polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ'ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮਰੀਕੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਮੌਜੂਦਾ ਰੁਝਾਨ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ' " ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂੰ ਹਾਂ ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਵਿਰਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਮਿਸ਼ੇਲ ਫੂਕ ਹੈ।
ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਹੀ ਮੁੱਠੀ ਕੁ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਆਇਆ।
ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਰੂਪ ‌ ਤੋ ਇੱਕ ਸ੍ਰੋਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਅਤੇ ਉੱਨਤੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਲਾਕਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਫਰਾਇਡ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ,ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪਰ ਲਾਕਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਾਠ ਤੇ ਪਾਠ-ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿਚਲੀ ਵਿਥ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।
ਉਸ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਘਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ
ਅਰਥਾਤ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੋਸਟਸਟਰਕਚਰਲਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਕੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਗਾਊਂ ਹੈ?
ਦੋਵੇਂ ਵਰਤੋਂ ਲੱਭੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੋਸਟ ਸਟ੍ਰਕਚਰਲਿਜ਼ਮ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ (ਰੋਜਰ
ਜੈਕ ਦੈਰੀਦਾ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਗਤ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਲੈਟੋ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਸਿਊਰ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖਿਆ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਅਰਥ ਦੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਚਿਹਨਕ ਦੀ ਤਹਿ ਥੱਲੇ ਕਿਸੇ ਚਿਹਨਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਅਧ ਦੌਰਾਨ 1960ਵਿਆਂ ਅਤੇ 70ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹਨਾਂ ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਧਾਂਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਔਖੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਨਾਮ ਹੈ।
ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1970ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਭਰਿਆ।
ਇਉਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੁਰਖ ਜਾਂ ਕਰਤਾ' ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ 'ਭਾਸ਼ਾਈ ਧਿਰਾਂ' ਹਨ।
ਲਾਕਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਵਚੇਤਨ,ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਵਚੇਤਨ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਉਲਨਾਤਮਕ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ. ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਦੇ ਕਥਨ ਮੁਤਾਬਿਕ
ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ-ਘਾਟ ਵਾਇਰਸ ਲਾਗ/ਪ੍ਰਾਪਤ-ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ-ਘਾਟ ਰੋਗ-ਲੱਛਣ ਮਨੁੱਖੀ ਰੋਗ-ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਰੋਗ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਤਾ-ਘਾਟ ਵਾਇਰਸ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਫੇਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਬਿਮਾਰੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੱਨੁਖ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਪ੍ਰਨਾਲੀ ਨਾਲ਼ ਹੋਰ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਈ ਲਾਗਾਂ ਲੱਗਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਛੂਤਾਂ ਅਤੇ ਗਿਲ੍ਹਟੀਆਂ, ਜੋ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਏਡਜ਼ ਗ਼ੈਰ-ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਭੋਗ , ਦੂਸ਼ਿਤ ਲਹੂ-ਬਦਲੀ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੂਈਆਂ ਅਤੇ ਗਰਭ, ਜਣੇਪੇ ਜਾਂ ਦੁੱਧ-ਚੁੰਘਾਈ ਵੇਲੇ ਮਾਂ ਤੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਸਰੀਰਕ ਤਰਲ-ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਥੁੱਕ ਅਤੇ ਹੁੰਝੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਰੋਗ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦਾ।
ਇਸ ਲਾਗ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ, ਮੂਲ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਭੋਗ ਅਤੇ ਸੂਈ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਵੈਕਸੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਪਰ ਪਰਤਵਾਂ-ਵਾਇਰਸ ਵਿਰੋਧੀ ਇਲਾਜ ਇਸ ਰੋਗ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਮੱਠਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਭੋਗਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਰੋਗ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗੌਣ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
1947 ਦੌਰਾਨ ਕਲਾਡੀਅਸ ਨੇ ਬੀ.ਐਨ.ਆਰ. ਦਾ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਛੱਡ ਦੇ ਪੋਰਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰਜ਼ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ।
1948 ਵਿੱਚ ਕਲਾਡੀਅਸ ਪੋਰਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰਜ਼ ਕਲਕੱਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ‘ਆਗਾ ਖਾਂ ਕੱਪ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ’ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ।
ਇਸ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ‘ਕਲਕੱਤਾ ਲੀਗ’ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਾਕੀ ਹੁਨਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹਨਾਂ 1948 ਦੇ ਬੇਟਨ ਕੱਪ ਹਾਕੀ ਟੂਰਨਾਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖੇਡ ਦਿਖਾਈ ਪਰ ਇੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲੀਆਂ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਸੱਟ ਆਈ।
ਉਹ ਉਂਗਲੀਆਂ ‘ਤੇ ਪਲਸਤਰ ਬੱਝਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੀਆਂ ਟਰਾਇਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲੈ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਆਖ਼ਰੀ ਟਰਾਇਲ ਲਈ ਮੈਚ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਈ।
ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਰਾਸ ਆਈ ਅਤੇ ਉਹ 1948 ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਗਏ।
ਆਪਣੀ ‘ਬਾਲ-ਟੈਕਲੰਗ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਲ ਡਿਸਟਰੀਬਿਊਸ਼ਨ’ ਕਲਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਉਹ 1952 ਹੈਲਸਿੰਕੀ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਣ ਲਈ ਮੁੜ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਗਏ।
ਇਸ ਵਾਰੀ ਉਹ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਹਾਲੈਂਡ ਵਿਰੁੱਧ ਖੇਡੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਹਾਲੈਂਡ ਨੂੰ 6-1 ਗੋਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਦੂਜਾ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰੰਤ 1956 ਦੀਆਂ ਮੈਲਬਰਨ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ।
ਉਹਨਾਂ ਜੂਨੀਅਰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਨ ਉੱਪਰੰਤ ਹਾਕੀ ਖੇਡਣ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਾਡੀਅਸ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਖੜਗਪੁਰ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ।
ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜਗਪੁਰ ਵਿਖੇ ਬੰਗਾਲ-ਨਾਗਪੁਰ ਰੇਲਵੇ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਬੜੀ ਚੜ੍ਹਤ ਸੀ।
ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ 19 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਕਲਾਡੀਅਸ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਤਾਪਸੈਲ’, ‘ਗਾਲੀਬਾਰਡੀ’ ਅਤੇ ‘ਡਿੱਕੀ ਕਾਰ’ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ।
ਉਹਨਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਾਡੀਅਸ ਦੀ ਖੇਡ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ਿਆ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਫਾਈਨਲ ਤਕ ਪੁੱਜੀ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਪੋਰਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰਜ਼ ਤੋਂ ਹਾਰੀ।
ਇਸ ਹਾਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਥੇ ਖੇਡਣ ਨਾਲ ਕਲਾਡੀਅਸ ਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਹਾਕੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਿਆਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁਰਲੱਭ ਛੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ;
ਇੱਥੇ ਖੇਡੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਆ ਕੇ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਮੈਡਲ ਹੀ ਜਿੱਤ ਸਕਿਆ।
ਲੇਸਲੀ ਵਾਲਟਰ ਕਲਾਡੀਅਸ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।
ਲੇਸਲੀ ਵਾਲਟਰ ਕਲਾਡੀਅਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਦਾ ਧਰੂ ਤਾਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਕਲਾਡੀਅਸ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਭਾਰਤ ਸਗੋਂ ਓਲੰਪਿਕ ਹਾਕੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ‘ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅਮਿੱਟ ਪੈੜਾਂ ਛੱਡੀਆਂ।
ਇੱਥੇ ਭਾਵੇਂ ਭਾਰਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਖੇਡਿਆ ਪਰ ਫਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਹੱਥੋਂ ਇੱਕ ਗੋਲ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਿਆ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਕੀਤੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1971 ਵਿੱਚ ਕਲਾਡੀਅਸ ਨੂੰ ‘ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਚੌਖਟੇ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਭਿੰਨ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਜੜੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਲੋਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਤੇ ਸੁਹਜ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਕਲਾ ਚਮਕਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਕਮਾਲ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੌਖਟੇ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਮਲਕਾ ਦੀ ਬੇਵਫਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਔਰਤ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਕੰਵਾਰੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਰਚਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਤੇ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਬੇਵਫਾਈ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੀ ਨਾ ਮਿਲੇ।
ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਆਖਰ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਜ਼ੀਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ।
ਵਜ਼ੀਰ ਭਾਰੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਸ਼ਹਿਰਜ਼ਾਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਉ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾ ਲਈ।
ਸ਼ਹਿਰਜ਼ਾਦ ਨੇ ਰਾਤੀਂ ਸ਼ਹਿਰਯਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਜੜ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਧੂਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਮੁੜ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ।
ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਬਾਕੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰਜ਼ਾਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਰਵਾਇਆ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਹਿਰਜ਼ਾਦ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਏਨਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਮਲਕਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਆਲਿਫ਼ ਲੈਲਾ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ, ਕੇਂਦਰੀ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਉਤਰੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਰਚਨਹਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਇਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਥਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ।
ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਾਲ-ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ।
ਜਿਆਦਾਤਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ, ਈਰਾਨ, ਯੂਨਾਨ ਅਤੇ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ।
ਅਲਿਫ ਲੈਲਾ ਦੀਆਂ ਅਕਸਰ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਬੇਬਲ, ਫ਼ੋਨੀਸ਼ੀਆ, ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲੋਕ ਦਾਸਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰਤ ਸੁਲੇਮਾਨ, ਈਰਾਨੀ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਖਲੀਫਿਆਂ ਉੱਤੇ ਢੁਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਕਈ ਚੀਜਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਈਜਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਜ਼ਾਫੇ ਹਨ।
ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ੇਅਰ 'ਮਤਲਾ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਦੋਨੋਂ ਮਿਸਰੇ ਹਮਕਾਫ਼ੀਆ ਅਤੇ ਹਮਰਦੀਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਿਸਰਾ ਮਤਲੇ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀਏ ਅਤੇ ਰਦੀਫ਼ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਤਮ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਆਪਣਾ ਤਖੱਲਸ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮਕਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਮਰਜੀਤ ਸੰਧੂ ਅਨੁਸਾਰ: ‘ਮਕਤੇ’ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਆਖ਼ਿਰੀ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਕਤਾ’ ਕਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੇਵਲ ‘ਆਖ਼ਿਰੀ-ਸ਼ਿਅਰ’ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਸਤੇ ਜੇ ‘ਮਤਲਾ’ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਅੰਤਮ ਅਤੇ ਦੇਰ-ਪਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਸਤੇ ‘ਮਕਤਾ’ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਗਜ਼ਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱੱਕੋ ਵਿਸ਼ਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਜ਼ਲ ਨੂੰ ਮੁਸਲਸਲ ਗਜ਼ਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12 ਵੀਂਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਲ ਨਵੇਂ ਇਸਲਾਮੀ ਸਲਤਨਤ ਦਰਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਭ ਤੋਂ ਉਭਰਵੇਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਰੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਇਹ ਹਿੰਦ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਆਮ ਮਿਲਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ।
ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਇਰ ਹਨ: ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ, ਮੀਰ ਤਕੀ ਮੀਰ, ਮੋਮਿਨ ਖਾਨ ਮੋਮਿਨ, ਦਾਗ ਦੇਹਲਵੀ, ਖਵਾਜਾ ਹੈਦਰ ਅਲੀ ਆਤਿਸ਼, ਜਾਨ ਨਿਸਾਰ ਅਖਤਰ, ਖਵਾਜਾ ਮੀਰ ਦਰਦ, ਹਫੀਜ਼ ਹੋਸ਼ਿਆਰਪੁਰੀ, ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼, ਅਹਿਮਦ ਫਰਾਜ਼, ਫ਼ਿਰਾਕ ਗੋਰਖਪੁਰੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ, ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ, ਸ਼ਾਕੇਬ ਜਾਲਾਲੀ, ਨਾਸਿਰ ਕਾਜ਼ਮੀ, ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ, ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ, ਮਖ਼ਦੂਮ ਮੋਹਿਓਦੀਨ, ਜਿਗਰ ਮੋਰਾਦਾਬਾਦੀ, ਮੁਨੀਰ ਨਿਆਜ਼ੀ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਰਫ਼ੀ ਸੌਦਾ, ਕਤੀਲ ਸਿਫ਼ਾਈ, ਮਜਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ, ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਵਲੀ, ਮੁਹੰਮਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਜ਼ੌਕ,ਨਿਦਾ ਫ਼ਾਜ਼ਲੀ,ਰਾਹਤ ਇੰਦੋਰੀ, ਮੁਨੱਵਰ ਰਾਣਾ,ਵਸੀਮ ਬਰੇਲਵੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਰਾਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਰਚਮਿਚ ਗਈ।
ਇਸ ਕਾਵਿ-ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ‘ਅਰੂਜ਼’ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਬੰਦਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਇੱਕਸੁਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਚੌਧਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹਾਫਿਜ਼ ਸ਼ਿਰਾਜ਼ੀ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਜਾਦੂਗਰੀ ਨੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਜਰਮਨ ਕਵੀ ਗੇਟੇ ਅਤੇ ਸਪੇਨੀ ਕਵੀ ਲੋਰਕਾ ਤੱਕ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ ਲਿਆ।
ਜਲਾਲ ਉਲ ਦੀਨ ਮੋਹੰਮਦ ਰੂਮੀ ਅਤੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ , ਅਜੇਰੀ ਕਵੀ ਫੁਜੁਲੀ ਜਿਹੇ ਉਘੇ ਫਾਰਸੀ ਫਕੀਰਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਾਲਿਬ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ,ਜਿਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਫਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਕਵੀ ਕਾਜ਼ੀ ਨਜਰੁਲ ਇਸਲਾਮ ।
ਜੋਹਾਨ ਵੋਲਫਗੈਂਗ ਵਾਨ ਗੇਟੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਗ਼ਜ਼ਲ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਹੋਈ।
ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਨਿਰੁਕਤੀ ਮੂਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਅਨੁਵਾਦ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਅਰਥ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ:ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਿਰਨ ਦੀ ਚੀਕ-ਪੁਕਾਰ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਨਾਕਾਮ ਪਿਆਰ ਦੇ ਥੀਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਉਚਾਰਨ , ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪਰ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਜੀਭ ਅਤੇ ਨਰਮ ਤਾਲੂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਬਗੈਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਤਾਲਮੇਲ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੂਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਰਾਠਿਆਂ, ਰਾਜਪੂਤਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਜਾਟਾਂ, ਪਸ਼ਤੂਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਦੌਰਾਨ ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਹਿਯੋਗ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਦੁਆਰਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਤਜਰਬਾ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ।
1669 ਵਿੱਚ, ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਭਰਤਪੁਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਟ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਰਤਪੁਰ ਰਾਜ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ।
1659 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਛੇੜਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਗਲ ਵਾਇਸਰਾਏ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਉੱਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣ, ਜੰਜੀਰਾ ਅਤੇ ਸੂਰਤ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
1689 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੰਭਾਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ।
1679 ਵਿੱਚ, ਦੁਰਗਾਦਾਸ ਰਾਠੌਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਰਾਠੌਰ ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਰਾਠੌਰ ਨੂੰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਕਮਾਂਡ ਲੈ ਲਈ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੁੜੱਤਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।
1672 ਵਿੱਚ, ਸਤਨਾਮੀ, ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ, ਭੀਰਭਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਨੇ ਨਾਰਨੌਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਦਖਲ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਿੰਦਾ ਬਚ ਨਿਕਲੇ।
1671 ਵਿੱਚ, ਸਰਾਇਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ।
ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਦੁਆਰਾ ਹਾਰ ਗਏ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਛਤਰਸਾਲ ਬੁੰਦੇਲਾ ਰਾਜਪੂਤ ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਨਾ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਕੁਲੀਨ ਤਿਮੂਰਦ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਜੀਵਨ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿਪੁੰਨ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਸਤੰਬਰ 1657 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਉਦਾਰਵਾਦੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਕਦਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਫਰਵਰੀ 1658 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਰਾਟ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅਪ੍ਰੈਲ 1658 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਸੀ।
ਧਰਮ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਈ 1658 ਵਿਚ ਸਮੂਗੜ੍ਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਜੁਲਾਈ 1658 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲਈ ਅਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਜਾਰਾਮ, ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਰਾਜਾਰਾਮ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਤਾਰਾਬਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਰਾਠਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ।
ਕਿਉਂਕਿ ਮਰਾਠਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕੇਂਦਰੀ ਅਥਾਰਟੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ, ਹਰ ਇੰਚ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਮਰਾਠਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ – ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਤਾਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ – ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਗਲ ਜ਼ਮੀਨਾਂ – ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ।
ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਜੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੁਤੰਤਰ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੱਲ ਦੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਜੰਗ ਛੇੜੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ।
ਉਸਨੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਲਈ ਦੱਖਣ ਤੱਕ ਲੰਮੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 88 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮਰ ਗਿਆ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਅਧੀਨ, ਮੁਗਲ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਫੌਜੀ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਖਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਕਿੰਗ ਚੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਈ।
ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਧਰਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।
ਇੱਕ ਕੱਟੜ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਕਈ ਮਸਜਿਦਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਫਤਵਾ 'ਆਲਮਗਿਰੀ' ਨੂੰ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਬਗਾਵਤਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ, ਉਸਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਹਿਰਦ ਸਬੰਧ ਬਣਾਏ ਰੱਖੇ।
1657 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਅਤੇ ਬੀਜਾਪੁਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਹਿੰਦੂ ਮਰਾਠਾ ਯੋਧੇ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਇਹਨਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਕਈ ਸੁਤੰਤਰ ਮਰਾਠਾ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਜੰਗੀ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਪਾਸਿਓਂ ਹਥਿਆਰ, ਕਿਲੇ ਅਤੇ ਇਲਾਕਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।
ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਨਾ-ਸਮਰੱਥ ਫੌਜ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਜਰਨੈਲ ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਦਿਲ ਸ਼ਾਹੀ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਫੌਜੀ ਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
ਮਾਰਚ 1663 ਵਿਚ ਢਾਕਾ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਦੂਜੇ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਚੱਕਰਧਵਾਜ ਸਿੰਘਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅਹੋਮਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੜਪਾਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਲੜਾਈਆਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਮੁੰਨਵਰ ਖਾਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ 1667 ਵਿਚ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿਖੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਸਈਅਦ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਅਹੋਮ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਪਛਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ 1671 ਵਿਚ ਸਰਾਏਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ।
ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਜਾਟ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੋਕੁਲਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ, ਅਕਬਰ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਗਲੀਚਿਆਂ ਨਾਲ ਲੁੱਟ ਲਿਆ, ਅਕਬਰ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਦਲਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਅਕਬਰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਦੇ ਗੇਟਵੇ 'ਤੇ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦੇ ਦੋ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਪਿਘਲ ਦਿੱਤੇ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜਾਟ ਵਿਦਰੋਹ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਮੁਹੰਮਦ ਬਿਦਰ ਬਖਤ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਕਾਬਲ ਦੇ ਯੋਧੇ ਕਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖਾਨ ਖੱਟਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 1672 ਵਿੱਚ ਪਸ਼ਤੂਨ ਵਿਦਰੋਹ, ਇਹ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੁਗਲ ਗਵਰਨਰ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਹੇਠ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕੁਨਾਰ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਮ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਖੈਬਰ ਦੱਰੇ ਵੱਲ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਸਮੇਤ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਆਦਮੀ ਬਚਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਅਗਲਾ ਜਰਨੈਲ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੁਰੰਦਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ।
ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇ ਕੇ, ਆਗਰਾ ਵਿਖੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।
ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ।
ਨੌਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ ਸਥਾਨਕ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਗਲਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ।
ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਤੇਗ ਬਗਦੁਰ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹਰ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
1659 ਵਿੱਚ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਮਾਮਾ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ, ਗੋਲਕੁੰਡਾ ਵਿੱਚ ਵਲੀ ਨੂੰ ਮਰਾਠਾ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਤੋਂ ਗੁਆਚ ਗਏ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਮਰਾਠਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ।
ਪਰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਜਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪੂਨੇ ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਮਹਿਲ 'ਤੇ ਇਕ ਸਾਹਸੀ ਛਾਪੇ ਵਿਚ, ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਵੱਢ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖਾਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਕਮਾਂਡਰ ਬਣਨ ਲਈ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਦੁਬਾਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਗਾਵਤ ਫੈਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ਤੂਨ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਟਕ-ਕਾਬੁਲ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਦਾ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸੀ।
1674 ਤੱਕ, ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੱਕ ਵਿਗੜ ਗਈ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਅਟਕ ਵਿਖੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਸੀ।
ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਵੱਲ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਦਰੋਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਏ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦੱਖਣ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵਿਰੋਧੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਡਾਈਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਪੁਣੇ , ਜਿੰਜੀ , ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਵਡੋਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੂਰਤ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੇ ਬਰਖਾਸਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਖੰਡਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਮੈਥਿਊ ਵ੍ਹਾਈਟ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 2.5 ਮਿਲੀਅਨ ਫੌਜ ਮੁਗਲ-ਮਰਾਠਾ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੋਕੇ, ਪਲੇਗ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਕਾਰਨ ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 20 ਲੱਖ ਨਾਗਰਿਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀਕਰਨ, ਜਜ਼ੀਆ ਟੈਕਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ 11ਵੀਂ-12ਵੀਂ ਇਸਲਾਮੀ ਸਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਆਂਪੂਰਣ ਸ਼ਾਸਕ ਅਤੇ ਮੁਜੱਦੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼ਤੂਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਘੁਸਪੈਠ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਖਾਨ ਖੱਟਕ ਦੁਆਰਾ "ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਪਠਾਣਾਂ ਲਈ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਕਾਲਾ ਹੈ" ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਝੁਲਸਣ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਸੈਨਿਕ ਭੇਜੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ, ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਪਸ਼ਤੂਨ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋੜਨ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਪਸ਼ਤੂਨ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡਣਾ ਸੀ।
ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਚ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫੌਜੀਕਰਨ ਕੀਤਾ।
1705 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਫਰਨਾਮਾਹ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 1699 ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਉਸਨੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲਾਂਸ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਸੁੰਡ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਵਿਚ ਤੋਲਿਆ ਅਤੇ ਰੁਪਏ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ।
ਸਰਾਇਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ 1671 ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ , ਅਤੇ ਅਹੋਮ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਰਾਇਘਾਟ, ਜੋ ਹੁਣ ਗੁਹਾਟੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਲੜੀ ਗਈ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅਹੋਮ ਫੌਜ ਨੇ ਭੂ-ਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਰਤੋਂ, ਸਮਾਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਕੂਟਨੀਤਕ ਗੱਲਬਾਤ, ਗੁਰੀਲਾ ਰਣਨੀਤੀ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਯੁੱਧ, ਫੌਜੀ ਖੁਫੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ-ਇਸਦੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
ਜੂਨ 1626 ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਸਫਲ ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਾਫੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਨੂਰਜਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਕ ਵਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸੌਦਾ 1627 ਵਿੱਚ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਅਗਲੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਗਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।
1669 ਵਿੱਚ, ਹਿੰਦੂ ਜਾਟਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਜ਼ੀਆ ਦੇ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਸੀ, ਜੋ ਤਿਮੂਰਦ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਘਰਾਣੇ ਦਾ ਸੀ।
ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਅਮੀਰ ਤੈਮੂਰ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਸੀ, ਜੋ ਤੈਮੂਰਿਡ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮਾਂ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਮਹਿਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਈਸ ਆਸਫ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜੋ ਵਜ਼ੀਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਗਿਆਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਚੌਥੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੁੱਤਰ ਅਕਬਰ ਕੁਝ ਮੁਸਲਿਮ ਮਨਸਬਦਾਰ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਾਗੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਦਰਬਾਰ ਔਰੰਗਾਬਾਦ ਲੈ ਜਾਇਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ।
ਬਾਗੀਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੰਭਾਜੀ ਕੋਲ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਿਆ।
ਹੋਰ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਫਾਰਸ ਨੂੰ ਭੱਜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ੁਜਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਕੁਚ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਗੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਾਮਰਾਜੀ ਹਕੂਮਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਰ 1660 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਮੀਰ ਜੁਮਲਾ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਮਈ 1672 ਵਿੱਚ, ਸਤਨਾਮੀ ਸੰਪਰਦਾ ਨੇ ਇੱਕ "ਬੁੱਢੀ ਦੰਦ ਰਹਿਤ ਔਰਤ" ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।
ਸਤਨਾਮੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਵੀ ਮੁੰਨਵਾ ਲਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ 75 ਮੀਲ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 10,000 ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਹੀ ਗਾਰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਭੇਜੀਆਂ।
ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਤਾਵੀਜ਼ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣਾਏ ਜੋ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਣਗੇ।
ਮੁਹੀ ਅਲ-ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ , ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜਕੀ ਸਿਰਲੇਖ ਆਲਮਗੀਰ ਦੁਆਰਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਜੋ ਜੁਲਾਈ 1658 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1707 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਉਸ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਅਧੀਨ, ਮੁਗਲ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।
ਸਰਾਇਘਾਟ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮੁਗਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਸਾਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਆਖਰੀ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਲੜਾਈ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੋਰਫੁਕਨ ਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੁਹਾਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਅਹੋਮਜ਼ ਨੇ 1682 ਵਿੱਚ ਇਟਾਖੁਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕੰਟਰੋਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਸਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ।
ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਦੱਖਣ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਅਤੇ 1674 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਛਤਰਪਤੀ ਜਾਂ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ।
ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਨੇ 1680 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕੀਤਾ।
ਫੌਜੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦੱਕਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਮੁਗਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ, ਫੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਖੇਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਸਤਨਾਮੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਲਈ ਅਭੁੱਲ ਸਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।