polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਆਰੰਭਿਕ ਯੂਰਪੀ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਰੀਤੀ - ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ : ਚਾਰਲਸ ਸਟਰਟ ਨੇ ਮੁਰੇ - ਡਾਰਲਿੰਗ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪ੍ਰਤਿਨਿੱਧੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ; ਬਰਕੇ ਅਤੇ ਵਿਲਸ ਦੇ ਅਭਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਾ ਬਚੇ ਇੱਕਮਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਮਕਾਮੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਜੈਕੀ ਜੈਕੀ ਨੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਭਾਗੇ ਮਿੱਤਰ ਏਡਮੰਡ ਕੇਨੇਡੀ ਦਾ ਕੇਪ ਯਾਰਕ ਤੱਕ ਸਾਥ ਨਿਭਾਇਆ।
ਸਨਮਾਨਪੂਰਣ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਲਟਰ ਬਾਲਡਵਿਨ ਸਪੇਂਸਰ ਅਤੇ ਫਰੈਂਕ ਗਿਲਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਨਵਿਕੀ ਅਧਿਅਨ ਦ ਨੇਟਿਵ ਟਰਾਇਬਸ ਆਫ ਸੇਂਟਰਲ ਆਸਟਰੇਲੀਆ , ਅਤੇ ਆਰਨਹੇਮ ਲੈਂਡ ਦੇ ਡੋਨਾਲਡ ਥਾਮਪਸਨ ਦੁਆਰਾ ।
ਅੰਦਰਲਾ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪਸ਼ੂਪਾਲਕਾਂ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਵਿੰਸੇਂਟ ਲਿੰਗਿਆਰੀ ਵਰਗੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਪਸ਼ੂਪਾਲਕ, ਬਿਹਤਰ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਚਲਾਏ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ।
ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਅੰਤਰ ਸੀ।
ਵਿਲਿਅਮ ਡੈੰਪਿਅਰ ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਝ ਅਰੰਭ ਦਾ ਯੂਰਪੀ ਪਰਿਆਵੇਕਸ਼ਕੋਂ ਦੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਰ - ਸੰਗ੍ਰਾਹਕ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਔਖਾ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫਦੇਹ ਕਹਿਕੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਕੈਪਟਨ ਕੁਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਭਵਤ: ਨਿਊ ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ ਮੂਲਵਾਸੀ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ ਸਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਬੇੜੇ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵਾਟਕਿਨ ਟੇਂਚ, ਨੇ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਹਾਸਿਅ - ਬੋਧ ਵਾਲੇ ਓਗ ਕਹਿਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਏਯੋਰਾ ਅਤੇ ਕੈਮੇਰਾਇਗਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਬੈਨੇਲਾਂਗ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਬੈਰੰਗਾਰੂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਕ ਘਰੇਲੂ ਝਗੜੇ ਦਾ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਂਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਏਡਵਰਡ ਕਰ, ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ, ਬਹੁਤੇ ਸਭਿਆ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਦੁਖੀ ਸਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਧਿਕ ਆਨੰਦ ਉਠਾ ਰਹੇ ਸਨ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇਫਰੀ ਬਲੇਨੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਮਾਣਕ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਡਚਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਯੂਰਪੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਬਿਹਤਰ ਸਨ।
ਨੌਵਹਨ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਜੇਮਸ ਕੁਕ ਨੇ, ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ, ਸੰਨ 1770 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਲਈ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।
ਪਹਿਲਾਂ ਗਰਵਨਰ, ਆਰਥਰ ਫਿਲਿਪ, ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ - ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਸੰਭਾਸ਼ੀਆਂ ਬੇਨੇਲਾਂਗ ਅਤੇ ਬੰਗਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਆਪਸੀ ਬੇਸਬਰੀ ਵਲੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਸਿਡਨੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪੇਮੁਲਵਾਏ ਅਤੇ ਵਿੰਡਰੇਡਾਇਨ, ਅਤੇ ਪਰਥ ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਯਾਗਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵਿਰੋਧ ਤੱਕ - ਅਰੰਭ ਦਾ ਨਵਾਗਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਰਤੀ - ਸਵਾਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚਅੰਤ:ਕਰਿਆਵਾਂਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ।
ਬੇਨੇਲਾਂਗ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਯੂਰਪ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ - ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆਵਾਸੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਕਿੰਗ ਜਾਰਜ ਤੀਸਰੀ ਵਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।
ਬੰਗਾਰੀ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਾਰਾ - ਨੌਵਹੈ ਅਭਿਆਨ ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਉ ਫਲਿੰਡਰਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।
ਸੰਨ 1790 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਚਿੱਟਾ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਪੇਮੁਲਵਾਏ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਅਤੇ ਵਿੰਡਰੇਡਾਇਨ ਨੇ ਬਲੂ ਮਾਉਂਟੇਂਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦਾ ਸਾਮਣਾ ਕੀਤਾ।
ਸੰਨ 1830 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਮੂਲਵਾਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਵਲੋਂ ਬਚਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੇਕਟਰ ਆਫ ਐਬੋਰਿਜਿਨਸ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ।
ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਸਥਿਤ ਈਸਾਈ ਚਰਚਾਂ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮਾਂਤਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੈਥਲਿਕ ਆਰਚਬਿਸ਼ਪ, ਜਾਨ ਬੀਡ ਪੋਲਡਿੰਗ, ਨੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਲੋਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਦੀ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਮਚਾਰੀ ਨੋਏਲ ਪੀਇਰਸਨ , ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਲਾਲਨ - ਪਾਲਣ ਕੇਪ ਯਾਰਕ ਦੇ ਇੱਕ ਲੂਥਰਨ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਸਰਹੱਦਾ ਉੱਤੇ ਨਰਕੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ।
ਇਤੀਹਾਸਕਾਰ ਜੇਫਰੀ ਬਲੇਨੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ : ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੁੰਨਸਾਨ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਅਤੇ ਭਾਲਾ - ਲੜਾਈ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਭੈੜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਲਪਾਕਸ, ਖਸਰਾ, ਜੁਕਾਮ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨਵੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬਸਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਬਸਤੀ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀਆਂ… ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜੇਤੂ ਰੋਗ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ, ਨੈਤਿਕ-ਪਤਨ, ਸਨ।
ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਮਕਾਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਕਸਰ ਯੂਰਪੀ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਸੰਨ 1789 ਵਿੱਚ ਸਿਡਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਲਪਾਕਸ ਦੀ ਮਹਾਮਾਰੀ ਫੈਲਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਸਿਡਨੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੱਗਪੱਗ ਅੱਧੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਖ਼ਤਾਵਰੀ ਆਈ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਛੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਸੰਸਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਹੋਈ।
ਸੰਨ 1901 ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜਨਮਤ - ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਇੱਕ ਸੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕਜੁਟ ਹੋਣ ਲਈ ਮਤਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਸੰਸਾਰ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਸੰਸਾਰ-ਜੰਗ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਜਾਪਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਦੀਰਘਕਾਲਿਕ ਮਿੱਤਰ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।
ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਆਪਰਵਾਸ ਪਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਦੁਆਰਾ 6.5 ਮਿਲਿਅਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪਰਵਾਸੀ ਇੱਥੇ ਆਏ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।
ਅਗਲੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਸੰਖਿਆ ਤਿਗੁਣੀ ਹੋਕੇ 2010 ਵਿੱਚ ਲੱਗਪੱਗ 21 ਮਿਲੀਅਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ 200 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਗਰਿਕ ਮਿਲਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਚੌਦਵੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਸੰਗਰਾਹਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਆਤਮਕ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਥਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ।
ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿਮਨਦੀਕਰਣ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਇੱਥੇ ਆਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਨਿਊ ਗਿਨੀ ਅਤੇ ਤਸਮਾਨੀਆ ਇਸ ਮਹਾਂਦੀਪ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਸ ਸਫਰ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਚਲਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੁਆਤੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਏ।
ਸੰਨ 1932–34 ਦੇ ਕੈਲੇਡਨ ਬੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਗੈਰ - ਮੂਲਨਿਵਾਸੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਸਰਹੱਦਾ ਉੱਤੇ ਹਿੰਸਕ ਝੜਪਾਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਘਟਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਤੱਦ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਯੋਲੰਗੁ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਜਾਪਾਨੀ ਮਛੇਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਣ ਉੱਤੇ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਨਮਤ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਮੂਲਨਿਵਾਸੀ ਵਲੋਂ ਹਾਈਕੋਰਟ ਆਫ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਅਪੀਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਮਾਨਵਿਕੀਵਿਦ ਡੋਨਾਲਡ ਥਾਮਪਸਨ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਯੋਲੰਗੁ ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਰ ਡਗਲਸ ਨਿਕੋਲਸ ਵਰਗੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਸਥਾਪਤ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੰਤਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਹੱਦਾਵਰਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸੰਨ 1606 ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਪੁੱਜੇ ਡਚ ਮਲਾਹ ਵਿਲੇਮ ਜੈਂਸਜੂਨ ਇੱਥੇ ਨਿਰਵਿਰੋਧ ਉੱਤਰਨ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਯੂਰਪੀ ਖੋਜਕਰਤਾ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸੰਨ 1770 ਵਿੱਚ, ਜੇੰਸ ਕੁਕ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਤਟ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਲਈ ਚਿਤਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਟਨੀ ਬੇ , ਨਿਊ ਸਾਉਥ ਵੇਲਸ ਵਿੱਚ ਬਸਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਵਰਣੋਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ।
ਇੱਕ ਦੰਡਾਤਮਕ ਬਸਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਹਾਜਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੇੜਾ 1788 ਵਿੱਚ ਸਿਡਨੀ ਅੱਪੜਿਆ।
ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਸਤੀ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਆਂਤਰਿਕ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਪੂਰੀ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਨਵੇਂ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਮਜੋਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਿਲੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਲੇਕ ਮੁੰਗੋ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਨਿਊ ਸਾਊਥ ਵੇਲਸ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਝੀਲ ਹੈ।
ਮੁੰਗੋ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦਾਹ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਵੱਲ ਸੂਚਤौा् ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਧਾਰਮਿਕ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਅਰੰਭ ਦਾ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦੇ ਜੀਵਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਡਰੀਮਿੰਗ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵਜ ਟੋਟੇਮਿਕ ਰੂਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਡਰੀਮਿੰਗ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਭੂਮੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਭੂਮੀ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਦਿਆਲੁ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵਿਸਫੋਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ…ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਉਂਟ ਗੈੰਬਿਅਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਵਿਸਫੋਟ ਕੇਵਲ 1,400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਕਿ ਲੋੜ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਆਪਣਾ ਜਨਸੰਖਿਆ-ਵਾਧਾ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੋਕਾ ਪੈਣ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਆਪੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਸਨ।
ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਲੇਕ ਕੋਂਡਾ ਦੇ ਕੋਲ, ਮਧੂਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਛੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੇ ਅਰਧ-ਸਥਾਈ ਪਿੰਡ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਲੋੜੀਂਦੀ-ਆਪੂਰਤੀ ਸੀ।
ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਮੂਲ-ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮਕਾਸਾਨ ਵਪਾਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਆਰਨਹੇਮ ਲੈਂਡ ਦੇ ਯੋਲੰਗੁ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ।
ਹਰ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਪ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ 250 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਗਪੱਗ 200 ਹੁਣ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਨ।
ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਿਯਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਮਾਜਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤੀ ਕਾਸਿਦ ਅਤੇ ਭੇਂਟ ਦੇ ਰੀਤੀ - ਰਿਵਾਜ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੁ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਚਲਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼, ਜਾਦੂ - ਟੋਨਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਿਵਾਦ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਸਰਹੱਦਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਸਰਹਦ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸੀ ਸਮੇਂ, ਕੁੱਝ ਬਸਤੀਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਅਨਿਆਇਪੂਰਵਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸੰਨ 1845 ਵਿੱਚ, ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਚਾਰਲਸ ਗਰਿਫਿਥਸ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖਕੇ ਇਸਨੂੰ ਠੀਕ ਠਹਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ; ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੀਕ ਕੀ ਹੈ - ਉਹ ਅਸਭਿਆ ਜੰਗਲੀ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋ…ਜਾਂ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰੀ/ਸੱਭਿਆਚਾਰੀ. ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਇਸ…ਅਨਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਛੂਹੇ ਰਹੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਗੜ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਬਚੇ ਰਹੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਓੜਕ 1984 ਵਿੱਚ ਗਿਬਸਨ ਮਰੁਸਥਲ ਦੇ ਪਿੰਟੁਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਾਹਰੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅੰਤਮ ਲੋਕ ਬਣੇ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਸਦਾ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਕਸਰ ਤੀਰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਬਚੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ - ਸਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਆਪਕ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਸਮੁਦਾਏ ਦੁਆਰਾ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਮਨਵੇਲਥ ਆਫ਼ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪੂਰਵ ਦੇ ਮੂਲ-ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਦਰਭਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ-ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਬਚੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਕਲਾਤਮਕ, ਸੰਗੀਤਮਏ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਲਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਮ ਕਲਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਰਾਸ਼ਟਰਾਂ 30,000 ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਕਾਡੂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਵਿੱਚ)।
ਉਮਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤਾਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦੀ ਗੁਫਾ-ਕਲਾ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲੈਸਕਾਕਸ ਅਤੇ ਏਲਟਾਮਿਰਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਮਰੱਥ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਸਟਰੇਲੀਆਈ ਆਦਿਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਲਿਟਰੀ ਹਾਸਪਿਟਲ ਨੇ ਸਪੇਨਿਸ਼ ਗ੍ਰਹਿ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਤਾਹਤੋਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੇਵਾ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਈ।
ਹਤਾਹਤੋਂ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਯੁੱਧ ਪੋਤ ਡਚਲੈਂਡ ਦੇ 55 ਆਦਮੀ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ 'ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੰਬਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਬਿਥਾ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਲੰਗਰ ਪਾਏ ਹੋਏ ਖੜੇ ਸਨ।
ਹਸਪਤਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ 'ਤੇ ਸੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਬਿਸਤਰਾ ਐਚ॰ਐਮ॰ਐਸ ਹੰਟਰ ਦੇ ਹਤਾਹਤੋਂ ਤੋਂ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੌਸੇਨਾ ਦਾ ਯੁੱਧ ਪੋਤ ਜੋ ਮਈ 1937 ਵਿੱਚ ਅਲਮਰਿਆ ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਗਸ਼ਤ ਦਿੰਦੇ ਵਕਤ ਬਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗ ਵਲੋਂ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ ਸੀ।
ਉਸੀ ਸਮੇਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੇ ਜਹਾਜ ਐਚ॰ਐਮ ਮੇਨ ਦੇ ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਚੁਕਿ ਸੀ ਕਿ ਕਵੀਨ ਐਲੇਕਜੇਂਡਰਾ ਇੰਪੀਰਿਅਲ ਮਿਲਿਟਰੀ ਨਰਸਿੰਗ ਸਰਵਿਸ ਦੀ ਚਾਰ ਨਰਸਾਂ ਨੂੰ ਫਲਾਇੰਗ ਕਿਸ਼ਤੀ ਫੜ ਦੇ ਤੱਤਕਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਜਰਮਨ ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਆਣਾ ਪਿਆ।
ਉਸਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਚਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਰਸ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਰੇਡ ਕਰਾਸ ਸਨਮਾਨ ਵਲੋਂ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਐਡੋਲਫ਼ ਹਿਟਲਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਰਾਇਅਲ ਨੇਵਲ ਹਾਸਪਿਟਲ ਜਿਬਰਾਲਟਰ , ਪੂਰਵ ਨਾਮ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਲਿਟਰੀ ਹਾਸਪਿਟਲ ਜਿਬਰਾਲਟਰ , ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਉਸਾਰੀ 1903 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀ ਕਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮਕਾਮੀ ਨਾਵਿਕੋਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੇਵਾ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਣਾ ਸੀ।
ਸਾਲ 2008 ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋ ਸਕੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਲਿਟਰੀ ਹਾਸਪਿਟਲ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ 1903 ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜੀ ਕਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮਕਾਮੀ ਨਾਵਿਕੋਂ ਨੂੰ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੇਵਾ ਉਪਲੱਬਧ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਔਬੇਰਿਅਨ ਪ੍ਰਾਯਦੀਪ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਨੋਕ 'ਤੇ ਭੂਮਧਿਅ ਸਾਗਰ ਦੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸਵ-ਸ਼ਾਸੀਬਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪਾ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੀ।
ਇਸਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੰਜਿਲਾ ਇਮਾਰਤੇ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਬਿਸਤਰੋਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਸੀ।
ਝਾੜੂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹਲਕੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਨੂੰ ਇਸਦਾ ਉਪਨਾਮ ਦ ਵੇਜਵੁਡ ਕੈਸਲ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ।
ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਓ ਆਗੰਤੁਕੋਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਣੀ ਏਲੇਕਜੇਂਡਰਾ ਅਤੇ ਜਾਰਜ ਪੰਚਮ ਵਰਗੀ ਹਸਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਉੱਚ ਪਹਾੜ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ, ਕੁਨਲੁਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ 16000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਗਭਗ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ, ਉੱਤੇ 1788- 1792 ਈ ਦੇ ਗੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਜਮ ਸਕੇ।
ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਤਿੱਬਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦ ਸੱਤਾ ਸਥਿਰ ਰੱਖੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਦਾਖ ਉੱਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਅਤੇ ਸਿੱਕਮ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਚੌਕੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕਈ ਅਸਫਲ ਜਤਨ ਕੀਤੇ।
ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੱਬਤ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਨਾਲ਼ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਲੜਾਈ ਕਰਨੀ ਪਈ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ 5000 ਨੇਪਾਲੀ ਰੁਪਏ ਹਰਜਾਨਾ ਭਰਨਾ ਪਿਆ।
ਚੀਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸਨੇ ਨੇਪਾਲ ਵਲੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਤਾਂ ਪਾ ਲਿਆ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ 1906-07 ਈ ਵਿੱਚ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਚੀਨ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਯਾਟੁੰਗ ਗਿਆਡਸੇ ਅਤੇ ਗਰਟੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਚੌਕੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ।
1912 ਈ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵਲੋਂ ਮਾਂਚੂ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੱਬਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਸੰਨ 1913-14 ਵਿੱਚ ਚੀਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਠਾਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
1950 ਈ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਵਭੌਮ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਪੰਛੇਣ ਲਾਮਾ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਵਖਾਵੇ ਦੀ ਨੌਬਤ ਤੱਕ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।
1951 ਦੀ ਸੁਲਾਹ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਾਮਵਾਦੀ ਚੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਰਾਜ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭੂਮੀਸੁਧਾਰ ਕਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਸੁਲਗਣ ਲੱਗੀ ਜੋ ਤਰਤੀਬਵਾਰ 1956 ਅਤੇ 1959 ਈ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉੱਠੀ।
ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ, ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਚ ਕੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਨੇਪਾਲ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।
ਹੁਣ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਚੀਨ ਨਾਲੋਂ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ‍ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਸਰਵਤੋਭਾਵੇਨ ਚੀਨ ਦੇ ਅਨੁਗਤ ਪੰਛੇਣ ਲਾਮਾ ਇੱਥੇ ਦੇ ਨਾਮਮਾਤਰ ਹੁਕਮਰਾਨ ਹੈ।
ਤਿੱਬਤ 32 ਡਿਗਰੀ 30 ਮਿੰਟ ਉੱਤਰੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਤੇ 86 ਡਿਗਰੀ ਸਿਫ਼ਰ ਮਿੰਟ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ, ਕੁਨਲੁਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਪਠਾਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਕਾਂਗ , ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਮੀਰ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਨਲੁਨ ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀ ਬ੍ਰਹੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਾਂਗਹੋਂ, ਮੇਕਾਂਗ ਆਦਿ ਦਾ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰ ’ਚੋ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਲਵਾਯੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬਾਹਰਲੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਤਸਾਡਪਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਅਨੇਕ ਝੀਲਾਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਟੇਂਗਾਰੀ ਨਾਰ ਮੁੱਖ ਹੈ।
ਤਸਾਡਪਾ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਗਰ ਲਾਸਾ, ਗਸਾਡਸੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਗਾਤਸੇ ਆਦਿ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੇ ਤਿੱਬਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਖੁਸ਼ਕ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਨ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਖ਼ਤ ਠੰਡ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਕ ਮੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰ ਢੋਣ ਦਾ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਖੰਡ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਧਰਮੀ ਖਣਿਜ ਦੇ ਸੈਂਚੀਆਂ ਭੰਡਾਰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਊਬੜ ਖਾਬੜ ਪਠਾਰ ਵਿੱਚ ਰੇਲਮਾਰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੈ ਸੋ ਪਹਾੜ ਸੰਬੰਧੀ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਹੀ ਮਰਨਾ-ਜੰਮਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ।
ਇਹ ਸੜਕਾਂ ਤਸਾਡਪਾਂ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੀਕਿੰਗ-ਲਾਸਾ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਲਾਸਾ-ਕਾਠਮੰਡੂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਲੂਣ, ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਉੱਨ ਆਦਿ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਤੋਂ ਚਾਹ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਤਿੱਬਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਜਿਆਂਗ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ, ਜੋ ਲੱਦਾਖ ਤੋਂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਇਹ ਚੀਨੀ ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਿੱਬਤ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅੱਡ ਦੇਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਥੇ ਦੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਨੋ-ਤਿੱਬਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਤਿੱਬਤੀ-ਬਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਹਾਲਾਂਕਿ' ਤਿੱਬਤੀ 'ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਿਮਾਲਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਆਦਮੀ ਸਨ।
ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਮਾਂ ਇਮਾਮ ਬੀਬੀ ਸਨਿਮਰ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜੋ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਦੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੱਤਪਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੰਤਹਾ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਇੱਕ ਨਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ।
ਅੱਲਾਮਾ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਮੱਤਭੇਦ ਰਹੇ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 9 ਨਵੰਬਰ 1877 ਨੂੰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡਾਰੂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਿਰ ਜਾਂ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰਕੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਆਏ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਾ ਖੇਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦ ਹੋਏ।
ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਪ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀਕ ਨੇ ਮੁਹੱਲਾ ਖਟੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲੋਈਆਂ ਅਤੇ ਧੁੱਸਾਂ ਦੀ ਫ਼ਰੋਖਤ ਦਾ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ੇਖ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਇੱਥੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਪਲੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫੀਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੋੜੀਗਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਠ ਆਏ ਜੋ ਹੁਣ ਇਕਬਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਕਾਨ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਮਰਦੇ ਦਮ ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਰਹੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਫ਼ਾਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸ਼ੇਖ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਇੱਕ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਮਕਾਨ ਅਤੇ ਦੋ ਦੁਕਾਨਾਂ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈਆਂ।
ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਲ ਭਰ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੌਲਾਨਾ ਸਯਦ ਮੀਰ ਹੁਸਨ ਨੇ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬੈਠੇ ਵੇਖ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਦਾ ਬੱਚਾ ਹੈ।
ਮੌਲਾਨਾ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਮਦਰਸੇ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਨਾ ਰੱਖੇ।
ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਕਬਾਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰਬੀਅਤ ਵਿੱਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਕੁੱਝ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕਬਾਲ ਨੂੰ ਮੀਰ ਹਸਨ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਦਾ ਮਕਤਬ ਸ਼ੇਖ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਕ਼ਰੀਬ ਹੀ ਗਲੀ ਮੀਰ ਹੁਸਾਮਉੱਦੀਨ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵਿੱਚ ਸਯਦ ਮੀਰ ਹੁਸਨ ਨੇ ਸਕਾਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਕਬਾਲ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਦਾਖਿਲ ਹੋ ਗਏ ਮਗਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੋਕਾਰ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰਹੇ।
ਮੀਰ ਹਸਨ ਲਈ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਸ ਇੱਕ ਮਕਸਦ ਸੀ: ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ।
ਮੀਰ ਹਸਨ ਤਮਾਮ ਇਸਲਾਮੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਆਗਾਹ ਸਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਆਨ ਵੀ ਚੰਗੀ ਸਮਝ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਹਿਤ, ਸਿਧਾਂਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਂਦੇ ਵਕ਼ਤ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਗਿਆਨ ਕੇਵਲ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਨਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਸਗੋਂ ਅਹਿਸਾਸ ਬਣ ਜਾਵੇ।
ਮੌਲਾਨਾ ਦੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ ਮਗਰ ਸ਼ੌਕੀਆ ਮੁਤਾਲੇ ਦਾ ਰੁਟੀਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਗਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਈ ਘਰ ਆਉਂਦੇ, ਫਿਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਪਾਠ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।
ਇਕਬਾਲ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਤਸ਼ਕੀਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅੰਸ਼ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਹਬਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰ ਸਯਦ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਕੁਝ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਖਿਰ ਦਮ ਤੱਕ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਖੈਰ ਖ਼ਵਾਹੀ ਦੇ ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਨਹਿਤ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਮੀਰ ਹੁਸਨ ਦੀ ਤਰਬੀਅਤ ਨੇ ਇੱਕ ਇਲਮੀ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਸੇਧ ਦਿੱਤੀ।
ਇਕਬਾਲ ਸਮਝ ਬੂਝ ਅਤੇ ਜ਼ਹਾਨਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਾਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਸਨ।
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜੋ ਪ੍ਰੋਢ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੀਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਪਣੱਤ ਅਤੇ ਬੇਤਕੱਲੁਫ਼ੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਬੇਹੱਦ ਜਰੂਰੀ ਅਤੇ ਹਿਤਕਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਬਚਪਨ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਅਤੇ ਆਪਮੁਹਾਰਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਜਰਿਆ।
ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਬਾਪ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਤਾਦ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਅਤੇ ਅਕਲ ਇੱਕਮਿੱਕ ਹੋ ਗਏ।
ਇਹ ਜੋ ਇਕਬਾਲ ਵਿੱਚ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਇੱਕਸੁਰਤਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਬਾਪ ਦੀ ਦਿਲੀ ਅਮੀਰੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਤਫ਼ਸੀਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਗਈ।
ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਮੈਟਰਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਸਥਾਨ, ਤਮਗ਼ਾ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲਿਆ।
ਸਕਾਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁਕੀਆਂ ਸਨ ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਇਕਬਾਲ ਨੂੰ ਐਫ਼ ਏ ਲਈ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਹੀ ਉਠਾਇਆ ਸੀ।
1930 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਮੰਗ ਚੁੱਕੀ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਲਾਮਾ ਇਕਬਾਲ , ਮੁੱਫਕਿਰ-ਏ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ , ਸ਼ਾਇਰ-ਏ-ਮਸ਼ਰਿਕ ਅਤੇ ਹਕੀਮ-ਉਲ-ਉਂਮਤ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਅਵਿਭਾਜਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸਨ।
ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕਬਾਲ ਦੇ ਦਾਦੇ ਸਹਿਜ ਸਪਰੂ ਹਿੰਦੂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤ ਸਨ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਆਲਕੋਟ ਆ ਗਏ।
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ: ਅਸਰਾਰ-ਏ-ਖੁਦੀ, ਰੁਮੂਜ-ਏ-ਬੇਖ਼ੁਦੀ, ਅਤੇ ਬਾਂਗ-ਏ-ਦਾਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਪੂਰਣ ਤਰਾਨਾ-ਏ-ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
1908 ਵਿੱਚ ਇਕਬਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਐਡਮ ਸਮਿਥ ਦਾ ਜਨਮ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਕਿਰਕਾਲਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਮਿਥ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵਕੀਲ ਸਨ ਅਤੇ ਕਸਟਮ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਇਨਚਾਰਜ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਸਮਿਥ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲਿਆਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਪੋਸਿਆ।
ਉਹ ਅਜੇ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹੀ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਪਸੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਟੋਲੇ ਨੇ ਐਡਮ ਨੂੰ ਅਗਵਾਹ ਕਰ ਲਿਆ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਚਾਚੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਐਡਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਮਗਰਲੀ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਲਿਖਤ ਸੀ ਜਿਹੜੀ 'ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ' ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਐਡਮ ਸਮਿਥ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਨੀਤੀਵੇਤਾ, ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ।
ਸਮਿਥ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰਾਨਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ: “ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਮਨੁੱਖ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰਜਿਤ ਅਜਿਹੇ ਦੋ ਸੁਤੰਤਰ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵਰਤਾਰੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਹੋਂਦ ਵਿਧੀ, ਵਿਕਾਸ-ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂਤਰਣ-ਵਿਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਬੜੇ ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਦਵੰਦਾਤਮਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।
ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਮੌਲਿਕ ਸੁਭਾਅ ਹੈ।
ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਦੂਸਰੇ ਦੀਆਂ ਅਧਿਐਨ-ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
" “ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸੰਗਮ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਅਧਿਐਨ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
" “ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਿਰੋਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਸਾਹਿਤਕ ਅਧਿਐਨ ਮਾਤਰ।
" “ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਖੋਜ, ਜੀਵਨੀ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦੀ ਹੈ।
" “ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਆਪਣਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਧਾਰ ਸਮੀਖਿਆ-ਵਿਧੀ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਉਦੇਸ਼ ਇੰਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਪਰੰਤੂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਆਪਣਾ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਉਦੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ।
" “ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਨੁਕਤਾ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਵੇਂ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।
“ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਵਾਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਰਚਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੱਥਮੂਲਕ ਅਨੁਸੰਪਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਅਧਿਕ ਬਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਨਵੀਨ ਖੋਜ ਸਮੀਖਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮੋ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਤਿ ਉਪਭਾਵਕ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧਤਾ ਸਮੁੱਚੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨੂੰ ਅਧਿਕ ਅੰਤਰਮੁੱਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੇਖਤਾ ਮੂਲਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਦਭਵ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਪਰ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮੱਗ੍ਰਤਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਲ ਸਫਲਤਾ ਪੂਰਵਕ ਰਚਿਤ ਹੈ।
“ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਸੁਚੇਤ ਯਤਨ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤਿ ਸਜਗਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਗੋਰਵ ਸਥਾਪਤੀ, ਸਾਹਿਤਿਕਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਸੰਕਲਨ, ਲੇਖਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲਵੰਡ ਆਦਿ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਵਜੋਂ ਉੋਜਾਗਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਜਾਂ ਜਰਾ ਡੂੰਘੇਰਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕਤਾ ਨੂੰ ਅਚੇਤ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਲਕ੍ਰਮਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
“ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਾਹਿਤ-ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹਨ।