polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
نوموړی د ۱۳۴۰ ل کال په وري مياشت کې د کابل پوهنتون د طبيعي علومو په پوهنځي کې د کيميا او بيالوژي په څانگه کې شامل او د ۱۳۴۳ ل ل کال په مرغومي مياشت کې له دغه پوهنتون څخه فارغ شو.
خير محمد ماموند پر ۱۳۴۶ کال د کانکور ځانگړې ازموينې له لارې د کابل پوليتخنيک انستيتوت د کيميا په ديپارتمنت کې د مرستيال پوهيالي په توگه په دنده وگومارل شو.
هلته يې په ۱۳۵۱ ل ل کال کې د شوروي اتحاد د خارکوف په دولتي پوهنتون کې د ماسترۍ ديپلوم واخيست او بيا يې په ۱۳۵۴ ل ل کال کې د دوکتورا د تېزس څخه دفاع وکړه.
خير محمد ماموند پر ۱۳۴۴ ل ل کال د افغانستان د خلک د دموکراتيک گوند غړی شو او پر ۱۳۵۸ کال د مرغومي پر شپږمه پر افغانستان د شوروي تر يرغل وروسته يې له دغه گوند سره په خپله خوښه اړيکي پرې کړي دي.
پوهاند دوکتور خير محمد ماموند پر ۱۳۷۱ ل ل کال د برهان الدين رباني د واکمنۍ پر مهال د کورنۍ جگړې د لا سختېدا او تاوجنتيا په پايله کې د خپل خوږ هېواد پرېښودو ته اړوت او له خپلې کورنۍ سره د پاکستان د راولپېنډۍ ښار ته کډوال شو.
هغه همدا راز د فزيکي کيميا او عمومي کيميا مضمون تدريس کړی او په دې برخه کې يې د کابل پوليتخنيک او کابل پوهنتون د کيميا په ديپارتمنتونو کې د فزيکي کيما په څانگه کې د علمي څېړنو لارښوونه کړې ده.
منځنۍ زده کړې يې د کابل په ابن سينا ښوونځي کې وکړې او په ۱۳۳۶ ل کال د دغه ښوونځي له نهم ټولگي څخه تر فارغېدو وروسته د کابل د دارالمعلمين په لسم ټولگي کې شامل شو.
استاد پر ۱۳۵۷ ل ل کال د کابل پوليتخنيک پوهنتون رئيس مقرر شوی او پر ۱۳۵۸ کال د مرغومي مياشتې پر شپږمه نېټه يې پر افغانستان د شوروي اتحاد له يرغل سره سم په هېواد کې له رامنځته شويو شرايطو سره د اختلاف په وجه د دغه پوهنتون د رياست له مقام څخه په خپله خوښه استعفي کړې ده.
دوی د ۲۰۰۵ کال د ولسمشرۍ ټاکنو پر مهال خپلو پلویانو او کارکونکو ته د فلم اخیستلو لپاره ویډیويي کمرې ورکړې او هغوی یې د ټاکنو د څارنې لپاره بیلا بیلو ټاکنیزو مرکزونو ته واستول .
د ټاکنو په لومړي بهیر کې د اخوان المسلمین ډلې پلویانو ښه ونډه واخیسته او په دوهم دور کې د مصر امنیتي ځو اکونو د راییو مرکزونو ته د خلکو د ورتگ د مخنیوی هڅې پيل کړې.
سره له دې چې په ټاکنو کې د رایې ورکونکو شمیر په خواشینونکي ډول لږ وو د شایفینکم مشران د دوو قاضیانو له دې پریکړې خوشحاله شول چې د دوی د ملگرو له خوا د انتخاباتو په بهیر کې د درغلیو د اتلسو ثبت شویو پيښو په اړه څيړنه وکړي.
سره له دې چې په مصر کې تر ۵ د زیاتو کسانو پر را غونډیدلو او سیاسي بحثونو بندیز لگیدلی وو د مصر د قاضیانو د ټولنې په وړاندې گڼ شمیر خلک را غونډ شول او خپل ملاتړ یې څرگند کړ .
دوی همدا راز د ټولو انټرنټي امکاناتو او راډیو گانو له لارې خلک د ۲۰۰۶ کال د د میاشتې د پينځه ویشتمې د اعتراض ملاتړ ته را وبلل چې په مصر کې د ازادې قضايه قوې د رامنځ ته کیدو لپاره تر سره کیدونکی وو .
تر دې وروسته د دریو بسنټ ايښودونکو له ډلې څخه إنجي الحداد د امریکا د پخواني ولسمشر جورج واکر بوش په گډون د نړۍ له یو شمیر مشرانو سره وکتل او د ملگرو ملتونو په سازمان .کې یې په مصر کې د سیاسي ازادۍ پر نشتوالي خبرې وکړې.
شایفینکم د ټولنیزو رسینیو د بیلا بیلوډولونو څخه کار اخلي او د بیړنیو اړیکو د ټینگولو لپاره د ځانگړې برخه یې هم فعاله کړې ده چې په مټ یې د مصر له هر گوټ څخه د اداري فساد په اړه دخلکو معلومات را غونډوي.
د شایفینکم کار د جمهور ریس محمد حسنی مبارک تر دې اعلان وروسته پيل شو چې تر لږترلږ څلرویشت کلونو حکومت وروسته به د ولسمشرۍ لپاره د جمهور ریس بیا کاندیدۍ ته اجازه ورکړي.
هیره دي نه شي چې شایفنکم زرهاوو رضاکار غړي لري چې د ورته موخې لپاره مبارزه کوي خو د دې کسانو د شخصي معلوماتو او له سیاسي څارنې د هغوي د خوندیتوب په خاطر د دې یې دقیق شمیر او د هغوي نومونه نه شي په ډاکه کیدلای .
د ۱۹۹۱ کال د ډسمبر په ۲۵مه ګورباچوف استعفا وکړه او ټول جمهوریتونه د شوروي اتحاد له ړنګیدو وروسته د خپلواکو دولتونو په توګه راڅرګند شول.
شوروي اتحاد د ختیځ او لوېدیځ په اوږدو کې ۱۰۰۰۰ کیلومتره سیمه په ۱۱ وخت زونونو کې او د شمال او سوېل ترمنځ بیا له ۷۲۰۰ کیلومتره پورې سیمې تر پوښښ لاندې لرلې.
شوروي اتحاد له منحل کېدو وړاندې او له دویمې نړیوالې جګړې وروسته د څلورو لسیزو لپاره د متحده ایالاتو ترڅنګ د نړۍ د زبرځواک په توګه خپل ځای ساتلی و.
نیابتي جګړو او په مخ پر ودې هېوادونو کې د نفوذ او په ځانګړې توګه د فضايي ټکنالوژۍ او د وسلو په برخه کې د ساینسي څیړنو د تمویل له لارې خپله برلاسي او سیطره ساتلې وه.
ګابن له , , او سويلي افريقا څخه وروسته په سيمه کې د پينځم تر ټولو لوړ او له , , او استوايي ګينه څخه وروسته د پينځم تر ټولو لوړ سړي سر عايد ناخالص کورني محصول په درلودلو سره په نيمه صحارايي افريقا کې يو له نېکمرغه هېوادونو څخه دی،
د افغانستان پخواني جمهور رئیس حامد کرزي د حکم پر اساس د کورنیو چارو د فعال احتیاط افسر سمونوال غرزی خواخوږی بلوچ ته د ۲۰۱۴ د جولای په میاشت کې د مل پاسوالۍ رتبی ترفیع منظوره شوه.
په نړیوالو بازارونو کې د توکو د بيو ښکته او پورته تللو په پایله کې د سویلي امریکا د دولتونو اقتصاد ستره لوړتیا یا ځوړتیا تجربه کړې چې بیا ډېری مهال د سختې سیاسي بې ثباتۍ لامل شوې ده.
عربي متحده امارات داسي يو فدراسيون په نتيجه کې منځ ته راغلي چې د اوو شيخ نشينو د يووالي له امله منځ ته راغلي دي چې واکونه يې فدرالي حکومت ته ورکړ شوي او ځيني نور د هر امارات لپاره خوندي پاته شوي دي د عربي متحده اماراتو د جوړښت د اصولو له مخي د هر غړي امارات مشر د څه مودي لپاره د فدراسيون د مشر او د همغه د امارات د مرکز د ټول فدراسيون د پايتخت په توګه ټاکل کېږي .
پاتې دې نه وي چي شيخ زايد بن سلطان په ال نهيان د ابوظبى او مکتوم بن رشيد ال مکتوم د دوبۍ د اماراتو مشران دي د د کابيني وزيران د فدراسيون د مشر لخوا ټاکل کيږي هر امارات يو فډرالي شوراى لري چې د فدراسيون او اووه ګونو اماراتو له سلاطينو څخه جوړه شويده .
د پارلمان يوه جرګه يا يوه برخه يې ( فدرالي ملي شوراى يا مجلس الاتحناد ابوظبى لري چې د تنه غړي لري د اوو ګونو اماراتو د سلاطينو لخوا د دوه کلنو لپاره ټاکل کېږي او واک ته رسېږي د قضايې نظام په سر کې ځاى لري قاضيان يې د امارات د سلطان له خوا ټاکل کېږي .
او وروسته بيا پنځه کاله په کال ٢٠٠١ م تر سره شي د هر يو ټاکنى موده يې پنځه کاله وي يعني د متحده اماراتو د قانون له مخې هر پنځه کاله وروسته بيا انتخابات تر سره کېږي ،
د اماراتو د قانون له مخي هيڅ يوه دله د هيڅ قسمه سياسي فعاليت حق نلري يعني په متحده اماراتو کې سياسي ډلي وجود نلري يوازي د شيخ زايد سلطان کورنۍ تر اوسه پکې قدرت په لاس کې لري په ملګرو ملتونو کې د غړيتوب نيټه نيټه ښودل شويده .
عربي متحده امارات له اووه اماراتونو څخه تشکيل او منځ ته راغلي چې عبارت دي له ١- ابوظبى ٢-راس الحيمه ٣-فجيره ٤- ام الکوين ٥- شارجه ٦- دوبۍ ٧- عمان دي .
د فارس په خليج کې د اماراتو پوله د قطر له جنوب ختيځ څخه د هرمز تنګي تر جنوبي څنډې پورې ٧٧٧ اوږدوالې لري پدي اوږد واټن کې ډير غټ او کوچني ټاپوګان پراته دي چي په اماراتو پوري اړه لري د عربي متحده اماراتو ډير اوږدوالي له شمال ختيځ څخه تر جنوب لويديځ برخو پوري ٥٤٤ پوري رسېږي او ډير پلنوالې يې له جنوب ختيځ څخه تر شمال لويديځ پوري ته رسېږي .
د عربي متحده اماراتو موقيعت د عمان خپلواکه عربي هېواد په دوو برخو ويشلي دى لکه چي په نقشه کې ښکاري د اماراتو شمال او شمال ختيځ ته دعمال شمالي برخه اود اماراتو په جنوب او جنوب ختيځ کې د عمان اصلي خاوره موقيعت لري عربي متحده امارات په خپلو منځو کې د پولو يا خاوري د پراخوالي په سر دعواوي نلري مګر د دوي تيت يا شيندل شوي موقيعتونه داسي دي چې د خپل منځي پولو پوره ټاکل يې سخت او ګران ښکاري د شارجي او عمان اماراتونه هر يو له دريو جلا جلا سيمو څخه جوړ شويدي ، دوبۍ،
اوبه او هيڅ قسمه اقتصادي او زراعتي فعاليتونه پکې نه تر سترګو کېږي او په کيلو مترو کيلو مترو کې يو انسان هم نه ليدل کېږې او يوازي د پروتو بينتا په نوم يوازي هغه نباتات ليدل کېږي چې ډيرو کمو اوبو ته ضرورت لري .
په عمومي توګه د سمندر له سطحي څخه د عربي متحده اماراتو تر ټولو ټيټه سيمه د فارس خليج ده صفر متر ته رسېږي او تر ټولو جګه سيمه په متحده اماراتو کې د جبل يبير غر لوړه څوکه ده چې د سمندر د سطحي څخه ١٥٢٧ متره لوړوالي لري .
داوسني توليد اندازه يې له مخي د تيلو ګازو زيرمي تر سلو کالو پوري دوام مومې يعنې عربي متحده امارات دومره پراخه طبعي زيرمي لري چي تر سلو کلونو پورې د استفادې وړ دي
د متحده اماراتو په نفوسو کې په هرو سلو کسانو کې يوازي %٣ فيصده خلک يې په کرهنه پوخت دي په متحده اماراتو کې صنعت %٥٢ ښودل شويدى د صنعت تر څنګ يې خدمات هم د پر مخ تللو ملکو په قطار کې دي چي مجموعاً اندازه %٤٥ په کال کې ښودل شويده .
په متحده اماراتو کې د کارکولو مليون تنه حساب شويدي چې دغه قوت له کلنو پوري په اوسط ډول سره ښودل شويدى په هرو سلو کار کوونکو کې يې %٧٥ هغه کار کوونکي دي چې د بهرنيو ملکونو څخه متحده اماراتو ته تللي .
خدمات %٦٠ په اوسط ډول حساب شويدي البته په سلو کې خدماتو تر څنګ په متحده اماراتو کې صنعت %٣٢وده کړيده او د دغه هېواد کرنه يې %٨ ياده شويده په کال کې .
عموماً عربي هېوادونه د اسيا په جنوب لويديځ کې پراته دي او د يوي ټاپوزمې شکل لري چې د لغت لمخې عرب د دښتي صحرا او هغي وچي معنى ورکوي چي نه پکې اوبه موجودي وي او نه پکې شنه بوټي وجود ولري .
د عربي وچي اوسيدونکو ته يې دا نوم له خورا ډيري پخوا زماني څخه ايښودل شوى دى د دې ټاپوزمي لويديځ خوا ته د سري بحيري او سينا ټاپوزمه پوري د ختيځ خوا ته يې عربي خليج جنوب ته عراق زياتو برخو پوري د جنوب لخوا يې عربي بحيرې چې وروسته ورته د هند بحر ويل کېږي او د شمال خوا ته يې د سوريې او عراق د ځينو برخو پوري اوږدوالي لري .
دا وچه د خپلر طبعي او جغرافي موقيعت له مخي خورا زيات ارزښت لري د داخلي جوړښت له مخي د صحرا او شګو ديوالونو تر منځ واقع ده چې يو خارجي دښمن ته خورا سخته ده چې د لاس ته راوړلو او غلامولو لپاره يې هڅه وکړي نو ځکه د تاريخ په اوږدو کې ددي وچي اوسيدونکي تل ازاد پاتي شوي دي که څه هم د دوئ د دوه لويو امپراطوريو ګاونډيان وو او دوي ته به ګرانه وه چې د شګو ديوالونه نه واى ژغورلي د هغوئ له ټکولو څخه به ځانونه ساتلي نه واى .
دا چه د پخوانۍ زمانې د مشهورو برخو په منځ کې پرته ده چې د وچې او اوبو لاري ورسره تړلي دي په دې معنى چې غرنۍ څنډه يې د افريقا ته د ننوتلو دروازه او شمال شرقي برخه اروپا ته د اخليدلو کيلي او ختيځ څنډه يې د بحيره عربو قومونو منځنى ختيځ او ليري ختيځ دراوزي دي چي تر هند او چين خلاصيدلي او په همدي ډول ټولي لوي وچي يې له عربي وچي سره د اوبو په واسط تړلي دي چې د هغوئ بحري کشتۍ په مستقيم ډول د عربي وچي له بحري بندرونو کې داخليدلي شي همدا مهم جغرافيوي موقيعت دى چي د دې وچې شمال او جنوب تل ولسونو د راټوليدلو ځاى د تجارت مرکز د ثقافت ،
د عربي متحده اماراتو پراخوالى ٨٣٦٢٣ 2 کيلومتر مربع دى د اسيا په سويل لويديځ کې او د فارس د خليج او د عمان د بحيري په سويل غاړه کې پ پروت دى شمال اوختيځ خوا ته يې عمان ،
له هغه ځايه چې د عربي متحده اماراتو پولې په سمه توګه نه دې روښانه نو ځکه بيل بيل اخځونه راز راز ارقام وړاندي کوي د انټرنيټ د معلومات له مخي دا رقم2 ٨٢٨٨٠ يا ٣١٨٧٧ 2 ميل مربع يې وچه ده .
لکه مخکي مو يادونه وکړه چې د متحده اماراتو زياتره تجارتي مراکز د بندرونو سره نژدې لکه د نورو هېوادونو په اقتصاد کې د ملا تير رول لوبوي د متحده اماراتو حکومت د بندرونو له لاري ډيرکله سودا ګريزي راکړي ورکړي سرته رسوي .
بندرونه د اموالو په وړلو راوړلو کې يا صادراتو او وارداتو کې تر ټولو ښه اسانه او ارزانه تمامېږي چې د اماراتو حکومت د همدي بندرونو له لاري د نړۍ سوداګريزو مارکيټونو سره زياتره ارطباتات نېسي او خوراکي مواد د همدې بندرونو او باروړونکو کشتيو له لارې خپل هېواد ته راواردوي .
هالينډ او شوروي اتحاد پشان ملکونو امپراطورانو تل غريب او بې دفاع ملکونه د خپل اسارت لاندي ساتلي او پر هغوئ د ټوپک پر زور او د پيسو په زور حکومت کړيدى او دا لړۍ تر دوهم نړيوال جنګ پوري روانه وه چې د دوهم نړيوال جنګ نه وروسته زيات هېوادونه خپلواک شول چې د هغوئ له ډلي څخه متحده امارات هم شامل دي يعني متحده اماراتو خپله خپلواکي له انګلستان څخه تر لاسه کړيده چې د خپلواکۍ ورځ يې په د دسمبر دوهمه نيټه له انګلستان څخه ښودل شويده ١-٣ ) ګوګل نړۍ هنداره )
مهم غرونه نلري يوازې يې د ( جبل يبير څخه يې يادونه کولي شو چي په جنوب ختيځ کې موقيعت لري نور د پام وړ غرونه نلري لوړه څوکه يې د جبل يبير نوم سره ياديږې .
عربي متحده اماراتو اقليم په عمومي توګه وچ او نيم دښتې دى د اماراتو هوا عموماً په سواحلو کې د ورښت د کموالي سره سره د فارس او عمان خليجونه د ګاونډيتوب له امله لنده او د استوا له کرښې سره د نژدي والي سره هوا توده ده .
د عربي متحده اماراتو په دوبي کې د تودوخي منځنۍ درجه د سانتي ګريد ته اوچتيږې او په ژمي کې د دوبۍ هوا 0 ١٠-١٤ ته رسېږي د دغه هېواد په سواحلو کې د هوا لندبل له %٨٥ څخه جګيږي د اماراتو په جګو سيمو کې ورښت وي او په اوارو سيمو له وي په متحده اماراتو کې اوبه لږ او تل وچکالي وي چي د نباتاتو د کموالي سبب ګرځې .
د دغه هېواد په جنوب ختيځو سواحلو کې هر دوبي ډير تيز بادونه لګېږي چې شرقي او د دغه سيمي هوا يې توده کړي او خاوري او شګي له ځانه سره راوړي چې خصوصاً په کروندو باندي بدي اغيزي کوي .
د عربو متحده اماراتو اکثره اوسېدونکي مسلمانان دي لکه مخکي چې ورڅخه يادونه وشوه د عربي متحده اماراتو اکثره اوسيدونکي مسلمانان او د مسلمانانو ملکونو څخه ورغلي مهاجردي چې د مسلمانانو ملکونو مهاجر يې نسبت هغه ملکونو ته غير مسلمانان دي زيات دي .
د ذکر شويو معلوماتو له مخي داسي معلوميږي تر ټولو زيات اوسيدونکي مسلمانان دي او هغه دوم قدم کې شيعه مذهب لرونکي او په دريم قطار کې د مختلفو دينونو او مذهبونو لرونکي دي .
او پښتو ژبي هم پکې ويل کېږي د عربي متحده اماراتو اکثره هغه وګړي دي چې په عربي ژبه خبري کوي د نورو ملکونو راغلي مهاجر له ځانه سره نوري ژبي رانتقال کړي لکه چي پورته ورڅخه يادونه وشوه .
په عربي متحده اماراتو کې مختلف نژادونه او د نورو ملکونو مهاجر اوسيدونکي ژوند کوي او په بيلا بيلو نژادونو پوري اړه لري چې د ځينو څخه يې په لاندي توګه يادونه کولي شو .
د پورته معلوماتو داسي معلوميږي د نژادونو له مخي يا د زياتوالي له مخي يې په لومړئ درجه کې د جنوبي اسيا خلک دي چې په سلو کې % ٥٠ تشکيلوي او په دوهم قطار کې نور عرب او ايرانيان دي چې په سلو کې %٢٣ تشکيلوي البته په دريم قطار کې د نژاد د ډيروالي له مخي محلي عرب دي چي په سلو کې %١٩ تشکيلوي او تر ټولو کم وګړي يا اوسيدونکي د ګډ نژاد خاوندان يا اروپايان ،
او د ختيځي اسيا خلک تشکيلوي لکه مخکې يادونه وشوه چې د متحده اماراتو زياتره اوسېدونکي د نورو ملکونو څخه راغلي مهاجر دي يعني خپل اوسېدونکي تر مهاجرو کم ليدل کېږي .
عربي متحده امارات د نړۍ د صنعتي ملکونو په قطار کې ولاړ يو صنعتي هېواد دى چې مهم صنعت يې د تيلو قيمتي ماده ده چې عربي متحده امارات د تيلو د درلودلو له امله يو غني هېواد دى چې د تيلو تر څنګ د ګازو پراخه زيرمي لري او د دي تر څنګ د تيلو ،
لاسي صنايع او نور د داسي نور د دى هېواد د مهمو صنعتي موادو څخه شميرل کېږي د عربي متحده اماراتو د طبعي زيرمو د درلودلو له امله يو شتمن هېواد دى چې د پورته ذکر شوو موادو د درلودلو له امله ېې د نړيوالو پام د ځان په لور اړولى دى په ذکر شوى هېواد کې د صنعتي توليداتو اندازه په چټکۍسره وده کړېده .
وروسته یې څه کسان پیدا کړل او د هندوکش څخه راواوښت څو چی په ۱۵۰۴ کی یې کابل ونیو او د فرغانې څخه تر شړل کېدو وروسته آن تر هغه لا غټ واکمن سو .
مگر د ازبکو مشر « عبیدالله خان » د شاه اسمعیل تر وتلو وروسته برید پر وکړ او دا ټول متصرفات یې بیرته ځنی ونیول څو چی بابر هم کابل ته راستون سو او صرف بدخشان ورپاته سو چی مرکز یې کندز و .
والی او حتی پخپله د ابراهیم لودی اکا په ۱۵۲۳ کی د ډیلی د سلطنت پر خلاف د بابر سره ودرېدل ( دولت خان د پنجاب د صلاحیت لرونکی والی کېدو په اسره ،
نو ځکه مؤثق نه ښکاری او دا نن یو تریخ حقیقت ثابت سوی چی د جگړې سوبمن لورﺉ تل ملامت یا مجرم راپیژنی او تاریخ هم په دې هکله پټه خوله نیولې وی .
بابر په مرکزی برخه کی ارابه لرونکي گاډۍ او نور عراده جات داسی ځای پر ځای کړل چی د ونو له څانگو یې ډک کړل او د هری گاډۍ او کراچي تر منځ یې شپاړس متره واټن خالی پرېښود چی له هغه ځایه به توپونو او ویشتونکو آلاتو خپل گوزارونه کول .
د ده یو لوی تدبیر دا و چی د غشو ویشتونکو او توره لرونکو پوځیانو په قطار کی یې خپله عصری او مجهزه توپخانه هم پر یو وخت استعمالوله او دا د هند په تاریخ کی لومړنی جنگ دی چی باروت پکښی استعمالیږی .
او د جگړې پر مهال بېله سنجش او بېله کوم خاص پلان څخه په زړه نا زړه ډول جنگېدﺉ او همدا تردد یې د ماتی علت سو . » د ابراهیم لودی د هر پوځی د یو غشي په ځواب کی د بابر پوځی درې غشي ور خطا کول او درې واړه به په هدف کی لگېدل .
درېیم ـ له یوې خوا بابر ته د دولت خان لودی او عالم خان لودی عملی کومک او بیعت او د بلی خوا د ډیلی په شاوخوا کی نفاق او د ټولو سره د ابراهیم لودی مخالفت او عداوت نوموړﺉ د خوږېدو او سولېدو وړ گرځولی و .
شپږم ـ ابراهیم لودی د مخکی څخه لا د دوو ډلو د مخالفت او عداوت سره مخامخ و چی لومړی بېلابېل سیمه ییز کوچني حکومتونه وو او دوهم د ده په خپل ټبر او حتی کهول کی د مخورو ،
که څه هم په دې جگړه کی د افغانانو نفاق او د بابر د پوځ لوړ دسپلین په تیره بیا د هغه د اور غورځونکو گلولو او سوځونکو آلاتو استعمال هغه عوامل وو چی افغانان یې مات کړل ،
بابر د دې جگړې څخه بریالی راووت او د ابراهیم لودی په شمول یې شل زره پښتانه ووژل چی د هغوی په وینو د پانی پت مځکه نن سور رنگ لری او د خاوري په ذره ذره کی یې د بدنونو حجرات پراته دي .
اوس د چين د لو شون ښار په موزيم کې د لرگيو په هکله يوازنې نندارې تالار جوړ شوی چې پکې د نوې ډبرې په زمانه کې د ژويو د هډوکيو څخه جوړ شوي لرگي په چون چيو زمانه کې د برېښنايي لرگي او اوسمهال عصري لرگي ليدل کېږی.
په کابل کې د مرحوم علي احمد خان د پوهنې وزير پر ځاې يو څوک چې په سختي او سوگتي کې ېې د پوهنې په وزارت کې شهرت درلود د ډاکټر انس په نوم د پوهنې وزير شو او هغه په انگلستان او يو شمير نورو محصلينو بورسونه په المان،
نبي مصداق او هاشم تڼيوال دواړو چې يو کال ېې په کابل کې د انگلستان د بورس لپاره انتظار ايستلي وو حاضر نشول چې وروسته له يونيم کال نه په انگلستان کې بيرته کابل ته ولاړ شي او همصنفيان ېې چې ځلورم ټولگي ته کامياب شوي وو،
د افغانستان لپاره د کابل راديو او شوروي نشرات له ماسکو او تاجکستان نه مهم په دې وو چې له افغانستان نه ټول خارجي خبريالان ايستل شوي وو او د لويديخ په سفارتونو کې هم يواځې دوه با درې تنه به پاتي وو او نړۍ نه پوهيده چې افغانستان کې د کمونستانو د راتگ په دوره کې څه پيښيدل.
کال کې چې کله د احمد شاه دراني ۲۵۰ تلين ؤ نو د همدغې ورځې د لمانځلو په وياړ يې په انگرېزي ژبه خپل لومړنی کتاب خپور کړ چې سرليک يې د افغانستان لومړنی معاصر پاچا ټاکلی.
تر دې وروسته يې خپل دويم اکادميک کتاب د افغانستان - سياسي کمزوري او خارجي مداخلت تر سرليک لاندې په لندن او په نيويارک کې د روتلج خپرندويو ټولنو لخوا خپور شوی.
نيکه ېې باقي خان د امير عبدالرحمن خان نه د ځاځيو د يوه مشهور ملک په حيث د لارې د ساتلو په غرض تنخا اخيستله او امير به هم هره مياشت کور ته چاي او بوره ورلېږل.
په افغانستان کې د امريکې په مداخلې سره پښتو ژبې زده کړې لپاره ليول تيا پيدا شوی چې مصداق هم د دې ليوالتيا نه (جې په تاريخ کې د پښتو د پرمختگ لپاره داسې نړۍ واله توجه بې سارې ښکاري) په استفادې سره يو لړ د پښتو اروپايي او امريکايي ژب پوهانو تربيه کړي اوهم ېې د پښتو د زده کړې درسونه او کتابونه د انټرنټ لپاره ليکلي او ليکي.
مصداق د کابل په نمره يو ابتدايه ښونځي کې به لمړی يا دوهم نمره تر شپږم ټولگي پورې کاميابيدو او په شپږم ټولکي کې وروسته د درې مياشتې او شپږ مياشتينې ِازموينې نه د مريضې له امله د علي اباد په روغتون کې د دو مياشتو لپاره بستر شو،
نبي مصداق وايي چې هغه د ډيرو کمو محصلينو نه په اروپا کې وو چې خپل درس ېې خپلو خلکو ته د خدمت لپاره پرېښود او هم په دې عقيده وو چې افغانان به هيڅکله هم د روسانو موجوديت په خپل ملک کې و نه زغمي او ډير ژر به له افغانستان نه وشړل شي.
فيل او دکتورې) د تيسزونو تر څنگ ساتلی دی او هم هغه ته د برطانيې د علمي ادارې لخوا د درو کالو لپاره د دکتورا د زده کړې د تماميدو له پاره يو بل بورس ورکړ شو.
زهرا بريښنا چي يوه انجينره ده او اوس په افغانستان کې د ښارونو د ساتنې او بيا رغونې د ډيپارټمنټ کار کونکۍ ده تايده وي چې خاصه پام اړونه او پرمختگ هغو ځايونو ته بايد ورکړل شې کوم چې د یخوانيو نظامونو لخوا ورته کومه توجو نده ورکړل شوي او خوشبختانه په دي وروستيو وختونو کې ددي ملک تاريخي ځايونو ته د نړيوالې ټولنې توجو هم ځانته راجلب کړيده هدف له دې څخه دادي ” چې بايد يو رواج هويت ژوندي وساتل شي ” د کابل په بيا جوړونه کي ،
په ۱۶۳۸ کال کې د مغلو د ديکتاتور شاه جهان له دغه ځاي گوټي څخه ليدنه او کتنه کړيده او په همدغه وخت کې د دغه ځاي مسؤلينو ته يي امر وکړ چې د دي ساحې د ټولو قبرونو گردچاپير ځمکه د مرمرو په تيگو باندي فرش کړې،
ددي باغ په لويه دروازه کي يوه غرفه د کنترول او د ټيکټ د پلورلو په خاطر جوړه شويده چې د شاجهانگير په وختونو کي د همدغه مطلب په خاطر ور څخه کار اخيستل کيده ،
يوه وياله چې پر تيگو باندي فرشويدي د يوي لاري او تيراس تر منځ قرار لري او د ويالي په مختليفو ځايونو کې د لامبلو ډنډونه هم جوړ شويدي نموړي لښتي د هغه تيراس لاندي کوم چي جومات ورباندي جوړ شوي تيريږي .
انجينر عبدالواسع نجيمي داسي ليکي ” بيا رغونه په نفس باندې اغتماد غرور او اوميد به وي چې په نتيجه کي به مونږ وکولائي شو دغه تاريخې ځاې بيا د سره ورغوؤ او دا به د کابل د ښار د پرمختگ او فرهنگ د بيا رغونې لپاره ستر کار وي او دا په خپله د افغانانو د هويت د ژوندي کولولپاره ښه مثال کيدلائي شي ”
دغه د بابر د استراحت کولو اخيري ځاي هم ؤ د بابر هغه امر کوم چې ددي باغ د جوړولو لپاره ئي خپلو همکارانو ته ورکړي وه د دي امر پوري اړونده اسناد د بابر په ياد راوړنې د يادښتونو په کتاب کي اوس هم پيداکولائي شو ،
شاه جهان نموړي ځاي په هديره بدل کړ او هغه وائې يو جومات په ۱۳ تيراس باندي جوړ شوي دي او په ۱۴ تيراس باندي د بابر قبر ؤ اه د بابر د کورني د نارينه ؤ قبرونه هم دلته موجود ؤ او دغه ځايي په يوه حقيقي هديره تبديل شوې ؤ ددي لپاره چې د بابر قبر د نورو قبرونو څخه را جدا او وپيژندل شي نو د نوموړي د قبره څخه يي يوه احاطه راچاپيره کړه .
په ۱۸۳۲ کال کې يوه برتانوي عسکر د بابر د قبره په هکله داسي ليکلي دي او بيا د نموړي نظريه په ۱۸۴۲ کال کي نشر ته سپارل شوي هم ده هغه داسي ويلي دي چي د بابر قبر د يوي زلزلي په زريغه له منځه تللي ؤ د قبره د لمنځه تللو غلت داؤ چې قبر په اصلي کار نه بلکه په يوه جغلي کار سره سرته رسيدلائي ؤ يعني په جوړونه کې ئې غلطې شوي وه او دا لوي ديوالونه ئي په دروست ډول نه ؤ جوړ شوې او ډير په ساده توگه ئې ښايسته کړي ؤ يعني ساده پوښل شوي ؤ ،
جهانگير په ۱۶۰۷ غ کال کې له دغه ځاي څخه کوم چې بابر پکې خښ شويدي د يوه زيارت په شکل جوړ کړ او په همدي توگه جهانگير امر صادير کړ چې د کابل باغونه بايد د ديوالونو په زريعه سطر شې که چيري مونږ او تاسو ښه زير شو د کابل د اکثرو باغونو څخه ديوالونو را تاو کړيدي چي دغه هم د پوخانيو وختونو څخه د يوه رواج په توگه پاتې دې ،
نورې مختليفې برخې شاملې دي ۱- د بابر د باغ شاوخوا د ديوالونو جوړونه ۲-د هغه مسجد بيا رغونه کوم چې د شاجهان په وخت کي جوړ شوي ؤ ۳ -- د بابر د قبره بيا رغونه ۴ -- د باغ بيا جوړونه ۵ –د کلتوري هويت څخه ساتنه او پام اړونه شامل دي ،
چې دي پري ارزيدلائې او د ډيرو خلکو په نظر بابر په خپل ژوند کي داسي عقيده درلودله چي د خپل مرگ څخه ورسته په همدي باغ کې بايد خاورو ته وسپارل شي له همدي کبله دا باغ د بابر د باغ په نوم سره ياديږي ،
د هغه وخت څخه د مغلو واکمنان پدي ښه پوهيدل چې په کابل کي يو داسي ځاي ډير ښه تاريخې موقعيت دي او د راتلونکې پرمختگ لپاره هم يو ښه ځاي کيدلاي شي .
په ۱۶۳۸ کال کي د مغلود امپراتور شاه جهان لخوا د د قبرونو گردچاپير ساحه د مرمرو په ډبرو باندي ښکلي شوي يعني پوښل شوي ده او دغسي يو په زړه پوري نويشته هم ورباندي شوي وه :
د شاجهان د جوړشوي مسجد د بيا رغوني څخه هدف هغو ليدونکو ته د لمانځه د ځاي برابر ول دي کوم چې د چکر او ساعت تيري لپاره دي تاريخي باع ته ورځې او يو ډير مهم نظر وجود لري چې هغه هم د بابر د قبره بيا رعونه ده .
په ۱۹۳۳ کال کي د بابر د باغ ساحه د ټولو خلکو لپاره د استراحت پرځاي باند بدل شؤ او ددي باغ په ساحه کي ئي د لامبو ډنډونه او فوواري هم جوړي کړې او له همدي کبله دغه ځاي د ملاقاتونو په ټاټوبي باندي بدل شو .
اغاخان چي د تاريخي ښارونو د پروگرام پر مخ وړونکي دي داسي ليکي دي چې په ۱۸۸۰ کال کي امير عبدالرحمان خان دلته يو نندارتون او يو کور د خپلي ښځي بي بي حليمې ته د بابر په باغ کې جوړ کړي ؤ .
پاکو او خوږو اوبو لرونکي ده چي دڅښلو لپاره ډيري مناسبي دي دشيوا ډنډ دامو سيند ته نژدي دبدخشان ختيځ ته پروت دي په اوړي کي دري مياشتي يخچالي حالت له لاسه ورکوي او نورټول نه مياشتي کنگل وي دسمندر له سطحي څخه متره لوړ دي او ږوالي يي کيلومتره او عرض يي کيلو متره ده همدا ډول کوچني يخچالي ډنډونه چي عام خلک ورته حوض خاص وايي دسالنگ دکوتل دغاښي پرسر همدا شان دپغمان دره له پاسه او هم دکونړ او نورستان دلوړو لړيو دپاسه شته چي په سيمه يزو او محلي نومونو ياديږي
دزرقول اوبه ديخچالي ډنډ په نوم ياديږي ا وانگريزان يي دوکتوريا په نو م يادوي چي دسمندر له سطحي څخه متره جگوالي لري عرضي کيلو متره ده طول يي په اوسط ډول کيلو مترو ته رسيږي دزرقول اوبه دامو سيند سرچينه ده او دتاجکستان او افغانستان تر منځ سيا سي سرحد تشکيلوي دزرقول اوبه دکال په اوږدو کي کنگل وي ولي داوړي په دوه نيمو مياشتو کي دغه خاصيت له لاسه ورکوي چي دمنطقي دقرغز قوم دخلکو لپاره دڅارويو دپووندي مناسب ځاي تشکيلوي
گود زره دهلمند هامون په جنوب کي پرته ده طول ا وداوبو حجم کي دموسم دتغير سره سم تغير خوري که هغه زياتيږي او کله هم وچ او يا کمي اوبه لري دغه حالت دپيرو کلونو وچکاليو کي زيات ليدل شوي ده کله چي دهلمند دسيند او به زياتي وي دکمالخان په سيمه کي يوه اندازه او بۀ جدا کيږي او په ودزده کي تويږي گودره دسمندر له سطحي څخه متر ه لوړوالي لري
دچقمنتين ډنډ دکوچني پاميرپه سيمه کي پروت دتراجمير غاښي ته مخامخ دکاروانونو لاره دهمدي ډنډ تر څنگ تيره شوي ده دچقمنتين دډنډ دلويديځ څخه دواخان سيند څخه سرچينه واخلي ددغه ډنډ غظمي اوږدولي کيلو متره او عرض يي کيلومتره دي او دسيمي دقرغز خلکو دحيواناتو څړ ځايي بلل کيږي
لکه څنگه چي سيندونه د افغانستان په ملي اقتصادکي رغنده رول لوبولي شي په همدا شان ولاړي اوبه هم دملي اقتصاد په پرمختياکي ستررول لوبولي شي نو لازم بو لم چي افغانستان ولاړي او بو څخه بحث وکړم
«پروفیسر راز محمد راز یو فلسفي شاعر وو. هغه ټول عمر کوښښ وکړ چي د خپلو سوالونو د پاره جواب پیدا کړي. هغه غوښتل د کایناتو او ژوند په مفهوم پوه سي. هغه بخیل نه وو،
او که یې چیري مناسب جواب تر لاسه کړی وای نو حتما به یې له خپلو ټولو پښتنو لوستونکو سره شریک کړی وای. خو لکه څرنگه چي پخپله په هر گام کي له سوال سره مخامخ وو،
څوارلسم ټولگى يې پر ١٩٧٣ ز کال په بلوڅستان پوهنتون کې پاس کړى وو او د تاريخ په مضمون کې يې په ١٩٧٥ ز کال د کراچۍ له پوهنتونه د ماسټرۍ بری ليک اخيستې وو.
خو د هغه حکومت د فتح الله ګولن او د ګولن غورځنګ سره (چې د ترکیې د دولت له خوا د ترهګریز سازمان په توګه نومول شوی دی) د نږدې اړیکو له امله تر شخړه لاندې پاتې شو چې د ګولن سره یو ځای د بالیوز او ایرګینیکون د محاکمو له لارې د سیکولر بیوروکراټانو او نظامي افسرانو په وړاندې په تصفیه تورن دی.
داسې انګېرل کېږي چې نوموړي د ۲۰۱۹ ز کال په سمیه ییزو ټاکنو کې ونډه درلوده چې په پایله کې یې حاکم ګوند د ۱۵ کلونو په اوږدو کې د لومړي ځل لپاره د انقرې او استانبول کنټرول له لاسه ورکړ.
اردغان په عملي توگه متوازنې مسلمانې کورنۍ کې لوی شو او خپلې زده کړې یې په لومړي ځل د پيالې لومړنيو زده کړو ښوونځي کې چې يو شپېغالی یې هم درلوده په اسلامي اصولو ولاړ کال ۱۹۶۵م زېږدي کې پیل کړې .
همدارنگه ورپسې د سوداگرۍ او ادارې په برخه کې لوړې زدهع کړې د لسانس په کچې د اکثريې ښوونځي او د ټه ييزې او خبرتيايي ساينس پوهنځي کې ترلاسه کړلې چې وروسته یې همدې پوهنځي ته د مرمرې پوهنتون نوم ورکړ.