polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
੧੮੧੮ ਵਿੱਚ ਈਸ਼ਰਾਮ ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਵਾਮੀ ਯੁਗਲਾਨੰਨਿਸ਼ਰਣ ਜੀ ਦਾ ਰਾਮਾਨੰਦੀ ਵੈਸ਼ਣਵ - ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਾਮਕੋਟ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਪੂਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੁਆਂ ਦਾ ਸਾਲ ਭਰ ਆਣਾ ਜਾਣਾ ਲਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਰਚ - ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਨੌਵੀਂ ਪਰਵ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਧੂਮਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਗਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਵਿੱਚ 76 ਕਦਮਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਨੂਮਾਨ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਮਜਨਮਭੂਮੀ ਅਤੇ ਰਾਮਕੋਟ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
1733 ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ 'ਤੇ ਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਅਤੇ ਦਿਪਾਲਪੁਰ, ਕੰਗਨਵਾਲ ਤੇ ਝੱਬਾਲ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।
ਆਪਸੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸ੍ਰ: ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆਂ ਖ਼ਾਨ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਖ਼ਿਲਅਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ, ਇੱਕ ਪੱਗੜੀ, ਇੱਕ ਹੀਰਿਆਂ ਜੜੀ ਕਲਗੀ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਦੋ ਕੰਗਨ, ਇੱਕ ਨੈਕਲੇਸ, ਇੱਕ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਕੀਨਖ਼ਾਬ ਦੇ ਵਸਤਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਵੀ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਨਾਕਾਨੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ।
ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਖ਼ਿਲਅਤ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ।
ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਸਿਰੋਪਾਓ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਰਤ 'ਤੇ ਇਸ ਖ਼ਿਲਅਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਤਬੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਲਿੱਦ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਖੋਹਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਲਝਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ।
ਉਸ ਨੇ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬੁਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਬਣਾਏ।
40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੱਕ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਵਿੱਚ।
ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ।
ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜ ਗਰੁੱਪ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਤੀਸਰੇ ਜਥੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਚੌਥੇ ਜਥੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਭਾਈ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਪੰਜਵੇਂ ਜਥੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਮਦਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾ: ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਹਰ ਜਥੇ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਵਿਖੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸ੍ਰ: ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦਾ ਜਨਮ 1697 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਕਾਲੋ ਕੇ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਫ਼ੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸਿੰਘਪੁਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਪੈ ਗਿਆ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਬੜੀਆਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ।
ਉਹ ਅਜੇ 11 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ।
1721 ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸਜੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਗਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰ: ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 1759 ਵਿੱਚ ਉਥੋਂ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸ਼ੇਖ ਨਿਜ਼ਾਮੂਦੀਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਜਲੰਧਰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਸਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।
ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਹੈਬਤਪੁਰ ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਪਠਾਨ ਸਰਦਾਰ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਏ।
ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਭਰਤਗੜ੍ਹ, ਮਛੌਲੀ, ਘਨੌਲੀ, ਮਨੌਲੀ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਆਏ।
ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਲਾਨਾ ਦੋ ਲੱਖ ਰੁਪਏ, ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸੂਬੇ ਤੋਂ 50,000 ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਸੀ।
ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ 1795 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਬਣਿਆਂ।
ਪਰ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੇ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਵਿੱਚਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸਤਲੁੱਜ ਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਜਾਗੀਰ ਵਜੋਂ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੇ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀਂ ਹਕੂਮਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ।
1766 – ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੀਲਾਮੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੰਪਨੀ 'ਜੇਮਜ਼ ਕਰਿਸਟੀ' ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਨੀਲਾਮੀ ਕੀਤੀ।
1797 – ਇੰਗਲੈਂਡ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਪਲਾਨਿੰਗ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੈਰਿਸ ਪੁੱਜਾ।
1921 – ਬਿ੍ਟਨ ਨੇ ਆਇਰਸ਼ ਖਾੜਕੂ ਜਮਾਤ 'ਸਿੰਨ ਫ਼ੇਨ' ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਕੇ ਆਇਰਲੈਂਡ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ।
1971 – ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਰੁਧ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਮਤੇ ਨੂੰ ਰੂਸ ਨੇ ਵੀਟੋ ਕੀਤਾ।
1977 – ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਕਾਰਨ ਮਿਸਰ ਨੇ ਸੀਰੀਆ, ਲਿਬਨਾਨ, ਅਲਜੀਰੀਆ, ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਸਾਊਥ ਯਮਨ ਨਾਲੋਂ ਸਫ਼ਾਰਤੀ ਸਬੰਧ ਤੋੜ ਲਏ।
2001 – ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਤਾਲਿਬਾਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਸਤੇ ਹਮੀਦ ਕਰਜ਼ਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕਾਇਮ ਮੁਕਾਮ ਨਿਜ਼ਾਮ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ 2 ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
1901 – ਅਮਰੀਕੀ ਉਦਯੋਗਪਤੀ, ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ, ਐਨੀਮੇਟਰ, ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ, ਲੋਕ ਸੇਵਕ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਲਾਕਾਰ ਵਾਲਟ ਡਿਜ਼ਨੀ ਦਾ ਜਨਮ।
ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਰੀ ਨਾਲ ਕੇਸੀ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨੁਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਈ ਧੋਈ ਉੱਪਰੰਤ ਵਿਆਹੁਲਾ ਮੁੰਡਾ ਵੀ ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ।
ਲਾੜੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਉੱਪਰੰਤ ਕੁਰਸੀ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਰਬਾਲਾ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਚੋਂਕੀ ਤੋਂ ੳੱੁਤਰ ਕ ਮੁੰਡਾ ਪੰਜ ਜਾਂ ਸੱਤ ਕੋਰੀਆਂ ਚੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਡੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਭੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਲਾੜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੱਪਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕੜਾਏਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੋੜ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲੇ ਯਾਨੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੱਪਣੀ ਸਾਬਤ ਨਾ ਰਹੇ।
ਸਿਹਰਾ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕਿ੍ਰਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੇਖਰਾ’ ਚੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣਾ।
ਮਾਰਕਸਲਵਾਦ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਡਵੈੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਅਜੇ ਸਭ ਕੁੱਝ ਬਿਖਰਿਆ ਬਿਖਰਿਆ ਜਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰਵਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।
ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਡਵੈੱਲ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਸਥਿਤੀ, ਹਰੇਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਾਰਤੱਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੋ ਜੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚਰਜ ਭਰੇ ਲੰਮੇ ਹੌਕੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਪੰਡਤਾਈ ਨੂੰ ਸਰਾਹੇ ਵਗੈਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇ।
ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਫਸੋਸ ਵੀ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਉਂ ਅਜਿਹਾ ਵਿਦਵਾਨ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਾਧਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਕਰਾਇਸਿਸ ਆਫ ਫਿਜਿਕਸ’ ਜਦੋਂ 1939 ਵਿੱਚ ਛੱਪੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਭੂਮਿਕਾ ਲੇਖਕ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ‘ਕਾਡਵੈੱਲ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕਮਿੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਜਿਹੀ ਸਮਝ ਕਿਸੇ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਅਚਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ’।
ਉਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਰਿਵਿਊ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਡਵੈੱਲ ਨੇ ਇਹ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿਜਿਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਆਰਥਕ ਆਧਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤੇ ਕਾਡਵੈੱਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਪੰਡਤਾਈ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸੰਸ਼ੋਧਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ‘ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਨ’ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਮਾਰਕਸ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਬਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਫਾਸਿਸਟਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਉੱਥੇ ਲੜ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਦਸੰਬਰ 1936 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਂਬੂਲੇਂਸ ਖੁਦ ਆਪ ਚਲਾ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ।
ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇੰਸਟਰਕਟਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਕੰਧ ਅਖਬਾਰ ਵੀ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤਾ।
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਡਵੈੱਲ ਦੇ ਭਰਾ ਥਿਉਡੋਰ ਨੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਛਪ ਰਹੀ ਕਾਡਵੈੱਲ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬ ‘ਇਲਿਊਜਨ ਐਂਡ ਰੀਆਲਿਟੀ’ ਦੇ ਪਰੂਫ਼ ਵਿਖਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਾਡਵੈੱਲ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਸੱਦ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸ਼ਾਇਦ ਪਾਰਟੀ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਤਾਰ ਵੀ ਭੇਜੀ ਗਈ, ਮਗਰ ਤਦ ਤੱਕ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਾਡਵੇਲ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਤਾਰ ਸਪੇਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀ, ਜਿਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਥਿਉਡੋਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਨਰਾਜ ਰਿਹਾ।
‘ਇਲਿਊਜਨ ਐਂਡ ਰਿਏਲਿਟੀ’ ਮੈਕਮਿਲਨ ਤੋਂ 1937 ਵਿੱਚ ਹੀ ਛਪ ਗਈ, ਜੋ ਖੁਦ ਕਾਡਵੈੱਲ ਨੇ ਛਪਣੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਕਾਡਵੈੱਲ ਦੀ ਰਸਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਾਂ 15 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੋ ਕਿ ਡੇਲੀ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਨਾਮਕ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਕ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਖੋਹ ਬੈਠੇ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬਰੈਡਫੋਰਡ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕਾਡਵੈੱਲ ਨੇ ਯੋਰਕਸ਼ਾਇਰ ਆਬਜਰਵਰ ਨਾਮਕ ਅਖਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਚਾਹ ਕਾਡਵੈੱਲ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਕਵਿਤਾ, ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਫਿਜਿਕਸ ਜਾਂ ਹਿਸਾਬ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਲੈਣ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰਤੱਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਡਵੈੱਲ ਲੈਨਿਨ ਦੇ ਕਥਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ‘ਕਮਿਊਨਿਜਮ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਖੋਖਲਾ ਸ਼ਬਦ ਭਰ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁਖੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਾਉਂਦਾ।
ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਕਾਡਵੈੱਲ ਇੱਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲੇਖਕ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ।
ਜੰਮਣ ਪੀੜਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਮੇਂ ’ਚ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵੱਧਣਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸਿਜ਼ੇਰੀਅਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧਾਰਨ ਡਿਲਿਵਰੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਰਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ’ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਰੁਕਣਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ’ਚ ਤਕਲੀਫ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ’ਚ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਣਾ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਲਕ, ਸੂਬੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ’ਚ 15 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿਜ਼ੇਰੀਅਨ ਫਾਲਤੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਜ਼ੇਰੀਅਨ ਚੀਨ ’ਚ 50 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਿਜ਼ੇਰੀਅਨ ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ’ਚ ਸਿੱਧਾ ਜਾਂ ਟੇਡਾ ਟੱਕ ਲਗਾ ਕੇ ਬੱਚਾ ਬੱਚੇਦਾਨੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲਗਪਗ 30 ਮਿੰਟ ਦੇ ਇਸ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ’ਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਡੇਢ ਯੂਨਿਟ ਖੂਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਆਮ ਡਿਲਿਵਰੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਡਾਕਟਰ, ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੰਤਰ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਥੇ ਇਹ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਇਹ ਪਾਠਕ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਉਸਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਤੋਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅੜਿਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਂਤੀ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੈਤਰੀਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਕਠ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਮਾਂਡੂਕਯ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਸਵੇਤਸ਼ਵਾਤਰਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ
ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਲਾਜਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਪਾਰ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਵਪਾਰ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਨਿਸਚਿਤ ਅਰਥ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵੀ ਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲਕਸ਼ਣਾ ਵਪਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਵਪਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਰੰਥ ਰਹੇਟੋਰਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਏਧਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਕ ਕਾਲਰਿਜ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਇਹ ਮਤ ਆਈ . ਏ . ਰਿਚਰਡ‌ਸ, ਐਮਪਸਨ ਆਦਿ ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਵਿ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਪਾੱਤ ਬਿੰਬ, ਰੂਪਕ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਅਤੇ ਮਿਥਕ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਲੱਖਣੀ ਪ੍ਰਕਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਛੰਦ ਵਿਧਾਨ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਸ਼ਾਯਾ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵੀ ਸਰਵਥਾ ਲੱਖਣੀ ਹੈ।
ਇਸ ਮਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਮਤ ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਧੁਨੀਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਾਵਿ ਅਰਥ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿੱਚ ਲਖਣਾ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਵਧਕੇ ਵਿਅੰਜਨਾ ਦੀ ਪਰਿਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੁਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਰਸਰੂਪ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਵਿਅੰਜਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਉੱਧਰ ਵਕਰੋਕਤੀਵਾਦੀ ਕੁੰਤਕ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਉਪਾੱਤ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਅਭਿਧਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਕੇ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਦਾ ਵਿਨਿਯੋਗ ਵਰਣ, ਪਦ, ਵਾਕ, ਅਰਥਪ੍ਰਕਰਨ, ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਰਗੇ ਕਾਵਿ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦਿਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੁੰਤਕ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਾਕਈ ਵਾਮਨ ਦੇ ਰੀਤੀਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ।
ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਉਸਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਸੰਮੋਹਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਤਰਫ ਵਿਆਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਪੱਧਤੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਨਾ ਚੱਲ ਪਈ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੀ ਜਿਸਦਾ ਸੂਤਰਪਾਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ - ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਾਮਨ, ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਅਤੇ ਕੁੰਤਕ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਹੈ ਕੰਟੈਂਟ ਪੱਖ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਡਿਜਾਈਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰਕਾਸ਼ਤ ਕਲਾਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
ਦੂਜਾ ਹੈ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸ਼ੈਲੀਪੱਖ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੈਅ, ਛੰਦ, ਸ਼ਬਦਚੋਣ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਸਮਗਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਰੀਤੀਵਾਦੀ ਸਮੀਖਿਅਕ ਇਸ ਸਮਗਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਵਕਰੋਕਤੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਮਗਰਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਭਲੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਉਹ ਵੀ ਉਸਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮੀਮਾਂਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਸਮੀਖਿਅਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਮਗਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਂਕਦੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ, ਲਤਾਫ਼ਤ , ਦੂਰਗਾਮੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਉੱਥੇ ਵੀ ਈਸਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚਿੰਤਕ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇਸ ਸਮਗਰਤਾ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਪੱਛਮ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਸਮਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਛਾਇਆਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਇਧਰ ਅਲੰਕਾਰ, ਰੀਤੀ, ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ, ਰਸ, ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਔਚਿਤਿਆ ਵਰਗੇ ਸਭ ਕਾਵਿ ਸਿਧਾਂਤ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹਨ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਕਿਸ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਖੀਰ ਇਹ ਵਹਿਮ, ਸੰਮੋਹਨ ਜਾਂ ਜਾਦੁਈ ਅਸਰ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਏ ਤਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ, ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ?
ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਉੱਠੇਗਾ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਮੂਲਕ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਰਥਮੂਲਕ।
ਭਾਮਹ, ਕੁੰਤਕ, ਮੰਮਟ ਵਰਗੇ ਚਿੰਤਕ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਸਮਿਲਤ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਸ ਮਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸੰਮੋਹਕ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਰਮਣੀਅਤਾ ਉੱਤੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜੋਰ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਦੂਜਾ ਮਤ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ, ਅਰਥਾਤ‌ ਉਸਦੇ ਬੌਧਿਕ ਪੱਖ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਸੁਣਨ ਪੱਖ ਉੱਤੇ, ਜਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੈਅ , ਸ਼ਬਦਚੋਣ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਬਿੰਬਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੱਛਮ ਦੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ, ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਅਰਥ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ ।
ਜੇਕਰ ਇਸ ਮਤ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਅਸੀਂ ਓਝਾਵਾਂ ਦੇ ਅਰਥਹੀਣ ਸ਼ਬਦਜਾਲ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲੇਗਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵੀ ਅਰਥ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਲੈਅ, ਝਾੜ ਫੂਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਓਝਾ ਦੇ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਹੀ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਮਨੋਇਲਾਜ ਕਰਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪੱਖ ਉਹ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖਣ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੱਖ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਅਨੇਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕ ਪਿਛਲੇ ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੰਟੈਂਟ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਕਿੱਥੇ ਤੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਅਲੋਚਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਸੱਚ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲੀ ਸੱਚ ਨਾ ਹੋਕੇ ਸੰਭਾਵੀ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਕਾਵਿ -ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਦਵਾਨ ਕਵੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਥਾਂ ਭੱਟ ਲੋੱਲਟ ਨੇ ਰਸ ਸੂਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਭਿਨੈ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਆਦਿ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਨਟਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਆਦਿ ਦੇ ਭਰਾਂਤੀਗਿਆਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੰਤਨ ਨੇ ਭਰਾਂਤੀਵਾਲੇ ਇਸ ਪੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੰਮੋਹਿਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਆਦਿਮ ਸਮਾਜ ਦੇ ਓਝਾਵਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਦੁਈ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਜਾ ਤੱਤ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤਾ ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਧੁਨੀਵਾਦੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹਿਰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁਹਿਰਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਮਾਨ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕਾਵਿ ਰਸ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਕੇ ਕਵੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਉਸਦੀ ਇਹ ਇੱਕਮਿੱਕਤਾ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਾਤਰ ਜਾਂ ਨਾਇਕ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਇੱਕਰੂਪਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਟਨਾਇਕ ਨੇ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਨੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਰਸੀਏ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਦਵੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਰਸ ਵਰਗੇ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਉੱਥੇ ਪਿੱਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਦੇ ਉਦੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤਾ ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਕਵੀ ਜਾਂ ਕਵੀ ਵਰਣਿਤ ਪਾਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਨੁਭੂਤੀ ਜਾਂ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੈਕਸਪੀਅਰ ਦੇ ਹੈਮਲੇਟ ਜਾਂ ਮੈਕਬੇਥ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਮਿਥਿਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਾਵਿ ਹੋਂਦ ਵਿਧੀ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਤੀਹਰੇ ਪਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ – ਕਵਿਤਾ, ਕਵੀ, ਕਾਵਿ-ਰਸੀਆ।
ਜਿੱਥੇ ਤੱਕ ਨਾਟਰੂਪ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ, ਕਵੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਜੋ ਕਵੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਲੋਂ, ਧਰਮ-ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਫਿਲਾਸਫਰ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਚਾਰਕ ਤੋਂ ਕਿਸ ਗੱਲੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਖਾਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਕਵੀ ਜਾਂ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ ?
ਸੁਕਰਾਤ ਅਤੇ ਪਲੇਟੋ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਆਵੇਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਨਹੀਂ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਵੀ ਘੱਟ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ।
ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਆਲੋਚਕ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਹੇਤੁ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
ਉੱਧਰ ਪੱਛਮ ਦੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਵਿਚਾਰਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਚਿੰਤਕ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਕਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਦੋ ਦਲ ਹਨ–ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਕਵਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਕਵੀ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ।
ਪਰ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਸ਼ੈਲੀ ਸ਼ਿਲਪ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਰਮਣੀ ਅਤੇ ਰਸਮਈ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਧਰਮਗਰੰਥਾਂ ਜਾਂ ਨੀਤੀਗਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਆਪਣੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਕਵਿਤਾ ਹੋਰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ, ਉਸਦੀਆਂ ਕੁਲ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅੰਤਹ‌ ਵਿੱਚ ਉਮੜਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਹਿੰਦਾ ਪਰਵਾਹ ਮਾਤਰ ਹੈ।
ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਤਮਤਾਂਤਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਸਮੇਟੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅੱਜ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਿੰਨਾ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਹ ਇੱਕ ਤਰਫ ਵਿਆਕਰਨ, ਭਾਸ਼ਾਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਲਾਸ਼ਾਸਤਰ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਛੰਦਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕੰਨੇ ਛੂੰਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਕਿਰਿਆ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਸਮਾਜਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਹੋਰ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਭੰਗਿਮਾਵਾਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ।
ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਪੂਰਬੀ ਜਾਂ ਪੱਛਮੀ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਲੀਆਂ ਹਨ, ਕੁੱਝ ਪੱਛਮ ਦੇ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ, ਕਲਾਵਾਦੀ, ਦਾਦਾਵਾਦੀ, ਭਵਿਖਵਾਦੀ ਜਾਂ ਹੋਂਦਵਾਦੀ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਜਾਂ ਤਾਂ ਫਰਾਇਡ ਦੇ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਵਾਦ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਹਿਤਸ਼ਾਸਤਰ- ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਸਾਹਿਤਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਆਚਾਰੀਆ ਰਾਜਸੇ਼ਖਰ ਨੇ ਸਹਿਤਵਿਦਿਆ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾਨਾਕ ਰੁੱਯਕ ਨੇ ਸਹਿਤਸੀਮਾਂਸਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਸਹਿਤਦਰਪਣ ਨਾਮ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਮ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਇਆ।
ਕਾਵਿ ਚ ਸਾਹਿਤ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਵਿ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸਾਰੇ ਵਾਂ‌ਫਮਨ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੁਲਕਭੱਟ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਭਿਧਾਵ੍ਰਿਤੀਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਮੁਲਕਭੱਟ ਦੀ ਸਹਿਤਮੁਰਾਰੇ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਚ ਸਾਰੇ ਤਰਕ, ਵਿਆਕਰਨ, ਕਾਵਿ ਅਦਿਨਿਪੁਣਤਾ ਨੂੰ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਚ ਸਾਹਿਤ ਪਦ,ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਸੌਂਦਰਯਸ਼ਾਸਤਰ - ਕੁੱਝ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ 'ਸੌਂਦਰਯਸ਼ਾਸਤਰ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਹੈ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਾਲੋਚਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸਟੀ ਉਸਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਤੇ ਹੀ ਜਾ ਕੇ ਟਿਕਦੀ ਹੈ।
ਕਾਵਿ ਚ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਸੌਂਦਰਯ ਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਵਿ ਚ ਸੌਂਦਰਯ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਅਲੰਕਾਰਤੱਵ, ਨਾ ਰਸਤੱਵ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧੁਨੀਤੱਵ ਦਾ ਮਹਤੱਵ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੰਡੀ, ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ,ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ,ਆਚਾਰੀਆ ਭੋਜਰਾਜ ਆਦਿ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕਾਵਿ ਚ ਸੌਂਦਰਯ ਦੀ ਅਨਿਵਾਰਯਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਦੰਡੀ ਨੇ ਕਾਵਿ ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਲੰਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਅਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਲੰਕਾਰ ਦਾ ਲਕਸ਼ਣ ਹੀ ਸੌਂਦਰਯ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਸੌਂਦਰਯ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ।
ਰਸ ਦਸ਼ਾ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਇਸਦਾ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਕੋਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਗਤ ਸ਼ੋਧਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਿਆ ਹੈ।
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਾਖਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰੀਰਕਰਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਾਡੇ ਤੰਤੂ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਉਤੇਜਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਣਨ, ਦੇਖਣ, ਸਪਰਸ਼ ਕਰਨ, ਸੁੰਘਣ ਅਤੇ ਚੱਖਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮਾਤਰ ਦਾ ਸਾਡੇ ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਅੰਦੋਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਖੋਜਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕਾਵਿ ਰਸੀਏ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ, ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੌਂਦਰਯਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਾਹਿਤਸ਼ਾਸਤਰ, ਕ੍ਰਿਆਕਲਪ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਿਆ।
ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ 'ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ' ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਆਲੋਚਨਾ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ 'ਆਲੰਕਾਰ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸੰਮਿਲਤ ਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਾਮਹ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਂ 'ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ' ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਉਦਭਟ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ 'ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰ' ਤੇ ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ ਹਨ।
ਸ਼਼ੰਕਰਦੇਵ ਅਵਤਰੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਛੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਹਨ -
ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਮ ਸਾਹਿਤਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਆਪਕ ਰਚਨਾਤਮਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਮੀਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗਾ।
ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਚਿੰਤਨ ਸ਼ਬਦ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੋਇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਡੀ, ਟਰੈਜੇਡੀ, ਅਤੇ ਐਪਿਕ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆਤਮਕ ਕਸੌਟੀ ਦਾ ਆਕਲਨ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਨਾਟਸ਼ਾਸਤਰ ਕੇਵਲ ਰੂਪਕ ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਦੇ ਹੀ ਸਮੀਖਿਆ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਈ. ਪੂ. ਤੀਜੀ ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੋਢ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਮ 'ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ' ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਢਲੇ ਆਲੋਚਨਾ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ 'ਅਲੰਕਾਰ' ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਮਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਮ ਕਾਵਿ ਅਲੰਕਾਰ ਰੱਖਿਆ, ਇਸ ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਆਚਾਰੀਆ ਉਦਭੱਟ ਨੇ 'ਕਾਵਿਆਲੰਕਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ', ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰਵਿ੍ਤੀ ਅਤੇ ਆਚਾਰੀਆ ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਂ 'ਕਾਵਿ ਅਲੰਕਾਰ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਸੋ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ 'ਚ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸਮੀਖਿਆ ਲਈ 'ਕਾਵਿਅਲੰਕਾਰ' ਅਥਵਾ ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਨਾਮ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਯੁੱਗ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੰਟੈਂਟ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਤਬਦੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸੁਕਰਾਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚੇਲੇ ਅਫਲਾਤੂਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਵਆਲੋਚਨਾ ਤੱਕ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰਵੇ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਨਾਟਕ ਆਦਿ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਗਰੰਥ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਲੱਛਣ ਗਰੰਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਲੱਛਣ ਗਰੰਥ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਕਸ਼ ਗਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ‌ ਕਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਸੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਨੇ 'ਕਾਵਯ ਮੀਮਾਂਸਾ' ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਹੀ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 'ਸਾਹਿਤਯ' ਆਖਿਆ ਹੈ।
ਅਚਾਰੀਆ ਰੁੱਯਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਂ 'ਸਾਹਿਤਯ ਮੀਮਾਂਸਾ' ਰੱੱਖ ਕੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
ਕਵੀਰਾਜ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ 'ਸਾਹਿਤਯ ਦਰਪਣ' ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਹਿੱਤ ਨਾ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਸਾਹਿਤਯ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਾਂ ਨੂੰ'ਆਲੋਚਨਾ'ਲਈ ਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ 'ਸਾਹਿਤਦਰਪਣ,ਵਿਦਿਆਨਾਥ ਦੇ 'ਪ੍ਰਤਾਪਦਰੁਦ੍ਰਯਸ਼ੋਭੂਸ਼ਣ'ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ -ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਵੇਚਨ ਹਨ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭਾਮਹ ਦੇ 'ਕਾਵਿਆਲੰਕਾਰ,ਦੰਡੀ ਦੇ ਕਾਵਿਆਦਰਸ਼,ਵਾਮਨ ਦੇ ਕਾਵਿਆਲੰਕਾਰਸੂਤ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ,ਮੰਮਟ ਦੇ ਕਾਵਿਪ੍ਰਕਾਸ਼,ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਰਸਗੰਗਾਧਰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ 'ਚ ਨਾਟ੍ਰਯ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
ਪਰ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨਾਟ੍ਰਯਸ਼ਾਸਤ੍ਰ,ਧਨੰਜਯ ਦੇ ਦਸ਼ਰੂਪਕ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ -ਗੁਣਚੰਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਟ੍ਰਯਦਰਪਣ ਆਦਿ ਰਚਨਾਵਾਂ,'ਚ ਸਿਰਫ਼ 'ਨਾਟ੍ਰਯ 'ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ੇ ਹੀ ਵਿਵੇਚਨ ਹਨ।
ਸਾਰ ਰੂਪ ਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਵਿ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਅਥਵਾ ਅਲੰਕਾਰਸ਼ਾਸਤਰ, ਸੌਂਦਰਯਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਾਹਿਤਸ਼ਾਸਤਰ, ਕ੍ਰਿਆਕਲਪ, ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੇਕ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਚਾਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੈ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ।
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਆਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਦੂਜੇ ਧਾਰਿਆਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲੋ ਪੁਰਾਣਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਵੀ.ਰਾਘਵਨ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਭਾਮਹ ਨੇ ਦੰਡੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਆਕਲਪ ਸੀ।
ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਤਸਿਆਯਾਨ ਦੇ ਕਾਮਸੂਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਚੌਂਸਟ ਕਲਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਆਕਲਪ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਨਾਮ ਕਾਵਿ ਕ੍ਰਿਆਕਲਪ ਦਾ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਗੁਣਾਂ - ਅਵਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਰਿਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਾਹਿਤ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਪਰੋਕਤ ਚਾਰ ਨਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਹਿਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁੱਕਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਯੁਕਤ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮਹੰਤ,ਮਨੋਰਥ,ਮਕਸਦ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਰ ਹਰਕਤ ਅਥਵਾ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਜਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਾਡਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਮਨੋਰਥਹੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਾਵਿ ਜਿਹੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਉਦਾਤ ਕਲਾ ਦਾ ਅਵੱਸ਼ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਕਾਵਿ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ।
ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਏਨੇ ਵਿਆਪਕ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੁਦ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।