polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Albert Einstein (* 14 da mars 1879 ad Ulm, Württemberg, Imperi tudestg; † 18 d’avrigl 1955 a Princeton, New Jersey, Stadis Unids) vegn considerà sco il pli impurtant fisicher teoretic da l’istorgia da la scienza e vala sco il pli famus scienzià dal temp modern en tut il mund.
En ina brev dal december 1945 drizzada ad Arnold Sommerfeld scriva el: «Suenter ch’ils Tudestgs han assassinà mes frars gidieus en l’Europa, na vi jau avair da far nagut pli cun Tudestgs .» Quai valia er per academias ed auters gremis scientifics, resalvond però singulas persunas «ch’èn stadas stataivlas en rom da las pussaivladads».
Il november 1954 ha el ditg a ses vegl ami Linus Pauling: «Jau hai fatg in grond sbagl en mia vita – cur che jau hai suttascrit la brev al president Roosevelt cun la recumandaziun da construir la bumba atomara; ma i deva ina tscherta giustificaziun per far quest pass – il privel ch’ils Tudestgs construeschian ina tala.»
Remartgabla è la relaziun dad Einstein tar in ulteriur champ central da la fisica moderna, numnadamain tar la fisica da quants: Per l’ina perquai ch’ina part da si’atgna ovra, sco l’explicaziun da l’effect fotoelectric, furma la basa da quella; per l’autra perquai che Einstein ha pli tard refusà bleras ideas e tesas da la mecanica da quants.
Dals ulteriurs senns sa differenziescha la sensibilitad tras quai che la percepziun na succeda betg sur in organ sensitiv spezialisà (sco l’egl, l’ureglia, la pel mutschignusa da l’odurat u la lieunga), mabain sur sensurs sco finiziuns da gnerva libras ch’èn repartids en differenta spessezza sur l’entir corp.
L’idea e l’acziun dal film ‹Aguirre, der Zorn Gottes› sa basan a moda vaga sin l’istorgia da vita da l’aventurier basc Lope de Aguirre sco er sin in’expediziun reala en l’Amazonas ch’è partida l’onn 1560 sut Pedro de Ursúa davent da Peru per chattar Eldorado.
Il ‹Lexicon dal film internaziunal› taxescha ‹Aguirre, der Zorn Gottes› sco «film d’aventura cumplex davart in manader monstrus, davart imperialissem, vanagloria e narradad, e quai en in’inscenaziun exemplarica che sa stenta da raquintar l’istorgia a moda autentica».
Persunas enconuschentas e main enconuschentas da l’istorgia e mitologia antica, biblica e surtut dal temp medieval vegnan represchentadas sco individis cun lur agens desideris, regurdientschas u surpassaments; ultra da quai represchentan questas persunas il sistem etic e teologic che furma la basa dal sectur da l’auter mund correspundent.
En il tschintgavel chant scuntra Dante il pèr d’amur adulter Paolo e Francesca da Rimini ch’ha inspirà numerusas ovras da la musica e da l’art figurativ: betg satisfatg da ses consort e da sia lètg era Francesca sa surdada a Paolo, il frar pli giuven da quel; traplada cun ses amant era ella vegnida mazzada da ses um.
Sco gia la relaziun tar Vergil è er la relaziun tranter Dante e Beatrice segnà d’affecziun ed admiraziun; ultra da quai vegn Dante adina puspè surprais d’entusiassem e legria areguard la bellezza da l’urden divin che sa reflectescha en la cumparsa da si’amanta e surtut en ils egls da quella.
En il decurs dal 19avel tschientaner èn vegnids realisads maletgs singuls che tutgan tar las interpretaziuns las pli enconuschentas da la ‹Divina Commedia› ed a medem temp ciclus d’illustraziuns e gravuras ch’impressiuneschan fin oz tras l’expressivitad da lur sguard en l’auter mund.
Qua intgins exempels: La sinfonia da Dante da Franz Liszt ; la fantasia sinfonica Francesca da Rimini da Peter Tschaikowski (cf. er las operas ‹Francesca› da Sergej Rachmaninow e da Riccardo Zandonai); la fantasia ‹Inferno› da Max Reger u l’opera ‹Gianni Schicchi› da Giacomo Puccini che sa basa sin in’episoda or da l’inferno.
Qua sa chattan numerusas dunnas ch’eran sa surdadas al striegn (t.a. la Manto mitica, da la quala la citad natala da Dante, Mantua, duai avair survegnì ses num), en pli Amphiaraos e Teiresias, enconuschents profets da l’antica, ma er contemporans da Dante sco Guido Bonatti.
Talas simmetrias e princips d’ordinaziun sa repetan er entaifer singuls chants u episodas; lur interpretaziun sco er la dumonda, schebain la structura dal dumber da vers sa refereschia a relaziuns numericas pli cumplexas u a calculaziuns matematicas da vart da Dante èn però temas che vegnan discutads entaifer la scienza a moda cuntraversa.
«Tar Plinius pudain nus observar co che la brev scritta a parents ed amis sa furma ad ina pitschna ovra d’art; savens è quella da caracter exemplaric en il senn d’ina instrucziun u d’in cussegl, dal qual la muntada tanscha sur il mument ora; ella po finir en ina sentenza epigrammatica u s’extender ad in’essai scientific.»
Da collegas dal Senat pli vegls ha Plinius laschà raquintar co che quai saja stà tut auter a l’entschatta da lur carriera politica: In profund silenzi regiva suenter ch’il candidat era vegnì clamà per il num e che quel aveva numnà sias referenzas e ses sustegniders; e quels han alura fatg da lur vart curtas explicaziuns.
«Quai era pli effizient che tutta propaganda. Da temp en temp crititgava in candidat la provegnientscha, la vegliadetgna u er il candidat da ses concurrent. Il Senat tadlava tut quai cun ina seriusadad stoica. Uschia èn savens sa fatgs valair umens che meritavan quai, enstagl da tals cun bunas relaziuns.»
La cumplexitad da quellas determinava las relaziuns persunalas en furma d’ina rait da dependenzas, sustegns vicendaivels e remuneraziuns, e quai betg be en in ravugl famigliar e d’amis, mabain che s’extendeva sur represchentanzas giuridicas e sustegns politics fin a la suatientscha militara.
«Jau da mia vart resguard quel sco il pli perfetg uman che perduna a tut tschels uschia sco sch’el sez faschess mintga di sbagls; e ch’emprova d’evitar sez surpassaments sco sch’el na perdunass a nagin nagut.» La finala valia la sentenza: «Tgi che odiescha ils sbagls dals umans, odiescha ils umans» .
Cunter la disa als lubescha el da far ina sort testament e metta, sco ch’el di sez, lura er enturn quel sco sch’el avess vigur legala: «Els laschan enavos, repartan e regalan sa chapescha entaifer la chasada, pertge che per il sclav è la chasada quasi il stadi e per uschè dir lur vischnanca.»
Quest spustament da las spezias en il guaud da muntogna a favur dal laresch è anc vegnì sustegnì tras quai ch’il laresch vegn donnegià bler damain tras ruissas e cun passar sisur ch’il schember; medemamain resista il laresch – pervi da sia scorsa grossa, d’ina consistenza sco corc – bler meglier als incendis da guaud ch’eran antruras fitg frequents.
Retschertgas pli novas mussan però ch’igl è sa furmà qua in nov ecosistem, per entant anc instabil, ch’impedescha la dominanza dals schembers: Il splerin da laresch sviluppa numnadamain mintga tants onns ina multiplicaziun en massa, en rom da la quala ils lareschs vegnan sbluttads dal tuttafatg.
Grond Concepción (cumprenda Talcahuano, San Pedro de la Paz, Hualpén, Chiguayante, Penco, Tomé, Lota, Coronel, Hualqui e la Citad di Concepción) è cun 889'725 abitants la terz gronda regiun metropolitana dal Chile, davos Santiago e Valparaíso.
Suenter che l’Anglo-Egyptian Nile Expeditionary Force sut Horatio Herbert Kitchener ha gì abattì la sullevaziun da Mahdi en il Sudan, ha la Crisa da Faschoda dal 1898 evocà il privel d’ina confruntaziun militar tranter las pussanzas colonialas Frantscha e Gronda Britannia.
Be la Frantscha ha engaschà durant l’entira durada da la guerra a l’atgna front cunter la Germania schuldads africans – l’emprim voluntaris, alura er cun recrutaziuns sfurzadas en las colonias –, e quai savens en secturs spezialmain privlus u en l’emprima lingia tar attatgas sin posiziuns tudestgas fortifitgadas fitg ferm.
Suenter lur cumbat d’independenza victorius cunter ils Spagnols èn ils Pajais Bass avanzads ad in’impurtanta pussanza commerziala e maritima ed èn s’etablids – surtut sin donn e cust dal Portugal – sco nova pussanza coloniala cun basas tranter auter en l’Africa dal Sid, en l’India ed en l’Asia dal Sidost.
Per las pussanzas colonialas pudeva las bilantscha dals custs e dal niz areguard lur territoris d’influenza tuttavia esser per part ambivalenta u schizunt negativa; per ils colonisads na furmava quai percunter betg l’excepziun, mabain la regla: els eran exposts en la gronda part dals cas ad explotaziun.
En il 17avel e 18avel tschientaner ha flurì il commerzi triangular: Products da consum europeics, savens da qualitad inferiura, vegnivan stgamiads en l’Africa cunter sclavs; quels vegnivan manads en chadainas sur l’Atlantic, per il pli en la Caribica, nua che las navs chargiadas cun rauba coloniala sco zutger, rum, indigo e.a. turnavan en l’Europa.
Tut auter sa preschentavan las relaziuns en las colonias a la costa orientala da l’America dal Nord, nua ch’è tranter auter sa furmada ina Nova Engalterra, surtut sco lieu da refugi e d’empermischun per puritans e betg anglicans che pudevan uschia guntgir la pressiun da la baselgia statala englaisa.
Tant en las metropolas politicas dal domini colonial sco er en la perifera da las colonias sezzas han las singulas pussanzas colonialas sviluppà in vast spectrum da particularitads areguard l’organisaziun e l’execuziun da la pussanza sco er areguard la participaziun dals colonisads a l’apparat da pussanza e las repressiuns cunter ils pievels colonials.
Cun las actas da navigaziun dal 1651, il resultat da la Glorious Revolution il 1689 e la fundaziun da la Gronda Britannia tras l’uniun da l’Engalterra cun la Scozia l’onn 1707, è la relaziun da forzas però sa spustada vers il 18avel tschientaner a favur dals Brits.
Il Giapun, ina pussanza coloniala relativamain tardiva, è stada la suletta ch’ha installà en sia sfera d’influenza a moda sistematica in’economia coloniala industriala, per exempel l’explotaziun da charvun, fier ed atschal en la Corea e Mandschuria e l’elavuraziun da mangola a Shanghai ed en la China dal Nord.
Questa inferiuradad postulada han ins, tut tenor basegn, tratg a stada per ils pli differents champs: sco «bassezza pajauna», sco cumpetenza tecnologica inferiura areguard la dominaziun da la natira, sco constituziun umana flaivlentada tras il clima e la finala er anc sco inferiuradad da rassa.
La gronda part dals colonisaturs europeics en l’Algeria sco er en ils protectorats franzos Tunesia e Maroc sa concentrava sin las citads; la populaziun dad Algier sa cumponiva suenter il 1880 per bundant trais quarts dad Europeans ed è vegnida transfurmada architectonicamain per gronda part en il stil da Haussmann parisian.
Da quai furman radund la mesadad il parc naziunal da medem num (ch’appartegna dapi il 1981 al Patrimoni natiral mundial da l’UNESCO); radund dus terzs dal territori fan part dal reservat da biosfera e diversas ulteriuras surfatschas en il territori da cunfin dal parc naziunal furman ulteriurs reservats e territoris da protecziun.
Ils 28 da matg 1961 ha Benenson publitgà en la gasetta britannica ‹The Observer› l’artitgel ‹The Forgotten Prisoners› , en il qual el menziunescha plirs cas, tranter auter Constantin Noica, Agostinho Neto e József Mindszenty, ed appellescha als lecturs da s’engaschar per lur liberaziun cun drizzar brevs a las regenzas respectivas.
A questa decisiun era precedì in studi intensiv da trais onns da rapports da perscrutaziun da diversas instituziuns sco l’Organisaziun mundiala da la sanadad , dad UNAIDS e dal correspundent spezial da l’UNO per il dretg sin sanadad fisica e mentala sco er ina decisiun da princip dal gremi da decisiun International Council Meeting.
Cun far diever adina dapli da maschinas e tras l’introducziun da la spartiziun da la lavur vegn la lavur bain simplifitgada en il senn dal chapital, ma daventa per il lavurant adina pli fitg ina paina – quest process explitgescha Marx en in auter lieu cun il teorem da l’«alienaziun dal lavurant da la lavur».
Quests socialists temprivs eran sezs revoluziunars en blers reguards; ma lur scolars furmian «sectas reacziunaras», perquai ch’els tegnian er ferm vi da las ideas antiquadas «da lur maisters» en quel mument che las cundiziuns da producziun ed il cumbat da classa sajan gia sa sviluppads vinavant.
Er qua rendan els attent als cuntrasts: «Entaifer la societad burgaisa è la lavur viventa be in med per augmentar la lavur accumulada.» Questa relaziun vegn chapida sco in process infinit, entaifer il qual ils chapitalists fan maldiever da la nova lavur cunter pajament per stgaffir ulteriur possess per l’atgna classa.
A chaschun da l’exposiziun mundiala aveva Ludwig Mies van der Rohe concepì il pavigliun tudestg, il qual ins aveva demolì suenter la fin da l’exposiziun mundiala, ma ch’è puspè vegnì reconstruì ils onns 1983 fin 1986 al pe dal Montjuïc, sutvart il Poble Espanyol, ina Spagna en il pitschen ch’ha er fatg part lezza giada da l’areal d’exposiziun.
Interessant è er il santeri da la citad Cementiri de Montjuïc a l’ur meridiunal dal Montjuïc cun fossas d’enconuschents figls e figlias da la citad, tranter quels Francesc Ferrer i Guàrdia, e dals cumbattants anarchistics ed antifaschistics en la Guerra civila spagnola Francisco Ascaso e Buenaventura Durruti.
Damai che bleras famiglias èn idas a star dal center surbajegià en l’aglomeraziun, è il dumber d’abitants sa sbassà ils ultims dus decennis dal 20avel tschientaner per 17 %; dapi l’entschatta dal 21avel tschientaner crescha quel però puspè pervi da la ferma immigraziun (surtut or da stadis da l’Uniun europeica, da l’America latina e dal Maroc).
En rom da la Guerra da successiun spagnola , ch’era prorutta suenter che Carlos II era mort senza descendenza, ha la Catalugna prendì partida per il pretendent al tron habsburgais archiduca Karl e cunter il Bourbon Philippe d’Anjou – ch’è pli tard daventà Felipe V. Suenter l’assedi dal 1705 è Karl entrà en la citad.
Il 1937 ha alura però gì lieu en la citad in conflict armà entaifer il champ republican, numnadamain tranter anarchists e marxists da la sanestra d’ina vart e communists e socialists da l’autra – ils uschenumnads Eveniments da matg da Barcelona, ina guerra civila entaifer la guerra civila ch’ha pir pudì vegnir terminada suenter plirs dis e tschients unfrendas.
Impurtants museums da la citad èn la Fundació Joan Miró, il Museu Picasso cun numerusas ovras main enconuschentas da Pablo Picasso, il Museu Nacional d’Art de Catalunya, che cumpiglia impurtantas picturas muralas romanicas ed autras ovras d’art medievalas ed il Museu d’Art Contemporani de Barcelona concepì da Richard Meier.
Vers nord cunfinescha la citad cun las vischnancas Santa Coloma de Gramenet e Sant Adrià de Besòs, en il sid cun L’Hospitalet de Llobregat ed Esplugues de Llobregat, en il sidost sa chatta la Mar Mediterrana ed en il vest èn situadas las vischnancas Montcada i Reixac, Sant Cugat del Vallès e Cerdanyola del Vallès.
Sco ses fragliuns – e cunter la veglia exprimida dal bab – era Hans Scholl l’emprim in commember entusiasmà da la Giuventetgna da Hitler, nua ch’el è avanzà entaifer il Jungvolk – la partiziun da la Giuventetgna da Hitler per ils giuvens da 10 fin 14 onns – al manader da gruppa.
Suenter lur experientscha a la front da l’ost eran ils students persvadids che la guerra na sa laschia betg pli gudagnar («Hitler na po betg gudagnar, mabain be pli prolungar la guerra!») Els han appellà da sa sparter per adina da «l’idea naziunalsocialistica dals sutumans», da l’imperialissem e dal militarissem prussian.
Ultra da quai datti in pli grond circul da sustegniders, sco per exempel ils frars Wilhelm e Heinrich Bollinger, Rudolf Alt, Helmut Bauer, August Sahm, Hellmut Hartert, Michael Brink , Lilo Dreyfeldt, Hubert Furtwängler, Werner Bergengruen, Josef Furtmeier, Fritz Leist, Günter Ammon, Fred Thieler, Kurt Huber e blers auters.
Sut l’impressiun da la guerra, ch’aveva cumenzà il settember 1939, ed influenzà d’adversaris catolics da l’ideologia naziunalsocialistica, è Hans Scholl sa participà ensemen cun amis che refusavan sco el il reschim naziunalsocialistic a la fundaziun da la gruppa da resistenza Rosa alva a l’Universitad da Minca.
Sper ils commembers da la Rosa alva dad Ulm Hans e Sophie Scholl, Franz J. Müller, Hans e Susanne Hirzel sco er Heiner Guter vegnan purtretads 22 giuvenils dad Ulm che na faschevan betg part da la Rosa alva, ma ch’han medemamain fatg resistenza cunter il naziunalsocialissem u ch’han refusà en in’autra moda da vegnir instrumentalisads dal reschim.
Ina da las paucas fotografias enconuschentas, sin la quala èn da vesair plirs commembers da la Rosa alva (Sophie Scholl, Hans Scholl, Alexander Schmorell, Willi Graf e Hubert Furtwängler) è vegnida fatga ils 23 da fanadur 1942 a la Orleansstrasse, visavi la chasa cun il numer 63.
Ils 18 da favrer 1943, cura che Sophie e Hans Scholl repartevan ca. 1700 fegls sgulants en l’Universitad da Minca, èn els vegnids scuverts vers las 11:15 da Jakob Schmid, in commember da la SA che lavurava a l’universitad sco serrer e servitur d’auditori, e surdà al rectorat.
Las ulteriuras persunas ch’eran accusadas en quest segund process èn vegnidas sentenziadas als suandants chastis d’arrest: Eugen Grimminger 10 onns, Heinrich Bollinger e Helmut Bauer set onns, Hans Hirzel e Franz J. Müller tschintg onns, Hans Guter deschdotg mais, Gisela Schertling, Katharina Schüddekopf e Traute Lafrenz in onn, Susanne Hirzel sis mais.
La notg dals 17 sin ils 18 da favrer ha la Gestapo preschentà ils dus ultims fegls sgulants al grecist da Minca Richard Harder cun l’incumbensa d’elavurar in profil dals delinquents; curt temp pli tard al èn er vegnids surdads ils ulteriurs quatter fegls sgulants pli vegls.
Il spiritual da praschun evangelic Karl Alt ch’ha visità Hans Scholl avant l’execuziun rapporta en ses cudesch ‹Todeskandidaten› da la profunda cretta dal giuven sentenzià; quel al haja supplitgà da preleger l’Imni sin l’amur ed il psalm 90 e da celebrar cun el la Sontga Tschaina.
Perscrutaders da la natira sco Carl von Linné, Georges-Louis Leclerc de Buffon, Johann Friedrich Blumenbach, Immanuel Kant e blers auters han cataloghisà e classifitgà la flora e fauna, ma er l’umanitad ch’era enconuschenta da quel temp, ed han uschia stgaffì il fundament da l’‹istorgia natirala da l’uman›, da l’antropologia.
Quai ha d’ina vart bain attribuì a furmar teorias davart l’evoluziun ed il svilup da las spezias, da l’autra vart però, applitgà sin l’uman, a differenziar tranter «stresas da razza» pli veglias e pli giuvnas ch’ins ha classifitgà sco «primitivas» ed «avanzadas».
Bain ha existì la pussaivladad formala da sa laschar battegiar per mitschar a l’expulsiun u a la mort; ma savens vegnivan ils Conversos u Moriscos inculpads da pratitgar lur cretta en il zuppà, quai che privava facticamain ils convertits da la pussaivladad da daventar commembers equivalents da la societad.
Gia en l’emprim chapitel renda el attent che betg be la tenuta tudestg envers ils Gidieus saja rassistica, mabain er l’idea da la superiuradad dals alvs envers ils nairs, la tema dal «privel mellen» asiatic ubain la persvasiun che la razza anglosaxona stoppia vegnir protegida cunter la maschaida cun sang da l’Europa dal Sid, gidieu u dals nairs.
En la cuntraversa tranter Bartolomé de Las Casas e Juan Ginés de Sepúlveda areguard la dumonda, schebain i sa tractia tar la populaziun indigena da l’America da pli tard d’umans e co che quels sajan da tractar, han ins d’ina vart puspè recurrì a la noziun dals barbars tenor Aristoteles.
«Cun lur intenziun passiunada, magari bunamain fanatica, d’ordinar il mund a moda ‹logica›, cun lur mania da classifitgar tut, han ils filosofs e scienziads da l’illuminissem attribuì lur part a dar ad ideas rassisticas ch’existivan dapi tschients onns ina coerenza ideologica, la quala las ha rendì attractiva per mintgin ch’è inclinà a pensar a moda abstracta.»
In urden da pussanza apparentamain natiral u divin, structurà a moda ierarchic-autoritara, ed il squitsch d’agir che vegn deducì da quai servan a giustifitgar discriminaziun, exclusiun, suppressiun, persecuziun u extirpaziun d’individis e gruppas – e quai tant a nivel individual sco er instituziunal.
«En ils egls da l’istorgia en tutta cas resta il rassissem be in auter exempel per la persecuziun da minoritads a favur da quels ch’èn a la pussanza.» Populara è la definiziun da Benedict daventada tras Martin Luther King, il qual l’ha duvrà dapli che 25 onns pli tard en ses cudesch ‹Where do we go from here: Chaos or Community?
Las caracteristicas, da las qualas ins sa serva per cunfinar la razza – sco la colur da la pel, la statura u la lingua (e tut tenor er caracteristicas culturalas sco la vestgadira u usits) – vegnan consideradas sco facturs fundamentals e determinants areguard atgnadads ed abilitads umanas; perquai vegnan attribuidas a quellas valurs.
E vinavant: «Il rassissem è in mitus ed in privlus latiers. El è in pretext per finamiras economicas egoisticas che fissan a moda nunzuppada tridas avunda.» La classificaziun biologica dals tips d’umans europeics saja in proceder subjectiv ed il mitus dal rassissem l’emprova da giustifitgar il naziunalissem.
Tenor quel dueva la populaziun asiatica sa cumponer da las ‹tschintg razzas› dals Giapunais, Chinais, Coreans, Mandschu e Mongols, dals quals la ‹razza da Yamato› giapunaisa dueva esser la pli sviluppada e progressiva e perquai esser destinada d’illuminar las autras, da perfecziunar quellas culturalmain e moralmain e surtut da las manar.
La sclavaria transatlantica furmava economicamain in commerzi triangular: rauba bunmartgada, vinars ed armas or da l’Europa vegnivan, per ordinari sur commerziants da sclavs africans ed arabs, stgamiads en l’Africa per sclavs; quels vegnivan manads en l’America e stgamiads là per rauba coloniala che vegniva manada enavos en l’Europa.
Ma gia stgars ventg onns pli tard, il 1684, ha il scienzià franzos François Bernier preschentà ina sistematica da razza, entaifer la quala el ha categorisà l’umanitad a basa da caracteristicas exteriuras sco la colur da la pel, la statura u la furma da la fatscha en quatter fin tschintg razzas sviluppadas differentamain.
Eran ils nairs maclads avant – ord vista dal Vegl Testament – tras la smaladicziun da Ham e giascheva sin ils Gidieus – ord vista dal Nov Testament – la culpa collectiva d’avair mazzà Dieu, sche han ins uss allegà motivs ‹scientifics› che duevan ‹cumprovar› lur diversitad u inferiuradad ‹rassica›.
En rom da la tipologia da razzas ch’è vegnida importada dal temp da l’imperialissem europeic e cun agid dal mitus aric che sa basa sin quella, han ins alura reinterpretà il sistem da castas en in senn etnic e pretendì che quel furmia il product d’imigrants arics, da pel clera, ch’hajan suttamess la populaziun originara da pel stgira.
Conquistaders da pel clera han suttamess persunas da pel stgira e sfurzà quels sco ‹sclavs› en l’apartheid d’ina societad da razzas e castas. Quella n’ha bain betg sa laschà mantegnair a lunga vista en la furma oriunda, ma ha tuttina manà ad in’extrema fragmentaziun ed isolaziun da las castas sco cuminanza da vita, da lavur, d’abitar, da mangiar e da lètg nunsurmuntabla.»
Numerus perscrutaders (sper Memmi, Fredrickson ed auters menziunads en quest artitgel p.ex. er Étienne Balibar, Patrick Girard, Stuart Hall, Loïc Wacquant) accentueschan dapi decennis ch’i n’existia betg ‹il› rassissem sco fenomen invariant, mabain ‹plirs› rassissems che sajan mintgamai da considerar en lur context istoric respectiv.
David Theo Goldberg, che considerescha il concept da l’exclusiun sco central per intercurir e differenziar furmas da discriminaziun rassistica, è da l’avis ch’ins na possia betg discurrer en connex cun la Grezia e Roma antica da rassissem, damai ch’ils Grecs n’hajan precis betg spretschà categoricamain ils ‹Barbars› .
La Cumissiun europeica cunter rassissem ed intoleranza definescha rassissem sco «la persvasiun ch’in motiv sco razza, colur da la pel, lingua, religiun, naziunalitad u derivanza etnica giustifitgeschia da spretschar ina persuna u ina gruppa da persunas ubain il sentiment da superiuradad envers ina persuna u gruppa da persunas.»
La publicaziun da l’ovra ‹Panorama dals archivs communals vadais 1401–2003› l’onn 2003 e l’access a la banca da datas Inventari general dals archivs communals vadais avant il 1961 preschentan ina situaziun unica en Svizra: tut las vischnancas disponan d’in inventari da lur archivs, dals origins fin il 1960.