polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
En intgins cas è el stà engaschà sco defensur ed en pli è el s’occupà da dus cas persunals: Per l’ina cunter purs ch’avevan laschà pascular lur muvel senza lubientscha sin il bain da sia famiglia; per l’autra cunter in anteriur aristocrat franzos ch’al aveva blessà cun ses auto a chaschun d’ina visita a Paris.
Il proxim temp è el puspè sa deditgà en l’exil svizzer a studis marxistics; quels ha el surtut elavurà en la scrittira ‹L’imperialissem sco pli aut stadi dal chapitalissem› , la quala ha furmà la basa da la teoria marxistica da l’imperialissem sco er da la teoria dal chapitalissem dal monopol statal che sa basa sin quella.
Ils cunfins tranter ses territori da derasaziun per propi e regiuns ch’èn be stadas pli u main ferm sut influenza da la Cultura da santeris cun urnas na sa laschan betg adina trair a moda precisa; quai tant pli che quests cunfins èn sa spustads pliras giadas en il decurs dal temp da bronz tardiv.
Ils binaris tranter Hinwil e Bauma, ch’èn anc en funcziun durant ils fins d’emna da stad, dattan anc oz perditga da l’interess viv da quel um, che n’ha betg pudì resister a realisar auters projects sco la viafier Uerikon-Baum e pli tard anc in project grond sco las Viafiers da la Jungfrau.
Bäretswil - Bauma - Bubikon - Dürnten - Egg - Fällanden - Fehraltorf - Fischenthal - Gossau ZH - Greifensee - Grüningen - Hinwil - Hittnau - Illnau-Effretikon - Kyburg - Maur - Mönchaltorf - Pfäffikon - Russikon - Rüti ZH - Schlatt - Seegräben - Sternenberg - Turbenthal - Uster - Volketswil - Wald - Weisslingen - Wetzikon - Wila - Wildberg e Zell.
Nominalmain exercitava bain anc l’imperi dals moguls la pussanza sur il subcontinent indic; ma damai che quel era flaivlentà tras intrigas inscenadas dals mess europeics, sullevaziuns e pretensiuns territorialas da vart da la Gronda Britannia, era la pussanza per propi gia da quel temp en ils mauns dals Brits.
Da quai è resultà in immens spectrum da svilups culturals, ma er tecnologics dals pievels indigens: Bain èn la cultivaziun da plantas e l’allevament d’animals sa derasads sur l’entir continent; culturas autas èn però be s’etablidas a moda permanenta sin la Peninsla Yucatán ed en la part centrala dal Mexico sco er en las Andas peruanas.
En l’epoca dal colonialissem ed imperialissem, ca. a partir da 1850, han las pussanzas colonialas che concurrenzavan ina l’autra cumenzà ad entrar en ils territoris ch’els controllavan bain gia, ma che n’eran anc betg colonisads tras Europeans; er quels duevan vegnir penetrads politicamain, economicamain e culturalmain.
Terminà dal tuttafatg las retegnientschas europeicas han alura per l’ina il fatg che l’autoritad dad Aristoteles è sa diminuida dal temp da la renaschientscha; per l’autra las expediziuns che Hendri il Navigatur ha fatg cun l’intent da cuntanscher ina via directa tar las reservas d’aur e sclavs en l’Africa guntgind ils commerziants muslims en l’Africa dal Nord.
Quai n’è però betg stà d’engraziar a las truppas dal zar; anzi avev’ins concedì ils dus decennis avant a la ritga famiglia da commerziants Stroganow vasts privilegis sin ils vasts territoris da quella en il vest da la Muntogna da l’Ural, tranter auter er il dretg d’engaschar atgnas truppas.
Gia en l’emprima mesadad dal 16avel tschientaner avevan navs englaisas e franzosas spetgà sin las navs da vitgira davant ils ports spagnols; ma uss pudev’ins gia tschiffar las martganzias al lieu d’origin – cumbain che quai na dueva la finala betg vegnir empruvà fitg savens – e guntgir las restricziuns da commerzi spagnolas tras cuntrabanda.
Cun la crudada da l’ultima fortezza da cruschaders en il Proxim Orient l’onn 1291 è l’èra da las cruschadas facticamain ida a fin, entant ch’ina gronda part da la populaziun europeica è daventada l’unfrenda da la pestilenza e l’autoritad da l’aristocrazia è vegnida flaivlentada a favur da la burgaisia.
Uschia han las tavlas da Toledo da l’astronom arab-spagnol Al-Zarqali or da la segunda mesadad dal 11avel tschientaner pussibilità d’eruir a moda precisa la posiziun quotidiana dals corps celests , quai ch’ha lubì ensemen cun la mesiraziun da l’autezza dal sulegl e da la declinaziun dal sulegl enconuschenta dal di respectiv da calcular il grad da latituda.
Per las naziuns ch’eran activas en l’Asia da l’Ost – Portugal, Gronda Britannia, Pajais Bass, per part er Frantscha – era l’Africa er impurtanta en sia funcziun sco staziun intermediara vers l’Asia, entant ch’ils Spagnols cuntanschevan lur possessiuns situadas en l’Asia da l’Ost cun viagiar nà da Mexico sur il Pacific.
Las ritgezzas or da las colonias n’han uschia betg pudì impedir ch’il stadi spagnol ha stuì declerar en il decurs dal 16avel tschientaner trais giadas ses bancrut; enstagl han surtut profità las citads da costa ollandaisas e pli tard er britannicas che producivan precis las raubas che vegnivan dumandadas dals Spagnols.
L’entschatta ha furmà Haiti ch’è vegnì liberà il 1804 en rom d’ina sullevaziun da sclavs, entant che las inslas spagnolas èn vegnidas suenter la Guerra tranter la Spagna e l’America dal 1898 sut controlla pli u main directa dals Stadis Unids (cun excepziun da Trinidad ch’ils Brits avevan gia conquistà pli baud).
Pervi da la cuntrada maltransibla hai tuttina durà fitg ditg, fin che revoltas han pudì vegnir abattidas; uschia èn ils ultims rebels dals Inca sut Túpac Amaru vegnids suttamess pir l’onn 1572 e l’ultima citad libra dals Maia sin la Peninsla Yucatán, Tayasal, ha schizunt pir pudì vegnir conquistada l’onn 1697.
In tratg communabel da tut ils Europeans involvids – sajan quai schuldads, commerziants, colonisaturs u missiunaris – ha furmà la persvasiun eurocentrica d’appartegnair ad ina civilisaziun superiura, la quala haja il dretg da tractar «selvadis sutsviluppads» tenor plaschair e d’als imponer la concepziun dal mund europeica.
En rom da las preparativas da guerra dals Stadis Unids èsi sinaquai vegnì a l’intern da la NATO ad ina greva crisa: La Frantscha, la Belgia e la Germania han snegà da metter a disposiziun a la Tirchia sistems da defensiun cunter in’eventuala cunterattatga nà da l’Irac suenter l’invasiun americana.
Da quai han fatg part il stgomi d’infurmaziuns da vart dals servetschs da spiunadi sco er dretgs da sursgol illimitads e l’access a ports e plazzas aviaticas tras las forzas armadas americanas; en pli è vegnida tramessa ina furmaziun navala permanenta da la NATO en la part orientala da la Mar Mediterrana .
Ils ulteriurs partenaris han però resguardà dumondas da l’ambient sco part da la politica da l’intern; ultra da quai avevan ils Stadis Unids gist pers la Guerra dal Vietnam ed ins ha considerà questas novas ideas sco emprova da puspè reconquistar la posiziun dominanta entaifer la politica internaziunala ch’aveva prendì donn.
Er per reducir il ristg ch’i vegnia fatg diever da meds nuclears na valeva betg pli la strategia da la vendetga massiva; enstagl ha la NATO mess cun la doctrina da duas pitgas il focus per l’ina sin la segirezza militara tras forzas armadas convenziunalas e las armas nuclearas tacticas ch’eran vegnidas sviluppadas da nov e per l’autra sin la politica da detensiun.
Quest artitgel prevesa, tenor cunvegnientscha cun las regenzas dals stadis commembers, da restabilir e da mantegnair la segirezza dal territori da la NATO; in’attatga armada sin in partenari d’allianza – en quest cas ils Stadis Unids – vegn resguardada sco attatga cunter mintgin dals partenaris da l’allianza.
Da di vesa in leopard pli u main tuttina bain sco l’uman, da notg percunter tschintg fin sis giadas meglier: Leopards èn abels d’avrir fitg ferm la pupilla radunda, uschia che dapli glisch po entrar en l’egl; en pli disponan leopards sco tut ils giats d’ina stresa reflectanta davos la retina, la quala pussibilitescha da trair a niz meglier la glisch.
Gia en las emprimas cuntraversas dal 19avel tschientaner – las qualas avevan la finamira da remplazzar ils dominis absolutistic-restaurativs ed autocritics tras models participativs, orientads a l’idea da la suveranitad dal pievel – han concurrenzà refurmaturs d’ina tenuta liberala moderada cun revoluziunars da tenuta radicala.
Il liberalissem moderà sa cuntentava per part cun vulair realisar ils dretgs da libertad entaifer ina monarchia constituziunala; il radicalissem democratic percunter vuleva transfurmar dal tuttafatg il stadi e la societad cun substituir la monarchia tras ina republica e tut tenor tras in stadi naziunal ch’aveva pir da vegnir stgaffì.
Il punct il pli bass è stà cuntanschì pir ils onns 1960 cun 2,82 milliuns abitants; en il fratemp ha il dumber dals abitants puspè cuntanschì il nivel da la mesadad dal 19avel tschientaner e cumpiglia radund 4,5 milliuns (resp. 6 milliuns cun l’Irlanda dal Nord ch’è populada pli spess).
Per ils economs dals sindicats percunter – ch’èn tradiziunalmain plitost aderents dal Keynesianissem – è la crisa sin il martgà da lavur però surtut d’attribuir al fatg che l’augment da productivitad na vegnia betg repartì a moda eguala sin tut las parts da la societad; perquai na saja il martgà betg abel da recepir il potenzial da producziun augmentà .
Sindicats argumenteschan savens per lur posiziuns a basa da models da creschientscha orientads a la dumonda: Las pretensiuns da paja – uschia vegn fatg valair – procurian per la redistribuziun almain da l’avanzament da la productivitad; quai mantegnia intacta la capacitad da cumpra da las massas e garanteschia uschia in consum stabil.
L’enconuschent fenomen che las puschas dals tieus s’avran e sa serran e pon tras quai servir sco ‹profets da l’aura› è d’attribuir a moviments giroscopics e mussa uschia differentas cundiziuns meteorologicas: Tar aura umida sa scufla la vart sut da las stgaglias dals sems pli ferm che la vart sura e las puschas sa serran.
La pli veglia cumprova che narcissas vegnivan duvradas sco decoraziun da flurs furma in tschupè da tazettas (dal talian ‹cuppins›, ina spezia che vegn numnada uschia pervi da la furma caracteristica da la curuna secundara) cun lur flurs alvas ch’è vegnì chattà en ina fossa da la Veglia Egipta.
Per pudair percepir spezialmain bain odurs sur l’organ vomeronasal han tschertas spezias sviluppà schemas da moviment specifics (per exempel l’auzar il lef superiur che sa lascha observar tar numerus mammals sco chamutschs, tschiervs, chavals, chauns, giats, elefants, chamels; quest cumportament vegn numnà en tut las linguas tenor il tudestg ‹flehmen›).
Tut en tut elavuran las colliaziuns entaifer il sistem central da la gnerva stimuls che derivan da substanzas odurusas en trais differentas modas: Sper la lavur d’identificaziun da l’odur sco tala vegn arcunada en la memoria il lieu e la situaziun ed en pli vegn attribuì a la recepziun da signals d’odur in aspect emoziunal.
La Bibgia formulescha l'ideja da la creatio ex nihilo be illa scrittüra apocrifa dal seguond cudesch dals Maccabeers: "Eau at rouv, mieu iffaunt, contemplescha il tschêl e la terra; guarda sün tuot che cha'd es e recugnuoscha: Dieu ho fat que our da l'ünguotta, ed uschè dvaintan eir ils umauns" .
dus fin trais pedals (il pedal a dretga procura che las cordas resunan vinavant er suenter avair chalà da smatgar la tasta; il pedal a sanestra sposta la mecanica in pau sin la vart, uschia ch’il martè tutga be pli ina u duas cordas; il pedal amez lascha resunar vinavant be il tun u accord sunà sco ultim).
Tge che n’è l’emprim strusch dà en egl – en vista al svilup tecnologic da lezs onns – è il fatg ch’il tun dal clavazin ad ala è sa pegiurà in pau cun munir ils martels cun fieuter e cun far diever per las cordas da l’atschal da Bessemer ch’è vegnì inventà il 1856.
Oz na vegn il tun betg pli sintetisà, mabain registrà sut differentas cundiziuns (dad aut e da bass, diever dals pedals, resonanza en dependenza da las tastas gist smatgadas) cun microfons d’auta qualitad, digitalisà ed arcunà ed alura puspè reproducì tras l’instrument digital cun smatgar la tasta respectiva.
Quests instruments avevan savens furmas impressiunantas cun nums sco clavazin da giraffa, clavazin d’arpa, clavazin da lira, clavazin da piramida u clavazin da stgaffa; quels eran savens fitg auts, fitg exclusivs e n’avevan betg bler communabel cun ils pianinos odierns.
Dapi l’invenziun d’instruments a tasta che furman il tun a moda electrica, electronica u digitala è el ultra da quai per ordinari reservà per instruments da construcziun acustic-mecanica, entant ch’il pled ‹piano› cumpiglia er ils pianos digitals ch’emprovan da simular il tun da l’instrument acustic-mecanic.
Cun agiuntar ina tastatura è sa sviluppà en il decurs dal temp medieval tardiv dal monocord e dal psalterium il clavicord (tangentas colliadas a moda fixa cun la tasta battan las cordas) ed en la renaschientscha il cembalo sco er las variantas da quel clavicytherium, spinett e virginal, tar ils quals il tun vegn creà cun trair las cordas cun il moni d’ina penna.
Gronds flums che percurran la Planira da l’Europa Orientala èn Daugava, Niemen, Bug Meridiunal, Dnepr cun ses gronds flums laterals Sozh, Beresina, Pripiat e ses flums laterals Horyn, Desna, Psel ed Inhulets; medemamain il Don cun ils gronds flums laterals Chopjor, Medwediza e Siwerskyj Donez.
Las pli impurtantas sorts en la melna ‹Carlton› e l’alva ‹Ice Follies›; tuttina sco tar las ulteriuras sorts principalas ‹Dutch Master› e ‹Golden Harvest› sa tracti da sorts che vegnan gia cultivadas dapi daditg (‹Carlton› e ‹Golden Harvest› dapi il 1927, ‹Ice Follies› sco pli giuvna sort dapi il 1953).
Cun il term ‹natira›, sco categoria directiva da l’Occident, è en general manegià quai che n’è betg vegnì creà da l’uman, cuntrari a la cultura ch’è vegnida stgaffida da quel; uschia designescha per exempel la noziun ‹cuntrada culturala› ina cuntrada ch’è vegnida furmada a moda durabla tras l’uman.
Dapi il 1905 fin il 1911 lavurava el sco professer a l'Universitad da Friburg en Svizra, dapi il 1911 fin il 1915 sco professer ordinari e successur da Theodor Gartner a l'Universitad da Puntina e dapi il 1915 sco successur da Meyer-Lübke a l'Universitad da Vienna.
La cresta principala furma la cuntinuaziun vers nordost dal Massiv dal Silvretta e s’extenda da la Fuorcla Zeblas sur il Piz Rots , il Bürkelkopf , Gribellakopf , Hexenkopf , Furgler , Blankakopf , Rotpleiskopf ed il Kegelkopf fin a Landeck en il Tirol.
Da la selvicultura sco furnitura da l’elavuraziun da laina profitescha ina considerabla cumpart da la populaziun sco lavurants, ma er sco possessurs da guaud: radund 58 % dals guauds finlandais sa chattan en possess da persunas privatas, mintga tschintgavla famiglia finlandaisa posseda parcellas da guaud.
Las linguas dals Sams, a las qualas appartegnan il sami dal nord, il sami inari ed il sami skolt, vegnan anc discurridas oz da radund 1750 Sams finlandais sco lingua materna; in status uffizial giaudan ellas en las vischnancas Enontekiö, Inari ed Utsjoki sco er en la part settentriunala da la vischnanca da Sodankylä.
Entaifer la perscrutaziun pli nova èn ins però per gronda part da l’avis ch’ils antenats dals Finlandais sajan immigrads avant millennis en pliras undas nà da differentas varts, ch’els hajan manà cun sai ina cultura da chatscha ed agricultura e ch’els hajan stgatschà vers nord ils Sams – ch’eran chatschaders e rimnaders – u sajan cun il temp s’unids cun quels.
Al mund dals utschels finlandais appartegnan radund 430 spezias, tranter auter l’evla da la pizza e l’evla da mar, daspera diversas giaglinas selvadias sco la giaglina da taus, la giaglina da draussa, la giaglina da guaud e l’urblauna nordica, ultra da quai numerusas spezias d’utschels da l’aua.
Sper la ‹Decleraziun universala dals dretgs umans› da l’onn 1949 – tar la quala i sa tracta però be d’ina decleraziun ch’è vegnida relaschada da l’Assamblea generala e che n’è betg directamain lianta per ils stadis commembers – èn cuntegnids en quest corpus ils suandants instruments centrals areguard ils dretgs umans:
Contemplond las ideas da quests filosofs, sa lascha constatar in svilup da la renconuschientscha dals dretgs natirals tar Hobbes, che vegnan però suttamess al stadi, sur la surordinaziun dals dretgs umans sur il stadi tar Locke fin a la renconuschientscha dals dretgs umans sco basa e legitimaziun dal stadi tar Rousseau e Kant.
La Guardia svizra papala (tud. Päpstliche Schweizergarde frz. Garde suisse pontificale, tal. Guardia svizzera pontificia, lat. Pontificia Cohors Helvetica, era Cohors Pedestris Helvetiorum a Sacra Custodia Pontificis) ha la funcziun da proteger il papa, segirar il Vatican e las residenzas papalas e render servetschs d'onur a chaschun da cults divins.
Las differenzas dogmaticas sco talas èn bain restadas pitschnas, ma la baselgia latina aveva sviluppà en il fratemp ductrinas che n’eran betg vegnidas confirmadas tras concils ecumenics (p.ex. areguard il putgà original, il purgiatieri, l’agiunta Filioque davart l’operar dal Sontg Spiert sco er il primat papal).
En tut hai dà tranter ils onns 321 e 787 set concils ecumenics che vegnan renconuschids fin oz da las baselgias catolicas, ortodoxas, anglicanas e da la gronda part da las baselgias evangelicas; intginas baselgias protestantas refusan però il Segund Concil da Nicea pervi da sias decleraziuns areguard l’aduraziun d’imagens.
Gruppas che sa defineschan en quest senn èn per exempel ils quechers, la baselgia da Jesus Cristus dals sontgs dals ultims dis, la cuminanza dals mormons, la cuminanza dals cristians, la baselgia da l’unificaziun, l’associaziun dals perscrutaders da la Bibla, las communitads biblicas libras ed ils testimonis da Jehova.
Ellas fan per exempel valair en connex cun la trinitad ideas che n’èn betg cumpatiblas cun ils concils ecumenics, acceptan sper la Bibla scrittiras da muntada equivalenta u enconuschan tschertas ductrinas spezialas ch’ins na chatta betg en questa furma en las autras confessiuns u en la Bibla u che stattan schizunt avertamain en cuntradicziun cun quellas.
Bleras baselgias sa chattan en in stgomi pli u main liber cun autras baselgias; questa furma da collavuraziun sa basa sin parts da la ductrina che vegnan renconuschidas d’omaduas varts, senza però necessitar l’ina u l’autra part da desister da ductrinas specificas u d’atgnas tradiziuns e rituals.
Tenor l’atgna chapientscha è l’‹unica, sontga, catolica ed apostolica baselgia› il ‹pievel da Dieu› che furma sut l’egida dal papa (sco successur da l’apostel Paulus e substitut da Cristus sin terra) «il scherm indestruibel da l’unitad, da la speranza e dal salid».
En il quart tschientaner ha surtut l’arianissem dividì las opiniuns: Cuntrari a la ductrina trinitara uffiziala, ch’è vegnida stabilida en rom dals concils da Nicea e Constantinopel, eran quests ‹eretichers› da l’avis ch’il figl ed il Sontg Spiert na possian betg vegnir mess teologicamain a pèr al bab, damai che quai cuntradia a l’idea dal monoteissem.
Vias da traffic, monoculturas ed abitadis muntan d’ina vart ina sperdita da surfatscha da biotop e pon manar a l’extincziun locala da spezias ch’èn relativamain resistentas (sco che quai è il cas per la gronda part dals insects, dals filiens e d’autras creatiras fitg pitschnas che cumparan en massa).
Da l’autra vart han talas intervenziuns però in’influenza negativa sin la qualitad e la cuntanschibladad dals biotops restants , uschia che bleras spezias sensiblas u mobilas (p.ex. il luf-tscherver, il luf, l’evla da mar e bleras spezias da peschs) èn mortas ora u periclitadas e n’èn betg pli bunas da colonisar ils biotops, e quai malgrà grondas stentas.
Ed effectivamain è cumparì ils 3 da december 1944 en la ‹Washington Post› in artitgel principal, en il qual genocid vegn designà sco sulet pled adattà per descriver il grond dumber da Gidieus che sajan vegnids mazzads tras gas e brischads tranter l’avrigl 1942 e l’avrigl 1944 ad Auschwitz-Birkenau.
Suenter che las pussanzas colonialas èn sa retratgas, èn fruntadas ina sin l’autra en tschertas regiuns diversas gruppas etnicas che vivevan uss – pervi dals cunfins fixads tras las pussanzas colonialas – en in singul stadi (p.ex. a Biafra – che fa oz part da la Nigeria – ed a Bangladesch).
Schizunt la regla ch’ina persuna na vegnia betg pli persequitada sche ses malfatg è surannà a l’exteriur u sche quella è vegnida declerada là per nunculpanta vala be sch’i na dat nagins indizis che la dretgira exteriura n’haja betg sapientivamain bagatellisà ils malfatgs.
I vala però er il cuntrari: Acziuns tenor l’artitgel 2 da la convenziun na vegnan betg consideradas sco genocid, sche lur intenziun n’è betg quella da destruir ina gruppa dal tuttafatg u parzialmain, e quai independentamain dal dumber da persunas che vegnan mazzads u donnegiads en autra moda.
Era sch’ils pajais battevan sezs lur munaida, consistiva tut la munaida da 100 da 32,26 g aur e scadina munaida aveva in diameter da 35 mm. Il dischavantatg da l’Uniun monetara latina era il bimetallissem, vul dir ina taxa da stgomi fixa tranter la munaida d’aur e la munaida d’argient.
Perquai che la valur da las bancnotas na stueva betg pli correspunder ad ina cumpart da metal prezius definida precisamain – sco quai ch’igl era il cas per la munaida – èn er resultads tscherts dischavantatgs: teoreticamain pudevan per exempel las regenzas restampar ussa daners a moda illimitada per cuvrir lur basegns finanzials .
Già da quel temp eira'la ün center da commerzi maritim fich important: pervi da sia vicinanza a las vias, chi mnaivan als pass dal Bracco e da Velva rivaiva la marchanzia al port e giaiva vers ils vals Petronio, Graveglia e Vara e Lunigiana; impü sün qustas vias rivaivan las materias primaras dal pajais intern fin a Sestri.
Ella es sülla planüra furmeda da l'ovel Gromolo cul ir dal temp, dasper il cap clamo "Isla", chi es unieu a la terra ferma vi da üna strivla da terra, chi parta la "Baja da las Parevlas" (uschè clameda perque cha dal 1825 lo vivit il scriptur danais Hans Christian Andersen) da la "Baja dal Silenzi".
E suenter ch’il botanicher e microbiolog austriac-ungarais Raoul Heinrich Francé aveva perscrutà l’edafon, la totalitad dals organissems da la terra che giogan ina rolla tar il process da cumpostar, han ins realisà il 1921 en la citad Wels en l’Austria Superiura l’emprima applicaziun industriala da la metoda da cumpostar.
Il criticher da religiun Ludwig Feuerbach ha declerà il 1841 la religiun sco «l’emprima ed indirecta chapientscha da sasez da l’uman. en la religiun imaginescha l’uman ses agen esser zuppà.» Tenor questa teoria projectescha l’uman religius tut quai ch’el resenta sco vair, gist e bun en apparientschas autonomas ordaifer ses agen esser.
Igl èn quai il giavisch individual da chattar in senn, in’orientaziun morala ed in’explicaziun dal mund; ultra da quai la cretta collectiva en forzas surnatiralas ch’influenzescha en ina moda u l’autra la vita dals umans; en pli la brama che l’existenza da quest mund s’uneschia cun ses origin da l’auter mund.
Religiun (da latin religio ‹diligenza conscienziusa›, ‹premura›, tar relegere ‹resguardar›, ‹far attenziun›, oriundamain en il senn dad «observar cun gronda premura segns e prescripziuns») è ina noziun collectiva per in grond dumber da concepziuns dal mund, da las qualas il fundament consista en la cretta respectiva en forzas transcendentas .
Quai sa lascha illustrar en spezial a l’exempel da la Frantscha: cun la Revoluziun dal 1789, il Code civil dal 1804 e la lescha areguard la separaziun da baselgia e stadi a l’entschatta dal 20avel tschientaner è vegnì introducì in strict laicissem e l’influenza da la baselgia sin la societad è tschessada.
Els fan valair che bleras religiuns tschentan dapli dumondas che quai ch’ellas respundan, che l’idea dal salvament saja savens inexistent, ch’i dettia – malgrà las religiuns uffizialas – savens ina cretta en nauschaspierts e strias e che er bleras confessiuns cristianas na sminueschian betg be las temas, mabain stgaffeschian er novas.
El cuntinuescha, e quai è main enconuschent: «Dieu resta mort! E nus al avain mazzà! Co ans consolain nus, nus assassins da tut ils assassins?» Il filosof ha giuditgà la muntada creschenta da las scienzas natiralas e spiertalas sco er la critica da religiun radicala sco motivs per il declin da la cristiana.
Tenor in studi da giuvenils ch’è vegnì manà tras il 2006 en Germania crain 30 % dals giuvenils tranter 12 e 24 onns ch’èn vegnids dumandads en in Dieu persunal, 19 % en ina pussanza surnatirala, entant che 23 % han fatg indicaziuns plitost agnosticas e 28 % na crain ni en in Dieu ni en ina pussanza superiura.