polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਬਰਾਤਾਂ ਭਾਵ ਜੰਞਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਕੀ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਬਰਾਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਜਾਗੋ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਹੁਣ ਜਾਗੋ ਵਿਆਹ ਦੇ ਦਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗਾਉਣ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਾਦਕਿਆਂ ਨਾਨਕਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗੋ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਘੜੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਪਿੱਤਲ ਦੀ ਗਾਗਰ ਜਾੰ ਬਲਟੋਹੀ ਨੂੰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿੱਤਲ਼ ਦੀ ਗਾਗਰ ਜਾੰ ਬਲਟੋਹੀ ਉੱਤੇ ਆਟੇ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਣਾ ਕੇ ਰੂੰ ਦੀਆਂ ਵੱਟੀਆਂ ਵੱਟ ਕੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਗਗਰ ਜਾਂ ਦੋਹਣੀ ਦੇ ਢੱਕਣ ਉੱਤੇ ਵੜੇਵੇਂ ਕੁੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਬਾਲ਼ੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਛੱਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡੰਡਾ, ਕੁੱਤੇ ਬਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਗੋ ਆਪਣੇ ਜਲੌਅ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲ਼ੀਆਂ, ਫਿਰਨੀ ਤੇ ਨੇੜਲੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਘਰ ਜਾਗੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਘਰ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਗਨ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਢੋਲੀ ਨਹੀੰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਹੁਣ ਦੀ ਜਾਗੋ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਢੋਲੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰੌਣਕ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਦਾ ਮੰਤਵ ਲੋਕਾੰ ਨੂੰ ਜਗਾ ਜਗਾ ਕੇ ਗਾ ਗਾ ਕੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰੌਣਕ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ।
ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਆਂਢ ਗੁਆਂਢ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਸਿੱਠਣੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਰਸ, ਸੁਹਜ ਤੇ ਹਾਸ ਵਿਅੰਗ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਾਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਜੇ ਕੋਈ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਕਲਾਂ ਕਹੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਨਕਲ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅੰਗ ਕਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
‘ਨਕਲਾਂ’ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਟਕੀ ਵਿਧਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਨਕਲਾਂ ਵਿਅੰਗਾਤਿਮਕ ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਸਤੀ ਰੰਗ-ਮੰਚੀ ਸੰਬਾਦੀ ਨਾਟ-ਵਿਧਾ ਹੈ।
ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਨਕਲਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ, “ ਕਿਸੇ ਪੇਸ਼ੇ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਜਾਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨਕਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚਮੋਟੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ਼ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਮਸ਼ਕਰੀ, ਚੋਭ, ਟਿੱਚਰ, ਵਿਅੰਗ ਜਾਂ ਵਾਸ਼ਨਾਮਈ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਘੱਗਰੀ ਜਾਂ ਤੀਰ-ਕਮਾਨੀ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਕਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਬਰਾਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰੀਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਨੀਆਂ ਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਜਾਗੋ ਕੱਢਦੀਆਂ ਸਨ।
ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਗਿੱਧਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਘੜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਪਿੱਤਲ਼ ਦੀ ਗਾਗਰ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਗਾਗਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਦੋਣਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਾਗਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਥਾਂ ਵਧੇ ਹੋਏ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਗੁੰਨੇ ਹੋਏ ਆਟੇ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਗਾਗਰ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਤੇ ਦੀਵੇ ਰੱਖਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਥੱਲੇ ਨਾ ਡਿੱਗ ਸਕਣ।
ਚਾਰ ਦੀਵੇ ਗਾਗਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੋਰ ਗਾਗਰ ਦੇ ਵਧੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਟਿਕਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰਨ ਸਮੇਂ ਲੜਕੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਾਗੋ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਾਗੋ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਰੀਕੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਗਲ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਗੀਤਕ ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ ਦਾ ਨਿਭਾਅ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਜਾਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਲੋਕ ਨਾਟ ਨਹੀਂ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਰਾਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਥਾਕਾਰ ਵਿਖਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਂਗ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਸਵਾਲ – ਜਵਾਬ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕਥਾਕਾਰ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਹਤਾਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਨ੍ਰਿਤ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਅਤੇ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬੋਲ ਫੁਹਾਰੇ ਵਾਂਗ ਨਿਕਲ਼ਦੇ ਹਨ।
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਬੇਅਸੂਲੇ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੇ।
ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿਸੇ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੱਡੀ ਹੈ ਜਾਂ ਛੋਟੀ, ਖੇਡ ਵਿਧੀ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਨੈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਖੇਡਣ ਵਾਸਤੇ ਦਸ ਪੰਦਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ ਗੋਲ਼ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖਲੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਇਸ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਿਸ ਜ਼ਨਾਨੀ ਨੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਪਿੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣ ਪੀਣ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਕੱਤਰੀਆਂ, ਨੱਢੀਆਂ,ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਬੁੱਢੀਆਂ ਠੇਰੀਆਂ ਸਭ ਝੁਰਮਟ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲ਼ੇ ਘਰ ਆ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੁਆਰੀਆਂ ਕੰਜਕਾਂ ਸਾਦੀਆਂ ਸੁੱਥਣਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਿਆਹੀਆਂ ਪੀੜ ਪਾ ਕੇ ਉੱਚਾ ਸਿਰ ਗੁੰਦ, ਸਿੰਗ, ਤਵੀਤ, ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ, ਪਿੱਪਲ ਪੱਤੀਆਂ, ਬਾਜੂ ਬੰਦ, ਪੰਜੇਬਾਂ ਪਾ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੱਬਣ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਨੇ।
ਬੁੱਢੀਆਂ ਠੇਰੀਆਂ ਵੀ ਕਾਲ਼ੀ ਸੂਫ਼ ਦੇ ਘੱਗਰੇ, ਸਲਾਰੀਆਂ, ਦੁਮੜਾ ਆਦਿ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਾਗ ਚੋਪ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੀ ਬੁੱਕਲ਼ ਮਾਰੀ ਜਾਗੋ ਕੱਢਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਾਹਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਫਿਰ ਇੱਕ ਲਿਸ਼ਕਦੀ ਬਲਟੋਹੀ ਉੱਪਰ ਆਟੇ ਦੇ ਜਗਦੇ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਲ਼ਾਂ ਸਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਲਟੋਹੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਪਰ ਡੂੰਘਾ ਚੱਪਣ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੜੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ਼ ਭਰ ਕੇ ਜਗਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਚਕੀ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸਥਲ ਕੋਈ ਮੰਚ ਜਾਂ ਥੜਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਘਰੋਗੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਹਾਸ ਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਨਾਣ ਅਤੇ ਭਰਜਾਈ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚੀਆਂ ਅਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦੋਵੇਂ ਉੱਪਰੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ਼ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਹਨ।
ਪਰ ਇੱਕ ਭਰਜਾਈ ਨਨਾਣ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਓਪਰੇ ਮਰਦ ਨਾਲ ਵੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਨਨਾਣ ਫਿਰ ਭਰਜਾਈ ਦੀਆਂ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਰਲੇ ਕਰਦੀ ਹੈ:
ਜਾਗੋ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਿਰੋਲ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਰਾਤ ਵੇਲ਼ੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲ਼ਾ ਲੋਕ ਨਾਟ ਹੈ।
ਇਹ ਪਾਤਰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਮੁਕਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗਲ਼ੀ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਲੂਸ, ਝਾਕੀ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਓਪਰੀ ਨਜ਼ਰਿਆਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਗੋ ਦੀ ਕੋਈ ਗੋਂਦ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਢਿੱਲਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਸਾਰੀ ਜਾਗੋ ਹੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਲ ਐਕਟ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਮੰਚ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਆਮ ਛੇੜ ਛਾੜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੜਦੁੰਬ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ ਤੇ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਸਥਾਨ ਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਾਰਜ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਾਂਗ-ਨਾਟਕ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬਹਿਰੂਪੀਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ, ਮਹਾਰਾਜੇ, ਪ੍ਰੇਮੀ-ਭਗਤ ਜਾਂ ਡਾਰੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਸਾਂਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਰੂਪ-ਧਾਰਨ ਜਾਂ ਸਮਾਨ-ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਸਾਂਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਂਗਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਸਰ ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ ੌ:ਕਪਕਅਦਤ ਰ ਿਵੀਕ ਸ਼ਚਅਹ਼ਲੌ ਵਿੱਚ ਇਕੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਵਾਂਗ ਨੌਟੰਕੀ ਸਵਾਂਗ:- ਸਵਾਂਗ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੀਤ-ਨਾਟ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਸੱਖ ਜਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆ ਹਨ।
ਸਯਮ ਪਰਮਾਰ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਆਮ-ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇਵ ਉਪਧਿਆਇ ਅਨੁਸਾਰ,“ਲੋਕ ਨਾਟਕ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਦੋਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤਾਂ, ਨ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਭ੍ਰਿਵੇਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ,“ਲੋਕ-ਨਾਟਕ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਯੂ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾਟਕ ਹੈ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿਯ ਕਥਾਨਕ ਨੂੰ ਵੰਨ-ਸੁੰਵਨੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕ-ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਗਿੱਧੇ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਹੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ‘ਜਾਗੋ’ ਹੈ ਜੋ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਭਾਵ ਗਿੱਧੇ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਨਾਟ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਮੰਡਲ਼ੀਆਂ ਨਕਲ, ਜਲਸਾ, ਸਾਂਗ, ਰਾਸ ਜਾਂ ਅਖਾੜੇ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਨਾਟ ਦੀ ਪਰਪੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸਮੂਹਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਰਸਮ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਿੱ-ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਸਹਿਵਨ ਹੀ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਜਾਗੋ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਤ ਨਾਟ, ਸੰਗੀਤ ਨਾਟ, ਗੀਤ ਨਾਟ, ਨਕਲ, ਅਭਿਨਯ, ਨੌਟੰਕੀ, ਸਾਂਗ, ਜਲੂਸ, ਝਾਕੀ ਸਭ ਕੁੱਝ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਲੀਲਾ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਕਿ ਅਵਤਾਰਾਂ, ਭਗਤਾਂ, ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਅਜਿਹਾ ਨਾਟਕ, ਜਿਹੜਾ ਰੀਤੀਬੱਧ ਅਭਿਨੈ ਸਾਂਗ, ਨ੍ਰਿਤ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਰੰਗ-ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਖੇਡਿਆ ਜਾਏ, ਲੀਲਾ ਨਾਟਕ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
” ਲੀਲਾ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਲੋਕ ਨਾਟਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਲੀਲ੍ਹਾ ਨਾਟਕ ਬਾਰੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 16ਵੀਂ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਏ।
ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਬੂਤ ਸਾਨੂੰ ਹੜੱਪਾ ਅਤੇ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਤੋਂ ਲੱਭੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸਾਂਗ ਬਣੀ ਕੁੜੀ ਜਦ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਟੱਪੇ ਉੱਤੇ ਗਿੱਧਾ ਮੱਚਦਾ ਹੈ।
ਸਾਂਗ ਬਣੀ ਕੁੜੀ ਜਦ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਟੱਪੇ ਉੱਤੇ ਗੀਤ ਮੱਚਦਾ ਹੈ।
ਗਿੱਧਾ ਨਾਟ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਝਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਝਾਕੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਟ ਬੋਲ’ ਬੋਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
“ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਨਕਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ – ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨਕਲਾਂ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਨਕਲਾਂ।
ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਬਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਵ ਭਾਰਤੀ ਲਹਿਰ ਹੈ।
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਵੰਨਗੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਹੀ ਜਨਮੀਆਂ ਹਨ।
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਅਨੁਸਾਰ, “ ਨਕਲਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਰੂਪ ਪੱਖ ਤੋਂ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੱਖ ਤੋਂ।
ਛੇੜ, ਮਸ਼ਕਰੀ, ਟੋਕਰ, ਟਿੱਚਰ, ਚਹੇਡ, ਠੱਠਾ, ਮਖੌਲ, ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਨਿਰ ਚੁਹਲ ਮੁਹਲ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਪਰਪੱਕ ਕਰਨਾ।
ਉਪਰੋਕਤ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕ-ਨਾਟ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਜਿਹੀ ਵੰਨਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੀਤ ਨ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਪੱਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਕਲਾਂ ਜਾਤਾਂ, ਕਿੱਤਿਆਂ, ਵਿਆਹ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਸ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਜਸਵੰਤ ਭੰਵਰਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਸਮੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਲਈ ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ. ਛੇਤੀ ਹੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ 1990 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ 1993 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਐਲਬਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ, "ਗੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀਂਘਾਂ ਝੂਟ ਦੀਏ"।
ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹਿਟ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹਿੱਟ ਐਲਬਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤਾਰਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਣਿਆਂ ਦੇ ਲਾਰੇ, ਹਸਦੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਕਿਰਦੇ, ਸੱਜਰੇ ਚੱਲੇ ਮੁਕਲਾਵੇ ਅਤੇ 'ਗਲੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਕੇ' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
1998 ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਣ ਵਾਰਿਸ ਨੇ ਗੀਤ "ਕਿਤੇ ਕੱਲੀ ਬਹਿ ਕੇ ਸੋਚੀ ਨੀ" ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਰਿਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਟਿੱਪਸ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ 2000 ਵਿੱਚ ਐਲਬਮ ਹੁਸਨ ਦਾ ਜਾਦੂ ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਐਲਬਮ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਸ ਦੀ ਗਜਰੇ ਗੋਰੀ ਦੇ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵੱਟੇ ਦਿਲ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।
ਮਨਮੋਹਨ ਵੌਰਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਿਕਾਰਡ ਲੇਬਲ, ਕਮਲ ਹੀਰ ਅਤੇ ਸੰਗਤਰ ਨਾਲ ਪਲਾਜ਼ਮਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਐਲਬਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸੇ ਸਾਲ ਹੀ "ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ 2004" ਦੌਰੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।
ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਰ ਸਾਲ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੇ "ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ" ਟੂਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਨਮੋਹਨ ਵਾਰਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੱਲੂਵਾਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਵਾਰਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭੰਗੜਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਾਰਿਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਿਤਪਾਲ ਕੌਰ ਹੀਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਘਰ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਅੱਠਵੀਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਕੂਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1951 ਵਿੱਚ ਫਿਲੌਰ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਰੇਲ ਪੁਲ ਤੇ ਬਤੌਰ ਖ਼ਨਾਸੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਪੀੜ ਪਰਾਈ , ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ , ਗ਼ਮ ਦਾ ਸਾਕ , ਪਾਵਰ ਹਾਊਸ , ਨੁੱਕਰ ਵਾਲੀ ਗਲੀ , ਜ਼ਿੰਦਗੀ , ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ , ਸੀਸ ਭੇਟ , ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਦਰਦ , ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ , ਬਦਤਮੀਜ਼ ਲੋਕ , ਖੁੱਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ , ਮੇਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧ ਕਹਾਣੀਆਂ , ਰੱਥ ਦੇ ਪਹੀਏ , ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦਾ ਫਰਕ , ਮੇਰੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਸਟ ਕਹਾਣੀਆਂ , ਹਸਵਤਨੀ , ਤਪਦੀ ਮਿੱਟੀ ।
ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਦੀ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਨਾਵਲਕਾਰ, ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਸੀ।
ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹਿੰਦੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਵਿਖਰੇ ਵਿਖਰੇ , ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ , ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸੁੱਖ , ਕੰਡਿਆ ਤੇ ਤੁਰਨਾ , ਲਹੂ ਤਿੱਜੇ ਵਰਕੇ , ਅੱਧੀ ਰਾਤ , ਤਰਕਾਲਾਂ , ਕਮੇਲੀਆ ਦਾ ਫੁੱਲ , ਚਾਨਣ-ਲੀਕਾਂ , ਨਿਹਚਲੁ ਲਾਹੀ ਚੀਤੂ ।
ਕਲਾ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਵੀ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਰਚੀ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਨਸਾਨ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਸਭ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਚੁੱਪ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਮੰਡਲ ਵਿੱਚੋਂ ਜਲ ਲੈ ਕੇ ਕਮਲ-ਫੁੱਲ ’ਤੇ ਛਿੜਕਿਆ ਜਿਸ ’ਤੇ ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਜਿਸ ਨੇ ਚਿੱਟੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬੀਨ ਬਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੁਸਤਕ ਸੀ, ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਵੀਣਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚੁੱਪ ਦੂਰ ਕਰੋ।
ਇਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੀਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਬੀਨ ਵਾਦਿਨੀ ਜਾਂ ਬੀਣਾ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਰਸਵਤੀ ਦਿਵਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਸੰਤ ਦੇ ਇਸ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਰੁੱਤ ਬਸੰਤ ਦੀ ਦਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਪੈ ਰਹੀ ਠੰਢ ਦਾ ਦਬਾਓ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਝੜੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਫਿਰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਇਨਸਾਨੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਦਾ ਵਹਾਅ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਸਦਕਾ ਮਨੁੱਖ ਨਵੀਂ ਫੁਰਤੀ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਹਨ।
ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਆਮਦ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਚਕ ਵੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ‘ਆਈ ਬਸੰਤ ਪਾਲਾ ਉਡੰਤ’।
ਇਸ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਪੱਤਾ-ਪੱਤਾ ਅਤੇ ਡਾਲੀ-ਡਾਲੀ ਸਭ ਖਿੜ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੁੱਕੀ ਪਈ ਬਨਸਪਤੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹਰਿਆਲੀ ਸਦਕਾ ਟਹਿਕ ਉੱਠਦੀ ਹੈ।
ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਹਾਰ ਸਦਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿਤਲੀਆਂ ਉਡਾਰੀਆਂ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭੌਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੋਇਲ ਵੀ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਕੂ-ਕੂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੌਗਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤਮਈ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਹੀਨਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਚੇਤ ਤੇ ਵਿਸਾਖ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਸਦਕਾ ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਰੁੱਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਆਗਮਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਰੁੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਆਨੰਦ 3 ਮਹੀਨੇ ਫੱਗਣ ਤੋਂ ਵਿਸਾਖ ਤਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਰੁੱਤ ਬਸੰਤ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਰੁੱਤ ਦੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 40 ਦਿਨ ਮਾਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਬੜੀ ਰੌਚਕ ਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਬਸੰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਰੁੱਤਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬਸੰਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਜਾ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ 8-8 ਦਿਨ ਬਸੰਤ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਕੋਲ 40 ਦਿਨ ਵਧ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੋ ਗਈ।
ਬਸੰਤ, ਸਾਡਾ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਾਲ ਦੀਆਂ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭਨਾਂ ’ਚੋਂ ਪਿਆਰੀ ਰੁੱਤ ਬਸੰਤ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਛੇ ਮੌਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਸੰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਮੌਸਮ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਿਨ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਮੇਲਾ ਇਸ ਦਿਨ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੂਖਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਣੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਨਸਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੋਚ ਰਾਜਬੋਂਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਕੋਚ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਤਿੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਯੁਵਰਾਜ ਤਾਜ ਪ੍ਰਿੰਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ।
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਮਰਾਠਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਦਰਾ ਰਾਜੇ ਬੜੌਦਾ, ਮਰਾਠਾ ਰਾਜਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਿਆਜੀਰਾਓ ਗਾਏਕਵਾਡ ਤੀਜਾ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਧੀ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸੀ।
ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੇ ਤਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਾਇਆ ਗਿਆ।
ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਗਲੇਂਡਵਰ ਪ੍ਰੈਪਰੇਟਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼ਾਂਤੀਨੀਕੇਤਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲੌਸਨੇ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਸੈਕਟਰੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਕਟਰੀਅਲ ਕੁਸ਼ਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ।
ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਲਕੱਤੇ ਪੋਲੋ ਖੇਡਣ ਆਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹੀ।
ਉਸਦੀ ਉੱਚਤਾ ਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਪਹਿਲੀ ਮਰਸੀਡੀਜ਼ ਬੈਂਜ਼ ਡਬਲਯੂ 126, 500 ਏਲ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਇੰਪੋਰਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜੈਯਾਰਤ ਦੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬੱਚਾ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੀ, ਈਸਾਰ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਰਹੂਮ, 15 ਅਕਤੂਬਰ 1949 ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਚਾਚੇ ਦੇ ਚੋਰ ਵਜੋਂ ਸਹਾਇਕ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੌਦਾ ਭਰਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ।
ਰਾਜਮਾਤਾ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਭੂਤਪੂਰਵ ਰਾਜਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਸੀ।
ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜਿਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਕੂਚਬਿਹਾਰ ਦੇ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਮਾਤਾ ਬੜੌਦਾ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਦਿਰਾ ਰਾਜੇ ਸੀ।
ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ, ਫਿਰ ਲੰਦਨ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਸਵਾਈ ਮਾਨਸਿੰਹ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਵਾਗ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦੁਆਰਾ ਕਦੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਗਈ ਰਾਜਮਾਤਾ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ 1962 ਵਿੱਚ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਸਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਸੰਸਦੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਮੱਤ ਲੈ ਕੇ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਹੋਈ ਸੀ।
ਸੰਨ 1965 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੇ ਅੜੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
1967 ਵਿੱਚ ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਜਨ ਸੰਘ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾਇਆ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਭੈਰੋਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਖਾਵਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਮਾਲਪੁਰਾ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ "ਦਮੋਦਰ ਲਾਲ ਵਿਆਸ" ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਜਿੱਤ ਗਈ ਸੀ।
ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਿਆਂ, 1971 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੀਵੇਸੀ ਪਰਸ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਗਾਇਤਰੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਟੈਕਸ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਝੂਠੇ ਇਲਜ਼ਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਦਲਾਖੋਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ ਵਿੱਚ 5 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਏ ਪ੍ਰਿੰਸੈਸ ਰੀਮੈਂਬਰਜ਼, ਜੋ ਸੰਤਾ ਰਾਮ ਰਾਉ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ, 1976 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।
ਉਹ ਫ੍ਰੈਂਕੋਸ ਲੇਵੀ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਫ਼ਿਲਮ "ਮੇਮੋਇਰਸ ਆਫ ਏ ਹਿੰਦੂ ਪ੍ਰਿਸੈਂਸ" ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਰਹੀ।
ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜਗਤ ਸਿੰਘ, ਈਸਾਰਦਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਤਾਏ ਦੇ ਈਸਾਰਦਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਆਹ 10 ਮਈ 1978 ਨੂੰ ਮੋਮ ਰਾਜਾਵੰਗਸੇ ਪ੍ਰਿਆਨੰਦਨਾ ਰੰਗਸੀਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਪਿਆਰੰਗਸਿਟ ਰੰਗਸੀਤ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਵਿਭਾਵਦੀ ਰੰਗਸਿਟ ਦੀ ਧੀ ਸੀ।
ਵਿਆਹ ਦੇ ਦੋ ਬੱਚੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਲਲਿਤਿਆ ਕੁਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇਵਰਾਜ ਸਿੰਘ, ਈਸਾਰਦਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਵੰਸ਼ਜ ਬਚੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਭਵਾਨੀ ਸਿੰਘ, ਜੋਧਪੁਰ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮਰਹੂਮ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦਾ ਮਤਰੇਈ ਭਰਾ ਸੀ।
ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ 1999 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕੁਚ ਬਿਹਾਰ ਤ੍ਰਿਣਮੂਲ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ 250 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪੋਤੇ-ਪੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਤੇਰਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਜਰਨੈਲ, ਗੁਰੂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਕਰਵਾਯੂ/ਪਦਮਵਯੂਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਪਾਂਡਵ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਚਕਰਵਿਊਹ ਤੋੜਨ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਸਨ।
ਪਰ ਉਸ ਦਿਨ, ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਰਾਜੇ-ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਚੱਕਰਵਿਊਹ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ।
ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅਭਿਮਨਿਊ ਚੱਕਰਵਯੂਹਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਸਿੰਧ ਰਾਜੇ - ਜੈਦਰਥ ਨੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਕੌਰਵ ਫੌਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ।
ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦਰੋਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਭਿਮਨਿਊ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।
ਕਰਨ ਨੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਅਭਿਮਨਿਊ ਦੇ ਤੀਰ ਅਤੇ ਰੱਥ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹੀਆ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਭਿਮਨਿਊ ਦੀ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਜੈਦਰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੱਥ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੇ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਜੈਦਰਥ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਅਗਨੀ ਸਮਾਧੀ ਲੈ ਲਵੇਗਾ।
ਅੰਗਰਾਜ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਨ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਵੇਗਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।
ਕਰਨ ਦੇ ਇਸ ਦਾਨ ਦਾ ਲਾਭ ਇੰਦਰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਠਾਇਆ ਸੀ।
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸਾਧੂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਕਵਚ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਇਹ ਕਵਚ-ਕੁੰਡਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਰਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗੀ, ਪਰ ਦਾਨਵੀਰ ਕਰਨ ਨੇ ਸਾਧੂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਰਦਾਨ ਮੰਗਣ ਤੇ ਦੇਣ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਿਆ, ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ "ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਮੰਗਣਾ ਦਾਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ"।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਤਾ ਕੁੰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨਵੀਰ ਕਰਨ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰ ਬਚਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਂਡਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇਗਾ।
ਚੌਦਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੂਰਜ ਛਿਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਜਾਰੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਭੀਮਪੁੱਤਰ ਘਾਟੋਤਕਚ, ਜੋ ਅਰਧ-ਅਸੁਰ ਸੀ, ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੌਰਵ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਦੁਰਯੋਧਨ ਅਤੇ ਕਰਨ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸੇ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਘਟੋਤਕਚ ਪੂਰੀ ਕੌਰਵਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇ।
ਕਰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸਤਰ ਘਟੋਤਕਚਾ ਉਪਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਦੁਆਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਨਪਰਯੰਤ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕਰਨ ਇਸ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਇੰਦਰ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਣ ਘਾਟੋਤਕਚ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਐਸਤਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਰਜੁਨ 'ਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।
ਦੁਰਯੋਧਨ, ਸ਼ਕੁਨੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਭੈੜੀ ਯੋਜਨਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਵਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਫਿਰ ਵੀ ਲੁਕਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਦੇ ਸਵੈਮਵਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੌਰਵ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੇਵਲ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਕਰਨ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਚੁਣੌਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ।
ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਉਬਲੇ ਤੇਲ ਵਿਚ ਮੱਛੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸੀ।
ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਪਰੀਖਿਆ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਕਮਾਨ ਹਿਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਕਰਨ ਨੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਮਾਨ ਚੁੱਕ ਲਈ, ਪਰ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੁਤਾਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸੁਤਾਪੁੱਤਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਕਮਾਨ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉਪਰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਧੀਰਥ ਵਾਂਗ ਰੱਥ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸੀ।
ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਅਧੀਰਥ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਆਚਾਰੀਆ ਦ੍ਰੋਣ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਹਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਨ ਸਾਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਸਿਰਫ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰੀਆ ਦੀ ਅਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਨ ਨੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
ਕਰਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ।
ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਨੇ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਅਤੇ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਪਰਸ਼ੂਰਾਮ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ।
ਕਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਵਚ ਅਤੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਚਿਪਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਆਰੀ ਸੀ, ਲੋਕਾਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਡਰੋਂ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਕਸੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵਹਾਅ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਗੰਗਾ ਜੀ ਅੰਦਰ ਵਹ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਭੀਸ਼ਮ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਅਧੀਰਥ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਾਧਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਅੰਗ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਕਰਨ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ।
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀ ਜੰਗ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, , ਜੋ ਕੌਰਵ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜਰਨੈਲ ਸੀ, ਨੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੁਰਯੋਧਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਨ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਰਵੇਂ ਦਿਨ ਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੂਫ਼ੀ ਨੂੰ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ‘ਪਸਮੀਨਾਪੋਸ਼' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਦੇ ਅਰਥ ਇਹੋ ਹਨ ਕਿ ਜੋ
ਉਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਮੱਤ ਜਾਂ ਸੰਘ ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਉੱਨ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਰਹਿਤ ਵਜੋਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹੋਣ।
ਹਜ਼ਰਤ ਮਹੁੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੱਕਾ ਦੇ ਅਰਬੀ ਕੁਰੈਸ਼ੀ ਕਬੀਲੇ
ਹਜ਼ਰਤ ਮਹੁੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਸੰਚਾਰਨਾ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਬਹਿਸ਼ਤ ਅਤੇ ਦੋਜਖ ਦੀ ਕੂੰਜੀ ਦੱਸਿਆ।
ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਰਾਜ਼ਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਫ਼ੈਲਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਈ ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਸੀਰੀਆਂ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਲਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਧ ਗਿਆ।
ਤ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਅਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਬਿਰਤੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਬਜ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਜਦੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਫੈਲਾਉ ਈਰਾਨ ਸਮਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਛਾਂ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਖਿਲਾਫ਼ਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ
ਲਈ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੁਨਾਨੀ, ਅਫਲਾਤੂਨ, ਅਰਸਤੂ ਆਦਿ ਦੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਥੇ ਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਪੰਚਤੰਤਰ, ਸੂਰਯ ਸਿਧਾਂਤ, ਮਹਾਂ ਬ੍ਰਿਹਿਦਜਾਤਕ, ਹਿਤੋਪ ਦੇਸ਼,
ਦਸ਼ਕੁਮਾਰਚਰ੍ਰਿਤ, ਪ੍ਰਾਸ਼ਰ ਸਿਧਾਂਤ ਮੰਡੂਕੋਪਨਿਸ਼ਦ, ਕਾਤਯਾਯਨਸੂਤ੍ਰ, ਆਦਿ ਫ਼ਿਲਸਫ਼ਾ, ਸਾਹਿਤ, ਗਣਿਤ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ ਦ ਅਮੁੱਲੇ-ਭੰਡਾਰੇ ਨੂੰ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਉਲਥਾਇਆ ਗਿਆ।
ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਰਾਜ਼ਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਫੈਲਾਉ ਕਾਰਨ ਅਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਜੋ
ਸੂਫ਼ੀ ਮੱਤ ਨੇ ਈਰਾਨੀਆਂ, ਇਸਲਾਮ, ਨਵਅਫਲਾਤੂਨ, ਅਰਸਤੂ, ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਿਆ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ
ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਰਾਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਇਛਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ, ਮਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਰੱਬੀ ਬੰਦਗੀ ਤੇ ਜੋਰ, ਜਹਨੱਤ ਅਤੇ ਦੋਜਖ ਦਾ ਭੈ ਆਦਿ
ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸੂਫ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਆਰੂਫ ਅਲ ਕਾਰਥੀ, ਅਬੂ-ਅਲ ਸੁਲੇਮਾਨ ਅਲ ਕੁਰਾਨੀ, ਅਲ ਮੁਹਾਸਬੀ, ਬਾਯਜ਼ੀਦ ਬਿਸਤਾਮੀ ਅਤੇ ਮਨਸੂਰ ਆਦਿ ਇਸ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ
ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ
ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਰਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:-
ਇਕੋ ਜੋ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜੀ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀ
ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮੀ ਅਦਵੈਤਵਾਦੀ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਨਿਖ਼ਰੇ ਸਰੂਪ, ਈਸਾਈਆਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨ ਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਵਲੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਇੱਕਠੀਆਂ ਕੰਮ ਕਰ
ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਰਾਜ਼ਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਫ਼ੈਲਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਲਕਾਂ ਤੇ ਜਦੋਂ ਵੱਧਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ ਉਲੱਥਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ
ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦੀ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਵੇ:- ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਰਮਸੱਤਾ, ਨੋਸ ਅਤੇ ਰੂਹ ਆਦਿ।
ਬਾਬਾ ਨਜ਼ਮੀ ਦਾ ਪਿਛਲਾ ਪਿੰਡ ਜਗਦੇਓ ਕਲਾਂ, ਜਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ਘੁਮਿਆਰ ਪੁਰੇ ਆ ਵਸੇ।