polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
آخرڪار عشق رنگ لاتو مير صاحب ملاح ڇوڪري بيبي حاجران کي نڪاح آندو. شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي روضي تي پاڻ جمعي جي رات حاضري ڀرڻ ويندو هو صبح جو حيدرآباد ورندو هو. مير صاحب سندس گهر واري بيبي حاجران کي چار سال مس ٿيا، جو بيبي حاجران 24 رمضان 1291هه/ 1874ع ڌاري گذاري وئي. مير صاحب پنهنجي هن گهر واريءَ جي مڙهه کي ڀٽ شاهه کڻائي ويو حضرت شاهه عبداللطيف جي روضي جي ڇانو دفن ڪرايائين.
سانگيءَ جي زندگيءَ جو ٻيو دور 1877ع کان شروع ٿئي ٿو. جنهن هن هڪ انگريزياڻي، ڊاڪٽر رائيٽ جي ڌيءُ سان شادي ڪئي. هي دور به سانگيءَ لاءِ عجب هو. -اهل- عيال جي پرورش، نالي ماتر پينشن، مير حسن علي خان جي وفات ملڪيت جي مقدمي جي ناڪاميءَ سانگيءَ جي دل دماغ تي وڏو اثر ڪيو.
مير عبدالحسين خان سانگيءَ کي شاعري ورثي ملي هئي هن پنهنجي شاعريءَ جو آغاز -اردو- شاعريءَ سان ڪيو هو. جيئن ته مير صاحب جي پيدائش ڪلڪتي ٿي هئي، -ان- ڪري ننڍپڻ جا ست -اٺ- سال اتي ئي گذاريائين. سنڌ اچڻ کان پوءِ سندس -تعليم- لاءِ جيڪي -استاد- مقرر ٿيا، -تن- مان هڪ مولوي سيد ابوالحسن لکنوي هو، جيڪو پاڻ به شاعر هو. مير صاحب کي -اردو- شاعريءَ جو ذوق مولانا صاحب جي صحبت ٿيو. بعد سنڌي شعر چوڻ لڳو. سنڌي اردوءَ سان گڏ فارسيءَ به طبع آزمائي ڪيائين.
سانگي عالم، اديب عاشق مزاج شاعر هو، سندس علمي وسعت سندس شاعرانه شعور اضافو ڪيو، جنهنڪري هن شاعريءَ جي مقصد کي سمجهيو خاص ڪري نئين سنڌي شاعريءَ جي رائج رجحانن توڙي نين تقاضائن کي محسوس ڪيو -ان- جدت انفراديت پيدا ڪئي. ٻين شاعرن جي ڀيٽ سانگيءَ غزل نئين ماحول ٻوليءَ وڌيڪ ڪامياب تجربو ڪيو. هن پنهنجي شاعريءَ شيراز اتان جي باغن بلبلن جي ذڪر بجاءِ حيدرآباد سنڌو درياهه جي ڪناري کي ڳايو. مهراڻ جي ڪيٽيءَ گهاري کي حافظ جي مصليٰ رڪن -آباد- سان -تشبيهه- ڏنائين.
ڊاڪٽر محمد -ابراهيم خليل- مير سانگي جي -باري- لکيو آهي ته ”سانگي سنڌي ٻوليءَ جو اهو پهريون شاعر آهي، جنهن موزون شاعري قدرتي نظارن تي دلچسپ نموني لکيو آهي تخيلات جي دائري کان نڪري حقيقت نگاري قدم رکيو آهي.“
سانگي جنهن دور پيدا ٿيو ننڍو ٿي وڏو ٿيو، اهو سنڌ تي انگريزن جي اوائلي قبضي تسلط وارو دور هو. جنهن نئون سياسي، سماجي ادبي ماحول پيدا ڪيو. سياسي لحاظ کان انگريزن جي غاصبانه قبضي جي ڪري هڪ ته وطن جي -آزادي- ختم ٿي ٻيو ته سندس خاندان تي زوال آيو تڪليفن مٿان تڪليفون آيون. سانگي پنهنجي هر شعر وطن تي فرنگيءَ جي قبضي، وطن جي تباهي ويراني، عزيزن دوستن کان دوريءَ جو ذڪر کليءَ طرح ڪيو آهي.
انهي غلاميءَ مير صاحب جنهن بهادريءَ سان انگريزن خلاف قلم کنيو، -ان- جو مثال همعصر شاعرن اديبن وٽ نه ٿو ملي. وطن جي ويرانيءَ سان گڏ مير صاحب کي پنهنجي خاندان جي زوال ڌارين جي نا انصافين جو احساس هو. سانگي پهريون سنڌي شاعر هو، جنهن پنهنجي شعر وطن پرستيءَ قوميت جي جذبي جو اظهار ڪيو ڌارين جي غلاميءَ خلاف آواز بلند ڪيو.
مير صاحب جوانيءَ وارو زمانو شعر شاعريءَ شڪار جي شوق گذاريو. کيس مئجسٽريٽ به بنايو ويو. -ان- وقت مير صاحب جي عمر 27 سال هئي 45 سال هن عهدي تي فائز رهيو. 1922ع هن عهدي -تان- استعيفا ڏيڻ چاهيائين ٿي، پر وقت جي ڪليڪٽر اصرار ڪيو ته توهان ڪيس هلائيندا رهو. سندس عمر به وڏي هئي پر ڏکن سانگيءَ کي پيري داخل ڪري ڇڏيو هو، -ان- ڪري مير صاحب ڪيس هلائڻ -بند- ڪري ڇڏيا. حيدرآباد شهر مير صاحب کان سواءِ مير شاهنواز خان پٽ مير علي قاسم خان آنرري مئجسٽريٽ هو پر پهرئين ڪلاس جا پاور فقط سانگيءَ، قاضي -امام- علي ديوان جڳت راءِ کي مليل هئا.
سانگي مئي 1924ع بيمار ٿيو 12 جون 1924ع مطابق 8 ذيقعد 1342 هه وفات ڪيائين. سندس لاش مير عباس علي خان واري مقبري امانت طور دفن ڪيو ويو ڇهن مهينن بعد سندس وصيت مطابق سندس مڙهه حضرت شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي مقبري جي صحن سندس پهرين گهر واريءَ جي ڀرسان دفن ڪيو ويو.
سانگيءَ جون جيڪي تصنيفون هن وقت تائين مليون آهن: سي هن ريت آهن. سوز سانگي ، لطائف لطيفي ، ديوان سانگي ، ڪهاڻي محبت هاڻي، قصص راحت افزا، -آکاڻي- رات وهاڻي، قصه دلچسپ، داستان فرحت افزان، فارسي شاعرن جي ڪلام مان -انتخاب-، مثنوي مشتمل برسر گذشت دار وگير (هن مثنوي مير حسن علي خان جي وفات کانپوءِ مير نور محمد خان مير سانگي جي وچ ملڪيت -تان- تڪرار ٿيو، جنهن سانگيءَ کي شڪست ملي، انجو مڪمل احوال آهي- هيءَ مثنوي اڻ ڇپيل آهي)، -اردو- شاعرن جي ڪلام مان -انتخاب-، صرف ونحو تي فارسيءَ لکيل ڪتاب.
غزل جي اوائلي دؤر جي شاعرن مير عبدالحسين سانگي مرحوم جو نالو نمايان حيثيت رکي ٿو. هن جي غزل حسن و عشق جي بيانن سان گڏ سنڌ جي معاشي معاشرتي حالتن جي عڪاسي به ملي ٿي. هن پڻ بدلجندڙ تهذيب ڏانهن اسان جو ڌيان ڇڪايو آهي. خاص طرح سان مغربي تهذيب جو وڏو نقصان اهو بيان ڪيو اٿس، ته هيءَ تهذيب اسان کي پنهنجي مذهب کان پري رکي ٿي.
پاڻ ھڪ ئي وقت عالم ، عارف ، عابد ، زاھد ، صوفي ، سنياسي ، سردار ، فقير ، طالب ، طبيب ، شاعر ، راڳي ، مرشد محبوب ھئا. سندن سادگي ، قرب ، پيار پاٻوھ ڪيترن ئي ماڻھن کي موھي وڌو.سائين جن تمام گهڻا مهمان نواز ، قربدار ٻاجهاري طبيعت جا مالڪ هئا . سخاوت تہ حاتم بہ سندن مَٽ نہ ٿيندو ، الله جي راه هزارين ايڪڙ زمين ملڪيتن جو مڏيون غريبن ، مسڪينن بيواهن ورهائي ڇڏيائون . سوالي سندن در تان ڪڏهن بہ خالي نہ ويو .ايتري تائين جو لڱن جو لباس بہ لاهي انهن کي ڏئي ڇڏيندا هئا .
قصو ڪوتاهه، نادر شاهه، پهريائين دهليءَ پهتو محمد شاهه بادشاهه سان ٿوري ويڙهه ڪري، هن جي مٿان عالب پيو، جو ڏاڍو عياش حڪومت جي ڪاروبار کان بي خبر هو. ان کانپوءِ پاڻ صلح ڪيائون. ڪن مؤرخن جي قول موجب جڏهن پاڻ مليا ته هڪ ٻئي سان پڳ مٽائي، ڀائپيءَ جو عهد ڪيائون. محمد شاهه پنهنجو تاج نادر شاهه کي ڏنو، جنهن جي قيمت لکها رپيا هئي جنهن ڏاڍا ئي قيمتي هيرا جواهر جڙيل هئا. نادر شاه پنهنجي ڪشميري شال محمد شاهه کي ڏني، جنهن جي قيمت شايد سؤ رپيا کن مس هوندي. نادر شاه هن ”ديني ڀائپي“ به حڪمت عملي ڏيکاري.
نادر شاه جي اچڻ سبب هندوستان [[سنڌ ايڏو گوڙ شر، خود هراس، بد انتظامي پيدا ٿي، جو ڪنهن به بادشاه، اڳين توڻي پوين بادشاهن جي زماني نه ٿي هئي. سنڌ ته اڃا تائين اهو حال آهي جو ڪو به ماڻهو ڪنهن خوف هراس مبتلا ٿيندو آهي ته هن کي چوندا آهن ته ”ايڏو ڊڄين ڇو ٿو، نادر پٺيان پيو اٿئي ڇا؟“ يا ڪنهن کي ڪو سخت حڪم ڏنو ويندو آهي ته ان کي نادري حڪم ، سڏيو ويندو آهي.
هاڻي جڏهن بادشاهه کي ”آسماني آفت“ سڏيو اٿئي ته بهتر آهي ته ان جي وضاحت به ڪر، ته پڙهندرن کي ڄاڻ پوي ته اهڙن سخت لفظن لکڻ جو ڪارڻ ڇا آهي؟ ها، پڙهندرن هيٺين احوال مان، ماده تاريخ مان سجع مان ان جو سبب خوبخود سمجهي ويندا. سنڌ نادر شاهه جي اچڻ جو سال هن مصرع مان نڪري ٿو: ”ياد باد زماني ڪه قيامت است“ سندس سجع تي به غور ڪيو:
نادر شاه افغانستان ايران جوا بادشاه ڪن عجيب و غريب گونا گون سببن جي ڪري جيئن حافظ شيرازيءَ چيو آهي ته ”رموز مملکت خويش خسروان دانند“ 1156هه مطابق 1739ع هندوستان جي مٿان آسماني آفت وانگر اچي ڪڙڪيو.
دهليءَ فتح ڪامرانيءَ کانپوءِ سنڌ آيو. لاڙڪاڻي منزل ڪيائين. سنڌ جو حڪمران ميان نور محمد ڪلهوڙو نادري دٻ جهلي نه سگهيو ڀڄي وڃي عمرڪوٽ لڪو. نادر شاهه پهريائين هن کي پنهنجي هٿ سان هيٺيون حڪم لکي موڪليو:
ترجمو: (اي ڪمزور ڪول اي ڪلراٺي زمين جا راهاڪو. جا قبر وانگر سوڙهي آهي، مٿي نهارڻ پاڻ کي ڪجهه ڀانئڻ ڇڏي ڏي. بهتر آهي ته قمريءَ وانگر فرمان برداريءَ جو طوق گردن وجهي حاضر ٿيءُ نه ته ميدان جنگ جي گهوڙي جي سنبن هيٺان، جي فولاد کي به ٽوڙي ڇڏيندا آهن، چيڀاٽجي ويندين.
ترجمو: (ايران نادر جي نالي سان مشهور آهيان دنيا جي هر هڪ هڪ تي قادر اهيان. حضرت عليءَ کانسواءِ دنيا ڪو به پهلوان جوان ڪونهي ذوالفقار کانسواءِ ٻي ڪا به ترار ڪانهي).
انگريزي ناول شانتا رام جو ليکڪ گريگري ڊئوڊ رابرٽس جنهن پنهنجو نالو بدلائي ڏهه سال کن ممبئي جي مڪاني ماڻهن سان زندگي گذاري، هو هڪ ڌاڙيل هو، جيڪو پنهنجي وطن آسٽريليا بئنڪن امير ڪمپنين جون ڦرون ڪندو رهيو. هيروئن، نشي جو سخت عادي هو. رابرٽس جو ناول شانتا رام فڪشن به آهي ته سندس زندگي جي حقيقت آتم ڪٿا به، ان ڪري ڪيترا پڙهندڙ هن ناول کي سڏين ٿا، يعني جو مڪسچر.
رهڻو پوي ٿو. ايتري قدر جو شانتا رام وٽ ان جهونپڙيءَ رهڻ جي مسواڙ به ناهي حڪومت طرفان هن کي ان مفت رهڻ جي اجازت ملي ٿي. جنهن ڏينهن شانتا رام ان جهوپڙيءَ رهڻ لاءِ اچي ٿو، ان ڏينهن ان علائقي باهه لڳي ٿي اتي جي رهندڙ غريبن جو گهڻو جاني مالي نقصان ٿئي ٿو. شانتا رام اتي جي غريبن جي مدد لاءِ مفت جي ڪلينڪ کولي ٿو، جيئن هو ان غريب ڪميونٽي جي مدد ڪري سگهي. هو ان غربت واري ماحول اتي رهي پنهنجي زندگي گذاري ٿو. مڪاني ماڻهن جي رسم رواج ثقافت کان واقفيت حاصل ڪري ٿو. هو جلدي ئي مرهٺي زبان سکي وٺي ٿو.
1978ع رابرٽس جهلجي پيو کيس آسٽريليا جي بدنام جيل پيٽرج سخت پورهئي سان 19 سال ٽيپ اچي وئي. هيءَ جيل آسٽريليا جي وڪٽوريا شهر آهي، جتي وڏا ڌاڙيل خوني رکيا وڃن ٿا جتي ڏاڍي سخت سيڪيورٽي جو بندوبست رهي ٿو. رابرٽس اهڙين حالتن جي باوجود 1980ع ڏينهن ڏٺي جو جيل مان ڀڄي ويو کيس آسٽريليا جي “موسٽ وانٽيڊ” ڏوهارين مان هڪ قرار ڏنو ويو. پوءِ رابرٽس ٻڌايو ته هو جيل مان هرگز نه ڀڄي ها، پر هن کي جيل نه رڳو اڪيلو رکيو ويو پر سخت ٽارچر به ڪيو ويو.
جيل مان ڀڄي وڃڻ کانپوءِ آسٽريليا جي پوليس هن اشتهاري ڏوهيءَ کي آسٽريليا جي ڪنڊ ڪڙڇ ڳوليندي رهي هي نالو ويس بدلائي ممبئي کان اچي نڪتو. هو دراصل پهرين نيوزيلئنڊ ويو جيڪو ٻيٽ آسٽريليا جي بلڪل ويجهو آهي جتي آسٽريليا کان نه فقط هوائي جهاز پر پاڻي جا جهاز ٻيڙيون به اينديون وينديون رهن ٿيون نيوزيلئنڊ تي به انگريزن جي حڪومت هجڻ ڪري آسٽريليا جي رهاڪن ک نيوزيلئنڊ وڃڻ تي ڪا جهل پل نه هئي انهن ڏينهن اميگريشن جا قاعدا قانون ايترا سخت نه هئا.
”امن جو انسان” رابرٽس پنهنجي انٽرويو اهو به ٻڌايو آهي ته هو هن سيريز جا ٽي ٻيا ڪتاب به لکي رهيو آهي، جن مان هڪ “ ” سال 2010ع جي آخر تائين مارڪيٽ اچڻو هو. ممبئي جي هڪ اخبار هن ڪتاب جي تبصري سان گڏ اهو پڻ ڄاڻايو ويو هو، ته هن ناول رابرٽس جو جيڪو پرڀارڪر نالي دوست ٻڌايو ويو آهي، ان جو حقيقت نالو ڪشور آهي. هو ممبئي ٽئڪسي ڊرائيور آهي.
آسٽريليا جي جيل رابرٽس جڏهن ٻيو دفعو آيو ته هن کي هي ناول لکڻ جو خيال پيدا ٿيو. جيل لکڻ دوران جيل وارڊن هن ناول جي اسڪرپٽ ٻه دفعا ضايع ڪري ڇڏي. بهرحال جيل مان نڪرڻ کانپوءِ رابرٽس ان کي پورو ڪري “شانتا رام” نالي سان ناول جي صورت ڇپرايو.
رابرٽس پنهنجي ناول ’شانتا رام‘ جي اهم ڪردار جي به هوبهو اها ئي آکاڻي لکي آهي ته هو جيل مان ڀڄي لنڊسي فورڊ نالي همراهه جي نقلي پاسپورٽ تي ممبئي آيو.
جيتا هوشياريءَ سان زين کي مشورو ڏئي ٿو ته هو ان ثبوت کي ختم ڪرڻ لاءِ منشيات استعمال ڪري سگهي ٿو، ته الائيشا حامله آهي. زين عليشا کي پنهنجي ياٽ ڏانهن دعوت ڏئي ٿو ڪوڙ ڳالهائي ٿو ته هن ٽيا سان شيون ختم ڪيون. عليشا کيس پنهنجي مشروب گوليون ملائيندي ڏسي ٿي. خوفزده، هوء زين کي ٻڌائي ٿي ته هوء ڌرتيء ڏانهن واپس وڃڻ چاهي ٿي. زين عليشا جي فون تي تايا جي انڪمنگ ڪال ڏسي ٿو ان کي رد ڪرڻ لاءِ چيو. جڏهن هوءَ انڪار ڪري ٿي، تڏهن هو هن کي ٻيڙيءَ تي ڌڪڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ڦٽي ٿو هن جو مٿو ٻيڙيءَ جي ريلنگ تي ڪري ٿو، جنهن ڪري هوءَ سمنڊ ٻڏي وئي. هڪ خوفزده اليشا گهر واپس اچي ٿي، جتي هوء اسقاط حمل ڪري ٿي.
ٻن سالن کان پوءِ، عليشا هاڻي پنهنجي پيءُ سان بهتر تعلقات رکي ٿي، ڪرن جي مڱڻي واري پارٽي شرڪت ڪري ٿي، جتي هوءَ ٽيا سان ملي ٿي. حيران ٿي ويو ته اهو صحيح هو ته هن کي سچ ظاهر ڪرڻ، پر اليشا هن کي يقين ڏياريو ته اهو هو. ، اڃا تائين زين عليشا جي وچ لاڳاپن کان بي خبر آهي، انهن جي رشتي کي تبديل ڪرڻ تي اتفاق ڪيو. ڪرن انهن کي پنهنجي منگيتر جي ناني سان متعارف ڪرايو، جيڪو عليشا کي سڃاڻي ٿو جڏهن هوء زين هن جي هن جي مڙس کي ڀريل ٻيڙيء مان مدد ڪن ٿا. عليشا خالي نظرن سان عورت ڏانهن ڏسندي محسوس ڪيو ته هوءَ پنهنجي ماضيءَ کي منهن ڏيڻ کان سواءِ ڀڄي نٿي سگهي.
گهرائيان 2022 جي هڪ هندستاني رومانوي ڊراما فلم آهي جنهن جي هدايت شڪن بترا ڪئي آهي جنهن عائشه ديوتري، سميت راءِ يش سهائي سان گڏ اسڪرپٽ پڻ لکيو آهي. ڌرما پروڊڪشن ، وڌيڪ 18 اسٽوڊيو جوسڪا فلمون پاران تيار ڪيل، فلم نصيرالدين شاهه رجت ڪپور سان گڏ ديپيڪا پڊوڪون ، سڌانت چترويدي، اننيا پانڊي ڌيريا ڪروا معاون ڪردار ادا ڪري رهيا آهن.
ديپٿس جو پريميئر 11 فيبروري 2022 تي ٿيو. فلم کي نقادن کان مثبت تبصرا مليا، ان جي ميوزڪ ٽريڪ، سئنيما گرافي ڪاسٽ جي پرفارمنس، خاص طور تي پڊوڪون شاهه جي پرفارمنس جي ساراهه سان؛ بهرحال، ان جي ڪهاڻي، اسڪرين پلي ڪلائيمڪس تنقيد کي منهن ڏيڻو پيو.
لالچند امر ڏني مل هڪ استاد جي حيثيت سان پنهنجي ادبي زندگي شروع ڪئي هڪ اديب ليکڪ جي حيثيت سان هي جهان ڇڏيائين. ادب جي هر صنف تي ڪتاب لکيائين. سنڌي ٻولي، شاھ عبداللطيف ڀٽائي، تصوف، گهرو زندگي، سماجي معاملا، ناول، ڊرامو، ڪھاڻي مضمون جي صنفن لکيائين. ”پاڻ هڪ پختو فنڪار، سليس سهڻي زبان لکندڙ اديب هو. سندن زبان مٺي، سليس، صاف سهڻي هئي.عربي، فارسي، هندي سنسڪرت جي ڏکين لفظن کان پاسو ڪيو اٿس. جنهن ڪري سندس ٻولي عبارت عام فهم آهي.1914 مسٽر ڄيٺمل سان گڏجي سنڌي ساھتيہ سوسائٽي قائم ڪيائين. 1923 م حيدرآباد سنڌ م رابندر ناٿ ٽئگور ناٽڪ منڊلي جو افتتاح ٿيو ان سوسائٽي لاءِ عمر مارئي لکيائين.
1930ع ڌاري لالچند، ڄيٺمل ٻين سان گڏجي ”سنڌي ساهت سوسائٽي“ قائم ڪئي. انهي طرفان نڪرندڙ ڪتابن جو ڏيڍ سال تائين ڄيٺمل ايڊيٽر رهيو، تنهن کانپوءِ اها ذميداري لالچند کنئي. ان سوسائٽي لاءِ عمر مارئي لکيائين. سندس مضمونن جا مجموعا ڦلن مٺ سدا گلاب فڪر زبان جي لحاظ کان سٺا معياري آهن. سدا گلاب، جيتوڻيڪ ٽئگور جي گارڊنر جي گيتن تان ورتل آهي، پر ترجمو آزاد نهايت سهڻو ڪيل آهي. ائين لڳي ئي ڪو نه ٿو ته ڪو ”سدا گلاب“ ترجمو آهي.
1940ع جڏهن سنڌي ادب لاءِ مرڪزي صلاحڪار بورڊ قائم ڪيو ويو ته ان هن اسسٽنٽ سيڪريٽري ٿي ڪم ڪيو. سنڌي لغت کي تيار ڪرڻ لاءِ جيڪا ڪاميٽي مقرر ڪئي ويئي، انهيءَ جو به اسسٽنٽ ٿي رهيو سنڌي لغت جي تياري لاءِ ڪوششون ورتائين. بورڊ طرفان 1946ع مهراڻ رسالي جي اشاعت عمل آندي ويئي ته پاڻ انهي جي ادارت ڪيائين.
لالچند امر ڏني مل پنهنجي صوفياڻي طبيعت جي ڪري پيغمبر اسلام جي تاريخ ڏاڍي سٺي انداز لکي آهي، جنهن ڪري ڪي دوست کيس مذاق طور لالچند مان لعل محمد سڏيندا هئا. لالچند امر ڏني مل لڳ ڀڳ سڀني صنفن تي قلم هلايو، سنڌي ٻولي، شاهه لطيف، ڊراما، تصوف، گهرو زندگي، سماجي معاملا وغيره تي ڀرپور نموني لکيو.
طبيعت صوفياڻي هئس، تنهنڪري اسلامي تصوف جو مطالع ڪيائين، ويدانت جا ورق ورايائين ڀيٽيائين، ڏٺائين ته هر هنڌ حق آهي هڪ آهي. فساد فتنو ته اجايو آهي. انهن ڏينهن ڊاڪٽر ايني بيسنت جي صوفياڻي ڪم کان متاثر ٿيو ٿيا سافيڪل سوسائٽي آيو اتي به پنهنجي هر دلعزيز شخصيت کي خوب چمڪايائين.
لالچند امر ڏنو مل ڪانگريس جي هلچل جي ڪري 1922ع جيل پڻ ويو ديس جي آزاديءَ جي هلچل حصو وٺندو رهيو. صحافتي دنيا 1929ع گوپالداس ليکراج جي جاري ڪيل اخبار ”پرڪاش“ ڄيٺمل پرسرام سان گڏ خدمتون سرانجام ڏنائين.
لالچند امر ڏني مل 1932ع ، جڏهن شاهه لطيف جي ورسي پهريون ڀيرو ميران محمد شاهه، ڀٽ شاهه تي ملهارائي ته انهي به حصو ورتو، تنهن تنهن کانسواءِ سنڌ هاري ڪميٽي کي قائم ڪرڻ پڻ هن جو گهڻو حصو هو.
”سنڌي ادبي سنگت سنڌ، ملڪ بحال ٿيل جمهوريت تي اطمينان جو اظهار ڪندي، هن ان خيال جي ساراهي ٿي ڪري ٿي ته جمهوريت جي قيام سان گڏ، ان جي جٽاداري جي لاءِ سوچڻ، لوچڻ لکڻ به اديب جي ڪمن شامل آهي.
سنڌي ادبي سنگت چاهي ٿي ته هن ملڪ جي سڀني ماڻهن کي سڀئي جمهوري حق آزاديون بنا ڪنهن فرق متڀيد جي ملڻ گهرجن، جمهوريت جي قيام جٽاداري جو مدار وڌيڪ جمهوريت هئڻ تي آهي.
جمهوريت جي اچڻ کان پوءِ اديب عوام جو رول ختم نٿو ٿئي، پر ويتر وڌي وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته حڪمرانن جي آپيشاهي، ساڻس لاڳاپيل مستقل مفادن جي ڦرلٽ ڪامورا شاهيءَ جو ڏاڍ هڪ طرف وڌڻ جو خطرو درپيش رهي ٿو ته ٻئي طرف جمهوريت دشمن قوتن جي سازش جا سلسلا تيز ٿيو وڃن. اهڙي صورتحال اديب عوام جو رڳو ڪنهن گروهه جي فائدي ملڪي معاملن کان اڻ لاڳاپيل رهي خوشفهمين جي جنت فرحت جي خيالي ننڊ سمهڻ جو عمل صحيح نه آهي. انهيءَ ٻٽي ذميواري کي شعوري طرح سمجهڻ زندهه مسئلن تي بنا ڪنهن مصلحت جي خيالن جو اظهار ڪرڻ جمهوري روايتن قدرن لاءِ فائديمند ثابت ٿيندو.
سنڌي ادبي سنگت نه لازمي طور تي حڪمرانن جي حمايت لاءِ ٻڌل آهي نه لازمي طرح مخالفت تي سندرو ٻڌي بيهڻ جي لاءِ تيار آهي. هر اهو ڪم جيڪو سنڌي قوم، ٻولي ادب لاءِ نفع بخش هوندو، ان جي حمايت ڪئي ويندي هر اهو عمل جنهن سان سنڌي قوم کي، ادب ٻوليءَ کي تر جيترو به ڇيهو رسندو، ان جي مخالفت ڪرڻ، سنڌي ادبي سنگت جو آئيني، انساني اخلاقي فرض هوندو“
انهن سڀني ڳالهين ڪمن کان به وڌيڪ غلام حسين رنگريز جو سنگت جي حوالي سان اهم ڪم ”سنگت پبليڪيشن“ جو بنياد رکڻ انهي طرفان چار پرچا ڪڍڻ هو. رنگريز جي انهي اهم قدم سبب سنگت پنهنجي حقيقي ادبي ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ اڳتي وڌڻ لڳي، سنگت پبليڪيشن جا اهي چار ئي پرچا سنگت جي تاريخ سنڌي ادب اهم حيثيت والارين ٿا.
انهن چئن پرچن کانسواءِ غلام حسين رنگريز پنهنجي سيڪريٽري جنرل واري دور جي ٻن سالن جي ڪم جي رپورٽ پڻ ڇپائي پڌري ڪئي. جيڪو پڻ سنگت جو اهم رڪارڊ آهي سنگت جي ماضيءَ جي سڄي تاريخ ، رنگريز جو ئي دور اهڙو آهي، جنهن دوران مرڪز توڙي شاخن جي هر ٿيندڙ سرگرمي، انهيءَ ڪتابڙي محفوظ آهي.
غلام حسين رنگريز جي علمي قلمي پورهئي طور چار ڪتاب هيستائين ڇپجي چڪا آهن، جڏهن ته شاعري ترجمي، مضمونن جا ڪتاب قلمي صورت وٽس موجود آهن. هيٺ انهن ڪتابن جو مختصر جائزو پيش ڪجي ٿو.
غلام حسين رنگريز جو هي ڪتاب ادبي مضمونن جومجموعو آهي. ڪتاب جي مهاڳ ف م لاشاري ڪتاب بابت پنهنجي راءِ ڏيندي لکي ٿو: ”غلام حسين رنگريز جي مضمونن جي هن ڪتاب جو مقصد مواد منجهان ثابت ٿئي ٿو ته سڀني انسانن جو ماڳ ساڳيو آهي. ”وکر سو وهاءِ“ همعصر عالمي ادب منجهان هڪ سگهاري چونڊ ڪري، موضوعن تي محنت سان لکي، هڪ طرف ادب جي ڪردار اهميت کي نروار ڪيو ويو آهي، ته ٻئي پاسي پنهنجي دور جي سنڌي ادب جون ڪجهه هيڻايون سامهون آنديون ويون آهن، ته جيئن کين ختم ڪري سگهجي. هڪڙي پاسي هعمصر عالمي ادب جا اهم نمونا آهن. ٻئي طرف پنهنجي هيڻاين کي ظاهر ڪري سنڌيءَ ٿيندڙ تخليقي عمل کي سگهارو بنائڻ جو ارادو آهي.“
غلام حسين رنگريز کي اسڪول جي زماني کان وٺي ادبي ڪتابن جي پڙهڻ، مضمونن شعرن لکڻ سان خاص دلچسپي رهندي آئي. تنقيد، شاعري فلسفو، علم، فن سندس وڻندڙ موضوع هئا. انهن ڏينهن ميرپور بٺوري ”بزم ادب“ ”تحريڪ تعمير ادب“ جون ادبي محفلون ٿينديون هيون. جن رنگريز سرگرميءَ سان حصو وٺندو هو انهن ادارن سان سلهاڙجڻ سان سندس لکڻين پختائي، مقصديت، رنگ رچاءَ پيدا ٿيو. اڳتي هلي سندس لاڳاپو سنڌي ادبي سنگت سان ٿيو، جنهن جي ڪري مٿس جديد ترقي پسند اثرن رنگ ڄمايو.
هي ڪتاب رنگريز جي تاريخي تحقيقي مضمونن جو مجموعو آهي، جنهن سندس مضمون ’ڌاريان تاريخ جو جائزو‘، ’هنڌ خالي ڪريو تحريڪ‘، ’حقيقت حجاج جي‘ انسان جي تلاش سرمد ڇا ٿو سوچي. ’ڏو ٿي سا ڏورين‘ شامل آهن. هي ڪتاب حقيقت تاريخ جون جهلڪيون آهن، جيڪو ڌارين پاران ٿيندڙ قومي جبر مذهبي آڙ ٿيندڙ جبر بابت حقيقتن تان پردو کڻي ٿو.
تنهن کانسواءِ 1988ع وارين ملڪي چونڊن کانپوءِ ملڪ بحال ٿيل جمهوريت مارشلا جي خاتمي تي پڻ تنظيمي طور تي سنڌي ادبي سنگت جو لائحه عمل پاليسي طور، ڪاروباري ڪميٽي کان هڪ دستاويز منظور ڪرايائين. سنڌي ادبي سنگت جي تاريخ اهو پهريون ڀيرو هو، جو سنگت هاڻوڪي ملڪي صورتحال جمهوريت بابت چٽو رخ اختيار ڪيو جمهوري عمل جي آجيان ڪئي ويئي، انهي طريقيڪار لاءِ لکيل مواد چيو ويو ته:
1990ع کان ڊاڪٽر محبت سياسي صورتحال تي مضمونَ لکڻ ترجما ڪرڻ، مختلف علمي مقالا مضمونَ لکڻ ترجمو ڪرڻ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيڪا جوڙڻ، سنڌيءَ ٻوليءَ سائنسي اصطلاح سازي ڪرڻ، سنڌي ٻوليءَ، ان جي لفظن گرامر تي تحقيق ڪرڻ، علمي ليڪچر ڏيڻ سماجي ادبي سرگرمين حصو وٺڻ شروع ڪيو. سندس اهو ڪم تمام گھڻو، گھڻ طرفو ڳُوڙهو آهي. سياسي سرگرمين کان پوءِ ڊاڪٽر محبت جي اها هڪ اهم پائدار پيش رفت هئي، جنهن کيس سنڌ جي علمي، ادبي تحقيقي دنيا هڪ نئون اهم تعارف ڏنو. هن تمام گھڻا اهم علمي ڪتاب مقالا مضمونَ ان دَور لکيا، جيڪي سندس وفات کان پوءِ هر سال سندس ورسيءَ جي موقعي تي ڇپجندا رهيا آهن.
ڊاڪٽر محبت ٻرڙي 76-1974ع دوران ”گلن جھڙا ٻارڙا سنگت قنبر“ جي سرپرستي ڪئي. هو هر هفتي ٻارڙا سنگت جي گڏجاڻين شريڪ ٿيڻَ ٻارن کي تربيت ڏيڻَ لاءِ ڊاڪٽر محبت ڄامشوري کان قنبر ايندو هو. سندس ان عمل سان قنبر ترقي پسنديءَ جي پهرئين سياسي، سماجي، علمي ادبي دَور جي شروعات ٿي. ان ئي تسلسل هيٺ 1977ع هُو سماجي ڀلائيءَ جي تنظيم ”قنبر ويلفيئر ايسوسيئيشن“ جو باني ميمبر به رهيو.
ايم.بي.بي.ايس پاس ڪرڻ کان پوءِ آرميءَ ڊاڪٽر چونڊجي ڪئپٽن ڊاڪٽر جي حيثيت سان گلگت، اسڪردو رهيو، پر پنهنجي آزاداڻي طبيعت سبب آرميءَ جي نوڪريءَ تان استعيفا ڏئي، ميلون جونس بلڊ بئنڪ، ڪراچي آغا خان چيريٽيبل ڊسپينسري ڪراچيءَ نوڪري ڪئي، پر ستت ئي اتان نوڪري ڇڏي قنبر هليو آيو، جتي لطيف ڪلينڪ تي، باگي ديري محلي، گوپانگ محلي علي خان محلي مريضن جو علاج ڪندو هو،
هن شروعاتي تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول قنبر، مئٽرڪ ميونسپل هاءِ اسڪول قنبر انٽر سائنس 1971ع گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان پاس ڪئي. ان کانپوءِ ايم.بي.بي.ايس لياقت ميڊيڪل ڪاليج مان پاس ڪيائين.
1988ع سياسي تنقيدي ادب جو شاندار ڪتاب جيڪو سچ چوي قلمي نالي ’لطيف سڄڻ‘ سان لِکيو. جيڪو سچ چوي جو آخري باب هٿ وڌايو ــ سنڌ بچايو نالي سان الڳ ڪتابي روپ 1988ع ڇپيو. ساڳئي عرصي هن جا ٻيا ڪيئي ننڍا وڏا ڪتاب ڇپيا.
جي ملهه هلندي ڪنهن به پهلوان جو سندري مان هٿ نڪري ويو ته هو ٻئي پهلوان جي پُٺي ٺپريندو، جنهن جو مطلب ٿيو ته ترس. هٿ نڪرڻ کان پوءِ انگو ڪرڻڪار ناهي،پر ڪي پهلوان ته به ڪونه رهن.
پوءِ ائين هي پهلوان جون ٻه ملهون ٿين، پر ماريو انهيءَ جنهن پوئين ملهه ماري. ملهه ڪندي جي گوڏو يا تري کُتي ته ملهه ٽي ٿنيدي. ائين پهرين ملهه کانپوءِ جنهن ملهه ماري سو پڙ جو چڪر هڻي انعام وٺندو، جنهن هارايو سو وڃي ٻاريءَ ويهي رهندو. ائين ساهي پٽي وري ٻي ملهه ڪندا،پوءِ جنهن ٻي ملهه ماري، انهيءَ کان جنهن هارائي انهيءَ جو پلاندي ٿي پلاند وٺندو. وري ماري ويل انهيءَ سان ٻه ملهون ڪندو.
اڳي ملهه ”جهلڻ“، ”گورداورو“، ”ٻرڙو“، ”الهه بچايو“، ”مهر“ مشهور پهلوان ٿي گذريا آهن. پوءِ وري ”هنڊل“ ”هوشو“ وارا سٺا وڙهيا، هاڻ شير مير بحر، گوپانگ، جماندار، يڪي وارا سٺي ملهه ڪن، يڪي ته هڪ ڪشتي واري پهلوان کي به دسي رکيو.
سنڌ قديم زور آزمائيءَ جو مشهور طريقو آهي ملهه، جنهن ٻه پهلوان سندرا ڪري هڪ ٻئي سان زور آزمائي ڪندا آهن.جنهن ميدان ملهه وڙهندا آهن، انهيءَ کي ”ملاکڙو“ چوندا آهن، جيڪو ”ملهه ملاکڙو چوندا آهن، جيڪو ”ملهه آکاڙو“ جو گڏيل مرڪب آهي. ملاکڙو زور آزمائيءَ جي اها روايت آهي، جيڪا هر ميلي جو جز سمجهي ويندي آهي. قديم زماني يونان، عرب دنيا جي ٻين ملڪن به زور آزمائيءَ جا ميلا لڳندا هئا، پر عرب جا اهڙا ميلا مشهور آهن، جن شاعري به ٿيندي هئي، نسا به ايندا هئا. شهه سواريءَ جا مظاهرا به ٿيندا هئا، زور آزمائي به ٿيندي هئي. سنڌ جي ملاکڙي کي شايد عرب جي اهڙن ملين سان نسبت هجي.
هي سنڌ جو وڻ آهي جو سخت زمين اُڀري. پارڪر جي زمين پٿرائين آهي، تنهنڪري اتي چڱي انداز ٿئي ٿو. ننگرپارڪر کان ڏونگري ڏي وڃبو ته رستي گهاٽا ٻٻر هُڙي لايو پيا نظر ايندا. موندري آڌيگام جي وچ به جام آهن. ڏيپلي تعلقي سجائي جي ڏهر، مٺي تعلقي جي ڳوٺ رائلو رندن وارو ، ڇاڇري تعلقي جي ڳوٺ چيلهار ان جي ڀرسان کوڙ ٻي ڳوٺ جي ترائيءَ واري ڏهر، ڇاڇري شهر کان ڪانڪهئي ڏي ويندڙ رستي تي ڇڊا ڇڊا ٻٻر آهن. ڪانڪهئي کان اولهه طرف ڪولهين جي ڳوٺن جي ڀرسان هڪ زمين ٽڪر بلڪل گهڻا ٻٻر آهن، ڄڻ ته هُڙي لڳي پيئي آهي. باقي سڄي ٿر عام ڪونه ٿئي.
هن جي ٽارين ٻه – اڍائي انچ ڊگها اڇي رنگ جا تکا ڪنڊا ٿيندا آهن، جنهن کي ٿري ”سُر“ چون. هن پيلا گل ٿيندا آهن، جن مان ڦريون ٿين جنهن کي ”پلڙا“ چون، انهن سخت داڻا ٿيندا آهن، جن کي ”چچِڪا“ چون. ٻٻر جا پن پلڙا اُٺ ٻڪريون لائينديون آهن. ٻٻر جون ٽاريون وڍي سڪائي پن ڇاڻي گڏ ڪبا آهن. جن کي ”ٻُورِي“ چون. اها ٻوري مال لاءِ فائدي واري آهي. ٻُوري پلڙن جي کائڻ ڪري مال متارو ٿيندو آهي.
هي وڻ وڏو ٿيندو آهي. اُن جي ڇانوَ سٺي ٿيندي آهي. هن جون ٽاريون وڍي ڇڏبيون ته وري نوان گونچ ڪڍي گهاٽو سائو ٿي ويندو آهي. وَڍَ ڪرڻ سان ٻٻر پاڻ وڌيڪ سائو سُٺو ٿيندو آهي. هن مان کؤنر لاک نڪرندي آهي. ٻٻر جا پن، ڇوڏا، گل، پَلڙا، کؤنر لاک ڪمائتا آهن. ٻٻر جا ڇوڏا لاهي موچي چمڙي رکڻ لاءِ ڪم آڻيندا آهن.
هن جي ڪاٺي سخت، مضبوط جٽادار ٿيندي آهي. ٿلهن ٿرن کي چيري، ان مان نڪتل ڪاٺ مان تختا، در، دريون، ڪُرسيون، ميزون، ٽپايون، کَٽون، جاين جون ڪامون، پٽيون، پينگها، کٽن جا پاوا، ايسون، اُپرا، ڪٻٽ، صندل ٻيون به ڪيترين ئي قسمن جون شيون ٺاهيندا آهن.
حڪيمن جي چوڻ موجب ٻٻر جي پنن مان ٺاھيل عرق، ٻٻر جا ڇوڏا، گل پن کئونر کي استعمال ڪرائيندا آهن تہ شفا ٿيندي آهي. ٻٻر جو ڏندڻ، ڏندن جي صفائيءَ مضبوطيءَ لاءِ تمام سٺو سمجهيو ويندو آھي. ڏندن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ٻٻر جي ڏندڻ جھڙو ٻيو ڪو ڏندڻ آھي ئي ڪو نہ. ھن وڻ جا پن، گلڙا، کل، ڇوڏا، کئونر ڪاٺيون دوائن استعمال ٿين ٿيون. ھن جا پلڙا بہ حڪيم استعمال ڪندا آهن .
ٻٻر تمام ڪارائتو وڻ آھي. ھن جي قيمتي ڪاٺ مان ھر قسم جو فرنيچر ٺھندو آھي. عمارتي ڪمن ڪامن، داسن، پٽين، ٿنڀن ٿوڻين بہ گھڻو ڪم ايندو آھي. ٻبر جي ڇوڏيءَ کي چمڙي رڱڻ جي صنعت بہ استعمال ڪيو ويندو آھي. ان جي اڱرن کي ٻارڻ واري توانائيءَ جي ھڪ وسيلي طور ڪاربان کي مختلف ڪيميائي مرڪبن ٺاھڻ لاءِ ڪتب آندو ويندو آھي. ٻٻر مان حاصل ٿيندڙ کئونر ڪارائتو آھي. جڏھن ته لاک بہ ٻٻر مان حاصل ٿئي ٿي. ٻٻر جو رس، رنگن کي پختو ڪري ٿو، انڪري ڪپڙي رڱڻ لاءِ ھن جو رس ڪتب آندو ويندو آھي. ٻٻرن جي ڇوڏي مان سنڌ اندر وڏي عرصي کان شراب ٺھندو اچي ٿو اھو سلسلو اڄ بہ قائم آھي.
عام طرح ٻٻر ٽن قسمن جو ڏسڻ ايندو آھي، سنڌي ٻٻر، ڍليار ٻٻر ڪابولي ٻٻر، ڍليار، سنڌي -ٻٻر- کان ڏهہ فوٽ کن ڊگھو ٿيندو آھي، پر سندس ٿڙ وارو گھيرو قدري ننڍو ٿئي ٿو. ڪابولي ٻٻر سڌو ٿيندو آھي ان جون ٽاريون به ٿڙ سان گڏ سڌيون اڀيون ٿين ٿيون. هي ٻٻر ٻور پلڙا ڪونه جهلي.
ٻيو هن جهڙو هڪڙو وڻ ٿئي ٿو، جو هتي به عام آهي. سنهڙا ساوا پن ٿا ٿينس. ڪنڊا به اٿس ٿڙ به سائو ٿو ٿئيس. هميشھ پيلا گل جهليندو آهي. هي به ٻج مان ٿيندو آهي، جو سانوڻيءَ جي ڏينهن پوکيندا آهن. هن کي انگريزيءَ جيرو سلم ٿارن چون ٿا. ڪتابي نالو پارڪن سونيا اٿس. هتي جا ماڻهو انهيءَ کي ولايتي ٻٻر ڪري چوندا آهن.
عام ٻٻر جو هڪڙو ٻيو قسم آهي، جنهن جون ٽاريون پاسي تي پکڙجڻ جي بدران، اُڀيون مٿي چڙهنديون آهن، جنهن ڪري اهو پري کان سرو جي وڻ وانگي ڏسڻ ايندو آهي. انهيءَ کي سنڌيءَ ڍليار ٻٻر يا ڪابلي ٻٻرسڏيندا آهن.
ٻَٻرُ هي وڻ عام آهي جنھن ڪنڊا ٿين، پن سنھڙا، گل ڦڪا، ڦر پلڙا، جن چيچڪا ٿين. ٻج ڪاري رنگ جو، چيچڪن وارو ٿئي. ھيءُ وڻ گرم علائقن ٿيندو آھي. هن جا گهڻا ئي قسم آهن.هن ڪنڊا ٿا ٿين ڦرين ٻج جهلي ٿو، جنهن کي پلڙا يا پاپڙ ٻج کي چيچڪا چون ٿا. جنهن ذات يا جماعت مان هي وڻ آهي، انهيءَ جو انگريزي ڪتابي نالو آڪيشيا آهي. هن جو انگريزي رواجي نالو بابل آهي هندستاني بَبل.
هن جو هڪڙو ننڍو ٻوڙي جو قسم آهي، جو اُتر الهندي وارن پرڳڻن عام آهي لوڙهن جي جاءِ تي رکڻ ڪم ايندو آهي. ان جو نالو ڦُلائي آهي. ٻيو هڪڙو ننڍي وڻ يا ٻوڙي جي قسم مان آهي، جو شڪل جو خراب آهي، مگر جڏهن پيلا خوشبودار گل ڪري ٿو، تڏهن ڏاڍو وڻڻ جهڙو ٿيو پوي. فرانس هن جي ڏاڍي پرداخت ڪندا آهن منجهانئس عطر جهڙي خوشبوءِ ڪڍندا آهن. انگريزيءَ هن کي خوشبودار ٻٻر جي نالي سان سڏيندا آهن.
ٻٻر جي ٽاري ھر قسم جو مال کائيندو آھي. پر ٻڪريون رڍون ان کي وڏي چاهہ سان کائينديون آھن. ٻٻر جو پلڙو ٽاريءَ کان به وڌيڪ طاقتور آھي مال جي کير وڌائڻ جو ذريعو پڻ آھي. خالي سڪل ٽارين کي ”ڍينگھر“ چئجي ٿو، جن سان گھرن ٻنين وغيره جي حفاظت لاءِ لوڙھا ڏبا آھن. ٻٻر جا پن، پلڙا ٻوري، اٺ ٻڪريون جام کائينديون آھن. ھيءُ وڻ پاڙن کان وٺي ٻور تائين تمام ڪمائتو آھي.
ھي شھر 709ع خلافت بنو اميه جي قبضي آيو.91 هه/ 710ع قُتيبه -بن- مسلم پنهنجن دشمنن کي شڪست ڏيئي، شاه بخارا جي حيثيت سان خار خدات مقرر ٿيو. اهوئي قُتيبه بن مسلم هو، جنهن بخارا اسلامي حڪومت کي مضبوط بنيادن تي استوار ڪيو هو. رمضان 121هه/ 738ع تائين ڪيترائي ڀيرا ترڪن بخارا تي حملا ڪيا، پر بخارا تي عربن جو قبضو جاري رهيو. عربن جي فتح کان پوءِ لاڳيتو ست سؤ سال جي شھر عربن ، فارسين، ترڪن منگولن جي حاڪميت رھندو آيو. چوڏھين صدي عيسويءَ تيمورلنگ جي قبضي هيٺ رھيو اسلامي سکيا جو مرڪز ٿي ويو. خاص طور تي چوڏھين صدي بھاء الدين نقشبند جي ڪري جنھن صوفين جي نقشبندي سلسلي کي شروع ڪيو.