polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੌ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਡਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼ਰਮਾ ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ. ਏਂ. ਸ੍ਰੀਮਾਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਇੱਕ ਲੇਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਧ ਕਾਰਜ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਵਾਧਿਕ ਸੋਦ ਕਾਰਜ ਰਾਜਪੂਤਕਾਲ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਰਿਹਾ।
1959 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ 'ਅਰਲੀ ਚੌਹਾਨ ਡਾਈਨੇਸਟੀਸ' ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਾਲੁਕੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਅਤੇ ਚੌਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਸਪਰਧਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁਹੰਮਦ ਘੋਰੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਕਰਮਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਮਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁਣ ਸੇਨਾਨੀਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸ਼ਕੋਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਆਭਾਵ ਸੀ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਉਤਰਾਰਧ ਵਿੱਚ ਚੁਹਾਨ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਵਿਅਵਿਅਸਥਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।
'ਲੇਕਚਰਸ ਆਨ ਰਾਜਪੂਤ ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਕਲਚਰ' ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਰਘੂਬੰਸ਼ੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾਂ ਦਾ ਗੁਰਜਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰੋਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰਾਣਾ ਕੁੰਭਾ ਤਥਾ ਰਾਵ ਜੋਧੇ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਵਿਵਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਰਾਜਸਥਾਨ 'ਥਰੂ ਦ ਏਜਿਜ' ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਥਮਵਇਸ ਸਮਾਂ ਤੋਂ ਅੱਲਾਉੱਦੀਨ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਤੱਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਸਤੂਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਭਾਗ ਡਾ. ਸਤਿਅਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਲੋੜ ਆਵੱਸ਼ਿਅਕਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਵਿਰਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨ 701 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਦ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਉਦਭਵ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਯੁੱਗ ਦਾ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮਲੇਛਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਕਰਮਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤਯੁਤਰ ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ।
ਪ੍ਰਤੀਹਾਰਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ਚਾਤ ਚੌਹਾਨ, ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਗਾਹਡਵਾਲਾਂ ਨੇ ਗਜਨੀ ਦੇ ਆਕਰਮਕਾਰੀਆਂ ਦਾ 1192 ਈ. ਤੱਕ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਪਰਾਜੈ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਭਾਰਤੀ ਵਿਆਮੰਡਲ, ਸ਼ਾਸਤਰਧਰਮ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ, ਆਕਰਮਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਬੋਧੀ ਅਤੇ ਜੈਨ ਧਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ।
'ਅਰਲੀ ਚੌਹਾਨ ਡਾਈਨੇਸਟੀਸ' ਅਤੇ 'ਰਾਜਸਥਾਨ ਥਰੂ ਦ ਏਜਿਜ' ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਅਪੂਰਣ ਰਿਹਾ ਗਿਆ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
1944 ਵਿੱਚ ਉਹ 'ਸਾਦੁਲ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਰਿਸਰਚ' ਇੰਸਟਟਿਊਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
1957 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਰੀਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ।
ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਕ ਸੰਬੰਧ ਇਤਿਹਾਸ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਇਸ ਸਭ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸੋਧਾਰਥੀ ਸਾਥੀ ਰੂਪ ’ਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ।
1959 ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਾਈ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ।
1966 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ।
ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕਲਾ ਸੰਕਾਏ ਦੇ ਅਦਿਸ਼ਟਾਤਾ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ।
1969 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਆਰ ਪੀ ਨੋਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾਨਮਾਲਾ ਦੇ ਅਨਤਰਗਤ ਸੱਤ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ।
ਇਹਨਾਂ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 'ਲੇਕਚਰਸ ਆਨ ਰਾਜਪੂਤ ਹਿਸਟਰੀ ਐਂਡ ਕਲਚਰ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਜੋਧਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲ ਸੇਵਾ ਨਿਵ੍ਰੱਤੀ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਹ ਰਾਜਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਚਿਅਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਟਾਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਕਰਮਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਲਾਧਿਸਨਾਤਕ ਪਰੀਖਿਆ ਪ੍ਰਥਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਸ ਕੀਤੀ।
ਸੋਧ ਪ੍ਰਬੰਧ 'ਅਰਲੀ ਚੁਹਾਨ ਡਾਈਨੇਸਟੀਸ' ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡੀ.ਲਿੱਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼ਰਮਾ ਇੱਕ ਭਾਰਤਵਿਦ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ।
ਉਹ 'ਭਾਸ਼ਾ ਆਚਾਰੀਆ' ਹਰਨਾਮਦੱਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਚਸਪਤੀ ਵਿਦਿਆਧਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਅਨੁਜ ਸਨ।
ਸੰਨ 500 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਛੋਟੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਹ ਰਿਆਸਤਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਝਗੜੇ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਨ 400 ਬੀ.ਸੀ. ਦੇ ਅਗਸਤ ਜਾਂ ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਦੋ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈ ਹੋਈ।
ਇਹ ਲੜਾਈ ਏਥਨਜ਼ ਅਤੇ ਪਰਸੀਅਨ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਰਾਥਨ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਏਥਨਜ਼ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸੈਨਿਕ ਜੈਤੂ ਰਹੇ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਏਥਨਜ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਤ ਜਾਂ ਡਾਕੀਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ ਪੀਡੀਪਾਈਡਸ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦੀ ਹਰ ਖ਼ਬਰ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਏਥਨਜ਼ ਨੇ ਇਹ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤੀ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਏਥਨਜ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਦੌੜ ਪਿਆ।
ਉਸ ਨੇ ਏਥਨਜ਼ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਿੱਤ ਗਏ ਹਾਂ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੌੜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌੜ ਦਾ ਨਾਂ ਮੈਰਾਥਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮੈਰਾਥਨ ਸੀ।
ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੌੜ ਏਥਨਜ਼ ਦੇ ਦੂਤ ਪੀਡੀਪਾਈਡਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੌੜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੌੜ ਦੀ ਲੰਬਾਈ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਡਾ. ਪੱਟੀਪਤੀ ਰਮਈਆ ਨਾਇਡੂ, ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਰਮਾਣੂ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਮਦਨਪੱਲੇ, ਚਿਤੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਥੀਸਿਸ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਮੈਰੀ ਕਿਊਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਉਹ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਲਈ ਯੂਨੈਸਕੋ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਟਾਟਾ ਸਮੂਹ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸਨ।
ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਇੰਡੋਲੋਜਿਸਟ, ਡਾ. ਮਾਰਥੇ ਮਾਂਗੇ ਨਾਇਡੂ, ਸਵਿਸ-ਫ੍ਰੈਂਚ ਮੂਲ ਦੀ, ਪੋਂਟ ਡੀ'ਅਵਿਗਨਨ, ਦੱਖਣੀ-ਫਰਾਂਸ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਸੋਰਬੋਨ ਤੋਂ ਪੀਐਚਡੀ ਕੀਤੀ।
ਨਾਇਡੂ ਅੱਠ ਗਰਭ-ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕਲੌਤਾ ਬਚਿਆ ਬੱਚਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਰਥੇ ਦੇ ਸੱਤ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋਏ ਸਨ।
ਲੀਲਾ ਨਾਇਡੂ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਥੋੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾਵਤੀ ਦੇ ਅਸਲੀ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਯੇਹ ਰਾਸਤੇ ਹੈਂ ਪਿਆਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਰਚੈਂਟ ਇਵੋਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਦ ਹਾਊਸ ਹੋਲਡਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਉਸ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ‘ਵੋਗ’ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕੀਤਾ।
ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਫ਼ਿਲਮ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਡੇਵਿਡ ਲੀਨ ਜਦ ਬੋਰਿਸ ਪਾਸਤਰਨਾਕ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਾਵਲ ਡਾਕਟਰ ਜਿਵਾਗੋ ਉੱਤੇ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਫਿਲਮ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਟੋਨਿਆ ਗਰੋਮੇਂਕੋ ਦੇ ਰੋਲ ਲਈ ਲੀਲਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਸਨ।
ਇਹ ਵੱਖ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਚਾਰਲੀ ਚੈਪਲਿਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਜੇਰਾਲਡੀਨ ਨੇ ਓੜਕ ਉਹ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਜੀਨਿਅਸ ਪੇਂਟਰ ਸਾਲਵਾਡੋਰ ਡਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਮੈਡੋਨਾ’ ਲਈ ਲੀਲਾ ਨਾਇਡੂ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਮਾਡਲ ਲਿਆ ਸੀ।
ਨਾਇਡੂ ਨੇ ਜਨਮ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ।
ਉਹ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ, ਜਿਨੀਵਾ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁਲੀਨ ਸਕੂਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜੀਨ ਰੇਨੋਇਰ ਤੋਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਸਬਕ ਲਏ।
ਉਸ ਨੇ ਮਿਸ ਇੰਡੀਆ ਬਨਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰੇਂਚ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਜੀਆਂ ਰੇਨੋਆ ਕੋਲੋਂ ਅਭਿਨੈ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੇਨੋਆ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਹਾਇਕ ਸਤਿਆਜੀਤ ਨੇ ਲੀਲਾ ਅਤੇ ਮਰਲਿਨ ਬਰਾਂਡਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ, ਆਇਰਿਸ਼ ਹੋਮ ਰੂਲ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲਿਬਰਲ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰਨੇਲ ਦੇ ਇਲਾਜ ਤੇ ਨਾਰਾਜ਼ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਆਇਰਲੈਂਡ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭੂਮੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਸੀ।
ਆਇਰਲੈਂਡ ਲਈ ਨਿਯਮ. ਆਇਰਿਸ਼ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਪਾਰਨੇਲ ਨੂੰ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਪਰ ਦੇਸ਼ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗੀ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਵੈਟੀਕਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਜੋਆਇਸ 'ਤੇ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਿਆ।
ਬਜ਼ੁਰਗ ਜੋਇਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਛਾਪੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵੈਟੀਕਨ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ।
ਨਵੰਬਰ ਵਿਚ, ਜੌਨ ਜੋਆਇਸ ਸਟੱਬਜ਼ 'ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
1893 ਵਿਚ, ਜੌਨ ਜੋਆਇਸ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਾ ਕੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਵੱਲ ਵਧਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਗਈ।
ਉਸ ਦੇ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਸਨ।
ਫਿਰ ਜੋਆਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਿਰ ਉੱਤਰੀ ਰਿਚਮੰਡ ਸਟ੍ਰੀਟ, ਡਬਲਿਨ ਵਿਖੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਬ੍ਰਦਰਜ਼ ਓ'ਕਾੱਨਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ।
ਇਰ ਉਸ ਨੂੰ 1893 ਵਿੱਚ ਇਸਾਈਆਂ ਦੇ ਡਬਲਿਨ ਸਕੂਲ, ਬੈਲਵੇਡਰ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ।
ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ, ਜੌਨ ਕੌਮੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਬੱਬ ਬਣਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ।
ਪਾਦਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋਆਇਸ ਦੀ ਕਾਲਜ ਫੀਸ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
1895 ਵਿੱਚ 13 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋਆਇਸ ਨੂੰ ਬੈਲਵਡੇਅਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ 'ਸੋਡੈਲਿਟੀ ਆਫ਼ ਆਵਰ ਲੇਡੀ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਚੁਣ ਲਿਆ ਸੀ।
ਥੌਮਸ ਐਕਿਨਸ ਦੇ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਕੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਜੌਹਨ ਸਟੈਨਿਸਲਾਸ ਜੋਇਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਫਰਮੌਏ ਤੋਂ ਕਾਉਂਟੀ ਕਾੱਰਕ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਕੋਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਚੂਨਾ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੀ।
ਜੋਇਸ ਦੇ ਨਾਨਾ, ਜੇਮਜ਼ ਔਗਸਟੀਨ ਜੋਇਸ ਨੇ, ਇੱਕ ਕਾਰਕ ਐਲਡਰਮੈਨ , ਜੋਨ ਓਕਨੈਲ ਦੀ ਧੀ, ਐਲਨ ਓਕਨੈਲ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਜੋਨ ਓਕਨੈਲ ਕਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਪੱਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ।
ਐਲਨ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਡੈਨੀਅਲ ਓ'ਕਨੈਲ, "ਦਿ ਲਿਬਰੇਟਰ" ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ।
1887 ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਡਬਲਿਨ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਨੇ ਰੇਟ ਕੁਲੈਕਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਫੈਸ਼ਨੇਬਲ ਕਸਬੇ ਬਰੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ,ਜੋ ਡਬਲਿਨ ਤੋਂ 12 ਮੀਲ ਦੂਰ ਸੀ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਜੌਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਸਾਈਨੋਫੋਬੀਆ ਹੋ ਗਿਆ।
ਉਹ ਐਸਟਰਾਫੋਬੀਆ ਤੋਂ ਵੀ ਪੀੜਤ ਸੀ; ਇੱਕ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਆਂਟ ਨੇ ਬਿਜਲਈ-ਤੂਫ਼ਾਨ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।
ਜੌਇਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਜੌਹਨ ਸਟੈਨਿਸਲਾਸ ਜੋਇਸ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਮੈਰੀ ਜੇਨ "ਮੇਯ" ਮੁਰੇ ਸੀ।
ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੇ 10 ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ; ਦੋ ਦੀ ਟਾਈਫਾਈਡ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਜੇਮਜ਼ ਨੂੰ 5 ਫਰਵਰੀ 1882 ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਸੇਂਟ ਜੋਸਫ਼ ਚਰਚ ਵਿੱਚ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਦੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇਸਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਯੋਗਵਾਦੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਣੁਪੁਰਾਣ, ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣ ਆਦਿ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕਥਾਸਰਿਤਸਾਗਰ ਆਦਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਚਾਣਕਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਚਾਣਕਿਆ ਦਾ ‘ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਮੌਰੀਆ ਕਾਲੀਨ ਸ਼ਾਸਨ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਰਤੱਵਾਂ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਰਾਜ ਵਿਸਥਾਰ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਜਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਲਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਪੀਢੀ ਗੰਢ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਬੀਤਣ ਬਾਅਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕੀ।
ਮੌਰੀਆ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਣਕਿਆ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੂਤਰ ਇਸ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਦੇ ਖੰਡਰਾਤ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬੇ ਗਏ।
ਇਹ ਅਮੁੱਲਾ ਜ਼ਖ਼ੀਰਾ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਨ 1915 ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਛਿੜ ਪਈ।
ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੂਤਰ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲੋਕ।
ਮੌਰੀਆ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਅਸਲ ਉਸਰੱਈਏ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚਾਣਕਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਲਈ ਕੁਟਿਲਨੀਤੀ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੱਤਭੇਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਚਾਣਕਿਆ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਲੋਕ ਲੋਕ-ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ‘ਤੇ ਯੁੱਗਗ਼ਰਦੀ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਬੱਤੀ ਦੰਦਾਂ ਸਮੇਤ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਬਣਨਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਘਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਨਾ ਮੁਨਾਸਿਬ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੱਤੀਸੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬੱਤੀਸੀ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਣਕਿਆ ਰਾਜ ਤਾਂ ਕਰੇਗਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਰੇਗਾ।
ਉਸ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਗੁਪਤ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਚਾਣਕਿਆ ਜਾਂ ਕੌਟੱਲਿਆ ਕਰ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।
ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਸ ਨੀਤੀਘਾੜੇ ਦਾ ਜਨਮ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਤਕਸ਼ਿਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੋਧੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਦਿਆਲਾ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੈ।
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਜਨਮ ਭੋਇੰ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।
ਤਕਸ਼ਿਲਾ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਿਗਵੇਦ ਵਾਂਗ ‘ਚਾਣਕ-ਨੀਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਭੂਮੀ ‘ਤੇ ਹੀ ਰਚੇ ਗਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚਣਕਯ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਚਾਣਕਿਆ ਦਿੱਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿੰਗ-ਵਲੇਵਿਆਂ ਦਾ ਅਕਸ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਮੌਰੀਆਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਧਾਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਨੀਤੀਘਾੜਾ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲਿਆਕਤ ਅਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਸਦਕਾ ਨੰਦ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਕੇ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੰਕਲਪ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਂਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਚਾਣਕੇ ਜਾਂ ਚਾਣਕਿਆ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਦਾ ਸਲਾਹਕਾਰ ਸੀ।
ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਨੀਤੀ ਆਦਿ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਰੀਆ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਵਾਸੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਦਰਾਵੜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤਿ ਦੇ ਹਿਕਾਰਤ ਭਰੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਵਰਤੇ ਜਿਵੇਂ: ‘ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ’, ‘ਫੀਨੇ’, ‘ਅਧਰਮੀ’, ‘ਬੜਬੋਲੇ’, ‘ਲਿੰਗ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ’, ‘ਗੁਲਾਮ’, ‘ਲੁਟੇਰੇ’ ਆਦਿ ਪਰ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਅਧਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਆਰੀਆ ਅਪਣਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
‘ਸ਼ਿਵ’ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ‘ਸ਼ਿਵ-ਲਿੰਗ’ ਦੀ ਪੂਜਾ ਆਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ।
‘ਪੂ’ ਫੂੱਲਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੁੱਲ, ਫਲ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਰਸਮ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ‘ਪੂਜਾ’ ਵਰਤਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਭਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਸੁੱਚਜਾ ਨਗਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਉੱਤਮ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਆਰੀਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਆ ਕੇ ਸਿੱਖੀ।
ਅੱਠਵੀ ਤੇ ਸੱਤਵੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਅਸੀਰਅਨ ਤੇ ਫਿਲੀਸ਼ੀਅਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ ਅੱਗ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਅਸੀਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਲਿਆਂਦੀਆ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਿੱਥੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨੱਕ ਤੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਕਰਕੇ ਰੱਸੀ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਹੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਦੇ ਨੱਕ ਦੀ ਨੱਥ ਜਾਂ ਨੱਕ ਦੇ ਛੱਲੇ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।
ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਈਆਂ।
ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੀ ਉਸ ਸੰਸਲੇਸ਼ਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਿਹੜਾ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਮੱਤ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।
ਲਿਖਤ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੀ ਪਰ ਸੁਲੇਖਣ ਕਲਾ ਅਰਬ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪੱਜੀ।
ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਗ, ਨਰਿਤ, ਸਾਜ਼, ਆਦਿ ਇਸਲਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਵਿਗਸੇ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲਿ਼ਬਾਸ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਣ, ਅਚਕਨ, ਪਜ਼ਾਮਾ, ਕੁਰਤਾ, ਚੋਗ਼ਾ, ਜਾਮਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਵਿਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦੱਰਸਿਆਂ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਅਤੇ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਦੀ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਤਾ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਹੀ ਆਈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਜਿਥੇ ਅਰਬੀ ਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ।
ਜਿਹੜੀ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਗਈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੰਤਵ ਇਥੇ ਵੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਥੋਂ ਦਾ ਲੁੱਟ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਭੇਜਣਾ ਸੀ।
ਸਾਡੀ ਅਸਲ ਗੁਲਾਮੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਖਾਸੇ ਵਾਲੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲਿਆਂਦੀਆਂ।
ਪੱਛਮ ਦੀ ਤਾਰਕਿਕ ਸੋਚ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਿੱਛੋਕੜ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੁਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆ ਲਹਿਰਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਹਰੇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੂਜੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਰਚਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਰੱਹਦੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਬਾਹਰੋਂ ਆਇਆ ਹਰ ਹਮਲਾਵਰ ਆਪਣੇ ਸਭਿਆਚਰ ਚਿੰਨ੍ਹ-ਛੱਡ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਉੱਚਤਾ ਦੀ ਹਉਮੈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕੋਈ ਵੀ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਅਮਲ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ।
ਡਾ.ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਅਨੁਸਾਰ "ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਆਪਣਾ ਹੀ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਲਖਣਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੈਂਡੇ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਗਸਦੀ ਹੈ ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ੳਨ੍ਹਾ ਅਨੇਕਾਂ ਆਰੀਆਈ ਅਤੇ ਗੈਂਰ ਆਰੀਆਈ ਤੇ ਬਦੇਸ਼ੀ ਜਾਤੀਆ ਦੇ ਸਾਂਸਕਿ੍ਤਕ ਤਤਾਂ,ਜੀਵਨ ਜੁਗਤਾਂ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੇ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਹਿਸਾ ਪਾਿੲਆ ਹੈ ਜੋ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਿੱਚ ਰਲ ਕੇ ਇਸ ਮੂਲ ਪਰਵਾਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦੀਆ ਰਹੀਆ ਇਸ ਲਈ ਨਸਲੀ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਵਿਧ,ਮਿਸਾ ਤੇ ਲਚਕਦਾਰ ਸਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ" ਕਿਤਾਬ-ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਯਾਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰੋ:ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਚਾਵਲਾ
ਆਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਆਮਦ ਸੱਭਿਆਚਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਹੈ।
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਹਮਲਾਵਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿਛੋਂ ਵਾਪਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਥਾਨਕ ਵੱਸੋਂ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਘਰ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲਤਾ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਕਈ ਸਥਾਨੀਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ।
ਕੁਸ਼ਾਨ ਤੇ ਮਿਥੀਅਨ ਜਾਤੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਈਸਾ-ਪੂਰਵ ਦੂਸਰੀ ਸਦੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੁੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਰੁਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਮਿਲ ਗਏ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣਾ ਤੇ ਦੱਸਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
326 ਪੂਰਵ ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਸਿੰਕਦਰ ਨੇ ਈਰਾਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਏ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨਾ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ।
ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਪਾਰੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਮੁਰਤੀਆ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਗੰਧਾਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਵੀ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ।
ਫਿਨੀਸ਼ੀਅਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਦੇਣ-ਮਿਸਰ, ਸੁਮੇਰੀਆਂ ਤੇ ਬੇਬੀਲੋਨੀਆ ਤੋਂ ਲਿਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਇਥੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਛੇਂਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਈਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਹੂਣ ਨਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਪੰਜਵੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀਂ ਵਿੱਚ ਟੱਕ, ਅਭੀਰ ਤੇ ਗੁੱਜਰ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਬੜਾ ਜ਼ੋਰ ਰਿਹਾ।
ਗੁਜਰਾਤ, ਗੁਜਰਖਾਨ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗੁੱਜਰ ਜਾਤੀ ਦੀ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦਿਲਕਸ਼ ਸਿੱਕਿਆ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਕਨਿਸ਼ਕ ਇਸ ਜਾਤੀ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ।
ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੁਕਾਮ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਜੋਕੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ।
1980 ਅਤੇ 90 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਐਕਟਰੈਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਰਤਕੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਦੇ ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਕ ਅਭਿਨੈ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜਾਦੂ ਸੀ ਉਹ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਧੜਕਨ ਬਣ ਗਈ।
ਪਿਤਾ ਸ਼ੰਕਰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਪਿਆਰ ਲਤਾ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਲਾਡਲੀ ਮਾਧੁਰੀ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਬਨਣ ਦੀ ਚਾਹਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਵਜ੍ਹਾ ਰਹੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਸ਼ਰੀਰਾਮ ਨੇਨੇ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਡਾਕਟਰ ਹਨ।
ਡਿਵਾਇਨ ਚਾਇਲਡ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਮੁੰਬਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ।
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦਾ ਅਧਿਆਪਨ ਲਿਆ।
2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਰਵੋੱਚ ਨਾਗਾਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮਸ਼ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਅਟਕਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1999 ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਘਰ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ, ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਦੇ ਕਾਰਡੀਓਵੈਸਕੁਲਰ ਸਰਜਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਮਾਧਵ ਨੇਨੇ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਇਆ।
ਨੇਨੇ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮ ਨਹੀਂ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ।
ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, "ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸੁਪਰਹਿਟ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਸਰਵੋੱਚ ਐਕਟਰੈਸ ਬਣਾਇਆ: ਰਾਮ ਲਖਨ , ਪਰਿੰਦਾ , ਬ੍ਰਹਮਾ , ਕਿਸ਼ਨ -ਕੰਨਹਈਆ , ਅਤੇ ਚੋਟ ।
ਸਾਲ 1990 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦਿਲ ਆਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਵਿਗੜੈਲ ਲੜਕੀ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ ਜੋ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਲੜਕੇ ਨਾਲ ਇਸ਼ਕ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਲਈ ਬਗਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਲਮ ਫੇਅਰ ਸਰਵਸ਼ਰੇਸ਼ਠ ਐਕਟਰੈਸ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ।
ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਹਾਂ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪੜਾਅ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਘਰ, ਪਰਿਵਾਰ, ਪਤੀ ਅਤੇ ਬੱਚੇ . ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂ ਸੁਪਨਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਡੇਨਵਰ, ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ।
ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਬਣਨ ਨੂੰ "ਅਦਭੁਤ" ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ "ਉਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਿਆ।
ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਨੇਨੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵਿਲਾਸਰਾਵ ਦੇਸ਼ਮੁਖ, ਸ਼ਿਵ ਸੈਨਾ ਮੁਖੀ ਬਾਲ ਠਾਕਰੇ ਅਤੇ ਰਾਜ ਠਾਕਰੇ, ਸੰਜੇ ਖਾਨ, ਫਿਰੋਜ਼ ਖਾਨ, ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਸਾਇਰਾ ਬਾਨੋ, ਯਸ਼ ਚੋਪੜਾ, ਸ਼੍ਰੀਦੇਵੀ, ਆਦਿੱਤਿਆ ਚੋਪੜਾ, ਕਰਨ ਜੌਹਰ, ਐਮਐਫ ਹੁਸੈਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ ਹਸਤੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ।
ਮਾਧੁਰੀ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਹੈ।
ਉਹ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਦਾਇਗੀ ਕੀਤੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਦੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
2018 ਵਿੱਚ, ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਰ.ਐਨ.ਐਮ. ਮੂਵਿੰਗ ਪਿਕਚਰਸ ਨਾਮਕ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਮੁਰਤੁਜਾ ਹਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਜਮੀਲ ਫਾਤੀਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਤੀਜੀ ਔਲਾਦ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਾਫੀਆ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਦੀਆਂ 19 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਰਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ।
ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ‘ਡੂੰਘੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਦਗ਼ੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੈ।
ਇਹ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਤੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਦਾ ਕਮਾਲ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨੰਗੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵੀ ਖਰ੍ਹਵੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਿਆਨਦਾ ਸਗੋਂ ਮਾਸੂੁਮੀਅਤ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਨਿਦਾ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ?
ਨਿਦਾ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਇੰਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਸਜਦ ਇੰਸਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕੱਟਰਪੰਥੀ ਮੁੱਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਘਿਰਾਉ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਸ਼ੇਅਰ -
ਮੁਕਤਦਾ ਹਸਨ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਾਹਿਤਕ ਨਾਮ ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ , ਭਾਰਤ ਦਾ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ।
ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂਆਂ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆ ਗਈ।
1921 ਦੇ ਅਸਹਿਯੋਗਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਅਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵੇਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਵਾਇਆ।
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ "ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ" ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਗਈ।
ਬਰਤਾਨਵੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦੋ ਮੌਕਿਆਂ ‘ਤੇ, ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ, ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕਮਲਾ ਨੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।
ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
” ਕਮਲਾ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1917 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੁੜੀ, ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਆਦਰਸ਼ਿਨੀ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੀ।
ਕਮਲਾ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1924 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰੀ ਪੰੜਿਤ ਜਵਾਹਰਲਾਲਮਲ ਅਤੇ ਸਮਰਾਟ ਕੌਲ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।
ਕਮਲਾ ਕੌਲ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਸੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕ੍ਰਮਵਾਰ: ਚੰਦਬਹਾਦੁਰ ਕੌਲ, ਕੈਲਾਸ਼ਨਾਥ ਕੌਲ ਅਤੇ ਸਵਰੂਪ ਕਾਟਜੂ ਸੀ।
ਕਮਲਾ ਕੌਲ ਨਹਿਰੂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਗੂ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮਾਂ ਸੀ।
ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਸੁਹਿਰਦ, ਗੂੜ ਦੇਸ਼ਭਗਤ, ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਔਰਤ ਸੀ।
ਫਰਦ ਫ਼ਕੀਰ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ 1704 ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਈਆਂ ਦਾ ਪੀਰ ਸੀ।
ਇਹ ਜਿਲੇ, ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਯਾਲਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਾਸਨ, ਦੇ ਪੱਖੋ, ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਵਜੀਰਾਬਾਦ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲਾਲਾਮੂਸਾ ਹੈ।
ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋ ਮੁੜੇ ਤਾਂ ਏਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ ਸਨ।
ਆਪ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਿਖ ਸੰਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਕਾਬੁਲੀ ਦਰਵਾਜੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰ ਹੈ।
ਡਾ. ਲਾਜਵੰਤੀ ਰਾਮਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਫਰਦ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਕੀਰੀ ਦੀ ਵਦਵੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਊਹ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਮਾਮੂਲੀ ਢੰਗ ਦੀ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ੇਣੀ ਦਾ।
ਪੀਰੀ ਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ੀ, ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਉਚੀ ਹਸਤੀ ਦੀਆਂ ਸੂਚਕ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕੋਲ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਤਥ ਦਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਜਾਤਾਂ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਜੁਲਾਹਿਆਂ ਤੇ ਨਾਈਆਂ ਦਾ ਪੀਰ ਸੀ।
ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੀ ਮੰਜਿਲ ਉੱਤੇ ਖਲੋਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਤੋਂ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਆਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਉਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਪੇਂਡੂ ਢੰਗ ਦਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਅੰਦਰ ਉਹ ਮਿਠਾਸ ਨਹੀਂ ਜੋ ਕਿ ਪੇਂਡੂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੈਂਤ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਕੁਝ ਖੁਰਦਰੇ ਲਹਿਜੇ ਤੇ ਲਖਾਇਦ ਨੇ, ਤੇ ਦਾ ਵਹਾਅ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇਸ ਫ਼ਕੀਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਰਵਾਇਤ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ।
ਇਹ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਮੁਸਲਾਮਾਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਤਬਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਹੈ।
ਭੇਖ ਦਾ ਸੂਫ਼ੀ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਤਰੱਦਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਫਰਦ ਆਖਦਾ ਹੈ:-
ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਬਸੰਤ ਵਿੱਚ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤੀ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।
ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਲੋਕ ਸਰਸਵਤੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰੀਪੰਚਮੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੀ ਦੇਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਹਾਰ ਰੁੱਤ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਿਉਹਾਰ ਜੋ ਮਾਘ ਦੇ ਸੁਦੀ ਪੰਜ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਚਾਅ ਤੇ ਮਲਾਹ ਨਾਲ਼ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਇਸ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਕਾਮ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਬਸੰਤ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਧੜਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਕੇ ਵੱਡੇ ਮੇਲੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕੀਂ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਾਂਗ ਖਿੜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੇਲਾ ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ ਦੀ ਸਮਾਧ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਧਰਮੀ ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਤੁਅੱਸਬ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਮੱਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ।
ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਰਾਏ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀ।
ਉਸ ਦਿਨ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਰੰਗ ਬਰੰਗੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿੱਤ ਤਰਦੀਆਂ ਤੇ ਨ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਆਕਾਸ਼ ਇੱਕ ਅਥਾਹ ਰੰਗਮੰਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੇ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਗੁੱਡੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤਰੰਗਿਤ ਹੋਇਆ ਅਠਖੇਲੀਆਂ ਭਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਵਾਲ਼ੇ ਦਿਨ ਤੀਵੀਆਂ ਬਸੰਤੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਤੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ਼ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਰਬ ਹੈ ਜੋ ਮਾਘ ਸੁਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ਼ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
‘ ਆਈ ਬਸੰਤ ਪਾਲ਼ਾ ਉਡੰਤ’ ਬਸੰਤ ਆਉਣ ਨਾਲ਼ ਪਾਲ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਸੰਤ ਸਦਾ ਦੀਵਾਲੀ ਸਾਧ ਦੀ ਅੱਠੋਂ ਪਹਿਰ ਬਸੰਤ ਦੀ ਉਕਤੀ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ ਖੇੜਿਆਂ ਨਾਲ਼ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਨੂੰ ਰਿਤੂ ਰਾਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਸਭ ਰੁੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਜ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਮਹੀਨਾ ਪੈਂਤੀ ਕੁ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੁੱਤਾਂ ਨੇ ਰਿਤੂ ਰਾਜ ਬਸੰਤ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਹਰੇਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੱਠ ਦਿਨ ਬਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਚੇਤ ਵਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿੱਚ ਇਤਨੇ ਹੀ ਦਿਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸਨੂੰ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਘ ਦੀ ਪੰਜ ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਖੁਸ਼ੀ ਦਰਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਨਵੇਂ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਨੂੰ ਜਿਹਨਾਂ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਨਚਾਹੀ ਰੁੱਤ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹਾਰ ਆ ਜਾਂਦੀ, ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗਦੇ, ਜੌਂ ਅਤੇ ਕਣਕਾਂ ਨਿਸਰਣ ਲੱਗਦੀਆ, ਅੰਬਾਂ ਨੂੰ ਬੂਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰੰਗ - ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਮੰਡਰਾਉਣ ਲੱਗਦੀਆਂ।
ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਕਹਾਂਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ ਪੰਚਮੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ - ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਾਵਿ-ਗਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਖ - ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਚਿਤਰਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਰੋਲ ਲੌਕਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ਼ ਕੁੱਝ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਦਿਨ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਸੰਤੀ ਰੰਗ ਦੇ ਬਸਤਰ ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਿੱਥ ਨੂੰ ਤਿਲ਼ਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਮਲ਼ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕੋਈ ਕੱਪੜਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ।
ਰਤੀ ਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪੂਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਨਾਲ਼ ਭੋਗਣ ਦਾ ਹੈ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਬਸੰਤ ਦਾ ਮੇਲਾ 1599 ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਵਡਾਲੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛਿਹਰਟੇ ਲਾਗੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਛਿਹਰਟਾ ਵਾਲ਼ਾ ਖੂਹ ਹੈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।