polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਨਵੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ, ਬਾਜਵਾ ਦੁਆਰਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਿਤ ਫ਼ਿਲਮ "ਬਿਉਟੀਫੁੱਲ ਬਿੱਲੋ" ਫਲੋਰਾਂ 'ਤੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਰੁਬੀਨਾ ਬਾਜਵਾ ਨਾਲ ਸਕ੍ਰੀਨ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੇਗੀ।
2003 ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵੀਡਿਓ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਹੀਰ ਦੇ ਗ਼ੀਤ 'ਕੈਂਠੇ ਵਾਲਾ' ਰਾਹੀਂ ਇੰਡਸਟਰੀ 'ਚ ਆਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀਡਿਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ 'ਚ ਸ਼ਲਿੰਦਰ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਦਾ 'ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ' ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਸੰਬਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੀਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡਣੀ ਪਈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਚਮਕਦਾਰ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੰਬਈ ਆ ਗਈ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇਵ ਅਨੰਦ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਮੈਂ ਸੋਲ੍ਹਾ ਬਰਸ ਕੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ,ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਅਭਿਨੇਤਾ ਅਮਿਤ ਸਾਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਪਲ ਡਾਂਸ ਸ਼ੋਅ "ਨੱਚ ਬਲੀਏ" ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਇਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤੀ ਸੋਪ ਓਪੇਰਾ ਰਾਹੀਂ 2003 ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਮਿਰਚੀ ਲਾਲ ਮਿਰਚੀ ਡੀ.ਡੀ ਵਨ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਮੁਦਰਾ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ ਰੁਪਈਆ- ਪੈਸਾ ਜੋ ਵਸਤਾਂ ਜਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
"ਮੁਦਰਾ" ਦੀ ਹੋਰ ਸਧਾਰਨ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਦੇਸ ਦਾ ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ "ਪੌਂਡ", ਅਮਰੀਕੀ "ਡਾਲਰ",ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ "ਯੂਰੋ" ਆਦਿ ਸਭ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ।
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਦਾਮ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ੀਰਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਟਾਂਦਰਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮੁਦਰਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਕੀਮਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਿਹਾਜ ਨਾਲ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਸੰਬੰਧਤ ਦੇਸਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ, ਫਿਰ ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਕੇ,ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਚਲ੍ਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ।
ਧਾਤਾਂ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਤੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਤੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾ ਕੇ ਸਿੱਕੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਜਿਆਦਾ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਤਿੰਨ ਧਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੱਕੇ ਡਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ:ਤਾਂਬਾ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਸੋਨਾ।
ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਡੀਆਂ ਖਰੀੜ ਦਾਰੀਆਂ ਕਰਨ ਜਾਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਇਗੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਦਰ੍ਮਿਆਨੇ ਪਧਰ ਦੀ ਖਰੀਦ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਂਵੇ ਟੈਕ੍ਸ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ,ਅਤੇ ਠੇਕੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਆਦਿ।
ਬੈਂਕ ਨੋਟ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 1980 ਵਿੱਚ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਸਾਂਈਟੀਫ਼ਿਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਪੋਲੀਮਰ ਬੈਂਕ ਨੋਟ ਬਣਾਏ ਜੋ 1988 ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਇਹ ਨੋਟ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਕਲੀ ਰੂਪ ਛਾਪਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਮੁਦਰਾ ਅਰੰਭਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਵਿਸ਼੍ਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਜੋ ਕਰੀਬ 2000 ਬੀ.ਸੀ.ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ।
ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਇੱਕ ਰਸੀਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੇਸੋਪਟਾਮੀਆ ਦੇ ਸੁਮੇਰ ਅਤੇ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚਲੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅਨਾਜ ਭੰਡਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਾਂ ਅਨਾਜ ਦਾ ਮੁੱਲ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਪੂਰਵ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਉਧਰ ਲੈਣ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿਕਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚੁਕਣ ਚਕਾਣ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਂਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਨੋਟ ਭਾਵ ਬੈਂਕ ਨੋਟ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ।
ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਤਾਂਗ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਸਾਂਗ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ।
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਉਸਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹੈ।
ਕਈ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਔਰਤ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਜਿਨਸੀ ਸੰਬੰਧ ਜਾਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੁਆਰਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਇੱਕ ਸਿੱਧੇ ਜਨਮ, ਗਰਭਪਾਤ ਜਾਂ ਗਰਭਪਾਤ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਗਰਭਪਾਤ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਹਫ਼ਤੇ. ਇਹ ਨੌਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ ਮਹੀਨੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਮਹੀਨੇ 31ਸਤਨ 31 ਦਿਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ. ਜਦੋਂ ਗਰੱਭਧਾਰਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਲਗਭਗ 38 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਗਰੱਭਧਾਰਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਅੱਠ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਭ੍ਰੂਣ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਲਾਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰੂਣ ਸ਼ਬਦ ਜਨਮ ਤਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੇ ਪੀਰੀਅਡਜ਼, ਕੋਮਲ ਛਾਤੀਆਂ, ਮਤਲੀ ਅਤੇ ਉਲਟੀਆਂ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਪਿਸ਼ਾਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ. ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਟੈਸਟ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ.
ਬਸਟੈਟ੍ਰਿਕ ਅਲਟ੍ਰਾਸਨੋਗ੍ਰਾਫੀ ਗਰੱਭਸਥ ਸ਼ੀਸ਼ੂ ਦੀ ਅਸਧਾਰਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਈ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਡੇਟਿੰਗ ਨੂੰ 24 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ. ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਗਰੱਭਸਥ ਸ਼ੀਸ਼ੂ ਦੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਿਤੀ ਪਿਛਲੇ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ੰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜੀ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਹੈ. ਡਾ ਨ ਸਿੰਡਰੋਮ ਦੀ ਸਕ੍ਰੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅਲਟਰਾਸਾਉਂਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿ ਕਲ ਫੋਲਡ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ .
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਰਤ ਦੇ ਆਖਰੀ ਮਾਹਵਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ੰਗ ਨਾਲ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਅਨੁਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਕਈ ਵਾਰੀ, ਸਮੇਂ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਭਰੂਣ ਦੀ ਉਮਰ ਹੈ.
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਨਿਯਮਤ ਏਰੋਬਿਕ ਕਸਰਤ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਸੀ-ਸੈਕਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਬੈੱਡ ਰੈਸਟ, ਖੋਜ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਲਾਭ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ.
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਣ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਮਾਂ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਿਹਤ ਲਈ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਨੀਮੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ.
ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭਾਰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ. ਭਾਰ ਵਧਣਾ ਬੱਚੇ ਦੇ ਭਾਰ, ਪਲੇਸੈਂਟਾ, ਵਾਧੂ ਸੰਚਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਤਰਲ, ਵੱਡੇ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਚਰਬੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਸਟੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ. ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਭਾਰ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ.
ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਭੰਨ ਤੋੜ ਕੇ ਲਿਆਇਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹੀ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ 1354 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿਸਾਰ-ਏ-ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਨਰਸਾਇ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਮੰਗਵਾਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਲਈ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਬੁਰਜ ਬਣਵਾਏ ਗਏ ਤੇ ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਪੁਟਵਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਹਿਸਾਰ-ਏ-ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰੀ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਸਜਿਦ, ਦੀਵਾਨ-ਏ-ਆਮ, ਬਾਰਾਂਦਰੀ,ਤਿੰਨ ਤਹਿਖਾਨੇ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਲਈ ਬੈਰਕਾਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਮਸਜਿਦ ਕੋਲ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਲਾਟ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਲਾਲ-ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਇਸ ਲਾਟ ਕਰਕੇ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹੀ ਮਸਜਿਦ ਨੂੰ ਲਾਟ ਮਸਜਿਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੇਠੋਂ ਉਪਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਆਉਣ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਕੋਈ ਭੇਤੀ ਹੀ ਲੱਭ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਤੁਗਲਕ ਦੁਆਰਾ ਕਢਵਾਈਆਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯਮਨਾ ਤੋਂ ਹਿਸਾਰ ਤੱਕ ਵੀ ਇੱਕ ਨਹਿਰ ਕਢਵਾਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਕਤ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਲਈ ਵੀ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।
ਉਦੋਂ ਇਸ ਔੜ ਮਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੀਣ ਲਈ ਇੱਕ ਘੜਾ ਪਾਣੀ ਚਾਰ ਜੀਤਲ ਤੇ ਇੱਕ ਮਣ ਕਣਕ ਸੱਤ ਤੋਂ ਦਸ ਜੀਤਲ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।
ਹਿਸਾਰ-ਏ-ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੌਰਜ ਥੋਮਸ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਜੌਰਜ ਥੋਮਸ ਦੀ ਕੋਠੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਝਾਉਲਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਜਹਾਜ਼ ਕੋਠੀ’ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਛਾਉਣੀ ਰੂਪੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮਹਿਲ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਗੁਜਰੀ ਮਹਿਲ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਨੂੰ ਗੁਜਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਦੰਦ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਵਸਨੀਕ ਗੁਜਰੀ ਨਾਮਕ ਲੜਕੀ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਗੁਜਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਮਹਿਲ ਬਣਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚਾਚੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਅਤੇ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਚੀਨੀਏਂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨ ਰਿਹਾ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਬਾਰੇ ਨਾਲ਼ ਆਪ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚ ਕੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦਰਬਾਰੇ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ।
ਉਥੇ ਪਟਵਾਰੀ, ਸਰਪੰਚ, ਟੁੰਡਾ ਲੰਬੜਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦੋ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕੰਧ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ਼ ਪੁੱਛਿਆ।
ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਰ ਲਵੇ ਪਰ ਇਸ ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ ਦੇ ਬਦਲੇ ਉਹ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਦੇਵੇਗਾ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਬਾਰੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਆਪਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸਾਂਝੀਕੰਧ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਭਾਰ ਅੱਧਾ-ਅੱਧਾ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
ਪਰ ਦਰਬਾਰਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਤਾਂ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚਲੋ ਜੇ ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਦੇਣੇ ਤਾਂ ਨਾ ਸਹੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਤੀਰ ਨਾ ਰੱਖੇ।
ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਭੜਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੱਲ ਹੱਥੋ ਪਾਈ ਤੱਕ ਚਲ਼ੀ ਗਈ ਪਰ ਟੁੰਡੇ ਲੰਬੜਦਾਰ ਨੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘਰ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਰਾਏ ਮੂਹਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਨੂੰ ਝੁੱਕਣਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਬਾਕੀ ਖਰਚਾ ਦੋ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਦੇਣਾ ਤਹਿ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਆਦਮੀ ਨੀਂਹ ਪਟਵਾਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰੱਸੀ ਫੜ ਬੈਠੇ ਧੰਮਾ ਸਿੰਘ ਸਰਪੰਚ ਨੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨਾਲ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਹੱਥ ਕੁ ਭਰ ਰੱਸੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ।
ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਧੰਮਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੱਥ ਰੱਸੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਟਾਉਣੀ ਪਈ।
ਫਿਰ ਦਰਬਾਰਾ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾ ਲਿਆ ਕਿ ਕੰਧ ਉਸ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਵਧਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ ਬਾਰੇ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਮਕਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਦਸ ਵਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਲਿਆ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲ਼ੀ ਕੰਧ ਚਾਚੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦਰਬਾਰੇ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਵੀ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਾ ਡਿਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹ ਆਪ ਤੰਗ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਧ ਦੀ ਆਪ ਲੋੜ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਦੋ ਖਣ ਛੱਤਣੇ ਹੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤੀਰ ਧਰਨ ਵੇਲੇ ਅੱਧ ਦੇਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ।
ਇੱਕ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਬਾਰੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਪਰ ਉਹ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਾਚੀ ਰਾਮ ਕੌਰ ਕੋਲ਼ੋਂ ਦਰਬਾਰੇ ਨੂੰ ਨਿਮੋਨੀਆ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਝਿਜਕਦਾ ਝਿਜਕਦਾ ਦਰਬਾਰੇ ਦਰਬਾਰੇ ਦਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਦਰਬਾਰਾ ਸੁੱਕ ਕੇ ਪਿੰਜਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਕਿ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤੋਟ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਿਸੇ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ਼ੋਂ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸ ਰੁਪਏ ਕੱਢ ਕੇ ਦਰਬਾਰੇ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੰਡੀ ਜਾ ਕੇ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦੇਵੇਗਾ।
ਦਰਬਾਰੇ ਨੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਦੇਣੇ ਹਨ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਬੰਸੋ ਦਾ ਹਾੜ੍ਹ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਝੱਟ ਦਰਬਾਰੇ ਦਾ ਸੱਦਾ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਉਹ ਹੌਂਸਲਾ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਾਂਝੀ ਕੰਧ ਚੋਟੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਉਹ ਬੁੱਧਦੇਵ ਦਾਸਗੁਪਤਾ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫ਼ਿਲਮ ਇਨਾਮ ਜੇਤੂ ਬਾਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਈਦ ਅਖ਼ਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਸਲੀਮ ਲੰਗੜੇ ਪੇ ਮਤਿ ਰੋ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਆਰਟਸ ਦੀ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ 1984 ਵਿੱਚ ‘ਯੇ ਜੋ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ’ ਸੀਰੀਅਲ ਨਾਲ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵੱਲ ਆਇਆ।
1986 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਈਦ ਅਖ਼ਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੇ ਸੀਰੀਅਲ ‘ਨੁੱਕੜ’ ਨਾਲ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ।
ਵੱਖ - ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਉਪ - ਭਾਸ਼ਾ ਉਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਤਨਾ ਕਾਬੂ ਸੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਝ ਕੁ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਤੋਂ ਲਗ ਜਾਵੇਗਾ :
" ਇਕ ਜਟ ਨੇ ਪਾਸੋਂ ਕਿਹਾ ਭਾਈਆਂ ਗਭਰੇਟਾ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਏ ਜੁਗਣਾ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਚਾਹੇ ਸੋ ਕਰੇ ਜੇਰ ਵਡਾ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਹੁਰੀਂ ਗਿਆ ਉਥੇ ਪਿੰਡ ਕੇ ਆਖਣ ਲਗੇ ਲੈ ਭਾਈ ਆਹ ਗਭਰੂ ਜਟਾਣਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਦੇਖਿਯੇ ਕੈਂ ਚੜਸ ਫ਼ੜੜ ਫਕੜ ਕੇ ਦਿਖਾਲਾ ਲੈ ਵੀਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੇਉਂ ਆਖਣਾ ਅਰ ਮੈਨੂੰ ਰੋਹ ਚੜਨਾ।
ਭਈਆ ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਥੋਂ ਅਹੀ ਸਰਾਈ ਕਿ ਇਕ ਹਥ ਨਾਲ ਲੰਗੋਟਾ ਸੁਮਾ ਲਿਆ ਅਰ ਇਕ ਨਾਲ ਚੜਸ ਖਿਚਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਤਚੀਤ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕਈ ਉਪ- ਭਾਖਾਵਾਂ ਮਾਝੀ, ਦੁਆਬੀ, ਮਲਵਈ ਤੇ ਕਾਂਗੜੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ।
ਪਹਿਲੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ 'ਮਾਝੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਦਾ 'ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ' ਨਾਲ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦਾ ਸੰਬੰਧ 'ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦਿਆਂ ਜੱਟਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ।
'ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਤਚੀਤ' ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹਾਸ - ਰਸ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
" ਕੁੜੀ ਬੋਲੀ ਆਂ ਆਂ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਫੇਰ ਬਿਆਹ ਕਰਾਉਣਾ, ਜਾਹ ਤੂੰ ਹੀ ਬਿਆਹ ਬਿਊਹ ਕਰਾਉਂਦੀ ਫਿਰ।
ਅਖਾਣਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡ- ਮੁੱਲੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜਿਆ ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ, ਦਾ ਪ੍ਯੋਗ ਵੀ ਹਾਸ - ਰਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
'ਚੋਰ ਉਚੱਕਾ ਚੌਧਰੀ ਗੁੰਡੀ ਰਨ ਪਰਧਾਨ' ਤੇ 'ਜੱਟੀ ਖਸਮ ਕਰਨਾ ਸਚੁ ਅਰ ਖੂਹਾ ਲੁਆਉਣਾ ਝੂਠ'।
ਅਜਿਹੇ ਅਖਾਣ ਦਾ ਪ੍ਯੋਗ ਲਿਖਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਾ ਤੀਕ ਅਜੇ ਕੋਈ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਨਹੀਂ ਅਪੜ ਸਕਿਆ।
' ਇਹ ਗਲ ਸੁਣੀਕੇ ਤਿਸ ਢੋਲਕੂ ਵਾਲੇ ਨੇ ਤਿਸ ਬੰਝਲੂ ਵਾਲੇ ਜੋ ਗਲਾਇਆ ਮੋਇਆ ਸੁਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਜੁਵਾਹਰੂਆ ਕਿਆ ਗਲਾਂ ਗਲਾਈ ਹੈ।
ਹੇਨਾ ਜਿਥੂ ਐਹੀਆ ਜਹੀਆਂ ਬਦਕਾਰਾਂ ਛੀਉੜੀਆਂ ਰਹੀ ਗਈਆਂ ਹਿੱਕ ਮਿੱਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਭੋਣ ਜਾਣੇ ਦਾ ਕੰਮ ਬਣੀ ਗਿਆ ਉਥੂ ਤਸੀਲਾਂ ਤੇ ਨਿਕਲੀ ਕੇ ਮੁਨਸੀ ਲੋਕ ਇਹ ਗਲਾਂ ਕਰਾ ਸਕਦੇ ਸੇ ਕਿ ਪਹਾੜ ਦੇ ਮੁਲਖਾਂ ਵਿਚ ਜਿਤਨੇ ਝਗੜੇ ਲਾੜੀਆਂ ਦੇ ਕਚਿਹਰੀਆਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਿਨ ਤਿਤਨੇ ਔਰ ਕਿਸਾ ਗਲਾ ਦੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦਿਖਿਆ ਜੁਹਾਹਰੂ ਦੀਆਂ ਗਲਾਂ ਵਖੀਂ ਜਲੀ ਆਪਣ ਜਾਰਾਂ ਮਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰੋਣੇ ਰੋਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਤ-ਚੀਤ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਸੰਨ 1875 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਇੱਕ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ,ਸੱਭਿਆਚਾਰ,ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ,ਖਾਣ ਪੀਣ,ਗਾਲੀ ਗਲੋਚ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗਿਆਨ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਅਕਾਲਗੜ ਅਟਾਰੀ ਬਧਾਈ ਬਾਜਾ ਮਰਾੜ ਬਲਮਗੜ ਹਰੀਕੇ ਕਲਾਂ ਬਰੀਵਾਲਾ ਬਰਕੰਦੀ ਭਾਗਸਰ ਭੰਗਚੜੀ ਭੰਗੇਵਾਲਾ ਭੁੱਲਰ ਬੀੜ ਸਰਕਾਰ ਬੁੱਢੀਮਾਲ ਬੂੜਾ ਗੁੱਜਰ ਚੱਕ ਅਟਾਰੀ ਸਦਰਵਾਲਾ ਚੱਕ ਬਧਾਈ ਚੱਕ ਬਾਜਾ ਮਰਾੜ ਚੱਕ ਚਿੱਬੜਾਂ ਵਾਲਾ ਚੱਕ ਡੋਹਕ ਚੱਕ ਦੂਹੇਵਾਲਾ ਚੱਕ ਗੰਧਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਚੱਕ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਚੱਕ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਚੱਕ ਖੋਖਰ ਚੱਕ ਲੰਬੀ ਢਾਬ ਚੱਕ ਮਦਰੱਸਾ ਚੱਕ ਮਹਾਂ ਬੱਧਰ ਚੱਕ ਮੋਤਲੇਵਾਲਾ ਚੱਕ ਤਾਮਕੋਟ ਚੜੇਵਾਣ ਚੌਂਤਰਾ ਚਿੱਬੜਾਂ ਵਾਲੀ ਦਬੜਾ ਧਿਗਾਣਾ ਡੋਡਾਵਾਲੀ ਡੋਹਕ ਫੱਤਣਵਾਲਾ ਗੰਦੜ ਗੋਨਿਆਣਾ ਗੁਲਾਬੇਵਾਲਾ ਹਰਾਜ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਜੰਮੂਆਣਾ ਜੰਡੋਕੇ ਜੱਸੇਆਣਾ ਝਬੇਲਵਾਲੀ ਕਾਨਿਆਂਵਾਲੀ ਖੋਖਰ ਖੁੰਡੇ ਹਲਾਲ ਕੋਟਲੀ ਦੇਵਨ ਕੋਟਲੀ ਸੰਘਰ ਲੱਖੇਵਾਲੀ ਲਖਮੀਰੇਆਣਾ ਲੰਬੀ ਢਾਬ ਲੰਡਾ ਰੋਡਾ ਲੁਭਾਣਿਆਂ ਵਾਲੀ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਮਰਾੜ੍ਹ ਕਲਾਂ ਮਦਰੱਸਾ ਮਹਾਂ ਬੱਧਰ ਮਾਂਗਟ ਕੇਰ ਮੜ੍ਹ ਮੱਲੂ ਮੌੜ ਮਹਿਰਾਜ ਵਾਲਾ ਮੋਤਲੇ ਵਾਲਾ ਮੁਕੰਦ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਮੁਕਤਸਰ ਨਜਾਬਤ ਕੁਕਰੀਆਂ ਨੰਦਗੜ੍ਹ ਨੂਰਪੁਰ ਕਿਰਪਾਲਕੇ ਫੂਲੇਵਾਲਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਰੰਧਾਵਾ ਰਣਜੀਤਗੜ੍ਹ ਰਹੂੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰੋੜਾਂ ਵਾਲੀ ਰੁਪਾਣਾ ਸਦਰਵਾਲਾ ਸੱਕਾਂਵਾਲੀ ਸਮਾਘ ਸੰਮੇਵਾਲੀ ਸੰਗਰਾਣਾ ਸੰਗੂਧੌਣ ਸਰਾਇਨਾਗਾ ਸੀਰਵਾਲੀ ਸ਼ਿਵਪੁਰਾ ਸੋਥਾ ਤਖਤ ਮਲਾਣਾ ਤਾਮਕੋਟ ਥਾਂਦੇਵਾਲਾ ਉਦੇਕਰਨ ਵਿਰਵਿਆਂਵਾਲੀ ਵੰਗਲ ਵੜਿੰਗ ਵੱਟੂ
ਆਸਾ ਬੁੱਟਰ ਬਬਾਣੀਆਂ ਬਾਦੀਆਂ ਭਲਾਈਆਣਾ ਭਾਰੂ ਭੂੰਦੜ ਭੁੱਟੀਵਾਲਾ ਬੀਦੋਵਾਲੀ ਬੁੱਟਰ ਬੁੱਟਰ ਸ਼ਰੀਂਹ ਚੱਕ ਗਿਲਜੇਵਾਲਾ ਛੱਤਿਆਣਾ ਚੋਟੀਆਂ ਧੌਲਾ ਧੂਲਕੋਟ ਦੋਦਾ ਦੌਲਾ ਦੂਹੇਵਾਲਾ ਫਕਰਸਰ ਘੱਗਾ ਗਿਲਜੇਵਾਲਾ ਗੁੜੀ ਸੰਘਰ ਗੁਰੂਸਰ ਹੁਸਨਰ ਕਰਨੀਵਾਲਾ ਕਾਉਣੀ ਖਿੜਕੀਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂੰਨਣ ਖੁਰਦ ਕਿਸ਼ਨ ਪੁਰਾ ਕੋਟਭਾਈ ਕੋਟਲੀ ਅਬਲੂ ਕੁਰਾਈ ਵਾਲਾ ਲਾਲ ਬਾਈ ਲੰਡੇ ਵਾਲਾ ਲੋਹਾਰਾ ਮਧੀਰ ਮੱਲਣ ਮਣੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਿਉਰੀ ਰੋਖਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਚੰਦ ਸਮਾਘ ਸ਼ੇਖ ਸੁਖਨਾ ਅਬਲੂ ਸੂਰੇਵਾਲਾ ਥਰਾਜ ਵਾਲਾ ਥੇੜੀ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਪੂਰਨ ਨਾਥ ਜੋਗੀ’, ‘ਗੋਪੀ ਚੰਦ’, ‘ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ’, ‘ਸਤਿਵਾਦੀ ਹਰੀਸ਼ ਚੰਦਰ’ ਅਤੇ ‘ਰਾਜਾ ਨਲ’ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਂਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾ ਸਾਂਗਾਂ ਦੇ ਮਕਬੂਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਕਦਰਾਂ ਹਨ,ਜੋ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਸਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਤੇ ਭਾਵੁਕ ਅੰਸ਼ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਕਥਾਵਾਂ ਜਾਦੂ ਵਾਂਗ ਕੀਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾ ਬੜੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੋ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਹੜੱਪਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਗ ਖੇਡਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ, ਸੱਸੀ ਪੰਨੂੰ, ਟੁੰਡੇ ਅਸਰਾਜ ਆਦਿ ਦੇ ਸਵਾਂਗ ਢੇਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖੇਡੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਂਗ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਆ ਹੋਈਆਂ।
ਸੱਚ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰੀਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਬੁਹਮੁੱਲੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਅ ਬਣ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ।
ਲੂਣਾਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰਾਂ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰਨ ਉੱਤੇ ਮੋਹਿਤ ਹਨ,ਲੂਣਾਂ ਪੂਰਨ ਦੇ ਲਹੂ ਮਾਸ ਦਾ ਕੋਸਾ ਰਸ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਦੁਆਰਾ ਪੂਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੈ।
ਇੱਛਰਾਂ ਪੂਰਨ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦੇ ਦੈਵੀ ਅਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਉੱਤੇ ਜਾ ਪੁਜਦੀ ਹੈ,ਪਰ ਲੂਣਾਂ ਮਾਂ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਕਾਮ-ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋਚਾ ਕਾਰਨ ਪਤਿਤਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰਨ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗੂ ਅਡੋਲ ਹੋ, ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹੇਠਾਂ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੇ ਸਾਂਗ ਦਾ ਇੱਕ ਟੋਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੂਣਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸ਼ਨਈ ਤੇ ਪੂਰਨ ਦੀਆਂ ਮਾਤ੍ਰੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਲਵਾਨ ਟੱਕਰ ਹੈ:
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਸਾਂਗਾਂ ਤੋ ਇਲਾਵਾ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਇਕਾਂਗੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸਵਾਂਗ ਦਾ ਵੀ ਆਮ ਰਵਾਜ ਹੈ।
ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਂਗੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸ਼ਨ ਲਾਲ, ਦੀਪ ਚੰਦ, ਬਾਜੇ ਭਗਤ, ਪੰ. ਲਖਮੀਚੰਦ, ਹਰਦੇਵਾ,ਪੰ.ਮਾਂਗੇਰਾਮ ਆਦਿ ਹਨ।
‘ਉਕਤ-ਅੱਲ੍ਹਾ ਤਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੋਰਠ ਅਥਵਾ ਸਾਂਗੀਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਾਤ-ਰਾਤ ਭਰ ਅਭਿਨੈਯ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਦੀ ਨੌਟੰਕੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਾਲੀ ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ੈਲੀ ਵੀ ਹਰਿਆਣਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ।
ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਟਾਂ ਦੀ ਧੂਮ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਾਂਗੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਮਚਾਈ ਸੀ।
ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ’ ‘ਖੜ੍ਹੀ ਬੋਲੀ’ ਦੇ ਹਿੰਦੀ- ਉਰਦੂ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਵੀ ਅਥਵਾ ਕੌਰਵੀ ਨੂੰ ਜਨਨੀ ਦੀ ਗਰਿਮਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ “ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਾਰ੍ਹਵੀ-ਤੇਰਵੀਂ ਸਤਾਬਦੀ ਵਿਚ” ‘ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ’ ਨਾਮਕ ਕਵੀ ਨੇ ਅਪ੍ਰਭ੍ਰੰਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਸੰਦੇਸ਼ ਰਾਸਕ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਾਅਦੁੱਲਾ’ ਨਾਮਕ ਕਵੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕ-ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤਾ।
ਉਹਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੀ ਗਈ।
“ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਦਣ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਵੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗਾਉਣ-ਮੰਡਲੀ ਦੁਆਰਾ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਚ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨੌਟੰਕੀ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
” ਹਰਿਆਣਾ ਗੰਧਰਵ ਸਭਾ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਾਂਗੀ ਸਿਰੋਮਣੀ ਪੰਡਤ-ਮਾਂਗੇਰਾਮ ਪਾਣਚੀ ਨੇ ‘225’ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮਨਾ-ਪਾਰ ਨਿਵਾਸੀ ‘ਕਿਸ਼ਨਲਾਲ ਭਾਟ’ ਨੂੰ ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਾਂਗ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜਨਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਪੰਡਤ ਦੀਪ ਚੰਦ’ ‘ਸੇਰੀ ਖਾਂਡਾ’ ਨਿਵਾਸੀ ਨੂੰ ਸਾਂਗ-ਕਲਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਦੇਸ਼ਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਂਗ ਵਿੱਚ ਗੀਤ, ਨ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਇੱਕ ਰਸ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਥਾ ਦਾ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਅਭਿਨੈ ਦੁਆਰਾ, ਕੁਝ ਕਾਵਿ-ਸੰਬਾਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਚ-ਗਾਣੇ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਬਾਦ ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੜੇ ਦਿਲਚਸਪ ਤੇ ਮਿਣੇ ਤੁਲੇ।
ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਖੱਪਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਲਈ ਹਰ ਨਵੇਂ ਪਾਤਰ ਦੀ ਆਮਦ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਵੀਂ ਝਾਕੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਰੰਗਾ’ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਾਰਤਕ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੁਕਤੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧੜਕਣਾ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਰੰਗੀ, ਢੋਲਕੀ, ਮਜੀਰੇ, ਚਿਮਟੇ, ਗੜਵਾ, ਪੇਟੀ, ਆਦਿ ਕਈ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਘੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਵਾਂਗ ਸੰਯੋਗਾਤਮਕ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ, ਸੰਗੀਤ, ਸੰਵਾਦ, ਨ੍ਰਿਤ ਤੇ ਅਭਿਨੈਯ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿਧਰੇ ਮੋਢਾ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਧਰੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਵਾਰਤਾ ਜਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਸਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਰਦ ਤੀਵੀਂਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਦਾ ਮੇਕ-ਅੱਪ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਨੱਚਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਸਾਰੇ ਉਹਨਾਂ ਨਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿਫ਼ਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,ਅਤੇ ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕਲਾਤਮਕ ਵਡਿਆਈ ਹੈ।
ਸਾਂਗ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੀਤ-ਨਾਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਟਕੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਿ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਥਵਾ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਸੰਜੀਵ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਗ ਦਾ ਮੂਲ ਕਥਾਨਕ ਅਤੀਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਬੀਰ-ਗਾਥਾ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਗਾਥਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜਨ ਸਮੂਹ ਦੀ ਹੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਤੀਤ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸੁਰਜੀਤੀ ਹੈ।
ਸਾਂਗ ਦਾ ਕਥਾਨਕ ਇਤਨਾਂ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਿਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਸਵਾਂਗ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਯੁਗ-ਚੇਤਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਂਗ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
‘ਚੰਦਰ ਭਾਨ ਤੇ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕਿਰਨ’ਦਾ ਸਾਂਗ,ਜੋ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਭਟ ਖੇਡਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਕੇ-ਨਿਕੇ ਜੱਥੇ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ,ਪਰ ਹਰਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਜਿਵੇਂ--ਪੰਡਤ, ਜੱਟਾਂ ਆਦਿ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਸਾਂਗ ਕਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਾਮ ਖੱਟਿਆ ਹੈ।
“ਸਵਾਂਗ ਲਈ ਕਿਸੇ ਉਚੇਚੇ ਰੰਗ-ਮੰਚ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਥ ਜਾਂ ਖੁਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਥੜੇ ਉੱਤੇ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਾਂਗ ਉਂਝ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮੰਗਲ ਉਤਸਵ ਉੱਤੇ ਖੇਡੇ ਖਿਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੋਲੀ, ਬਸੰਤ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ।
ਕੌਡੀਆਂ ਦੀ ਰੀਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਵਪਾਰੀਆਂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਦਾ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸੋਨੇ,ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸਿੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸਰਾਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੌਡੀਆਂ ਹੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨੀ ਭਾਸਕਰ ਦੂਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਰੰਥ ‘ਲੀਲਾਵਤੀ’ ਵਿੱਚ ਕੌਡੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਸੀ।
ਇਹ ਜੀਵ ਮੋਲਸਕਾ ਵਰਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਉਪਵਰਗ ਗੈਸਟ੍ਰੀਪੋਡਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੌਡੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਪਰਦ’ ਫਰੈਂਚ, ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ‘ਕੋਰਿਸ’, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘‘ਕੋਡਰੀ’, ਰੋਮਨ ‘ਕੋਰੀ’ ਨੇਪਾਲੀ 'ਚ ਕੌਡਾਂ, ਹਿੰਦੀ 'ਚ ਕੌਰੀ, ਉਰਦੂ 'ਚ ਮਰਾਠੀ 'ਚ ਕਵਡੀ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕੁਰੜੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੌਡੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਲੱਕ ਦੁਆਲੇ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਲਾੜਾ-ਲਾੜੀ ਦੇ ਗੁੱਟ ਦੁਆਲੇ।
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਦਾਂ ਦੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਕੌਡੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕੌਡੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।
ਕੌਡੀਆਂ ਦੀਆਂ 150 ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ, ਯੁਰੇਨੀਅਮ, ਕਾਕਲੇਂਸ, ਲਯੂਕੋਟ੍ਰੋਨ, ਬ੍ਰੋਡਰਿਆ, ਗੱਟਾਟਾ, ਕਲਟੋਸ ਆਦਿ ਕਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਭਾਰਤ, ਮਾਲਦੀਵ, ਲਕਸ਼ਦੀਪ, ਰਾਮੇਸ਼ਵਰਮ, ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮੀਰਾ ਬਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਤਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪਾਇਆ।
ਪ੍ਰਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਤਾਰੇ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਰ ਤੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ‘ਸਾ ਰੇ ਪਾ ਧਾ ਨੀ ਸਾ’ ਸਰਗਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ।
ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੇ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਹ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰਬੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ,ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤੂੰਬੀ ਭੰਗੜਾ, ਮਿਰਜ਼ਾ, ਜੁਗਨੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੱਦੂ ਜਾਂ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਖੋਲ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਡੇਢ ਫੁੱਟ ਤਕ ਲਕੜੀ ਦਾ ਡੰਡਾ ਗੋਲ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਡੰਡੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 54 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੇ ਖੋਲ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 9 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਖੋਲ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਖੱਲ ਚਰ੍ਹਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਖੂੰਟੀ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਪਿਰੋ ਕੇ ਡੰਡੇ ਦੇ ਨਿਚਲੇ ਪਸੇ ਤਾਰ ਨੂੰ ਮਰੋੜੀ ਦੇ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਮੜੇ ਦੀ ਖੋਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਭਾਂਸ ਜਾਂ ਲਕੜੀ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਤਾਰ ਟਿਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕਲ੍ਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਂਗਲ ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਰ ਦੀ ਮਿਜਰਾਬ ਪਾ ਕੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਪਾਸੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਤਾਰ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਸੁਰ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਹੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ,ਮਿਜਰਾਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਪੰਜਾਬਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਥਾਨ ਸਾਰੰਗੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੀ ਢੱਡ ਨੂੰ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਾਜ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕਠੇ ਹੀ ਵਜਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਢੱਡ ਸਾਰੰਗੀ ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਾਰੰਗੀ ਆਪਣੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਗੀਤ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਦ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡੱਡ ਤਾਲ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੋਨੇ ਤੇ ਸੁਹਾਗੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜੱਥੇ,ਪ੍ਰਮ ਕਥਾ,ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ,ਵਾਰਾਂ,ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ,ਸੋਹਣੀ ਮਾਹੀਂਵਾਲ,ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ,ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ,ਜਿਉਣਾ ਮੋੜ ਦੇ ਕਿੱਸੇ, ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਢੱਡ ਸਾਰੰਗੀ ਉੱਤੇ ਕਲੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਮੂੰਹ ਗੋਲਾਈ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਚੌੜਾਈ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਉਂਗਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਆਮ ਤੋਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 16 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 9 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀ ਪਤਲੀ ਖੱਲ ਦੇ ਪੁੜੇ ਚੜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੁੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਤ ਦੀ ਪੱਤਲੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ ਸਤ ਜਾਂ ਅੱਠ ਜਗ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਵਜਾਉਣ ਵੇਲੇ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਲਪੇਟ ਕੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂ ਢਿੱਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗਮਕ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।
ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਾਰੰਗੀ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗਾਇਕੀ ਅੰਗ ਵਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੌ ਰੰਗ ਹੁਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਹਰੇਕ ਰੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੰਗੀ ਦਾ ਸਾਥ ਤਬਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸਾਰੰਗੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਢੱਡ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਰੰਗੀ ਨਾਲ ਕਲੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਜਾਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹੀਰ ਦੀ ਕਲੀ, ਸੱਸੀ ਦੀ ਕਲੀ, ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਕਲੀ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਤੂੰਬੇ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਲਕੜੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਢਿੱਡ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਚਿਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉੱਤੇ ਨੂੰ ਡਮਰੂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਲੱਕੜੀ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਉੱਤੇ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਮੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਚਮੜੇ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨੂੰ ਊਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਘੋੜੀ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਚਾਰ ਤੰਦਾਂ ਖੂੰਟੀਆ ਵੱਲ ਚਲੀਆਂ ਜਾਦੀਆਂ ਹਨ।
ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਨਹੁੰ ਨਾਲ ਤੰਦ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਛੂਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਰ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਗਾਰੇ ਦਾ ਅੱਜ ਬੇਸ਼ਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਿਹੜ੍ਹਾ ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਨਗਾਰੇ ਉੱਤੇ ਚੋਟ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੀ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਲੜਾਈ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ਼ੇਖ਼ਾਵਤੀ ਅਤੇ ਅਲਵਰ ਵਿੱਚ ਨਗਾਰਾ ਵਜਾਉਣ ਦੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਜ਼ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕੀ ਅੱਜ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇਂ ਕਦਾਈਂ ਵੱਜਦਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੱਝ ਦੀ ਖੱਲ ਮੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਚਮੜੇ ਦੀ ਦਵਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਸੁਰ ਉੱਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਮੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਖੱਲ ਨੂੰ ਧੁੱਪੇ ਜਾਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਰ ਨੀਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਖੱਲ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਗਿੱਲੀ ਲੀਰ ਰਗੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਖੱਲ ਨਰਮ ਹੋ ਕੇ ਹੇਠਲੇ ਸੁਰ ਤੇ ਬੋਲੇ।
ਰਾਜਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਗਾਰੇ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਅੱਗੇ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਚੀਨ ਤੱਤ ਸਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰਬਾ ਜਾਂ ਘੁਮਚੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਜ਼ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤੁਨਤਨਾ ਆਖਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ, ਭੰਗੜੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਬ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 11 ਉਂਗਲ ਤੋ ਲੈ ਕੇ 13 ਉਂਗਲ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਮੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਖੱਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਮੀਟਰ ਚਮੜੇ ਦੀ ਤੰਦ ਪਿਰੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੰਦ ਦੇ ਚਮੜੇ ਵਾਲੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਗੰਢ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਇਹ ਲਕੜੀ ਦੇ ਗੱਟੇ ਵਿੱਚ ਗੰਢ ਮਾਰ ਕੇ ਪਿਰੋ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।