polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਪਲੈਟਿਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਟਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਕੁਆਲੀਫਾਇੰਗ ਟਾਈ ਦੇ ਦੂਰ ਪੈਰ ਇਕੋ ਇੱਕ ਰਸਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1-1 ਨਾਲ ਡਰਾਅ ਰਿਹਾ।
ਬਰੂਕੇਸਟ ਵਿੱਚ ਡਰਾਅ ਦੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, ਪਲੈਟਿਨੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਕੋਚ ਮਾਈਕਲ ਹੈਡਲਾਗੋ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗੇਮ ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਚੈਕੋਸਲਵਾਕੀਆ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਦੋਸਤਾਨਾ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਫ੍ਰੀ ਕਿਕ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਗੋਲ ਕੀਤਾ।
ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਪਲੈਟਿਨੀ ਨੇਂਂਸੀ, ਸੇਂਟ-ਇਤਿਨ ਅਤੇ ਜੂਵੈਂਟਸ ਦੇ ਕਲੱਬਾਂ ਲਈ ਖੇਡਿਆ।
ਮਿਡ ਫੀਲਡਰ ਐਲਨ ਗਾਇਰਸ, ਲੁਈਸ ਫਰਨਾਂਡੇਜ਼ ਅਤੇ ਜੀਨ ਟਿਗਾਨਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸਨੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੈਂਚ ਟੀਮ ਦੀ ਕੈਰ ਮੈਜਿਕ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ।
ਜੂਵੈਂਟਸ ਵਿਖੇ, ਪਲੈਟਿਨੀ ਨੂੰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਲਏਇਮ ਬ੍ਰੈਡੀ ਤੋਂ ਨੰਬਰ 10 ਕਮੀਜ਼ ਮਿਲੀ ਸੀ।
ਇਟਲੀ ਦੀ ਜੇਤੂ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਟੀਮ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਵਿੱਚ, ਪਲੈਟਿਨੀ ਨੂੰ ਇਤਾਲਵੀ ਫੁੱਟਬਾਲ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ।
ਉਹ ਇਤਾਲਵੀ ਖੇਡ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਚਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵੀ ਆਇਆ।
ਪਲੈਟਿਨੀ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਖਿਡਾਰੀ ਜ਼ਬੀਗਨੀਊ ਬੌਨੀਕ ਨੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਲਈ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁਵੁੰਤਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ।
ਉਹ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕੱਪ ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਗਏ, ਹੈਮਬਰਗਰ ਐਸ.ਵੀ. ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਇਟਾਲੀਅਨ ਕੱਪ ਜਿੱਤ ਗਏ।
ਇੱਕ ਖਿਡਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਲੈਟਿਨੀ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕੋਚ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ 1998 ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਸਹਿ-ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਨ।
2007 ਵਿਚ, ਉਹ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ ਯੂਰਪੀਅਨ ਫੁੱਟਬਾਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨਜ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸਨ।
ਉਸ ਨੇ ਫੀਫਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੁਟਬਾਲ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰੱਖੇ।
2015 ਵਿਚ, ਫੀਫਾ ਐਥਿਕਸ ਕਮੇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਫੁਟਬਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਮਿਸ਼ੇਲ ਫਰਾਂਸੋਇਸ ਪਲੈਟਿਨੀ ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਫੁੱਟਬਾਲ ਖਿਡਾਰੀ, ਮੈਨੇਜਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹਨ।
ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਲੀ ਰਾਏ ਨੂੰ ਉਪਨਾਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਫੁਟਬਾਲਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੁਪ ਗਾਮਾਰਡੇਲਾ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕੌਮੀ ਟੀਮ ਦੇ ਚੋਣਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ, ਪਲੈਟਿਨੀ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਂਚ ਜੂਨੀਅਰ ਟੀਮ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਖੇਡਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ।
ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਰਸਾਇਣ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸਬੰਧ ਸੀ, ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਕੱਪੜੇ ਸੀ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਕਮੀਜ਼ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।
ਮੱਧਯੁਗ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਦੀ, ਨਿਰਮਿਤ ਕੱਪੜੇ ਸੀ ਜੋ ਚਮੜੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸੀ।
ਮੱਧਕਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰੀ ਵਿਚ, ਕਮੀਜ਼ ਸਿਰਫ ਨਿਮਰ ਅੱਖਰਾਂ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਰਵਾਹੇ, ਕੈਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਪਨਿੰਟਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅੱਜ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਖ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਹੀ ਸ਼ੋਧਿਕ ਆਯਾਤ ਦੇ ਨਾਲ।
ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੱਦੀ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮਰਦ "ਡੰਡਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਰਟ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਪੂਛਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੋਸਫ ਸਟ੍ਰਟਾਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਨੇ ਸੌਣ ਲਈ ਸ਼ਰਟ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਸੀ ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਸਨ।
ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕੱਪੜਾ ਸੀ, ਇਹ ਅਮਰੀਕਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਮੀਜ਼ ਜਿਆਦਾਤਰ ਇੱਕ ਕਾਲਰ, ਕਫ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਲੀਵਜ਼ ਅਤੇ ਬਟਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਵਰਟੀਕਲ ਖੁੱਲਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਹੈ (ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਸ਼ਰਟ", ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ "ਕਾਲਰਡ ਸ਼ਰਟ" ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਗਾ)।
ਫਲਿੰਡਰਜ਼ ਪੈਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਪੜਾ, ਤਰਕਾਨ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੀ ਰਾਜਵੰਸ਼ੀ ਮਿਸਰੀ ਕਬਰ ਤੋਂ ਇੱਕ "ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ" ਲਿਨਨ ਕਮੀਜ਼ ਹੈ, . 3000 ਬੀ.ਸੀ.: "ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਸਲੀਵਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵਾਂ ਤ੍ਰਿਮੂਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬਾਰੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਥਾਮਸ ਜੈਫਰਸਨ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਮੈਡੀਸਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਹੇ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਐਲਬਰਟ ਗਾਲਾਟਿਨ ਨੇ "ਇਸ ਵੱਡੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ., ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਦਭਾਵਨਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿਵਸਥਾ ਖੋਲ੍ਹੇ ਜਾਣ" ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
1830 ਵਿੱਚ ਸਿਟੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ "ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਮੇਲਨ" ਅਤੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਈ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾ ਦੀਆਂ ਮੱਦਾਂ ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਊ ਯਾਰਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਸੀ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ ਜੋ ਜਮਾਂਦਰੂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਦਾਖਲ ਕਰੇ।
ਨਿਊਯਾਰਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ , ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਗੈਰ-ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਕੋਰ ਗ੍ਰੀਨਵਿਚ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੈਂਪਸ ਸਾਰੇ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਐਨ.ਵਾਈ.ਯੂ. ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਐਨ.ਵਾਈ.ਯੂ. ਅਬੂ ਧਾਬੀ ਅਤੇ ਐਨ.ਵਾਈ.ਯੂ. ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ ਸਾਖਾਵਾਂ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਕਰਾ, ਬਰਲਿਨ, ਬੁਏਨਸ ਆਇਰਸ, ਫਲੋਰੈਂਸ, ਲੰਡਨ, ਮੈਡ੍ਰਿਡ, ਪੈਰਿਸ, ਪ੍ਰਾਗ, ਸਿਡਨੀ, ਤਲ ਅਵੀਵ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਸੈਂਟਰ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਅਤੇ ਐਲੂਮਨੀ ਵਿੱਚ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਲਿਤਜ਼ਰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ, 30 ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਕੈਡਮੀਜ਼ ਆਫ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੈਂਬਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅਲੂਮਨੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਣਿਤਕਾਰ, ਖੋਜਕਰਤਾ, ਮੀਡੀਆ ਹਸਤੀਆਂ, ਓਲੰਪਿਕ ਮੈਡਲਿਸਟ, ਫਾਰਚੂਨ 500 ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਸੀ.ਈ.ਓ., ਅਤੇ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਪਾਰ ਮਾਹੌਲ (ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਵਪਾਰ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ, ਕੁਆਰੰਟੀਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਰੁਕਾਵਟਾਂ, ਗਲੋਬਲ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਬਾਇਸ ਸਕਿਊਰਿਟੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਜੋ ਆਯਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਰਾਮਦ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸਥਿਤੀ)
ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਆ , ਏਵੀਅਨ ਇਨਫਲੂਐਂਜ਼ਾ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਸਿਟਰਸ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਗੰਨਾ ਸਮੂਟ ਆਦਿ)
ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ, ਬੰਦਰਗਾਹ, ਦੂਰਸੰਚਾਰ, ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਸਹੂਲਤਾਂ)
ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਲੇਬਰ ਸਪਲਾਈ (ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਵਧੀਆਂ ਮਾਰਕੀਟ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਅਤੇ ਗਲੋਬਲ ਪੋਜ਼ੀਕੇਜਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਦੀ ਹੁਨਰਮੰਦ ਬਣਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਲਈ, ਕਿਰਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੌਸਮੀ ਸਿਖਰਾਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨ, ਮਾਰਕੀਟ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਗਾਹਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ, ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਮੇਤ ਵਪਾਰਕ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਨਵੀਨਤਮ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕਾਂ, ਜੋਖਮ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ)
ਤਾਲਮੇਲ (ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਸੁਧਾਰੀ ਕੌਮੀ ਰਣਨੀਤਕ ਏਜੰਡਾ; ਖੋਜ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ; ਉਦਯੋਗਾਂ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤਾਲਮੇਲ; ਅਤੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਭਵਿਖ ਵਿੱਚ ਖੋਜੀ ਅਮਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪੂਲ.)
ਪਾਣੀ (ਪਹੁੰਚ ਅਧਿਕਾਰ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਪਾਰ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਜੋਖਮ ਸੌਂਪਣਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਵੰਡ ਲਈ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ)
ਸਰੋਤ ਪਹੁੰਚ ਮੁੱਦੇ (ਮੂਲ ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਾਧਾ, ਉਤਪਾਦਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਜ਼ਮੀਨੀ ਮਾਲਕ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ)
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਗਠਨ ਨੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ "ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਹਰ ਸਮੇਂ, ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਜੀਵਨ ਲਈ ਭੋਜਨ ਤਰਜੀਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ"।
ਭੋਜਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਜਿਹਨਾਂ ਚਾਰ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਭੌਤਿਕ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਪਹੁੰਚ, ਸਹੀ ਉਪਯੋਗਤਾ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ।
ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 75% ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਲਬਧੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਓਵਰਸੀਜ਼ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੁਆਰਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਚੁਰਲ ਰਿਸੋਰਸ ਪਰਸਪੇਸਰੀ ਪੇਪਰ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
51 ਤੋਂ ਪੋਲਟਰੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ; ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵੈਕਸੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬੋਵਾਈਨ ਸਪੋਂਜੀਫੋਰਮ ਐਂਸੇਫੈਲੋਪੈਥੀ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ; ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਅਸ਼ਲੀਲ ਖੁਰਾਕ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਖੁਆਉਣਾ।
ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਟਰਸ ਫਾਊਂਡੇਂਸ ਵਰਗੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਜੋਖਮ ਜੋ ਵੈਸ਼ਵਿਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਘਰੇਲੂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੈੱਟ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਨਤੀਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਾਰੰਟੀਸ਼ੁਦਾ ਸਪਲਾਈ ਪੱਧਰ, ਕੀਮਤ ਸਥਿਰਤਾ, ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਉਤਪਾਦ ਚੋਣ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਬਿਉਰੋ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਐਂਡ ਰਿਸੋਰਸ ਇਕਨਾਮਿਕਸ ਲੇਖ "ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਰਥਚਾਰੇ" ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ:
ਜਿਵੇਂ ਕਿ 2050 ਤਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਆਬਾਦੀ 9 ਅਰਬ ਤਕ ਵੱਧਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਣਾ ਉੱਚ ਊਰਜਾ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮੁੱਚੀ ਖਪਤ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਫੂਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਧ ਦਬਾਅ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਸਨਅਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਾਇਓ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਵੇਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
ਧਰਤੀ 'ਤੇ 6.7 ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 2 ਅਰਬ ਭੋਜਨ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।
ਮਾਰਿਓ ਗੈਬਰੀਐਲ ਐਂਡਰੇਟੀ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ- ਅਮਰੀਕਨ ਜਨਮਿਆ ਸਾਬਕਾ ਰੇਸਿੰਗ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਡ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਫਲ ਅਮਰੀਕਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਉਹ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਨ, ਇੰਡੀਕਾਰ, ਵਰਲਡ ਸਪੋਰਟ ਕਾਰਸ ਚੈਂਪਿਅਨਸ਼ਿਪ ਅਤੇ ਨਾਸਕਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਿਰਫ ਦੋ ਡ੍ਰਾਈਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੌਰਾਨ, ਅੰਦਰੇਟੀ ਨੇ 1978 ਦੇ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ, ਚਾਰ ਇੰਡੀਕਾਰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤੇ ।
ਅੱਜ ਤਕ, ਉਹ ਇੰਡੀਅਨਪੋਲਿਸ 500 , ਦੰਦੋਨਾ 500 ਅਤੇ ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਨ ਵਿਸ਼ਵ ਚੈਂਪੀਅਨਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਇਕਲੌਤਾ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁਆਨ ਪਾਬਲੋ ਮੌਨਟੋਆ ਨਾਸਕਾਰ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੌੜ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੀਰੀਜ਼, ਫਾਰਮੂਲਾ ਵਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਇੰਡੀਅਨਪੋਲਿਸ 500 ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਇਕੋ ਇੱਕ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਹੈ।
ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਡ੍ਰਾਈਵਰ ਨਾਮ ਦਾ ਮਾਣ ਮਿਲਿਆ।
ਉਹ ਇਕੋ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੜਕ ਕੋਰਸ, ਪਵੀਵ ਅੰਡਾਅ, ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਟਰੈਕਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਡ੍ਰਾਈਵਰਾਂ' ਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਇਹ ਮੁਕਾਬਲਾ ਉਸ ਨੇ ਚਾਰ ਵਾਰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅਪ੍ਰੈਲ1993 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅੰਤਮ ਇੰਡੀਕਰ ਜਿੱਤ ਨਾਲ, ਐਂਡਰੇਟੀ ਚਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਕਰ ਦੌੜ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪਹਿਲਾ ਡਰਾਈਵਰ ਬਣਿਆ।
ਮਾਰੀਓ ਐਂਡਰੇਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੁੜਵੇਂ ਭਰਾ ਐਲਡੋ ਇੱਕ ਫਾਰਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਐਲਵਿਸ ਅੰਦਰੇਟੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਂ ਰੀਨਾ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਆਈਸਟਰੀਆ ਇਟਲੀ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯੂਗੋਸਲਾਵੀਆ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
1948 ਵਿੱਚ ਐਂਡਰੇਟੀ ਪਰਿਵਾਰ ਇਟਲੀ ਦੇ ਲੂਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਮੋਂਟੋਨਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਮਰੀਕਨ ਪਾਪੂਲਰ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦਾ ਨਾਮ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬਰਨੀ ਓਲਡਫੀਲਡ ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਸਟਿਰਲਿੰਗ ਮੌਸ ਦੀ ਤਰਾਂ ਸਪੀਡ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ - ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ 39 ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ ਦੀ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਵਾਰ - ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ ਨੇ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ।
ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇ ਛੰਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।
ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ - ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੂਪ ਨੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ: ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ,ਲੋਕ ਵਾਰਾਂ ,ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਾਰ ,ਹਿਮਾਲਾ ਦੀ ਵਾਰ
ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ - ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਚਰਚਿਤ ਰਮਾਂਟਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਵੀ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਚਾਰ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਕੁਸੰਭੜ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦੀ ਵਾਰ, ਵੱਡਾ ਵੇਲਾ ਵਿੱਚ ਕਿਹਰੇ ਦੀ ਵਾਰ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲੀ ਦੀ ਵਾਰ ਅਤੇ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ।
ਉਸਦੀ ਲਿਖੀ ਤਿਲੰਗਨਾ ਦੀ ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।
ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸ਼ੀਤਲ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ - ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਗਲਪਕਾਰ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵੀ।
ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ - ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰੀ ਦਾ ਚਰਚਾ ਜਿਥੇ ਉਸਦੇ ਗੀਤਾਂ, ਨਜ਼ਮਾਂ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ, ਉਥੇ ਉਸਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੋਇਆ।
ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ - ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦੀ ਇਹ ਵਾਰ ਕਾਫ਼ੀ ਚਰਚਿਤ ਰਹੀ।
ਬਲਜੀਤ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ - ਬਲਜੀਤ ਤੁਲਸੀ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਨੂੰ ਆਮ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆ ਹੈ।
ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਦਰਦੀ ਦੀ ਵਾਰ ਮੇਜਰ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ - ਰਾਮ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਾਰਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਸਦ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ - ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਸਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ ਹੈ।
ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਵਾਰ - ਅਹਿਮਦ ਸਲੀਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਵੀ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਨਤੰਬਰੂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ਦੀ ਵਾਰ ਲਿਖੀ ਹੈ।
ਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਬੀਤ ਚੁੱਕੀਆ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ।
"ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮੀਰ ਖੁਸਰੋ ਨੇ ̔ਤੁਗ਼ਲਕ ਦੀ ਵਾਰ̕ ਲਿਖੀ ਪਰ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਕੇਵਲ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਨੇ ̔ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ" ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਮੱਧਕਾਲ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਪੰਜਵਾਂ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫੈਲੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਦੀ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਦੇ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤ-ਮੂਲਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਉਡੀਕ ਸੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੇਟਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਰਚੈਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਥਾਂ ਬਰਾਬਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਪ੍ਰਤੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਖਾਹਮਖਾਹ ਦੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਬਲੇ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਮੁੱਖ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਕਰਨ ਹਨ: ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਵੀਰ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਧਾਰਮਿਕ-ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸਾਧਨਾ।
ਇਹ ਕਾਰਜ ਦੱਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ, ਸੋ ਅਗਲੇ ਪੰਜਵੇਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਛੋਹਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਮੂਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ ਪੰਜਵਾਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਰਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
ਕਿ ਸੇਵੀ ਧਰਮ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਧਰਮ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਰੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਪੱਖ ਅਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ ਜਾਂ ਪਤਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ ਕੁੱਝ ਬਾਹਰਲੇ ਆਡੰਬਰਾਂ, ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਪੱਖ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਧਾਰ ਭੂਮੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਪੱਖ ਉਸ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਖ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਜਾਂ ਭੀਤਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਬਾਹਰਲੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਨ ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ, ਰੀਤਾਂ, ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਪੌਰਾਣਿਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਅਧਿਕ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵਿਕਸਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਿੱਤ ਵਸੀਲਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਰੋਤ ਆਧਾਰਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਦਸ ਸੈਂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਗਈ।
ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰ ਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਾਹਿੱਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈ ਇਸ ਕਾਲ ਦਾ ਆਰੰਭ 1500ਈ. ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
1500 ਈ. ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਯੁੱਗ ਬੋਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਰਚੇਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਸਭ ਥਾਂ ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਵ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਬਾਣੀ ਕਾਵਿ ਕਰਤੱਵ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੈ ਹਰਿਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਹਰਿ ਜਸ ਵਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸਰਲ ਮਨ ਦੀ ਨਿਰਛਲ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਜਿਗਿਆਸੂ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਸਾਧਾਰਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਆਪ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਪਾਦਿਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ, ਵਿਆਕਰਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਰੱਖਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਾਧ ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿਆਕਰਨ ਨਿਯਮ ਵਰਤਿਆ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਪ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉਪਮਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ, ਬਿੰਬਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਜਨ ਜੀਵਨ ਆਦਿ ਦੀ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਹੈ।
ਆਪ ਦਾ ਹਰ ਕਥਨ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜਨ ਸੱਚ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਾਲ ਵੰਡ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।
ਉਚਿੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਰੂਪਾਇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਦਿ ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਆਰੰਭ ਸੀਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨਾ ਵੀ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਹੀ ਰਚਨਾ ਕਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵੇਲੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਹ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਰੋਤਾਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਏ।
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਦਭਵ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਸਬੰਧੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦੋ ਆਵੱਸ਼ਕ ਤੱਤ ਮੰਨੇ ਹਨ- ਇੱਕ ਹੈ ਵਿਰਸਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸਾਂਝ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਰੰਭਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖੇ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭੂਮਿਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਹਾਕਿਆ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ, ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੱਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਅਕਾਦਮੀ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਦਿੱਲੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਕਾਰੀ ਸਥਾਨ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੋ੍ਜੈਕਟ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜੋ ਕਿ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਿਉਂਤਿਆ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵੀ ਪਿਆ।
ਲੰਮੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਉਪਰੰਤ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਵਿਧਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੱਪਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੋ੍ਜੈਕਟ ਅਧੀਨ ਲਿਖੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਧਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਉਂਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:-
ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਅਥਵਾ ਕੌਮ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਕੌਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ, ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟੀ ਬੈਠਾ ਹੈ।
ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾਵਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਸ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾਪਣ ਹੈ।
ਇਹ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤੇੜੇ ਦੀ ਕੋਈ ਅਕਸਮਾਤ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਇੱਕ ਦਮ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕੋਈ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦੌਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜੀਵਨ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੈ ਜੋ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਨਿਖਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਅਨੇਕਾਂ ਨਸਲਾਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮੂਲ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਹੁ ਨਸਲੀ ਸੰਯੁਕਤ ਸਭਿਆਚਾਰ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਦੇ ਵਿੱਚ ਨੀਗ੍ਰਟੋ, ਆਸਟ੍ਰਿਕ, ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਆਰਯਜਾਤੀ ਆਦਿ ਨਸਲਾਂ ਸਮਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਸਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ।
ਕਿੱਸਿਆ ਉਪਰ ਫਾਰਸੀ ਮਸਨਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਦਾ ਵੀ ਇਹੋ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਫਾਰਸੀ ਦੇ ਮਸਨਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਕਈ ਸਦੀਆ ਤੱਕ ਇਰਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇੱਥੇ ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹੋੲੇ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਠ ਸੋ ਸਦੀਆ ਤੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।
ਫਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਜਿਸਦਾ ਵਾਹਨ ਮਸਨਵੀ ਸੀ, ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਕਬੂਲਿਆ।
ਪਰ ਡਾ. ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਮਸਨਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹੋਣ ਦਾ ਖੰਡਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵੈਦਿਕ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਪਭ੍ੰਸ਼ੀ ਪੇ੍ਮਾਖਿਆਨ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸਣਾਤਮਕ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾਂ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨ ਰਹੀ ਹੈ।
ਮਸਨਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਇਸ ਬੀਜ ਨੂੰ ਪੁੰਗਰਣ ਲਈ ਕੇਵਲ ਲੋੜੀਂਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਹੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮਤ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲੈਣੀ ਵਾਜਬ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਆਖਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਵਧੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਘਟੀਆਂ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਕ ਇਕਾਈ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ‘ਮਹਾਂਭਾਰਤ’ ਦੇ ‘ਭੀਸ਼ਮ ਪਰਵ’ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੌਰਵ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਕਈ ਜਨਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ।
ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸੇ ਈਰਾਨ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸਨ।
ਉਦੋਂ ਤ੍ਰਿਗਰਤ, ਗਾਂਧਾਰ, ਉਰਮਾ, ਅਭਿਸਾਰ ਆਦਿ ਜਨਪਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੋਰਸ ਅਤੇ ਅੰਭੀ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ।
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਮੌਰੀਆ ਨੇ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਇਕਾਈ ਫਿਰ ਭੰਗ ਹੋ ਗਈ।
ਪੱਛਮੀ ਭਾਗ ਕਨਿਸ਼ਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ, ਕਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਜਿਹਲਮ ਤਕ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਧਾਈਆਂ।
ਗੁਰੂ ਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਬੈਠਣ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਆਪ ਦੀ 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਰਾਗ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਜ ਹੈ।
ਬੁੱਧ ਦੀ ਸਹਿਜਯਾਨੀ ਅਥਵਾ ਵਜਯਾਨੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੀ ਸਿੱਧ ਮੱਤ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਿੱਧ ਮੱਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਕ ਲੌਕਿਕ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਮਾਨਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ।
ਪਰ ਇਤਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੱਤ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਿਹੜੇ ਹਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਰਾਪਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਧ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਲਈਪਾ ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਤੱਥਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਮੱਤ, ਨਾਥ ਮੱਤ ਅਤੇ ਨਾਥਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਥ ਹਨ- ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ, ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ, ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਰੂਪ, ਹਠ ਯੋਗ, ਚੌਰੰਗੀਨਾਥ, ਚਰਪਟ ਨਾਥ, ਭਰਥਰੀ ਹਰੀ, ਪਰਵਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਿਰੋਲ ਕਵਿਤਾ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸੰਤਾਂ, ਭੱਟਾਂ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤਾ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਲਹਿਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਹੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸਕਣਾ ਭਾਵੇਂ ਸਰਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕੁਝ ਸਬੰਧ ਸੂਤਰਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀ ਹੈ।
ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਣ ਹੈ।
ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਰੋਤ ਭਾਰਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਾਰਤੀ ਅੰਦੋਲਨ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ ਗਿਆ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਲ ਪੂਰੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਲ ਪੱਥਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਸੰਗੀਤ ਕਲਾ ਦੀ ਪਕੜ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਬੋਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਚੌਥਾਈ ਅਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਸਾਧਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ “ਯੁੱਧ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ” ਆਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵੱਖ ਨਾ ਕੀਤਾ।
" ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੇ ̔ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ “ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਾਸਤਵਿਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹੀ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਰ ਕਾਲਪਨਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਅਣੀ ਰਾਇ ਨੇ ̔ਜੰਗਨਾਮਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਬੰਗਾ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਚਰਚਾ ਹੋਇਆ।
ਮੁਕਬਲ-ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ -ਹਾਮਦ-ਚਿਰਾਗ ਆਵਾਣ-ਆੜਤ ਕਵੀ-ਸਦੀਕ ਲਾਲੀ- ਸੁੰਦਰਦਾਸ ਆਗਮ-ਅਬਦੁਲ ਹਕੀਮ-ਬਿਹਬਲ-ਮੀਆਂ ਜਾਨ ਮੁਹੰਮਦ; ਹਾਸ਼ਮ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ-ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਬਿਰਤੀ-ਕਿੱਸਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ-ਸੀਰੀ ਫਰਹਾਦ ਦੀ ਵਾਰਤਾ-ਦੋਹੜੇ ਅਤੇ ਡਿਉਡਾਂ; ਅਹਿਮਯਾਰ-ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ ਕਾਮ ਰੂਪ-ਯੂਸਫ਼ ਜੁਲੈਖਾਂ-ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ ਰਾਜ ਬੀਬੀ-ਨਾਮਦਾਰ -ਹਾਤਮਨਾਮਾ; ਮੀਆਂ ਇਮਾਮ ਬਖ਼ਸ਼-ਮਲਕ-ਜ਼ਾਦਾ ਵਾ ਸ਼ਾਹਪੁਰੀ ਮਲਕਾਣੀ-ਸ਼ਾਹ ਬਹਿਰਾਮ-ਚੰਦਨ ਬਦਨ ਤੇ ਮਈਆਰ - ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ-ਇਬਰਾਹੀਮ ਅਦਹਮ ਬਲਖ਼ੀ ਬਦੀਆ-ਉਲ-ਜਮਾਲ; ਕਾਦਰਯਾਰ-ਪੂਰਨ ਭਗਤ-ਕਿੱਸਾ-ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ-ਕਿੱਸਾ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ-ਵਾਰ ਰਾਣੀ ਕੋਕਿਲਾ; ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਬੱਲ ਜੋਗ ਸਿੰਘ ਲਖ ਸ਼ਾਹ-ਰਕੁਨਉਦੀਨ-ਗੰਗਾ ਰਾਮ -ਕਵੀ ਸੌਂਧਾ-ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ- ਮੌਲਵੀ ਗੁਲਾਮ ਰਸੂਲ ਆਵਾਨ-ਸੱਯਦ ਫਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ-ਮੀਆਂ ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਸ਼-ਕਿਸ਼ਲ ਸਿੰਘ ਆਰਿਫ਼-ਹਦਾਇਤੁੱਲਾ-ਮੌਲਵੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਰਸੂਲ-ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ
ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਰਿਆਈ ਭਾਰਤੀ ਆਰਿਆਈ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਿਛੋਕੜ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਛਾਂਦਸ।
ਇਹਨਾਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰਹਿਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਵੈਦਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਆਰਣਯਕਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਵੇਦਾਗਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈਏ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ, ਕਾਵਿ, ਨੈਤਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਆਦੀ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਰਯ ਲੋਕ 1500 ਪੂ. ਈ. ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਚਾਰ ਕਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:-
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਲਹਿੰਦੀ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫਰ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਨੇ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ, ਦਮੋਦਰ ਤੋਂ ਵਾਰਿਸ, ਕਾਦਰ, ਹਾਸ਼ਮ, ਫਜਲ ਸ਼ਾਹ ਤੱਕ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਦਾਹਰਣਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ।
ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਗਲਪ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸਤਰੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕਤਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਰੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੀਰ 360 ਸਹੇਲੀਆਂ ਲੈ ਕਿ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਝਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇੜੀ ਪਾ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਬੜੀਆਂ ਮੂੰਹ ਜ਼ੋਰ ਕੁੜੀਆਂ ਹਨ।
ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬੜੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਚਿਤਰਨ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਗੌਰਵ ਹੈ।
ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਕਾਵਿ ਜੁਗਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 24 ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਹਿਲੀ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਤੁਕਾਂ ਦਾ “ਰਹਾਉ” ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਕਾਂ ਦੀ ਕੁਲ ਗਿਣਤੀ 1922 ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਣੀ ਕਿਹਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੁਖਮਨਾ ਨਾੜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ “ਰਹਾਉ” ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ
ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਸਿਰ ਨਿਭਾਉਣਾ, ਅਰਥਾਤ ਖ਼ੁਦਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਮੰਨਣਾ, ਖ਼ੁਦਾਈ ਆਗਿਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਮੱਕੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।