polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਾਤਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਹਬਾਂ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੇਵਾਦਾਰ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾਂ ਵਿਤਕਰੇ ਕਰਦੇ।
ਜਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਨਿਯੁਕਤੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਕਵੀਆਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲੇ।
ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰਨ ਸਵਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗਏ।
ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮੁਫ਼ਤ ਇਲਾਜ ਕਰਦੇ, ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਦਾ ਕੋਈ ਪੈਸਾ ਨਾ ਲੈਂਦੇ।
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ।
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦਾਦੀ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਸਰਦਾਰ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ।
ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਬਾਅਦ ਉਹ ਡਸਕਾ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ।
ਇੱਥੇ ਬੰਗਾਲੀ, ਤਾਮਿਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਤੀਸਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਸੰਗਤ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਸਭ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੈ ਪਰ ਹਵਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਾਂ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ: ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਲਹਿਰਾਂ ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੁਰ ਸਾਮਰਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਧਰਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੌਚਿਕ ਦੌਰ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਰੰਗੂਨ ਦੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1927 ਵਿੱਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਤਮਿਲ,ਤੇਲਗੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਡਗਸ਼ਈ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਜਲਸੇ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਵਾਸਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਲਾਫ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਕਰ ਲਿਆ ਪਰ ਉਹ ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗਵਾਹ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਬਰੀ ਹੋ ਗਏ।
ਦ ਓਵਰਕੋਟ – ਰਾਏ ਬਰਗਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਮੂਕ ਫਿਲਮ
ਦ ਓਵਰਕੋਟ - ਗ੍ਰਿਗੋਰੀ ਕੋਜ਼ਿਨਸੇਵ ਅਤੇ ਲਿਓਨਿਡ ਟਰੌਬਰਗ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਮੂਕ ਫਿਲਮ
ਦ ਓਵਰਕੋਟ - ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਡਬਲਯੂ ਸਕਲੀਫ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਰਸੇਲ ਮਾਰਸੇਉ ਦੇ ਮਾਈਮ ਪਲੇਅ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ
ਓਵਰਕੋਟ - ਅਲਬਰਟੋ ਲਾਟੂਆਡਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ
ਦਿ ਅਵੇਕਨਿੰਗ , ਡਗਲਸ ਫੇਅਰਬੈਂਕਸ, ਜੂਨੀਅਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰੂਪਾਂਤਰ, ਬਸਟਰ ਕੀਟਨ ਅਭਿਨੀਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦ ਬੇਸਪੋਕ ਓਵਰਕੋਟ – ਜੈਕ ਕਲੇਟਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਆਸਕਰ-ਜੇਤੂ ਛੋਟੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਿਲਮ , ਵੁਲਫ ਮੈਨਕੋਵਿਟਜ਼ ਦੇ 1953 ਦੇ ਉਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਕਹਾਣੀ ਲੰਡਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਸਿਰੇ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਯਹੂਦੀ ਹਨ।
ਦ ਓਵਰਕੋਟ - ਅਲੇਕਸੀ ਬਟਾਲੋਵ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸੋਵੀਅਤ ਫਿਲਮ
ਦ ਓਵਰਕੋਟ - ਸਿਮਕੋ ਨਕਾਮ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪਾਂਤਰਿਤ ਅਤੇ ਜਮਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਇਰਾਕੀ ਕੁਰਦੀ-ਟੀਵੀ ਫਿਲਮ
ਨਈ ਸ਼ੇਰਵਾਨੀ – ਸ਼ਿਆਮ ਬੈਨੇਗਲ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਡੀਡੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲੜੀ ਕਥਾ ਸਾਗਰ ਲਈ ਇੱਕ ਰੂਪਾਂਤਰ।
ਓਵਰਕੋਟ - ਯੂਰੀ ਨੌਰਸ਼ਟੇਨ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚੇਸਕਾ ਯਾਰਬੁਸੋਵਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਐਨੀਮੇਟਡ ਫਿਲਮ, 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਦ ਓਵਰਕੋਟ – ਪੈਟਰਿਕ ਮਾਈਲਸ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਫਿਲਮ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੇਸਨ ਵਾਟਕਿੰਸ, ਟਿਮ ਕੀ, ਵਿੱਕੀ ਪੇਪਰਡਾਈਨ ਅਤੇ ਐਲੇਕਸ ਮੈਕਕੁਈਨ ਹਨ।
ਦ ਓਵਰਕੋਟ – ਹਿਊਗ ਓ'ਕਨੋਰ ਦੁਆਰਾ ਅਨੁਕੂਲਿਤ ਅਤੇ ਸੀਨ ਮੁਲੇਨ ਅਤੇ ਮੀਲਿਸ ਅਰੁਲੇਪ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਐਨੀਮੇਟਡ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਲਿਅਨ ਮਰਫੀ ਅਤੇ ਐਲਫ੍ਰੇਡ ਮੋਲੀਨਾ ਅਭਿਨੀਤ ਹਨ।
ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਕੋਟ ਖੁੱਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਵੱਡੇ ਅਫਸਰ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਫਸਰ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਏਨੀ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਕਿਉਂ ਲਿਆਇਆ, ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਅਫਸਰ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿਸ ਨਾਲ ਬਾਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।
ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੋਰ-ਉਚੱਕਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਤ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਬੁਢੇ ਦਾ ਕੋਟ ਖੋਹਿਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਉਸ ਮੁੱਛੈਲ ਅਫਸਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਬੁਢੇ ਨੂੰ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਝਿੜਕਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬੀ ਮਾਰੇ ਬੁਢੇ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਅਕਾਕੀ ਅਕਾਕੀਏਵਿੱਚ ਬਾਸ਼ਮਾਚਕਿਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਗਿਰਦ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਥੋੜੀ ਥੋੜੀ ਬਚਤ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਬੋਨਸ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਓਵਰਕੋਟ ਖਰੀਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ, ਓਵਰਕੋਟ ਪਹਿਨ ਕੇ ਉਹ ਦਫਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਖੂਬ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਕਲਰਕ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਵਕਤ ਦੋ ਉਚੱਕੇ ਉਸ ਦੀ ਖਿਚ-ਧੂਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਠੁੱਡੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਟ ਖੋਹ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹੰਸ ਕੋਨਰੀਡ ਨੇ 3 ਮਾਰਚ, 1977 ਨੂੰ ਸੀਬੀਐਸ ਰੇਡੀਓ ਮਿਸਟਰੀ ਥੀਏਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਕੀ ਵਜੋਂ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।
3 ਅਪ੍ਰੈਲ, 2002 ਨੂੰ, ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4 ਦੀ ਲੜੀ ਥ੍ਰੀ ਇਵਾਨਜ਼, ਟੂ ਆਂਟਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਓਵਰਕੋਟ ਨੇ ਸਟੀਫਨ ਮੂਰ ਅਕਾਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੀਤ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਜਿਮ ਪੋਇਸਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਰੂਪਾਂਤਰ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਜਿਸਦਾ ਓਵਰਕੋਟ ਅਕਾਕੀ ਦਾ ਭੂਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਅਕਾਕੀ ਦਾ ਤਤਕਾਲੀ ਉੱਤਮ ਕਰਨਲ ਬੋਰਜ਼ੋਵ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਕੀ ਦਾ ਭੂਤ ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੈ ਓਵਰਕੋਟ ਅਤੇ ਬੋਰਜ਼ੋਵ ਦੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਮੈਡਲ ਲੈਣ ਲਈ।
ਓਵਰਕੋਟ ਰੂਸੀ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਿਕੋਲਾਈ ਗੋਗੋਲ ਦੇ 1842 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ "ਪੀਟਰਜਬਰਗ ਕਹਾਣੀਆਂ" ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਕਈ ਦਰਜਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਦਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਨਾਟਕੀ ਤੇ ਫਿਲਮੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੋਸਤੋਂਵਸਕੀ ਨੇ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿਤਾਂ ਕਿ ਰੂਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਾਹਿਤ ਗੋਗੋਲ ਦੇ ਓਵਰਕੋਟ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ।
ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ:
ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਇਸ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਵਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਘਟਦੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਧਦੀ ਗਈ।
ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਲਗਾ ਰਹੇ ਰਾਕੇਸ਼ ਦੀ ਤੀਜੀ ਮੋਟਰ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਚੱਲਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
ਇਸ ਮੋਟਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੁਆਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੰਧ ਉੱਪਰ ਪਾਉਣਾ ਸੀ।
ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਨੇ ਪਟਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਆ ਡਿੱਗਣਾ ਸੀ ਪਰ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ।
ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਉੱਪਰੰਤ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਰਾਕੇਟ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
ਰਾਕੇਟ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਡਾ ਕੇ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਪੁਲਾੜ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸੀ।
ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਡਾ ਕੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ-ਪੜਾਵੀ ਰਾਕੇਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮੋਟਰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ।
ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਮੋਟਰ ਉਦੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਰਾਕੇਟ ਦੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ ਜਦੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਮਗਰੋਂ ਧਰਤੀ ਤਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ।
ਇਹ ਤਾਂ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਰਗੜ ਖਾ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਅਜਿਹੇ 32 ਹੋਰ ਚੰਦਰਮਾ ਹਨ।
ਮਨੁੱਖੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੁਰਾਤਨ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੇ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਕਦੇ ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਿਮਟਿਮਾ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ।
ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਚੰਦਰਮਾ, ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੋਬਾਈਲ ਟਾਵਰ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤਕ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂਜੇ ਕੋਨਿਆਂ ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ।
ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਫਰੋਲ ਕੇ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਤਕ ਭੇਜਣ ਦਾ ਦੌਰ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧੀ ਕੁ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵੱਲ ਦਾਗਣ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਇਹ ਨਿਕਚੂ ਜਿਹਾ ਬਣਾਵਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੁਆਲੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਇੰਜਣ ਦੀ ਮਦਦ ਤੋਂ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1957 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਵੱਲੋਂ ਈਜਾਦ ਕੀਤੀ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਫ਼ਤਾਰ ਪੌਣੇ ਕੁ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਪੁਲਾੜੀ ਪੰਧ ਉੱਪਰ ਪੈ ਚੱਕੇ ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਮੀਲ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਸੀ।
ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਇਸ ਬਣਾਵਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਪੰਧ ਅੰਡਾਕਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ।
ਆਪਣੇ ਇਸ ਅੰਡਾਕਾਰ ਪੱਥ ਉੱਪਰ ਚਲਦਾ-ਚਲਦਾ ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 588 ਮੀਲ ਦੂਰ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਦੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ 142 ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਵਾ-ਮੰਡਲ ਜਾਂ ਏਟਮੋਸਫੀਅਰ ਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਵਾਯੂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਵਾ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਹੀ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਇੱਥੇ ਰਗੜਾਂ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 4 ਅਕਤੂਬਰ 1957 ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ।
ਰੇਡੀਓ ਉੱਪਰ ਖ਼ਬਰ ਪ੍ਰਸਾਰਤ ਹੋਈ ਕਿ ਰੂਸ ਦੇ ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਟਿਕਟਿਕੀ ਲਗਾ ਕੇ ਇਸ ਚਮਕੀਲੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੁਲਾੜ ਤਕ ਧੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਕੇਟ ‘ਸੋਪਾਨ’ ਬੜਾ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੀ।
ਤਿੰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਰਾਕੇਟ ਨੇ ਇਸ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ 8000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਕਿੰਟ ਦੀ ਗਤੀ ਦਿੱਤੀ।
ਧਰਤੀ ਦੀ ਖਿੱਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਇਹ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਧਰਤ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਸਪੂਤਨਿਕ-1 ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਇਸ ਨੇ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਭੇਜਦਾ ਰਿਹਾ।
ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਹ ਪੁਲਾੜ ਪੰਧ ਉੱਪਰ ਪਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲੱਗੇ ਐਨਟੀਨਾ ਜਾਂ ਏਰੀਅਲ ਕੜਿੱਕ ਕਰ ਕੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ।
ਇਸ ਬਣਾਉਟੀ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚਾਰ ਏਰੀਅਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 2.9 ਮੀਟਰ ਅਤੇ ਦੋ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 2.4 ਮੀਟਰ ਸੀ।
ਤਕਰੀਬਨ 83 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ 600 ਗ੍ਰਾਮ ਭਾਰੇ ਇਸ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਫਿੱਟ ਕੀਤੇ ਦੋ ਟਰਾਂਸਮੀਟਰ ਲਗਾਤਾਰ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਭੇਜਦੇ ਰਹੇ।
ਪੁਲਾੜ ਦੇ ਅਨਜਾਣ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਸੀ।
ਸਪੂਤਨਿਕ-1"' ਸਪੂਤਨਿਕ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਸਾਥੀ’ ਤੇ ਨੰਬਰ 1 ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਪੁਲਾੜ ਵੱਲ ਦਾਗੇ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੈ।
ਗੈਲੀਲੀਓ, ਕੋਪਰਨੀਕਸ ਅਤੇ ਨਿਊਟਨ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਫਲ ਹੀ ਸਨ।
ਬਾਰਾਂ ਕੁ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰੋਪਨਾ ਵਾਲੇ ਘਰ ’ਚ ਕੋਠੇ ’ਤੇ ਮੰਜੇ ਜੋੜ ਕੇ ਲਗਾਏ ਸਪੀਕਰ ’ਚੋਂ ਸਭਿਅਕ ਗੀਤ ਵੱਜਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਲੜਕੇ ਦੀ ਰੋਪਨਾ ਦੇ ਚਾਅ ’ਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਭਰਵੀਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ’ਚ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮੂੰਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬੈਠਾਉਣ ਲਈ ਭੈਣ ਜਾਂ ਭਰਜਾਈ ਦੁਆਰਾ ਕੱਢੀ ਗਈ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚਾਦਰ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਜਾ ਕੇ ਕੁਰਸੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਲੜਕੀ ਦਾ ਪਿਤਾ ਗੱਭਰੂ ਦਾ ਸਿਰ ਪਲੋਸ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਸੰਧੂਰ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਲਗਾਉਂਦਾ।
ਫਿਰ ਮੂੰਹ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਜਾਂ ਕੜਾ ਪਹਿਨਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਨਕਦ ਰਾਸ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਗਨ ਦੇ ਕੇ ਲੜਕੇ ਦੀ ਝੋਲੀ ’ਚ ਪਤਾਸੇ, ਮਖਾਣੇ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ।
ਜਿਉਂ ਹੀ ਇਹ ਰਸਮ ਅਦਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਦਿਓਰ ਤੇ ਪੋਤੇ ਦੇ ਸ਼ਗਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੀਤ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੇ:
ਅਜਿਹੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਫਿਜ਼ਾ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਪੀਕਰ ’ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜੋ ਸੱਜਣ ਸ਼ਗਨ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ ਹੁੰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਗੱਭਰੂ ਨੂੰ ਸ਼ਗਨ ਪੈ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੜਕੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਗਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨਾਲ ਆਏ ਸਕੇ-ਸਬੰਧੀ ਸ਼ਗਨ ਦੀ ਰਸਮ ਅਦਾ ਕਰਦੇ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੜਕੇ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸ਼ਗਨ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ, ਸੱਜਣ, ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਆਣੀਆਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਗਨ ਦਿੰਦੀਆਂ।
ਅਖੀਰ ’ਚ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ’ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਖਾਕੀ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਲਿਫਾਫਿਆਂ ’ਚ ਪਾ ਕੇ ਪਤਾਸੇ ਫੜਾਉਂਦੇ।
ਸ਼ਗਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਪੀਕਰ ਤੋਂ ਗੀਤ ਗੂੰਜ ਉੱਠਦੇ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰੰਗ ’ਚ ਰੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ।
ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਰਸਮ ਦਾ ਰੂਪ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਲੜਕੇ ਵਾਲੇ ਪੂਰੇ ਲਾਮ-ਲਸ਼ਕਰ ਨਾਲ ਬਾਰਾਤ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਬਨ ਕਟਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਦੁਲਹਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਚੂੜਾ ਨਹੀਂ ਪਹਿਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ।
ਸ਼ਗਨ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ’ਚ ਫਲ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਮੇਵਿਆਂ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਰਸਮ ਮੌਕੇ ਹੁਣ ਨਾ ਭੈਣਾਂ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਿੰਡ ’ਚ ਕੋਈ ਸਪੀਕਰ ਤੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲੜਕਾ-ਲੜਕੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਫੋਨ ਨੰਬਰ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਰਾਬਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵ ਲੜਕੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਘਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਪੈਲੇਸ ’ਚ ਲੜਕੇ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਲੜਕੇ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਤੈਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੜਕੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਸਮਾਗਮ ’ਚ ਸ਼ਗਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਲੜਕੇ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਭਰਜਾਈਆਂ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸਮਾਗਮ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਲੜਕੀ ਦੇ ਸਿਰ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਚੁੰਨੀ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਲੜਕਾ ਆਪਣੀ ਮੰਗੇਤਰ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੁੰਦਰੀ ਪਹਿਨਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
ਵਿਆਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਂਦੇ।
ਮੰਗਣੇ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਜਾ-ਸੰਵਾਰ ਕੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪਟੜਾ ਜਾਂ ਕੁਰਸੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਪੁਰਾਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ, ਫੁਲਕਾਰੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਮੁੰਡੇ ਦੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਐਨਾ ਸਜਾਉਂਦੀਆਂ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।
ਸ਼ਗਨ ਜਾਂ ਮੰਗਣਾ: ਅੱਜ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 20-25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇਕ-ਦੋ ਸਾਲ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਾਲ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਮੰਗਣਾ ਭਾਵ ਰੋਕ ਕਰਨ ਜਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਰਸਮ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ 15-20 ਲੋਕ ਕੁੜੀ ਦੇ ਚਾਚੇ-ਤਾਏ, ਮਾਮੇ, ਫੁੱਫੜ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੋਹਤਬਰ, ਸ਼ਰੀਕੇ-ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਅੱਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀ ਜਾਂ ਮੁੰਡਾ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਦੇਖਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਕੁੜੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਆਪ ਦੇਖ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਰਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ।
ਆਪਣੀ ਹੈਸੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੜੀ ਵਾਲੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੋਹਰ ਜਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਹੱਥ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸ਼ਗਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਘਰ ਆਏ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਕਰਦੀਆਂ ਤੇ ਘਰ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਗਾਉਂਦੀਆਂ:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੜੀਆਂ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਗਵਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੋਠੇ ’ਤੇ ਵੱਜਦਾ ਸਪੀਕਰ ਹੋਰ ਚਾਰ-ਚੰਨ ਲਾਉਂਦਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਿਲਪ ਤੋਂ ਭਾਵ ਦਸਤਕਾਰੀ, ਕਾਰੀਗਰੀ, ਹੁਨਰ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
“ਖੂਬਸੂਰਤੀ, ਅਪਣੱਤ, ਲੋੜ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹਨ।
‘ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀਆਂ ਲੱਭਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੋਹਰਾਂ, ਤਾਵੀਜ਼, ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤਾਂ, ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਆਕ੍ਰਿ੍ਰਤੀਆਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਲੱਜ ਵੱਟਣ, ਕੰਧਾਂ ਲਿਪਣ, ਮੰਜੇ ਬੁਣਨ ਤੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਝੁੱਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਣ, ਸੂਤ, ਮੁੰਜ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦੇਣ, ਗੰਢਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੁਣਨ ਤੇ ਉਣਨ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
”3 ਸ਼ਿਲਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵਸਤੂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
“ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਦਾਰਥਕ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਜਾਂ ਲਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੈ।
ਸ਼ਿਲਪੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ- ਪਹਿਲੀ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟੋਕਰੇ, ਛਿਕੂ, ਛੱਜ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਜੁੱਤੀਆਂ, ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੀਆਂ ਸੁਆਣੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸ਼ਿਲਪਾਕਰੀ ਜਿਵੇਂ- ਮੰਜੇ ਬੁਣਨਾ, ਬੋਹੀਏ, ਇੰਨੂ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਚਟਾਈਆਂ ਦਰੀਆਂ, ਖੇਸ, ਰੁਮਾਲ, ਦੁਪੱਟੇ, ਸੂਟ, ਫੁਲਕਾਰੀ, ਚਾਦਰ, ਬਾਗ, ਸਰ੍ਹਾਣੇ, ਮੇਜ਼ ਪੋਸ਼, ਪੱਖੀਆਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਆਦਿ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਕਾਰੀਗਰ ਜਾਂ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਿਲਪ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਜਾਂ ਸ਼ਿਲਪ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
“ਗੁੰਨੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸੁਥਰੀ ਥੱਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪਤਲਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਤਹਿ ਜਿਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਪੋਲਾ ਪੋਲਾ ਠੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜਾ ਹੀ ਮੁਲਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
”5 ਫਿਰ ‘ਚੱਕ’ ਉੱਤੇ ਸੁਰਾਹੀ, ਘੜਾ, ਲੋਟਾ, ਮੱਟ, ਤੋੜੇ, ਦੀਵੇ ਬਣਾ ਕੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
“ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਦਸ ਲੱਖ ਘੁਮਿਆਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਸ਼ਿਲਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ”6
ਫਿਰ ਛੱਤ ਤੇ ਕੋਰ ਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਜਰੀ ਨਾਲ ‘ਕੰਢਾਰੀ’ ਦੁਆਰਾ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੋਗਰੇ ਨਾਲ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਠੁਕਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਦ ਫਲੀ, ਪੱਥਰ, ਡੋਰ, ਕੁੰਡੀ, ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਣ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਦੀਂ ਹੈ।
ਜੁੱਤੀ ਦੇ ਬਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਕਲਬੂਤ, ਵਿਚਕਾਰ ਠਾਕਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ 'ਚ ਲੱਕੜ ਦੀ ਅੱਡੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਘੰਟੇ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉੱਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ, ਕਨਵਾਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ:
ਸੁਨਿਆਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਿਲਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੇ ਕੀਤੀ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਕਲਾ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦੁਆਰਾ “ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਸੋਨਾ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਢਾਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ, ਸਾਫ਼ ਕਰਨ, ਪਾਲਸ਼ ਕਰਨ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਸਰਲ ਜਾਂ ਸੁਖੈਲ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਹਿਣੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਿਸਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਮੂਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਉੱਪਰ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮੀਨਾਕਾਰੀ ਆਦਿ ਕਰਨਾ।
“ਛੱਜ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਾ ਕੱਖਾਂ ਤੇ ਤੀਲਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਿਤ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਨਿਗੂਣੀ ਵਸਤੂ ਮਾਤਰ ਹੈ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੇਚੀਦਾ ਹੈ।
ਛੱਜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਛਿੱਲ ਕੇ ਮੋਟੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਕਾਨੇ ਅੱਡ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕੱਚੀ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਰਖ ਕੇ ਇੱਕ ਕਾਨੇ ਨਾਲ ਮੇਚ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਤਲੇ ਕਾਨੇ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਫਿਰ ਮੋਟੇ ਕਾਨਿਆਂ ਦੀ ਮੁੱਠ ਬੱਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਿਉਂਕੇ ਚੀਰਾ ਦੇ ਕੇ ਮੋੜਾ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੰਜੇ ਦੀਆਂ ਛੇ-ਛੇ ਫੁੱਟ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਾਹੀਆਂ, ਤਿੰਨ ਤਿੰਨ ਫੁਟ ਦੇ ਦੋ ਸੇਰਵੇ ਅਤੇ ਦੋ-ਦੋ ਫੁੱਟ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਵੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮੰਜੇ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੁਆਰਾ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੂਤ, ਵਾਣ, ਨਮਾਰ ਆਦਿ।
ਮੰਜੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੌਣ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੱਲ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮੱਲ ਵਾਲੇ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 18 ਜਾਂ 20 ਦੇ ਲਗਭੱਗ ਹੁੰਦੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਗਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਲ ਪਾ ਕੇ ਬਾਹੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਗੁੱਠ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੱਲ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਟ ਦੇ ਕੇ ਡੰਡਾ ਪਾ ਕੇ ਸੇਰਵੇ ਤੇ ਰਖਸ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੰਜੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਸੰਘਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮੰਜੇ ਕੁੰਡੀ ਵਾਲੇ ਮੰਜੇ ਕੁੰਡੀ ਵਾਲੇ ਮੰਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੁੰਡੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੰਘੇ ਵਾਲੇ ਮੰਜੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਧਾਗਿਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾ ਬੁਣਤੀ ਪਾ ਕੇ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਬਣਾ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੰਘਿਆਂ ਵਾਲੇ ਮੰਜੇ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਸੰਘੇ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉੱਪਰੋਕਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਪਿੰਡ ਕਲਵਾਨੂੰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਖੇਸ ਦੋ ਪੈੜੇ, ਚਾਰ ਪੈੜੇ, ਛੇ ਪੈੜੇ, ਅੱਠ ਪੈੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਜ਼ਾਇਨਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅੱਟੀਆਂ ਊਰੀ ਤੇ ਚੜਾ ਕੇ ਚਰਖੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਨਲਕੀਆਂ ਵੱਟ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਨਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਤਾਣੇ ਪੇਟੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਖੇਸ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿਉਣ ਪਾ ਕੇ ਜੋੜ ਕੇ ਖੇਸ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਸਿਰਿਆਂ ਦੇ ਬੰਬਲ ਵੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉੱਪਰੋਕਰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ, ਪਿੰਡ ਧੌਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਰਨਾਲਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਤਾਣਾ ਤਣਨ ਵੇਲੇ ਗਜ਼-ਗਜ਼ ਦੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਕਾਨੇ ਗੱਡ ਕੇ ਊਰੇ ਦੇ ਵੱਟੇ ਹੋਏ ਨੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋ ਡੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਕਾਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਤਾਣਾ ਤਣ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਪੱਟੇ ਹੋਏ ਆਰਨ ਵਿੱਚ ਪੈੜੇ ਰੱਖ ਕੇ ਖੇਸ ਦੀ ਬੁਣਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਹਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ: ਕਰੋਸੀਏ ਨਾਲ, ਆਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਲੀ ਵਾਲੀ ਕੇਸਮੈਂਟ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਸੂਈ ਨਾਲ ਪੱਸ਼ਮ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਪਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਹਾਣਿਆਂ ਤੇ ਨਮੂਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਬੋਲ ਤੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨੂੰ ਸਰ੍ਹਾਣੇ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਠੂੰਹਾਂ, ਕਰੇਲਿਆਂ ਦੀ ਵਾੜ ਅਤੇ ਔਰਤ ਮਰਦ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤਲੀਆਂ ਛਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਤੋਂ ਫਾੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤਿੱਖੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂਗ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਟੋਕਰੇ ਦੇ ਸਾਇਜ਼ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਛਾਂਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਛਿਟੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਸਰੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਲ ਰਖ ਕੇ ਛਿਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕਢਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਪੱਟੇ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਝ ਬੂਟੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਰੰਗਦਾਰ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੁੱਲ ਰੁਮਾਲ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ੈਨਬ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਵੇਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ।
ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦੁੱਖਦਾਈ ਪ੍ਰੀਤ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਜੋੜੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਹੈ।
ਵੰਡ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਜ਼ੈਨਬ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਬਚਾਇਆ।
ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਾਕਿ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਦ, ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ, ਜ਼ੈਨਬ ਨੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਮੇਤ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ।
ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ’ਤੇ ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
1999 ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ’ਤੇ ਹੀ ਅਧਾਰਤ ਹੈ।
ਮਨੋਜ ਪੁੰਜ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟ ਕੀਤੀ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹਿੱਟ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ 1999 ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।
ਲੈਰੀ ਕੌਲਸਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, ਫ਼੍ਰੀਡਮ ਐਟ ਮਿਡਨਾਈਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।
ਜ਼ੈਨਬ ਦਾ ਜਨਮ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਹਿਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਲੇ ਦੇ ਬੂਟੇ ਬਹੁਤਾਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਫਲ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲੇਕਿਨ ਸਾਧੇ ਹੋਏ ਬੂਟੇ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵੱਡੇ ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ,ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਫਲ, ਆਮਲਕੀ, ਪੰਚਰਸਾ ਆਦਿ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅੰਬੀਲਿਕ ਮਾਇਰੀਬਾਲਨ ਜਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਗੂਜਬੈਰੀ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਵਿੱਚ ਫਿਲੈਂਥਸ ਅੰਬੀਲਿਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੀ ਛਾਲ ਰਾਖ ਦੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਪੱਤੇ ਇਮਲੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੇ, ਪਰ ਕੁੱਝ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਫੁਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨੂੰ ਗੋਲ, ਚਮਕੀਲੇ, ਹਲਕੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਔਲੇ ਜਾਂ ਆਂਵਲੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਔਲੇ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਚਾਰ, ਮੁਰੱਬੇ, ਮਿੱਠੇ 'ਚ ਸੁਖਾਏ ਗਏ ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅਚਾਰ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਰੱਬੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਨਰਮ ਔਲੇ ਦੀ ਸਬਜ਼ੀ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ 'ਤਏ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਫੁੱਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਦਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਲ ਲੱਗ ਕੇ ਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ 1.25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੋਂ 2.5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਵਿਆਸ ਦਾ ਗੋਲ, ਹਲਕਾ, ਹਰੀ-ਪੀਲੀ ਭਾਅ ਮਾਰਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗੁੱਦਾ ਫਾੜੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਗਿਟਕ ਦੁਆਲੇ ਚਿਪਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੂਲ ਫਲ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਅਨੁਸਾਰ ਔਲਾ ਖਟਾਸ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲਾਭਕਾਰੀ ਫਲ ਹੈ।
ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1/2 ਚਮਚਾ ਸੁੱਕੇ ਔਲੇ ਦਾ ਪਾਓਡਰ ਲੇਣ ਨਾਲ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਬਜ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਵਤ ਅਨੁਸਾਰ, "ਸਿਆਣਿਆ ਦੇ ਕਹੇ ਦਾ ਅਤੇ ਔਲਿਆ ਦੇ ਖਾਧੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਈਸ਼ਰ ਕੌਰ ਸਨ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਐਮ.ਏ. 1942 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਾਅ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਐਲ.ਐਲ.ਬੀ. ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ , ਫਿਰ ਲਾਇਜ਼ਾਂ ਅਫ਼ਸਰ ਮੁੜ ਵਸਾਊ ਵਿਭਾਗ , ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਮੁੜ ਵਸਾਊ ਵਿਭਾਗ, ਜਲੰਧਰ , ਸੰਪਾਦਕ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਐਡਵਾਂਸ ; ਸਹਾਇਕ ਸੂਚਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜਲੰਧਰ , ਸੂਚਨਾ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ ,ਅਤੇ ਜਾਇੰਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਨੇਕ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦਾ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸਕੱਤਰ ਵੀ ਰਿਹਾ।
1949 ਵਿੱਚ ਡਾ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਲੜਕੀ ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕੀਆਂ ਸਣੇ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਾਪ ਬਣਿਆ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਜਾਪਾਨੀ ਸਹਿਤ ਕਈ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਲਿਉ ਟਾਲਸਟਾਏ ਦੀ ਪੋਤੀ ਨਤਾਸ਼ਾ ਟਾਲਸਟਾਏ ਨੇ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਓਸਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਤੋਮੀਓ ਮੀਜੋਕਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਜਾਪਾਨੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ।
ਵਿਰਕ ਨੂੰ 1968 ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਵੇਂ ਲੋਕ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਨਜ਼ੀਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਫਾਰੂਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਮਾਂਆਗਰਾ ਕਿਲੇ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨਵਾਬ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਂ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।
ਆਗਰਾ, ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਸਦਕਾ ਅਕਬਰਾਬਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਅਜੇ ਛੋਟਾ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮਾਂ ਨਾਲ ਆਗਰਾ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਮਹਲਾ ਤਾਜ ਗੰਜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।
ਨਜ਼ੀਰ ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਮਨਸ਼ ਆਦਮੀ ਸੀ, ਉਯ੍ਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਸਰ ਹੋਈ।
ਉਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਸੰਦ ਸਨ, ਭਰਤ ਪੁਰ ਕੇ ਹਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਤਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤੇ।
ਉਹ ਕਿਸੇ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਵਾਬਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਆਖ਼ਰੀ ਉਮਰ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 1830 ਵਿੱਚ ਇੰਤਕਾਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਨਜ਼ੀਰ ਅਕਬਰਾਬਾਦੀ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਨਜ਼ਮ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਨਜ਼ੀਰ ਤਖੱਲਸ ਹੇਠ ਉਰਦੂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵਧ ਮਸ਼ਹੂਰੀਬੰਜਾਰਾਨਾਮਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਹੈ।
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 600 ਦੇ ਕਰੀਬ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹਨ।
‘ਮਿਅਰਾਜ ਨਾਮਾ' ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਤੇ ਉਸਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤਕ ਦੇ ਸਫਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੀ ਇਸਲਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਇਹ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕਾਲ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸਲਾਮੀ ਸਾਹਿਤ ਢੇਰ ਸਾਰਾ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ‘ਜੰਗ ਨਾਮਾ' ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਖਾਸ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਹਜ਼ਰਤ ਰਸੂਲ ਪਾਕ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਖੋਜ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ।
ਸ਼ਾਇਦ ਕਾਦਰਯਾਰ ਇਕੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਇਸਲਾਮੀ ਕਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖਰਾਂ ਛੁਹੰਦਾ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਦਰ ਬਖਸ਼ ਉਪਨਾਮ ‘ਕਾਦਰਯਾਰ' ਜਾਂ ‘ਕਾਦਰ' ਸੰਧੂ ਜੱਟ, ਪਿੰਡ ਮਾਛੀਕੇ ਸਾਧਾਰਣ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ, ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਫਕੀਰ ਦਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਦਾ ਪਾਬੰਦ, ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣੂ, ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਰਾਂਝੇ ਵਾਂਗ ਭਰਾਵਾਂ-ਭਰਜਾਈਆਂ ਦੀ ਤਾਹਨਿਆਂ ਮਿਹਣਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਬਾਰ ਛੱਡ ਛਡਾ ਕੇ ਰਮਤਾ ਜੋਗੀ ਬਣ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਸਲਾਮੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਦਰਸੀ ਕਿਤਾਬ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਅਸਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੈਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੜੇ ਸੰੁਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤ੍ਰਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ-ਰਸ, ਰੌਚਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਢੰਗ ਕਵੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦੀ ਗਵਾਈ ਭਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਵੀ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਤ ਦੀ ਸੂਚਕ ਹੈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਨਪੜ੍ਹ ਤੇ ਦਹਿਕਾਨ ਹੈ।
‘ਮਿਅਰਾਜ ਨਾਮਾ' ਵਾਗੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਵੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੋਜਿਆਂ ਦੀ ਸਖਤੀ ਤੇ ਰਿਆਜ਼ਤ ਬਾਰੇ ਚਾਨਣ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਇਹ ਕਵਿਤਾ ‘ਮਿਆਰਾਜ ਨਾਮਾ' ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਪਿੱਛੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟ, ਛੰਦ, ਚਾਲ ਤੇ ਵਲਵਲੇ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ ਦੀ ਗਤੀ ਵਧੇਰੇ ਸਰਲ ਤੇ ਤ੍ਰਾਵ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਦਾਰਯਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਰਲ ਤੇ ਮਧੁਰ ਛੰਦ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ।
ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੂਲਵਾਨ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਹਿਣਾ, ਪੂਰਨ ਦਾ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ, ਗੋਰਖ ਨੂੰ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸਣਾ, ਪੂਰਨ ਦਾ ਮੁੜ ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਣਾ ਆਦਿ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਦੀ ਵਾਹਤਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਹਤਾ ਨੂੰ ਨਵਾ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਥੇ ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚਖ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇੱਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਦਲੇ ਉਸਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਖੂਹ ਸੰਪੂਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਦੀ ਜੋਗ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ ਗੋਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਪੂਰਨ ਦਾ ਸੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਖੈਰ ਲਿਆਉਣਾ, ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸੰੁਦਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕ ਜਾਣਾ, ਪੂਰਨ ਦਾ ਹੀਰੇ ਜਵਾਹਰ ਮੋੜਨ ਸ਼ੀਹਰਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ੀਹਰਫ਼ੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰੌਚਿਕਤਾ ਤੇ ਕਾਵਿ ਆਤਮਿਕ ਸੁਹਜ ਹੈ।
ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਨੱਸ ਜਾਣਾ, ਪੂਰਨ ਦਾ ਮੁੜ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜਾਣਾ, ਮਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਮੇਲ, ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਸ਼ੀਹਰਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੂਰਨ ਨਾਲ ਗਲਬਾਤ ਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਹੁਕਮ' ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਥਾਗਤ ਜਾਂ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਕੰਪਿਊਟਰ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਉਪਯੋਗੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਿਖਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਿਊਟਰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਆਪਣੀਆਂ ਖੁਦ ਦੀਆਂ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਵਪਾਰਕ ਸੌਫਟਵੇਅਰ, ਮੁਫਤ-ਆਫ-ਚਾਰਜ ਸੌਫਟਵੇਅਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੁਫਤ ਅਤੇ ਓਪਨ-ਸੋਰਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ, ਜੋ "ਤਿਆਰ-" ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।