polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧੀ ਵਾਲੀ ਧਿਰ ਪੁੱਤ ਵਾਲਿਆ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਉਛਾੜ ਲਾਹ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਕਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਨਜ ਕਸਦੀ ਹੈ।
ਵਿਆਹ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਕਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਤੇ ਗੈਰ ਸੁਭਾਵਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12• ਵਿਅਕਤੀਮੂਲਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ: ਟਕਰਾਓ ਤੇ ਸੁਮੇਲ।
ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਘਾਟੀ ਉਸ ਦੀ ਸਮਰਪਤ ਪਤਨੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤਪਸੰਦ ਧੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ' ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਕਾਲਾ ਮੋਰੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਾਲ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹਨ।
ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੜਕੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਤਵਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਖਰਾਬ ਇਨਸਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਜੰਗ ਕਦੇ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਡਿਊਟੀ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਘਾ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਰੇਸ਼ਮਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕਾਮਰੇਡ ਦੇ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦਿਆਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਲਗ ਥਲਗਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਖਤਮ ਔਰਤ ਦਾ ਹੱਕ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਜਿਸ ਦਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੁਖਮਨੀ: ਹੋਪ ਫ਼ਾਰ ਲਾਈਫ਼, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ, ਜੂਹੀ ਚਾਵਲਾ, ਦਿਵਿਆ ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਨਜੀਤ ਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸਿਤ ਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਗੁਰਿਕ ਮਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਮਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਉਤਪਾਦਨ ਕੰਪਨੀ ਸਾਈ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਰਸ਼ਾਦ ਕਮੀਲ ਦੁਆਰਾ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ, ਜੈਦੇਵ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ਗਾਣੇ ਹਨ।
ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ 6 ਜਨਵਰੀ 2010 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ, ਸ਼੍ਰੇਆ ਘੋਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ - ਜੂਹੀ ਚਾਵਲਾ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਨਾਲ "ਪ੍ਰੀਤੋ - ਟ੍ਰੈਕ 3" ਅਤੇ " ਨੰਨੀ ਸੀ ਗੁੜੀਆ - ਟ੍ਰੈਕ 2 "।
ਸੁਖਮਨੀ- ਆਜ਼ਮ ਲਈ ਲਾਈਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਮੇਜਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰਾ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਫਸਰ ਹੈ, ਜੋ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਸਦਮੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਬੇਟੀ ਸੁਖਮਨੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਣ ਦੌਰਾਨ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੱਲੋਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਬੁਰੇ ਦੋਵੇਂ ਝੂਠ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਜਦੋਂ ਅਪਵਾਦ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਮ੍ਹਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਕਲਪ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੁਆਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਯੂਕੇ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਵੱਲੋਂ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਡੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜੋ "ਧਾਰਮਿਕ ਪੰਥ" ਅਤੇ "ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਡੇਰੇ" ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 29 ਅਪ੍ਰੈਲ 1948 ਨੂੰ ਮਸਤਾਨਾ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਬਾਬਾ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਤਿਗੁਰੂ) ਦੇ ਇੱਕ ਤਪੱਸਵੀ ਅਨੁਯਾਈ ਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ।
ਬਾਬਾ ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਹਿਰ ਚਾਰ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮਸਤਾਨਾ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨੀ ਨੇ ਕੀਤੀ।
ਮਸਤਾਨਾ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦੀ ਲਹਿਰ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰਮੀਤ ਰਾਮ ਰਹੀਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਸੀ।
ਡੇਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਮਸਤਾਨਾ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਹਰਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ 25 ਆਸ਼ਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਤਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿਖਾਈ ਗਈ ਸੀ: ਮਾਸ, ਅੰਡੇ ਜਾਂ ਜਿਲੇਟਿਨ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ।
ਉਸਨੇ 1948 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ "ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੇਰਾ ਹੀ ਆਸਰਾ" ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1990 ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਗੁਰਮੀਤ ਰਾਮ ਰਹੀਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਗੁਰਮੀਤ ਰਾਮ ਰਹੀਮ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 60 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਰੋਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕਤਲ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਲਈ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
25 ਅਗਸਤ 2017 ਨੂੰ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਪੰਚਕੁਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੀਬੀਆਈ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੋ ਡੇਰਾ ਸਾਧਵੀਆਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ।
ਜਨਵਰੀ 2019 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਛਤਰਪੱਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਅਕਤੂਬਰ 2021 ਵਿੱਚ, ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੇਲੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਲ਼ੋਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਅਧਾਰ ਲੋਕਕਿ੍ਤ ਵੀ ਹੈ,ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਲੋਕ ਨਾਚ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਨਿਕਲੇ ਹਨ।
ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ, ਮੋਹਨਜੋਂਦੜੋ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸਮੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਇਕ ਨਾਚੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਨਾਚੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਲਾ ਦਾ ਇਕ ਅਤਿ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਸਨ੍ਰਿਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਾਸ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ।
ਦੰਡ ਰਾਸਕ:- ਤਾਲੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਜਦ ਡੰਡੇ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਉਤੇ ਮਾਰਕੇ ਸੰਗੀਤ ਪੈਂਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੰਡਲਕਾਰ ਰਾਸਕ:- ਜਦ ਇਕ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਸਾਜ ਨੂੰ ਵਜਾ ਕੇ ਸੰਗੀਤਮਈ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਾਚ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਮੰਡਲਕਾਰ ਰਾਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਮੰਡਲਕਾਰ ਰਾਸ ਵਿਚੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਕਰਕੇ ਨ੍ਰਿਤ ਨ੍ਰਿਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪ ਬਣਗੇ।
ਡਾ.ਏ. ਬੀ ਕੀਥ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੰਜਲੀ ਜਿਹੜਾ 140 ਸਾਲ ਪੂਰਬ ਈ.ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਉਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ.-1.ਮੂਕ ਨਾਟਕ 2.ਚਿੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ 3.ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਾਟਕ।
ਰਾਸ ਨਿ੍ਤ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਧਾਰਮਿਕ ਧਾਰਾ ਤੇ ਲੋਕਿਕ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ 1.ਰਾਸ ਲੀਲਾ, ਰਾਮ ਲੀਲਾ, ਯਕਸਗਾਨ, ਯਾਤਰਾ ਤਰਿਕੂਤ
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ:- ਡੂਮ ਤੇ ਭੰਡ ਜਾਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿੱਗਰ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਟਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਟਕ ਮਿਲਿਆ।
ਲੀਲਾ ਨਾਟਕ:- ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਲੀਲਾ,ਰਾਸ ਲੀਲਾ,ਪ੍ਰਲਾਦ ਲੀਲਾ, ਬਾਲਮੀਕ ਲੀਲਾ,ਰਵਿਦਾਸ ਲੀਲਾ ਬਾਬਾ ਬਾਲਕਨਾਥ ਲੀਲਾ ਆਦਿ।
ਬਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਚਨਾ 'ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਸਕ'ਕ੍ਰਿਤ ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਖੇਡਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰਾਂ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਰਾਮ ਲੀਲਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ,ਉਹਨਾਂਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਾਂਸੀ ਮੇਘਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਮ ਲੀਲਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਉਹ ਰਾਮਲੀਲਾ,ਰਾਮ ਚਰਿਤ ਮਾਨਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਾਲਮੀਕੀ ਰਮਾਇਣ ਸੀ।
ਮਹਿਤਪੁਰ ਦੀ ਰਾਮ ਲੀਲਾ- ਜਲੰਧਰ ਜਿਲੇ ਵਿੱਚ ਨਕੋਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਹਿਤਪੁਰ ੲਇਕ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਸਬਾ ਹੈ।
ਇਥੋਂ ਦੀ ਲੀਲਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਖੇਡੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਛਮਣ ਮੂਰਛਾ ਵਾਲੀ ਝਾਕੀ ਸੱਚ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।
ਜਲੰਧਰ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਰਾਮਲੀਲਾ-ਔਲਖ ਦਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੀਲਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਖੇਡੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਜਿਥੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ,ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾ ਨੂੰ ਝਾਕੀ ਦਾ ਇੰਤਜਾਰ ਨਹੀਂਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ,ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦੀ ਰਾਮਲੀਲਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
'ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ'ਰਾਸ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਭਗਵਤ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ,ਪਹਿਲਾਂਂ ਬ੍ਰਿਜੀ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਉਥੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਮੰਦਰ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਮੰਦਰ ਲੀਲਾ ਵਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾ ਦੇ ਬੱਚੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਗ ਰਚਾ ਕੇ ਲੀਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂਂ ਪੰਡਿਤ ਆ ਕੇ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦਾ ਹੈ,ਫਿਰ ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਸਲੋਕ ਪੜਦਾ ਹੈ।
ਔਲਖ ਰਾਸਧਾਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਖੇਡ ਵਿਧੀਆਂ ਦਸਦਾ ਹੈ 1.ਰਾਸ ਰੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੀਲਾ ਖੇਡਣ ਉਹ ਸ਼ੈਲੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਕ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾਰਾਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਵ੍ਰਿਲਾਪ ਕਰਨਾ ਹੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ।
ਡਾ.ਦਸਰਥ ਓਝਾ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ ਦਾ ਉਦਭਵ ਹੀ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ ਰਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੱਜਣਾ ਜਾਂ ਧੁਨੀ।
ਔਲਖਅਨੁਸਾਰ ਰਾਸ ਚੌਥੀ ਸਤਾਬਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੀਲਾ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ,ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਥੇ ਸਵਾਮੀ ਰਾਸ ਨਾਟਕ ਦੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਪੜਦਾ ਸੀ,ਨਾਚੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਔਲਖ ਇਸ ਵਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਲਿਖਤੀ ਹੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਜੁਲਾਹਾ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਵਿਗਾੜਦਾ ਸੀ,ਉਥੋਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਬਿਗੜਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਗਏ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਿਗਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਨੌਟੰਕੀ ਸਾਂਗ ਪ੍ਰੰਪਰਾ-ਸਾਂਗ ਨਾਟਕ ਦੀ ਲੌਕਿਕ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨੌਟੰਕੀ ਜਾਂ ਸਾਂਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕੲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਰੂੜ੍ਹੀ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਨੂੰ ਨੌਟੰਕੀ ਸਹਿਜਾਦੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਔਲਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲ ਲਾਉਣੀ,ਬੇਲਮਾ ਲਾਉਣੀ,ਪ੍ਰਿਆ ਲਾਉਣੀ,ਕੋਰੜਾ ਲਾਉਣੀ ਛੰਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਗ-ਔਲਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਆਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਜਾਂ "ਸਮਾਨ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ।
"ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਆਕਤੀਤਵ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਕੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਗ ਨਾਟਕ-ਔਲਖ ਅਨੁਸਾਰ -ਜਦੋਂਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ,ਪ੍ਰੇਮੀ,ਭਗਤ,ਡਾਕੂ ਜਾਂ ਅਸਾਧਾਰਣ ਵਿਆਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਝੀ ਬਝਾਈ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਰੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਾਂਗ ਨਾਟਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨਕਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਮੋਟੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ,ਮਸ਼ਕਰੀ,ਚੋਭ ਟਿੱਚਰ,ਵਿਅੰਗ ਜਾਂ ਵਾਸ਼ਨਾਮਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਘੱਗਰੀ ਜਾਂ ਤੀਰਕਮਾਨੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
"ਅਵਤਾਰਾਂ,ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਸਬੰਧੀ ਅਜਿਹਾ ਨਾਟਕ ਜਿਹੜਾ ਰੀਤੀਬੱਧ ਅਭਿਨੈ,ਸਾਂਗ,ਨ੍ਰਿਤ,ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਰੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਖੇਡਿਆ ਜਾਵੇ।
ਔਲਖ ਅਨੁਸਾਰ- ਉਹ ਲਿਖਤੀ ਜਾਂ ਅਲਿਖਤੀ ਨਾਟਕ ਜਿਹੜਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ ਰੰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾਵੇ।
ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲਾਦ ਲੀਲਾ, ਬਾਬਾ ਬਾਲਕ ਨਾਥ ਲੀਲਾ,ਬਾਲਮੀਕ ਲੀਲਾ,ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਲੀਲਾ ਆਦਿ।
ਸੀਮਾ ਪਰਿਹਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਔਰਈਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਠਾਕੁਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸ ਨੂੰ 1983 ਵਿੱਚ, 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਾਵਿਨ ਤੋਂ ਡਾਕੂ ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੁਸੁਮਾ ਨਿਆਨ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਡਾਕੂ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।
1986 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਡਾਕੂ ਨਿਰਭੈ ਸਿੰਘ ਗੁੱਜਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ 'ਚ ਲਾਲਾ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਪਰਿਹਾਰ ਉਸ ਦੇ ਗਿਰੋਹ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਿਹੰਦ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਚੰਬਲ ਨਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਾਂ, ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 29 ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 8 ਕਤਲ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਅਗਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਜਨਵਰੀ 2008 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲੋਕ ਜਨਸ਼ਕਤੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ।
ਪਰਿਹਾਰ ਫੂਲਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਇਕ ਡਕੈਤ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਆਗੂ ਸੀ।
2011 ਵਿੱਚ, ਪਰਿਹਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਰੋਕੂ ਸੰਗਠਨ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੁਰੱਪਸ਼ਨ ਈਰਾਡਿਕੇਸ਼ਨ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਿੰਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
1706 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੁੜ ਤੋਂਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।
1708 ਈ. ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੇਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਉਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਏਡੇ ਪਾਏ ਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਫਿਰ ਵਾਧਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਇੱਕ ਰਚਨਹਾਰ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸ਼ੁਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਲਗਪਗ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਧ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਰਿਣੀ ਹਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਘਾਲਣਾ ਤੇ ਯੋਜਨਾ-ਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕਤਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਣ ਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਚਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੱਚੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਿਖੇੜ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਦੀਵਤਾ ਦੇਣ ਲਈ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਡੰਕਨ ਗ੍ਰੀਨੀਲੀਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:- “ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਾਹਿੱਤਕ ਖ਼ੁਬਸੂਰਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਕ-ਰਸ ਅਨੁਭਵੀ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਹੋਵੇ।
” ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿਂਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰਂਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਈ ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਮਾਪਦੰਡ ਪ੍ਰਚਿਲਤ ਸਨ ’ ਪ੍ਰੋ. ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ “ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਗੌਰਵਮਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ, ਉੱਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਨਾਥ-ਬਾਣੀ, ਪੱਵਿਤਰ ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਬੜਾ ਜੀਵੰਤ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਿਧਰੇ ਗਾਥਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਵੀ ਹੈ, ਜੇ ਮੱਧ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸਾਵਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ - ਭਿੰਨ ਰੰਗ ਦੇਖਣੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਸ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿੱਚ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਟਰੰਪ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਬੋਲੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਤ ਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਤਨੀ ਇਹ ਉੱਪਰੋਂ ਸਰਲ ਸਾਦੀ ਹੈ, ਉੱਤਨੀ ਹੀ ਇਹ ਭਾਵਪੂਰਿਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ’ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਸੈਮੇਟਿਕ ਬੋਲੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਾਣੀਕਾਰ ਰਹੇ, ਓਹਨਾ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸਰਲ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੀ, ਨਮੂਨਾ:
ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਰਾਗਾਂ ਅਧੀਨ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਸਲੋਕ ਗਾਥਾ, ਫੁਨਹੇ, ਚਉਬਲੇ, ਸਲੋਕ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦ, ਸਵੈਯੇ, ਸਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕ, ਸਲੋਕ ਮਹਿਲਾ 1, ਮੁੰਦਾਵਣੀ ਅਤੇ ਰਾਗਮਾਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ‘ਮੰਤਰ’ ਦਾ ਨਿਰੁਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ ਹੈ, ‘ਜੋ ਮਨਨ ਕਰੀਏ’ ਉਹ ਮੰਤਰ ਹੈ।
ਮੰਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਸਮੁੱਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਪਰਮ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਜਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੋਇਆ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਤਰ ਜਾਂ ਆਧਾਰ—ਮੂਲ ਮੰਤਰ।
ਸੋ ਦਰੁ ਨਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਜੁੱਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਨਾਂ ਵੀ ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸੋਹਲੇ ਚੌਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੁਕ ਵਿਚੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ‘ਸੋ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹਰਿ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰੰਜਨੁ ਹਰਿ ਅਗਮਾ ਅਗਮ ਅਪਾਰਾ’ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਤਾ, ਘਟ ਘਟ ਵਾਸੀ. ਬੇਅੰਤ, ਅੰਤਰਜਾਮੀ, ਸਵਰਗ, ਅਪਰੰਪਾਰ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਉੱਥੇ ਉਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਦੀਆਂ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ, ‘ਸੁਖਮਨੀ’, ਜਾਂ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਵਿਚ।
ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ, ਮਾਝ ਰਾਗੁ, ਆਸਾ ਰਾਗੁ, ਗੂਜਰੀ ਰਾਗੁ, ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗੁ, ਬਿਹਾਗੜਾ ਰਾਗੁ, ਵਡਹੰਸੁ ਰਾਗੁ, ਸੋਰਠਿ ਰਾਗੁ, ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗੁ, ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗੁ, ਟੋਡੀ ਰਾਗੁ, ਬੈਰਾੜੀ ਰਾਗੁ, ਤਿਲੰਗ ਰਾਗੁ, ਸੂਹੀ ਰਾਗੁ, ਬਿਲਾਵਲੁ ਰਾਗੁ, ਗੌਂਡ ਰਾਗੁ, ਰਾਮਕਲੀ ਰਾਗੁ, ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ ਰਾਗੁ, ਮਾਰੂ ਰਾਗੁ, ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗੁ, ਕੇਦਾਰਾ ਰਾਗੁ, ਮਲ੍ਹਾਰ ਰਾਗੁ, ਕਾਨੜਾ ਰਾਗੁ, ਰਾਗੁ ਕਲਿਆਨ, ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗੁ।
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ: - ਆਰਤੀ, ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਅੰਜਲੀਆਂ, ਸੋਹਿਲਾ, ਸੁਚਜੀ, ਕੁਚਜੀ, ਕਰਹਲੇ, ਰੁਤੀ, ਘੋੜੀਆਂ, ਬਾਰਾਂ ਮਾਹ, ਪੱਟੀ, ਪਹਿਰੇ, ਥਿਤੀ, ਦਿਨ ਰੈਣ, ਸੱਤ-ਵਾਰਾ, ਗਾਥਾ, ਛਿੰਝ, ਬਿਰਹੜੇ, ਲਾਵਾਂ, ਡੱਖਣੇ ਅਦਿ ਸਾਮਿਲ ਸਨ।
ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਸੱਦ, ਕਾਫ਼ੀ, ਬਾਵਨਅੱਖਰੀ, ਵਾਰ, ਪੌੜੀ, ਛੰਤ, ਨੀਸਾਣ ਅਤੇ ਛਕਾਂ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜੋ ਬਾਣੀਆਂ ਕਿਸੇ ਰਾਗ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰਾਗ ਬੱਧ ਬਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਬੱਧ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਬੱਧ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬਾਣੀਆਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ।
ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਬਾਣੀਆਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ, ਵੀਭਤਸ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਰੌਦਰ ਰਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿਚ, ਉਪਮਾਂ, ਰੂਪਕ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਤ,ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ, ਯਮਕ ਵਰਣ ਯਗ ਹਨ।
ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਬਦ ਅਲੰਕਾਰ, ਅਰਥ ਅਲੰਕਾਰ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਲੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚੋਂ ਕੀਤੇ ਦਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚ ਸਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਹਰੇਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਗਣਿਤਿਕ ਸਪੇਸਾਂ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਪਦਕ੍ਰਮ ਸਮੱਸਿਆ ਰਚਦੀਆਂ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ, ਇੱਕ ਸਪੇਸ ਕਿਸੇ ਪੇਰੈਂਟ ਸਪੇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸਮਾ ਕੇ ਰੱਖ ਰੱਖਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਸਪੇਸਾਂ, ਨੌਰਮਡ ਵੈਕਟਰ ਸਪੇਸਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ, ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਸਪੇਸ ਉੱਤੇ ਇੰਝ ਇੱਕ ਨੌਰਮ ਇੰਡਿਊਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ:
ਜਿੱਥੇ ਦੋਹਰੀਆਂ ਖੜਵੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਨੌਰਮ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨਰ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਨੂੰ ਐਂਗਲ ਬ੍ਰੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗਣਿਤ ਅੰਦਰ, ਸਪੇਸ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਜੋੜੀ ਗਈ ਬਣਤਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜੋਕਾ ਗਣਿਤ ਸਪੇਸ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਣਿਤ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਜਯੋਤਸਨਾ ਨੇ ਪੂਰਨ ਵਾਇਲਨਿਸਟ ਬਣਨ ਲਈ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੋਧ ਜਾਪੀ ਅਤੇ ਬੰਗਲੌਰ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਵਧੇਰੇ ਉੱਨਤ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਉਹ ਚੇਨੱਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ.ਐਸ. ਨਰਸਿਮਹਨ, ਇੱਕ ਸੋਲੋ ਵਾਇਲਨਿਸਟ, ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਇਲੈਯਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਸ ਨੇ ਰਾਇਲ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਮਿਊਜ਼ਿਕ, ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੇਡਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਲੰਡਨ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਡੌਕੂਮੈਂਟਰੀ , ਟੈਲੀ ਸੀਰੀਅਲਜ਼, ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਕੋਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਭੰਡਾਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸੰਗੀਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡਬਲਿਊ.ਓ.ਐਮ.ਏ.ਡੀ , ਰੈਡ ਵਾਇਲਨ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਕਲੀਵਲੈਂਡ ਸੰਗੀਤ ਉਤਸਵ, ਅਤੇ ਬੀ.ਬੀ.ਸੀ. ਪ੍ਰੌਮਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ।
ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਮਾਹਿਰ ਕੁੰਨਕੁਦੀ ਵੈਦਿਆਨਾਥਨ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਵਾਇਲਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਜਯੋਤਸਨਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਵਾਇਲਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਆਰ. ਕੇ. ਕੇਸ਼ਵਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਖਲਾਈ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ।
ਜਯੋਤਸਨਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਕੈਰੀਅਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਡਾਕਟਰ ਐਮ. ਬਾਲਾਮੁਰਲੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਕਾਦਰੀ ਗੋਪਾਲਨਾਥ, ਚਿੱਤਰਵੀਨਾ ਰਵੀਕੀਰਨ, ਰੰਜਨੀ-ਗਾਇਤਰੀ, ਸੁਧਾ ਰਾਗੁਨਾਥਨ, ਜਯੰਤੀ ਕੁਮਰੇਸ਼, ਸੰਜੇ ਸੁਬ੍ਰਾਹਮਣਯਨ, ਨਿਤਿਆਸ੍ਰੀ ਮਹਾਦੇਵਨ, ਆਰ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤਨ ਅਤੇ ਅਰੁਣਾ ਸਯਰਾਮ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਜਯੋਤਸਨਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਨਾਟਿਕ ਗਾਇਕਾਂ ਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਇਹ ਕੋਚਿੰਗ ਦਾ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਛੇ ਘੰਟੇ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਜਯੋਤਸਨਾ ਜੈਜ਼ ਅਤੇ ਫਿਊਜ਼ਨ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਊਜ਼ਨ ਡਰੀਮਜ਼ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟ੍ਰੈਪ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਸਾਈਮਨ ਥੈਕਰ, ਅਤੇ ਫਲੇਮੇਨਕੋ/ਜੈਜ਼ ਦੇ ਗਿਟਾਰਿਸਟ ਐਡੁਆਰਡੋ ਨਿਏਬਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਫੈਡੋ ਸੈਕਸੋਫੋਨਿਸਟ ਰੀਓ ਕਿਆਓ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜਯੋਤਸਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਗੀਤ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ, ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਹਾਮਸਾਲੇਖਾ ਅਤੇ ਇਲਾਯਾਰਾਜਾ ਵਰਗੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਹੇਠ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਜਯੋਤਸਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਦਾ ਜਨਮ ਇੱਕ ਆਂਧਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲੌਰ, ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਰਤਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾੰਤ, ਇੱਕ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ।
2012 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਲੰਡਨ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਟਸ ਫੈਸਟੀਵਲ, ਕਾਰਨਾਟਿਕ, ਫਿਊਜ਼ਨ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਲਕਨ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਈਪ੍ਰਸ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।
ਜਯੋਤਸਨਾ ਨੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਲਿਵਰਪੂਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਵਾਇਲਨ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤਕਨੀਕਾਂ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁਨਾਈਟਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ।
ਜਯੋਤਸਨਾ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਾਇਲਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਕਰਨਾਟਕ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਥਿਕਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕੈਮਰਾ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਖੁਦ ਇੱਕ ਸ਼ੁਕੀਨ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿੱਚਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ।
2003 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਭਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕੇਓਲਾਦੇਓ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ।
ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਕੰਮ ਹੁਨਰਮੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਓਖਲਾ ਬਰਡ ਸੈੰਕਚੂਰੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਰੁਚੀ ਵਜੋਂ ਵਾਈਲਡ ਲਾਈਫ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਕੀਨੀਆ ਅਤੇ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਾਰਕਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਣ ਦੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਸਤੰਬਰ 2005 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ "ਸਾਫ਼ ਗੰਗਾ ਮੁਹਿੰਮ" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
2007 ਵਿੱਚ, ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਲਾਨਾ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਖਿੱਚੀਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਸਨ।
"ਬਰਡਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ" ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ 20 ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਰਤ ਸੀ।
ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਨ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ 'ਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਉਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਫ੍ਰੀਲੈਂਸ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ "ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਸ ਕੋਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਐਮ ਬੀ ਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਰਥਿਕਾ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਆਰਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ਪੁਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੁਏਟ ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜੇਤੂ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਜ਼ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਬੈਕਸਟੇਜ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨਗੇ।
2007 ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਅਣਉਪਲਬਧਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਖੁਦ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਧਿਆਪਿਕਾ ਹੈ ਅਤੇ "ਪ੍ਰੇਰਣਾਤਮਕ ਬੁਲਾਰਾ" ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਅਧਿਆਪਿਕ ਹੈ ਅਤੇ 1995 ਦੇ ਲਗਭਗ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਵਰਲਡ ਸਪ੍ਰਿਚੁਅਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਹੈ।
ਬੀਕੇ ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅੰਗ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
2017 ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਘ ਦੀ ਸਦਭਾਵਨਾ ਰਾਜਦੂਤ ਵਜੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸਨੇ 1994 ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਗ੍ਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਤੌਰ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲਿਸਟ ਕੀਤੀ।
2007 ਵਿੱਚ, ਆਸਥਾ ਚੈਨਲ ਲਈ ਇੱਕ ਪੇ-ਟੂ-ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਅਵੇਨਿੰਗ ਵਿਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਜ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੀਕੇ ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਦੀ ਸਹਿ-ਹੋਸਟ ਕਾਨੂ ਪ੍ਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਇੰਟਰਵਿਊ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਸ਼ਿਵਾਨੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਕੋਰਸਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਨਤਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਰੇਸ਼ ਓਬਰਾਏ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਟੀਵੀ ਲੜੀ 2015 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈਪੀਨੇਸ ਅਨਲਿਮਟਿਡ: ਅਵੇਨਿੰਗ ਵਿਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਮਾਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲੀ ਗਈ ਸੀ।
ਲੋਕ ਤੱਤ ਕਿਸੇ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ, ਮਨੌਤਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਉਹ ਅੰਕੁਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂੜ੍ਹੀ ਉੱਤੇ ਉਸ ਜਾਤੀ ਦੀ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਸਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਉਹ ਪੈਟਰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਸਹਿਜ ਅਨੁਭਵ ਫੁਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ ਤੱਤ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਪਜੇ ਹਨ।
ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਰੱਖੜੀ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਦੀ ਰੀਤ ਇਸਦਾ ਮੁੱਢ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ, ਇਹ ਲੋਕ ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਵੈਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰੀਤ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਿਕ ਸੰਕਲਪ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਜੋ ਵੀਰ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਕਿਸੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੂਲ ਵਸਤੂਆਂ ਅਥਵਾ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਕਲਪਨਾ, ਸਹਿਜ ਕਲਾ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੋ ਸਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿੱਧਰੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਤੱਤ ਐਨਾ ਉੱਭਰਰਵਾਂ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਗੁਰਮਤਿ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਉਹ ਜੁੜੇ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਸੀ ਤੇ ਉਸਦਾ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਲਹੂ ਮਾਸ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ।
ਜੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਨਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਵਿਰਤੀ ਦਾ ਅਭਿਵਿਅੰਜਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ਲੋਕ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਜੋੜਨਾ ਤੇ ਚਰਨ ਧੂੜ ਨੂੰ ਮਸਤਕ ਲਗਾਉਣਾ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਲੋਕ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੂਪ ਤੇ ਵਸਤੂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਤੱਤ ਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ ਰਸੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕਲਾ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਕਬੀਲਾ ਬਿਰਤੀ ਸਮੇਂ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਭੱਟ ਉਸ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਸੂਰਮਿਆਂ ਤੇ ਕਰਮਯੋਗੀਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਰਚਕੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਕਬੀਲਾ ਭਾਵਨਾ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ ਕਾਇਮ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸੇ ਭੱਟਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵੱਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦਾ ਉੱਥਾਨ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਧਾਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਕਵੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੁਤੇਸਿੱਧ ਉਪਰਲੇ ਨਛਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਰਦੀ ਹੈ।
ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਵਿ ਨਾਲੋਂ।
ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਥਾਨਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਆਪਣਾ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਕਥਾਨਕ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋੜਕੇ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਲੰਮਾ ਕਰਦੇ ਕਦੇ ਘਟਾਕੇ ਸੰਜਮ-ਬਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸੱਸੂ ਪੁਨੂੰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਤੱਥ ਤੇ ਮਿੱਥ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਬਾਰੇ ਚਰਚੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤ ਦੰਦ ਕਥਾਵਾਂ ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ, ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ, ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਰਹੱਸ ਖੁੱਲਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਠੇਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਚਰਜ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਟੇ ਨਿੱਕਲਦੇ ਹਨ।
ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ ਇਸੇ ਭਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਕਥਾ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਥ ਤੋਂ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਹੋਕੇ ਦੰਦ ਕਥਾ ਬਣੀ ਹੈ।
ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ ਦੀ ਕਥਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਚੰਨ ਮਿੱਥ ਹੈ ਜੋ ਚੰਨ ਦੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਦੀ ਲੋਕ-ਕਲਪਨਾ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੀ ਨਕਲ ਹੈ।
ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਚੰਨ ਦੇ ਵਧਣ ਘਟਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਥਾ ਕਦੇ ਦੇਵ-ਕਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੰਨ ਪੂਜਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿੱਤ ਰਹੀ।
ਸੱਸੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚੰਨ ਤੇ ਪੁਨੂੰ ਪੁੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ।
ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਮ-ਮਿੱਥ ਨੇ ਦਸਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੱਸੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਕ ਮਿੱਥ ਦੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਵਤਾਰ ਬਾਣੀ ਹੇਠ ਅੰਕਿਤ ਹੈ।
ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੋਮ ਮਿੱਥ ਦਾ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਸਮਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਇਸ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਜਾਤੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਜਾਤੀ ਦੇ ਚਿਹਨ, ਚਰਿੱਤ੍ਰ, ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ-ਪਸਾਰ, ਸਾਮੂਹਿਕ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਆਦਰਸ਼, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚੋਂ ਉਭਰਦੇ ਹਨ।
ਜਾਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਾਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੋਟਿਫ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਗੌਰਵ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਟਿਫਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਾਮੂਹਿਕ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲੋਕ ਧਾਰਾਈ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੀ ਸਾਮੂਹਿਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਉਪਰ ਲੋਕ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਵਿਤਰੀਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਤਾਂਘ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜਿਹੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਪੌਰਾਣਿਕ ਤੇ ਮਿਥੀਕਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਟੂਣਾ ਸੰਕਲਪ, ਆਤਮ ਸੀਲ ਚਿੰਤਨ, ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਿਕ ਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਘਣੇ ਤੱਤ ਬਣਕੇ ਫੈਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਪੱਖ ਪਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
ਜੋ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾਰ ਮਨੋ ਭਾਵਨਾ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੇ ਸਿਰਜਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਘਣੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਬਿੰਬ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਭਾ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਲੋਕ ਧਾਰਾਈ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾ ਮੋਟਿਫ਼ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਾਰਾ ਦੇ ਤੱਤ ਰੂੜੀਆਂ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਹਨ।
ਤੱਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸ਼ਰੀਰ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੈਵੀ ਅੰਸ਼, ਮਿੱਥਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਲਦਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਖੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਰ ਮਿੱਥਕ ਤੱਤ ਇਤਨਾ ਸੂਖਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚਲਾ ਇਹੋ ਮਿੱਥਕ ਸਾਖੀ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਆਲੋਕਿਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਖੀ ਲੋਕ ਮਨ ਦੀ ਹੀ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤਿਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ।