polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
د پښتو ژبې وتلي لیکوال او د اسلامیه کالج پوهنتون د پښتو څانگې مشر ښاغلي اباسین یوسفزي د ریاض تسنیم مړینه پښتو ادب لپاره یو ستر زیان بللی دی او ویلي یې دي چې د ریاض تسنیم په شان د لوړ فکر،
سیف مومند چې له خپل وطن خوست څخه یې د شوروي یرغل له لامله کډه کړی وه دا ځل یي د پاکستاني پوځ له یرغله بیرته خوست ته کډه وکړه چې تر مړينې پورې په خوست ولایت کې اوسېده.
په شمالي وزیرستان او شاوخوا سیمو کې به یې په ډیری غونډو او ادبي بانډارونو کې د دریځ چارې سمبالولې چې خواږه غږ او اغیزناکې وياندۍ یې ډېر مینه وال درلودل.
د سیف مومند په هڅو د شمالي وزیرستان په مرکز کې د وحدت ادبي ټولنې په نوم فرهنگي ټولنه جوړه شوه چې په سیمه کې یې د پښتو شعر او ادب په برخه کې د ځوانو استعدادونو په روزلو او د ادبي ذوقونو په خړوبولو کې لوی چار درلود.
رامافوسا د ۲۰۱۲ز کال د اګسټ په ۱۵مه د ماریکانا کان کیندونکو د اعتصاب پر وړاندې د اقدام غوښتنه وکړه او هغه یې «وحشیانه او جنایتکاره» چلند وباله،
چې د سویلي افریقا د ډیموکراسۍ د لېږد پرمهال یې د د ستر مذاکره کوونکي په توګه کار کاوه. رامافوسا په هېواد کې د کانونو د کارګرانو د اتحادیې په نامه ډېره پیاوړې اتحادیه جوړه کړه. هغه د مذاکراتو په لړ کې د اپارټایډ د پای ته رسولو او په ۱۹۹۴ز کال کې د لومړي ځل لپاره په هېواد کې د بشپړو ډیموکراټیکو ټاکنو د ترسره کولو په اړه یې له ملي ګوند نه له رولف مایر سره مهمه ونډه لرله. رامافوسا د راتلونکي ولسمشرۍ لپاره د نیلسن منډیلا انتخاب و.
له ازادېدو وروسته په جوهانسبورګ کې د څارنوالانو د شرکت حقوقي منشي شو او د سویلي افریقا له پوهنتون سره یې د مکاتبې له لارې خپلو حقوقي زده کړو ته دوام ورکړ،
رامافوسا د سویلي افریقا په ټولټاکنو کې د له بریا وروسته د ۲۰۱۹ز کال په می کې د خپلې لومړۍ بشپړې دورې لپاره د ملي شورا له خوا یو ځل بیا ولسمشر وټاکل شو.
چې له ۲۰۱۸ز کال راهیسې د سویلي افریقا پینځم ډیموکراټیک ولسمشر دی او د ۲۰۱۷ز کال راهیسې د افریقا د ملي کانګرس د رئیس په توګه یې هم دنده ترسره کړې ده.
رامافوسا د ۲۰۲۰ز کال د په غونډه کې په افریقا کې له ازادې سوداګرۍ نه ملاتړ وکړ او دا یې د صنعتي کېدلو او په نړیوالو بازارونو کې د سویلي افریقا د ادغام لپاره لوی لامل وښود.
د جنازې مراسمو ته يې له کوټې د افغانستان جنرال قونسل وحيدالله مومند له يوه پلاوي سره ورغلى وو او د ارواښاد کورنۍ او د گوند غړيو ته يې د افغانستان د خلکو او حکومت په استازيتوب تسليت وړاندې کړ.
افغانستان جمهور رئيس جلالتماب محمد اشرف غني د خپل ځانگړي پيغام په ترڅ کې د ارواښاد پر مړينه خواشيني ښودلې او همدا راز د حکومت اجرائيه رئيس جلالتماب ډاکټر عبدالله عبدالله خپله غمرازي ښکاره کړې ده. ارواښاد مندوخېل د خان شهيد عبدالصمد خان نېژدې ملگرى وو چې يو عمر يې د خپل ولس د خپلواکۍ،
نوموړی په وروستي ځل د ۲۰۱۳ ز کال په ټاکنو کې د کوټې او چاغي پر څوکۍ د پاکستان قامي اسمبلۍ ته منتخب شو او د ژوند تر وروستۍ سلگۍ پر همدې څوکۍ پاتې شو.
عبدالرحیم مندوخېل پر ۱۹۳۷ ز کال د بلوچستان په ژوب کې د ښایسته ناوې پر غاړه د شنه غره په لمن کې په اومژه مندوخېل کلي کې د عبدالرحمان په کور کې دې نړۍ ته سترگې غړولې وې.
تر دې وروسته يې د کوټې له گورنمنټ کالج څخه اېف اې او بي اې پورې زده کړې وکړې او پر ۱۹۶۱ - ۶۳ ز کلونو يې په پېښور پوهنتون کې د وکالت لوړې زده کړې ترسره کړې.
سياستوال او ليکوال عبدالرحیم مندوخېل د سیاست تر څنگ له لیک لوست سره هم تړلی وو او د تاريخپوه په توگه يې يو شمېر کتابونه ليکلي او گڼ لېکچرونه يې ورکړي وو.
چې ((فاطمة بهجه قلبي وابناهما ثمره فوادي وبعلها نور بصرى والایمه من ولدها امناً ربى وحبل ممدود بينه وبين خلقه من اعتصم بهم بجاء ومن تخلف عنهم هوى؛يعنې فاطمه مې د زړه سره او دوه زامن يې زما د زړه مېوه او مېړه يې زما د سترګو تور دى او له اولادې یې امامان زما د پالونکي امنا او د خداى او خلکو ترمنځ ځوړنده رسۍ دي،
چې ستوري په سمندر کې د انسانانو د ژغورنې لامل دي )) له مخې په څپو کې په ستوريو لار مومي او کڅ یا ساحل ته ځان رسوي) دغسې زما کورنۍ هم له بې اتفاقۍ نه دامت د ژغورنې سنګر دى،
چې نومونه يې نه دې اخستي؛خو امامان يې دولس ګڼلي او په دې باب له زيات احاديث نقل شوي او دا چې له پېغمبر وروسته خلفاء او امامان د موسى عليه السلام د نقيبانو په شمېر دي،
بنيادي توګه باندې ډرامه د لوستلو نه ولې په دريځ باندې د تماش بينو مخې ته د وړاندې کولو صنف دے ځکه ديوې ډرامې ښه کَره کتونکے لوستونکے نه ولې هغه تماشبين کېدے شي د کوم په باب له چې مونږ مونږ پښتانۀ پخوا نه متل کووچې "تماشبين د نښخې مينځ اولي"-
پښتانۀ له وخته د مېلو ټهېلو شوقيان راروان دي او په دې حواله څومره څۀ متلونه کوي لکه "د کلي ورک ښار کښې موندلے شي" ځکه چې ښار کښې هر وخت ګڼه ګونه،
تماشه چې د ډرامې يو صورت دے- هم دغسې د مېلو تهېلو هلک ته د "مېلې هلک" وئيلے کېږي چې کور نه بهر خوشحاله وي- دغه د مېلو ټهېلو شوق او مشغله له پخوا راهسې په پختونخوا لر و بر کښې شتون لري- دې مېلو کښې د مداري تماشې د چاربېت مارو شاعرانو د شاعرۍ جدھ او دغسې د خانانو خپلوحجرو کښې د چاربېت مارو شاعرانو ساتل،
د کابل کوڅه سادوهه چې د قيصو د پاره شهرت لري يا بره پښتونخواکښې ښادو ته د داسې فنکارانو راتګ چې سندرې سره به ئے باقاعده اداکاري هم کوله دا ټول هر څۀ مونږ ناټک سره تړلي وينو- ناټک هسې هم ناټ نه دے او ناټ ګډا او پېښې کولو ته هم وئيلے کېږي او ناټک کهيل تماشې او ډرامې ته وائي- سوسس ټراټِس هم داسې يو يوناني نقلچي وۀ چې د هغۀ پېښې بۀ په نثر کښې ليکلے کېدې- دغه ليکلي نقلونه وو چې افلاطون ترې د خپل کتاب "ډائېلاګ" د ليک ترتيب زده کړے وۀ-
د تېرې صدۍ پيل کښې د کندهار دوه نوموتي ناټکډلې د فراموز او حاجي کريم وې چې بازارونو کښې به ئې د شپې ناټکونه کول- ۱۹۲۰ز کښې مولوي حسين اوَرمَړ د نمائشات عرفاني په نامه تهيټر کمپني جوړه کړه او لمړۍ سټيج ډرامه "سردار جزيره جاوا" ئې جلال اباد کوکب باغ کښې او بيا ۱۹۲۲ ز لغمان قلعه سراج کښې وړاندې کړه- ډرامه ليکونکيو او ژباړونکيو کښ فيض احمد ذکريا صلاح الدين سلجوقي،
د ناټک او ډرامې تر مينځ تړون پخوا نه دومره نزدې ؤ چې کله د سنسکرت ډرامه چې غوره او منلے صورت ئې "شکَنتلا" دے له معياره پرېوتې نو بازاري صورت ئې سوانګ ( پېښې کول،
بهروپ خپله کښې ګډ وډ ؤ او دا يو د خوند رنګ نه ډک د اداکارے عمل ؤ تر دې چې خدائي خدمتګار تحريک لمړي ځل ډرامه د مقصد مطلب او د نظرياتي مرام لار ؤګرځوله چې ابتداء ئې د عبدالاکبر خان د ډرامې "درې يتيمان" ۱۹۲۸ز نه کېږي - دا ډرامه دومره مشهوره شوي وه چې سر صاحبزاده عبدالقيوم خان ئې د ليدلو خصوصي غوښتنه کړي وه او کتلي ئې وه-
خدائي خدمتګار ډرامې دومره اغېز مندې وې چې دا انګرېز سرکار ضبط کولې- د امير نواز جليا ډرامه "درد " هم دغه ضبط شوي ډرامو کښې شامله وه چې اتيا کاله پس ډاکټر خالد خان بيا لندن کښې ارکائيوز کښې اومونده- دغه اصلاحي ډرامې بيا وروستو مکمل تحريکي ډرامې شوې عبدالاکبرخاڼ- عبدالخالق خليق،
فضل رحيم ساقي او فضل کريم د پبو د دغه ډرامو نوموتي ليکوالان دي- د دغه ډرامو وروستۍ کړۍ د عبدالاکبر خان اکبر ډرامه "کاروان" د نيپ په يومِ تاسيس ليکلي شوي وه- د دې ډراموو اداکارانو کښې احمد کاکا،
خدائي خدمتګار تهيټر ځکه وَده او نۀ موندله چې د انګرېز سرکار د جبروتشدد ښکار شوه ګني نن بۀ د پښتو ډرامه هم يو بل صورت کښې د فرانس او امريکائي ډرامې سره نزدې وه ځکه چې ډرامې د پاره يو اٰئيډيالوجي د اکسيجن کار کوي لکه د زَړې يوناني ډرامې شاليد کښې د تقدير پرستۍ عقيده،
د جديد تهيټر ته د وجوديت د فلسفې مرسته د دې ښکاره بېلګې دي- ښکاره ده که سل کاله دغه تهيټر پاتې شوے ؤ نو نن به پښتو ډرامه د د ډاکټرهمايون هما, سعدالله جان برق, ګل محمد بيتاب ,فريدالله شاه احساس شان استثناي حوالو نه پرته به ښاغلي نورالبشر نويد غوندې د سطحي ډرامه ليکونکي او د ځنو مضحکه خېزو طربيه ليکونکيو پامته داره نه وه پاتې؟
د کتونکي کتهارسِس کوي خو کتونکي ته د بدلون د پاره يوه اجتماعي نظريه نۀ ورکوي- دا ټول عمل د رياست له خوا د ميډيا د کنټرول نتيجه ده- شايد تاريخي جبر به دا وي چې روستو د عبدالکريم مظلوم زوے مترقي قام پال ليکوال نثار مظلوم هم د ريډيو نه د قاميت په حواله بهټو وخت کښې اشرف مفتون سره وتې
يوناني کلاسيکي ډرامې په نړيوال ادب کښې تل پاتې ارزښت لري- هم دغه غميزه ډرامو شاليد کښې ارسطو خپل تنقيدي کتاب پوئِټِکس ليکلے چې د تنقيد لمړے باضابطه کتاب هم دے- د يوناني ډرامو غميزه د تقدير پرستۍ نه راولاړېږي او د دې شاليد کښې د يونان،
ايران او ايتهنز سپارټا تر منځه د شخَړو او جنګونو نه راوتي لرغونې ټولنه او نفسيات دي- ښکاره ده چې داسې جنګريزه او خونړي شاليد نه د زورورې غميزه ډرامې طمعه کېدے شي او دې شاليد کښې پروت اتل هم يو غير معمولي مهم جو او سرباز کېدے شي- دغه سرباز چې د تقدير ښکار کېږي نو دې ځائے تقدير د يو جابر په صورت رامنځ ته شي ځکه ځنې ډرامو کښې خو تقدير باقاعده متشخص کردار لري،
په سټيج موجود وي او قسمت ځَپلي کردار پورې خندا کوي- يوناني غميزه ليکونکيو کښې يوريپېډيز د دې مافوق الفطرت توکي نه خپلو ډرامو کښې خاصه مرسته اخلي او هر چرته چې سخته پېښېږي نو هغه په مافوق الفطري توکي باندې هواروي- دغه توکے فارسي او پښتو داستانونو،
دجوګي,دمۍمارغه ,پينځۀ پيران پېښېدل او دغسې نور- وروستۍ ډرامو کښې دتقدير ځائے اتفاقيه پېښې نيولے دے- دغسې دې ډرامو کښې مافوق الفطرت کردارونه هم شتُون لري چې تر ويلئم شيکسپيئر پورې راغلے هيملټ کښې د مافوق الفطرت ګهوسټ دا غږ کول چې د هيملټ د پلار وژونکے د دۀ نېزدې څوک خپلوان دے- دا هم داسې لکه د ايتهنز د ډېلفي د ديورې د کاهنې پېش ګوئي يا د زبرګ رسيدلي ټائريسئس د غيب بينۍ لړۍ ده- وجودي تهيټر کښې "ويټِنګ فور ګوډوت" بيا البته د راتلونکي اوتار يا مهدي په غير عقلي تصور باندې طنز دے-
د تيوډکټيز ناوياته ډرامه ټائےډيوز کښې چې کله ټائےډيوز د خپل دښمن ميلانيپَس وژنې نه پس د هغۀ ککرے ماته کړي او مازغۀ ئې اوڅَټي نو د عقل خدائګوټي اېتهينا چې هغه ته ئې مخکې تل پاتې ژوند ورکړے وۀ،
د اېډيپس کمليکس په اپوټه فرائيډ د نيګيټېو ايډيپَس کمپليکس اصطلاح د جينۍ د پلار سره غير شعوري شهواني مينې د پاره پکاروله خو کارل ګسټاف ژونګ د دې د پاره اليکټرا کمپليکس اصطلاح پکاروله چې د فرائيډ ورسره په يوه خُله نۀ ؤ- د اليکټرا کمپليکس اصطلاح هغۀ د هومر د اوډيسي د يوې پېښې نه اخذ کړي- په ټرائے ديلغر دلښکرونو مشر اګامېنن بادشاه او دهغه کورنۍ اليکټرا, پوليډس، اورِسټس،
هيملِټ د شيکسپيئر زښته ژوره ډرامه منلي شوي ده او د دې بنيادي کردار هيملِټ ته د انګرېزۍ ادب موناليزا وئيل کېده ځکه چې دا کردار د موناليزا د مسکان غوندې پيچلے او له غلډوبئ ډک دے او روايتي ادبي تنقيد ئې سپيناوے نه شو کولے خو ارنِس جونز ئې نفسياتي توکنه کښې بشړه رڼاوے کوي- د هيملِټ د کردار کږليچ انتها د خپل پلار د وژونکي نه کسات اخستلو کښې لم ليټ او اخوا دېخوا کول دي- د يوې پرېکړې داسې کمزورتيا ته نفسياتي اصطلاح کښې ابوليا وئيلے کېږي- بوليا يونانۍ ژبه کښې خواهش ته وائي او ابوليا نۀ زړۀ،
په دې حقله نفسيات پوهه الفريډ اِډلر خپلو نفسياتو کښې زيات حقيقت خوښے دے هغه د برترۍ او کمترۍ په احساساتو خبره کوي او پايه ئې د طاقت د ادراک موندلو په تصور باندې اودرېږي- دا حقيقت دے د ژوند ژغورنې دجبلت انتها د واک موندنې طاقت دے نه چې شهواني لذت- بنيادي تېروتنه د وړوکتوب نه د فرائيډ د خپل بوډا پلار،
داسې ښکاري فرائيډ د شهوانيت په حواله بيا روستو مذهبي يهودي فکر ځپلے ‌‌‌ؤ چې د هغې له مخه د لوط عليه السلام لوڼه پلار سره سملاستلي وې- داؤد عليه السلام خپل سر لښکر د ښځې د پاره وژلے ؤ- موسٰی عليه السلام جنسي توګه پوره نۀ ؤ او داسې نور خرافات چې زياتره موړخېټې متمدنه تعيش ځپلې ټولنې ئې ښکاردي - ځکه هغه دا هم ليکي چې محرماتو سره په جنسي مشق باندې بندېز د انساني ژوند ټولو نه لوئې ناسور دے-
زړۀ راښکون لرونکي ډرامه هغه وي چې پکښې تصادم په فنکارانه توګه دوه اړخېزه وي يعنې دنننے تصادم او بهرنۍ تصادم- دې ډرامه کښې د تصادم دواړه حالتونه په نظر راځي- اېډيپس بهر هم ځنې کردارونو سره په تصادم دے او دننه هم ذهني توګه باندې د خپل کردار په حواله د ذهني کشمکش ښکار دے-
تصادم په فنکارانه توګه بشپړټيا د پاره واقفيت سره د حقيقت هم متاځه وي- او حقيقت د پاره د واقعې ضمني او جزوي خبرې د وړو وړو شيانو بيان بې کچه مهم وي چې ژوند ته د ليکوال رسېدنه راښائي- اېډيپس کښې د دې بېخي خيال ساتلے شوے دے لکه د بې سترګو کېدو نه پس د اېډيپس د ماڼۍ د بورجو سره جنګېدۀ او خپلو وَړو سره مينه او چغې صورې- او د راڼۍ جوکاسټا دا هڅې چې اېډيپس حقيقت ته او نۀ رسي او هر څۀ په ځائے پاتې شي چې د يو ښځې او مور د نفسياتو پوره پوره بيان دے چې راتلونکي توپان نه ويرېږي- د جوکاسټا دا بيان د هغې پوره نفسياتي تحليل دے-
چې زمونږ په تقدير لاس بَر نۀ دے او نۀ د راتلونکي وخت باره کښې څۀ په باوَر سره وئيلے شو- بس ښۀ خبره دا ده چې ښۀ په بې غمه خپل ژوند کوو او چې څۀ کېږي هغه بۀ هسې هم کېږي- نو ځکه تۀ هم د خپلې مور سره د وادۀ نه مه ويَرېږه او په دې خبره لږ غور اوکړه چې څومره څومره خلق د خپلو مياندو سره د کور والي خوبونه ويني خو هغه کس بيا په دې سوچونو کښې نۀ پرېوځي او نۀ دا خوب چا ته وائي بس ښۀ په ارام خپل ژوند کوي-"
اېډيپس کښې د کردارونو تشخص يواځې د کردار ډرامائي کړنو پورې نه پاتې کېږي ولې هر کردار خپله مخصوصه لب ولهجه د ټاکلي نفسياتو له مخه رامنځ ته کوي
اېډيپس ډرامه په دې حواله هم د فن شاهکار دے چې دا يو خوا که په سټيج په وړاندې کېدلو کښې يوه پوره ډرامه ده نو بل خوا دا د لوست د پاره هم د يوې کلوسټ ډرامې شرط پوره کوي- کلوسټ ډرامه د لوست ډرامه وي دا د سټيج ډرامه نۀ وي او لکه د ناول وي،
تماشبين د ځان سره سم په مخه اوړي خو تکنيکي لحاظ سره هم برابر نۀ وي او لوست د پاره هم د کار نۀ وي لکه د اغا حشر کاشميري ډرامې چې سټيج د پاره د کار دي خو ادبي ارزښت ئې د سرې کاسيرې نۀ دے- اېډيپس په دواړو حوالو له چاڼه وتي ډرامه ده-
بيا د ژباړن شعيب خان خټک کمال دا د ی چې په کومه ساده او سوچه خو د هر کردار د پاره مناسب لب و لهجه کښې دا ډرامه ئې پښتو ته راړولي ده نو لکه د ژباړې هره فقره ئې په خاص سوچ ليکلي وي او هر لفظ ته ئې خاص پام کړے وي ځکه پښتو ژباړه کښې داسې په ناپ تول برابر ژباړې زما له نظره بيخي کمې کوزې تېرې شوي دي- خپله ما بلها نظمونه،
د روميو جوليټ ډرامه او يو څو ناولونو لکه فرِنچ ناول "دي سټرينجر"جرمن ناول سُدهارت وغيره هم ژباړلي دي نو ما ته د ژباړې په حواله څۀ نا څۀ اندازه شته چې دا اسان کار نۀ دے- خو شعېب خټک په دې کښې بَرے اوړے دے د خټکانو وه دوه صلاحيتونو ته زۀ پسخېږم،
درېغه دې ژباړه کښې سوچه د خټکو د سيمې پښتو لفظونه لږ زيات پکارولي ؤ نو په لساني اړه باندې به هم دا ژباړه نوره مهمه شوي وه لکه څنګه چې د ډاکټر نصيب الله سيماب ناول "طالبه خاورې به مُلا شې" کښې د کاکړستان سوچه توري د دې ناول اهميت نور هم سېوا کوي يا لکه د حيات روغاني ناول "نينځک" کښې د هشتنغروالۍ لهجه او نوي توري ځائے په ځائے پکارولي دي-
اوس کښې دې کښې د لفظونو ترتیب لږ بدل شي نو بحر وزن به هغه وي خو داخلي اهنګ به ئې صرف لفظونو مخکښې وروستو کېدو سره بدل وي ـ لکه کۀ داسې شي
نو داخلي اهنګ به هم بدل شي ولې د ډیوې سره دشاته پاتې کېدۀ تصور به هم بدل او تصویر به بل شانې شي يعني د موادو نامياتي اهنګ به هم ورسره بدل وي ځکه چې ـ پاتې کېږي د استوګنې معنی هم لري او شاته پاتې شي د مجبورۍ معنی هم لري ـ نو داخلي اهنګ د لفظونو پۀ مخکښې وروستو کېدو بدلېږي او ورسره به معنوي تصویر کښې هم فرق راشي ـ لکه دا مصرعه داسې وګورئ ــــــــ
انګرېزي هندي او پښتوژبو شاعري د وزن تصور کښې لۀ یو او بله بدله ده ـ دا هم ځکه د عروضو تجربې پښتو شاعرۍ کښې ځاے ونۀ موندلو ـ بل خوا کۀ مونږ وګورو نو د پښتو فولکلور داسې صنفونه دي چې هغه خپله پښتو کښې منلي شوي د سېلابیزه وزن د تصور نفي هم کوي ـ لکه کاکړۍ غاړو کښې بیا کږې غاړې چې وزن اهنګ او موسیقیت پۀ منلې معنو کښې نۀ لري ـ لکه:
پښتو فولکلور کښې د نا معروف نا منلي وزن د معروف کولو یو عمل مونږ ته پۀ چاربېته کښې هم مېلاؤېږي چرته چې د وزن سمون د پاره اکثر پۀ بې ځایه ځایونو کښې پۀ لفظونو باندې ' سټریس/خج' اچولے شي
بیا غوره بېلګه ئې لا ټپه ده چې دا اصل کښې دوه نه درې مصرعې ده خو د وزن سمون د پاره دا پۀ دوه مصرعو کښې برابر وئیلے کېږي ـ او دې نه پرته ورسره لا د اهنګ برابرولو د پاره د مصرعې سر کښې قافيه نمارديف دصوتي کليه له مخه 《ه》 لګولے شي ـ خو دا اختراع دراصل د آریائي ژبو آهنګیزه اصول دے سنسکرت کښې هم دغه د اصول دے دعلت خفيف حرف يعني لگھو بہ ئي رگھويعني کثيف كوي ـ دې نه دا جوتېږي چې پخواني اولسونه پۀ دې نکته رسېدلي وو چې شاعري او موسیقي خپلو کښې بیل بیل زېبا هنرونه دي او کله چې به ئې شاعري موسیقۍ ته برابروله نو بیا به ئې ذکر شوي اصولو نه کار اخستلو .
د دې یو بله غوره بېلګه د عربو شاعري ده ـ دا خو منلې شوې خبره ده چې د عربو شعر پوهنه او پۀ دې حقله تنقیدي شعور تر حده رسېدلے ؤ تر دې چې د کور زناناؤ به ئې هم تنقیدي پرېکړې کولې خو کله چې قران پاک نازل شو او دوي اورېدو نو نبي پاک ته ئې د شاعر،
دا ځکه چې هغوي هم د شاعرۍ د پاره د هغه وخت د دخارجي وزن منونکي نه وتر دې حده پورې دا خبره ټول کوي خو دا خبره بیا څوک نۀ کوي چې هغوي د پاره کۀ دهغه وخت منلي خارجي اوزان د شاعرۍ بنیادي توکے نۀ ؤ نو بیا هغوي د پاره د شعر بنیاد څۀ ؤ؟
نو هغوي د پاره د شعر بنیاد فصاحت او بلاغت ؤ ـ تاسو ټول زاړۀ تنقیدي مباحث وګورئ نو معلومه به شي فصاحت بلاغت او هغوي د شعر بنیادي وصف منلو اوس قران پاک خو د فصاحت و بلاغت بې کچه لوړه نمونه ده دا هم ځکه هغوي ورته شاعري ووئیل.
داسې واقعات عربي ادب کښې هم موندل کېږي ـ ځکه حضور پاک ته چې هغوي مجنون وئیلو نو د دې مطلب پاګل نۀ ؤ ولې پېریانو ځپلے شاعر ؤ ـ بله نامه به ئې ورله ساحر اخسته د دې مطلب هم جادوګر نۀ ؤ ـ معنې ئې اصطلاحاً انتهائي لوے شاعر چې شعر ئې د سحر غوندې تاثیر لري ـ خپله د حضور پاک حدیث دے چې ځینې شعرونه د سحر غوندې اغیزه لري
زمونږ کلاسیک شاعران دې روایت نه خبر وو ځکه اشرف خان هجري هم د شعر کمال سحر انګېزي ښودلې وه او ځان ته ساحر وائي ـ دا ځکه چې ځینې شعرونه اورېدو سره د هغې معنویت اورېدونکے حېرت نه ګنګس کړي ـ لکه څنګه چې د سحر خاصیت ذهن ګنګسول دي ـ بل خوا ځنې شریعت پاسدار شاعرانو ته دا اصطلاحات ـــ نو هغوي د دې مقابله کښې د معجزې اصطلاح نه کار واخستو او شاعر ته ئې تلمیذ الرحمن ووئیل ـ د تلمیذ الرحمن اصطلاح اصل کښې سورت رحمن نه عبارت دے چې داخلي اهنګ ئې څرګند دے قافياتي نظام ئې دے او باقاعده ' فبای الا ربکما تکذبان ' پکښې د ردیف حېثیت لري .
د معجزې اصطلاح لۀ رویه معجزبیان ترکیب رامینځ ته شو ـ پښتو کښې رحمان بابا ته معجز بیان هم ځکه وئیلے شي د معجزې خاصیت هم دا دے لکه د سحر دې کښې عقل عاجز راشي او د علت معلول فرق نه معلومېږي هجري خپلې شاعرۍ ته سحر اوځان ته ساحرشاعروائي رحمان بابا د اشرف هجري مقابله کښې خپل شعر ته ځکه اعجاز وائي داسې اعجاز چې منکر پرې ګوته نیوه نۀ شي کولے لکه څنګه چې پۀ سحر باندې دا نیوکه کېدے شي ـ دلته دا یوه پوښتنه هم کېدے شي چې عربیانو به هم نثري شاعرۍ ته شاعري وې نو د دې څو نمونې شته هم کۀ نۀ؟
نه اخذ دے ـ د دې دوه مطلبونه دي ـ یو ردهم او بل پاسم پوئټري ـ پاسم پوئټري حمدیه شاعرۍ ته وائي ـ دا بائبل کښې هم شتون لري ـ یعنې موشح نهمه صدۍ کښې موندل کېږي خو دا صنف دې نه لا زیات لرغونے دے ـ دا شاعري نثري وي خو دې کښې قافیه او بندونه وي ـ دلته یو بل انکشاف دا کېږي چې د شاعرۍ اصل بندېز او جبر قافیه او بندونه نۀ دي دا بحر او مصنوعي خارجي وزن دے ـ ما چې کله پښتو کښې د نثرم شاعري کوله زما وړاندې د بادیلیئر، ریمباد، میلارمے، ګوئرن، بورخېس،
پابلو نرودا او د ورلین شاعرۍ سره سره دا صنف هم ؤ ځکه زما نثرمونو کښې خطابیه اسلوب هم شته دے ـ دې سره خاے پۀ ځاے قافیې نه مرسته هم اخستے شوې ده ـ دا مرسته د تجنیس صورت کښې ده ـ د دې محرک البته پښتو ټپه کښې د تجنیس خاصه ده ـ د لفظیات سره د الټريشن زړۀ راښکون پۀ دغه بنیاد د پال ورلین او سټیفن میلارمے د نثرمونو خاصیت هم دے ـ هلته هم الټرېشن ته زښته پاملرنه ده ـ د موشح پۀ حواله د تهوما دا اقتباس سپیناوے کوي:
خارجي آهنګ د شاعرۍ مونډ نۀ دے دا د موسیقۍ مونډ دے ـ شاعرۍ کښې دا د اسلوب صفت وي ـ نو پوښتنه دا کېدے شي چې بیا څۀ دي چې هغه د شاعرۍ مونډ دے ـ زۀ د استخراجي ذهنیت لرونکے نقاد یم ـ د استخراج طریقه دا ده چې زۀ دې زېبا هنرونه بلل کېدونکي فنون وګورم چې هغه خپله کښې څۀ تړون لري ـ نو دا تړون د ترتیب و تناسب د موزونيت دے د ترتیب و تناسب مطلب د ښائست دے ـ دغه ترتیب و تناسب موسیقۍ کښې د خارجي آهنګ ،
تعمیر سازۍ کښې د متهېمټکس پۀ صورت موجود دے ـ یعنې مونډ یو دے صورتونه ئې بدل بدل موندلي دي ـ اوس کله چې مونږ پۀ دې بنیاد نثر ته ځیر شو نو نثر کښې خپله یو نثري آهنګ وي ـ دا آهنګ د فصاحت او بلاغت لۀ رویه خارجي آهنګ سره تړل کېدے شي ـ دلته مونږ پوهه شو چې عربیانو ولې قران پاک ته شاعري وئیله ـ دا د قران پاک د نثر د فصاحت او بلاغت معجزه او د داخلي آهنګ خارجي آهنګ سره یو کېدۀ وو ـ غزل کۀ د قران پاک د صورت د بیلو بیلو ایتونو د بیلو بیلو مضامینو پېروي د شعرونو د اکایانو پۀ جوړولو کوي نو نثرم دغه پېروي پۀ خطابیه ،
انګریزي آئمبک پېنټامیټرز پۀ سلېبلز وي دا سلېبلز پښتو سېلابونو سره لږ ډېر نزدیکت لري ځکه چې پۀ فونمېز ولاړ وي او فو نمېز کښې خج بنیاد وي ـ د پښتو شاعرۍ آهنګ هم پۀ خج دے دغه خجیز غږیزه رغاوڼ ئې ستر شاعر ادیب دروېش دراني خپل کتاب "پښتو عروض " کښې بشپړه راڅرګند کړے دے چې پۀ پینځۀ اوږدو رکني بحرونو او بیا د دې بحرونو پۀ څلورو څلورو ضمني ښاخونو،
پۀ درې لنډ بحر رکنو او بیا د دوئي پۀ درې درې ښاخونو باندې مشتمل دے ـ اردو کښې د پښتو انګرېزۍ غوندې خجیزه غږیز نظام نشته ـ ځکه دې کښې نۀ اوږدې صوتیې شته نۀ خج نه کار اخلي
جبران تقليدکښې شاعرانه نثر وي ـ د دې لۀ کبله بیا دغه يرنکوڼي صورت خپل دننه هم هغسې د فقرو مصرعو پۀ تنظیم باندې مات کړے شو ـ پښتو اګر کۀ خجیزه خاصیت لري خو بیا هم نه غوره دا ده چې کۀ نثرم پۀ يرنکوڼ کښې هم وي خو د وېنائي انداز لوازمات دې تر یوه حده وساتلے شي ـ پښتو نثرم کښې دې انداز د پاره آزاد نظم سره نزدې هئیت غوره کړے شوے دے
نثرم د جدید نظم پراختیا ده خو جدید نظم آزاد نظم پورې د مصرعې پۀ بنیاد باندې حد بندي مني یعنې غزل کۀ د قافیه ردیف وزن بحر مقید دے نو پابند نظم هم د بندونو بحر وزن او قافیه پابند دے ـ پۀ یوه حقله غزل خپله د پابند نظم نه زیات آزاد دے او کۀ قافیه ردیف بندیز نۀ وي نو آزاد نظم ته نزدې دے خو آزاد نظم کښې یوه موضوع وي او غزل کښې ګڼ موضوعات وي ـ آزاد نظم خپله د" پازز او د رن آف لائن' لۀ کبله د پابندۍ ښکار دے او پکښې وزن هم عروضي وي خو پښتو روايتي تنقيدنګاران په دې ھم خبر نه ؤ لکه ښاغلي قېصر اپریدي صفا لیکي:
"اوس چې هر کله دا خبره لکه د نمر غوندې روښانه ده چې آزاد نظم ځان له د وزن او بحر د پابندۍ نه آزاده لاره غوره کړې ده ګویا د صنفي اصولو نه باغي شوے دے ـ "
او د خوند خبره دا ده چې دغه تېروتنه یا لاعلمي ورته د جرس ادبي جرګې یو ملګري سمه نۀ کړه ـ تر دې چې کتاب چاپ شو ما وکتو نو یوه ورځ مې ورته دا تېروتنه پۀ ګوته کړه نو جواب ئې دا راکړو چې تۀ کوم وزن یادوې ؟
اګر کۀ ددې جواب خپله لیک کښې لیکي چې آزاد نظم کښې د نورې شاعرۍ غوندې وزن او بحر نۀ وي ـ نو دغه وزن خو عروضي یا سېلابیز وي ـ د آزاد نظم بحر هم وي او وزن هم ـ فرانسوي نظم ورس لبرا کښې باقاعده د یو بحر پابندي کېده ـ ورس لبرا ،
علامتي شاعرپاؤل ورلین پۀ 1880ز کښې معرفي کړے ؤ ـ خو دا د بحر بندېز نه خلاص نۀ دے پښتو کښې ورس لبرا افضل شوق" په لټون ستادڅھرې" ټولګه کښې ليکلي
25کله چې ورس لبرا انګرېزي ادب ته راغلو نو دې ته فري ورس نامه ورکړے شوه او بله دا چې د یو بحر بندېز ختم شو ـ یو نظم کښې د بیلا بیل بحرونو پکارونه پېل شوه خو وزن هغه پۀ ځاے پاتې شو ــ
دې ته هم کتل پکار دي چې شعر یواځې متن نۀ وي دا تناظر هم وي ځکه هر کله چې مونږ شعر ته یواځې د متن پۀ حواله ګورو او تناظر پکښې نۀ شاملوو نو بیا خو تنقیدي مغالطه هم پېدا کېږي ـ لکه مونږ داسې شاعري هم اورو چې هغه د شعریت یا تغزل پۀ پېمانه پوره نۀ وي او بیا هم بې کچه خوښېږي ـ د دې وجه دا وي چې د شعریت تړون متن سره دے او تناظر سماجي، تاریخي،
نظریاتي وغېره کېدے شي ـ زمونږ تنقید لا تراوسه د متن او تناظر دې نکتې ته پام نۀ کوي ځکه روايتي شاعران پۀ دې پرېشانه شي چې بخت زاده دانش ولې مشهور شوے دے خو ملاکنډۍ شاعري نۀ کوي او روايتي تنقيدنګاران وائي ممتاز اورکزے ولې ومنلے شو د دۀ شاعري خو شاعري پۀ صفت موصوف نۀ ده ـ دا خو" لا شاعري "ده ـ دې کښې شک نشته چې تناظر د شعر معنویت بدلوي ـ تغزل او شعریت له هم ډغره ورکوي ـ خو دې کښې هم شک نشته چې تناظر شعر له یو پراخوالے هم ورکوي او دا یو خاص ټولنې،
انګېخت او مهيج د یو خاص حسیاتي نظام رواج موندلے او د ځینې بندېزونو لۀ کبله د حدبندیانو لۀ سوبه زمونږ د ذوق تربيه پۀ ټاکلي معیارونو باندې کېږي ـ دغه معیارونه زمونږ وجدان جوړوي او بیا دغه جوړ شوے وجدان زمونږ د ذوق پرېکړه کوي ـ مونږ ټول عمر پۀ دغه پېمانو باندې بیا د ښائست او بدرنګۍ جاج اخلو ـ چونکې ذوق موسم وخت او فېشن سره بدليدونکےوي ځکه ذوق ته دا اجازه نۀ ده پکار چې هغه دې د ښۀ ايست او بد ايست پرېکړه وکړي ـ د ښۀ او بد ايستون د پاره خپل فني چوکاټونه شته دے.
څومره پورې چې د نثرم د هئیت مسئله ده نو د دې هيئت بې هيئتي ده او ماهيئت ئې ډرامائي شعري روایت دےهسې خو سندره هم یو منلے هيئت نۀ لري خو نثرم دې سره سره د هيئتونو بې شمېره امکانات لري
انټرټيکسچولټي غوندې د پس جدیدیت د هغه نهو توکیو یو توکے دے چې خپل کتاب ' ډس ممبرمنټ اف ارفيوس کښې پۀ ګوته کړے ـ پۀ دې بنیاد باندې پۀ نثرم د روایتي تنقید نیوکه لۀ مینځه ځکه ځي چې د نثرم/پوئم ان پروز لۀ سره جدیدیت سره نۀ دے نو د جدیدیت یا روایت ضابطوقواعدو سره تړون لرونکے اعتراض پۀ دې لۀ سره نۀ قائیمېږي.
شهوت خوښے هم ددې توکي دي ځکه دې کښې د فرد د جبلت او د وجود د لایعنیت ښودنه ماهئیت کښې وي جديدحسيت د روح عصر نه بيل شے دے د جديدحسيت مطلب دسرمايه دارانه ټولنې د يو وګړي په توګه دليکوال شاعرد خارجي انګيختونو او مهيجونو نه سمدستي اغيزه اغستل بيا دا اغيزه شعري تجربې کښې ورننباسل دي
او تجربه د پنځو حسونوپه لار راغلې خارجي ليدنه کتنه کښې د ذهن اغيزه وي او خام مواد هم دغه وي چې تخيل تري رغښت مومي او چې تخيل فکرنه تېرشي نو معني ومومي شعري تجربه بياد ذات په لمس تخليقي واردات کښې بدله کړي دذات لمس مفهوم موجود ته دکتلو زاويه او دې زاويې نه اغستې د سوچ ځانګړې طريقه ده چې جذبه ورسره هم وي
ځکه د دې ماهئیت د غزل غوندې غنائي یا د نظم غوندې رزمي نۀ وي ـ دا ډرامائي وي ـ ډرامه کښې هم ننداره او قیصه وي دې کښې هم تصویرونه او افسانویت وي ـ قیصه او افسانه ننداره او تصویر خپله کښې یو دي ـ هم دلته مونږ پوهېږو چې د دې بل توکے بیانیت یا خطابیه ولې وي؟
موسیقۍ نه نامیاتي وزن او نثر څخه خطابیه/خودکلامي راخستي دي ـ خودکلامي یا خطابیه خپله د ډرامېټک مونو لاګ دے نو پۀ دې بنیاد مونږ نثرم یواځې تجریدي آرټ سره نشو تړلے دې کښې به د مصورۍ هر قسم پکارولے شي ـ کۀ هغه اېکسپرېشنزم وي ،
سر رئیلزم وي او کۀ ډاډ ازم وي ـ نثرم د مصورۍ پۀ یو فکري مکتب پورې ځان نۀ تړي د پنځونکي د ذات د اظهار د هرې انفرادي لارې مرسته کوي چې کوم کښې دغه اظهار و ښودنه غوره نه غوره کېدے شي.
پۀ نثرم کښې د تجریدیت شالید یو خوا د بادیلیئر د فن او آرټ مفکوره ده بل خوا د د مصورۍ امپريشنسټ مومنټ چې تړاو ئې روماني خوځښت سره و رنګينو خاکو کښې د رڼا جلتا بلتا استعمال باندې بيخي زيات زور ورکولو خو د تصويرتوکيز جوړښت تصويرتوکيز جوړښت ئې پام کښې نه نيوه فرانسوي مصورپال سيزان ددې اپوټه مصورۍ کښې توکيزجوړښت ته ورکړو د فطرت ځائې ئې جيومټري (واليم،
لائن لينت) ته کړو مصوري اقليدسي شوه نويو مصوري خوځښتونو دې نه بياګټه پورته کړې دا خوځښتونه اوس پائې ته رسيدلي دي خو اغيزې ئې شتون لري اوس مصوري د هرمصور د ذات پيچيدګي ښودنه ده دې تصويرونو کښې لکه د ډسپرسډ ايسوسي ايشن يا ډسپليسمنټ ايسوسي ايشن ذريعه باندې تجريد ته نزدې نثرم غوندې چاپيرېال دغسې نه وي چې څنګ ښکاري او څنګ زمونږ ذهن کښې دے خو ياد ساتل دي چې نثرم په هيئت باندې تجريدي دے ماهيئت باندې نه دے دې کښې د مصورۍ هراسلوب کارول جائز دي چې دا يو خاص ضابطې باندې زور نه اچوي
د دسيزان مخکښ د بادیلیئر مفکوره کښې د رڼا او د سیوري تناسب ته موسیقیت وئیل هم دغه شالید لري ـ دې مصورانو به د تصویر جوړښت کښې توکیزه رغښت ته پام نۀ کولو ـ د دې عمل اپوټه سیزان مصورۍ کښې دې توکیزه رغښت باندې د خپل فن بنیاد کېښودو او د فطرت پۀ ځاے د فطرت جوړښت پۀ جیومېټري ښودل شروع کړل ـ والیم،