polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਭਗਵਾਨ ਤਥਾਗਤ ਨੇ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਆਰਿਆ ਅੰਬਾ ਕਹਿਕੇ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਧੰਮਸੰਘ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਭਿਕਸ਼ੁਣੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਯਸ਼ੋਧਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁੱਧ ਨੇ ਭਿਕਸ਼ੁਣੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ‍ਮਨਾਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਅਮਰਪਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਨਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
ਆਮਰਪਾਲੀ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਖੁਬਸੂਰਤੀ ਭਰਪੂਰ ਔਰਤ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਸੀ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਮਾਨੁਦੇਵ ਨੇ ਆਮਰਪਾਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਆਪਣਾ" ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਰਚੀ।
ਉਸ ਨੇ ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਾੜੇ ਪੁਸ਼ਪਕੁਮਾਰ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ - ਆਮਰਪਾਲੀ ਨੂੰ ਵੈਸ਼ਾਲੀ - ਭਾਵ ਨਗਰਵਧੂ ਦੀ 'ਲਾੜੀ' ਹੋਣ ਦਾ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਔਰਤ ਵਜੋਂ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਜਨਪਦ ਕਲਿਆਣੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਆਮਰਪਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਚੁਣਨ ਦਾ ਹੱਕ ਸੀ, ਪਰ ਉਪਰੋਕਤ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵਚਨਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ, ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦੇ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ "ਗਨਿਕਾ" ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਕ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਬੁੱਧ ਨੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਰੱਵਈਆ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ।
ਉਸ ਨੇ ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਿਖੇ ਭੋਜਨ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਬੋਧੀਆਂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਲਿਆ।
ਇਹ ਵਰਤਾਅ ਅਕਸਰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਪੱਖ ਸਤਿਕਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੋ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਥਰੀਗਾਥਾ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪੱਖਪਾਤ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ।
ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਹ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਮਰਪਾਲੀ ਪਿਆ ਸੀ।
ਮਹਾਨਮਨਨਾਮ ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ,ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੀ ਦੁਰਲੱਭ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਹਾਲੀਂ ਉਹ ਇੱਕ ਬੱਚੀ ਹੀ ਸੀ।
ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਭਰਮਾਇਆ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਛੱਡਕੇ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਅੰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ।
ਨਿਰੁਕਤੀ ਪੱਖੋਂ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਿੰਨਰੂਪ ਦੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ:"ਆਮਰ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਅੰਬ, ਅਤੇ "ਪਲਵਾ" ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਪੱਤੇ।
ਬਿਮਬਿਸਾਰਾ ਨਾਲ ਆਮਰਪਾਲੀ ਦਾ ਸੰਭਾਵਿਤ ਗਠਜੋੜ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮੌਖਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਬਚੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲੀ ਕੈਨਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ।
ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਮਬੀਸਰਾ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ ਅਤੇ ਆਮਰਪਾਲੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਆਮਰਪਾਲੀ ਦਾ ਕੈਨਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਕਰ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕੀਤੀ।
ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਲਿਛਵੀ ਕਬੀਲੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਅੱਠ ਖੱਟੀਆ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜੋ ਵਾਜਿਆਨ ਸੰਘ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਰਾਜਾ ਦੀ ਚੋਣ ਇੱਕ ਚੋਣਵੇਂ ਕਾਲਜ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਗੋਤ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਫ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਇਹ ਰਿਵਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਔਰਤਾਂ, ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਨਗਰਵਧੂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਮਰਪਾਲੀ ਰਾਜਨਾਰਤੀਕੀ ਜਾਂ ਦਰਬਾਰ ਨ੍ਰਿਤਕੀ ਵੀ ਬਣ ਗਈ।
ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਕਸਰ ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਆਮਰਪਾਲੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਤੀ ਰਾਤ ਪੰਜਾਹ ਕਾਰਸ਼ਪਨਸ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਕੁਝ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।
ਦਮਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਕਲੀਫਦੇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਮ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਵਾਯੂ-ਗ੍ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਫੇਫੜੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਕਫ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨਾਲ ਜੋ ਕੀਟਾਣੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੂਨ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਕਾਰਜ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦਮੇ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਰਾਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਤਾਂ ਤੀਜੇ ਪਹਿਰ।
ਕਹਾਵਤ ਹੈ ‘ਦਮਾ ਦਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ’ ਪਰ ਆਹਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ।
ਦਮੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਣਨ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਸਬੰਧਤ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਸਮੇਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਅਤੇ ਸਪਾਈਰੋਮੀਟਰੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
ਇਲਾਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਵਾਰਵਾਰਤਾ, ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ 1 ਵਿੱਚ ਜਬਰੀ ਕੱਢੇ ਸਾਹ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਸਿਖਰੀ ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ ਵਹਾਅ ਦਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦਮਾ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦਾ ਰੋਗ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਮ ਚਿਰਕਾਲੀਨ ਸੋਜ਼ਸ਼ਕਾਰੀ ਰੋਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਦਲਨਹਾਰ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਮੁੜਵੇਂ ਹਵਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆ ਔਕੜਾਂ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਦਾ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਣਾ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਸੈਲੀਗਤ ਖੂਬੀ ਅਰੁਕ ਵਹਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਦੀ ਹੈ।
ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਗਮਗੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਹੀਰੀ ਵੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨਮੁੱਖ ਤੋਂ ਗੁਰਮੱਖ, ਮੰਦ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀਮਤ ਤੋਂ ਅਸੀਮਤ ਅਸਮੱਰਥ ਤੋਂ ਸਮਰੱਥ ਬਣਨ ਦਾ ਉਤਸਾਹ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਗਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 19 ਤੋਂ 30 ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਧਰਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਦੀਨ ਦੁਖੀਆਂ ਅਤੇ ਦਲਿਤ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਖੁੱਲੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸ਼ਰੋਤ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਚਾਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੁਤਬਿਆਂ ਸਰੀਅਤ, ਤਰੀਕਤ, ਹਕੀਕਤ ਤੇ ਮਾਰਫਤ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਦੱਸੀ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸਨ ਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਾਣ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਰਬ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਅਜਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਊਚ-ਨੀਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਤਕਰੇ ਨਹੀਂ ਇੱਕ ਸਾਂਝੀ ਕੋਮੀਅਤ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪਰਚਾਇਆ।
ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀ, ਨਿਪੁੰਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਅਦੁਤੀ ਸੰਗੀਤਾ ਗਿਆਤਾ, ਮਹਾਨ ਵਿਰਮਾਤਾ ਤੇ ਬਹੁੱਪਖੀ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਨਾਮ ਸਿਮਰਣ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਮ ਸਿਮਰਣ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਜਤਾ-ਪਾਤ ਖੰਡਨ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਤੇ ਕੁਕਰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਔਰਤ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਧੱਕਾ ਤੇ ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ।
ਸਾਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਕਾਵਿ ਹੈ
ਤੀਸਰੀ ਵਾਰ ਬਿਹਾਗੜੇ: ਦੀ ਵਾਰ ਹੈ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਲ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਤੀ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਛੰਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਸੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਬਿੰਬਾਬਲੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੁ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਥਾਹ ਸੋਹ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਕਰਦਿਆ ਵੰਨ-ਸੁਵੇਨੇ ਕਾਵਿ-ਬਿੰਬਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਭਾਵ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੂਲ, ਬਿੰਬ, ਨਾਟਮੂਲਕ ਬਿੰਬ, ਸਪਰਸ਼ ਮੂਲਕ ਬਿੰਬ, ਗੰਧ ਮੂਲਕ ਬਿੰਬ, ਰਸ ਮੂਲਕ ਬਿੰਬ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਰਾਗ ਦੇਵ ਗੰਧਰੀ, ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ, ਰਾਗ ਜੈਂਤਸਰੀ, ਰਾਗ ਟੋਡੀ, ਰਾਗ ਬੈਰਾੜੀ, ਰਾਗ ਗੌਂਡ, ਰਾਗ ਨਟ-ਨਾਰਾਇਣ, ਰਾਗ ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ, ਰਾਗ ਕੰਦਾਰਾ, ਰਾਗ ਕਾਨੜਾ, ਤੇ ਰਾਗ ਕਲਿਆਣ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨ, ਰਾਗ ਗਿਰੀ, ਰਾਗ ਮਾਲ, ਰਾਗ ਗਾਉੜੀ, ਰਾਗ ਆਸਾ, ਰਾਗ ਗੁੱਜਰੀ, ਰਾਗ ਦੇਵ ਗੰਧਾਰੀ ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ, ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ, ਰਾਗ ਸੌਰਠਿ, ਰਾਗ ਜੈਤਸਰੀ ਰਾਗ ਟੋਡੀ ਰਾਗ ਬੈਰਾੜੀ, ਰਾਗ ਤਿਲੰਗਾ ਰਾਗ ਸੂਹੀ, ਰਾਗ ਬਿਹਾਵਲ, ਰਾਗ ਗੌਂਡ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ, ਰਾਗ ਨਟ ਨਰਾਇਣ ਰਾਗ ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ ਰਾਗ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਤੁਖਾਰੀ ਰਾਗ ਕੇਦਾਰਾ, ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਮਲਾਰ ਰਾਗ ਕਾਨੱੜਾ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਦਰਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ - ਪਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਮੰਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੋਹਲਾਆਨੰਦ ਦਾ ਗੀਤ ਹੈ, ਸੋਭਨ ਸਮੇਂ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 81 ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਵਣਜਾਰਾ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਝੂਠ ਦਾ ਵਣਜ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲਾੜੀ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾਦੇ ਹਨ।
1845 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਏਜੰਟ ਮੇਜਰ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਇਲਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਪੱਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਲਈ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੁਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਠਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹੋਇਆ।
ਰਾਜਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ 9 ਨਵੰਬਰ 1863 ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।
ਰਾਜਾ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਨਰਮ ਦਿਲ ਰਾਜਾ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਰਾਜਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੇਖਕ ਮੈਕਾਲਫ਼ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖ ਰਿਲੀਜਨ’ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਬੜਾ ਪੈਸਾ ਦਿੱਤਾ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਧੌਂਸ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਈ।
ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਜਵਾਬ-ਤਲਬੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗਵਰਨਰ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ?
ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮੇਰੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀ ਸਬੰਧ? ਰਾਜ ਭਾਗ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ।
ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਿੱਖ ਆਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਤਾਂ ਰੋਹਟੀ ਪੁਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੀਰਾ ਮਹਿਲ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਪੁਲੀਸ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਡਾਕੂ ਜਾਂ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਫੜਨਾ ਹੋਵੇ।
ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਸਲੂਟ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਥ ਮਿਲਾਉਣ ਬਹਾਨੇ ਜੱਫ਼ਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੀ ਉਤਾਰ ਲਈ।
ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਉਹ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਏ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਸੀ।
6 ਫਰਵਰੀ 1927 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਲਿਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਨਾ ਉਤਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਗਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਪਦਵੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਕੌਡ ਦਨਾਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਭਾਵ 1947 ਤੱਕ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਾਭਾ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਰਿਆਸਤ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸੀ।
ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਟਿੱਕਾ ਹਨੁਅੰਤ ਸਿੰਘ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਨਾਭੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਲਗਾਉ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ 5 ਅਗਸਤ 1923 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਕੇ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ’ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਕੱਢੇ ਗਏ।
ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਸਮਝਿਆ।
14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ, ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ-ਧੂਹ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਮੁੱਦਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 25-25 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ।
ਨਾਭੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ’ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਭੇਜ ਕੇ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਨਾਭੇ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਸਤਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ਾਇਦ ਗੁੰਮ ਜਾਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੀਰਾ ਮਹਿਲ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਵਾਦਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਸਕੂਲ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਇਮਾਰਤ ਮੁਲਕ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪੰਜ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਿਸ, ਪਟਿਆਲਾ, ਬੌੜਾਂ ਅਤੇ ਅਲੋਹਰਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਾਂ ਹੀ ਲਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ’ਤੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰਿਪੁਦਮਨ ਕਾਲਜ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਬਾਗ ਭਾਵ ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਤੇ ਨਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ 17 ਜਲਾਵਤਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਮਲੋਹ ਵਿਖੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ ਬਾਗ ਜਿੱਥੇ ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਸਕੂਲ ਦਾ ਹੋਸਟਲ ਹੈ ਉੱਥੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਧਾਂ ਵੀ ਹਨ।
ਬੱਸ ਅੱਡੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪੁਰਾਤਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਨਾਭੇ ਦੀ ਸਕੂਟਰ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਸਵਰਾਜ ਟਰੈਕਟਰ ਦੇ ਪੁਰਜ਼ੇ ਜਾਂ ਮਰੂਤੀ ਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂਕਿ ਥਾਣਾ ਸਦਰ ਅਤੇ ਕੋਤਵਾਲੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੋਤਵਾਲੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਚੋਲਾ, ਦਸਤਾਰ, ਕੰਘਾ, ਦਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਲੰਮੀ ਕਰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਸਤਾਂ ਖਰੀਦ ਲਈਆਂ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਸਮੇਂ ਬਖਸ਼ਿਆ ਸਿਰੀ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਬਡਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਆਇਆ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮੋਰਚਾ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਲੰਮਾ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਨਾਭੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਤੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜੇ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨ ’ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਰੋਹ ਸੀ।
ਪੀ.ਪੀ.ਐੱਸ ਨਾਭਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਜਿੱਥੇ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਕਚਹਿਰੀ ਲਾ ਕੇ ਪਰਜਾ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ।
ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਦੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਜੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ।
1763 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅਮਲੋਹ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ।
ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਿਆਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੰਗੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ।
ਸ਼ਿਆਮ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਾਭ ਗੱਡੇ ਦੇ ਪਹੀਏ ਦੇ ਉਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹੀਏ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਹੌਰ-ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਾਭੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਫੂਲਕੀਆਂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਾਬਾ ਫੂਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਚੌਧਰੀ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਵੰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚੌਧਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਕਈ ਇਲਾਕੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਏ ਅਤੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਕੀਤੇ।
ਮੁਲਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ 12 ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਿਆਸਤ 'ਨਾਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫੂਲਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਨ: ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਰਿਆਸਤ ਸੀ ਭਾਵ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ, ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਜੀਂਦ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ।
ਨਾਭੇ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂ: ਨਾਭੇ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਅਖਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੱਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੜਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਯੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਰਹੂਮ ਸ. ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਚੋਣ ਲੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਰਹੱਸਵਾਦ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਛੇ ਸੱਚੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਸੀ ਕਿ ਦਿਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਪਦਾਰਥ ਹਨ, ਸਭ ਮਾਇਆ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ।
ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ, “ਭਾਵੇਂ ਰਹੱਸਾਤਮਕ-ਅਨੁਭਵ ਅਕਥਨੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਭਟਕਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਣਾ ਇਸ ਦਾ ਕਰੱਤਵ ਹੈ।
ਰਹੱਸਵਾਦ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਰਲ, ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ‘ਰੱਬੀ ਇਸ਼ਕ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
"1ਪ੍ਰੰਤੂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚੌਥੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੇ ਉੱਪਰੋਕਤ ਅਰਥ ਬਦਲ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਰੁਚੀ ਨੇ ਜਿਥੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਲਿਖਣ ਢੰਗ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਰਹੱਸਵਾਦ, ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ, ਕਿੱਸਾ-ਕਾਵਿ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੀਂ ਰੰਗਣ ਬਖ਼ਸੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ, ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਵੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਥੇ ਨਵ-ਰਹੱਸਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਂ ਸਹਿਜ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤਰਕ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਪਰ ਪਰਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਫ਼ਰ ਹਾਜਰ ਦਰਜੇ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਰੱਬ ਨੂੰ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਮੰਨਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੋਜਦਾ ਹੈ।
ਨਵ-ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਗਤੀਰੋਧ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਥੋਥੀ ਤੇ ਨਿਰਜਿੰਦ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਭਰੀ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਧਾਰਾ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਕਾਰੀ ਦੀ ਨਵੀਨਤਾ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਵ-ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਸੂਫ਼ੀ ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਰਹੱਸਵਾਦ ਹੈ।
ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ‘ਮੇਰੇ ਸਾਈਆਂ ਜੀਓ' ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵਤਾ ਦੀ ਸਿਖਰ ਆਖਦਾ ਹੈ।
ਨਵ-ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਸਹੀ ਸੰਚਾਲਕ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਕਿ “ਸਫ਼ੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਤੋਰਨ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬੁੱਧੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ ਤੇ ਵਲਵਲਾ ਘੱਟ ਹੈ।
ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਵਲਵਲਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਲਵਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ‘ਤਰਲਤਾ' ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ੀਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਵੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਜੋ ਰੂਪ ਰੰਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਤ੍ਰੈਕਾਲ ਅਤੀਤ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਰ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਾਵਿ ਵਿਚਲੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੇ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਅਦਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਕੋਲ ਸਿਦਕ ਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਢ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ, ਪ੍ਰੋਰ: ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਰ: ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਪਤੰਗ ਦੀ ਡੋਰ ਕੋਈ ਖਿੱਚਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:
ਕਵੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਆਖਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਮਨੁੱਖਾ ਮਨ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਸੀਮ ਰਸ ਨੂੰ ਪੀਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ:
ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਕਸ ਆਫਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 942.2 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਈ।
ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ, ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਦੁਆਰਾ ਪੁਰਾਣੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦੇਨਾਲ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਸਫਲ ਰਿਹਾ।
ਇਸਦੇ ਨਾਟਕੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਉੱਤੇ, ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ ਨੂੰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਾਲ 2004 ਦੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਫ਼ਿਲਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਇਸ ਸਟਾਰ-ਪਾਸ ਹੋਈ ਰੋਮਾਂਸ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਾਇਲਟ, ਸਕਵਾਡਰਨ ਲੀਡਰ ਵੀਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਸਿਆਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਜ਼ਰਾ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਵਾਲੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 22 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਕੀਲ ਸਾਮਿਆ ਸਿਦੀਕੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ 2004 ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਸ਼ਾਹਰੁਖ਼ ਖ਼ਾਨ, ਪ੍ਰੀਟੀ ਜ਼ਿੰਟਾ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਨਿਭਾਏ ਹਨ।
ਮਨੋਜ ਬਾਜਪੇਈ, ਕਿਰਨ ਖੇਰ, ਦਿਵਿਆ ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਪਮ ਖੇਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਅਦਾਕਾਰ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਅਤੇ ਹੇਮਾ ਮਾਲਿਨੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ।
ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਇਹ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਇੱਕਮਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਅਬਾਦੀ ਲਈ ਆਧਿਆਤਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਜਿਬਰਾਲਟੇਰਿਅਨ ਹਿੰਦੂ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 1.8 ਫ਼ੀਸਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਵਰਤਮਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਰਾਜ ਤੋਂ ਆਏ ਵਿਆਪਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ।
ਮੰਦਰ ਇੱਕ ਧਰਮਾਰਥ ਸੰਗਠਨ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੂਜਨੀਕ ਰਾਮ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਸੀਤਾ, ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਨ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੇਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲਾਵਾ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾਵਾਂ ਹਨ।
ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜਾਨਾ ਸ਼ਾਮ ਦੇ 7:30 ਵਜੇ ਆਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਕੀਤੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਤਨਰਾਇਣ ਕਥਾ ਵੀ ਆਜੋਜਿਤ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੰਦਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਮਾਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
1967 ਵਿੱਚ ਆਜੋਜਿਤ ਹੋਏ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਸੰਪ੍ਰਭੁਤਾ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਜਿਬਰਾਲਟੇਰਿਅਨ ਲੋਕੋ ਨੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟੈਨ ਦੀ ਸੰਪ੍ਰਭੁਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲਿਆ।
ਜਿਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਪੇਨ ਨੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਸਾਰੇ ਕੜੀਆਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ।
ਪਰਿਣਾਮਸਵਰੂਪ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਰਹੇਹਿੰਦੁਵਾਂਨੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਪਲਾਇਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਰਾਮ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਧਰਮਪਤਨੀ ਸੀਤਾ, ਭਰਾ ਅਤੇ ਪਰਮ ਭਗਤ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹਨ।
ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੀ ਮੁੱਖ ਵੇਦੀ ਦੇ ਆਲਾਵਾ ਚਾਰ ਛੋਟੀ ਵੇਦੀਆਂ ਵੀ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਨੂੰ - ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਟਦੇਵ ਝੂਲੇਲਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਗਣੇਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ - ਪਾਰਵਤੀ ਅਤੇ ਰਾਧਾ - ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ।
ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੁਓ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਵੀ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਰਡੀ ਦੇ ਸਾਂਈ ਬਾਬਾ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਉਗਰ ਰੂਪ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਵੀਪ੍ਰਤੀਮਾਵਾਂ ਹਨ।
ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਇੱਕੀਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ ਅਤੇ ਧੀਰ-ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਵਿਆਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਗਈ।
1 ਮਾਰਚ 2000 ਦੇ ਦਿਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਦਾ ਇੰਜੀਨਿਅਰਸ ਲੇਨ ਉੱਤੇ ਉਦਘਾਟਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਮੰਦਰ ਦਾ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਦਘਾਟਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਰਿਚਰਡ ਲੂਸ, ਬੈਰਨ ਲੂਸ, ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਲੱਬਧ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਉਂਨੀਸਵੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
1869 ਵਿੱਚ ਸਵੇਜ ਨਹਿਰ ਦਾ ਸ਼ੁਭਾਰੰਭ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਦ ਭਾਰਤੀ ਵਪਾਰੀ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਕਰਣ ਲੱਗੇ।
ਇਹੈਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਪਾਰੀ ਵਰਤਮਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਿੰਧ ਰਾਜ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ।
ਕਾਬਲੇਗੌਰ ਹੈ ਕਿ ਟੋਕੀਓ ਓਲੰਪਿਕ ’ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਿਸ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਓਲੰਪਿਕ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣਨ ਦਾ ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਟੀਮ ਦਾ ਹਾਕੀ ਕੋਚ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਓਲੰਪੀਅਨ ਜਾਂ ਸੀਨੀਅਰ ਸੀ।
1948 ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ।
ਜੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ’ਚ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਲੰਪਿਕ ਹਾਕੀ ਦੇ ਚਾਰ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਖੇਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੂਜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਓਲੰਪੀਅਨ ਬਣਦਾ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਗੁੱਜਰਾਂਵਾਲਾ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਕੀ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨ ’ਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਾਕੀ ਖੇਡਿਆ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹਾਕੀ ਕੋਚ ਹਰਬੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਡਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੱਲੇ ਆਖ਼ਰ ਤੱਕ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ੈਰ ਪੈਂਦੀ ਰਹੀ।
17 ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਕੌਮੀ ਹਾਕੀ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਕਈ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਟੀਮ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਵੀ ਬਣਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਕਲਿਆਣ ਮਿੱਲਜ਼ ਇੰਦੌਰ, ਕਮਲਾ ਹਾਕੀ ਕਲੱਬ ਲਖਨਊ ਅਤੇ ਸੂਰਤ ਦੀ ਮਾਨਵਾਦਾਰ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਹਾਕੀ ਖੇਡੀ।
ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਕੀ ਟੀਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਚਿੰਗ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਸੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1964 ਦੀਆਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਜੋ ਟੋਕੀਓ ਵਿਖੇ ਸਨ ਦਾ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਕੋਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਟੋਕੀਓ ਵਿਖੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ 1-0 ਗੋਲ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਗੁਰਮੀਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ’ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਓਲੰਪੀਅਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ।
1961 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲੀਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਖੇਡ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਆ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਬਤੌਰ ਹਾਕੀ ਕੋਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੀਨੀਅਰ ਡਿਪਟੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਪਦਉੱਨਤ ਕੀਤਾ।
ਅੱਠਵੇਂ ਦਿਨ ਵਿਸਾਖ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ, ਅਰਥਾਤ ਬੋਧ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਈ।
ਮਹਾਮਾਨਵ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਟਕਣਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬੋਧੀ ਰੁੱਖ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਘੋਰ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਸ ਪੱਕੇ ਨਤੀਜੇ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਿ ਆਦਮੀ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿਚਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਆਦਰਸ਼ ਸੱਚ ਤੇ ਅਸ਼ਟ ਮਾਰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਬੁੱਧ ਦੇ 2500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸਾਰਥਕ ਸਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਉਨੇ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹਨ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਸਾਰਥਕ ਰਹਿਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਗੁਣਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ।
ਇਹ ਦੇਵ ਆਤਮਾ, ਮਜ਼੍ਹਬ-ਧਰਮ, ਨਸਲ-ਵੰਸ਼, ਵਰਣ, ਵਰਗ, ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ।
ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਰਲੋ।
ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੱਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਬੁੱਢੇ ਆਦਮੀ, ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਮੁਰਦੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਘਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਬੁਢਾਪੇ, ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ।
ਫਿਰ ਗੌਤਮ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗੌਤਮ ਬੁੱਧ ਦੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਏਨਾ ਡੂੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਘਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਕ ਰਾਤ ਗੌਤਮ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਕੰਥਕ ‘ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਘਰੋਂ ਚਲੇ ਗਏ।
ਯੋਗ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਲ ‘ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜ ਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਲਾਰ ਅਤੇ ਕੁਦਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਫਿਰ ਗਯਾ ਨੇੜੇ ਪੰਜ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਪਰ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਫਿਰ ਗਯਾ ਵਿਖੇ ਨਿਰੰਜਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ‘ਤੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਸਮਾਧੀ ਲਾ ਕੇ ਉਹ ਬੈਠ ਗਏ।
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 567 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਲੁੰਬਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਬੁੱਧ ਮਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਯ ਮੁਨੀ, ਗੌਤਮ, ਸਾਕਯ ਸਿਹੇ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੌਤਮ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹਫਤਾ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਾਸੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਗੌਤਮੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ, ਜੋ ਗੋਤਮ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਵੀ ਸੀ।
ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਦੇ ਤਰਾਈ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਸ਼ਕ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਗੌਤਮ ਅਧਿਆਤਮਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
ਗੌਤਮ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਤਿਭੋਗ ਉੱਤੇ ਆਤਮ-ਦਮਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਏ. ਫੇਰ ਗੌਤਮ ਗਿਆ ਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਿੱਪਲ ਹੇਠ ਧਿਆਨ-ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ. 35 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੌਤਮ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ-ਖ਼ਿਆਲੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ।
ਸੰਸਾਰਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ‘ਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਗੌਤਮ ਦਾ ਵਿਆਹ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਯਸ਼ੋਧਰਾ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦਾ ਮਨ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗੱਲਾਂ ਵਲ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ।
ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਰਾਹੁਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੌਤਮ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਬੰਧਨ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।
ਕਰਣਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਨਾਮ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪਾਤਰ ਸੀ।
ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਕੁੰਦੀ ਦੇ ਕੁੱਖ ਵਲੋਂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਰਾ ਸੀ।
ਇਹ ਮਹਾਨ ਜੋਧਾ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਇਕ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੌਰਵਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਲੋਂ ਲੜਿਆ।
ਇੱਕ ਕਿੰਬਦੰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਮੰਦਿਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਥਾਨ ਕਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਕਰਣਸ਼ਿਲਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਨੋਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੀ।
ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਰਣ ਦਾ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਣਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਨਾਏ ਰੱਖਕੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਕਹਾਵਤਾਨੁਸਾਰ ਕਰਣ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਹਾਂ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਕਰਣ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।