polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
هيرا شايد پهرئين ديوتا هئي جن لاءِ يونانين 800 ورهيا مسيح کان اڳ سموس ڀرسان هڪ مندر عبادت گاهه کي ڇت ڏئي محفوظ ڪري کيس ڀيٽا پيش ڪئي هئي. بعد ان جي جڳهہ تي سموس جي هيرائن سان تبديل ڪيو ويو هيو، جيڪو سمورن يوناني مندرن سڀ کان اوڏو مندر هيو. ان سائٽ تي ڪيترن ئي مندرن جي اڏاوت ڪئي وئي هئي تنهنڪري ڪنهن حد تائين ثابتي منجهائيندڙ آهي آثار قديمہ جون تاريخون غير يقيني آهن.
هيرا جو نالو ڪيترن ئي ٿيڻو گڏيل نرالو بُڻ بڻياد وارو آهي. هڪ ٿئڻي هيئن آهي تہ اهو يوناني وپا هورا، مُند سان جوڙي ٿو ان جي شادي لاءِ پَڪَلُ هجڻ جي ترجماني ڪري ٿو افلاطون جي مطابق، "پريتم جاني" جيئن تہ چيل آهي تہ زيوس هن سان شادي محبت جي لاءِ ڪئي هئي.
هيرا يوناني ڏندڪٿا قصي خدا‎ئن جي بادشاهہ زيوس جي زال ڀيڻ هئي. هوءَ اولمپس جبل جي ٻارنهن اولمپوي شامل هئي گهرن جي خدا هئي. ان جي جانور ڳئون مور آهن.
ان کانپوءِ حضرت ابراهيم عليہ السلام جي سندن فرزند حضرت اسماعيل عليہ السلام جي قربانيءَ جو ذڪر اچي ٿو. مشهور قصو آهي، جنهن پهريان پٽ جي قربانيءَ جو حڪم ٿئي ٿو جيڪو پوءِ تبديل ٿي دنبو قربان ٿيڻ جي صورت پورو ٿيو اها ئي قرباني آهي جيڪا اڄ تائين سنت ابراهيمي طور اسلام به رائج آهي.
يهودي مذهب عيسائي مذهب بلڪ هر الهامي يا غير الهامي مذهب قربانيءَ جو ذڪر ڪنهن نه ڪنهن صورت ملي ٿو. يهودي توڙي عيسائي پاڻ کي ابراهيم عليہ السلام جو پيرو ڪار چوائن ٿا. ابراهيم عليہ السلام جي قربانيءَ جي ذڪر ارشاد باري تعاليٰ آهي:
قربانيءَ هر حلال جانور جيڪو گهر پاليو وڃي ٿو ان جي عمر بلوغت کي پهچي ان ڪو به اهڙو عيب نه هجي، جنهن سان سندس قيمت فرق پوي يا گوشت گهٽ ٿئي، جائز آهي.
قربانيءَ جو جانور ڪهڻ کانپوءِ ان جي سموري گوشت کي گڏائي ان جا ٽي حصا ڪيا ويندا آهن. هڪ حصو قرباني ڪرڻ وارو کڻندو، ٻيو حصو دوستن يارن، مٽن مائٽن کي ڏنو ويندو آهي ٽيون حصو عام غريب غربي کي ڏنو ويندو آهي.
اسلامي تاريخ مطابق قربانيءَ جي ابتدا به انسانيت جي ابتدا سان گڏوگڏ ٿي. حضرت آدم عليہ السلام جي ٻن پٽن جو ذڪر قرآن پاڪ قربانيءَ جي حوالي سان هن طرح آيو آهي.
هندستان تي برطانوي راڄ دوران، ايسٽ انڊيا ڪمپني ڏکڻ بنگلاديش جي چٽاگانگ شهر مان مسلمان آبادي کي لڏائي برما جي سرسبز علائقي ارڪان آباد ڪرايو هو.
اُڏوهي ھڪ قسم جو جيت آهي، جيڪو قد بت ماڪوڙيءَ جيترو ٿئي، پر ماڪوڙيءَ کان مختلف ٿيندو آهي. اڇي ڀُوري رنگ جو هيءُ جيت زمين ٻِرُ ٺاهيندو آهي. سُڪل ڪاٺي هن جيت جو دل پسند کاڌو آهي. ان کان سواءِ ڪتابن، ڪاغذن، ڪامِن، داسن ڇيڻن وغيره کي به اڏوهي چڱيءَ طرح لڳي ٿي. اُڏوهي ٻُوٽن، پوک خاص ڪري انبن جي وڻن کي سخت نقصان پهچائيندي آهي. اُڏوهي پنهنجو گهر عجيب طريقي سان ٺاهيندي آهي. هيءُ جيت زمين ڪئين گهر ٺاهي، لکن جي تعداد ٽولين جي شڪل ڪالونيون ٺاهي رهي ٿو. اُڏوهي جيستائين ٻاهر نه ايندي، تيستائين سندس بستيءَ جي خبر نه پوندي. ڀتين ڇتين به مٽيءَ جي ناليءَ وانگر يڪو گهر ٺاهيندي آهي.
هن جيت کي پَرَ ڪو نه ٿيندا آهن. پرن وارا نر راڻيون فقط مينهن جي موسم گهرن کان ٻاهر اُڏامنديون نظر اينديون. اُڏامندي سندن پَرَ ڇڻي پوندا آهن، تنهنڪري آسانيءَ سان ٻين جيتن جو کاڄ ٿي وينديون آهن. هن جيت جو دشمن تتر آهي، جيڪو ان کي چاهه سان کائيندو آهي.
ساقي سجاوليءَ 1948ع گل حسن طاهراڻي سان گڏجي ”اهل قلم“ جي نالي سان رسالو ڪڍيو. جنهن جو ايڊيٽر پاڻ هو. هن کي صحافت سان پڻ دلچسپي هوندي هئي. ذڪر ڪيل رسالو سندس انهيءَ شوق جي هڪ ڪڙي هئي، جنهن افسانا، شعر مضمون ڇپبا هئا. ورهاڱي جي ڪارڻ سنڌي هندو اديبن جي لڏي وڃڻ جي ڪري انهي رسالي ترقي پسند ادب پيدا ٿيل خال کي ڀرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جو ذڪر ڪندي رشيد ڀٽي لکي ٿو:
”.ان وقت سڄي پاڪستان جي ترقي پسند اديبن پنهنجي گڏيل جماعت جي تياري جو اعلان ڪيو ، جنهن جي سڏ کي ورنائيندي مٿين اديبن، انجمن ترقي پسند مصنيفن، جي سنڌي شاخ قائم ڪئي. هيل سندن ٽولي تاج محمد ابڙي مرحوم ساقي سجاوليءَ جو اضافو ٿيو. مرحوم ساقي ته ورهاڱي کانپوءِ پهريون سنڌي رسالو ”اهل قلم“ به ڪڍيو، جو چڱي معيار هئڻ جي باوجود به غير يقيني حالتن سبب ڪاميابي سان هلي نه سگهيو ٽن اشاعتن کانپوءِ بند ٿي ويو.“
مٿين سرگرمين هوندي به ساقي سجاولي بنيادي طور تي افسانه نويس هو. هن جي افسانن جا موضوع، پيار، محبت، غربت، محرومي هيٺين ڪلاس جا مسئلا هئا. هن جي ٻولي نهايت سليس وڻندڙ هئي، کيس ٻولي تي سٺي دسترس هئي. هن هڪ ”سنڌي لغت“ به تيار ڪئي هئي. جيڪا پوءِ اڻ ڇپيل رهجي ويئي، سندس سليس مٺي نثر جو تذڪرو نموني طور پيش ڪجي ٿو:
”ماهه وش بي تاب پنهنجو ٻانهون منهنجي گلي وڌيون. مون به بي قابو ٿي ماهه وش کي ڇڪي پنهنجي ڇاتيءَ سان لڳايو. ماهه وش پنهنجو نماڻيون نگاهون کڻي مون ڏانهن نهاريو.هن جي نگاهن مان محبت جي برسات برسي رهي هئي. منهنجي دل گهريو ته آئون ماهه وش جون مدهوش اکيون چمان مون سچ پچ ماهه وش جون مدهوش اکيون چميون مون کي ڪيف و نشاط، سڪون مسرور محسوس ٿيو.“
ساقي سجاول ناٽڪ جو به شائق هو. هن لاڙ واري ڀاڱي ڪيترائي اسٽيج ڊرامي ڪيا. سجاول هن ”ساقي آرٽ سرڪل“ قائم ڪري اسٽيج ناٽڪ جي ترقي لاءِ پاڻ پتوڙيو. هن ڪجهه ناٽڪ پاڻ به لکيا ڪن پارٽ پڻ ادا ڪيائين. موتي پرڪاش انهيءَ جو ذڪر ڪندي پنهنجي ڪتاب ”پردي اڳيان پردي پٺيان“ لکي ٿو:
ناٽڪي سرگرمين سان گڏ ساقي سجاولي ادبي تحريڪ پيدا ڪرڻ لاءِ به پاڻ پتوڙيو. هو پنهنجي ذات هڪ ادارو هو. هو جتي به رهيو، اتي ادبي تحرڪ پيدا ڪيائين. ٻنون شهر ”ايوان ادب“ ٻنون جي نالي سان تنظيم ساڪري ”بزم ادب“ تنظيم جو پايو وڌائين. 1956ع ٻني هڪ عظيم ادبي ڪانفرنس ٿي هئي. ان جو روح روان ساقي سجاولي ئي هو.
ساقي سجاوليءَ شروعاتي پڙهائي پنهنجي ڳوٺ پوءِ سجاول حاصل ڪئي. پڙهئي کانپوءِ هو پهرين داروغو ٿيو، پوءِ ڪلارڪ ٿيو، ان بعد ماستري اختيار ڪيائين. ساقي سجاوليءَ کي ننڍي هوندي کان ئي علم جي مڻيان من هئي. پهرين هو ننڍيون آکاڻيون مضمون وغيره لکندو هو. سندس پهرين ڪهاڻي ”آهه!
غريبي تو مون کي تمنائن کان روڪيو.“ 1936ع ان وقت جي نامياري اخبار ”الوحيد“ شايع ٿي. ساقي سجاولي، هڪ ڪامياب عمدو ڪهاڻيڪار هو. ساقي سجاوليءَ جا افسانا ڏاڍا مشهور ويا. سندس افسانا ”قرباني“ اخبار ”گمنام“ جي تخلص سان پڻ شايع ٿيندا هئا. تنهن کانسواءِ ”نئين زندگي“ ٻين رسالن پڻ سندس افسانا انشائيه شايع ٿيندا هئا.
ترجمو: ساقي سجاولي، اصلوڪين لکڻين سان گڏ ڪافي ترجما پڻ ڪيا. هو خليل جبران جو وڏو مداح هو. هن جبران جي مشهور ناول جو سنڌي ترجمو ڪيو. اهو ڪتاب خليل جبران جو سنڌي پهرين ترجمو هو. ترجمي جو مهاڳ سنڌ جي مشهور عالم اديب ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ لکيو، ترجمي کي ساراهيندي بلوچ صاحب لکي ٿو:
”خليل جبران جي آلاپن کي ساقي سجاوليءَ وري سنڌي ”لئي“ ويهي سرايو آهي. سندس ترجمو لفظي معنيٰ واري گهر کان آجو اصطلاحي رواني سان ڀرپور آهي.“
”ساقي سجاولءَ کي خليل جبران سان محبت آهي، عقيدت آهي هن خليل جبران کي پڙهيوآهي بار بار پڙهي ”خليل جبران“ کي سڃاڻڻ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. منهنجي خيال مترجم، مصنف جي مدعا مقصد کي هيٺ مٿي ڪرڻ کان ڪنارو ڪيو آهي.“
هن کي دڙن جو شهر پڻ سڏيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هِن جا مختلف هنڌن تي اَٺ دروازا آهن، هي شهر اڳ ضلعي نوابشاھ جو حصو هو پوءِ 1955عيسويءَ سانگھڙ ضلعي جو حصو بڻيو. ٽنڊوآدم جو بُنياد مِير آدم خان مرِي وِڌو. ٽنڊوآدم ڪارخانن زراعت جي ڪري پڻ سڃاتو وڃي ٿو، ٽنڊوآدم جي آس پاس انب، ڪيلا، ڪمند، ڪڻڪ ڪپهه جا فصل آهن.
1998 جي آدمشماري مطابق ٽنڊوآدم جي آبادي 104,907 آهي، جنهن 80% مُسلمان، 15% هندو 5% عيسائي آهن. قومي آڌار تي 50% سِنڌي، 30% مهاجر، 10% پنجابي، 8% پٺاڻ 10% بلوچ 2٪ بوزدار ، 2% ٻيون قومون رهن ٿيون. مُهاجر پنجابي 1947 جي آزادي واري لڏپلاڻ هِن علائقي انڊيا مان لڏي آيا. شهر جِي سرڪاري ٻولي سنڌي آهي، شهر ٻيون به ٻوليون ڳالهيون وڃن ٿيون جَن ، سرائڪي، اردو، بلوچي، پنجابي، مارواڙي قائمخاني شامل آهن. شهر سنڌي ٻولي واپاري رابطي جو ذريعو آهي .
ٽنڊوآدم جي ماڻهن سرڪاري غيرسرڪاري ملازمن کان علاوه مزودر، ڊرائيونگ هارِي پڻ آهن. هِتي جا مزدور ڀاڄي منڊي، ڪارخانن رازن، واڍن وٽ ڪم ڪري پنهنجو گُذر سفر ڪَن ٿا. ھتي رھندڙ تمام گهڻو مهمان نواز آهن
ٽنڊوآدم ضلعي سانگهڙ جي ٻين تعلقن کان تعليم جي ميدان اڳتي آهي، ٽنڊوآدم ٻه ڊگري ڪاليج آهن، هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج، هڪ ميڊيڪل ڪاليج کوڙ سارا سرڪاري غيرسرڪاري اسڪول آهن، جيڪي هيٺ ڏِجن ٿا.
قوميت ، قوم جي ڀيٽ ماڻهن جي گهڻي مستحڪم برادري ڪانه هئي. ڇو جو غلام داري جاگيرداري سماج تحت هڪ اهڙي معاشي برادري تشڪيل وٺي نه پئي سگهي، جيڪا سڄي ملڪ تي ڇائنيل هجي. ان ڪري ئي قوميت انسانن جي وچ ايترا ويجها گهرا لاڳاپا پيدا نه ڪري سگهي. جنهن تحت پراڻا خانداني قبيلائي اثر نشان ختم ڪري سگهجن. غلام داري جاگيرداري سماج واپاري مرڪزن جنسن جي مٽا سٽا محدود مقامي نوعيت جي هئي، اها سڄي ملڪ تي ڪنٽرول ڪري نه پئي سگهي. جنهن ڪري سياسي معاشي اتحاد گهرو مضبوط نه پئي ٿي سگهيو.
سماج قوميت جو معاشي اتحاد سڄي ملڪ تي ٻڌل نه هجڻ ڪري مڪمل طرح قبائلي اثر ختم نه ڪري سگهيو. ان دور قبائلي ٻولين جي جڳهه هڪ گڏيل زبان ورتي، جنهن جي رسم الخط شرع ٿيڻ سان ان جو ادبي معيار قائم ٿيو ان چڱي خاص ترقي ڪئي. پوءِ به ان گڏيل زبان تان قبيلائي ٻولين جا اثر مڪمل طرح ختم ٿي نه سگهيا. ملڪ جي مختلف خطن ان جو لهجو روپ بدليل رهيو.
هر انساني برادريءَ کي سماجي بنياد تي پنهنجو هڪ خاص طبقاتي ڍانچو هوندو آهي. ان ڪري غلام داري سماج جي قوميت جا بنيادي طبقا غلام آقا هئا. جڏهن ته جاگيرداراڻي قوميت ڏسڻ ته گهڻن طبقن ورهايل پئي نظر آئي، پر پوءِ به ان جي اندر بنيادي طبقاتي تضاد هاري جاگيردار جي وچ هئا.
جڏهن مختلف قبيلا هڪ مخصوص جاگرافيائي خطي اندر رهڻ لڳا ته هو هڪ ئي خطي اندر پنهنجون ڌار ڌار زبانون رسمون رواج جاري رکي نه ٿي سگهيا. ان ڪري اڳتي هلي سندن وچ مان مختلف قبيلائي ٻولين رسم رواجن جا سنڌا ختم ٿيڻ لڳا منجهن هڪ گڏيل ٻولي ثقافت اڀرڻ لڳي.
اهڙيءَ طرح مختلف قبيلن جي هڪ گڏيل جاگرافيائي وطن، ٻولي گڏيل ثقافت جي بنياد تي غلام داري جاگيرادري سماج انسانن جي هڪ نئين قسم جي برادري قوميت جنم ورتو. جيڪا ڪٽنب قبيلي جي بدران خوني رشتن بدران گڏيل علائقي ثقافت تي ٻڌل هئي.
مرحومه حاجاڻي رحيمان منگي جا ڪيترائي اهڙا مثال موجود آهن جن تي ڄڻ اعتبار نه ڪري سگھجي، هن جي هٿان ڪيترائي اهڙا مريض شفاياب ٿي ويا جن کي نالي واريين اسپتالن ٽنگ ٻانهن وغيره ڪٽڻ ئي علاج سمجهيو ويو اهڙا ماڻهو عضوي کي ڪٽرائڻ کان اسپتال مان ڀڄڻ کي بهتر سمجهيو اُهي ڀڄي ڪري حاجاڻي رحيمان منگي وٽ پهتا، هن وٽ پهچي هنن نه صرف سک جو ساھ کنيو پر انهن جي اها ٽنگ يا ٻانهن بلڪل ٺيڪ ٿي وئي جنهن کي اعلي ڊگري رکندڙ ڊاڪٽرن ڪٽڻ لاءِ تجويز ڪيو هو، اهڙا ماڻهو اڄ به زندھ موجود آهن.
هن جديد سائنسي دور به حاجاڻي رحيمان منگي جي درتي اهڙن مريضن جي قطار موجود هوندي هئي جيڪي ڊاڪٽرن کان مايوس ٿي ويندا هئا. جن جو علاج هفتن جا هفتا مهينا بلڪل مفت ڪيو ويندو هو. باھ سڙيلن جي دوا لاءِ سندس مشهور*ڌوپ واري مرهم* جو حيرت انگيز ڪمال اهيو هوندو هيو جو اها هڻڻ بعد ڦٽ ته ڇٽي ويندو هوپراتي سڙڻ وارو نشان نه رهندو هيو کل کل جهڙي ٿي ويندي هئي.
نصيرآباد ڀرپاسي يا ائين چئجي ته اڳوڻي ضلعي لاڙڪاڻي حاجاڻي رحيمان منگي پهرين عورت هئي جنهن طب جي ميدان پنهنجو نالو روشن ڪيو، خاص طور تي سرجري هن وقت تائين ڪو به ثاني پيدا ناهي ٿيو. هيءَ ڏات اباڻي پاسي کان مليس. حاجاڻي رحيمان جو وڏي ڀاءُ مرحوم غلام حسين منگي کي ضلعي قمبر تعلقي وارھ جي ڪاڇي واري علائقي بهترين حڪيم طور اڄ به ياد ڪيو وڃي ٿو.
حاجاڻِي رحيمان منگي پهرين جنوري 1932ع بمطابق 22 شعبان 1530ھ جمعي ڏينهن نصيرآباد ڀرسان ڳوٺ هيتم سوهو محمد يوسف منگيءَ جي گهر جنم ورتو، کيس ملان مڪتب ويهاريو ويو اُتي ٽي درجا تعليم پرائي. سندس شادي 1948ع منگي محلي نصيرآباد سان تعلق رکندڙ روينيو کاتي ذهانت طور پاڻ مڃرائيندڙ سلور ميڊل حاصل ڪندڙ عبدالرحيم منگي سان ٿي.
هن ڪائنات ڪي ڪي ڪردار اهڙا ٿيندا آهن جيڪي پنهنجي زندگي ٻين لاءِ وقف ڪري ڇڏيندا آهن. اهڙان ڪردارن مان نصيرآباد شهر سان تعلق رکندڙ حاجاڻي رحيمان منگي پڻ آهي، جنهن 23 جنوري 2015ع تي هن جهان کي ڇڏيو.
جيمس برنس لکي ٿو ته لغاري ٽالپري صاحبي ڏولين پالڪين گهمندا هئا. پهرئين چؤياري وزارت جو قلم سيد آغا اسماعيل شاھ نواب ولي محمد خان لغاري جي هٿن هو. چانڊڪي شورش پسند پرڳڻي مٿان نواب ولي محمد خان لغاري نائب هو. کيس ڦاسي ڏيڻ جو اختيار هو. شاعر حڪيم به هو. سندس چوڻ هو ته حڪمت جي ڏات کيس خوابن جي ذريعي حاصل ٿي. بلوچيت جي لحاظ ڪري چؤياري جا امير سيد اسماعيل شاهه جي مقابلي مٿس اعتبار ڪندا هئا. نواب صاحب جي اهائي منشا هئي ته انگريزن ٽالپرن دوستي قائم رهي.
نواب ولي محمد خان لغاري هيءُ نواب وڏن ميرن جي ڏينهن سندن وڏو وزير صلاحڪار هو ٽالپرن کان پوءِ ٻئي درجي جي عزت هوندي هيس. هو لغاري بلوچن جو سردار هو وڏيءَ هلنديءَ وارو هو ميرن کي سنڌ وٺڻ گهڻي مدد ڏنائين. انگريزن سان هو ميرن جي دوستي قائم ڪندو آيو. تمام وڏيءَ عمر هن سنه 1832ع وفات ڪئي. هن کان پوءِ مير صاحبن جا صلاحڪار مير اسماعيل شاهه مرزا خسرو بيگ رهيا.
شاهه لطيف پنهنجي شاعريءَ جتي ڪونج جي سونهن جي ساراهه ڪئي آهي، اُتي ڪونجن لاءِ وڏي درد جو اظهار به ڪيو آهي، ڇو ته جيڪا ڪونج وڳر کان ڌار ٿي وئي آهي سا پنهنجن کي ياد ڪري روئي رڙي ٿي. اُن ڪري شاهه صاحب ان کي هوشيار ٿو ڪري ته ان ڄار کي سمجهه جيڪو ماري تنهنجي لاءِ وڇايو آهي ، جيئن شاهه سائين هنن بيتن فرمائي ٿو ته:
هي مئي آنا لاهيندا آهن. هي نر مادي مرڻ گھڻي هڪ ٻئي سان وفا ڪندا آهن. لڳ جي مند نر ڪونج خوبصورت لات لنوندو آهي. مادي گھڻو ڪري ٻه آنا ڏيندي آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن 3 يا ڪن موقعن 4 آنا پڻ ڏيندي آهي. ڪونج 30 ڏينهن آرو ڪندي آهي مادي نر ٻئي گڏجي ڪندو آهي. ٻچا ڄمڻ کان پوءِ 9 هفتي ننڍيون اڏامون شروع ڪندا آهن.
سنڌ سڀ کان وڏا پکي پيڻ، ڪونجون ڳجهون آهن. سنڌ پکين جا کوڙ قسم ٿين ٿا، جيڪي ڇهن مختلف ماحولن رهن ٿا. اڳي سنڌ ٻن قسمن جون ڪونجون اينديون هيون، انهن مان هڪ سارس ڪونج، جيڪا ماڻهوءَ جيڏي ڊگهي ٿئي ٿي، اهي سياري جا لاڏوڻي پکي آهن. سارس هاڻي سنڌ جو رخ نه ٿي ڪري. باقي عام ڪونجون سنڌ جي ڏکڻ ڏانهن هليون وينديون آهن.
ڪونج 100 کان 130 سينٽي ميٽر ڊگهي ٿئي ٿي. هن جي ڳچي ڊگهي ٿيندي آهي. هن ڪونج جو نر، ماديءَ کان ٿورو وڏو ٿئي ٿو. هن جون ٽنگون سنهيون کنڀ اڇا هوندا آهن ان جي پرن جي پکيڙ 4.9 کان 8.6 ٿئي ٿي. اُن جي پير جون آڱريون ڳنڍيل، مُڙيل ڪُنڍيدار هونديون آهن، هن جا پر 27.3 کان 24 سينٽي ميٽر تائين ٿين ٿا.
پراڻن وقتن کان وٺي دنيا جي ڪيترين ئي ثقافتن ڪونج پکيءَ کي پنهنجي حُسن وڻندڙ ناچ جي ڪري تمثيلي علامتي حيثيت حاصل پئي رهي آهي. چين، ڪوريا، جاپان، ويٽنام، اتر آمريڪا، عربستان جي ڏاکڻين علائقن سنڌ ڪونج پکيءَ جي ڏندڪٿائي ديومالائي حيثيت گهڻو مڃيل آهي.
هي سليٽي / سرمائي ڪونج جي سِسي اڌ ڳچيءَ تائين ڪاري ٿئي ٿي. هڪ ڳاڙهي چوٽي اکين جي پويان کان شروع ٿئي ٿي. ڳچيءَ جي پاسن کان هيٺ اڇو پٽو هوندو اٿس. چهنب پيلي، ٽنگون سرمائي ڪاريون ڪڪڙ وانگر مُچي دار وريل ٿئيس ٿو.ان جو پڇ ڪڪڙ وانگر وريل ٿيندو آهي.
هي پکي سائبيريا اتر هندستان يا اپکنڊ طرف سياري ولر ڪري ايندا آهن. هي پکي صبح جو سوير يا شام جو فصلن غذا ڳوليندو آهي. هي ميداني علائقن ، پاڻياٺ ڍنڍن واري ماحول رهندو آهي، خاص ڪري منڇر، حمل، هاليجي ڪينجهر ڍنڍ تي لهندو آهي.
ڪونجون بُلنديءَ تي هڪ خاص نظم ضبط سان قطار ٺاهيو اُڏامنديون آهن. اهو نظارو ڏسڻ وٽان هوندو آهي.ڪي ڪونجون ڏورانهن ماڳن تائين سفر ڪنديون آهن ڪي وري هجرت بنهه ڪونه ڪن.
اها ڪونج هر سال سائبيريا کان چين جي ’پويانگ ڍنڍ‘، سنڌ جي منڇر لنگهه ڍنڍ هندستان جي صوبي راجستان موجود ڀرت پور سلطان پور جي ڍنڍن ڏانهن هجرت ڪندي آهي.
سنڌي پنجابي شاعريءَ سهڻي عورت وطن کان وڇڙيل ماڻهوءَ جي علامت طور گھڻي ڳائي وئي آهي. پکين سڀ کان حسين پکي ڪونج کي سمجهيو ويندو آهي.
ورلڊ ڪرين فائونڊيشن، آءِ يو سي اين ڊبليو ڊبليو ايف پاران پڌري ڪيل هڪ رپورٽ مطابق، ’ڪونج پکي سنڌ هزارن سالن کان بنا ڪنهن وقفي جي ايندو ٿو رهي.
انهن کان علاو تنوير عباسيءَ سنڌي شاعري، ادب، جديد ٻوليءَ، ڪلچر، ڪلاسيڪي شاعريءَ ٻين موضوعن تي سندن سوين مقالا، مضمون مهاڳ لکيل آهن.
تنوير عباسيءَ جون سنڌي ادب وڏيون خدمتون آهن. سنڌي ادب جڏهن ورهاڱي کان پوءِ نئين سر اُسري رهيو هو، تڏهن تنوير عباسي انهن آڱرين تي ڳڻڻ جيترن اديبن شاعرن مان هو، جيڪي سنڌي ادب جي بقا لاءِ جدوجهد ڪري رهيا هُئا. هن جو شمار سنڌ جي وڏن شاعرن ڪيو وڃي ٿو ، پر شاهه جي شاعريءَ سچل سرمست، خوش خير محمد هيسباڻي، نانڪ يوسف ٻين تي سندس تحقيق ڪاوش، کيس اهم منفرد اسڪالر واري حيثيت ڏياري ڇڏي. تنوير عباسيءَ جي علمي ادبي ادارن سان وابستگي، هڪ وڏي عرصي تائين رهي.
تنوير عباسي وصيت ڪئي هئي ته وفات بعد سندس لاش ميڊيڪل ڪاليج جي شاگردن کي تجربا ڪرڻ لاءِ ڏنو وڃي، پر ان تي عمل نه ٿي سگهيو. البت سندس آخري خواهش هئي ته سندس اکيون آپريشن ذريعي ڪنهن محتاج کي ڏنيون وڃن. سندس وصيت تي عمل ڪيو ويو سندس اکين سان اڄ هڪ نياڻي هڪ نوجوان هن دنيا کي ڏسي پنهنجي زندگي خوش خوش گذاري رهيا آهن. تنوير عباسيءَ جي آخري آرامگاهه اسلام آباد آهي .
ڊاڪٽر تنوير عباسي شاگرديءَ واري زماني کان شاعري ڪندو هو. ابتدا روايتي شاعري ڪيائين، پر اڳتي هلي سنڌي جديد شاعريءَ نوان لاڙا آندائين. ان ڪري سندس شاعري سنڌي ادب نئين حيثيت سان اجاگر ٿي. ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ شمشير الحيدريءَ، سنڌي شاعريءَ خاص ڪري نظم آزاد نظم نوان تجربا متعارف ڪرايا.
ڊاڪٽر تنوير عباسيءَ ساڌو هيرانند اڪيڊمي، ڪراچيءَ مان پرائمري تعليم حاصل ڪيائين. مئٽرڪ جو امتحان اين. جي. وي هاءِ اسڪول ڪراچيءَ مان پاس ڪيائين. انٽر سائنس ڊي. جي. سنڌ گورنمينٽ ڪاليج ڪراچيءَ مان ايم. بي. بي. ايس، لياقت ميڊيڪل ڪاليج، ڄام شوري مان پاس ڪيائين .
تنوير عباسي، ڊاڪٽر سنڌ جو ناليواري عالم، شاعر، محقق، مترجم، لطيفيات جي ماهر سچل شناس، سندس اصل نالو نور نبي عباسي هو. هن 7 ڊسمبر 1934ع تي، ضلعي خيرپور جي هڪ ننڍڙي شهر سوڀي ديري گل محمد عباسيءَ جي گهر جنم ورتو.
1969 م ون يونٽ خلاف تحريڪ حصو وٺڻ جي ڪري 9 مھينا جيل رھيو. 1973 آئين تي تنقيدي مضمون لکڻ جي ڪري ڊي. پي. آر.تحت 11 مھينا قيد رھيو. 1978 ذوالفقار علي ڀٽو کي ڦاسي جي سزا ملڻ تي ايم ايل آر 16 تحت گرفتار ڪري 6 مھينا جيل رکيو ويو.1979 ذوالفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏيڻ کان ٽي مھينا اڳ کان وٺي ڦاسي کان ٽي مھينا پوء تائين جيل رکيو ويو. ھي جنرل ايوب جنرل ضيا ي آمريتن دوران يارھن سال قيد رھيو.
رسول بخش پليجو هڪ پاڪستاني کاٻي ڌرپرست ، مارڪسي اڳواڻ، دانشور ليکڪ هو. هو انساني حقن جو هڪ وڪيل ترقي پسند کاٻي ڌر جي پارٽي عوامي تحريڪ جو اڳواڻ، باني اڳوڻو چيئرمين هو. پليجو 21 فيبروري 1930ع تي جنگشاهي، ضلعي ٺٽي پيدا ٿيو. پليجو کاٻي ڌر جي اڳواڻ هجڻ سان گڏ، انساني حقن جي باري سنڌ چوٽيءِ جو وڪيل پڻ هو. سندس پيءُ علي محمد پليجو روينيو کاتي سپروائيزر ھيو.
پليجو سنڌ جاگيرداري نظام جو سخت مخالف هو، هي عوامي نيشنل پارٽي، سنڌ متحده محاذ، سنڌ قومي اتحاد، بزم صوفيا سنڌ، پونم، سنڌي ادبي سنگت جي باني اڳواڻن مان هڪ هو، هي عوامي تحريڪ، سنڌي هاري ڪميٽي، سنڌياڻي تحريڪ، سنڌي شاگرد تحريڪ، پاڪستان جمهوري اتحاد جو باني اڳواڻ هو.
سياسي ڪارڪن ليکڪ سان گڏ، پليجو سپريم ڪورٽ جو وڪيل پڻ رهيو. ايم آر ڊي جي دور هي 11 سالن جي لاءِ سياسي مخالفت سبب جيل رهيو. 1980ع ڌاري هن جو گھڻو عرصو ڪوٽ لکپت جيل قيد هيٺ گذريو. 1981ع ايمنسٽي انٽرنيشنل هن کي ضمير جو قيدي پڻ قرار ڏنو.
رسول بخش پليجو، ڳوٺ منگر خان پليجو، جنگشاهي، ٺٽي 21 فيبروري 1930ع تي پيدا ٿيو. هن شروعاتي تعليم ڳوٺ مان ورتي وڌيڪ تعليم سنڌ مدرسة الاسلام مان حاصل ڪيائين. هن قانون جي سند، سنڌ مسلم لا ڪاليج ڪراچي مان حاصل ڪئي.
گرداس واڌواڻي جي ساروڻين ڪالمن جا چار ڪتاب جيڪي ڏٺو مون ساروڻيون جنهن کي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي جي انعام پڻ ڏنو ڳالھہ ٻولھہ جڏهن آدم آيو شايع ٿيل آهن. جڏھن سندس پھريون ڪتاب "جيڪي ڏٺو مون" ڇپيو ته ھن جي ڄمار ستر وره ھئي. ناز سنائيءَ، ڪاڪي گرداس واڌواڻيءَ جون تحريرون -۱، نالي سان ھڪ ڪتاب سھيڙي، سنڌي ساھت گھر حيدر آباد طرفان سال ۲۰۱۳ع ڇپايو آھي، جنھن موصاف جا چار ڪتاب گڏي ڇپايا ويا آھن. منجھن چوٿون ڪتاب، جڏھن آدم آيو، نالي سان آخر ڏنل آھي.
هن 1948ع ڪراچي ٿيندڙ هندو مسلم فسادن جي بيباڪيءَ سان رپورٽنگ ڪئي. گرداس واڌواڻيءَ کي سندس صحافتي خدمتن جي ڪري ”گرو“ ڪري سڏيو ويندو هو. هن سنڌي ڪھاڻين لِکڻ سان گڏوگڏ ڊينمارڪ جي مشهور ٻارن جي ليکڪ اينڊرسن جون ڪهاڻيون پڻ سنڌيءَ ترجمو ڪيون، جيڪي ”شاهي بلبل“ جي نالي سان ڪتابي صورت ڇپيون. سندس ڪتاب ساروڻيون، جيڪو 1981ع شايع ٿيو، تنھن کي انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجيءَ پاران انعام پڻ ڏنو ويو.
گرداس واڌواڻيءَ جو جنم 7 جون 1911ع حيدرآباد ٿيو. سندس واسطو حيدرآباد جي عامل گهراڻي سان هو. گرداس واڌواڻيءَ پنهنجي ادبي زندگيءَ جي شروعات شاگرديءَ واري زماني کان ڪراچي مان ڪئي. سنڌي انگريزي صحافت واري پيشي بِ پنھنجو ڪردار ادا ڪري نالو ڳڻايائين.
گرداس واڌواڻيءَ ابتدائي تعليم حيدرآباد پوءِ ڪراچيءَ مان پرائي. هن مئٽرڪ 1929ع بمبئي يونيورسٽيءَ مان پاس ڪئي انهي وقت سنڌ جا سڀ اسڪول ڪاليج بمبئي يونيورسٽيءَ سان لاڳاپيل هئا.
سيريز کي اھو غائب گرھ مڃيو آهي، جنھن جي اڳڪٿي ڪئي وئي ھئي. سيريز کي گرھ جو نشان به پڻ ڏنو ويو. ان زماني جي سڀني علمي ڪتابن توڙي رسالن اخبارن ھن کي گرھ جو درجو ڏنو ويو. ڪيترن ئي ورهين تائين ھي اسان جي نظام جو پنجون گرھ سڏجندو رھيو. جڏھن ھن جي اوسي پاسي ننڍين ننڍين شين جي کوج ٿيندي وئي ته 1802ع تي سر وليئم ھرشل انھن کي جو نالو ڏنو . 1860ع تائين ويليئم جي وضاحت کي قبول ڪيو ويو. ڇو ته اسان وٽ گرھ جو ڪو خاص بيان ڪرڻ جو طريقو نه ھو.
سيريز 21 ھين صديءَ تائين ڪيترن ئي مرحلن کان گذريو . اڄ اسان ھن کي ڄامڙو يا بندرو گرھ مڃون ٿا. سيريز اسان جي سج منڊل جو سڀني کان ويجھو ڄامڙو گرھ آھي. سج کان لڳ ڀڳ 413،700،000 ايڪيتاليھ ڪروڙ ستٽيھ لک ڪلو ميٽر پري آھي. پٿرن جي وھڪري موجود سيريز ھڪ چڪر 1680 ڏينھن يعني 4.61 سال پورو ڪندو آھي. سيريز تي ھڪ ڏينھن 9 ڪلاڪ چار منٽ جو ٿيندو آھي. ھن جو ڊائيا ميٽر 950 ڪلو ميٽر آھي. جسامت جي ڳالھ ڪجي ته سڄي ڳڙهيڙي جي وھڪري جو 1/3 ٽيون حصو آھي.
ان آخري نڪتي تي سيريز پورو نه لٿو، ڇو ته سيريز سان گڏ پٿرن جي وھڪري جا لکين پٿر به ھن سان گڏ سج جو چڪر ھڻن ٿا. ايئن سيريز پلوٽو ٻئين 24 آگسٽ 2006ع تي گرھ جي ڀيٽ يا فھرست کان ٻاھر ٿي ويا. انھن لاء ھڪ نئون نالو ڄاڙو گرھ آندو ويو.
سيريز اسان جي سج منڊل جو سڀني کان ننڍي ننڍو ڄامڙو گرھ مريخ مشتري جي وچ موجود اپگرھ جي واٽ موجود آھي. سڀني کان ننڍو ھجڻ باوجود ھڪ معمو آھي. ھن جو نالو سيريز آھي.
برقعو هڪ سماجي طبقاتي اهڃاڻ به آهي. اڄوڪي دور به جيڪو ڳوٺاڻو پنهنجي ڳوٺ يا ٻهراڙيءَ زالن کي پردو ڪونه ڪرائي، سو جي شهر اچي رهندو، سماجي طور ڪجهه مٿڀرو ٿيندو ته انهن کي پردو ڪرائيندو، برقعو پارائيندو جيئن جيئن معاشي طور ترقي ڪندو اڇي برقعي مان چادريءَ کي اختيار ڪيو ويندو. وري تعليم اوچي طبقي شموليت کانپوءِ برقعو لهي ويندو، ائين سماجي طبقن موجب پردي جو تصور ڦرندو رهي ٿو.
برقعو گهڻو ڪري اڇي ڪپڙي مان ٺهيل هوندو هو، جنهن پيرن تائين جسم ڍڪيل رهندو هو؛ فقط پير برقعي کان ٻاهر رهندا هئا، جن مٿان موزا يا جوراب پائبا هئا. اکين واري هنڌ تي ڄاري ٺهيل هوندي آهي. برقعي جي مٿي واري هنڌ تي سُٽ مان ٺهيل مغيلي ڪنگرن سان ٽوپي پائڻ جو رواج هو، جيڪا برقعي سان ڳنڍيل هوندي آهي. برقعي تي سهڻائيءَ لاءِ گهير پليٽيون هڻندا آهن.
بي. اي پاس ڪرڻ کان پوءِ روهڙيءَ موٽي اچي، شهر ’سوامي ڌرمداس شيوا منڊلي‘ کوليائين، جنهن جون شاخون اُٻاوڙي، شڪارپور، ٽنڊي محمد خان، جيڪب آباد ٻين شهرن قائم ڪيائين. روزانو شام جو منڊليءَ ست سنگ ڪندو هو. 1917ع ’ست سنگت ولاس‘ پرچو ڪڍيائين 1919ع ’ڌرم درشن‘ اخبار/ مخزن ڪڍيائين، جنهن بابت ڪراچيءَ جي سنڌ آبزرور اخبار لکيو: ”هي مخزن سون تورڻ جهڙو آهي“ .
بي. اي کان پوءِ هاسارام ڪجھ وقت ريوينيو کاتي نوڪري ڪئي پوءِ تعليم کاتي گھڙيو ترقي ڪري حيدرآباد ٽيچرس ٽريننگ ڪاليج جو هيڊ ماستر ٿيو. 1921ع مهاتما گانڌيءَ جي هلايل ”قطع تعلقات“ جي هلچل وقت نوڪري ڇڏي، ملڪي تحريڪ شامل ٿي ويو. قومي ڪم ڪندي روهڙي ’تلڪ قومي هاءِ اسڪول‘ ’تلڪ کاڌي فيڪٽري‘ کوليائين ڳوٺ ڳوٺ ڪانگريس جو سنيهو پهچائيندو رهيو.
پروفيسر هاسارام پمناڻيءَ جو جنم 10 اپريل 1887ع تي بيدل، بيڪس، پارو شاھ وسڻ رام جي شهر روهڙيءَ سيٺ سندرداس جي گهر ٿيو. سندس والد جاين ٺهرائڻ جو مشهور مقاطعدار هو.
راجڪمار هيراڻي جي پيدائش ناگپور جي هڪ سنڌي خاندان ٿي هئي ، سندن والد سريش هيراڻي ناگپور هڪ ٽائپ انسٽي ٽيوٽ هلائيندو هيو۔ هيراڻي خاندان هندستان جي ورهاڱي جي وقت هندوستان آيا ان وقت سريش هيراڻي جي عمرفقط 14 سال هئي۔ راجڪمار هيراڻي پنهنجي تعليم سينٽ فرانسس ديسليس هائي اسڪول، ناگپور، مهاراشٽر کان شروع ڪئي۔ راجڪمار هيراڻي کي ڪڏنهن سُٺا نمبر نه حاصل ٿيندا هيا، تنهنڪري انجينئرنگ جي شعبي داخلا نه مليس ، اُنڪري هِن پنهنجي گريجويشن جي تعليم ڪامرس مڪمل ڪئي۔ ہيراڻي پاران ڪاروبار پنهنجي والد جي مدد ڪرنا شروع ڪئي پر هو هندي فلمن اداڪار بڻجڻ چاهيندو هيو۔
راجڪمار هيراڻي نيشنل فلم ايوارڊ فلم فيئر ايوارڊ يافتا هندي فلمن جو ڀارتي فلم هدايت ڪار, فلم پروڊيوسر,اسڪرپٽ مصنف فلم ايڊيٽر آهن، جِن کي مُنا ڀائي ايم بي بي ايس , لگي رهو مُنا ڀائي ، ٿري ايڊيٽئس پي ڪي جهڙين فلمن جي لاءِ ڄاتو ويندو آهي.
هڪ لڱا باهوَ رشيءَ کي راجا واشڪليءَ وينتي ڪئي ته ”ڀلائي ڪري مون کي ٻڌايو ته آتما ڇا آهي؟“ رشيءَ کڻي سانت ڪئي. انهيءَ تي راجا وري وينتي ڪيس ته ”ڀلائي ڪري مون کي سمجهايو“. رشي چيس ته ”ٻچا مان توکي سمجهايان ويٺو، پر تون نٿو سمجهين“. ”شانتويم آتما“ يعني هيءَ آتما سانت آهي . ڏسو سندس گفتگو!
رشي: : ھڪ ويدن مان ورتل لفظ آهي جيڪو ويدن جي شاعر لاءِ استعمال ٿيو آهي.ويدن کان پوءِ وارين ھندو روايتن موجب رشي وڏا ساڌو سنياسي ھئا
برٽش انڊيا ان وقت ٻين ميڊلن خطابن قيصر ھند امپيريل سروس ميڊل شامل ھئا.امپيرل سروس ميڊل شھرين صوبائي ملازمن کي تمام ڊگھي عرصي تائين وفاداريءَ جي عيوض ڏنو ويندو ھو ان فوجي ملازم شامل نہ ھوندا ھيا. انجي برعڪس خان بھادر جي اعزاز فوجي بہ شامل ھيا اھڙا شھري فوجي بہ شامل ھيا جيڪي فوج يا سول سروس اعزاز ملڻ کان اڳ ملازمت پوري ڪري چڪا ھجن. قيصر ھند جي خطاب بہ ٽي درجن وارا ماڻهو چونڊ ايندا ھئا پر فرق اھو ھو تہ ان يورپي بہ شامل ھيا پر خان بھادر جو خطاب برٽش انڊين مسلمانن تائين محدود ھيو.
برطانيا جي بادشاھ جارج پنجين جي 12 ڊسمبر 1911 دھليءَ درٻار لڳي جنھن ھن خان بھادر جي خطاب جاري ڪرڻ جو اعلان ڪيو ھو جيڪو عزت مرتبي جو نشان ھيو.ان اعزاز لاءِ حقدارن جي چونڊ لاءِ ٽن قسمن جي درجن جا ماڻهو ھئا ھڪڙا عام شھري جيڪي وفادار ثابت ٿين، ٻيا فوج سول کاتن وائسراءِ جا ڪميشنڊ آفيسر جيڪي وفاداريءَ بھادري جا ڪم ڪري ڏيکارين ٽيان اھڙا ماڻھو جيڪي عوامي خدمتن جا ڪارناما ڪندڙ ھئا.ان انعام ڏيڻ جي عملي شروعات جنوري 1912 ٿي 1947 تائين جاري رھيو اھڙي طرح ان جو مدو 35 تائين رھيو
خانبھادر --' جي معني بھادر خان بھادر اڳواڻ آهي اھو لقب برطانوي انڊين حڪومت طرفان عزت احترام خاطر انڊيا جي مسلمان شھرين کي ڏنو ويندو ھو. ان کان ھڪ درجو گھٽ وارو لقب خانصاحب ھيو. ھندن کي وري خانبھادر جي برابر راء بھادر جو ميڊل ڏنو ويندو ھو ان کان ھڪ درجو گھٽ راء صاحبھيو. ھڪ خيال مطابق ھن خطاب جي ابتدا مغلن ڪئي ھئي انگريزن پڻ ان کي اختيار ڪيو.پر انگريزن ان جي ابتدا 1912 ڪئي.
خان بھادر جو ميڊل ھڪ ڇھ ڪنڊو چمڪندڙ ستارو ھيو جنھن جي مٿئين ڪنڊ تي شاھي تاج جڙيل ھو. ميڊل جي وچ بادشاھ جي مورت ھئي. ان مورت جا ٽي مختلف رخن جا قسم ھيا .1912 کان 1933 تائين بادشاھ جارج پنجين جو منھن ساڄي طرف رکيو ويو، 1933 کان 1936 تائين ساڳي بادشاھ جي مورت جو منھن کاٻي طرف رکيو ويو.1936 کان 1947 تائين بادشاھ جارج ڇھين جي مورت لڳائي وئي جنھن جو منھن ساڄي طرف رکيو ويو.ميڊل جي پٺئين پاسي
احمد بن طولون مصر جو انتظام نهايت سهڻي نموني سان هلايو عام ڀلائيءَ جي ڪمن خوب پيسو خرچ ڪيائين عوام سندس حڪومت مان نهايت خوش هو. احمد مصر جيڪي تعميرات رفاه عام جا ڪم ڪيا، انهن سندس ٺهرايل اڄ ڏينهن تائين قائم آهي. هي مسجد ان زماني جي فن تعمير جو هڪ نادر نمونو آهي. هن مسجد جو سنگ بنياد سنه 876ع رکيو ويو، چئن سالن جي مختصر عرصي يعني 879ع ٺهي راس ٿي.
هن مسجد جو نقشو بلڪل عمرو بن العاص جي مسجد جهڙو آهي، جا مصر جي پهرين مسجد آهي. جيڪا عمروبن العاص سن 21 هجري مطابق سنه 642ع تعمير ڪرائي هئي. ابن طولون جي مسجد جي ايراضي هن مسجد جي اڌ جيتري آهي. مسجد جي وچ هڪ چورس ڪشاده اڱڻ آهي انهيءَ جي ٻنهي پاسن کان ٻه ڪشاده ورانڊا آهن، جيڪي ڪيترن ئي وڏن ٿنڀن تي محرابن وانگر ٺهيل آهن. هنن محرابن جون ڪمانون مٿي وڃي چهنبدار ٿين ٿيون انهن جو هيٺيون پيلرن وارو حصو گهوڙي جي نال وانگر آهي جيڪو هيٺ ويڪرو ٿيندو ويو آهي اها خاص عربي طرز تعمير آهي، ڇو ته گهوڙو عرب جو خاص قومي نشان آهي.