polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਦੂਜੇ ਫਾਰਮਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖੋਜ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਕੀੜੀਆਂ ਦਾ ਫਾਰਮ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨਾਲ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ "ਫਾਰਮ" ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੌਣ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਪਾਵਰ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਕਾਰਪੋਰੇਟ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਜੈਵਿਕ ਜਾਂ ਲੰਬਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਫਾਰਮਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
23 ਮਈ, 2008 ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਸੀਲੀਆ,ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ, ਯੂ.ਐਨ.ਏ.ਐਸ.ਯੂ.ਆਰ ਦੀ ਸੰਧੀਤਮਕ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਕਨਿੰਸਟਿਊਟਿਵ ਸੰਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਕਿਊਟੋ, ਇਕੁਆਡੋਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
1 ਦਸੰਬਰ 2010 ਨੂੰ, ਉਰੂਗਵੇ ਯੂਨੀਸੂਰ ਸੰਧੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨੌਵੇਂ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੂਨੀਅਨ ਪੂਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਧੀਗਤ ਸੰਧੀ 11 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋਈ ਸੀ, ਯੂਨਾਸੁਰ ਇਕੋ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਸਤੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਿਤੀਦ ਡਲ ਮੁੰਡੋ, ਇਕਵਾਡੋਰ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਕੱਤਰੇਤ ਹੈਡ ਕੁਆਰਟਰ ਲਈ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਸਾਊਥ ਅਮਰੀਕਨ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਕੋਕੈਬੰਬਾ, ਬੋਲੀਵੀਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਬੈਂਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ, ਦੱਖਣ ਦੇ ਬੈਂਕ ਕਰਾਕਸ, ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।
4 ਮਈ 2010 ਨੂੰ, ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਰਾਜ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਤੇ, 75 ਬ੍ਵੇਨੋਸ ਏਰਰ੍ਸ ਦੇ ਕਿ.ਮੀ. ਉੱਤਰ ਪੂਰਬੀ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇਸਟੋਰ ਕਿਰਕਨਰ ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਲਈ ਸੰਯੁਕਤ ਸਕੱਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਕੱਤਰ ਜਨਰਲ ਚੁਣੇ ਗਏ।
ਨਵੀਂ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰਨੇਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਿਹਲ ਵਜੋਂ ਗਰਭਵਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਆਖਿਰਕਾਰ ਮਰਕੋਸੂਰ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗੀ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਬੋਲੀਵੀਆ, ਚਿਲੀ, ਇਕੂਏਟਰ, ਗੁਆਨਾ, ਪੇਰੂ, ਸੂਰੀਨਾਮ ਅਤੇ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 1 ਦਸੰਬਰ, 2010 ਨੂੰ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇਣ ਲਈ ਉਰੂਗਵੇ ਨੌਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਏ ਸਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਧਾਂ ਦੀ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਸੰਧੀ, 11 ਮਾਰਚ 2011 ਨੂੰ ਸੰਧੀ ਦੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਵਿਦੇਸ਼ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਸਮਿੱਟ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਯੂਨਸੁਰ ਡੀਲ ਮੁੰਡੋ, ਇਕੁਆਡੋਰ ਵਿੱਚ, ਯੂਨੀਸਵਰ ਜਨਰਲ ਸੈਕਰੇਟਰੀਏਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਨਵੀਂ ਹਸਤੀ ਦੇ ਮਕੈਨਿਕਸ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹੇਡਜ਼ ਆਫ ਸਟੇਟ ਸਮਿਟ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ, ਜੋ 29 ਸਤੰਬਰ 30 ਸਤੰਬਰ 2005 ਨੂੰ ਬ੍ਰੈਸੀਲਿਆ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਯੂ.ਐਨ.ਏ.ਐਸ.ਯੂ.ਆਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਕਾਜੀ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਨਵੀਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਪੁਰਾਣੇ ਵਪਾਰਕ ਧੜਿਆਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੇਗੀ।
8 ਦਸੰਬਰ 2004 ਨੂੰ ਤੀਜੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸੰਮੇਲਨ 'ਤੇ, ਦੱਖਣ ਅਮਰੀਕੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਦੋ ਸਫਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ, 12 ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਨੇ ਕੁਸਕੋ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ' ਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ।
ਸਾਊਥ ਅਮਰੀਕਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੰਘ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤਰੀ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਨ ਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅਪ੍ਰੈਲ 2018 ਵਿੱਚ, ਛੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮੈਂਬਰੀ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ: ਅਰਜਨਟੀਨਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਚਿਲੀ, ਕੋਲੰਬੀਆ, ਪੈਰਾਗੁਏ ਅਤੇ ਪੇਰੂ।
ਪ੍ਰਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਕਵ ਸਾਸਤਰ ਚ ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ ਦੇ ' ਰਸਸੁਤਰ' ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੋਂ ਭਾਵ ਰਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ , ਰਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਰਸ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਮਾਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ-ਹੈ।
ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿ੍ਦਯ, ਪਾਠਕ, ਦਰਸ਼ਕ, ਸੋ਼੍ਤੇ ਅਥਵਾ ਸਾਮਾਜਿਕ ਨੂੰ ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਆਦਿ ਰਸਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਉੱਪਰ ਭਰਤ ਦੇ ਰਸਸੂਤ੍ਰ ਦਾ ਅੰਕਨ ਕਰ ਆਏ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ, ਵਿਅਭਿਚਾਰਿਭਾਵ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਰਸ’ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਰਤ ਦਾ ਉਕਤ ਰਸਸੂਤ੍ਰ ਚਾਹੇ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਬਾਅਦਲੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਇਹ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਸੂਤ੍ਰ ’ਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਗਏ-ਵਿਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ, ਵਿਅਭਿਚਾਰਿਭਾਵ-ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ‘ਸੰਯੋਗਾਦ੍’ ਅਤੇ ‘ਨਿਸ਼ਪੱਤਿਹ੍’ ਦੋ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਉਹ ਇੱਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇਸ ਬਾਰੇ, ਸਬੂਤਾਂ, ਤਰਕਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਆਚਾਰੀਆ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸੰਯੋਗਾਦ ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਵਿਅੰਗ-ਵਿਅੰਜਕਭਾਵਾਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਪੱਤਿ' ਪਦ ਦਾ ‘ਅਭਿਵਿਅਕਤਿ' ਅਰਥ ਕਰਕੇ ‘ਰਸ’ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਰਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿਅੰਗ-ਅਰਥ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ‘ਨਾਯਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਦੇ ‘ਧੁਨਿਆਲੋਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ‘ਲੋਚਨ ਨਾਮ ਵਾਲੀ ਟੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਸਸੂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਭੱਟ ਲੋਲੱਟ, ਸ਼ੰਕੁਕ, ਭੱਟਨਾਇਕ-ਨਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਮੰਮਟ, ਜਗਨਨਾਥ ਆਦਿ ਬਾਅਦਲੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ’ਤੇ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੇ ਮਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਨੂੰ ਸੱਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੁਕਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਅਸਲ 'ਚ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਰਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ’ਚ ਬੜਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਮਹਤੱਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੰਖਿਪਤ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜਾ, ਉਕਤ ਤਿੰਨਾਂ ਆਚਾਰੀਆਂ ਦੇ ਚਾਹੇ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਟੀਕਿਆਂ 'ਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਮਗ੍ਰੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਾਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ
ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਹੰਝੂ ਜਾਂ ਪਸੀਨਾ ਵੀ ਲੌਕਿਕ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਰਸ ਹੈ ।
ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਬੜੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆ ਭਾਵ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆ ਨੂੰ ਗੁਣਗਣਾਉਣ ਉਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜੋ ਸਕੂਨ ਜਾਂ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਰਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰੋਯਗ ਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਉਤੱਮ ਕਾਵਿ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋ ਲੋਲਟ , ਸ਼ੰਕਕ , ਭੱਟ ਨਾਇਕ , ਅਭਿਨਵ ਗੁਪਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ।
ਭਰਤਮੁਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਰਸ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰਸਿਕ ਲੋਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਚਬਾਂਦੇ ਹੋਏ ਰਸਾਂ ਦਾ ਮਜਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਿਵੇ ਦਰਸ਼ਕ ਲੋਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਐਕਟਿੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਤੱਥ ਬਾਣੀ ਅੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ।
ਲੋਲਟ ਭਰਤਮੁਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਅੰਗ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸ ਨੂੰ ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮੋਂ ਦਿਤਾ ਸੀ ਉਹ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਰਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ।
ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁਕੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਦਿਆਂ, 'ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤੀ' ਅਨੁਸਾਰ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਸ ਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਤੀਤੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਨਿਜੀ ਤੇ ਵਿਅਕਤੀਬੱਧ ਭਾਵ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮੰਨਣ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਆਦਿ ਵਿਚ ਦੁਖ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਮੰਨਣੀ ਪਵੇਗੀ ।
ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਵਿਅਕਤੀਬੱਧ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸੀਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸ੍ਮਿਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ।
ਇਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਵਿਭਾਵਾਂ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਕਰਨ ਵਰਗੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ।
ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਰਾਮ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮਿ੍ਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜਾਂ ਉਪਲਬਧ ਵਸਤੂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਤਿ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ, ਅਨੁਮਾਨ ਆਦਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਜਿਹੀ ਸਰਲਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ।
ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਪਤੱਖ ਅਨੁਭਵ ਜਾਂ ਪਰੋਖ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਰੂਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰਤਿ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਨਿਜੀ ਸੁਭਾ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿੱਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਲੱਜਾ, ਘਿਰਣਾ, ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਚਿੱਤਵਿ੍ਰੱਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੀਆਂ।
ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਤਾਂ ਲੀਨਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰ ਕੇ ਰਸ-ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਦਾ ਵੀ ਅਭਾਵ ਰਹੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਰਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ।
ਰਸ-ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਆਚਾਰੀਆ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੇ -“ਵਿਅੰਗ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਚ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ’’ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ‘ਦਸ਼ਰੁਪਕ’ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਲੇਖਕ ਧਨੰਜਯ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਧਨਿਕ ਆਦਿ ਨੇ ਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਬਦਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਦੇ- “ਰਸ ਵਿਅੰਗਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਮਤ ਦਾ ਖੰਡਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਅੰਜਨਾ ਦੀ ਥਾਂ ਤਾਤਪਰਯਾ ਵਾਕਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਈਭਾਵ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਾਕ-ਅਰਥ ਹੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਰਣ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਬੁੱਧੀ ’ਚ ਸਥਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਹੀ ਕਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਕ-ਅਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਥਾਈਭਾਵ ਹੀ ਤਾਤਪਰਯਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ‘ਰਸ’ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕ ਅਥਵਾ ਸਾਮਾਜਿਕ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰੰਤੂ ਧਨੰਜਯ ਅਤੇ ਧਨਿਕ ਦੇ ‘ਰਸ-ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ’ ਬਾਰੇ ਉਕਤ ਮਤ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮਤ ਦੀ ਹੀ ਸਰਾਹਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਰਕ ਜਾਂ ਧੁਨਿਆਤਮਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਭੱਟਨਾਇਕ ਦੁਆਰਾ ‘ਭੁਕਤੀਵਾਦ’ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ‘ਰਸਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਅਥਵਾ ‘ਸੂਤ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਭੱਟਨਾਇਕ ਦੇ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ-ਵਿਆਪਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵਕਤੱਵ ਅਤੇ ਭੋਜਕਤੱਵ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਅਨਾਵਸ਼ਕ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਾਮਾਣਿਕ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਅੰਜਨਾਵਾਦੀ ਆਚਾਰੀਆ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਅੰਜਨਾ-ਵਿਆਪਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਅਤੇ ‘ਰਸ’ ਦੇ ਆਸੁਆਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ‘ਰਸਸੂ ’ਚ ਵਿਦਮਾਨ ‘ਸੰਯੋਗਾ' ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਅਭਿਵਿਅੰਗ-ਅਭਿਵਿਅੰਜਕਸੰਬੰਧਾ ਅਤੇ “ਨਿਸ਼ਪੱਤਿਹ' ਪਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਅਭਿਵਿਅਕਤਿ' ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:1. ਸਕ੍ਰਿਦਯਾਂ, ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਿਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ‘ਰਤੀ’ ਆਦਿ ਸਥਾਈਭਾਵ ਵਾਸਨਾਰੂਪ ਨਾਲ ਸੂਖ਼ਮ ਰੂਪ ’ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਲੌਕਿਕ ਜੀਵਨ 'ਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਉਦਿਤ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੋਹਣੇ-ਸੋਹਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਕਟਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਚਲਾਉਣਾ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਰਤੀ’ ਆਦਿ ਸਥਾਈਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਨ ’ਚ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।
ਗੁਪਤ ਜੀ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਰਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਰਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਥਾਈਭਾਵ ਪਿਆਰ ਗੁੱਸਾ ਘਿਰਣਾ ਇਕ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਕਾ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਦਰਸ਼ਕ ਕਾਵਿ ਪੈਦਾ ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਉਹ ਵਿਭਾਵਾਂ ਤੇ ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਤੇ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਉਹ ਸੁਤੇ ਪਏ ਸਥਾਈਭਾਵ ਜਾਗ ਉਠਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਿਜਤਵ ਵਿਅਕਤਿਕਤਾ ਤੇ ਸਵੈ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਨਾਂ ਹੈ।
ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਵੈ ਬਿਸਰਾਈ ਤਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਰੂਬਰੂ ਹੋਏ ਪਾਤਰਾਂ ਤੇ ਐਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਕੇ ਉਨਾਂ ਦੇ ਸੁੱਖ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਸ਼ਰੀਕ ਹੁੰਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਇਕਮਿਕ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਲਿਤ ਭਾਵ ਤੇ ਓਪਰਾ-ਪਣ ਵਿਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਲੂੰ ਲੂੰ ਤਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ੳਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਆਖਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ’ਚ ਕਾਵਿਗਤ ‘ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਵੇਚਨ ਆਚਾਰਿਆ' ਭਰਚਿਤ 'ਨਾਟ੍ਯਸ਼ਾਸਤਰ' ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਰਸਸਤ੍ਹ' ਦੇ ਰੂਪ ਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।
ਬਾਅਦਲੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ‘ਰਸ’ ਬਾਰੇ ਜੋ ਵੀ ਵਿਚਾਰ, ਆਲੋਚਨਾ ਜਾਂ ਵਿਵੇਚਨ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ-ਦਾ-ਸਾਰਾ ਭਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ‘ਰਸਸਤ੍ਰ' ਦੇ ਰੂਪ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਘੁੰਮਦਾ ਅਥਵਾ ਇਸੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸਸੂਤ੍ਰ-“ਵਿਭਾਵਾਨੁਭਾਵਵਿਅਭਿਚਾਰਿਸੰਯੋਗਾਦ੍ ਰਸਨਿਸ਼ਪੱਤਿਹ”- ਹੈ।
ਅਰਥਾਤ ਵਿਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਅਭਿਚਾਰਿ ਭਾਵ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਰਸ' ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ-ਗੁੜ, ਇਮਲੀ, ਪਾਣੀ, ਨਮਕ, ਮਿਰਚ, ਮਸਾਲਾ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਦੁਤੀ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੀਣਯੋਗ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਅਥਵਾ ਅਨੁਭੂਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟ ਰਤੀ ਆਦਿ ਸਥਾਈਭਾਵ ਹੀ ਰਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭਰਤ ਨੇ ਰਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਹੇਠਲੇ ਪੰਜ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਹਨ:
ਜੇ ‘ਰਸ’ ਨੂੰ ‘ਕਾਰਯ' ਮੰਨ ਲਈਏ ਤਾਂ ਇਸਦੇ ਕਾਰਣ ਦੇ ਨਾ ਰਹਿਣ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਮੰਨਣੀ ਪਵੇਗੀ (ਜਿਵੇਂ:- ਕੁਮਹਾਰ-ਮਿੱਟੀ ਆਦਿ ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਯਰੂਪ ਘੜਾ ਵਿਦਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ) ਰਸ ਨੂੰ ‘ਗਿਆਪਯ’ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਮੌਜੂਦਗੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ (ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਤੱਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੋਵੇ)।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰਸ’ ਨਾ ਕਾਰਯ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗਿਆਪਯ ਹੈ; ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਰਸ ਕਾਰਯ ਵੀ ਅਤੇ ਗਿਆਪਯ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਚੱਖਣਾ ਅਥਵਾ ਆਨੰਦ ਦੇ ਮਾਣਨਰੂਪੀ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਰਸ’ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਰਸ’ ਕਾਰਯ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਰਸ’ ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਵੈ-ਅਨੁਭੂਤੀਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਣ ਇਹ ‘ਗਿਆਪਯ’ ਵੀ ਹੈ।
ਉਕਤ ਤਿਪਾਦਨ ਦੇ ਕਾਰਣ ‘ਰਸ’ ਦੇ ਅਲੌਕਿਕ ਹੋਣ ਤੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਰਸ ਸੂਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭੱਟ ਲੋਲਟ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ 'ਉਤਪੱਤੀਵਾਦ' ਤੋਂ ਛੁਟ ‘ਉਪਚਯਵਾਦ’ ਅਤੇ ‘ਆਰੋਪਵਾਦ' ਦੇ ਨਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।
ਇਹ ਆਚਾਰਯ ਮੀਮਾਂਸਕ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਕਤ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਮੀਮਾਂਸਾ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ , ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ।
ਇਸੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਯੋਗ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸੰਬੰਧ' ਅਤੇ 'ਨਿਰਪੱਤੀ' ਨੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਉਤਪੱਤੀ ।
ਰਤਿ ਭਾਵ ਆਲੰਬਨ ਵਿਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਦੀਪਨ ਵਿਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਉ ਦੀਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ , ਅਨੁਭੂਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਰਸ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
ਚੂੰਕਿ ਵਿਭਾਵ ਤੋਂ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਵਿਭਾਵ ਅਤੇ ਰਸ ਵਿਚ ਉਤਪਾਦਕ --ਉਤਪਾਦ੍ਯ਼ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।
ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਰਸ ਦੀ ਭੁਕਤੀ ਵਿਚ ਵਾਰ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜਆਨ ਆਪਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਅਭਿਧਾ, ਭਾਵਕਤ ਅਤੇ ਭੋਜਕੜ ।
ਭਾਵਕਵ ਵਿਆਪਾਰ ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਨਾਲ ਭਾਵ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਾਧਾਰਣੀਕ੍ਰਿਤ ਭਾਵੇਂ ਹੀ ਭਾਵਿਤ ਰਸ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਭੱਟ ਨਾਇਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ ਕਿ ਰਸ, ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਵਕਤ ਵਿਆਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮੇਯ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਾ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਹੋ ਹੈ ਅਤੇ ਭੋਜਕਤਵ ਵਿਆਪਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸ਼ਕ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਦੇ ਭਾਵ ਦਾ ਰਸ ਰੂਪ ਖੰਡਨ ਦੇ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ ।
ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਨਿਮਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਸ ਸੂਤ੍ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭੱਟ ਸ਼ੰਕੁਕ ਦਾ ਮਤ 'ਅਨੁਮਾਨ' ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ।
ਇਸ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ 'ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ' ਦਾ ਅਰਥ 'ਅਨਮਤੀ' ਅਤੇ 'ਸੰਯੋਗ' ਦਾ ਅਰਥ 'ਅਨੁਮਾਪਯ-ਅਨੁਮਾਪਕ ਸੰਬਧ ਹੈ ।
ਇਸ ਮਤ ਦਾ ਉਲੇਖ 'ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤੀ, ਧਨ੍ਯਾਲੋਕ ਲੋਚਨ, ਕਾਵਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ।
'ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤੀ' ਅਨੁਸਾਰ ਰਸ ਦੇ ਕਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿਭਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਰੂਪ ਅਨੁਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਚਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿਭਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਯਤਨ ਪੂਰਵਕ ਅਰਜਿਤ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਬਨਾਵਟੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਬਨਾਵਟੀ ਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਅਨੁਕਰਤਾ ਨਟ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਕਰਣ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਰਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਉਤਪੱਤੀ ਨਟ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ, ਆਦਿ ਮੂਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਰਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰੰਗਮੰਚ ਉਤੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉਸ ਰਸ ਦਾ ਆਰੋਪ ਨਟ ਆਦਿ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਇਸ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕ ਨਟ ਆਦਿ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮੂਲ ਪਾਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਦਾ ਆਨੰਦ ਨਟ ਆਦਿ ਉੱਤ ਮੂਲ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਆਰੋਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਆਨੰਦ ਹੀ ਹੈ ।
ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਸ ਮੂਲ ਪਾਤਰ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਰਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਟ ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰੋਪ ਕਰ ਕੇ ਦਰਸ਼ਕ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ ਨੇ ਸਥਾਈਭਾਵ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ 'ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਥਾਈਭਾਵ ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਤੁਲ ਅਤੇ ਵਿਆਭਿਚਾਰਿਭਾਵ ਨੌਕਰ - ਚਾਕਰ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਹੁੰਂਦੇ ਹਨ ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਅਣ - ਗਿਣਤ ਨੌਕਰ - ਚਾਕਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ;ਪਰੰਤੂ ਨਾਮ ਸਿਰਫ ਰਾਜਾ ਦਾ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਭਾਵ , ਅਨੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਅਭਿਚਾਰਿਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਯੁਕਤ ਸਥਾਈਭਾਵ ਹੀ ' ਰਸ' ਨਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਸਥਾਈਭਾਵ ਹੀ ' ਰਸਤੱਵ ' ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਭਰਤ ਨੇ ਸਥਾਈਭਾਵ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ 'ਰਸ' ਦਾ ਅੰਕਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਰਸ ਨਿਸ਼ਪਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰੰਸਗ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਕਲਾ ਦੀ ਸੁਹਜ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਆਧਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ।
ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਸਾਧਾਰਨ ਹੋਣਾ, ਆਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਬਣਾਉਣਾ , ਵਿਸ਼ੇਸ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਕਲਾ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਬਿਗਾਨੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਸਰੋਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸ ਮਗਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਵੀ ਨਾਲ ਬਿਨ ਪੁਛਿਆ ਭਾਵ ਨਾਤਮਕ ਸਾਂਝ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧ,ਦਇਆ,ਪ੍ਰੇਮ ਆਦਿ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਸਥਿਤ ਭਾਵ ਸਥਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਬਣਕੇ ਜਾਂ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਛੁੱਪੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਭਾਵ ਆਦਿਕਾਂ ਦੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਅਜੇਹੇ ਸੰਸਕਾਰ ਜਾਂ ਸਥਾਈਭਾਵ ਜਾਗ ਉਠਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਅਜੇਹੇ ਭਾਵ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੇ।
ਇਸ ਲਈ ਰਸ ਦੇ ਮਾਨਣ ਲਈ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਈ ਭਾਵਾਂ ਰਹਿਣਾ ਆਵਸ਼ਕ ਹੈ।
ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਉਹ ਨਿਰਜੀਵ ਮੂਰਤ ਵਾਂਗ ਜੜ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ੰਥ ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਆਵਾ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਰਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਸ ਤੇ ਅੰਗ ਰਸ ਦੀ ਮਾਨਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਸਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਰਸ ਅਤੇ ਭਾਵ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬੰਧ ਰਸਾ ਦੇ ਵਰਣ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਹ ਰਸ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਦਾ ਸਾਰ ਤੱਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪਤੀ ਵਿਮਾਨ ਅਨੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਰਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲੰਕਾਰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਬਲ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭਰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਚਾਰੀਆ ਨੇ ਰਸ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਆਉਂਦੇ - ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਪਰੰਤੂ ਜਿਹੜੇ ਭਾਵ ਸਹਿ੍ਦਯ , ਪਾਠਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ 'ਚ ਵਾਸਨਾਰੂਪ 'ਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਦਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ - ਅਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਾਂ ਦੁੁਆਰਾ ਨਾ ਤਾਂ ਛੁੁੁਪਾਏ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦਬਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੋਣ ; ਰਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੂ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਵਿਦਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ - ਅਨੁਕੂਲ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿਤ ਦੇ ਸਥਿਰ ਮਨੋਵਿਕਾਰ ਹੀ ਸਥਾਈਭਾਵ ਹਨ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਅਥਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ 'ਸਥਾਈਭਾਵ' ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਨਾਇਕ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤਾਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ -- "ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਗੁਣ ਅਲੰਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਭਿਨਯ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਟਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਨਿਵਾਰਕ, ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਣੀਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਭਿਧਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੂਜੇ ਅੰਸ਼ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਭਾਵਕਤਵ ਵਿਆਪਾਰ ਹੀ ਭਾਵਯਮਾਨ ਰਸ, ਅਨੁਭਵ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਜੋ ਰਜੋ ਕੇ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਕਾਰਣ ਚਿੱਤ ਦ੍ਰਤੀ , ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਰੂਪ
ਇਸ ਮਤ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਮਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਮਨੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਅਧਿਕ ਨੇੜੇ ਹੈ ।
ਦੂਜੀ ਇਹ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਰਸ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬ-ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਇਥੋਂ ਹੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਤੀਜੀ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰੋਪਣ ਕਰ ਕੇ ਨਟ ਵਿਚ ਵੀ ਰਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ ।
ਇਥੇ ਉਹ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸਚਾਈ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਅਭਿਨਯ ਵੇਲੇ ਨਟ ਦੀ ਮੂਲ ਪਾਤਰ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਅਨੁਭੂਤੀ ਨੂੰ ਅਤਿ ਆਵੱਸ਼ਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਕਥਨ ਤਾਂ ਰਸ, ਭਾਵ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਅਥਵਾ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਰਸ, ਭਾਵ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਦੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਰਸ, ਭਾਵ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਦਾ ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰੰਤੂ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਹੋਣ ਤਾਂ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਕਥਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਅਨਵੈ-ਵਿਅਤਿਰੇਕ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ (ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਧੁੰਆ-ਅਨਵੈ; ਜਿਵੇਂ:- ਰਸੋਈ।
"ਰਸ ਤੋਂ ਕਿਸ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਕਥਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਸੁਆਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਕਿਵੇਂ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਅੰਨ ਖਾ ਕਿ ਰਸ ਮਾਣਦੇ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਹਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਨਯਾਂ ਰਾਂਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਚਿਕ ਆਂਗਿਕ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਅਭਿਨਯਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਥਾਈ ਭਾਵ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ ਦਰਸ਼ਕ ਸੁਆਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸੁਖਦਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ।
ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਲਟ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਉਤੇ ਨਾਂ ਮਾਤਰ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ੰਕੁਕ ਨੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਵੇਚਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਬਾਰੇ ਅਨੁਕਾਰਯ ਵਿਚ ਰਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਠੀਕ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰਸ ਦੇ ਸੁਆਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ?
ਰਸ ਦਾ ਆਸੁਆਦਨ ਲੌਕਿਕ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਚੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਆਸੁਆਦਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਖਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨ ਤੋਂ ਯਕਤ ਸਥਾਈਭਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸੁਆਦਨ ਕਰਕੇ ਸਹਿ੍ਰਦਯ, ਸਾਮਾਜਿਕ, ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
ਕਿ ਭਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਸ ਅਤੇ ਰਸ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਸ ਦਾ ਆਸੁਆਦ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਹਰ ਵਸਤੂ ਸਰਬ‐ਸਾਂਝੀ ਤੇ ਸਬੰਧ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਫੁੱਲ ਵੇਖਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਅਸੀ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝੀਏ, ਨਾ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਦਾਸੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ।
ਜੇ ਇਉਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫੁੱਲ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਅਰੁਚੀ ਜਾਂ ਅਪਣਤ ਤੇ ਜਾਂ ਉਪਰਾਮਤਾ ਵਾਬਸਤਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੋਰ ਤੇ ਰਸ ਸਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਭਰਤਮੁਨੀ ਦੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀ ਕਿ ਭਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਰਸ ਸਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਜਰੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਸਿਕ, ਅਗਸਤਯ, ਵਿਆਸ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਭਰਤ ਵਿੱਧ੍ਰ ਆਦਿ ਨਾਂ ਦੇ ਆਯਾਰਯ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਭਰਤਮੁਨੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਡਿਲਯ, ਵਾਤ੍ਰਸ੍ਰਯ ਦਲਿੱਤ ਅਤੇ ਭਰਤ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਰਸ ਆਚਾਰਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਮੰਮਟ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ 'ਰਤੀ' ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕਾਰਣ, ਕਾਰਯ ਅਤੇ ਸਹਿਕਾਰੀ ਹਨ।
ਆਦਿ ਆਲੰਬਨ ਕਾਰਣ; ਚ੍ੰਦਮਾ ਦਾ ਉਚਿਤ ਹੋਣਾ, ਬਸੰਤ, ਮਨੋਹਰੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਕਾਰਯ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਆਦਿ ਸਹਿਕਾਰੀ ਭਾਵ), ਇਹਨਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ, ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਭਾਵ ਕਹਾਉੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਥਾਈਭਾਵ ਹੀ 'ਰਸ' ਕਹਾਉੰਦਾ ਹੈ।
ਰਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤਮੁਨੀ ਹੈ ਪਰ ਕਾਵਿ ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਿਚ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਭਰਤਮੁਨੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਰਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਬਾਰੇ ਨੰਦਿਕੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਕੋਈ ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ।
ਇੰਨਾਂ ਦਾ ਰਸ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ ।
ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਮਤ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਅਖੋਂ ਬਹ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਜੋ ਕਿ ਚਮਤਰਾਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੁਮਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।
ਦੂਜਾ ਦੋਸ਼ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਤ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦਾ ਆਲੰਬਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਕਿਵੇਂ ਆਵੇਗਾ ?
ਲੋਕ 'ਚ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਾਰਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਭਾਵ ਦੇ ਮਗਰੋਂ 'ਅਨੁਭਾਵ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਈਭਾਵਾਂ ਦੇ ਪੈਦਾ ਅਤੇ ਤੇਜ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਦੀਆਂ ਹਨ ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਰੂਪ ਵਿਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਗਾਏ ਗੲੇ 'ਰਤੀ' ਆਦਿ ਸਥਾਈਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 'ਕਾਰਯ' ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਨਾਟਕ 'ਚ 'ਅਨੁਭਾਵ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਵਿਦਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ‘ਰਸ’ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵ ਆਦਿ ਦੀ ਇਹ ਤੀਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਅਖੰਡ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਰਚ-ਮਸਾਲੇ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਪੀਣਯੋਗ ਜਲ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਸੁਆਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕਠੇ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ‘ਰਸ’ ਦਾ ਆਸੁਆਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਨਟ ਰਾਮ ਆਦਿ ਕਿਸੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਅਭਿਨਯ ਕਰਦਾ ਹੈ , ਤਾ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ 'ਇਹ ਰਾਮ' ਹੀ ਹੈ ।
ਅਰਥਾਤ ਜਿਵੇਂ ਚਿਤਰ ਉਤੇ ਅੰਕਿਤ ਘੋੜਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਘੋੜਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਕਤਾ ਵਿਚ ਕਿ ਅਕਾਰਯ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਰਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਕਾਯਕ , ਵਾਚਿਕ , ਆਂਗਿਕ ਅਤੇ ਆਹਾਰਯ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੀਤੇ ਗੲੇ ਅਭਿਨੈ ਦਾ ਵਿਭਾਵਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ; ਉਹ ਵਿਭਾਵ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ , "ਲੋਕ 'ਚ ਜਿਹੜੇ ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਤੱਤ 'ਰਤੀ' ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਨਾਟਕ 'ਚ ਵਿਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਲੰਬਨ ਵਿਭਾਵ ਅਤੇ ਉੱਦਿਪਨ ਵਿਭਾਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਉਡਦੀ ਹੋਈ ਧੂੜ ਨੂੰ ਧੂਆਂ ਸਮਝ ਕੇ ਕੋਈ ਅੱਗ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਟ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਉਸੇ ਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਨੀਅਤ ਰਤ ਆਦਿ ਭਾਵ ਦਾ ਨਟ ਵਿਚ ਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਕਰਦਾ ਲੱਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਰਤਿ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ।
ਇਹ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਰਤਿ ਭਾਵ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਰਸ ਅਖਵਾਂਦਾ ਹੈ ।
ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਜ ਵਾਰ ਨਟ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੇ ਭਾਵ ਬਣ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਸਿਆ ਦਾ ਹਲ ਹੈ ।
ਦੂਜੇ ਦੇਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਦੀ ਦਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਰਸ-ਸੁਆਦ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਆਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਸ-ਸੁਆਦ ਚਿੱਤ
ਕਾਵਿ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਦਾ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਆਪਣੇ-ਪਰਾਏ ਅਤੇ ਅਵਹੇਲਨਾ ਜਾਂ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਆਦਿ ਦਾ ਭਾਵ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਚ ‘ਮੈਂ ਰਾਮ ਹਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਹਾਂ’ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਸ਼ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਇਕ-ਨਾਇਕਾ ਅਥਵਾ ਯੁਵਕ-ਯੁਵਤੀ ਦਾ ਭਾਵ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਡਿਤ ਰਾਮਦੀਨ ਮਿਸ਼੍ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿਕਾਂ ਵਿਚ ਰਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਉਹ ਨਿਜੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਖਾਸ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਰਸ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਅਭਿਨਵਗੁਪਤ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਉਸ ਨੇ ਰਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ - " ਵਿਭਾਵ ਅਨੁਭਵ ਵਯਭਿਚਾਰਿ ਸੰਯੋਗਾਦ੍ਸ਼ ਨਿਸ਼ਪੱਤਿ" ਅਰਥਾਤ ਵਿਭਾਵ, ਅਨੁਭਾਵ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰੀ ਭਾਵ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ ਦੇ ' ਰਸਸੂਤਰ ' ਦੀ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵਿਭਾਵ , ਅਨੁਭਾਵ , ਵਿਅਭਿਚਾਰਿ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਅਥਵਾ ਰਸ ਦੇ ਆਸੁਆਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਪਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ ; ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ 'ਚ ਜਾਨਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤੱਥ ਉਤੇ ਕੋਈ ਸਿੱਧਾਂਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਉਜਿਤ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ।
ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਰਸ ਸੂਤਰ ਦਾ ਤੀਜਾ ਵਿਦਵਾਨ ਦਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਭੱਟ ਨਾਇਕ ਹੈ ।
ਸਾਂਖ ਮਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਅਨੁਸਾਰ 'ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਭੁਕਤੀ'ਅਤੇ 'ਸੰਜੋਗ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਭੋਜ੍ਯ-ਭੋਜਕ , ਸੰਬੰਧ' ।
ਇਸ ਮਤ ਦਾ ਉਲੇਖ ਅਭਿਨਵ ਭਾਰਤੀ, ਧਵਨ੍ਯਾਲੋਕਯਾਕ ਲੋਚਨ, ਕਾਵਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਆਦਿ ਨੂੰ ਗੰਥਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਨ ਚ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਤੋਗੁਣ ਦਾ ਭਾਵ ਜਿਆਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਤੋਗੁਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਲੌਕਿਕ ਰਾਗ ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਉਤੇਜਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਾਤਵਿਕ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਸਤੋ ਗੁਣ ਦੇ ਉਦਰੇਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ।
ਤੀਜੀ ਦੇਣ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਚ ਰਸ ਦੀ . ਹੋਂਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ।
ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਚਿੱਤਵੁੱਤੀ ਦੇ ਅਸੀਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ‘ਰਤੀ ਆਦਿ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਕ੍ਰਿਦਯ,ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਇਸ ਸਾਧਾਰਣੀਕਰਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਿਭਾਵ-ਅਨੁਭਾਵ-ਸੰਚਾਰਿਭਾਵ ਅਤੇ ਆਂਗਿਕ, ਵਾਚਿਕ, ਆਰਯ, ਸਾਵਿਕ-ਚਾਰੋਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਦੁਆਰਾ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸਥਾਈਭਾਵ ਹੀ ਰਸ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮੱਤ ਜਾਂ ਵਾਦ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀਆਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਦਾਂ ਹੈ ।
ਇੰਨਾਂ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਤੱਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਮੱਤ ਭੇਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਭਾਵ ਅਨੁਭਾਵ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਰਸਾਂ 'ਚ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ , ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਭਿਚਾਰਿ ਜਾਂ ਸੰਚਾਰਿਭਾਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਰਸ ਦੀ ਇਹ ਅਨੁਭੁਤੀ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ‘ਰਸ’ ਨੂੰ ਚੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸ ਲੋਕੋਤਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਵਿਕਾਸ ਜਨਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰਸ ਅਖੰਡ ਰੂਪ ਹੈ ਰਸ ਦੀ ਨਿਸਪਤੀ ਵੇਲੇ ਵਿਭਾਵ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰੀ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਭ ਇੱਕ- ਰੂਪ ਆਖੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜ ਸੁਭਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਰਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਭਾਵ ਆਦਿ ਭਾਵ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਇਹਨਾਂ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਸੁਤੰਤਰ ਸੱਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਓਦੋਂ ਆਤਮਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੁਧ ਬੁਧ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼੍ਰਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ 'ਪ੍ਰਧਾਨਕ ਰਸ' ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨਾਲ ਰਸ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਰਸ ਦਾ ਆਸੁਆਦਨ ਅਲੌਕਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੂਜੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁਪਤ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।