polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਯੋਰਪੀਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੁਝ ਘੱਟ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
1920 ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਫਰਾਇਡ ਦੀ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੋਰਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ-ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਇਟਾਲੀਅਨ, ਸਪੇਨਿਸ਼ ਆਦਿ ਵਿੰਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਉਨਤੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵੱਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਚੇਲਿਆਂ ਯੁੰਗ ਅਤੇ ਐਡਲਰ ਨੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਉਨਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਸੱਜੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅਲੱਗ ਸੰਪਰਦਾਇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਜਿੱਥੇ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਐਡਲਰ ਅਤੇ ਯੁੰਗ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਸਹਿਆ ਉੱਥੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮਿਲ ਗਏ ਜਿਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਟੇਕਲ ਓਟੋ ਰੈਂਕ ਫੈਰੇਂਜੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ।
ਫਰਾਇਡ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵਫਰਾਇਡਵਾਦ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
ਨਵਫਰਾਇਡਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ, ਗਰਨੇ, ਫਰਾਮ, ਸੁਲੀਵਾਨ ਅਤੇ ਇਰਕਸਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
ਭਾਵੇਂ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਫਰਾਇਡ ਸਿਰ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਰਾਇਡ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੋਪਨਹਾਰ, ਹਾਰਟਮੈਨ ਅਤੇ ਐਫ.ਸੀ. ਮਾਯਰਸ ਨੇ ਅਚੇਤਨ ਮਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਲੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਬਰਫ਼ ਦੀ ਸਿੱਲੀ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਹਿ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌ ਬਟਾ ਦਸ ਭਾਗ ਪਾਣੀ ਦੇ ਥੱਲੇ।
ਫਰਾਇਡ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹਨ, ਚੇਤਨ, ਅਵਚੇਤਨ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ।
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਚੇਤਨ ਮਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਮਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹੈ ਉਹ ਅਚੇਤਨ ਹੈ।
ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਚੇਤਨ ਮਨ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਚੇਤਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਅਚੇਤਨ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਚੇਤਨ ਤੱਥ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚਲੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਮਨ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰ-ਸਹਿਚਾਰ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੱਬੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ।
ਅਵਚੇਤਨ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਸਮਾਜਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ‘ਅਹਮ’ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸੈਂਸਰ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਅਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
ਲੇਕਿਨ ਅਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਜਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਦਮਿਤ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੇਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਵਿਰੇਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਮੋਹਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਾਂ ਹੱਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ, ਮਾੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਬੇਝਿਜਕ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
ਵਿਰੇਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹਿਸਟੀਰੀਆ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਤਾਂ ਜੇ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹਿਸਟੀਰੀਆ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੋਗ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਿਰੇਚਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤਾਂ ਵਿਰੇਚਨ ਵਿਧੀ ਰੋਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਇਹ ਵਿਧੀ ਕੁੱਝ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਰੇਚਨ ਵਿਧੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਡਾ. ਬਰੂਅਰ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਫਰਾਇਡ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫਰਾਇਡ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ।
ਅਨੇਕਾਂ ਆਲੋਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਡੱਟ ਕੇ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਨੈਂਸੀ ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਹਮ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ-ਸੁਤੰਤਰ ਸਹਿਚਾਰ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
ਬਰਨਾਹਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ, ਜੇ ਚਕਿਤਸਕ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਕਹੇ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਸੁਝਾਅ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਭੁੱਲੇ ਹੋਏ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਰੋਗੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚਾਰ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਰੋਕਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਸੋ ਫਰਾਇਡ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਅਚੇਤਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੰਗਾ ਬੁਰਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ-ਸਹਿਚਾਰ ਤਕਨੀਕ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਰੋਗੀ ਦਾ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਦਾ।
ਸੋ ਇਸ ਸੁਤੰਤਰ-ਸਹਿਚਾਰ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਅਚੇਤਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਫਰਾਇਡ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਡ ਈਗੋ ਅਤੇ ਸੁਪਰ ਈਗੋ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਫਰਾਇਡ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਡ ਮਨੁੱਖੀ ਅਮਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਡ ਕਾਮਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਲਿਬਿਡੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਮੂਲਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ।
ਫਰਾਇਡ ਇਡ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਇਡ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸੰਗਠਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਸਮੂਹਿਕ ਇੱਛਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ।
ਇਡ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ-ਨਿਯਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮੂਲਕ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਲਾਲਸਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਤਰਕਪੂਰਨ ਨਿਯਮ ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ.ਇਡ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਖੇਧ ਨਹੀਂ ਵਾਪਰਦਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਡ ਉੱਤੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਬੰਦਿਸ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਡ ਵਿੱਚ ਹਰ ਉਹ ਕਾਮਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਦਮਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੱਬੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈਗੋ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਗਿਆਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਲੋਂ ਰੋਕਾਂ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਈਗੋ, ਇਡ ਲਈ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਡ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਜ਼ਾਇਜ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਮੂਲਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਯੁੰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ:- ਕਾਰਲ ਗੁਸਤਾਵ ਯੁੰਗ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਚੇਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿ-ਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
ਯੁੰਗ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਯੁੰਗ ਨੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:- ਅਨੀਸਾ ਪਰਸੋਨਾ ਅਨੀਮਸ ਤੇ ਛਾਇਆ।
ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਰਸੋਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਰੀਰਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦਾ ਇੱਕ ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਖ ਪੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਪੁਰਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ ਅਨੀਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਇਸਤਰੀ ਪੁਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਉਸਦਾ ਆਧਾਰ ਅਨੀਮਸ ਹੈ।
ਯੁੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਜੋ ਪਾਸ਼ਵਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਛਾਇਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਰਨੀ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣਾ, ਪੀਣਾ-ਪੈਸਾ ਆਦਿ ਸਭ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਉਸਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਭੋਜਨ ਬਿਨਾਂ ਮਰ ਜਾਵੇਗਾ ਅਥਵਾ ਉਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮਵਾਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੰਨਿਆ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਾਰਨੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ।
ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਆਂਤਰਿਕ ਦਵੰਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨੋਤਾਪੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮਨੋਤਾਪ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਕਾਰਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਾਰਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਂਤਰਿਕ ਦਵੰਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਾਰਨੀ ਨੇ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਈਡੀਪਸ ਮਨੋਗ੍ਰੰਥੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਨੋਗ੍ਰੰਥੀ ਪਿੱਛੇ ਕਾਮਵਾਸ਼ਨਾ ਨਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ।
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਨਾ 1893 ਵਿੱਚ ਵਿਆਨਾ ਵਿੱਚ ਸਿਗਮੰਡ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਕੀਤੀ।
ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਕੁੱਝ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚੀ।
ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਖੜਾ ਹੈ।
ਯੁੰਗ ਅਤੇ ਐਡਲਰ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਵਫਰਾਇਡਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਇਹੀ ਫਰਾਇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਰਹੇ।
ਸੋ ਫਰਾਇਡ ਤੋਂ ਨਵਫਰਾਇਡਵਾਦੀਆਂ ਤੱਕ ਦੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਖਣ-ਪਰਖਣ ਲਈ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਪਰਦਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:-
ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਫਰਾਇਡ ਕਾਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਲਿਬਿਡੋ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਲਿਬਿਡੋ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:- ਇੱਕ ਆਤਮ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ।
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਉਦੇਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਲਿਬਿਡੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਲਿਬਿਡੋ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਧਯ ਪ੍ਰੀਕਿਰਿਆ ਹੈ ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਾਮ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਲਕਸ਼ ਅਤੇ ਮਾਧਯ ਦੋਵੇਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਮ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਕਾਮੁਕ, ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੋਲੈਂਗਿਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਫਰਾਇਡ ਈਡੀਪਸ ਮਨੋਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾ-ਮਨੋਗ੍ਰੰਥੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਫਰਾਇਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੜੀ ਵਿੱਚ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾ-ਮਨੋਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਲਿੰਗ-ਈਰਖਾ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਲਿੰਗ ਦੇ ਜਣਨ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ।
ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਮਰਦਾਨਾ ਜਣਨ ਅੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅੰਦਰ ਹੀਨਤਾ ਭਾਵ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਸ ਹਾਨੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਵਧੇਰੇ ਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਰੜਕਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯੁੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚਾਰ ਮਾਨਸਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਹਨ- ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਤੱਖੀਕਰਨ ਅੰਤਰਬੋਧ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖੀਕਰਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰਬੋਧ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਯੁੰਗ ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਜਾਂ ਅੰਤਰਮੁਖੀ-ਚਿੰਤਕ, ਸੰਵੇਦਕ, ਅੰਤਰਬੋਧੀ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
1913 ਵਿੱਚ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਬਾਲਪਨ ਦੀ ਕਾਮੁਕਤਾ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਅਚੇਤਨ ਜਿਹੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਐਡਲਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ‘ਵਿਅਕਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ’ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
ਐਡਲਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਾ ਇਸ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਘੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯੁੰਗ ਨੇ ਦੂਜੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਸਹਿ-ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਯੁੰਗ ਨੇ ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਗਤਾਮਕ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਉਤੇਜਨਾ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਆਵੇ, ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੁੰਗ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਯੁੰਗ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੀ ਰਿਹਾ।
1933 ਈ. ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁਸਤਕ ‘ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਨਵ ਆਤਮਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਉਸਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਰੁਚੀ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨਵਫਰਾਇਡਵਾਦੀ ਸੰਪਰਦਾ:- ਫਰਾਇਡ, ਐਡਲਰ ਅਤੇ ਯੁੰਗ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜਗਤ ਤੇ ਛਾਏ ਰਹੇ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਯੁੰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪੱਖ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਇਸ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਘੱਟ ਗਿਆ।
ਜਿੱਥੇ ਫਰਾਇਡੀਅਨ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਉਲਟ ਨਵਫਰਾਇਡਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ।
ਏਰਿਕ ਫਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਤੋਂ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਫਰਾਮ ਨੇ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਦੋ ਮੂਲ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿਸੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਥਵਾ ਅੰਸਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਮਨੋਵਿਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਸੰਬੰਧ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਇਹ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਸੀ।
ਯੁੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, “ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਲਿਬਿਡੋ ਦਾ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਮੁਖਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਲਿਬਿਡੋ ਦਾ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜਨਾ।
ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ, ਬੱਚੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੰਤੂ ਯੁੰਗ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਬਾਲ-ਕਾਮ-ਵਾਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਬਾਲ-ਕਾਮਵਾਸ਼ਨਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਰਾਇਡਵਾਂਗ ਇਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ।
“ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੀਨਤਾ ਭਾਵ ਲੈ ਕੇ ਜਨਮੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਬੋਝ ਜਾਪਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਉਦੋਂ ਹੀ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਮੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲਈ ਹੋਵੇ।
ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਹੀਨਤਾ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੋਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੈ।
ਅਰਥਾਤ ਮਨੋ ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਭਾਵ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਵਿਧੀ ਜੋ ਕਿ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਲਈ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਚੇਤਨ ਜਾਂ ਅਚੇਤਨ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਹੈ।
ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ “ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ ਵਿਵਹਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਇਸਦਾ ਲਕਸ਼ ਤਾਂ ਚੇਤਨਾ, ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਨਹਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਲਿੰਗ ਇੰਦਰੀ ਨੂੰ ਤੋਲੀਏ ਨਾਲ ਪੂੰਝਣ ਤੇ ਹਲਕੀ ਜਿਹੀ ਰਗੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਡੀਪਸ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਸਟਰੇਸ਼ਨ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵੀ ਇਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫਰਾਇਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਪਰਈਗੋ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਇਡ ਆਨੰਦ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਤੇ ਈਗੋ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸੁਪਰਈਗੋ ਨੈਤਿਕਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਐਡਲਰ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ:- ਅਲਫਰੇਡ ਐਡਲਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਚੇਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸਦਾ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।
ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਲਿਬਿਡੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੇਰਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸ੍ਰੋਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸ੍ਰੋਤ ਹੈ।
ਸੁਪਤ ਅਵਸਥਾ:- ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਉਮਰ 12 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸੰਬੰਧ ਹੋਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਦਾ ਆਪ ਧਿਆਨ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦਿਖਾਉਣ।
ਫਰਾਇਡੀਅਨ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਪਰਦਾ:- ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨ ਵਿਵਹਾਰ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸਦਾ ਮਨੋਰਥ ਤਾਂ ਚੇਤਨ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਅਚੇਤਨ ਨਿਰਧਾਰਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੈ।
ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਥ ਅਚੇਤਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਅਚੇਤਨ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਪਰਦਾ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਗੁਦਾ ਅਵਸਥਾ:- ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਉਮਰ 2 ਤੋਂ 4 ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਪਿਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਪਖਾਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੀਕ੍ਰਿਆ ਆਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ 4 ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਕੁੱਝ ਨਾ ਕੁੱਝ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਆਨੰਦ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਡਾਕਟਰ ਬਰੂਅਰ ਨੇ ਕੱਢੇ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਪਰਦਾ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਨ ਕੀਤਾ।
ਡਾ. ਬਰੂਅਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ।
ਫਰਾਇਡ ਦੁਆਰਾ ਦਬਾਅ ਦੇਣ ਤੇ ਬਰੂਅਰ ਅਤੇ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਮਿਲ ਕੇ 1883 ਈ. ਵਿੱਚ ‘ਹਿਸਟੀਰੀਆ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਲੱਛਣ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਹ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ।
ਫਰਾਇਡ, ਯੁੰਗ ਅਤੇ ਐਡਲਰ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫਰਾਇਡਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਸਕੂਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵਫਰਾਇਡਵਾਦੀ ਸਕੂਲ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਫਰਾਇਡਵਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ, ਸਿਧਾਂਤ, ਨਿਯਮ, ਤਰਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਗਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ।
ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਨੂੰ ਵੀ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਯੁੰਗ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚਿਤ ਦੇ ਚੇਤਨ ਭਾਗ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਮੂਲ ਕ੍ਰਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਚਿਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਖਾਤਰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ ਕੀਤੀ।
ਮੌਖਿਕ ਅਵਸਥਾ:- ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਮੌਖਿਕ ਅਵਸਥਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਚੰਘਦੇ ਹੋਏ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੰਦ ਉਗਣ 'ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਥਨ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀ ਦੀ ਉਮਰ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਹਵਰਗੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਲਪਨ ਤੋਂ ਵਿਅਸਕ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਨੋਲੈਂਗਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਜਣਨਅੰਗੀ ਅਵਸਥਾ:- ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੈਂਗਿਕ ਰੁਚੀ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਜਵਾਨੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿੰਗ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਵਫਰਾਇਡਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ-ਹਾਰਨੀ , ਫਰਾਮ ਅਤੇ ਸੂਲੀਵਾਨ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਤੀਜਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲਪਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਅਮਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਲਈ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਇਕੱਲੇਪਨ ਅਤੇ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਡਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਵੇਂਪਨ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਤਮ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖੀ ਰਹੇਗਾ।
ਐਡਲਰ ਨੇ ਵੀ ਸੁਪਨ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਪਨੇ ਕੇਵਲ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਿਅਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਗੋਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਉਹ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਲਕਸ਼ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਤਰਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿਸਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਵਹਾਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੈਤਿਕ-ਸ੍ਵੈਂਪੀੜਨ:- ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਹੀਨਤਾ ਅਤੇ ਕਮੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੂਜਿਆਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੀ ਸੁੱਚਕ ਹੈ।
ਲਿਬਿਡੋ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤੀ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫਰਾਇਡ ਨੇ ਲਿਬਿਡੋ ਦੇ ਮਨੋਲੈਂਗਿਕ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:- ਜਿਵੇਂ ਕਿ:-
ਸੰਮੋਹਨ ਅਥਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ ਪੱਧਤੀ ਸਹਾਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਅਚੇਤਨ ਦੀ ਉਸ ਤਹਿ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰਪੀੜਨ:- ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ, ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇਣ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਯੁੰਗ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅਚੇਤ ਮਾਨਸਿਕ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕ ਹੈ।
ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਚੇਤਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ।
ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਮਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖੇਗਾ।
ਦੂਜੇ ਹੀ ਪਾਸੇ ਐਡਲਰ ਹੀਨਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ-ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ:-
ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਨਾ ਸਰਕਲ ਦੇ ਮੰਤਕੀ ਪ੍ਰਤੱਖਵਾਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਯੂਨੀਫਾਈਡ ਸਾਇੰਸ, ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਸੀ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ,ਕੂਨ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਇੱਕ ਲਕੀਰੀ ਜਮ੍ਹਾਂ-ਜੋੜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ "ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸ਼ਿਫਟ" ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਦੀ ਅਨਹੋਂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ "ਆਮ ਵਿਗਿਆਨ" ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਗਿਆਨੀ "ਬੁਝਾਰਤਾਂ-ਬੁਝਣ" ਰਾਹੀਂ ਕੇਂਦਰੀ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਦੀ ਸੇਧ ਸਦਕਾ, ਆਮ ਸਾਇੰਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: "ਜਦ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸਫਲ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੱਲ ਕਢ ਲਵੇਗਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਣੀ ਅਤੇ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਥ ਵੀ ਨਹੇਂ ਸੀ ਪਾ ਸਕਣਾ।
ਕੂਨ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਅਵੇ ਕੀਤੇ ਹਨ: ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਕੀਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ "ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸ਼ਿਫਟਾਂ" ਤੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸ਼ਿਫਟ ਇਹ ਸਮਝਣ ਲਈ ਨਵੇਂ ਪਹੁੰਚ-ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ ਦੀ ਧਾਰਨਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਲ ਤੇ, ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਕਸਵੱਟੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸਗੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੁਦਾਇਆਂ ਦੀ ਆਮ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਿੜ ਰਹੇ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਅਕਸਰ ਬੇਮੇਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਨਾਸੁਲਝਣਯੋਗ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਲੀ "ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ" ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।
ਸਾਇੰਸ ਨੂੰ ਆਤਮਮੁਖੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਸਿੱਟੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਆਤਮਮੁਖੀ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ / ਵਿਸ਼ਵ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਥਾਮਸ ਸੈਮੂਅਲ ਕੂਨ ਇੱਕ ਅਮਰੀਕਨ ਭੌਤਿਕਵਿਗਿਆਨੀ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ 1962 ਦੀ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਕਿਤਾਬ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਦੋਨਾਂ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਸਿਫਟ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁਹਾਵਰਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਏਲ ਸਿਨੋਰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ , ਇੱਕ ਬੇਰਹਿਮ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਨੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਿਤਾਇਆ।
ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, , ਮਾਇਆ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਿਆਸੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਇਆ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇਕਜੁਟਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਜੋਂ ਰੂਪਬੱਧ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਗੁਆਤੇਮਾਲਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਕਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਾਲਗ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਐਟਨੋਲੋਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਲੈਤਿਨ ਅਮਰੀਕੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿਸਨੇ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਪੜਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਸਟਾਈਲ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਅਤੇ ਜੱਜ ਅਰਨੇਸਟੋ ਅਸਟੁਰਸੀਅਸ ਗਿਰੋਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਮਾਰੀਆ ਰੋਸੈਲਸ ਅਤੂਰੀਅਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੱਚਾ ਸੀ।
ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਸਨ: ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ 1660 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲੱਭ ਸਕਿਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਪਿੱਛਾ ਜਿਆਦਾ ਮਿਕਸ ਸੀ, ਇੱਕ ਕਰਨਲ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।
1905 ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਛੇ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਦੇ ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਜਲਾਵਤਨੀ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਨੂੰ ਆਖਰਕਾਰ 1960 ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਦੂਜਾ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਬਣ ਗਿਆ ।
ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਮੈਡਰਿਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ 74 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਮਿਗੂਏਲ ਐਂਜਲ ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਰੋਜਾਲੇਸ ਇੱਕ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਗੁਆਤੇਮਾਲਾ ਕਵੀ-ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ।
ਅਸਤੂਰੀਅਸ ਨੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਲੌਕਿਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ, ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਕਥਿਤ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਦੇਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਮਰਦ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨਵਾਦੀ ਨਾਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਕਦੇ ਸੀ ਕਈ ਮਿਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਕਾਦਮਿਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੂਰਤੀਆਂ ਆਮ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇਵੀ ਹੁੰਦੀ ਵੀ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
ਲੌਕਿਕ ਵਿਚਾਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੇਵੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੁਆਰਾ ਗਤੀਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੰਭਿਕ ਸਮਾਜ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੁੱਤ, ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਮਾਤਾ ਧਰਤੀ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਧਰਨਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਜੋਹਨ ਜੈਕਬ ਬਾਕੋਫ਼ੇਨ ਇਕਵੰਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰਤ ਸੀ।
ਐਪਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਕੋਫ਼ੇਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਦੇਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੋਵੇਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਿਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਥੋਪਣ ਦੇ ਯਤਨ ਹਨ।
ਅਕਸਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਾ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨਿਆਂਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਕਦੇ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ, ਮਾਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਖੇਤੀ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮੰਤਰੂ, ਪਿਤਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੰਗਜੂ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਾਰੀਜੇ ਜੀਮਬੂਤਾਸ ਦਾ ਸੀ।
ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਕੁਦਰਤ, ਮਮਤਾ, ਜਣਨ, ਰਚਨਾ, ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਦਾਤਾਂ ਦੀ ਅਵਤਾਰ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਂ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੀ-ਰਾਫੇਲਾਈਟਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿੰਬਵਾਦ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲਹਿਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇੱਕ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗਠਿਤ ਮਾਡਰਨਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅੰਦੋਲਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਿੰਬਵਾਦ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਂ ਬਰਕਰਾਰ ਅਰਸੇ ਦੀ ਬਜਾਏ 'ਰਚਨਾਤਮਕ ਪਲਾਂ ਦੀ ਧਾਰਾ' ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।