polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ځکه چې «ګيدړ» «دِ ګير کېدو څې ډار» به ئې شاید چې لــَــرِه اَو بیا چالاک اَو ظالم او غــَــل اَو دزد اَو سارِق څاروَی وو چې چرګان ئې غلا اَو دزدي اَو ســِــرقــَــت کــَــوِل او «د روي څخه بې يا بدون کول» اَو چرګان ئې وَژل او چرګان ئې خوَړل ،
اَو په پاړسي ژبې کښې «روباندن» يعني اَو منځآند کوي چې «روبــِــل» يا «رېبز کول» يا «جارو کول» يا «جاروب کول» ته هم فرمایل کيږي چې د ځمکې څخه واړه خس او خاشاک او خــَــځــَــلې اَو خاوره د ځمکې د پوړ يا د فرش د روي يا د مخ څخه ايسته او بې او بدون کېدل ،
او چې دواړه به په مــُــساوي مېچ به برقي چاړجونه يو بــِــل به لــِــکه چې صــِــفر يا هېڅ کوي او په عادي حالت کښې به اتوم به برقي خــُــنثیٰ يا به وي يعني چې نه صاف سوچه مثبت برقي چاړج لري ،
ګاما يا ګــَــمه يا «جيم» وړانګشون يا تشعشع چې د رَڼا يا د نــُــوْر يا د روښنايي په ډَول يو ډَول اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا وړانګشون يا تــَــشــَــعـشــُــع دئ چې کــُــتله يا منځسټ يا يا دروندتهیا يا نــِــه لري او مګر دِ ګاما يا دِ ګــَــمه يا دِ «جيم» وړانګشون يا تشعشع په سترګېوں هم په آساني نه شي ليدل کېدی مګر لرې واټنوں ته خپرېدلي شي ،
په يوې ثانيې يا پسېکېدوَيمې یا کښې) ئې د نوْر یا د رڼا يا د روښنايي د هر ډَول رنګېوں د فرېکوېنسيـوں (فرېمانکېدواندڅــِــهياووں یا تــَــواتــُــروں یا پلاڅودِشېبیوں د رَپېدوں یا دِ اِهتــِــزازوں ئې ،
اَو په فيزیک کښې فرمایل شوي دي چې اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا وړانګشونان يا موجونه ډېر ډَولونه لري ،
په يوې ثانيې يا پسېکېدوَيمې یا ) د فــَــرقـمــَــند تــَــمدیدوالــَــی یا اِمـتــَــدتوب يا رَسـېـدواندتــَــګ يا د لرندويان اِلــِــکـتـرومــَــقـنـاطـيـسي (يا بـرېـښـووُسـپــَــنـکــَــښـيـځ يا اَنـګارلـيـومـادنـيـسـاتـيـږلـيـځ) يا وړانګشونان يا تــَــشــَــعـشــُــع ګان يا موجونه يا څپې دسې نومونه لرلي شي :
مګر ځينې فیزیک پوهان يا پنځپوهان په ۲۰ شمېرِمې میلادي پېړۍ کښې وتوانېدل چې د ځينوں درندوں عنصروں يا آپهلمندوں د اتوم هسته ګان هم په چل مات کړي ،
اَو شاوخوا د آں وقت اَو مهال څخه راهيسې پوهان پوه شــِــوي وو چې ځينې درانده عنصران يا آپهلمندان لــِــکه اورانیوم يا يوړېنيــَــم په خپله په طبیعت کښې د اتوم هسته ګان ئې ماتېدل اَو وړانګـشونان يا پلوَشېشونان يا تــَــشــَــعشــُــع ګان يا شــُــعاع ګان يا اَشــِــعــّــې يا ئې هم د ځان څخه ايستل يا خپارِه کول چې آں ډَول مادې يا تهوکي يا څــِــهيزان ته چې د ځان څخه وړانګشونان چې باسي يا خپارِه کوي يا ايسته کوي ،
اَو د طبیعي رادیو اَکتيڤيتې يا وړانګېکړښتليځتهیا يا وړانګېکړاندليځتهیا څخه چې په کښې هسته ګان (يا نوکټکلۍ ګانې يا نناکېلون ګان یا خستکې يا زَڼي يا زِړي یا نواة ګان) ماتېدل اَو وړانګشونان ترې وَتــِــل څېړونکېوں پوهوں دې سوچي نتيجوں يا ته ورسېدل چې راديواَکتيڤ يا رېډيـواَکټيڤ مادې يا تهوکي يا څــِــهيزان درې ډَوله وړانګان يا وړانګې لري چې دا دي :
چې د عنصري يا د آپهلمندي مادې وَړېـتــَــرينې ټوټې ته «اَتوم» يا «نامات» فرمایل شوي وواَو پوهان د ځينوں آزمايښتوں د لیدوں څخه وروسته دسې انګېري چې «اَتوم» يوه هــَــسته (يا يوه خــَــستــَــکه يا زَڼــَــی يا زِړَی يا مــَــندِکه يا نــَــواة يا نوکټــِــکلۍ يا نــِــناکېلون) يا لري چې هسته يا زَڼــَــی يا زِړَی د اتوم ،
او د اَتوم شاوخوا ته به د کومې مېوې د هستې يا د خستکې يا د زڼي يا د زړي د شاوخوا په ډَول يو ډَول پوښــَــوونکې یا ساتونکې برخه به وي چې هالته انګېرل شوي چې يو يا څو شمېر الکترون به وي ،
نور هــَــماسې هم د اتوم د هستې (يا د خستکې يا د زَڼي يا د زِړي يا د نوکټــِــکلۍ يا د نــِــناکېلون) شاوخوا ته به په ګــِــردکــَــرښيزوں تګلاروں باندې يا پر مــُــدَوَّروں مــَــسیروں باندې به الکترونان به لــِــکه چې ګرځي ،
اُوسمهال فیزیک پوهان اَو کېمیا پوهان دِسې اَنګېري چې په جهان کښې ټول شيان يا څــِــهيزان چې ليدل کيږي او په لاس کښې لمس يا لاسموښ يا ټکموښ يا موښل کېدی شي ،
اَو که آں ماده يا تهوکی يا څــِــهيځ که دِ څو ناهــَــمډَوليوں بــَــرخـېـوں څــِــخه ګډه يا همپـېـږده يا مــُــرَکــَّــبه ماده يا تهوکی يا څــِــهيځ که نــِــه وي ،
آں ماده يا تهوکي يا څــِــهيځ ته «عــُــنصــُــر» يا «آپــَــيلمــَــند» يا «آپــِــهلمــَــند» يا يا «عــُــنصــُــري ماده » فرمایل کيږي چې په جهان کښې د ۲۰۱۶ میلادي يا زېږدين مسيحي کال پورې شاوخوا ۱۱۸ عنصران يا آپهلمندان پېژندل شوي وو اَو فيزیک پوهان اَو کېمیا پوهان انګېرلي وو چې آں ټولې عنصري پا آپهلمندي مادې یا تهوکي د واړه ترینوں ټوټېـوں څخه جوړ شوي دي ،
اَلفا يا اَلفه يا «اَلــِــف» وړانګشون يا تشعشع چې د هېليوم د عنصر د اتوم د هستې په ډَول ده چې د څلوروں واړه تروں ذرة ګانوں څخه جوړه شوې ده چې دوه ئې پروتون يا پروټون يا نوميږي چې مثبت برقي چاړج لري ،
په طبیعت (پنځون يا پیداشوښت يا نــَــسڅېشوِښت يا نــَــسڅــِــښتکړا یا ) کښې دوه ډَوله برقي چاړجونه میندل شوي وو چې د ځينوں تهوکیوں يا څــِــهيزوں يا شــَــيوں تر موښلوں وروسته ځينې ذرې يا وړې ټوټې يو بــِــل ته کــَــش کېدل يا راکښــِــل کېدل او ځينې نورې ټوټې يا ذرې د يو بــِــل څخه تښتېدل .
آں نور بــِــل ډَول يا مخالف یا پر ضد يا پرځېل يا ناهــَــمډَول برقي چاړجونه (برېښي بارونه يا انګارليځ پېټي يا کــَــهـرَبائي شــُــحـنــَــة ګانې) به شاید چې لري ،
البته مګر په فيزيکي ځينې تجرِبي مــُــشاهــَــدوں کښې يو بــِــل ډَول بېتا يا بېته يا «بې» يا «باء» وړانګشون يا تشعشع هم راپور شــِــوي يا خــَــبرراوړلي يا ګړېداراوړلي شوي دي چې مثبت برقي چاړج لري ،
اَو په آں کښې د الکترون ءِ دروندتهيا يا منځسټ په اندازې يوه بــِــله ذره انګېرل شوې چې هماسې د الکترون دروندتهیا يا منځسټ ته مساوي دروندتهیا يا منځسټ لرندويه ذره انګېرله شوې ده ،
اَو په آں ډَول بېتا يا بېته يا «بې» يا «باء» پېلوپــِــسې وړانګشون ته ويل شوي چې په کښې ذرې ئې «پوزيترون» يا يا «پــُــځيـدوَرون» ونومــَــوِل شي .
اَو همداراز په پاړسي ژِبې کښې «شانه» يعني چې «اُوږه» يا «وِلــَــی» يا «دوش» يا «کــَــتـف» چې ځينې اِنسانان پــِــر اُوږې يا پــِــر وِلي يا پــِــر شانې کوم «بار» يا کوم «پـېـټــَــی» ئې وړل .
همداراز په يوناني ژِبې کښې يا په کښې چې «باروس» لوَستــِــل کيږي دا يعني چې «بارون» يا «بار» يا «پـېـټــَــی» يا «دروندتـوب» يا «دروندتـهـيـا» يا «دروندوالــَــی» .
اَو آں په دې ډَول چې د کاغذ يوه برخه په ډېروں وړوں ټوټېوں څيرې کړي اَو اول يا ړومبین يا پروړاندتر چې پام او تــَــوَجــُّــه وُکړي چې یو مصاله ايځ قلم لــِــکه د بيک قلم د کاغذ وَړوں څيرې شــِــويوں ټوټېوں ته که کوم څوک هاسې قلم که خوشې نږدې کړي نور د کاغذ وړې ټوټې به هېڅ خوځښت لــِــکه چې وُ به نــِــه کړي ،
مګر چې همآں مصاله ايځ قلم لــِــکه د بیک قلم که واخلي او په خپل ويښتان يا په خپلوں ويښتوں همآں مصاله ايځ قلم يو څه که وموښي يا مالــِـښت که يو څه وَرکړي او بیا د کاغذ وَړېوں ټوټېوں ته که په ويښتوں موښــِــل شــِــوَی قلم که نږدې کړي ،
آلــِــرېــتـېـردِبــِــنــَــفش يا آلـوَړتــَــردِبــِــنــَــفش يا آلــِــرېتــَــردِبــِــنــَــفش وړانګشون يا (يا ماوَراء دِ بنفش تــَــشــَــعـشــُــع ،
اَو په طــِــب يا روغـتـهـيـاپوهــِــن کښې فــَــرمايــِــل شــِــوي چې که دِ اِنسان پوستــِــکي باندې که ډېـر دا وړانګ يا تشعشع که وُلــَــګيږي دِ پوستــِــکي دِ ســَـرَطان (يا دِ چــَـنګاښ يا دِ کــَــنـسـېـړ يا دِ کانـسـېـر يا دِ کــَــنـســِــر) يا دِ مــَــريضي رامــَــنـځـتـه کــَــوِلي شي ،
اُوس اِلکترون يوه ډېره وَړه ذره پېژندل شوې ده چې يو ډَول برقي چاړج لري او کېدَی شي چې «الکترون» ته په پښتو ژبې کښې «اَنګارلۍ» يا «اَنګارليون» يا «برېښک» وویل شي اَو په فيزیک اَو په کېميا کښې د الکترون برقي چاړج ته د منفي چاړج يا شارژ يا نوم ورکړل شوی دئ .
اِينــِــناپــِــرلاندېدِسور (يا اِينـپــِــرلانـدِسور يا اِيلاندېدِسور يا مادون دِ سور يا تــَــحـت ُ الحــَــمراء) وړانګشون يا تشعشع (چې د لــِــرېواک يا د رېموټ کنټرول په سامانوں کښې هم کارول کيږي اَو دا وړانګشون يا تشعشع په سترګېوں په آسانۍ همېشه يا تــِــل نــِــه شي ليدل کېدی .
هغه د کډوالۍ په وخت کې پاکستان کې خپلې لومړنۍ زده کړې پيل کړې او د لومړي ځل لپاره د ابو سعيد الخدري په نوم په يوه ښوونځي کې چې د جومات په منځ کې و شامل شوی.
بيا په افغانستان کې د مجاهدينو د بري په شپو ورځو کې افغانستان ته ستون شوی د پاکستان په هريپور کيمپ کې له النصر ليسې څخه فارغ او بيا ېې همدې هېواد کې د کانکور ازموينه ورکړه او د ادبياتو پوهنځي ته بريالی شو او د دعوت او جهاد پوهنتون کې چې جلوزو کيمپ کې و په پوهنتوني زده کړو پيل وکړ.
تر دې وروسته يې د سره د خبريال په توگه کار کړی او کله چې د پژواک خبري آژانس له څخه جلا شو نو بيا پژواک آژانس ته لاړ او هلته يې د ايډيټر په توگه تر اوو کالونو دنده پر مخ بېوله.
د پوهنتوني زده کړو د بشپړېدو وروسته يې د افغاني سرې مياشتې ټولنې سره د نشراتو په رياست کې د يوه مامور په توگه په کار پيل کړی بيا يو څه موده وروسته د مرکزي کتابتون امر او ورپسې د سره مياشت د جريدې مسوول مدير پاتې شوی.
دوى تقريباً شپږ سوه کاله د مخه له هغه ځايه د اوسني صوبه سرحد د بنو ضلعې ته راغلل او هلته يې د هوني او منګلو له قبيلو سره چې د دوى په څېر کرلاڼي وو،
په کال کال د پښتنو يوې بلې قبيلې بنګښو د کُرمې د وادي له خوا نه کوهاټ ته په ليږد پيل وکړ او ددې ضلعې د لويديځو پولو نه تېر شول او کوهاټ ته يې تګت راتګ پيل کړ.
د اورکزيو څخه د رسيۍ سيمه هم د خټکو لاسته ورغله او په شمال ختيځې برخې باندې يې خپله پراختيا جاري وساتله او د زېړه او نيلاب وادي ګانې يې خپلې کړې پدې ډول خټکو د کوهاټ په ډېرو برخو قبضه وکړه او استوګن شول.
خو هغه خټک چې د کوهاټ په جنوب ختيځه برخه کې پرمخ تللي نو هغوې د شکردرې د سيمې په جنوب کې د پنجاب ميانوالي د ضلعې د عيسى خيلو پر خوا پرمختګ وکړ چې اوس دغه سيمه د پنجاب پورې تړلې ده او خټک په کې د نورو پښتنو سره کډ اوسيږي او اوس ورته بنګي خيل وايې.
او اجتماعي او فرهنګي تاريخ کې کارنامي ځلاندې دي او نوم يې مرګ نه مني دا شخص د خټکو د قبيلې نوميالى خان خوشال خان دى چې خپله بيوګرافي په خپله ژبه داسې بيانوي.
دده تخته د کاڼو په مينځ کې ونښته او نور ملګري يې چې بهرام او سعادت خان زامن هم پکې وو جنوب خواته لاړل چې دې پېښې خان ډېر په اندېشنه کې اچولى ؤ مګر ناڅاپه ورته کشتۍ راورسيده او وژغورل شول.
زامنو د بدمرغيو او نفاق او مغولو ته د خدمت او طمعې له امله چې خواو شا ئې نور څوک پاتې نه وو په کال يې ډنبرې ته هجرت وکړ او هلته هم د بهرام له لاسه ارام نه ؤ .
خوشال خان ډېر لوى استعداد او زبردسته پوهه درلوده. هېڅ مضمون نه دى پاتې چې ده په شعر کې نه وي ويلى. دده په اشعارو کې د وطن مينه او جذبه ده. د وطن خواهۍ جنبه لري.))
څه چې دده په اثارو کې ډېر د قدر وړ دي او د خلکو پاملرنه ځانته راګرځوي هغه دده د ازادۍ مفکوره ده چې غوښتل يې د فيوډالي ظالم حکومت څخه خپل قوم وژغوري او يو ملي حکومت جوړ کړي.
د جنګ او رزم يو تابلو ده ؛بلکې هنداره ده دده شاعري د جنګ او جدل په خبرو ډېره درنده ده ؛خوشال خان خپل د ژوندانه احوال له زوکړې تر وروستيو شېپو پورې د نظم ژبې ته ډېر ورسپارلى؛ خوشال خان په يو لاس کې قلم او په بل لاس کې توره څرخولې.
ناڅاپه توند باد اوګرد سره راوالوته. او پاس په څپره پوزى غوړيدلې ؤ چې لوى لوى کاڼي يې پرې ايښي وو کله چې باد پوزى راواخسته نو کاڼي ورځني ورغښتل او د خان په سر ولګيده او وچولى يې دوپاره شول او د ورځو درو درملو وروسته په شعور راغى او خداى ج بچ کړو.
که کشمير يو وخت د پښتنو په لاس کې او يا کابل د پښتنو مرکز دى خوشال خان د توري برکت او ګټنه بولي او هغه کسان په سندرو کې ستايل کيږي او يا يې په مرګ خلک وير کوي چې په توره ميړنى،
په جهان کې چې د ملک ګيرۍ توفانونه راغلي دي او ځينو ولسونو پر نورو ولسونو حکمرانۍ کړي دي او هغو ملکونه يې نيولي او د ځان کړي يې دي دا څه د خداىج پر پار نه دي بلکې جنګونه يې کړي دي،
نو که پښتانه غواړي چې له خپلې پښتني خاوره د نورو له تجاوز څخه وساتي او يا د نورو لاسونه له خپلې پښتني خاورې څخه لنډ کړي او يا دخپلي پښتني خاوري ځېنې ټولې بېرته د ځان کړي او د پښتنو يو لوي متحد ملت جوړ کړي،
تشبيه هغه وخت د يو شي لپاره راوړل کيږي چې معنوي او شکلي يو والى ولري او يو تشبې کړى شوى څيز د تشبې شوي څېز سره داسې خيالي او انځوريز ځواک ولري؛چې خپل معنوي او مجازي ارزښت اورېدونکي يا ليدونکي ته تداعي کړي.
زمونږ ددې بحث بنسټيزه موخه يوازې او يوازې د ستر او اتل خوشال خان ) د شخصيت او کرکټر په داسې اړخ باندې خبرې کول دي؛چې د پښتون کهول او ولس د آرې تومبلې (غيرت، مروت،
دا چې د ) ټول ژوند د رزم او بزم په ځليدونکو پلوشو کې را ايسار دى؛خو دا هم بايد له هېره ونه ويستل شي؛چې دده ژوند او سيرت د پښتون ولس د ابدي حريت او خپلواکۍ په هيلو او بلن ښکاري.
د يو لفظ مجازي مفهوم ته سمبول وايي او په امانت ډول د يو نوم اخستل د يو بل شي لپاره راوړل چې يو ځانګړى مفهوم افاده کړي سمبول ورته وايي؛لکه د شمعې کلمه چې دعلم لپاره په رمزي ډول راوړل کېږي
او په اصطلاح کې داسې يوه کلمه په وينا کې راوستل چې د اصلي معنا نه پرته بله معنا وښندي او په کلام کې د خپلو لوازمو او قرينو له کبله پېژندل کيږي؛ چې قرينه داسې يو طرز دى په وينا کې مخاطب له غير مقصودې وينا څخه مقصودې وينا ته متوجه کوي.
کله چې د عاشق او معشوقې تر منځ د عشق نزاکتونه پېښ شي دې نزاکتونو ته که عاشق د جنګ نوم واخلي بد نه ايئېږې او که شاعر دا جنګ د تورې او خونرېزۍ سره بدرګه کړې يو ښه شاعرانه تسلسل پيدا کېږي او که چېرته باڼه غشي وګڼو او د غشو په غاړه د تورې اېښودلو خبره وکړو دا به ترې جوته شي چې له دې څخه مراد وروځې دي .
خوشال د خپل څو بعدي شخصيت په توګه د ټولنې په هر راز پوه دى د ټولنپوهنې په سرخېلانو کې ځکه شمېرل کيږي چې په ټولنيزو مسايلو کې يې ښه لاس درلود.
لکه وچ واښه چې د اور لمبې مخ ته تکيه کيدلاى نه شي همدا شان هغه پښتون چې توزن نه وي که چيري دده په خاوره کوم خطر راشي نو دى هم هغه شن د وچ واښه غوندې له منځه ځي او که ټول پښتنه په دې لاره کې بې قوته شي،
نو ضرور د زمانې د حوادثو په مقابل کې ملې نوم ورکېږي او د هستۍ له کوره به د نيستۍ کور ته ولاړ شي ځکه نو خوشال خان هر پښتون ته توصيه کوي چې بايد په وسله مين وي،
دلته خوشال خان په عشق کې غيرت کول يوه داسې مرتبه بولي؛ چې د دوزخ اور هم ددې مرتبې پر وړاندې مقاومت نه شي څرګندولى او مين ته د ابدي ژوند د هوساينې زيرى ورکوي.
چې د هغې نمونې له روئه کار بشپړ او تکميل شي نو خوشال خان هم ددې د پاره چې پشتنو ته د تورياليتوب يوه نمونه وښيي ځان تمثال جوړ وي چې پښتانه بايد دده تورياليتوب د ځان سره مشق وګرځوي او درس ځېنې واخلي .
چې د بابا په اشعارو کې د تورې بېلا بېل اړخونه تر څېړنې لاندې ونيسو اړينه بريښي چې د بابا دې وينا ته د قناعت غاړه کېږدو چې دى يوازې د تورې ميړنى نه وو؛بلکې د تورې تر څنګ د قلم او سخا داسې دعوى کوي چې په خپل ژوند کې يې څرګند مثالونه وړاندې کړي؛وايي
که چېرته سپينې لېچې د سپينو تورو سره تشبه شي ښه بريښي او که سره لاسونه ته عاشق داسې يو ملت پورې چې د معشوقي په نکريزو سره لاسونه په اصل کې په نکريزو سره نه دي؛بلکې دا د مين په وينو سره دي دا به يو ښه علت وي ډېر مهال د حسن تعليل علت د تشبې او استعارې په شکل ښودل کېږي؛ چې دلته د تشبې په توګه داسې راغلي.
توره بيا د مېړاني سره يو لازم او ملزوم توکى دى د مېړانې او توريالي ښکلا او ګاڼه د هغه په لاس کې همدا توره ده بابا ښايسته د خپل جمال څخه ناخبره ګڼي او وايي چې مېړني هم له خپلې تورې ميړانې او مروت نه په دې سبب ناخبره دي چې دا دده فطري ځواک دى بابا هم لکه د ولس دې خبرې ته پام کړى.
خوشال خان توره د يو داسې سمبول په حيث نه ده راوړې چې يو توکيز مفهوم په هر اړخ کې په سمبوليکه توګه ولېږدوي ؛بلګې ده توره د رنګا رنګو مفاهيمو لپاره کارولې ده؛ مثلاً دلته توره د هوډ او عزم له پاره رمز نه ،
کله چې خوشال د پښتون ولس د ژوند د خپلواکۍ راز په هغه ټاکلي وخت کې بې له تورې بل قوت او ځواک نه ويني؛ نو د پښتون لپاره تر هر څه هم دا د تورې هنر ډېر ضروري او ښه هنر ګڼي او له تورزن سړي څخه ځان لوګى کول غواړي او داسې وايي:
پښتانه د خپل قبيلوي ګروهي او دودېز کلتور له کبله توره د مېړانې عصمت او عفت سمبول ګڼي او په دې کار کې خلوص او سپيڅلتيا مهم رکن ګڼي؛ لکه څنګه چې پاکي او سپيڅلتوب له دين څخه بولي؛ همداسې توره،
بيا د مذهبي پيروۍ له کبله دا عقيده ډېره نه خوښوي چې يو سړى دې لاس تر زنې کښيني سوبه او کامراني دي د قضا په پولې پورې تړلې وبولي او بيا دې ځان هم ميړنى وګڼې راځي؛چې د خوشال خان خټک دې بيت ته مخه کړو:
د مغولو په دوره کې چې پښتانه ژوندي پاتې شول او نوم يې ورک نه شو هغه د خوشال خان د پښتني تورې صدقه وه دا لا څه که ځينې پښتانه بې ننګه شوي نه وايي پنجاب به هم د دوى واى،
کله چې پر ۱۱۲۰ سپوږميز لېږديز کال د پارس صفوي پاچا له خپلو لښکرو سره پر کندهار يرغل وکړ نو د ليکوال محمد هوتک پلار داود خان د ميرويس نیکه له خوا د فراه، سيستان،
نوزادي په شوروي اتحاد کې د لوړو زده کړو تر پای ته رسولو او هېواد ته تر راسنېدو وروسته د کابل پولي تخنيک انستیتوت د جيولوجۍ او کانونو لټولو په ديپارتمنت کې د استاد په توگه وگومارل شو.
پر ۱۳۵۵ ل ل کال د پوهنځي په همدغه څانگه کې د دوکتورا درجې د اخیستلو په موخه شوروي اتحاد ته ولاړ او پر ۱۳۵۷ ل ل کال هېواد ته تر راستنېدو وروسته د کانو او صنايعو وزارت د کانو د جیولوجۍ او سروې په څانگه کې د لوی سروال پر څوکۍ وگومارل شو.
لومړنۍ زده کړې يې د همدغې ولسوالۍ په ښوونخي کې پای ته رسولې او د کندهار ولايت په منځۍ کې د منځنيو زده کړو تر پای ته رسولو وروسته پر ۱۳۴۵ ل ل کال د کابل پوهنتون د طب پوهنځي زده کړيال شو.
د پاکستان د دفاع ملي پوهنتون د پاکستان د پوځي جگړه ییزو تمرینونو او زده کړو پوهنځی دی چې لدغې پوهنځي څخه د پاکستان ټول پوځي بولندويان د ملي تگلارې پر بنسټ او ملي امنيت لپاره روزل کېږي او فارغېږي .
همدې پوهنتون کې د ښې حکومتولۍ د ساتنې پالیسۍ دنده هم پرمخ وړل کېږي چې د داسې تگلارې او لارو چارو سياسي لوبې او مرستې پنځوي چې له مخې یې پوځي ادارو او امنيتي ادارو ته له همدې ځايه د حالاتو ځانگړي شرايط ورپه گوته کوي او له اندېښنو یې خبروي .
د پاکستاني حکومتي قانون لمخې د هغه هېواد ملي دفاع پوهنځی په پوهنتون واووښت د دغې کړنې لپاره يو هوکړه لیک په ۲۰۰۷م زېږدي کې د جنورۍ په ۲۷مه د پاکستان د هېواد مشر لخوا لاسلیک شو .
د پکستان د ملي دفاع پوهنتون د اداري چارو لمخې د هغه هېواد د پوځ لخوا یې د درو ستورو جنرال د نظم او څار لپاره ټاکل کېږي چې ورته واکمشر يا ټولمشر وېل کېږي .
دتعلیم کچه یی هم بده نده دینی مدرسی لری او کوچنیان هلته زدکړی کوی دطالبانو په واکداری کی مکتبونه هم فعاله ول او دهغو وخط کوچنیان تقریبن سواد لرونکی دی او ورسته دښاغلی حامد کرزی په واکداری کی له مکتب څخه ناهیلی پاتی او هلکان یی تقربین بیسواده شول اوځینی هلکان په دینی مدرسو کی زدکړی کوی.
پر ژونديو موجوداتو اغېز کونکو عواملو د پوهېدو او د ژونديو موجوداتو په وېش کې د راتلونکو بهيرونو د وړاندوینې لپاره په اوسنۍ بايوجيوګرافي کې ډېری وخت د جغرافیايي معلوماتو سيستمونه پلې کيږي.
دا تمځای له تېرو ۱۴ کلونو او د ۲۰۰۰ کال د نومبر پر ۲مه د لومړي لېږد له رسېدا راهیسې په پر‌له‌پسې توگه هستوگن دی--- چې دا په تشیال کې د وگړیو تر ټولو اوږد شتون دی چې د میر ریکارډ یې چې ۹ کاله او ۳۵۷ ورځې وو مات کړی دی.
نړیوال تشیال تمځای په ټیټ‌راښکون او تشیالي چاپېریال کې د یوه څېړنیز لابراتوار دنده ترسره کوي چې په دې کې د څېړنډلو له خوا د ژوندپوهنې، وگړ-ژوندپوهنې، پنځپوهنې، ستورپوهنې، هسکاڼپوهنې،
دا تمځای د ځمکې په ټیټ چورلېځ کې له ۳۳۰ څخه تر ۴۳۵ کیلو متره لوړوالی لري چې د زوېزډا رغبېلگې او یا هم د ورغلیو تشیالبېړیو د انجنونو له لارې پر‌له‌پسې مانورې کوي--- او په یوه شپه او ورځ کې ۱۵،
نړیوال تشیال تمځای د ځمکې په ټیټ چورلېځ کې یوه مېشتوړه لاسي سپوږمکۍ ده چې لومړۍ برخه یې په ۱۹۹۸ کې چورلېځ ته ولېږل شوه.
دا چې حبيب الله کلکاني د خليلي سره د وړاندې نه پېژندگلوي درلوده نو هغه يې د خپل د دربار منشي وټاکه او بيا په مزار شريف کې د مستوفي مرستيال او وروسته د مستوفي په توگه وگوماره.
کله چې حبيب الله کلکاني د نادرشاه له خوا له منځه لاړه او حکومت يې سقوط وکړ نو خليلي هرات ته ولاړ او هلته يې په شاعرۍ او ليکوالۍ کې پټ استعداد څرگند شو.
ادیبانو او علماوو سره یې ناسته ولاړه او مراوده وه او د لکنهو په علمي او ادبي محافلو کې محشور و.» استاد هېوادمل په یوه بل کتاب کې «په هند کې د پښتو ژبې او ادبیاتو د ایجاد او ودې پړاوونه» د محبت خان په اړه کښلي،
چې په هند کې د ۱۲ سپوږمیزې پېړۍ د وروستیو کلونو او د ۱۳ پېړۍ په ډېری ادبي تذکرو کې د نواب محبت خان يادونه شوې او گردو تذکره لیکونکو یې د ښو اخلاقو او فضل او دانش یادونه کړې ده.
ډيموکراسۍ او سياسي اقتصاد ټېکه داران عملاً په سيمه کې د دغو نويو پديدو د پلې کولو لپاره پانگونه کوي او دا کار د دوى د سلگونو او لکونو ساتندويانو د سر په بيه تمام شوى،
دغه راز د ارتباط د حق په باب د فرانسې د ټلويزيوني پروگرامونو پخواني مدير او د اروپا د هراړخيز ټلويزيوني پروگرام مدير ژان ډارسي- د ١٩٦٩م کال په نومبر کې په نومې مجله کې يوه ليکنه خپره کړه چې سرليک يې دا و:
دنايتروجن او کاربوهايدرايت موادو نسبي لوړوالى او ټيټوالى دا راښايې چې د ناورغې د حساسيت سره مرسته کوي او بالمقابل د نبات مقاومت دناورغى په مقابل کې راټيټوي.
د حشره وژونکو درملو فعاليت په هغه وخت کې چې د گل نيولو په وخت کې د موسم د پيل د حشراتو د کنترول لپاره توصيه شوى نه وي د اساسي گرده افشانۍ فعاليت سره نژدى تړاو لري
په دميوه جاتو په حساسو انواعو د د ناورغى څخه د مخنيوى لپاره هيڅ ډول اقدام نه شي کيداى حتى په پوره هڅې سره هم نو له دى امله د مقاومت کوونکى انواعو د استعمال څخه هر نوع مرسته او همکارى لاسته راوړل ډير گټورى کيداى شي.
هغه لوازم او اسباب چې د قلمه کولو او پريکولو لپاره گټه ترى پورته کيږي بايد چې د 10 فيصده پوسيله د هر ځل پريکولو څخه وروسته د ناروغي د سرايت د مخنيوى په منظور ووينځل شي.
او د لاس او پښو هډوکي وو چې له ۱.۷۵ میلیون کاله پخوا زمانې سره يې تړاو درلود – په ۱۹۶۰ کال کې د تانزانیا په اولډووي تنګي کې د جاناتا لیکي له‌خوا کشف شول.
له اولډووان سره (چې هغه مهال د پېژندل شویو وړتیاوو د شواهدو په توګه په پام کې نیول کېدل) د بېلګې اړیکه هم د هومو په توګه د هغه د ډلبندۍ د توجیهې په توګه وکارول شوه.
هومو هابیلس شاوخوا له ۲.۳ میلیون څخه تر ۱.۶۵ میلیون کاله مخکې وخت پورې د لومړني پلیستوسن په دوره کې په ختيځه او سویلي افریقا کې د لرغونو انسانانو یو ورک شوی ډول دی.
د ماهر انسان بدني تناسب په لوړه کچه یواځې له دوه ټوټو اسکېلټ څخه پېژندل کېږي او د فرضي اناتومي پر اساس مخکینیو اسټرالوپیتهیکوس (دا هم د اوسنیو انسانانو له اجدادو څخه دي،
په ټولیز ډول داسې ګومان کېږي چې لومړنيو انسانانو د اسټرالوپیتهیکوسانو په پرتله په لویه کچه غوښه مصرفوله او د ماهر انسان په اړه داسې ویل کېږي چې هغوی له پاکې غوښې څخه کار اخیست.
د تا ريخ حيات افغا ني مؤ لف ډپټي محمد حيات خان په خپل دغه تا ريخي اثر کې چې ١٤٤ کلو نه دمخه يې کښلی دی د تر ه کو پښتنو په اړ وند داسې ليکلي دي :
" په افغا نستان کې دتره کو د قبيلې شمېر پنځلس زره کو رنيو ته رسيږي چې له ٢ پر دريو نه زيات خلک يې دايمي استو گنځي لري او يوه دريمه برخه خلک يې په پوونده او کو چي ډول ژوند کوي٠ ددوی اصلي ټا ټو بی د مقر او ناوې سيمه ده چې ددوی دسيمې په پر تله د هغوی سيمه وړه ده٠ ددغې قبيلې خلک د مني مو سم په پيل کې د ژمي دتير ولو له پاره کند هار ته ځي او په پسر لي کې بير ته د مقر سيمې ته را ستنيږي چې ددوی ددې تگ راتگ په اړوند د پښتو يو مشهور متل دی چې داسې وايې:
د پښتنو د عنعنوي شجرو له مخې تره کي د غلجيو په ټو لنيز گروپ پورې اړه لري٠ تره کی د موسی زوی دابر اهيم لمسی او د غلجي کړ وسی دی٠ تر ه کي زياتره د غزني ولايت د مقر،
گيلان او اب بند په ولسواليو کې ميشته دي چې ٢پر ٣ بر خه خلک يې په کليو او با نډو کې او يوه بر خه خلک يې په پو ونده او کو چيا ني ډول ژوند کوي چې ددوی دشمير په تنا سب د هغوی سيمه وړه او کو چنۍ ده٠ ددې په وجه چې دمقر د سيمې زيا ته بر خه د علي خيلو او خدو زيو په لاس کې ده نو ځکه د ځمکې دلږ والي له کبله يې يو پر ٣ برخې خلک په شپو نتوب او دپسونو، ميږو،
دبا دغيس په ولايت کې تره کي ددغه ولايت د مر غاب ولسوالۍ دبو کن په کلي کې چې مشر يې ملک عبدالر حمن خان دی استو گنه لري٠ پردې بر سيره د نو موړي ولا يت د غو ر ما چ د ولسو الۍ په څو کليو کې هم تره کي ا ستو گنه لري٠
كله چې په 1357ل كال د غوايي خونړۍ كودتا وشوه او د لسگونو زرو بې گناه هېوادوالو د بندي كولو او وژلو په خونړۍ لړۍ كې د سردار محمد داود خان ټوله كورنۍ په شهادت ورسول شوه؛ خو عزيز نعيم د شهيد محمد داود خان د كورنۍ يوازينى شخص دى چې د غوايي په كودتا كې د غوبل څخه ژوندى پاتې شو،
استاد عزيز نعيم د لوړو زده كړو له تر لاسه كولو وروسته سملاسي هېواد ته ستون شو او د هېواد په ابادۍ او د نوي نسل په روزلو كې يې پوره ونأه واخيسته او د كابل پوهنتون په حقوقو پوهنځگي كې يې د تاريخ د استاد په توگه په كار پيل وكړ،
شیخ ابو غدة خپل پلرنی ټاټوبی حلب ته په رسیدو د خپل دینی مسوولیت په درکولو کابو یولس کاله د حلب په بیلابیلو مدرسو او لیسو کی د اسلامی ښوونی د استاذ په صفت دنده پر مخ بیوله چی مهمی مدرسی یی عبارت له:
هغه د تدریس تر څنگ د پوهنی په وزارت کی د دینی ښوونی د نصاب په تیارولو کی هم فعاله ونډه درلوده چی د همدی امله د دمشق پوهنتون د شرعیاتو د پوهنځی د اصول فقه،
استاذ عبدالفتاح ابوغدة له دی وروسته د سعودی عربستان د ریاض د ښار د امام محمد بن سعود د اسلامی پوهنتون او د قاضیانو په عالی انسټیټیوټ کی له ۱۹۶۵ نه تر ۱۹۸۸م پوری د استاذ په توگه دنده پرمخ بیوله او په دی ترڅ کی یی د ډیرو علمی رسالو لکه ماسټری او دوکتورا گانو باندی د څارونکی استاذ په صفت دنده هم پر غاړه وه،
شیخ عبد الفتاح أبو غدة د اسلامی امت روښانه او ځلانده تاریخپاڼی یا خو د حق پالو علماوو پر زیار او سیاهی او یا هم د هغو سپیڅلو شهیدانو په وینو اړول شوی کوم چی خپل اوچت عقلونه ‎او رسا پوهی د ویدو ولسونو د ویښولو ا و یا هم د لیار ورکو د لارښوونی لپاره مصرف وی.
په اوسنی زمانه کی چې زه گورم ښایی ددی آیت تطابق پر شیخ ابوغدة وی کوم کی چی الله تعالی فرمایی او کله چی پر دوی زموږ ایاتونه ولوستل شی نو پر سجدو او ژړاو پریوځی.
شیخ ابو غذة په اته کلنی کی خپلی لومړنی زده کړی د المدرسة العربیة الاسلامیة الخاصة له انگړه پیل کړه چی تر څنگ یی د حلب د مشهوری شیخ محمد علی الخطیب په مدرسه کی د قرآن کریم او خط زده کړی هم ترسره کولی،
هغه بیا د ثانوی زده کړو لپاره د حلب مشهوره مدرسة غوره کړه چې له هماغه وخته پری د زیرکتیا او نبوغ نښی څرگندی وی او په ۱۹۴۲ م کی یی تری په اوچته درجه بری لیک ترلاسه کړ.
شیخ ابو زاهد عبدالفتاح بن محمد بشیر چی د نسب لړۍ یی ستر صحابی خالد بن ولید رضي الله عنه ته رسی په ۱۹۱۷ م کال یی د لرغونی شام شمال ته څیرمه د حلب نومی ښار په یوی مشهوری دین دوسته او بډایی کورنۍ په غیږ کی سترگې پرانیستی،
شیخ ابو غدة د خپلو لوړو زده کړو لپاره د مصر د الازهر اسلامی پوهنتون د شرعیاتوپوهنځی غوره کړ او په ۱۹۴۸ کی یی تری په بریالتیوب بری لیک تر لاسه کړ.
پر ۱۳۸۳ ل ل کال يې د يو کال په موده د ملگرو ملتونو د يوناما په څانگه کې دنده پر مخ یووړه او بيا پر ۱۳۸۴ ل ل کال علومو اکاډمۍ ته راستون او د يوې لنډې مودې لپاره د ټولنيزو علومو د مرکز د سروال په توگه وگومارل شو.
خدای بښلی منگل پر ۱۳۹۲ ل ل کال دويم ځل د پښتو څېړنو د نړيوال مرکز د تاليف او ترجمې د څانگې د امر په توگه انتصاب او تر ۱۳۹۶ ل ل کاله همدغلته پاتې شو.
د ۱۳۹۹ کال د وري مياشتې پر ۷ نېټه د پېنځنۍ پر گهيځ له دې خاورينې نړۍ سره مخه ښه وکړه او د کابل په شهدای صالحيونو مړستون کې خاورو ته وسپارل شو.
د غويي د ۷ نېټې د کودتاه تر بري او واک و ځواک ته د افغانستان د خلق دموکراتیک گوند تر رسېدو وروسته نوموړی د ملي دفاع د وزير په توگه وټاکل شو او له ډگروالۍ رتبې څخه د بريدجنرالۍ رتبه لوړ شو .