polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਜਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਉਦੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਨੇ ਮਈ 1871 ਵਿੱਚ ਹੋਟਲ ਦਿ ਵਿਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੁਰਾਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, "ਮਾ ਡਬਲ ਵੀ", ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਫੰਡ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਈ 100,000 ਫ੍ਰੈਂਕ ਦੀ ਰਕਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅਕਸਰ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਬੱਚੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪੀਸਾ ਵਿੱਚ "ਅਣਜਾਣ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਏ ਜੋ ਕਿ ਰਹੱਸਮਈ ਹੈ।
" ਫਰਵਰੀ 1914 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਜਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਡਾਰਡ ਬਰਨਹਾਰਟ ਉਸ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ ਪਿਤਾ ਸੀ।
21 ਮਈ 1856 ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬਪਤਿਸਮਾ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ "ਐਡਵਰਡ ਬਰਨਹਾਰਟ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਲੇ ਹਾਵਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੁਡੀਥ ਵੈਨ ਹਾਰਡ, ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਬਰਨਹਾਰਟ ਨੇ 1870 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਯੂਰੋਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ੳਸਦੀ ਮੰਗ ਹੋਣ ਲਗੀ।
ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਰੈਂਚ ਪਲੇਅ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਡੂਮਜ਼ ਦੁਆਰਾ "ਲਾ ਡੇਮ ਔਕਸ ਕੈਮਿਲਿਅਸ, ਵਿਕਟਰ ਹਿਊਗੋ ਦੁਆਰਾ ਫਿਲਜ਼, ਰੁਏ ਬਲਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਅਨ ਸਾਰਡੋ ਦੁਆਰਾ ਲਾ ਟੋਸਕਾ, ਫੇਡੋਰਾ ਅਤੇ ਐਡਮੰਡ ਰੋਸਟੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਲ'ਇਗਲੋਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਰੋਸਟੈਂਡ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਪੋਜ਼ ਦੀ ਰਾਣੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ" ਕਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿਊਗੋ ਨੇ ਉਸ ਦੀ "ਸੁਨਹਿਰੀ ਆਵਾਜ਼" ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਥੀਏਟਰਿਕ ਟੂਰ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਮੋਸ਼ਨ ਪਿਕਚਰ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਮਵਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਉਹ ਜੂਡਿਥ ਬਰਨਾਰਡ ਦੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਧੀ ਸੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੂਲੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਯੂਲੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ), ਜੋ ਇੱਕ ਡੱਚ ਯਹੂਦੀ ਸੀ ਜੋ ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਉੱਚ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਗ੍ਰਾਹਕ ਵਾਲੀ ਰਖੇਲ ਸੀ।
ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੇ ਹਾਵਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਪਾਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਰਨਹਾਰਟ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕੈਥੋਲਿਕ ਵਜੋਂ ਬਪਤਿਸਮਾ ਅਪਨਾਵੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਅਕਸਰ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵੇਖਦੀ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਬਰਨਹਾਰਟ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਨੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਸ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ, ਫਿਰ ਪੈਰਿਸ ਉਪਨਗਰ ਨਿਊਲੀ-ਸੁਰ-ਸੀਨ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਟੇਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ।
ਹੇਲੇਨ ਟੀਅਰਚੈਂਟ ਦੀ ਇੱਕ ਹਾਲੀਆ ਜੀਵਨੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਡੀ ਮੋਰੇਲ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਜਵਾਨ ਆਦਮੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਲੇ ਹਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀ ਸਨ।
ਬਰਨਹਾਰਟ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੇ ਹਾਵਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਵਾਨ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਅਪਾਰਟਮੈਂਟ ਅੱਗ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਪ੍ਰਮਾਣ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਵੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਹਾਰ ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਜੀ ਬਚੈਨੀ ਸਾਰੇ ਹੱਦਾਂ ਬੰਨੇ ਟੱਪ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਫਿਰ ਏਸ ਬੇਚੈਨੀ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਲਿਓਨ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਤੋਂ ਚਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਰ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੋਣਿਆਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ।
1834 ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਦੂਜੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਜਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਜਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਉਛਾਲ ਬਣਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਮਾਲਾਮਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ।
ਮਾਲਿਕਾਂ ਨੇ ਉਜਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਭਾਰੀ ਉੱਚ ਉਛਾਲ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵਜੋਂ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਜਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਥੋਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਜਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖੂਨੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਲਗਪਗ 10,000 ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਜਾਂ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਪੈਰਿਸ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਮੱਧ ਵਰਗ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਰਾਜੀ ਗਣਰਾਜ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਗ ਪੈਰਿਸ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਰਜ ਤੇ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਖੁਦ-ਮੁਖਤਾਰ ਰਾਜ ਦੀ ਸੀ।
ਲੇਕਿਨ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰ ਪੈਰਿਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ।
ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੀਤੇ ਜੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਆਰਥਿਕ ਪਰਬੰਧ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧੂਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਲੋਕਰਾਜੀ ਗਣਰਾਜ ਲਈ ਅਪੀਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਸੀ।
ਪੈਰਿਸ ਕਮਿਊਨ ਜਾਂ ਚੌਥੀ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ ਜਿਸਨੇ 28 ਮਾਰਚ 1871 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਪੈਰਿਸ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਚਲਾਈ ਸੀ।
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕੌਂਸਲ ਵਜੋਂ ਚੁਣੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਜਲਦ ਹੀ ਕਮਿਊਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਡਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਯੁਗ ਦੌਰਾਨ ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੋਰਟ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਨਵੀਨੀਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਤ ਅਤੇ ਹੀਰੇ ਲਈ ਮੋਹਰੀ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
19 ਵੀਂ ਅਤੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਵੇਂ ਇਲਾਕੇ ਅਤੇ ਉਪਨਗਰਾਂ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਗਈ।
ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਦੀ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ 19 ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਾਈਨ ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ 'ਤੇ ਹੈ।
ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਦੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦੁਆਰਾ 1921 ਵਿੱਚ ਸਲੋਟਨ ਦੀ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਿੱਸਾ ਸਲੋਟਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੈ।
ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਜਾਂ ਐਮਸਟਰਡੈਮ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੰਦਸਤੱਦ ਦਾ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਯੂਰਪ ਦਾ 70 ਲੱਖ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਹੁ-ਨਗਰੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ।
ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿਸ਼ਵ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਟਾਕ ਐਕਸਚੇਂਜ, ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਸਟਾਰਟ ਐਕਸਚੇਜ਼, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਹਿਰਾਂ, ਰਿਜਕਸਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਵੈਨ ਗੌਗ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਸਟੈਡੇਲਿਜਕ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਹਰਿਮੇਟ ਅਮਸਤੱਰਦਮ, ਐਨੇ ਫਰੈਂਕ ਹਾਊਸ, ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ, ਇਸਦੇ ਰੈਡ-ਲਾਈਟ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕਈ ਕੈਨਾਬਿਸ ਦੀਆਂ ਕਾਫੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਾਲਾਨਾ 5 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੈਲਾਨੀ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਡਚ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਇਹ ਆਪਣਾ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 500 ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੱਤ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਿਪਸ, ਅਜ਼ੋਨੋਬੈੱਲ, ਟੋਮਟੌਮ ਅਤੇ ਆਈਐਨਜੀ ਗਰੁੱਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਯੂਰਪੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਬਰ, ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਅਤੇ ਟੈੱਸਲਾ।
ਨੀਦਰਲੈਂਡਜ਼ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿੱਤੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ, ਅਮਸਤੱਰਦਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਧਿਐਨ ਗਰੁੱਪ ਦੁਆਰਾ ਅਲਫ਼ਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲਾਂਸ ਨਾਇਕ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਗਾਇਕ ਕੁਲਦੀਪ ਮਾਣਕ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰ ਅਲਬੇਲ ਬਰਾੜ ਦੀ ਕਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਛੱਡੀਏ ਨਾ ਵੈਰੀ ਨੂੰ, ਕੁੱਖ ਤਾਂ ਸੁਲੱਖਣੀ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਲੰਘਿਆ ਵੇਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਗਾਇਕ ਗੀਤਕਾਰ ਇਕਬਾਲ ਪੰਜੂ, ਤਾਰਾ ਬਰਾੜ ਦਿਓਣ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਕਾਲਾ ਮੁਟਿਆਰ, ਉੱਘੀ ਕਵਿੱਤਰੀ ਕਰਮਜੀਤ ਕੰਮੋ ਦਿਓਣ ਵਾਸੀ ਹਨ।
ਬੀਬੀ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਦਿਉਣ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸੜਕ ਤੋਂ ਇਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਵਾਂ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੈ।
ਮਹਿਮਾ ਸਰਜਾ ,ਭਗਵਾਨਾ ਮਹਿਮਾ ,ਬੁਰਜ ਮਹਿਮਾ , ਬਹਿਮਣ ਦੀਵਾਨਾ, ਬੁਲਾਡੇਵਾਲਾ, ਸਿਵੀਆਂ ਪਿੰਡ ਗੁਆਂਡੀ ਹਨ।
ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋਢੀ ਬਾਬਾ ਭੰਗੂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਦਿਉਣ ਅਤੇ ਜਿਉਣ ਸਨ ਜਿਓਣ ਬੇ ਔਲਾਦਾ ਸੀ।
ਦਿਉਣ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਹਰਦਿੱਤਾ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਰਾਮੂੰ, ਫਤੂਹੀ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਰੂਪਾ ਸਨ।
ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮਿਰਜ਼ਾ, ਰਾਮੂੰ ,ਹਰਦਿੱਤਾ, ਰੂਪਾ ਪੱਤੀ, ਰਾਊ ਠੁਲਾ ਹਨ।
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਦਿਓਣ ਬਠਿੰਡਾ ,ਫਾਰਮੇਸੀ ਕਾਲਜ, ਮਾਲਵਾ ਕਾਲਜ ,ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਦਿਉਣ, ਪੰਜ ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਸੈਂਟਰ, ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਗਰੁੱਪ ਆਫ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਸ਼ਨਜ਼ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਛੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਹਿਬ ,ਬਾਬਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਅਤੇ ਵਾਲਮੀਕ ਮੰਦਰ,ਜੌੜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਸਿੱਧ ਤਿਲਕ ਰਾਓ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬਰਮਾ , ਡੇਰਾ ਜਲਾਲ, ਬਾਬਾ ਨਾਥਾ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਮਾਤਾ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਲੀ ਦੇ ਮੰਦਿਰ ਹਨ।
ਕਬੱਡੀ ਖਿਡਾਰੀ ਬਲਜਿੰਦਰ ਬਚੀ ਤੇ ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਕਿੰਦਾ, ਸੁਖਦੇਵ ਸੁੱਖਾ, ਜਸਵੀਰ ਬਿੱਲੀ,ਬਲਜੀਤ ਬੀਤਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਾਰਡੀ ਨੇ ਕਈ ਲਘੂ ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹਿਯੋਗਾਤਮਕ ਨਾਵਲ, ਦ ਸਪੈਕਟਰ ਆਫ ਦ ਰੀਅਲ ਵੀ ਲਿਖਿਆ।
ਇੱਕ ਅਤੇ ਲਘੂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ, ਉੱਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਏ ਚੇਂਜਡ ਮੈਨ ਐਂਡ ਅਦਰ ਟੇਲਜ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ 24 - ਖੰਡ ਵੇਸੇਕਸ ਸੰਸਕਰਣ ਅਤੇ 37 - ਖੰਡ ਮੇਲਸਟਾਕ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਵਿੱਤੀ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਟੈੱਸ ਆਫ਼ ਦੀ ਡਰਬਰਵਿਲ ਅਤੇ 'ਫਾਰ ਫ੍ਰਾਮ ਦ ਮੈਡਿੰਗ ਕ੍ਰਾਊਡ' ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਅਰਜਿਤ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਨਾਵਲ ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ, ਵੇਸੇਕਸ ਦੀ ਅੱਧ-ਕਾਲਪਨਿਕ ਭੂਮੀ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਜਨੂੰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਤਰਸਯੋਗ ਪਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਲ ਦੇ ਤੱਤ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲੌਕਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖਿੱਚ।
ਹਾਰਡੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਲਘੂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ:
ਅਵੇਸਤਾ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 200 ਈ ਤੱਕ ਕਾਲਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਬਪ੍ਰਥਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪੰਜ ਹੈ।
ਅਵੇਸਤਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਹੀ ਮੂਲ ਗਰੰਥ ਹਨ ਜੋ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਭਗਤੀਸੂਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਿਤ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਾਲਪਨਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿਆਦਾ ਆਰਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਕਵਿਓਂਤ , ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਿੰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਗੂੜ੍ਹ ਆਤਮਕ ਰਹਸ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਨਾ ਹੋਕੇ ਵਿਅਕਤੀਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕਰੂਪਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਸ਼ਾ ਦੀਚੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਚਾਹੁਣ ਯੋਗ ਆਸ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਹਰਸ਼, ਦੁੱਖ, ਡਰ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਤ ਅਨੁਆਈਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪੈਗੰਬਰ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਨਿਰੋਧ ਕਰ ਸਾਤਵਿਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਅਵਸ਼ਭਾਵੀ ਹੈ।
ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਯਸਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 72 ਅਧਿਆਏ ਹਨ ਜੋ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੇ 72 ਸੂਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।
ਕੁਸ਼ਤੀ ਕਮਰਬੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਇੱਕ ਜਰਥੁਸਤਰ ਮਤਾਵਲੰਬੀ ਸੂਦਰ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰ ਕੁੜਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧਾਰਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਬਾਹਰਲਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।
ਯਸਨ ਉਤਸਵ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਪੂਜਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸਪਾਰਦ ਨਾਮਕ 23 ਅਧਿਆਏ ਦਾ ਗਰੰਥ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 23 ਯਸ਼ਤਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਡਿਆਈ ਦੇ ਗਾਣ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਅਹੁਮਰਜਦ ਅਤੇ ਅਮੇਸ਼ - ਸਪੇਂਤ, ਜੋ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਰੱਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜਤਾ, ਪੂਜਣਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਮੇਸ਼ ਸਪੇਂਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਨ।
ਅਵੇਸਤਾ ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੈ।
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ 21 ਪਾਰੇ ਸਨ ਜੋ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਚਮੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁਨਹਰੇ ਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਅਵੇਸਤਾ ਕਾਲ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੇਂਦੀਡਾਡ ਜਾਂ ਵਿਦੇਵੋ ਦਾਤ ਦਾ ਚਰਚਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਹ ਕਨੂੰਨ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 22 ਫਰਗਰਦ ਜਾਂ ਅਧਿਆਏ ਹਨ।
ਬੋਯਾਰ, ਲੋਕ, ਕਿਸਾਨ, ਨਿਰੀਖਕ, ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸੇਵਕ, ਮੇਹਮਾਨ, ਇੱਕ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪੁਜਾਰੀ, ਇੱਕ ਪੋਲਿਸ਼ ਨੋਬਲ, ਇੱਕ ਕਵੀ, ਇੱਕ ਬੇਵਕੂਫ, ਇੱਕ ਭਿਖਾਰੀ, ਸੱਜਣਲੋਕ, ਗਾਰਡ, ਸੈਨਿਕ, ਔਰਤਾਂ, ਇੱਕ ਸੱਜਣ, ਲੜਕੇ, ਨੌਕਰ
ਬੋਰਿਸ ਗੋਦੂਨੋਵ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਅਲੈਗਜ਼ੈਂਡਰ ਪੁਸ਼ਕਿਨ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ 25 ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਗਰਭਪਾਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਸੰਚਾਰ ਗਰਭਪਾਤ ਅਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,
ਇੱਥੇ ਜੰਗਮ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਪਰਦਾਇ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਤੋਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸ਼ਿਵ-ਪਾਰਵਤੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਮੌਕੇ ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਪੁਰੋਹਿਤ ਜੰਗਮ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਸ਼ਿਵ ਵਿਆਹ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸੰਪਰਦਾਇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਜੰਗਮ ਸੁਆਮੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ ਹਿੱਤ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੰਤਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਗਮ ਦੁਆਰਾ ਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਿਭਿੰਨ ਮੰਦਰਾਂ, ਮੱਠਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਏ ਹਨ।
ਏਕ ਮੂਰਤੀ ਸਤ੍ਰੀਯੋ ਭਾਗਾ ਗੁਰੂ ਲਿੰਗਮ ਤੋਂ ਜੰਗਮ ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਸ਼ਿਵ ਚੈਤੰਨਯ ਦੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜੰਗਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਨ ਸਹਿਤ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਰਥਾਤ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਭੇਦ ਬੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਆਤਮ ਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ੈਵ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਰੂਪ ਗਮਨਾਗਮਨ-ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਮਹਾਪੁਰਖ ਹੀ ਜੰਗਮ ਹਨ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਬਦ ਜਾਤੀਸੂਚਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਮ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜਾਤੀ ਦਾ ਹੀ ਵਾਚਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੰਗਮ ਦਾ ਅਰਥ ਗਤੀਮਾਨ ਅਰਥਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਅਰਥ ਵੀ ਜੰਗਮ ਲਈ ਉਚਿਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਮ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਘਰ-ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵ ਤੱਤ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਕੇਦਾਰ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲੀਨ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪੜਪੋਤੇ ਰਾਜਾ ਜਨਮੇਜਯ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਭੂੰਈ ਦਾਨ ਤੇ ਤਾਮਰ ਪੱਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਜੰਗਮਵਾੜੀ ਮੱਠ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਮੱਲਿਕਾ ਅਰਜਨ ਜੰਗਮ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਨਰੇਸ਼ ਜੈ ਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਭੂੰਇ ਦਾ 1400 ਸਾਲਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜ ਪੱਤਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਿਆ ਹੈ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਮਾਂਯੂੰ ਨੇ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੁਨਾਰ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਜੰਗਮਵਾੜੀ ਮੱਠ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ 300 ਬਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਵੇਂ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਤਕ ਮੱਠ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਜੰਗਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੀਰ ਸ਼ੈਵ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ, ”ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿਖਾਏ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਚਾਰੇ ਵਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੰਨੇ ਗਏ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਂਦੇ ਹੋਏ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਿਤ ਅਮੁੱਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸ਼ਿਵ ਬਾਣੀ ਗਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਦਾਚਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਸੋਨਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਪਿੱਤਲ ਦੇ ਕਰਨਫੁੱਲ ਪਾਈ ਸੂਰਜ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸਰਪਮੁਕਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਮੋਰ ਪੱਖੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਕਲਗੀ ਜੰਗਮ ਸੁਆਮੀਆਂ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਭੇਸ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅਨੋਖੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਏਦਿਰਨੇ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਸੇਲੀਮੀਏ ਮਸਜਿਦ ਉਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੰਮ ਇਸਤਾਨਬੁਲ ਵਿਚਲੀ ਸੁਲੇਮਾਨ ਮਸਜਿਦ ਹੈ।
ਉਹ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੁਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਸਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ ਸਾਬਿਤ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਫ਼ਕਰ ਮਹਿਮੂਦ ਆਗ਼ਾ, ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਸਜਿਦ ਦਾ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।
ਉਸਨੂੰ ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ ਨਾਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ।
ਮਾਈਕਲਐਂਜਲੋ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰੋਮ ਵਿਚਲੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ ਬਾਸਿਲੀਕਾ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਇਸਤਾਨਬੁਲ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸਨੂੰ ਅਤੇ ਲਿਓਨਾਰਦੋ ਦਾ ਵਿੰਚੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 1502 ਅਤੇ 1505 ਵਿੱਚ ਉਸਮਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਭਾਗ ਬਾਬ ਆਲੀ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲਡਨ ਹਾਰਨ ਪੁਲ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮਿਮਾਰ ਸਿਨਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਪੱਥਰ-ਤਰਾਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੱਢਲੀ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਉਹ ਫੌਜੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਸਦੇ ਅਹੁਦੇ ਵਧਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਨਿਸਾਰੀ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਆਗ਼ਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜਾਨਿਸਾਰੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੋ ਗਿਆ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹੋਰ ਫੌਜੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਸਦਾਂ ਆਦਿ ਵੀ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਲਗਭਗ 50 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਹੀ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੇ ਇਮਾਰਤਸਾਜ਼ੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਨਤਕ ਬਣਤਰਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ।
ਉਸਦੇ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ 300 ਮੁੱਖ ਬਣਤਰਾਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਕੂਲ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਉਸਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਇਸਤਾਨਬੁਲ ਦੀ ਸੁਲਤਾਨ ਅਹਿਮਦ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਮੋਸਤਾਰ ਵਿਖੇ ਸਤਾਰੀ ਮੋਸਤ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਬੁੱਧ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੈ ,ਬਾਰ੍ਹੀਂ ਕੋਹੀਂ ਦੀਵਾ , ਅਤੇ ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਾਵਿ-ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਨ।
ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ੍ਹਿਆ ਕਵੀ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਤੇ ਪਰਖਣ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ: ਪ੍ਰਵਚਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਗਹਿਨ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2003 ਵਿੱਚ 'ਸਹਿ-ਚਿਂਤਨ' ਪੁਸਤਕ ਛਪੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਤਸਕੀਨ ਦੇ ਲੇਖ ਵੀ ਸਨ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ; ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਿਉਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਮੇਰਠ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ, ਨੌਜਵਾਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਲਹਿਰ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ ਤੇ: ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ ਤੇ ਸੁਭਾਸ਼ ਚੰਦਰ ਬੋਸ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਜਲੰਧਰ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
2017 ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ 'ਰੂਸੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ' ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੋਈ।
ਸਾਲ 2018 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਲਿਖੀ ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ 'ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ: ਵਿਅਕਤੀ ਯੁੱਗ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ' ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।
'ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਰਨ-ਮਿੱਟੀ' ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ।
ਉਹ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।
'ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬ' ਉਸ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਿਧਾਂਤਕੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦ, ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲੇਖ ਹਨ।
ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਉਹ ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ "ਦਫ਼ਤਰੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦ" ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਕਵੀ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਹੈ।
ਉਹ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਲਾ੍ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਸਥਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਲੈਕਚਰਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਯੂਨੀਅਨ, ਪਲਸ ਮੰਚ, ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਕੇਂਦਰ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਹਨ।
ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਲੇਖ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਅਤੇ ਜਾਦੂਈ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ, ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਦੀ ਟੈਗ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ‘ਪਿਘਲਦੇ-ਜੰਮਦੇ ਵੇਲਿਆਂ ਦੀ ਬਾਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਫ਼ੈਦ ਕੁੜਤੇ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਫ਼ੈਦ ਪਜਾਮੇ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਟਾਪੂ ’ਤੇ ਉਤਾਰਾ ਇਕ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਵਾਂਗ ਹੋਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਚੀਫ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਸਿਪਾਹੀ ਤੱਕ ਦਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਲੂਕ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਲੀਸ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵੜਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਗੱਲ ਨੇ ਡਾਕਟਰ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੀ ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀ?
ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕੱਟ ਰਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਸਹਿਤ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਲੱਕੜ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਰਾਂਡੇ ਦੀਆਂ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਥੰਮੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ)।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦਾ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਾਠ, ਕਥਾ, ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ।
ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਟੀਚਾ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਸਕੂਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਹੋਸਟਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਲਾਈ-ਕਢਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੋਕੇਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਇੰਜ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਕਈ ਸਕੂਲ ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਾਇਆ।
ਇਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਚਲਦੀ ਫਿਰਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਇੰਜ ਬੜੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪੋਰਟ ਬਲੇਅਰ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਓ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋਣ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੋਸਾਇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ’ ਛਪੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਤਖ਼ੱਲਸ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਛਪਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤ ਬਹੁਤ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ।
ਗਾਂਧੀ ਨਹਿਰੂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।
ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਦਮਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਕਰਨ, ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਸਾੜਨ, ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਹ ਵਪਾਰ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਮ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ, ਰੋਸ ਜਤਾਉਂਦੇ ਪਰ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੁੰਦਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਲੀਗ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਖਾ, ਆਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੇਵਾ ਸੰਮਤੀ ਗਠਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਮਨਾਉਣੇ, ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਕਰਾਉਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ।
ਖਿਝੇ ਹੋਏ ਜਪਾਨੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਲਾਸ ਲਈ ਕੋਰੀਆ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਟਾਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਜਪਾਨੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਆਖ਼ਰੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਜੋਂ ਜਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਆਗੂਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਭਾਸ਼ਣ ਰੇਡੀਓ ਪੀਨਾਂਗ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਜਪਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੋਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਠੱਪਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਲੜੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨੀ ਬੰਦੇ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਹੱਥ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪ ਚੀਫ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫ਼ਸਰ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਤੇਈ ਮਾਰਚ 1942 ਨੂੰ ਜਪਾਨੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵਿਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ।
ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੁਲਾਰਾ ਮਿਥ ਲਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮਿਲੇ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਪਾਨੀ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਏਸ਼ਿਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸੁਧਾਰਨ ਹਿਤ ਪਰਸਪਰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਠੀਕ ਲੱਗਾ।
ਮੀਟਿੰਗ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜਪਾਨੀ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਾਂਗ ਏਸ਼ੀਅਨ ਹਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨ।
ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲੰਮੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ।
ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਾਂਗੇ ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਥਾਲੀ ਵਿਚ ਪਰੋਸ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ।
’’ ਅਗਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਗਵਾਹ ਹਨ ਕਿ ਜਾਪਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਰੜਕਵੇਂ ਬੋਲ ਬਹੁਤ ਚੁੱਭੇ ਪਰ ਪੈਰ ਜਮਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੀਫ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫ਼ਸਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ, ਅਮਨ ਕਮੇਟੀ, ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਵਿਭਾਗ ਆਦਿ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੁਧਾਰਨ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਣਗੇ।
ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗੋਲਤੀਆਂ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ 1897 ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਚਾਚੇ ਅਤੇ ਦਾਦੀ ਨੇ ਪਾਲਿਆ, ਪੜ੍ਹਾਇਆ।
ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਪਰੰਤ ਇਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਡਸਕੇ ਵਿਖੇ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਕਾਚ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।
ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਸ ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ, ਡਿਬੇਟ ਅਤੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਸਕੂਲ ਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਯਸੂ ਮਸੀਹ ਦੀਆਂ ਦੁਖੀਆਂ ਦੁਖਿਆਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕਰੁਣਾ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਟੁੰਬਦੀਆਂ ਸਨ।
ਬਾਲਕ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਾ ਹੁੰਦਾ, ‘‘ਮੁੰਡਾ ਕਿਤੇ ਇਸਾਈ ਹੀ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ!’’ ਇਸੇ ਡਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਗਲੀਆਂ ਜਮਾਤਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਿਆਲਕੋਟ ’ਚ ਨਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਦੁਖੀਆਂ ਰੋਗੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਆਗਰੇ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰਵੱਈਆ ਬੜਾ ਜਟਿਲ ਭਾਂਤ ਦਾ ਸੀ।
ਪੇਸ਼ੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਖਰ ਦੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਅਤੇ ਆਦਰ ਕਰਦੇ।
ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ।
ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ।
ਵਿਹਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭੈਅ ਖਾਂਦੇ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਹਰ ਐਤਵਾਰੀ ਦੀਵਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦੂਰ ਨੇੜੇ ਦੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਜਾਂਦੇ।
ਦੂਜੀ ਆਲਮੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਜਦ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚਲੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅੰਡੇਮਾਨ ਨੂੰ ਜਪਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਾਰੇ ਅਮਲੇ ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਛੱਡ ਆਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜਿਊਣ-ਮਰਨ ਦੀ ਸਾਂਝ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਡਗਸ਼ਈ ਵਿਖੇ ਨਿਯੁਕਤ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਆਮਦ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
ਡਾਕਟਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸਗੋਂ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗਵਾਹੀ ਨਾ ਦਿੱਤੀ।
ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨੀ ਪਈ ਪਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਬਾਦਲਾ ਦੂਰ ਰੰਗੂਨ ਵਿਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਸਜ਼ਾ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੀਨੇ ਠੰਢ ਨਹੀਂ ਪਈ ਕਿਉਂਕਿ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਵਾਂਗ ਜੀਅ ਜਾਨ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਰੂਹਾਨੀ ਆਨੰਦ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ।
ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਏਨੀ ਕੁ ਸਖ਼ਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ।
ਆਖ਼ਰ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਜਾਸੂਸੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ 23 ਅਕਤੂਬਰ 1943 ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਸੈਲਿਊਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਇਕ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਤੌਰ ਚੀਫ ਮੈਡੀਕਲ ਅਫ਼ਸਰ ਚਾਰਜ ਸੀ।
ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜੁਰਮ ਕਬੂਲ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਕੀਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਪਰ ਕਦੀ ਹਾਏ ਹਾਏ, ਜਾਂ ਮਰ ਗਿਆ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਹ-ਹੇ-ਗੁਰੂ ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ।
ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਜਪਾਨ ਨੇ 1942 ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।
ਜਾਪਾਨੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਪੇਨਾਗ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਾ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਦੂਜਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅੰਤਿਮ ਲਹਿਰਾਂ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰਵਾਇਤੀ ਕਵਿਤਾਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤ-ਛੰਦ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੇ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਬਣਾਇਆ।
ਚਾਰ ਸਾਲ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰਕੇ 1919 ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਮੈਡੀਕਲ ਸਰਵਿਸਜ਼ ਤਹਿਤ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।