polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਏਸ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਗੂੜਾ ਰੱਤਾ ਰੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਯੂਰਪੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੱਪੜਾ ਰੰਗਣ ਲਈ ਲੋੜ ਸੀ।
ਇਹ ਇੱਕ ਮਹਿੰਗੀ ਜਿਨਸ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਤੋਂ ਲਿਆਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਨਸ ਸੀ।
ਇਥੋਂ ਦੇ ਦੇਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਕਾਫੀ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸਦੇ ਬਦਲੇ ਉਹ ਯੂਰਪੀ ਜਿਨਸਾਂ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
ਪੁਰਤਗਾਲ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਦੇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾਕ ਸਲੀਬਵਾਲਾ ਦੇਸ ਸੀ ਪਰ ਯੂਰਪੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਵਪਾਰੀ ਇਹਨੂੰ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦਾ ਦੇਸ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਵਪਾਰ ਸਦਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਗੁਰਾਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਪੈਰਾਗੁਆ ਦੀ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਏ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਨੂੰ 'ਪਿੰਡੋਰਾਮਾ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਦੇਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਏਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਤਾੜ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼।
ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਵੈਨੇਜ਼ੁਏਲਾ, ਗੁਇਆਨਾ, ਸੂਰੀਨਾਮ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਗੁਇਆਨਾ ਨਾਲ਼, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੋਲੰਬੀਆ ਨਾਲ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੇਰੂ ਅਤੇ ਬੋਲੀਵੀਆ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਰਾਗੁਏ ਅਤੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਉਰੂਗੁਏ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਆਈ ਰਾਜਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟਾਪੂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫ਼ੇਰਨਾਂਦੋ ਡੇ ਨੋਰੋਨਾ, ਰੋਕਾਸ ਮੂੰਗ-ਪਹਾੜ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰ ਅਤੇ ਪਾਲ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਤਰਿੰਦਾਦੇ ਅਤੇ ਮਾਰਤਿਮ ਵਾਸ।
ਏਕੁਆਡੋਰ ਅਤੇ ਚਿਲੇ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਸਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਭਾਂਡੇ ਜਿਹੜੇ ਪੱਛਮੀ ਅਰਧਗੋਲੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ ਉਹ 8000 ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਐਮੇਜ਼ਨ ਦੇ ਬੇਸਿਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤਾਰਮ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਗਲ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਈ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਇਹ ਥਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿਣ ਥਾਂ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਉਥੇ 10،000 ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਨਾਸ ਗੈਰਆਇਸ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਵਿਚ 2000 ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਬੀਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਮੱਛੀਆਂ ਫੜ ਕੇ ਤੇ ਹੋਰ ਪੱਖੀ ਵਾਸੀ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ), ਅਧਿਕਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦਾ ਸੰਘੀ ਗਣਰਾਜ , ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ।
ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ; ਖੇਤਰਫਲ ਅਤੇ ਅਬਾਦੀ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖੋਂ।
17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸ਼ੱਕਰ ਦਾ ਕੰਮ ਥੋੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਸੋਨਾ ਲਭਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਇੰਜ ਉਥੇ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਰਹੇ।
1808 ਵਿਚ ਪੁਰਤਗਾਲ ਦਾ ਸ਼ਾਹੀ ਟੱਬਰ ਨੀਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਹੱਲੇ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੋਇਆ ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਬਰਾਜ਼ੀਲ ਦਾ ਨਗਰ ਰੀਓ ਡੀ ਜੀਨਰੋ ਪੁਰਤਗੇਜ਼ੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤਿਕੋਣੇ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਨੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਹੈ।
ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਇਬ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਐਡਵਰਡ ਵੇਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਕਾਲਮ ਐਸੋਸੀਏਟਿਡ ਪ੍ਰੈਸ ਲਈ 16 ਸਤੰਬਰ 1950 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਤਿਕੋਣੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਭੇਦਾਂ ਬਾਰੇ ਫੇਟ ਰਸਾਲੇ ’ਚ ‘ਸਾਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਿਛਵਾੜੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਹੱਸ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਜਾਰਜ ਐਕਸ ਸੈਂਡ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਯੂ.ਐੱਸ. ਨੇਵੀ ਫਲਾਇਟ-19 ਭੇਦ ਭਰੇ ਹਾਲਾਤ ’ਚ ਇਸ ਤਿਕੋਣੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਜਜ਼ਬ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।
ਉਦੋਂ ਫਲਾਈਟ ਲੀਡਰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਚਿੱਟੇ ਪਾਣੀ ’ਚ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਚਿੱਟਾ ਨਹੀਂ।
ਪਰ ਯੂ.ਐੱਸ. ਨੇਵੀ ਬੋਰਡ ਦੀ ਪੜਤਾਲੀਆ ਟੀਮ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਫਲਾਈਟ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਸ਼ੁੱਕਰ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਵੇਂ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਨਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ‘ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰ ਇਹ ਖੁੰਢ ਚਰਚਾ ਜ਼ਰੂਰ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਤਿਕੋਣੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਕੁਝ ਗੈਬੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜਹਾਜ਼ਾਂ, ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਜਾਂ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
‘ਅਰਗੋਸੀ ਜਹਾਜ਼’ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨੇ ਇਸ ਤਿਕੋਣ ਨੂੰ ਮਾਰੂ ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਵਿਨਸੈਂਟ ਗਾਦੀਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖੇ ਕਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ‘ਅਦਿੱਖ ਦਿਗ-ਮੰਡਲ’ ਨਾਮੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤਿਕੋਣ ਨੇ ਹੁਣ ਤਕ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇੱਥੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਦੇ ਧਰੁਵੀ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵੀ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮੈਕਸੀਕੋ ਖਾੜੀ ’ਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਤਿਕੋਣੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਅਚਨਚੇਤੀ ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਓ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਚੁੰਬਕੀ ਸੂਈ ‘ਚੁੰਬਕੀ ਉੱਤਰ’ ਅਤੇ ‘ਭੂਗੋਲਿਕ ਉੱਤਰ’ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਨਵਾਂ ਦੋਸ਼ੀ ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਲੈਬ ਤਜਰਬੇ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘਟਾਉਣ ਨਾਲ ‘ਨਮੂਨੇ ਦਾ ਜਹਾਜ਼’ ਵੀ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਪਾਣੀ ’ਚ ਅਨੰਤਮਾਤਰਾ ’ਚ ਗੈਸੀ ਬੁਲਬੁਲੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਗਾਰ ਦੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਛਾਲ ਸ਼ਕਤੀ ’ਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ ਦੇ ਸੱਚ ਪਿੱਛੇ ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਦਾ ਗਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੰਤ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਰਿਸਾਵ ਵਾਲਾ ਤਰਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਵੱਧ ਘਣਤਾ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵਾਂ ’ਚ ਵਸਤਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਮ੍ਰਿਤ ਸਾਗਰ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕੋਈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ ਜਾਂ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਤਿਕੋਣ: ਅੰਧ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਰਮੂਡਾ ਤਿਕੋਣ ਅਜਿਹਾ ਤਿਕੋਣਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰੀ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੈਤਾਨੀ ਤਿਕੋਣ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਭਾਵਤ ਤਿਕੋਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਿਖਰ ਫ਼ਲੌਰਿਡਾ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦਾ ਨਗਰ ਮਿਆਮੀ, ਦੂਜਾ ਸੇਨ ਜੁਆਨ ਪੁਇਰਤੋ ਰੀਕੋ ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਿਖਰ ਬਰਮੂਡਾ ਦੀਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਾਰੀ ਹੈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪਾਣੀਆਂ ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਕੰਢੇ ਵਸਦੇ ਲੋਕ ਕੈਂਸਰ ਤੇ ਕਾਲਾ ਪੀਲੀਆ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਾਂਦੀ ਟਰੇਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਕੈਂਸਰ ਟਰੇਨ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਮਰੀਜ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲਾ ਪੀਲੀਆ ਤੇ ਕੈਂਸਰ ਇਨੀਆਂ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ।
ਤੇ ਕਿਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲੀ ਵੇਈਂ ਦੀ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ‘ਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆ ਡਰੇਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪੀੜ੍ਹਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 18 ਮਈ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਮਾਰ ਕੇ ਇਹ ਦਰਸਾ ਦਿਤਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕ ਹੁਣ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰ ਕੇ ਸਹਿਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਅੱਜ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰੂਵਾ ਦੀ ਬਰਫ ਪਿਘਲ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇਂ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡਾ ਸੁੱਰਖਿਆ ਕਵਚ ਉਜੋਨ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਾਂਵੈਂਗਨੀ ਕਿਰਨਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੇ ਰੋਗ ਫੈਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਰਬਨਡਾਇਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾ 0.03 % ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਮਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੱਨੁਖ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਅੱਜ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਪੈਟ੍ਰੋਲੀਅਮ ਦੀ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜਹਿਰੀਲੇ ਧੂੰਏ ਦਾ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਫਰਿਜ ਅਤੇ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਰਬਨਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਗੈਸ ਦਾ ਰਿਸਾਵ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕਾਰਬਨਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ ਦਾ ਪੱਧਰ ਸਥਿਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਤੇ ਸੀ.ਐਫ.ਸੀ. ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਰਿਸਾਵ ਰੋਕਣ ਲਈ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਬਾਰੇ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹਲਾਤ ਬਹੁਤੇ ਸਾਜਗਰ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਤੇ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ।
ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੈਮੀਕਲਾਂ ਤੇ ਕੀਟ ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਧੱੜਲੇ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਸ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ‘ਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਈ ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰਿਓਂ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧਣ ਲਗਾ।
ਇਸ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਆਲਮੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਇਹਨਾਂ ਪੈ ਰਹੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸੰਸਥਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਚ ਤੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹਲ ਤਲਾਸ਼ਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ।
ਇਸੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਰਚੇ ਗਏ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਲੋਕ
ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੁਨਾਫਾਖੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਪਾਵਨ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜਿਸ ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਈਂ ‘ਚ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਟੁੱਭੀ ਲਾ ਕੇ ਸੱਚ ਖੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ।
ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਸ਼ੰਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਕੀਤੇ ਸਨ ਉਹ ਅੱਜ ਸੱਚ ਹੋਣ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ।
ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਹੋ ਜਾਣੇ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿਘਲਣਾ ਤੇ ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਵੱਧਣਾ ਇਸ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਪਸ਼ਟ ਲੱਛਣ ਹਨ।
ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਨਾ ਮੁਰਾਦ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ‘ਚ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਲਏ ਹਨ।
ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਧਰ ਖਿਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਵੀ ਹੈ।
ਪੈਸੇ ਇਕਠੇ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਨੇ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਬਣਾ ਦਿਤਾ ਹੈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੁਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚਲੇ ਜਲਚਰ ਜੀਵ ਮਰ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਜਲਚਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਲਈ ਸਕਾਊਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ।
ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਸਕਾਊਟ ਬਣਾਉਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ।
ਮੇਫਕਿੰਗ ਕੈਡਿਟ ਕੋਰ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਹਰ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਉਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣ ਭਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਵਾਸਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਕਿ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।
ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਸਾਹਸ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਜਜ਼ਬ ਕਰਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹਰ ਵਕਤ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੇਫਕਿੰਗ ਕੈਡਿਟ ਕੋਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਰਾਬਰਟ ਬੇਡਿਨ ਪਾਵਲ ਤੋਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਸਲਾਹ ਮੰਗੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਭਲਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
1869 ਵਿੱਚ ਰਾਬਰਟ ਬੇਡਿਨ ਪਾਵਲ ਨੂੰ ਕੈਸਿੰਗਟਨ ਸਕੂਲ ’ਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1870 ਵਿੱਚ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਾਰਟਰ ਹਾਊਸ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।
ਉਹ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਹਾਸਰਸ ਕਲਾਕਾਰ, ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਫੁੱਟਬਾਲ ਟੀਮ ਦੇ ਗੋਲਕੀਪਰ ਸਨ ਪਰ ਹਿਸਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਨ।
ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਿਹਲਾ ਸਮਾਂ ਸਕੂਲ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਸਨ।
ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਭੋਜਨ ਘੱਟ ਬਾਲਣ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਕੂਲ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸੀ।
ਰਾਬਰਟ ਬੇਡਿਨ ਪਾਵਲ ਨੇ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਭਰਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਿੱਤੀ।
ਰਾਬਰਟ ਬੇਡਿਨ ਪਾਵਲ ਪੁਰਾ ਨਾਮ ਰਾਬਰਟ ਸਟੀਫਸਨ ਸਮਿੱਥ ਬੇਡਿਨ ਪਾਵਲ ਦਾ ਜਨਮ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹਰਬਰਟ ਜਾਰਜ ਬੇਡਿਨ ਪਾਵਲ ਸੀ ਜੋ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਜਿਊਮੈਟਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕਾਊਟਸ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਸਕਦਾ।
1888 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਇੱਕ ਕਬੀਲੇ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਦੀਨੀ ਜੂਲੋ ਸੀ, ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਰਾਬਰਟ ਬੇਡਿਨ ਪਾਵਲ ਨੇ ਬੜੀ ਜਲਦੀ ਜੂਲੋ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬਗਾਵਤ ਦਬਾ ਦਿੱਤੀ।
ਮੇਫਕਿੰਗ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ।
ਕੈਂਪ ਦੌਰਾਨ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 5 ਤੋਂ 25 ਸਾਲ ਦੇ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਸਕਾਊਟਿੰਗ ਤੇ ਗਾਈਡਿੰਗ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ।
ਇਸ ਲਹਿਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਾਹਸੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੰਗੇ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣ ਸਕਣ।
ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਆਪਸੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਉਪਰ ਆਧਾਰਤ ਹੈ।
ਰਾਬਰਟ ਬੇਡਿਨ ਪਾਵਲ 1910 ਵਿੱਚ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਰਨਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਕਾਊਟ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਗਏ।
ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਦੇ ਟੂਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮਿਸ ਉਲੇਵ ਸੇਂਟ ਕਲੇਅਰ ਸੋਮਜ ਨਾਲ ਹੋਈ।
ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਐਲ/ਨਾਇਕ ਸ਼ੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੋ ਮਸ਼ੀਨਗਨ ਪੋਸਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੀ ਬੰਦੂਕ ਨੂੰ ਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੂਫੋਲ ਉੱਤੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸਨੇ ਬੰਦੂਕ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਕਾਬਜ਼ਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦੂਕ ਲੈ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘਾਤਕ ਫਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬੰਦੂਕ ਦੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨੀਆਂ ਨੇ 43 ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਕੰਪਨੀ ਅਤੇ 15 ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ 15 ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਲਾਹੌਰ ਸੜਕ 'ਤੇ ਵਾਹਗਾ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਪਿੰਡ ਧਨੋਆ ਖੁਰਦ ਅਤੇ ਧਨੋਆ ਕਲਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਦੰਤ ਕਥਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੇਗਮ ਗੁਲ ਬਹਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਲਾਹੌਰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ 'ਤੇ ਇਹ ਨਹਿਰ ਪਾਰ ਕਰਨੀ ਪਈ ਸੀ।
ਲੋਕ ਪੈਦਲ ਹੀ ਨਹਿਰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਬੇਗਮ ਗੁਲ ਬਹਾਰ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੇਗਮ ਗੁਲ ਬਹਾਰ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਪੁਲ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤਲਾਅ , ਇੱਕ ਮੰਦਰ, ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਵੀ ਹੈ।
"ਮੋਰਾਂ" ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਮੱਖਣਪੁਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਡਾਂਸਰ ਸੀ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਵੀ ਨਦੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਨਹਿਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਬਾਗਾਂ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਬਣਵਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਨਹਿਰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮੋਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਜੁੱਤੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਆਪਣੀ ਭੇਂਟ ਨੂੰ ਗੁਆਉਣ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਨਹਿਰ ’ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਕੰਜਰੀ" ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪੁਲ ਨੂੰ "ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਲਾਮਤ ਰੋਜ਼-ਮੱਰਾ ਦੀ ਮਸਰੂਫ਼ੀਅਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨ੍ਰਿਤਕੀ ਮੋਰਾਂ ਦਾ ਮੁਜਰਾ ਦੇਖਦਾ ਸੀ।
ਸ਼ਾਮਿਆਨੇ, ਚਾਨਣੀਆਂ, ਛੌਲਦਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤੰਬੂ-ਕਨਾਤਾਂ ਦੀ ਸੱਜ-ਧੱਜ ਅੱਖਾਂ ਚੁੰਧਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਖਾਂ ਅਤੇ ਜਗੀਰਾਂ ਵਾਲੇ…ਨਵਾਬਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲੇ, ਜਨਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁੱਰੇਦਾਰੀਆਂ।
ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਜ਼ਹੀਨ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੰਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਤੌਖ਼ਲੇ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਮੇਤ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਲਈ ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਅਰੋੜਾ ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਖੇਤਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨ੍ਰਿਤਕੀ ਮੋਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਿੰਡ ‘ਗ਼ਰਜ਼ਪੁਰ’ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਪੁਲ ਕੰਜਰੀ’ ਪੈ ਗਿਆ।
ਪੁਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ-ਲਾਹੌਰ ਦਰਮਿਆਨ ਵਸਿਆ ਇਹ ਪਿੰਡ ਘੁੱਗ ਵਸਦਾ ਨਗਰ ਬਣ ਗਿਆ।
ਮੁਲਕ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤਰਫ਼ੋਂ ਹੋਏ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪੁਲ ਉੱਜੜ ਗਿਆ।
ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸੋਮਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰੋਵਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਢਲਾਣ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੰਧੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹੁਣ, ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਮੰਤਰਾਲੇ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੁਆਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੰਦਰ ਦੀ ਛੱਤ ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਰੈਸਕੋ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਘਰ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1968 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਟੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਅਹਿਮ ਮੈਚ ਖੇਡੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੈਚਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ ਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ।
ਖਿਡਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਰੇਲਵੇ ਵਿੱਚ ਕਮਰਸ਼ੀਅਲ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ।
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਓਲੰਪਿਕ, ਏਸ਼ਿਆਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ 13 ਵਾਰੀ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1973 ਦੇ ਐਮਸਟਰਡਮ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਫੁੱਲਬੈਕ ਵਜੋਂ ਖੇਡਣ ’ਤੇ ‘ਲੋਹੇ ਦੀ ਦੀਵਾਰ’ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਣਖੀ ਸੁਰਜੀਤ ਦਾ 1978 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨਾਲ ਇੱਟ-ਖੜੱਕਾ ਵੀ ਹੋਇਆ।
1982 ਦੇ ਮੁੰਬਈ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਨੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦਾ ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਮੁਲਕ ਹਾਲੈਂਡ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਰਮਿਆਨ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਫਾਈਨਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੱਤ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਦੋ ਪਨੈਲਟੀ ਕਾਰਨਰਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤੋ-ੜਿੱਤੀ ਜਦ ਸੁਰਜੀਤ ਨੇ ਕਰਾਰੇ ਸ਼ਾਟ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਗੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਸਮਝ ਪਟਾਖੇ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਪਰ ਬਰਾਬਰੀ ’ਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਏ ਮੈਚ ਦਾ ਆਖਰੀ ਨਤੀਜਾ ਪਨੈਲਟੀ ਸਟਰੌਕ ਜ਼ਰੀਏ 4-2 ਨਾਲ ਹਾਲੈਂਡ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ।
ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਸੁਰਜੀਤ ਨੇ ਸਪੋਰਟਸ ਕਾਲਜ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ।
ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿੰਡ ਦਾਖ਼ਲਾ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਮੱਘਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
ਝਾਂਜਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਵੇਕਲੇ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਹਿਣੇ ਅਹਿਮ ਥਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ।
ਮੁਟਿਆਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੇਲੇ ਤਿਉਹਾਰ, ਕਿਸੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਝਾਂਜਰ ਪਾਉਂਣ ਦਾ ਸ਼ੋਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗਹਿਣੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ-ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਙ ਤਵੀਤ, ਬੁਗਤੀਆਂ, ਚੂੜੀਆਂ, ਰੇਲਾਂ, ਹਮੇਲਾਂ, ਪਰੀਬੰਦ, ਰਾਣੀ ਹਾਰ, ਚੰਨਣ ਹਾਰ, ਬੰਦ, ਕੰਗਣ, ਡੰਡੀ, ਕੈਂਠਾ, ਮੁਰਕੀਆਂ, ਨੱਤੀਆਂ, ਪਿੱਪਲ-ਪੱਤੀਆਂ, ਸੱਗੀ ਫੁੱਲ, ਗੋਖੜੂ, ਗਜਰੇ, ਲੌਂਗ, ਕੋਕਾ, ਤੀਲੀ, ਮਛਲੀ, ਟਿੱਕਾ, ਨੱਥ, ਛਾਪਾਂ-ਛੱਲੇ, ਮੁੰਦਰੀਆਂ, ਬਾਜ਼ੂਬੰਦ, ਕਾਂਟੇ, ਕੜੇ, ਵਾਲੀਆਂ, ਜ਼ੰਜੀਰੀਆਂ ਤੇ ਝਾਂਜਰਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
ਫ਼ਸਲ ਵਿਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੋਈ ਗਹਿਣਾ ਘੜਾਉਣ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਪਤੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਗਹਿਣੇ ਲਈ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਫੱਟ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਝਾਂਜਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਛਿੜਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਨਵ-ਵਿਆਹੁਤਾ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਝੁਰਮਟ ਜਦੋਂ ਪੇਕਿਆਂ ਸਹੁਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਗਹਿਣੇ ਪਾ ਸੱਜ-ਫਬ ਕੇ ਤੀਆਂ ਲਈ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪੈਰੀਂ ਪਾਈਆਂ ਝਾਂਜਰਾਂ ਦੇ ਛਣਕਾਟੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰੰਗੀਨੀ ਭਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬਦਲੀ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬਣ ਮੁਟਿਆਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦੀ ਫਰਮਾਇਸ਼ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਝਾਂਜਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨੋਂ ਨਹੀਂ ਉਕਦੀ:
ਝਾਂਜਰ ਪਾ ਕੇ ਨੱਚਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਆਪਣੀ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਝਾਂਜਰ ਦੇ ਛਣਕਾਟੇ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਬੋਲੀ ਪਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ:
ਏਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਹਨੀਫ਼ਾ ਦੇ ਜੰਗ ਕਰਨ ਵਲ ਭਾਵੇਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ‘ਅਨੀਸ਼ੁਲਵਾਜ਼ੈਨ' ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਏ ਪਰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਤਫ਼ਸੀਰਾਂ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵਾਕਿਆਤ ਪੀਰ ਮਹੁੰਮਦ ਕਾਸਬੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਕ ਉਕੇ ਨਜਰ ਨਹੀਂ ਆਏ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਵੀਰ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਨੇ ਕਲ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਵੀਰ-ਕਾਵਿ ਰੂੜ੍ਹੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰ ਕੇ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਉਤਸਾਹ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਮਡੇਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਬੜੇ ਭਾਵ ਪੂਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ।
ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਰਜਨ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਵਾਰ' ਦੇ ਵਰਣਨ ਢੰਗ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੈ।
ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ' ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ: ਦੋਹੀਂ ਕੰਧਾਰੀ ਮੁੰਹ ਜੁੜੇ, ਧਰਗਾਂ ਦੀ ਅਰੜਾਕ।
ਪੰਜਾਬੀ ਜੰਗਨਾਮਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਹੈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀਵਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਦ ਮੁਕਬਲ ਅਤੇ ਹਾਮਦ ਨੇ ਕਰਬਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣਿਆਂ ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਜੰਗਨਾਮੇ ਜਿਥੇ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਾਵਿ-ਵਿਧਾ ਅਤੇ ਕਥਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸ਼ੀਆਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਮੁਹੱਰਮ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਮਸਲਿਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਦੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸੋਗੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਰਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਫੌਜ਼ ਦਾ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਹੈ।
ਜੰਗਨਾਮੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਬਲਾ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
”2 ਇਸ ਸਮੇਂ ਅਰਧ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਹਿਵਾਲ ਆਥਰਿਤ, ਮਿਆਰਾਜ-ਨਾਮੇ, ਵਫ਼ਾਤ ਨਾਮੇ ਤੇ ਜੰਗ ਨਾਮ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਲੜੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਦਿਤੇ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਹਜ਼ਰਤ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਨਾਮਾ ‘ਵਾਰ’ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਜੰਗਨਾਮ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਣ ਉਪਜਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਨਵਾਂ ਪਰਪਾਟੀ ਅਧੀਨ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਬੰਗਾਵਾਲੀਏ ਨੇ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ ਲਾਹੌਰਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਜ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਰਚਨਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
ਕਵੀ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਥਵਾ ਮਹਾਨਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਗ, ਕੰਚਨ, ਭੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਬਖ਼ਸ ਕੇਵਡਿ-ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ:-
ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਥਾ-ਸੂਤਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ- ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੁਲਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਵਜੋਂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਨਮ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਅਜ਼ੀਖਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਣਾ, ਆਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤਕੜਾ ਯੁੱਧ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਅਜੀਮਖਾਂ ਦੀ ਦਵੰਧ ਯੁੱਧ, ਅਜ਼ੀਮਖਾਂ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ, ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਿੱਤ।
ਕਵੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਯੋਜਨਾ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਵਿਵਰਣ ਬੜਾ ਚੁਸਤ ਅਤੇ ਵੇਗਵਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾ ਦੇ ੳਜਸਵੀ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਹਸਨ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਦੇ ਬਚਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵਲ ਜਾਣਾ, ਹਜ਼ਰਤ ਮੁੰਹਮਦ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣਾ, ਬਿਰਾਈਲ ਦੁਆਰਾ ਜੱਨਤ ਵਿੱਚੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਉਣਾ, ਹਜ਼ਰਤ ਮਆਵੀਯਤ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਹਜਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਹਜ਼ਰਤ ਮਆਵੀਯਤ ਨੂੰ ਦਸਣਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੰਤਾਯਨ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਤਸਦ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਉੱਤੇਸ ਜੁਲਮ ਢਾਹੇਗੀ, ਇੱਕ ਬਿਰਧ ਔਰਤ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਾੳਣ ਅਤੇ ਯਜ਼ੀਦ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਰਨ, ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਦ ਯਜ਼ੀਦ ਕੋਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸ਼ਿਮਰ
ਰਾਹੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ, ਸ਼ਿਮਰ ਅਤੇ ਤਿਮਰ ਦਾ ਸਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਹਨੀਫਾ ਨੇ ਯਜ਼ੀਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਆਦਿ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਨੀਸੁਲਵਾਅਜ਼ੈਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿੱਤਾਂਤ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਕਾਸਬੀ ਨੇ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕਰਬਲਾ, ਇਰਾਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੂਫ਼ਾ ਤੋਂ 39 ਕਿ.ਮੀ ਦੀ ਵਿਥ ਤੇ ਅਤੇ ਬਗਦਾਦ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 100 ਕਿ.ਮੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਦਰਾਤ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸਿਆ ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮਕਬਰੇ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਦੋਹਤਰੇ ਇਮਾਮ ਹੂਸੈਨ ਨੂੰ ਸੰਨ 680ਈ. ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਭੂੱਖਾ ਪਿਆਸਾ ਰਖ ਕੇ ਯਜੀਦ ਦਾ ਫ਼ੌਜ਼ ਨੇ ਬੜੀ ਬੇਦਰਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਨਾਲ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕਾਰਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੁਫ਼ਾ ਨਗਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਖਿਲਾਫ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਪਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ।
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੀਟਾਂ ਫ਼ਿਰਕੇ ਵਾਲਿਆ ਲਈ ਹਿਹ ਅਤਿਅੰਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਇਯ ਸਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਸ ਜ਼ਿਆਰਤ ਲਈ ਨਿੱਤ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜੰਗਨਾਮਾ ਵੀ ‘ਵਾਰ’ ਵਾਂਗ ਵੀਰ- ਕਾਵਿ ਦੀ ਇੱਕ ਵਿਧਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਵਿਧਾ ਹੈ, ‘ਵਾਰ’ ਵਾਂਗ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੰਮ-ਪਲ ਨਹੀਂ।
‘ਜੰਗ’ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਯੁਧ, ਲੜਾਈ, ਭੇੜ ਆਦਿ ਅਤੇ ‘ਨਾਮਾ’ ਦਾ ਅਰਥ-ਗਤ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਵਰਣਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲਗਿਆ ਹੈ।
ਜੰਗਨਾਮਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਬਣ ਗਿਆ ਇਸ ਦਾ ਆਰੰਭ ਮਨਸਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਦੋਹਤੇ ਇਸਾਸ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਕਰਬਲਾ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਯਜ਼ੀਦ ਹੈ।
ਸ਼ੁਰੂ ਦੇਜੰਗਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਜੰਗਨਾਮਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾ ਬਣ ਗਈਆਂ।
ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਲਿਖ ਕੇ ਇਮਾਮ ਹੁਸੈਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਬਰਖ਼ੁਦਾਰ ਨੇ ਵੀ ਜੰਗਨਾਮਾ ‘ਇਮਾਮ-ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਔਰਗੰਗਜੇਬ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇਸ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਪੀਰ ਮੁਹੰਤਦ ਕਾਸਬੀ ਨੇ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ ਕਰਬਲਾ’ ਦੀ ਰਚਨਾ 1681 ਈ. ਈ ਵਿੱਚ ਕੀ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇੱਕ ‘ਰਿਸਾਲਾ’ ਹੈ:-
ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਸ਼ਹਿਬਾਜ਼ ਮਲਿਕ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਕੇ ਤਾਜ ਬੁਕ ਡਿਪੋ ਲਾਹੌਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਨ 1982. ਈ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਦੀ ਵਸਤੂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਗੱਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਪ ‘ਅਨੀਸੁਲਵਾਅਜ਼ੈਨ’ ਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਮੁਗਲ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਲੜੇ ਗਏ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਮੋਤੀਬਾਗ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਲਾਇਬੇ੍ਰਰੀ ਵਿੱਚ ਸੁਰਖਿਅਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਲ 68 ਬੰਦ ਹਨ।
ਸਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੰਗਨਾਮੇ' ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲੋਂ ਸੰਨ 1950 ਈ. ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇ ਦੇ ਨਾਲ ਅਣੀਰਾਇ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਨੌ ਪਉੜੀਆਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦਰਜ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੀਰ ਰਸੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:-
ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ‘ਮੁਕਬਲ ਦਾ ਜੰਗਨਾਮਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜਤਨ ਹੈ।
ਇਸ ਜੰਗਨਾਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਬਲ ਨੇ ਕੇਵਲ ਕਰਬਲਾ ਦੀ ਖੂਨੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋ ਵਾਪਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜੰਗਨਾਮੇ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਮੁਕਬਲ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨ ਕਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:-
ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੇ ਜਨਰਲ ਮੇਜਰ ਚਾਰਲਸ ਬਾਰਬਰੀਅਰ ਨੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰ ਕੇ ਰਾਤ ਲੇਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਰੇਲ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲਿਪੀ 12 ਬਿੰਦੂਆਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਉਂਗਲ ਦੇ ਪੋਟਿਆਂ ਦੇ ਥੱਲ੍ਹੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਲੂਈ ਨੇ ਇਸ ਲਿੱਪੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ 1829 ਵਿੱਚ ਛੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ 63 ਕਲਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਕ ਬਣਤਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।
ਜਦੋਂ ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ਚਮੜੇ ਨੂੰ ਸਿਊਣ ਵਾਲਾ ਸੂਆ ਤਿਲਕ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਜਿਆ।
ਅੱਖ ’ਚੋਂ ਖ਼ੂਨ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅੱਖ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਘੱਟ ਗਈ।
10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨੇ ਪਾਇਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਨੇ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਲੱਛਣ ਭਾਵੇਂ 1835 ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਬਰੇਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਾਹਰ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਇਲਨ ਵਜਾਉਣ ’ਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ।
ਲੂਈ ਬਰੇਲ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਕੁਰਵੇ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਾਈਮਨ ਰੇਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ ਤੇ ਜੀਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਖਗੋਲਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਾ ਅਜਿਹੇ ਚਮਕੀਲੇ ਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਨੂੰ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੰਜ ਦਾ 0 . 5 ਵਲੋਂ 10 ਗੁਣਾ ਪੁੰਜ ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨਕਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ।
ਅਜਿਹੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ ਫੁਲ ਕੇ ਪਤਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭੀਮਕਾਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਹੀ ਤਾਪਮਾਨ 5, 000 ਕੈਲਵਿਨ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਵਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਬਾਲਣ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਰੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹ ਵਿੱਚ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਵਿੱਚ ਨਾਭਿਕੀ ਸੰਯੋਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਭੌਤਿਕੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੋਟੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਫੋਟੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ।
ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਾ ਠੰਡਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਨਾਰੰਗੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲਾਲ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਹਿਣੀ, ਸਵਾਤੀ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਗੇਕਰਕਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਲਾਲ ਦਾਨਵ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਲਾਲ ਮਹਾਦਾਨਵ ਤਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਏਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਆਰਦਰਾ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਹੀ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਪੰਜਵੀਂ ਹੰਡਿਆਇਆ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸਵੀਂ ਬਰਨਾਲੇ ਤੋਂ।
ਨੌਵੀਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 'ਅਣਖੀ' ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲਾ ਕੱਢਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ ਸੀ।
ਇਹ ਰਸਾਲਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਛਪ ਸਕਿਆ, ਪਰ 'ਅਣਖੀ' ਉਪਨਾਮ ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਜੁੜ ਗਿਆ।
ਅਣਖੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਾਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅਹਿਮਦਪੁਰ ਦੀ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਜੋ 1952 ਵਿਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ।
1977 ਵਿੱਚ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਪਾਠਕ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਟਿਲ ਨਾਲ ਅਜਮੇਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਧੌਲੇ ਤੋਂ ਬਰਨਾਲੇ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹਨੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਪਰ ਸਾਹਿਤ-ਸੇਵਾ ਉਹਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੀਤੀ।
ਦਸਵੀਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ ਉਹਨੇ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਪਟਿਆਲੇ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ 'ਲਲਕਾਰ' ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਕਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛਪੀਆਂ ।