polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
حافظ سان روحاني نِسبت جي ڪري پاڻ کي سنڌي سڏائڻ لڳو. اُن کان پوءِ بزرگ اَمروٽي جي خدمت حاضر ٿيو. هتي ماهوار رسالو هدايت الاخوان جاري ڪيائين.
اڪبر بادشاهه جي ڏينهن سنڌ جا صوبيدار ملڪ تي ڪو توجهه ڪونه ڏيندا هئا، ملڪ ڦرلٽ جام هوندي هئي. ڪوهستان ’بارڻ‘ جو علائقو برفتن کسي، پاڻ کي حاڪم سڏايو. ڄام آري بدو کان پوءِ سندس وڏو پٽ ’ڄام لهار‘ پڳدار ٿيو، جيڪو سخي درويش هو. هڪ دفعي ڄام لهار جي پٽن، چاچي حمل جو اُٺ تير ڪمان سان ماري وڌو، جنهن تي ڄام حمل پنهنجي ڀاءُ ڄام لهار کي چيو ته ”ادا!
ڄام برفت جو شجرو هن طرح بيان ٿيل آهي: ڄام برفت پٽ ڄام عيسب پٽ ڄام هوٿي پٽ ڄام چنو پٽ ڄام هوٿي پٽ ڄام هالو پٽ ساند پٽ پلي پٽ رائڌڻ پٽ ڪاڪو پٽ سمو پٽ لاکو پٽ لاکيار پٽ اڍو پٽ اوڍار پٽ نهڙيو پٽ نوتيار پٽ جد پٽ جودار پٽ سمو پٽ جادم.
هڪ روايت موجب ابوالفتح بلوچستان جي سردارن مان هو ’بارڻ‘ اچي نومڙين مان شادي ڪري، سندن سرداري حاصل ڪيائين. ڄام برفت جو اولاد ”برفت“ سڏجڻ لڳو. وقت گذرڻ سان ٻيا راڄ به ساڻن ڀيڙا ٿيا اهڙيءَ طرح ’برفت‘ يا ’برفت ڪار‘ جو دائرو به وسيع ٿيڻ لڳو.
برفت سنڌ ڏکڻ بلوچستان رهندڙ اوائلي هڪ وڏو قبيلو آهي. جنهن تي اهو نالو سندن ڏاڏي ’برفت‘هڪ روايت موجب تان پيو، جو چون ٿا ته ڄام عيسب جو پٽ هو. روايتي نسب نامي ، برفتن کي سمن شمار ڪيو ويندو آهي.
1905ع پورچوگيزن اوڀر ڏکڻ وارن ڪنارن تي پنهنجون بيٺڪون ٺاهيون. پورچوگيز پهريان يورپي هُئا جن پنهنجي سامونڊي طاقت تي آفريڪا کنڊ لتاڙي ڪيپ آف گُڊ هوپ اڪري اچي ننڍي کنڊ جي ڪناري وارن علائقن تي قبضو ڪيو. 1612ع انگريز جڏهن سنڌ آيا ته هنن پورچوگالي استادن کي اڳهين اتي ڏٺو!
انگريزن کان گھٽ گھٽ سٺ ستر سال اڳ هي پورچوگيز سنڌ آيل هئا، ڇو ته 1555ع ارغونن ترخانن جي وچ لڳل گھرو جنگ پڻ پورچوگيزن حصو ورتو هو تاريخ طاهري مطابق شاھ حسن ارغون جي غير حاضريءَ پورچوگيزن ٺٽي کي لُٽيو ساڙيو هو. انگريزن جي لاري بندر جي سرزمين تي قدم رکڻ کان اڳ هنن پورچوگيزن جو ايراني نار، گُجرات گوا سان واپار ڄميل هو لاري بندر ٺٽي وٽ ڪليسا پڻ ٺهرايل هو.
رچرڊ برٽن جي خيال موجب سلون جو لفظ سيهالا سنسڪرت مان نہ پر پالي زبان مان ورتل آهي، جنهن جي معنى ’جواهرن جي جڳھ‘ آهي. ’سنهالا‘ يا ’سيهالا‘ اڳتي هلي ’سينديوا‘ ’سلانديوا‘ ٿيندو عربن جي زبان مطابق ’سرنديپ‘ سڏجڻ لڳو ان کي ڪرونڍڙو ڪري پورچوگيزن ’سيلائو‘ سڏيو. زيئلان يا ڊچن سڏيو ان کانپوءِ انگريزن سيلان نالو رکيو، جيڪو اڃا تائين هلندو اچي اسان وٽ سنڌ هند سلون ٿو سڏجي. سندس پراڻو سنسڪرتي نالو ’لنڪا‘ وري ويجھڙائيءَ رکيو ويو آهي. ڇو ته سيلان انگريزن جو نالو رکيل آهي. ان مان شايد غلاميءَ جو تاثر ملي ٿو، ان ڪري ان جو جھونو نالو سريلنڪا رکيو ويو آهي.
مارڪوپولو چين کان جڏهن واپس وري رهيو هو تہ رستي تي سريلنڪا 1291ع ترسيو هو. هن انهن ڏينهن سلون آفريڪي مسلمان حبشين کي واپار ڪندي ڏٺو. همراهه سلون جي هيرن جواهرن کان ڏاڍو متاثر ٿيو. خاص ڪري هڪ رُبي کان. ”ماڻهن جي ٻانهن جيڏو ياقوت“، پاڻ پنهنجي ڪتاب لکيو اٿس، ”جنهن تي ڪو به داغ ناهي جنهن کي خريد ڪرڻ لاءِ قبلائي خان سڄو شهر ٿي ڏنو پر بادشاهه ڏيڻ کان انڪار ڪيو.“ پراڻن سياحن ليکڪن جون ڳالهيون اهو ظاهر ڪن ٿيون ته سلون جو ٻيٽ ماضيءَ به خوبصورت مشهور رهي چُڪو آهي. وڻج واپار کان. گھمڻ ڦرڻ کان. قصن ڪهاڻين کان. مذهبن ماڻهن کان.
سلون جي ڏکڻ اولھ ڪناري تي هڪ شهر گال آهي. ٽيننٽ جو تہ اهو يقين آهي تہ بائيبل مقدس ذڪر ڪيل مٿيون شهر طارشش اهو سلون جو شهر گال آهي. جتيوڻيڪ اڄُڪلھ جا ماڊرن جاگرافر اهو ٿا چون تہ اهو بائيبل ذڪر ڪيل طارشش جو شهر اسپين آهي. پر ان تہ ڪو شڪ ناهي ته سلون چاندي، ڀولڙا، مور هاٿين ڪري عاج تمام گھڻو آهي نہ ڪي اسپين . ڪيترن ئي بائيبل جي عالمن عيسائين جو اهو عقيدو آهي تہ حضرت نوح جي ٻيڙي طوفان کان پوءِ سرنديپ وٽ اچي بيٺي.
هندو چون ٿا ته اهو شيوا جو نشان آهي مسلمان عيسائين جي عقيدي مطابق اهو حضرت آدم جي پير جو نشان آهي زمين تي لهڻ وقت ان جڳهه تي حضرت آدم عليه السلام هڪ پير تي هڪ هزار سال بيٺو هو. ڪجھه عيسائين جو اهو به چوڻ آهي ته اهو پير سينٽ ٿامس جو آهي. جبل جي چوٽيءَ تي هر سال سلون جا ٻاهران آيل ٻُڌ تيرٿي هزارين اچن ٿا ٻُڌن لاءِ پاڪ ڏند کان پوءِ سلون ٻيو نمبر عزت احترام جي جڳهه سري پادا آهي.
پليني تنهن سلون جو پهريون نقشو، پهرين صديءَ عيسويءَ تيار ڪيو. تيرهينءَ صدي عيسويءَ مارڪوپولو دنيا جو چڱو سفر ڪيو. هن پنهنجي ڪتاب سريلنڪا جو گھيرو ٻہ هزار چار سؤ ميل لکيو آهي. انگريزيءَ جي مشهور شاعر ملٽن پڻ جنهن جو نالي ڪتاب تمام گھڻو مشهور آهي، ان ڪتاب سريلنڪا جو ذڪر ڪيو آهي سلون جو يوناني نالو تئپروبين استعمال ڪيو آهي.
پُراڻي زماني کان سريلنڪا سونهن، ساوڪ پيار جي علامت پئي رهيو آهي. نه رڳو ننڍي کنڊ جي شاعرن اديبن ان جو ذڪر ڪيو آهي پر يورپي شاعرن ملٽن کان اووڊ تائين پنهنجي شاعريءَ سريلنڪا هڪ ڏورانهين سحر انگيز موهيندڙ ملڪ جي حيثيت لکيو آهي. انجيل مقدس طارشش نالي هڪ شهر جو ذڪر ٿيل آهي, جتان حضرت سُليمان جا جهاز ٽن سالن هڪ دفعو ”چاندي عاج، ڀولڙا مور کڻي ايندا هُئا“.
سريلنڪا بابت هڪ ڪتاب - جنهن جو ليکڪ آرگس نالي هڪ آمريڪن آهي. ان آهي سنهالا جو شينهن وجيہ گھراڻي جو نشان آهي اها ڪٿا مشهور آهي تہ وجيہ جي ڏاڏيءَ بنگال جي هڪ شينهن سان شادي ڪئي، جنهن مان وجيہ جو پيءُ ڄائو. اڄُ بہ سلون جي جھنڊي تي سلون جو شينهن اسٽائيل بيٺل نظر اچي ٿو. سندس مٿي ڪيل اڳئين پير خنجر جھليل آهي.
دنيا جي نقشي سريلنڪا ڏسبو تہ محسوس ٿيندو تہ ’مڻئي‘ جي شڪل جهڙو ٻيٽُ آھي. نقشي سريلنڪا کي ڏسبو تہ سريلنڪا جو ٻيٽ فقط اتر هندستان سان ٿورو لاڳو آهي هندستان جو ڪورو منڊل سامونڊي ڪنارو اتر سلون کان پنجويھ ميل کن پري ٿيندو. باقي سلون جي ڏکڻ پاسي پري پري تائين ڪنارو ناهي.
پٽولمي ٻي صديءَ جو مشهور جاگرافر ٿي گُذريو آهي. تنهن سريلنڪا کي سموندو سڏيو آهي. ان کان سواءِ سلون لاءِ ٻيو نالو ’سلائيق‘ سڏيو آهي. جو ”سنهالا“ لفظ جي بگڙيل صورت ٿو ڏسجي، هونءَ سنهالا لفظ کي اتر هندستان کان لڏي آيل وڌيڪ اوليت ڏني آهي.
سريلنڪا يعني لنڪا شريف مهاوامسا تواريخ مطابق وجي نالي هڪ هندو شهزادو عيسوي سن کان به ڇهه سؤ سال اڳ هندستان کان آيو پهريون سنهالي بادشاهه ٿيو حڪومت قائم ڪيائين. اهو شهنشاهي راڄُ هلندو ئي رهيو تان جو اوڻهينءَ صديءَ انگريزن ڪئنڊيءَ جي راڄ تي قبضو ڪيو.
سريلنڪا يا شري لنڪا کي سلون بہ سڏيندا آهن. پر ان جو اصل نالو ’لنڪا‘ هو. جيڪو وري سرڪاري طرح رکيو ويو آهي. هندن جي مذهبي ڪتابن راماين وغيره پڻ هن کي لنڪا سڏيو ويو آهي. شاھ لطيف پڻ سُر سامونڊيءَ هن لنڪا جو ذڪر ڪيو آهي.
گهڻن ئي مسلمانن جو اهو عقيدو آهي ته حضرت آدم بيبي هوا جنت مان نڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگي ڌرتيءَ تي سريلنڪا جي عدن باغ جي ڀر گُذاري، جيڪا بيشڪ هڪ خوبصورت جڳھ آهي.
1971ع جي جنگ 90هزار پاڪستاني فوجين کي هندستان جي قيد مان آزاد ڪرائڻ قبضو ڪيل ايريا واپس ڪرائڻ ( جنهن ايريا جي ڪري 10لک ماڻهون اسان جا پاڪستاني هندستان وٽ وڃن پيا )
شلوار قميص کي قومي لباس جو درجو ڏيارڻ ( جڏهن ڪراچي جي فائيو اسٽار هوٽلن ڪلبن شلوار قميص اچڻ منع هو پر ڀٽي صاحب ان کي قومي لباس جو درجو ڏياريو )
افسوس سان چوڻو ٿو پوي ته ڀٽو صاحب جي حڪومت ايترو وقت نه هلي سگهي جو ڀٽو صاحب عوام لاء ڪجهه گهڻو ڪري سگهي هان، دشمنن کيس عوام کان پري ٿي رکڻ چاهيو ان ڪري کيس گهڻو وقت هلڻ نه ڏنو ويو ڀٽي صاحب جو اهيو نعارو روٽي ڪپڙا اور مڪان پورو ٿئي نه سگهيو.
ڀٽي لاء عوام جي سوچ "ـــــــــــــــ ڀٽو صاحب جي موجودگي عوام کي اهيو يقين ٿئي چڪو هو ته هاڻي اسان تي ڪو گهڻو ظلم ڪري نه سگهندو
ڀٽو صاحب جي وڏي غلطي ــــــــــــــ ڀٽي صاحب باوجود ذهين هجڻ جي به هڪ تمام وڏي غلطي ڪئي هڪ چالاق، ڌوڪيباز شخص جنرل ضياء کي پنج سينئرن ماڻهن کان ڪراس ڪرائي کيس پاڪ فوج جو چيف مقرر ڪيو. کيس مٿان عتبار ڪيو مگر انهيء شخص جناب ذوالفقار علي ڀٽو کي ڌوڪو ڏنو ڀٽي صاحب جي زندگي ختم ڪئي.
ان کان پوء 3 سيپٽمبر 1977ع تي کيس ڪلفٽن ڪراچي واري رهائش گاه تان گرفتار ڪيو ويو کيس مٿان ڪوڙو ڪيس مڙهيو ويو. ، 13سيپٽمبر تي 1977ع تي وري ٻيهر آزاد ڪيو ويو.
17سيپٽمبر1977ع تي وري ڀٽو صاحب کي لاڙڪاڻي مان گرفتار ڪيو ويو، انهي دوران چيف جسٽس آف پاڪستان جناب مسٽر جسٽس يعقوب علي خان کي پڻ ان ڪري هٽايو ويو جو هن نصرت ڀٽو جي مارشل لا لڳائڻ خلاف درخواست جي ٻڌڻي منظور ڪري ورتي هئي.
24 فيبروري 1979 تي ملڪ جي صدر فضل الاهي کان پڻ ان ڪري استيعفه ڏياريو ويو جو هن جناب ڀٽو صاحب جي ڦاسي واري سزا تي دستخط ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو،
ڀٽو صاحب هڪ عوامي شخص عوامي ليدر هو ( اهيا ڀٽي خاندان جي وڏي خوبي آهي جو هن خاندان جا ماڻهون هميشه عوام سان رهندا آهن پوء ڇو نه موت اچي ورائي محترمه جي شهادت به عوام جي وچ ٿي.)ڀٽو صاحب عوام سان هميشه عوامي ٻولي عوامي انداز سان ڳالهائيندو هو. انهن رلي ملي ويندو هو هر ماڻهون کي ائين محسوس ٿيندو هو ته اسان جو ڪو پنهنجو گهر جو ڀاتي آهي.،ا هيو شايد ڀٽي صاحب جو ڀاڳ چئبو جو مرد عورتون ننڍا وڏا پوڙها ٻار کيس ساڳي محبت سان ياد ڪندا آهن، توهان ڏٺو هوندو ته سنڌ جيڪو ٻار اهيو به نه ٿو ڄاڻي ته سياست ڇا آهي حڪومت ڇا آهي پارٽي ڇا ٿيندي آهي، پر اهو ٻار به پيو چوندو آهي جيئي ڀٽو۔
منهنجو والد صاحب غلام مصطفه وگهيو ٻڌائيندو هو ته هڪ دفعه دادو شهر م ٻوڏ آئي انهن ڏينهن ڀٽو صاهب دادو ٻوڏ جي ستايلن سان ملڻ انهن جي مدد لاء آيو اسان ڏٺو ته مٿان مينهن پيو وسي هيٺان ٻوڏ جو پاڻي هو پر ڀٽو صاحب ٻين ماڻهن سان گڏ انهي ٻوڏ جي پاڻي اندر بيٺو رهيو هو ماڻهن جا ڏک سور ٻڏي رهيو هو. اهي ئي شايد هڪ عوامي ليڊر جو خاصيتون هونديو آهن شايد ڀٽو صاحب جي عوام مقبوليت جو مک سبب به اهيو هو
اقوام متحده جي سلامتي ڪائونسل جي اجلاس هڪ يادگار تقرير ( جنهن ڀٽي صاحب ڪاوڙ اجلاس دوران ڪاغذ ڦاڙي اهيو چئي اٿيو هو ته اسان هزار سال جنگ لڙنداسين
جڏهن جناح صاحب پاڪستان جي آزادي لاء ڪوششون ڪري رهيو هو ته ان وقت ڀٽو صاحب اڃان پڙهي رهيو هو ان پڙهائي دوران هن محترم جناح صاحب کي هڪ خط لکيو، جنهن هن اهيو لکيو ته ــــــــــ جيئن ته مان هيئر اڃان اسڪولنگ ڪري رهيو آهيان پاڪستان ٺاهڻ مان ڪابه مدد ڪري نه ٿو سگهان پر ايندڙ وقت مان پنهنجي ملڪ لاء جان به قربان ڪندس. واقعي ڀٽي صاحب پنهنجي ملڪ لاء پنهنجي جان به قربان ڪري ڇڏي.
سياست جي شروعات ــــــــــــــــــ ڀٽي صاحب سياست جي باقائده شروعات جناب اسڪندر مرزا جي دور ڪئي هئي. اسڪندر مرزا ڀٽي صاحب جي والد جناب سر شاهنواز ڀٽي جو مهمان بڻجندو هو.
پهرين شادي ڀٽو صاحب جي پهرين شادي پنهنجي خاندان مان امير شيرين بيگم سان 1940ع ٿي. ان وقت ڀٽو صاحب جي عمر 12سال هئي، مگر سندس اها گهرواري گهڻو وقت زنده نه رهي ان مان ڀٽو صاحب کي ڪو به اولاد ڪو نه ٿيو
ٻئين شادي ٻئين شادي 18سيپٽمبر 1951ع ايران جي هڪ واپاري مرزا محمد اصفهاني جي نياڻي نصرت اصفهاني سان ڪئي جيڪا پوء نصرت ڀٽو بڻجي وئي. اولاد
ملڪ ڇڏڻ جي آڇ يا موت جي چونڊ ـــــــــــــــــ چيو ويڃي ٿو ته جڏهن ڀٽو صاحب جيل هو ته اتي هڪ فوجي جنرل پڻ موڪليو ويو، جنهن ڀٽي صاحب کي اهيو چيو ته اگر تون ملڪ ڇڏي وڃين ته ان جو بندو بست ڪيو وڃي تون اهڙي ريت زنده بچي ويندين، مگر جناب ذوالفقار علي ڀٽي صاحب ان جنرل کي اهيو چئي واپس ڪري ڇڏيو ته هي منهنجو ملڪ آهي. منهنجي ڌرتي آهي مان مرندس به هتي جيئندس به هتي توهان کي جيڪي ڪرڻو آهي سو ڪيو مان پنهنجي ڌرتي، پنهنجو ملڪ، پنهنجو وطن نه ڇڏيندس.
آخري ملاقات ـــــــــــــ 3 اپريل 1979ع تي جناب ذوالفقار علي ڀٽي سان سندس گهرواري نصرت ڀٽو نياڻي بينظير ڀٽو آخري ملاقات ڪرڻ آيا، جڏهن ڀٽي صاحب ٻنهيء کي ملاقات تي گڏ ڏٺو ته هڪ دم انهن کان پڇيائين ته اڄ آخري ملاقات آهي ڇا جو توهان ٻئي گڏ آيون هو، هنن جڏهن چيو ته ها ته ڀٽي صاحب جيلر کان تصديق ڪئي جڏهن جيلر کيس اهيو يقين ڏياريو ته ها اڄ اهيا آخري ملاقات آهي. سڀاڻي ڦاسي ڏني ويندي، تنهن کان پوء ڀٽي صاحب پنهنجون ڪجهه شيون سگار، ڪتاب وغيره هنن کي ڏنا، جيلر کي چيو ته منهنجي شيو جو بندو بدت ڪيو وڃي۔ ڇو جو هي دنيا هڪ خوبصورت دنيا آهي، مان خوبصورت واري حالت هي دنيا ڇڏڻ چاهيان ٿو۔
ذوالفقار علي ڀٽو ، پاڪستاني بريسٽر سياستدان ھو، جيڪو 1971ع کان 1973ع تائين پاڪستان جو چوٿون صدر رھيو 1973ع کان 1977ع تائين پاڪستان جو نائون وزير اعظم رھيو. ھن جي حڪومت 1973ع جو آئين ڏنو، جيڪو اڄ بہ پاڪستان لاڳو آھي. ھي پاڪستان پيپلز پارٽي جو باني ھو سندس وفات تائين ان جو چيئرمين پڻ رھيو. ھن جي ڌي بينظير ڀٽو ھن کان پوءِ پاڪستان پيپلز پارٽي جي چيئرمين پاڪستان جي 11ھين 13ھين وزيراعظم پڻ رھي چڪي. ھن جو ڏوھٽو بلاول ڀٽو زرداري ھن وقت پاڪستان جو وزير خارجہ آھي.
ڀٽي صاهب وزارت خارجه تان استيفعه ڏئي لاهور پارٽي ٺاهڻ لاء ڪنوينشن گهرايو مگر ان وقت صدر ايوب خان 144 جو قلم لاڳو ڪري ڇڏيو جنهن ڪري لاهور عام جلسو ڪرڻ جي اجازت نه هجڻ جي ڪري، ڀٽي صاحب جي دوست ڊاڪٽر مبشر حسين جي گهر 30 نومبر 1967ع تي پاڪستان پيپلز پارٽي ٺاهي وئي. ( جڏهن ته پارٽي لاء ٽي نالا تجويز ڪيا ويا هئا.
ڀٽو ھڪ متضاد سحر انگيز شخصيت ھو، ھن کي سيڪيولر قوم پرست خيالن سبب ساراھيو ويو سياسي مخالفن خلاف ڪارواين انساني حقن جي ڀڃڪڙين سبب تنقيد جو نشانو بڻايو ويو. ھن کي پاڪستان جي عظيم اڳواڻن شمار ڪيو وڃي ٿو. ھن جي تنظيم پاڪستان پيپلز پارٽي کي پاڪستان جي وڏي جماعت طور ڏٺو وڃي ٿو، سندس ڌي بينظير ڀٽو ٻہ دفعا پاڪستان جي وزير اعظم رھي ھن جو نياڻو بينظر ڀٽو جو مڙس آصف علي زرداري پاڪستان جو صدر پڻ رھي چڪو آھي.
ڀٽو جا جلوس جلسه عوام جو سمنڊ شايد ڀٽو صاحب اهو پهريون ليڊر هو جنهن جا ايڏا وڏا جلوس جلسه ٿيندا هئا ڀٽي صاحب جي جلسي عوام جو سمنڊ نظر ايندو هو توهان کي يقين نه اچي ته توهان پاڻ ڀٽو صاحب جي جلسن جون وڊيو ڏسي سگهو ٿا. ڀٽو صاحب اهو واحد ليڊر هو جنهن سياست کي بند ڪمرن مان ٻاهر ڪڍي کليل روڊ رستن تي آندو عوام کي ڳالهائن جو حق ڏنو شعور ڏنو.
ذوالفقار علي ڀٽو سنڌي راجپوت خاندان منجهان تعلق رکي ٿو، هو سر شاهنواز ڀٽو خورشيد بيگم کي لاڙڪاڻو ڀريان پيدا ٿيو. ذوالفقار سندن پهريون ٻار هيو، سندن پهريون هڪ، سڪندر علي، نمونيا سبب ست سال جي عمر 1914ع فوت ٿي ويو ٻيو امداد علي، جگر جي بيمار سبب 39 سال جي عمر سان 1953 فوت ٿي ويو.
5 جولاء 1977ع تي ملڪ جنرل ضياء مارشل لا لڳائي قومي اسيمبليون، صوبائي اسيمبليون ختم ڪري پاڻ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر صدر مقرر ٿئي ڀٽو صاحب کي گرفتار ڪرايو. تنهن کان پوء 28 جولاء 1977ع تي کيس آزاد ڪيو ويو.
”شاهه ايليا“ يا ”ڪنگ ليئر“ جي ڊرامي شيڪسپيئر کي عوام جي اڳيان هڪ وڏو اصلاحي سبق پيش ڪرڻو هو. لهٰذا هن کي خيالات جو هڪ لاڳيتو سلسلو قائم ڪرڻو هو، تنهنڪري هن انهن جي اسبابن نتيجن جي وضاحت ڪرڻ لاءِ مٿي ذڪر ڪيل ٽن اتحادن کان گريز ڪرڻ لازمي سمجهيو، ان ڪري شاهه ايليا هڪ اهڙي ته روماني ٽرئجيڊي ٿي آهي، جنهن جا ڪيترا ڀاڱا اسٽيج تي آڻڻ مشڪل ٿي پون ٿا.
ڊرامي ادب جي ٻين شاخن وانگر اها ڳالهه ضروري آهي ته ٻين ڳالهين سان گڏ، ان دور ، جنهن ڊرامه نويس پيدا ٿيو ڪم ڪيو، ان جيڪا زندگيءَ جي نوعيت يا عوام جو طور طريقو هو، ان کي ملحوظ رکيو وڃي. اهوئي سبب آهي جو هن ڊرامي ٻولي، اشارات، عادات خيالات به اهي ئي ايلزبيٿ جي زماني جا ڏنل آهن سال 1400ع جي انگريزي قوم جي حياتيءَ جو عڪس نظر اچي ٿو.
تنهنجو آواز مون کي ڦريل معلوم ٿو ٿئي. تون اڳي کان بهتر ٿو ڳالهائين، جهڙو لفظن تهڙو معنيٰ .“ تڏهن شمسون چويس ٿو ته:”پريا مڙس، تون ڀلجين ٿو، پوشاڪ کان سواءِ ٻي ڪابه شيءِ بدليل ڪانهي.“ هتي روبيل جي ملاقات شاهه ايليا سان پڻ ٿئي ٿي سندس حالت تي افسوس جو اظهار ڪري ٿو چوي ٿو ته: ”افسوس عجيب انسان بگڙي پيو آهي. هيءُ سارو جهان نيٺ ائين خراب نابود ٿي ويندو. افسوس!
جيڪي ڳالهائين ٿو، سو معنيٰ وارو به آهي بي معنيٰ به. چريائيءَ جي حالت به عقل جون گفتارون پيو ڪري.“ هن سين واقعي شاهه ايليا جون سڀئي گفتارون ديوانگيءَ جي رنگ پــُـرمعنيٰ زندگيءَ جي فلسفي سان ڀرپور آهن.
هن ئي سين شهزادي ملڪا جي فتنه انگيز نوڪر شمشاد جو موت ٿئي ٿو شمسون کي ملڪا جو خط، جو هن ڊراما جي ولئن شمعون ڏي لکيو آهي، سو هٿ اچي وڃي ٿو اهو ئي خط ائڪٽ پنجين اڳتي هلي عقده ڪشائي ڪري ٿو. هتي ئي شاهه ايليا تندرست ٿئي ٿو شهزادي صوفيا، جا هن ڊرامي جي هيروئن آهي، ان جي ڪمال اخلاق جو اندازو به هتي ئي لڳائي سگهجي ٿو. ستين سين جڏهن شاهه ايليا ڪجهه طبيعت بهتر آهي، تڏهن صوفيا چويس ٿي ته”پيارا بابا، شل تندرستي اوهان جي بيماريءَ جو علاج منهنجي چپن تي آڻي، جو اوهان جو مٿو منهن چمان جيڪو رنج غم اوهان کي هن پيريءَ جي عمر منهنجي ٻن ڀينرن رسايو آهي، سو جهٽ دور ڪري ڇڏيان.“ .
دراصل ”شاهه ايليا“ دنيا جي بي نظير ڊرامانويس وليم شيڪسپيئر جي ڊراما ”ڪنگ ليئر“ جو ترجمو آهي، جو سنڌ جي مايه ناز اديب شاعر مرحوم مرزا قليچ بيگ سال 1900ع ڪن معمولي ڦيرين ڦارين سان مڪمل ڪري سنڌي ادب هڪ بهترين ڪتاب جو اضافو ڪيو. ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي لکي ٿو تہ:اها ته هڪ مڃيل حقيقت آهي ته ترجمو ڪنهن به حالت اصل جي برابر ٿي نٿو سگهي، تاهم جيڪڏهن ترجمان قابل قدر لياقت قابليت جو مالڪ آهي ته سندس ترجمو اصل جون سڪون لاهي ٿو ڇڏي. مرحوم مرزا صاحب سنڌ جو اعليٰ پايه جو مڃيل اديب عالم آهي. سندس ڪيترائي انگريزي ڪتاب ترجمو ڪيل آهن، جن جي ياداشت ڏيڻ هتي ضروري نه آهي.
ان ڪو شڪ ڪونهي ته مرزا صاحب ”ڪنگ ليئر“ جي ترجمي وڏيءَ محنت قابليت کان ڪم ورتو آهي شيڪسپيئر جا اهي سڀيئي خيال، جي هن کي پنهنجي اداڪارن جي واتان چوائڻ مقصود هئا، اهي هر صورت برقرار رکيا ويا آهن، جيترو ٿي سگهيو آهي، اوترو انگريزي اصطلاحن جو ترجمو به موزون سنڌي اصطلاحن ڏيئي ڊرامي جو اصل روح قائم رکيو اٿس. ٻوليءَ جي سلاست، جا هڪ چڱي ڊرامي جي وڏي وڏي خوبي آهي، جنهنڪري هر هڪ پڙهيل خواهه اڻ پڙهيل تماشبين به ان کي ٻڌي سمجهي سگهي، تنهن جو بلڪل پورو پورو خيال رکيو ويوآهي.
انگريزي نالن کي بدلائي قديم تاريخي نالا ڏنا ويا آهن ڪيترن مناسب هنڌن تي مترجم موزون شعر لکي ڊرامي کي وڌيڪ دلچسپ بنايو آهي. البت ڪن راڳن اهڙا الفاظ ڪم آندا ويا آهن، جن جي آڻڻ کان پرهيز ٿي سگهي ٿي، ڪرڻ به مناسب هئي. مثلاً ائڪٽ ٻئي، پردي ٻئي زابلون جيڪو راڳ ڳائي ٿو، ان نامناسب الفاظ وڏي انداز موجود آهن، جهڙوڪ منهن ڪارو ڪر، حرامي، ڪتي جا ڦر، ڪتي جا پڇ، احمق، لچا، گيدي، مرون، رهزن، بدمعاش، ڪارا ڪتا، پادر کائڻ وارا کودڙا گولاڙا وغيره.
شاهه ايليا حسب دستور پنج ائڪٽ آهن. پهرين ائڪٽ مکيه پلاٽ جي وضاحت آهي. هن ڪل پنج پردا آهن. پهرين پردي يا سين مکيه پلاٽ باءِ پلاٽ، ٻنهي جو انڪشاف ٿئي ٿو. مکيه پلاٽ شاهه ايليا سندس ٽي ڌيئرون ملڪا، زلفا صوفيا ملڪيت جي تقسيم باءِ پلاٽ روبيل سندس ٻه پٽ شمعون شمسون. ازانسوءِ شاهه ايليا جي وزير زابلون جو شهر بدر ٿيڻ، منسا جو نامنصفانه تقسيم تي اظهار افسوس ڪرڻ، شاهه ادر وس جو صوفيا کي بنا ڏاج قبول ڪرڻ، ملڪا جي شاهه ايليا سان بدسلوڪي، شمعون جي ڀاءَ سان دغابازي شمعون جي روپوشي وغيره سڀ ڪجهه ظاهر ڪيو وڃي ٿو.
ائڪٽ ٻئي جملي چار پردا آهن، جن پيچيدگيون يا مونجهارو پيدا ٿئي ٿو ته آخر ڇا ٿيندو تماشبين نتائج لاءِ نهايت منتظر رهن ٿا. زابلون شمشاد جو تڪرار زابلون جو ڪاٺ پوڻ، شمعون جو پنهنجي پيءَ روبيل کي پنهنجي ڀاءُ شمسون جي برخلاف ڪرڻ، زلفا شاهه ڪالاب جي شاهه ايليا سان روگرداني، شاهه ايليا جو اهڙي شاڪ سببان دماغي توازن وڃائڻ جهنگ جي طرف، طوفان، بجليءَ بارش نڪري وڃڻ وغيره. هتي سڀ پلاٽ پاڻ گڏجي مسجي هڪ اهڙو ته مونجهارو پيدا ڪن ٿا، جنهن کي سلجهائڻ جي خواهش پيدا ٿئي ٿي ته اڳتي هلي الاجي ڇا ٿيندو.
ائڪٽ ٽئي ڪل ست پردا آهن منجهس ڪشمڪش وڌندي ٿي وڃي ڊرامو پنهنجي انتهائي عروج تي پهچي وڃي ٿو. شاهه ايليا ديوانگيءَ جي حالت کلي ميدان مينهن طوفان کنوڻ هليو وڃي ٿو کيس ان حالت صوفيا سان ڪيل بي انصافيءَ جو احساس ٿئي ٿو پردي ٻئي چوي ٿو ته:
”آءٌ به انسان آهيان، پر جيترو ظالم آهيان، تنهن کان وڌيڪ ٻين مون سان گناهه جهڙي هلت ڪئي آهي.“ روبيل جون اکيون به هن سين ڪڍيون وڃن ٿيون ڪالاب جو زخمي ٿيڻ وغيره اهڙا واقعات آهن، جي سڀ گڏجي هن ائڪٽ هڪ زبردست ڪشمڪش پيدا ڪري وجهن ٿا.
ڌرتيءَ جي جنم کان وٺي پري ڪئمبرين تائين جو ڊگهو عرصو ازوئڪ جُڳ ھيو ، جيڪو ڌرتيءَ جي عمر جي اڌ کان وڌيڪ حصي تي ٻڌل آهي، ان عرصي ڌرتي تي ڪابه زندگي ڪونه هئي.ڪئمبرين کان اڳيون وقت : هڪ ارب 20 ڪروڙ سال اڳ کان وٺي سٺ ڪروڙ سال اڳ تائين جو اهو دؤر جڏهن ڌرتيءَ جا سڀ کان قديم جبل ٽڪريون ٺهڻ شروع ٿيون. ان عرصي زندگي جنم وٺي چڪي هئي، پر تمام گهٽ.
ان کان پوءِ پيليوزوئڪ جُڳ شروع ٿيو، ماهرن هن جُڳ کي ڌرتيءَ جو اوائلي ارتقا وارو جڳ ڪري ليکيو آهي، جيڪو سٺ ڪروڙ سال اڳ کان شروع ٿي، ساڍا ٻاويهه ڪروڙ سال اڳ ختم ٿي ويو. ڌرتيءَ زندگيءَ جي ارتقائي مرحلن جو تعين ڪرڻ سمجهڻ لاءِ ماهرن پيليوزوئڪ جُڳ کي ڇهن زمانن ورهايو آهي:
ڪئمبرين زمانو: سٺ ڪروڙ سال اڳ کان پنجاهه ڪروڙ سال اڳ تائين پکڙيل هن دؤر ابتدائي سامونڊي مخلوق جنم ورتو، جيڪا لڳلڳدار مادي جهڙي هئي.
آرڊوويشين زمانو: پنجاهه ڪروڙ سال اڳ کان چوئيتاليهه ڪروڙ سال اڳ تائين، ان عرصي سامونڊي زندگيءَ ڪوڏن جي صورت تائين ترقي ڪئي.
ڊيوونين زمانو: چاليهه ڪروڙ سال اڳ کان 35- ڪروڙ سال اڳ تائين وارو زمانو، جنهن اسٽار فش ٻيون مڇيون نظر اچن ٿيون. پنج ڪروڙ سالن جي عرصي پکڙيل هن زماني پهريون ڀيرو اهڙا جانور به نظر اچن ٿا، جيڪي هڪ ئي وقت پاڻي خشڪيءَ تي رهي پئي سگهيا. انهن کي جل ٿلي مخلوق چئجي ٿو.
ڪاربانيفيربس زمانو: ماهرن هن زماني کي ٻن حصن ورهايو آهي. پهريون پويون. مجموعي طور تي هي زمانو اڄ کان 35- ڪروڙ سال اڳ شروع ٿي ستاويهه ڪروڙ سال اڳ ختم ٿي ويو. هن دؤر ڪوئلو به وجود آيو. حياتياتي لحاط کان هن عرصي خشڪيءَ جي زندگيءَ به وجود ورتو. جنهن کجي ناريل جهڙا وڻ اڏامندر ننڍڙا جيت به هئا.
پرمين زمانو: هي عرصو ستاويهه ڪروڙ سال اڳ کان ساڍا ٻاويهه ڪروڙ سال اڳ تائين برقرار رهيو، جنهن چئن پيرن تي هلندڙ مخلوق وجود ورتو.
ان بعد ميسوزوئڪ جُڳ آيو. هن دؤر کي ماهرن ٽن زمانن ورهايو آهي. مجموعي طور تي هيءُ جڳ ساڍا ٻاويهه ڪروڙ سال اڳ کان شروع ٿي ست ڪروڙ سال اڳ تائين جاري رهيو. ٽنهي زمانن جا نالا هن ريت آهن؛ ٽرائيسڪ زمانو، جوراسڪ زمانو ڪريٽاسيوس زمانو.
ٽرائيسڪ زمانو: هن عرصي ريڙهيون پائيندڙ جانور سامهون آيا، خاص ڪري وڏي جسم وارا ڊائنوسار. هي زمانو ساڍا ٻاويهه ڪروڙ سال اڳ کان ارڙهن ڪروڙ سال اڳ تائين وارو آهي. هن دؤر ئي دنيا جو سڀ کان وڏو ڊائنوسار ان سان گڏ وڏي جسامت وارا گوشت خور پکي به نظر اچن ٿا.
ان بعد سينوزوئڪڪ جُڳ ست ڪروڙ سال اڳ شروع ٿيو تازي دؤر تي پورو ٿيو آهي. هن جُڳ ڌرتي اها صورت ورتي زندگيءَ جي واڌ ويجهه ٿي، جيڪا اڄ ڌرتي تي ڏسجي ٿي. هن ئي دؤر کير ڏيندڙ جانور گل ٻوٽا وغيره وڏي پئماني تي پکڙيا آهن. ڌرتي وديا جي ماهرن هن دؤر کي ٻن حصن ورهايو آهي.
ٽريشري زمانو: ست ڪروڙ سال اڳ کان 25- لک سال اڳ تائين، هن عرصي ڌرتي تي وڏن جبلن خاص ڪري هماليه الپس وجود ورتو. ڌرتي جي جاگرافيائي بيهڪ به ٿوري گهڻي فرق سان ساڳئي هئي. البت هاڻوڪو سنڌو گنگا وارو ميداني ڀاڱو سمنڊ هيٺ هو. عربستان، عراق ايران جا به ڪي حصا پاڻيءَ هيٺ هئا. سائيبيريا الاسڪا وارا حصا پاڻ خشڪيءَ رستي ڳنڍيل هئا، جنهن سبب جانور آمريڪا کان يورپ ايشيا يورپ مان آمريڪا کنڊ ڏانهن پکڙيا. هن دؤر مماليه گهڻي ارتقا ڪئي.
پلايوسين دؤر راماپٿيڪس وجود وٺي چڪو هو. جيڪڏهن ان مخلوق کي سچ پچ انساني نسل جو تڙ ڏاڏو تصور ڪيو وڃي ته پوءِ اهو چئي سگهبو ته اڄ کان پنجاهه لک سال اڳ ٽريشري دؤر جنم وٺندڙ ماڻهو ان جو ئي اولاد هوندو. ٽريشري زمانو اوائلي انساني توڙي بن مانس نسل جي تڙ ڏن جي ارتقا، ڌرتي جي مختلف حصن تي پکڙجڻ، مختلف کنڊن ورهائجي وڃڻ موت حيات جي تمام نازڪ مرحلن کي مُنهن ڏيڻ تي مشتمل آهي.
پيليوسين زماني جا پنڊ پاهڻ تمام گهٽ ملن ٿا. ڪجهه ڊائنوسارن جا پنڊ پهڻ هاڻوڪي آمريڪي رياست مان مليا آهن. البت کير ڏيندڙ مماليه وڌي ويجهي رهيا هئا.
ايوسين جُڳ کرن وارا مماليه ظاهر ٿيا. هن ئي دؤر ڪي اهڙا مماليه به ظاهر ٿيا، جيڪي هٿن پيرن سان ڪجهه جهلڻ وڻن تي چڙهڻ لڏڻ جون صلاحيتون رکندڙ هئا انهن جي جسم ميڄالي جي نسبت اڄوڪي ماڻهوءَ جيتري هئي. اوليگوسين زماني ڌرتيءَ تي گاهه جا وڏا ميدان پيدا ٿيا ان ئي دؤر وڏي جسمات وارو جانور ”اندرا ڪوٿيزيم“ ايشيا نظر اچي ٿو. ڊگهي ڳچي واري هن رينوسارس جو قد لڳ ڀڳ 15- فٽ هو. هن ئي زماني سان تعلق رکندڙ هڪ اهڙي مخلوق جا پنڊ پهڻ مصر جي ”فايوم“ علائقي مان مليا آهن، جيڪي انسان/ بن مانسي نسل جا تڙ ڏاڏا ٿي سگهن ٿا.
پلايوسين زماني ڌرتيءَ جي آبهوا تبديليون نظر اچن ٿيون، جنهن ڪري وڏي ڀاڱي خشڪ ٿڌيون هوائون هليون، تڏهن کان جانورن ٻيلن ميداني علائقن مان ڪنهن هڪ پاسي رهڻ جي چونڊ ڪئي. هن زماني اسان کي بن مانس به ميداني علائقي ڏسجي ٿو، جيڪو قد بت ڊرايوپٿيڪس کان به ڳرو هو. ساڳئي دؤر ڏاکڻو ماڻهو يعني آسٽرالوپٿيڪس به سامهون آيو.
ان بعد ڪوارٽرنري زمانو شروع ٿيو. هيءُ دؤر اڄ کان پنجويهه پنجاهه لک سال اڳ شروع ٿي، اڄ تائين پهتو آهي. ڪي محقق هن دؤر کي سينوزوئڪ جڳ کان پوءِ چوٿون جُڳ ڪري ليکين ٿا. بهرحال ڌرتي زندگيءَ جي ارتقا جي لحاظ کان هيءُ جديد زمانو آهي، جنهن کي اڃا به ٻن حصن ورهايو ويو آهي:
هولوسين : اڄ کان پندرهن هزار سال اڳ ڌرتي تان برف ڳرڻ شروع ٿي وئي هئي، پر پوءِ برف ڳرڻ جو عمل اوچتو ئي اوچتو وڌي ويو. ڌرتيءَ تي گرميءَ جي لهر تکي ٿي، سمنڊن جي سطح گهٽ وڌ ٿي، اتر وارن علائقن خاص ڪري هماليه جي دامن مان نديون ڀرجي ٻوڏ آڻڻ لڳيون ميدان موچارا ٿيڻ لڳا. سائنسدانن جي راءِ آهي ته مذهبي ڪتابن جنهن عظيم ٻوڏ جو تصور آهي، سو ان ئي زماني جو پڙاڏو آهي. برفاني دؤر جي پڄاڻيءَ کان پوءِ پاڪستان زرعي دؤر شروع ٿيو، جنهن جو هيل تائين هٿ آيل پهريون ثبوت مهر ڳڙهه آهي. انساني ارتقا جي لحاظ کان مهر ڳڙهه نيوليٿڪ سماج شامل ٿئي ٿو.
هي اهي دؤر آهن جڏهن ڌرتيءَ جا کنڊ ٿورا يا مڪمل حد تائين برف جي تهن گليشئرن هيٺان ڍڪجي ٿي ويا. اڄ ڪلهه جا گرين لينڊ انٽارڪٽڪا وارا برفاڻا تهه آخري برفاني دؤر جون پاڇيون آهن، جيڪو پلائسٽوسين دؤر شروع ٿيو اڄ کان اٽڪل 10 هزار سال اڳ پورو ٿيو. ڌرتيءَ جو اڪثر ڏاکڻو اڌ گول ڪاربونيفيرئس دؤر جي پڇاڙيءَ برفاڻي دؤر هيٺ آيو هو. گذريل هڪ ملين سالن دوران اتر اڌ گول جو ڳچ اتريون حصو برفاڻن تهن هيٺ ڍڪيل رهيو آهي، جيڪو هاڻي گهٽجي آرڪٽڪ واري بچيل مختصر حصي تائين وڃي بچيو آهي.
پيئرز سائيڪلوپيڊيا موجب ڪاربان ڊيٽنگ واري ٽيڪنڪ جي بنياد تي اندازو لڳايو ويو آهي ته گذريل برفاني دؤر جي شروعات 25 هزار سال اڳ ٿي 16 هزار کان 18 هزار سال اڳ اها پنهنجي عروج تي پهتي پڄاڻيءَ مهل يعني تقريبن 8 هزار سال اڳ بالٽڪ علائقن وڏين ڍنڍن تان برف هٽڻ شروع ٿي.
ان کان اڳين برفاڻو دؤر اٽڪل 60 کان 40 هزار سال اڳ برپا ٿيو. ان کان اڳيون وقفو غالباً 70 هزار سال اڳ ختم ٿيو. اوائلي پلائسٽوسين برفاڻي دؤر بابت خاطري سان نٿو چئي سگهجي، پر هڪ ڪاٿي موجب اهو هڪ ملين سال اڳ شروع ٿيو. انهن زمانن ڌرتي جي وچن حصن گرمي جو سراسري درجو 6 ڊگريون سينٽي گريڊ تائين رهيو هوندو.ممڪن آهي ته استوائي علائقن گرميءَ جي ڦيرڦار وڏو فرق نه هجي، پر برفاني علائقن جي ويجهو اهو فرق ڪافي هيٺ مٿي رهيو هو.
پلائسٽوسين دؤر کان اڳ وارن زمانن به برفاني دؤر آيا هئا، پر اهي گهڻو اڳ جا واقعا آهن. اٽڪل 200 کان 600 ملين سال اڳي شايد ان کان اڳ به اهڙا دؤر آيا هوندا.
هن کان اڳ سمجهيو ويندو هو ته دنيا تي فقط ٽي يا چار برفاني دؤر آيا آهن، پر جديد تحقيق ٻڌائي ٿي ته اهڙا لڳ ڀڳ 20 دؤر اچي چڪا آهن امڪان آهن ته هڪ نئون دؤر وڌ وڌ ايندڙ 60 هزار سالن عروج تي پهچندو، ڇو ته اهو بالڪل ممڪن آهي ته پلائسٽوسين دؤر اڃا ختم نه ٿيو هجي.
سورھين صديءَ سڀ کان اول ڪوپرنيڪس ٻڌايو تي ڌرتي بہ ھڪ گرھ آهي ، ان کان اول ان ڳالھ جي خبر ڪانه پئي ھئي.ڌرتي مختلف تھن ورھايلآھي ھر تھ جون ڪيميائي ڀونچالي خاصيتون الڳ الڳ آھن.ڌرتي جي تھن جي اونھائي ڪلوميٽرن ھيٺين ريت آھي:
ڌرتي جو ڪرسٽ يا مٿاڇرو انر ڪور سخت ھوندا آھن. آئوٽر ڪور مينٽل ليئرن جا قسم پلاسٽڪ وارا نيم پاڻياٺ ھوندا آھن. ڌرتي جي ڪور گھڻي ڀاڱي لوھ يا نڪل موجود آهي. خيال آھي ته ڪجھ ھلڪا عنصر به اتي ٿي سگھن ٿا.ڌرتي جي ڪور جي وچ جو گرمي پد 7500 آھي جيڪو سج جي مٿاڇري جي گرمي کان به زياده آھي. اڄ تائين رڳو اپر مينٽل ليئر جو سيمپل ملي سگھيو آھي جيڪو ٻرندڙ جبل جي لاوا مان ورتل آهي باقي ٻيا ھيٺيان تھ اڃان تائين پھچ کان ٻاھر آھن.انھن اندروني تھن بابت ڄاڻ اندازا سيسمڪ ٽيڪنڪس ذريعي مليا آهن.
ماس ايڪسٽنڪشن نالي مختلف وقتن تي ٿيل ڀيل 5 وارداتن ڌرتي تي پيدا ٿيل 99 سيڪڙو جنسن کي ختم ڪري ڇڏيو. ان جي باوجود به هن وقت ڌرتي تي جاندارن جون 10 کان 15 لک جنسون موجود آهن. اسان جي شمسي نظام ڌرتيءَ ساڍن چئن کان 5 ارب سال اڳ وجود ورتو. ان کان پوءِ ڌرتيءَ تي جاگرافيائي ارضياتي ڀڃ ڊاهه تبديلين جو ڊگهو سلسلو هليو، جنهن مختلف وقتن مختلف قسمن جي حياتين کي جنم ڏنو، نابود ڪيو يا تبديل ڪيو. سائنسدان انهن ارضياتي تبديلين جو رڪارڊ ٺاهڻ وڏي حد تائين ڪامياب ٿي ويا آهن.