polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਧਰਤ ਘੰਟੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਕਾਰਬਨ ਉਤਸਰਜਨਾਂ ਦੀ ਕਟੌਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਯੂਨਿਟ ਬਿਜਲੀ ਬੱਚਤ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਹਾਸਲ ਹਨ।
ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ 22 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ 2000 ਵਪਾਰਕ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਲਈ ਲਾਈਟਾਂ ਬੰਦ ਰੱਖੀਆਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ।
ਧਰਤ ਘੰਟਾ ਹਰ ਸਾਲ ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਿਨ ਰਾਤ 8:30 ਤੋਂ 9:30 ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਉਸ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੁਨੀਤਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗਪੱਤਰ ਵਰਗੇ ਨਾਵਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਥਾਹ ਪਾਈ।
ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਹਿਮ ਲੇਖਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਸ ਨੂੰ 1971 ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਿਵਲ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁਕਤੀਬੋਧ ਲਈ, 1966 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1979 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੁਨਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੇ ਡਾ. ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਮਲੀਹਾਬਾਦੀ ਨਾਮਵਰ ਮੈਂਬਰ ਸਨ।
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ, ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਭਾਰਤੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਦੇ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਹ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ 'ਤਿਲਕ ਸਕੂਲ ਆਫ ਰਾਜਨੀਤੀ' 'ਚ ਵੀ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਗਿਆ।
ਜੈਨੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਜਨਮ ਅਨੰਦੀ ਲਾਲ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ 2 ਜਨਵਰੀ 1905 ਨੂੰ ਕੋਡੀਆਗੰਜ, ਅਲੀਗੜ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਰਿਸ਼ਭ ਬਰ੍ਹਮਾਚਾਰੀਸ਼ਰਾਮ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਸਦੇ ਮਾਮੇ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਜੈਨੇਂਦਰ ਕੁਮਾਰ ਰੱਖਿਆ. ਉਸਨੇ 1912 ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਬਨਾਰਸ ਹਿੰਦੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਅਸਹਿਯੋਗ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅਧਵਾਟੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ 1926 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਛੋਟੇ ਪਰਦੇ ਭਾਵ ਟੀ.ਵੀ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸ਼ੋਅ ਦ ਅਨੁਪਮ ਖੇਰ ਸ਼ੋਅ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਕਲਰਜ਼ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਸਾਰਾਂਸ਼ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਲਈ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਲਖਨ , ਲਮਹੇ , ਖੇਲ , ਡਾਰ ਅਤੇ ਦਿਲਵਾਲੇ ਦੁਲਹਨੀਆ ਲੇ ਜਾਏਂਗੇ ਲਈ ਪੰਜ ਵਾਰ ਸਰਬੋਤਮ ਕਾਮੇਡੀਅਨ ਲਈ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਖੇਰ ਨੇ ਡੈਡੀ ਅਤੇ ਮੈਨੇ ਗਾਂਧੀ ਕੋ ਨਹੀਂ ਮਾਰਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ਿਕਰ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵੀ ਜਿੱਤਿਆ।
ਖੇਰ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਐਂਡ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸੀ।
ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਤਵੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਕਥਿਤ ਹਮਾਇਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਟੀਵੀ ਸ਼ੋਅ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਵਚਨਬੱਧਤਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਐਫਟੀਆਈਆਈ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਖੇਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭੂਮਿਕਾ 29 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 65 ਸਾਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਥ ਖੇਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਦੁਲਾਰੀ ਖੇਰ ਇੱਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ ਹੈ।
ਐਡਲੀਨ ਵਰਜੀਨਿਆ ਵੁਲਫ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਮੋਹਰੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਬੰਧਕਾਰ ਸੀ।
ਏ ਰੂਮ ਆਫ ਵਨ'ਸ ਓਨ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਵਰਜੀਨਿਆ ਵੁਲਫ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਿਕਾ, ਆਲੋਚਕ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹੀ ਪਿਤਾ ਸਰ ਸਟੀਫਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜੂਲਿਆ ਸਟੀਫਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।
ਵਰਜਿਨਿਆ ਦੀ ਜਿਆਦਾਤਰ ਯਾਦਾਂ ਕਾਰਨਵਾਲ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਕਮਜੋਰ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਘਰ ਹੀ ਹੋਈ।
ਇਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਿਤਾਬ ਏ ਰੂਮ ਆਫ ਵਨਸ ਓਨ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1928 ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਛੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸਨ।
ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਅੰਗ੍ਰੇਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਟਰਲ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ,ਵੇਰਬਲ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ,ਵਰਡ ਫ਼ਾਰ ਵਰਡ ਟਰਾਂਸਲੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦਕ ਦਾ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ,ਸ਼ੈਲੀ,ਵਿਆਕਰਨ,ਕਾਵਿ-ਸਾਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਅਨੁਵਾਦਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕਈ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ/ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਕਈ ਵਾਰ ਅਭਿਧਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਵਿਅੰਜਨਾ ੱਲਛਣ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਇਸਦੇ ਵਿੱਚ ਮੋਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਕੁਝ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਵੀ ਉਤਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਆਪਣਾ ਸੰਤੁਲਨ ਖੋ ਕੇ ਹਾਸੋ-ਹੀਣਾ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਵਪਾਰ,ਤਕਨੀਕ,ਸੰਗੀਤ,ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੁਰ ਜਿਵੇਂ ਸਾ,ਰੇ,ਗਾ,ਮਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਾਂਗੇ।
ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾ ਨੇ ਛਾਇਆ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ 'ਮੂਲ ਮੁਕਤ' ਤੇ 'ਭਾਵ ਅਨੁਵਾਦ'ਦਾ ਵੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਅਨੁਵਾਦਕ ਨੇ ਮੂਲ ਕ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜੋ ਸਮਝਿਆ,ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਓਹੀ ਛਾਇਆ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦਕ ਨੂੰ ਪੁਰਨ ਤੋਰ ਤੇ ਛੁੱਟ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਓਹ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੁੰਤਤਰ ਪਾਠ ਰਚਨਾ ਵੀ ਕਰ ਸਕੇ।
ਇਸ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਨਾਂ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਥਨ,ਲਕਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਮ,ਸਥਾਨ,ਵਾਤਾਵਰਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਇਸ ਨਾਲ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਓਹ ਰਚਨਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ ਓਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੋਰ ਤੇ-- ਜੈ ਕਿਸ਼ਨ,- ਹਰੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ,ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੁਆਰਾ ੱਪਛਮੀ ਨਾਟਕ 'ਬਲੱਡ ਵੈਡਿੰਗ' ਨੂੰ 'ਅੱਗ ਦੇ ਕਲੀਰੇ' ਨਾਮ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਬਰਤੋਲ ਬਰੇਖਤ ਦਾ ਨਾਟਕ ਦਾ 'ਕਾਕੇਸ਼ੀਅਨ ਚਾਕ ਸਰਕਲ' ਨੂੰ ਸਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਰਮਾ ਨੇ 'ਇੰਝ ਹੋਇਆ ਇਨਸਾਫ਼'ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਹਿ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਕਰਨੀ,ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ,ਵਾਕੰਸ਼,ਵਾਕ ਆਦਿ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਭਾਵ,ਅਰਥ,ਵਿਚਾਰ ਉੱਪਰ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮੂਲ ਸਮਗਰੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਉਥੇ ਭਾਵ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਤਮਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੋਸ਼ਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਥਾਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਜੁੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਲਕਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦਕ ਨੂੰ ਰਚਨਾ ਘਟਾਉਣ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਖੁੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਿਜਯ ਕੁਮਾਰ ਦਾਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਸੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ,ਗੈਰ-ਸਾਹਿਤਕ ਸਾਹਿਤਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ , , .
ਸੁਰੇਸ਼ ਸੇਹਲ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ, ਪ੍ਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਗੋਂ ਪ੍ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਵਾਦ,ਭਾਵ ਅਨੁਵਾਦ,ਅਰਥ ਅਨੁਵਾਦ,ਛਾਇਆ ਅਨੁਵਾਦ,ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਵਾਦ,ਸਾਰ ਅਨੁਵਾਦ,ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ,ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਫੇਰ ਦੋ ਹਿਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਖਿਆ,ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਸਾਹਿਤਕ,ਸਾਹਿਤਕ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ,ਕਵਿਤਾ,ਗਲਪ,ਵਾਰਤਕ,ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ,ਆਲੋਚਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਗੈਰ-ਸਾਹਿਤਕ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ,ਮਾਨਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸਾਸ਼ਤਰੀ,ਸੰਚਾਰ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਮੋਟੇ ਤੋਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਵਾਦ ਓਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਭਾਵ ਅਨੁਵਾਦ ਦੋਨਾਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇ ਮੂਲ ਭਾਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੂਲ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲਕਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵੀ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ ਅਨੁਵਾਦ -ਓਹ ਕੁੜੀ ਜੋ ਮੰਜਿਲ ਤੋਂ ਗਿਰੀ ਸੀ,ਓਹ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਈ।
ਅੰਗਰੇਜੀ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾ,ਉਲਟਾ,ਤਰਜਮਾ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਧਾਤੂ "ਵਦ" ਤੋਂ ਆਇਆ ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਹਿਣਾ ਜਾਂ ਬੋਲਣਾ,ਇਸਦੇ ਅਗੋਂ ਅਗੇਤਰ "ਅਨੁ" ਲੱਗਿਆ ਜਿਸਦਾ ਭਾਵ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਂ ਪੁਨਰ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦ + ਤੋਂ ਬਣਿਆ, ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਪਾਰ, ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ, ਸੋ ਅਨੁਵਾਦ ਓਹ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਜਾਂ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਨੂੰ ਉਲਥਾ,ਤਰਜਮਾ,ਦੁਹਰਾਓਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਫੇਰ ਆਖਣਾ।
ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਹੀ ਸ਼ਬਦ ਚੁਣ ਕੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹਨਾਂ ਦੋ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿਓ।
ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੋਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਬਣਾ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰਤੇਗਾ।
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਵਾਦ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਮਝ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ ਭਾਸ਼ਾ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀਆ ਟਿਪਣੀਆ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਲਈ,ਇਸ ਅਨੁਵਾਦਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਕਾਰ ਮੂਲ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ,ਲੇਖਕ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਸਹਿਤ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਪਾਠਕਾ ਤੱਕ ਭੇਜਣਾ ਹੈ।
ਅਨੁਵਾਦ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਇਸ ਦਾ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਜੰਗ ਸਬੰਧੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਏ 10 ਹਜ਼ਾਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਤਾਲਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਵੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਹਨ।
ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਰਾਕ ਓਬਾਮਾ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਥਾਈ ਮੈਂਬਰੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਕਾਲਤ ਕਰਕੇ ਗਿਆ ਪਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਹਿਲੇਰੀ ਕਲਿੰਟਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਈ ਮੈਂਬਰ ਦਾ ਆਪੇ ਬਣਿਆ ਦਾਅਵੇਦਾਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਅਮਰੀਕਾ ਅਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਗੁਪਤ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ ਜਾਣ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੂ.ਪੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਡਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਓਬਾਮਾ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਡਾ. ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਯੂ.ਪੀ.ਏ. ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਦੋਸਤ ਹੈ।
ਹਾਕਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਉਭਰ ਰਹੀ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਿਛਲੱਗੂ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਣ, ਵਿਕੀਲੀਕਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਕੋ-ਇਕ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੇਗਾ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਸਬੰਧੀ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਸ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬੁਲਾਉਣ ਦਾ ਬੁਰਾ ਮਨਾਇਆ।
ਅਮਰੀਕੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੁੰਬਈ ਦੇ 26/11 ਹਮਲਾ ਦੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਹਮਲੇ ਦੇ ਡਰੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਮਲੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜ਼ਰਦਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਜ਼ਖੀਰੇ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ‘ਚੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਤਸਕਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਡਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ 18 ਇਰਾਕੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਈਟਰਸ ਸਮਾਚਾਰ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਫੌਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰਦਿਆਂ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵਿਕੀਲੀਕਸ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੀ ਭੇਦ ਖੋਲਿ੍ਹਆ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ 2008 ਤੋਂ ਤਾਇਨਾਤ ਹਨ ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਜਰਨੈਲ ਅਸਫਾਕ ਪ੍ਰਵੇਜ਼ ਕਿਆਨੀ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਖਿੱਤਿਆ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਲਈ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਪਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਨੂੰ ਐਟਮ ਬੰਬਾਂ ਨਾਲ ਭਸਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਹੀ ਸੀ।
ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਹੱਥਠੋਕਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।
ਏਕੁਆਦੋਰ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੇਮੀ ਰੌਲਡੋਸ ਅਤੇ ਪਨਾਮਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਮਰ ਟੋਰੀਜੋਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਖੁਫ਼ੀਆ ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ‘ਤੇ ਹੀ ਲੱਗੇ ਸਨ।
ਚਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਲੰਡੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਾ ਵੀ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ।
ਕਿਊਬਾ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫੀਦਲ ਕਾਸਤਰੋ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਦਰਜਨਾਂ ਵਾਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਚੀਆਂ।
ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਬੰਬਾਂ ਨਾਲ ਭੁੱਬਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਇਰਾਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸਦਾਮ ਹੁਸੈਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਫਾਂਸੀਆਂ ‘ਤੇ ਲਟਕਾਉਣਾ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੀ ਘਿਨਾਉਣੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਹਨ।
ਵਿਕੀਲੀਕਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਸੂਸੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪੋਲ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਲਿਆ ਹੈ।
ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਹਿਲੇਰੀ ਕਲਿੰਟਨ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਘ ਦੀ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖਤੀ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਸੂਸੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨੰਗਾ ਹੋਇਆ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਜਸੂਸੀ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਵਿਕੀਲੀਕਸ ਆਸਟਰੇਲੀਅਨ ਨਾਗਰਿਕ ਜੂਲੀਅਨ ਅਸਾਂਜੇ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਭੇਦ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਛਾਪਦੀ ਹੈ, ਗੈਰ -ਮੁਨਾਫਾ, ਆਨਲਾਈਨ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀ ਉਸਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਸਲ ਖਾਸੇ ਨੂੰ ਬੇਪਰਦ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤਹਿਲਕਾ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
1983 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੋਟਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨੂੰ ਵਿਧਾਨਿਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਫਰਵਰੀ, 1990 ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧੀਆਂ ਵਾਲੀ ਚੋਣ ਸੁਧਾਰ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਈ ਵੀ ਐਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਚੋਣ ਸੁਧਾਰ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।
ਨਵੰਬਰ 1998 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਚੋਣਾਂ, ਉੱਪ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਸੰਸਦੀ ਅਤੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਈ ਵੀ ਐਮ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ 2004 ਦੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਤਦਾਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦੱਸ ਲੱਖ 75 ਹਜ਼ਾਰ ਈ ਵੀ ਐਮ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨਾਲ ਈ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।
ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕ ਵੋਟਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ 1999 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 2004 ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦਾ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਜ਼ਾਦ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਚੋਣਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਚੋਣ ਪ੍ਰੀਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਲਿਮਿਟਿਡ, ਬੰਗਲੋਰ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਇੰਡਿਆ ਲਿਮਿਟਿਡ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਈ ਵੀ ਐਮ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਿੰਗ ਕੀਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਲੋਕ ਨਾਚ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਕਿਉਂਕਿ ਗਿੱਧੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਲ਼ੇ-ਦੁਆਲ਼ੇ ਔਰਤਾਂ ਜਾਂ ਮਰਦ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਿੱਧਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਜਾਂ ਉਤਸਵਾਂ ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਕੁਦਰਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਕਲਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਗ਼ੁਬਾਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁੱਝ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੂਰੀ ਸਿਖਰ ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
“ ਰਾਸ ਨ੍ਰਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਉੱਲੇਖ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਸ ਜਾਂ ਰਾਸਕ ਨੂੰ ਉਪ ਰੂਪਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ – ਭਾਲਾ ਰਾਸਕ, ਮੰਡਲ ਰਾਸਕ, ਦੰਡ ਰਾਸਕ ਕੀਤੇ ਹਨ।
” ਡਾ. ਦਸਰਥ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਭਾਲਾ ਰਾਸਕ ਗੋਲ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਲੀਆਂ ਦੇ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਠੁਮਕ ਦੇ ਕੇ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਲ ਰਾਸਕ ਵਿੱਚ ਜਦ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਟੱਪੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਗਿੱਧਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਗਰਬਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਗਿੱਧਾ ਨਾ ਪਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ।
ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲ਼ਾਂ ਜਦ ਸੱਠ ਦੇ ਕੋਣ ਤੇ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੁਰੀਲੀ ਠੱਪ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਲ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਲੀਆਂ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਗਿੱਧਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਵੇਲ਼ੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਇਸ ਪਿੜ ਦੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਘੇਰਾ ਘੱਤ ਕੇ ਖਲੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰ ਢੋਲਕੀ ਜਾਂ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੋਲੀ ਪਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੜੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੇਖ ਸਕਣ।
ਜਦ ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਖੀਰਲਾ ਟੱਪਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਟੱਪੇ ਨੂੰ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦਾ ਨਾਚ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਾਲੀਆਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਈ ਵਾਰ ਅਖੀਰਲੇ ਟੱਪੇ ਸਮੇਂ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲ਼ੇ ਖੜੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਦੋ ਦੀ ਜੋੜੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ਼ਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਚ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਘੱਗਰੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਸਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲੀਆਂ ਪਾਉਣਾ, ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਨਾ, ਛੇੜਖ਼ਾਨੀ ਕਰਨਾ, ਬੋਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਕਾਰਜ ਗਿੱਧੇ ਨੂੰ ਅੱਧ ਨਾਟ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਜਦ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ਼ ਗਿੱਧੇ ਦੀ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਘਰੋਗੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਾਂਗ ਭਰਨ ਤਾਂ ਉਹ ‘ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ’ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭੰਡਾਂ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ, ਮਦਾਰੀ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੀ ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਜੋ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ; ਵਚੋਲੀ ਸਹੁਰੇ ਚਲੀ, ਨੀ ਬੁੱਢਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਘੋੜੀ, ਜੱਟੀ-ਜੱਟੀ, ਹਾਏ-ਹਾਏ ਨੀ ਮੇਰੀ ਸੌਕਣ, ਸਾਧਾ ਸੱਚ ਦੱਸ ਵੇ ਆਦਿ ਹਨ।
‘ਕਵੀਸ਼ਰੀ, ਟੱਪੇ, ਮਾਹੀਆਂ, ਹੇਅਰਾ, ਸਿੱਠਣੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਹੀ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਸੰਗੀਤਮਈ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਚਰਖੇ ਦੀ ਪਧੂਕਰ, ਮਧਾਣੀ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ, ਚੱਕੀ ਦੀ ਕੜ-ਕੜ ਤੇ ਹਲਟ ਦੀ ਰੀਂ-ਰੀਂ ਵਰਗੇ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਪਰ ਮਰਾਸਣਾਂ ਜਾਂ ਡੂਮਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਹੋਰ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਖੇਡਣ ਵਿੱਚ ਬੜਾ ਗੌਰਵ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਵਾਲ਼ੀ ਜ਼ਨਾਨੀ ਦੀ ਬੜੀ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨੱਚਣ ਵਾਲ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ ਮੁੰਡਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਕੁੜੀ ਉਸ ਘੋਟਣੇ ਵਰਗੇ ਮੁੰਡੇ ਦੁਆਲ਼ੇ ਇਉਂ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੱਚਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਘੋਟਣੇ ਨਾਲ ਲੂਣ ਘੋਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
ਇਉਂ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਭੂਆ – ਭਤੀਜੀ, ਨੂੰਹ –ਸੱਸ, ਦਰਾਣੀ – ਜਠਾਣੀ, ਤੀਵੀਂ – ਆਦਮੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਰ ਨਾਟ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਗੋਪੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਲ ਲੀਲ੍ਹਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੈ।
ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਹੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਨੂੰ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਆਧਾਰਿਤ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਨਾਟਕੀ ਵਿਧੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤਕ ਰਾਸ ਨ੍ਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋ ਘੰਟੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਕੋਈ ਵੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
“ਰਾਸ ਅਤੇ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸੰਜੋਗ ਹੀ ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਮਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
” ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਇੱਕ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰੇਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸੰਤ ਅਤੇ ਭਗਤ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ, “ਰਾਸ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਜਨਮ ਬ੍ਰਿਜ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਤੁਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੇਕ ਨਾਟਕ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੜਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ, ਗੁਲੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੜੇ ਭੰਨਣੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਅਤੇ ਰਾਧਾ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਚੋਹਲ, ਰੋਸੇ, ਮਨੌਤਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਨਾਇਕ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਹ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ।
ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੀਆਂ ਲੀਲ੍ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਜਦ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਲ ਪੈ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਰਾਸ ਪਵਾਉਣ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਜਾ ਕੇ ਰਾਸਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਰਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਈ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਰਾਸ ਮੰਡਲੀ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਰਸਦ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਥਾਲ਼ੀ ਵਿੱਚ ਜੋਤ ਜਗਾ ਕੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ।
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੋਈ ਝਾਕੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਸੇ ਲੋਕ ਗਾਥਾ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਨਾਟਕ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਰਾਸਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ 1947 ਤਕ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਰੇਡੀਉ ਤੇ ਹੁਣ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨਾਂ ਨੇ ਰਾਸਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਖ਼ਤਮ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਰਾਮ ਲੀਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਹੈ ਤੇ ਰਾਸ ਲੀਲਾ ਸ਼੍ਰੀ ਕਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੌਟੰਕੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰੀ ਜਾਂ ਗਾਇਕਾ ਸੀ ਜੋ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਲੋਕ ਹਰੇਕ ‘ਸਾਂਗ ਤਮਾਸ਼ੇ’ ਨੂੰ ਨੌਟੰਕੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨੌਟੰਕੀ ਰਾਮ ਪਰੰਪਰਾ, ਫਾਗ ਪਰੰਪਰਾ, ਗਾਥਾ ਗਾਇਨ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਕਿੱਸਾ ਰਵਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਟੰਕੀ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਵਾਬੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸੁਣੱਖੇ ਮਰਦ ਨਚਾਰਾਂ ਦੇ ਵੇਸ ਵਿੱਚ ਜਲਸਾ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਨਾਚ ਆਦਿਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਟ ਸੰਬੰਧੀ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਨੌਟੰਕੀ ਨੂੰ ਸਵਾਂਗ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹਾ ਗਰਦਾਨਿਆ ਹੈ।
ਲੋਕ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਟੰਕੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਬਹੁਤ ਹੁਸੀਨ ਗਾਇਕਾ ਸੀ ਜੋ ਫੂਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇ ਯੁਵਕ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਬੈਠੀ।
ਜਦ ਨੌਟੰਕੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਭੇਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਫੂਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਕਿਉਂ ਜੋ ਫੂਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਭੇਸ ਵਟਾ ਕੇ ਮੁਟਿਆਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨੌਟੰਕੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨੌਟੰਕੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗੀਤ ਨਾਟ ਹੈ ਜੋ ਯੋਧੇ, ਦਿਆਲੂ, ਡਾਕੂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦ ਕੇ ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਲਈ ਮਖੌਲੀਏ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਨੌਟੰਕੀ ਅਜਿਹਾ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ, ਸ,ਦਜਾਚਾਰਕ ਤੋ ਪ੍ਰੀਤ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਦੀ ਪੇਸਕਾਰੀ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਨਾਚਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨਗਾਰਾ, ਢੋਲਕ, ਸਾਰੰਗੀ, ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ ਆਦਿ ਸਾਜ਼ਾਂ ਜੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿੱਧਰੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਸਧਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵਾਂਗ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨੌਟੰਕੀ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਰੌਚਕ ਤੇ ਨਾਟਕੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।
ਇਸ ਕਥਾ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਸਵਾਂਗ ਇਤਨਾ ਸਫ਼ਲ ਤੇ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਜੇ ਹੋਰ ਸਵਾਂਗ ਇਸੇ ਸ਼ੈਲੀ ਖੇਡੇ ਗਏ ਉਹ ਨੌਟੰਕੀ ਅਖਵਾਏ।
ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਜੋ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੋਕ ਧੁਨਾਂ ਸ ਵਿੱਚ ਗਾਏ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਰੌਚਕ ਲਗਦੇ ਹਨ।
ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਂਗ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਂਗ ਨੂੰ ਅਭਿਨੈ।
ਪਰ ਨੌਟੰਕੀ ਵਿੱਚ ਹਾਸਾ ਮਜ਼ਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨੌਟੰਕੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਧੂ ਪਾਤਰ ਰੰਗਾ ਤੇ ਬਿਗਲਾ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰੰਗਾ ਨਾਚਕ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਝਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਨਾਲ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਚਲਦੇ ਹੋਏ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜਦ ਜੀਅ ਚਾਹੇ ਆ ਟਪਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਸ ਰਸੀ ਟਿੱਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡੀਂ ਪੀੜ੍ਹਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਨਾਲ਼ ਹੈ।
ਇਹ ਤਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰਾਮਾਇਣ ਨਾਲ਼ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਸਿਆਮ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਿਆਮ ਦਾ ਰਾਮ ਕੀਨੇ ਅਤੇ ਕੰਬੋਡੀਆ ਦਾ ਰੇਯਾਮਕਰ ਗ੍ਰੰਥ ਕਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ।
” ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸਹਿਰਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਹਿਲੇ ਨਰਾਤੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਤਕ।
ਇਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਬਣਾਓ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਥਵਾ ਮੇਕਅਪ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਅਦਾਕਾਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਵਾਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਭੈਣ ਸਰੂਪਨਖਾ ਦਾ ਨੱਕ ਕੱਟਣਾ, ਸੀਤਾ ਹਰਣ, ਰਾਮ ਰਾਵਣ ਯੁੱਧ, ਲੰਕਾ ਦਹਿਨ, ਲਛਮਣ ਦਾ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋਣਾ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਸੰਜੀਵਨੀ ਬੂਟੀ ਲਿਆਉਣਾ, ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਵਣ ਤੇ ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਾ।
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਡਾਲ ਦੀ ਲੋੜ, ਖ਼ਰਚੀਲੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਮੰਚ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ, ਆਦਿ ਕੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਭਾਗ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ।
ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਅਸਥਾਨ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਰਾਮਾਇਣ ਨਾਲ਼ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਿਵੇਂ: ਘੜਾਮ , ਸੁਨਾਮ ਵਿਖੇ ਸੀਤਾ ਸਰੋਵਰ, ਲਵ ਤੇ ਕੁਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਲਾਹੌਰ ਤੇ ਕਸੂਰ ਦਾ ਵਸਾਏ ਜਾਣਾ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣਾ ਆਦਿ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹਿੰਦੀ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਸੀਤਾ ਵਰਗੀ, ਭਰਾ ਲਛਮਣ ਵਰਗਾ ਤੇ ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਹੋਏ।
ਤੇ ਇਉਂ ਰਾਮ ਕਥਾ ਜਾਂ ਰਾਮ ਲੀਲ੍ਹਾ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਗੱਲ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਰਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਕੁੱਝ ਐਸੇ ਨਾਟਕ ਵੀ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਨਾਲ਼ ਗੜੁੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ‘ਆਏ ਰੋੜਾਂ ਸਾਧ ਵਿੱਚ’ ਸਾਧਾਂ ਦੀ ਲਿੰਗ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸਾਧ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲ, ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਗਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲ਼ਾ ਪਾਈ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਆ ਅਲ਼ਖ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁੜੀਆਂ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਨ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਰਾਬ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਖੀਰ ਕੁੜੀਆਂ ਆਪ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਦੱਸ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਤਰੀਆਂ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਝਾਕਾ ਜਾਂ ਡਰ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ਼ ਖੇਡਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਰੇਸ਼ਮੇ ਮਰਾਸਣ ਪਿੰਡ ਭਲਾਈਪੁਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ।
ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਹੈ।
ਲੋਕ ਨਾਟ ਮਿਥਿਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਤੇ ਹਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ-ਕਲਾ ਆਰੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ,” ਹੜੱਪਾ ਤੇ ਮਹਿਜੋਦੜੋ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਦੀ ਲੱਭੀਆਂ ਨਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪਰਪਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਲੋਕ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਭਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ਼ ਹੈ।
ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੀ ਖ਼ੁਦਾਈ ਤੋਂ ਲੱਭੀਆਂ ਨਚਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕਾਲ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨ੍ਰਿਤ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਪਰਪੱਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਯੂ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾਟਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਆ ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੁੱਢ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਭੰਡਾਂ ਅਤੇ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦਾ ਬੜਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਭੰਡਾਂ, ਮਰਾਸੀਆਂ, ਭੁਗਤੀਏ ਤੇ ਰਾਸਧਾਰੀਏ ਆਪਣੇ ਲਹੂ ਨਾਲ਼ ਪਾਲ਼ਦੇ ਹਨ
ਲੋਕ-ਨਾਟ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਦੂਸਰਾ ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ-ਕਾਰਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਛਟੀ, ਮੁੰਡਨ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇ ਇਕੱਠ ਸਮੇਂ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਨਾਟ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਅਦਲਾ ਬਦਲੀ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਛੜੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਣੇ ਖਣੇ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੁੱਢਾ ਵੀ ਏਨਾ ਬੁੱਢਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹੱਥ ਲੱਕ ਤੇ ਧਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਿਰ ਤੇ ਜਰਦੇ ਰੰਗੀ ਪੱਗ, ਗਲ ਜਰਦੇ ਰੰਗਾ ਪਰਨਾ ਅਤੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲੀਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਸਿਹਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੁੱਢੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਰਸਮੋਂ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬੁੱਢਾ ਡਿਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬੁੱਢਾ ਖਾਰਿਆਂ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲੱਗਾ ਮੂੰਹ ਭਾਰ ਡਿਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਚੱਪਣੀ ਭੰਨਣ ਲੱਗਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੱਪਣੀਆਂ ਭਨਵਾ ਬਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਹੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਉਸ ਬੁੱਢੇ ਸ਼ਾਮਤ ਲੈ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੱਢੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੰਤਰ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਤਰ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ।