polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Il manader da secta Charles Manson e ses aderents avevan manegià d’udir messadis or da singulas chanzuns da quest album (‹Helter Skelter›, ‹Piggies›, ‹Blackbird›, ‹Honey Pie›, ‹Revolution 9›); sinaquai han els inizià ina seria da murdraretschs, da la quala l’unfrenda la pli prominenta è stada l’actura Sharon Tate che sa chattava en las davosas emnas da la gravidanza.
La gronda conferenza da pressa ch’ha gì lieu en l’edifizi da la plazza aviatica ha la gruppa dumagnà a moda suverana e cun la purziun umor usitada: Dumonda: «Tge faschais vus durant spetgar en l’hotel sin il proxim concert?» Harrison: «Nus giain cun patinas.» Dumonda: «Co avais vus chattà l’America?» Lennon: «Nus essan ids en Grönlanda e da là a sanestra.»
Il success decisiv e definitiv è reussì als Beatles ils 13 d’october 1963 cura ch’els èn sa preschentads en l’emissiun da televisiun fitg populara ‹Sunday Night at the London Palladium›: betg main che 15 milliuns persunas han persequità la transmissiun ed avant il teater han ils fans chaschunà in veritabel caos da traffic.
Cun 650 000 exemplars vendids è la platta avanzada suenter curt temp a la testa da la parada da hits britannica; ella dueva star a l’entschatta d’ina seria da success ordvart impressiunanta: fin il favrer 1967 han ils Beatles conquistà cun tut lur singles l’emprim plaz da las paradas da hits da la Gronda Britannia.
Fin oz n’èsi reussì a nagin’autra band da dominar las paradas da hits en tala moda sco ch’ils Beatles han fatg quai l’avrigl 1964: En ils Stadis Unids eran lur singles sin ils plazs 1–5 (sin il plaz in ‹Can’t Buy Me Love› ch’aveva gì 1,7 milliuns reservaziuns), en l’Australia schizunt sin ils plazs 1–6.
Uschia dependevan per exempel ils Ottons, Saliers e Staufers d’elements federativs per far valair la pussanza imperiala, damai ch’i mancavan ils instruments necessaris per dominar l’entir territori nà d’ina pussanza centrala (meds da communicaziun adattads, in’administraziun codifitgada exequida da funcziunaris e.a.).
Il domini dals retgs ed imperaturs saxons dal temp autmedieval – da Heinrich I sur Otto I fin Otto III – na considerescha la medievistica ozendi betg pli sco execuziun da pussanza centralistica, organisada a moda severa, mabain sco domini consensual; facticamain stuevan ils retgs elegids numnadamain s’arranschar fitg ferm cun las pussanzas regiunalas.
Il 1860/61, en rom da la Guerra da secessiun, è la debatta davart il federalissem anc returnada ina giada sin il parchet politic: Sa distanziond sapientivamain d’ina definiziun dal federalissem ch’era per els memia stretga, èn ils stadis dal sid sortids da l’Uniun, èn sa numnads Confederate States of America e lur truppas ‹confederads›.
En l’ulteriur decurs da l’istorgia è la noziun vegnida applitgada durant il temp da la migraziun dals pievels sin las stirpas barbaras, per il pli germanas, a las qualas ins concediva il dretg da sa domiciliar entaifer l’Imperi roman; er en quest cas avevan quellas da furnir sco recumpensa truppas per l’armada romana.
Resguard’ins er las structuras surstatalas, surtut l’Uniun europeica, alura tanscha la sutdivisiun territoriala da la communitad mundiala da las organisaziuns supranaziunalas sur ils stadis che fan part da quellas e lur stadis commembers ubain las corporaziuns territorialas superiuras fin als circuls e las vischnancas.
Per suttastritgar la cuntinuitad istorica dal pajais vegn fatg diever vastamain da las noziuns ‹Confederaziun› e ‹federal›; uschia discurr’ins tant da la Veglia Confederaziun d’avant il 1798, sco er dal contract federal dal 1814 e da la Confederaziun svizra moderna ch’exista dapi il 1848.
En tschertas regiuns sa spezialiseschan liuns sin animals da preda ch’èn plitost atipics, sco quai che mussan dus exempels or dal Parc naziunal Chobe a Botswana: al Savuti fan rotschas da var 30 animals mintgatant chatscha sin elefants mez creschids ed al Linyanti sin ippopotams u er giraffas .
Ulteriurs segns distinctivs, ils quals cumparan er tar blers represchentants dals taxons surordinads Charophyta e Chloroplastida, èn cloroplasts cun clorofil a e b sco pigments da la fotosintesa e carotinoids sco pigments accessorics, amet sco polisaccarid da reserva ed ina membrana cellulara or da cellulosa.
Suenter la Segunda Guerra mundiala, en il sistem federativ da la Jugoslavia, ha la Sutrepublica socialistica da la Macedonia furmà, sper il Cosovo, la regiun economicamain la pli pauc sviluppada, e quai sco resultat da l’emigraziun, militarisaziun e da la mancanza d’investiziuns dals onns precedents.
Naziunalists albanais han pretendì da lur vart d’unir tut ils territoris colonisads d’Albanais , ma a chaschun da la conferenza da pasch a Paris il 1919 n’als èsi gnanc reussì d’incorporar en l’Albania ils territoris cun maioritad albanaisa, uschia ch’els èn facticamain vegnids ignorads dal tuttafatg.
Ils motivs per la conversiun da blers cristians a l’islam èn stads multifars: simpatia, liberaziun da taglias, ina meglra posiziun entaifer la societad, carriera en l’administraziun ed en il militar e.a. En emprima lingia èn sa convertids Albanais, en in dumber pli pitschen però er Macedons.
Il 1943 han ils partisans communistics da la Jugoslavia renconuschì l’existenza d’in’atgna naziun macedona ed han fatg plans d’eriger ina republica Macedonia en ina Jugoslavia federala futura Ils 2 d’avust 1944 ha gì lieu l’emprima sesida dals communists macedons en la claustra serba da sontg Prochor Pčinjski.
Dapi lura è quella vegnida midada pliras giadas: Uschia per exempel il 1992 cun declerar a moda explicita ch’il pajais na fetschia naginas pretensiuns territorialas envers stadis vischins (en connex cun las tractativas cun la Grezia areguard la renconuschientscha dal num dal stadi) ubain il 2001 cun l’intenziun da meglierar il status da la lingua albanaisa .
La Macedonia dal Nord (macedon Severna Makedonija, albanais Maqedonia e Veriut; uffizial Republica da la Macedonia dal Nord, macedon Republika Severna Makedonija, albanais Republika e Maqedonisë së Veriut; fin ils 12 da favrer 2019: Republica da Macedonia) è in stadi intern situà en l’Europa dal Sidost.
La vischnanca consista da las fracziuns Stuben a la spunda sanestra da l'En al cugn alluvial dal Stubnerbach, Pfunds-Dorf a la spunda dretga da l'En al cugn alluvial dal Radurschlbach sco er ils aclauns Wand, Vorderkobel, Hinterkobel, Birkach, Lafairs, Stein e Greit.
Reeregids sco stadis suverans èn vegnids l’anteriur Electurat Braunschweig-Lüneburg (uss Reginavel da Hannover, en uniun persunala cun il Reginavel Unì), Oldenburg, Hessen-Kassel, Hessen-Homburg e las citads libras Lübeck, Francfurt, Bremen e Hamburg.
Quasi sco chastì per avair schlià pir tard la lia cun la Frantscha ha il Reginavel pers a la Prussia bunamain dus terzs da ses territori e 40 % da ses abitants en sias parts al nord ed a l’ost ed en la Turinga (ils territoris da la Turinga duevan alura vegnir transferids da la Prussia al Gronducadi Saxonia-Weimar-Eisenach).
Il pli tard da qua davent ha Carl considerà las campagnas cunter ils Saxons sco ovra missiunara; en la versiun finala da las annalas imperialas, las uschenumnadas Annalas dad Einhard, hai num che la guerra cunter ils Saxons vegnia a durar fin che quels hajan adoptà la cretta cristiana u sajan vegnids extirpads.
A chaschun d’in segund inscunter cun il papa da Pasca l’onn 754 a Quierzy ha Pippin pudì annunziar l’intervenziun francona en l’Italia ed ha garantì al papa plirs territoris en l’Italia Centrala, l’uschenumnada Donaziun da Pippin che dueva furmar la basa per il stadi pontifical da pli tard.
Suenter avair surpiglià il 771 il reginavel da ses frar Karlmann ed esser intervegnì il 773/74 cun success en l’Italia, è anc restà entaifer il territori imperial ina regiun che na suttasteva betg cumplainamain al domini da Carl: la Baviera, nua che Tassilo III, in nev dal retg Pippin, regiva sco duca.
La descripziun da la vita da Steffan en il Liber Pontificalis sa differenziescha da quai en in punct decisiv: Tenor il rapport correspundent saja Carl bain er el ì encunter al papa, ma in’ura davant il palaz imperial haja er Pippin beneventà Steffan cun tutta pumpa e saja schizunt sa bittà per terra davant el.
L’istoriograf Berard Bachrach percunter, il qual è sa spezialisà sin l’istorgia militara dal temp medieval tempriv, manegia che Carl n’haja betg tschertgà da l’entschatta davent la guerra cunter Desiderius; pir l’ulteriur svilup da las relaziuns en l’Italia al hajan necessità d’intervegnir.
Sco ch’i para aveva Bertrada en mira in sistem da lias cumplessiv: Sper la colliaziun cun il retg dals Langobards ambizius Desiderius che dueva vegnir sigillada cun questa lètg, cumpigliava ses plan er Tassilo, il qual era gia maridà cun in’autra figlia da Desiderius.
Da questa lètg èn resortids en tut nov uffants, quatter mattatschs (il successur da pli tard Ludivic, sco er Karl, Lothar ch’è mort da pitschen ed in ulteriur figl cun num Pippin) e tschintg mattatschas (Rotrud, Bertha, Gisela sco er Adalhaid e Hildegard ch’eran gia mortas en la vegliadetgna d’uffant).
Ils onns da Wells cun Huxley han sveglià en el la tenuta critica envers il cristianissem e furmà las opiniuns ch’el dueva pli tard far valair en ses cudeschs, numnadamain che l’uman saja ina schimgia sviluppada vinavant, ch’il process da l’evoluziun saja tendenzialmain immoral e mainia adina plitost a l’atgna destrucziun enstagl al progress.
Wells scriva: «Lezzas rotschas da pievels nairs, brins e mellens stuessan guntgir, perquai ch’ellas na correspundan betg a las pretensiuns da l’effizienza. La finala n’è il mund nagin’instituziun caritativa.» El ha concludì: «Sche l’inferiuradad d’ina razza sa lascha demonstrar, alura datti be da far ina chaussa – numnadamain da l’extirpar.»
Sin ses ultim viadi en ils Stadis Unids l’onn 1940 è el sa scuntrà cun Orson Welles ch’aveva adaptà ses roman ‹The War of the Worlds› ad in gieu auditiv e procurà a New York ils 30 d’october 1938 per irritaziuns pervi da l’arrivada apparenta d’extraterresters.
Davart la legenda – numnada dad el repetidamain betg ‹Legende›, mabain ‹Lügende› – di el tranter auter: «Da doch niemand weis, Wo her sie komen, Wenn sie angefangen . Item, wer der heiligen Lügenden S. Christoff, Georg, Barbara, Catherin, Ursula und der on zal mit iren Wundern auffbracht».
La chapitala austriaca è stada sur tschientaners la pli impurtanta citad situada al Danubi e cun 1,8 milliuns furma ella fin oz er la pli gronda citad per lung dal flum (suandà da Budapest cun 1,7 milliuns e da Belgrad cun 1,4 milliuns; tuttas indicaziuns: situaziun dal 2016).
In’attribuziun linguistica precisa na sa lascha strusch far, damai che omadus pievels èn penetrads fin a Don e Danubi e perquai che tant il celtic sco er l’iranais furman linguas indogermanas, uschia ch’il pled per ‹flum› sa lascha manar enavos tant en l’iranais vegl sco er en il celtic sin la medema ragisch indogermana *dʰenh₂- ‹cular, currer›.
En Germania: Donaueschingen, Geisingen, Tuttlingen, Fridingen, Sigmaringen, Mengen, Riedlingen, Ehingen an der Donau, Ulm, Neu-Ulm, Günzburg, Dillingen an der Donau, Donauwörth, Neuburg an der Donau, Ingolstadt, Kelheim, Regensburg, Straubing, Deggendorf, Vilshofen an der Donau e Passau.
Per motivs finanzials ed er pervi da protestas da vart da protecturs da l’ambient a l’intern dal pajais, ha l’Ungaria tratg a la lunga il project a partir dals onns 1983/84; questas protestas èn sa repetidas il 1989, cur ch’èn vegnidas preschentadas al parlament ungarais 140 000 suttascripziuns cunter il project.
Impurtants edifizis situads per lung dal flum èn l’abazia da Beuron, il chastè dals prinzis da Hohenzollern a Sigmaringen, il münster gotic ad Ulm cun il pli aut clutger dal mund , l’abazia da Weltenburg e la halla da la liberaziun sper Kelheim a la fin da la stretga da Weltenburg.
Diesch stadis cunfineschan directamain cun il Danubi, en direcziun dal flum èn quai (mintgamai cun la cumpart procentuala da l’intschess idrografic dal flum): Germania 7,3 %, Austria 9,9 %, Slovachia 5,9 %, Ungaria 11,4 %, Serbia 9,5 %, Rumenia 28,4 % , Croazia 4,3 %, Bulgaria 5,9 %, Republica Moldavia 1,5 % ed Ucraina 4,0 % .
Ils ulteriurs pajais che fan part da l’intschess idrologic èn : Bosnia ed Erzegovina 4,7 %, Tschechia 3,0 %, Slovenia 2,2 %, Montenegro 0,9 %, Cosovo 0,7 %, Svizra 0,2 % sco er, mintgamai cun ina cumpart sut 0,1 %, Italia, Macedonia, Pologna ed Albania.
Quai sco er il consentiment da la fracziun parlamentara da la SPD als emprests per finanziar l’Emprima Guerra mundiala – quai che dueva muntar la fin da l’Internaziunala socialistica – ha manifestà cuntraversas ideologicas a l’intern da la democrazia sociala; quellas duevan la finala manar a la spartiziun da la SPF en USPD e MSPD.
Sporadicamain han questas trais gruppas er lavurà ensemen, sco en il 20avel tschientaner a chaschun da las revoluziuns russas dal 1905 e dal favrer 1917 (percunter strusch pli a chaschun da la Revoluziun d’october 1917), tar la Republica dals cussegls a Minca il 1919 u tar la Guerra civila spagnola dal 1936 fin il 1939.
Igl eran quai surtut l’Uniun sovietica ed a partir dal 1945 ils stadis dal bloc da l’ost ch’eran liads al sistem da quella: la Pologna, la Tschecoslovachia, l’Ungaria, la Bulgaria, la Rumenia, la Republica democratica tudestga; ma er la Mongolia tranter il 1924 ed il 1992.
Il term dal socialissem real dueva explitgar, pertge che bleras prognosas da la teoria marxistica – sco la revoluziun mundiala u il svilup andetg da gronda bainstanza – n’èn betg sa verifitgadas en ils stadis socialistics; quests stadis duevan tuttina sa sviluppar vinavant vers il communissem, avevan però da sbatter cun problems da la politica reala.
«Il proletariat vegn a far diever da sia pussanza politica per strair or da maun a la burgaisia successivamain tut il chapital, da centralisar tut ils instruments da producziun en ils mauns dal stadi, vul dir dal proletariat organisà sco classa regenta, e d’amplifitgar uschè spert sco pussaivel las forzas da producziun.»
«Il socialissem po vegnir definì sco doctrina politica ch’è vegnida sviluppada sco cuntramodel al chapitalissem e che vul midar las relaziuns socialas vertentas a favur d’egualitad e giustia sociala, sco urden social ch’è organisà tenor quests princips e sco moviment politic ch’ha en mira quest urden social.»
Surtut dapi l’experientscha da l’Emprima Guerra mundiala è sa madirada tranter gidieus la persvasiun ch’ina pasch duraivla confurm a la Tora ed a l’Evangeli sa laschia be realisar cun surmuntar il chapitalissem che sa basia sin l’egoissem, la concurrenza e l’explotaziun.
En sia segunda brev scriva Toscanelli areguard il curs vers vest en direcziun da Quinsay en China: «La via numnada n’è betg be pussaivla, mabain vaira e segira.» Ultra da quai possedeva Columbus ina copia dal rapport da viadi ‹Il Milione› da Marco Polo; l’exemplar da Columbus, munì da quel cun numerusas annotaziuns, vegn conservà oz a Sevilla.
Columbus saveva er dapi ses viadi en l’Engalterra «ch’ils vents dal vest [ils quals eran necessaris per il viadi da return cun las navs a vela da quel temp] suflan l’entir onn en ils grads da latituda pli auts ed èn tuttina fidaivels sco ils vents da l’ost , be ch’els suflan or da la direcziun cuntraria.» .
Avant che Columbus è puspè ì en Spagna, è el daventà perditga da l’arrivada da Bartolomeu Diaz a Lissabon, il qual è returnà la fin da december 1488 da ses viadi enturn il piz dal sid da l’Africa, quai ch’ha furmà in ulteriur impurtant pass en tschertga d’ina via maritima vers l’India.
Il contract ha stipulà che Columbus duaja tschertgar per la curuna da Castiglia ina via maritima occidentala en l’Asia da l’Ost; da l’aur e las spezarias ch’el manava enavos cun sai dueva el survegnir 10 procent dal profit e daventar ultra da quai administratur dals pajais ch’el chattava e survegnir il titel admiral dals oceans.
Cristof Columbus (talian Cristoforo Colombo, spagnol Cristóbal Colón, portugais Cristóvão Colombo, latinisà Christophorus Columbus; * ca. 1451 en la Republica da Genua; † 20 da matg 1506 a Valladolid, curuna da Castiglia) è stà in navigatur en servetsch castilian, il qual ha scuvert il 1492 l’America cur ch’el ha cuntanschì in’insla da las Bahamas.
Il zercladur 1847 ha gì lieu l’emprim da dus congress da la ‹Lia dals gists›, la quala è sa numnada da qua davent ‹Lia dals communists›; en il center na steva per ses commembers betg pli la giustia, mabain il «cumbat cunter l’urden social vertent ed il possess privat».
Engels dumagnava dudesch linguas a moda activa e ventg a moda passiva, tranter auter grec vegl, nordic vegl, arab, bulgar, danais, englais, franzos, fris, gotic, irlandais, talian, latin, ollandais, norvegiais, persian, portugais, rumen, russ, scot, svedais, serbocroat, spagnol e tschec.
Ideologia è per Engels «in process che vegn bain mess ad ir da vart da l’uschenumnà pensader a moda sapientiva, però a basa d’ina faussa schientscha. Ils stimuls per propi ch’al muventan, al restan nunenconuschents.» A l’ideolog cumparan sias ideas, «damai che quellas èn vegnidas intermediadas tras il pensar, er fundadas en l’ultima instanza en il pensar».
L’entschatta 1860 ha Engels medemamain publitgà a moda anonima la scrittira ‹Savoyen, Nizza und der Rhein›, en la quala el è s’exprimì cunter l’annexiun da la Savoia e da Nizza tras Napoleun III ed ha avertì d’ina allianza tranter la Russia e la Frantscha.
Gia en il tractat ‹Briefe aus dem Wuppertal› ch’è cumparì il 1839 en il ‹Telegraph für Deutschland› descriva el tranter auter ils sintoms da degeneraziun da lavurants d’industria tudestgs – sco per exempel la derasaziun dal misticissem e da l’alcoholissem – e la lavur d’uffants en las fabricas.
Uschia sun jau stà duas giadas mastral da Tinizong, 20 onns actuar dal tribunal districtual d’Alvra, commember dal cussegl da scola secundara e primara, 12 onns derschader cirquital e silsuenter 8 onns president dal circul e deputà en il Cussegl grond, nua che jau sun stà permanentamain en la cumissiun da gestiun, la quala jau hai er presidià.
L’onn 1922 sa cussegliavan inspectur Tona Sonder, president Andrea Steier ed jau areguard la naschientscha d’‹Igl Noss Sulom›, per preschentar il noss surmiran a la Lia rumantscha gist fundada sco lingua litterara aduala als auters idioms, sco er per purtar quel en mintga famiglia surmirana sco il meglier e pli adattà med cunter l’invasiun linguistica estra.
Poesia: Diversas poesias cumparidas en ils organs da l’URS: ‹Igl noss Sulom›, ‹Calender Surmiran›, ‹Pagina da Surmeir›; trais toms poesias: ‹Rosas e spegnas›, ediziuns da l’URS: tom I , tom II , tom III ; ‹En fasch speias›, poesias, ediziun da l’URS per il 80avel anniversari ; ‹Rosas e spegnas IV›, 1989.
Persunas plurilinguas han en quest reguard avantatgs envers persunas monolinguas, perquai ch’els èn abels d’applitgar differentas strategias linguisticas cura ch’els emprendan novas linguas ; els s’avischinan pli segir a texts e tschertgan a moda pli intenziunada structuras e pleds ch’èn gia enconuschents.
La denominaziun da la spezia ‹cembra› en il num scientific ha Carl von Linné surpiglià dals nums dal linguatg dal mintgadi ch’èn enconuschents en ils territoris da derasaziun da la planta e ch’èn probablamain da provegnientscha preromana: ‹pin cembro› , ‹cembro›, ‹cirmolo› , ‹dschember›, ‹schiember› , ‹cier›, ‹cirum›, ‹zirm› , ‹cirmul› , ‹zâmbru› .
En lieus ch’èn pli adattads per la creschientscha da plantas vegn il zundrin savens stgatschà da plantas pli pretensiusas che pon concurrer meglier en tals lieus ; l’excepziun furman lieus nua che las relaziuns da concurrenza natiralas vegnan influenzadas tras ruissas da selvaschina u tras l’economia d’alp u forestala.
En in segund pass concretisescha Rousseau questa tesa a l’exempel dal svilup da la proprietad privata: L’emprim ch’haja fatg saiv enturn in toc terra ed haja gì l’idea da dir: quai tutga a mai e ch’haja chattà glieud naiva avunda d’al crair, saja stà il fundatur per propi da la societad burgaisa.
Sco che Rousseau ha preschentà l’emprima giada il 1740 en il ‹Discours sur les Sciences et les Arts›, resguardava el l’istorgia umana – cuntrari a la gronda part dals illuminists – sco process da decadenza che pretendia areguard la politica, la pedagogia e la pratica da viver in pensar ed agir dal tuttafatg nov.
Er pensaders contemporans sco Turgot e Condorcet n’han tuttavia betg snegà las varts negativas dal progress; ma entant ch’els resguardavan quai sco fenomens secundars, ha Rousseau reproschà a la perfectibilitad – vul dir a la capacitad da render abel sasez – sco er a la raschun umana d’avair effectuà quasi il cuntrari da lur bunas intenziuns oriundas.
En l’Ateneum a la Plazza da la staziun, in edifizi erigì l’onn 1887 en il stil da la neorenaschientscha, èn exponidas las pli impurtantas ovras d’art finlandaisas dal 18avel fin il 20avel tschientaner, tranter quellas maletgs dad Akseli Gallen-Kallela, Helene Schjerfbeck ed Albert Edelfelt.
Ensemen cun las citads vischinas Espoo, Vantaa e Kauniainen furma Helsinki l’uschenumnada regiun da la chapitala, ina zona d’aglomeraziun cun 1,49 milliuns abitants; igl è quai l’aglomeraziun cun dapli ch’in milliun abitants situada il pli lunsch en il nord da tut il mund.
Las ditgas da dieus u mitus raquintan da la creaziun dal mund, da l’ierarchia da las divinitads , da lur cumbats e dominis, da lur rollas e cumpetenzas areguard las forzas da la natira sco er da lur relaziuns tar il mund dals umans, en il qual els intervegnan cun lur sustegn u a moda ostila.
La ditga populara è per il pli tegnida en ina lingua pli simpla e las persunas sa movan en lieus d’acziun dal mund da mintgadi; cumpareglià cun las ditgas da dieus vivan en quel spierts da la natira pli pitschens, sco dialas e nanins, ma er forzas demunicas sco drags, striuns, nimfas da plantas etc.
En connex cun il term ‹Sage› hai num en il ‹Grimmsches Wörterbuch› che quella raquintia «da schabetgs dal passà, ils quals n’èn betg cumprovads istoricamain» e ch’i sa tractia tar la ditga d’in «raquintar e transmetter istorgias naiv ch’è vegnì transfurmà sin ses viadi da generaziun tar generaziun grazia a las abilitads poeticas da l’olma dal pievel».
Guy Héraud, aderent d’in «federalissem europeic etno-naziunal», ha manegià il 1968 ch’i vegnia a dar en l’avegnir al lieu «da la suveranitad tudestga, franzosa, taliana etc. be pli ina suletta suveranitad, la quala vegn da sia vart ad esser vaira flaivla en vista al federalissem creschent: numnadamain la suveranitad europeica».
Regiuns en l’Europa dal Vest ch’han clamà enturn ils onns 1980 suenter process da regiunalisaziun e ch’èn l’emprim fruntadas sin la resistenza da lur stadis naziunals èn tranter auter stadas: la Scozia, la Valisia e l’Irlanda dal Nord , la Bretagna, l’Occitania e l’Alsazia , il Pajais Basc e la Catalugna ed il Tirol dal Sid .
Il term regiunalissem designescha: la stenta da stgaffir u extender instituziuns en ina regiun geografica, las qualas servan a prender decisiuns autonomas; l’identificaziun dals umans cun ina regiun e – tut tenor – la furma exagerada da questa tenuta; furmas d’expressiun regiunalas en la lingua, en la litteratura ed en l’art figurativ.
Dal fatg che la midada da la structura sociala d’ina regiun creescha avantatgs dal lieu er areguard ils meds da producziun ed accents da producziun avant maun resulta però er che la cumpart da manaschis dals secturs economics inferiurs vi dal product interiur brut en ina societad pli sviluppada na vegn en nagin cas a svanir.
Ils 20 d’avrigl 1961 ha el tramess a ses vice Lyndon B. Johnson la suandanta notizia: «Avain nus ina schanza da batter ils Soviets cun endrizzar in labor en l’univers ubain cun in sgol enturn la glina ubain cun ina racheta abla da sa tschentar sin la glina che porta in uman envi ed enavos?»
«L’Uniun sovietica ha lantschà quai sco in test dals sistems. Quai è il motiv pertge che nus faschain quai.» Sin la dumonda sch’el saja pront d’er sustegnair projects eronautics suenter Apollo ha el respundì: «Nus na duessan betg sbursar en questa moda daners, pertge che jau na sun betg interessà vi da l’univers.»
Quai sa mussa er en la moda e maniera co ch’ils Stadis Unids han adattà il num da la ‹concurrenza›: Suenter che l’Uniun sovietica aveva transportà cun Juri Gagarin l’emprim uman en l’univers, era la ‹Cursa en l’univers› atgnamain terminada, e quai a favur da l’adversari politic.