polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
زڪام حيات روڪ دوائن جو استعمال مؤثر نٿو ٿئي ڇوجو اھي دوائون بيڪٽيريا ختم ڪن ٿيون پر زڪام جي سبب وائرس کي ختم نٿيون ڪن. ڪڏھن ڪڏھن زڪام بگڙجڻ جي ڪري بخار ۔ کنگھ ۔ بلغم ۔ نڪ مان بدبو مٿي جو سور پيدا ٿين ٿا ۔ اھڙي صورت حيات روڪ دوائن جي ضرورت پوي ٿي پوڙھن ماڻهن جا زڪام جي ڪري ڦڦڙ وٺجن ٿا انهن کي نمونيا ٿيڻ جي خطري جا امڪان رھن ٿا. صرف سردي زڪام جو سبب ناھي پر ھوا نمي جي ڪمي ۔ اونهاري جي گرمي سردين ٿڌي ھوا زڪام نزلي جي وائرس کي پکڙجڻ مدد ڪري ٿي.
زڪام کي بخار ڄڻ ڏاج مليل هوندو آهي. زڪام دوران بخار لازم ملزوم هوندو آهي جيڪڏهن مريض کي تيز بخار نہ هوندو آهي نڇون شروع ٿي وينديون آهن تہ بخار بہ اچي پنھنجا پير ڄمائيندو آهي. شروع تہ مريض کي جهيڻو تپ هوندو آهي پر جيئن زڪام زور ڀريندو آهي تيئن بخار زور ڀريندو آهي. شروع جا ٽي چار ڏينهن جسم بخار هوندو آهي پر جيئن زڪام جو زور ٽٽي پوندو آهي تہ بخار بہ پويان پير ڪندو آهي.
هن قسم جو زڪام اوچتو ٿيندو آهي ڪجھ ڏينھن رهندو آهي پوءِ جلدي گهاٽو ٿي سنگھ بدلجي پوءِ پاڻي ڇڏي ويندو آهي. هن قسم جو زڪام علاج کانسواءِ پاڻي ڇڏي ويندو آهي. ڏٺو ويو آهي تہ ڪيترا ماڻهو هن قسم جي زڪام جو علاج نہ ڪرائڻ باوجود ٺيڪ ٿي ويندا آهن. عام ماڻهن جو اهو خيال هوندو آهي ته هن قسم زڪام کي ٽن ڏينهن تائين ڇڏي ڏجي، وهي وهي پاڻي خشڪ ٿي ڇڏي ويندو ائين ئي ٿيندو آهي.
جيترو بہ عرصو مريض کي زڪام هوندو آهي تہ مريض کي گهڻو نہ تہ بہ ٿورو گهڻو مٿي سور ضرور هوندو آهي جي مٿي سور نہ بہ هجي تہ بہ دماغ تي وزن دماغ سڄو ٻُٽيو پيو هوندو آهي. اکيون ڳاڙهيون هونديون آهن. جنھن جو سبب زڪام جي ڪري دماغ جي رڳن تي سيٽ سوڙھ هوندي آهي.
بخار ٿي پوندو آهي، اهڙي ڪيفيت ٽن چئن ڏينھن تائين رهندي آهي. ان کان پوءِ نڪ جو پاڻي آهستي آهستي ڄمي گهاٽو بلغمي ٿيندو ويندو آهي جڏهن زڪام موٽ کائيندو آهي تہ ڏينھن ٻہ هڪ ناس يا ٻئي ناسون بند ٿي وينديون آهن هن عرصي مريض وات مان ساھ کڻندو آهي کيس ڪافي پريشاني ٿيندي آهي.
شڳر فري مٺايون سوربيٽول مان ٺاهيون وينديون آهن. مطلب ميون جي نقلي مٺاڻ جنهن سان بدهضمي، ڊائريا پاڻي جي کوٽ پيدا ٿيندي آهي. سن کان سواءِ نقلي مٺاڻ سان مٿي سور ڳلي خراش جي شڪايت بہ پيدا ٿي سگھي ٿي.
هيلٿ لائين جي هڪ رپورٽ موجب ڪافي، چانھن سافٽ ڊرنڪس جھڙا شربت جسم پاڻي جي کوٽ پيدا ڪندا آهن شڳر واڌ جو سبب بڻجندا آهن جنھن سان ڇوت جي خاتمي سخت مشڪل پيش ايندي آهي.
نزلو، زڪام فلو جي دوران چيڙھ وارين شين جھڙوڪ فاسٽ فوڊ، پنير ۔ ٿڌو پاڻي تيل تريل شين کان پرهيز ڪرڻ گهرجي ڇاڪاڻ جو ڳلي جي سوڄ واڌ ٿي سگهي ٿي هاضمي جو نظام بہ بگڙجي سگھي ٿو.
مٺائن سان رت جا خليا ڪمزور پئجي ويندا آهن جنھن سان ڳلي جي سوڄ واڌ ٿيندي آهي. گھڻي مٺاڻ سٺي صحت لاءِ نقصانڪار هوندي آهي.تنھن ڪري ڪوشش ڪرڻ گھرجي تہ مٺاڻ حد رهجي واپرائجي.
زڪام سبب مريض جو نڪ بند ٿي ويندو آهي تنھن ڪري کيس ساھ کڻڻ ڪڍڻ تمام گهڻي ڏکيائي ٿيندي آهي. زڪام جو سڄو عرصو مريض جو ساھ گهٽبو آهي.
فلو سخت يا ڪڙڪ کاڌو کائڻ سان ڳلي خشڪي پيدا ٿيندي آهي، جنھن سان کنگھ ڳلي جي خراش اضافو ٿيندو آهي. اهڙي صورتحال خشڪ ميوا کائڻ کان بہ پرهيز ڪرڻ گهرجي.
صحت لاءِ مرچن واريون شيون نقصانڪار هونديون آهن. ان جي زيادتي سان هاضمي جو نظام، معدو جگر پڻ متاثر ٿيندو آهي گڏ گڏزڪام فلو جي تڪليف پڻ واڌ ٿيندي آهي.
کٽاڻ کٽيون شيون لوڻ سرڪي مان تيار ٿينديون آهن، جنھن سان ڳلي جي سوڄ اضافو ٿيندو آهي تنھنڪري نزلي، زڪام فلو انهن شين کان پرهيز ڪرڻ کپي.
”شيدائي صاحب، منهنجو هموطن، سکر جو رهاڪو نوجوان آهي. هن کي تمام گهڻي عرصي کان اسلامي تاريخ جي مطالعي جو شوق رهندو ٿي آيو – تان جو پنهنجي تنخواهه جو وڏو حصوتاريخ جي ڪتابن جي خريد ڪرڻ، فراغت جو وڏو حصو ڪتابن جي مطالعي ڪرڻ خرچ ڪيو اٿس. ٻن ٽن سالن کان وٺي هو اسلامي بادشاهن اسلامي ملڪن جي سنڌي زبان تاريخ لکي رهيو آهي. هن وقت هن هڪ وڏو جلد بني اميه بني عباس جي حالات تي لکيو آهي، جو تاريخي نقطه نظر کان هڪ بينظير بيحد جامع ڪتاب آهي. الله تعاليٰ اسان جي دوست شيدائيءَ کي پنهنجي ارادي ڪامياب فرمائي!
ڏاڍي قدر ڪرڻ جي لائق خدمت ڪري رهيو آهي. مولائي شيدائي ’توحيد‘ لاءِ وقت بوقت تاريخي مضمون لکڻ جو واعدو فرمايو آهي، جن مان پهريون مضمون فبروري 1934ع ممتاز محل تي پڌرو ٿي چڪو آهي. هن پرچي سنڌو نديءَ تي مضمون اوهان جي سامهون آهي. مون کي يقين آهي ته اڳ سنڌي زبان جي دامن اهڙن مضمونن کان خالي رهندي آئي آهي.“
مولائي صاحب جو مٿئين نموني تعارف ڪرائي، مولانا وفائي مرحوم ”توحيد“ جي پڙهندڙن مولائيءَ جي معتقدن کي مطمئن نه ڪري سگهيو، جنهنڪري انهن مولائي جي وڌيڪ تعارف جي پُرزور گهُر ڪئي. مولانا وفائي مرحوم ٻيو دفعو مولائي صاحب جو تعارف هن طرح ڪرايو:
ان واقعي کان اٽڪل هڪ ورهيه اڳ، پير علي محمد شاهه راشديءَ، سکر مان پنهنجي زير ادارت نڪرندڙ اخبار ”سنڌ زميندار“ ، مولائي شيدائي صاحب جو هيٺينءَ ريت تعارف ڪرايو هو:
”عام مؤرخن پنهنجي ڪتابن فقط باشاهن جي جنگين جي احوالن ڏيڻ سان انهن تصنيفن کي فقط ’جنگنامو‘ بڻائي ڇڏيو آهي؛ مگر شيدائيءَ، تير تفنگ جي قصي سان گڏ، هر هڪ زماني جي ماڻهن جي سوشل پوليٽيڪل حالت، ماڻهن جي ذهني رجحان مذهبي اعتقادن تي به بحث ڪيو آهي. قومن ملڪن جي تاريخن کي اوستائين مڪمل چئي نه سگهبو، جيستائين بادشاهي جنگين سان گڏ انهن ڳالهين جو احوال نه ڏنو ويو هوندو. اسين خوشيءَ سان ان ڳالهه جي تصديق ڪيون ٿا ته شيدائي صاحب ان نڪتئه اهميت کي پوريءَ طرح محسوس ڪيو آهي.“
اخبار ڪتب بينيءَ جو شوق. مولائي صاحب کي اسڪولي زندگيءَ کان وٺي ڪتابن اخبارن جي باقاعدي مطالعي جو شوق هو. هو پنهنجي وقت جو وڏو حصو مطالعي تي صرف ڪندو هو. هن وقت، جڏهن مولائي صاحب جي عمر ٽيهٺ ورهيه آهي، تڏهن به جڏهن راقم الحروف سندس خدمت حاضر ٿيندو آهي ته کيس ڪنهن نه ڪنهن اخبار يا ڪتاب جي اڀياس مشغول ڏسندو آهي - اهو ئي هڪڙو شغل آهي، جنهن جي مدد سان هو پنهنجي باقي زندگيءَ جي هر ڏينهن جي صبح کي شام جي ويجهو پهچائيندو رهي ٿو.
طالبعلميءَ جي زماني مولائي صاحب جن سنڌي اخبارن کي وڌيڪ دلچسپيءَ سان پڙهندو هو، اهي هيون ”الحق“ ”آفتاب“، جي ٻئي سکر مان شايع ٿينديون هيون، ”آفتاب“ جو ايڊيٽر، سنڌ جو مشهور معروف اديب شاعر، مرحوم شمس الدين ”بلبل“ هو. مٿين ٻنهي اخبارن کي سواءِ ڪجهه خرچ جي پڙهڻ جو موقعو ميسر ڪرڻ خاطر، مولائي صاحب انهن اخبارن جي دفترن ڇنڇر آچر جي ڏينهن وڃي بنا اجوري ڪم ڪندو هو. ان کان سواءِ، هو سکر جي مشهور جنرل لئبرريءَ به روز شام جو ويندو هو، وڃي ڏيهي توڙي پرڏيهي سڀني اخبارن جو باقاعدي مطالعو ڪندو هو. جنرل لئبرريء
به روز شام جو ويندو هو، وڃي ڏيهي توڙي پرڏيهي سڀني اخبارن جو باقاعدي مطالعو ڪندو هو. جنرل لئبرريءَ ان وقت انگريزي زبان ئي پنج هزار کن ڪتاب موجود هئا، اتي ٻاهرين ملڪن جون سڀ اخبارون رسالا باقاعدگيءَ سان ايندا رهندا هئا. مولائي صاحب جي اخبار بينيءَ جي شوق جو اندازو هن ڳالهه مان به لڳائي سگهجي ٿو جو هو ان زماني ، پنهنجي خرچيءَ مان پئسا جوڙي، يوروپين ريلوي انسٽيٽيوٽ لئبرري سول يوروپين انسٽيٽيوٽ سکر جي لئبررين کي منٿ ميڙ ڪري، کانئن گهٽ قيمت تي پراڻا انگريزي رسالا مخزنون خريد ڪري ايندو هو، فراغت جو سمورو وقت گهر ويهي انهن کي پڙهندو رهندو هو!
رحيمداد خان انگريزي المعروف مولائي شيدائي سنڌ پاڪستان جو ممتاز مورخ، تاريخدان، محقق نثر نويس هو جنهن سنڌ بلوچستان جي تاريخ تي سنڌي اردو مستند ڪتاب لکيا.مير رحيمداد خان مولائي شيدائي، سنڌ جي پوڙهي مؤرخ، سن 1894ع ، سکر هڪ ٻروچڪي جهوپڙيءَ اندر جنم ورتو. پر، جيئن ته ستن مهينن جو ڄاول هو، تنهنڪري تمام نحيف ڪمزور هو اڃا اکيون به ڪو نه کوليون هئائين – ايتريقدر جو هن کي ڪپهه ويڙهي کڻندا هئا.
سِرڻ جيئن تہ ڍونڍ خور پکي آهي، ان ڪري اها ننڍڙا مئل جانور ڳولي کائيندي آهي. ان جي چهنب جي نوڪ تيز مُڙيل هوندي آهي، جنهن کي گوشت ٽُنبي ان کي چيري ڦاڙي ڇڏيندي آهي. عام جهرڪي پنهنجي چهنب سان ٻج ٽوڙيندي آهي. ان جي چهنب ننڍي مضبوط ٿيندي آهي. تيل وهيڙو گلن جي رس تي پلجي ٿو. ان ڪري سندس چهنب ڊگهي سنهي ٿيندي آهي. ڪاٺ ڪُٽو پنهنجي چهنب کي ڇيڻيءَ وانگر استعمال ڪري ڇوڏن ڪاٺ کي کوٽيندو آهي.
اڪثر آبي پکين جي چهنب ڊگهي هوندي آهي. اهي مڇي خور آهن. انهن مان ڪي پکي گپ رهندڙ ننڍڙا جانور جيت کائيندا آهن، ٽيٽيهر جي چهنب ڊگهي سنهي هوندي آھي، جنهن سان گچ شڪار پيو ڳوليندو آهي. لاکو ڄاڃي پنهنجي چهنب سان گِڦ ڇاڻيندو آهي. ڪانهرن جي چهنب ڏند دار هوندي آهي. جن سان هو مڇي جهليندا آهن.
سنڌ جي موضوع تي وڏي ڄاڻ رکندڙ ايڇ.ٽي.سورلي، سنڌ جي پکين بابت هن طرح لکيو آهي: سنڌ جي پکين مخصوص خاصيتون آهن، جيڪي جاگرافيائي بيهڪ طبعي حالتن جي ڪري پيدا ٿيون آهن. سنڌو ماٿري ڪَڇ جي ’رِڻ‘ وسيلي هندستان کان ڌار ٿيل آهي، جنهنڪري هندستان جا مشهور پکي هتي ڪو نه ٿين. ٻئي طرف سنڌ بلوچستان، ٻين علائقن، جهڙوڪ: ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ايران جي پکين لاءِ کُليل آهن. سنڌ جون ڍنڍون ڌُٻڻيون، اُن طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري، سنڌ پکين لاءِ سياري جي موسم پناھہ وٺڻ جي لحاظ کان وڏي حيثيت رکندي آهي.
لَڳ کان پوءِ پکي آکيرو جوڙڻ شروع ڪندا آهن، ڪڏهن اِهو سڄو ڪم مادي ڪندي آهي، ڪڏهن جوڙو گڏجي آکيرو ٺاهيندو آهي. جڏهن آکيرو تيار ٿي ويندو آهي، تڏهن مادي آنا ڏيندي آهي. اڪثر پکي هڪ وقت ٻہ يا ٽي آنا ڏيندا آهن. مادي پنهنجي پيٽ گهڻو وقت آنو جَهلي نہ سگهندي آهي. اُنڪري اڪثر پکين کي پنهنجا آنا گرم رکڻ لاءِ آکيري اُنهن تي ويهڻو يا آرو ڪرڻو پوندو آهي، اِن دوران ٻچا آنن تيار ٿيندا رهندا آهن.
ڪُهنگ پکي بَدڪون هڪ ئي وقت ڏھہ ٻارنهن آنا ڏينديون آهن. آنا ڦُٽڻ وقت اڪثر چوزا بي کَنڀ هوندا آهن ڏِسي بہ نہ سگهندا آهن. ماءُ پيءُ اُنهن کي کارائيندا اُڏامڻ سيکاريندا آهن. وڻن آکيرا ٺاهيندڙ پکي عام طور تي اَڇي رنگ جا آنا ڏيندا آهن ڇو تہ آکيرا گهڻو مٿي هوندا آهن. ڪنهن شڪاريءَ جو اُنهن تائين پهچڻ ڏکيو هوندو آهي بيضن کي گهڻي حفاظت جي ضرورت نہ هوندي آهي. زمين تي ڏِنل آنا عام طور تي رنگين يا چِٽن وارا هوندا آهن، اهڙيءَ طرح آنا نظرن کان لِڪي ويندا آهن. سنڌو درياھ جي ڪناري آکيرا ٺاهيندڙ پکين کي اِهو ڌيان رکڻو پوندو آهي تہ اُنهن جا آنا پاڻي چڙهڻ جي مُند کان اَڳ ڦُٽي پَون.
پکي پنهنجي آواز سان هڪ ٻئي کي اِشارا ڪندا خطري جو چتاءَ ڏيندا آهن. اهي قسمين قسمين آواز ٻوليون ڪندا آهن. ڪي هڪ ئي سُر پيا ورجائيندا آهن. ٻيا مٺيون ٻوليون ٻولي سگهندا آهن مختلف سُر ڪڍندا آهن. چڪچڪا مٺو ٻوليندا آهن. ان ريت هو هڪ ٻئي سان رابطو ڪندا آهن يا ماحول موجود خطرن يا خوشگواريءَ جو اظهار ڪندا آهن يا هڪٻئي کي سڏيندا آهن. پکي ٻين طريقن سان بہ هڪٻئي سان رابطو ڪندا آهن، پَر ڦڙڪائي هوا مٿي اڏامي ٻين پکين کي خطري کان آگاھہ ڪندا آهن.
ڪي نَر پکي آواز ذريعي يا ناچ ذريعي مادين جو ڌيان ڇڪيندا آهن يا اُنهن کي ريجهائيندا آهن. ڪي پنهنجن رنگين کنڀن جي نُمائش ڪندا آهن. لڳ جي مند عام طور تي نر پکين جا کنڀ شوخ رنگين ٿي ويندا آهن. اڪثر پکي پاڻ کي پنهنجي رنگ جي مدد سان ماحول لِڪائيندا آهن. جيئن طوطو پاڻ کي وڻن لِڪائڻ لاءِ پنهنجي رنگ کي استعمال ڪندو آهي. تلور تہ پٿريلي ماحول بلڪل گُم ٿي ويندي آهي.
جنهن وقت پکي اُڏامڻ چاهيندا آهن. تڏهن اُهي هوا گهُت هڻي پوري طاقت سان پَر ڦڙڪائيندا آهن. ڳِجهون وغيره ايتريون وزني هونديون آهن، جو اُنهن کي اُڏامڻ لاءِ پهرين زمين تي ڊوڙڻو زور زور سان پَر هڻڻا پوندا آهن.
پکين لاءِ اُڏامڻ ان ڪري ضروري آهي تہ جيئن اهي پنهنجا آکيرا بُلند جاين تي ٺاهي سگهن. جڏهن، چؤ طرف خوراڪ گهٽجي ٿڌ شروع ٿي ويندي آهي، تڏهن انهن کي خوراڪ لاءِ تمام پري گرم علائقن ڏانهن وڃڻو پوندو آهي. ڪي پکي مثال طور: تِڪ يا ملهالا، اڏامي خوراڪ جهٽيندا آهن، ڪي اڏامي اڏامي زمين تي خوراڪ ڳوليندا آهن، ڪن پکين کي خشڪيءَ تي رهندڙ دشمن کان بچڻ لاءِ هوا اُڏامڻو پوندو آهي.
ٻين ڪيترين ئي ٽڪورن جي ابتڙ، سنڌو ٽڪور غير زرخيز مٽين تي ٻڌل آهي تمام گھڻي دلدلي آهي. سنڌو ٽڪور سانگي آبي پکين لاءِ تمام اهم علائقو آهي، تازي پاڻيءَ جي جانورن سان بہ ڀرپُور آهي. سنڌو ٽڪور پلو، سنڌو بيرل، سنڌو گاروئا وڏي نانگ منهانڊي، مهاسير، ريٽا ڪيٽفش جهڙيون مڇيون لڌيون وڃن ٿيون.
سموري ٽڪور تي ڪيتريون ننڍيون ننڍيون وسنديون آباد آهن پر ڪو بہ وڏو شهر آباد نہ آهي. ٽڪور کي ويجھي ويجھا شهر ٺٽو سنڌ جو وڏو وڏو شهر ڪراچي اولهہ طرف آهن. سنڌ جو ٻيون وڏي وڏو شهر حيدرآباد سنڌو ٽڪور کان 130 ميلن جي فاصلي تي اتر واقع آهي.
سنڌو ٽڪور يا سنڌوءَ جي ڇوڙ وارو علائقو اتي ٺهي ٿي جتي سنڌو درياءُ عربي سمنڊ ڇوڙ ڪري ٿو. هيءَ ٽڪور 16 هزار چورس ميلن يعني 41 هزار 4 سَو 40 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، ان جو سمنڊ سان دنگ لڳ ڀڳ 130 ميل ڊگھو آهي.
سنڌو ٽڪور تي سراسري گرمي پد جُولاءِ جي مهيني 70 کان 85 درجا فارنهائيٽ جڏهن تہ جنوريءَ 50 کان 70 درجا فارنهائيٽ رهندو آهي. ڪنهن عام سال ان ٽڪور تي 10 کان 20 انچ وسڪارو ٿيندو آهي.
بهاول پور واري علائقي ان جو نالو ”هاڪڙو“ ٻڌڻ اچي ٿو. پر بيڪانير راجپوتانا کان وٺي ويندي همايله تائين ان کي ”سڌارا“ ٻين نالن سان سڏيو وڃي ٿو.
رافيل جي ملاقات سر ٿامس مور سان اينٽ وَرپ ٿئي ٿي. رافيل گفتگو ڪندي هڪ اهڙي ٻيٽ جون حالتون بيان ڪري ٿو جتي ماڻهو ڪميونسٽ اصولن مطابق زندگي گذاريندا آهن. ان جزيري جو نالو يوٽوپيا آهي. سر ٿامس مور رافيل جي سرگذشت ڏاڍي شوق سان ٻڌندو آهي لکي ڇڏيندو آهي.
رافيل جي داستان کي ٻن حصن ورهائي سگهجي ٿو. پهرئين حصي سر ٿامس مور رافيل جي حوالي سان برطانيا جي سماجي براين جو جائزو ورتو آهي ٻئي حصي يوٽوپيا جي ڌرتيءَ جي جنت جا تفصيل لکيا آهن. ان ٻيٽ جو مقصد هي هو ته پڙهڻ وارن تي ذاتي ملڪيت جون خرابيون ڪميونزم جون خوبيون واضح ٿي وڃن.
رافيل جي نظر چوري چڪاريءَ جو ٻيو سبب برطانيا جي نڪمن، بيڪار نوابن رئيسن جون عياشيون هيون. ”اهي پاڻ ڪو به ڪم ڪو نه ٿا ڪن، ويندي پاڻي به ٻين جي هٿان ٿا پيئن. نتيجو اهو ٿو نڪري ته انهن جي اوطاقن مفت خور مصاحبن، جِي حضورين، خوشامدڙين نوڪرن جي رش رهي ٿي، پر جڏهن اهي ماڻهو پنهنجي آقا جي ڪم جا نه ٿا رهن يا آقا مري پوي ٿو، ته آقا جو اولاد انهن کي گهرن مان ڪڍي ڇڏي ٿو جيئن ته انهن کي ڪو به هنر نه ٿو اچي تنهنڪري هو چوري ڪندا رهن ٿا.“
رافيل وٽ چوري جو اصل سبب اهو آهي ته نواب جاگيردار هاڻي اُن جو ڪاروبار ڪرڻ لڳا آهن. هنن هارين کي ٻنين مان بي دخل ڪري ڇڏيو آهي، انهن جي چراگاهن کي لوڙهن بند ڪري ڇڏيو آهي انهن جون رڍون پاليون وڃن ٿيون. زمين تان بيدخل ٿيڻ کان پوءِ هارين جي لاءِ ڳوٺ گذر جو ڪو به وسيلو نه ٿو رهي، ان ڪري هو روزگار جي ڳولا شهرن ڏانهن رخ رکن ٿا. جن کي روزگار نه ٿو ملي، اهي چوري ڪرڻ تي مجبور هوندا آهن ڦاهيءَ تي لٽڪايا وڃن ٿا جيڪي پنندڙ فقير بڻجن ٿا انهن کي بدمعاش چئي قيدخاني وڌو وڃي ٿو.
بس اُن جي ڪاروبار ڪري هڪ طبقو امير مان وڌيڪ امير ٻيو غريب کان وڌيڪ غريب ٿيندو وڃي ٿو. ان دولتمنديءَ سماجي براين جي لاءِ نوان نوان گهاٽ کولي ڇڏيا آهن. مثال طور، چانهه گهرن، شراب خانن جوئا جي اڏن جو تعداد وڌندو وڃي ٿو ٻين اخلاقي براين کي واڌ ملي ٿا.
سر ٿامس مور رافيل کي چوي ٿو ته جيڪڏهن تون ڪنهن بادشاهه جو صلاحڪار بڻجي وڃين ته ڏاڍو فائديمند ثابت ٿيندين. رافيل جواب ڏئي ٿو ته افلاطون کي به اها ئي غلط فهمي هئي ته بادشاهه جيڪڏهن فلسفي ٿي پوي يا فلسفي بادشاهه ٿي پوي ته ملڪ ماکيءَ کير جون نهرون وهڻ لڳنديون، تنهنڪري هن سسلي جي بادشاهه کي فلسفي بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام ٿيو. ان ڪري بادشاهن کي سٺن سچن صلاحڪارن جي نه، پر خوشامندي جِي حضورين جي گهرج هوندي آهي. رافيل تنقيد جو سلسلو جاري رکندي چوي ٿو ته:
سر ٿامس مور گڏيل ملڪيت جي خلاف اهو دليل پيش ڪري ٿو ته هر ماڻهو ذاتي فائدي لاءِ ڪم ڪري ٿو جڏهن ذاتي فائدي جو امڪان نه هوندو، ته پوءِ ماڻهو ڪم ڇو ڪندو جڏهن ماڻهو ڪم ڪرڻ ڇڏي ڏيندا، ته پوءِ شين جي گهڻائي ڪيئن ٿيندي؟
رافيل ان اعتراض جو جواب دليل سان ڪو نه ٿو ڏئي، پر چوي ٿو ته جيڪڏهن توهان مون جيان پنج سال يوٽوپيا گذاريا هجن ها، ته توهان اهو اعتراض ڪڏهن به نه ڪيو ها. ان تي سر ٿامس مور رافيل کي چوي ٿو، ته مهرباني ڪري اسان کي يوٽوپيا جون حالتون ٻڌاءِ.
رافيل جي روايت موجب يوٽوپيا جو ٻيٽ ڏکڻ آمريڪا جي ويجهو آهي. ٻيٽ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 500 ميل ويڪر 200 ميل آهي. ان ٻيٽ اڳي وحشي ماڻهو آباد هئا. تڏهن بادشاهه يُوٽوپس ان کي فتح ڪيو اتي ڪميونزم جو بنياد وڌو. بادشاهه جي نالي پٺيان اهو ٻيٽ يوٽوپيا سڏجي ٿو.
يوٽوپيا کي نظم ضبط جي سهولت خاطر 54 ضلعن ورهايو ويو آهي. اهڙيءَ طرح ڄڻڪ اتي 54 شهر آهن. انهن جي وچ 24 ميلن جو مفاصلو آهي. رياست جي گاديءَ جو هنڌ اَمارُوت آهي.
يوٽوپيا جي رياست هڪ جمهوري وفاق آهي، جنهن ملڪ جي سڀني ضلعن کي هڪ جيترا حق اختيار حاصل آهن. وفاق جو انتظام 162 رڪنن جي هڪ مجلس هلائيندي آهي، جنهن هر ضلعي مان ٽي نمائندا چونڊيا ويندا آهن. زندگيءَ جي ضرورتن جي پيداوار ورهاست جا فرض انهيءَ مجلس جي حوالي آهن.
هر ضلعي ڇهه هزار گهراڻا ايتريون ئي ٻنيون آهن. هر ٽيهن گهراڻن جو هڪ مُکي هوندو آهي، جنهن کي واسطيدار گهراڻن جا ماڻهو هر سال چونڊيندا آهن. هر ڏهن مُکين تي هڪ مها مُکي هوندو آهي. اهڙيءَ طرح هر ضلعي 200 مکي هوندا آهن جيڪي ڳجهي راءِ جي اصول تي پنهنجو حاڪم چونڊيندا آهن. ضلعي جي انتظامي مجلس مها مکين حاڪمن تي ٻڌل هوندي آهي. اها مجلس هفتي ٻه ڀيرا ضرور ملندي آهي. ان جي هر گڏجاڻيءَ ٻِن مکين کي به صلاح مشوري لاءِ ضرور سڏايو ويندو آهي.
ان گڏيل ملڪ جو بنيادي ڌنڌو زراعت آهي، تنهنڪري هر مرد عورت جي لاءِ زراعت جي فن کان واقف هئڻ لازمي آهي، پوءِ ڀل ته اهي شهر رهندا هجن يا ڳوٺ ، تنهنڪري شهرين جي هڪ مقرر تعداد کي هر سال ڳوٺن وڃي رهڻو پوندو آهي انهن جي جاءِ تان ڳوٺاڻا شهرن ايندا آهن. اهڙيءَ طرح شهر ڳوٺ جو رشتو ٽٽي نه سگهندو آهي نه ئي شهرين ڳوٺاڻن جي وچ فرق جي سماجي وٿي پيدا ٿيندي آهي. فصل لڻڻ وقت شهرين جو هڪ مقرر تعداد ڳوٺن وڃي هارين جو هٿ ونڊائيندو آهي. اهڙيءَ طرح هفتن جو ڪم ڏينهن پورو ٿي ويندو آهي.
هر ماڻهو لاءِ زراعت سان گڏ ٻيو هنر به سکڻو پوندو آهي، ان ڪري ماڻهو عام طرح پنهنجو اباڻو ڌنڌو اختيار ڪندا آهن، پر حقيقت اها آهي ته هر ماڻهوءَ لاءِ اباڻو ڌنڌو اختيار ڪرڻ ضروري هوندو آهي.
تندرست مرد عورتون ڇهه ڪلاڪ ڪم ڪندا آهن - نه گهٽ نه وڌ، پر پوڙها، ٻار، بيمار علمي تحقيق ڪرڻ وارا ان فرض کان ڇٽل آهن.
انهن ڏينهن برطانيا مزورن کي ٻارهن چوڏهن ڪلاڪ روزانو ڪم ڪرڻو پوندو هو، پوءِ به ملڪ شين جي گهڻائي ڪا نه هئي، ان ڪري سر ٿامس مور کي رافيل جو اهو بيان شڪ ڀريو نظر اچي ٿو ته يوٽوپيا ماڻهو رڳو ڇهه ڪلاڪ ڪم ڪندا آهن. ٿامس مور جي جواب رافيل چوي ٿو ته يوٽوپيا هر ماڻهو ڪم ڪندو آهي، جڏهن ته برطانيا نڪمن مفت خورن جو وڏو تعداد ٻين جي پورهيي تي گذارو ڪري ٿو.
”پادرين ڪليسا سان لاڳاپيل ڪيترا ماڻهو آهن جيڪي مورڳو ڪم ئي ڪو نه ٿا ڪن. انهن دولتمندن، خاص طرح نوابن رئيسن کي شامل ڪيو انهن جي نوڪرن چاڪرن کي وري ڏنڊن مسٽنڊن فقيرن کي، ته پوءِ توهان کي اندازو ٿي ويندو ته اسان جي سماج مفيد تخليقي ڪم ڪندڙن جو تعداد ڪيترو ٿورو آهي.“
گندا سخت مشقت جا ڪم قيدين کان ورتا ويندا آهن. هي اهي ڏوهاري هوندا آهن، جيڪي ڪنهن به ٻئي ملڪ هجن ته ٽياس تي ٽنگجي وڃن. ٻين ملڪن کان ڀڄي ايندڙ حاجتمندن کان به ان قسم جا ڪم ورتا ويندا آهن.
يوٽوپيا جا ماڻهو زراعت لاءِ ڏاند استعمال ڪندا آهن. هو ڪڻڪ، داليون سبزيون پيدا ڪندا آهن. انگور، صوف ناشپاتي سندن من پسند ميوا آهن. انگور مان هو شراب به ٺاهيندا آهن سال ايترو اناج پيدا ڪندا آهن جيڪو شهرين ڳوٺاڻن ٻنهي لاءِ کوڙ هوندو آهي. ان اناج جي بدلي هو شهر تيار ٿيڻ واريون شيون مفت وٺي ايندا آهن.
شهرن جيان ڳوٺن به هر گهر چلهه نه ٻرندي آهي، پر هر ڳوٺ جو هڪ گڏيل رڌڻو هوندو آهي سڀ ماڻهو پنهنجي مُکيءَ جي نگهبانيءَ گڏجي ويهي کائيندا آهن، پر جيڪڏهن ڪو ماڻهو چاهي ته گهر به پچائي سگهي ٿو، پر گڏيل رڌڻي جي ڪري ٻارڻ بچت ٿيندي آهي وقت به بچندو آهي. رات جي کاڌي کان پوءِ ماڻهو نچندا ڳائيندا آهن پر اٺين وڳي سمهڻ هليا ويندا آهن چئين وڳي جاڳندا آهن. رڌڻي جو ڏکيو ڪم، مثال طور چلهو ٻارڻ ٿانوَ ڌوئڻ، قيدي ڪندا آهن، پر ديڳڙن جي نظرداري عورتن جو ڪم آهي.
سڀ ماڻهو، شهري هجن يا ڳوٺاڻا، اُن فليڪس جا سادا ڪپڙا پائيندا آهن. هر گهراڻو ڪپڙو پاڻ اُڻندو آهي. ڪنوارين ڇوڪرين جو لباس شادي شده عورتن کان ٻئي قسم جو هوندو آهي.
شهرن جي آبادي ڇهن هزارن کان وڌيڪ نه ٿي سگهندي آهي. جيڪڏهن اها وڌي وڃي ته واڌو آباديءَ کي نئين شهر تبديل ڪيو ويندو آهي. هر شهر جا چار هڪ جيترا حصا آهن. هر حصي جي وچ هڪ بازار آهي، جتي ضرورت جون سڀ شيون مفت ملنديون آهن. پيداوار گدامن جمع ڪئي ويندي آهي پيداوار جي گهڻائيءَ جي ڪري ڪنهن کي به آئيندي متعلق انديشو نه هوندو آهي. ان ڪري ماڻهو ضرورت کان وڌيڪ شيون ذخيرو ئي نه ڪندا آهن.
شهر جا رستا 20 فوٽ ويڪرا آهن. رستن جي ٻنهي پاسي گهرن جون قطارون آهن. گهرُ گهرَ سان مليل آهي انهن جي پوئين حصي باغ هوندو آهي. گهرن قلف ڪڙو لڳل نه هوندو آهي. هر ڏهين سال ماڻهو ڪُڻا وجهي پنهنجا گهرَ بدلائيندا آهن، ڇو ته گهر ڪنهن جي ذاتي ملڪيت ناهن. هر ٽيهن گهراڻن جو هڪ ڪشادو طعام گاهه هوندو آهي، جتي سڀ گڏجي ٺِڪر شيشي جي ٿانون کاڌو کائيندا آهن، پر ڪموڊ، سلفنچي ٿُڪدان وغيره سونَ چانديءَ جا هوندا آهن. ساڳيءَ طرح قيدين جون هٿڪڙيون، ٻيڙيون زنجير به ڌاتن مان ٺاهيا ويندا آهن.
گهڻين زالن رکڻ جي اجازت ڪانهي. شاديءَ کان اڳ ڇوڪرو ڇوڪرِي هڪ ٻئي کي اگهاڙو ڏسي سگهن ٿا، ته جيئن جسماني عيب جي خبر پئجي وڃي. رافيل چيو ته اسان ان رواج تي اعتراض ڪيو، ته يوٽوپيا وارن جواب ڏنو ته جڏهن توهان گهوڙو خريد ڪيو ٿا، تڏهن ان جي زين لاهي ڏسو ٿا، ته جانور جي پٺ تي ڪو زخم ته ڪونهي، ته پوءِ توهان کي جنهن سان سڄي زندگي گذارڻي آهي، ان کي اگهاڙو ڏسڻ ڪهڙي برائي آهي. جيڪڏهن زال مڙس گڏجي عدالت کي درخواست ڪن ته طبيعتن فرق جي ڪري اهي هڪ ٻئي سان زندگي گذاري نه ٿا سگهن، ته پوءِ کين طلاق ٻيءَ شاديءَ جي اجازت ملي ويندي.
يوٽوپيا ٻارن جي تعليم تي ڏاڍو زور ڏنو ويندو آهي. ٻارن جي تعليم لازمي مفت هوندي آهي. انهن جي نصاب حساب، موسيقي، منطق، جاميٽري نجوم وغيره شامل آهن. تعليم مادري ٻوليءَ ملندي آهي. اها ٻولي، رافيل جي خيال مطابق، فارسي ٻوليءَ سان ملندڙ آهي. اهي ماڻهو اڳي وڻن جي ڇوڏن نرسل تي لکندا هئا، پر رافيل انهن کي ڪاغذ ٺاهڻ ڇاپي خاني جو استعمال سيکاريو، ته اهي ڏاڍو خوش ٿيا.
يوٽوپيا جا رهاڪو مذهب جي باري ڏاڍا آزاد خيال آهن. ڪو به ڪنهن جي عقيدن مداخلت نه ڪندو آهي نه ئي ڪنهن کي زوريءَ پنهنجو هم عقيدو بڻائڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. ڪجهه ماڻهو سج جي عبادت ڪندا آهن، ڪجهه چنڊ جي ڪجهه ٻين سيارن جي، پر انهن کان هڪ بالاتر هستي آهي، جنهن کي هُو مٿرا چوندا آهن. هنن رافيل جي چوڻ تي، حضرت مسيح کي به قبول ڪيو، ڇو ته ”اسان انهن کي يقين ڏياريو ته حضرت مسيح به سوشلزم جي تعليم ڏئي ٿو.“
هو ماڻهو رواقين جيان جسم کي ايذاءَ ڏيڻ يا بک ڪٽڻ رياضت جا سخت مخالف آهن. ان جي ابتڙ، هو خوش رهڻ زندگيءَ جو مزو ماڻڻ وڌيڪ پسند ڪندا آهن، پر انهن وٽ مسرت شادمانيءَ جي حياتي اها آهي جيڪا عين قدرت مطابق هجي. هو جنگ خون خرابي کي ڏاڍو خراب سمجهندا آهن بيمارن جي دوا درمل تي ڏاڍو ڌيان ڏيندا آهن، پر مرض جيڪڏهن لاعلاج ٿي وڃي يا مريض تڪليف سهي نه سگهي، ته ان کي خودڪشي ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي.
پڙهندڙن کي ياد هوندو ته افلاطون جي ڪتاب ”رعيتي راڄ“ جو بنيادي موضوع عمل انصاف آهي، پر سر ٿامس مور ڄاڻي ٿو ته دولتمندن جي قائم ڪيل رياست انصاف جي معنى اها آهي ته دولتمندن جي مفادن حقن کي قانوني تحفظ هجي، تنهنڪري هن جي دعوى آهي ته معاشي مساوات کان سواءِ حقيقي انصاف ممڪن ئي ڪونهي. ان ڳالهه کي رافيل جي زباني، هو هيئن ٿو بيان ڪري:
”ڪنهن جي همٿ آهي ته يوٽوپيا جيڪا مساوات رائج آهي، ان جي ڀيٽ ٻين ملڪن جي انصاف سان ڪري؟ مون کي ته انهن ملڪن نه انصاف نظر اچي ٿو نه مساوات، ڇو ته اهو ڪهڙو انصاف آهي جو هڪ شاهوڪار، جيڪو دولت مشترڪه لاءِ ڪو به مفيد ڪم نه ٿو ڪري، عيش آرام جي زندگي گذاري ٿو، پر هڪ غريب مزور، بار ڍوئيندڙ، لوهر، ڊکڻ هاري، جيڪي جانورن جيان گهرڙِن ٿا، جانورن کان به بدتر زندگي گذارن ٿا. انهن جو روزانو اجورو هڪ ڏينهن جي ضرورتن لاءِ به ڪافي ناهي، ڪٿي وري ايترو بچائڻ جيڪو ٻڍاپڻ سهارو بڻجي سگهي.
”ڇا اها بي انصافي بي رحمي ناهي، ته اهي ماڻهو جيڪي پاڻ کي اميرن جي طبقي شمار ڪن ٿا شاهوڪار سندن خوشامدي ته آسودگيءَ فراغت سان رهن ٿا ٻئي طرف پورهيو محنت ڪندڙن جو ڪو سهارو نه هجي، جڏهن ته انهن کان سواءِ ڪو به ملڪ جيئرو رهي نه ٿو سگهي. ايترو ئي نه، پر دولتمند ماڻهو قانوني طور پورهيتن جي روزيءَ جو هڪ حصو هڙپ ڪري وڃن ٿا. انهن جون اڳوڻيون بي انصافيون ڪو گهٽ هيون، جو هاڻي انهن بي انصافين کي قانوني تحفظ ملي ويو آهي.“
”جڏهن مان اڄ ڪلهه جي هٿ ٺوڪيي دولتِ مشترڪه جي باري سوچ ڪيان ٿو، ته ان نتيجي تي پهچان ٿو ته اهو سڀ ڪجهه حقيقت مال متاع حاصل ڪرڻ لاءِ دولتمندن جي هڪ سازش آهي. دولت مشترڪه جي آڙ هو نت نيون چالون تدبيرون اختيار ڪن ٿا ـــــــ پهريون، ناجائز طور گڏ ڪيل سرمائي جي بچاءَ جون ٻيو، غريبن جي پورهيي کي گهٽ کان گهٽ اجوري تي حاصل ڪرڻ جون. انهن چالن کي هُو قانوني شڪل ڏين ٿا.“ سر ٿامس مور جو خيال آهي ته دولت جي هوس هڪ اهڙو مرض آهي جيڪو انسان کي ذهني سڪون روحاني خوشين کان محروم ڪري ڇڏي ٿو. ان جي ابتڙ سوشلسٽ سماج ان قاتل بيماريءَ کان محفوظ رهي ٿو.
”دولت جي هوس کان آزاد ٿي يوٽوپيا جا رهاڪو ڪيترين ڳڻتين کان آزاد ٿي وڃن ٿا. سياهه ڪاري شرارت جون پاڙون ڪٽجي وڃن ٿيون، ڇو ته ڪير به نه ٿو ڄاڻي ته ڌوڪو، فريب، چوري چڪاري، مار پٽ، قتل، غداري وغيره پيسي سان گڏ ختم ٿي وڃن ٿا.“
سر ٿامس مور يوٽوپيا انهن مسئلن جو مثالي حل پيش ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي جن جي ڪري هنري اٺين جي دؤر جو برطانوي سماج منجهيل هو. مثال طور، رياست ڪهڙي قسم جي هجي، ملڪ جو نظم نسق ڪيئن هلايو وڃي، قانون عدالتون ڪيئن هجن، پيداوار ان جي ورهاست ڪهڙن اصولن هيٺ ڪئي وڃي، شهرن ڳوٺن جي وچ ڪهڙو رشتو هجي، ماڻهن جي رهڻي ڪهڻي ڪيئن هجي، دولتمندن جي عياشين عوام جي غريبيءَ جي ڪري سماج جيڪي اخلاقي برايون پيدا ٿين ٿيون، انهن کي ڪيئن ختم ڪيو وڃي، تعليم جو نظام ڪيئن هجي سماج مذهب جي ڪهڙي جاءِ هئڻ گهرجي.
سرٿامس مور ڳوڙهي سوچ ويچار کان پوءِ ان نتيجي تي پهتو ته سڀني خرابين جي پاڙ ذاتي ملڪيت آهي، خاص ڪري زمين ان جي پيداوار تي هڪ مخصوص طبقي جو قبضو. سندس خيال آهي ته جيڪڏهن دولت جي پيداوار ورهاست سوشلسٽ اصولن تي ڪئي وڃي ته ملڪ جو نظم نسق ٺيڪ ٿي ويندو، استعمال جي شين جي گهڻائي ٿي ويندي، چوري چڪاري، مار پٽ، قتل غارت ٻيون اخلاقي برايون ختم ٿي وينديون، ماڻهو گذر جي ڳڻتيءَ کان آزاد ٿي امن آرام جي زندگي گذاري سگهندا، اٺن ڪلاڪن جو ڪم ڪرڻ کان پوءِ ماڻهوءَ وٽ کوڙ بچتو وقت هوندو، ته جيئن علم فن حاصل ڪري سگهي.
سر ٿامس مور جو دؤر سرمائيداريءَ جي واڌ ويجهه جو دؤر هو. ان نظام جي گهر هئي ته ملڪ هڪ مضبوط مرڪزي حڪومت قائم هجي جيڪا سرمائيدار طبقي جي مفاد جي حفاظت ڪري سگهي. اها حڪومت اهڙا قانون ضابطا ٺاهي جن وسيلي سرمائيداري نظام کي قوت ملي. انهن حڪمن تي رياست جي ڪنڊڪڙڇ هڪ ڪرو عمل ڪيو وڃي. رستا چورن ڌاڙيلن کان محفوظ هجن، ته جيئن واپاري مال جي چرپر ڏکيائي نه ٿئي. وچين دؤر جي نوابن جو زور ختم ڪيو وڃي، ته جيئن اهي پنهنجي جاگيرن ڏاڍ نه ڪري سگهن رياست هر طرف امن هجي .
سر ٿامس مور به هڪ مضبوط پُر امن مرڪزي حڪومت جو حامي آهي پر هو ڄاڻي ٿو ته سرمائيداري جي نام نهاد قومي رياست دراصل پورهيتن کي ڦرڻ انهن جي پورهيي جو ناجائز فائدو وٺڻ جي هڪ منظم سازش آهي. بادشاهه، ان جا درٻاري، سرڪاري عملدار عدالتون سڀ ان سازش جا پرزا آهن. رشوت، بي ايماني، اقربا پروري خوشامد انهن جو شعار آهي. ان ڪري رياست کي انهن خرابين کان پاڪ ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته معاشي مساوات سان گڏ سياسي مساوات به قائم هجي رياست جو نظم نسق مٿان کان هيٺ تائين ماڻهن مان چونڊيل نمائندن جي هٿ هجي. اهي نمائنده عوام آڏو جوابده هجن عوام جڏهن چاهي انهن کي عهدن کان ڌار ڪري ڇڏي.
سرمائيداريءَ جي ٻِي خصوصيت شهري ڳوٺاڻي زندگيءَ جو تضاد آهي. وچين دؤر جي سرمائيداري نظام شهرن جو تعداد انهن جي آبادي ڏاڍي گهٽ هوندي آهي. ملڪي معيشيت جو مرڪز ڳوٺ هوندا هئا شهرن جي حيثيت ثانوي هئي. اڃا به ائين چئجي ته شهر پاڻ به هڪ وڏي ڳوٺ يا قصبي کان وڌيڪ حيثيت نه رکندا هئا. ان ڪري ڳوٺ شهر ڏاڍو ويجهو تعلق هوندو هو. شهرين جا گهڻا ئي مائٽ مِٽ ڳوٺن رهندا هئا. انهن جا اباڻا گهر ملڪيتون ڳوٺن هونديون هيون. هُو پاڻ شادي ڪندا خوشيءَ ڏک جي موقعن تي هڪ ٻئي سان گڏبا هئا. مطلب ته انهن جو هڪ پير شهر هوندو هو ته ٻيو ڳوٺ .
سرمائيداري نظام انهن رشتن کي تباهه برباد ڪري ڇڏيو. شهرن واپار، صنعت هنر جو واڌارو ٿيو ته ڳوٺن جا ماڻهو ٽولا ٽولا ٿي اچي شهرن آباد ٿيڻ لڳا. معيشت جو مرڪز ڳوٺن کان بدلجي شهرن ٿي ويو ڳوٺن جي حيثيت ثانوي ٿي وئي. ڪجهه عرصي کان پوءِ شهر خوشحاليءَ ترقيءَ جي نشاني بڻجي ويا ڳوٺ پسماندگيءَ بدحاليءَ جي.