polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ, ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਕਲਾ, ਖੇਡਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ ਅਤੇ ਖੋਜ ਡਿਗਰੀਆਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਦਾ ਜਲਪ੍ਰਵਾਹ ਅੰਦਰ ਦੇ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਹੇਠਲੇ ਦਲਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਕੁੱਝ ਨਦੀਆਂ ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦੀ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨਿਰਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਾਰਾਂ ਤਰੁ ਉੱਚੇ ਪਰਬਤਾਂ ਵਲੋਂ ਘਿਰੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭਾਗ ਠੰਡ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੋਨਾਂ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਪਭਰੀ ਹਵਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸਾਧਾਰਣਤਾ ਵੰਚਿਤ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੁਸ਼ਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਸਾਲ ਦਾ ਔਸਤ ਲਗਭਗ 10 ਹੈ।
ਅਤ: ਖੁਸ਼ਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਹੱਟ ਗਈ ਹੈ ਵੱਲ ਮਰੁਸਥਲੀਏ ਕੰਕੜੋਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਅਰਧਸ਼ੁਸ਼ਕ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁੱਝੀ ਗੱਲ ਬਕਰੀਆਂ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗਰਮੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜੇਰਿਏ ਆਪਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਹੁਮਤ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਅਨਾਤੋਲਿਆ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਥਰੇਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦਾ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤ: ਇਸਨੂੰ ਯੂਰੋਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਪੁੱਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਜੀਇਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਤਲੇ ਜਲਖੰਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ ਵਲੋਂ ਇਸ ਪੁੱਲ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਣਤਾ ਯੂਰੋਪੀ ਟਰਕੀ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਟਰਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਟਰਕੀ ਦੇ ਇਹ ਦੋਨਾਂ ਭਾਗ ਬਾਸਪੋਰਸ ਦੇ ਜਲਡਮਰੂਪਧਿਅ, ਮਾਰਮਾਰਾ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਡਾਰਡਨੇਲਜ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਦੂੱਜੇ ਵਲੋਂ ਵੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਟਰਕੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਪਾਂਟਸ ਅਤੇ ਟਾਰਸ ਪਰਵਤਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਭਾਗ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਵਾਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਪਠਾਰ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਟਾਰਸ ਦੀ ਕਸ਼ੇਣੀ ਕੁਰਦਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਵੱਲ ਪਾਂਟਸ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕਾਰਾਵਾਗ, ਇਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਲਾਬੇ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਲੋਂ ਧਰਾਤਲ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਨੀਵਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭਾਗ ਜਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰਾਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਬਰਫ ਵਲੋਂ ਢਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਅਰਾਦਾਰ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਟਰਕੀ, ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਦਾ ਸਮੁਦਰਤਟ ਘੱਟ ਪੱਧਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਗ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਅਚਾਨਕ ਉੱਤੇ ਉਠਦੇ ਹਨ।
ਵਰਖਾ ਦੀ ਬਹੁਤਾਇਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲੀ ਖੇਤਰ ਜਿਆਦਾ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੇਸਟਨਟ ਰੁੱਖ ਮੁੱਖ ਹਨ।
ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਪਾਂਟਸ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਭਾਗ ਪੂਰਵ ਵਲੋਂ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵੱਲ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਕੁੱਝ ਕੋਲਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਉਤਪਾਦਨ 30 ਲੱਖ ਮੀਟਰਿਕ ਟਨ ਹੈ।
ਟਰਕੀ ਦਾ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਨੀਵਾਂ ਮੈਦਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ।
ਭੂਮਧਿਅਸਾਗਰੀਏ ਜਲਵਾਯੂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਤਿੰਨ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਗਰਮੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕ ਰੁੱਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 20 ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਨੇਕ ਧੰਸੀ ਹੋਈ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੂਰਣਤ: ਅਤੇ ਭੋਰਾਕੁ ਜਮਾਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਲਈ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਜਮਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਟਾਲਆ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਪੰਫੀਲਿਅਨ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਜਵਾਬ - ਪੂਰਵ ਕਾਂ ਕਣੱਖੇ ਉੱਤੇ ਅਦਾਗਾ ਦੇ ਕੋਲ ਸਿਲੀਸਿਅਨ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਹੈ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਡਾਰਡਨੇਲਜ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਵਲੋਂ ਬਾਂਸਪੋਰਸ ਦੇ ਜਲਡਮਰੂਮਧਿਅ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮਾਰਮਾਰਾ ਸਮੁੰਦਰ ਯੂਰੋਪ ਅਤੇ ਏਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇ ਵੱਲ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਥਰੈਸ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਟਰਾਏ, ਵਰਸਾ ਅਤੇ ਵਿਥੁਨਿਆ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ 750 ਫੁੱਟ ਵਲੋਂ ਹੇਠਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੁੱਖ ਹਿੰਮਤ ਹੈ।
ਖੇਤੀ ਕਰਣ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਨਾ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਦੇਸ਼ੀ ਹੱਲ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਹੱਲ ਦਾ ਵਰਤੋ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਜੀਇਨ ਅਤੇ ਮਾਰਮਾਰਾ ਸਾਗਰਾਂ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਘੱਟ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਪਠਾਰ ਤੱਕ ਮਰਨਾ-ਜੰਮਣਾ ਸੁਗਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਕਾਲ਼ਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸੰਕਰਾ ਮੈਦਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੋ ਮੀਲ ਤੱਕ ਉੱਚੀ ਪਾਂਟਸ ਪਰਵਤਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਅਚਾਨਕ ਉੱਠਦੀ ਹੋਈ ਦਿਸਣਯੋਗ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਪਰਵਤਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਣ ਉੱਤੇ ਐਨਾਟੋਲਿਆ ਦਾ ਫੈਲਿਆ ਪਠਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਦੱਖਣ ਟਾਰਸ ਦੀ ਉੱਚੀ ਪਰਵਤਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਭੂਮਧਿਅਸਾਗਰੀਏ ਤਟ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਮੈਦਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁੰਦਰਤਟੀਏ ਭੱਜਿਆ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਗਰੀਸ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗਰਮੀ ਆਮਤੌਰ: ਖੁਸ਼ਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਠੰਡ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਤਲਹਰੀ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਕਾਲ਼ਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹੇਠਲੇ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਮਤੌਰ: ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਦਰਖਤ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਠਾਰੀ ਢਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀਤ ਕਟਿਬੰਧੀਏ ਪਰਣਪਾਤੀ ਜੰਗਲ ਅਤੇ 6, 000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤੱਕ ਕੋਨਿਫਰਸ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
1250 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਟਰਾਏ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਯਵਨਾਂ ਨੇ ਟਰਾਏ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨੇਸਤਨਾਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਇਲਾਕੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕਾਬੂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।
ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਾਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਈਰਸ ਨੇ ਅਨਾਤੋਲਿਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਂ ਲਿਆ।
ਐਨਾਟੋਲਿਆ ਦੇ ਪਠਾਰੀ ਭਾਗ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਦੱਖਣ ਪੂਰਵੀ ਰੂਸ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਪੂਰਵੀ ਸੀਤਲ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਤਾਪ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਿਫ਼ਰ ਅੰਸ਼ ਸੇਂਟੀਗਰੇਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਰਮੀਨਿਆ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਭਾਗ ਹੋਰ ਵੀ ਠੰਡਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਠੰਡ ਦੀ ਰੁੱਤ ਛੇ ਮਹੀਨਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਅਤੇ ਈਰਾਨ, ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਇਰਾਕ, ਸੀਰਿਆ ਅਤੇ ਭੂਮਧਿਅਸਾਗਰ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਗਰੀਸ ਅਤੇ ਬਲਗੇਰਿਆ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਲਾਸਾਗਰ ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੀਮਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਯੂਰੋਪੀ ਟਰਕੀ - ਤਰਿਭੁਜਾਕਰ ਪ੍ਰਾਇਦਵੀਪੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਬਾਸਪੋਰਸ ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨੀਵਾਂ ਮੈਦਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਕੇ ਮਾਰੀਤਸਾ ਅਤੇ ਇਰਜਿਨ ਨਦੀਆਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਪਾਸ ਹਰ ਇੱਕ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਿਲੀਸਿਅਨ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ।
ਇਜਮਿਰ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਅੰਗੂਰ, ਕਿਚਾਮਿਸ਼, ਜੈਤੂਨ, ਅੰਜੀਰ ਅਤੇ ਅਫੀਮ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਟਾਰਸਪਰਵਤਮਾਲਾਵਾਂਜੰਗਲਾਂ ਵਲੋਂ ਢਕੀ ਹਨ ਪਰ ਰੁੱਖ 8, 500 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹਨ।
ਇਹ ਬਾਸਪੋਰਸ ਜਲਡਮਰੂਮਧਿਅ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਦੀ ਗੋਲਡੇਨ ਹਾਰਨ ਨਾਮਕ ਲੰਮੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਅੱਛਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜਲਡਮਰੂਮਧਿਅ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਾਂਚ ਮੀਲ ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਚੌਡ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕੁੱਝ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚੋੜਾਈ ਆਧਾ ਮੀਲ ਹੀ ਹੈ।
ਏਸ਼ੀਆਈ ਟਰਕੀ - ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ: 1 . ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਲ਼ਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਾਂਟਸ ਪਹਾੜ, 2 . ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਐਨਾਟੋਲਿਆ ਵੱਲ ਆਰਮੀਨਿਆ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ, 3 . ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਟਾਰਸ ਅਤੇ ਐਂਟਿਟਾਰਸ ਪਹਾੜ ਜੋ ਭੂਮਧਿਅਸਾਗਰ ਦੇ ਤਟ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹਾਂ।
ਕਣਕ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਯ ਭੂਮੀ ਦੇ 45 ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉਪਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਿੰਨ ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਪਾਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤੰਮਾਕੂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਚਰਾਗਾਹੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਟਾਵ ਜਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਟ ਜਾਣ ਵਲੋਂ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕਟਾਵ ਜਿਆਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਕੋਲਾ, ਲਿਗਨਾਇਟ, ਲੋਹਾ, ਤਾਂਬਾ, ਮੈਂਗਨੀਜ, ਸੀਸਾ, ਜਸਤਾ, ਕੁਰਮ ਅਤੇ ਏਮਰੀ ਹਾਂ ; ਪਰ ਲਿਗਨਾਇਟ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਕੁਰਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਜਿੱਥੇ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਭੂਮਧਿਅਸਾਗਰੀਏ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 20 ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ,
1 . ਮਾਰਮਾਰਾ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਭਾਗ, 2 . ਕਾਲ਼ਾ ਸਾਗਰ ਦਾ ਸਮੁਦਰਤਟ, 3 . ਭੂਮਧਿਅਸਾਗਰ ਦਾ ਕਿਨਾਰੀ ਭਾਗ, 4 . ਐਨਾਟੋਲਿਆ ਪਠਾਰ ਅਤੇ 5 . ਆਰਮੀਨਿਅਨ ਪਹਾੜ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਗ।
ਇੱਥੋਂ ਨਿਰਿਆਤ ਹੋਨੇਵਾਲੀ ਵਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ, ਉਂਨ, ਤੰਮਾਕੂ, ਅੰਜੀਰ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਮਿਸ਼ ਮੁੱਖ ਹਨ।
ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਲੋਂ ਟਰਕੀ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਟਰਕੀ ਨੂੰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂਪੀਡੀਆ ਦੇ ਪੂਰਕ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ-ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਲੇਖ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਪੜਤਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਮੱਠੀ ਸੀ।
ਲੈਰੀ ਸੈਂਗਰ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਬਣੇ।
ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਬੋਮਿਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਲਜ਼ ਅਤੇ ਲੈਰੀ ਸੈਂਗਰ ਨੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੂੰ ਫੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਚੈਰਿਟੀ ਮਾਡਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ।
"ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ" ਸ਼ਬਦ, ਵਿਕੀ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਨਾਮ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਸ਼ੇਲਡਨ ਰਮਪਟਨ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਚ 2003 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਮੇਲਿੰਗ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਦ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿਕੀ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਿਕਸ਼ਨਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਇਨਕੌਰਪੋਰੇਟਡ ਇੱਕ ਗੈਰ-ਲਾਭਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ, ਅਮਰੀਕੀ ਕੰਪਨੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਕੈਲੇਫ਼ੋਰਨੀਆ ਦੇ ਸੈਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹਨ।
ਇਹ ਫ਼ਲੋਰੀਡਾ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸੀ।
ਇਹ ਕਈ ਮਿਲ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਕੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਵਿਕਸ਼ਨਰੀ, ਵਿਕੀਬੁਕਸ, ਵਿਕੀਨਿਊਜ਼, ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਕਾੱਮਨਜ਼, ਵਿਕੀਸੋਰਸ, ਵਿਕੀਸਪੀਸੀਜ਼, ਵਿਕੀਵਰਸਿਟੀ, ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਇਨਕੂਬੇਟਰ ਅਤੇ ਮੈਟਾ ਵਿਕੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਦਸ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਅੰਦੋਲਨ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਫ਼ਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀਜ਼ ਬੋਰਡ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਰਗਰਮ ਮਾਡਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਹਨ: ਚੈਪਟਰ, ਥੀਮੈਟਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯੂਜਰ ਸਮੂਹ।
ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਹ ਮਾਡਲ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਅੰਦੋਲਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੇਤਰੀ ਕਾਨਫਰੰਸ, ਆਊਟਰੀਚ, ਐਡਿਟ-ਏ-ਥੋਨਸ, ਹੈਕਥੌਨਜ਼, ਜਨ ਸੰਬੰਧ, ਪਬਲਿਕ ਪਾਲਿਸੀ ਐਡਵੋਕੇਸੀ, ਗਲੈਮ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਮੈਨੀਆ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੁਫ਼ਤ ਲਾਇਸੈਂਸ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਕਾਦਮਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਚੈਪਟਰ ਅਤੇ ਥੀਮੈਟਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਬੋਰਡ ਦੁਆਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਦਸ ਹੋਰ ਵਿਕੀ ਪਰਿਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ:
1928 – ਜੋਸਿਫ਼ ਸਟਾਲਿਨ ਨੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਲੀਅਨ ਟਰਾਸਟਕੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦਿਤਾ।
1965 – ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਦੋਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਵਲੋਂ ਰੂਸ ਦੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਮ ਅਲੈਕਸੀ ਕੋਸੀਗਿਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਸਮਝੌਤਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਦਨਾਮੇ ਤੇ
2002 – ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਫ਼ਾਰਮੇਸੀ ਵਿਚੋਂ ਗਰਭ ਰੋਕੂ ਮਾਰਨਿੰਗ ਪਿੱਲ ਮੁਫ਼ਤ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
2012 – ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਫ਼ਸਟ ਮਨਿਸਟਰ ਨੇ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਵਾਸਤੇ ਰਾਏਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
ਇਹ ਪੂਜਾ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈਭਾਵ ਭਾਦਰੋਂ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਏਕਮ ਤੇ ਫੱਗਣ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਏਕਮ ਨੂੰ, ਪਰ ਕਈ ਸੰਧੂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸੰਧੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨੂੰਹ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸੇ ਜਗ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢ ਕੇ ਪੱਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਵਾਪਿਸ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਦਿਨ ਮਿੱਟੀ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਰਾਸੀ ਨੂੰ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਿਓ ਪਾ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਦਰੋਂ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਏਕਮ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਧੂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਰਸਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਸੰਧੂ ਲੋਕ ਸੁੱਖ ਸੁਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਦਰੋਂ ਜਾਂ ਫੱਗਣ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਏਕਮ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁੱਖ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਦਰੋਂ ਨੂੰ "ਮਿੱਠੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ" ਅਤੇ ਫੱਗਣ ਨੂੰ "ਭੇਲੀਆਂ" ਦਾ ਚੜ੍ਹਾਵਾ ਚੜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਿੱਥ ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਦੀਵੇ ਜਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਕਵਾਨ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਕਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਦੇ ਲੋਕ ਵਧੇਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ" ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਰੀਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਇੱਟਾਂ ਮਰਾਸੀ ਦੁਆਰਾ ਅਰਦਾਸ ਕਰਵਾ ਕੇ ਲਿਆਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਥਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਫਰੀਦਕੋਟ ਨੇੜੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦੇ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੀੜ ਸਿੱਖਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਭੜਾਣਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਜਗ੍ਹਾਂ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਵੱਡ ਪਧਰੀ ਮੇਲਾ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਝੋਕ ਸਰਕਾਰੀ , ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜ ਗਰਾਈਆਂ ਤੇ ਵਧਰਾਵਾਂ, ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਕੁਠਾਲਾ ਵਿੱਖੇ ਵੀ ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ ਨੂੰ ਸੰਧੂ ਲੋਕ ਪੁਜਣ ਲਗ ਪਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਸੀ।
ਮਰਾਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦਾ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਡਿਤ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ "ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ" ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ ਨਾਮੀ ਸੰਧੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲੋਕ ਧਰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਸਬੰਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕਾਲਾ ਮਹਿਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਣੀ ਨੀਂਦ ਸੌਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਤ ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਤੱਪਸਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਭਾਦਰੋਂ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਏਕਮ ਤੇ ਫੱਗਣ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਏਕਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੀ ਕਾਲੇ ਮਹਿਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
2001 ਵਿੱਚ, ਬੱਬੂ ਮਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਏਲਬਮ ਸਾਉਣ ਦੀ ਝੜੀ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ, ਚੰਨ ਚਾਨਣੀ, ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਲੀ, ਦਿਲ ਤਾ ਪਾਗਲ ਹੈ, ਇਸ਼ਕ, ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਟੱਚ ਵੁੱਡ ਵਰਗੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਾਣਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਹਵਾਏ ਲਈ ਗਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਗੀਤਕਾਰ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਸਪਿੰਦਰ ਨਰੂਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਗੀਤ, ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਅਲੀ ਸੰਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆ, ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈ।
4 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ ਮਾਨ ਨੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ: ਅੱਠ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਪਾਰਕ ਐਲਬਮ.ਇਹ ਐਲਬਮ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਕੈਨੇਡਾ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ, ਯੂ.ਕੇ. ਅਤੇ ਯੂਐਸ ਵਿੱਚ ਆਈਟਿਉਨਸ ਵਰਲਡ ਐਲਬਮਾਂ ਦੇ ਚਾਰਟ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਦਾਖਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਲਬੋਰਡ 200 ਦੇ ਚਾਰਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਐਲਬਮ ਬਣ ਗਿਆ।
ਉਸ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਬੋਲ, ਜੀਵ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ, ਬੱਬੂ ਮਾਨ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ 'ਸੱਜਣ ਰੂਮਾਲ ਦੇ ਗਿਆ' ਨੂੰ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ।
ਮੁਕੰਮਲ ਉਤਪਾਦ ਤੋਂ ਨਾਖੁਸ਼, ਉਹ ਡਰਾਇੰਗ ਬੋਰਡ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਗਾਣੇ ਮੁੜ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ।
ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਆਏ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰਕ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਤੂ ਮੇਰੀ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ 1999 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
1999 ਤੋਂ, ਉਸਨੇ ਅੱਠ ਸਟੂਡੀਓ ਐਲਬਮਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਕੰਪਾਇਲੇਸ਼ਨ ਐਲਬਮਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਸਾਉਂਡਟ੍ਰੈਕ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਮਾਨ ਜੀ 'ਵਨ ਹੋਪ ਵਨ ਚਾਂਸ' ਲਈ ਰਾਜਦੂਤ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਨਾਫਾ ਸੰਸਥਾ ਹੈ।
ਬੱਬੂ ਮਾਨ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ-ਗੀਤਕਾਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰ, ਅਦਾਕਾਰ, ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਵੀ ਹੈ।
ਹਵਾਏਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੱਬੂ ਮਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਾਘਾ ਅਤੇ ਦਿਲ ਤੈਨੂ ਕਰਦਾ ਏ ਪਿਆਰ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੱਡਾ ਰਾਹ, ਕ੍ਰੂਕ, ਸਾਹਿਬ, ਬੀਬੀ ਔਰ ਗੈਂਗਸਟਰ ਅਤੇ ਟੀਟੋ ਐਮ.ਬੀ.ਏ।
ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ ਮਾਨ ਨੇ ਸਰਦਾਰ, ਉਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਚਮਕੀਲਾ ਵਰਗੇ ਵੱਖਰੇ ਐਨੀਮੇਸ਼ਨਜ਼ ਤੋਂ ਕਈ ਸਿੰਗਲਜ਼ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
ਬੱਬੂ ਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੰਟ ਮਾਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
1905 – ਖ਼ੂਨੀ ਐਤਵਾਰ:ਜਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ’ਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ, ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਲੂਸ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
1922 – ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਜਿੱਤਣ 'ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦੀ ਤਾਰ ਭੇਜੀ।
1999 – ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦਾਂ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਪਾਦਰੀ ਗ੍ਰਾਹਮ ਸਟੇਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾੜ ਦਿਤਾ।
2009 – ਅਮਰੀਕਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਨੇ ਗੁਆਨਟਾਨਾਮੋ ਪਰੀਜ਼ਨ ਕੈਂਪ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ।
ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦੇਕਿਅੰਸ, ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ, ਬਲਗਾਰੀਆ ਸਾਮਰਾਜ, ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਸਾਮਰਾਜ, ਅਤੇ ਓਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਰਿਹਾ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1918 ਵਿੱਚ, ਟਰਾਂਸਿਲਵੇਨੀਆ, ਬੁਕੋਵਿਨਾ, ਅਤੇ ਬੇਸਰਬੀਆ ਵੀ ਇਸਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ।
ਦੂਸਰੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਦਾ ਕਬਜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਰਸਾਏ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ।
1989 ਵਿੱਚ ਅਲੌਹ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੋਮਾਨੀਆ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਰੋਮਾਨੀਆ ਦਾ ਆਮਦਨ ਪੱਧਰ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੁਧਾਰ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ।
ਰੋਮਾਨੀਆ ਹੁਣ ਇੱਕ ਉੱਚ ਮੱਧ ਆਮਦਨ ਵਰਗ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਰੋਮਾਨੀਆ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਨੌਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੇਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਸੱਤਵੇਂ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਤਮ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬੁਖਾਰੈਸਟ ਹੈ , ਜੋ 1. 9 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ।
2007 ਵਿੱਚ, ਟਰਾਂਸਿਲਵੇਨਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸਿਬਿਉ, ਨੂੰ ਯੂਰਪ ਦੀ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਰਾਜਧਾਨੀ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।
ਰੋਮਾਨੀਆ 29 ਮਾਰਚ 2004 ਨੂੰ ਨਾਟੋ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੈਟਿਨ ਸੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੇ ਫਰਾਂਕੋਫੋਨਿਏ ਦਾ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ।
ਰੋਮਾਨੀਆ , ; ਸਾਂਚਾ: - ਸਾਂਚਾ: - ) ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ, ਕਰਪੇਥੀਅਨ ਚਾਪ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹੇਠਲੇ ਡੇਨਿਊਬ ਉੱਤੇ, ਬਾਲਕਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਮਧ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੰਗਰੀ ਅਤੇ ਸਰਬੀਆ ਨਾਲ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਯੂਕਰੇਨ ਅਤੇ ਮਾਲਦੋਵਾ ਦੇ ਲੋਕ-ਗਣਰਾਜ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਲਗਾਰੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।
ਰੋਮਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਖਣਿਜ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖਣਿਜ ਤੇਲ, ਸੋਨਾ, ਤਾਂਬਾ, ਸੀਸਾ, ਚਾਂਦੀ, ਮੈਂਗਨੀਜ, ਐਂਟੀਮਨੀ, ਜਸਤਾ ਆਦਿ।
ਪੂਰਵੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਪੇਦਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਖਣਿਜ ਤੇਲ ਦਾ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਉਤਪਾਦਨ 60 ਲੱਖ ਟਨ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤੇਲਖੇਤਰ ਕਾਲੇ ਸਾਗਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਕਾਂਸਟਾਨਤਸਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਲੋਹੇ ਅਤੇ ਕੋਇਲੇ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀ ਦਾ ਅਣਹੋਂਦ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੀਮਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਦੇ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਉਦਯੋਗ ਧੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹਨ।
ਟਰੈਸਿਲਵਨਿਆ ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਮੱਕੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਬੰਬੀਹਾ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ 1912 ਵਿੱਚ ਬਰਜਿੰਦਰਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।
ਉਹ ਚੰਗੇ ਅਥਲੀਟ ਅਤੇ ਫ਼ੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵੀ ਸਨ।
ਬਾਅਦ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਇੱਕ ਇੰਜਨੀਆਰਿੰਗ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿਵਲ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬ ਓਵਰਸੀਅਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੰਚਾਈ ਮਹਿਕਮੇ ਵੀ ਓਵਰਸੀਅਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ।
1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਸਾਹੋਕੇ ਛੱਡ ਕੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਓਕੜਾ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਸਦਾ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ ਦਾ ਜਨਮ, ਬਤੌਰ ਰਜਬ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ, 10 ਅਗਸਤ 1894 ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਧਮਾਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ ਜੀਉਣੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲਾ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਾਹੋਕੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਆਹ, ਦੌਲਤ ਬੀਬੀ, ਭਾਗੋ ਬੇਗਮ, ਰਹਿਮਤ ਬੀਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਤਿਮਾ ਨਾਲ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ, ਅਦਾਲਤ ਖ਼ਾਨ, ਅਲੀ ਸਰਦਾਰ, ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਦ ਬੇਗਮ ਅਤੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਬੇਗਮ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।
ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ , ਜੋ ਬਾਬੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਸਨ।
ਬਾਬੂ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ, ਹੀਰ ਬਾਬੂ ਰਜਬ ਅਲੀ, ਨਾਲ਼ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1940 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ਼ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।
ਮਾਰਚ 1965 ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੇਰੀ ਪਾਈ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲ਼ੇ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਆਏ।
ਰਿਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਾਲਾ ਰਵੱਈਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਾਰਿਸ ਗੋਡੇਲਿਅਰ ਮੁਤਾਬਕ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਿਤਰੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਜੈਵਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—ਚਿੰਪਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬੋਨੋਬੋ— ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰੀ ਸਬੰਧ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਿਤਾ ਉਹ ਮਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਉਹ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਅੰਡਾਣੂ ਨਾਲ਼ ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁਕਰਾਣੂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚੇ ਦਾ ਲਿੰਗ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਤਾਂ ਐਕਸ ਗੁਣਸੂਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਈ ਗੁਣਸੂਤਰ ।
ਵਰਤਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਪੁਰਾਤਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ िृ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਸਜਾਤੀ ਸ਼ਬਦ ਹਨ: ਲਾਤੀਨੀ , ਯੂਨਾਨੀ , ਮੂਲ-ਜਰਮੇਨਿਆਈ , ਡੱਚ , ਜਰਮਨ )।
ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਸਨ।
ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ, ਉਹਨਾਂ ਚੋਟੀ ਦੇ ਕਝ ਕੁ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਦਕਾ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ।
ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਕ ਸਿਰੜੀ ਖੋਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਮਤਿ ਅਚਾਰੀਆ, ਅਨੋਖੇ ਸ਼ੈਲੀਕਾਰ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ, ਉਘੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ, ਚੇਤੰਨ ਜਗਿਆਸੂ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣ ਲੱਛਣ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਰਹੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਇੰਨੀ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ ਕਿ ਪਛਾਣ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ’ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉੱਘੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਸਨ।
ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਸਲਰ, ਸਰਵਿਸ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਚੇਅਰਪਰਸਨ ਰਹੇ ਹਨ।
ਆਪ ਦਾ ਬੇਟਾ ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਅਡੀਟਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਜਾ ਬੇਟਾ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੈ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ 15 ਅਗਸਤ 1948 ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਦੋ ਹੋਰ ਪੱਤਰ ‘ਜੀਵਨ ਸਾਂਝਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ’ ਵੀ ਆਰੰਭ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾਏ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ - ਕਲਾ ਅਤੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦਾ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੰਗ ਮੰਚ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਉੱਨਤੀ ਦੀ ਪਰਾਕਾਸ਼ਠਾ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ - ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦਾ ਨਾਟ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਡਰਾਮਾ ਧਾਰਮਿਕ ਮੌਕਿਆਂ, ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪੁਰਬਾਂ, ਸਮਾਜਕ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਕੀਏ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਤਾਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਮੰਚੀਕਰਨ ਖ਼ਤਮ - ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹ ਵਚਿੱਤਰ ਸੰਜੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਧਰਮਕੱਟੜਤਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ - ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਉੱਥੇ ਲੋਕ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਮੰਚ ਦਾ ਅੱਛਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਇਆ।
ਰਾਸਲੀਲਾ, ਰਾਮਲੀਲਾ ਅਤੇ ਨੌਟੰਕੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਰਮੀ ਨਾਟ ਮੰਚ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
ਭਕਤੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਾਂ ਬ੍ਰਜ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਰਾਸਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਬਰਜਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਤਰਫ਼ ਵਿਜੈਦਸ਼ਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਛੋਟੇ - ਵੱਡੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਲੀਲਾ ਵੱਡੀ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।
ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਪਦ ਬੱਧ ਹਿੰਦੀ ਛਾਇਆਨੁਵਾਦ ਵੀ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਵਾਜ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਯਾਦ ਸ਼ਾਕੁਂਤਲ’, ਸੋਮਨਾਥ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਮਾਲਤੀ - ਸ੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ’, ਹ੍ਰਦਇਰਾਮਚਰਿਤ ‘ਹਨੁਮੰਨਾਟਕ’ ਆਦਿ ; ਕੁੱਝ ਮੌਲਕ ਪਦ ਬੱਧ ਸੰਵਾਦਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਲਛਿਰਾਮ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਕਰੁਣਾਭਰਣ’, ਰਘੁਰਾਮ ਨਾਗਰ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਸਭਾਸਾਰ’ , ਗਣੇਸ਼ ਕਵੀ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਪ੍ਰਦਿਉਂਨਵਿਜੈ’ ਆਦਿ ; ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀ ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗੁਜਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਾਹਿਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਆਭਾਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗਕਰਮ ਦੇ ਵੱਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਾਇਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੇ ਉਦਏ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮਲੀਲਾ, ਨੌਟੰਕੀ ਆਦਿ ਦੇ ਲੋਕਮੰਚ ਨੇ ਹੀ ਚਾਰ - ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਹਿੰਦੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ।
ਇਹ ਲੋਕਮੰਚ - ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਵੀਰ ਅਭਿਮਨਿਉ’, ‘ਸੱਚ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ’ ਆਦਿ ਡਰਾਮੇ ਅਤੇ ‘ਰੂਪ - ਬਸੰਤ’, ‘ਹੀਰ – ਰਾਂਝਾ’, ‘ਹਕੀਕਤਰਾਏ’, ‘ਬਿਲਵਾਮੰਗਲ’ ਆਦਿ ਨੌਟੰਕੀਆਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ।
ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਮਿਲਿਆ।
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭੀਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਾਇਕ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।
ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸੰਭਰਾਂਤ ਪਰਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਈਸਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਵਸਾਇਕ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਅਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਸੀ।
ਬੰਗਲਾ ਦੇ ਇਸ ਨਾਟ - ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਨਾਟਿਆਰੰਗਨ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਹਰਿਸ਼ਚੰਦਰ ਦੇ ਰੰਗਾਂਦੋਲਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਹਾਲਤ, ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ ਸੀ।
ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਇਸ ਆਰੰਭਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਡਰਾਮੇ ਰਚੇ ਗਏ ਉਹ ਮੂਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਛਾਇਆਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਰੂਪਾਂਤਰ ਸਨ।
ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਦਾ ਆਰੰਭਿਕ ਪ੍ਰਯਤਨ ਵੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਛਾਇਆਨੁਵਾਦ ਦਾ ਹੀ ਸੀ।
ਹਿੰਦੀ ਰੰਗ ਮੰਚੀ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤਨਾਟ ਅਮਾਨਤ ਕ੍ਰਿਤ ‘ਇੰਦਰ ਸਭਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਨ 1853 ਈ . ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਦੇ ਨਵਾਬ ਵਾਜਿਦ ਅਲੀਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ - ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸੀ ਵਰਗਾ ਪਾਰਸੀ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ।
ਉਪਰੋਕਤ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਛੁਟਪੁਟ ਯਤਨਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਵਧਕੇ ਪਾਰਸੀ ਮੰਡਲੀਆਂ - ਓਰਿਜਿਨਲ ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਏੰਪ੍ਰੇਸ ਵਿਕਟੋਰੀਆ, ਏਲਫਿੰਸਟਨ ਥਿਏਟਰੀਕਲ ਕੰਪਨੀ, ਅਲਫਰੇਡ ਥਿਏਟਰੀਕਲ ਅਤੇ ਨਿਊ ਅਲਫਰੇਡ ਕੰਪਨੀ ਆਦਿ - ਨੇ ਵਿਵਸਾਇਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਬਣਾਇਆ।
ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ, ਲਖਨਊ, ਬਨਾਰਸ, ਦਿੱਲੀ ਲਾਹੌਰ ਆਦਿ ਕਈ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇਸ਼ - ਭਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ - ਘੁੰਮਕੇ ਹਿੰਦੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।
ਇਸ ਪਾਰਸੀ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ - ਪਹਿਲ ਨਸਰਬਾਨੀ ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਰੌਣਕ ਬਨਾਰਸੀ, ਵਿਘਨ ਪ੍ਰਸਾਦ ‘ਤਾਲਿਬ’, ‘ਅਹਸਨ’ ਆਦਿ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਡਰਾਮੇ ਲਿਖੇ।
ਜਨਤਾ ਦਾ ਸਸਤਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਧਨ ਕਮਾਉਣਾ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸੀ।
ਧਾਰਮਿਕ - ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ - ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਜਨਤਾ ਦੀ ਰੁਚੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਮੰਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਰੰਗ ਮੰਚ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬੱਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਉੱਤੇ ਚਿੱਤਰ - ਵਚਿੱਤਰ ਪਰਦੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਭੜਕੀਲੀ - ਚਟਕੀਲੀ ਵੇਸ਼ਭੂਸ਼ਾ, ਪਰਦੀਆਂ ਦੀ ਨਵੀਂ - ਨਵੀਂ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰਪੂਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ - ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਵੱਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਗੰਭੀਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ - ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੱਦੇ ਹਾਸਪੂਰਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਣ ਬੁਝ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਰਾਘੇਸ਼ਿਆਮ ਕਥਾਵਾਚਕ, ਨਾਰਾਇਣਪ੍ਰਸਾਦ ਬੇਤਾਬ, ਆਗਾਹਸ਼ਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੌਹਰ ਆਦਿ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਪਾਰਸੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਟ ਦੇਕੇ ਸੁਧਾਰਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਵਸਾਇਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਪਰ ਵਿਵਸਾਇਕ ਵ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਰੰਗ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਸੁਧਾਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਾਰਸੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨਹੀਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਨਹੀਂ ਸਥਾਈ ਹੀ ਬਣ ਸਕਿਆ।
ਉਸ ਕਾਲ ਦੇ ਭਾਰਤੇਂਦੁ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਸਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਣ ਦਾ ਅੱਛਾ ਮੌਕੇ ਮਿਲਿਆ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਵਿਵਸਾਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਸ਼ਰੀਗਣੇਸ਼ ਆਗਾਹਸਨ ‘ਅਮਾਨਤ’ ਲਖਨਵੀ ਦੇ ‘ਇੰਦਰ ਸਭਾ’ ਨਾਮਕ ਗੀਤ - ਰੂਪਕ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ‘ਇੰਦਰ ਸਭਾ’ ਦੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਮੰਚੀ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਨੌਟੰਕੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵੱਲ ਦਰਸ਼ਕ ਬੈਠਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਤਰਫ ਤਖ਼ਤੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਦਾ ਆਸਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਵਿੱਚ ਪਰੀਆਂ ਲਈ ਕੁਰਸੀਆਂ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾਟਿਆਰੰਗਨ ਇੰਨਾ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਮਾਨਤ ਦੀ ‘ਇੰਦਰ ਸਭਾ’ ਦੇ ਨਕਲ ਉੱਤੇ ਕਈ ਸਭਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ‘ਮਦਾਰੀਲਾਲ ਦੀ ਇੰਦਰ ਸਭਾ’, ‘ਦਰਿਆਈ ਇੰਦਰ ਸਭਾ’, ‘ਹਵਾਈ ਇੰਦਰ ਸਭਾ’ ਆਦਿ।
ਪਾਰਸੀ ਡਰਾਮਾ ਮੰਡਲੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਜਲਿਸੇਪਰਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ।
ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਡਰਾਮਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਮੰਚ ਨਿਰਮਿਤ ਹੋਇਆ।
ਜੋ ਰਚਨਾ ਸੁਣਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰਸ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਾਂਦੀ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਡਰਾਮਾ ਜਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਕਾਵਿ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਗਲਪ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੰਚ ਤੇ ਅਦਾਇਗੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਚਾਰ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਰਵਣੀ ਕਵਿਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਜਿਆਦਾ ਘਨਿਸ਼ਠ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
ਨਾਟ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਡਰਾਮੇ ਦੇ ਲਿਖਾਈ ਅਤੇ ਮੰਚਨ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸਦੀ ਸਰੇਸ਼ਟਤਾ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰਤਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
ਕਥਾਵਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਨਾਇਕ ਧਰੋਦਾਤ, ਧੀਰ ਲਲਿਤ, ਧੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਜਾਂ ਕਰੋਧੀ ਹੋਵੇ।
ਡਰਾਮਾ ਦੀ ਕਥਾਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।