polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਰਖਾ ਰਾਈਫਲ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੇ 1, 8, ਅਤੇ 11 ਗੋਰਖਾ ਰਾਈਫਲ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਕੋਲ ਇੱਕ ਪੀਵੀਸੀ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਡਿਜ਼ਾਇਨ ਸਵਿਤਰੀ ਖਾਨੋਲਕਰ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਅਫਸਰ ਸ੍ਰੀ ਵਿਕਰਮ ਖਾਨੋਲਕਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦਿਕ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੂਚਕ ਸੀ।
ਸ਼ਬਦ ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਮਨੀ ਰੰਗ ਦਾ ਰਿਬਨ 32 ਜਾਂ 1.3 ਇੰਚ ਲੰਮਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਲਟਕਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਫਲਾਇੰਗ ਅਫਸਰ ਨਿਰਮਲ ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1971 ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪਰਮਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੈਡਲ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੂਬੇਦਾਰ ਮੇਜਰ ਬਾਨਾ ਸਿੰਘ, ਸੂਬੇਦਾਰ ਸੰਜੇ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਯੋਗੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਯਾਦਵ ਹੀ ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ।
ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਦਾ ਜਨਮ ੧੯ ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ ੧੯੧੭ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।
ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਵਕੀਲ ਸਨ।
ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਪਹਿਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੈਬਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੋਤੀਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਇੱਕ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਨੇਤਾ ਰਹੇ।
ਇੰਦਰਾ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਿਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਪਰਵੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਣ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਹਿਰੂ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰਹੀ, ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਰੱਖਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਿਸੰਗ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਲਝਦੇ ਜਾਣ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਲਕਸ਼ਮੀ ਪੰਡਤ ਵੀ ਸਨ, ਮਤਭੇਦ ਰਹੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ।
ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਜਵਾਨ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਸੈਨਾ ਬਣਾਈ, ਜਿਨ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਝੰਡਾ ਮਾਰਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਸਾਮਗਰੀਆਂ ਦਾ ਪਰਿਸੰਚਰਣ ਕਰ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਲੇਕਿਨ ਉਲੇਖਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।
ਅਕਸਰ ਦੋਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਜਰਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਚਾਕੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਦਸਤਾਵੇਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕ੍ਰਾਂਤੀਵਾਦੀ ਪਹਿਲ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਬੈਗ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਬਹਾਰ ਕਢ ਲਿਆ ਸੀ।
ਸੰਨ ੧੯੩੬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਤਪਦਿਕ ਨਾਲ ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਓੜਕ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਹੋ ਗਈ।
ਇੰਦਰਾ ਤੱਦ ੧੮ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀ ਮਿਲ ਪਾਇਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਰਤੀ, ਯੂਰਪੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਅਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ, ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ।
੧੯੩੦ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਅਖੀਰ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਆਕਸਫਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸੋਮਰਵਿੱਲੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਲੰਦਨ ਆਧਾਰਿਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਭਾਰਤੀ ਲੀਗ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣੀ।
ਮਹਾਂਦੀਪ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਇੱਕ ਪਾਰਸੀ ਕਾਂਗਰਸ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਓੜਕ ੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮਂ ਬ੍ਰਹਮਾ- ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਠੀਕ ਭਾਰਤ ਛੋਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਰਮ ਅਤੇ ਪੁਰਜੋਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਸਤੰਬਰ ੧੯੪੨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗਿਰਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ।
੧੯੪੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕਮਲਾ ਨਹਿਰੂ ਸਨ।
ਇੰਦਰਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗਾਂਧੀ ਉਪਨਾਮ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿਲਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਹਨਦਾਸ ਕਰਮਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਖੂਨ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ ਅਤੇ ਆਜਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਰਹੇ।
੧੯੩੪–੩੫ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦਰਾ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਵਿੱਚ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਮਿਤ ਵਿਸ਼ਵ-ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਦਾਖਲਾ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ ਅਤੇ ਬਰਿਸਟਲ ਦੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦੇ ਬਾਦ, ੧੯੩੭ ਵਿੱਚ ਪਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਮਰਵਿਲ ਕਾਲਜ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਵਿੱਚ ਦਾਖਿਲਾ ਲਿਆ ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਫਿਰੋਜ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਤੋਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੰਦਨ ਸਕੂਲ ਆਫ ਇਕਾਨਾਮਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ।
੧੬ ਮਾਰਚ ੧੯੪੨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਭਵਨ, ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਆਦਿ ਧਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਵੈਦਿਕ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫਿਰੋਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਆਕਸਫੋਰਡ ਤੋਂ ਸਾਲ ੧੯੪੧ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਈ।
੧੯੫੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਗੈਰਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਿਜੀ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ।
ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਨ ੧੯੬੪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਇੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਬਣੀ।
ਸੰਨ ੧੯੬੬ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣੀ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੋ ਗੁਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੂਢੀਵਾਦੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸਾਈ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੈਣਾ ਪਿਆ।
੧੯੬੯ ਵਿੱਚ ਦੇਸਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਮੁਦਦੋਂ ਉੱਤੇ ਅਸਹਮਤੀ ਦੇ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਵੰਡਿਆ ਹੋ ਗਈ।
ਉਹ ਸਮਾਜਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾੰਮਿਅਵਾਦੀ ਦਲਾਂ ਵਲੋਂ ਸਮਰਥਨ ਪਾਕੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਚਲਾਈ।
੧੯੭੧ ਵਿੱਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਿਚਰਡ ਨਿਕਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ ਸੱਤਵੇਂ ਬੇੜੇ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇਹ ਵਜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਹਮਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸੀਮਾਖੇਤਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ।
ਇਹ ਕਦਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਮੁਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹੁਣ ਤੇਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪੂਰਵ ਸਤਰਕਤਾਪੂਰਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਸੁਲਾਹ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ੧੯੭੧ ਦੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਸਮਰੱਥ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ।
੧੯੬੦ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਗਹਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਜਿਲਾ ਪਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਰਸਮੀ ਨਾਮ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ --ਯਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨਿਤੀਕ, ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਸਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਮਿਲੀ।
ਮੰਜੂਰ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਰਸਾਇਣੀਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਦਾਂ, ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ, ਘਾਹ - ਫੂਸ ਨਿਵਾਰਕਾਂ, ਇਤਆਦਿ
ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਮੌਜੂਦਾ ਬੀਜ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਹਕਾਰੀ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬਧਤਾ
ਭੂਮੀ ਅਨੁਦਾਨ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਵਧਾਰਣਾ,
ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕਣਕ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਓੜਕ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਚਾਵਲ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਲੇਕਿਨ ਆਕਰਸ਼ਣੀ ਵਾਧਾ ਲਿਆਇਆ; ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਂਜ ਅਨਾਜਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਬਾਜਰਾ, ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ ਘੱਟ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵਾਧਾ ਨਹੀ ਹੋਇਆ—ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਉਪਜ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਜਬੂਤ ਸੰਸਦੀ ਬਹੁਮਤ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਤਾਰੂੜ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਸ਼ੋਧਨ ਕਰ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੇ ਸੱਤਾ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਬਾਝੋਂ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਧਾਰਾ ੩੫੬ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਲਾਗੁ ਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜਾ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ, ਜੋ ਚੁੱਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਰੀਬੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਬਣੇ ਸਨ, ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉੱਤੇ,ਪਿ.ਏਨ.ਹਕਸਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਉਠਦੇ ਸਮਾਂ, ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੂਰਵ ਸਲਾਹਾਕਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਅਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਤਾਵਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਰਤੋ ਦੇ ਵੱਲ ਨਵੇਂ ਝੁਕਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ, ਸਤੇਂਦਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਹਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰਿਆ ਜੀਵਤਰਾਮ ਕ੍ਰਿਪਾਲਾਨੀ ਵਰਗੇ ਨਾਮੀ-ਗਿਰਾਮੀਵਿਅਕਤੀਵਾਂਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੇਨਾਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤਭਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।
੧੯੬੦ ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਅਭਿਨਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਇਲਾਵਾ ਸਮਰਥਨ ਲਾਗੁ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਓੜਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋਂ ਚਲੇ ਆ ਰਹੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ, ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਕਣਕ, ਚਾਵਲ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਇਲਾਵਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
ਬਜਾਏ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖਾਧ ਸਹਾਇਤਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੇ- ਜਿੱਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਸਨ (ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਆਪਸੀ ਸੀ: ਨਿਕਸਨ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ "ਚੁੜੈਲ ਬੁੱਢੀ" ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
ਉਸ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਣਿਜਿਕ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਵਿਵਿਧੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰਿਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਆਈ ਚਿੱਟੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨਾਲ ਲੋਂ ਖਾਸਕਰ ਵੱਧਦੇ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਿਬਟਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।
ਖਾਧ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ੧੯੭੫ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਸਮਰਥਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਰਿਹਾ।
ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ੧੯੭੧ ਦੇ ਜਬਰਦਸਤ ਫਤਵੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਇਸਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਵਿਭਾਜਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਕਮਜੋਰ ਪੈਣ ਨਾਲ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਕਿਸਮਤ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
ਇਹ ਨਾਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਖਾਕਾ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਰੀਬਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਰਥਨ ਜੁਟਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੇਂਡੂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਦਬਦਬੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਪਾਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਤੇ, ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਬੇਜੁਬਾਂ ਰਹੇ ਗਰੀਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭਾਰ, ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ।
ਕੁੱਝ ਹੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਆਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦਲ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਤਮਿਲ ਨਾਡੁ ਉੱਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ਾਸਨ ਥੋਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕੇਂਦਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕਰਫਿਊ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲੀਨ ਰੋਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲਾ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸੇਂਸਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ, ਇੱਕ ਭਾਵੀ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਦਖੱਲੰਦਾਜੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀਪਦ ਵਲੋਂ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।
ਓੜਕ ਆਸੰਨ ਵਿਧਾਨਸਭਾ ਚੋਣ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਕਾਲ ਲਈ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਦੇ ਅਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋੋਂ ਬਾਅਦ ਤਤਕਾਲੀ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇ. ਕਾਮਰਾਜ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਰਹੇ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚੋਣ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦਰਸਾਈ।
ਉਹ ਜਿਆਦਾ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਆਰਥਕ ਨੀਤੀਆਂ ਲਿਆਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸਾਹਤ ਕੀਤਾ ।
ਸੰਨ ੧੯੮੦ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪਰਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝੀ ਰਹੀ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸੰਨ ੧੯੮੪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗਰੱਖਿਅਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ।
ਰਾਜ ਨਰਾਇਣ (ਜੋ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਾਇਬਰੇਲੀ ਸੰਸਦੀ ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲੜਦੇ ਅਤੇ ਹਾਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ) ਦੁਆਰਾ ਦਰਜ ਇੱਕ ਚੋਣ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਆਰੋਪਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ੧੨ ਜੂਨ, ੧੯੭੫ ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣ ਨੂੰ ਰੱਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਸਦ ਦਾ ਆਸਨ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਭਾਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਪਦਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪਰੋਗਰਾਮ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਕਾਮੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਾਏ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿੱਤਪੋਸ਼ਣ, ਵਿਕਾਸ, ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਅਤੇ ਕਰਮਿਕਰਨ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦਲ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਕੇਂਦਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਗਵਾਈ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਵੰਡਵਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਲਿਕਾਨਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ."'ਓੜਕ, ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੂਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ: ਆਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਵੰਟਿਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ ੪% ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗਰੀਬੀ ਹਟਾਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਕੋਈ ਭੀ ਗਰੀਬ ਤੋਂ ਗਰੀਬ ਤਬਕੇ ਤੱਕ ਨਹੀ ਪਹੁੰਚੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਰੋਗਰਾਮ ਗਰੀਬੀ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੀ, ਇਸਨੇ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਚੋਣ ਜਿਤਾਉਣ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ।
ਜਦੋਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫੈਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਲਾਭ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਿਆਕੁਲ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੇ ਲਈ, ਸਾਮੂਹਕ ਤੌਰ ਤੇ ਲਾਮਬੰਦ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।
ਢੇਰਾਂ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਜੀਵਨ ਠੱਪ ਪੈ ਗਿਆ।
ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ, ਜੈਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਵੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਨ ਲਈ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ।
ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਰਥਕ ਦੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੋਹਭੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵਿਰੋਧਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੀੜ ਨੇ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸਤੀਫੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਕੁੱਝ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਾਬੂ ਰੇਖਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਸੀਮਾ ਨਾ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ੯੩,੦੦੦ ਯੁੱਧਬੰਦੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਕਬਜੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਸੀ।
ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਤੀਸਰੇ ਪੱਖ ਦੇ ਤੱਤਕਾਲ ਦਖਲ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਇਆ।
ਭੁੱਟੋ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਆਤਮਸਮਰਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਆਮ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।
"੧੯੬੫ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਲਈ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦਵੀਆਂ, ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜ, ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਸੰਗਠਨਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਪਛੜੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵੋਟ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਰਾਜ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਖਲਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁੱਝ ਇੱਕ ਉਚਿਤ ਸਾਮਾਜਕ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਉਪਲਬਧੀ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ, ਅਕਸਰ ਅੰਤਰ-ਜਾਤੀ ਖੇਤਰੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੀਵਰਤਰ ਬਨਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣੇ.
ਲੇਕਿਨ ਜਨਵਾਦੀ ਚੀਨ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਪਰਮਾਣੁ ਖਤਰੇ ਅਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜੀ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਮੱਦੇ ਨਜ਼ਰ, ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਹੁਣ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਮਾਣੁ ਪਰੋਗਰਾਮ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜੁਲਫਿਕਾਰ ਅਲੀ ਭੁੱਟੋ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਿਖਰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਵਿੱਚ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਗੱਲ ਬਾਤ ਦੇ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਹੁੰਚ ਦੋਨਾਂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇ ਓੜਕ ਸ਼ਿਮਲਾ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਗੱਲ ਬਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਅਨੁਬੰਧਿਤ ਹੋਏ।
ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਮ ਚੋਣ ੧੯੫੧ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਜੋ ਰਾਇਬਰੇਲੀ ਨਿਰਵਾਚਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹੀ।
ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੱਤਭੇਦਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਮਸ਼ਵਿਰਾ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੱਖ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਵਿਕਲਪ ਚੁਣਿਆ।
ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੇਤੀ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀਕ੍ਰਿਤ ਬੀਮਾ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘੋਟਾਲੇ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਾਕੂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦੇ ਪਰਿਣਾਮਸਰੂਪ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਥੀ, ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ, ਨੂੰ ਇਸਤੀਫਾ ਦੇਣਾ ਪਿਆ।
ਜਦੋਂ ੧੯੬੫ ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੜਾਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਇੰਦਰਾ ਸ਼ੀਰੀਨਗਰ ਸੀਮਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੈਨਾ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੀਬ ਤੀਬਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਜਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੁਨ:ਸਥਾਪਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਨਾਮਨਜੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਲਟੇ ਮਕਾਮੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੰਵਾਦ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨਾਕਰਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ।
ਤਾਸ਼ਕੰਦ ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਵਿਚੋਲਗੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੁੱਝ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਾਲਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਲਈ, ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਗਿਰਫਤਾਰੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ।
ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ-ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਫ਼ਖ਼ਰੁੱਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਮਦ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫੈਲੀ ਬਦਅਮਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਹਾਲਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨ।
ਗਾਂਧੀਗਣ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਬਸ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਫਿਰੋਜ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਅਖਬਾਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੀਮਾ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਾਹਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਰਿਹਾ, ਲੇਕਿਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਕੋਲ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਚੱਲੀ ਗਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰਿਤਵ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਕੱਲੇ ਤਿੰਨ ਮੂਰਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇ ਯੋਗ, ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਨਰਸ ਬਣੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਹ ਓੜਕ ਫਿਰੋਜ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਆਹ ਦਾ ਤਗਮਾ ਜੁਟਿਆ ਰਿਹਾ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਾਮੂਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੇਤੁ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ।
"ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਈ ਦਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਪਾਰਟੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਮਜਬੂਤ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੱਬੜਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਹਰ ਇੱਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁੱਖਮੰਤਰੀ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਹਟਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਮੰਤਰਿਵਾਂਨੂੰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਵਫਾਦਾਰ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਲਾਭਿਸਿਕਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਈਆਂ.ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕੀ."
ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ੨੭ ਮਈ, ੧੯੬੪ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਉੱਤੇ ਚੋਣ ਲੜੀਂ ਅਤੇ ਤੱਤਕਾਲ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ, ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਈ।
ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਭਾਸ਼ਾ ਬਨਣ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਗੈਰ ਹਿੰਦੀਭਾਸ਼ੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਗੇ ਛਿੜਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਚੇਨਈ ਗਈ।
ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਵਿਮਰਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸਮੁਦਾਏ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗ਼ੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਮਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸੰਨ ੧੯੫੮ ਵਿੱਚ ਉਪ-ਨਿਰਵਾਚਨ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਰੋਜ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪਿਆ, ਜੋ ਨਾਟਕੀ ਢ਼ੰਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਵਿਵਾਹਿਕ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ।
ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਰ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਹੋਈ।
ਸਮਾਇਲਿੰਗ ਬੁੱਧਾ ਦੇ ਅਨੌਪਚਾਰਿਕ ਛਾਇਆ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ੧੯੭੪ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਪਰਮਾਣੁ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਸੇ ਪਿੰਡ ਪੋਖਰਣ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੀਤਾ।
ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਮ ਪਰਮਾਣੁ ਸ਼ਕਤੀਧਰ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸੰਨ ੧੯੪੭ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿਭਾਜਨ ਅਰਾਜਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਿਵਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਆਏ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਣਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੰਬੰਧੀ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਇੰਦਰਾ ਪ੍ਰਿਅਦਰਸ਼ਿਨੀ ਗਾਂਧੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ।
ਤੱਦ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੇ.ਕਾਮਰਾਜ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਨਿਧਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।
ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਠੱਪ ਪਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਪਰਕਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਲੋਂ ਵਪਾਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੇਰ ਆਮ ਵਰਗੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਪਿਆਨੋ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪਿਆਨੋ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਉਂਡਬੋਰਡ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਧਾਤ ਦੇ ਫਰੇਮ ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਣਾਅ ਅਧੀਨ ਘਿਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਆਨੋ ਦੇ ਕੀਬੋਰਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦਬਾਉਣ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਹਥੌੜਾ ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।
ਹਥੌੜਾ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਤੇ ਹਿਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਕੰਪਨ ਇੱਕ ਪੁਲ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇੱਕ ਸਾਉਂਡਬੋਰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਕੁੰਜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡੈਂਪਰ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਨੋਟ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੁਆਰਾ ਸਾਧਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪੈਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
ਜਦੋਂ ਕੁੰਜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਡੈਂਪਰ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਕੰਬਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੁਆਰਾ ਨੋਟ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪੈਡਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਾਧਨ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਿਆਨੋ ਸ਼ਬਦ ਪਿਆਨੋਫੋਰਟ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਯੰਤਰ ਦੇ 1700 ਦੇ ਅਰੰਭ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਲਈ ਇਤਾਲਵੀ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਗ੍ਰੈਵੀਸੇਮਬਲੋ ਕੋਲ ਪਿਆਨੋ ਈ ਫੋਰਟੇ ਅਤੇ ਫੋਰਟੇਪੀਅਨੋ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਤਾਲਵੀ ਸੰਗੀਤਕ ਸ਼ਬਦ ਪਿਆਨੋ ਅਤੇ ਫੋਰਟੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ "ਨਰਮ" ਅਤੇ "ਉੱਚੀ" ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਕੁੰਜੀਆਂ ਤੇ ਇੱਕ ਪਿਆਨੋਵਾਦੀ ਦੇ ਛੂਹਣ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ: ਇੱਕ ਕੁੰਜੀ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਗਤੀ ਜਿੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਹਥੌੜੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਈ ਨੋਟ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਹੋਵੇਗਾ।
ਨਾਮ ਹਰਪੀਸਕੋਰਡ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਜੋ ਵੌਲਯੂਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਹਰਪੀਸਕੋਰਡ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ, 1700 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਫੋਰਟੀਪੀਅਨਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੇਂਜ ਸੀ।
ਪਿਆਨੋ ਇਕ ਧੁਨੀ, ਤਾਰ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਬਾਰਟੋਲੋਮਿਓ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫੋਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 1700 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਹਥੌੜੇ ਦੁਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਰਮ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ (ਆਧੁਨਿਕ ਹਥੌੜੇ ਸੰਘਣੀ ਉੱਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਿਆਨੋ ਚਮੜੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ)।
ਇਹ ਇੱਕ ਕੀਬੋਰਡ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕੁੰਜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੇਠਾਂ ਦੱਬਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਹਥੌੜੇ ਨੂੰ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕੇ।
ਵਾਇਰਸ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਅਕੋਸ਼ਕੀ ਅਤਿ-ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੇਵਲ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕੋਸ਼ਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਨਾਭਕੀ ਅੰਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨਾਲ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਗੰਢੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਰੀਰੋਂ ਬਾਹਰ ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਇਆਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਅਣਗਿਣਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੁਸ਼ੁਪਤਾਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇੱਕ ਜਿੰਦਾ ਮੱਧ ਜਾਂ ਧਾਰਕ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਜੀਵ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਨੂੰ ਭੇਦ ਕਰ ਗੁਪਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾਣੁ ਜਿੰਦਾ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਸ਼ਕਾ ਦੇ ਮੂਲ ਆਰ.ਐੱਨ.ਏ. ਅਤੇ ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ. ਦੀ ਜੇਨੇਟਿਕ ਸੰਰਚਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੈਨੇਟਿਕ ਸੂਚਨਾ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਸਥਾਪਤ ਕੋਸ਼ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਇਰਸ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਪੌਦੇ ਤੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਫੈਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਵਾਇਰਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫੋਟੋ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਉੱਨੀ ਸੌ ਕੱਤੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਰਸਕ ਨੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਫੋਟੋ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਨ 1796 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਐਡਵਰਡ ਜੇਨਰ ਨੇ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਚੇਚਕ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਕਰ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਸੰਨ 1886 ਵਿੱਚ ਅਡੋਲਫ਼ ਮੇਅਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤਮਾਕੂ ਵਿੱਚ ਮੋਜ਼ੇਕ ਰੋਗ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਾਇਰਸ ਕਰ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੂਸੀ ਵਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਵਾਨੋਵਸਕੀ ਨੇ ਵੀ 1892 ਵਿੱਚ ਤਮਾਕੂ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੋਜ਼ੇਕ ਰੋਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ।
ਬੀਅਰਨਿਕ ਅਤੇ ਬੋਰ ਨੇ ਵੀ ਤਮਾਕੂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਟੋਬੈਕੋ ਮੋਜ਼ੇਕ ਰੱਖਿਆ।
ਮੋਜ਼ੇਕ ਸ਼ਬਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵਾਂਙ ਤਮਾਕੂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ।
ਇਸ ਚਿੰਨ੍ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਸ ਖ਼ਾਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੋਬੈਕੋ ਮੋਜ਼ੇਕ ਵਾਇਰਸ ਰੱਖਿਆ।
ਜੀਵਾਣੂ-ਭੋਜੀ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਇੱਕ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਾਇਰਸ ਹੈ; ਇਹ ਹੈਜਾ, ਪੇਚਸ਼, ਟਾਈਫਾਇਡ ਆਦਿ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ੇ ਜੀਵਾਣੂਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇਹਨਾਂ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਬੂਟਿਆਂ ਜਾਂ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਐੱਚ.ਆਈ.ਵੀ., ਇਨਫ਼ਲੂਐਂਜ਼ਾ ਵਾਇਰਸ, ਪੋਲੀਓ ਵਾਇਰਸ ਰੋਗ ਪੈਦਾ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਵਾਇਰਸ ਹਨ।
ਛੋਹ ਰਾਹੀਂ, ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਕੀੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਾਇਰਸਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਖ਼ਾਸ ਵਿਧੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
ਕਾਹਦੀ ਨਾਲ ਕਲਾਸ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਚਾਰਦੇ ਦੇ ਮੈਡਮ ਦੀ ਵਾਇਰਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਵਾਇਰਸ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਵਾਇਰਸ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਵਾਇਰਸ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਇਰਸ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਇਰਸ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਫੰਗੀ ਵਾਇਰਸ ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਫੌਜੀ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫਲਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਫੇਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਫਲ ਫਰੂਟਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਜਨਰਲ ਵਾਇਰਸ ਜਿਹੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਵਾਇਰਸ ਏਨੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਕੋਪ ਨਾਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਸਕੈਨਿੰਗ ਕਰਨ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਤੇ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹਨ,
ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਨਿਘਰ ਚੁੱਕੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਥੇ ਔਲਾਦ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ,
ਮੈਂ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰਦੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਵਰਗਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ।
ਮੈਂ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਇੱਕਤਰਫਾ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ, ਲੁਕੋਇਆਂ ਨਾ ਲੁਕਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ
ਮੈਂ ਜੰਗਾਂ, ਮਹਾਮਾਰੀਆਂ, ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਸ਼ਹੀਦ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਕੈਦੀ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ।
ਲਾਟਰੀ ਪਾਉਂਦੇ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਬਾਕੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲਿਆ ਜਾਏ।
ਇਹ ਸਭ ਕੁਛ ਇਹ ਸਭ ਕਮੀਨਗੀ ਤੇ ਇਹ ਸਭ ਅੰਤਹੀਣ ਅਜ਼ਾਬ, ਮੈਂ ਬੈਠਾ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ।
ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਵਾਲਟ ਵਿਟਮੈਨ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਐਡੀਸ਼ਨ 1855 ਵਿੱਚ ਛਪ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਿਟਮੈਨ ਨੇ ਇਸਦੇ ਸ਼ੋਧੇ ਹੋਏ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਗ ਆਫ਼ ਮਾਈਸੈਲਫ , 'ਆਈ ਸਿੰਗ ਦ ਬਾਡੀ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ' " ", 'ਆਊਟ ਆਫ਼ ਦ ਕ੍ਰੈਡਲ ਐਂਡਲੈੱਸਲੀ ਰੌਕਿੰਗ' " ", ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਕ਼ਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਬ੍ਰਾਹਮ ਲਿੰਕਨ ਲਈ ਵਿਟਮੈਨ ਦਾ ਸੋਗ ਗੀਤ, 'ਵੈੱਨ ਲੀਲਾਕਸ ਲਾਸਟ ਇਨ ਦ ਡੋਰਯਾਰਡ ਬਲੂਮ'ਡ' ਆਦਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਆਪਿਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਟਮੈਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਫਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਮਾਨਵਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਿਆਵੀ ਸੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇੰਝ ਕਰਨਾ ਅਨੈਤਿਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਾਲਟ ਵਿਟਮੈਨ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰੂਹ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ ਪਰ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਵਿਟਮੈਨ "ਰਾਲਫ ਵਾਲਡ, ਐਮਰਸਨ" ਅਤੇ "ਟ੍ਰਾਂਸੀਡੈਂਟਲਿਸਟ ਲਹਿਰ" ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਖੁਦ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਵਿਟਮੈਨ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਕ਼ੁਦਰਤ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿਚ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਪੈਰੋ, ਡਾਕਟਰ ਬਲਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪਿਆਰਾ ਰਾਮ ਧੈਨੋਵਾਲੀ ਪਹਿਲੇ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣੇ।
23 ਮਈ, 1967 ਨੂੰ ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੁਡਿਆਰਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਕੱਤਰੇਤ ਪੱਧਰ ਤਕ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਵਾਲ 'ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਛੱਡਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿਤੀ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਦੀ ਆਗੂ ਬਿਮਲਾ ਡਾਂਗ ਵਿਰੁਧ ਇਕ ਬਿਆਨ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਵਿਚ ਖੜਕ ਪਈ।
ਤੀਜੇ ਪਾਸੇ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਕਾਰਨ ਹੀ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਣਿਆ ਸੀ ਪਰ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ।
ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ 16 ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ 'ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ' ਬਣਾ ਲਈ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕਰਵਾਇਆ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਪੈਟਰਨ ’ਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਭੱਤਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।