polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Percunter han ils scumonds da lavur per Gidieus e l’arianisaziun da manaschis, facultads, abitaziuns e mobigliar mess en moviment immensas redistribuziuns da plazzas da lavur e da facultads; da quai han bainbaud er profità Tudestgs che n’avevan betg pers lur lavur durant la crisa economica mundiala.
Entant che la perscrutaziun pli veglia era anc da l’avis ch’igl haja existì ina voluntad unitara da destruir las baselgias ed il cristianissem, han ulteriuras retschertgas mussà ch’i deva tant en la partida sco er en ils uffizis guvernamentals gruppaziuns cun ina tenuta adversaria, simpatisanta u neutrala envers las baselgias ed il cristianissem.
Il 1926 èsi reussì a Hitler a chaschun dal segund di da partida da la NSDAP da sa far valair envers ils frars Gregor ed Otto Strasser; sco commembers da l’ala da la partida sanestra aspiravan quels in socialissem naziunal e la collavuraziun cun l’Uniun sovietica en dumondas da la politica da l’exteriur.
Suenter che l’offensiva da primavaira dal 1918 a la front dal vest aveva fatg naufragi, han ils dus generals empruvà da far culpantas las forzas liberalas e democraticas en il Reichstag cun proponer da laschar participar quellas a la regenza e d’acceptar las cundiziuns d’armistizi dal president american Woodrow Wilson ch’ins aveva refusà avant.
Tenor la strategia da l’uschenumnà Plan da fom han ils occupants tudestgs laschà murir da la fom en l’Uniun sovietica tranter il 1941 ed il 1944 sapientivamain radund 4,2 milliuns umans, e radund 3,1 milliuns schuldads sovietics èn morts en praschunia da guerra tudestga.
Faschissem e naziunalsocialissem han enconuschì in’entira retscha da tratgs communabels: la dictatura d’ina suletta partida organisada a moda centralistica, il cult dal Führer, il militarissem, in naziunalissem agressiv, tendenzas tant antidemocraticas sco anticommunisticas sco er la pretaisa d’ina ‹unitad tranter pievel e stadi›.
Lur ambiziun da vulair cuntanscher ina «pasch victoriusa» e conquistas a gronda dimensiun sco er la refusa d’activitads en favur da la pasch a l’intern e d’offertas da negoziaziun nà da l’exteriur han la finala manà a la sconfitta militara cumpletta e provocà a l’intern la revoluziun sociala.
Cun in’ordinaziun dal president dals 4 da favrer «per proteger il pievel tudestg» è la KPD vegnida scumandada ed èn vegnidas relaschadas emprimas ordinaziuns d’urgenza ch’eran surtut drizzadas cunter communists e socialists; ultra da quai han ins restrenschì la libertad da pressa, d’opiniun e da reuniun.
Papa Pius XI è sa drizzà il 1937 cun sia enciclica ‹Mit brennender Sorge› decididamain cunter la politica da baselgia tudestga; el ha rendì attent a la part da las cunvegnas ch’ils naziunalsocialists n’hajan betg ademplì, ma er als cuntrasts tranter cretta cristiana ed ideologia naziunalsocialistica.
Quella ha cumenzà ils 30 da schaner 1933 cun la nominaziun dad Adolf Hitler sco chancelier da l’imperi ed è ida a fin ils 8 da matg 1945 cun la capitulaziun senza cundiziuns da l’armada tudestga davant ils Alliads (resp. ils 23 da matg 1945 cun l’arrestaziun da la regenza da Flensburg).
En ses decurs han ils naziunalsocialists e lur gidanters mazzà radund in terz da tut ils Gidieus europeics , radund 3,5 milliuns burgais sovietics e polonais betg gidieus, almain 100 000, eventualmain fin a 500 000 Sinti e Roma , radund 200 000 impedids, in dumber nunenconuschent dad ‹asocials› tudestgs e radund 5000 omosexuals.
Il 1870 è Schuchardt sa habilità a l'Universitad da Leipzig cun la scrittira Ueber einige Fälle bedingten Lautwandels im Churwälschen ("Davart intgins cas da midada fonetica cundiziunada en il rumantsch"), ed il 1873 è el daventà professer per filologia romana a l'Universitad da Halle, ch'è lura era in center dals neogrammatichers.
Hugo Ernst Mario Schuchardt (* 4 da favrer 1842 a Gotha, Turinga, Germania; † 21 d'avrigl 1927 a Graz, Stiria, Austria) è stà in linguist eminent, ch'è oravant tut enconuschent per sia lavur per las linguas romanas, la lingua basca e linguas maschadadas, inclusiv linguas pidgins e creolas e la lingua franca mediterrana.
L’onn 1952 ha il Cussegl da l’Europa concedì ad organisaziuns nunguvernamentalas internaziunalas in status consultativ per «intensivar la participaziun activa da tut las burgaisas e da tut ils burgais tar la realisaziun da fatgs publics.» Il 2003 han questas organisaziuns retschet il status da participants.
Entras in cumplott da Wassertrum vegn suspectà ch’el haja mazzà insatgi e sto ir en praschun, nua ch'el pirescha e dat si tut la speranza, enfin ch'el vegn lascha liber suenter sis mais tut nunspetgadamain e senta che la part dal ghetto, en la quala el aveva vivì è vegnida stgarpada giu.
Audrey Hepburn ( *4 da Matg 1929 ad Ixelles/ Elsene, Belgia; + 20 da Schaner 1993 a Tolochenaz, Svizra; atgnamein Audrey Kathleen Hepburn-Ruston) era ina actura da derivonza engles-hollandesa e valeva els onns 1950 e 1960 tier ils impurtonts stars feminins.
Abraham Lincoln, il burgais d’onur da San Marino da pli tard, ha scrit en quest connex als Capitani Reggenti: «Cumbain ch’il territori da voss stadi è pitschen: voss stadi è in dals pli autstimads da tut l’istorgia.» Gia ils 22 da mars 1862 ha la Republica fatg vasts contracts cun il nov Reginavel, ils quals han statuì ils dus stadis sco partenaris cun ils medems dretgs.
San Marino è commember da numerusas organisaziuns internaziunals, tranter auter da l’UNO, da l’UNESCO, dal Cussegl da l’Europa, dal Fond monetar internaziunal, dal Tribunal internaziunal, da l’Organisaziun mundiala da la sanadad, da l’Organisaziun mundiala dal turissem e schizunt da la Cumissiun internaziunala cunter la chatscha da balenas.
Medemamain renconuschids da l’IOC èn ils Special Olympics per umans cun impediment spiertal ch’han lieu dapi il 1968, ils Deaflympics per surds ed ils World Games ch’han lieu dapi il 1981 e che furman ina plattafurma per disciplinas betg olimpicas cun gronda irradiaziun e derasaziun mundiala.
L’uschenumnà moviment olimpic sa cumpona d’in grond dumber d’organisaziuns ed associaziuns da sport naziunalas ed internaziunalas, da partenaris da medias renconuschids sco er d’atlets, coachs, arbiters e d’autras persunas ed organisaziuns ch’èn s’obligads da tegnair la Charta olimpica.
Ils ideals da de Coubertin sa mussan il meglier en il credo olimpic: «Il pli impurtant vi dals gieus olimpics n’è betg la victoria, mabain la participaziun, sco che quinta er en la vita betg la victoria, mabain il batter per ina finamira. Il pli impurtant n’è betg d’avair conquistà, mabain d’avair battì bain.»
Cura ch’è vegnì represchentà il 1924 il ballet dad Eric Satie ‹Les Aventures de Mercure› cun las culissas ed ils costums da Picasso, han plirs surrealists protestà cunter la collavuraziun da Picasso ed han numnà la preschentaziun in’occurrenza da beneficenza per l’aristocrazia naziunala.
Cubissem analitic : La metoda da Picasso – numnadamain d’‹avrir› la furma serrada dals corps che vegnan represchentads a favur d’in ritmus da las furmas – lubescha da represchentar l’aspect fisic da las chaussas e lur posiziun en il spazi, enstagl da fingir quai cun meds illusiunistics.
Ulteriuras influenzas, per numnar be intginas, èn vegnidas da vart dal simbolissem, dals preraffaelits englais, da la moderna viennaisa, da picturas muralas catalanas dal 14avel tschientaner, da las ovras dad El Greco, Henri de Toulouse-Lautrec e Théophile Steinlen, l’illustratur en il stil da l’Art Nouveau.
Sinaquai ha Picasso empruvà da lantschar a Madrid ina nova carriera: a partir dal mars 1901 è cumparì l’emprim d’en tut tschintg carnets da la revista d’art ‹Arte Joven› , edids dal scriptur catalan Francisco de Assis Soler, ils quals Picasso sco coeditur ha munì cun illustraziuns.
Il fatg che las persunas vegnan represchentadas a moda stralunga, sco per exempel tar ‹La stirunza› , è d’attribuir a la confruntaziun cun El Greco: «Che las figuras en la perioda blaua èn tuttas stendidas, è probablamain d’attribuir a si’influenza.» Da l’autra vart suonda il tema da la stirunza directamain a represchentaziuns da Daumier ed a studis magnifics da Degas.
Sper maletgs classicistics sco ‹Trais dunnas sper il bigl› dal 1921, malegià a Fontainebleau, e ‹Flauta da Pan›, malegià en ses lieu da vacanzas Antibes, cumparan er lavurs en il stil dal cubissem sintetic sco per exempel ‹Trais musketiers› dal 1921.
Suenter in segiurn da cura da Wilhelm a Halle eran ils frars puspè unids a Kassel ed il 1811 han els publitgà lur emprimas ovras ch’eran sa sviluppadas independentamain in da l’auter: Jacob ‹Über den altdeutschen Meistergesang› e Wilhelm ‹Altdänische Heldenlieder, Balladen und Märchen›.
Il 1819 è l’emprim tom vegnì reedi en ina versiun repassada fermamain: igl èn vegnidas vitiers novas paraulas, radund in quart da las istorgias èn vegnidas stritgadas e quasi la mesadad da las paraulas restantas èn vegnidas surlavuradas, savens per eliminar las allusiuns eroticas che vegnivan resentidas sco indecentas.
Sco gia pli baud è Jacob er sa deditgà da quel temp a l’onomastica: El ha publitgà davart las dieuas germanas Tanfana e Freia, la dieua da la Trachia Bendi e lur nums, davart toponims da Hessen, il num dal pajais Westfalen ed ha intercurì la furmaziun da nums propris.
Tant pli gronda sto alura esser stada l’impressiun cura che Plinius ha, suenter ch’il Senat aveva tractà en il fratemp autra materia, formulà si’accusaziun cunter Publius Certus, il qual el ha demascrà sco instigader principal tar la condemnaziun dal senatur Helvidius Priscus l’onn 93.
Ils uffizis che Plinius il Giuven ha percurrì en rom da ses cursus honorum avant e durant si’appartegnientscha al Senat roman, lur successiun e durada sa laschan per part reconstruir or d’indicaziuns che Plinius ha sez fatg en sias publicaziuns sco er or d’ina inscripziun ch’è sa mantegnida en sia citad natala Como.
Entamez il chatschim privlus d’in’entira fulla da glieud e tirond la mamma cun sai ha Plinius observà fenomens nunenconuschents, sco la mar ch’era quasi vegnida chatschada enavos e traguttida dal terratrembel ed in grond dumber d’animals da la mar ch’eran restads enavos sin la riva.
Malgrà las supplicas da la mamma da la bandunar e da fugir persul il pli spert pussaivel, è Plinius restà tar ella; e vegnind il tschiel adina pli stgir, èn els s’allontanads in pau da la massa e da la via per betg vegnir zappitschads en la stgirezza da la fulla en panica.
Sia generusadad ha tranter auter cumpiglià aliments d’uffants basegnus, la confinanziaziun da magisters da retorica, la construcziun ed il mantegniment d’ina biblioteca publica, la restauraziun d’in sanctuari da Ceres e la construcziun d’in tempel; plinavant ha el gidà en ses ambient privat cun mesiras da sdebitaziun e cun stipendis da promoziun.
«La tema ha però dominà, pertge ch’il terratrembel ha cuntinuà ed intgins mez nars han sgiamià lur atgna disfortuna e quella dals auters cun terriblas profezias.» Malgrà tut il succedì ed il fatg ch’il privel n’era anc betg passà, han Plinius e sia mamma decidì da restar a Misenum fin ch’els vegnian a savair novas davart l’aug resp.
Gaius Plinius Caecilius Secundus, er Plinius il Giuven, latin Plinius minor (* tranter ils 25 d’avust 61 ed ils 24 d’avust 62 a Novum Comum, uss Como, Italia Superiura; † ca. 113 u 115 probablamain en la provinza Bithynia et Pontus), è stà in advocat e senatur roman ch’è stà activ dal temp dals imperaturs Domitian, Nerva e Trajan.
Tge ch’el giavischa da Tacitus da vegnir resguardà sco ovra onurifica, è il sustegn che Plinius ha concedì a ses collega en il Senat Herennius Senecio davant ils consuls en quel mument che quel è vegnì attatgà da Baebius Massa en ina moda e maniera ch’avess er pudì daventar privlusa per Plinius.
«Er nossas brevs duain avair in cuntegn che surpassa l’ordinari, nunimpurtant e privat! Bain dependa tut da la voluntad d’in sulet , il qual ha prendì sulet ed en l’interess da tuts sin sai noss quitads. Ma da questa funtauna benedida culan er tar nus in pèr fils d’aua, ils quals nus pudain trair a niz ed offrir a noss amis en il lontan en furma da brev.»
«Sche ti vas ina giada a spassegiond tras la basilica e vuls savair quant bain u mal ch’ils singuls oraturs discurran, na dovras ti betg l’emprim ascender il tribunal e na dovras betg tadlar tiers. Ti engiavinas quai tgunschamain; il mender oratur è quel, al qual vegn applaudì il pli dad aut.»
Pir cura ch’el ha vis ch’ina acziun militara na pudeva betg avair success (l’onn 1167 aveva in’epidemia furià en l’armada imperiala avant Roma, l’onn 1176 è seguida la terrada da Friedrich en la Battaglia da Legnano) hai dà en la Pasch da Venezia l’onn 1177 ina cunvegna tranter l’imperatur ed il papa.
Maximilian ha agì en il senn dal moviment da refurma, cura ch’el ha inizià l’onn 1495 ina refurma da l’Imperi vasta che prevediva ina pasch publica eterna (ina da las intenziuns las pli impurtantas dals aderents da la refurma) ed ina taglia per l’entir Imperi, l’uschenumnà cutrin public .
Ils stans da l’Imperi da tut las confessiuns consideravan l’urden da Prag per talmain privlus ch’els eran pli segirs da lur dretgs, sch’els na stuevan betg sa confruntar sulets cun l’imperatur e pudevan contractar davart la constituziun da l’Imperi sut l’egliada da l’exteriur.
Il pli impurtant per l’Imperi vegn il novavel dretg da prinzi electur per Ernst August da Hannover l’onn 1692 ad esser stà sco er la concessiun al prinzi electur da Brandenburg da dastgar manar per la Prussia che n’appartegneva betg a l’Imperi il titel ‹retg en Prussia› a partir da l’onn 1701.
Malgrà quai hai dà tranter il 880 ed il 925 tschintg novs ducadis en l’Imperi ostrofrancon: quel dals Saxons, quel dals Bavarais, quel dals Alemans, quel dals Francs ed il ducadi nov da la Lorena (ch’era naschì tras la partiziun da l’Imperi ed al qual appartegneva er la Frisia).
Oravant tut l’imperatur – ch’agiva sco retg da l’Ungaria e da la Boemia, ma ch’era tuttina obligà sco imperatur da mantegnair l’integritad da l’Imperi e da ses commembers – aveva acceptà ch’ins fetschia donn a plirs stans da l’Imperi per ‹indemnisar› in pèr paucs.
En il decurs da l’uschenumnà interregnum dal 1250 fin il 1273, durant il qual i n’è betg reussì ad in dals trais retgs elegids da sa far valair cunter ils auters, è la pretaisa da vulair esser il successur da l’Imperi roman sa colliada cun il predicat sontg; igl ha dà ordlonder il num Sacrum Romanum Imperium.
Sper quest Statut en favur dals prinzis è la pli impurtanta midada da la constituziun segiramain stada la Bulla d’aur da l’onn 1356 ch’ha reglà l’emprima giada a moda lianta las normas per l’elecziun dal retg ed uschia evità elecziuns dublas sco quai ch’igl era gia capità differentas giadas.
L’Imperi è vegnì spartì tranter Carl il Chalv ch’ha survegnì la part occidentala fin circa la Maas cun ina populaziun da tschep gallo-romanica, Ludivic il Tudestg ch’ha survegnì la part orientala da caracter german e la finala Lothar I ch’ha survegnì sper la dignitad d’imperatur la sdrima amez da caracter plitost francon sco er l’Italia fin circa a Roma.
Vitiers vegnan diversas ulteriuras leschas e reglamentaziuns sco la Pasch da religiun d’Augsburg dals 25 da settember 1555 cun l’urden d’execuziun e l’urden dal cussegl da l’Imperi sco er la capitulaziun electorala correspundenta ch’han influenzà ensemen la constituziun dapi l’entschatta dal temp modern.
In’ulteriura first lady, Hillary Clinton, ha cità il 1994 or dal diari tar la surdada da l’Elie Wiesel Huminatarian Award, suttastritgond che Anne Frank «avra noss egls per la stupiditad da l’indifferenza ed il terribel tribut che quella pretenda da nossa giuventetgna»; en quest connex ha ella tratg parallelas tar eveniments actuals a Sarajevo, Somalia e Ruanda.
«Er sch’ella rieva, derasavan ils gronds egls brin stgirs da la mattatscha gracila ina tscherta seriusadad.» Fotografias ch’èn sa mantegnidas mussan ella cun sia sora, Hanneli Goslar, Anne Frank ed autras amias en la sablunera, persula cun Anne cun tschertgel e trottinet u sper Anne a chaschun dal 10avel anniversari da lezza.
A quest puntg da vista ha percunter cuntraditg Ronald Leopold, il directur da la Chasa dad Anne Frank ad Amsterdam: «Otto Frank n’è betg il cunautur dal diari da sia figlia.» Suenter ina sentenzia giudiziala vala be per las parts ch’èn cumparidas l’emprima giada il 1986 in termin da protecziun da 50 onns, pia fin il 2036.
Quella scriva en sias memorias: «Trasora selecziuns. Edith, ina buna enconuschenta, è er tar mai; ella ha stuì dar nà duas figlias da 15 e 18 onns. Nus consolain ina l’autra e daventain amias, nus ans preparain sin il pir. Edith ed jau essan adina ensemen.» Il november 1944 ha Edith Frank survegnì auta fevra.
Questa terza versiun è daventada in grond success ed ha furmà la basa per numerus films, inscenaziuns da teater e.a. La translaziun tudestga è cumparida l’onn 1950 sut il titel ‹Das Tagebuch der Anne Frank› en la chasa editura Lambert Schneider ed è vegnida translatada da Barbara Mooyaart-Doubleday en englais .
Miep Gies, ch’aveva gidà ils zuppads e che n’era betg vegnida messa a ferm dals naziunalsocialists – cuntrari als collavuraturs da la firma Kugler e Kleiman – ha chattà ils fegls suenter ses return a la Prinsengracht ed als ha mess en salv en in truclet per als returnar ad Anne u a sia famiglia suenter la fin da la guerra.
L’onn 1958, en rom d’ina represchentaziun da ‹The Diary of Anne Frank› a Vienna, è Simon Wiesenthal stà confruntà cun ina gruppa da demonstrants ch’han pretendì che Anne Frank n’haja mai existì e ch’al han dumandà – sco cuntraprova – da chattar l’um ch’haja arrestà a ses temp ils cussadents da la chasa davos.
Ils ulteriurs fragliuns duevan tuts surviver il temp dal holocaust: Ils dus frars dad Edith, Julius e Walter, èn emigrads en ils Stadis Unids, il frar vegl dad Otto, Robert Hermann, era emigrà en il Reginavel Unì, entant che ses segund frar Herbert – ch’era l’emprim fugì a Paris – e la mamma dad Otto duevan la finala sa reunir a Basel tar la famiglia da lur sora resp.
Quella ha pli tard sa laschà tractar dad el malgrà che quai era scumandà: «A cristians eri gia scumandà dapi in temp da sa laschar tractar da medis u dentists gidieus. Ma jau hai refusà d’ir davent da mes excellent dentist. era schizunt spezialist da la missella, ed ultra da quai m’era el simpatic.»
L’onn 2008 è vegnì enconuschent in «chat sensaziunal or da la butia da rauba da segund maun»: A Naarden en ils Pajais Bass han ins scuvert en ina butia da rauba veglia ina carta postala che Anne Frank aveva scrit ils 31 da december 1937 dad Aachen a Sanne Ledermann, la giavischond tut il bun per l’onn nov.
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha l’Uniun sovietica declerà ils 25 da mars 1954 da vulair sa metter en relaziuns diplomaticas cun la Republica democratica tudestga «sco cun mintga auter stadi suveran» ed ha concedì a la RDT ils 20 da settember 1955 la suveranitad statala en dumondas da l’intern e da l’exteriur.
La mancanza da persunas da l’Africa, da l’America dal Sid u da l’Asia dal Sidost che vivevan en l’Uniun sovietica e la mancanza quasi cumpletta da persunas ch’avessan pudì mantegnair tras lur activitad da viagiar l’allianza tranter l’Uniun sovietica ed il Terz Mund han però quasi rendì impussibels quests contacts a lunga vista.
L’Uniun sovietica furmava uschia il stadi cun la pli gronda extensiun territoriala coerenta en l’istorgia da l’umanitad pli nova (abstrahà da l’Imperi russ d’avant il 1917, al qual appartegnevan er la Finlanda, parts da la Pologna, la Tirchia dal Nord ed enfin il 1867 l’Alasca).
Plinavant èn sa fatgas valair cun il temp ulteriuras polluziuns da l’ambient ch’han medemamain gì in effect destabilisant: la desertificaziun dal Lai d’Aral, la vasta contaminaziun dal terren e da la vegetaziun tras petroli en la Sibiria dal Vest sco er la polluziun da l’aria sur tut las citads industrialas pli grondas.
Ella artschaiva milliers da spectatuors e propuona preschantaziuns d'acrobats, gioculaturs, saltimbancs, fakirs, magliafö, clowns, musicists, dresseders da bes-chas, magiciauns, suttuns contemporauns, opera, magia e glüsch, vinging, paradas da circus, mimica, dal evenimaint cosmic fin a l’informatica, la scienza e la fisica dal circus.
D’eleger il dretg mument per far questas fermadas po esser decisiv per il decurs da la cursa: tant il stadi dals pneus sco er il pais da l’auto (il qual dependa surtut da la quantitad da benzin ch’è anc avant maun en il tanc) pon numnadamain avair ina grond’influenza sin il temp da las singulas rundas.
En il decurs dals onn 1990 han gudagnà mintgamai duas giadas il campiunadi mundial il Brasilian Ayrton Senna, il Tudestg Michael Schumacher ed il Finlandais Mika Häkkinen e mintgamai ina giada il Brit Nigel Mansell, il Franzos Alain Prost, il Brit Damon Hill ed ils Canadais Jacques Villeneuve.
Tuttina ha la FIA apparentamain vis la necessitad da cumplettar questa nova furmla da Grand Prix internaziunala a partir dal 1948 tras in’ulteriura furmla ‹pli pitschna›, en la quala pudevan sa participar autos da cursa cun ina cilindrada da fin a 666 cm³ tar motors a chargiament e da fin a 2 liters tar motors a pumpa d’aspiraziun.
En ina brev ha Chruschtschow respundì quatter dis pli tard: «Vus Ans avais proponì da far sco emprims in culp nuclear cunter il territori da l’inimi. Vus savais segir tge consequenza che quai avess gì per nus. Quai na fiss betg stà in simpel culp, mabain il cumenzament da la guerra nucleara. Stimà soci Castro, jau sun da l’avis che Vossa proposta saja incorrecta.»
Tuttina veseva Odoaker sasez anc sco ‹German en servetsch roman› e ses reschim en l’Italia sco part da l’Imperi roman sut l’imperatur a Constantinopel; medemamain è ses successur Theoderich il Grond sa stentà da cuntanscher la renconuschientscha da sia posiziun tras l’imperatur en l’ost.
Questa ierta da l’Imperium Romanum ha perdurà ordvart ditg: fin en il temp dal baroc è il latin sa mantegnì en l’Europa dal Vest ed en l’Europa Centrala sco lingua dals scolads; la baselgia catolica dovra il latin fin oz sco lingua uffiziala; en bleras scienzas sco la biologia, la medischina u la giurisprudenza vegn duvrada fin oz ina terminologia tecnica latina.
En connex cun il fatg ch’el aveva gidà a metter ad ir il Project da Manhattan ha Einstein ditg en in’intervista en la ‹Newsweek› dal mars 1947 ch’el n’avess mai fatg quai, sch’el avess savì quant plaun ch’ils Tudestgs sajan avanzads en lur project da la bumba atomara; e dal reminent avessan ins er mess ad ir il project senza sia participaziun.
Entant che la lescha dad Einstein da l’effect fotoelectric aveva pudì vegnir confermada en il fratemp tras mesiraziuns, è l’effect da la lenta gravitaziunala, cun il qual la teoria da la relativitad generala era vegnì confermà, vegnì mess en dumonda perquai che las mesiraziuns sajan vegnidas exequidas a moda memia nunexacta.
La finala ha Einstein bain retschet il Premi Nobel da fisica destinà per l’onn 1921, ma pir in onn pli tard, e quai betg per sias teorias da la relativitad ed er betg per si’ipotesa dals quants da glisch, cun agid da la quala el aveva chattà la lescha da l’effect fotoelectric, mabain sulettamain per la scuverta da questa lescha sezza.
Pervi d’in segiurn pli lung en il Giapun n’ha Einstein però betg pudì prender part da l’act statal uffizial il december 1922, mabain ha pir prendì encunter il premi ils 11 da fanadur 1923 a Göteborg en rom da la radunanza dals perscrutaders da la natira da l’Europa dal Nord.
Per il FBI e las instanzas uffizialas a Washington valeva el però sco risico da segirezza, tranter auter pervi da sias simpatias per il communissem ch’el n’ha mai zuppentà; perquai è el vegnì observà dals servetschs secrets americans e na dastgava betg vegnir mess al current areguard ils detagls tecnics dal project.
Sco contribuziun als sforzs da guerra ha Einstein mess a disposiziun ses manuscrit original davart la teoria da la relativitad speziala dal 1905; a chaschun d’in’aucziun a Kansas City il favrer 1944 è quel vegnì vendì per 6,5 milliuns dollars, ils quals èn vegnids investids en emprests da guerra dals Stadis Unids.
Durant la stgiradetgna dal sulegl dals 29 da matg 1919 han observaziuns dad Arthur Eddington confermà che la deviaziun da la glisch d’ina staila tras il champ da gravitad dal sulegl sa chatta pli datiers da la valur preditga tras la teoria da la relativitad generala che tras la teoria corpusculara da la glisch tenor Newton.