polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਸੰਸਦ 736 ਵਲੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ , ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕੰਤਰਿਕ ਮਤਦਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਤੇ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੋਕੰਤਰਿਕ ਮਤਦਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ।
ਇਹ ਸਿੱਧੇ ਹਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੈ ਸਾਰਵਭੌਮਿਕ ਮਤਾਧਿਕਾਰ ਦੁਆਰਾ 1979 ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ ਚੁੱਣਿਆ ਹੋਇਆ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਦ ਵਿਧਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਕਾਔਂ ਨੂੰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵਿਧਾਈ ਪਹਿਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੰਘ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜ ਸੰਸਦਾਂ।
ਸੰਸਦ ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਥਾ (ਸੰਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਉੱਤੇ ਯੂਰਪੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਰਸਮੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ) ਹੈ, ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਧਾਈ ਅਤੇ ਬਜਟੀਏ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਾਗੂ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਯੂਰਪੀ ਕਮਿਸ਼ਨ, ਯੂਰਪੀ ਸੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਨਿਕਾਏ, ਸੰਸਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਵਾਬਦੇਹ ਹੈ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ , ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।
ਇਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਲਈ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਅਪਨਾਕਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਸੱਕਦੇ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂਨੇ ਬਹੁਦਲੀਏ ਇੱਕ ਕਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ, ਦੋ ਸਭਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਡੇਮੋਕਰੇਟ ਦੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗੰਢ-ਜੋੜ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬਰਸੇਲਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਬੇਲਜਿਅਮ, ਬਹੁਤ: ਸੰਸਦ ਦੋ ਬੈਠਕ ਸਥਾਨਾਂ, ਅਰਥਾਤ ਲੁਈਸ ਸਟਰਾਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ, ਫ਼ਰਾਂਸ, ਜੋ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਚਾਰ ਦਿਨ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਰਾ ਸਤਰ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧਿਕਾਰਿਕ ਸੀਟ ਹੈ ਅਤੇ ਸਪਾਸ ਲਯੋਪੋਲਡ ਦੋ ਬੱਚੀਆਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਕ ਸਾਰਾ ਸਤਰ ਲਈ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯੂਰਪੀ ਸੰਸਦ ਦੇ ਸਕੱਤਰੇਤ, ਸੰਸਦ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸਰੀਰ, ਲਕਜਮਬਰਗ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਧੀਆਂ ਅਪਣਾਈਆਂ ਹਨ।
ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਜਾਂ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਉਸ ਕਾਲ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ, ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਕਾਲ ਆਦਿਕ।
ਕੁੱਝ ਇਹਿਾਸਕਾਰ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਕੂਮਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਬੰਧਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੁਗਲ ਕਾਲ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਦਿ।
ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ- ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ, ਮੱਧ ਕਾਲ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ।
ਰੂਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਸੇਰੇਬਰੀਆਕੋਫ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ-ਪਦਾਰਥਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਕੁੱਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਸ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਤੇ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਾਲ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਵਿੱਚ ਕਠਿਨਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਲਈ ਕਈ ਢੰਗ ਜਾਂ ਅਧਾਰ ਆਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੇ ਨਾਮਕਰਣ ਲਈ ਕਈ ਢੰਗ ਜਾਂ ਅਧਾਰ ਆਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨਿਰੋਲ, ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਤੇ ਵਿਆਕਤੀਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- ਉੱਘੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ:-
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਘੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਉਸ ਕਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਿਰਕੱਢ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਕਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?
ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਰਾਜ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉਪਜ ਜਾਂ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਹਿਤਕਾਲ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਵੀ ਤਾਂ ਹੀ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਉਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਤੇ ਉੱਘੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸਾਹਿਤ-ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਕਰ ਕੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਮਿੱਥ ਲੈਣਾ ਸਿਆਣਪ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ।
ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਧਾਰਾ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦਸ਼ਾ, ਗਤੀ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨਿਖੜਦਾ ਸੁਣ ਕੇ ਅਪਣਾ ਲੈਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੇ ਸਾਰੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਨਾਂ ਚੁਣਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਤਾਂ ਉਚਿਤ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਨਾਂ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਗਤੀ ਜਾਂ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਉਝ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੇ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਜਾਂ ਰੂਪਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਕਾਲ-ਵੰਡ ਦਾ ਉੱਕਾ ਹੀ ਅਧਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਜੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸਦੀ ਕਿਸੇ ਪੱਖੋਂ ਇੱਕ ਇੱਕਾਈ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਰੀ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਧਾਰਾ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਂਤ੍ਰਿਕ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਂ ਆਈ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਵੀ ਤਾਂ ਹੀ ਸਾਰਥਿਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਂਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਨੂੰ ਮੱਧ ਕਾਲ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਅਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੱਧ ਕਾਲੀਨ ਸਾਹਿਤ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਉੱਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਕਾਸ' ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ, ਡਾ. ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ।
ਇਹ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਣਕ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਖੇਤਰ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਭੋਜਨ ਹੈ।
ਪਰੌਂਠਾ, ਪਰਾਂਤ ਅਤੇ ਆਟਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਯੋਗ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਗੁੰਨੇ ਹੋਏ ਆਟੇ ਦਾ ਪਕਵਾਨ।
ਵਿਕਲਪਿਕ ਸਪੈਲਿੰਗਜ਼ ਅਤੇ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੰੰਥਾ, ਪੈਰਾਉਂਥਾ, ਪ੍ਰਥਾਂ, ਪਰਾਉਂਠੇ , ਪੋੋਰੋਟਾ , ਪਲਾਤਾ ; ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ), ਬਰੋਟਾ ਅਤੇ ਫਾਰਟਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਪਰਾਂਠਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਈ ਭਰਪੂਰ ਕਣਕ ਪਰਾਥਾਵਾਂ ਦੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਨਸੋਲਾਸਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜੋ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਹੈ ਜੋ ਸੋਮਸ਼ਵਰਾ ਦੁਆਰਾ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ ਹਨ ਜਰਗੜੀ , ਅਲੂਣਾ ਪੱਲ੍ਹਾ , ਅਲੂਣਾ ਮਿਆਨਾਂ , ਅਲੂਣਾ ਤੋਲਾ , ਧਮੋਟ ਕਲਾਂ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹਨ।
ਜੰਡਾਲੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਖੰਨਾ ਤਹਿਸੀਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਡੇਹਲੋਂ ਤਹਿਸੀਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਅਮਲੋਹ ਤਹਿਸੀਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਖੰਨਾ, ਅਹਿਮਦਗੜ੍ਹ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜੰਡਾਲੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ।
ਪਿੰਡ ਜੰਡਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ 6ਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਇਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਲਗਾਈ ਗਈ ਨਿੰਮ ਸਾਹਿਬ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।
ਇਹ ਪਾਇਲ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਧਮੋਟ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਜਰਗੜੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 2 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ 4 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਨਸਰਾਲੀ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ 4 ਕੁ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੇ ਸਿਹੌੜਾ ਪਿੰਡ ਹੈ।
ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਜਿਥੇ ਫੁੱਟਬਾਲ,ਕ੍ਰਿਕੇਟ,ਕਬੱਡੀ,ਵਾਲੀਬਾਲ, ਕੁਸਤੀਆਂ ਦੇ ਟੂਰਨਾਂਮੈਂਟ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਥੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਸਪੋਰਟਸ ਕਲੱਬ ਜੰਡਾਲੀ ਹੈ।
ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਪਾਕ-ਦਿਲ ਤਵਾਇਫ਼ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਨਰਗਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਦੀ ਧੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਰਗਸ ਇੱਕ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੀ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ, ਨਵਾਬ ਜਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੋਠੇ ’ਤੇ ਪਲ਼ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਤਵਾਇਫ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ।
17 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਉਸਦੇ ਕੋਠੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਨਸੀਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਇੱਕ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਲੀਮ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਦੇ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹੈ।
ਸਲੀਮ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੂੰ ਮੌਲਵੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਮ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਸਲੀਮ, ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਤੀਤ ਯਾਦ ਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ, ਸਲੀਮ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸੋਚ ਕੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਠੇ ਉੱਤੇ ਪਰਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸਲੀਮ ਓੜਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਿਆਹ ਉੱਤੇ ਮੁਜ਼ਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਜਦੋਂ ਮੁਜ਼ਰੇ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਹਵੇਲੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਕਦੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨਰਗਸ ਨੂੰ ਫਿਟਕਾਰ ਕੇ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਲੀਮ, ਸ਼ਹਾਬੁੱਦੀਨ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜਾਨ ਨੇ ਅੱਜ ਉਸਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨੱਚਣਾ ਹੈ।
ਪਾਕੀਜ਼ਾ ੧੯੭੨ ਦੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ਿਲਮ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਹਦਾਇਤਕਾਰ ਕਮਲ ਅਮਰੋਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਨਿਭਾਏ।
ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਲਖਨਊ ਦੀ ਇੱਕ ਤਵਾਇਫ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਰੋਲ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਨਿਭਾਇਆ।
ਪਾਕੀਜ਼ਾ ਫ਼ਿਲਮ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਗੁਲਾਮ ਮੋਹੰਮਦ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਦ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਸੰਗੀਤ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਹੂਸੈਨ ਹੋਇਆ।
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਉਹਨਾਂ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆਂ ਬੇਅਰਥ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਉਸਦਾ ਦਾਦਾ ਕਲੂਸ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਨਉਸੈਖ ਉਸਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਅਬੂ-ਬਕਰ ਪਾਸ ਪੜਨੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਹਾਫ਼ਜ ਬਣ ਗਏ।
ਬਹਿਲੋਲ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੇਤੇ ਹੀ ਸ਼ਾਹ ਹੂਸੈਨ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚੇ ਦਾਤਾ ਗੰਜ ਬੱਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ।
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਤੇ ਮਾਧੋ ਲਾਲ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ 26 ਸਾਲ ਇਸਲਾਮੀ ਰਹਿਤ-ਮਰਾਯਾਦਾ ਤੇ ਕੁਰਾਨੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕੁਰਾਨ-ਸ਼ਰੀਫ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੜਦਿਆਂ ‘ਹਾਲ' ਦੀ ਅਵੱਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਉਹ ਮਸਤੀ ਦੇ ਆਲਿਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗਾ।
ਉਹ ਅਕਸਰ ਕੱਵਾਲਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਨੱਚਣ ਤੇ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜਦ ਦੀ ਅਵੱਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਰਵਾਇਤਾਂ ਬੇਅਰਥ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਲਾਮਤੀ ਸੂਫ਼ੀ' ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਮਲਾਮਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਮੁਲਾਣਿਆਂ, ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਨੇ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹੀ ਤੇ ਮਸਤੀ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ।
ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਨੂੰ ਉਸਾਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਸੀ।
ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਬੰਦਗੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੱਕੇ ਨਮਾਜ਼ੀ ਬਣ ਗਏ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਿਵਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਸੀ।
ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੌਲਾਨਾ ਮਿਨਹਾਜ਼-ਉਦ-ਦੀਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਪਰ ਅਗਲੇਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਥੇ ਆਪ ਖ਼ਵਾਜਾ ਕੁੱਤਬੱਦੀਨ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਆਪ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਬਣ ਗਏ।
ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਫ਼ਕੀਰੀ, ਬੰਦਗੀ, ਸਾਦਗੀ, ਸੰਜਮ, ਸਬਰ, ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਵਾਲਾ ਸੀ।
ਆਪ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਾਲੇ ਫ਼ਕੀਰ ਸਨ।
ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦੁੱਦੀਨ ਮਸਊਦ ਦੀ ਜਨਮ ਤੇ ਮੰਥਨ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ‘ਬਹਿਸ਼ਤੀ ਦਰਵਾਜਾ' ਆਖ ਕੇ ਪਾਕਪਟਨ ਵਿੱਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਉੱਤੇ ਮੱਥੇ ਟੇਕਦੇ ਤੇ ਦੁਆਵਾਂ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਢਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਇਸਲਾਮੀ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਅਨੁਭਵ ਉਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰ਼ਚਾਰਕ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਬਗਦਾਦ ਨਿਵਾਸੀ ਇਮਾਮ-ਅਬ-ਹਮੀਦ ਮੁਹੰਮਦ-ਅਲ-ਗ਼ੱਜ਼ਾਲੀ ਵਰਗੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੁਰਾਨੀ ਫਲਸਫੇ ਦੀ ਪੁਨਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਸਮਝਾਇਆ।
ਇਮਾਮ-ਅਬੂ-ਹਮੀ਼ਦ ਅਲ-ਗੱਜ਼ਾਲੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲੇਆਮ ਪੀਰੀ-ਮੁਰੀਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਹੇ ਮੁੱਲਾਂ-ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਕਾ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।
ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਦੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1173 ਈ. ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਕਿਆਈ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਸਾਦਗੀ, ਨਿਮਰਤਾ, ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ।
ਮਸਤੀ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੇ ਇਹਨਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਂਗੇ।
ਡਾ. ਹਾਫਿ਼ਜ-ਉਰ-ਰਹਿਮਾਨ ਦੇ ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮੋਜ਼ੁਦ ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਦੇ ਕੁੱਲ ਕੁ ਸੁੱਰਖਿਅਤ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰ ਨਾਮੀ ਇਕ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋ ਅਸੀ ਇਹ ਅੰਦਾਜਾ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਗਿਆਤ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ 1750 ਈ. ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਕਿਧਰੇ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਉਹ ਦਸਦਾ ਹੈ।
ਕਿ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਜਬਾਤੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੋਸਤ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬੇਆਬਰੂ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।
ਤਦੋ ਉਸ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਉੋਸਦੇ ਮੁਰਸ਼ਦ ਪੀਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸਦੇ ਬੀਤੇ 'ਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਉਸਨੂੰ ਰੱਬੀ-ਪਿਆਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਤੋਰਿਆ।
ਉਦੋਂ ਤੋ ਉਹ ਇੱਕ ਘੁੱਮਕੜ ਫਕੀਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਗੰਦੀਲਾ ਜਾਂ ਖਾਨਾਬਦੋਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ-
ਚਿਸਤੀ ਸੂਫ਼ੀ ਖੁਆਜਾ ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ, ਸਿੰਧੀ, ਤੇ ਮਾਰਵਾੜੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਸੀ।
ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੱਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਫੀਆਂ ਲਿਖਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਗਿਆ।
ਜਿਹੜੀਆਂ ‘ਅਸਰਾਰੇ ਫ਼ਰੀਦੀ' ਅਤੇ ‘ਦੀਵਾਨ ਫ਼ਰੀਦੀ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਜਾਂਰਾਂ ਉਤੇ ਗਾਣ ਵਾਲੇ ਕੱਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਹਰ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗੁਲਾਮ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
‘ਤਵਾਰੀਖ਼ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ' ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ 140 ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਹਰ ਤੁਕ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਹੂ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਉਣਾ ਉਸਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਰੌਦੀ ਹੂਕ ਵੀ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਰੱਬੀ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਉੱਚੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹਰ ਸੱਚੇ ਆਸ਼ਿਕ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹੈ।
ਹਜ਼ਰਤ ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਫ਼ੱਕਰ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ੱਕਰ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਮਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਬਦੁੱਲ ਵਹਾਬ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੀ, ਸਿੰਧੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਸੱਚਲ ਸਰਮਸਤ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਰਚਨਾ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਅਕਸਰ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ-ਪੇ੍ਰਮ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਬਦੁੱਲ ਵਹਾਬ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿ-ਸਤਰਾਂ ਉਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਤੇ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਅਲੀ ਹੈਦਰ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਗੁਲਾਮ ਜੀਲਾਨੀ ਰੋਹਤਕੀ ਅਤੇ ਵਾਰਸਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ।
ਦਾ ਰੰਗ ਉਘੜਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਦਾ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਕਸਬਨਾਮਹ ਬਾਫਿੰਦਗਾਂ' ਤੇ ‘ਕਸਬਨਾਮਹ ਹਮਾਮਾਂ' ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਈਆਂ ਦਾ ਪੀਰ' ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਰੌਸ਼ਨ ਦਿਲ', ‘ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀ ਨਸੀਹਤ' ਤੇ ‘ਬਾਰਾ ਮਾਹ' ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਹੋਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਦਾ ਜਨਮ 1629 ਈ: ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਸ਼ੇਰਕੋਟ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਝੰਗ ਦੇ ਪਿੰਡ ਆਵਾਣ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਬਾਜ਼ੀਦ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
ਮਾਤਾ ਰਾਸਤੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਚੀਆਂ ਵਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਬਹਾਉ-ਉਲ-ਹੱਕ ਦੇ ਮਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਦਿਨ ਦਾ ਚਿੱਲਾ ਕੱਟਿਆ ਤੇ ਅਖੀਰ ਕਾਦਿਰੀ ਸਰਵਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਪੀਰ ਅਬਦੁੱਲ ਰਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
ਸਾਧਨਾਂ-ਮਾਰਗ ਦੀਆਂ ਮੰਜਿ਼ਲਾ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸਨੇ ਅਰਬੀ ਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਸ ਗਿਆਨ ਆਸਰੇ ਤਸੱਵੁੱਫ਼ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।
ਇਸਲਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਰੁੱਚੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਪ੍ਰਗਤੀ ਲਈ ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸੂਫ਼਼ੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਂ-ਸਰੋਤ ਸਨ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਮਝ ਦੇ ਆਪਣਾ ਸਮਰੱਥਣ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਇਹਨਾਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੇ ਅਕਸਰ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਚਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਸ਼ਾਹ ਅਨਾਇਤ ਕਾਦਰੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਅਦ ਵਿਯੋਗ-ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਚੇਲੇ ਦੀ ਜੋ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜਦ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਰੁੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਮੁਰਸ਼ਦ ਮੰਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੂਹਾਨੀ ਮਸਤੀ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਅਬਦੁੱਲ ਵਹਾਬ ਬੇਹੱਦ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕੱਵਾਲਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋ ‘ਸੱਚਲ ਸਰਮਸਤ' ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਚਰਚਿਤ ਹੋਇਆ ਸੱਚਲ ਤੇ ਸਰਮਸਤ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲਕਬ ਸਨ।
‘ਸੱਚਲ' ਤਖੱਲਸ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੇ ਘੁੰਮੱਕੜ ਸੂਫ਼ੀ ਹੋਣੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ‘ਸਰਮਸਤ' ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ‘ਮਤਵਾਲਾ' ਹੋਣ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ।
ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਸ਼ੇਖ ਸ਼ਿਹਾਬੂੱਦੀਨ ਅਲ-ਸੁਹਰਵਰਦੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ।
ਅਬੱਦੁਲ ਵਹਾਬ ਦੇ ਚਾਚਾ ਮੀਆਂ ਅਬਦੁੱਲ ਹੱਕ ਫਾਰੂਕੀ, ਜਿਸਦਾ ਵਾਸਤਾ ਕਾਦਿਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਆਪ ਦੇ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਸਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਕੁ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇ: ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੁੂ, ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ, ਅਲੀ ਹੈਦਰ, ਗੁਲਾਮ ਫਰੀਦ ਆਦਿ।
ਪਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੋਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਗੌਲੇ ਜਾਂ ਫੁਟਕਲ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਕਵੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ ਉੋੋਸਨੂੰ ਹੇੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਸਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ੁੱਤਰਨਾਮਾ, ਦੋਹੜੇ, ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਲੱਭਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਾਹ ਸਰਫ਼ ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਸ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ‘ਮਰ-ਮਰ ਜੀਵਨ' ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਕਲਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਰੂਈਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤੂੰਬਾ-ਤੂੰਬਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਨੇ ਕਾਦਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਖ਼ਵਾਜਾ ਫ਼ੱਖਰੁਦੀਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।
ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਨੇ ਸਾਈਂ ਬੁੱਲੇ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਬੇਬਾਕੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਠੇਠਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਜਿ਼ੰਦਗੀ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੀਤੀ।
ਇਹਨਾਂ ਸੀਰਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੱਤੇ-ਕਿੱਤੇ ਹੂਕ ਤੇ ਵਲਵਲਾ ਤੀਖਣ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਵਲੇ' ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸਰੋਦੀ ਰੰਗ ਬੰਨਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਾਦਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਫ਼ਾਜਿ਼ਲ ਨੂੰ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਥੇ ਹੀ ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇਬਾਦਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਰੱਬ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ, ਸਿਮਰਨ ਸੇਵਾ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ ਜਿਹੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਖਿ਼ਆਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਦੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ‘ਨਾਅਤਾਂ' ਤੇ ‘ਦੀਵਾਨਾ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਹੈ।
ਬਾਕੀ ਕਾਦਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਵੀ ‘ਵਹਦਤ-ਉਲ-ਵਜੂਦਾ' ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ
ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਭ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਣੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ‘ਜਿ਼ਕਰ' ਕਾਮਿਲ-ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਲੀ ਹੈਦਰ ਦੀਆਂ ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁੱਢਲੀ ਕੁਰਾਨੀ ਵਿੱਦਿਆ ਮਦਰੱਸੇ ਵਿਚੋਂ ਲੈਣ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸੁਲੇਮਾਨ ਨੂਰੀ ਨੂੰ ਭਲਵਲ
ਅਧਿਆਤਮ ਅਗਵਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਰਸ਼ਿਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਤਾਰੜਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਟਿਕਾਣਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਕਾਦਿਰੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 17 ਜਨਵਰੀ, 1654 ਈ: ਨੂੰ ਅਕਾਲ-ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।
ਨੌਸ਼ੁਹ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ‘ਗੰਜਿ ਸ਼ਰੀਫ਼' ਨਾਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਨੌਸ਼ੁਹ ਗੰਜ ਬਖ਼ਸ਼ ਲਈ ਦੀਨ/ਈਮਾਨ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਤਿਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਨਾ ਤੇ ਲੜਾਉਣ ਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ਤਾਵੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਦੋਹੜੇ, ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ, ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਡਿੳਢਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਗੁਲਦਸਤਾਂ ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਫ਼ੀਆਂ, ਸੀ-ਹਰਫ਼ੀਆਂ ਤੇ ਬੈਂਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਉਰਦੂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਇੱਕਤਰ ਕੀਤਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿੱਸਾ ‘ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ' ਤੇ ‘ਮਿਰਜਾ ਸਾਹਿਬਾ' ਲਿਖ ਕੇ ਵੀ ਇਸ਼ਕ ਮਜ਼ਾਜੀ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ, ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਲੋੜ, ਆਪੇ ਦੀ ਪਛਾਣ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ,ਨਿਮਰਤਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਉੇੱਤੇ ਜ਼ੌਰ, ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਇਸਲਾਮੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੇ ਇਸਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਲ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇੱਕ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਰਾਨੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਬੀੜਾ
ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਕੇਵਲ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਦੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਸਗੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਵੀ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣੀ।
ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉੇਸਦੇ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਰਵਾਨੀ, ਪਕਿਆਈ ਅਤੇ ਖਿ਼ਆਲਾਂ ਦੀ ਉਚੱਤਾ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਬੁੱਲ੍ਹੇਸ਼ਾਹ ਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੁਹ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਫ਼ਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਭੇਖੀ ਸ਼ਰਾ੍ਹ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ।
ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਜਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਪਾਂਡੋਕੇ ਵਿਖੇ, 1680 ਈ: ਵਿੱਚ ਹਇਆ।
ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦਾ ਜਨਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੋਤਵਾਲ ਵਿੱਚ 1173 ਈ: ਨੂੰ ਰਮਜ਼ਾਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਜਮਾਲੁਦੀਨ ਸੁਲੇਮਾਨ ਤੇ ਬੀਬੀ ਕ੍ਰਸੂਮ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਗ਼ਜਨੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਹਜ਼ਰਤ ਅਬਾਸ ਅਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ।
ਸੁਲਤਾਨ ਬਾਹੂ ਅਰਬੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਰਕੱਢ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ।
ਸੱਯਦ ਮੀਰਾਂ ਸ਼ਾਹ ਜਲੰਧੀ ਦੇ ਕਲਾਮ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਕ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਉਸ ਲਈ ਇਸ਼ਕ ਹਾਦੀ ਹੈ; ਇਸ਼ਕ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਰੂਹਾਨੀ ਭੇਤ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ.ਇਸ਼ਕ ਸਾਕੀ ਹੈ, ਇਸ਼ਕ ਤਿਆਗ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਿਖਾਉ਼ਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 6 ਜਨਵਰੀ 1600 ਈ: ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਇਥੇ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ, ਜ਼ੋ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕਿਸੇ ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਵਹਿ ਗਿਆ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋ ਅੱਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਪਟੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਪਟੀ ਵਿਵਹਾਰ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਫੇਰਦਾ ਹੈ।
1896 – ਗੁਗਲੀਏਲਮੋ ਮਾਰਕੋਨੀ ਨੇ ਟਾਇਨਬੀ ਹਾਲ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਈ।
1923 – ਮੁੰਡੇਰ ਸਾਕਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਬੱਬਰ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀਆਂ, ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ; ਬੱਬਰ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਧੁੱਗਾ ਬਚ ਨਿਕਲਿਆ।
1956 – ਯੂ.ਐਨ.ਓ. ਨੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਰੂਸ ਨੂੰ ਹੰਗਰੀ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਮ ਕੱਢਣ ਵਾਸਤੇ ਕਿਹਾ।
1997 – ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਜਸਟਿਸ ਮਨਿਸਟਰੀ ਨੇ ਮਾਈਕਰੋਸਾਫ਼ਟ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬਰਾਊਜ਼ਰ ਨੂੰ ਵਿੰਡੋ ਤੋਂ ਵਖਰਾ ਵੇਚੇ ਤਾਂ ਜੋ ਵੈੱਬ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਨਾਪਲੀ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ।
ਅਮਰੀਕੀ ਯੁੱਧ ਸਮਾਰਕ , ਜਿਆਦਾ ਰਸਮੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਨੇਵਲ ਮੌਨਿਉਮੇਂਟ ਐਟ ਜਿਬਰਾਲਟਰ , ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਲ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਸਥਿਤ
ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਲੜਾਈ ਸਮਾਰਕ ਅਮਰਿਕਨ ਬੈਟਲ ਮੌਨਿਉਮੇਂਟਸ ਕਮੀਸ਼ਨ ਲਈ ਸਾਲ 1933 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਫੈਲਾਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੀਵਾਰ ਲਕੀਰ ਵਾਲ ਕਰਟੇਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਉਸਾਰੀ ਮਹਾਨ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ ਦੀਆਂਨੌਸੇਨਾਵਾਂਦੇ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਫਲ ਗੰਢ-ਜੋੜ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਕਾਹਠ ਸਾਲ ਬਾਦ, ਨਵੰਬਰ 1998 ਵਿੱਚ ਸਮਾਰਕ ਇੱਕ ਅਤੇ ਅਨਾਵਰਣ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਸਥਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਤਰਪਕਸ਼ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਕਾਂਸੀ ਪੱਟਿਕਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇਹ ਅਨਾਵਰਣ ਸਮਾਰੋਹ ਉਸ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵੱਖਰਾ ਆਯੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਗਣਮਾਨਿਏ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।
ਅਮਰੀਕੀ ਯੁੱਧ ਸਮਾਰਕ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਸੇਨਾ ਸਮਾਰਕ ਹੈ ਜੋ ਔਬੇਰਿਅਨ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵਾਲ ਸੜਕ ਦੇ ਅੰਤ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਹ ਜਿਆਦਾ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨੇਵਲ ਮੌਨਿਉਮੇਂਟ ਐਟ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਮੂਲ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਪੇਨਸਿਲਵੇਨਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁਕਾਰ ਪਾਲ ਫਿਲਿਪੇ ਕਰੇਟ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਕਰੇਟ ਨੇ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਡਿਜਾਇਨ ਅਮੇਰਿਕਨ ਬੈਟਲ ਮੌਨਿਉਮੇਂਟਸ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਉਸਾਰੀ 1933 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਮਾਰਕ ਦੀ ਮਹਿਰਾਬ ‘ਤੇ ਸਥਾਪਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਰਣਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਉਸਾਰੀ ਸਿਉਂਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਨੌਸੇਨਾਵਾਂਦੀ ਸੰਸਾਰ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਗੁਆਂਢ ਵਿੱਚ ਹਾਸਲ ਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਚਰਿਆ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਰਿਅਰ ਏਡਮਿਰਲ ਆਰਥਰ ਫਿਲਿਪ ਫੇਇਰਫੀਲਡ ਨੇ ਜਨਰਲ ਜਾਨ ਜੋਸੇਫ ਬਲੈਕ ਜੈਕ ਪਰਸ਼ਿੰਗ ਦੇ ਤੋਂ ਉਦਘਾਟਨ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਹੋਰਵਕਤਾਵਾਂਵਿੱਚ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਜਨਰਲ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਹੈਰਿੰਗਟਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।
ਸਮਰਪਣ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਸਹਿਤ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੌਂਸਲ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਬਰੀਟੀਸ਼ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ।
ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਅਨਾਵਰਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦੋਨਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੋਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਯੂਨਾਇਟੇਡ ਕਿੰਗਡਮ, ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਗਾਣੀਆਂ ਦਾ ਬੈਂਡ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ, 1951 ਨੂੰ, ਪਿਤਾ ਸ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਉਹ ਮਲੋਟ ਦੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜੂਡੋ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਬੈਲਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।
ਕਾਲਜਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਅਭਿਨੈ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਗਾਉਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਹਿੰਦੀ, ਬੰਗਾਲੀ, ਤਮਿਲ, ਹਰਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਟੀ ਜ਼ਿੰਟਾ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ ਫਿਲਮ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿੱਖ ਦਿੱਤੀ।
ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ, ਗੀਤਕਾਰ, ਕੋਰੀਓਗਰਾਫ਼ਰ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਹਨ।
1980 ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਗੀਤ, “ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ” ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਨ ਨੇ ਹਣ ਤੱਕ ਕਰੀਬ 34 ਕੈਸਟਾਂ ਰਿਲੀਜ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੀਤ ਗਾਏ ਹਨ।
2013 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਵੀਡੀਓ ਬਲੌਗ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯੂ ਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ 54 ਵੀਂ ਕੌਮੀ ਫਿਲਮ ਐਵਾਰਡਜ਼ ਵਿਚ ਸਰਬੋਤਮ ਮਰਦ ਪਲੇਬੈਕ ਗਾਇਕ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਇਕੋ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਹੀਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਗਾਣੇ ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ: ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ: ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਵਾਰਿਸ।
ਇੱਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ, ਮਾਨ ਨੇ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਐਂਡ ਸਟਾਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਫੁੱਟਬਾਲ ਕਲੱਬ ਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸਮਰਥਕ ਹੈ।
ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਇਕ ਕਰਮਚਾਰੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
1945 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ‘ਫੂਡ ਤੇ ਖੇਤੀ ਸੰਸਥਾ’ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ।
ਉਹਨਾਂ 4 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਛੱਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਬਦਲੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਇਸ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਉਹ ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਹੇ।
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾ, ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗਿਆ।
ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਲਈ ‘ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੁਧਿਆਣਾ’ ਦੇ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਵੀ ਰਹੇ।
ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਪਾਰਖ਼ੂ ਤੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਵੀ ਸਨ।
ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕਾਈ ਤੇ ਉੱਲੀ ਉੱਤੇ ਖੋਜ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਈ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ, ਉੱਥੇ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਬਣ ਗਈਆਂ।
ਇੰਜ ਵਾਹੀ ਹੇਠ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਖੂਹ ਲਗਵਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਰੰਧਾਵਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖੂਹ ਜਾਂ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਰਜ਼ੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਵਾਇਆ।
ਜਦੋਂ ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਰਡਨ ਕਲੋਨੀ ਬਣਾਈ।
ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਿੰਡ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ ਲਗਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਬਗੀਚੇ ਪੁੱਟੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਲਅੂਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਇੰਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹੀ ਬੱਝਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਝਾੜੀਆਂ ਡਾ. ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਸੋਚ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਹਨ।