polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
محمد يوسف اٽڪي صاحب جي پيش ڪيل سنڌ جي سومرن حڪمرانن جي نالن جي ڏنل ترتيب جي مطابق، دودو چنيسر هڪ ئي پيءُ ڀونگر سومرو جا ٻه پٽ نه هجڻ جي باعث، پاڻ نه صرف سڳا ڀائر نه هئا، پر چنيسر بذات خود دودو سومرو سو ته، ان جو ڏاڏو هو.
دودو پنهنجي وڏي ڀاءُ چنيسر کان (جنهن کي لوهاريءَ جو پٽ پيش ڪري، بيواجبي ڳالهه مان ڳالهڙو بنائي، دودي کي ڏاڏي پوٽيءَ زال سومريءَ جو پٽ ڄاڻائي، چنيسر بجاءِ دودو کي سنڌ جي واليءَ ڀونگر جي وارث جائنشين ڪري پيش ڪيو ويو آهي) حڪومت وٺي ڏيڻ لاءِ، غزنيءَ جي سلطان مودود ڏانهن وڃڻ پڻ ڪوڙ تي مبني آهي.
چنيسر سومرو دهليءَ جي بادشاهه علاؤ الدين خلجيءَ کي پنهنجي ڀيڻ ٻاگهل ٻائيءَ جو سڱ ڏيئي، سنڌ تي چاڙهي اچڻ جو پڻ داستان بلڪل باطل ثابت ٿي وڃي ٿو.
اهو ڪوڙ تي مبني آهي ته: ڪوچنيسر لوهاريءَ جو پٽ هو. ڇو ته: سومرا بقول ابن بطوطه جي پنهنجي هم قوم جي عورتن کانسواءِ ٻئي ڪنهن ڌارئيءَ عورت سان شادي نه ڪندا هئا.
سنڌ سومرن جا، جتي رومانوي داستان گهڻو مشهور مقبول آهن، اتي رزمي داستان دودو سومرو علاء الدين خلجي به اهڙو ئي مشهور مقبول آهي. سنڌ جي شاعرن سگهڙن ان قصي کي ڳاهن جي صورت نظم ڪيو آهي. دودو سومرو (ٽيون جنهن جو سال حڪومت سن 1331ع کان سن 1356ع تائين ڄاڻايل آهي. ان لاءِ هيءَ ڪهاڻي مشهور آهي.
دودو چنيسر ٻه ڀائر هئا. چنيسر وڏو هو، پر آدم پوٽيءَ مان هو دودو ڏاڏي پوٽيءَ مان هو. سومرن پيءُ جي پڳ چنيسر کي ٻڌائي، پر چنيسر جي ڪنهن اڻوڻندڙ هلت سبب اميرن پڳ دودي کي ٻڌائي.
دودو بهادر جوان مرد هو. چنيسر ڪاوڙجي دهليءَ جي سلطان علاءُ الدين وٽ دانهن کڻي ويو. علاءُ الدين سندس داد رسي ڪئي وڏي فوج سالار خان سپهه سالار جي اڳواڻي هيٺ سنڌ تي چاڙهي موڪلي. علاءُ الدين سومرن جي جنگ لڳي. سومرن پنهنجو ڪچو عيال ڪڇ جي حاڪم سمي ابڙي وٽ سام ڇڏيو. سومرن جي سپهه سالار سلطان سپڙ بهادريءَ سان وڙهيو. سلطان لشڪر ڪڇ تائين سومرن جو پيڇو ڪندو ويو سمي ابڙي وڙهندي سر ڏنو. سومرين عورتن پنهنجي عصمت کي بچائڻ لاءِ خدا کي ٻاڏايائون آخر زمين ڦاٽي پئي، سومريون ان غار اندر لنگهي ويون. اڄ تائين ماڻهو ان کي ستين ٿان ڪري چوندا آهن.“
انهيءَ سموري محورتي، هيءُ قصو ڦرندو رهي ٿو. ليڪن تاريخي اعتبار سان انهيءَ جنگ جو بيان قديم دؤر جي تاريخن ايترو ڏسڻ ڪو نه ٿو اچي.تاريخي اعتبار کان دودو سومري جي حڪومت جو سال، علاء الدين خلجي جي حڪومت جي سال سان ٺهڪي ٿو اچي. علاءُ الدين خلجي سنه 695هه – سن 1295ع تحت تي ويٺو سن 716 هه – 1316ع وفات ڪيائين. سيد ابوظفر ندوي لکي ٿو ته ”عمر سومرو علاءُ الدين خلجي جو همعصر هو. دودي سومري صرف پنج سال حڪومت ڪئي سن 712 هه وفات ڪيائين“.
ان مان ظاهر آهي ته: دودو سومرو سلطان علاءُ الدين جي تخت نشين ٿيڻ کان چار سال اڳ انتقال ڪري ويو. باقي ايترو سو ضرور تسليم ڪرڻو پوندو ته: ڌاريءَ فوج سان سنڌ جي سرويچ سپاهين جي وچ جنگ ضرور ٿي آهي. گمان آهي ته: شايد ترم شيرين عرف علاءُ الدين جي جنگ کي ”علاءُ الدين خلجيءَ ڏانهن منسوب ڪيو ويو هجي. ان متعلق رسالي ”مهراڻ“ مير محمد بخش ٽالپر جو علمي مقالوشايع ٿي چڪو آهي. جنهن صاحب ان غلط فهميءَ کي دور ڪري ڇڏيو آهي ته: ڪو علاءُ الدين سنڌ آيو هو.
سنڌ جي تاريخ سومرن جو دؤر انفرادي حيثيت رکي ٿو. ھن زماني سنڌ جي تھذيب، تمدن، ادب ثقافت جيڪا ترقي ڪئي، اھا تاريخ جي ورقن سدائين جيئري رھندي. ھيءَ پھرين سنڌي حڪومت هئي، جنھن عربن کان پوءِ، سنڌ مقامي راڄ يا صاحبي قائم ڪري، خودمختيار ٿي راڄ ڪيو. سومرن سنڌ تي 1051ع کا 1351ع تائين، پورا ٽي سؤ سال راڄ ڪيو. ھن خاندان يا ڪٽنب جا جملي ويھ حاڪم يا راجا تخت تي ويٺا، جن سنڌ جي آزادي، بچاءَ خودمختياري لاءِ، ڌارين سان ويڙهون جوٽيون. ھن ڪٽنب جي ھر فرد سنڌ لاءِ قرباني ڏني، جن مان دودو سومرو، اسان جي تاريخ جو عظيم جرنيل سورھيه سپاھي آھي، جنھن اسان جي قومي آجپي لاءِ سِر جو نذرانو ڏنو.
دودو سونھن سياڻپ سورھيائيءَ جو مجسمو، حب الوطني قربانيءَ جي جذبن سان سرشار، مکيه سورمو آھي جيڪو اسان جي قومي ڪردار جي،بھترين نمائندگي ڪري ٿو. سندس جنگي ڪارناما، وطن جي راھ سرفروشي قرباني جي عوامي جذبن جي صحيح ترجماني ڪن ٿا. دودو، سنڌ جو ھڪ لافاني لاثاني قومي ھيرو آھي. ھو محب وطن، وطن پرست، غيرتمند باھمت انسان آھي. جڏھن سندس ڪي وزير کيس صلاح ڏين ٿا ته، پاڻ کان ڏاڍي دشمن جا مطالبا مڃي سنڌ کي آزاد ڪرائجي، تڏھن ھي ڏهيسر سنڌي سپوت چوي ٿو ته: “سنڌ جي تاريخ انسانيت جي شرف جو ھڪ مقدس ڪتاب آھي. ھي ملڪ، پنھنجي علمي، اخلاقي تمدني روايتن جي ڪري، دنيا جي آڏو ڪمزور تي جھڪڻ لاءِ پيدا نه ٿيو آھي.
اها به روايت آهي ته: ”دهليءَ جي لشڪر هٿان سنڌ تباھ ٿي وئي، دودن جو خاندان مارجي ويو پساھ ڏيندڙ دودي جي شهپر کي جڏهن دهلوي سپاھ جي ڪمانڊر لت هنئي ته چنيسر ڪاوڙجي پيو تلوار ڪڍي هندي فوج سان وڙهندي مارجي ويو.
"آءٌ غريب اڻ پڙهيل خاندان پيدا ٿيس. ڳوٺ ڪريم آباد، تعلقو ٺل، منهنجو زاد بوم هو. جنوري 1901ع تي ڄائو آهيان. منهنجو والد ان وقت مرحوم مير حسن خان کوسي جو ڪمدار هو، جنهن جي زمين جو هو ڪاروبار سنڀاليندو هو. مون کي هڪ وڏو ڀاءُ ڀيڻ هئا.
"منهنجي ڄمڻ کان ٻن ٽن سالن بعد منهنجو والد صاحب لڏي اچي ٺل جي شهر ويٺو، جتي کيس مختيارڪار جي آفيس پٽيواليءَ جي نوڪري ملي، منهنجي ڀاءُ کي تپيدار جو ڪوٽار ڪري رکيو ويو. انهن ڏينهن پٽيوالن ڪوٽارن جو پگهار نـَـوَ رپيا ماهوار هوندو هو.
"مون کي ياد آهي ته هن مختصر آمدنيءَ مان، عام سهانگائيءَ سبب، اسان جي ڪٽنب جو، اٺن ڀاتين هوندي به، چڱو سفيد پوشيءَ سان گذارو پيو ٿيندو هو. اسان وٽ ٻه ڳئون، چار ٻڪريون، ست اٺ ڪڪڙيون هونديون هيون. اٽڪل ساڍن چئن سالن جي عمر منهنجي والد مون کي ٺل جي سنڌي اسڪول داخل ڪيو. جتان آءٌ پنج درجا پاس ڪرڻ بعد سال 1911ع ، جيڪب آباد ميونسپل جي ائنگلو ورنيڪيولر اسڪول داخل ٿيس. اٽڪل ٻن مهينن بعد مون کي فري بورڊنگ ملي ويئي. آءٌ اسڪول سان شامل بورڊنگ هائوس رهڻ لڳس.
"اتان نوڪري ڇڏڻ بعد، سنه 1925ع ، شهدادڪوٽ تعلقي جي کيرٿر سب ڊويزن اچي ڪلارڪيءَ جي نوڪري ڪيم. ان جو هيڊڪوارٽر پوءِ ڳڙهي خيري ٿيو. سنه 1927ع کان سنه 1932ع جو زمانو لائد براج جي ملازمت گذريو. ان وقت ڪيترا نظم لکيم. جهڙوڪ: "آخر فنا"، "ليوڪس پارڪ"، "مولانا امروٽي"، "اهي ڏينهن هئا"، اهي نظم "صداقت"، "پيغام" "سنڌ زميندار" اخبارن شايع ٿيا هئا.
سنه 1932ع ، طبيعت جوش اچڻ ڪري، نوڪري ڇڏي وڃي ڪانگريس تحريڪ شريڪ ٿيس. سنه 1942ع تائين ٺل ڪانگريس ڪميٽيءَ جو سيڪريٽري ٿي ڪم ڪندو رهيس. اهو دؤر منهنجي شاعريءَ قومي نظمن جو هو، جي اخبارن سنڌو رسالي شايع ٿيندا هئا.
"سنه 1932ع کان سنه 1942ع تائين بعضي بعضي پنهنجي دوست همعصر مرحوم ماستر قادر بخش "حقير" سان مشاعرن شرڪت ڪندو رهيس. منهنجي حقيقي شاعريءَ جو دور پاڪستان جي قيام کانپوءِ شروع ٿئي ٿو، جڏهين قوم جي اُميدن اُمنگن جي برعڪس ساڳيو انگريزي دؤر وارو جاگيرداري زمينداري ظلم، زبردستي، هارين مزدورن جي ڦرلٽ ڏاڍن جو مٿن زور دٻاءُ نه رڳو جاري هو، پر اڳ کان به زياده ٿي ويو هو. عوام جي اهڙيءَ بيڪسيءَ بيوسيءَ منهنجي دل کي سخت چوٽ رسائي، آءٌ سنڌ هاري پارٽيءَ شامل ٿي ويس.
"هارين نارين سجاڳي آڻڻ، کين سندن ووٽ جي قدر قيمت سمجهائڻ لاءِ، مون اليڪشن جي سلسلي ، سال 1945ع کان سنه 1952ع تائين ڪيترائي نطم لکيا، جن هيٺ ڏيکاريل مضمون مقبول مشهور ٿيو:.
"انهيءَ زماني پهريائين ضلعي هاري ڪميٽيءَ جيڪب آباد جو جنرل سيڪريٽري، پوءِ ضلعي جيڪب آباد جي نيشنل عوامي پارٽيءَ جو جنرل سيڪريٽري ٿي رهيس. ساڳئي وقت مڪاني اخبارن "صبح سنڌ"، "فرنٽيئر پوسٽ"، "انقلاب"، "امروز"، "مجاهد" جي ايڊيٽريءَ جا فرائض بجا آڻيندي، مون زمينداري نظام جي خلاف چڱو جهاد ڪيو. سنه 1958ع جي آڪٽوبر تائين نيشنل عوامي پارٽيءَ سان وابسته رهيس. مارشل لا لڳڻ بعد، جڏهن سياسي پارٽيون ختم ٿيون، ته چپ رهيس.
"منهنجا پسنديده نظم "ڏوراپو"، "بهار آيو"، "ستابي سنڌ"، "آزاديءَ جا انگور"، "اڃا رات آهي"، "ڪانڊيري جي عيد" آهن. منهنجن نظمن جو هڪڙو مجموعو "ساڻيهه جا سور" نالي ڇپجي شايع ٿي چڪو آهي.
هن وقت مون کي ٻه فرزند آهن: وڏو ارڙهن سالن جو جيڪب آباد ڪاليج انٽر آرٽس جو شاگرد آهي. ننڍو سورهن سالن جو، هاءِ اسڪول تعليم وٺي رهيو آهي. - عبدالڪريم گدائي 64- 8- 17"
وڌيڪ پوءِ واقفيت هاري ڪميٽيءَ نيشنل عوامي پارٽيءَ جي ڏينهن گڏجي ڪم ڪرڻ وقت ٿي. سندس تازو لکيل هيٺيون بيت وقت بوقت ڪنن گونجي اٿي ٿو:.
عبدالڪريم گدائي سنڌ جو بهترين شاعر، ڪريم آباد، تعلقي ٺل پهرين جنوري 1901ع پيدا ٿيو. گدائيءَ جي تعليم سنڌي فائنل هئي. هن دنيا روزي روٽيءَ جي بندوبست لاءِ ڪلارڪ، سپاهي صحافي جهڙا مختلف فرض سرانجام ڏانا. سندس ٽي شاديون ٿيون. اولاد ٻه پٽ ٻه نياڻيون هيون. سندس مشهور تصنفون، ”خان ڳڙهه کان جيڪب آباد تائين“، ”پيماني تي پيمانو“، ”ساڻيهه جا سور“، ”پکڙا پنهوار“ شامل آهن، ان کان علاوه ڪيئي فيچر، ڪهاڻيون اسٽيج ڊراما پڻ لکيل آهن. سندس وفات 28 جنوري 1978ع ٿي آخري آرامگاهه افضل بابا قبرستان جيڪب آباد آهي.
صفوي بادشاھت جي گاديءَ جو ھنڌ بنجڻ کان پوءِ ڄڻ تہ ھن شھر جي قسمت کلي پئي. شھر ڪيتريون ئي مسجدون، حوض مسافرخانا کليا، ھن شھر جي مواصلاتي آبپاشيءَ جي نظام کي بھتر ڪيو ويو شھر کان چند ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي زرعي پيداوار جو ھڪ وڏو مرڪز قائم ڪيو ويو. شاھ عباس جي دور ھي شھر اوڀر جي سڀني شھرن کان گوءِ کڻي ويو ھو ان زماني ھي قسطنطنيہ کان بہ وڏو شھر ھو.
ھي شھر زاگروس جبلن جي دامن زايندھ نديءَ جي ماٿريءَ آباد آھي. ڪوھ صوفہ ھن شھر جو ويجھي ويجھو جبل آھي جيڪو شھر جي مرڪزکان ڏکڻ موجود آھي. ھتي اتر کان 90 ڪلوميٽر في ڪلاڪ جي رفتار سان ٿڌيون ھوائون ھلن ٿيون. شھر جي موسم اونھاري ڪنھن حد تائين گرم رھندي آھي. اونھاري ھتان جو سراسري گرميءُ جو درجو 350 جي لڳڀڳ ھوندو آھي. رات جو موسم عام طور تي وڌيڪ ٿڌي خوشگوار ھوندي آھي. سياري ڏينھن جي وقت ھلڪي رات جو گھڻي ٿڌ محسوس ٿيندي آھي. ڪڏھن ڪڏھن برفباري بہ ٿيندي آھي.
اصفھان روڊ، ريل ھوا وسيلي ايران جي مختلف شھرن دنيا سان ڳنڍيل آھي. 2019ع اصفھان جو بين الاقوامي ھوائي اڏو ايران جو ستون وڏو ھوائي اڏو ھو. ھي شھر ريل وسيلي قم، تھران، يزد، بندرعباس ٻين شھرن سان ڳنڍيل آھي. انھن شھرن طرف روڊ رستي بہ سفر ڪري سگھجي ٿو. شھر اندر سفر ڪرڻ جون بہ سٺيون سھولتون موجود آھن شھر اندر ميٽرو جي سھولت بہ موجود آھي.
قجار گھراڻي جي مسعود مرزا ظل السلطان ھن شھر تي 1872ٿ کان 2007ع تائين حڪومت ڪئي. ھن اصفھان ھڪ وڏي فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي جتي فوجين کا جنگي مشقون ڪرايون وينديون ھيون. مسعود مرزا جي حڪمرانيءَ واري دور صفوي دور جون ڪيتريون ئي عمارتون باغ تباھ ٿي ويا شھر جي رونق ڪنھن حد تائين مان پئجي وئي.
پھلوي دور ھتي ڪافي ترقياتي ڪم ٿيا ھتي ٽيڪسٽائيل جي صنعت زور ورتو. گڏوگڏ اسٽيل، سيمنٽ ٻين صنعتن بہ ڪافي ترقي ڪئي. 1946ع يونيورسٽي آف اصفھان جو قيام عمل آيو. 1984ع ھتان جي بين الاقوامي ھوائي اڏي جو افتتاح ٿيو.
1597ع يا 1598ع شاھ عباس صفويءِ پنھنجي سلطنت جي گاديءَ جو ھنڌ قزون مان اصفھان منتقل ڪيو. گاديءَ جي ھنڌ جي انھيءَ منتقليءَ جا ڪيترائي سبب ھئا جن مان ڪجه ھيٺ ڏجن ٿا:
5 آگسٽ 1978ع تي ھتي حڪومت خلاف زوردار مظاھرا ٿيا جنھن ڪري ھتي مارشل لا لاڳو ڪيو ويو. ايران عراق جنگ دوران ھتان جا ھزارين ماڻھو شھيد زخمي ٿيا.
نوڪري نیشنل پارڪ ایوبیا نیشنل پارڪ وسطي قراقرم نیشنل پارڪچترال گول نیشنل پارڪدیوسائي نیشنل پارڪھزار گنجي چلتن نیشنل پارڪھنگول نیشنل پارڪخنجراب نیشنل پارکڪیرتھر نیشنل پارڪ -مارگلا ھل نیشنل پارڪسیف الملوڪ نیشنل پارڪ تولي پیر
ديائي نيشنل پارڪ سمنڊ جي سطح کان 13،500 فوٽ واقع آهي. پارڪ 3000 ڪلوميٽر ڪلوميٽر تي پکڙيل آهي. نومبر کان مئي تائين، پارڪ جي برف سان ڍڪيل آهي. چشمي ، گلن جي پار ڪيترن ئي قسمن جي تتلونچشمي جي مند پارڪ کي گلن تيرن جي مختلف قسمن جي هڪ منفرد منظر پيش ڪري ٿو.
آئن سٽائين اسپيشل رلئٽيوٽي جي نظريي جي مدد سان هن مسئلي کي حل ڪرڻ سان گڏوگڏ پولر وقت جي باري اسان جي تصورن کي هميشه جي لاءِ تبديل ڪري ڇڏيو. حقيقت اسپيشل رليٽيوٽي حيرت انگيز طور تي الڳ الڳ فردن جن کي مشاهدو ڪندڙ سڏجي ٿو کي نظر ايندڙ دنيا کي نهايت صحيح نموني سان سمجھائي ٿو.شروعات اهو فقط هڪ دانشور جو خواب محسوس ٿئي ٿو پر ان جي اُبتڙ آئن سٽائن مطابق الڳ الڳ مشاهدو ڪندڙ فردن تي جيڪي مڪمل طور تي هڪ ٻئي جي ڀيٽ حرڪت هجن روشني جي شعاع جو پيچو ڪرڻ کانپوءِ انهن تي ڪافي گھرا اثر ٿي سگھن ٿا.
جيڪڏهن ڏٺو وڃي ته اهو فرق ايترو ته ننڍو آهي جو ان جي پيمائش ڪري سگھجي جنهن جي صلاحيت ڪنهن آڱر، اولمپڪ جي معياري وقتي نظام يا خاص طور تي ائٽمي ڪلاڪ سان هلايل اسٽاپ واچ کان به وڌيڪ هجي. هن ڪو عجب نه آهي ته اسان جي روزاني واري زندگي جا تجربا به هن حقيقت کي محسوس نٿا ڪن ته گذندڙ وقت اسان جي حرڪت واري حالت تي دارومدار رکن ٿا.
باڪو آذربائيجان جو آبادي پکيڙ سڀ کان وڏو شهر ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي. هاڻوڪي ميئر جو نالو حاجي بالا ابوطالبوف آهي. آباديءَ پکيڙ ھي شھر ڪوھ قاف ريجن ڪيسپئن سمنڊ جو پڻ سڀ کان وڏو شهر آهي. 2020 تائين باڪو آذربائيجان جو واحد ميٽروپوليٽن شھر يا ميٽروپولس آھي.
باڪو تيل جي دولت سان مالا مال علائقي واقع هجڻ سبب تيل جي صنعتن جو مرڪز آهي. باڪو شھر جي آڳاٽي حصي جي چئوگرد فصيل آهي. شھر جي ان پراڻي حصي کي ڊسمبر سال 2000 گڏيل قومون جي ذيلي اداري يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثو قرار ڏنو. شطرنج جي عالمي شهرت يافتہ رانديگر گيري ڪيسپاروف جو تعلق انهيءَ شهر سان آهي.
10 مارچ 1730ع نادر شاھ گنجه واري معاهدي ذريعي باڪو ٻيا علائقا روس کان طاقت جي زور تي واپس ورتا. نادر شاھ جي وفات کان پوءِ ايراني ايمپائر ٽٽي کوڙ نيم خودمختيار فارسي خانيٽن تبديل ٿي وئي. باڪو خانيٽ پڻ انھن مان ھڪ ھئي جنھن جو حاڪم مرزا محمد خان ھيو پر جلد ئي اھا قبا خانيٽ جي ماتحتي اچي وئي. ان دور باڪو شھر جي آبادي پنج ھزار جي لڳ ڀڳ ھئي. لاڳيتن جنگن باڪو جي معيشت تباھ ڪري ڇڏي ھئي.
جديد دؤر جي شروعات باڪو تجارتي لحاظ کان دنيا جي واپارين جي ڌيان ڇڪائيندڙ علائقو بڻجي ويو. خاص طور تي انڊيا جي واپارين اتي ڪافي ناڻو ڪمايو اتي ھندن، سکن پارسين جي عبادت لاء ھڪ گڏيل عبادتگاھ آتشگاھ مندر جي نالي سان جوڙائي. صفوي ايمپائر جي زوال واري دؤر روسي ايمپائر موقعي جو فائدو وٺندي جنگ شروع ڪئي جيڪا 1722 کان 1723 تائين جاري رھي جنھن جي نتيجي مجبورن صفوي ايمپائر باڪو وارو علائقو روس جي حوالي ڪيو
شروانشاھي دور ڏھين صدي عيسويءَ جي شروعات ھي شھر اڪثر خزارن خيو وارن روسين جي حملن جي زد رھيو. شروانشاھي حاڪم شروانشاھ اخستان پھرين ھن شھر بحري فوج قائم ڪئي جنھن 1170ع جي روسي حملي کي ڪاميابي سان پسپا ڪيو. 1191ع شروان جي گادي جي هنڌ شماخي طاقتور زلزلو آيو جنھن ڪري شروانشاھي درٻار باڪو منتقل ڪئي وئي.م.
ھن شھر جي رھاڪن کي باڪوويئن سڏيندا آهن سنڌي انھن کي باڪوويائي ماڻھو سڏبو آهي. آبادي 2008ع 19 لک 70 هزار هئي 2009 ان جو ڪاٿو 20 لک جي لڳ ڀڳ ھيو. ملڪ جي مسلمان آبادي شيعه مذهب سان تعلق رکندڙ آھي. ايران کان پوء آذربائيجان دنيا ٻيون نمبر وڏو شيعن جو ملڪ آھي.
باڪو جو نالو فارسي لفظ بادڪوبه سان مشتق آهي ان جو محل وقوع جي لحاظ سان گهڻو موزوں آهي. وچئين دور جا مورخ انکي باڪويه، بلاڪوہ باڪه پڻ لکن ٿا.
مشهور آهي ته ميان صاحب جي والده جو نالو مائي گُلان هو، جا شروع سدا سهاڳڻي هئي، پوءِ ميان نور محمد خان ساڻس نڪاح ڪيو. هڪ آکاڻي مشهور آهي ته مائي گلان کي ناچ وڏو ڪمال حاصل هو، هر جمعي رات تي شاهه عبداللطيف وٽ ناچ ڪندي هئي. هڪ ڀيري شاهه صاحب ايترو خوش ٿيو، جو چيائين ته ’جيڪي گهرڻو هجيئي، سو گهُرا!
‘ مائيءَ عرض ڪيو ته ’هڪ پٽ جي گهرجائو آهيان‘. شاهه صاحب دعا ڪئي. مائي گلان جو نڪاح ميان نور محمد خان سان ٿيو منجهانئس ميان غلام شاهه نالي پٽ ڄائو.
پَڪ سان ڄاڻ نه آهي ته ميان صاحب ڪابل کي ساليانو ڏن ڪيترو موڪليندو هو. انگريزن جي واپاري ڪوٺيءَ جي ڪاغذن مان ڄاڻ ملي ٿي ته باقاعدگيءَ سان ڏن ادا نه ڪيو ويندو هو. جڏهن ڏن جي حوالي سان گهرجن زور پوندو هئو، تڏهن ميان صاحب رقم موڪلي ڏيندو هو. افغاني درٻار کان گهڻو ڪري اوني ڪپڙي جي فرمائش ٿيندي هئي؛ ميان صاحب خريد ڪري ڏياري موڪليندو هو، اها رقم خراج جي حساب جمع ڪئي ويندي هئي. ڪن روايتن مان ڄاڻ پوي ٿي ته ميان صاحب خراج جي رقم گهٽائي يارهن لکن تي آندي هئي.
1768ع جي حالتن بيان ڪيل آهي ته افغانستان جي طرفان ايلچي آيا، جن ظاهر ڪيو آهي ته ’اسين دهليءَ طرف وڃي رهيا آهيون، هڪ هزار ماڻهو افغاني فوج سان گڏي ڏيو خراج جي رقم جو پڻ اڌ ڏيو.‘. ميان صاحب ست لک رپيا ادا ڪيا، هڪ هزار ماڻهو فوج سان گڏي ڏنا.
خدا[ جو حڪم آيو، ته زمين آسمان بنجي وئي آسمان زمين بنجي ويو: مطلب هي آهي ته محمد مرادياب خان قيد ٿي ويو غلام شاهه کي حڪومت جي گادي ملي ويئي.)
ميان صاحب جي خاص فوجي دستي ٻارهن هزار سوار پيادل شامل هئا. هن کي گهوڙن جو حد کان وڌيڪ شوق هوندو هو. هڪ چڱي گهوڙي جي خريداريءَ وڌ کان وڌ رقم ڏيئي بہ ضرور خريد ڪندو هو.
”گلان مان گل پيدا ٿيو، ڪي ٽڙيو، ڪي ٽڙندو“. هيءُ واقعا پيشنگوئي صحيح هجن يا نه، پر ميان صاحب جي عظمت جي باري تاريخ جا صفحا ضرور شاهد آهن.
ارڙھين صديءَ جي وچ ڌاري ھتي پوٽاواٽومي نالي اصلوڪن آمريڪي لوڪن جو ھڪ قبيلو آباد ھو. 1780ع ڌاري ھيٽي کان لڏي آيل واپاريءَ ڊو سيبل پنھنجي ھڪ ڪالوني قائم ڪئي. آفريقي نسل جي ھن واپاريءَ کي ”شڪاگو جو باني“ ڪوٺيو وڃي ٿو. 1795ع ھتي آمريڪي فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي وئي. 1803ع فوج ھتي فورٽ ڊيئربارن نالي ھڪ قلعو تعمير ڪيو. 1812ع ڌاري اصلوڪن رھواسين کي ھن علائقي مان لڏ پلاڻ تي مجبور ڪيو ويو سندن زمينن تي قبضو ڪيو ويو.
2 ڊسمبر 1940ع تي شڪاگو يونيورسٽيءَ جي پروفيسر انريڪو فرمي دنيا جو پھريون ڪنٽرولڊ ائٽمي ڌماڪو ڪيو. انھيءَ ڪامياب تجربي جي نتيجي آمريڪا ائٽم بم ٺاھڻ ڪامياب ٿي ويو جيڪو 1945 ٻي عالمگير جنگ جاپان جي شھر ھيروشيما تي ڪيرايو ويو. ڪاري چمڙيءَ وارن ماڻھن تي ٿيندڙ زيادتين تي آواز اٿارڻ لاءِ مارٽن لوٿر ڪنگ ”شڪاگو فريڊم موومينٽ“ جو بنياد وڌو. انھيءَ تحريڪ ڪاري چمڙيءَ وارن ماڻھن سان ٿيندڙ زيادتين ڪجھ ڪمي آندي.
1983ع ھيرالڊ واشنگٽن ھن شھر جو پھريون ڪاري چمڙيءَ وارو ميئر چونڊيو. ھن شھر جي غريب آباديءَ پٺتي پيل علائقن جي ڀلائيءَ لاءِ گرانقدر خدمتون سرانجام ڏنيون. ھو 1987ع ٻيھر ميئر چونڊيو پر دل جي دوري سبب موت جو شڪار ٿي ويو. 2 اپريل 2019ع تي لوري لائيٽ فوٽ شڪاگو جي ميئر طور چونڊجي آئي. ھوءَ شڪاگو جي ڪاري چمڙيءَ واري پھرين عورت آھي جنھن اھو اعزاز حاصل ڪيو.
1870ع 1880ع وارن ڏھاڪن ھتي صحت علاج جي سھولتن تي گھڻو ڪم ٿيو ڪالرا، ماتا پيلي بخار جي خاتمي لاءِ جوڳا اپاءَ ورتا ويا. شھر ڪيترائي وڏا پارڪ قائم ڪيا ويا ماڻھن جي رھڻي ڪرڻيءَ کي خوشگوار ڪرڻ لاءِ ڪافي ڪم ڪيو ويو. اوڻويھين صديءَ جي پھرئين ڏھاڪي ھتي ڪيتريون ئي ريلوي پٽڙيون وڇايون ويون. ان ڪري شھر اندر ٻين شھرن ڏانھن سفر آسان ٿي پيو.
شڪاگو رياست الينائس جي اتر اوڀر مشيگن ڍنڍ جي ڪنارن تي آباد آھي. ھي شڪاگو ميٽروپوليٽن علائقي جو وڏي وڏو شھر آھي. ھي آمريڪا جي وچ اولہ وڏين ڍنڍن واري علائقي واقع آھي. شڪاگو ندي ڪالوميٽ ندي ھن شھر مان گذرن ٿيون.
شڪاگو آمريڪا جو پھريون شھر آھي جتي 1924ع ھم جنس پرستن پنھنجي تنظيم ٺاھي. البت بعد انھيءَ تنظيم تي پابندي مڙھي وئي. 1920ع کان 1940ع تائين ھتان جي صنعتن زوال محسوس ٿيڻ لڳو روزگار جا ذريعا محدود ٿيڻ لڳا. ھي شڪاگو جي تاريخ جو تلخ دور ھو جنھن بيروزگاري بدامني عروج تي رھي.
شڪاگو جي تاريخ معيشيت مشيگن ڍنڍ ڪرنگھي واري ھڏيءَ جھڙي حيثيت رکي ٿي. ھن ڍنڍ ھميشہ وڏا وڏا سامونڊي جھاز باربرداريءَ لاءِ موجود ھوندا آھن. ھن ڍنڍ جو پاڻي سياري ٿورو گرم اونھاري ٿورو ٿڌو رھندو آھي. ايئن سياري توڙي اونھاري ھتان جي موسم خوشگوار رھي ٿي.
ٻي عالمگير جنگ دوران ھتان جي اسٽيل جي پيداوار برطانيہ جي ڪل پيداوار کان بہ وڌيڪ رھي. روزگار جي تلاش ھزارين شيدي آمريڪا جي ڏاکڻين علائقن مان لڏي اچي ھتي آباد ٿيا. وڌندڙ آباديءَ جي ڪري شھر کي ھڪ ڀيرو ٻيھر معاشي بدحاليءَ جو منھن ڏسڻو پيو.
هوءَ طبعيت رحم واري، بردبار چڱي اخلاق واري هئي. هميشہ خوش مزاج کلڻي هوندي هئي. سندس مهرباني ڏسي، شاعر ته ساڻس گستاخي به ڪندا هئا، جي کيس برقعي سان باغ سير ڪندي يا ٻين هنڌن تي ڏسندا هئا، ڳالهائيندا به هئا.
انهي کانپوءِ بادشاهه زيب النساء کي سليم ڳڙهه جي قلعي قيد ڪيو، پر نيٺ پوءِ هن کي آزاد ڪيائين. باقي عمر هن اڪيلائيءَ گوشي گيريءَ گذاري، جتي شاعريءَ جي شغل رهي، قسمت جي شڪايت شعر ڪندي رهي. نيٺ، سنه 1100هه ، اٺن ڏينهن جي تپ جي بيماريءَ کان پوءِ، هوءَ مري ويئي. سندس وصيت موجب، سندس لاش، پڻس جي اجازت سان لاهور نئين جوڙايل ڪوٽ باغ دفن ڪيو ويو. سند وفات جي تاريخ وارو بيت هي آهي:
ڊاڪٽر ”برنيز“ صاحب اورنگزيب جي ڏينهن هندستان جو سفر ڪيو هو، تنهن پنهنجي سفر نامي زيب النساء جو مفصل بيان ڏنو آهي. انهيءَ مان معلوم ٿو ٿئي ته هوءَ خوبصورت هوندي هئي، ليڪن ڪپڙا سفيد سادا ڍڪيندي هئي. انهيءَ وقت ڪي زالون هندو نموني جا ڪپڙا ڍڪينديون هيون ڪي ايراني نموني جا: زيب النساء ايراني وضع جا ڪپڙا ڍڪيندي هئي، زيور به تمام ٿورا ڍڪيندي هئي. پيءُ وانگي، مذهب سُٺي هئي، اوليائن دين جي بزرگن جو گهڻو ادب رکندي هئي. پيءُ جي تخت نشينيءَ کان اڳي، امامن جي ماتمداري تعزيه داريءَ جون مجلسون به ڪندي هئي. جيئن هڪڙي بيت چوي ٿي ته:
يعني، بلبل جي مون کي باغ کڻي ڏسي، ته جيڪر گل کي ڇڏي ڏئي، جي ڪو برهمڻ کڻي ڏسي، ته بت جي پوڄا ڇڏي ڏئي! جيئن خوشبو، گل جي پن لڪل رهي ٿي، تيئن آءٌ پنهنجي شعر لڪل آهيان، جنهن کي مون کي ڏسڻو هجي، سو مون کي منهنجي شعر ڏسي.)
گرو گرنٿ صاحب سکن جي مذهب جو مقدس ڪتاب آهي. ڏھ انساني گروئن کانپوءِ سک مذھب جا پيروڪار ان ڪتاب کي آخري گرو سمجھندا آھن.سڀ کان اول پنجين نمبر گرو ارجن آدي گرنٿ جو ڪتاب جوڙيو. ڏھين نمبر گرو گوبند سنگھ ان ڪتاب گرو تيغ بھادر جي سلوڪ بيتن وغيره جو اضافو ڪيو.ان اضافي کانپوءِ ان ڪتاب جو نالو گرو گرنٿ صاحب پئجي ويو.گرو گوبند سنگھ جي وفات کان پوءِ
بابا ديپ سنگھ ڀائي ماني سنگھ گرو گرنٿ صاحب جون ڪاپيون تيار ڪري ورھايون. ڪتاب 1430 انگ يعني صفحا، 6000 سبد يعني سٽون آھن. جيڪي شاعراڻي انداز لکيل آھن
“آد گرنٿ” يا “آد بيڙ”، جنھن کي شري گرو گرنٿ پڻ سڏيو وڃي ٿو، سا سکن جي پوتر پوٿي آھي، جنھن کي سکن جي پنجين گرو ارجن ديو، اڪبر جي زماني 1604ع مرتب ڪيو. ان گرو نانڪ کان سواءِ ٽن ٻين گــُرن ٻين ڀڳتن جو ڪلام گڏ ٿيل آهي.گرو گرنٿ شامل ڪلام سنسڪرت، ھندي، راجستاني پنجابيءَ سان گڏ سنڌيءَ جا ڪيترا لفظ فقرا استعمال ٿيل آھن.
حضرت شاه غلام محمد سرهندي مجددي رحمة الله عليه (حضرت شاه صفي الله جو سڀ کان وڏو ڀاءُ جنهن کان پاڻ سلوڪ جي تعليم حاصل ڪيائون)، وصال 1177ھ
مخدوم خليل سندن باري روايت ڪري ٿو ته جڏهن خليفه صاحب شعر چوڻ شروع ڪيو ته اڃا گهڻو وقت نه گذريو هو جو هر هنڌ سندن وهواھ ٿي ويئي. شهر جي شاعرن به سندن شاعري ٻڌي عجب ڪيو پنهنجي هڪ شاگرد کي ساٿين سان موڪليائون ته وڃي ساڻن ملاقات ڪري. ان شاگرد حضرت مخدوم ابراهيم جي خدمت اچي عرض ڪيو ته اسان ٻڌو آهي ته اوهان جي فقيرن مان ڪو فقير شاعر به آهي، اسين ان بزرگ سان ملڻ چاهيون ٿا. مخدوم صاحب کين خليفه احمد خان نظاماڻي جو نالو ٻڌايو. جڏهن ساڻن مليا ته پاڻ علمي ادبي گفتگو ڪرڻ لڳا هڪ ٻئي کي پنهنجا شعر بيت ٻڌائڻ لڳا. آخر خليفه صاحب کين چيو ته هي به منهنجو شعر آهي:
نقل آهي ته هڪ ڀيري حضرت مخدوم محمد ابراهيم عليہ الرحمة جن جمعي جي ڏينهن درياھ تي غسل فرمائڻ ويا. غسل ڪرڻ بعد اتي ئي هڪ چادر وڇائي ويهي رهيا مٿن روحاني ڪيفيت طاري ٿي ويئي. پاڻ اهڙي ته جذب جي ڪيفيت هئا جو هر فقير غسل کان فارغ ٿي اچيو سندن مجلس ويهيو رهي. ڪنهن کي به نماز جو هوش نه رهيو. ٻئي طرف جيڪڏهن ڪو مسجد کان نماز لاءِ سڏڻ خاطر آيو ٿي سو به هن روحاني ڪوڙڪيءَ ڦاسجي اتي ئي ويهي ٿي رهيو. نماز جو وقت به وڃي رهيو هو ظهر جو آخري وقت ٿي چڪو هو. ايتري خليفه احمد خان نظاماڻي وجد جي ڪيفيت مان نڪتا هوش آيا، هي شعر پڙهڻ لڳا:
خليفه صاحب عربي، فارسي ٻين شرعي علمن جي فراغت کان بعد حضرت مخدوم محمد ابراهيم مڏئي مرقد واري جي صحبت اختيار ڪئي نقشبندي طريقي بيعت ڪيائون. طريقت جا سبق مقام طئي ڪرڻ کانپوءِ سندن مرشد کين خلافت عطا فرمائي. روايت آهي ته پاڻ مخدوم صاحب جا پهريان خليفا هئا. مخدوم صاحب وڏي فيض وارا بزرگ هئا جن جا لاتعداد خليفا هئا. پر خليفه احمد خان جي نالي اهوئي چيو وڃي ٿو ته پاڻ سندن سڀ کان پهريان سڀ کان پيارا خليفا هئا.
خليفه صاحب فارسي ٻوليءَ جا بهترين شاعر پڻ هئا ”احمد“ تخلص اختيار ڪيو هئائون. تڪمله مقالات الشعراء جو مصنف مخدوم ابراهيم خليل سندن تعريف ڪندي ”ولايت جو مخزن“ ”ڪرامت جي کاڻ“ جي لقبن سان کين ياد ڪري ٿو. وڌيڪ فرمائي ٿو ته خليفه صاحب جهڙن بزرگن جو بيان ته اولياء الله جي سوانح سونهين ٿو، پر جڏهن ته حضرت موصوف ڪڏهن ڪڏهن شعر به چوندا هئا ان ڪري هن تذڪري به سندن نالو درج ڪرڻ مناسب معلوم ٿئي ٿو.
خليفه صاحب پنهنجي مرشد جي مرشد حضرت قيوم جهان شاه صفي الله نقشبندي مجددي سرهندي ڪابلي رحمة الله عليہ جن وٽ پڻ وقت بوقت ڪابل ويندا هئا اتان کان پڻ فيض پرايائون، مٿن حضرت شاه صفي الله جن جي خاص نگاه مهرباني هئي. شاه صفي الله جن جي وڏي نياڻي جيڪا پڻ هڪ ڪامله عارفه وليه هئي پنهنجي والد گرامي کان خلافت مليل هيس، تنهنجي پڻ خليفه صاحب تي وڏي نظر هئي.
خليفو ميان احمد خان نظاماڻي تيرهين صدي هجريءَ جي مشهور اهل الله سنڌ جي اولياء ڪرام منجهان هڪ مشهور بزرگ آهي. پاڻ سنڌ جي مشهور نقشبندي بزرگ مخدوم محمد ابراهيم مڏئي واري جو پهريون وڏو خليفو هو، مخدوم صاحب سنڌ جي عظيم عالم، محدث فقيه مخدوم محمد هاشم ٺٽويءَ جو پوٽو هو. خليفه صاحب نظاماڻي قوم مان هيو جيڪا سنڌي بلوچن جي هڪ شاخ آهي.
هن واقعي مان اندازو ڪري سگهجي ٿو ته مجددي سرهندي خاندان جي بزرگن مشائخن حضرت خليفه صاحب جي ڪيتري عظمت مڃيل هئي جو پنهنجي اولاد کي به کانئن بيعت ڪرائڻ ٿي چاهيائون.
خليفه احمد خان صاحب کين پنهنجي ڳوٺ وٺي آيا اُتي ڳوٺ جي مسجد حضرت شهيد پنهنجي فرزند شاه آغا صاحب کي بيعت ڪيو، ساڳي وقت حضرت خليفه صاحب پڻ فيض پهچائڻ شريڪ رهيا.
ان وقت مخدوم صاحب پڻ هوش آيا ٻين کي به هوشيار ڪيائون. پاڻ فرمايائون ته نماز جو وقت مڪروه نه ٿئي، بهتر ٿيندو ته هتي ئي نماز پڙهون.
فوٽان مقداري روشني، برقي مقناطيسي تابڪاري جو ننڍڙو توانائي وارو پيڪيٽ آھي. 1905ع البرٽ آئنسٽائين پنھنجي نظريو: فوٽو برقي اثر بابت آئنئسٽائين جي وضاحت پيش ڪيو جنھن ھن روشني جي ترسيل دوران توانائي جي الڳ پيڪيٽ جي وجود جو اظھار ڪيو. 1900 کان اڳ فزڪس سان لاڳاپيل ميڪس پلينڪڊ نظريو ڏنو تہ حرارتي تابڪاري خارج ٿي الڳ ايڪن يا ڪئانٽا جذب ٿئي ٿي. 1923ع فزڪسي ماھر آرٿر ايڇ ڪمپٽون . جي ايڪسري جي قدرتي ذرن - جي تشريح ڪرڻ کانپوء ھي نظريو عام استعمال آيو. اصطلاح فوٽان يوناني لفظ فوٽو تان ورتل آھي جيڪو 1926ع کان پوء رائج ٿيو. فوٽان جي توانائي تابڪار اڳاڻ تي مدار رکي ٿي.
فوٽان دور جي وچ ھڪ ٻيو دلچسپ پڪو وقت آيو. بگ بينگ کان پوء وارن 70 ھزار سالن ڪائنات تابڪاري توانائي جي گھاٽائي مادي جي توانائي واري گهاٽائي کان وڌيڪ ھئي جيڪا ظاھر ڪري ٿي تہ زمان تيزي سان پکڙجي رھيو آھ يا ايئن بہ ٿي سگھي ٿو تہ بگ بينگ کان پوءِ وارن جي 70 ھزار سالن ڪائنات ايترو وڌي وئي جو تابڪاري جي گهاٽائي مادي جي گھاٽائي کان گھٽ ٿي وئي مادو اسان جي نظام شمسي ٺھڻ تائين ڪائنات جي دور غالب ٿي داخل ٿيو لکين سالن تائين رھي آيو ان وقت تائين جڏھن ڪائنات مادي جي گهاٽائي ڪافي ھيٺ لٿي ڪاري مادي ڪاري توانائي جو زمان جي ڦھلاء تي غلبو ٿيو.
فوٽان یا نوریو روشني جي بنيادي ذرڙي، جو ھڪ قسم آھي. اھو برقناطيسي فيلڊ جو ھڪ مقدار ھوندو آھي جنھن روشني جي صورت برقناطيسي تابڪاري برقناطيسي طاقت کي سانڍي کڻندڙ شامل ھوندا آھن. نوریو جو غير متبدل مايو ٻڙي ھوندو آھي. اھو خالي جاء منجھ ھميشه روشني جي رفتار ھلندو آھي. نوریو جي لھر ان جي وصفن جو مقدار ھڪڙي حالت جا ٻہ الڳ پاسا ھوندا آھن جن کي ڪنھن بہ ميڪانيڪي نموني سان بيان نہ ٿو ڪري سگھجي. نوریو جو جديد تصور ويھين صدي عيسويءَ جي شروعات آھستي آھستي البرٽ آئنئسٽائين ڏنو ھيو جنھن ان اھڙا تجرباتي مشاھدہ سمجھايا جيڪي روشني جي لھر جي نموني سان پيا ٺھڪن.
جوھري مرڪز فوٽان دور کان پھرين ڪجھ منٽن دوران نيوڪلائي ترتيب جي عمل ٺھي چڪا هئا. فوٽان دور جي باقي حصي گرم گهاٽا مرڪز، اليڪٽران پلازما بچي ويا ھئا. بگ بينگ جي 379,000 سالن گذرڻ کان پوء ڪائنات جو گرمي پد ان نقطي تي اچي ويو ھو جتي مرڪز اليڪٽرانن سان گڏجي وچولي جوھر کي بنائي سگهيا ٿي نتيجي طور ان وقت فوٽان جي مادي سان رلمل ٿي نہ سگهي. ائين ڪائنات شفاف ٿي وئي ڪائناتي خورد لھرون پس منظر جا شعاع بنجي ويون جوڙجڪي روپ واقع ٿي ويو.
سڀني تواناين جا ڏسڻي توانائي ذريعي وڏ توان گاما - ايڪسريزن - کان زيرڳاڙھسري توانائي - تابڪار لھرن تائين فوٽان ٿين ٿا. سڀ فوٽان روشني جي رفتار سان ھلن ٿا. ماتحت ايٽمي جزن شمار ڪندي فوٽان بوزون آھن جن کي ڪابہ چارج ناھي نڪي ساڪن مايو رکن ٿا ٻور جا ايڪا آھن. اھي زميني جزا آھن جيڪي برقي چقمقي زمين رکن ٿا.