polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بانس يا ڪنگور جي ڏهن کان ٻارنهن -انچ- ڪاٺيءَ کي اندران پورو ڪري هڪ نلي ٺاهبي آهي. مٿان -انچ- سوا تي ڦوڪ جو سوراخ هوندو آهي، -ان- کي ’مک رنڌا‘ چون. سڄي نليءَ کي ڏانڊي چون. وڄاءَ جا ڇهه سوراخ ڪڍندا آهن. انهن ڇهن سوراخن واري حصي کي ”سوار رسُور رنڌا“ چون. مٿيون کليل حصو ڪنهن -ٻوچ- يا ڪاٺ سان -بند- ڪبو آهي، ڦوڪ واري سوراخ جي جاءِ تي ”-تري-“ هڻي سولي ڦوڪ سان وڄائين. جيئن الغوزن هوندو آهي. -ان- کي -بين- به چون. وڄائڻ واري سوراخ مان ڦوڪ ڏئي سوار رنڌا جي مٿين -ٽن- هيٺين هڪ سوراخ کي کولبو ته ساکرج جو آواز بيهندو. ٻه سوراخ هيٺين مان يعني ٻيو ٽيون سوراخ -بند- ڪبو.
رنڌا سوار جي هيٺين هڪ سوراخ کي کولبو چوٿين جي اڌ پنجين ڇهين کي کليل رکبو ته ڪومل رکب. هيٺيان کان 3،2 چوٿون سوراخ -بند- ڪبو ته شڌ رکب. هيٺان کان 2،3،4 پنجن جو اڌ -بند- ڪبو ته ڪومل گنڌار، هيٺيان کن 2،3،4،5 ڇهين جو اڌ -بند- ڪبو ته شڌ مڌم اهڙي طرح تيور مڌم ڪڍڻ لاءِ هيٺان کان 2،3 چوٿون کليل 5 6 -بند- رکبا.
ڪي وڄائڻ وارا چون ٿا ته سڀ سر -بند- ڪبا ته کرج جو آواز نڪرندو. هيٺ ڇهين سوراخ جو اڌ کولبو رکب ڪومل سڄو سوراخ کولبو ته رکب تيور، پنجين سوراخ مان گنڌار ڪومل تيور، چوٿين سوراخ مان ٻئي مڌم، ٽئين سوراخ مان پنچم، ٻئي سوراخ مان ٻئي مڌم مٿئين 6 ڇهين سوراخ يا صفا پهرين سوراخ مان ٻئي نکاد ڪڍبا آهن. اها ترتيب عام بانسري وڄائڻ جي درست آهي. مگر ڊيگهه واري وڏي بانسري جنهن جو قطر مني -انچ- کان ڏيڍ -انچ- ٿئي ٿو -ان- مان سر نقشي ڏنل ترتيب سان نڪرندا.
شروع هي ساز -بانس-، ني، نرسل مان ٺهيو هوندو اڄ به ٺهي ٿو. تنهنڪري نالو بانسري، ني نڙ اٿس. هن جا مختلف نالا مختلف علائقن جي ڪري آهن. پنجابيءَ -بانس- جي بانسري کي ”ونجهه با ونجلي“ به چون، ڇو ته -ٻيڙي- جو ونجهه به -بانس- مان ٺهندو آهي. ڪن فنڪارن بانسري جي ڊيگهه ساخت ڦيرائي -ان- کي ڪلارينٽ جي سامهون آڻي بيهاريو آهي. سنڌ نڙ، ڪافي، بينون انهيءَ ڪٽنب جا ساز آهن، پر اهي وڄت ٻيءَ طرح آهن. پنجاب سنهڙي افقي حالت وڄائي ويندڙ ڦوڪ واري ساز کي بانسري ويڪري عمودي يا -اڀو- جهلي وڄائڻ واري هن ساز کي پنجاب ’ونجهلي‘ ڏکڻ هندوستان بانسري کي وينا چون.
اممان آباديءَ جون ابتدائي شاهديون نيوليٿِڪ جي مقام عين غزال وٽان مليون آهن جِتي آڳاٽا ترين 7250 ق م وارا انساني ڍانچا لَڌا ويا آهن. لوهه وارو زمانو شهر کي عمون سڏيو ويندو هيو جيڪو مملڪت عمون جي هاديءَ جو هنڌ هُيو. رومي دور ان جو نالو فلاڊيلفيا هيو پوءِ اسلامي دور انکي عمان نالو ڏنو ويو. وچون دور وچون دور کانپوءِ هي هڪ غير آباد شهر هُيو. جديد عمان جي تاريخ اُڻويهين صديءَ اديگي تارڪين وطن جي عثماني سلطنت پاران اُتان 1867 آبادڪاري سان شروع ٿي هئي.
شرعات هي شهر ست ٽَڪرين تي آباد ٿيو هاڻي هي 19 ٽَڪِرِين تي پکڙجي چُڪو آهي.هن شهر جا 27 ضلعا آهن جيڪي عمان ميونسپالٽي جي انتظام هيٺ آهن ان جو هاڻوڪو ميئر يوسف الشواربہ آهي.
آُڀرندو عمان بنيادي طور تاريخي ماڳن سان ڀريل آهي جيڪو اڪثر ثقافتي سرگرمين جي ميزباني ڪري ٿو، جڏهن تہ اولهندو عمان گهڻوئي جديد شهر جو اقتصادي مرڪز آهي.
تقریبن ٻه ملين گهمڻ ايندڙ2014 عمان پهتا، جيڪي ان شهر کي دنيا جو 93 هون عرب دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ گُهميو ويندڙ شهر بڻائي ٿو.
انکانسواءِ انکي اقتصادي، مزدور، ماحولياتي، سماجي ثقافتي عنصرن مطابق وچ اوڀر مڊل ايسٽ اتر آفريڪا جي ڀَلَن شهرن منجهان هڪ جو درجو حاصل آهي.
هي شهر عرب دنيا ملٽي نيشنل ڪارپوريشننز جي قيام لاءِ دوحا سان گڏ مقبول ترين ماڳن منجهان آهي ان معاملي هي رُڳو دبئي کان پُٺتي پيل آهي.
اهو سمجهيو وڃِ ٿو تہ اِيندڙ 10 سالن هي ٽِي شهر علائقا ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جي گهڻي ئي سرگرمين جو مرڪز بڻجي ويندا.
پنهنجي مڙس چاند پنجابيءَ سان گڏجي سنڌي ٻوليءَ ادب جي ترقيءَ لاءِ وڏو ڪم ڪري رهي آهي. هوءَ هڪ ئي وقت پبلشر، ميوزڪ پروڊيوسر، ٽي وي پروڊيوسر ادبي ثقافتي پروگرامن جي آرگنائيزر آهي.
انٽرنيٽ پتو جو ئي جهرمٽ آهي جنهن سان ڪمپيوٽر ٻيا ڊوائيسز هڪ ٻئي کي پوري دنيا منجهه سڃاڻيندا آهن انهن سان ئي گلوبل نيٽورڪ ٺهيل آهن. ٻڌائيندو هلان ته جڏهن ٻه مختلف نيٽورڪ پاڻ ملندا آهن ته ان کي گلوبل نيٽورڪ چئجي ٿو. توهان گلوبل وليج بابت ٻڌو ته هوندو، اها ئي آهي جنهن سبب دنيا گوبل وليج ٿي وئي آهي. 192.168.1.1يا ان ريت لکيل انگ توهان اڪثر ڏٺا هوندا، ان کي چئجي ٿو جيڪا نيٽورڪ جو بنيادي جزو آهي. جي حد 0.0.0.0 کان 255.255.255.255 تائين ٿئي ٿي اهائي نيٽورڪ جي سڃاڻپ آهي.
ﺍﻧــٽــﺮﻧــﯿــٽ يا ڳنڍڄار، پاڻ گڏيل ڪمپيوٽرن جي هڪ ﻋﺎلمي ڄار آهي جيڪو ﻋﻮﺍمي ﯾﺎ گڏيل ﺳﻄﺢ تي هر ڪنهن جي لاءِ قابل پھچ آهي. ڪمپيوٽرن جو هي ڄار ﺩﺳﺘﻮﺭ جو ﺍﺳﺘﻌﻤﺎﻝ ڪندي
جي ذﺭيعي سان ﻣﻮﺍﺩ کي ﻣﻨﺘﻘﻞ ڪندو آهي۔ انٽرنيٽ يا ڳنڍڄار ﺍﺻﻞ پاڻ اڻکٽ ننڍن ڄارڪارن جو مجموعو آهي، جيڪي ﻋﻼﻗﺎئي ﺳﻄﺢ تي هوندا آهن اهڙي طرح هي ملي ڪري ﻣﺨﺘﻠﻒ ڄاڻ ﺧﺪمتون ڏيندا آهن، جيئن ايميل ، ڳالهه ٻولهه ، ﻓﺎئلن جي ڏي وٺ وغيره وغيره.
1992ع ويب پيج متعارف ڪرايو 1995ع مائڪرو سافٽ انٽرنيٽ جي دنيا پهريون ڀيرو قدم رکندي متعارف ڪريو جنهن کان پوءِ انٽرنيٽ جي دنيا وڏين وڏين ڪمپينين منجهه مقابلو جنگ شروع ٿئي وئي، آپريٽنگ سسٽم محيا ڪندڙ ڪمپنين جهڙوڪ مائڪرو سافٽ، ايپل، لينڪس وارن انٽرنيٽ پروٽوڪول جو سافٽويئر مفت محيا ڪيو. انٽرنيٽ پروٽوڪول جو پروگرام 1970ع ايجاد ڪيو ان تي ئي بيهڪ رکي ٿي.
ميڊياوڪي هڪ سافٽويئر آهي، جنهن جي ذريعي وڪي ويب سائيٽ جو انتظام هلي ٿو. وڪي ويب سائيٽ وڪيميڊيا فائونڊيشن جي گهڻين رٿائن استعمال هيٺ آهي، انکان سواءِ ٻيون به گهڻيون ئي ويب سائيٽون آهن، جيڪي ان سافٽويئر کي استعمال ڪن ٿيون۔ ميڊياوڪي کي اصل وڪيپيڊيا جي ضرورتن جي پورائي کي نظر رکندي ترقي ڏني وئي هئي. ميڊياوڪي پي ايڇ پي ڪمپيوٽر جي ٻولي لِکيل آهي، گنو اجازت جي تحت عام فائدي جي لاءِ مفت دستياب اوپن سورس آهي۔
هن برنامج جو شارہ ايرڪ مولر هڪ گل جي تصوير کي سامهون رکي ڪري تيار ڪيو، هي شارہ اصل 2003ع جي گرميءَ جي موسم ٿيڻ واري عالمي مقابلي وڪيپيڊيا جي نئين شارہ جي طور تي پيش ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو هو. هن شارہ کي مقابلي ٽيون مقام حاصل ٿيو، تنهنڪري انکي ميڊياوڪي جي شارہ جي لاءِ چونڊيو ويو، ٻيو مقام حاصل ڪرڻ واري شارہ کي وڪيميڊيا جي لاءِ جڏنهن ته پهريون مقام حاصل ڪرڻ واري شارہ کي وڪيپيڊيا جي لاءِ منتخب ڪيو ويو.
انهن مختلف اصدارات جي متعدد نالا ڏنا ويا هيا،جيڪي ارتقا برنامج جي مختلف مرحلن جي نشاندهي ڪندا هيا، مثلاً برنامج ، مرحلو ٻيو مرحلو ٽيون۔ مرحلو ٻيو مانسڪي جو تيار شدہ برنامج کي چيو ويو، جڏنهن ته مرحلو ٽيون دينيئل بروڪر جي طرفان ليکل هاڻوڪي ميڊياوڪي برنامج چورائيندو آهي۔
20 جون 2003ع تي وڪيميڊيا فائونڊيشن جي آغاز جو اعلان ڪيو ويو، جولاءِ وڪيپيڊيا جي هڪ واپرائيندڙ دانيال ميئر مرحلو ٽيون تيار ٿيل برنامج جو نالو ميڊياوڪي تجويز ڪيو، ائين هن سافٽويئر جو نالو ميڊياوڪي چونڊجي ويو.
سورج مکي جي گل جي ٻنهين طرف چورس جي شڪل موجود قوسين ميڊيا وڪي جي هن نحو جي طرف اشارو ڪري ٿي، جيڪو درون وڪي يعني وڪي جي هي ٻين صفحن جي رابطن جي اظهار جي لاءِ اختيار ڪيو ويو هيو۔
مشتاق چنگيزي جو اصل نالو مشتاق ملاڻو هيو سندس اسٽيج نالو مشتاق چنگيزي هيو. هي 1943 ناگو لائن سال 1943ع ڪوٽڙي، حيدرآباد محمد يعقوب جي گهر پيدا ٿيو هيو. سندس پيءُ پوليس آفيسر هيو. مشتاق چنگيزي سنڌي پنجابي فلمن جي سپراسٽار اداڪارا چڪوري سان پرڻو ڪيو هيو. پنجن سالن جي اندر سندن شادي واري زندگي پڄاڻي تي پهتي. هي پنهنجي زال چڪوري کي لاهور وٺي ويو جتي چڪوري کي ڊائريڪٽر جاويد فاضل پنهنجي فلم گونج ڪاسٽ ڪيو. انکانپوءِ چڪوري هن سان واپس نه موٽي هن کي جيل وڌو ويو جنهن کانپوءِ مصطفيٰ قريشي سندس سهائتا ڪئي کيس واپس حيدرآباد موڪليو جتي هن ٻيو پرڻو ڪيو.
مشتاق چنگيزي پنهنجي فلمي ڪيريئر جي شروعات 1960/1968 فلم شهرو فيروز کان ڪئي. ان فلم سندس ڪردار فيروز طور هيو ماهپارا سندس هيروئن هئي.هن کي پهرئين فلم منجهان 10هزار پگهار ملي. پنهنجي 30 سال جي فلمي ڪيرئير هن 60 فلمن هيرو جو ڪردار نڀايو. فلمن اچڻ کان اڳ هي اسٽيج اداڪار هيو مذاقي وارو ڪردار نڀائيندو هيو. هن ڪُجھ اردو فلمن جهڙوڪ جاسوس ، ڪِرن ڪَلي، ميرا نام جانِي پڻ اداڪاري ڪئي. هن پنج فلمن جي هدايتڪاري ڪئي جِن اچ ته ڀاڪر پايون، پرديسي پيار هو جمالو شامل آهن. سال 2006 بهترين ڪارڪردگي لاءِ صدارتي ميڊل سان کيس نوازيو ويو هيو.
هي سال 1960 حسن شيخ مرحوم جي فلم شهرو فيروز مزاح نگار جي ڪردار نڀائڻ جي لاءِ آڊيشن ڏيڻ ويو هيو، پر هن جي چمڪندڙ نهارَ ان فلم جي هدايتڪار کي ڏاڍو مُتاثر ڪيو جنهن هن کي هيرو جو ڪردار ڏنو.
مشتاق چنگيزي سنڌي سينيما فلمن جو سپر اسٽار ليجنڊ اداڪار ڊائريڪٽر هيو. هي سنڌي ڊرامن, اسٽيج ريڊيو جو آرٽسٽ پڻ هيو. مشتاق چنگيزي کي سنڌي فلمن جو دليپ ڪمار سڏيو ويندو هيو.
يانار دگ جي باهه ڪڏهن به وسامندي ناهي. هن کليل باهه واري جڳهه جي چوڌاري وايومنڊل گئس جي ڌپ سان ڀريل آهي. پهاڙي جي هيٺان اوچائي تائين اسڪرپ جي بنياد تي شعلن جي پٿر جي شڪلين گدلاڻ پکيڙي رهي آهي ٽڪريءَ جي هيٺان تيزي سان اُڀرندا آهن. یانار داگ کي آذربائيجان جي جيولوجيڪل سروي پاران "اثرائتو شعلا، 1 ميٽر اونچائي ، 2–4 ميٽر اونچائي جي بنياد سميت 15 ميٽر 200 ميٽر ڊگهي ٽيڪٽونڪ سڪريپ تائين اُڀرندڙ قرار ڏنو آهي." زمين جي هيٺان مستحڪم گيس جي نڪرڻ سان مٿاڇري جي شعلن جو نتيجو ڪري ٿو.
اليگزينڊرا ڊوماس پنهنجي هڪ دوري دوران ٻُڌايو ته، ساڳئي طرح جي باهه جيڪا هن علائقي جي ارد گرد ٺهيل زاروسترين جي باهه جي مندر جي اندر پڻ ڏٺي آهي. دنيا اڄڪلهه باهه وارا جبل رڳو آڱرين تي ڳڻڻ جيترا موجود آهن، انهن مان گهڻي ريت آذربائيجان آهن. ابيشرين اُپٻيٽ جي تري قدرتي گيس جي وڏي مقدار جي ڪري، سڄي آڳاٽي زمانو قدرتي شعلا اتي ٻري ويا تاريخي ليکڪن جهڙوڪ مارڪو پولو طرفان ان جي اطلاع ڏنو هيو.
يانار دگ ( ، معنيٰ ”ٻرندڙ جبل“ هڪ قدرتي گئس باهه آهي جيڪا آذربائيجان طور سڃاتو وڃي ٿو) جي شهر باڪو جي ڀرسان ڪيسپين سمنڊ تي ابشرون اپٻيٽ ابشيرون اُپٻيٽن جي هڪ ٽڪري تي لڳاتار ٻرندي آهي. سنهڙي، پورس سينڊاسٽون جي تهه مان هوا شعلن جي جيٽ اُڏرندي آهي. انتظامي طور تي ، يانار داگ آذربائيجان جي ابشرون ضلعي سان تعلق رکي ٿو.
مٽي جي آتش فشاں جي ابتڙ، يانار داگ شعلو گهڻي تيزي سان ٻرندو آهي، جيئن ان زميني سطح جي هيٺان گئس جي مسلسل سمڻ شامل آهي. اها دعويٰ ڪئي وئي آهي ته يانار دگ جو شعلو صرف تڏهن ڏٺو ويو جڏهن 1950 جي ڏهاڪي هڪ ٻڪرار کان حادثاتي طور تي ٻري پيو هيو. هتي مٽي يا پاڻياٺ جو ڪو به سمڻ يا ٽمڻ ناهي، جيڪو ڀرسان واري لوڪباتان يا گوبستان جي ويجهي مٽيءَ جي ٻرندڙ جبلن کان مختلف هجي.
يانار داگ جي سرزمين تي، رياست جي تاريخي ثقافتي نيچرل رزرو 2 مئي 2007 جي صدارتي فرمان ذريعي قائم ڪئي وئي جيڪا آذربائيجان جي رياستي سياحت واري ايجنسي جي انتظام هيٺ هلندي آهي. 2017-2019 جي وچ وڏي چڪاس کانپوءِ ، ياناردگ ميوزيم ياناردگ ڪروملچ پٿر جي کوٽائي رزرو علائقي شروع ڪئي وئي هئي.
ايستائين ته يانار دگ جي باهه جي ويجهي وهڪرن جو مٿاڇرو پڻ هڪ ماچس جي تيلي سان ڀڙڪي سگهي ٿو.اهي وهڪرا، جيڪي ٻي صورت پرسڪون نظر اچن ٿا، ينار بلق: ”سڙندڙ چشما“ جي نالي سان مشهور آهن. ولاسڪي ندي جي ڀرپاسي ڪيترائي اهڙا چشما آهن، جتي مقامي ماڻهو علاج لاءِ وهنجندا آهن.
حسن ابدال: پاڪستان جي صوبي پنجاب جي ضلعي اٽڪ جو ھڪ شھر جيڪو حسن ابدال تحصيل جو صدر مقام آهي اسلام آباد کان اتر اولهه طرف 40 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھي سکن جي ھڪ مقدس زيارت گاہ گرودوارو پنجا صاحب پڻ ھن شھر واقع آهي. ھن شھر کوڙ جايون اڪبر بادشاھ جي وقت جون آهن جن واھ وارا مغلن وارا باغ، حاڪمن جو مقبرو، لالا رخ جو مقبرو شامل آهن.
گبول هڪ بلوچ قبيلو آهي جيڪو صدين کان پنهنجي الڳ سڃاڻپ رکي ٿو ڪنهن به بلوچ قبيلي جي شاخ ناهي. مير جلال خان جي دور حڪومت گبول رند وفاق شامل ٿيا. آخرڪار اهي مير چاڪر خان رند سان گڏجي لاشارين خلاف اتحادي بڻجي ويا. ويجھو مشرقي هجڻ جي باوجود، هن وقت، قبيلو گهڻو ڪري ڪراچي اندرون سنڌ (ڄامشورو، دادو، گهوٽڪي، ٺٽو، سجاول، نواب شاهه، نوشهروفيروز، ٽنڊي الهيار، مٽياري، خيرپور ميرس، سکر، لاڙڪاڻو، شڪارپور) آباد آهي. ، جيڪب آباد، ڪنڌڪوٽ @ ڪشمور) بلوچستان اهم انگن سان گڏوگڏ ڏکڻ پنجاب (رحيم يار خان، بهاولپور، مظفر ڳڙهه، ملتان، ڊيرا غازي خان، راجن پور) ڪي پي ڪي رهندا آهن
ڪير ٿرائي گبولس وٽ مليل بلوچي روايت موجب ”گبول بچ ڊيزڪ“ لفظ گبول جي معنيٰ آهي قلعو، حڪم ڏيڻ. جيئن ته گبول هڪ رزم قبيلو آهي، جنهن جا سوين مثال گذريل ٽن هزارن سالن جي تاريخ مان ڏئي سگهجن ٿا، تنهن ڪري اهو سمجهڻ لڳي ٿو ته بلوچ روايت هڪ لقب آهي، نسب نه پر. ھاڻي جيڪڏھن گبول لفظ جي شروعات تي غور ڪريون ته اھا آرامي آھي. گبول جو نالو آرامي معنيٰ جنگجو. انجيل جي مطابق، گبول دعا جو پٽ حضرت ابراهيم عليه السلام جو وڏو پوٽو آهي. گبول جو اولاد ڪش جي سرزمين اچي آباد ٿيو.
پير آفتاب حسين شاهه جيلاني سنڌ اندر شفاف سياست ڪندڙ سياستدانن شمار ٿئي ٿو. ابتدا کان وٺي سياست پيپلزپارٽيءَ شامل رهيو. 1977ع صوبائي اسيمبلي سنڌ جو ميمبر تعليم ٻيلي کاتي جو وزير رهيو. 1993ع جي چونڊن قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. 1996ع به قومي اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو. 1988ع حڪومت سنڌ صنعتن جو وزير 1990ع خوراڪ زراعت جو وفاقي وزير رهيو.
قاضي غلام هادي مرحوم جو سنڌ جي صوفي تحريڪ تي لکيل هيءُ مفصل ڪتاب ٻارهن بابن تي مشتمل آهي. ورهاڱي کان اڳ ڇپيو. هن ڪتاب سنڌ جي تاريخ متعلق به ڪي اهم ڳالهيون لکيون ويون آهن، مثلاً: شاهه عنايت صوفيءَ واري جنگ وغيره. هن ڪتاب جي عنوانن جي فهرست مان ڪتاب جي اهميت جو اندازو ٿيندو. هيءُ ڪتاب بيدل سائينءَ جي مجازي دوست ميان پيرمحمد جي صاحبزادي ميان غلام مهدي مرحوم، لکاسنگهه وڪيل روهڙيءَ واري جي تحريڪ تي تصنيف ڪيو. ڪتاب جي ابتدا نظم آهي تصوف جو ٿورو احوال بيدل جي تاليف ”فوائدالمعنويءَ“ مان ڏنو ويو آهي. ان کان پوءِ هيٺينءَ طرح باب مضمون آندل آهن:
باب ٻيو: مرشد جي ڳولا نڪرڻ، مرشد جي ڪچهري، سنڌ اچڻ، شاهه شهيد جي شادين جو ذڪر، يارمحمد ڪلهوڙي جو ضد پوڻ، لڙائيءَ جو بيان (18 ذوالقعد 1129هه/ آڪٽوبر 1716ع کان 11 صفر 1130 هه/جنوري 1717ع تائين ڪلهوڙن جو دور هو)، سندن ڀاءُ ڀائٽي جي همراهن سميت شهادت، سر مبارڪ جو دهليءَ وڃڻ، سر مبارڪ جي مخدوم ٺاري هڪ ٻئي فقير سان گفتگو، دهليءَ سر مبارڪ جي پهچڻ جون وارداتون سنڌ ڏانهن موٽڻ.
باب پنجون: حضرت صوفي صاحب جي گاديءَ جو ڦُرجڻ، پير محمد زاهد شاهه جو بيان، ميان ابراهيم شاهه ثالث جو بيان، شاهه فضل الله قلندر جو بيان، مخدوم پني لڌي جو بيان، شاهه فضل الله جو ڪنبي جي کوهه تان ميرانپور هلڻ شاهه فضل الله جي وفات جو بيان.
باب چوٿون: حضرت صوفي صاحب جو اولاد، شاهه خليل الله جو بيان، شاهه عزت جو احوال، شاهه غلام الله قلندر جو بيان، ڀِٽ تجل شريف سندن حالات، تجل ڳوٺ جو ٻڌجڻ سندن روضي مبارڪ جو احوال.
باب ڇهون: شاهه فضل الله جي ٻن خليفن جو بيان، فقير محمد صادق جو بيان، فقير ميان عبدالله جو بيان، سيد فتح الدين شاهه جهانيان پوٽي حيدرآباديءَ جو بيان، مدئي فقير حجام جو بيان.
بعد رائل ملٽري اڪيڊمي سئينڊهرسٽ مان گريجوئيشن ڪرڻ بعد برطانوي فوج شامل ٿيو مختلف علائقن فرض انجام ڏيندو رهيو. ڪجهه سال فوج نوڪري ڪرڻ بعد هو سول سروس شامل ٿيو، مختلف قبائلي علائقن پوليٽيڪل ايجنٽ طور نوڪري ڪرڻ بعد 1946ع پهرين جوائنٽ ڊفينس سيڪريٽري پوءِ ڊفينس سيڪريٽري ٿيو. برٽش انڊين آرميءَ کي انڊين پاڪستان آرميءَ ورهائڻ هن اهم ڪردار ادا ڪيو.
سيد اسڪندر مرزا 13 نومبر تي مرشد آباد بنگال ڄائو هو. سيد محمد فتح علي جو پٽ هو، جيڪو بنگال جي آخري نواب منصور علي خان جو پوٽو هو. ائين اسڪندر مرزا جو شجرو مير جعفر سان ملي ٿو. سندس ننڍپڻ بمبئي گذريو، شروعاتي تعليم ايلفُنسٽن ڪاليج مان پوءِ بمبئي يونيورسٽي مان حاصل ڪئي.
1958ع جڏهن اسڪندر مرزا ڏٺو ته 1956ع جو آئين ملڪ گهوٽالي جو ڪارڻ بڻجي رهيو آهي ته هن ملڪ مارشل لا لاڳو ڪيو. هن ايوب خان کي ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو. ڪجهه ئي ڏينهن ايوب خان اسڪندر مرزا کي هٽائي پاڻ مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿي ويو. اسڪندر مرزا کي جلا وطن ڪيو ويو.
1956ع جڏهن پاڪستان جو پهريون آئين ٺهيو ته اسڪندر مرزا ملڪ جو پهريون صدر ٿيو. سندس صدارت جي ٻن سالن دوران ملڪ سخت سياسي انتشار جو شڪار رهيو. ٻن سالن جي عرصي چار وزيراعظم آيا.
مشهور صوفي شاعر منٺار فقير راڄڙ، سيد فاضل شاهه، سيد حيدر شاهه اجناڻي، ولي محمد لغاري ٻيا سندس همعصر صحبتي هئا. سندس متقدمين پير اشرف شاهه ڪاماري وارو، خليفو گل، قادر بخش بيدل، عثمان فقير سانگي، حمل فقير، قطب علي شاهه، -آسو- فقير، فقير خوش خيرمحمد علي گوهر شاهه ”اصغر“ هئا.
امين سائين پکن ڌڻي پنهنجي دور جو قادرالڪلام شاعر هو. سنڌي، سرائيڪي فارسيءَ شاعري ڪيائين. سندس ڪافيون الاهي عشق سرشار آهن. سندس ڪلام جو مجموعو ”ڪليات امين“ جي نالي سان پروفيسر محبوب علي چنا ترتيب ڏنو، جنهن سندس سوانح، همعصرن شاعريءَ تي طويل مقدمو شامل آهي. ”ڪليات امين“ جو پهريون ڇاپو 1966ع ٻيو ڇاپو 1990ع سنڌي ادبي بورڊ ڇپائي پڌرو ڪيو.
ڪپالا 1908 بيلاروس مان ولنيوئس ھليو ويو جتي ھن شاعري جاري رکي سندس شاعري جو پھريون ڪتاب ڇپيو جنھن جو نالو زيليجڪا يعني ھڪ ننڍي بانسري ھيو. زار جي حڪومت ان ڪتاب کي حڪومت مخالف قرار ڏيندي ضبط ڪري ان تي بندش وڌي. 1909 ھن جي گرفتاري جو حڪم منسوخ ڪيو ساڳي سال ھي سينٽ پيٽرس برگ روانو ٿيو جتي ھن ڪيترائي ڪتاب ڇپيا جن ايڊويڪناجا پئسنيا
ڪٽر قسم جو هندو ڪو نه هو. دوستي مسلمانن سان رکيائين، ڪم هميشه مسلمانن جو ڪيائين. حيدرآبادي عامل هو. سکر جي متعصب هندو حلقن سان ڪو ڳوڙهو واسطو ڪو نه رکيائين. ميونسپل جو پريزيڊنٽ ڪڏهن ڪو نه چونڊجي سگهيو. البت هڪ دفعي ميونسپل اسٽئنڊنگ ڪاميٽيءَ جو چيئرمن سو ضرور چونڊيو. پر چيئرمنيءَ پريزيڊنٽيءَ کان وڌيڪ ڏِک ڏنائي.
اسد پتافي پرائمري تعليم پنھنجي ڳوٺ مولوي بھاءُ الدين پتافي جي پرائمري اسڪول حاصل ڪئي، ان دوران ھن قران شريف، فارسي عربي جي ابتدائي تعليم پنھنجي والد صاحب وٽ حاصل ڪئي. پوءِ مئٽرڪ گورنمينٽ ھاءي اسڪول اٻاوڙو مان انٽر بي اي گورنمينٽ ڊگري ڪاليج ميرپور ماٿيلو مان حاصل ڪئي جڏھن ذرائع ابلاغ ماسٽر فيڊرل اردو يونيورسٽي ڪراچي مان ڪئي آھي. اسد پتافي ديني تعليم بہ حاصل ڪئي آھي. ھن مدرسہ جامع راشديہ پير جو ڳوٺ درس نظامي مڪمل ڪري اتان سند الفراغ پڻ حاصل ڪئي آھي.
اسد پتافي جنھن جو مڪمل نالو اسد اللہ آھي سنڌ جو ناليوارو صحافي آھي. ھو 1 نومبر 1971 تي پاڪستان جي صوبي سنڌ جي ضلعي گھوٽڪي جي مشھور ڳوٺ مولوي بھاءُ الدين پتافي ڄائو. سندس والد محترم جو نالو مولانا عبدالرحيم پتافي آھي. سندس نسب جو سلسلو سنڌ جي فارسي ٻولي جي مشھور شاعر، اديب عالم دين مولانا بھاءُ الدين بھائي جن سان آھي. اسد پتافي مولانا بھائي جو پڙ پوٽو ٿئي.
اسد پتافي تعليم حاصل ڪرڻ دوران ئي ڪاليج جي ڏينھن کان سياست سان دلچسپي وٺندي سنڌ پيپلز اسٽوڊنٽس فيڊريشن جي پليٽ فارم تان سياست شروع ڪئي، جنھن بعد ھو تنظيم تمام گھڻو سرگرم رھيو، اڳتي ھلي پ پ جي سربراھ مير مرتضي ڀٽو اسد پتافي کي پيپلز ٻارڙا سنگت جو مرڪزي چيف آرگنائيز پڻ مقرر ڪيو. مير مرتضي ڀٽو جي شھادت کانپوءِ اسد پتافي سياست کان ڪنارہ ڪش ٿي ويو صحافت قدم رکيو.
هڪ قوم اندر هزارين ورهين جي تاريخي تسلسل، محنت مشقت، جدوجهد جاکوڙ کانپوءِ پرايل تجربي ڄاڻ جي بنياد تي ڪلچر پرورش وٺندي آهي. جيڪا ان قوم جي طرز زندگي طرز فڪر جي احساس جو جوهر هوندي آهي. تهذيب تي جاگرافيائي وطن جي طبعي ماحول، پيداواري وسيلن پيداواري لاڳاپن جو وڏو اثر ٿيندو آهي. انسان پنهنجي حالتن کي تبديل ڪرڻ، انهن کي سهل بنائڻ لاءِ جيڪا جاکوڙ ڪئي آهي. جيڪي ڪجهه تخليق ڪيو آهي ان تخليق سماجي ترقي جي رفتار سان جيڪا واڌ ڪئي آهي، سندس اها حاصلات تهذيب جي دائري اچي وڃي ٿي.
انهن مان معاشيات بنيادي اسم آهي. ماڻهوءَ کان اڳ ماحول موجود هوندو آهي جيتوڻيڪ ماڻهو ماحول کي ايترو ئي بدلائيندو آهي جيترو ماحول هن کي بدلائيندو آهي پر ماحول جي اهميت ان ڪري آهي جو اهو پهريان موجود هوندو آهي. آبهوا زمين جي زرخيزيءَ کي گهٽائيندي وڌائيندي آهي. مينهن گهٽ پوي ته تهذيب آهستي آهستي ختم ٿي ويندي آهي جيئن شام بابل يا انهن کان اڳ جي تهذيبن سان ٿيو. مينهن جي کوٽ جي ڪري تباهه ٿيندڙ اهڙين تهذيبن جا آثار اينڊريوز منگوليان کوٽي ڪڍيا.
تهذيب جي دائري هڪ قوم جون رسمون، رواج، لباس، رهڻي ڪهڻي، ادب فن، راڳ رنگ، مصوري سنگتراشي جا اسم اچي وڃن ٿا. اهي ئي خاصيتون هڪ قوم کي ٻي قوم کان الڳ ڪن ٿيون پنهنجي الڳ قومي وجود جو احساس ڏيارين ٿيون. ان سڄي بحث جو تت اسان يوري گنڪوفسڪي جن هنن لفظن ڏيون ٿا ته: “تهذيب انهن مڙني حاصلاتن جو مجموعو آهي، جنهن کي انسانيت پنهنجي تاريخي اوسر جي دوران تخليق ڪيو آهي.”
تهذيب جي لغوي معنيٰ آهي ”اصلاح“، ”تربيت“ ”شائستگي“. اصطلاحي معنيٰ تهذيب مخصوص زمان مڪان ڪنهن قوم يا گروهه جي زبان، لطيف فنن، قومي روايتن، رسمن، رواجن، رهڻي ڪهڻي، عادت اطوارن، ڌنڌن، ڪرتن جو مجموعو آهي، جيڪو ان گروهه يا قوم کي مهذب بنائي ٿو. سنڌو تهذيب مان مراد سنڌي قوم جي طرز زندگي آهي. جيڪا منظم معاشري جي جوڙجڪ خاص عرصي کان ترقي ڪندي رهي آهي.
اولهہ جي ملڪن پروپیگنڊا طور تي پاڪستاني ايٽم بم کي اسلامي بم جو نالو ڏنو جنھن کي ڊاڪٽر عبدالقدیر خان خوشيء سان قبول ڪيو. پرویز مشرف دور پاڪستان تي لڳندڙ ایٽمي مواد ٻين ملڪن کي فراهم ڪرڻ جي الزام کي ڊاڪٽر عبدالقدیر ملڪ جي خاطر سیني سان لڳايو نظربند رهيو. ڊاڪٽر عبدالقدیر خان سیچٽ جي نالي سان هڪ فلاحي ادارو ٺاهيو جيڪو تعلیمي ٻين فلاحي ڪمن مصروف آهي. ڊاڪٽر عبدالقدیر خان هالينڊ رهڻ دوران هڪ مقامی ڇوڪري هني خان سان شادي ڪئي جنھن مان هن کي ٻہ نياڻيون ٿيون.
عبدالقدیر خان تي هالینڊ جي حڪومت غلطي سان اهم معلومات چورائڻ جي الزام مقدمو درج ڪيو هالينڊ، بیلجیئم، برطانیہ جرمني جي پروفیسرن جڏهن انھن الزامن جو جائزو ورتو تہ انھن عبدالقدیر خان کي بري ڪرڻ جي سفارش ڪندي چيو تہ جنھن معلومات کي چورائڻ جي جواز تي مقدمو داخل ڪيو ويو آهي اها عام ڪتابن موجود آهي. جنهن کانپوء هالينڊ جي عدالت عالیہ هن کي باعزت بري ڪري ڇڏيو.
ٽئين ايڪٽ ديوتا پنهنجي حمد ثنا ڪري رهيو آهي. مان قادر مطلق آهيان، هر شئي منهنجي آڏو سجدي آهي، سواءِ انساني روح جي، جيڪا آسمان طرف شڪ ڏاڍائي سان ڏسي رهي آهي. هي دل سان عبادت نه ڪرڻ وارو اهڙي بغاوت پيدا ڪري رهيو آهي، جنهن سبب هن دنيا تي منهنجي پراڻي حڪمراني غير محفوظ ٿي چڪي آهي. ديوتا جا اُڊڪا ائين ئي نه هئا. ڊيموگارگن"' کيس بيدخل ڪري ڇڏي ٿو. پوءِ انساني سماج فطرت جي وري اڏاوت ٿئي ٿي انسانن جي وچم هڪ نئون ڀائيچارو جنم وٺي ٿو.
ڇوٿين ايڪٽ سڀ روح سَرهائي سان گيت خوشيءَ جا ڳائين ٿا. انسان جي سونهن تي حمد ڳايا وڃن ٿا. انسان ديوتائي رعب، پوڄا پاٽ، بادشاهه کان آجپو ماڻڻ کان پوءِ پنهنجي طبقاتي، قبائلي، قوميتي هٿ ڪَڙولن کي ٽوڙي ڇڏي ٿو ان وٽ تهذيب، عدل انصاف عقل اچي وڃي ٿو.
ٻئي ايڪٽ جي شروعات آسيا سان ٿئي ٿو. هتي هڪ پراسرار ڪردار ڊيموگارگن"' آڏو اچي ٿو، ديوتا جو تخت اونڌو ڪري وجهي ٿو.
نقادن ان کي قدرت يا فطرت ٿيڻ واري پراسيس سان ڀيٽيو آهي. ان کي وقت، تاريخ، عمل به چئي سگهون ٿا. ڊيموگارگن کي پاڻ به خبر ڪونهي ته کيس ڪير ڪنٽرو ڪري ٿو. آسيا، هن کان پڇي ٿي ته، هي خير شر ڇو پيدا ٿيا، ان جي وراڻي هو چوي ٿو ته، صداقت جي گهرائي وڃي ڏسجي ته ڪا به صورت قائم دائم نٿي رهي. پر هڪ ڳالهه پڪ سان چئي سگهجي ٿي ته هاڻي انسان جي اڀرڻ جو وقت اچي ويو آهي.
ديوتا، قدرت تقدير جي زنجيرن ٻڌل پروميٿيس شعور، ڄاڻ، ادراڪ، علمن تيڪنالاجي تي عبور حاصل ڪندو ويو پوءِ هن قدرت جي قانونن کي ڄاڻي ورتو، جنهن سان ڪائنات جا مظهرَ ٺهن ٿا. تنهنڪري شيلي، پرومٿيس تي هڪ سهڻو ڊرامائي نظم لکي ٿو.
پهريئن ايڪٽ ٻڌايو وڃي ته پروميٿيس پنهنجي ڪيل گناهه تي ايذاءُ سهي رهيو آهي، ڇو جو هو انسانيت کي آزاديءَ تحفو ڏئي چڪو آهي.
مينهن جي مند کي ’سانوڻيءَ جي مند‘ به چوندا آهن. سانوڻ درياهه چاڙهه ايندو آهي ٿر ’وسڪارو‘ ٿيندو آهي. وسڪاري کي سڄي سنڌ خاص ڪري ٿري زندگيءَ جي علامت سمجهندا آهن. ٿري ماڻهو ’سانوڻ‘ مهيني جو وڏو اوسيئڙو ڪندا آهن.
آکاڙ جو مينهن فصلن لاءِ سون ساوڻ جو مينهن چانديءَ جهڙو ڪارائتو هوندو آهي، پر بڊي جي مينهن مان ڪو به فائدو نه ٿيندو آهي، ڪڏهن ڪڏهن ته نقصان به ڏيندو آهي.
سانوڻ کي سنڌي ٻوليءَ ’سارنگ‘ به سڏيو ويو آهي، جنهن جي معنيٰ: ’ميگهه، جهڙالو، ملهار، سانوڻ جي موسم‘ آهي. شاهه لطيف جي رسالي ’سارنگ‘ بابت هڪ مڪمل سُرشامل آهي.
ھن جو ڪتاب ھسٽريز ھن جي جڳ مشھور تصنيف آهي جنھن ڪري پھرين صدي عيسويءَ مشھور رومي ڏاھي سيسرو کيس تاريخ جو ابو جو لقب ڏنو. ان ھن فارسي ايمپائر يونانين وڇ لڳل جنگن جو احوال ڏنو آھي. اھو ھن يوناني ٻوليءَ جي آيونيائي لھجي لکيو ھو.
ڪربلا جي جنگ 10 آڪٽوبر 680ع تي ٻئين اموي خليفي يزيد اول جي فوج اسلامي پيغمبر محمد جي ڏوهٽي حسين ابن علي جي اڳواڻي هڪ ننڍي جٿي جي وچ ڪربلا عراق وڙهي وئي.
جڏهن پاڪ پيغمبر سفر تان واپس آيا ته حضرت علي ان بابرڪت ولادت جي خوشخبري ڏيندي فرمايو ته اي الله سائين جا رسول هن ننڍڙي جو نالو توهان رکو ته ان وقت پاڻ فرمائڻ لڳا: هن نياڻي جو نالو ائون نه بلڪه الله سائين رکندو، پيغمبر جا جملا ختم ٿيندي ئي حضرت جبرائيل نازل ٿيو الله سائين جي طرفان هي پيغام پاڪ نبي کي ٻڌائيندي فرمائين ٿا: ان ننڍڙي جو نالو الله سائين زينب رکيو آهي. رسول خدا جو روئڻ
جڏهن سائڻ زينب جي ولادت ٿي ته پاڪ نبي حضرت محمد مصطفى مديني نه هئا تنهنڪري حضرت فاطمه زهرا حضرت علي جي خدمت اچن ٿيون فرمائن ٿيون: اي علي توهان هن ننڍڙي جو ڪو نالو رکو، اتي مولاءِ ڪائينات حضرت امام علي پنهنجي گھرواري کي جواب فرمائين ٿا: اسان ان ننڍڙي جو نالو نٿا رکون بلڪه رسول خدا جو انتظار ڪريون ٿا.
جڏهن محمد ان ولادت جي موقع تي علي جي گهر آيو ته هن پنهنجي هَنجَ کڻي پيار ڪرڻ لڳا ته ان وقت حضرت علي بيبي فاطمه زهرا ڏٺو ته رسول خدا زارون زار روئي رهيا آهن.
سائڻ زهرا روئڻ جو سبب پڇن ٿيون ته رسول خدا پنهنجي ڌي کي فرمائين ٿا: اي ڌي، منهنجي توهان جي هن دنيا کان وچڻ بعد هن معصوم تي وڏيون مصيبتون اينديون.
زينب جو پورو نالو زينب ڪبري آهي.عڪس بيبي خديجته الڪبري ء عڪس علي آهن. جيڪا با عرب گھراڻي جي نياڻي آهي ان ڪري جو سندن علي زهرا جي ڌي رسول خدا محمد جي ڏُوهِٽي آهي.
کپلو کي شيوڪ وادي، گانڇي ننڍڙو تبت پڻ سڏيو ويندو آهي. ھتي ڪافي تاريخي ماڳ پڻ آھن جن ست صديون پراڻي ھن علائقي اسلام جي پھرين مبلغ مير سيد علي ھمداني جي ٺھرايل خوبصورت چقچن مسجدراجا محل پڻ شامل آهن. راجا محل تبتي عمارت سازي جو ھڪ خوبصورت نمونو آهي. ھتي جي مشھور خپلو خانقاھ مير مختار اخيار سان منصوب آھي جيڪا جيڪا 1712 عيسويءَ ٺھي راس ٿي. خپلو ڪي 7 جبل مشابرم چوٽي، ڪي 6 جبل، چوگولسا، گونڊوگورو چوٽي، ساراڪسا گليشيئر، مشابرم گليشيئر، النگ گليشيئر ڏانھن وڃڻ جو واحد رستو آهي جنھن ڪري ڪوھ پيمائي جي شوقينن جو مرڪز آهي
خپلو پاڪستان جي ھڪ انتظامي يونٽ گلگت بلتستان جي بلتستان ڊويزن جي گانڇي ضلعي جو ھڪ شھر آھي جتي بلتي ٻولي ڳالهائي ويندي آهي اسڪردو جي اوڀر 103 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي. ھي شھر بلتستان جي ياگبو گھراڻي جي ٻيو نومبر وڏي پراڻي بادشاھت ھيو. جيڪا شيوڪ نديءَ جي لداخ واري واپاري لنگھ جي محافظ ھئي. ھوشي وادي کان مشابرم وچ جابلو علائقي جي گاڏن واري سفر ھي شھر ھڪ قيام گاہ آھي. ڪيترائي مشھور جبل ھن سلسلي واقع آھن جن مشابرم جبل، ڪي 6 جبل، ڪي 7 جبل شيرپي ڪانگھ جبل، سياچين شامل آهن.
ھي شھر ماضي کاپولا جي بادشاھت جو مرڪز ھو. مرزا محمد حيدر دغلت جي مشھور تاريخي ڪتاب بہ ھن شھر جو ذڪر ملي ٿو. سترھين ارڙھين صدي عيسويءَ ھتان جي شاھي خاندان جا لداخ جي شاھي خاندان سان تمام ويجھا لاڳاپا ھيا. خيال آهي تہ ڪيپٽن ڪلاڊ مارٽن وئڊ ھن وادي ايندڙ پھريون يورپي ھيو.
اسڪردو شگار جي برعڪس اھو ڇڙو دريائي وادي ناھي پر شيوڪ جي ٽن وادين واري خطي تي مشتمل آهي جنھن موجودہ خپلو شھر، ٿئلي ندي واري وادي ھوشي وادي شامل آهن ھاڻوڪي دؤر گانڇي ضلعي جو صدر مقام خپلو شھر آهي.
ٻي اينگلو-افغان جنگ دوران ، انگريزن امير شير علي جي لشڪر کي شڪست ڏني، سياري جلال آباد ، نئين امير يعقوب خان جي سندن شرطن کي قبول ڪرڻ جو انتظار ڪري رهيا هئا. ڳالهين اهم شخصيتن مان هڪ پيئر لوئس نيپولين ڪاوگناري هو ، جنهن ايسٽ انڊيا فوج سان پهرين بنگال فيوزليئرز خدمتون سرانجام ڏنيون پوءِ سياسي خدمت منتقل ٿي، پشاور ڊپٽي ڪمشنر ٿيو، کيس وائسراءِ لارڊ لٽن طرفان سفير مقرر ڪيو ويو. 1878ع جو مشن ڪابل ويو، جنهن کي افغانين اڳتي وڌڻ کان انڪار ڪيو. اهو انڪار انهن واقعن مان هڪ هو جنهن جي ڪري ٻي افغان جنگ شروع ٿي.
ٻي اينگلو-افغان جنگ 1878ع شروع ٿي، جنهن جي نتيجي شير علي خان افغانستان جي راڄڌاني مان ڀڄي ويو، آخرڪار ملڪ جي اتر فيبروري 1879ع مارجي ويو. شير علي جي جانشين جي حيثيت ، يعقوب مئي 1879 برطانيه سان گنڊامڪ جي معاهدي تي دستخط ڪئي، افغانستان جي خارجي معاملن جو واحد ڪنٽرول برطانوي سلطنت جي حوالي ڪيو . هن معاهدي جي قيادت جي خلاف هڪ بغاوت ايوب خان جي ساڳئي سال آڪٽوبر استعيفيٰ يعقوب خان ڏني. سندس جاءِ تي نئون حڪمران امير ايوب خان آيو.