polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਡੋਨਰ/ਦਾਨੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ/ਫੰਕਸ਼ਨ : ਨਾਇਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦਾ ਹਨ ਆਦਿ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂਈ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਮੱਦਦਗਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸਦਾ ਤਰੀਕਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ;
ਨਾਇਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ : ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮੱਦਦਗਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਆ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ (ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਸਫਲ/ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਰੋਧੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ);
ਕਿਸੇ ਜਾਦੂਈ ਸਾਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ : ਨਾਇਕ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂਈ ਸਾਧਨ ਦੀ ਵਰਤੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰਕੇ, ਸਥਾਨਬੱਧ ਕਰਕੇ, ਖਰੀਦ ਕੇ, ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਇਕੱਠੀ ਦਿੱਖਾਂ, ਖਾ/ਪੀ ਕੇ, ਹੋਰ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਮੱਦਦ ਰਾਹੀਂ);
ਸੇਧ : ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਖੋਜ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਠਿਕਾਣੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾਇਆ, ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;
ਜਿੱਤ : ਖਲਨਾਇਕ ਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਭੇੜ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਤਿਯੋਗਤਾ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ);
ਅਬਾਦੀ : ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਜਾਂ ਕਮੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਖੋਜ ਦੀ ਵਸਤੂ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਦੂ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਇਨਸਾਨ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬੰਦੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ);
ਪਿੱਛਾ : ਨਾਇਕ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਖਿਲਾਉਣ ਲਈ, ਮਾਰਨ ਲਈ ਨਾਇਕ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ);
ਬਚਾਓ : ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਇਕ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੇਰੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਛੁਪ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਛੁਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਇਕ ਬੇਪਛਾਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਇਕ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ);
ਬੇਪਛਾਣ ਆਗਮਨ : ਨਾਇਕ ਬੇਪਛਾਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ;
ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਿਯਤ ਕੰਮ : ਨਾਇਕ ਅੱਗੇ ਕਠਿਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਅਗਨੀ-ਪ੍ਰੀਖਿਆ, ਬੁਝਾਰਤਾਂ, ਤਾਕਤ/ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਪਰਖ, ਹੋਰ ਟਾਸਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ);
ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਲੜੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ ਰੂਸੀ ਲੋਕ ਕਥਾ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਤੋਂ ਬਾਦ ਕਥਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਅਗਲੇ 31 ਕੰਮ ਜਾਂ ਕਥਾ ਇਕਾਈਆਂ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪ੍ਰਾੱਪ ਨੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਰੂਸੀ ਲੋਕ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪਰੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ।
ਇੱਥੇ ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਲਿਖਤ ਦੀ ਰਸਮੀ ਵਿਅਵਸਥਾ ਜਾਂ ਬਣਤਰ, ਇੱਕ ਸੂਚਕ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤ ਵਿਚਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰੇਖਿਕ ਲੜੀ ਦੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮਬੱਧ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸਤਰਾਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਥਾ ਤੋਂ ਤੱਕ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਥਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਉਸੇ ਲੜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਰੇਖਿਕ ਲੜੀ ਬਣਤਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਿਨਟੈਗਮੈਟਿਕ ਬਣਤਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਨਟੈਕਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਉਧਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਬਣਤਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਜਿਹੇ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਲੋਕਧਰਾਵਾਦੀ ਲਿਖਤਾਂ ਪਿੱਛੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਗੋਂ ਤੱਤ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਾਂ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮੂਹਬੱਧ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬਣਤਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਇਸ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਨਮੂਨੇ ਜਾਂ ਵਿਅਵਸਥਾਵਾਂ “ਪੈਰਾਡਿਗਮੈਟਿਕ” ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪੈਰਾਡਿਗਮ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਉਧਾਰਾ ਲਿਆ ਗ੍ਿਆ ਹੈ।
ਰੂਪਵਾਦ ਅਤੇ ਰੂਪਵਿਗਿਆਨ ਵਿਧੀ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰ ਰੂਪਵਾਦੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਵੀ ਕਿਸੇ ਪਾਠ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ੇ, ਵਸਤੂ, ਸੋਮਿਆਂ, ਵਿਧੀ,ਪ੍ਰਵਚਨ ਅਤੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦੇਂਦੇ ਸਨ।
ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਬੜਾ ਭਰਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਧੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਪਰੰਤੂ, ਸੱਤਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਸ਼ਾਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਧੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਵਿਧੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ, ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਵਿਧੀ, ਉੱਤਰ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਵਿਧੀ, ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਆਦਿ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਰੂਪਵਾਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ।
ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੂਪਵਾਦੀ ਵਿਧੀ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੋਇਟਿਕਸ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿਤੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤ, ਬਾਹਰੀ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਇਕ ਹਸਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੜਾਅ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਪਦਾਰਥਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਚ ਸ਼ਕਲੋਵਸਕੀ ਨੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਏ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਨਬੀਕਰਣ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਰਜਕ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਅਜਨਬੀਕਰਣ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।
ਵੈਸੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਅਜਨਬੀਕਰਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਬੜੇ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਰੂਪਵਾਦ ਅਤੇ ਰੂਪ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਸਬਦ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਮਹੱਤਾ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਖੇਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਰੂਪ-ਵਿਗਿਆਨ ਭਾਵ ਮਾਰਫ਼ੋਲੋਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਆਪਣਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਹਦੇ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨ ਉਸਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਤੇਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜਾ ਕੇ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਅਪਣੀ ਜਗਹ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸੇ ਕਾਰਜ/ਐਕਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਮਰਫੋਲੌਜੀਕਲ ਮੁੱਲ ਹੋਣਗੇ।
ਇੱਕ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਇਨਾਮ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਥਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਲੜੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ; ਇਹ ਕਿਸੇ ਜਾਂਚ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੇ; ਜਦੋਂਕਿ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਖਲਨਾਇਕ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਜਵਾਨ ਨਾਇਕਾ ਲਈ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਵੀ ਪਰੰਪ ਦਾ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ੇਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰੰਪ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਸਾਰਾ ਨਿਯਮ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਲਈ ਸੀ।
ਪਰਾਗ ਸਕੂਲ ਦੇ ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਡੈਨਿਸ਼ ਦੇ ਗਲਾਸਮੈਟਿਕਸ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਵਰਨਣਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ-ਸਮੀਖਿਅਕ, ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ, ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ‘ਚ ਦੋਸ਼ ਕੱਢਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਬਣਦੀ ਰਹੀ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਝਿਆ ਸੰਵਾਰਿਆ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ।
ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਪਰੰਪ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਰੰਚਨਾਵਾਦੀ ਸਨ।
ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਨੌਮ ਚੌਮਸਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਆਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।
ਪਰੰਤੂ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ ਬਲੂਮਫੀਲਡ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ।
ਉਸਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ “ਮਰਫੌਲੌਜੀ ਔਫ ਦੀ ਫੋਕਟੇਲ ਕਿਤਾਬ, 1928 ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਛਪੀ।
ਭਾਵੇਂ ਇਸਨੇ ਰੂਪ ਵਿਗਿਅਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਵਿਗਿਆਣਪੁਣੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਲਾਉਡਿ ਲੇਵਿ-ਸਟ੍ਰਾਓੱਸ ਅਤੇ ਰੋਲੈਂਡ ਬਾਰਥਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸਤੋਂ 1958 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਰਹੇ।
ਵਕਤ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਉੱਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕਿਰਦਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਸਮਝਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਸਨ ਉਹ ਮੀਡੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਗਭੱਗ ਹਰੇਕ ਕਥਾ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸਾਹਿਤ, ਥੀਏਟਰ, ਫਿਲਮ, ਟੈਲੀਵਿਯਨ ਸੀਰੀਜ਼ ਜਾਂ ਗੇਮਾਂ ਹੋਣ।
ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਬੰਧੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਥਾ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾੱਪ ਪਰੀ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ “ਉਹਨਾਂ ਕਥਾਵਾਂ” ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ “ਆਰਨੇ ਦੁਆਰਾ 300 ਤੋਂ 749 ਨੰਬਰਾਂ ਅਧੀਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
” ਇਸ਼ਾਰਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸੂਚਕ ਵੱਲ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ “ਦਿ ਟਾਈਪਸ ਔਫ ਫੋਕਟੇਲ” ਹੈ ਜੋ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਐਨੱਟੀ ਆਰਨੇ ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਾਪੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਬਾਦ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋਹਰਾਈ ਅਤੇ ਵਧਾਈ ਗਈ।
ਆਰਨੇ-ਥੌਮਪਸਨ ਇੰਡੈਕਸ, ਜਿਵੇਂ ਇਸਨੂੰ ਇਸ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੱਦਣਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਗਤ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਥਾ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ।
ਹਰੇਕ ਕਿਸਮ ਇੱਕ ਸੰਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਖਿਆ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਸਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਥਾ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।
ਰੂਸੀ ਰੀਤੀਵਾਦੀ ਰੂਸੀ ਅਲੋਚਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਓਸ ਧਾਰਨਾ ਖਿਲਾਫ ਖੜੇ ਹੋਏ ਕਿ ਕਲਾ ਕੁੱਝ ਰਹੱਸਮਈ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਵਿਕ ਪਹੇਲੀਆਂ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਭਵਿੱਖਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦੀ ਰੁਝਾਨ ਜੋਰ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ “ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵਜਾਏ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਇੱਕ ਪਦਾਰਥ” ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਵਾਦ ਦੇ ਉੱਥਾਨ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤਿਕ ਅਲੋਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਰਸਤਾ ਜਰੂਰਤ ਬਣਿਆ: ਰੂਸੀ ਰੀਤੀਵਾਦ।
ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, “ਮਰਫੌਲੌਜੀ” ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿਸੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ।
ਪ੍ਰਾੱਪ ਨੇ ਅਪਣੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤੀਆਂ ਕਈ ਸੌ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਜਿਮੇਵਾਰ ਇੱਕ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਗਹਿਰੀ ਬਣਤਰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
ਸੁਸਾਨਾ ਓਨੇਗਾ ਮੁਤਾਬਕ, “ਪ੍ਰਾੱਪ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਿਖਤ ਦੇ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਗਟਾਓ ਦਾ ਲੈਵਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਫੰਕਸ਼ਨ ਲੜੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਗੋਲੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇੱਕ ਸਾਫ ਫਰਕ ਕਰਦਾ ਹੈ”।
ਉਹ ਇੱਕ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਦੀ, ਮਾਨਵਜਾਤੀ ਵਿਦਵਾਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕਵੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਅਤੇ ਕਈ ਯੁਵਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਉਸਤਾਦ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਆੱਨਾ ਪ੍ਰਾੱਪ, ਭੱਠੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਤ ਬੱਚੇ ਸੰਭਾਲਦੀ ਸੀ।
ਇਸਦਾ ਇਟਾਲੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ 1969 ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾੱਪ ਦੁਆਰਾ ਅੰਤਿਮਸ਼ਬਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਐਲਾਨਿਆ।
ਇਸਦਾ ਪੋਲਿਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਅਤੇ ਰੋਮਾੱਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ , ਸਪੈਨਿਸ਼ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਾੱਪ ਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਤੋਂ 1918 ਵਿੱਚ ਗਰੈਜੁਏਸ਼ਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਪੈਟ੍ਰੋਗ੍ਰਾਡ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਪੜਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਸੇਨੀਆ ਨੋਵੀਕੋਵਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ, ਉਸਨੇ ਇਸੇ ਸਾਲ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਨਿਰਾਲੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ "ਮਰਫੌਲੌਜੀ ਔਫ ਦੀ ਮੈਜੀਕਲ ਫੋਕਟੇਲ” ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਅਗੁਰਦਾਸ ਮਾਸ, ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ, ਤਜ਼ਵੇਤਾਨ ਤੋਦੋਰੋਵ ਅਤੇ ਕਲਾਡ ਬਰੈਮੋ ਦਾ ਰੰਪ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੱਠਵਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵਾਹ ਪਿਆ।
ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਦੇ ਵਿਚ ਜੂਰੀ ਲੋਟਮਾਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਸਬੰਧ ਤਾਰਤੂ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਸੀ।
ਭਾਵੇਂ ਪਰੰਪ ਨੇ ਚਿਹਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਸੰਗਾਤਮਕ ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
1937 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾੱਪ, ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜਾਉਣ ਵਾਲੀ ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਡ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਿਆ।
1938 ਤੋਂ ਬਾਦ, ਉਸਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਕੁਰਸੀ ਸੰਭਾਲੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਭਾਗਿਕ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਿਆ।
ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਝ ਲੇਖ ਵੀ ਛਾਪੇ ਸਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਅਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹ ਸਨ: ਦੀ ਮੈਜੀਕਲ ਟਰੀ ਔਨ ਦੀ ਟੌਂਬ , ਵੰਡਰਫੁਲ ਚਾਇਲਡਬਰਥ , ਰਿਤੁਅਲ ਲਾਫਟਰ ਇਨ ਫੋਕਲੋਰ ਅਤੇ ਓਇਡਿਪਸ ਇਨ ਦਿ ਲਾਈਟ ਔਫ ਫੋਕਲੋਰ ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਦ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 1976 ਵਿੱਚ ਲੈਨਿਨਗ੍ਰਾਡ ਦੁਆਰਾ ਫੋਕਲੋਰ ਐਂਡ ਰੀਅਲਟੀ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਾੱਪ ਨੇ 1960ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚਕਾਰ ਪੜਾਉਣ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਲੈ ਲਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਪਣੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਾਣਦੇ ਹੋਏ “ਪ੍ਰੌਬਲਮਜ਼ ਔਫ ਕਮੇਡੀ ਐਂਡ ਲਾਫਟਰ ” ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪਰੰਪ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਰੂਪਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬੇਦੀਏਰ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀਤੀ ਕਿ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਬਦਲਵੇਂ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੰਬੰਧ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਯਾਕੋਵਲੈਵਿਚ ਪ੍ਰਾੱਪ, ਇੱਕ ਅਸਧਾਰਣ ਲੋਕਧਾਰਾਵਾਦੀ ਸੀ, ਜੋ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1895 ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।
ਉਹ ਰੂਸੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪੜਿਆ।
ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਦ ਉਸਨੇ ਰੂਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜਾਇਆ ਅਤੇ ਫੇਰ ਜਰਮਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਗਿਆ।
ਮੇਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤ (ਪੂਰਵ ਮਸ਼ੀਨਾ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦਾ ਐਲਾਨ, ਇੱਤਫਾਕ ਦਾ ਭੇਦ ਖੋਲਣਾ- ਮਾਂ ਹੀਰੋ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੱਦਦੀ ਹੈ, ਆਦਿ)
ਇੱਥੇ ਉਸਨੇ ਅਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਥਿਊਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਤਰਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਨੋਖੀ ਕਥਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜਾਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
“ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਰੂਟਸ ਔਫ ਦਿ ਵੰਡਰ ਟੇਲ” ਇਟਾਲੀਅਨ , ਸਪੈਨਿਸ਼ , ਫਰਾਂਸੀ, ਰੋਮਾਨੀਅਨ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾੱਪ ਦੀਆਂ ਕਥਾ ਇਕਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇੰਨੀ ਹੀ ਹੈਰਾਨੀ ਇਹ ਖੋਜ ਕੇ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਜਿਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾੱਪ ਦੀ ਕਥਾ ਇਕਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾੱਪ ਨੇ 1913 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜਿਆ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਚਣ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ।
ਪਰੀਕਥਾਵਾਂ , ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ “ਜਾਦੂਈ ਕਥਾਵਾਂ” ਅਤੇ “ਵਿਸਮਾਦੀ ਕਥਾਵਾਂ” ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਤਰਾਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ . ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।
ਅਪਣੀ ਪੜਾ ਈ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾੱਪ ਨੇ ਪਛਾਣਿਆ ਕਿ “ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਕਥਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ”।
ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀਆ ਹੋਰ ਸੰਰਚਨਾਵਾ ਵਰਗੇ ਮਾਡਲ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੀ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂਵਿਚ ਜਾਗਿ੍ਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਭਸੌੜ ਕਸਬੇ, ਪੱਟੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਮੰਡੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਲਾਹੌਰ ਮੰਡੀ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਰਾਜ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ।
ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫਰਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਉੱਠੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗ਼ਦਰੀ ਯੋਧੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਭਾਈ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਚੁੱਘਾ, ਭਾਈ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਹਾਂਸ, ਭਾਈ ਗਾਂਧਾ ਸਿੰਘ ਕੱਚਰਭੰਨ ਅਤੇ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਖੁਖਰਾਣਾ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂਕੋਲ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ14 ਜੂਨ, 1903 ਨੂੰ ਫਿਲੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਬਕਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਅੰਮਿ੍ਤ ਸੰਚਾਰ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਅੰਮਿ੍ਤ ਛਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ1908 ਵਿੱਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 'ਪੰਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ' ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਸਟਮ ਉਨ੍ਹਾਂਦੇ ਰਾਸ ਨਾ ਆਇਆ।
ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂਦਾ ਜਨਮ ਸ: ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਪਿੰਡ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਪਾਇਥਾਗੋਰਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਬੰਧ ਗਣਿਤ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਲੈਅ ਤਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕੁਟਾਈ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚੋਂ ਸੰਗੀਤਮਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈਆਂ, ਉਹ ਲੁਹਾਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।
ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਲੈਅ ਤਾਲ ਜਾਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਗਣਿਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇਸ ਠਕ-ਠਕ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੰਗੀਤ ਅਹਿਰਣ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਸ਼ੋ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਪੈਥਾਗੋਰਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਆਵਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਰੇਸ਼ੋ ਸਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੋਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮਤ ਸੀ ਕਿ ਇਕੋ ਮੋਟਾਈ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਤ ਅਨੁਪਾਤ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੇ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਕੱਸਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੰਗੀਤ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਸਾਮੋਸ ਦਾ ਪਾਈਥਾਗੋਰਸ (ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ: , ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਪਾਈਥਾਗੋਰਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ: ; ਜਨਮ: ਲਗਪਗ 570 – ਮੌਤ ਲਗਪਗ 495 ਈਪੂ) ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਹਿਸਾਬਦਾਨ, ਅਤੇ ਪਾਈਥਾਗੋਰੀਅਨ ਧਾਰਮਿਕ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੋਢੀ ਸੀ।
ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਗਣਿਤਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਹਿਸਾਬ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਤੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹੀਰੋਡੋਟਸ ਉਸ ਨੂੰ ਯੂਨਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਉਸ ਦੀ ਗਣਿਤ, ਨੀਤੀਸ਼ਾਸਤਰ, ਆਤਮਤੱਤ ਸ਼ਾਸਤਰ , ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਰੁਚੀ ਸੀ।
ਉਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਿਸਰ, ਅਰਬੀਆ, ਬੇਬੀਲੋਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਆਦਿ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਾਇਥਾਗੋਰਸ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਣਿਤ ਬਿਨਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਾਹੇ ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਤਾਰੇ ਦਾ ਭਾਰ ਕੱਢਣਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਦੂਰੀ ਮਾਪਣੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਗਣਿਤ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਡੱਚ ਗੁਲਡਨ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਨੀਦਰਲੈਂਡ ਐਂਟੀਲਜ਼ ਅਤੇ ਅਰੂਬਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਲੀਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਇਟਲੀ, ਸੈਨ ਮਰੀਨੋ ਅਤੇ ਵੈਟੀਕਨ ਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਾਲਟਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ
ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਦਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਯੂਰੋ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਹੁਣ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਉਣਾ, ਜਿਹਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵਾਂ ਯੂਨੀਕੋਡ ਅਤੇ ਕੀਬੋਰਡ ਫਰਮਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾਵਾਂ ਲਈ ਉੱਚੀ ਹੈਸੀਅਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਯੂਰਪੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਯੂਰੋ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਿਹਰਾ ਯੂਰੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਦੇ ਸਿਰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।
2009 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਆਂਢੀ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸਾਂਝਾ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਖ ਮੁਦਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਪਬਲਿਕ ਮੁਕਾਲਬਾ ਕਰਵਾਇਆ।
ਮੁਦਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਾਂ ਮੁਦਰਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਸੇ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਲਿਖਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਧਨ ਜਾਂ ਪੈਸੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੱਸਣ ਵੇਲੇ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੁਦਰਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਛੋਟੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗੰਢਾਂ ਜਾਂ ਜੁੜਵੇਂ ਅੱਖਰ ਜਾਂ ਲੇਟਵੀਆਂ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਧਿਕਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਮੁਦਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਥਾਂ 4217 ਕੋਡ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਬਾਕੀ ਥਾਂਵੇਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਆਮ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ।
ਮਹਿਬੂਬ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੌਸ਼ਾਦ ਅਲੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਿਹਤਰੀਨ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੁਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਔਰਤ' ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ 'ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਤਾਜ ਫ਼ਿਲਮ ਅਖਵਾਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਲਹਿਲਾਲ' 1935 ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਜੋ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ।
ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾ ਸੀ ਸਰਦਾਰ ਅਖ਼ਤਰ, ਜੋ ਅਗਾਂਹ ਚੱਲ ਕੇ 40 ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਨਾਇਕਾ ਰਹੀ।
ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਹਿਨ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਇਕਾ ਹੁਸਨ ਬਾਨੋ ਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ' ਵਿੱਚ ਨੂਰਜਹਾਂ, ਸੁਰੱਈਆ, ਸੁਰਿੰਦਰ, 'ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ' ਵਿੱਚ ਨਸੀਮ ਬਾਨੋ, ਸੁਰਿੰਦਰ, 'ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਮਧੂਬਾਲਾ, ਨਿੰਮੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਫ਼ਿਲਮ 'ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ' ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ, ਨਰਗਿਸ ਆਦਿ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ, ਜੋ ਫ਼ਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਕਲਾਕਾਰ ਅਖਵਾਏ।
ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲ ਰਹੀ।
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਗੀਤ-ਸੰਗੀਤ ਕਾਫੀ ਚਰਚਿਤ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਘਾਟਾ ਦੇ ਗਈ।
ਕਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਗਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਲਹਿਲਾਲ' ਵਿੱਚ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਕੰਪਨੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ 'ਡੇਕਨ ਕੁਈਨ', 'ਮਨਮੋਹਨ', 'ਜਾਗੀਰਦਾਰ', 'ਵਤਨ', 'ਏਕ ਹੀ ਰਾਸਤਾ' ਅਤੇ 'ਅਲੀਬਾਬਾ' ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਅਨਿਲ ਬਿਸਵਾਸ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸਜੀ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਨਾਇਕਾ ਸਰਦਾਰ ਅਖ਼ਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਅਤੇ ਅਰੁਣ ਆਦਿ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਨੈਸ਼ਨਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਬਹਿਨ' ਅਤੇ 'ਰੋਟੀ' ਆਈਆਂ।
1925 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਬੰਬਈ ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਨਾਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ 30 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ।
ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬੁਲਬੁਲੇ ਬਗਦਾਦ' ਵਿੱਚ ਖਲਨਾਇਕ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਪਿਆ।
ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਜਦੋਂ ਤੀਜੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੱਗਭਗ ਇੱਕ ਦਰਜਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਅਦਾਕਾਰੀ ਹੀ ਕੀਤੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਸਥਾ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੰਸਿਆ-ਹਥੌੜੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਰੱਖਿਆ।
ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ- 1942 'ਚ ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਰਮਾਣ ਸੰਸਥਾ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰ ਅਸ਼ੋਕ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨਜਮਾ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਤਕਦੀਰ', 'ਹੁਮਾਯੂੰ', 'ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ', 'ਐਲਾਨ', 'ਅਨੋਖੀ ਅਦਾ', 'ਅੰਦਾਜ਼', 'ਆਨ', 'ਅਮਰ', 'ਮਦਰ ਇੰਡੀਆ' ਅਤੇ 'ਸਨ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ।
ਮਹਿਬੂਬ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬੜੌਦਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਸਰਾਰ 'ਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਸੁਚੇਤ ਪ੍ਰਯਤਨ ਸਦਕਾ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਕਿਸੇ ਸੁਚੇਤ ਪ੍ਰਯਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਨਹੀ।
ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਣ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਬਿੰਦੂ ਉਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ-ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਵਾਹਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਰੰਭ ਬਿੰਦੂ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਵ- ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖਮੁੱਖੀ ਸੁਪਨੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਜ਼ੋੜਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਆਦਰਸ਼-ਜਗਤ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਤੁਅੱਲਕ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਕਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਹਬੀ ਕੱਟੜਤਾ ਪ੍ਰਤਿ ਬਗਾਵਤ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਬਾਅ ਕਾਰਣ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਧਰਾਤਲਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਟੈਕਸਟ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਆਰਸ਼ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਨਿੱਘਰ ਰੂਪ ਤੋਂ ਫਾਸਲਾ ਥਾਪਕੇ, ਨਵੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸੰਸਾਰ ਲੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਜਮਹੂਰੀ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਰੂਸੋ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਵੀ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਪਾਈਨੋਜ਼ਾ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਲੌਕਿਕ, ਪਰਾਭੌਤਿਕ,ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਮ ਨੇਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੰਨਿਆ।
ਭਰ ਫਿਰ ਵੀ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਣਿਤ ਵਿਗਿਆਨੀ ਛੇਕਾਰਟੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਸਾਹਿਤ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਛੇਕਾਰਟੇ ਆਦਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦੇ ਵਿਵੇਕਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਮਕਾਨਕੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੇ ਉਲਟ ਰੂਸੋ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਆਂਗਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ ਪਰ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਂਤਰਿਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਸ਼ਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕਰੂਪ ਅਤੇ ਕੋਝਾ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਣ ਹੀ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀ ਅੰਤਰਮੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵੱਲ ਅਹਸ਼ਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ, ਮਨਮੋਹਕ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਮਦਰਦ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਖੇੜਾ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿ੍ਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਦਾ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
19 ਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਲਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਸਮਾਜੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦਾ ਸਵਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੀ।
ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਮਲੀ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨੋ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਵਾਦ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਝੰਡਾਂ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਹੜੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ।
ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਰੁਮਾਂਸਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।
ਰੁਮਾਂਸਵਾਦ ਨੇ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਵੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ।
ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਸਾਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਵਜੋਂ,ਕਲਾਸਕੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁੱਖੀ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਭੁਤ-ਕਾਲ ਨੂੰ ਵਡਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਜਿਹੜੀ ਆਤਮ ਅਭੀਵਿਅਕਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਐਨਾ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ, ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਅਤੇ ਵਿਵਿਧ-ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚਿਾਰਧਾਰਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਆਧਾਰ ਕਵੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਸੀਮ ਕਲਪਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਵਿਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿ-ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਵਚਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਆਲੇ- ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਨਿੱਜਪਰਕ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਵਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਨਵੀਂ ਧਰਤ, ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਰਚ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ. ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੰਗ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਕਵੀ ਦੀ ਇਹ ਆਤਮ-ਅਭੀਵਿਅਕਤੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਜਗਤ ਦੇ ਤਰਕ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਨ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਧਰਾਤਲ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਤਰਕਮਈ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮ- ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਜ਼ਰਾਥੂਸਤਰ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵ 'ਚ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਹੁਰ ਮਜ਼ਦ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 'ਸਪੇਂਤਾ ਮੀਨੂ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦੂਜੀ ਹੈ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ 'ਅੰਘਰਾ ਮੀਨੂ', ਇਸ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਅਹੁਰਾ ਮਜ਼ਦ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਰਤਾਂ ਆਕਾਸ਼, ਜਲ, ਧਰਤੀ, ਵਨਸਪਤੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ਼ ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਕੰਦਰ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਅਰਬ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ਼ਾਰਸ ਦਾ ਲਗਭਗ ਸਾਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇਸਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬਾਰੇ 'ਚ ਜਿੰਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਈਰਾਨ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ 'ਚ ਉੱਕਰੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਹੈ।
ਫ਼ਾਰਸ ਦੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਵਿਸ਼ਤਾਸਪ ਦੇ ਸ਼ਾਸ਼ਨਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਪੈਗੰਬਰ ਜ਼ਰਾਥੂਸਤਰ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਘੁੰਮ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ ਇਸ ਰੱਬ ਨੂੰ ਜ਼ਰਾਥੂਸਤਰ ਨੇ 'ਅਹੁਰ ਮਜ਼ਦ' ਕਿਹਾ ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ 'ਮਹਾਨ ਜੀਵਨਦਾਤਾ'।
ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੱਕ ਆੁਉਂਦੇ-ਆਉਂਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਗੁਆ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਇਹਦੇ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਜ਼ਰਾਥੂਸਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਉੱਪਰ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ਼ਾਰਸ ਜਦੋਂ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਤੋਂ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਮਰਾਜ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੈਗੰਬਰ ਜ਼ਰਾਥੂਸਤਰਾ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰਵਾਦ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਰਸੀ ਧਰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮਹਾਤਮਾ ਜ਼ਰਥੁਸ਼ਟਰ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜ਼ਰਥੁਸ਼ਟਰੀ ਧਰਮ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਵੇਸਤਨ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਪਾਰਸੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਦੈ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਅੰਘਰਾ ਮੀਨੂ ਇਸ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਵਿੱਚ ਅਵਿਵਸਥਾ, ਝੂਠ, ਕਰੂਰਤਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਾ ਦੇਵੇਗਾ।
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੋਗਾ ਜਿਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਢੁੱਡੀਕੇ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਗਰਵਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਜਗਰਾਉਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਝ ਸਮੇਂ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਰੋਹਤਕ ਅਤੇ ਹਿਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ।
ਬਾਲ ਗੰਗਾਧਰ ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਬਿਪਿਨ ਚੰਦਰ ਪਾਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਤ੍ਰਿਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਲਾਲ-ਬਾਲ-ਪਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਮੁੱਚਾ ਦੇਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅ ਬਣਾਇਆ।
ਲਾਲਾ ਹੰਸਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਦਇਆਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ।
30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਮਨ ਕਮੀਸ਼ਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਯੋਜਿਤ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਏ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ: "ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪਈ ਇਕ-ਇਕ ਲਾਠੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਫ਼ਨ ਦਾ ਕਿੱਲ ਬਣੇਗੀ।
" ਲਾਲਾਜੀ ਦੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ 20 ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਗਿਆ।
20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
1959 ਵਿੱਚ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਟਰੱਸਟ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਜਨਮ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਏ, ਜੋ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਮੇਰਠ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
1998 ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਮੋਗਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।