polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਤੀ ਅੜਕੁਨ ਨਦੀ ਦੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਾਹਰ ਹਿਙਾਨ ਪਰਵਤਸ਼ਰ੍ਰੰਖਲਾ ਅਤੇ ਆਲਥਾਏ ਪਰਵਤਲੜੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੰਗੋਲੀਆਈ ਪਠਾਰ ਦੇ ਆਰਪਾਰ ਫੈਲ ਗਈ।
ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਤੀਰੰਦਾਜੀ ਅਤੇ ਘੁਡਸਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁਸ਼ਲ ਸਨ।
ਬਾਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇਮੂਚੀਨ ਨੇ ਤਮਾਮ ਮੰਗੋਲ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਤਾ।
1276 ਵਿੱਚ ਯਵਾਨ ਫੌਜ ਨੇ ਸੁਙ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਿਨਆਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸੁਙ ਸਮਰਾਟ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾਕੇ ਜਵਾਬ ਲੈ ਆਇਆ ਗਿਆ।
ਦੱਖਣ ਸੁਙ ਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵੰਨ ਥਿਏਨਸ਼ਿਆਙ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਫਸਰਾਂ ਚਾਙ ਸ਼ਿਚਿਏ ਅਤੇ ਲੂ ਸ਼ਿਊਫੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਓ ਸ਼ਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚਾਓ ਪਿਙ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਅਤੇ ਯਵਾਨ ਸੇਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਲੇਕਿਨ ਮੰਗੋਲਾਂ ਦੀ ਜਬਰਦਸਤ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਖਾਨੀ ਪਈ।
24 ਅਪ੍ਰੈਲ 1945 ਨੂੰ, ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸੈਨ ਫਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਮੇਲਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ 40 ਮੌਜੂਦ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰਿਅ ਸੰਵਿਧਾ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤਾ।
ਪੋਲੈਂਡ ਇਸ ਸਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੋਲੈਂਡ ਨੇ ਵੀ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਪੰਜ ਸਥਾਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਸਤਿਤਵ ਹੋਈ।
ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਜੇਤੂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਦੇਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕਦੇ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਛਿੜ ਪਵੇ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਿਸ਼ਦ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਦੇਸ਼ ਸਨ।
ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਹੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਉਸਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦਾ ਇਹ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਤੈਨਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1945 ਨੂੰ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਾਂਕਿ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਨੂੰਨ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ, ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨਿਰਪਖਤਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਸਰਲ ਹੋ ਪਾਏ।
ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਧਿਕਾਰ-ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ 50 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਭਰੇ ਸਨ।
ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸੰਰਚਨ, ਮੈਂਬਰੀ, ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਪਾਏ।
ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸੰਰਚਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਿਏ ਸਭਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪਰਿਸ਼ਦ, ਸਕੱਤਰੇਤ, ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਦਾਲਤ ਸਮਿੱਲਤ ਹੈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਛੇ ਅਧਿਕਾਰਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ: ਅਰਬੀ, ਚੀਨੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ, ਸਪੇਨੀ ਅਤੇ ਰੂਸੀ।
ਕਾਰਲ ਜੁੰਗ ਦਾ ਜਨਮ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਥੁਰਗੋ ਸਵਿਸ ਕੇਂਟਨ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਕੇਸਵਿਲ ਵਿੱਚ, ਪਾਲ ਅਸ਼ੀਲੇ ਜੁੰਗ ਅਤੇ ਐਮਲੀ ਪ੍ਰੇਸਵੇਰਕ ਦੇ ਘਰ ਚੌਥੇ ਪਰ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜਿੰਦਾ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਲ ਗੁਸਤਾਵ ਦੂਸਰਾ ਜੁੰਗ ਵਜੋਂ, 26 ਜੁਲਾਈ 1875 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਐਮਲੀ ਪ੍ਰੇਸਵੇਰਕ, ਪਾਲ ਅਸ਼ੀਲੇ ਜੁੰਗ ਦੇ ਹਿਬਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਸ਼ਮੂਏਲ ਪ੍ਰੇਸਵੇਰਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਬੱਚੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਵਿਸ ਸੁਧਾਰ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਪੇਂਡੂ ਪਾਦਰੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤ ਸਵਿਸ ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਮਾਹੌਲ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਨੂੰ ਵਿਗਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਜੁੰਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਸੀ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਲੌਫੇਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਆਦਾ ਤਕੜੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਸਨਕੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਔਰਤ, ਐਮਲੀ ਜੁੰਗ ਆਪਣਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਵੱਖ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿੱਚ ਗੁਜਾਰਦੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਂ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਜਿਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੁੰਗ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਕਿਆਸ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਬਹੁਤ ਸਮਸਿਆਗ੍ਰਸਤ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਿਨ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਵੀ ਸਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਮਰੇ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਭਿਆਨਕ ਕਨਸੋਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ।
ਜੁੰਗ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਰਾਤ ਉਹਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਕਮਰੇ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਧੁੰਦਲੀ ਚਮਕਵਾਲੀ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿਹੀ ਸੂਰਤ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਸਿਰ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਲਕ ਜੁੰਗ ਦੀ ਰੁਚੀ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਕਲਾਪਾਂ ਵੱਲ ਵਧੀ।
ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਰੰਭਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਉ ਪੁਰਾਤੱਤ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਜ‍ਯੂਰਿਕ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਰਗੋਲਟਡਲੀ ਮਾਨਸਿਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ।
ਕਾਰਲ ਗੁਸਤਫ਼ ਜੁੰਗ ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਦਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਸੀ।
ਜੁੰਗ ਨੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਆਦਿਰੂਪਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਮੂਹਕ ਅਚੇਤਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ।
ਮਨੋਰੋਗ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜੁੰਗ ਨੇ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਆਦਿਰੂਪ , ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਅਵਚੇਤਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।
ਜੁੰਗ ਵਿਅਕਤੀਕਰਨ ਨੂੰ - ਯਾਨੀ ਆਪਣੀ ਸਾਪੇਖਕ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਚੇਤ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਦੇ ਸਮੇਤ ਵਿਰੋਧਾਂ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮਝਦਾ ਸੀ।
ਜੁੰਗ ਨੇ ਆਦਿਰੂਪ, ਸਮੂਹਿਕ ਅਵਚੇਤਨ, ਜਟਿਲ, ਅਤੇ ਸੁਮੇਲਤਾ ਸਹਿਤ, ਕੁਝ ਬਿਹਤਰੀਨ ਗਿਆਤ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪ ਸਿਰਜੇ।
ਮਾਇਰਸ ਬਰਿਗਸ ਟਾਈਪ ਇੰਡੀਕੇਟਰ , ਇੱਕ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਮਨ-ਮਾਪਕ ਯੰਤਰ, ਜੁੰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਜੁੰਗ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤਨ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਝਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ।
ਸੁਫ਼ਨੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕੀਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਛੇ ਗਿਆਤ ਸਮਕਾਲੀ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੁੰਗ ਇੱਕ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਮਨੋਚਕਿਤਸਕ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਰਸਾਇਣ ਵਿਦਿਆ, ਜੋਤਿਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਸਹਿਤ ਸਪਰਸ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਸੀ।
ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨੋ-ਰਹੱਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅੱਜ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ)।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੀਆਂ 26 ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ 27 ਤੋਂ 31 ਤੱਕ ਪੰਜ ਪਉੜੀਆਂ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗਉੜੀ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ-
ਪਹਿਲੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਵਾਰ ਵੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਹੀ ਗਾਇਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੇਤੂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਭੰਗਰਤਾ ਹੈ।
ਸੋਰਠਿ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਨਕ ਅਰਾਧਿਆ ਸਭਿ ਆਖਹੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਗੁਰ ਸੇਈ' ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਲਾਇਆ ਹੈ।
ਛੇਵੀਂ ਵਾਰ ਬਿਲਾਵਲ ਦੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਤੇਰਾ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲਘੂ ਵਾਰ ਹੈ।
ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਸਤਵੀਂ ਪਉੜੀ ਨਾਲ 3 ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 2' ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 24 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 23, ਗੁਰੂ ਰਮਾਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ 6 ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।
ਜਿਸ ਦੀਆਂ 15 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 30 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਲਾਂਵ ਦਰਅਸਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਲੰਬੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰੱਸੀ ਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨੂੜ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪੂਰੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਪਹਿਲੀ ਲਾਂਵ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ:
ਦੂਜੀ ਲਾਂਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਉਪਰੰਤ ਮਨ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਮੈਲ ਲਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਆਨੰਦ ਹੀ ਆਨੰਦ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:-
ਚੌਥੀ ਲਾਂਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਤੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ।
ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਉਸ ਸਾਗਰ ਦੀ ਇੱਕ ਇੱਕ ਗੁਣਾਂ, ਰੂਪੀ ਬੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਿਰਾਰਥਕ ਅਨੁਭਵ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਸੰਗਿਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸਤਿਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਖੱਜਲ ਖਵਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਖੱਜਲ ਖੁਆਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਇਆ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਵਕਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੋ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਉਮੈ ਤੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸੰਭਵ ਹੈ।
ਉਸ ਅੰਦਰ ਪਰਾਈ ਤਾਤ ਨਹੀਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭੁ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਤਮਕ ਉਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੰੁਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਬਾਸਰਕੇ ਲੈ ਆਏ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਗੋਂਦੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਤਾਂ ਬਾਸਰਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਾਫੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਨੀ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗੋਵਿੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ।
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ।
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਸੀ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਏਨੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ।
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ ਉਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵਰ ਮੰਗਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਮਦਾਸਪੁਰ ਆ ਗਏ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਏਥੇ ਹੀ ਸਰੋਵਰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਉਦਰਾਸ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਬਦਲਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਚੌਖਟਿਆਂ ਦੀ ਵਲਗਣ, ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ 'ਚ ਲੈਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ, ਰਾਗ ਗਉੜੀ, ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ, ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ, ਰਾਗ ਬਿਹਾਗੜਾ, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ, ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ ਅਤੇ ਰਾਗ ਕਾਨੜਾ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਰਾਗ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ 21 ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਦੋ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਪਾਉੜੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲੋਕ ਜੋੜਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿਰ ਹੈ।
ਰਾਗ ਵਡਹੰਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਘੋੜੀਆਂ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
ਅਰਥਾਤ ਸਰੀਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਘੋੜੀ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ।
ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਜੀਨ ਪਾ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਕੰਡਿਆਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪੀ ਚਾਬਕ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾਮ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਦਰਸਾਈ ਹੈ।
ਬਾਣੀ ਦੀ ਬੋਲੀ: ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਤ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ, ਫਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਆਦਿ ਬੋਲੀਆਂ ਰਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਅਕਸਰ ਭਰਮਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਤਦਭਵ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਹਜ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ, ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਅਤੇ ਸੰਜਮਮਈ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਰੇਮ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਾਰਾਂ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਕਰਹਲੇ, ਮਾਰੂ ਸੌਲਹੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਛਕੇ ਛੰਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੈ।
ਉਂਝ ‘ਕਰਹਲਾ' ਊਠ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਥੇ ਕਰਹਲ ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਜੀਵ ਵਲ ਵੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਰਹਲੇ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨੀ ਜਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਥੇ ਭਟਕਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਨਾ 81 ਉਤੇ ਵਣਜਾਰਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਹੀ ਹਨ।
‘ਵਣਜਾਰਾ' ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸਾਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਵਣਜ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।
ਹਰ ਪਦੇ ਨੂੰ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਹਰ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਤਰਤੀਬ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਕੋਲਕਾਤਾ, ਹਾਵਡ਼ਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੁੰਦਰਵਨ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਵਲੋਂ ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪਦਮਾ ਵਿੱਚ ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਦੀ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਮੇਘਨਾ ਨਦੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਓੜਕ ਇਹ ੩੫੦ ਕਿ . ਮੀ . ਚੌੜੇ ਸੁੰਦਰਵਨ ਡੇਲਟਾ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਡੇਲਟਾ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਈ ਗਈ ਨਵੀ ਜਲੋੜ ਵਲੋਂ ੧, ੦੦੦ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਿਤ ਪੱਧਰਾ ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਮੈਦਾਨ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੂ ਤੀਰਥ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ-ਸੰਗਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡੇਲਟਾ ਬਹੁਤ ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਨਸਪਤੀਯੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਡੇਲਟਾ ਦਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਵੱਲ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਡੇਲਟਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੁੰਦਰਵਨ ਡੇਲਟਾ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਦਾ ਢਾਲ ਅਤਿਅੰਤ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਗੰਗਾ ਅਤਿਅੰਤ ਹੌਲੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਈ ਗਈ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮੁਹਾਨੇ ਉੱਤੇ ਜਮਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਡੇਲਟਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀ ਦੀ ਕਈ ਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇਉਪਧਾਰਾਵਾਂਬੰਨ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਨਦੀਆਂ ਜਾਲੰਗੀ ਨਦੀ, ਇੱਛਾਮਤੀ ਨਦੀ, ਭੈਰਵ ਨਦੀ, ਕਿੰਨਰੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਕਾਲਿੰਦੀ ਨਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਕਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਲੋਂ ਰੁੜ੍ਹਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਈ ਧਨੁਸ਼ਾਕਾਰ ਝੀਲਾਂ ਬੰਨ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਢਾਲ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ ਹੈ, ਅਤ: ਸਾਰਾ ਨਦੀਆਂ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਵਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਰੀਏ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਡੇਲਟਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਭਾਗ ਨੀਵਾਂ, ਨਮਕੀਨ ਅਤੇ ਦਲਦਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੌਖ ਵਲੋਂ ਪਨਪਣ ਵਾਲੇ ਮੈਂਗਰੋਵ ਜਾਤੀ ਦੇ ਵਣਾਂ ਵਲੋਂ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
ਕਟਕਾ ਅਭਯਾਰੰਣਿਏ ਸੁੰਦਰਵਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਨਹਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਗੁਜਰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਵੱਡੀ ਤਾਦਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰੀ ਦਰਖਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਇਸ ਵਣਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁੰਦਰਵਨ ਪਿਆ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਦੇਵਾ, ਕੇਵੜਾ, ਤਰਮਜਾ, ਆਮਲੋਪੀ ਅਤੇ ਗੋਰਾਨ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਵਨ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਦੇ ਵਣਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਦਰਖਤ ਪਨਪਦੇ ਜਾਂ ਬੱਚ ਸੱਕਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸੱਕਦੇ ਹੋਣ।
ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਜਮੁਨਾ, ਰਾਮਗੰਗਾ, ਕਰਨਾਲੀ , ਤਾਪਤੀ, ਗੰਡਕ, ਕੋਸੀ ਅਤੇ ਕਾਕਸ਼ੀ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਠਾਰ ਵਲੋਂ ਆਕੇ ਇਸਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਚੰਬਲ, ਸੋਨ, ਬੇਤਵਾ, ਕੇਨ, ਦੱਖਣ ਟੋਸ ਆਦਿ ਹਨ।
ਜਮੁਨਾ ਗੰਗਾ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਬੰਦਰਪੂੰਛ ਸਿੱਖਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਯਮੁਨੋਤਰੀ ਹਿਮਖੰਡ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੈ।
ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਊਪਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸਵਿੱਚ ਟੋਂਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਘੂ ਹਿਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਇਸਵਿੱਚ ਗਿਰਿ ਅਤੇ ਆਸਨ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚੰਬਲ ਇਟਾਵਾ ਦੇ ਕੋਲ ਅਤੇ ਬੇਤਵਾ ਹਮੀਰਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਾਮਗੰਗਾ ਮੁੱਖ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਗ ਨੈਨੀਤਾਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਬਿਜਨੌਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਕਰਨਾਲੀ ਨਦੀ ਮਪਸਾਤੁੰਗ ਨਾਮਕ ਹਿਮਨਦ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਅਯੋਧਯਾ, ਫੈਜਾਬਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬਲਵਾਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੀਮਾ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਸਬੰਧੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੌਰਿਆਲਾ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਘਾਘਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗੰਡਕ ਹਿਮਾਲਾ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੀਗਰਾਮ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਨਾਰਾਇਣੀ ਨਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਕਾਲੀ ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਸੋਨਪੁਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਬਰਹਿਮਪੁਤਰ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਸਰਪਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਰੁਣ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਯਾਰੂ ਨਾਮਕ ਨਦੀ ਇਸਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਏਵਰੇਸਟ ਦੇ ਕੰਚਨਜੰਘਾ ਸਿਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ੯੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੱਛਮ ਵਲੋਂ ਸੂਨਕੋਸੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਲੋਂ ਤਾਮੂਰ ਕੋਸੀ ਨਾਮਕ ਨਦੀਆਂ ਇਸਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਇਹ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਵਗਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਮਰਕੰਟਕ ਪਹਾੜੀ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਪਟਨੇ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਵਿਚਕਾਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਊ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਨਾਇਆਬ ਪਹਾੜ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਚੰਬਲ ਨਦੀ ਇਟਾਵਾ ਵਲੋਂ ੩੮ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਬੇਤਵਾ ਨਦੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਭੋਪਾਲ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਕੇ ਜਵਾਬ ਹਮੀਰਪੁਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਮੁਨਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਲਈ, ਦੁਆਰਕਾ ਪੁਰੀ, ਮਿਊਰਾਕਸ਼ੀ, ਰੂਪਨਾਰਾਇਣ, ਕੰਸਾਵਤੀ ਅਤੇ ਰਸੂਲਪੁਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
ਜਲਾਂਗੀ ਅਤੇ ਮੱਥਾ ਭਾਂਗਾ ਜਾਂ ਚੂਨੀਆਂਬਾਵਾਂਕੰਡੇ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਤੀਤ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਪਦਮਾ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਨਦੀਆਂ ਸਨ।
ਪਰ ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਵਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੋਕੇ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀਆਂ ਬੰਨ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਾਕਸ਼ਯੋਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਗਿਆਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ੧੬ਵੀਂ ਅਤੇ ੧੭ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕ ਗੰਗਾ-ਜਮੁਨਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਘਣ ਵਣਾਂ ਵਲੋਂ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ, ਮੱਝ, ਗੇਂਡਾ, ਸ਼ੇਰ, ਬਾਘ ਅਤੇ ਸਾਨ੍ਹ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਗੰਗਾ ਦਾ ਤੱਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪਰਿਆਵਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਚਲ ਵਿੱਚ ਸੰਜੋਏ ਹੋਏ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਦੀ ਉੱਤਮ ਪਾਰਿਸਥਿਤੀਕੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨੀਲਗਾਏ, ਸਾਂਭਰ, ਖਰਗੋਸ਼, ਨਿਉਲਾ, ਚਿੰਕਾਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰੀਸ੍ਰਪ-ਵਰਗ ਦੇ ਜੀਵ -ਜੰਤੁਵਾਂਨੂੰ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਜੀਵ -ਜੰਤੁਵਾਂਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਅਨੋਖਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਖਵਾਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।
ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਸਬੰਧੀ ਕਿਨਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੰਗੂਰ, ਲਾਲ ਬਾਂਦਰ, ਭੂਰੇ ਭਾਲੂ, ਲੂੰਬੜੀ, ਚੀਤੇ, ਬਰਫੀਲੇ ਚੀਤੇ, ਹਿਰਣ, ਭੌਂਕਣ ਵਾਲੇ ਹਿਰਣ, ਸਾਂਭਰ, ਕਸਤੂਰੀ ਮਿਰਗ, ਸੇਰੋ, ਬਰੜ ਮਿਰਗ, ਖਾਹਾ, ਤਹਰ ਆਦਿ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਵੱਧਦੀ ਹੋਈ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਣਾਂ ਦਾ ਲੋਪ ਹੋਣ ਲਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਭਨੀ ਥਾਂਈਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ, ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀਆਂ, ਬਘਿਆੜ, ਗੀਦੜ, ਲੂੰਬੜੀ ਦੀ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਡਾਲਫਿਨ ਅਤੇ ਇਰਾਵਦੀ ਡਾਲਫਿਨ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਰਕ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਵੀ ਗੰਗਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਗਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਣਵਾਲੀ ਸ਼ਾਰਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਰੁਚੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨਦੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਮਿਲਣ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਬਨਣ ਵਾਲੇ ਮੁਹਾਨੇ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਵਨ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬਹੁਤ-ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਨਸਪਤੀਯੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਗਾਲ ਟਾਈਗਰ ਦਾ ਗ੍ਰਹਕਸ਼ੇਤਰ ਹੈ।
ਗੰਗਾ ਆਪਣੀਉਪਤਿਅਕਾਵਾਂਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਆਧਾਰਿਤ ਮਤਲੱਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਸਹਿਯੋਗ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਸਹਿਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਬਾਹਰਮਾਹੀ ਸਰੋਤ ਵੀ ਹਨ।
ਇਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਪਜ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖਤ: ਝੋਨਾ, ਗੰਨਾ, ਦਾਲ, ਤੀਲਹਨ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਹਨ।
ਗੰਗਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲਦਲ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਲੇਗਿਊਮ, ਮਿਰਚ, ਸਰਸੋਂ, ਤੀਲ, ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਜੂਟ ਦੀ ਚੰਗੀ ਫਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ੧੧੧ ਮੱਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਬਤਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਫਰੱਕਾ ਬੰਨ੍ਹ ਬੰਨ ਜਾਣ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਹਿਲਸਾ ਮੱਛੀ ਦੇ ਬੀਜੋਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੌਂਦਰਿਆ ਵਲੋਂ ਭਰਪੂਰ ਕਈ ਸੈਰ ਥਾਂ ਹੈ ਜੋ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਰੋਤ ਹਨ।
ਜੋ ਸਾਹਸਿਕ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਗੰਗਾ ਤਟ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰਦੁਆਰ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜੋ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਸ਼ਰੱਧਾਲੁਆਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਲੋਂ ਬਰਫ ਖੁਰਦੀ ਹੈ, ਤੱਦ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਹਾਅ ਅੱਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਤਰਾਖੰਡ ਵਿੱਚ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼-ਬਦਰੀਨਾਥ ਰਸਤਾ ਉੱਤੇ ਕੌਡਿਆਲਾ ਵਲੋਂ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੈਫਟਿੰਗ, ਕਿਆਕਿੰਗ ਅਤੇ ਕੈਨੋਇੰਗ ਦੇ ਸ਼ਿਵਿਰੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਸਿਕ ਖੋਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨੋਂ ਅਤੇ ਪਰਿਆਟਕੋਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਰਥਕ ਸਹਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼ਾਖਾ ਗੰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਮਾਯੂੰ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਗੋਮੁਖ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਗੰਗੋਤਰੀ ਹਿਮਨਦ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਗਲੇਸ਼ਿਅਰ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਗੁਫਾਨੁਮਾ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਅਵਤਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਗੌਮੁਖ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ੩੬੦੦ ਮੀ. ਉੱਚੇ ਚਿਰਬਾਸਾ ਗਰਾਮ ਵਲੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੋਮੁਖ ਹਿਮਨਦ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਹਿਮਨਦ ਵਿੱਚ ਨੰਦਾ ਦੇਵੀ ਪਹਾੜ, ਕਾਮਤ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਤਰਿਸ਼ੂਲ ਪਹਾੜ ਦਾ ਹਿਮ ਪਿਘਲ ਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਛੋਟੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ੬ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ੫ ਛੋਟੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀਕ ਮਹੱਤਵ ਜਿਆਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕਰਣ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਦਾ ਕਰਣ ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਪਿੰਡਰ ਨਦੀ ਵਲੋਂ ਸੰਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਵਲੋਂ ੧੩੯ ਕਿ.ਮੀ. ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਰੁਦਰ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਅਲਕਨੰਦਾ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅਲਕਨੰਦਾ ੧੫੦੦ ਫੀਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਸੰਗਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਸਮਿੱਲਤ ਪਾਣੀ-ਧਾਰਾ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ੨੦੦ ਕਿ.ਮੀ. ਦਾ ਸੰਕਰਾ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਛੋਹ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਹਰਦੁਆਰ ਵਲੋਂ ਲੱਗਭੱਗ ੮੦੦ ਕਿ . ਮੀ . ਮੈਦਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੜਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ, ਸੋਰੋਂ, ਫੱਰੁਖਾਬਾਦ, ਕੰਨੌਜ, ਬਿਠੂਰ, ਕਾਨਪੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਗੰਗਾ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੋਕਸ਼ਦਾਇਿਨੀ ਨਗਰੀ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਇੱਕ ਵਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਇੱਥੇ ਉੱਤਰਵਾਹਿਨੀ ਕਹਲਾਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਨ ਨਦੀ, ਗੰਡਕ ਨਦੀ, ਘਾਘਰਾ ਨਦੀ, ਕੋਸੀ ਨਦੀ ਆਦਿ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਗਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਦਕਸ਼ਿਣਵਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਗਿਰਿਆ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕੋਲ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੋਸ਼ਾਖਾਵਾਂਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ-ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਪਦਮਾ।
ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਗਿਰਿਆ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਰੁੜ੍ਹਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਦਮਾ ਨਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵ ਦੇ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਫਰੱਕਾ ਬੈਰਾਜ ਵਲੋਂ ਛਣਦੇ ਹੋਈ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮੁਰਸ਼ੀਦਾਬਾਦ ਸ਼ਹਿਰ ਵਲੋਂ ਹੁਗਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਦਾ ਨਾਮ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਅਤੇ ਹੁਗਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਲੋਂ ਮੁਹਾਨੇ ਤੱਕ ਗੰਗਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਹੈ।
ਗੰਗਾ ਦਾ ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਮੂਲਤ : ਇੱਕ ਧਰਤੀ-ਅਭਿਨਤੀ ਗਰਤ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਉਸਾਰੀ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਵਤਮਾਲਾ ਉਸਾਰੀ ਪਰਿਕ੍ਰੀਆ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ ੬-੪ ਕਰੋਡ਼ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸਨੂੰ ਹਿਮਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਨਦੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਏ ਹੋਏ ਅਵਸਾਦੋਂ ਵਲੋਂ ਪਾਟ ਰਹੀ ਹਨ।
ਇਸ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੌੜਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਬਨਣ ਵਾਲੀ ਅਪਰਦਨੀ ਅਤੇ ਨਿਕਸ਼ੇਪਣ ਸਥਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ- ਰੇਤਾ-ਰੋਧਕਾ, ਵਿਸਰਪ, ਗੋਖੁਰ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਫਿਤ ਨਦੀਆਂ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਹੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਨੋਖੀਆਂ ਡਾਲਫਿਨ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸੈਰ, ਸਾਹਸਿਕ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਸੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਜਲਾਪੂਰਤੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਭਾਰਤੀ ਸਾਮਾਜਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹਨ।
ਇਸਦੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਪੁੱਲ, ਬੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਨਦੀਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਿਜਲੀ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਲੋਂ ਸਬੰਧਤ ਜਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਗਿਆਨੀ ਮੰਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰਿਓਫੇਜ਼ ਨਾਮਕ ਵਿਸ਼ਾਣੁ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਣੁਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾਇਕ ਸੂਕਸ਼ਮਜੀਵੋਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਗੰਗਾ ਦੀ ਇਸ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਇਸਦੇ ਜਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਫਾਈ ਦੀ ਅਨੇਕਪਰਯੋਜਨਾਵਾਂਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ, 2008 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਦੀ ਅਤੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਹਲਦੀਆ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਲ-ਮਾਰਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਨਦੀ ਗੰਗਾ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ 2,510 ਕਿ:ਮੀ: ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉੱਤਰਾਂਚਲ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰਵਨ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਰਤੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ।
2,071 ਕਿ.ਮੀ. ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦਸ ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ, ਸਾਹਿਤਿਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਗੰਗਾ ਦਾ ਇਹ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣੀ ਘਣੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
100 ਫੁੱਟ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਾਲੀ ਇਹ ਨਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਮਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੌਂਦਰਿਆ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਦਿਤ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕਤਾਪੂਰਣ ਸ਼ਬਦ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਗੰਗਾ ਦੀ ਇਸ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਹਾਸ ਅਤਿਅੰਤ ਗੌਰਵਮਈ ਅਤੇ ਮਾਲਦਾਰ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ, ਧਰਮ, ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਸਭਿਅਤਾ-ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਨ ਪ੍ਰਸਫੁਟਿਤ ਹੋਈ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਸਗੋਂ ਕੁਲ ਸੰਸਾਰ ਆਲੋਕਿਤ ਹੋਇਆ।
ਪਾਸ਼ਾਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤਰ ਯੁੱਗ ਦਾ ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਇੱਥੇ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲੇ ਹਨ।
ਇਸ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਕਾਲੀਨ ਯੁੱਗ ਦਾ ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਵਿਲਾ ਹੋਇਆ।
ਸ਼ਤਪਥ ਬਾਹਮਣ, ਪੰਚਵਿਸ਼ ਬਾਹਮਣ, ਗੌਪਥ ਬਾਹਮਣ, ਐਤਰੇਏ ਆਰਣਿਕ, ਕੌਸ਼ਿਤਕੀ ਆਰਣਿਕ, ਸਾਂਖਿਆਇਨ ਆਰਣਿਕ, ਵਾਜਸਨੇਈ ਸੰਹਿਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਇਤਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਜਵਾਬ ਵੈਦਿਕਕਾਲੀਨ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਗਧ ਮਹਾਜਨਪਦ ਦਾ ਉਦਭਵ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੋਂ ਗਣਰਾਜੋਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਰੰਭ ਹੋਈ।
ਇੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਹ ਸੋਨਾ ਯੁੱਗ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਮੌਰਿਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ।
ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹਰਿਦੁਆਰ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ, ਰਾਮਪੁਰ, ਕਾਨਪੁਰ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਪਟਨਾ, ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਦਿਅਕਾਰੋਂ ਵਿੱਚ ਪਨਾਸ ਮਿਰਨੀ ਅਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇ. ਕਾਰਪੇਕੋ-ਕਾਰਿਅ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਗਦਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇ.ਯ. ਫਰਾਂਕੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਕਰੇਨੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰਪੂਰਣ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵਾਇਤਰੀ ਲੇਸਿਆ ਉਕਰਾਇੰਕਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਕੋਤਸਿਊਬਿੰਸਕੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਕਰੇਨੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ।
ਅਕਤੂਬਰ, ਸੰਨ 1917 ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਕਰੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਰ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋਣ ਲਗਾ।
ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਸਭਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਪਾਵਲੋ ਤੀਚੀਨਾ ਅਤੇ ਮੈਕਸੀਮ ਰਿਲਸਕੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕਵੀ ਗੋਂਚਾਰੇਂਕੋ, ਪੇਰਵੋਮੈਸਕੀ ਆਦਿ ਹਨ।
ਉਪੰਨਿਆਸਕਾਰੋਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤਾਨ ਰਿਬਾਕ ਅਤੇ ਵਦਿਮ ਸੋਬਕੋ ਸਭਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਉਕਰੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲਗਾ।
ਗਦਕਾਰ ਅਤੇ ਕਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸੋਵਿਅਤ ਉਕਰਾਇਨਾ ਦਾ ਅਤੇ ਵੀਰਤਾਪੂਰਣ ਅਤੀਤ ਇਤਹਾਸ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਵਰਤਮਾਨ ਉਕਰੇਨੀ ਕਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਵਲੋ ਤੀਚੀਨਾ, ਮੈਕਸੀਮ ਰਿਲਸਕੀ, ਮਿਕੋਲਾ ਵਜਹਾਨ, ਅੰਦਰੈ ਮਲਿਸ਼ਕੋ, ਸੋਸਿਊਰਾ ਆਦਿ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਥਿਏਟਰੋਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਓਲੇਸ ਗੋਂਚਾਰ, ਨਤਾਨ ਰਿਬਾਕ, ਪੇਤਰੋਂ ਪੰਜ, ਸਤੇਲਮਹ ਆਦਿ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਵਿਅਤ ਜਨਤਾ ਦੀ ਯੁੱਧਕਾਲੀਨ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਅਤੇ ਸਾੰਮਿਅਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਮਜਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਜੀਵੀਆਂ ਦੇ ਵੀਰਤਾਪੂਰਣ ਥਕੇਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਕਰੇਨੀ ਲੇਖਕ ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੀ ਹੋਰਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਹਿਤਯੋਂ ਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੂਦਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਅਨੇਕ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੀ ਸਮਿੱਲਤ ਹਨ।
ਇਸ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਉਕਰੇਨੀ ਜਨਤਾ ਨੇ ਅਨੇਕਲੋਕਕਥਾਵਾਂਅਤੇ ਲੋਕਗੀਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚਵੀਰਗਾਥਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
19ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਲੋਂ ਉਕਰੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੱਧਿ ਵਿਅੰਗਲੇਖਕ ਸਕੋਵੋਰੋਟਾ ਲਿਖਣ ਲੱਗੇ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਅਤੇ ਗਦਕਾਰ ਇ.ਪ. ਕੋਤਲਾਰੇਵਸਕੀ ਨੇ ਨਵ ਉਕਰੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦ੍ਰੜ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਿਆ, ਉਕਰੇਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤਿਅਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਯੂਕਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ , ਉਕਰੇਨੀ ਜਨਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲਤ: ਯੂਕਰੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਲੇਵੋਨਿਕਭਾਸ਼ਾਵਾਂਦੀ ਪੂਰਵੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਹੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਬੇਲੋਰੂਸੀਭਾਸ਼ਾਵਾਂਸਮਿੱਲਤ ਹਨ।