polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਉਸ ਨੇ ਬੀ.ਏ. 2004 ਵਿੱਚ ਨਿਊਯਾਰਕ, ਯੂ.ਐਸ. ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮਹਿਲਾ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਕਲਾ ਕਾਲਜ, ਬਰਨਾਰਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਡਿਗਰੀ ਸੁਮਾ ਕਮ ਲਾਉਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ , ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ . ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਅੰਦੋਲਨ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਖੋਜ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਿਆ।
ਭੁੱਟੋ ਜ਼ੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਅਤੇ ਨੁਸਰਤ ਭੁੱਟੋ, ਇੱਕ ਈਰਾਨੀ ਕੁਰਦ, ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਆਸਿਫ਼ ਅਲੀ ਜ਼ਰਦਾਰੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਭੁੱਟੋ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 1996 ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ, ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦੀ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਂ ਫੌਜੀਆ ਫਸੀਹੂਦੀਨ ਨੇ ਭੁੱਟੋ ਦੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਿਰਾਸਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਭੁੱਟੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਆਸਿਫ਼ ਜ਼ਰਦਾਰੀ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੀਖਿਆ ਲਈ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ।
ਨਵੰਬਰ 2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਾਵਲ ਦ ਸ਼ੈਡੋ ਆਫ਼ ਦ ਕ੍ਰੇਸੈਂਟ ਮੂਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ।
2015 ਵਿੱਚ ਭੁੱਟੋ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ, ਇੱਕ ਈ-ਕਿਤਾਬ, ਪੈਂਗੁਇਨ ਬੁੱਕਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਭੁੱਟੋ 29ਮਈ 1982 ਨੂੰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਬਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਕਤ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਲਿਦ ਮੀਰ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਭੁੱਟੋ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਫ਼ੋਜ਼ੀਆ ਫ਼ਸਿਆ ਉੱਦ ਦੀਨ ਭੁੱਟੋ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਬਦੇਸ਼ ਮਨਿਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸੀ।
ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਭੁੱਟੋ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਨਾਮ, ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਭੁੱਟੋ , ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਹੈ।
ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਬਕ ਸਦਰ ਅਤੇ ਸਾਬਕ ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਜ਼ੁਲਫ਼ਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਦੀ ਪੋਤੀ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਵਜ਼ੀਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਭੁੱਟੋ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਹੈ।
ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਘੱਟ ਗਿਣਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਕੀਤੇ ਖੇਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ - ਵੱਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ
ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਦਸੰਬਰ 1934 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਐਮ.ਐਨ. ਰਾਏ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਕਿ1935 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੰਗ ਬਣ ਗਈ।
ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1936 ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸੈਸ਼ਨ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ।
ਜਿੱਥੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਮੰਗ ਉਠਾਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਐਕਟ, 1935 ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਵੰਡ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ, 3 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਿਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 16 ਮਈ 1946 ਨੂੰ ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮੈਂਬਰਸ਼ਿਪ 389 ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 292 ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਸਨ, 93 ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਿੱਲੀ, ਅਜਮੇਰ-ਮੇਰਵਾੜਾ, ਕੂਰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਚੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਗੜ ਗਈ।
ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਦੰਗੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
1947 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ 'ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਥਾਈ ਸੰਸਦ' ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਦ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇਹ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ, ਕਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸਦਾ ਸਜੀਵ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਉਸ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਅੰਦਰ ਤੀਰਬ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲ-ਖੰਡ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਗਵਾਚੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ, ਮਸਜਿਦਾਂ ਤੇ ਖ਼ਾਨਗ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭੰਡਾ ਅਤੇ ਬਾ੍ਰਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦ ਰੱਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਤੇ ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਥ ਇੱਕਤਰ ਕੀਤੇ।
ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਤੱਥ ਸਾਹਿਤਕ ਹਨ ਤੇ ਕਿਹੜੇ ਤੱਥ ਅਣਸਾਹਿਤਕ ਹਨ।
ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
“ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਅਣਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੂਲ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸੁਹਜਭਾਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਲਾਤਮਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:-
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰੇ।
ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ, ਸੰਵੇਦਨਾ, ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪੰਖ ਤੋਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੁਖਾਂਤਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਦੁਖਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਸਾਹਿਤਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲੱਭਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੈਭਣੇ।
ਸਾਹਿਤਕ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹੀਂ ਕਾਲ ਵੰਡ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਹੀਂ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕਤਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਨਿਖੇੜੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਣ ਨੂੰ ਕਾਲਵੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਵਾਹ ਜਦੋਂ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜਾਂ ਤਿੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਿੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਣ ਨੂੰ ਕਾਲਵੰਡ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਲਵੰਡ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹਰ ਪੀਰੀਅਡ ਜਾਂ ਉਸ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਹ ਨਵੀਂ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਅਗਲੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਕਾਲਵੰਡ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ।
“ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲਵੰਡ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
“ਸਮੁੱਚੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਅਤੇ ਜਿੰਨ੍ਹੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਅਸੀਂ ਨਿਖੇੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਾਲਵੰਡ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਾਲਵੰਡ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਕਈ ਢੰਗ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਬਿਹਤਰ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਕੀਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ।
ਨਾਮਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਰਤਾ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤਰਕ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰਕ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਤਬਦੀਲੀ ਆਈ ਹੋਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ' ਵਿੱਚ ਕਾਲਵੰਡ ਤੇ ਨਾਮਕਰਣ ਇੱਕਸਾਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਦਾ ਮਸਲਾ ਵੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਾ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਧਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਾਲਵੰਡ ਅਤੇ ਨਾਮਕਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦੂਸਰੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰੇਕ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਨਾਮਕਰਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮਕਰਣ ਇਕਸਾਰਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ ਇੱਕ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ।
ਇਹ ਖੋਜ, ਸਿਧਾਂਤ, ਅਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ।
ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ, ਚੋਣ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਵਰਗੀਕਰਣ, ਨਾਮਕਰਣ, ਅਤੇ ਕਾਲਵੰਡ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਕੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਚੰਗਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਤੇਜਵੰਤ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ, , ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਨਾ 27
ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਅਣਸਾਹਿਤ, ਼ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ, , , ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪੰਨਾ 1
ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਗੋਵਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ, ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਲੁਧਿਆਣਾ, 2009, ਪੰਨਾ 9
ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜੀਵਾਰ ਜਾਂ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੱਥਾਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਸੱਚ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਵਾਏ।
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੀਤ ਦਾ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੰਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
“ਇਤਿਹਾਸ ਇੱਕ ਅਰੋਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਮੁੱਕ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚਕਾਰ।
ਸਾਹਿਤ ਸੱਤਿਅਮ, ਸ਼ਿਵਮ, ਸੁੰਦਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੀ ਕਲਾਤਮਈ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਕੋਈ ਵਾਕ ਉਦੋਂ ਸਾਹਿਤ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਹੁ-ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
“ਸਾਹਿਤ ਇੱਕ ਸੂਖ਼ਮ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਉਪਜਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਚੰਗੇਰੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਵਰਗੀਕਰਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ, ਕਾਲਵੰਡ ਤੇ ਨਾਮਕਰਣ, ਨਾਮਕਰਣ ਵਿੱਚ ਇਕਸਾਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਪੜਾਅ ਸਮੁੱਚੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ।
“ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਧਿਐਨ-ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਇੱਕਤਰੀਕਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਧਾਰਾ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਲਵੰਡ ਅਤੇ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਤੱਕ ਫ਼ੈਲਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤੱਥ ਸੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਸਦਾ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਉਚੱਤਮ ਸਾਹਿਤ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਵੇ।
ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਗ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁਚਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਲੱਭਤ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥ ਹਨ ਕੇ ਕਿਹੜੇ ਅਣਸਾਹਿਤਕ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਤੱਥ ਲੱਭਤ, ਚੋਣ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣ।
ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਕਹਿਰੀ, ਇੱਕਜੁੱਟ, ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰਤਾ, ਲੱਭਣੀ ਪਵੇਗੀ।
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਉੱਚਾਈ ਤੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕਜੁੱਟਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜੇਕਰ ਦਰਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਂ ਤਾਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵਲਵਲੇਵੇਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਇਕਸਾਰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣੇ ਬਗ਼ੈਰ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋੜਾਂ/ਤਿੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜੀਬੱਧ ਰੱਖ ਕੇ ਵੰਡ ਲੈਣਾ ਕਾਲਵੰਡ ਹੈ।
ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਦੇ ਭੰਗ ਹੋਣ ਦੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਾਲਵੰਡ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੈ।
ਨਾਮਕਰਣ ਮਹਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ, ਰਾਜਸੱਤਾ/ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਂ ਤੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਾਸਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
“ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਦਭਵ, ਵਿਕਾਸ, ਗੁਣ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ।
1939 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੈਨੇਟਿਕਸ, ਐਡਿਨਬਰਗ ਦੀ 7ਵੀਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਛੇ ਸਾਲ ਜੌਨ ਇਨਸ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਸੀ.ਡੀ. ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਸਾਇਟੋਲੋਜਿਸਟ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ 1945 ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਐਟਲਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਮੈਗਨੋਲਿਆਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਇਟੋਲੋਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡਾਈਜੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰੀ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
1962 ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਜੰਮੂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਡਿਊਟੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਨੇ ਟਰੌਮਬੇ ਦੇ ਭਾਭਾ ਪਰਮਾਣੂ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਦਰਾਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਬੋਟਨੀ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਐਡਵਾਂਸਡ ਸਟੱਡੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਮਰੀਟਸ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਵੰਬਰ 1970 ਵਿੱਚ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਸੈਟਲ ਹੋ ਗਈ।
ਉਹ ਫਰਵਰੀ 1984 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਮਦੂਰਾਵੋਇਲ ਵਿਖੇ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਫੀਲਡ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
1 ਜਨਵਰੀ 2000 ਨੂੰ ਐਸ. ਗੋਪੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਵੰਦਨਾ ਕੁਮਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੰਡੀਆ ਕਰੰਟਸ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਸਦੀ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ: "ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਔਰਤਾਂ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਕੀ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗਾ? ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਜਨਤਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ!" ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਜਾਨਕੀ ਯੂ.ਐਸ. ਵਿੱਚ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਉਸ ਦੇ ਅਲਮਾ ਮੈਟਰ ਦੁਆਰਾ ਡੀਐਸਸੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੁਝ ਏਸ਼ੀਆਈ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਐਨ ਆਰਬਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਮਾਰਥਾ ਕੁੱਕ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਆਲ-ਔਰਤ ਨਿਵਾਸ ਹਾਲ ਅਤੇ ਬੋਟਨੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਹਾਰਲੇ ਹੈਰਿਸ ਬਾਰਟਲੇਟ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਆਨਰੇਰੀ ਐਲ.ਐਲ.ਡੀ. 1956 ਵਿੱਚ ਬੋਟਨੀ ਅਤੇ ਸਾਇਟੋਜੈਨੇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ: "ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਲੈਸਟ, ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਯਤਨ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਖੜੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 2000 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਟੈਕਸੋਨੋਮੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਜਾਨਕੀ ਫਿਰ ਜੌਨ ਇਨਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ, ਮਰਟਨ, ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।
ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ . ਡਾਰਲਿੰਗਟਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਵਿੱਚ ਗੰਨਾ ਬਰੀਡਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੀ.ਏ. ਨਾਈ. ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਸਜੀ 63-32 ਕਿਸਮਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਅੰਤਰਜਾਤੀ ਕਰਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਉਹ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਈ, ਇੱਕ ਓਰੀਐਂਟਲ ਬਾਰਬਰ ਫੈਲੋ ਵਜੋਂ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆਈ ਅਤੇ 1931 ਵਿੱਚ ਪੀਐਚਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ 1956 ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਐਲ.ਐਲ.ਡੀ. ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਥੀਸਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ "ਨਿਕੰਦਰਾ ਫਿਜ਼ਲੋਇਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮ ਸਟੱਡੀਜ਼" ਸੀ।
ਉਹ ਮਿਸ਼ੀਗਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਾਰਬਰ ਸਕਾਲਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਲਈ ਰਹੇ ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੇ 1925 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੋਸਟ ਗਰੈਜੂਏਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਅੰਮਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਓਰੀਐਂਟਲ ਬਾਰਬਰ ਫ਼ੈਲੋ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਫੇਰ ਮਿਸ਼ਿਗਨ ਚੱਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ 1931 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਡੀ ਐੱਸ ਸੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਇੱਕ ਤਹਿਜੀਬਯਾਫਤਾ ਮਧਵਰਗੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਅੰਮਾਲ ਦੇ ਪਿਤਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਮਦਰਾਸ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਜੱਜ ਸਨ।
ਤੇੱਲੀਚੇਰੀ ਵਿੱਚ ਆਰੰਭਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅੰਮਾਲ ਮਦਰਾਸ ਚੱਲੀ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਵੀਂਸ ਮੇਰੀਜ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਡਿਗਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1921 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਜੀਡੇਂਸੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਨਰਜ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਜਾਨਕੀ ਅੰਮਾਲ ਏਡਵਾਲੇਠ ਕੱਕਟ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਿਸਨੇ ਸਾਈਟੋਜੇਨੈਟਿਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।
ਉਸਨੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਬਰਸਾਤੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਾਯੁਕਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਵਿਵਿਧ ਪੌਦੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ।
ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
“ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਾਂਗ ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਵਾਰ' ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਉਸ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਅਖੀਦਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸੂਰਮੇ ਦਾ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਏ ਸੂਰਮਤਾ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਇਕ ਦਾ ਜਸ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਦੱਸ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਚਨਾ ਬੀਰ-ਰਸੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੈ ਆਤਮਕ/ਗੀਤਆਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹਮਲਾਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਤੇ ਦੇਸ ਖਾਤਰ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮੇਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਈਆਂ।
ਯਕੀਨਨ “ਪੂਰਬ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆ ਪਰ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆ ਵਾਂਗ ਵਾਰਾਂ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਈਆ।
ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 9 ਵਾਰਾਂ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 3 ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਤੋਂ ਹੋਇਆ।
ਗੁਰਮੁਖ ਤੇ ਮਨਮੁਖ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਉਸਾਰ ਵਿੱਚਲਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਵਿਨਾਸ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਕੁਰਾਹਾ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਖੰਡਨ ਲਈ ਮਹਾਂ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਉਹਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ 22 ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ।
”4 ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸ਼ਾਰਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੂਜਰੀ ਕੀ ਵਾਰ ਗੂਜਰੀ ਰਾਗ 22 44 ਸਿਕੰਦਰ ਇਬਰਾਹਿਮ ਦੀ ਵਾਰ ਧੁਨੀ ਗਾਵਣੀ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਗਾਉੜੀ ਕੀ ਵਾਰ ਗਾਉੜੀ ਰਾਗ 21 42 ਰਾਇ ਕਮਾਲ ਮੌਜ ਦੀ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀ ਧੁਨੀ
ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਆਦਿ ਰੁਚੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਬ ਨਾਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨਾਂ 'ਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਸਲੋਕਾ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਤੋਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
“ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੀੜ ਬੰਨਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਰੂਪ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ।
ਉੱਪਰੋਕਤ ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਹਨ, ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਾਂ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਹਨ।
“ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀਆ ਗਈਆਂ 39 ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੀ ਅੱਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਰਾਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਬੀਰ ਰਸ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਾਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਸਤੂ ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਇੰਦਰ, ਵਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ: ਪੁਨਰ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
ਸਿੰਗਲ ਧਰਮਪਾਲ , ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
ਕੌਰ ਰਾਜਬੀਰ , ਬਾਬਰਬਾਣੀ ਤੇ ਆਲਹੁਣੀਆ: ਪਾਠ ਮੂਲਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ।
ਘੁੰਮਣ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਮਾਨਵਵਾਦ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ।
ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਰਪਣ ਪੌਥੀ ਸੱਤਵੀਂ, ਰਾਜ ਪਬਲਿਸਰਜ ਰਜਿ. ਪੰਨਾ-184.
ਡਾ. ਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ, ਲਿਟਰੇਚਰ ਹਾਊਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 207, ਪੰਨਾ-31.
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਲੀ ਰਿਜ਼ਵੀ ਖ਼ਾਨ ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀ ਸਨ ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਜਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਅਜਮਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਆ ਗਈ।
ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੈਨਹੱਟਨ ਵਿੱਚ ਲੀ ਸਟਰਸਬਰਗ ਥੀਏਟਰ ਐਂਡ ਫ਼ਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੋਈ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕੇਸ਼ ਭੱਟ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਤੁਮਸਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਾ’ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀਆ ਮਿਰਜ਼ਾ ਨੇ ਕੀਤਾ।
ਜਿਆ ਖ਼ਾਨ ਜਿਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ ਸੀ ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਅਮਰੀਕਨ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰ, ਮਾਡਲ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਸੀ।
ਜਿਆ ਨੇ ਟਵਿਟਰ ਅਕਾਉਂਟ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਨਫੀਸਾ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
ਥੋੜ੍ਹਾ ਬ੍ਰੇਕ ਲੈ ਰਹੀ ਹਾਂ . . . ਕਦੇ - ਕਦੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯਾਦਾਂ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਸੂਰਜ ਪੰਚੋਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੂਰਜ ਪੰਚੋਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਹ ਤਣਾਓ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਫ਼ਾਜ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਬਨਾਰਸ ਨੇੜੇ ਸੀਰ ਗੋਵਰਧਨਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸੰਤੋਖ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕਲਸਾਂ ਦੇਵੀ ਜੀ ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਮਿਰਜ਼ਾਪੁਰ ਦੀ ਮਾਤਾ ਲੋਨਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ।
ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਚਮਾਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਚੰਮ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸੀ।
ਹਿੰਦੂ ਵਰਣ ਮਤਾਬਕ ਚਮਾਰ ਕਮਜ਼ਾਤ ਬਰਾਦਰੀ ਹੈ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਅਸਰ ਕਾਰਨ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਜਾਕੇ ਇਲਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਾਜ਼ਲ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਅਰਸੇ ਬਾਰੇ ਤਕਰਾਰ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ “ਰੈਦਾਸ ਜੀ ਕੀ ਬਾਣੀ" ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਕਿਤਾਬ ਨਾਗਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰਿਣੀ ਸਭਾ ਕੋਲ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ "ਬਾਣੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ" ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ 1984 ਵਿੱਚ ਪਬਲਿਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਚਾਲ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਨੂੰ ਕਾਬਲੇ ਇਤਬਾਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਹਾਸਲ ਹੈ।
ਚਮਾਰ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ਼ ਤਾਲਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨਾਲ਼ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇ ਦੀ ਲੁਕਾਈ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਊਚ ਨੀਚ, ਛੂਤ ਛਾਤ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬੋਲੇ।
ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੁਆਲ਼ੇ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬੀ ਸਖ਼ਸ਼ੀਅਤਾਂ ਨਾਲ਼ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਬੰਦਗੀ ਦੇ ਵਾਕ ਰੱਚ ਇਲਾਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ।
ਰਾਜਾ ਪੀਪਾ, ਰਾਣੀ ਮੀਰਾ ਬਾਈ, ਰਾਣੀ ਝਾਂਲ਼ਾ ਬਾਈ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਸਨ।
ਰਵਿਦਾਸ ਜਾਂ ਰਾਇਦਾਸ 15ਵੀਂ ਤੋਂ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੌਰਾਨ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵੀ-ਸੰਤ ਸਨ।
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੱਕ ਕਵੀ, ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਸਤੀ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਦੂ ਪੰਥੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਪੰਚ ਵਾਣੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਤ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵੰਡਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ।
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਕੁਮਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਾਨਕੂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਹੈ।
ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੁਆਰਾ "ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਕਸਾਉਂਦਾ" ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ।
ਮਾਨਯੋਗ ਕਪਤਾਨ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ ਏ.ਵੀ.ਐਸ.ਐਮ., ਐਸ.ਐਮ. ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਡ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ ਹੈ।
ਕੁਮਾਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਮੀਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਬਰਸਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੋਗਰਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਹੈ।
ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਓਲੰਪਿਕ ਗੋਲਡ ਕੁਐਸਟ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਉਹ 2003 ਤੋਂ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਮਾਰਕਸਮੈਨਸ਼ਿਪ ਯੂਨਿਟ ਮਾਹੂ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਕੋਚ ਰੂਸੀ ਪਵੇਲ ਸਮਿਰਨੋਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
2010 ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਸੋਨੇ ਦੇ ਤਗਮੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗ਼ਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।
25 ਮੀਟਰ ਰੈਪਿਡ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਨੇ 1162 ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।
ਉਸਨੇ 25 ਮੀਟਰ ਰੈਪਿਡ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 25 ਮੀਟਰ ਸੈਂਟਰ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
25 ਮੀਟਰ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਫਾਇਰ ਪਿਸਟਲ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਦੂਜੇ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਦੂਸਰਾ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
ਸਾਲ 2019 ਤੋਂ, ਉਹ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਦੀ ਮਾਨਵ ਰਚਨਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵਿਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ, ਪੇਂਬਾ ਤਮੰਗ ਅਤੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਤਿਕੜੀ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਇੰਚੀਓਨ ਵਿਖੇ 2014 ਵਿਚ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ 25 ਮੀਟਰ ਸੈਂਟਰ ਫਾਇਰ ਈਵੈਂਟ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਿਆ।
18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕੈਫੇ-ਕੰਸੋਰਟ ਜਾਂ ਕੈਫੇ-ਚਿੰਤਨ ਸਮੂਹ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਗਾਇਕਾਂ ਜਾਂ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਦੀ ਵੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੈਲੇਸ-ਰੌਇਲ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਫੇ ਡੇਸ ਐਵੇਗਲੇਜ਼ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਨੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਸੀ[ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਕੈਫੇ-ਗੁਲਾਤ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਬਾਂਵਵਾਰਡ ਸਟ੍ਰਾਸਬਰਗ ਤੇ ਚੈਂਪ-ਏਲਸੀਏਸ ਅਤੇ ਦ ਅਲਡੇਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਕੈਬਰੇ ਲੇ ਮਾਂਟਮਾਟਰੇ ਦੇ ਬੋਹੀਮੀਅਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲੇ ਚਟ ਨਾਈਰ ਸੀ ਜੋ 1881 ਵਿੱਚ ਰੋਡੋਲਫੇ ਸੇਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਕ ਨਾਟਕੀ ਏਜੰਟ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਸਨ।
ਇਸਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕੀਤਾ।
ਚੈਟ ਨਾਇਰ ਨੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਲ ਬੋਹੀਮੀਅਨਜ਼ ਅਤੇ ਮੌਂਟਮਾਟਰੇ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿਗੇਲਰ ਨਾਲ ਇੱਕਠੇ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਦਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਪਾਲ ਬੋੌਰਟਾਟ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ: "ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਚਾਈਆਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਡਲਾਂ, ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਹਾਨ ਡੁੰਮਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼।
ਉਸ ਨੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੇ ਡਿਪਟੀਆ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਣ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਚੁਟਕਲੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਇੱਕ ਸ਼ੋਅ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ।
ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਐਰਿਕ ਸਤੱਟੀ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਿਟ ਨੂਰ ਵਿਖੇ ਪਿਆਨੋ ਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਆਇਆ।
ਗ੍ਰਾਹਕ ਗਾਇਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਫੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਸੀ ਪਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕੈਬਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਕੈਬਰੇ ਅਕਸਰ ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਲੈਟਾ ਫੋਂਨੇਨ, ਮੋਲੀਅਰ ਅਤੇ ਜੀਨ ਰੇਸੀਨ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਕੈਬਰੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂਟਨ ਡੂ ਵਾਈਸ-ਕੋਲੰਬੇਰੀ ਦੇ ਮਾਰਟਨ ਬਲਾਂਕ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਇ ਬੌਗ-ਟਿਬਰੋਗ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਇਕਸ ਡੀ ਲੋਰੈਨ।
1773 ਵਿੱਚ ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ ਕਵੀਆਂ, ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕੈਬਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ਲਿ ਕਵਾਉ ਆਨ ਰੁ ਦ ਬੁਸੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਣੇ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਗਾਏ।
ਕਵਾਉ 1816 ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਗ੍ਰਾਹਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ ਸੀ।
1896 ਤਕ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ-ਛੇ ਕੈਬਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਫ਼ੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਸੰਗੀਤ ਹਾਲ ਵੀ ਸਨ।
ਕੈਬਰੇਟਸ ਦੀ ਉੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ 1897 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ 1896 ਤਕ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ-ਛੇ ਕੈਬਰੇਜ਼ ਅਤੇ ਕੈਫ਼ੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਸੰਗੀਤ ਹਾਲ ਵੀ ਸਨ. ਕੈਬਰੇਟਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਪ੍ਰਤਿਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇੱਕ ਆਲੋਚਕ ਨੇ 1897 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ "ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੇ ਖਾਦ-ਪਦਾਰਥ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।
"" ਰਵਾਇਤੀ ਕੈਬਰੇਟਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸਜਾਵਟ ਦੇ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਕਿ "ਬੋਇਟ ਫੋਰਸੀ" , ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ।
ਕੈਬਰਟ ਡੀ ਲਾ ਫਿੰਬ ਡੂ ਮੋਂਡੇ " ਵਿੱਚ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੀਕ ਅਤੇ ਰੋਮੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਥਾਨ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੱਬ, ਇੱਕ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਜਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਸਟੇਜ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੱਬ ਜਾਂ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਦੁਆਰਾ ਨੌਕਰੀ ਉੱਪਰ ਰੱਖੀਆਂ ਨ੍ਰਿਤਕੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਰੰਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਯੂਰਪੀ ਮੂਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਕਸਰ ਬਾਲਗ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਟ੍ਰਿਪਟੀਜ਼, ਬਰਲੇਸਕ, ਡ੍ਰੈਗ ਸ਼ੋਅ ਜਾਂ ਪਿਆਨੋ-ਵਾਦਕ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨ੍ਰਤਕੀ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕੈਬਰੇ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1912 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਕੈਬਰੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ "ਇਕ ਰੈਸਤਰਾਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਾਈਟ ਕਲੱਬ" ਹੁੰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਦੀ ਉਮਰ ਅਜੇ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਚ ' ਖਾਲਸਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਭਾ ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਭਾ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਇਆ।
ਖੰਡਨ-ਮੰਡਨ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਸਤਕ 'ਨਿੰਦਤ ਭਿਸ਼ਟਾਚਾਰ' ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸੰਨ 1906 ਵਿਚ ਹੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ 'ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਿਦਿਆਲਾ' ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ ਤੇ ਇਸ ਵਿਦਿਆਲੇ ਦੀ ਸਕੱਤਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਸੰਭਾਲੀ।
ਸੰਨ 1910 ਦੇ ਅਕਤੂਬਰ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੈਦ ਨੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੀ ਮਿਉਸੀਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਇਤਫਾਕਨ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 2 ਅਕਤੂਬਰ 1936 ਨੂੰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।