polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
حضرت عمر بن خطاب جي متعلق مولوي شبلي نعماني الفاروق لکي ٿو ته عرب جو مشهور مرثيه خوان مهتمم بن نوير پاڻ جن جي خدمت آيو ته انهن فرمائش ڪئي ته زيد جو مرثيو لک مونکي تو وانگر چوڻ اچي ته مان پاڻ لکان۔
هڪ غلام ابو لولو فيروزَ پاڻ جن کي فجر جي نماز مسجد نبوي خنجر سان حملو ڪيو ٽن جڳهن تي وار ڪيو۔ پاڻ ان زخمن کي نه صحيح سگهيا دنياء فاني مان ڪوچ ڪري ويا۔ پاڻ جن جي اتفاق راء سان حضرت عثمان کي امير المومنين منتخب ڪيو ويو۔
عمر فاروق، پهرين خليفي ابوبڪرصدیق کان پوء مسلمانن جو ٻيون خليفو هيو۔ ان جي دور اسلامي مملڪت 28 لک مربع ميل جي رقبي تائين ڦهلجي وئي۔
مارواڙي، ڍاٽڪي، گجراتي، هندي، سرائڪي سنڌيءَ هزارين لوڪ گيت ڳايا.سندس ڳايل لوڪ گيتن مان جيڪي ڏاڍا مشهور ٿيا، تن :
ڀٽ جا ڀٽائي، ڀٽ تي وسئي نور، منھنجون تو پڄايون، سمن سائين مان ته گولي غلام تنهنجي در جي، مٽيون ڀرينديس من سين، دليون ڀريندس دل سين، کڙي نيم ڪي نيچي، هون تو هيڪلي، ايئي چرملي رو بلالي سين پيار، تارن مان ترندي اچي، لوڙهن مان لڙهندي اچي، او دل ٻاروچل ٻاروچل پئي ڪري، مونکي جوڳي هڻي ڏي ڍارو، منهنجو ڪانگل آهي قرب وارو، وغيره شامل آهن.
مائي ڀاڳي پاڪستان سان لاڳاپو رکندڙ ناليواري لوڪ گلوڪارا هئي. مائي ڀاڳي سنڌي مارواڙي لوڪ گيتن جي ڪوئل طور مشهور فنڪارا جو جنم ونھيل فقير مائي خديجه عرف ڪسي ٻائيءَ جي گھر ، ڏيپلي 1920ع ڌاري ٿيو. هيءَ پنھنجي ماءُ سـان گـڏ ٻاراڻـي وھـيءَ ئي ڍاٽڪي، مـارواڙي سنڌي لوڪ گيت سھرا ڳائڻ شروع ڪيائين
حڪومت پاڪستان موسيقي جي ميدان سندس شاندار خدمتن جي صِلي مائي ڀاڳي جي خدمتن جي قدر جي طور تي کيس 1981ع تي صدارتي تمغو براءِ حسن ڪارڪردگي عطا ڪيو۔ اهڙيءَ طرح ريڊيو پاڪستان کان شاهہ عبدالطيف ڀٽائي ايوارڊ، قلندر لعل شهباز سچل سرمست ايوارڊ، مارئي ايوارڊ، -ٿر- ڪوئل ايوارڊ، کان سواءِ درجنين اعزاز انعام ڏنا ويا۔
مائي ڀاڳي پڇاڙيءَ واري عمر جو ڳچ حصو اڌ رنگ جي بيماريءَ گذاريو 65 سالن جي ڄمار 7 جولاءِ، 1986ع تي نئين ڪوٽ ريلوي اسٽيشن لڳ ٿرپارڪر ضلعو، سنڌ، پاڪستان وفات ڪري وئي۔ هوءَ مهراڻي جي مير راضي شاھ گهوٽ جي تاريخي قبرستان آرامي آهي . جتي سندس نالي سان ”مائي ڀاڳي ڪالوني“ موجود آهي.
ڊاڪٽر محبوب شيخ روٽري ڪلب ڪراچي جو صدر. سنڌ ويزن جو سيڪريٽري جنرل صدر آھي. هو آرٽس ڪائونسل سگا جو لائيف ميمبر پڻ آھي. هن ڪيترن ئي ملڪن جي ياترا ڪئي آهي جن روس، برطانيا، سعودي عرب، امريڪا، ڪئناڊا، فن لينڊ، جرمني، اٽلي، پولينڊ، چيڪوسلاويڪيا، مصر، ترڪي، بحرين سوئيڊن شامل آهن.
ڊاڪٽر محبوب علي شيخ ، سنڌ جو تعليمدان، ليکڪ، دانشور سماجي اصلاح پسند آهي. هن جا مخلتف اخبارن رسالن مضمون چپيا آهن. سندس ٻه سفرناما “ميهڙ کان ماسڪو” “ترڪيءَ چار مسافر” ڇپجي چڪا آهن .
عام حالتن ڄانڀي جي پوکي آڪٽوبر جي مهيني ڪئي وڃي ٿي. دوباري فصل واري حالت فصل 15 ڊسمبر تائين پوکي سگهجي ٿو. هن فصل لاءِ ناڙي بهتر آهي، جنهن قطارن جو مفاصلو هڪ فوٽ کان ڏيڍ فوٽ رکڻ گهرجي. جڏهن ته ٻوٽن جي وچ 4 کان 6 انچ مفاصلو، ڇڊائي رکڻ گهرجي. هي فصل ڪچي يا ساريال جي علائقن ڇٽ يا کيڙ ذريعي به پوکي سگهجي ٿو. ڄانڀي جي پوکيءَ لاءِ ٻج جو مقدار 3 ڪلوگرام في ايڪڙ استعمال ڪيو وڃي ٿو. جيڪڏهن فصل گهاٽو هجي ته 20 کان 25 ڏينهن اندر ڇڊائي ڪجي.
هن فصل لاءِ في ايڪڙ 35 ڪلوگرام نائٽروجن 25 ڪلوگرام فاسفورس استعمال ڪجي، جنهن سمورو فاسفورس پوکيءَ وقت اڌ نائٽروجن پوکيءَ وقت باقي اڌ پهرين پاڻيءَ تي ڏيڻ گهرجي. عام طور تي ڄانڀي جو فصل گهٽ ڀاڻ تي به پوکيو وڃي ٿو. جنهن مقرر ڀاڻ جي وزن جو اڌ حصو ڏنو وڃي ٿو.
سنڌ ڄانڀو اڪثر حالتن ڪچي واري علائقي درياهه جي پاسن وٽ پوکيو وڃي ٿو. جڏهن ته ساريالي علائقي ڄانڀو دوباري فصل طور پوکيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته ڄانڀو ڪجهه ڪلر کي برداشت ڪري ٿو، ان ڪري ڪلر وارين زمينن به پوکي سگهجي ٿو.
هيءُ فصل جيئن ته آڳاٽو ربيع جو فصل آهي، تنهنڪري سيپٽمبر آڪٽوبر وارا مهينا هن فصل لاءِ بهتر آهن، پر دير سان پوکي به ڪري سگهجي ٿي. ڇاڪاڻ ته ڄانڀو ان وقت پوکبو آهي، جڏهن ٻين فصلن جون پاڻيءَ جون ضرورتون گهٽ هونديون آهن. زرعي ماهرن موجب هن فصل جي لاءِ سفارش ڪيل جنس ’ڄانڀو سليڪشن‘ پوکڻ گهرجي.
ڄانڀو ربيع جو هي فصل، سنڌ جو اهم تيلي ٻج وارو فصل آهي. ڄانڀو دوا لاءِ به استعمال ٿئي ٿو. هيءُ ٻوٽو سرنهن جي ڪٽنب سان تعلق رکي ٿو، جنهن کي سنڌيءَ ڄانڀو، اردوءَ ترميره فارسيءَ عرق مشرق چون ٿا. هن جو ٻج مُوريءَ جي ٻجن سان مشابهت رکندڙ آهي، رنگ ساواڻ مائل، ذائقو تيز ڪڙو مزاج گرم خشڪ اٿس. ڄانڀي جو تيل جنهن کي عام زبان ڪڙو تيل به چئبو آهي، خارش لاءِ مالش طور ڪم اچي ٿو. هيءُ تيل سستو هاضميدار هئڻ سبب پنجاب جي ڪجهه علائقن گيهه جي بدران استعمال ڪيو وڃي ٿو.
ڄانڀي جا ٻج ذائقي تيز ٿين ٿا. حڪيمن جي چوڻ موجب هيءُ وائي باديءَ جي تڪليف توڙي سيني جي رطوبت، ڦڦڙن نزلي کي خشڪ ڪرڻ لاءِ، ٻرهل يرقان لاءِ مفيد آهي. ڄانڀو پيشاب جاري ڪري ٿو. هن جو ٻج ڪُٽي، رڌي لپري ٺاهي سخت ڳوڙهن يا سوڄ سور واريءَ جاءِ تي ٻڌڻ سان ڪجهه افاديت ملندي آهي. هن ٻج جا داڻا سنها، ڳاڙهسرا، ٿورو ڀوري رنگ نما گول ٿين ٿا. ڄانڀي جو تيل دوا طور خارش چمڙيءَ جي بيمارين لاءِ مفيد آهي.
هيءُ فصل هر قسـم جي زميـن تي پوکـي سگهـجي ٿو، پـر هـن فـصـل لاءِ درياهي ڪچي واري زمين موزون آهي. ڄانڀي جي بهتر پيداوار لاءِ وارياسيون زمينون اهم آهن، پر هيءُ فصل ساريال ڪلـراٺـي زميـنن بـه پوکي سگهجي ٿو. هن فصل جي پوکيءَ لاءِ ٻه ٽي هر ڏئي، ڀِتر ڀڃي زمين کي هموار ڪجي. ريج بعد به هر ڪڍي، سانهر گهمائجي، جنهنڪري زمين نرم هموار رهندي فصل به بهتر لڳندو.
1996 پاڪستان جي وڏي انگريزيءَ کان انگريزي سنڌي ڊڪشنري ترتيب ڏنائين. جيڪا لاهور جي اشاعتي اداري اوريئٽل بڪ سوسائٽيءَ وارن 1997 ڇپي پڌري ڪئي.
اردو ٻوليءَ جو پهريون ويب بيسڊ نستعليق فونٽ ٺاهيو جنهن جو نالو پنهنجي نسبت سان ”امر نستعليق“ رکي پڌرو ڪيائين جيڪو انتھائي هلڪو هئو جيڪو ويب سائيٽن تي لڳي پئي سگهيو.
سنڌي ٻولي کي ويب پيج تي ٽيڪسٽ بيسڊ اھڙو ڪري ويو جو اھا ھڪ ئي وقت مختلف ٻولين جا فونٽ کڻي پئي سگهي. جيڪو ڪم سنڌي ڪمپيوٽنگ جي بانيڪار عبدالماجد ڀرڳڙيءَ پنھنجي ويب سائيٽ کي امر کان ئي ٺهرايو.
سنڌي ٻوليءَ جي منفرد اکرن کي جاوا اجڪس پھريون ڀيرو شناخت ڏنائين جنھن سان ويب جي پروگرامنگ پاڻمرادو سنڌي ٻولي محسوس ڪري ان جي سڌائي فونٽ کڻي سگهي، جنھن پروگرامنگ کي ورلڊ وائيڊ ويب ڪنسورشيئم معياري سمجهي سڄي دنيا فعال ڪرايو.
امر فياض ٻرڙي انڊرائيڊ سرشتي جي ڪيبورڊ مائڪروسوفٽ سويفٽ سنڌي ٻوليءَ جي خودڪار اڳڪٿ شامل ڪئي، جنھن شاھ جو سڄو رسالو، پھاڪا عام جملا اڳواٽ رکيائين.
امر ابتدائي تعليم پنھنجي ڳوٺ ڄاڃي ٻُرڙي جي هڪ مدرسي گورنمينٽ پرائمري اسڪول ڄاڃي ٻرڙي مان حاصل ڪئي، پوءِ گورنمنٽ ناز هاءِ اسڪول خير پور ميرس مان 1983ع مئٽرڪ جو امتحان امتيازي نمبرن سان پاس ڪري، گونمنٽ ڪالج آف ٽيڪنالاجي، خير پور ميرس مان مڪينيڪل انجنيئرنگ ڊپلوما جي ڊگري، 1988ع حاصل ڪئي. اڳتي هلي نوڪريءَ دوران شاھ عبدالطيف يونيورسٽي خير پور ميرس مان ماسٽرس ڊگري سوشيولاجيءَ پرائيويٽ اميدوار جي حيثيت سان حاصل ڪئي.
امر فياض ٻُرڙو، پھرين 1 ڊسمبر 1967ع تي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي هڪ قديم رياست خير پور ميرس جي هڪ ننڍڙي ڳوٺ ڄاڃي ٻُرڙو ڄائو. امر هاڻي سنڌي ٻوليءَ جو انجنيئر، اديب بلاگر آهي. سندس والد جو نالو حمز علي ٻُرڙو هو. جيڪو تر جو هڪ ڏاهو، انسان دوست پيار ڪندڙ ماڻهو هو کيس پنهجي ديس ٻولي سان بي انتها پيار هو، جنهن امر فياض سميت پنهجي اولاد جي تمام بهترين تربيت ڪئي.
کٻڙ يا ڄارئي جدا جدا وڻ آهن، پر ڏسڻ هڪ جهڙا نظر اچن ٿا. کٻڙ کي انگريزي ٽوٿ برش ٽري چئجي ٿو. کٻڙ جي وڻ جو نباتاتي نالو سلواڊورا پرسيڪا آهي.ٿري عام طرح کٻڙيون به چون ته ڄاريون به چون، پر حقيقت ڪري انهن ٿورو تفاوت آهي. ڄاريون اهي آهن جن جا پيرون مٺا ٿين، کٻڙيون اهي آهن جن جا پيرون کارا ٿين. مهراڻي جي پاسي ڪلراٺي زمين ٿر لوڻ جي سَنن جي ڀرسان کاري زمين به کٻڙ ٿين.کٻڙن پيرون ٿيندا آهن، پر ماڻهو ڪونه کائين، ڇو جو اهي کارا ٿيندا آهن. انهن مَڪ ٿيندي آهي جا اُٺ جام کائيندا آهن. مٺين ڄارين اونهاري جو پيرون جام ٿيندا آهن.
ڪي پيرون ڳاڙها ڪي پيلا ٿين، جي ماڻهو آڻي پاڻ به کائين شهرن وڪڻندا به آهن ڪجهه سُڪائي رکندا آهن، جن کي ”ڪوڪڙ“ چون. ڪوڪڙ پاڻ به لائين مال کي به کارائين.کٻڙ جي ڪاٺي مضبوط چيڙهي ٿيندي آهي. اُن کي اُڏوهي سُرو ڪونه کائي، جنهنڪري عمارتن جي ڏَانوَ جي آهي. ماڻهو کُڏن شهتير داسا، چؤنرن مَلَ، آٺريا کونٽا، ڇَنن ٿوڻيون آڏوريون ڪري ڪم آڻين. گهڻي بار ڪري مُڙي پوندي، پر اَڏُ ٻٽَ ٽٽي ٻه اڌ نه ٿيندي آهي.
غريب ماڻهو کٻڙ جي ڪاٺيءَ مان مَنجَن جا پاوا، ايسُون، اُپرا پينگها ٺاهين ٿا جن جا پَلاڻ، چؤنرن کُڏن جا در دريون، گَهڙا منجيون، کڳوهن جو ڪوهڙيون ڀوڻ وغيره جا ٺهن. برساتي موسم ٽارين مان سنهيون ڊگهيون ڪامون نڪرنديون آهن، جن مان تتر پالڻ لاءِ پڃرا ٺاهبا آهن.
اُٺن کي هڪ بيماري ٿيندي آهي جنهن کي ”پانءِ“ يا ”کاڄي“ چون. ان لاءِ کٻڙ جون سڪل ڪاٺيون ساڙي، ان جي رک گڏ ڪري، دلي پاڻي سان گڏي، باهه تي ڪوسي ڪن، جنهن کي ”پاههَ“ چون. پوءِ کٻڙ جي آلي ڪاٺي ڏيڍ فوٽ کن هٿ ڪري، ان جي هڪ ڇيڙي کي ڪُٽي، برش وانگر ٺاهي، ان سان اها پاهه اُٺ جي بدن تي لڳائيندا ويندا آهن. اُن کي چون اُٺ ’نُورِيو‘ آهي. سڪڻ بعد تيل مکي ڇڏين، ته اها بيماري ختم ٿي ويندي آهي.
ڏهرن سخت زمين ڄاريون ٿين، جن کي ست – اٺ فوٽ هيٺيان ٿُڙ ٿئي مٿان ٽاريون ڪڍي وڻ وانگر ٿين جن کي ’هيڪل گوڍيون‘ چون. اهي ڪنٺي جام ٿين. خاص ڪري گوڙهيار، اوٺا، لُوڻيو، مِٺاتڙ، ڪاڪهيو، کُڏي حيات هاليپوٽي طرف جام ٿين.
نومبر ڌاري ٻيرڙين ٻُور لڳندو آهي، جي اڇي رنگ جا ڦُليا هوندا آهن، جن مان پهريائين سائي رنگ جا ٻير ٿيندا آهن، جنهن کي ”ڪَڪِڙيُون“ يا ”آنٻوهِيل“ چون، انهن جو ذائقو کٽيرو ٿيندو آهي. ان بعد پچندا آهن تڏهين رنگ ڳاڙهو ٿي پوندو آهي ذائقو مٺو ٿي پوندو آهي، انهن کي ”اُگِريل“ ٻير چون. اُهي سنڌي ٻيرن کان ننڍا ٿيندا آهن.
زالون ٻار ٽولا ٺاهي جهنگ وڃي ٻير چونڊي ايندا آهن. ٿورا ٻير هوندا ته هٿن سان چونڊبا آهن. گهڻا هوندا ته لٺ سان ٻيرڙيءَ کي سَٽي ڇاڻي پوءِ هيٺ ويهي چونڊي وٺبا آهن. ائين ڪرڻ سان ڪچا آنٻوهيل ٻير پن به ڇڻي پوندا آهن. پر ماڻهو هڪ هڪ ڪري چونڊڻ جي هلاکيءَ کان بچڻ لاءِ ائين ڪندا آهن. بعضي ڪي لٺ سان سٽڻ جي بدران ٿُڙ کي ڌوناڙيندا آهن، ته ڪچا آنٻوهيل ٻير ڪونه ڪِرندا، پر اُگريل يعني پڪل ٻير ڇڻي پوند آهن. اهو طريقو چڱو آهي. ڪي ماڻهو ٻيرڙين جي هيٺان ڪڇڙي جي جهال جهلي پوءِ ڌوپنڌاڙين يا لٺ سان سٽين ته جهال ڀرجيو پوي، پوءِ ان مان ڪچا ٻير ڪچرو ڪڍي باقي گڏ ڪن. انهيءَ نموني سان هلاکي گهٽ ٿيندي آهي.
غريب ماڻهو ٻير چونڊي پاڻ به لائين، شهرن ٻين-چئين آني سير يا پاٽيءَ جي حساب سان وڪڻندا آهن، جنهن مان سندس ڪجهه گذر ٿيو پوي. سُڪي وڃڻ بعد مال کي کارائين، ٻڪرين جو ته خاص کاڌو آهي.
ٻيرڙيءَ جي ڪاٺي مضبوط ڪم جو ڏانو جي ٿيندي آهي. جيتوڻيڪ هن جا ٿلها بُنڊ ڪونه ٿين، پر تڏهن به ڪاٺي ڪجهه ٿلهيري ٿيندي آهي، جا پاکڙن، هَنَنَ جَنڊَن لاءِ بلڪل ڪارائتي آهي. کٽن جون ايسون اُپرا ٿين، جاين جا ڪايا ڪن ٻين به ڪيترين گهرو شين ٺاهڻ لاءِ ڪم اچي.
ٻنين بيٺل ننڍين ٻيرين کي وڍي ٽي ڏينهن کن سُڪائي ڇاڻين ته پن ڇڻيو پون، باقي ڍنگهر بچن. پنن کي ”پَلو“ چون، جنهن سان ڪَرهيون ڀري رکندا آهن. پلو گرم آهي تنهنڪري سياري اُٺن ٻڪرين کي کارائين. ڪي گوارٽي سان گڏجي به کارائين. پَلو جالنگ ٻورن جي حساب سان ماڻهو وڪڻندا به آهن. ڍنگرن مان گهرن جا لوڙها ٺاهين، جي بلڪل مضبوط ٿيندا آهن. لوڙهي مان چور چڪار جي لنگهڻ جو ڪوبه انديشو نه رهندو آهي. رات جو سمهڻ وقت دروازي تي ڪونڀٽ جو ڏار وڍي ڏيئي ڇڏين، جو صبح جو اُٿڻ وقت لاهين، هن کي ’کڙاهه“ چون.
راشد جي عمر تقريبن 30 سال هئي جڏهن هو اصغر جو مرڪزي ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ چونڊيو ويو هو اهو ٽيون ڀيرو هو جو فلم دي ڪلاٿ پيڊلر ٺاهي وئي ، جيڪا عزير حاجبايووف پاران لکيل موسيقي جي ڪاميڊي تي ٻَڌل هئي. اسگر شاهوڪار واپاري هو ، جيڪو پاڻ کي ڪپڙن جي گهورڙيو جي روپ لڪائي صرف گهرن جي اڱڻ داخل ٿيڻ جو موقعو وٺندو هيو ته جيئن هو تمام خوبصورت جوان عورتن جي هڪ جھلڪ ڏسي سگهي انهن مان ڪنهن هڪ کي پنهنجي ڪُنوار چونڊي سگهي.
ٿوري وقت ، بهبودوف آذربائيجاني پاپ گلوڪار پڻ بڻجي ويو. هن جي صوتي شاهڪارن جو مجموعو ڪلاسيڪي پرفارمنس کان وٺي ڌن گانن جو ميلاپ تائين هيو. بهبودوف جي ناياب ڳائڻي قابليت کيس سوويت يونين جي "آئرن ڪرٽين" کان اڳتي سفر ڪرڻ جو موقعو ڏنو گلوڪار جي حيثيت سان هن ايران ، ترڪي ، چين ، هندستان ، جاپان ، ارجنٽائن ، دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ڪنسرٽ پرفارمنس سان سير ڪيو جن يورپ ، ايشيا لاطيني آمريڪا جا ڪيترائي ٻيا ملڪ پڻ شامل آهن.
جڏهن هدايتڪار فلم کي ڪاسٽ ڪرڻ لاءِ تيار ٿي رهيا هئا ، انهن مان هڪ ، رضا طمصيب ، سوچيو هو ته هو راشد کي ، والي ، اصغر جي ٻانهي جو ڪردار پيش ڪري. ولي جو ڪردار مزاحيه هو ، اهو ڪردار راشد لاءِ قدرتي خاصيت سان ٺهڪي پيو. پر ، آڊيشن دوران ، طمصيب راشد ٻڌو ته اسغر لاءِ لکيل آريه ڳائيندي هن جي بدران ان کي مرڪزي ڪردار ڏيڻ جو فيصلو ڪيو آهي. اها فلم ايتري ڪامياب ثابت ٿي هئي جو اها 25 کان وڌيڪ ملڪن ڏيکاري وئي هئي.
راشد بهبودو تبليسي 1915 ع پيدا ٿيو. هن جو پيءُ، ماجد بهبودوف، پڻ هڪ ڳائڻو هو. 1945 ، توفيگ گوليف جي دعوت تي، رشيد بهڀوف باڪو منتقل ٿي ويو. ساڳئي سال ، هن کي فلم "ارشين مل الن، اسگر جو مکيه ڪردار مليو، اها فلم هڪ ناٽڪ ڪلاٿ پيڊلر ، جي بنياد تي ٺهيل هئي جيڪا عزير حاجيبايوف جي لکيل هئي . هن فلم سندس ڪردار سميت هن جي آواز واري صلاحيتن کيس سڄي آذربائيجان شهرت ڏني.
راشد اڪثر ويجھو اوڀر پرفارم ڪيو. ايران ، هن پينانسٽ چنگيز ساديوخوف ٽار پليئر احسن داداشوف سان گڏ هو . هن ايران گهڻي شهرت حاصل ڪئي ڇاڪاڻ ته ايران جو ٻيو وڏو نسلي گروهه آذربائيجان ماڻهن جو آهي . اهي ايترا ته وڏا مشهور هئا جو سندن ايران ٻه هفتا سياحت جا ٻن مهينن تائين وڌي ويا.
فلم جو هي نسخو ٻي جنگ عظيم جي پڄاڻي تي آيو ايترو ته ڪامياب ٿيو جو ان نه رڳو راشد کي مشهور بڻايو ، پر ان فلم اسٽالن پرائز جو حاجبایوف پن کٽيو۔
‘‘‘گريس‘‘‘ , سرڪاري نالو “ھيلينڪ ريپبلڪ“، ڏکڻ اوڀر يورپ موجود ھڪ ملڪ، جنھن جي حدن ، اتر البينيا، بلغاريہ ماضي جي يوگوسليويائي مقدونيہ ، اوڀر ترڪي، ايجين سمنڊ ڏکڻ لونين سمنڊ موجود آھي.
يونان يا جمھوريہ ھيلينيہ ڏکڻ اوڀر يورپ جزيره نما بلقان جي نشيب واقع ملڪ آھي۔ ان جون سرحدون اتر البانيا،مقدونيہ بلغاريہ اوڀر ترڪي سان ملن ٿيون- اولھ بحيره ايوني ڏکڻ بحيره ايجين واقع آھي-
جمھوريت جو تصور سڀ کان پھرين يونان قائم ٿيو اتان کان ھي طرز حڪومت دنيا جي ٻين ملڪن تائين پھتو۔ رونان ھر نوجوان کي ارڙھن سالن جي عمر ايٿينز جي ديوي جي حضور وفاداري جو حلف کڻڻو پوندو آھي۔
جليلا حيدر ھڪڙي انساني حقن جي وڪيل سياسي ڪارڪن آھي ڪوئيٽا ، بلوچستان جو ھڪڙو شھر ، پاڪستان . حيدر ڃاتو وڃي ٿو ته ڪوئيٽا جي هزاره اقليتن جي پهرين عورت وڪيل آهي پاڪستان پنهنجي مظلوم برادري جي حقن جي وڪيل رهي آهي. هوءَ عوامي ورڪرز پارٽي جي ميمبر آهي ، وومين ڊيموڪريٽڪ فرنٽ جي بلوچستان چيپٽر جي ا پڻ سرگرم آهي. هن هڪ غير منافع بخش تنظيم ’وي دي هيومنز-پاڪستان‘ جو بنياد وو ، جنهن جو مقصد بلوچستان جي مقامي برادرين کي بااختيار بڻائڻ آهي ته جيئن ڪمزور عورتن ٻارن جي موقعن کي مضبوط ڪري سگهجي.
حيدر ڪمزور برادرين جي حقن جي حامي رهي آهي ڳالهايو آهي انساني حقن جي بنڃڪڙين انهن سان ٿيندڙ ظلمن جي خلاف. هن بلوچ سياسي ڪارڪنن جي جبري گمشدگي قتلن خلاف مهم هلائي آهي هزارن جي نسلي صفائي خلاف احتجاج گھرڻن جي اڳواڻي ڪئي آهي. هوءَ حصو وٺي ٿي پشتونن سان ٿيندڙ ظلمن جي خلاف ڳالهائي ٿي مڃي ٿي ته انهن جو درد ساڳيو آهي جيئن اهي سڀئي مطالبو ڪري رهيا آهن پاڪستان جي آئين انهن جي زندگي جي حق جي ضمانت جي. حيدر مارچ 2018 ڪوئيٽا پشتون تحفظ موومينٽ جي هڪ گڏجاڻي کي پڻ خطاب ڪيو ، جنهن لاءِ کيس تنقيد ايذاءُ مليو.
2014 ، هوءَ اٽلانٽڪ ڪائونسل جي ايمرجنگ ليڊر آف پاڪستان فيلو جي طور تي چونڊجي وئي 2015 راجيو سرڪل فيلوز پاران پاڪستان سوشل انٽرپرينيوئرز جي پهرين بيچ جي ميمبر هئي. 2015 حيدر کي پاڪستان جي بااثر طاقتور عورتن جي ’نيوز وومين پاور 50‘ لسٽ مان چونڊيو ويو. هوءَ هڪ 2016 سويڊش انسٽيٽيوٽ نوجوان ڪنيڪٽرز آف دي فيوچر فيلو پڻ هئي.
پنھنجي سياسي سرگرمي کان علاوه ، حيدر سالن کان بلوچستان بار ڪائونسل قانون جي مشق ڪري رھي آھي. هوءَ عورتن جي حقن جي حفاظت ماهر آهي مفت قانوني خدمتون فراهم ڪري ٿي ماڻهن کي جيڪي قانوني صلاح نٿا ڏئي سگھن وسيع مسئلن تي ، بشمول منصفانه انصاف ، ماورائي عدالت قتل ، گهريلو تشدد ، شادي جي تڪرار ، جنسي هراساني ، ملڪيت جا حق.
2018 ، جليلا حيدر اسلام آباد مسٽر احسان غني ، نيشنل ڪوآرڊينيٽر ، نيشنل ڪائونٽر ٽيررازم اٿارٽي سان به ملاقات ڪئي ھزارا عورتن جي شڪايتن کي اڳيان آڻڻ لاءِ جيڪي سماجي ، معاشي انتظامي چئلينجن کي منهن ڏئي رھيا آھن ، جيئن انھن جي گھر جو مرد روزي ڪمائيندڙ رھيو آھي. ماريو ويو.
جليلا حيدر 10 ڊسمبر 1988 ڪوئيٽا ، بلوچستان ، پاڪستان پيدا ٿي . هن بلوچستان يونيورسٽي مان بين الاقوامي تعلقات ماسٽر جي ڊگري حاصل ڪئي آهي.
عمان بحرين، بلوچستان جي آمهون سامهون آهن. بلوچن مڪران جي ميدن کي شڪست ڏيئي، جاٽن جي مقابلي پنهنجو طرفدار ڪيو هو. سنڌ جي عربي حڪومت يمانين نيزارين جي جهڳڙن ڪري ڪمزور ٿي چڪي هئي. بلوچن ميدن گڏجي منصوره تي ڏکڻ کان جاٽن اتر کان حملا ڪرڻ شروع ڪيا هئا. سنڌ جي ڪاهه وقت بلوچن عربن کي مدد ڏني هئي ڪجهه وقت بني اميه سلطنت جا طرفدار هئا، سي جلد سازشي جماعتن جا طرفدار ٿي بيٺا: مثلا، هشام بن عبدالملڪ جي زماني بني اميه سلطنت اندر ٽي مخالف جماعتون پيدا ٿيون هيون:
ڪرمتي, قرامطي: ڪرمت مڪران ھڪڙو مڪان آھي، جتان ھيءُ ماڻھو آيل ٿا سڏجن انھيءَ ڪري بلوچن داخل ٿي سگھن ٿا، جيئن بروھي مڪراني آھن. پر ڪرمطي قوم جا ماڻھو مصر جي پاسي بادشاھ ٿي گذريا، جن جو مذھبي فرقو صوفين اسماعيلي شيعن يعني بوھرن خواجن وانگي ھند سنڌ به اچي نڪتو. امڪان آھي ته ڪرمتي ماڻھو سما يا سومرا ھجن، ڇا لاءِ جو گھڻا سومرا ڪرمتي فرقي جا ھئا. اھي ڪرمتي، قديم وقت کان ساڪري جي پاسي رھندا ھئا سندن سردار کي جاگيرون مليل ھيون اڃان به اٿن.
بڪير بن ماهان بلوچ عباسي تحريڪ جو داعي نقيب هو، سندس دعوت تي سنڌو نديءَ کان وٺي فرات تائين رهندڙ بلوچي قبيلا، ميد جاٽ عباسين جا طرفدار ٿي بيٺا. سنه 128هه ابو مسلم خراساني بلوچن جي هڪڙي سردار جديع ڪرمانيءَ جي مدد سان عباسين جي ڪاري جهنڊي کي مرو جي جبلن تي کوڙڻ ڪامياب ٿيو هو. منصور عباسي بغداد جي تعمير کان پوءِ بلوچن جي يادگار لاءِ بغداد جي هڪڙي دروازي تي ’باب خراسان‘ نالو رکيو هو. بلوچن مان اڄ به هڪڙو قبيلو مڪران ’نقيب‘ سڏجي ٿو.
ڪابه انقلابي تحريڪ خراسان يا عراق منهن ڪڍندي هئي، ته جهٽ ان جو اثر مڪران، سجستان سنڌ تي پوندو هو. امين مامون جي جنگ وقت بلوچن خراسان جي لشڪر ڀرتي ٿي، طاهر ذواليمين جي جهنڊي هيٺ، مامون جو طرف ورتو هو. جاٽن، بصري ڏانهن ويندڙ سڙڪ تي، لٽ مار مچائي ڏني هئي. هيڏانهن ميدن سنڌو نديءَ جي ڊيلٽا کان وٺي ويندي مڪران جي ڪناري تائين فساد کڙا ڪيا هئا.
شيعا جن کي پهريائين علوين سان پوءِ فاطمين سان همدردي هئي، خود بني اميه وارا، جيڪي حڪومت جا حامي هئا حجاز تائين پکڙيل هئا خارجي، جيڪي ظاهري علوين جا طرفدار هئا، پر مٿين جماعتن کي پاڻ ويڙهائي تماشو ڏسندا هئا. بلوچ جيڪي فطري جنگجو هئا، سي پهرينءَ پوئينءَ جماعت سان شامل هئا.
1۔ هي دور فارسي زبان, جي تسلط جو دور آهي ، جنهن سنڌي قوم سان گڏ سنڌي ٻولي جو ب استحصال ٿيو ۔ فارسي سرڪاري دفتر ، انتظامي ڪاروبار ، خط و ڪتابت ، تعليم تصنيف ، ادب شاعري جي زبان بڻجي وئي ۔ فارسي جي ايتري اثر هئڻ باوجود ب ڪيترن ئي سنڌي شاعرن سنڌي ٻولي اعليٰ درجي جي شاعري ڪري پنهنجو تاريخي فرض ادا ڪيو.
10۔ هن دور جي ڪافي شاعري "ترڪ دنيا" "فنا بقا" جي چڱي خاصي اپٽار ڪيل آهي ، ان کان علاوه هن دور جي شاعري تي مايوسي نااميدي جو ب ڪافي اثر آهي ۔ عثمان احساني جي شاعري پڙهڻ سان اهو اندازو لڳائي سگهجي ٿو ، ت ان وقت سنڌين سان ڪهڙي ويڌن هوندي۔
4۔ انهن ڏينهن ڪافي سنڌي شاعري عام مقبول صنف هئي ، جنهن کي سنڌ جي هيٺئين حصي وائي چيو ويندو هو ، وائي جا ڪي باقاعده نمونا ت ن ملي سگهيا آهن ۔ پر آخري دور جي آخري شاعر شاھ عنايت رضوي جي رسالي وائي جا ڪجھ نمونا ملن ٿا۔
5۔ هن دور تصوف سان گڏ حسن و عشق هجر و فراق ب سنڌي سنڌي شاعري جا موضوع هئا ، ان کان سواء ان سنڌ جي معاشي معاشرتي حالتن جو ب عڪس ملي ٿو۔
سرڪاري انگن اکرن موجب پاڪستان 20 لک هندو آباد آهن جن مان 12 لک کان وڌيڪ هندو سنڌ آباد آهن. ”هر جي لال“ چيو آهي ته سنڌ هندن جي لاءِ تمام وڏا مسئلا موجود آهن. مسلمان هميشه اسانکي شڪ جي نظر سان ڏسندا آهن، خاص ذاتن وارا هندو به ذات تي يقين رکندا آهن پر پاڻ دلت ذاتن به اهڙا مسئلا آهن. ميگهواڙ ڪولهي کي پاڻ کان ادنيٰ سمجهي ٿو ڪولهي ڀيل سان ماني کائڻ لاءِ راضي ناهي. هر جي لال چيو آهي ته سنديش جو بنيادي مقصد هندن مان اِهو احساس ختم ڪرڻ آهي. سندس چوڻ آهي ته هو پنهنجي اخبار پنهنجي مذهب جو ذڪر نٿو ڪري بلڪ هندو نوجوانن سياسي قابليت آڻڻ جو جتن ڪري رهيو آهي.
گذريل سال ڊسمبر جي مهيني جڏهن ٿرپارڪر جي علائقي ننگر پارڪر ڪستوري ڪولهي نالي ڇوڪري سان ريپ ٿيو ته پرنٽ ميڊيا ان جي متعلق صرف ٻه سٽون شايع ڪرڻ بعد اِهو مسئلو پڻ وساري ڇڏيو. هلندڙ سال جي شروعات جڏهن هر جي لال سنديش اخبار شايع ڪيو ته ڪستوري جي ڪهاڻي کي عوام تائين پهچائڻ لاءِ وڏي سُرخي شايع ڪيائين اقليتي سياستدانن انتظاميا کي اخبار جون ڪاپيون پڻ موڪليائين جنهن کانپوءِ ميڊيا هڪ ڀيرو ٻيهر ان مسئلي جي متعلق آواز بُلند ڪيو انتظاميا هڪ ڀيرو ٻيهر ساڳيو ڪيس کولڻ لاءِ مجبور ٿي وئي.
ان کان پهرين هندو ڪميونٽي جي لاءِ مذهبي رسالا پڻ شايع ٿيندا رهيا آهن پر اڃان تائين ڪو باقاعده اخبار شايع نه ٿي سگهيو آهي. اخبار جو ايڊيٽر هرجي لال هڪ سينيئر صحافي آهي سنڌي اخبار ملازمت پڻ ڪندو رهيو آهي. هر جي لال ذريعن کي ٻڌايو آهي ته جڏهن سنڌ ڪا هندو ڇوڪري لڄالُٽ جو شڪار ٿيندي آهي ته سنڌي اخبار ان جي متعلق ٻن ڪالمن واري خبر شايع ڪندا آهن بعد سڀ ڪجهه وساري ڇڏيندا آهن اِهو پڻ نه ٻڌائيندا آهن ته ڏوهاري گرفتار ٿي سگهيا يا نه.
پاڪستان هندو ڪميونٽي لاءِ شايع ٿيندڙ پهريون اخبار مالي مشڪلات جو شڪار ٿي چُڪو آهي. سنڌ جي شهر حيدر آباد کان شايع ٿيندڙ هفتيوار اخبار سنديش جو آغاز سال جي شروعات ڪيو ويو اِهو اخبار سنڌ جي دلت برادري، شاگردن سياسي پارٽين تمام گهڻو مشهور ٿيو آهي.
ڪجهه مهينا اڳ جڏهن ميرواهه گورچاڻي شهر ٽيڪم نالي هڪ هندو سندس ٽن ڌيئرن کي قربان ڪري آپگهات ڪيو ته پرنٽ اليڪٽرانڪ ميڊيا ان خبر جي وڌيڪ ڪوريج نه ڪئي پر سنديش هندن جي دلت ذاتن وڌندڙ جهالت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ تمام وڏو ڪردار ادا ڪيو.
چون ٿا ته هو جيل خوش رهندو هو، کيس ٻڌايل ڦاسيءَ جي سزا جو ڪو به خوف نه هو. اتي اڪثر چوندو رهندو هو ته هنن فرنگين کي هن ديس مان ڀڄائڻو آهي، جي آزاد ٿيس ته ان کان به وڌيڪ ڪم ڪندس جي نه ته پوءِ هڪ بهادر جو موت مرندس. هيمون ڪالاڻيءَ کي پاڻمرادو معافي نه ڏني وئي، 21 جنوري 1943ع ڌاري هيمون ڪالاڻي پنهنجي عمر جي حساب سان اڃا نابالغ هو جڏهن کيس ڦاسي ڏني وئي. سچ پچ ته هيمون ڪالاڻي اسان سنڌين جي تاريخ جو فخر جوڳو، اُتساهيندڙ عظيم ڪردار آهي. اهڙي سورهيائي ثابت قدمي جو مثال شايد دنيا نه ملي سگهي جو هڪ معصوم ٻار تخته دار تي ڦاهيءَ جي ڦندي کي چمي موت قبول ڪيو هجي.
جڏهن سموري هندستان آزادي لاءِ ويڙهه جاري هئي ان وقت جا سورما پنهنجي ڌرتي ماءُ جي آجپي لاءِ جانين جا نذرنا ڏئي رهيا هئا تڏهن سکر جي هن نوجوان پڻ سنڌ جي آزاديءَ جي چڻنگ دکيل هئي. 1942ع جو دور هو تڏهن سنڌ ”حر تحريڪ“ زورن تي هئي جڏهن ته وچ هندستان مهاتما گانڌي هندستان خالي ڪريو واري تحريڪ هلائي رهيو هو. ان وقت هيمون ڪالاڻي اڃا هاءِ اسڪول جو شاگرد هو
نوٽ: سنڌ جي موجوده نصابي ڪتابن هيمون ڪالاڻي جي ذڪر کان لنوايو ويو آهي. سنڌ جي نوجوان نسل کي گمراهه ڪرڻ لاءِ هٿ ٺوڪيا سورما سورهيه ٺاهي پيش ڪيا ويا آهن. سنڌ جي علم گاهن سيکاريو پيو وڃي ته هزارين ميل پري کان پنڌ ڪري آيل ڦورو لٽيرو محمد بن قاسم سورمو آهي پنهنجي ديس جي دفاع وڙهندي شهيد ٿي ويندڙ راجا ڏاهر جهنم جو حقدار آهي!
هيمو ڪالاڻي 23 مارچ 1923ع پراڻي سکر جي پيسو مل ڪالاڻي جي گهر ٿيو. سندس والد پيسو مل ٺيڪيداريءَ جو ڪم ڪندو هو.هيمون ڪالاڻي جو اصل نالو راهي هيمن هو، جڏهن ته هيمون کيس پيار مان ڪوٺيو ويندو هو.
1942ع جو دور هو تڏهن سنڌ ”حر تحريڪ“ زورن تي هئي جڏهن ته وچ هندستان مهاتما گانڌي هندستان خالي ڪريو واري تحريڪ هلائي رهيو هو. ان وقت هيمون ڪالاڻي اڃا هاءِ اسڪول جو شاگرد هو.
انڊلٺ ترتيبوار ست رنگ ٿيندا آهن: واڱڻائي، نيرو، اڇو، سائو، پيلو، ترنجي ڳاڙهو. واڱڻائي رنگ مٿان ڳاڙهو رنگ هيٺيان ٿيندو اٿس. ٻيا رنگ انهن ٻنهي جي وچ هوندا آهن. -انڊلٺ- جي سائنسي جوڙجڪ هيٺينءَ ريت آهي:
مينهن وسڻ کان پوءِ وايومنڊل مينهن جي سنهي بوندار رهجي ويندي آهي، پوءِ جڏهن سج مان ايندڙ سفيد روشني، انهن سنهين بوندن مان لنگهندي آهي ته اُن جا ست رنگ الڳ الڳ ٿي ويندا آهن. مينهن جون بوندون گول هونديون آهن، تنهنڪري -انڊلٺ- جي شڪل به گولائيءَ هوندي آهي اها ڪمان جي صورت ، اڌ گول وانگر نظر ايندي آهي.
انڊلٺ عام طور تي -ان- صورت نظر ايندي آهي، جڏهن سج پٺئين طرف پاڻيءَ جي ڦڙن جو ميڙ اکين جي سامهون هوندو آهي. -انڊلٺ- ظاهر ٿيڻ لاءِ اهو لازمي آهي ته مينهن وسڻ کان پوءِ يڪدم سج نڪري اچي. حقيقت -انڊلٺ-، سج جي ڪرڻن يعني روشنيءَ جي قدرتي ستن رنگن جي تقسيم آهي.
انڊلٺ اس وقت نظر آتی ہے جب بارش کے قطرے فضا میں ہوں اور سورج کی روشنی دیکھنے والے کے پیچھے سے چھوٹے زاویے سے آرہی ہوں۔ زیادہ خوبصورت دھنک اس وقت بنتی ہے جب آدھے آسمان پر بادل ہوں اور آدھا آسمان صاف ہو اور دیکھنے والے کے سر پر بھی آسمان صاف ہو۔ دھنک کے آبشاروں اور فواروں کے گرد بننے کے مواقع زیادہ ہوتے ہیں۔
روشني ستن رنگن جي ميلاپ سان ٺهيل هوندي آهي، تيز رفتاريءَ جي ڪري هڪڙي رنگ م ڏسبي آهي جڏهن بارش پوندي آهي ته پاڻيءَ جا ننڍڙا ننڍڙا ذررا جيڪي هوا موجود هوندا آهن اهي هڪ پرزم جو ڪم ڏيندا اهن جڏهن روشني انهن ذرڙن مان ٽپندي آهي ته پنهن جي اصلي رنگن ٽٽي ويندي آهي ان جا ستئي رنگ پنهن جي اصلي واٽ تي نظر ايندا آهن جنهن کي اسين انڊ لٺ چوندا آهيون۔ اهوئي قدرت جو ڪمال آهي
انڊلٺ ) فطرت جو هڪ مظهر آهي۔جنهن بارش يا مينهن کان بعد فضا موجود پاڻيءَ جا قطرا هڪ منشور جيطرح ڪم ڪندا آهن۔ جڏهن انهن منجهان سج جون شعائون گزرنديون آهن اهي گزرڻ هي بعد ست رنگن بدلجي ويندي آهي ائين آسمان جي مٿان هڪ سترنگي ڪمانَ يا انڊلٺ دھنڪ بڻجي ويندي آهي۔ انکي قوس و قزح به ڇوندا آهن۔
دھنک اس وقت بنتی ہے جب سورج کی روشنی کی شعاع پانی کے ایک قطرے میں داخل ہوتی ہے یہ قطرہ مثلثی منشور کی طرح کام کرتا ہے۔ پانی کے قطرے میں داخل ہونے کے بعد یہ شعاع مڑتی ہے قطرے کے آخر میں پہنچ کر یہ شعاع منعکس ہوتی ہے اور واپس مڑتی ہے قطرے سے باہر نکلتے ہوئے یو دوبارا مڑتی ہے اور سات رنگوں ميں تبدیل ہو جاتی ہے۔
قوس و قزاح رنگن جو تعداد ست رنگ آهن ، جِن سرخ يا ڳاڙهو ، مالٽائي, گيڙو يا نارنگي ، پيلو يا ڦِڪو ، سائو ، نیرو ، ڄامنئي گهاٽو نیرو شامل آهن۔
دھنک آسمان پر عملی طور پر موجود نہیں ہوتی بلکہ یہ ایک نظری مظہر ہے۔ جس کا مقام دیکھنے والے کی جگہ پر منحصر ہوتا ہے۔ تمام قطرے سورج کی شعاعوں کو موڑتے اور منعکس کرتے ہیں۔ لیکن چند قطروں کی روشنی ہی دیکھنے والے تک پہنچتی ہے۔
انڊلٺ جا هي ست رنگ سرخ يا ڳاڙهو ، مالٽائي, گيڙو يا نارنگي ، پيلو يا ڦِڪو ، سائو ، نیرو ، ڄامنئي گهاٽو نیرو شامل آهن۔
23 جون 1996ع تي شيخ حسينا بنگلاديش جي وزيراعظم طور حلف کنيو. ان بعد 2001ع اليڪشن دوران سندس مخالف ڌر بي. اين. پي جي اڳواڻ خالده ضيا چونڊون کٽي بنگلاديش جي وزير اعظم ٿي، جنهن دوران مسلسل اليڪشن نه ٿيڻ ڪري بنگلاديش جي عوام بيزاري رهي.
شيخ حسينه واجد بنگلا ديش جي خاتون وزيراعظم شيخ مجيب الرحمان جي صاحبزادي آهي بنگلاديش جي پهرين عورت وزيراعظم شيخ حسينا واجد، 26 ڊسمبر 1947ع تي بنگلاديش جي هڪ ڳوٺ ’نتجيپارا‘ جنم ورتو.
سنڌ جدا ٿيڻ بعد، 1937ع جڏهن سنڌ اسيمبليءَ جون چونڊون ٿيون، ته هاسا رام روهڙي سب ڊويزن مان، سخت مخالفت جي باوجود ڪانگريس جي ٽڪيٽ تي سنڌ اسيمبليءَ تي ميمبر چونڊجي آيو. اسيمبليءَ چونڊجڻ بعد، هندو- مسلم فرق بنا، پنهنجي تڪ جي ماڻهن جي چڱي خدمت ڪيائين.