polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
بيربل جي توڪلاڻي طبعيت، ساڃاهه واري گفتگو ڏسي، گھڻو ڪري اڪبر بادشاھ کيس راجائن ڏانھن سفير ڪري موڪليندو ھو. “درٻار اڪبري” جو مصنف لکي ٿو ته “بيربل نھايت زيرڪ داناءُ ھو. ڪجھ قومي قرابت ڪري، ڪجھ منصب سفارت ڪري، ڪجھ پنھنجن لٽڪن چٽڪن لطيفن ڪري، ھو درٻارين سان رلي ملي ويندو ھو اھو ڪم سرانجام ڏيئي ايندو ھو، جيڪو سوين لشڪرن کان به نه ٿي سگھندو ھو. 984ھ راءِ لون ڪرن سان گڏ راجا ڏونگر پور ڏانھن موڪليو ويو ته، جيئن سندس نياڻي بادشاھ لاءِ وٺي. ھن وڃڻ سان اھڙو منتر پڙھيو جو ھو پَل راضي ٿي ويو کلندي ڪڏندي ڄڃ وٺي آيو. کيس ٻه ھزاريءَ جو منصب مليل ھو کيس صاحب السيف القلعه جو خطاب مليل ھو.
شمس العلماءُ مولانا محمد حسين آزاد لکي ٿو ته “بيربل، بادشاھ جنتا لاءِ ھڪ عجوبو ھو. ڏُک سُک بادِ صبا ھو. سندس ڪم ئي ھو عوام جو دليون جيتڻ، کين شاداب، آباد خوش خورم رکڻ. جڏھن به بادشاھ جو مزاج بگڙندي ڏسندو ھو ته اھڙي ڪارگذاري ڪندو ھو جو بادشاھ جي ڪاوڙ لهي ويندي ھئي.”
بيربل پنھنجي عوام به ان ڪري ئي مقبول ھو جو، ڪيترن ئي موقعن تي مسڪين، بي پھچ، نادار غريب ماڻھن کي بادشاھ ان جي اميرن جي ظلم بي انصافيءَ کان آجپو ڏياريندو هئو.
بيربل نه رڳو، اڪبر بادشاھ، امير امراءُ، سفيرن وزيرن جو نُورِنظر ھو، پر عوام به ڏاڍو مقبول ھو. ڪريم بخش خالد لکي ٿو ته “ھو پنھنجي لطيفا گوئي سخن سنجيءَ جي ڪري، نه رڳو اڪبر بادشاھ وٽ، پر عوام به پسند ڪيو ويندو ھو. ھن جو گهڻو ڪري ملا دوپيازي سان مذاق ٿيندو رھندو ھو اھي ڳالھيون عوام مقبول ھيون.
هندستان جو بادشاهه اڪبر اعظم سنڌ ڄائو، سندس ماء حميده بانو بيگم پاٽ جي سنڌياڻي هئي، هن جا ٻه خاص وزير ابوالفضل فيضي شيخ مبارڪ جا فرزند هئا، جيڪي سيوهڻ مان لڏي دهلي آباد ٿيا هئا، نه رڳو اهو پر ڪجهه تواريخي حوالن مان ظار ٿي ٿو ته اڪبر جو هڪ ٻيو رتن مزاح جو استاد بيربل به سنڌي هو.
سندس تصنيفن جو مختصر وچور هن ريت آهن: ”چور“ ، ”ناصر خسرو، ايراني“ ، ”منتخب ديوان فاضل“ ، ”سنڌي صورتخطي“ ، ”سنڌي نثر جي تاريخ“ ، ”ادبي اوسر“، ، ”سنڌي صوتيات“ ، ”سنڌ جي ديني ادب جو ڪئٽلاگ“ ، ”علمي آئينو“ ، ”سنڌي زبان جي بنيادي لغت“ ، ”سنڌي زبان جي وڌايل بنيادي لغت“ ، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بُنياد“ ، ”سنڌي ليکڪن جي ڊائريڪٽري“ ، ”سنڌي پهريون ڪتاب“ ، ”لاڙ جي ادبي ثقافتي تاريخ“ ، ”سنڌ جي لساني جاگرافي“، ، ”سنڌي ٻوليءَ جو اڀياس“، ، ”زبان اور ثقافت“ ، , & ، ”ثقافتي ورثو“ ، ”سنڌي لنگئافون پئڪيج“ ، ”استادن لاءِ هدايتون2 جلد“، ”سنڌي ٻوليءَ جي ارتقا“ ، ”سنڌي صوتيات“، ” ”“ جڏهن ته سندس ڪتاب
ڊاڪٽر غلام علي الانا سنڌ جو مشهور اديب، دانشور ماهر لسانيات آهي. هن پنهنجي سڄي ڄمار سنڌي ادب سنڌي ٻوليءَ جي خدمت گذاري آهي. سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي سالن جا سال سربراهه پروفيسر ٿي رهيو. انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي کي اڏڻ اوج تي رسائڻ جو سهرو الانا صاحب جي سر تي آهي. الانا صاحب ڪجهه ڪهاڻيون به لکيون آهن هڪ ناول به تحرير ڪيو اٿس. سندس دلچسپيءَ جا موضوع، ادب جي تاريخ، ٿقافت، لسانيات، آرڪائيوز ڪلچر انٿراپالاجي وغيره آهن.
خواجه غلام علي الانا ٺٽي ضلع جي شهر تڙ خواجه سن 1930 ڄائو. ابتدائي تعليم تڙ خواجه ٿانوي تعليم ميرپور بٺوري ٽنڊومحمد خان ڪراچي حاصل ڪئي. 1955ع ايم اي ڪرڻ کان پوءِ سٽي ڪاليج حيدرآباد سنڌي جو ليڪچرار مقرر ٿيو. 1958 سنڌ يونيورسٽي بطور استاد مقرر ٿيو.
ڊاڪٽر الانا ڪيترين ئي تنظيمن ميمبر طور پڻ ڪم ڪيو آهي. هن دنيا جا اڪثر ملڪ گهميا آهن بين الاقوامي سيمينارن ڪانفرنسن شرڪت ڪئي مقالا پڙهيا آهن. ڊاڪٽر الانا صاحب ڪيترائي قومي صوبائي اوارڊ حاصل ڪيا آهن.
ڪن جو ھي به چوڻ آھي ته وتايو فقير پنھنجي وقت جو سياڻو ماڻھو ھو، بلڪه ڪي ته ايئن به چوندا آھن ته سياڻي سنڌ سياڻو ماڻھو ھڪ ئي پيدا ڪيو اھو ھو وتايو. ڏاھا ڏيھ گھڻا پر سياڻو لکن ھڪڙو. ڏاھي جي ڏاھپ جو دارومدار آھي ڏاھ تي، يعني ٻڌ سڌ يا خبرچار تي، پر سياڻو ماڻھو ان کي چون جنھن کي اندر جو سوجھرو ھجي سڃاڻ ھجي. ان ڏس ڄمندي ڄام ھو. وتايو فقير سر بچاءُ چريو ٿي عمر گذاريائين. ايئن به ھرو ڀرو صحيح نه ھو جيئن چيو ٿي ويو ته ڪا ڪل ٿڙي ھيس يا متيون ڏيندي لوڪ کي چريو پاڻ ٿيو ھو، بلڪل نه وتايو ھرگز اھڙو اياڻو نه ھو، البت چريائي جي اوٽ ٻين کي متيون ڏيندو ھو.
وتايو دنيا جي انھن عظيم ھستين مان ھڪ ھو جيڪي انسان ذات لاءِ ھادي استاد ٿي آيا، جن آدمين کي اخلاص، اخلاق انسانيت جي سکيا ساڃاھ ڏني، ماڻھن کي پاڻ پريت ونڊڻ ڌرتيءَ جو ناتو نڀائڻ جو سبق ڏنو. وتايو دنيا جي اھڙن فليسوف مفڪر انسانن مان ھڪ ھو، جن پنھنجي سموري عمر قدرت جي اسرار پروڙڻ سندس ڳجھارتن جي تحقيق سيڙائي، جيئن انسانيت جي اڳتي ھلي ذھني سڌار سنوار ٿي سگھي. وقت جي انھن آکاڻين پٺيان ڏاھپ سياڻپ جا نڪتا سمايل آھن، جن مان ڪجھ ھيٺ ڏجن ٿا:
وتائي فقير بابت ھونئن ته گھڻيون ئي روايتون آھن پر جيڪا معلومات مستند لڳي ٿي اھا ھن ريت آھي ته ھو نصرپور جي لڳ ھڪ ڳوٺ جو واھڻائي واڻيو ھو، ننڍپڻ کان پنھنجي سوچ سمجھ سادي سودي ھيس، اڪثر پنھنجي سڃاڻ پنھنجي مالڪ جي سڃاڻ محو رھندو ھو. زندگي جي ڪنھن موڙ تي پھنجو ڌرم ڇڏي دين ڏانھن لاڙو رکيائين، پھرين پاڻ پوءِ سڄو گھراڻو شيخ ٿيو. سندس قبر درگاھ ٽنڊي الھيار ڀر سان قُبي اسٽاپ لڳ آھي.
ھڪ ڏينھن ماڻھن کي ھي ڏسي حيرت ٿي ته صبح سويل کان وتايو مقام جي لنگھ تي ڌرڻو ماري ويٺو رھيو مقام ڏانھن ايندڙ جنازن جي پڇا پئي ڪيائين، ڪن ماڻھن کانئس پڇيو ته وتايا!
خير ته آھي فجر کان مقام جو در ورتو اٿئي؟ وراڻي ڏنائين ته رات ڪو شاھينگ جُتي تڳائي ويو آھي چور جي اڳ وٺڻ لاءِ ھت ويٺو آھيان، اڳي پوءِ ايندو ضرور ھتي، ويندو ڪيڏانھن؟
3- مارچ 1943ع تي سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ ”پاڪستان ٺهراءُ“ منظور ڪيو، جيڪو اسيمبليءَ جناب جي - ايم - سيد پيش ڪيو هو. اسيمبليءَ جي ميمبرن جي وچ ان ٺهراءُ تي جيڪا گفتگو ٿي هئي موافق مخالف ميمبرن ان جي حق ان جي خلاف جيڪي دليل ڏنا هئا، ان سڄي ڪاروائي بابت سرڪاري رپورٽ ”سنڌ قانون ساز اسيمبليءَ جي ڪاروائي“ جي عنوان سان جلد 17، نمبر 6 گورنمينٽ پريس ڪراچيءَ مان شايع ٿي هئي. رپورٽ ڄاڻايل تفصيل مطابق اسيمبليءَ جي گڏجاڻي 3- مارچ 1943ع تي اربع ڏينهن اسيمبلي هال ڪراچيءَ 3 بجي مانواري صدر مسٽر جي. فريزر جي اڳواڻيءَ هيٺ ٿي. ان گڏجاڻيءَ اسيمبليءَ جا جيڪي ميمبر حاضر هئا، انهن جا نالا الف - بي وار هيٺ ڏجن ٿا:
ڪارروائيءَ جي شروع اسيمبليءَ جي ميمبرن واسطيدار وزير کان صوبائي مسئلن بابت سوال پڇيا، جن جا هنن جواب ڏنا. ان کان پوءِ غير سرڪاري ڪم شروع ٿيو، جنهن پهرين جناب جي.ايم.سيد، اسپيڪر جي اجازت سان ”پاڪستان ٺهراءُ“ پيش ڪندي چيو ته:
جن ميمبرن ٺهراءُ جي مخالفت ڪئي، اهي هئا: راءِ صاحب گوڪلداس ميولداس، ڊاڪٽر هيمنداس آر. واڌواڻي مسٽر لو لـُـو مل آر. موٽواڻي.
اهڙيءَ ريت ٺهراءُ جي حمايت چوويهه ميمبر هئا مخالفت ٽي ميمبر. اهڙيءَ ريت سنڌ صوبائي اسيمبليءَ 3- مارچ 1943ع تي ”پاڪستان ٺهراءُ“ منظور ڪيو.
جناب جي . ايم. سيد جي انهيءَ ٺهراءُ کي اسيمبليءَ جي اسپيڪر ورجايو، جنهن تي نهچلداس وزيراڻيءَ رول 91 جي پئرا ’الف‘ ’د‘ هيٺ اعتراض اٿاري چيو ته ان ٺهراءُ کي پيش ڪرڻ جي اجازت نه ڏجي. ان لاءِ هن اهو دليل ڏنو ته هڪ ته ايوان جا سڀ هندو ارڪان ايوان موجود ڪونهن ٻيو ته ان ٺهراءُ جو تعلق صوبائي حڪومت سان ڪونهي، ڇاڪاڻ ته ٺهراءُ مطابق، هندستان جي مسلمانن کي مرڪزي حڪومت هيٺ رهڻ لاءِ مجبور نه ڪيو وڃي، جو هنن جو مذهب، روايتون وغيره جدا آهن. هن اهو به اعتراض ڪيو ته اهو ٺهراءُ 5- تاريخ تي پيش ڪيو وڃڻو هو.
مسٽر نهچلداس وزيراڻيءَ جي اعتراض تي سر غلام حسين هدايت الله ، اسپيڪر کي مخاطب ٿي چيو ته ٽي ڏينهن اڳ مون معزز ايوان کي آگاهه ڪيو هو ته اهو ٺهراءُ 3 تاريخ تي پيش ڪيو ويندو نه 5 تاريخ تي، ڇاڪاڻ ته معزز ميمبر موڪلن وڃڻ گهريو ٿي. هن ٺهراءُ تي پنهنجي راءِ ڏيندي چيو ته ان هڪڙو ئي مسئلو کنيل آهي ته مسلمان هڪڙي مرڪزي حڪومت جي هيٺ رهڻ نٿا گهرن، پر آزاد علائقن جي صورت رهڻ گهرن ٿا.
سنڌ جي صوبائي اسميبلي سنڌ پاڪستان جو قانون ساز ايوان آھي جنھن جو گادي جو ھنڌ ڪراچي واقع آھي۔ ھي آئين پاڪستان جي آرٽيڪل 106 جي تحت قائم ڪئي وئي۔ ھن ايوان جون 168 نشستون آھن جن مان 130 تي سڌي سنئين چونڊون منعقد ٿينديون آھن جڏھن ته 38 نشستون عورتن غير مسلم اقليتن جي لاءِ مخصوص آھن۔
دبگير مسجد لاءِ چيو ويندو آهي ته اها خسرو خان چرڪس سن 1588ع ٺهرائي هئي. ان ڪري هن کي خسرو جي مسجد جي نالي سان پڻ سڏيو ويندو آهي. خسرو خان چرڪس، چنگيز خان جي اولاد مان هيو ننڍپڻ ئي مرزا عيسيٰ خان تُرخان وٽ پهچي ويو هو. جنهن کيس سنڌ وڏي حيثيت جو صاحب بڻائي ڇڏيو هو، جڏهن مرزا جاني بيگ پنهنجي صغير سن، پٽ مرزا غازي بيگ کي ٺٽي جو حڪمران بڻايو ته سندس صلاحڪارن خسرو خان چرڪس به شامل هيو. خسرو خان چرڪس کي عمارتن جوڙائڻ جو تمام گهڻو شوق هوندو هيو. هن عوام جي فائدي واريون 360 عمارتون جوڙايون، جن مسجدون، مزارون، کوهه پُليون اچي وڃن ٿيون پر سندس ڇڏيل مکيه يادگار دبگير مسجد آهي.
هيءَ مسجد پنهنجي اڏاوتي سٽاءَ چئن ڪنڊن واري، يعني چوڪنڊي آهي. مسجد جي ڪُل ايراضي 48 ضربيان 98 فوٽ آهي. ڊگهو اڱڻ به اٿس. سنڌو درياءَ جي اُٿل کان بچاءَ لاءِ 1910ع مسجد جي اندرئين منڊپ ٻاهرئين اڱڻ مٽيءَ جو ڀراءُ وڌو ويو هو ان ڀراءَ مٿان پيلن پٿرن جي فرشبندي ڪئي وئي آهي. مسجد جا بنياد پٿر جا اوساريل تعمير سِرن سان ٿيل آهي.
ٺٽي جي قديم اسلامي يادگار مسجدن دبگير مسجد کي اڏواتي فن ان جي تاريخي حيثيت سببان گهڻو اهم سمجهيو وڃي ٿو.هيءَ مسجد ٺٽي شهر جي پراڻي پراڻي مسجد آهي. جيڪا هن وقت زبون حالت موجود آهي. ناليواري پرڏيهي عالم قديم آثارن جي ماهر هينري ڪزنس جو اهو رايو آهي ته هيءَ اها مسجد آهي، جنهن مغل شهنشاهه، شاههجهان نماز پڙهي هئي.
نوجوان اسڪالر تاريخ دان ڊاڪٽر محمد علي مانجهيءَ جي تحقيق مطابق پنهنجي دور جو ها ڪارو عالم مفسر مخدوم محمد هاشم ٺٽوي هر جمعي تي هن مسجد خطبو ڏيندو هو. سندس اهو خطبو ٻڌڻ لاءِ پري پري کان ماڻهو ايندا هئا. خطبي کان علاوه مخدوم صاحب هن مسجد ويهي فتوائون پڻ جاري ڪندو هيو.
دبگير مسجد کي ”دبگير“ ان ڪري چيو ويندو آهي، جو اها دبگير جي پاڙي هئي. هن وقت هيءَ مسجد شهر کان صفا ٻاهر آهي پر ڪنهن دور اها شهر جي وچ هئي. بعد سنڌو درياءَ آيل ٻوڏن جي ڪري پيدا ٿيل سم ڪلر، آبادي کي مڪليءَ طرف اچڻ تي مجبور ڪيو اهڙيءَ طرح هيءَ مسجد اڪيلي ٿي وئي.
سندس چوڻ هئو ته سنڌ جو شهر ڪراچي هڪ عجيب شهر آهي. اڄ هن شهر لاءِ ڪُجهه چوان ته سڀاڻي اُهو سچ نه هوندو. آءُ ماضي جي غير يقيني تڪڙين تبديلين کي ڏِسان ٿي ته اڄ ڪا به راءِ نه ٿي ڏيئي سگهان ڇو ته سڀاڻي اُن تي ڪو به يقين ڪندو اها پڪ نه اٿم. رڳو اهو سو ضرور چونديس ته هن شهر پائيدار امن جي ڪوشش ڪرڻ لاءِ ڪو به اڳتي اچڻ لاءِ تيار ناهي. ڏک آهي ته ليڊرشپ صحيح ناهي. هن مُلڪ جي سرڪار سان گڏ هلڻ ڪم ڪرڻ يا ڪا وڏي اُميد رکڻ ڏاڍي ڏُکي آهي. عوام ان ڌوڪي آهي ته اها سڀ ڌارين جي سازش آهي، جڏهن ته ايئن ناهي. مُلڪ جي غير يقيني صورتِحال جو سبب هتان جا حُڪمران آهن ٻيو ڪو به نه.
ڊاڪٽر رُٿ فائو جو چوڻ هئو ته هتان جي عورتن ڏاڍيون صلاحتيون آهن، پر سندن ڀائر مُڙس ئي انهن لاءِ رُڪاوٽ آهن. اُهي نه ٿا چاهين ته عورتون ساڻن ڪُلهو ڪُلهي ملائي ڪم ڪن. ڪُجهه وري هتي سماجي سياسي مسئلا پڻ آهن. حالتن جو به عمل دخل آهي. هن ٻڌايو ته سندس اسسٽنٽ ڪانتا جيڪا ٿر جي وارياسي علائقي مٺي سان تعلق رکي ٿي سا به ڏاڍي هوشيار آهي. ڊاڪٽر فائو چيو ته، آءُ سمجهان ٿي اُها منهنجي جاءِ تي ڪم ڪري سگهي ٿي. آءُ کيس پنهنجو مُتبادل سمجهان ٿي پر هو هتي نه ٿي رهي.
ڊاڪٽر رُٿ فائو چوندي هئي ته اسان جڏهن ڪم شروع ڪيو ته لڳو پئي ڪم ڏُکيو آهي. اُن جا وڏا داستان آهن اُن کي ڇڏيون ٿا قصو ڪوتاهه پر اڳتي هلي 1980ع جي مدد سان هڪ ٻٽي علاج سان ڪوشش ڪئي ته ڪوڙهه ڪنٽرول ٿيڻ شروع ٿي اڳتي هلي اها مُڪمل ختم ٿي وئي. 1996 ته به اهو اعلان ڪيو ته هاڻ پاڪستان ڪوڙهه کان پاڪ آهي.
عالمي جنگ کانپوءِ جرمني جڏهن جرمني ٻن حصن ورهائجي ويو ته ڊاڪٽر رُٿ، اوڀر جرمني مان اولهه جرمنيءَ آئي اتي صحت جي شعبي تعليم حاصل ڪيائين.
عام روايتن جي مطابق پاڻ اسرائيلي نبي ھئا حضرت موسي علیہ السلام جي بعد مبعوث ٿيا۔ مورخن پاڻ جن جو نسب نامو الياس بن ياسين بن فخاص بن يغرا بن ھارون لکيو آھي عام خیيال اھو آھي تہ پاڻ ملڪ شام جي ماڻھن کي ھدايت جي لاء موڪليا ويا ھئا۔ يھودين مسلمانن جو عقیدو آھي تہ پاڻ ھميشہ زنده رھندا زمين تي ماڻھن جي رھنمائي ڪرندا.
پيغمبر ۔ قرآن مجيد جي ٻن سورتن م پاڻ جو ذڪر آيو آھي۔ سوره انعام جي آيہ 85 حضرت زکريا عليہ السلام، يحيٰ عليہ السلام اور عيسي عليہ السلام سان گڏ پاڻ جو نالو آيو آھي۔ قرآن چئني کي صالح چيو آھي۔ سوره صافات آيہ 123 پاڻ کي رسولن مان شمار کيو ويو آھي آيہ 124 کان 129 تائين پاڻ جو مختصر قصو آھي تہ پاڻ جي قوم بعل نالي بت جي پوڄا ڪرندي ھئي۔ پاڻ انھن کي خدائي واحد جي پرستش ڪرڻ جي لاء چيو۔ انھي سورۃ جي آيہ 130 پاڻ کي الياسين بہ چيو آھي۔ پر مترجمن و مفسرن الياسين کي الياس ئي لکيو آھي۔
پاڻ جي ئي صفات مان متصف ھڪ پيغمبر جي نالو بائبل ايلياہ آھي۔ مفسرن جو خيال آھي تہ بائبل جي ايلياہ دراصل قران جو الياس ئي آھي۔ ثعلبی اور طبري وغيره جن پاڻ جن جا تفصيلي حالات لکيا آھن جيڪي زیادہ تر اسرائيليات کان ماخوذ آھن۔ بعض علماء جي سامھون الياس، ادريس اور خضر ھڪ ئي شخصيت جا ٽي نالا آھن۔
21 جولاءِ 1920ع تي، لوڪمانيه تلڪ وفات ڪئي. ڊاڪٽر صاحب ان وقت حيدرآباد ميونسپالٽيءَ تي ميمبر چونڊيل هو. ڊاڪٽر صاحب جي ڪوشش سان "نيشنل سروس آف اسٽوڊنٽس" برپا ٿي، شاگردن جي ڪنوينشن ٺهي، جنهن جو پريزيڊنٽ مسٽر جيرامداس دولترام ٿيو.1940ع ، لاهور ڪيل تقرير جي سلسلي ڊاڪٽر صاحب کي ارڙهن مهينا سزا ملي.ان کانپوءِ 3 جون 1947ع تي، انگريز سرڪار طرفان ملڪ جي ورهاڱي جو اعلان ٿيو.
آخر، سنه 1913ع ، حيدرآباد اسڪول مان ايل. سي. پي. ايس جو امتحان ڏنائين. پهرين کيس حيدرآباد ضلعي جي هڪ تعلقي ڊاڪٽر ڪري رکيو ويو. اتي هن ڳوٺاڻن جي گهڻي خدمت ڪئي. ڪجهه وقت کانپوءِ کيس حيدرآباد سينٽرل جيل ڊاڪٽر ڪري رکيو ويو، جتي هن قيدين جي گهڻي خدمت ڪئي. اتي هو انقلابي قومي خيال رکندڙ سياسي قيدين سان لهه وچڙ آيو.
ڪانگريس هاءِ ڪمانڊ خاص طرح سردار ولڀ ڀائي پٽيل سان، سنڌي شرنارٿين جي آبادڪاري جي سوال تان اختلاف ٿي پيس ڪانگريس کان ٻاهر نڪري آيو۔ 12 سيپٽمبر 1947ع تي ڊاڪٽر صاحب وفات ڪئي.۔
سنڌيءَ ٻارن جي ادب جي سلسلي غير معمولي ڪم ڪندڙن -اياز- پاٽوليءَ جو نالو وڏي اهميت جو حامل آهي. ورهاڱي کان پوءِ، جڏهن مجموعي سنڌي ادب ٻوليءَ کي نقصان ٿيو، تڏهن ٻارن لاءِ لکندڙ ڪيترن ئي اديبن جي هندستان لڏي وڃڻ ڪري، ٻارن لاءِ لکڻ اشاعتي ڪمن جو سلسلو پڻ -بند- ٿي ويو. اهڙيءَ صورتحال -اياز پاٽولي- ئي هو، جنهن ”اداره گلشن ادب“ ”بزم گلشن سنگت“ جو قيام عمل آڻي، ٻيهر سنڌي ٻاراڻي ادب کي جياريو.
جڏهن وقت جي سجاده نشين پير زاهد شاهه رهه ٻئي جي خدمت پهتا ته هن صاحب سندن وڏي عزت محبت سان آجيان ڪئي.جنهن بعد بيڪس سائين طرفان آندل تبرڪات جنهن هڪ دستار هڪ خرقو هڪ عصي شامل هئي خدمت ڏيڻ لاءِ عرض ڪيو. جنهن تي سرڪار پير زاهد شاهه فرمايو”اوهان درويش بلڪل وڏا امانت وارا آهيو هي تبرڪات اوهان کي لائق ڄاڻي ڏنا ويا آهن.جيڪي اوهان جي عشق ادراڪ جو انعام آهن. ادا!
جڏهن سندن والد حضرت قادر بخش بيدل رحه 16 ذوالقعد 1289هجريءَ تي هن فاني دنيا مان برقعو مٽايو ته سندن عمر فقط 14 سال هئي.سرڪار بيدل جي رحلت جو صدمو سرڪار بيڪس رحه تي وڏي شدت سان اثر انداز ٿيو. جنهن سبب پاڻ هر وقت سرڪاربيدل رحه جي مزار پُر انوار جي ڀر ويٺو هوندو هو. سرڪار بيدل رحه جي وصال کان چند ڏينهن پوءِ بيڪس رحه ڪجهه فقيرن سان گڏجي درگاهه جهوڪ شريف وارن بزرگن ڏانهن امانتون کڻي روانا ٿيا.
گهر ڀاتي ان ڪوٺيءَ تي چڙهي ڇا ڏسن ته هر طرف رابيل گلاب طرحين طرحين جا گُل وڇايا پياآهن جنهن سبب ايتري ته خوشبوءُ متل هئي جو دماغ هڪ هنڌ جھلجي نه پئي سگهيو گهڻي غور ڪرڻ بعد جڏهن سرڪار بيڪس جي کٽ طرف ڏٺائون ته کين دارالبقا ڏانهن روانو ٿيل پاتائون.ڦوه جوانيءَ ، 5رمضان 1298 هه مطابق 1 اگسٽ 1881ع تي وفات ڪيائين. کيس سندس والد بزرگوار جي ڀرسان روهڙيءَ ئي دفنايو ويو.
حضرت محمد محسن قريشي المعروف بيڪس رحه سن 1275 هجري مطابق 1859ع تولد ٿيو.سندس والد بزرگوار جو اسم گرامي حضرت قادر بخش بيدل رحه هو.سندن تعلق ملتان شريف جي قريشي خاندان سان هو.حضرت قادر بخش رحه جون ٻه شاديون ٿيل هيون.هڪ شادي پنهنجن ئي مائٽن مان ٻي شڪارپور جي مغل خاندان مان ڪئي هئائين محمد محسن حضرت بيدل رحه کي شڪارپور واريءَ گهر مان تولد ٿيو.
درگاهه جهوڪ شريف ڪجهه ڏينهن رهڻ کان پوءِ سرڪار بيڪس رح ٻيڙي ذريعي سيوهڻ شريف روانو ٿيو.جڏهن سرڪار بيڪس رح سيوهڻ شريف پهتا ته هڪڙا چار درويش اچي ساڻس مليا جن جي رفاقت سان حضرت قلندر لال شهباز رح جي بارگاهه وڃي پهتو .پاڻ حضرت عثمان مروندي المعروف قلندر شهباز جي به وڏي سوز عشق سان ثنا ڪئي اٿائون مثال:
حضرت محمد محسن بيڪس رحه جو ننڍپڻ کان ئي حسين شين خوبصورت چهرن ڏسڻ سان ڏاڍو شوق هو جڏهن به ڪنهن سهڻي شيءِ تي نظر پوندي هيس ته لڳاتار ان کي گهوري گهوري ڏسندو هو.اهڙيءَ طره ڏسندي ڏسندي ان شيءِ جي عبرت محو ٿي ويندو هو.ساڳئي وقت سندس رنگت پڻ دلڪش سفيد هوندي هئي.
دنيا جي 150 کان وڌيڪ ملڪن انفرادي طور صحتمند ماحول جي حق کي ڪنھن نہ ڪنھن صورت پنھنجي آئين قانونسازيءَ جو حصو بنايو آھي. دنيا جي جن وڏن ادارن تنظيمن صحت مند ماحول جي حق کي مڃيو آھي تن انساني حقن جو آفريقي چارٽر ، انساني حقن جو آمريڪي ڪنوينشن ، اسڪازو رضانامو ، انساني حقن جو عرب عھدنامو ڏکڻ اوڀرجي ايشيائي قومن جو انساني حقن بابت پڌرنامو شامل آھن.،
ھر رياست آزاد ملڪ جي سرڪار لاءِ لازمي آھي تہ ھو پنھنجي ملڪ ماحول جي حفاظت لاءَ قاعدا قانون ٺاھي انھن تي عمل بہ ڪرائي. انھيءَ سان گڏ ماحول جي گدلاڻ کي گھٽائڻ لاءِ بہ جوڳا اپاءَ وٺي. ماحول جي گدلاڻ ٻين ماحولياتي مسئلن جي ڪري جيڪڏھن ڪنھن علائقي يا گروھ کي نقصان پھتو آھي تہ ان جو سدباب ٿيڻ گھرجي متاثر ٿيل علائقي جي ماڻھن سان انصاف ٿيڻ گھرجي. صحتمند ماحول جو حق ھر ملڪ کي موسمياتي ڦيرگير ٻين ماحولياتي مسئلن کي منھن ڏيڻ لاءِ قانون ٺاھڻ جو پابند بنائي ٿو.
صحتمند ماحول جو حق يا پائيدار صحتمند ماحول جو حق انساني حقن جي تنظيمن ماحولياتي تنظيمن پاران ھڪ انساني حق قرار ڏنو ويو آھي.، صحتمند ماحول انساني صحت کي بھتر بنائڻ مدد ڪري ٿو. ھن حق کي گڏيل قومي جي عالمي اداري جي انساني حقن واري ڪائونسل آڪٽوبر 2021ع ڪوٺايل پنھنجي 48ھين اجلاس تسليم ڪيو.
ھي حق انھن انساني حقن مان ھڪ آھي جيڪي انساني صحت سان واسطو رکن ٿا، مثال طور پاڻيءَ صفائيءَ جو حق ، کاڌي جو حق صحت جو حق. ماحول انسان جي جسماني ذھني صحت تي پنھنجا اڻمٽ نشان ڇڏي ٿو. سٺو ماحول انسان جي صحت تي سٺا اثر ڇڏي سگھي ٿو. گندو ماحول نہ فقط انسان جي صحت لاءِ ھاڃيڪار آھي بلڪ انسان جي سوچ شخصيت کي بہ گندو ڪري سگھي ٿو.
صحتمند ماحول جو حق ماحول جي حفاظت لاءِ قاعدن قانونن سان واسطو نٿو رکي . ھن حق جو بنيادي مقصد آھي تہ ماحول جا انساني زندگيءَ تي ڪھڙا اگرا اثر پئجي سگھن ٿا. ھي حق سان کي اھو بہ سيکاري ٿو تہ اسان پنھنجي آسپاس جي قدرتي ماحول کي بھتر بنائي صحتمند ماحول جو بنياد رکي سگھون ٿا.
انسانن حقن ماحول بابت اقوام متحدہ جي ّخصوصي ماھرن جان ايڇ ناڪس ڊيوڊ آر بئائڊ صحتمند ماحول جي حق کي بين الاقوامي قانون جو حصو بنائڻ لاءِ پنھنجون تجويزون ڏنيون آھن جن جي دنيا جي ڪيترن کي قانوني ادارن پٺڀرائي ڪئي آھي.
ھن ملڪ جي جاگرافيائي بيهڪ27 30 , 90 30 آھي. ڪل پکيڙ 38,394 چورس ڪلوميٽر اٿس جيڪا سموري خشڪي تي مشتمل آهي. پکيڙ دنيا جي ملڪن ھن ملڪ جو نمبر 137 آهي. ھن ملڪ جي ڪابہ بحري سرحد ڪانہ اٿس جو خشڪي سان گھيريل آھي خشڪي واري ملڪ جي سرحد 1136 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 477 ڪلوميٽر چين باقي 559 ڪلوميٽر ڀارت سان مليس ٿي.ھن ملڪ جو سمورو علائقو جابلو ڪجھ سرسبز وادين تي مشتمل آهي. ملڪ جي سراسري بلندي 2220 ميٽر آھي سڀ کان ھيٺاھون ھنڌ ڊرينگيميڇو آھي جيڪو سمنڊ جي سطح کان 97 ڪلوميٽر آهي. سڀ کان اوچو مقام گنگڪار پوئنسم آھي جيڪو 7570 ميٽر بلند آھي.
ھي ملڪ صدين کان وٺي آزاد رھيو آھي. ھن ملڪ جي تھذيب منفرد آھي جنھن جو بنياد ٻڌازم آھي جنھن جو روحاني پيشوا زبدرنگ رنپوچي آھي. ھي علائقو جاگيرن تي مشتمل ھيو جن جا جاگيردار ٻڌن جا ملا ھيا جن اتي ٻڌ مذهب جي ملائيت لاڳو ڪئي ھئي. اڻويھين صدي گھرو جنگ کان بعد وانگچڪ خاندان انھن جاگيرن ورھايل ملڪ کي متحد ڪري مطلق بادشاھت جو بنياد وڌو جيڪا 1908 مطلق بادشاھت مان آئيني بادشاهت تبديل ٿي وئي.ان سال ملڪ جي نيشنل اسيمبلي لاء چونڊون ٿيون.
ڀوٽان ; سرڪاري نالو ڪنگڊم آف ڀوٽان يا ڀوٽان جي بادشاھت، ڏکڻ ايشيا جو ھڪ خشڪي سان گھيريل ملڪ آھي ھماليہ جبل جي اوڀر واقع آهي . ھن جي اتر چين جو حصو تبت ، اولھ انڊيا جي رياست سڪم تبت جي چمبي وادي، اوڀر انڊيا جي رياست اروناچل پرديش ڏکڻ آسام ويسٽ بينگال جون انڊين رياستون واقع آھن. ملڪ جو گاديءَ جو هنڌٿمپو آھي فونٽشولنگ ان جو معاشي مرڪز آهي.
ڏکڻ واري پاسي ھن ملڪ جي موسم ٽراپيڪل آھي. وچولي وارين وادين موسم سياري تمام ٿڌي اونھاري تمام گرم ھوندي آھي. ھماليہ واري پاسي سيارو سخت ٿڌو اونھارو بہ ٿڌو ٿئي ٿو.
پينانگ پهچي رئفلس هتي جون مقامي زبانون سکڻ جي مهم قائم رکي ان سان گڏ هن ملايا جي ماڻهن جي رهڻيءَ ڪهڻيءَ جو ڏاڍو ڳوڙهو اڀياس ڪيو. هي جي ان قابليت جي خبر لارڊ منٽوءَ کي پيئي، جيڪو ان وقت انڊيا جو گورنر هو. هي اهو وقت هو، جڏهن فرانس جو نيپولين بونا پارٽ، ڊچن جي قبضي هيٺ آيل انڊونيشي ٻيٽ جاوا کي استعمال ڪري، چين ڏي ويندڙ انگريزن جي جهازن کي نقصان پهچائي رهيو هو. ڊچن جي قبضي آيل ٻيٽ جاوا کي فرينچن جي اثر مان ڪڍڻ لاءِ لارڊمنٽو، رئفلس کي ملاڪا رهي الڳ ڪم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو سندس ڪم مان ايڏو متاثر ٿيو جو جاوا تي قبضو ڪرڻ وقت هن کيس ساڳي جهاز تي پاڻ سان گڏ رکيو. هيءَ 1811ع جي ڳالهه آهي.
چوڏهن سالن جي عمر رئفلس کي اسڪول ڇڏڻو پيو پنهنجي ماءُ چئن ڀيڻن جو پيٽ پالڻ لاءِ کيس ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي انگلينڊ واري آفيس ڪلارڪ ٿي ڪم ڪرڻو پيو. جيتوڻيڪ رئفلس جي بنيادي تعليم ڪجهه به نه هئي، پر پوءِ واندڪائيءَ سائنس تاريخ جا ڪتاب پڙهي پڙهي بيحد قابل ٿي ويو. ان کا سواءِ ڪيترين ئي زبانن تي عبور حاصل ڪري ورتائين. آفيس اندر توڙي آفيس کان ٻاهر هن جو نالو ايڏو روشن ٿيو جو ٽيويهن ورهين جي ڄمار کيس پينانگ، انگريزن جي نئين ٺهيل حڪومت اسسٽنٽ سيڪريٽري ڪري رکيو ويو. پينانگ، ملاڪا نار هڪ اهم ٻيٽ آهي، جنهن تي انگريزن جو قبضو گهڻو وقت اڳ ٿي چڪو هو.
رئفلس جاوا چار پنج سال رهيو، جتي هن مقامي ماڻهن جي ڏاڍي خدمت ڪئي، جيتوڻيڪ اتي سندس صحت ڏاڍي خراب ٿي پئي ان دوران زال جي مري وڃڻ جي ڪري پڻ کيس صدمو رسيو. انهن ئي ڏينهن لارڊ منٽو به مري ويو، جنهن جو کيس وڏو ڏڍ هو. آخر 1816ع جڏهن هو پنجٽيهن سالن جو هو کيس انگلينڊ واپس سڏايو ويو. اتي کيس ڪجهه سرڪاري شهنشاهي خطاب ڏنا ويا. ڪجهه سالن کان پوءِ کيس وري ڏور اوڀر ڏانهن موڪليو ويو. هن ڀيري کيس سماترا جي ڀر هڪ ننڍڙي ٻيٽ بينگڪولو تي ليفٽيننٽ گورنر ڪري رکيو ويو. جيڪو هڪ گهٽ اهميت وارو بندرگاهه هو، جيڪو ڪارن مرچن جي واپار کان مشهور هو.
سر ٿامس اسٽئمفورڊ رئفلس جيتوڻيڪ پنهنجي زندگي انگلينڊ جي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ ڪلارڪيءَ سان شروع ڪئي ان خيال کان تمام اهم شخصيت ٿي گذريو آهي، جو اڳتي هلي هن انگريزن جي سلطنت يعني برطانوي راڄ کي وڌايو ويجهايو، خاص ڪري ڏور اوڀر جي ملڪن . اهو رئفلس ئي هو، جنهن 1918ع سنگاپور جي ٻيٽ کي انگريز حڪومت لاءِ هٿ ڪيو، جتان انگريز سرڪار کي چين اوسي پاسي جي ملڪن جي واپار وڙي تي ڪنٽرول رکڻ سولو ٿي پيو. اڄ جو ماڊرن سنگاپور سر اسٽئمفورڊ رئفلس جي اچڻ کان پوءِ وڌڻ شروع ٿيو.
سرٿامس اسٽئمفورڊ رئفلس 6 جولائي 1781ع تي ڄائو. سندس پيءُ مرچنٽ نيويءَ جي جهاز جو ڪئپٽن هو. هڪ دفعي هو پنهنجي زال سان گڏ ويسٽ انڊيز کان انگلينڊ موٽي رهيو هو ته رستي تي سمنڊ جي جهاز تي ئي رئفلس ڄائو. ريفلس جا ماءُ پيءُ ايترا امير نه هئا. سندن مٿان ايڏا قرض چڙهيل هئا جو هن جو ٻاروتڻ ڪو سک جي زندگيءَ نه گذريو.
لارڊ منٽو جي نظرن رئفلس هوشيار، چست انصاف پسند ته اڳهين هو، هاڻ جهاز تي گڏ رهڻ کان پوءِ هن ڏٺو ته رئفلس انتظامي حڪومتي ڪاروبار هلائڻ تمام ذهين آهي. ان ڪري پوءِ هن کي جاوا ٻيٽ جو ليفٽيننٽ گورنر مقرر ڪري پاڻ واپس ڪلڪتي، هندستان موٽيو.
طبي ماهرن مطابق ماکي کي ڪن، نڪ گلي جي انفيڪشن جي بيمارين لاءِ روڳ روڪ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، ڇو جو ماکي جي مکين جي اڪثر قسمن روڳ روڪ خاصيتون موجود هونديون آهن. رپورٽ موجب طبي ماهرن جي ليبارٽري ٽيسٽن مان معلوم ٿيو آهي تہ ڇوت سبب پيدا ٿيل اڪثر بيڪيٽريا ماکي سان مري ويندا آهن. ماھرن مطابق ماکي جو روڳ روڪ دوا طور ڪم ڪرڻ جو عمل تمام حيرت انگيز آهي. هن وقت سڀني کان وڌيڪ اثرائتي اينٽي بايوٽڪ دوا ”ريلفمين“ سان رڳو 18 سيڪڙو بيڪٽيريا مرندا آهن پر ماکيءَ جي اينٽي بايوٽڪ دوا طور استعمال سان 91 سيڪڙو تائين بيڪٽريا ختم ٿي ويندا آهن.
ھزار سالن کان ماکي کي آيورويدڪ دوائن استعمال ڪيو وڃي ٿو. ھن جو بنيادي مقصد مختلف عناصرن پيدا ٿيڻ واري عدم توازن کي مثبت طور تي دور ڪرڻ آھي. نظر تيزي . وزن گهٽ ڪرڻ . نامردي ختم ڪرڻ سرعت انزال جھڙن مرضن مفيد آھي. پيشاب جي نالين جي بيمارين . دم آتن جي صورت فائديمند شي آھي.
ماکي اهڙيون خاصيتون آهن جيڪي مختلف مرضن تڪليفن فائدو ڏين ٿيون. ماکي ڪمزور دماغ وارن لاءِ ڪارائتي شئي آهي. هي چهري جو رنگ صاف رکي ٿي خون صاف ڪري ٿي. هن جي روزاني استعمال سان معدو صحتمند رهي ٿو. پاڻي پيئڻ سان اکين کي فائدو ڏيندي آهي.
ماکي گلوڪوز . فرڪٽوز . مئگنيشم . پوٽيشم . ڪئلشم . سوڊيم . سليڪا . ڪلورين . سلفر . آئرن فاسفورس سان مالامال آھي. ان کان سوا وٽامن بي ون . وٽامن بي 2 . وٽامن بي 6 . وٽامن بي 5 . وٽامن بي 5 . ڪاپر . آيوڊين جست جي ٿوري مقدار پاتي وڃي ٿي.
ماکي فاسد مادن کي ڪڍي ٿي زھريلن مادن کان دور ڪري ٿي. ماکي جا بيڪيٽيريا روڪ مادا انسان جي مدافعتي نظام کي مضبوط ڪن ٿا. ماکي جگر جي فعل کي بيدار ڪري ٿي. يرقان، فالج لقوي کي دور ڪري ٿي مثاني بڪين جي پٿري کي ٽوڙي ڪڍي ٿي.
ماکي هڪ مٺو پاڻياٺو مادو آهي جيڪو ماکي جون مکيون گلن جي رس جي مدد سان ٺاهينديون آهن. ماکي انسان لاء الله تعاليٰ جي عطا ڪيل هڪ بي بها نعمت آهي. تمام غذائي نعمتن مان ماکي کي هڪ امتيازي درجو حاصل آھي.
ماکي قدرتي طور تي نمٺاڻ . گلوڪاڻ . معدنيات دافع تڪسيد آھي. ماکي دوا سان گڏ غذا آھي جنھن کي لاتعداد بيمارين جسماني تڪليفن جي ڇوٽڪاري لاء استعمال ڪيو وڃي ٿو.
نِج ماکي بيمارين سان مقابلي جي سگھ وڌائي ٿي. هن جيوڙن بيمارين کان بچائڻ واري خاصيت هوندي آهي جنھن سان قوت مدافعت وڌندي آهي. موسم جي اثرن کان بچڻ لاءِ بہ ماکي استعمال ڪري سگھجي ٿي.
ڪجھ ماڻھو ماکي کي کير سان . ڪجھ چانھن سان ڪي پاڻي سان استعمال ڪن ٿا. ڪي ماڻھو صبح جو ناشتي استعمال ڪن ٿا ڪي ڊبل روٽي تي ڪي اڦراٽن تي مکي کائڻ پسند ڪن ٿا.
ماکي ﻫڪ ﺑﻬﺘﺮﻳﻦ ﻏﺬﺍ آھي، ﺭﺕ ﺻﺎﻑ ڪري ٿي، ﺩﻝ ﺩﻣﺎﻍ ﮐﻲ ﻃﺎﻗﺖ ڏئي ٿي، ﭤﮅ ﺯڪﺎﻡ کان بچائي ٿي ﭔﻴﻦ ڪﻴﺘﺮﻳﻦ ﺋﻲ ﺍﻧﺪﺭﻳﻦ ﺗﻮڙﻱ ﭔﺎﻫﺮﻳﻦ ﺟﺴﻤﺎﻧﻲ تڪليفن ﺟﻮ ھڪ بھترين ﻋﻼﺝ ﺁﻫﻲ.
جيڪو دارچيني اسينشل آئل ٿئي ٿو اھو ماکي سان ملي ٿو تہ ان سان ھائڊروجن پر آڪسائيڊ ٺھي ٿو جيڪو جسم فنگس يا جراثيمن جي وڌڻ کي روڪي ٿو.
ماکي موجود ڪيلشم ڏندن ھڏن کي مضبوط ڪري ٿي. وٽامن سي ھاضمي جي نظام کي ٺيڪ رکي ٿي. ھي مرڪب جسم کي مضبوط بنائن ٿا.
اھڙو نظام حڪومت آھي جنھن ریاستي سربراھ جو اختيار اعلیٰ ملڪ جي لکيل يا اڻلکيل آئين تحت ھوندو آھي. آئيني بادشاهت مطلق العنان بادشاھت کان مختلف ھوندي آھي. آئيني شاھي سربراھ پنھنجا اختيار قانوني دائري اندر استعمال ڪندو آهي. دنيا ليڪٽنسٽائين، موناڪو، مراڪش، اردن، بحرین، ڪوہت آئيني بادشاهت وارا ملڪ آھن جن شاھي سربراھن کي تمام گھڻا صوابديدي اختيار آھن. ساڳي وقت يونائٽيڊ ڪنگڊم، چپان، اسپين، بيلجيئم، سويڊن پڻ آئيني بادشاهت وارو نظام آھي پر شاھي سربراھ جا صوابديدي اختيار تمام گھٽ ھوندا آھن.
ڀيئروي – غضب ناڪ، خونخوار ديوي. جيڪا ڀيراوَ جو هڪ ناري وارو رُوپ آهي. ڀيروي، هڪ تيز آتشي يا ڏمريل، ڪاوِڙيلِ ديوي آهي، کيس ٻرندڙ شوخ چهرو اٿس، سندس ٽي تيز اکيون، وکريل وارَ اٿس.
مهاوديا هندوازم مهاوديا آدي پراشڪتي جا ڏهه رُوپ آهن. اهي سڀئي ديوي پاروتي جا رُوپَ آهن. هندستان ٻڌمت جي گهٽجڻ کانپوءِ، ديوي ديوتا جي انهن رُوپن کي ڪائولا تنتريڪا ساهتيا تصديقي جانچا ڪرڻ شروع ڪيو ويو. 10 مهاودياس ڪالي، تارا، تريپورا سُندري ، ڀوانويشوري، تريپورا ڀيراوي، ڇناماستا، ڌوماوتي، باگالموکي، ماتانگي ڪملا شامل آهن.
شڪتا جو مڃڻ آهي، "هڪ سچائِي کي ڏهن مختلف پاسن محسوس ڪيو ويو آهي؛ ديوي ماتا کي ڏهه سرشٽي شخصيتن،" داسا مهاوديا " جي حيثيت سان پرستش پهچ ڪيو وڃِي ٿو. شڪتي اِزم هڪڙي ٻئي سوچ ويچار جو مڪتب فڪر مطابق مهاوديا کي مهاڪالي جو روپَ سمجهيو ويندو آهي. مهاوديا سڀاءُ تانترڪ سمجهيا ويندا آهن، عام طور هيٺئين ريت سُڃاڻپ ڪيل آهن: