَ جو ھنڌ موجودھ ايران جي صوبي فارس جي شھر پاسارگاد ھو. ھن فتح ڪيل ملڪن پنھنجا گورنر يا وائسراءِ مقرر ڪيا ھئا جن کي ستريپ ڪوٺيو ويندو ھو.
لفظ ”سائرس“ جي معنيٰ بنياد بابت مختلف ماھرن جا مختلف رايا آھ.ن. ھڪ مشھور رايو ھي آھي تہ سائرس پراڻي فارسيءَ جي لفظ ”ڪوروش“ جي بگڙيل صورت آھي جنھن جي معيٰ آھي ”سج جھڙو“ يا ”سج وانگر“. ڪي ماھر سمجھن ٿا تہ ڪوروش اصل ”ڪي خسرو“ آھي. روايتن مطابق ڪي خسرو پراڻي ايران جو ھڪ طاقتور بادشاھ ھو جنھن جو تفصيلي ذڪر مشھور فارسي ڪتاب ”شاھنامہ“ ٿيل آھي. بائبل ھيبريو ٻوليءَ سائرس کي ڪوريش سڏيو ويو آھي.
” آئون ھڪ ايراني آھيان، سائرس اعظم جي نسل مان آھيان. ھن شھنشاھ 2500 اڳ جڏھن ھو پنھنجي اقتدار جي عروج تي ھو اھو اعلان ڪيو ھو تہ ”جيڪڏھن عوام نہ چاھيندو تہ آئون پنھنجو تخت ڇڏي ڏيندس. ھن وعدو ڪيو ھو تہ ڪنھن بہ شخص کي پنھنجو مذھب عقيدو ڇڏڻ تي مجبور نہ ڪيو ويندو سڀني لاءِ آزاديءَ جي ضمانت ڏيان ٿو“.
سائرس اعظم اٽڪل ٽيھ سال حڪومت ڪئي. ھن ميديا يا ماد سلطنت ، ليديہ سلطنت بابلي سلطنت پنھنجي ھٿ ھيٺ آندي. ھن مرڪزي ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن تي ڪاھون ڪري پنھنجي قنضي آندا. البت ھو مصر فتح نہ ڪري سگھيو.
سائرس ثاني 600 يا 599 ق.م ھڪ بادشاھي گھراڻي پيدا ٿيو. ھن جو پيءُ، ڏاڏو پڙڏاڏو بہ بادشاھ ھئا. ھن جي پيءَ جو نالو ڪئمبيسس اول ڏاڏي جو نالو سائرس اول ھو. موجودھ فارسي ٻوليءَ لفظ ”ڪئمبيسس“ کي ”ڪمبوجيہ“ لکيو وڃي ٿو.
مولانا ابوالڪلام آزاد پنھنجي تحقيق جي روشنيءَ انھيءَ نتيجي تي پھتو آھي تہ َقرآن شريف ذوالقرنين نالي جنھن شخصيت جو ذڪر آيو آھي اھو سائرس اعظم ئي آھي. انھيءَ جي ڪجھ ٻين سني شيعا عالمن بہ تائيد ڪئي آھي.
سائرس 529 يا 530 ق.م ڌاري وفات ڪئي. ھن جو مقبرو پاسارگاد جي کنڊرن اڄ بہ قائم دائم آھي. موجودھ ايران ھن جو نالو نھايت عقيدت احترام سان ورتو وڃي ٿو. ھزارين ماڻھو سندس مزار تي حاضري ڀرڻ ايندا آھن.
سائرس ھڪ معائدي تحت بني اسرائيل جي ٻارھن قبيلن کي اسرائيل جي سرزمين تي موٽي اچڻ جي اجازت ڏني کين بابلي سلطنت جي حڪمرانن جي قيد مان آزادي وٺي ڏني. ھي واقعو بائبل بہ بيان ٿيل آھي.
ڪارل ھوفمين جي خيال ھي انڊو يورپي ٻوليءَ جو لفظ آھي جنھن جي معنيٰ آھي ”بيعزتو يا ذليل ڪرڻ وارو“ ڇاڪاڻ جو ھو دشمن کي ذليل خوار ڪري ڇڏيندو ھو.
پوڪرداس ٿانورداس ڪالرو، سن 1868ع شڪارپور ڄائو هو. اوجهن اسڪولن مان وديا وٺي، تعليم کاتي منشي مقرر ٿيو. سُڪِي_ پُڪي پگهار تي هٿ سيڪي نه سگهيو ته ترت ئي ڪتب فروشيءَ جو ڌنڌو اختيار ڪيائين. پاڻ جيئن ته لکيل پڙهيل ماڻهو هو تعيلم کاتي سان وابسته هئڻ سبب ڳڻ ڳوت ڪري اهو ڌنڌو اختيار ڪرڻ پنهنجي لاءِ مفيد ڄاتائين. وقت گذرڻ سان گڏوگڏ پنهنجي ڌنڌي کي پنهنجيءَ محنت سان وڌائيندو آيو. آخر چار ڪوڏيون لاڙي ڪتابن ڇپائڻ جو سلسلو شروع ڪيائين.
پير علي محمد راشدي لکيو ايه ته ”جيڪڏهن سنڌي زبان اڄ تائين حيات آهي، ته اُن جو هڪ سبب پوڪرداس جو ڇاپخانو به آهي. ان ڇاپخاني جي وسيلي اڌ صديءَ تائين ڪتاب ڇپبا رهيا. پوڪرداس جي حيثيت، سنڌي زبان جي تاريخ اُهائي آهي، جا اردو زبان جي حالت لکنو واري منشي نولڪشور کي حاصل ٿي. سرڳواسيءَ سوين ڪتاب لکرايا هزارين جلد ڇپائي پڌرا ڪيا. سندس مقابلي سکر جي ماستر هريسنگهه به پوءِ ساڳيو ڪاروبار شروع ڪيو زبان جي وڏي خدمت ڪئي، پر پوڪرداس جو ڪاروبار وڌيڪ وسيع هو. سنڌي زبان جي ڪابه تاريخ اوستائين مڪمل ٿي ڪانه سگهندي، جيستائين ان سنڌيءَ جي انهن ٻن محسنن، يعني پوڪرداس هريسنگهه جو ذڪر نه هوندو.“
ميان محمد اسلم علوي جو ٻيو ڪتاب طب سنڌي بنام ”مخزن الادويات“ مان ليٿو گرافيءَ ڇپيو. ساڳئي مصنف جو ٽيون ڪتاب ”قابادين علوي“ جي نالي سان سيپٽمبر 1895ع ڊيمي سائيز ”اسلاميه پريس لاهور“ مان ڇپايو ويو، ان ڪتاب جي قميت پهريائين ٻه رپيا رکي ويئي، پر پوءِ اها گهٽائي سوا رپيو ڪئي ويئي.
شروعاتي دؤر پوڪرداس جا ليٿوگرافي ڇپجندڙ ڪتاب ”شڪارپور پريس“ ، ”البرٽ پريس سکر“، ”اريڊ اسٽيم پريس لاهور“، ”آريه اسٽيم پريس لاهور“، ”مفيد عام پريس لاهور“، ”خادم التعليم اسٽيم پريس لاهور“، ”هندستان پريس لاهرو“، ”نولڪشور پريس لاهور“، ”رفاه عام اسٽيم پريس لاهور“، ”اسلاميه پريس لاهور“ ”ڪاشي رام پريس لاهور“ ڇپبا هئا، انهن ڪتابن جي ڪتابت جو ڪم ميان رب رکيو ، در محمد، حاجي اويس آخوند حاجي آدم وغيره ڪندا هئا.
پوڪرداس لڳاتار ٻارنهن سال ڏينهن ٻيڻي رات چئوڻي محنت ڪري، ”اُتم کيتي، نيچ نوڪري وڌندڙ واپار“ واري چوڻيءَ کي سچو ثابت ڪندي چڱو ناڻو ڪمايو. هن جيڪي ڪجهه ڪمايو، سو وڃائڻ بدران ڌنڌي جو ڌنڌي شامل ڪندو رهيو. اهڙي مثبت سوچ جي مالڪ پوڪرداس 1898ع پنهنجي پاڙي نوشهري در شڪارپور ”پوڪر پريس“ قائم ڪئي، جا پڻ ليٿو پريس هئي. بعد جڏهن هن ليٿو پريس ختم ري جديد پرنٽنگ پريس قائم ڪئي، تڏهن ان جو نالو ”پوڪر پريس“ مان بدلائي ”سنڌ پرنٽنگ پريس نوشهرو در شڪارپور، رکيائين.
فيد عام ليٿو پريس“ مان ڇپائي پڌرو ڪيه به سهنجائيءَ جو باعث بڻي شهر ڇپائي جو واهپو وڌيو، جنهن مان هن جي آمدني اضافو ٿيندو رهيو.
پوڪرداس سنڌي ٻوليءَ کان علاوه فارسي، گرمکي، ديوناگري، سنسڪرت، ڪاٺياواڙي، عربي انگريزي ٻولين به ڪتاب ڇپائڻ لڳو. پوڪرداس جيڪي سنڌي ڪتاب شايع ڪرايا، تن جي سموري تفصيل گڏ ڪرن جي بيحد ڪوشش ڪئي ويئي آهي، جيڪو مواد ميسر ٿي سگهيو اهي، تنهن جو ذڪر آخر ڪيو ويندو.
پوڪرداس نهايت ئي خوش اخلاق ملنسار طبيعت جو مالڪ هو، هن جا شڪارپور کان علاوه پوري هند_ سنڌي جي اديبن شاعرن، دانشورن، صحافين آفيسرن سان گهرا تعلقات هوندا هئا. هو پنهنجي تعلقات ڪڏهن به ڪمي آڻڻ نه گهرندو هو. سندس دڪان تي اديبن، شاعرن، صحافين، حڪيمن، عالمن آفيسرن جي اچ وڃ لڳي پيئي هوندي هئي. هو هر هڪ مصنف کي تصنيف جو معاوضو ادا ڪندو هو ڇپيل ڪتاب جون ڪجهه ڪاپيون پڻ ڏيندو هو.
پوڪرداس جا سنڌ جي نامياري اديب محقق شمس العلماءُ مرزا قليچ بيگ سان به گهرا لاڳاپا هوندا هئا. هن مرزا صاحب جا ڪيترائي ڪتاب شايع ڪرايا هئا، انهن ڪتابن مان هن کي وڏو فائدو رسيو. مرزا صاحب ڏهن به هتي ايندو هو، ته پوڪرداس سان چار چشمي ضرور ڪندو هو. پوڪرداس به گهڻو ڪري مرزا صاحب جي استقبال لاءِ شڪارپور اسٽيشن تي ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن ته هو شڪارپور اسٽيشن بجاءِ رڪ اسٽيشن تي وڇي مرزا صاحب جو استقبال ڪندو هو اتان کيس شڪارپور گڏ وٺي ايندو هو.
پوڪرداس پنهنجي واپار کي بعد ايترو ته گهڻو وڌايو، جو پوري هندستان هن جو واپار هلندو هو. ان لاءِ هن بعد حيدرآباد ڪراچي به پنهنجا دڪان قائم ڪيا. انهن دڪانن ايڏي وسيع ڌنڌي کي هو اڪيلي سر سنڀالي نه سگهيو ته پنهنجن پٽن_ ڀوڄراج، لڇمڻداس مدن لعل_ کي به ان ڌنڌي شامل ڪيو. هنن به پنهنجي پيءُ وانگر هميشه اڻٿڪ ڪوششون يون ڌنڌي کي وڌائيندا رهندا هئا. ان دؤر ڪاروبار جي لحاظ کان هنن جي سڃاڻپ ”پوڪرداس تاجر ڪتب شڪارپور“ مان ڦري ”پوڪرداس اينڊ سنس تاجر ڪتب شڪارپور، حيدرآباد ڪراچي“ ٿي.
ڇپائيءَ جي لحاظ کان پوڪرداس ليٿوگرافيءَ جو دؤر عبور ڪري، جديد دؤر پير پاتو ته جديد ٽائيپ ڪتابن جي اشاعت جو سلسلو جاري رکيو. هو نهايت ديده زيب ڪتاب شايع ڪرائيندو هو.
پوڪرداس جي دهانت کان پوءِ سندس پٽ پنهنجي ورثي کي قائم رکندي، ڌنڌي کي ڏاڍي سٺي نموني هلائيندا رهيا ورهاڱي تائين پنهنجو ڌنڌو هلائڻ کان پوءِ ڏيهه ڇڏي پرڏيهه ٿيا سنڌ هڪ وسيع ادبي، تاريخي اشاعتي اداري کان محروم ٿي ويئي.
آرٽيڪلز 6 کان–11 تائين انساني حقَن جي بڻيادي قانوني حيثيت جو حوالو ڏين ٿا، جن جي ڀڃڪڙي ڪرڻ تي ان جي دفاع جو تدارڪ لاءِ حوالو ڏنو ويو آهي.
آرٽيڪلز 18– کان21 تائين نام-نهاد "آئيني آزادين" جي منظوري ڏني آهي، رُوحانِي، عوامي، سياسي آزادين، جهڙوڪ فڪر ، راءِ ڏيڻ، مذهب وويڪ ، ٻولَ، سميت فرد جي سانتيڪو سَڀا ٽولو ٺاهڻ جا حَق شامل آهن.
آرٽيڪلز 22–کان27 تائين فرد جي معاشي، معاشرتي ثقافتي حقَن سان گڏوگڏ صيحت جي سارَسَنڀَالَ جي منظوري ڏني وئي آهي. آرٽيڪل 25 چيل آهي تہ:"سڀني ماڻهن کي پنهنجي پنهنجي ڪُٽِنبَ جي صيحت تُندرستي جي لاءِ جوڳو معيار زندگي جو حقَ آهي، جنهن کاڌوپيتو، اوڍڻي ، گهر طبي سارَسَنڀال ضروري سماجي خدمتون شامل آهن." اهو جسماني ڪمزوري يا معذوري جي صورت سيڪيورٽي جي لاءِ واڌَارُو سهوليتون پڻ جوڙي ٿو، مائپڻو يا انجي ٻارَ جي ٻالڪپڻ سَارَسَنڀَالَ جو خاص ذڪر ڪري ٿو.
آرٽيڪلز 28-کان30 تائين انهن حقَن جي عام استعمال جا طريقا ٻُڌايل آهن، جنِ شعبن فرد جا اهي حقَ لاڳُو نٿا ڪري سگهجن، اهو تہ اُهي فرد جي خلاف وس آڻي نٿا سگهجن.
ڊسمبر 10، 1948 تي پيرس، فرانس، جي پيلس ڊي چيلوٽ، ٿيندڙ گڏيل قومن جي ٽئين جنرل اسيمبلي جي اجلاس عالمگير پڌرنامو کي قرارداد 217 طور منظور ڪيو هيو هو. گڏيل قومن جي ان وقت 58 رڪنن منجهان 48 ميبرن ان بل جي حق راءِ ڏنو، ان بل جي خلاف ڪوبہ ووٽ نہ آيو، هنڊوراس يمن ووٽ وجهڻ ناڪام يا ووٽ ڏيڻ کان حصو نہ ورتو.