polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
وڻ انسان دوست ماحول دوست ھوندا آھن. جتي انسان پنھنجي مقامي ماحول رسي بسي وڏو ٿئي ٿو ائين وڻ مقامي ماحول مطابق اثر مرتب ڪن ٿا. سائنسي ماھرن مطابق ھڪ خطي جا وڻ ٻئي خطي پوکيا وڃن ٿا، انهن ٻوٽن تي آب ھوا جا مختلف اثر پون ٿا مثال طور جنھن ٻوٽي کي آمريڪا جي آبھوا زمين راس ھجي، ٻئي خطي منتقل ڪرڻ سان اھو نئين ماحول سان ڪراس ريئيڪشن ٿي سگهي ٿو.
"هي هڪ غير ضروري وڻ آهي، ان جي جا تي اسان کي وڌ کان وڌ نم پوکڻ گهرجي ڇاڪاڻ تہ هي وڻ پري کان تہ سائو نظر اچي ٿو پر انهي جو ڊگهي مدي ڪو گهڻو فائدو نہ آهي. جيئن تہ اهو جلدي وڏو ٿي وڃي ٿو، ان ڪري انهي کي گهڻي کان گهڻو پوکيو ٿو وڃي. نہ تہ اهو وڻ اسان جي ماحول مطابق آهي نہ ئي انهي ڪو ميوو يا گل لڳي ٿو. ان ڪري ڪجھ ميويدار گلن وارا وڻ پوکيا وڃن".
انٹر نیشنل جرنل آف فارمیسي اینڊ فارماسیوٽیڪل ریسرچ شايع ٿيندڙ ھڪ تحقيق مطابق ڪونوڪارپس جو ٻوٽو زھريلو ناھي. تجربي وڻ جي پنن جو رس ڪوئن کي پياريو ويو ۔ ڪوئا مرڻ کان بچي ويا پر جن ڪوئن کي وڌيڪ رس پياريو ويو انهن جي جيري بڪين بيماري جون علامتون ظاھر ٿي ويون.
سنڌ جي شھر ڪراچي يونيورسٽي آف ڪراچي جي محقق ڊاڪٽر انجم پروين ان جي ساٿين ڪراچي جي فضا موجود پولن ايلرڄي جو مشاھدو ڪيو. ھن تجربي مان پتو پيو تہ ڪراچي جي مختلف 32 وڻن پولن ايلرڄي موجود ھئي جن مان 12 ٻوٽن جي پولڻ ايلرڄي انساني صحت لاء نقصانڪار آھي.
"هي وڻ لوڻياٺو آهي. انهي جو پن جتي بہ ڪري ٿو، اتي ڪلر پيدا ڪري ٿو. سنڌ جيڪي بہ ماڻهو وڻ ٻهراڙين پوکين ٿا، انهن مان ڪوبہ ماڻهو پنهنجي گهر اهو وڻ نٿو پوکي ڇاڪاڻ تہ نہ اهو ٿڌي ڇانو جو احساس ڏياري ٿو نہ ئي ڪو پکي ان آکيرو جوڙي ٿو“.
جرنل آف فارماسوٽیڪل، بائیولوجیڪل اینڊ ڪیمیڪل سائنسز شايع ٿيل تحقيق مطابق ڪونوڪارپس جو ٻوٽو آرائشي گلن جي ڦٽڻ رڪاوٽ جو سبب بنجي ٿو. ڪونوڪارپس جي پاڙن مان نڪرندڙ مادو آرائشي گلن جي ڦٽڻ جي صلاحيت کي 40 سيڪڙو گهٽ ڪري ٿو.
اسلام آباد کي سرسبز بنائڻ لاء گل توت پوکيا ويا، اھي تيزي سان وڌندا رھيا ايترو جو ماحول لاء خطري جي علامت بنجڻ لڳا. پاڪستان ميڊيڪل ريسرچ مطابق اسلام آباد آسپاس جا 45 سيڪڙو رھواسي گل توت جي ڪري ايلرڄي مبتلا ٿي ويا.
مورو واسي دوست اڪرم چانڊيو جي اکين ڏٺي تجزيي مطابق ڪونو وڻ جنھن زمين آھي، ان جي ھيٺان فصل ڀل ڪري وڃي ٿو يا ايتري اپت نٿو ڏئي. ڪونو جا پن جيئن ھيٺ ڪرن ٿا تہ اتي ڪلر وارو ماحول پيدا ڪن ٿا اتي ڪوبہ ٻوٽو نٿو نسري.
نباتات جا ماھر ھي دلچسپ حيرت انگيز انڪشاف ڪن ٿا تہ جيتوڻيڪ ٻوٽن کي دماغ اعصابي گهرڙا نہ ٿين ٿا پر ڪجھ قسمن جا ٻوٽا پنھنجي حد ڀر ٻين ٻوٽن جي مداخلت پسند نٿا ڪن مطلب ھن سلسلي ٻوٽا خود غرض ٿين ٿا.
نمي جي وڌيل مقدار انساني صحت لاء نقصانڪار ھئڻ کان علاوا فصلن تي ڪيڙن مڪوڙن جي حملي جو سبب بنجي رھي آھي. 1950ع غير مقامي ٻوٽن جي نباتاتي حملي جو مسئلو محسوس ڪري ورتو ھو پر ان جي آگاھي ھاڻي ٿي رھي آھي.
اھڙي طرح ايران ڪونوڪارپس کي شھرن لڳائڻ تي پابندي ھنئي. اگسٽ 2016 تي ڪمشنر ڪراچي شھر ڀر ڪونوڪارپس جي خريد وڪري تي پابندي ھنئي پر ڪراچي شھر ٻڌائي سگهي ٿو تہ ان پابندي تي ڪيترو عمل ٿيو آھي.
1992ع منعقد ٿيل سي بي ڊي . جي ارٿ سمٽ جي ڪنوينشن دستخط ڪندڙ 161 ملڪن ھي مطالبو ڪيو ھو تہ اھڙا غير مقامي ٻوٽا، جيڪي ماحولياتي سرشتي مقامي ماحول لاء خطرو ھجن، انهن کي روڪيو وڃي.
ڪويت ھي وڻ 1988 آندو ويو. قطر 2011ع آبادين ڪونوڪارپس جي لڳائڻ تي پابندي لڳائي. ڪويت 2014ع ڪونوڪارپس کي شھرن اھڙين جڳھن تي اپائڻ جي پابندي ھنئي جتان پائيپن جو گذر ٿئي ٿو.
ھن وڻ مان ڪجھ زھريلا مادا خارج ٿين ٿا جيڪي جانورن توڙي انسانن لاء نقصانڪار آھن. جامع ڪراچي جي ڊاڪٽر ظفر اقبال شمس جي شايع ٿيل تحقيق مطابق
تحقيق مطابق ڪونوڪارپس جي پنن 31 قسمن جا مختلف ڪيميائي مادا پاتا وڃن ٿا جيڪي ڪنھن نہ ڪنھن حوالي سان جانورن ۔ ٻوٽن انسانن لاء فائدي يا نقصان جو سبب بنجن ٿا.
ماحولياتي آلودگي کان بچڻ لاء پاڪستان ڪونوڪارپس پوکيا ويا جيڪي پڻ اسان جي ماحول سان مطابقت نٿا رکن. ماحول سان مطابقت نہ رکڻ ڪري ھن وڻ بہ ابتا ردعمل ڏيکاريا.
قدرت مختلف خطن نباتاتي قسم تخليق ڪيا. ھرھڪ ٻوٽو پنھنجي خطي جي حوالي سان ڪانڪا افاديت رکي ٿو پر ضروري ناھي تہ اھو ٻوٽو ٻئي خطي ساڳا فائدا رکندو ھجي.
اھڙي طرح امریڪن جرنل آف پلانٽ سائنسز شايع ٿيندڙ تحقيق ھي ڳالھ سامهون آئي آھي تہ ڪونوڪارپس جو ٻوٽو مڪئي راون جي ڦٽڻ رڪاوٽون وجهي ٿو.
اھڙي طرح جنوبي آمريڪا مان درآمد ڪيل واٽر فرن گل بڪاولي جي جارحانا پکيڙ منفي اثرن جي ڪري سنڌ جي آبي سرشتي لاء لاء خطرو بنجي چڪا آھن.
ماھرن جي مطابق سفيدي جو وڻ 24 ڪلاڪ ساڍا سترنھن لٽر پاڻي پئي فضا ڇڏي ٿو جنھن جي ڪري فضا نمي جي مقدار اضافو ٿي رھيو آھي.
ڪونوڪارپس جي وڻن جي عام ٿيندي ئي مقامي پکي گهٽجي ويا ٻين علائقن لڏپلاڻ ڪري ويا ڇوجو مقامي پکي ھن وڻ تي ويھڻ پسند نٿا ڪن.
هاڻوڪي ڪراچي جي جڳهه تي واقع قديم ماهي گيرن جي بستين مان هڪ جو نالو ڪولاچي جو ڳوٺ هيو. انگريزن اڻويهين صدي هن شهر جي تعمير و ترقي جا بنيادَ وڌا. 1947ع پاڪستان جي آزادي جي وقت ڪراچی کي نيئن ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو. ان ڪارڻ شهر لکين مهاجر اچي آباد ٿيا. پاڪستان جي گاديء جو هنڌ بين الاقوامي بندرگاھ هئڻ جي ڪارڻ شهر صنعتي سرگرميون ٻين شهرن کان پهريان شروع ٿي ويون. 1959ع پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ اسلام آباد نئيو ويو پر ڪراچي جي آبادي معيشت ترقی جي رفتار گهٽ ناهي ٿي۔.
1843 ڪمپني سرڪار جي ميجر جنرل چارلس نيپيئر مياڻيءَ جي جنگ کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو انھن 1854 ڪراچي پورٽ قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو کيس روڊن ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن پنجاب سان ملايو ويو.برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين اينگلو افغان جنگ جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي گيريزن جي درجي واري ھئي. 1865
ڪراچي 52 24 اتر 03 67 اوڀر تي واقع آهي. ھن جو شمار بيٽا ورلڊ سٽي ٿئي ٿو. شھر پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي مالياتي مرڪز آھي ء پاڪستان جو ڪاسموپوليٽن شھر آھي. ڪراچي دنيا جو ٻارهون وڏو شھر آھي۔ ڪراچي پاڪستان جي صوبي سنڌ جو گادي جو ھنڌ آھي۔ ڪراچي شهر عربي سمنڊ جي ساحل تي سنڌو ٽڪور جي اتر اولهه قائم آهي.
پاڪستان جي سڀ کان وڏي بندرگاھ ھوائي اڏو بہ ڪراچي قائم آھي۔ ڪراچي 1947ع کان 1960ع تائين پاڪستان جي گاديء جو ھنڌ بہ رھيو. ڪراچي شھر نه رڳو سنڌ جو ڪاروباري مرڪز آهي، پر هن خطي جو هڪ اهم بندر پڻ آهي.
ھي شھر انڊين زميني پليٽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: خاسا واريون ٽڪريون ملري واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي نارٿ ناظم آباد اورنگي وچ آھن انھن کي الڳ ڪن ٿيون ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.
ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي اسماعيلي خوجا، اھل حديث بوھري شامل آهن.
سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن.
آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي ، همدرد يونيورسٽي ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن.
ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن.
ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي ڪراچي يونيورسٽي آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز،
ڪراچيءَ جو نالو مائي ڪولاچي جي نالي مان نڪتل سڏجي ٿو. ڪراچي جو نالو سڀ کان پهرين 1742 ڊچ ٻوليءَ جي ھڪ ڪاغذ ڏيکاريل آهي تہ ان ڪراچيءَ واري وسندي لڳ ھڪ واپاري جھاز ٽڪرجي تباھ ٿيو جنھن جو نالو ڊِي رِڊَرڪِرڪ ھو.
ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر صنعتي، تجارتي، تعليمي، مواصلاتي اقتصادي مرڪز آھي۔ ڪراچيءَ جي رهواسين کي ڪراچيائيٽ به سڏيو ويندو آهي.اھو دنيا جو آبادي ٻارهون نمبر وڏو شهر آھي, وڏن شهرن جي لسٽ
ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 3 فيبروري 1839 تي حملو ڪري منھوڙي واري مٽيءَ جي ٺھيل ڪچي قلعي کي گولي باري سان تباھ ڪيو ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو.
ايراني حڪمراني دوران ، بادشاهن مختلف حاڪمن کي پنهنجي ڊومين جي صدارت ڪرڻ جي لاءِ مقرر ڪيو، اهڙي طرح هڪ انتظامي مرڪز بڻيو. انهن حاڪمن عام طور تي ” خان “ يا ” بيگلربيگي “ ، کي لقب ڏيڻ سان گڏوگڏ سردارن جي لقب سان پڻ رکيو خانيات جي قيام کان اڳ ، ايراني صوبي ايروين صوبي تي ساڳي علائقي تي حڪومت ڪرڻ جي لاءِ استعمال ڪيو. ٻنهي صفوي دور صوبو، گڏو گڏ زاند شاهي گهراڻو قاچار شاهي دور جا انتظامي ادارا، متبادل طور چوڪ سعد جي نالي سان مشهور هئا.
تنهنڪري روس فوري طور تي ايروين خانيٽ جي آبادي جا مٿاڇري انگ اکر حساب گڏ ڪيا، ان کي ” آرمينيائي اوبلاست “ نالو رکيو ويو. ايوان چوپين سروي ٽيم جي سربراهي ڪئي جنهن ايروان نئين قائم ٿيل روسي انتظاميا جي انتظامي مردم شماري کي گڏ ڪيو. ايورون خانات جي فارسي انتظامي رڪارڊن انٽرويوز جي بنياد تي ، ڪمرانوئي اوپيسيانا "علائقائي يا ايٿنوگرافڪ ڊيٽا لاءِ واحد درست ذريعو" سمجهيو ويندو آهي ، انهن علائقن تي ، صورتحال کان اڳ فوري طور تي. روسي فتح بعد جيڪي ايراني آرمينيا تي مشتمل آهن.
نادر شاهه علائقي کي چئن خاناتن؛ ايريوان، ناخچيوان ، ڪراباخ خانات گانجا خانات منظم ڪيو. 1747 ع سندس وفات کانپوءِ ، علائقو زاند خاندان جي حڪمراني جو حصو بڻجي ويو. زاند شاهي گهراڻو جي دور کان پوءِ ، هي ايراني قجر خاندان جي حڪمراني هيٺ آيو. قاجر جي دور ، خانات خوشحال سمجھيو ويندو هو. روسي سلطنت جي ڪارتلي-ڪاخيتي بادشاهت سان ڳنڍي وڃڻ 1804-1813 جي روسي-فارسي جنگ جي شروعات ڪرڻ بعد ، ايروائن، ”هڪ ڀيرو ٻيهر“ ، قفقاز ايراني دفاع جو مرڪز بڻجي ويو.
ايروان خانات ( فارسي ؛- زينت ايروان؛ آرمينيائي؛- يرواني خانوتون؛ ;- ايروان خانليغي، جيڪو چوڪور سعد جي نالي سان پڻ مشهور آهي، هڪ خانايت هو جيڪو اٺين صدي افشريد ايران قائم ٿيو. اهو تقريبن 19،500 چورس ڪلو ميٽر 2، جي ايراضي تي پکڙيل هو هاڻوڪي ڏينهن واري مرڪزي آرمينيا جي، اگدير صوبي، ڪازيمان ضلعي ڪارس صوبي موجود-ڏينھن جو ترڪي شرور ضلعو سدارڪ ضلعو ضلعن ناکچيوان خودمختيار جمهوريه جي موجوده ڏينهن جي آذربائيجان جمهوريه حصو هيو.
1804 ع ، روسي جنرل پاويل تستسيانوف ارويان تي حملو ڪيو ، پر تاج شهزادي عباس مرزا جي سرواڻي هيٺ ، هڪ ”اعليٰ“ ايراني فوج ، هن حملي کي رد ڪري ڇڏيو. 1807 ، راجا فتح علي شاه قاچار جي مرڪزي ايراني حڪومت ، حسين خان سردار کي ايروان جو نئون گورنر مقرر ڪيو ، ان کي سپهه سالار بنائي ڇڏيو ”درياء آراس جي اتر ان فوج جو سپهه سالار رهيو.
قاجر دور شاهي قاجر خاندان جي ميمبرن کي، 1828ع تائين روسي قبضي ايروان خانيات جو حاڪم مقرر ڪيو ويو. ايريان خانوريٽ جي صوبائي سرڪار جا سربراهه سڌي طرح مرڪزي حڪمران خاندان سان سلهاڙيل هئا. انتظامي طور تي ، خانيات کي پندرهن انتظامي ضلعن ورهايو ويو، جن کي مهالاس سڏيو ويو، فارسي کي ان جي سرڪاري ٻولي سڏيو ويندو هو. مقامي بيوروڪريسي، تهران واقع مرڪزي حڪومت وانگر قائم هئي.
ايريان جو صوبائي راڄڌاني 19هين صدي جي روسو-ايراني جنگ دوران قفقاز ايراني دفاع جو مرڪز هو. آخري روس-ايراني جنگ ايراني شڪست جي نتيجي ، اهو 1827 روسي فوجين جي قبضي آيو پوءِ ترڪمانچي معاهدي جي مطابق 1828 ع روسي سلطنت ان کي تسليم ڪيو ويو. ان جي تُرت پوءِ، اڳوڻي ايروان خانيٽ جا علائقا ناخچيوان خانايت کي روس جي سلطنت جي آرمينيائي اوبلاسٽ جوڙڻ لاءِ شامل ڪيو ويو.
حسين خان سردار ان وقت جي موجوده بادشاهه فتح علي شاهه قاچار جي حڪومت سڀني کان اهم فرد هو. هڪ قابل منتظم ، سندس وڏي عرصي تائين جي گورنر طور رهڻ واري دور کي خوشحالي جو دور سمجهيو ويندو آهي ، جنهن دوران هن خانات کي ماڊل صوبو بڻايو. هن جي مقامي بيوروڪريسي ، تهران مرڪزي حڪومت جي منشور تي ، اثرائتي هئي ، ايراني را مقامي آرمينين جي اعتماد کي بحال ڪري ڇڏيو.
1808 روسين ، هاڻي جنرل ايوان گڊووچ جي اڳواڻي ، هڪ ڀيرو ٻيهر شهر تي حملو ڪيو ؛ هن ڀيري اهڙي ڪوشش کي به رد ڪيو ويو. گلستان جي معاهدي جي ڪري ، جنهن موجب 1804-1813 روسو پرشين جنگ جو خاتمو ٿيو ، ان ٺاهه جي ڪري ايران پنهنجي قفقاز جا ڪيترائي علائقا وڃائي ويٺو. ايروان تبريز هاڻي روس ڏانهن وڃايل علائقا بحال ڪرڻ جي ايراني ڪوشش جو مکيه مرڪز هئا.
ترڪمانچي معاهدي جي آرٽيڪل جي مطابق ، ايرانين کي روسين کي گم ٿيل قفقاز جي علائقن جو ٽيڪس رڪارڊ ڏيڻو هو. جيتوڻيڪ ، اهي رڪارڊ صرف انهن خاندانن جي نمائندگي ڪن ٿا جيڪي انهن علائقن رهندا هئا ، انهي سان گڏ ٽيڪس ڪوٽا ، اهڙي طرح انهن صوبن رهندڙ ماڻهن جي تعداد، بشمول ايراني آرمينيا جو صحيح انگ اکر ڪونه هئا.
حسين خان سردار جي حڪومت دوران ايريون جي آبادي مستحڪم ٿي رهي. روسي فتح کان ٿورو ئي اڳ ، ان جي آبادي 20،000 آبادين جي ويجهو ٿي آئي. ان جي ابتڙ ، 1897 ع ، روس جي حڪمراني قائم ٿيڻ کان تقريباً ستر سال ، آرمينيائي آبادڪاري سان ، ايروئن صرف چاليهه هزار باشندا هئا.
ايراني آرمينيا جي ڪل مسلم آبادي ، روسي حملي فتح کان اڳ ، 117،000 جي لڳ ڀڳ هئي. انهن مان تقريبن 35،000 ، انهي وقت موجود نه هئا روسي فيصلي جي اچڻ کانپوءِ.
نيڪچوان خانات سان گڏ ، ايراضي آرمينيا جو حصو بڻيو . ايرواني خانات ايراني آرمينيا جي وڏي تعداد بنائي ڇڏي. ايراني راڄ تحت تاريخي آرمينييا جا باقي حصا ڪراباخ خانات ، گانجا خانات ڪرتلي-ڪاخيتي جو حصو هئا .
اڻمٽندڙ ڪاغذي سرشتي تحت مٽاسٽا جي اگهه مقرر ڪرڻ لاءِ اقتصاديات جي هڪ سئيڊش ماهر، پروفيسر گسٽاوڪيسل هڪ پراڻي اصول تي پنهنجو نئون نظريو وجود آندو، جنهن کي قوت خريد جي برابريءَ وارو نظريو سڏجي ٿو. هي نظريو، مطلق تقابلي طريقن بيان ڪيل آهي. انهيءَ ڪري سندس ٻه حصا آهن: هڪڙو هن نظريي موجب ملڪن جي ناڻي جي مٽاسٽا جا اگهه، انهن ناڻن جي پنهنجن ملڪن اندر قوت خريد جي نسبت مقرر ڪيا ويندا آهن. ٻين لفظن ته ملڪ اندر قيمتن آهر، ناڻي جي مٽاسٽا جا نرخ ڪٿي سگهبا.
پهريائين ته هن نظريي پٽاندڙ مٽاسٽا جا اگهه عام قيمتن جي سطح آهر مقرر ٿين ٿا. عام قيمتن جي سطح جو اشاريه يا ڏسڻن انگن تي دارومدار آهي، اهي ڏسڻا انگ محض خيالي جوڙجڪ آهن، جن تي اعتماد رکڻ بيوقوفي آهي. انهن مان ڪو پورو پنو، صحيح رياضياتي نتيجو اخذ ڪري نٿو سگهجي. تنهن ڪري عام قيمتن جي سطح پڻ صحيح نٿي چئي سگهجي. اهڙن اگهن پڻ غلطيِءَ جو امڪان آهي.
ٻيو ته هن نظريي مطابق ٻن مختلف ملڪن جون عام قيمتن جون سطحون ڀيٽيون ويون آهن. پر حقيقت سموريون شيون بين الاقوامي واپار نٿيون شامل ڪيون وڃن. واپار ڪن مخصوص شين ٿئي ٿو. مثال طور جاءِ يا جڳهه آهي. اها ڪنهن ملڪ ڪيتري به کڻي سستي هجي، پر اها اتان گهرائڻ ناممڪن آهي. اهڙيءَ طرح هڪ ملڪ اندر ٻيون به ڪيتريون خذمتون، بئنڪاري، انشوئرنس، سرڪاري سهولتون وغيره آهن، جن تي ڏنل اجرتن جو ملڪ جي عام قيمتن جي سطح تي اثر پوي ٿو. پر اهي هڪ ملڪ مان ٻئي ملڪ ڏانهن منتقل ڪري نه سگهبيون آهن.
ٽيون ته ٻڌن اگهن ريزڪي اگهن گهڻو تفاوت ٿئي ٿو. ڏسڻن انگن ريزڪي اگهن جو اثر رهي ٿو. پر پرڏيهي واپار ٻڌا اگهه مقرر ڪيا ويندا آهن. ان ڪري خريداري طاقت جون حدون، مختلف ملڪن سموري پيدا ٿيل مال کي مد نظر رکي، جاچڻ گهرجن. از انسواءِ، ملڪ ٻاهران گهرايل مال جو پڻ قيمتن تي اثر پوي ٿو. ان ڪري وڌيڪ بهتر آهي ته ملڪ جي بازار سموري مال کي ڌيان آندو وڃي. ايئن ڪرڻ سان به مٽاسٽا جي بلڪل صحيح اگهه جو اندازو لڳائڻ مشڪل آهي.
مساوي قوت خريد کي معاشيات جي ماھرن ٻن قسمن ورھايو آھي: مطلق مساوي قوت خريد نسبتي مساوي قوت خريد. اھا مطلق ان صورت سڏبي آھي جڏھن ٻن ملڪن جي قوت خريد جي شرح توازن برقرار رھي. نسبتي ٻنھي ملڪن ساڳي شئي جي قيمتن فرق اچي وڃڻ کان پوءِ واري صورتحال اچي وڃي ٿي جنھن جو سبب ھڪ ملڪ ناڻي جي ڦھلاء واڌارو ھوندو آھي.
روسو هڪ دوست ڊڊرٽ سان ملاقات لاءِ گهران پنڌ نڪتو، جيڪو لاڪ اپ بند هو. واٽ تي هڪ رسالي جا ورق ورائيندي هن جي نظر ’ڊجون جي درسگاهه‘ طرفان ڇپيل هڪ اشتهار تي پئي، جنهن هيٺئين موضوع تي بهترين مضمون لکڻ واري کي انعام جي آڇ ڪئي وئي هئي:
ڇا علم فن انساني سماج لاءِ فائديمند آهن؟ هن وقت تائين روسو جي زندگي عشق عاشقي رول گذري هئي ڪنهن کي به شڪ ڪو نه هو ته ان جذباتي ماڻهوءَ سوچ سمجهه جي صلاحيت به آهي. 1750ع ”اڪيڊمي آف دي جان“ هڪ انعامي مقالي جو اعلان ڪيو. روسو پنهنجي مضمون علمن فنن جي سخت مذمت ڪئي لکيو ته تعليم جي ڪري آزاديءَ جو اهو احساس مري وڃي ٿو جيڪو انسان جي وراثت/بُڻ موجود آهي انسان غلاميءَ جي زنجيرن سان محبت ڪرڻ لڳي ٿو. علم نجوم وهم پرستيءَ جي تخليق آهي، خطابت لئه جي هندسه حرس هوس جي
اناج لوهه انسان جي حق سڀ کان وڏي لعنت ثابت ٿيا. انهن شين جي استعمال سان اڻ برابريءَ اضافو ٿيو. ذاتي ملڪيت جو واڌارو ٿيو ذاتي ملڪيت جي بچاءَ لاءِ قانون ٺاهيا ويا. انسان جي آزادي ختم ٿي وئي قناعت توڪل جي جاءِ تي نفعي خوريءَ مفاد پرستيءَ قبضو ڄمايو.
هن آڇ، روسو جي ذهن بجليءَ وارا چمڪاٽ پيدا ڪري وڌا هن مضمون لکي، پاڻ کي هڪ نئين دنيا محسوس ڪيو. ان مضمون تي کيس انعام ته مليو، پر هن تي حقيقي علم جي بحر جا ڄڻ ته دروازا کلي پيا. ان واقعي کان پوءِ لڳاتار 15 سال روسو، پنهنجي قلم سان پنهنجي همعصر دور جي ذهن خيال کي ايڏو ته لوڏيو، ڊاٺو ٺاهيو، جو ان کان پوءِ اهو دور وري ساڳيو دور نه رهيو. سياسيات، اخلاقيات، تعليم، نفسيات ادب جو نئون دور، پهريائين يورپ ، يورپ کان پوءِ هڪدم ساريءَ دنيا پکڙجڻ شروع ٿيو.
هن کي ’ٿريسي‘ نالي هڪ ڇوڪريءَ سان عشق ٿيو جنهن مان هن کي پنج ناجائز ٻار ڄاوا. هن انهن پنجن ئي ٻارن کي يتيم خاني داخل ڪرايو آخر 56 سالن جي عمر ٿريسي سان شادي ڪئي.
1754ع هن جو ٻيو ڪتاب ”برابريءَ جي ابتدا“ شايع ٿيو. ان ڪتاب روسو تاريخ بدران تخيل عقل بدران جذبن کان مدد ورتي آهي. انسان کي مخاطب ٿيندي هو چوي ٿو ته:
روسو جي راءِ ابتدائي انسان نهايت نيڪ، سادو سودو معصوم هو. هو غرور، حرص هوس، نفرت دشمني، لڙائي، فساد، مطلب ته سماج جي سمورين براين کان پاڪ زندگي گذاريندو هو. اڃ لڳندي هئس ته چشمي مان پاڻي پي وٺندو هو، بک لڳندي هئس ته وڻن جو ميوو کائي وٺندو، ننڊ ايندي هئس ته ڪنهن وڻ جي پاڇي پير ڊگهاري سمهي پوندو، نه ڏينهن جو ڏک، نه ماڻهن جي ڳڻتي، نه ڪو آقا نه ڪو ڪنهن جو محڪوم، پر آسودائيءَ، آزاديءَ برابريءَ جو اهو دؤر ذاتي ملڪيت جي ڪري برباد ٿي ويو.
اهڙي طرح جهالت اوندهه جي علمبردارن جي عداوت کان ڊڄندي، لڪندي ڀڄندي، روسو اخر پرشيا جي هڪ آزاد خيال گورنر لارڊ ڪيٿ وٽ اچي پناهه ورتي، جتي اڍائي سال سلامتيءَ سان گذاريائين. جيئن ئي لارڊ ڪيٿ کي ٻئي صوبي ڏانهن بدلي ڪيو ويو ته فوراً پادرين روسو تي ’مسيح دشمن‘ جي فتويٰ لاڳو ڪري مٿس ديولن جا دروازا بند ڪيا. سرڪاري پادرين جي پروپيگنڊا سبب هن کي جتي به ڏٺو ويندو هو، ٻار، نوجوان، عورتون ٻُڍا مٿس پٿرن جا وسڪارا لائي ڏيندا هئا.
20 مئي 1778ع جڏهن روسو کي زندگيءَ جا ڪي چند هفتا باقي هن فاني دنيا گذارڻا هئا، تڏهن کيس هڪ نيڪ دل دولتمند شخص ايم. ڊي. جروڊي وٺي وڃي پنهنجي عاليشان محل رهايو، جتي هن زندگيءَ جا آخري ڏهاڙا مسرت اطمينان سان گذاريا.
روسو جو جنم 28 جون 1712 ٿيو. پاڻ ذڪر ڪيو ھئائين تہ ڄمڻ وقت تمام ڪمزور ھيو لڳ ڀڳ مرڻ جھڙو ھيو سندس بچڻ جي اميد ڪانہ ھئي. تاريخ
4 جولاء 1712 تي ھن جي بپتسما جي رسم شھر جي وڏي ڪيٿيڊرل ڪئي وئي. ھن جي ڄمڻ کان 9 ڏينھن بعد سندس ماءُ وفات ڪري وئي جنھن لاء ھن پنھنجي آتم ڪٿا لکيو آهي تہ اھا سندس زندگيءَ جي پھرين بدقسمتي ھئي. ھن جي سندس وڏي ڀاءُ فرينڪوئس جي پرورش پيء پڦيءَ ڪئي جنھن جو نالو بہ سوزئن ھيو. روسو جڏهن پنجن سالن جو ٿيو تہ سندس پيءُ گھر وڪڻي پئسا بينڪ م رکيا تہ جيئن ان جي وياج مان روسو سندس ڀاءُ جو گذر سفر ٿئي جڏهن وڏا ٿين تہ بينڪ واري رقم ورثي طور وصول ڪن. اھو گھر سندن ماءُ کي پيڪن کان مليو ھو
هنن ٻنهي ڪتابن کي پبلشرن وٽ پهچڻ سان ئي باهه ساڙڻ جي فتويٰ صادر ڪئي وئي. ’ايميلي‘ 1760 ع لکجي پورو ٿيو 1762ع ’سماجي معاهدو‘ سان گڏ هالينڊ جڏهن ڇپجي پڌرو ٿيو ته فرينچ پارليامينٽ ان کي قانون خلاف چئي ضبط ڪيو، پئرس سرڪاري طور ملڪ جي وڏي وڏي عدالت جي ڏاڪڻ هيٺيان ساڙيو ويو اعلان ڪيو ويو ته ”فقط ڪتاب کي ساڙڻ ڪافي نه آهي، پر ان سان گڏ مصنف کي به جيئري جلايو وڃي.“
سندس ابا ڏاڏا اصل فرانس جا ويٺل، عيسائي مذهب جي پروٽيسٽنٽ فرقي جا هئا، پنهنجي اعتقادن سبب ئي فرانس مان تڙجي جنيوا شهر هجرت ڪري اچي ويٺا. جين جيڪس روسو جي والد جو نالو آئزڪ روسو ماءُ جو نالو سوزن برنارڊ هو. سندس پيءُ جو موروثي ڌنڌو گهڙي سازيءَ جو هو، سندس ماءُ هڪ وزير جي ڌيءَ هئي.
روسو جي سڀ کان اهم تصنيف ”سماجي معاهدو“ آهي جيڪو 1764ع شايع ٿيو ايترو قبول پيو جو فرانسي انقلاب جو انجيل سڏيو ويو، پر سماجي ٺاهه جو تصور روسو جي ذهن جي تخليق نه هو، پر روسو کان گهڻو اڳ برطانيا جا مفڪر هابس لاڪ ان قسم جا نظريا پيش ڪري چڪا هئا.
جـيـن جـيـڪس روسـو يا ژان ژاڪ روسو مشهور فلاسافر ’فرانس جي انقلابي ابي‘ جي خطاب سان نوازيل، هن فلسفيءَ جو جنم، 28 جون 1712ع ڌاري سوئٽزرلينڊ جي هڪ آزاد خودمختيار شهر جنيوا ٿيو.
فرينچ پارليامينٽ نيٺ روسو کي جلاوطن ڪيو. فرانس کان جلاوطن ٿي سوئٽزرلينڊ پهتو، پر اتي به هن جي مخالفت جاري رهي. نائين ڏينهن کان پوءِ سندس ڪتاب ’ايميليءَ‘ کي به سر عام ساڙيو ويو.
اڪليز انهي تي ڪاوڙجي ماٺ ميٺ پنهنجي تمبوءَ ويو هليو جنگ حصو وٺڻ کان نابري واري ڇڏيائين. هن پوءِ پنهنجي آسماني ماءَ ٿيٽس کي عرضداشت ڪئي جنهن ديوتائن جي حاڪم زيوس کي پنهنجي پٽ جو پلاند ڪرڻ تي آماده ڪيو.
شڪست جي ويجھو ڏسجن ٿا جو پيٽروڪلس جلدي واپس وڃي ٿو. جيئن اڪليز کان ريهي ريبي سندس زره بڪتر وٺي سگهي. پيٽروڪلس هاڻي ڏهن ماڻهن جي طاقت سان وڙهندي يونانين کي ٽروجنس کي پٺتي ڌڪڻ مدد ڏئي ٿو پر هو بيوقوفي ڪندي ٽروجنس جي پٺيان انهن جي شهر پناه تائين هليو وڃي ٿو. اتان اپولو خود کيس ڌڪي پٺتي ڪري ٿو ڇڏي ان کان هٿيار به ڦري ٿو وٺي. پوءِ هيڪٽر وچ پئي کيس قتل ڪري ان جي لاش تان اڪليز جي زره بڪتر لاهي پاڻ پائي ٿو ڇڏي. يوناني ڪنهن نه ڪنهن طريقي سان پيٽروڪلس جو لاش حاصل ڪري وٺن ٿا مرندا ڊهندا ڪئمپ ڏانهن پٺيان پير ڪن ٿا. ڪڏهن هڪ ڌر جي سرسي ٿئي ٿي ته ڪڏهن ٻي ڌر جي.
ٻئي صبح جو يوناني فوج وري پيش قدمي ڪئي ٽروجن به اچي لڙائي شامل ٿيا. اگاميمنان، ڊيوميڊيز اوڊيسيس زخمي ٿي پيا. يوناني ڪيمپ ويا هليا. آخرڪار اڪليز جو ضمير سجاڳ ٿيو هن پنهنجي پياري دوست پيٽروڪلس کي نيسٽر جي ڪيمپ زخمين جو تعداد ڏسڻ لاءِ موڪليو. نيسٽر اڪليز جي ضد جون ڏاڍيون ميارون ڏنيون پيٽروڪلس کي عرض ڪيو ته هو کيس انهي ڳالهه تي آماده ڪري ته هو گهٽ گهٽ پنهنجا ماڻهو ته معرڪي موڪلي پنهنجي دوست کي زره بڪتر به پهرائي جيئن ٽروجنس سمجهن ته اڪيلز جنگ اچي ويو آهي.
هيڪٽر پيرس جنگ جي ميدان ڏانهن موٽن ٿا هيڪٽر يوناني کي للڪار ڪري ٿو ته ڀل ڪير به اچي هن سان دوبدو مقابلو ڪري. لشڪر انهي مقابلي لاءِ سڀ کان طاقتور اجيڪس جي چونڊ ڪئي. مقابلو بنا نتيجي ختم ٿي ويو پر پوائنٽن جي لحاظ کان اجيڪس کٽي ويو. انهي کان پوءِ وري صلح ٿي ويو جنهن دوران ٽروجنس اها تجويز ڏني ته پيرس کي هيلن انهيءَ شرط سان پاڻ وٽ رکڻ جي اجازت ڏني وڃي ته هو سندس سموري ملڪيت تان دستبردار ٿي وڃي. امن جي انهي تجويز کي يونانين حقارت سان رد ڪري ڇڏيو.
اگاميمنان خواب ڏٺو ته هو ايندڙ حملي ٽراءِ تي قبضو ڪري ويندو انهي کان پنهنجن جرنيلن کي به آگاه ڪري ڇڏيائين. پر انهي کان اڳ هن محاصري لاءِ پنهنجي سپاهه جي جوش جذبي جو امتحان وٺڻ جو فيصلو ڪيو سپاهين آڏو ٻه ڳالهيون رکيون ته ڇا هو ٽراءِ فتح ڪرڻ گهرن ٿا يا بنا دير گهر وڃڻ چاهين ٿا. هو اهو ڏسي ڪنبي ويو ته سندس ماڻهن کل خوشي سان واپسي جون تياريون شروع ڪري ڏنيون آهن. سندس خواب به زيوس طرفان هڪ اٽڪل هئي جيئن سندس غرور آڪڙ کي حدن رکي سگهجي .
هاڻي ٻئي فوجون هڪ ٻئي ڏانهن وڌيون پر ٽروجن ڌر مان پيرس هيڪٽر جي ڏنل انهي تجويز تي لڙائي رڪجي وئي ته پيرس مينيلاس دوبدو لڙائي ڪري معاملي جو فيصلو ڪن. جيڪڏهن پيرس کٽي وڃي ته هو ڀلي هيلين کي پاڻ وٽ رکي يوناني واپس موٽي وڃن. پر جيڪڏهن مينيلاس کٽي وڃي ته هيلين سندس سموري ملڪيت يونانين جي حوالي ڪئي وڃي صلح ڪيو وڃي. پيرس وڙهيو مينيلاس هٿان شڪست کاڌائين پر محبت جي ديوي ايفروڊائيٽ کيس بچائي ورتو کيس ٽراءِ ڏانهن موٽائي وئي.
انهي دوبدو لڙائي کانپوءِ پيدا ٿيل صلح ختم ٿي ويو اگاميمنان پنهنجي فوج جي جنگي تياري جو معائنو ڪري رهيو هو جو هن جو ڊيوميڊيز سان جھيڙو ٿي پيو. هن ٽروجنس سان موتمار معرڪي پاڻ کي نمايان ڪري ڏيکاريو هو ايفروڊائيٽ ديوي جڏهن پنهنجي پٽ کي بچائي وٺي وڃي رهي هئي ته ان کي به وڃي ورتو هئائين. انهي کان سواءِ اينياس ايريز ديوتا کي به ورتو هئائين جڏهن هو ٽروجنس جي مدد لاءِ ڌوڪي آيو هو.
ايليڊ ايلين وارو گيت يا ايليم وارو گيت قديم يوناني رزميه بيتن تي مشتمل داستان آھي جنھن کي ھومر سان منصوب ڪيو ويو آهي. خيال آهي تہ اھا شاعري اٺين صدي قبل مسيح لکي وئي اھا مغربي ادب جي اوڊيسي سان گڏوگڏ سڀ کان پراڻي شاعري آهي موجوده معيار واري ڪتابي صورت ايليڊ 15693 سٽن تي مشتمل آهن جيڪي 24 ڪتابن ورھايل آھن. لفظ ايليڊ جي لغوي معني ايليان آهي جيڪو ٽراء جي گادي جو نالو ھو.
انهن پنهنجي پُرخطر گشت دوران هڪ ٽروجن جاسوس گرفتار ڪري ورتو جنهن کان کين خبر پئي ته ٽروجن فوج کي ٿيبيس مان ڪمڪ پهچي وئي آهي. دلير يوناني ڪمانڊوز اوندهه جو فائدو وٺندي ڪمڪ تي حملو ڪري ڏنو، انهن جي اڳواڻ ٻارنهن ٻين ماڻهن کي قتل ڪري انهن جي گهوڙن تي قبضو ڪري يوناني ڪيمپ ڏانهن موٽي آيا.
اگاميمنان لاڳتيو پريشان رهڻ لڳو هو ننڊ به نه ايندي هئس. هن هاڻي پنهنجن سڀني اڳواڻن جو اجلاس ڪوٺايو. نيسٽر اها صلاح ڏني ته ٽروجنس جي پوزيشن جو پتو لڳائڻ لاءِ ٻه جاسوس موڪليا وڃن. ڊيوميڊيز فوراً پاڻ کي انهي ڪم لاءِ پيش ڪيو درخواست ڪيائين ته اوڊيسيس هن سان گڏجي هلي.
هيڪٽر ايليان هيلين سان ڳالهايو پيرس ڏانهن هنگامي پيغام موڪليو ته هو هٿيار بند ٿي پيش قدمي شروع ڪري. آخر ڪار هڪ دل ڀڄائيندڙ ٽڪري هيڪٽر پنهنجي زال اينڊرو ميخ پٽ ايسٽيناڪس سان اهڙي ماڻهو جي انداز ڳالهي ٿو جنهن کي خبر هجي ته سندس ڏينهن پورا ٿي چڪا آهن.
انهي دوران ٽروجنس يوناني ڪئمپ تي حملو ڪري ڏنو هيڪٽر انهي جي پهرئين دفاعي لائين ٽوڙي انهن کي سندن ڪناري تي بيٺل جهازن ڏانهن ڌڪي ڇڏيو. اتي وري اجيڪس هيڪٽر جي رستي روڪ ڪيون بيٺو هو.
هيڪٽر کي اجيڪس ڌڪ هڻي بيهوش ڪري ڇڏيو. هاڻي زيوس کي ٽروجنس جي خطري جو ادراڪ ٿئي ٿو اپالو کي حڪم ڪري ٿو ته هيڪٽر کي هوش آڻي جيئن نئين سر حملو ٿي سگهي.
زيوس اِدا جبل تان لڙائي ڏسي رهيو هو ته هيرا کيس لولي ڏئي سمهاري ڇڏيو ٽروجنس پنهنجي آسماني مددگار کانسواءِ يوناني صفن مان ڌڪجي ٻاهر ٿي ويا.
جاءِ اندر مختلف قسم جي ڪمرن استعمال جي نوعيت مطابق انھن جي ماپ جو تعين ڪيو وڃي ٿو. اھي اھڙي ماپ جا ھئڻ گھرجن جيئن انھن ڪمرن گھربل سامان آسانيءَ سان لنگھي سگھي. عام طرح سان غسلخانن بيت الخلاءِ اندر داخل ٿيڻ لاءِ دروازن جي ماپ 6′-4″2′-6″ رکجي تھ بھتر آھي. ٻين ڪمرن لاءِ دروازن جي سراسري ماپ 7′-0″3′-8″ رکي ويندي آھي ڪوشش ڪري 6′-4″3′-0″ کان گھٽ نھ رکي ويندي آھي. بھرحال دروازن جي ماپ واسطي ڪنھن بھ قسم جو پڪو پختو قائدو مڙھيل نھ آھي. ڪچيءَ طرح اندازي جي حساب سان ھيٺئين فارمولا سان دروازن جي ماپ جو تعين ڪري سگھجي ٿو.
ڪمرن اندر دروازا ڪنڊ کان اٽڪل ٦ انچن کان ٩ انچن تائين پري رکجن تھ بھتر آھي، ليڪن انھن جي لڳائڻ لاءِ جديد طرز جي عمارت جي علم کي ذھن رکڻ وڌيڪ سٺو آھي.