polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
سر ٿامس مور پنهنجي يوٽوپيا شهرن ڳوٺن جي وچ ان وٿيءَ کي ختم ڪرڻ لاءِ رٿون پيش ڪري ٿو. هو اڳ ته شهرن جي آباديءَ جي هڪ حد مقرر ڪري ٿو، ته جيئن ڪو شهر ڪراچي جيان ايڏو وڏو به نه ٿي وڃي جو ان جو لنگر سنڀاليو نه سنڀالجي. ٻيو ته هو شهرين کي فصل جي لاباري وقت ڳوٺن وڃي هٿ ونڊائڻ تي مجبور ڪري ٿو. ٽيون ته هو ٿوري ٿوري وقت کان پوءِ شهرين کي ڳوٺن ڳوٺاڻن کي شهرن رهائش رکڻ جو حڪم ٿو ڏئي، ته جيئن شهر جا ماڻهو ڳوٺاڻي زندگيءَ ڳوٺاڻا ماڻهو شهري زندگيءَ جي مختلف پاسن طور طريقن کان چڱيءَ پر واقف ٿي وڃن.
جڏهن ابن بطوطه اچي بادشاهه سان مليو تڏهن جمادي الثاني جون آخري تاريخون هيون. جيڪر هن کي ويهين تاريخ سمجهجي ته پوءِ جمالد الثاني جا ڏهه ڏينهن رجب جو سڄو مهينو شعبان جا ڏهه ڏينهن، يعني پوڻا ٻه مهينه عبادت گذاريا، جنهن کانپوءِ بادشاهه سلامت هن کي انعام اڪرام اعزاز ڏيئي نوڪريءَ ٻيهر رکيو سفير ٿي وڃڻ لاءِ چيائينس.
پر اهو مسئلو ابن بطوطه جي سفرنامي مان ئي حل ٿي وڃي ٿو. هو لکي ٿو ته ”سنڌ ٽپال ٻن قسمن جي ٿيندي آهي“ هڪڙي گهوڙي واري ٻي پيادي. گهوڙي واري ٽپال ”اولاق“ لاءِ هر چئن ڪوهن يعني ٻن ميلن تي هڪ چونڪي يا ”ڍاٻو“ هوندو آهي، انهيءَ وچ ٻه ڳوٺ ٻڌل هوندا آهن. هر هڪ ڳوٺ وٽ پيادو تيار ٿيو بيٺو هوندو آهي، جنهن جي مٿي تي ٽامي جا گهينگهرا ٻڌل هوندا آهن، اهو همراهه ٽپال جو لفافو هٿ جهلي، گهينگهرن واري لٺ هٿ کڻي وٺي ڊوڙندو آهي. اڳتي وري ٻيو همراهه گهينگهرن جو آواز ٻڌيو تيار ٿيو بيٺو هوندو آهي. هيءَ ٽپال گهوڙن کان به جلد پهچندي آهي. هن طريقي سان تازا ميوا ڪابه گهربل شئي يا ماڻهو پنجن ڏينهن پهچي ويندي آهي.
ابن بطوطه کي بادشاهه ويندي مهل قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي جي مقبري ٺهرائڻ، ان جي سنڀال غريبن جي کاڌي کارائڻ تي مقرر ڪري ويو، سندس وڃڻ کانپوءِ هندستان سخت ڏڪار پيو، ايتري قدر جو ماڻهو مئل گهوڙا ماڻهو جو ماس کائڻ لڳا اناج جي قيمت ڇهه درهم في مڻ ٿي وئي.
سلطان جي لشڪر به اچي وبا پکڙي پاڻ به بيمار ٿي پيو ان مهم کي اڌ ڇڏي موٽي آيو. ضياءَ الدين برني تاريخ فيروز شاهي لکي ٿو ته هن دور ڪيترا علائقا بادشاهه جي هٿ مان نڪري ويا. ظلمن ماڻهن کي قتل ڪرائڻ سان به امن امان قائم نه ٿيو. گجرات ديگير کان سواءِ ڪو به علائقو سندس هٿ هيٺ نه رهيو.
سنڌ جي سرزمين تي صدين کان وٺي سياح، مورخ، جاگرافيدان، واپاري مختلف نمونن سان قسمت آزمائي ڪندڙ ماڻهو ايندا رهيا آهن، انهن مان ڪيترن پنهنجن سفرنامن مختلف تجربن کي لکيت پڻ آندو آهي، جنهن هنن پنهنجي پنهنجي دور سنڌ جي تاريخ، جاگرافي، شهرن ماڻهن بابت انتهائي اهم معلومات ڏني آهي. اهڙا واقعا اسان کي سنڌ جي تاريخ متعلق جيڪا معلومات مهيا ڪن ٿا، اها ڪنهن ٻئي ذريعي سان ملڻ محال آهي. سنڌ جي تاريخ بابت اهڙيون ئي ڪجهه شاهديون اسان کي اٺين صدي هجري جي شروعات سنڌ ايندڙ هڪ عرب سياح ابن بطوطه جي لکيل سفرنامي مان ملن ٿيون:
ابن بطوطه جو پورو نالو محمد بن عبدالله هو. پاڻ 24 فيبروري 1304ع/17 رجب 703هه سومر جي ڏينهن، مراڪش جي شهر طنجه ڄائو هو. ابن بطوطه سندس خانداني لقب هو، اهو خاندان مراڪش اڃا به موجود آهي. ابن بطوطه جڏهن پنهنجي سفر جي پڄاڻي ڪري 755هه وطن واپس وريو ته کيس اتي هڪ شهر قاضيءَ جو عهدو ڏنو ويو، جيڪا سندس خانداني ڪِرت هئي،
ابن بطوطه هندستان تمام وڏو عرصو رهيو مختلف علائقا گهميو، ان دوران هن کي ڪيترا چڱا خراب واقعا پيش آيا، پر هن مضمون صرف سنڌ متعلق بلڪ خاص طرح سيوهڻ سان لاڳاپيل واقعن جو ذڪر ڪيو ويو آهي، جيڪي تاريخي اهميت جون حقيقتون آهن.
مٿي ذڪر ڪيل حقيقتن کان سواءِ ابن بطوطه جي سفرنامي مان نه صرف سندس ٻيو دفعو سيوهڻ اچڻ ثابت ٿئي ٿو، پر سلطان محمد بن تغلق جو سنه 742هه/41-1342ع پهريون دفعو بادشاهه جي حيثيت سيوهڻ اچي ڪافي عرصو رهڻ جي پڻ خبر پوي ٿي، جنهن کي عام طرح ليکڪن تاريخدانن بلڪل نظرانداز ڪري ڇڏيو آهي هن اهم واقعي جو ڪٿي به ذڪر نه ڪيو ويو آهي نه ئي ان جا نتيجا ڪڍيا ويا آهن ته اهي ڪهڙا سبب هئا، جن جي ڪري هندستان جو بادشاهه وڏو سفر ڪري سنڌ آيو ڪيترا مهينا سيوهڻ اچي رهيو. سڀ کان پهريائين ابن بطوطه جي ان بيان کي هوبهو ڏسڻ گهرجي ته جيئن سمجهڻ آساني ٿئي.
مٿئين واقعي مان تاريخي معلومات خاص طرح سمن جي طاقت اچڻ هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق جي ڪارندن خلاف بغاوت جون شاهديون ملن ٿيون، جيڪا سنه 733هه جي ذوالحج مهيني مطابق 1333ع جي آگسٽ مهيني ٿي گذري هئي.
مٿئين واقعن مان هن ڳالهه جي تصديق ٿئي ٿي ته سنڌ جا حڪمران ”سومرا“ توڻي ”سمه“ جيڪي سنڌ جي لاڙ وارن علائقن تي حڪومت ڪندا هئا، دهليءَ جي سلطانن جي ڪمزوري جو فائدو وٺي اچ ملتان تائين ملڪ قبضو ڪري ويندا هئا ڪڏهن دهلي مان لشڪر ڪاهي اچي سندن طاقت کي تباهه ڪير کين سنڌ جي لاڙ واري پاسي ڏي ڌڪي ڇڏيندو هو. جڏهن وري سلطاني طاقت ڪجهه ڪمزور ٿيندي هئي يا انهن جا گهرو جهيڙا سندن طاقت کي ختم ڪري ڇڏيندا هئا ته سنڌي جوڌا پنهنجي آزادي کي قائم رکندي غلاميءَ جو ڳٽ ڳچيءَ مان ڪڍي ڪڍي آزاديءَ جو اعلان ڪندا هئا.
ابن بطوطه جي بيان مان سنڌ جي لاهري بندر جي سالياني اپت سنڌ جي بندرن تي ٿيندڙ واپار جهاز راني جي خبر پوي ٿي – جيڪو ان دور جي وڻج واپار جي ترقي جو هڪ اهم ثبوت آهي. معلوم ٿئي ته ان دور لاهري بندر ئي سنڌ جو اهم سامونڊي بندر هو، جتي پرڏيهه کان جهازن وسيلي مال اچي لهندو هو، جتان درياهه خشڪيءَ وسيلي اهو مال سنڌ، هندستان افغانستان جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويندو هو.
هن بيان مان اهو پڻ معلوم ٿئي ٿو ته محمد بن تغلق جي دور لاهري بندر به سندس هٿ هيٺ هو، جنهن جي جاگير هڪ خراساني امير جي حوالي ڪئي وئي هئي، جيڪو آمدني جي ويهين پتي پاڻ کڻندو هو، جيڪي ٽي لک دينار ٿيندا هئا.
ابن بطوطه ٻڌائي ٿو ته سنڌ جي امير الامراء عماد الملڪ سرتيز سان گڏ ملتان مان قاضي علالملڪ فصيح الدين خراساني به مددگار ٿي پنهنجي لشڪر سان سيوهڻ آيو هو – هن کي اڳتي لاهري بندر وڃڻو هو، جيڪو ان جي علائقي سميت هن کي سلطان محمد بن تغلق جاگير ڪري ڏنو هو. ان وقت لاهري بندر جو ساليانو محصول سٺ لک دينار هوندو هو، جنهن مان ويهين پتي يعني ٽي لک دينار جاگيردار کي ملندا باقي بادشاهه محمد بن تغلق جي خزاني ستونجاهه لک دينار جمع ٿيندا هئا. لاهري بندر هڪ وڏو شهر بندر گاهه هو، جتي يمن فارس جا تمام گهڻا جهاز واپاري ايندا هئا.
سنڌ جو امير الامراء عماد الملڪ سرتيز سلطاني بادشاهه محمد بن تغلق جو ناٺي فوج جو سپہ سالار هو، جنهن کي بادشاهه بغاوتن کي منهن ڏيڻ ڏکين پرڳڻن جي انتظام لاءِ مقرر ڪندو هو. کيس ڪجهه عرصو ديوگير جي باغين کي منهن ڏيڻ لاءِ پڻ موڪليو ويو هو. اتان دکن جي بغاوت کي ختم ڪرڻ لاءِ موڪليو ويو هو، جتي دولت آباد جي لشڪر جي اڳواڻ سردار حسن گنگو سان مقابلو ڪندي سنه 748هه مارجي ويو. سردار حسن پوءِ ابوالمظفر علاؤالدين حسن گنگو جي نالي سان دکن جي بهمني سلطنت جو باني ٿيو.
مٿئين بيان مان اهو سمجهڻ آسان ٿي پيو ته ابن بطوطه کي هندستان جي بادشاهه محمد بن تغلق جي سيوهڻ ڇهه مهينا نه پر وڌ وڌ هڪ مهينو لڳو هوندو، پر هن مان اهو ثابت ٿئي ٿو ته بادشاهه ٽن مهينن کان وڌيڪ سنڌ جي سرزمين سيوهڻ تي ترسيل هو. پر اهڙو احوال سواءِ هن سفرنامي جي ٻيو ڪٿان به ملي نه سگهيو آهي، جنهن جي آڌار تي سندس سيوهڻ اچڻ جو ڪو واضح سبب بيان ڪري سگهجي. جڏهن ته بادشاهه جي ٻن سالن کان وڌيڪ عرصو ڏڪار وبا سبب دارالحڪومت کان ٻاهر رهڻ جي شاهدي ملي ٿي.
ابو عبدالله بن محمد عبدالله اللواتي ابن بطوطا سياح ٿي گذريو آهي. پاڻ 1303ع مراڪش جي شهر طنجه شهر ڄائو. 21 سالن کان پوءِ حج ڪرڻ واسطي مڪي روانو ٿيو. هن کي سير سفر جو شوق ٿيو. هن مديني شريف کان سفر شروع ڪيو تقريباً سڄي دنيا جو سير ڪرڻ کانپوءِ واپس پنهنجي وطن وريو. هن سفر دوران عجيب غريب ماڻهو واقعا ڏٺا. انهن جا حالات هڪ سفر نامي قلمبند ڪيائين. هن 28 سالن تائين دنيا جو سير ڪيو. اٽڪل 75 هزار ميلن جو سفر طَي ڪيائين. هو سنڌ به آيو.
جتي هن سن 68- 1369ع/ 70- 771هه وفات ڪئي. هن پنهنجو سفر ٻاويهن سالن جي عمر يعني سنه 1326ع / 726هه شروع ڪيو. اٺن سالن جي سير سفر کان پوءِ ابن طوطه ٽيهن سالن جي عمر ڪابل کان هلي اچي پهرين محرم 734هه/ ٻارهين سيپٽمبر 1333ع آچر جي ڏينهن سنڌو درياهه تي پهتو. ابن بطوطه جي سفرنامي مان معلوم ٿئي ٿو ته هو بولان لڪ بلوچستان مان لنگهي ڪاهان کان ٿيندو، جيڪب آباد ضلعي مان ڪٿان اچي سنڌ داخل ٿيو هوندو.
ابن بطوطه سيوهڻ مان ان خراساني جاگيردار سان سن 734هه/1333ع پنج ڏينهن سنڌو درياهه سفر ڪري لاهري بندر ويو اتي پنج ڏينهن رهي بکر اچي کان ٿيندو ملتان هليو ويو، جتان مختلف شهرن کان ٿيندو وڃي دهليءَ سلطان محمد بن تغلق جي درٻار پهتو، جيڪو غير ملڪين کي وڏا انعام اڪرام عهدا ڏيندو هو. اهي سڀ ابن بطوطه به حاصل ڪيا.
ابن بطوطه موجب جمادي الاول جي نائين تاريخ بادشاهه معبر جي بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ لشڪر سان روانو ٿيو. ابن بطوطه سال سنه 742هه ڏنو آهي. ٻنهي حوالن کي گڏي اها تاريخ 9 جمادي الاول 742هه مطابق 21 آڪٽوبر 1341ع آچر جو ڏينهن سمجهيو ويندو.
بادشاهه جي سنڌ اچي هڪ وڏو عرصو سيوهڻ رهڻ جي هن واقعي جي ابن بطوطه جي سفرنامي کانسواءِ ٻئي ڪنهن به حوالي مان خبر ڪانه ٿي پوي نه ئي اهو معلوم ٿي سگهي ٿو ته سلطان جي اچڻ سبب ڪڙو هو.
هن بيان مان خبر پوي ٿي ته محمد بن تغلق شاهه هندستان جو بادشاهه ٿيڻ کانپوءِ پهريون دفعو سنڌ سنه 742هه/1341ع اچي گهٽ گهٽ ٽي مهينا سيوهڻ رهيو هو.
خلافت تحريڪ جي وقت شيخ صاحب جي مولانا محمد علي جوهر مولانا شوڪت عليءَ سان واقفيت پيدا ٿي هئي، ان ڪري کيس ٻاهر هندستان جي وڏن سياسي جلسن گهرائڻ جي ڇڪ ٿيڻ لڳي. ان ڏس شيخ صاحب جن مکيه اجلاسن حصو ورتو يا نمائندگي ڪئي، تن مان ڪي هيٺ ڏجن ٿا.
10 سيپٽمبر 1930ع تي، بمبئي ڪائونسل جي چونڊ مسلمان ووٽرن شيخ صاحب کي ڪراچي ضلعي جو نمائندو ڪري موڪليو. 1933ع غازي عبدالقيوم نالي هڪ پٺاڻ، نٿورام نالي هڪ هندوءَ کي پيغمبر صلعم خلاف توهين آميز ڪتاب لکڻ ڪري چيف ڪورٽ ڪيس هلندي، قتل ڪري ڇڏيو. مٿس ڪيس هليو کيس ڦاسيءَ جي سزا ملي.
1949ع آل پاڪستان عوامي جماعت، خان عبدالغفار خان جي اڳواڻيءَ هيٺ ٺهي، سنڌ ان جي شاخ جو صدر شيخ عبدالمجيد سنڌي ٿيو، پوءِ 1953ع سنڌ اسيمبليءَ جي چونڊ وقت عوامي محاذ جماعت ٺهي ته شيخ صاحب ان جو به صدر رهيو. اڳتي هلي جڏهن سنڌ کي پنجاب سان گڏي ونيونٽ قائم ڪيو ويو، تڏهن شيخ صاحب هڪ ڪتاب لکيو ’اينٽي ونيونٽ ڪانفرنس‘ گهرائي، جنهن جي سنڌ برانچ جو صدر به شيخ صاحب هو.
بعد لاهور ، پاڪستان نيشنل عوامي پارٽي قائم ٿي، جنهن جو خان عبدالغفار خان صدر ٿيو ان جي سنڌ شاخ جو شيخ صاحب صدر چونڊيو ويو. آخر جڏهن مولانا عبدالحميد ڀاشاني عوامي ليگ کان ڌار ٿيو ان جي مشوري سان ڊاڪا ڪنوينشن سڏائي، آل پاڪستان نيشنل عوامي پارٽي ٺاهي وئي، تڏهن شيخ صاحب ان جو مرڪزي نائب صدر سنڌ شاخ جو صدر ٿيو.
خان عبدالغفار خان مولانا ڀاشاني براعظم هند پاڪ جا بهترين سياسي اڳواڻ، سڀ کان گهڻي قرباني ڏيڻ وارا محبوب عوامي ليڊر هئا، جن جي فهم فراست جو هرڪو قائل هو، پر اهي به شيخ صاحب جي صلاح کي هر سياسي مسئلي لاءِ ضروري سمجهندا هئا. جي. ايم. سيد شيخ صاحب بابت لکي ٿو ته، ”منهنجي حالت اها هئي جيڪا حضرت عمر رضه، حضرت علي عليه السلام بابت ظاهر ڪئي هئي ته علي عه نه هجي ها ته عمر رضه گمراهه ٿي وڃي ها. جيڪڏهن شيخ صاحب جي صلاح رهبري مونکي نصيب نه ٿئي ها ته مون کان ڪيتريون وڏيون غلطيون ٿي وڃن ها، جن جو ازالو ڪرڻ مشڪل ٿي پوي ها.“
شيخ صاحب ونيونٽ واري زماني صدارتي چونڊن ايوب خان جي مقابلي محترمه فاطمه جناح جي مدد ڪئي مٿس پاڪستان جي مکيه اڳواڻن سان گڏ بغاوت جو ڪيس داخل ڪيو ويو. باوجود ان جي هو ونيونٽ کي ٽوڙائي، سنڌ جي صوبائي خودمختياري وٺي ڏيڻ، جمهوري آئين بحال ڪرڻ بنيادي انساني حقن حاصل ڪرڻ لاءِ جدوجهد ڪندو رهيو.
هن جا سنڌ جي سياستدانن سائين جي. ايم. سيد، حيدر بخش جتوئي، قاضي فيض محمد ٻين سان بهترين تعلقات هئا. هو زندگيءَ جي آخري لمحن تائين ونيونٽ جو سخت مخالف رهيو. 1969ع سڪرنڊ هاري ڪانفرنس بيماريءَ جي باوجود شرڪت ڪئي هئائين. بهرحال شيخ انهن خوشنصيب سياستدانن مان هو، جن پنهنجي زندگيءَ ونيونٽ کي ٽٽندي ڏٺو.
زندگيءَ جي آخر لمحن شيخ صاحب، پنهنجن جي بيقدري زماني جي ناسازگاريءَ سبب ذهني طرح پريشان رهيو سندس ڪجهه وقت ذهني توازن به ٺيڪ نه رهيو. جڏهن به ڪي نوجوان ساڻس مـلـڻ ويندا هئا، ته کـين چوندو هو ته اسان کي جيڪي ڪرڻو هو سو ڪري چڪا سين، هاڻي اسان جون سموريون اميدون اوهان نوجوانن جي نسل سان وابسته آهن. ابا، مان نااميد ناهيان، منهنجون اوهان ئي اميدون آهن.
باوجود ان جي سندس موجودگي سنڌ جي قومي ڪارڪنن لاءِ اتساهيندڙ رهي. سائين جي. ايم. سيد آخري وقت تائين سندس ساٿي رهيو. خان محمد پنهور، شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ بابت سنڌي پبليڪيشن جي شيخ عبدالمجيد سنڌي نمبر کانسواءِ سندس زندگيءَ تي هڪ ڪتاب ’ٻري جن ٻاري‘ شيخ صاحب جي الوحيد ڇپيل ڪالمن تي مشتمل ڪتاب ’نعره مستانه‘ پڻ ڇپائي پڌرو ڪيو.
سنڌ اندر جيڪي نوجوان پڙهيل هندو مسلمان ٿي چڪا هئا، تن لاءِ روزگار جي وسيلن مهيا ڪرڻ، تعليم ڏيارڻ، آباد ڪرڻ، تنظيم هيٺ آڻڻ کين صحيح اسلامي تعليمات کان آگاهه ڪرڻ لاءِ، 1926ع هڪ نومسلم ڪانفرنس سڏايائين.
شيخ صاحب الوحيد کي مسلمانن جي بيداري تنظيم لاءِ هڪ ادارو بنائي ڇڏيو. سنڌ مان ڪيترا نوجوان ڪارڪن ان اچي گڏ ڪيائين. شيخ عبدالسلام، مير الهبخش خان ٽالپر، قاضي خدابخش ، قاضي عبدالرحمان، دين محمد عليگ، مولانا دين محمد وفائي سڀ هن اداري جا سرگرم ڪارڪن ٿي ڪم ڪرڻ لڳا.
سندس طبيعت جو لاڙو ننڍپڻ کان وٺي حق جي ڳولا طرف رهندو هو. هميشه پنڊتن بزرگن جي مجلسن صحبتن جو خواهشمند هوندو هو. سندس اسلام ڏانهن راغب ٿيڻ جو پسمنظر بيان ڪندي جي. ايم. سيد شيخ صاحب جي زباني ٻُڌل هيٺيان ٽي واقعا بيان ڪيا آهن:
هڪ ڀيري هندن جي ٻن فرقن، سناتن ڌرم آريا سماج جي وچ مذهبي بحث لاءِ سميلن ڪٺو ٿيو، جنهن کي ٻڌڻ لاءِ هي به ويو، اتي ڏٺائين ته ٻئي هڪٻئي تي سخت نقطه چيني ڪري رهيا آهن، جيڪا ڳالهه کيس پسند نه آئي غمگين ٿي گهر پهتو. ڀيڻ جي پڇا تي غمگينيءَ جو ڪارڻ اهو ٻڌايائين ته مذهبي ڳالهين هڪٻئي کان جدا راءِ رکڻ تي حملا ڪرڻ ٺيڪ ڪم ناهي. مسلمان جيڪڏهن ڌار مذهب رکن ٿا ته انهن کي برو ڀلو چوڻ نه گهرجي. سندس ڀيڻ کيس جواب ڏنو ته توهان ٺيڪ چئو ٿا، هر مذهب خوبيون آهن، مسلمانن به عمديون ڳالهيون آهن. کيس ڀيڻ جي اها ڳالهه ڏاڍي وڻي.
هڪ ڀيري کيس ٻه ڪتاب مليا، بائبل قرآن، جيڪي هن ميز تي رکي پڙهڻ شروع ڪيا. هندو ڇوڪرا قرآن ڏسي مٿس کلون ڪرڻ لڳا ته تون مسلمان آهين ڇا، جو اهو ڪتاب پڙهين پيو. سندن اهڙي بيجا روش هن جي دل سخت ردعمل پيدا ڪيو.
شيخ صاحب ننڍپڻ کان وٺي حق سچ جو ڳولائو هو. سندس خاندان جيتوڻيڪ مذهبي قسم جو هو، پر ٻارن کي ڪا باقاعدي مذهبي تعليم نه ڏني ويندي هئي، سندس خاندان اصل سناتن ڌرم جو پوئلڳ هو، پر عملي طور سڀئي آريا سماج جا پوئلڳ هئا. بهرحال مذهبي تعليم نه هئڻ جي باوجود شيخ صاحب پنهنجن دوستن سان گڏجي مندرن پوڄا پاٺ لاءِ ويندو هو، سندس طبيعت اسلام ڏانهن لاڙو اسڪول جي زماني کان ئي ٿيو.
شيخ عبدالمجيد سنڌيءَ جا وڏا اصل سيوهڻ کان لڏي ٺٽي اچي ويٺا هئا. هو قانون گو، عامل ڪٽنب جي نرياڻي پاڙي مان هو. سندس والد ديوان ليلارام، روينيو کاتي ملازم هو. سندس والده جو نالو ليلان هو. سندن گهر ٺٽي شهر جي تندسر محلي هو، جتي ليلارام سندس ٻه ڀائر ڪٽنب سميت رهندا هئا.
شيخ عبدالمجيد جو اصل نالو ڄيٺانند هو پاڻ تاريخ 7 جولاءِ 1889ع مطابق 8 ذوالقعد 1306هه، آچر ڏينهن جنم ورتو. شيخ صاحب پنهنجي والدين جو چوٿون ٻار هو. سندس وڏي ڀيڻ اڳ ئي گذاري وئي هئي، ٻي وڏي ڀيڻ جو نالو ڪرشنا هو، جڏهن ته سندس وڏي ڀاءُ جو نالو گيانچند هو.
ڪتي جون ڪيتريون ئي قسمون آهن جسماني طور تي ڪجھ وڏا هوندا آهن ڪجھ ننڍا ڪجھ ٿلھا ڪجھ ڊگھا، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ برطانيا هانڊي پارڪر نالي سائنسدان موجب ڪتن جي مختلف قسمن جون تبديلون واضع آهن جيڪڏهن انهيءَ طرح جي قسم نسل انساني بہ موجود هجي ها تہ انسان هڪ باربي ڊول کان وٺي وڏي هاتي جيتري مختلف قسم جي نسلن پاتو وڃي ها ڊارون موجب ڪتن جي ذريعي ڪتي جي مالڪ مختلف نسلي خصوصيتون کي مختلف ڪتن جي نسلن ظاهر ڪرائيندي اچي رهيا آهن ائين ڪتن جي نيون نسلون ٺهنديون رهيون پوءِ ڊارون سوچڻ لڳو ڇا فطرت انساني مداخلت کانسواءِ جاندار انهيءَ طرح تبديل ٿي سگهن ٿا.!
چارلس ڊارون ٻہ سو سال اڳ پيدا ٿيو هڪ سو پنجاھ سال اڳ انھن جي ذريعي فڪر انساني کي هڪ نئي راھ تي چاڙهيو هي انساني تاريخ جي هڪ عظيم پيش رفت هئي پر انجي باوجود چارلس ڊارون قبول ڪندا هئا تہ انھن جو ڪم نامڪمل آهي ڪيترن ئي سوالن جا جواب انھن وٽ بہ نہ هئا سڀ کان وڏو سوال هئو تہ ارتقاء آخر ڪيئن عمل پيرا ٿيو؟ اهوئي ڪهڙيون فزيڪل قوتون هيون جيڪي ارتقائي عمل کي ممڪن بڻائينديون آهن هي پر اسرار عمل ڪنھن ريت زندگي جي ايتري سندر وسيع رنگ ٺاهڻ ڪامياب ٿي سگھيو؟
ائين ڪيترن ئي سالن جي لڳاتار مشاهدي سخت محنت کانپوءِ چارلس ڊارون پنھنجو ڪم جي نالي سان پڌرو ڪرائيو هي هڪ انقلابي ڪارنامو هئو ان ماڻھن جي سوچ کي تبديل ڪري ڇڏيو. جي سوچ جو خاتمو ڪيو انڌي عقيدي جي مقابلي ڊارون هڪ سائنيسي نظريو پيش ڪيو جيڪو مشاهدن ثبوتن سان لاڳاپيل هئو هڪ سو پنجاھ سال کانپوءِ انجي ٿيوري کي بيالوجيڪل سائنسز جي فنڊامينٽل بنياد جي حيثيت حاصل آهي اڄ بيالوجيڪل سائنسز جي بنياد ٽن ٿيورن جي مٿي آهي
ان کان اڳ آمريڪا ماڻھو سمجھندا هئا تہ جاندار هڪ خالق بڻايا آهن صحيح ٺاهيا جيڪي ڪڏهن تبديل ناهين ٿيندا ڊارون چيو تہ جيڪڏهن ائين آهي تہ خالق مختلف جزيرن تي پاتا ويندڙ پکين جي چونڀ هڪ ٻئي کان ٿوري مختلف ڇو ٺاهي؟ اهو ڊارون جو انقلاب يعني ڊارون ازم جي شروعات هئي انھن ارجنٽائن مان گڏ ڪيل پنڊ پهڻ جو مشاهدو ڪيو جيڪي جاندار ختم ٿي چڪا هئا پر انھن جي ويجھڙائي شڪل هڪجهڙائي جاندارن هاڻ بہ ڏکڻ آمريڪا موجود آهي ان مشاهدي مان ڊارون کي وڌيڪ ثبوت ملي ويا تہ جاندار تبديل ٿيندا رهندا آهن
ڊارون کي ننڍپڻ کان ئي فطرت سان پيار هئو ننڍي عمر کان باغ بھار انکي پسند هئو اسڪول اهو هڪ ڪمزور شاگرد هئو سندن جو پيءَ هڪ ڪامياب فزيشن هئا اهو ڊارون جي مستقبل جي باري پريشان هوندو هئو ڊارون کي ڊاڪٽر بڻائڻ پئي چاهيو انڪري انھن ان کي ميڊيڪل ڪاليج اماڻي ڇڏيو ان زماني آپريشن کان پھريان مريض کي بيهوش ڪرڻ جو طريقو اڃان دريافت نہ ٿيو هئو نواجون چارلس ڊارون ان طرح جو آپريشن ڏسي ڪري ميڊيڪل ڪاليج کي ڇڏي ڀڄي ويو وري ٻيھر اتي نہ آيو
اھو ڪيمبرج يونيورسٽي ويو جتي انھن پنهنجي ننڍپڻ جو شوق ٻيھر زندھ ڪيو هو نيچرل قدرتي هسٽري تاريخ دلچسپي وٺڻ لڳو ان علم نباتات جيالوجي نيچرل سائنسز جي باري ڄاڻڻ شروع ڪيو ائين هو فيلڊ سائنٽسٽ نيچر قدرتي لسٽ جي طور تي مشھور ٿي ويو هو ڏکڻ آمريڪا جي ويجھو سمنڊي پاڻي جي سروي ڪندڙ ٽيم شامل ٿي ويو ان مشن جو ڪپتان هڪ پڙهيل لکيل سائنٽيفڪ ماڻھو ھئو هي پاڻ نيچرل سائنس تي ڳالھ ٻول ڪندا رهندا هئا هي مشن پنج سال تائين جاري رهيو
ارجنٽائنا جي ويجھو ڊارون کي ڪجھ اهڙن جانورن جا پنڊ پهڻ مليا جيڪي هاڻي دنيا مان ختم ٿي چڪا آهن هو انھن پنڊ پهڻ زندھ جاندارن جي ڍانچن واسطو ڳولهڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هئو تہ گلاپاگوس نالي جزيري ڊارون کي هڪ عظيم تحفو ڏنو گلاپاگوس ٽيھ جزيرا موجود آهن اتي ڪجھ اهڙا جاندار بہ پاتا ويندا آهن جيڪي دنيا ٻئي جڳھ تي ناهين پاتا ويندا جيئن گرم پاڻي ترڻ وارا پينگوئنز ڇھ سو پاونڊ وزني ڪوميون سمنڊ ترڻ وارو وزني ليزرڊ ايگوانا
ڇا اوهان ڪڏهن زندگي جي وڻ يعني ٽري آف لائف تي غور ڪيو آهي؟ زندگي اسان جي ويجھو ڪيترين شڪلن موجود آهي؟ نوي هزار قسم جا پکي ٽي سو پنجاھ هزار قسمن جا جيت ماڪوڙا اٺاويهه هزار قسمن جون مڇيون چار پيرن جا ٻہ ملين کان وڌيڪ قسم جي زندھ جاندار جن اسان انسان صرف هڪ قسم هي تہ آهيون پر آخر ڇو ايترن گھڻن قسمن جا جاندار ڇو زندھ آهن هي سڀ ڪيئن وجود آيا هاڻي اچو ان ماڻهون ڏا هلون ٿا جنھن انھن سوالن جا جواب ڏنا
ڊارون موجب فطرت ھڪ جنگ جو ميدان آهي جتي سڀ جاندار پنھنجي بقا لاءِ وڙهي رهيا آهن جيڪو آخر ڪار ڪنھن بہ موت تي ختم ٿي ويندي آهي فطرت موت گهڻو ڪري گھڻي خطرناڪ هوندي آهي انھي وحشيت جي اندر ڊارون کي پنھنجو جواب ملي ويو ڊارون موجب اها وحشت هڪ تخليقي طريقيڪار آهي اهوئي جاندار جن جي جسماني بناوت فطرت موجود خطرن جي مقابلي لاءِ صحيح هوندي آهي اهوئي بچي ويندا آهن جن جي نہ اهوئي وحشيت جو شڪار ٿي ويندا آهن
گلاپاگوس جزیري موجود ڪيترين ئي قسمن جون چونڀ پوئتي مظبوط وجھي هئي ڊارون موجب پکي ان کي هٿيار طور استعمال ڪندا هئا جنھن جزيري تي انجي خوارڪ سخت چادر کي اندر کان ٽوڙي ڪري ڪڊهڻي پوندي هئي پکين جي چونڀ ٿلهي مظبوط هوندي هئي ٻئي جزيري جا پکي وڏي چونڀ رکندا هئا ڇوجو انجي خوارڪ هڪ گول گل اندر موجود هئي هي اهوئي فرق مختلف جزيرن مختلف وجھن جي ڪري موجود هيون انھن پکين جي بقا لاءِ ضامن هيون
هڪ ڪامن انسسٽر مان وڏي عرصي تائين نسل در نسل جاندار بدلبا رهندا آهن انھن جي جسماني ڏانچي تبديليون اينديون آهن ڪجھ ختم ٿيندا رهيا ٻيا فطرت جو مقابلو ڪندي زندھ رهڻ ڪامياب ٿي ويا نتجين نيون قسمون ٺهنديون رهيون جيڪي جسماني طور تي پنھنجي خاندان کان مڪمل مختلف هيون هي اربن سالن جو سفر آهي جيڪو هاڻي بہ جاري آهي ڊارون ان عمل کي ڊسنٽي ماڊيفڪيشن جو نالو ڏنو هئو
انھن اندازو لڳايو تہ گلاپاگوس صرف هڪ قسم جا پکي پاتا ويندا هئا پر وقت سان گڏوگڏ اهوئي مختلف قسمن تبديل ٿي ويا مختلف جزيرن انھن جي چونڀ مختلف شڪلن ماحول جي حساب سان تبديل ٿي وئي اهو مسئلو ڪمين سان بہ ٿيو هڪ قسم جي ڪمي ڪنھن خاص جزيري تي رهڻ جي وجھ سان مختلف شڪلن تبديل ٿي وئي
پر هڪ مظبوط سوال هتي پيدا ٿي ٿو ڇو؟ اها ڪھڙي شي هئي جيڪا جاندارن کي تبديل ڪندي آهي ان سوال ڊارون کي گھڻو عرصو پريشان ڪيو آخر ڪار انھن هڪ عجيب مقام تي ڳولها کانپوءِ ڪامياب ٿي ويا” ڪتي جي ٻچن “
اڄ ڪنھن بہ سائنسدان کان پڇيو وڃي تہ زندگي ايتري مختلف شڪلن ڇو موجود آهي، تہ سڀني جو جواب هوندو آهي اهو ارتقائي عمل جو نتيجو آهي
ٻيو غير عرب مصنف، جنھن ھن جاءِ جي نالي جو ذڪر ڪيو آھي، اھو آھي چيني جاگرافيدان ’ڪياتان‘، جنھن جا سفرناما 785ع 805ع جي وچ ڌاري مرتب ڪيا ويا ھئا. ڪئنٽن کان وٺي ايراني نار تائين جاين بندرن جي ڳڻپ ڪندي، ھن ”تي يو“ جو ذڪر ڪيو آھي، جنھن ملڪ ھڪ وڏو درياءُ ”مي لان“ آھي. چيني اُچارپڻ آرميني جاگرافيدان جي ڏنل نالي جي ويجهو آهي سندس ان بيان جي تہ اھو ھڪ ”ملڪ“ آھي، پڻ تصديق ڪري ٿو.
ھاڻي وري عربن ڏانھن اچون ٿا، جن جي ٽن شاعرن سڀني کان پھرين انھيءَ نالي کي پنھنجي ڪلام آندو آھي. پھريون مشھور معروف شاعر ’جرير‘ آھي، جنھن قبيلي بنو تميم جي ھجو ڪندي لکيو آھي: ’شريف انسان جو ڌڪ ديبل جي ڍڳيءَ جي ڌڪ جھڙو ھوندو آھي، پر بنو تميم جو ڌڪ ٻڪريءَ جي ڌڪ جھڙو آھي‘. ھن جي ھمعصر خالد القناس پڻ ديبل جي ڍڳين جو ذڪر ڪيو آھي. انھن ٻن حوالن مان ظاھر ٿئي ٿو تھ ديبل ھڪ چڱي چراگاھ واري سرزمين واقع ھو. پر ديبل بابت وڌيڪ اھم حوالو ابن العربي جي ھڪ شعر ملي ٿو، جنھن پاڻيءَ جي پخال کي ديبلان يعني ”ٻہ ديبل) جي ھڪ ٿلھي ڪاري شخص سان تشبيھ. ڏني آھي. اھو ٻن ’ديبلن‘ جو قديم واضح ذڪر آھي.
ديبل جي باري وڌيڪ تحقيق ڪرڻ کان پھرين، اسين مٿي ڄاڻايل قديم حوالن جي آڌار تي چئي سگھون ٿا تہ اصل اھو نالو ھڪ ’ضلعي‘، ’بادشاھت‘، ’ملڪ‘ جو نالو ھو، جتي سٺا چراگاھ ھوندا ھئا جتي ٻہ ھنڌ ’ملڪ‘ جي نالي پٺيان سڏبا ھئا. جيتوڻيڪ ائين بہ ٿي سگھي ٿو تہ اھا بادشاھت يا ضلعو پنھنجي مکيہ شھر يا شھرن جي نالي پٺيان سڏبو ھجي.
جن عرب ليکڪن ديبل جو حوالو ڏنو آھي، انھن سڀني کان وڌيڪ صحيح ڄاڻو عالم البيروني ھو. ھڪ کاري، ھڪ نار ’کاري مٺي جو سنڌو‘ جيڪو فرق آھي، ان کي ھو سائنسي طريقي تي ھن ريت ٻڌائي ٿو:
”عجب آھي تھ سمنڊ کان انھيءَ جي فاصلي سنڌو ندي جھڙي درياءَ ڪنڊاون جھازن جي ھلڻ جي تڪليفن کي انھن ماڻھن نظر انداز ڪري ڇڏيو آھي، جن کي ”پڪ“ آھي تھ اھو ڪنھن زماني سامونڊي جھازن جو مشھور بندر ھو.“
ڀنڀور آثار قديمہ جي شاندار کوٽائين مان فقط ھڪ حقيقت ثابت ٿي آھي تھ: پوري خاطريءَ سان چئي سگھجي ٿو تھ اھا جاءِ عرب دور جي عرب تاريخ واري ديبل جي جاءِ آھي. پر آثار قديمھ وارن ھن دعويٰ ڪرڻ تڪڙ ڪئي تھ:
مولائي شيدائي لکي ٿو تہ:سنڌ جي قديم توڙي جديد تاريخن ڪنهن به مؤرخ ڪين ڏيکاريو آهي ته ديبل جا بحري قزاق ڪير آهن. عرب انهن ڊاڪن کي ’بوراج‘ سڏيندا هئا. اوهين پڙهي چڪا آهيو ته اسلام کان اڳ به اهي دريائي ڌاڙيل تجارتي جهازن کي لٽيندا هئا. سندن خوف ڪري، حيره جي آل منذر اميرن حيره کي ساساني فرمان روائن اُبله جي بندر کي مضبوط قلعا ڏياريا هئا. ان کان سواءِ وڏن جهازن تي پنج پنج سؤ ملاح رهندا هئا، جي پاڻ سان آتشي مادا به ساڻ کڻندا هئا. مڪران جو ڪنارو، ديبل سومناٿ گجرات ڌاڙيلن جا مکيه اڏا هئا.
بزرگ بن شهريار ڪتاب ’عجائب الهند‘ ، علامه البيروني ’ڪتاب الهند‘ سندن ذڪر ڏنو آهي. سون مياڻيءَ کان وٺي گوادر جي بندر تائين ميڊ ڪورا ٻه قومون رهن ٿيون، جن جو گذران جهازرانيءَ مڇي جي شڪار تي آهي. گوادر جي هڪڙي ڪتبي مان پتو پوي ٿو ته سندن اصل وطن ڪڇي هو ايليٽ جي بيان موجب سندن اپر سنڌ جي مهاڻن سان مائٽي هئي. اتان نڪرڻ کان پوءِ هنن مڪران جي ڪناري کي وسايو. اهي مانگر مڇن جي هڏن مان جڙيل جهوپڙين رهندا هئا. سندن خوراڪ مڇي هئي گهوڙن کي سڪل مڇيءَ جو گوشت کارائيندا هئا.
رحيمداد خان مولائي شيدائي جنت السنڌ لکي ٿو تہ: ديبل سنڌ جو مکيه بندر واپار جو مرڪز هو. سمنڊ شهر جي ڀتين سان موجون هڻندو هو.هي شهر مهراڻ جي اولهندي واريءَ شاخ تي هو. مسعوديءَ جي بيان موجب سمنڊ کان ٻن ڏينهن جي پنڌ تي هو. ’تاريخ طاهريءَ‘ جو مصنف جو سنه 1606ع ٺٽي آيو، تنهن جي بيان موجب ٺٽي کان ٻن ڏينهن جي پنڌ تي هو. بشاري سنه 375هه ديبل جي چؤگرد هڪ سؤ ڳوٺ بيان ڪري ٿو، جن هندو واپاري رهندا هئا. .
ابن بطوطه ديبل جي کنڊرن جو معانو ڪيو هو لاهريءَ کان ستن ڪوهن جي مفاصلي تي بيان ڪري ٿو . ڏاهر جي پٽن ڪيشب جئسيه قلعي اندران مقابلو ڪيو. عرب فاتحن اَٺن ڏينهن تائين شهر جو مقابلو ڪيو . شهر وارن جو اعتقاد مندر جي گنبذ هو، جنهن تي پتل جو سوار جو مجسمو جهنڊي سميت هو، جنهن کي اميرالبحر جعوبه منجنيق جي پهرئين ڌڪ سان ڪيرائي وڌو. بت جي ڪرڻ سان شهر وارن ڦڙڦوٽ پئجي ويئي، جئسيه راتورات چئن هزارن فوجن سان شهر ڇڏي ڀڄي ويو. قلعي اندر رهيل فوج مقابلو ڪرڻ لڳي. حزيمه ڪوفي پهريون مجاهد هو، جنهن قلعي جي ديوار تي چڙهي اسلامي جهنڊي کي کوڙيو. مٿئين واقعي کان پوءِ شهر وارن هٿيار ڦٽا ڪري آڻ مڃي.
وليد بن عبدالملڪ جي ڏينهن ڪن عرب واپارين سرانديپ وفات ڪئي هئي، جن جي زالن ٻارن کي سيلون وارن اَٺن جهازن چاڙهي، خليفي لاءِ تحفن سميت، جهازن کي بصري ڏانهن روانو ڪيو. مٿين جهازن کي مخالف هوا ديبل جي ڪناري تي ڌڪي آندو، جن کي ديبل جي دريائي ڌاڙيلن لٽي، زالن ٻارن کي قيد ڪيو . مٿئين حادثي متعلق، حجاج بن يوسف، ڏاهر کي احتجاجي نوٽ موڪليو، جنهن جو جواب ڏاهر نهايت مغروريءَ سان ڏنو، ته ”ديبل جا ڌاڙيل سندس حڪم کان ٻاهر آهن.“ حقيقت سندس جواب عذر لنگ هو، جنهن حجاج جهڙي ڪهنه مشق گرگ کي اهڙو مشتعل ڪيو، جو هن دمشق جي درٻار کان سنڌ تي ڪاهه ڪرڻ لاءِ اجازت گهري.
ارغون دور سنڌي شاعري مٿان هندوستاني ڏوهيڙي جو اثر گھٽجي ويو فارسي جي ڪلام جو اثر مٿس حاوي ٿي ويو. سمن جي ڏينهن ايراني شعر جو اثر يعني بحر، قافيه تشبيهون اثر سنڌي شاعري مٿان تمام گھٽ هو. ايراني شاعر عالم ارغون دور سنڌ آيا علمِ عروض، بحر قافيه جون بندشون فارسي شعر مان سنڌي شاعري داخل ٿيون. هن دور جيڪا سنڌي شاعري هئي، ان کي ڪجهه تحريري صورت جا بنياد فرهام ڪندڙ قاضي قاضن هو. قاضي قاضن جو ديوان فارسي به آهي، پر هن جي سنڌي بيتن جو اثر شاهه عبدالڪريم بلڙي واري تي حاوي رهيو، بعد اهو اثر شاهہ عبداللطيف ڀٽائي سامي تي به حاوي رهيو.
عرب دور سنڌي شاعرن جا حوالا ملن ٿا ان دور قرآن جو سنڌي ترجمو ڪرڻ جا مثال پڻ ملن ٿا، پر سنڌ جي ليکڪن جي گھڻائي انهن کي سنڌي ادب جو دور نٿا ڪوٺين. چيو وڃي ٿو ته ڪو سنڌي مائهو بغداد ويو اتي يحيٰ بن برمڪيءَ جي روبرو هڪ جملو ”اره بره ڪنڪره، ڪرڪري مندرا“ پڙهيائين. هن جملي بابت ڪيترن ئي ماهرن جا تحقيقي مقالا ڇپجي چڪا آهن اڪثر ماهرن جي اها راءِ آهي ته اهو جملو ڪنهن آفريقي ٻولي جو آهي. جيڪو حضرت بلال رسول ڪريم صلي الله عليه وسلم جي شان چيو هيو. انهي دور ابو علي سنڌي جو ذڪر پڻ ملي جنهن جي لاءِ چيو وڃي ٿو ته پاڻ بايزيد بسطامي جا پڻ استاد هئا.
سنڌي ادب سنڌي ادبي دور جي شروعات شاعريءَ جي صورت سومرن جي دور کان ڄاڻايو ويو آهي. موجوده سنڌي لپي جي شروعات انگريز دور ٿي، ان کان اڳ سنڌي ادب کي مختلف لپين ديوناگري، خواجڪي، برهمڻي، لوهاڻڪي، گرمکي, خداآبادي يا خداوادي ٻين لپين لکيو ويندو هو. سومرن جي دور کي سنڌي ادب جو شروعاتي چيو ويندو آهي. سنڌي ادب نثري صنفن ڪهاڻي، مضمون، ناٽڪ ناول جي شروعات انگريز دور موجوده رسم الخط جُڙڻ سان ٿي. سومرن جي دور سنڌي ادب پهرين صنف مقامي جنگ نامن، رزميا داستان، عشقيا داستانن جي عام قصن سان ٿي.