polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਨਅਤੀ ਕੂੜੇ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਇਕੋਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਕਾਲੋਜੀ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੇ ਈਕੋਸਿਸਟਮ ਦੇ ਇਤਹਾਸ ਅਤੇ ਗਠਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਉਂਜ ਇਕਾਲੋਜੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਨਜੀਵਨ, ਅਤੇ ਜਲਸਰੋਤਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਨਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਧਿਐਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰੀ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਨਵੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਮਿੱਥ ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਘੱਟ ਆਕਸੀਜਨ ‘ਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਸੀ।
ਇਕਾਲੋਜੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪ੍ਰਕਰਿਆਵਾਂ , ਤੋਂ ਸਾਗਰੀ ਅਤੇ ਥਲੀ ਬਸਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰੀਡੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਰਾਗਣ ਵਰਗੀਆਂ ਜਟਿਲ ਅੰਤਰ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਰਨੇਸਟ ਹੈਕੇਲ ਅਤੇ ਯੂਜੀਨਿਅਸ ਵਾਰਮਿੰਗ , ਇਕਾਲੋਜੀ ਦੇ ਦੋ ਆਰੰਭਕ ਸੰਸਥਾਪਕ
ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਲੰਮਾਈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਣਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਰ ਥਾਂ ਜਦੋਂ ਦੂਜੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਤਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪੁਨਰਾਵਰਿਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਪਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਪਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਤ ਸੰਬੰਧੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਦੋ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪਹਾੜ ਸਿਖਰਾਂ ਪਰ ਕਪਾਟ ਲੱਗੀ ਲਾਲਟੈਣ ਲੈ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।
ਸਹਾਇਕ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਗੈਲੀਲੀਓ ਦੀ ਲਾਲਟੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੇਖੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਲਾਲਟੈਣ ਦਾ ਕਪਾਟ ਖੋਲ ਦੇਣਾ ਸੀ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਪਾਟ ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਦੀ ਲਾਲਟੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਖਣ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਮਿਣਨਾ ਸੀ - ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਤ ਸੀ।
ਇਸ ਵਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੋ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਦੂਰੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਆਇਆ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸਮਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਵੇਗ ਨਾਪਣਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ।
ਪਰ ਗੈਲੀਲੀਓ ਦੁਆਰਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਚੰਦਰਮਾਵਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੀ ਛਾਇਆ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਪ੍ਰੇਖਣ ਤੋਂ ਓਲਰੋਮਰ ਨਾਮਕ ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ ਖਗੋਲਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰੀਖਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਵੇਗ ਗਿਆਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜੰਤਰਿਕ ਬਲਾਂ ਪਰ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗੈਲੀਲੀਓ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਫੈਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਕਾਲ ਤੱਕ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿਸਾਬ, ਸਿਧਾਂਤਕ ਭੌਤਿਕੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕ ਭੌਤਿਕੀ ਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ।
ਪੈਰਾਬੋਲਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜੇ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਤਵਰਣ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਪਰ ਸੁੱਟਿਆ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਪੈਰਾਬੋਲਾਕਾਰ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਵਾਪਸ ਧਰਤੀ ਪਰ ਆ ਗਿਰੇਗਾ ਬਸ਼ਰਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਰਗੜ ਦਾ ਬਲ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਹੋਵੇ।
ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਰਗੇ ਪਿੰਡ ਪਰ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਰਗੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਲਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜ਼ਰੂਰ ਤਰੁਟੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਠੀਕ ਗਣਿਤੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅੜਚਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਇਸ ਕਥਨ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸੱਚ ਹੈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਪੀਸਾ ਦੀ ਟੇਢੀ ਮੀਨਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁੰਜ ਦੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਗਿਰਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਇਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਡਿੱਗਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਭ ਸਮਾਨ ਸਮਾਂ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ।
ਇਹ ਗੱਲ ਤਦ ਤੱਕ ਛਾਈ ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਇੱਕਦਮ ਵਿਪਰੀਤ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਰਸਤੂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਆਦਾ ਭਾਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਗਿਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਗੇਦਾਂ ਨੂੰ ਅਵਨਤ ਤਲਾਂ ਤੋਂ ਗੇਰ ਕੇ ਦੁਹਰਾਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਪੁੱਜੇ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਪਿੰਡ ਸਮਾਨ ਤਵਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਚਲਿਤ ਦੂਰੀ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਾਲ ਦੇ ਵਰਗ ਦੇ ਸਮਾਨੁਪਾਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸੰਨ 1609 ਵਿੱਚ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੂੰ ਦੂਰਬੀਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਜਿਸਦੀ ਹਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਕੇਵਲ ਉਸਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੂਰਬੀਨ ਆਪ ਬਣਾ ਲਈ।
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਰਬੀਨ ਚਮਕੀਲੇ ਸ਼ੁਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਤੇ ਸਾਧੀ – ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਸ਼ੁਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਕਲਾ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੂਰਬੀਨ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਿਆ, ਫਿਰ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੋ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਉਸਨੇ ਸੌਰਮੰਡਲ ਨੂੰ ਠੀਕ - ਠੀਕ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਛੋਟੇ - ਛੋਟੇ ”ਤਾਰੇ ਜਿਹੇ ਵਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਸਮਝ ਗਏ ਕਿ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਵੱਖ ਸੰਸਾਰ ਹੈ।
ਉਸਦੇ ਗਿਰਦ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਇਹ ਪਿੰਡ ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਬੰਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਤੱਦ ਤੱਕ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿਕੋਲਸ ਕਾਪਰਨੀਕਸ ਗੈਲੀਲੀਓ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਦੀ ਇਸ ਖੋਜ ਨਾਲ ਸੌਰਮਡੰਲ ਦੇ ਸੂਰਜ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਲ ਮਿਲਿਆ)।
ਕਈਆਂ ਨੇ ਗੈਲੀਲੀਓ ਵੱਲੋਂ ਖੋਜੀ ਗਈ ਦੂਰਬੀਨ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਲਏ ਇਹ ਵੀਨਸ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
”ਕਿਸੇ ਪਲੇਨ ਪਰ ਚਲਾਇਮਾਨ ਪਿੰਡ ਤਦ ਤੱਕ ਉਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਰਹੇਗਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ”।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾ ਕੇ ਨਿਊਟਨ ਦੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਦੇ ਸਿੱਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਧਾਂਤ ਬਣਿਆ।
ਪੀਸਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਥੇਡਰਲ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਝੂਮਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖਿਆਲ ਆਇਆ ਕਿਉਂ ਨਾ ਇਸ ਦਾ ਡੋਲਣ ਕਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਵੇ.ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਬਜ ਦੀ ਧਪ - ਧਪ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਰਲ ਡੋਲਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਢੋਲਕ ਦਾ ਆਵਰਤੀ ਕਾਲ ਉਸਦੇ ਆਯਾਮ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ (ਇਹ ਗੱਲ ਕੇਵਲ ਛੋਟੇ ਆਯਾਮ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ – ਪਰ ਇੱਕ ਘੜੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੰਨੀ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ)।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਦੀ ਬਣਾਵਟ, ਇਸਦੇ ਜਵਾਰ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬਧ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਿਆ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੇਪਲਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਤੇ ਠੀਕ ਕਾਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੂੰ ਸੂਖਮ ਗਣਿਤਕੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਕੌਸ਼ਲ ਸ਼ਾਇਦ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਿਨਸੈਂਜੋ ਗੈਲਿਲੀ ਤੋਂ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਕਰੀਬ ਤੋਂ ਵੇਖ ਕੇ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।
ਵਿਨਸੈਂਜੋ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤ ਮਾਹਰ ਸਨ ਅਤੇ ‘ਲਿਊਟ' ਨਾਮਕ ਵਾਜਾ ਯੰਤਰ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗਟਾਰ ਅਤੇ ਬੈਂਜੋ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭੌਤਿਕੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਤੋਂ ਗੈਰਲਕੀਰੀ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਨ ਹੋਇਆ।
ਤਦ ਇਹ ਗਿਆਤ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਾਜਾ ਯੰਤਰ ਦੀ ਤਣੀ ਹੋਈ ਡੋਰ ਦੇ ਤਣਾਉ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਵ੍ਰੱਤੀ ਤਣਾਉ ਦੇ ਵਰਗ ਦੇ ਸਮਾਨੁਪਾਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਪਹੁੰਚ ਦਾਖ਼ਲ ਸੀ।
ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਸਮੀਕਰਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਕਾਪਰਨੀਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸਮਰਥਨ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਗੱਲ ਤਤਕਾਲੀਨ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਸੰਨ 1633 ਵਿੱਚ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਨੇ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਹੈ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਗੜਦੇ ਸਵਾਸਥ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜਰ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਘਰ - ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਕਿਤੇ ਸਾਲ 1992 ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੈਟੀਕਨ ਸ਼ਹਿਰ ਸਥਿਤ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੀ ਸਰਵਉਚ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਕਿ ਗੈਲੀਲੀਓ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਯਾਨੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਏ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਅਪਨਾਉਣ ਵਿੱਚ।
ਸਭ ਲੋਕ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਗੋਲਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੀਹਨੇ ਦੂਰਬੀਨ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਖਗੋਲੀ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਲਈ ਉਪਯੁਕਤ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਖਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੇ ਚੌਂਕਾਣ ਵਾਲੇ ਤਥ ਪਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ।
ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਗੋਲਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਗਣਿਤਵਿਗਿਆਨੀ, ਭੌਤਿਕਵਿਦ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵੀ ਸੀ ਜੀਹਨੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਵੀ ਸਨ।
ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਕਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜੋ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਦੇ ਤਰਾਜੂ ਵਿੱਚ ਤੋਲੇ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਸੀ।
ਪਰ ਗੈਲੀਲੀਓ ਦੀ ਇਸ ਸੋਚ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਕਿਰਆ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ।
ਖੁਦ ਗੈਲੀਲੀਓ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਜੇਕਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਅਜਿਹਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ।
ਗੈਲੀਲੀਓ ਡੀ ਵਿਨਸੈਂਜ਼ੋ ਬੋਨਾਯੂਟੀ ਡੀ' ਗੈਲਿਲੀ , ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਗੈਲੀਲੀਓ ਗੈਲੀਲੀ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼'ਗੈਲੀਲੀਓ', ਇਟਲੀ ਦੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਦੂਰਬੀਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਉੱਨਤ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ਼ ਅਨੇਕ ਖਗੋਲੀ ਤਜਰਬੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਕਾਪਰਨਿਕਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਹਿਮਾਇਤ ਕੀਤੀ।
ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਾਪੇਖਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਉਸਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਹੀ ਰੱਖੀ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਭੌਤਿਕੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਸਥਿਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਮਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਰਲ ਰੇਖਾ ਵਿੱਚ ਗਤੀਮਾਨ।
ਗ੍ਰਹਿ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦੀ, ਕਾਪਰਨੀਕਸ ਦੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਗੈਲੀਲੀਓ ਨੇ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ।
1992 ਵਿੱਚ ਵੈਟਿਕਨ ਨੇ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੈਲੀਲੀਓ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤੀ ਲੱਗੀ ਸੀ।
ਲਿਪੀਆਤਮਕ ਸ਼ਬਦ ‘ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਉਸ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਪੀਆਤਕਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ “ਉਚਾਰ-ਖੰਡ”, “ਉਚਾਰ ਖੰਡ” ਅਤੇ ਉਚਾਰਖੰਡ ਲੈਦੇਂ ਹਾਂ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀਆਤਮਕ ਰੂਪ ਇਹੋ ਕਿਹਾ ਕੋਈ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ ਕਿ ਕਿਸ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜ ਕਿ ਲਿਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਲਿਖਾਰੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।
ਕਈ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
12ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੜੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਇਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਮਰੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਿਉਨਾਰਦ ਬਲੂਮਫ਼ੀਲਡ ਨੇ ਕਿ 'ਸ਼ਬਦ' ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ: “ ” ਅਰਥਾਤ “ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਲਘੂਤਮ ਸੁਤੰਤਰ ਇਕਾਈ ਹੈ।
“ ਬਲੂਮਫ਼ੀਲਡ ਦੀ ਇਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮੁਕਾਬਲਨ ਵਧੇਰੇ ਮਕਬੂਲ ਹੈ।
ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਬੰਧੇਜੀ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਸਮਝ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਚਨ ਜਾਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕਲੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੇ ਅਰਥ ਸੰਚਾਰ ਲਈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਦੂਜੀ ਸ਼ਰਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ “ਸ਼ਬਦ” ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਲਘੂਤਮ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਟੋਟੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲੂਮਫ਼ੀਲਡ ਦੀ “ਸ਼ਬਦ” ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਛਪਾਈ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਠਹਿਰਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਛਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਹੋਲੀ ਹੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਬਣਿਆ।
ਕੁੱਝ ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਸਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖੇੜਨ ਲਈ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਹੀ ਕੰਮ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚਲੇ ਠਹਿਰਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਓਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਵਾਕ ਉੱਚੀ –ਉੱਚੀ ਬੋਲੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਉਹ ਉਸੇ ਵਾਕ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉ ਦੇ-ਦੇ ਕੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੁਹਰਾਏ।
ਅਜਿਹੇ ਦੁਹਰਾਉ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।
ਪਰ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਬੁਲਾਰਾ ਇੱਕ ਉਚਾਰਖੰਡਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਤੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੋ ਜਾਂ ਦੋ ਵੱਧ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮੱਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੁਲਾਰੇ ਨੂੰ ਉੱਚੀ–ਉੱਚੀ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖੋਗੇ ਕਿ ਨਵੇਂ ਜੁੜੇ ਸ਼ਬਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ।
ਜਿਵੇਂ:’ਉਹ ਲੜਕਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ’ ‘ਉਹ ਲੜਕਾ ਜਿਸਨੇ ਕਾਲੀ ਕਮੀਜ਼ ਪਾਈ ਹੈ, ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੇਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਅਸਲ ਵਾਕ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਲੰਬਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਖਾਸ ਨਿਯਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮਤਲਬ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਉਦਹਾਰਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਉਚਾਰਖੰਡ ਤੇ ਬਲ ਪੈਦਾਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਧੁਨੀਆਤਮਕ ਹੱਦਬੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਉਚਾਰਖੰਡ ਤੇ ਪਏ ਬਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਅਹਿਜੇ ਸਕੰਲਪ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ‘ਸ਼ਬਦ’ ਨਾਮਕ ਵਿਆਕਰਣਿਕ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕਲਾ ਹੀ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਸਥਾਨਾਂਤਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਡੇਵਿਡ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਸੌਟੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1933 ਨੂੰ, ਬਤੌਰ ਮਾਹਜਬੀਨ ਬਾਨੋ, ਪਿਤਾ ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ ਇਕਬਾਲ ਬੇਗਮ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੰਬੇ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਈਦ ਕਾ ਚਾਂਦ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਲੁਟੇਰੇ ਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਦਿੱਤਾ।
ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪਤਨੀ ਸੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮਿਨੀ ਨਾਂ ਹੇਠ ਇੱਕ ਸਟੇਜ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ।
ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦਾ ਬਚਪਨ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਵੀ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ।
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 6 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾਇਰਾ, ਦੋ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਰਿਨੀਤਾ ਬਹੁਤ ਹਿੱਟ ਹੋਈਆਂ।
ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਸਤਾਈ ਹੋਈ ਔਰਤ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ।
ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਨਾ ਚੱਲਿਆ ਤੇ ਉਹ 1964 ਵਿੱਚ ਕਮਾਲ ਅਮਰੋਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ।
ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛਪਵਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਅਦਾਕਾਰਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਅਦਾਕਾਰੀ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੀ ਮੰਨਦੀ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਪਾਕੀਜ਼ਾ, ਦੁਸ਼ਮਨ, ਮੇਰੇ ਅਪਨੇ, ਜਵਾਬ, ਮੰਝਲੀ ਦੀਦੀ, ਨੂਰ ਜਹਾਂ, ਚੰਦਨ ਕਾ ਪਾਲਨਾ, ਬਹੂ ਬੇਗ਼ਮ, ਫੂਲ ਔਰ ਪੱਥਰ, ਕਾਜਲ, ਭੀਗੀ ਰਾਤ, ਗ਼ਜ਼ਲ, ਬੇਨਜ਼ੀਰ, ਚਿਤਰਲੇਖਾ, ਦਿਲ ਏਕ ਮੰਦਿਰ, ਅਕੇਲੀ ਮਤ ਜਾਇਓ, ਕਿਨਾਰੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਆਰਤੀ, ਪਿਆਰ ਕਾ ਸਾਗਰ, ਕੋਹਿਨੂਰ, ਦਿਲ ਅਪਨਾ ਪ੍ਰੀਤ ਪਰਾਈ, ਚਾਰ ਦਿਨ ਚਾਰ ਰਾਹੇਂ, ਸਹਾਰਾ, ਫਰਿਸ਼ਤਾ, ਯਹੂਦੀ, ਸਵੇਰਾ, ਬੈਜੂ ਬਾਵਰਾ, ਤਮਾਸ਼ਾ, ਪਰਿਨੀਤਾ ਅਤੇ ਸਨਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ।
ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤੇ।
ਉਹ 1954 ਵਿੱਚ ਬੈਜੂ ਬਾਵਰਾ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਣੀਤਾ ਲਈ ਦੂਜੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਕੁਮਾਰੀ ਨੇ 10ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਬੀਬੀ ਔਰ ਗੁਲਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਜਿੱਤੀ।
13ਵੇਂ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡਸ ਵਿੱਚ, ਉਸਨੇ ਕਾਜਲ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸਰਵੋਤਮ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।
ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਬੀਬੀ ਔਰ ਗੁਲਾਮ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਵਰਗਾ ਹੈ।
ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
33 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ, ਬਾਲ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਤੋਂ ਬਾਲਗ ਤੱਕ, ਉਸਨੇ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕੀਤਾ।
ਉਸਦੀ ਮੌਤ 38 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਜਿਗਰ ਦੇ ਸਿਰੋਸਿਸ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਦਾਦੀ, ਹੇਮ ਸੁੰਦਰੀ ਟੈਗੋਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਦੂਰ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਧੀ ਜਾਂ ਵਿਧਵਾ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰਠ ਚਲੀ ਗਈ, ਇੱਕ ਨਰਸ ਬਣ ਗਈ, ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਸ਼ਾਕਿਰ ਮੇਰੂਤੀ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਈਸਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਜੋ ਇੱਕ ਉਰਦੂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ।
ਹੇਮ ਸੁੰਦਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਮਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਵਤੀ ਸੀ।
ਗ਼ਾਲਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਬਦੁੱਲਾਹ ਬੇਗ ਖ਼ਾਨ ਇਕ ਯੋਧਾ ਸੀ ਜੋ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲਖਨਊ ਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਲਵਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ’ਚ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਵਸਿਆ ਸੀ।
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਚਾਚੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਗ਼ਾਲਿਬ ਦਾ ਪਾਲਣ ਵੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲਣ ਵਾਲ਼ੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਨਾਲ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ।
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਇੱਕ ਤੁਰਕ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦੇ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਮਰਕੰਦ ਤੋਂ ਸੰਨ 1750 ਦੇ ਕਰੀਬ ਭਾਰਤ ਆਏ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਗ਼ਾਲਿਬ ਛੋਟੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇੱਕ ਨਵ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਈਰਾਨ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਕੇ ਗ਼ਾਲਿਬ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਿੱਖੀ।
ਮਿਰਜਾ ਅਸਦਉੱਲਾਹ ਖਾਂ ਉਰਫ ਮਿਰਜਾ ਗ਼ਾਲਿਬ ਉਰਫ ਗ਼ਾਲਿਬ , ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਉੱਘੇ ਕਵੀ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸ਼ਾਇਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਰਵਾਹ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ ਵੀ ਇਸ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੇ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ, ਵੀ ਉਰਦੂ ਨਸਰ ਦੇ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗ਼ਾਲਿਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਕੁੱਝ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਗਦ ਅਤੇ ਪਦ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਹਿਕਾਇਤੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰ ਰਸ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਗਜਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਗੀਤ-ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ-ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1810 ਵਿੱਚ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਵਾਬ ਅਹਿਮਦ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅੱਲਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਖਾਂ ਮਾਰੂਫ਼ ਦੀ ਧੀ ਅਮਰਾਉ ਬੇਗਮ ਨਾਲ਼ ਹੋਇਆ।
ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਏ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਮਾਮ ਉਮਰ ਗੁਜ਼ਰੀ।
ਆਪਣੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਲੰਬਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਜਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ–ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਗ਼ਾਲਿਬ ਅਤੇ ਅਸਦ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਮਿਰਜਾ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਾਕਮ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਵੀ ਰਹੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਆਪ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਵੀ/ਸ਼ਾਇਰ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ:
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਪਹੁਂਚ ਗਿਆ ਸੀ।
ਈਸੇ ਦੇ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਪਾਲ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਨ 313 ਵਿੱਚ ਰੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
ਇਸਦੇ ਕੁੱਝ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਕਾਂਸਟੇਂਟਾਈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਜੁਦਾਈ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਾਂਸਟੇਂਟਿਨੋਪਲ ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਨੀ ਬਣਾਈ ਗਈ।
ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬਿਜੇਂਟਾਈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪਣੇ ਚਰਮ ਉੱਤੇ ਸੀ ਉੱਤੇ 100 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਂ ਲਿਆ।
ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮਿਉੱਧੋਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਿਜੇਂਟਾਈਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਯੂਰੋਪ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਹਤਵਪੂਰ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ।
1839 ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਅਧਿਕਰ ਨਿਅੰਤਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਇਸ ਆਸ਼ਏ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਿਧਾਨ 1876 ਵਿੱਚ ਪਾਰਿਤ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਮੁਲਤਵੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਲੜਾਈ - ਵਿਰਾਮ - ਸੁਲਾਹ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਅਨਬਰ ਪਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਹੋਰ ਸ਼ੀਰਸ਼ਸਤਰੀਏ ਨੇਤਾ ਤੁਰਕੀ ਛੱਡਕੇ ਭਾਗ ਗਏ।
ਏਸ਼ਿਆ ਮਾਇਗਰ ਆਦਿ ਖੇਤਰ ਬਰੀਟੇਨ, ਫਰਾਂਸ, ਗਰੀਸ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਵਿੱਚ ਬਟਂ ਗਏ।
1919 ਵਿੱਚ ਗਰੀਸ ਨੇ ਅਨਾਤੋਲਿਆ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਾਲ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਗਰੀਸ ਹਾਰ ਹੋਇਆ।
ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਸ਼ੀਣ ਹੋਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਅੰਕਾਰਾ ਵਿੱਚ ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਾਲ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਮਾਨਿਇਤਾਪ੍ਰਾਪਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ।
1923 ਦੀ ਲਾਸੇਨ ਸੁਲਾਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਏਸ਼ਿਆ ਮਾਇਨਰ ਅਤੇ ਥਰੇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਮਾਨ ਮਾਨ ਗਿਆ।
ਵਰਤਮਾਨ ਤੁਰਕ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਾਲ ਅਤੇ ਅਲਤਾਈ ਪਰਬਤਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਸੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਣਾਂ ਵਲੋਂ ਇਹ ਲੋਕ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ।
1071 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬਿਜੇਂਟਾਇਨੋਂ ਨੂੰ ਪਰਾਸਤ ਕਰ ਏਸ਼ਿਆ ਮਾਇਨਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਆਧਿਪਤਿਅ ਜਮਾਂ ਲਿਆ।
ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਕੋੰਨਿਆ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਪਨਾਇਆ।
ਮੰਗੋਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਆਟੋਮਨ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਮ੍ਰਿਾਟ ਉਸਮਾਨ ਸੀ।
ਸੁਲਤਾਨ ਸੁਲੇਮਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ਿਆ ਮਾਇਨਰ, ਕੁੱਝ ਅਰਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਪੂਰਵੀ ਭੂਮਧਿਅਸਾਗਰੀਏ ਟਾਪੂ, ਬਾਲਕਨ, ਕਾਕੇਸ਼ਸ ਅਤੇ ਕਰੀਮਿਆ ਵਿੱਚ ਤੁਰਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸੀ।
18ਵੀਆਂ ਅਤੇ 19ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀਇਤਾ ਦੇ ਉਦਏ ਵਲੋਂ ਤੁਰਕੀ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸੰਕੋਚੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰ ਆਜਾਦ ਹੁੰਦੇ ਗਏ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਤੁਰਕੀ ਵਿੱਚ ਅਤਾਤੁਰਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਅਨੇਕ ਸਮਾਜਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿਧਿਕ ਸੁਧਾਰ ਹੋਏ।
ਗਣਤਾਂਤਰਿਕ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਉਤਮੂਲਨ ਅਤੇ ਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੋਈ।
ਮੁਸਤਫਾ ਕਮਾਲ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਪੂਰਵ ਤੱਕ ਉਸਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਪੀਪੁਲਸ ਪਾਰਟੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।
1947 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ ਰੂਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਧਰਮ ਇਤਆਦਿ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਪਰਿਕਤਾ ਛੱਡੀ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਸਤਰਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਵਲੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ 1854 ਵਿੱਚ ਕਰੀਮਿਆ ਦਾ ਲੜਾਈ ਹੋਇਆ।
ਗੋਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂਤਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ - ਇੱਕ ਦਿਹਾਤੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਥਾ, ਲੇਕਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਨਾਵਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਹੋਰੀ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਵਿਘਟਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੋਰੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਗੋਦਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਸਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਇੱਛਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਈ ਹੀ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜ ਵਿਘੇ ਖੇਤ ਦੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਸਾਮੰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗਵਾ ਕੇ ਖੇਤ ਮਜੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਮੰਤੀ ਤਾਕਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਲੁਟਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਵਲ ਦਾ ਇੱਕ ਜਾਲਿਮ ਪਾਤਰ ਝਿੰਗੁਰੀ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਉਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਹੈ।
ਕਨੂੰਨ ਤਾਂ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਜਨ ਕਿਸੇ ਅਸਾਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਤੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਕੋਈ ਜਮੀਂਦਾਰ ਕਿਸੇ ਕਾਸਤਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਖਤੀ ਨਾ ਕਰੇ; ਮਗਰ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ।
ਜਮੀਂਦਾਰ ਮੁਸਕਾਂ ਬੰਨਵਾ ਕੇ ਕੁਟਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਜਨ ਲੱਤਾਂ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗੋਦਾਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਹਾਜਨੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਬੇਗਾਨਗੀ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ ਭਰ ਕਠੋਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦੀ ਇੱਕ ਗਾਂ ਦੀ ਆਕਾਂਖਿਆ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਂਦੀ।
ਹੋਰੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਇਸਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਪਾਉਂਦਾ।
ਇਹ ਸਿਰਫ ਹੋਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਕਾਲ ਦੇ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਤਮਕਥਾ ਹੈ।
ਦੋਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਇੰਨੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਹ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰੀ, ਧਨਿਆ, ਝੁਨੀਆ, ਗੋਬਰ, ਹੀਰਾ, ਸੋਭਾ, ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਰੂਪਾ, ਭੋਲੀ, ਦੁਲਾਰੀ, ਝਿੰਗੁਰੀ ਸਾਹੂ, ਦਾਤਾਦੀਨ, ਮੰਗਰੂ ਸਾਹੂ, ਪਟੇਸ਼ਵਰੀ, ਮਾਤਾਦੀਨ, ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ, ਮੇਹਤਾ, ਖੰਨਾ, ਤਨਖਾ, ਮਿਰਜ਼ਾ, ਮਾਲਤੀ ਆਦਿ ਰੰਗ ਰੰਗ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ।
ਫੇਰ ਵੇਦੇ ਸਭ ਦਾ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਛਾਣ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਦਾ ਇਹ ਅੰਤਮ ਸੰਪੂਰਨ ਨਾਵਲ ਸੀ ਜੋ ਕਿ 1936 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਗਰੰਥ ਰਤਨਾਕਰ ਦਫਤਰ, ਬੰਬਈ ਨੇ ਛਾਪਿਆ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਪੇਂਡੂ ਸਮਾਜ, ਪੇਂਡੂ ਜਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਿਰਸਾਨੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ, ਗਾਂਧੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਾਮਵਾਦ ਦਾ ਸਮੁਚੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਣ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਜੋਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਰਾਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਤੱਤ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਸਨ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ।
ਇੱਕ ਤਰਫ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਮ ਧਰਾਤਲ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਚਿਤਰਣ ਲਈ ਪਰੇਰਿਆ ਉਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ।
ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਾ ਰਹਿਕੇ ਵਿਆਪਕ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਹਾਣੀ ਹੋਣਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੀ।
ਸਚਮੁਚ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਵਲ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਲਾਤਮਕ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਹੈ।
ਜੀਵਨ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਰਬੰਗੀ ਚਿੱਤਰ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਓਨਾ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਨਾਵਲ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲਾਨ ਕੁੰਦਰਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: "ਨਾਵਲ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਨਹੀਂ ਅਸਤਿਤਵ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਸਤੀਤਵ ਘਟਿਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਮਾਨਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਭਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਉਹ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।
ਨਾਵਲਕਾਰ ਖੋਜ ਦੇ ਜਰੀਏ ਮਾਨਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਉਲੀਕਦਾ ਹੈ।
ਨਾਵਲ ਇਤਾਲਵੀ ਸ਼ਬਦ '' ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਜਬਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਵਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਥਾ,ਵਾਰਤਾ,ਗੱਲਬਾਤ ਜਾਂ ਬਿਆਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਤਰ ਲੈ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਸਮਾਜਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਇਤਾਲਵੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿੱਚ ' ' ਦੀ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋ ਚੰਗੀ ਮਿਸ਼ਾਲ ਡੀਕੈਮਰੋਂ ਜਿਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਹੈ।
ਡਾਃ ਆਹੂਜਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ "ਨਾਵਲ ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਲਪਤ ਚਿੱਤਰ ਹੈ।
ਹਰ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਨਾਵਲ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਹੁੰਦੀਹੈ ਜਸਿ ਦਾ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਰਨੈਸਟ ਏ ਬੇਕਰ ਨੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸਨੂੰ ਗਦਬੱਧ ਕਥਾਨਕ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਇੰਜ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੀ ਸ਼ਾਇਦ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰੀੜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਦੇਣ ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਸਧਾਰਨ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਲੇਖਕ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਾਤਰਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨਾਵਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਸਤੂ-ਜਗਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਇੱਕ ਕਲਪਿਤ ਸੰਸਾਰ ਹੈ ਨਾਵਲੀ ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਸਧਾਰਨ ਜਿੰਦਗੀ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ, ਕਾਰਜ,ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ,ਹੋਣੀ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ, ਜੀਵਤ ਵਰਗੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਾਵਲ - ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਨਾਵਲ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਵਸਤੂ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਸਭ ਕਲਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਾਤਰਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਬੀਤਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਸਿਰਜੇ ਹੋਏ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕੁਛ ਵੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।
ਇਹ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਗਦ-ਵਾਰਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਗਲਪੀ ਵਿਧਾ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੜਾਂ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਅਤੇ ਮਧਕਾਲੀ ਤੇ ਆਰੰਭਿਕ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਰੋਮਾਂਸ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨੋਵਲਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਇਹ ਨੋਵਲਾ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਆਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਦ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਸੰਬਾਦਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰੋ: ਤਸਲੀਮ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ. ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਨਾਵਲਕਾਰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸੇਧ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲਾਂਭੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਵਲ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
ਪਰਸੀ ਲੱਬਕ ਨਾਵਲੀ ਰੂਪ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਹੈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਸੂਚਕ ਅਤੇ ਦੂਸਰਾ ਹੈ ਮਹਾਂਦ੍ਰਿਸ਼ਸੂਚਕ।
ਬਾਰਬੋਲਡ ਅਨੁਸਾਰ,"ਹਰ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਡਾ.ਚਰਨ ਸਿੰਘ,ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ,ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਆਦਿ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਮਹਾਰਾਵ ਸ਼ੇਖਾ ਦਾ ਜਨਮ ਅੱਸੂ ਸੁਦੀ ਵਿਜੇ ਦਸ਼ਮੀ ਸਂ 1490 ਵਿ. ਵਿੱਚ ਬਰਵਾਡਾ ਅਤੇ ਨਾਣ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬੰਧਨ ਰਹਿਤ ਸਿੰਹਜੀ ਕਛਵਾਹਾ ਦੀ ਰਾਣੀ ਨਿਰਬਾਣ ਜੀ ਦੇ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।
ਨਾਰਥ ਫਰੰਟ ਸਿਮੇਟਰੀ ਜਿਬਰਾਲਟਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕਮਾਤਰ ਕਾਮਨਵੇਲਥ ਵਾਰ ਗਰੇਵਸ ਕਮੀਸ਼ਨ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਹੈ।