polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਇਸ ਸਿਰੇ ਤੇ, ਅਸੀਂ ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਇੱਕ ਕਣ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਜਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਰਟੀਕਲ ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਅਜਿਹੇ ਓਪਰੇਟਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸੌਖੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲੇ ਬਣਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ ਦੀਆਂ ਜਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਦਾ ਇਹ ਵਿਵਰਣ ਜਿਆਦਾ ਕਣਾਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਕਣਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਸੰਖਿਆ ਫਿਕਸ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਣ ਇੱਕ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਇਆ ਮੁਕਤ-ਬੋਸੋਨ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਕਣਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਵੀ ਹੈਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਓਪਰੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ ਦੁਆਰਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹਰੇਕ ਕਣ ਫਟਾਫਟ ਰਚਨਾਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ ਰਾਹੀਂ ਦੁਬਾਰਾ ਰਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਇੱਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਸੰਖਿਆ ਅਵਸਥਾ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ , ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਕਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਭਵ ਕ੍ਰਮਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜੋੜ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਨਿਰਧਾਰੀਕਰਨ ਵਿਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਕਣਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
ਇੱਕ ਅੰਤਰ ਹੋਣ ਯੋਗ ਕਈ-ਕਣ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਾਦੀ ਦੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਣਾ ਸੀ।
ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਸਵੈ-ਸਿੱਧ ਸਬੂਤ ਖੋਜਣਾ ਅਜੇ ਵੀ ਗਣਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੁੱਲੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕਰੋੜਾਂ ਦੇ ਇਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ- ਯਾਂਗ-ਮਿੱਲਜ਼ ਥਿਊਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁੰਜ ਦੀ ਵਿੱਥ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨਾ- ਇਸ ਮਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਊਰਜਾ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਮੁੱਲ ਲਈ ਇੱਕ ਦਰਸਾਓ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਫੀਲਡ ਓਪਰੇਟਰ ਅਤੇ ਤਰੰਗ ਫੰਕਸ਼ਨ ਦਰਮਿਆਨ ਇਹ ਸਬੰਧ ਸਪੇਸ-ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਡ ਹੇਮੀਲਟੋਨੀਅਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀਆਂ ਦੇ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਸੌਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਆਂਟਮ ਮਕੈਨਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਕਣ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤਰੰਗ-ਫੰਕਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਵਕਤ ਦੀ ਉਤੱਪਤੀ ਸ਼ਰੋਡਿੰਗਰ ਸਮੀਕਰਨ ਦੁਆਰਾ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ;
ਕਈ ਹੋਰ ਪਹੁੰਚਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫੇਨਮੇਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜੋੜ ਤਰੀਕਾ ਜੋ ਇੱਕ ਲਗਰੇਂਜੀਅਨ ਫਾਰਮੂਲਾ ਬਣਤਰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਵਿਕਾਸ ਡੀਰੈਕ, ਫੌਕ, ਪੌਲੀ, ਹੇਸ਼ਨਬਰਗ ਅਤੇ ਬੋਗੋਲੀਊਬੋਵ ਨੇ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਵਿਕਾਸ 1950ਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕੁਆਂਟਮ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਡਾਇਨਾਮੈਕਿਸ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਇੱਕ ਕੁਆਂਟਮ ਫੀਲਡ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਰਸਤਾ ਜੋੜ ਫਾਰਮੂਲਾ ਅਤੇ ਕਾਨੋਨੀਕਲ ਕੁਆਂਟਾਇਜ਼ੇਸ਼ਨ ।
ਅਪਣੇ ਸਬੰਧਿਤ ਰਚਨਾਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰ ਓਪਰੇਟਰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕਲੌਤੇ ਕਣ ਦੀ ਖੁਦ- ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੰਖਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;
ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਫਰਮੀਓਨਿਕ ਸਬੰਧ ਉਹੀ ਹਨ, ਕਮਿਊਟੇਟਰਾਂ ਦੀ ਜਗਹ ਉਲਟ-ਕਮਿਊਟੇਟਰ ਹਨ।
ਇਸ ਸਮੀਕਰਨ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਤੇ, ਫੀਲਡ ਦੀ ‘ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ’ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਸੂਚਕ ਅੰਕ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਫੇਰ ਫੀਲਡ ਥਿਊਰੀ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਇਹ ਹੈ;
ਇਸਨੂੰ ਦੀ ਜਗਹ ਸਬੰਧਿਤ ਨੰਬਰ ਨਾਲ ਬਦਲ ਕੇ ਹੈਮਿਲਟੋਨੀਅਨ ਓਪਰੇਟਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਬੋਸੌਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਆਮ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਨਾਮਕ ਓਪਰੇਟਰਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨੂੰ ਖੁਦ- ਅਵਸਥਾ ਲਈ ਸੰਖਿਆ-ਓਪਰੇਟਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਉੱਪਰ ਦਰਸਾਈ 3-ਕਣ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਇਸਤਰਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ;
ਅਤੇ ਫੇਰ ਈਲੂਰ-ਲਗਰੇਂਜ ਸਮੀਕਰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੇ, ਗਤੀ ਦੀ ਸਮੀਕਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਜਾਂ ਅੰਤਰਜਾਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਕੰਪੀਊਟਰੀ ਜਾਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਜੰਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਸਤੇ ਮਿਆਰੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਮਸੌਦੇ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਜਾਲ਼ਾਂ ਦਾ ਜਾਲ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਨਿੱਜੀ, ਜਨਤਕ, ਸਿੱਖਿਅਕ, ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਲ਼ ਬਿਜਲਾਣੂ, ਤਾਰਹੀਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਜਾਲ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤਰਤੀਬ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਉੱਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੋਮਿਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ-ਚੌੜੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਰਲਡ ਵਾਈਡ ਵੈੱਬ ਦੇ ਆਪਸ 'ਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਾਈਪਰਟੈਕਸਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਅਤੇ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ, ਈਮੇਲ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਸਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫ਼ੋਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਦਮੀ-ਤੋਂ-ਆਦਮੀ ਜਾਲ਼ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦਾ ਜਾਲ
ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕੰਪਿਊਟਰੀ ਜਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਕੜੇ ਅਤੇ ਨੁਕਸ ਸਹਿਣਯੋਗ ਆਵਾਜਾਈ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਥਾਪੀ ਗਈ ਘੋਖ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਕੰਮਾ ਨੇ, ਸੰਯੁਕਤ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਕੰਮ ਸਮੇਤ, ਮੋਹਰੀ ਜਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਇੱਕ-ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕਾ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕਦੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਜਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਅਦਾਰਕ, ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਜੁੜਨ ਨਾਲ਼ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ
ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੇਸ਼ਕ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਦਾ ਵਿਵਰਨ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਿਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਨਿਨ ਸਿਖਾਂ ਵੱਲੋ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਲਿਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਜਾਣੁ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ।
ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਮਰ੍ਯਾਦਿਤ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉਂਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਸਿਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਿਵੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕਬਿਤ ਗਵੈਯੇ,ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ,ਸਾਖੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਿਖਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।
ਪਰ ਇਹ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪਿਛੋਂ,ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਏ,ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖ ਸੰਕੇਤਵਲੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ –ਮਰਯਾਦਾ,ਚਾਲ –ਢਾਲ,ਚੱਜ –ਆਚਾਰ ਅਤੇ ਰਹਿਣ –ਸਹਿਣ ਦੇ ਤੋਰ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਜਿਹਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਗੁਰ ਸਿਖ ਨੇ ਰਹਿਣਾ ਅਥਵਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਹੈ।
ਜੀਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਰਹਿਤਾ ਸ਼ਬਦ ਤੇਰਵੀਂ ਚੋਦਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅੰਦਰਲੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਭਾਵ ਮਾਨਸਿਕ ਰਹਿਣੀ ਤੋਂ ਹੈ,ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁਖ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਤੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਬਾਹਰਲੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਭਾਵ ਮਨੁਖ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ,ਖਾਣ –ਪੀਣ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਰਹਿਣੀ- ਬਹਿਣੀ ਅਤੇ ਨਾਮਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਲਿਖਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਵੇ।
ਸੋ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਤੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਬਣਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲਿਖਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣੀ- ਸਹਿਣੀ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਦਾ ਸਲੀਕਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਹਰ ਇੱਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੱਜ ਆਚਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਅਸੂਲ ਮਿਥੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਜਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਨਮਤਿ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੀਅਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਨਿਯਮ ਹਨ।
ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਰਹਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਰਹਿਤ ਹੈ।
'ਰਹਿਤਨਾਮੇ' ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ ਦੇ ਨਿਯਮ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਰਤਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ।
ਭਾਈ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ,ਭਾਈ ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ,ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ,ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ,ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਵਸੀਲੇ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਸਰਲ ਵਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ,ਇਹ ਹੁਕਮ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮਾਂ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰੰਗਤ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਸੰਤ ਸੰਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ,"ਇਸੇ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ 65 ਸਾਲ ਦੇ ਲਿਖੇ ਪੁਰਾਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚੋਂ ਨਕਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ,ਜਿਸ ਉਪਰ ਲਿਖਾਰੀ ਦਾ ਸੰਮਤ 1915ਬਿ: ਮਾਘ ਸੰਕਾਂਤ ਮੰਗਲ ਵਾਰ ਦਿਤਾ ਹੋਯਾ ਸੀ।
ਇਸ ਰਹਿਤ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਸਿੱਖ ਨੂੰ "ਸਿੱਖ ਤਨਖਾਹੀਆ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ 28 ਰਹਿਤਨਾਮਿਆ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾ ਨੂੰ ਮੁਖ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ।
ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਸੀ।
ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸਃ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੰਘੇੜਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੜਕੇ ਹੋਏ - ਧਨਬੀਰ ਸੰਘੇੜਾ, ਬਲਰਾਜ ਸੰਘੇੜਾ ਅਤੇ ਗੁਰਜੀਵਨ ਸੰਘੇੜਾ।
ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਵੀਰ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੂੰ ਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਬਚਪਨ ਇਕੱਲਤਾ ਵਿੱਚ ਬਤੀਤ ਹੋਇਆ।
ਲੇਕਿਨ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਢੇਰ ਸਾਰਾ ਪਿਆਰ ਮਿਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਡਲੀ ਧੀ ਸੀ।
ਛੋਟੇ ਹੁੰਦਿਆ ਉਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸਕੂਲ 'ਚ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਭੇਜਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਮਾਸਟਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਰ ਵੀ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਭੇਜਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ 1962 ਵਿੱਚ ਯੂ.ਕੇ. ਆਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਰਮਿੰਘਮ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਯੂ.ਕੇ. ਤੋਂ ਹਾਇਅਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਡਿਪਲੋਮਾ ਇਨ ਬਿਜ਼ਨਸ ਐਂਡ ਲਾਅ ਦੀ ਬੀ.ਏ. ਕੀਤੀ।
1962 ਵਿੱਚ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦੋ-ਦੋ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਪਾਲਦੀ ਅਤੇ ਘਰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਲਈ ਵੀ ਸਮਾਂ ਕੱਢਦੀ ਸੀ।
ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਿਲੀ, ਜੋ ਕਿੱਸੇ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਕੇ ਕਿੱਸੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਸੀ.ਆਈ.ਬੀ.ਸੀ. ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਅਫ਼ਸਰ ਵੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਹ ਰੀਟਾਇਰਡ ਹੈ।
ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਸੰਘੇੜਾ ਇੱਕ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀਆ 9 ਕੁ ਦੇ ਕਰੀਬ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾ ਉਹ ਯੂ.ਕੇ. ਦੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਲਿਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਓਂਟਾਰੀਓ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕਿ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਵੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਔਰਤ ਦੀ ਗਲਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਵੀ ਝਿੱਜਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 3 ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ 6 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ।
ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ ਯੂ.ਕੇ. ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪਾਸੇ ਸੀ।
ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਦਾਸੀਨ ਇਨਸਾਨ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਟੋਰਾਂਟੋ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾ 'ਕਲਮਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ' ਨਾਲ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਟਰਮ ਕੋ-ਆਰਡੀਨੇਟ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਕਲੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਡੈਮਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚਾਰ ਮੰਚ' ਨਾਲ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ 'ਰਾਈਟਰਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਔਫ ਕੈਨੇਡਾ' ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ 'ਰਾਈਟਰਜ਼ ਐਂਡ ਐਡੀਟਰਜ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ।
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਢਾਅ ਵਲੋਂ ਬਲਬੀਰ ਕੌਰ ਸੰਘੇੜਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੁਲਾਕਾਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ।
ਸੁਰਈਆ ਦੇ ਸਲੀਮ ਨਾਲ ਨਿਕਾਹ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਸੁਰਈਆ ਦੇ ਭਰਾ ਹਸਨ ਦਾ ਉਸਦੇ ਘਰ ਆਉਣਾ ਅਕਸਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਫੀ ਵਾਰ ਆਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸੁਰਈਆ ਦੀ ਨਣਦ ਬਾਨੋ ਪ੍ਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਖਿਚ ਹੈ।
ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਾਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਸਨ ਦਾ ਲੁਧਿਆਣੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣਾ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਸਨ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦਾ ਕੱਟੜ ਸਮਰਥਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਹੈ।
ਉਹ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿੰਨਾਹ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਮਤ ਦਾ ਧਾਰਣੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੀ ਹਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।
ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਵੰਡ ਕਿਸੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਲਈ ਸੁਖਾਵੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਪਤਲੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਸੀ।
ਡਰਾਮੇ ਵਿੱਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹਸਨ-ਸਲੀਮ ਦੀ ਦਲੀਲਾਤਮਕ ਬਹਿਸ ਕਾਫੀ ਮਨੋਰੰਜਕ ਅਤੇ ਭਾਵੁਕ ਹੈ।
ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਾਨੋ ਦੰਗਾਕਾਰੀਆਂ ਹਥ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਲਾਤਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਖਿਰ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਸਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਤ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਸਨ ਉਸਨੂੰ ਛੁੜਾ ਸਕੇ ਪਰ ਹਸਨ ਨੇ ਹੁਣ ਰਾਬੀਆ ਨਾਂ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਖਤ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰ ਈ ਉਹ ਬਾਨੋ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਨੋ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇੱਕ ਉਸਦੇ ਕਰਕੇ ਰਾਬੀਆ ਨਾਲ ਬੇਇੰਸਾਫੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਦਾਸਤਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੀਵੀ ਡਰਾਮਾ ਸੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨਾਵਲ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ।
ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਦਾ ਲੀਜੈਂਡਜ਼ ਆਫ਼ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦਾ ਵਿੱਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ।
ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਹਨ।
ਇਉਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਖੀ ਹੈ।
ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, "ਬੁੱਢੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਭੱਟਾਂ-ਮਰਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹਨ।
ਜਿੱਥੇ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਾਵਿਕ ਅੰਸ਼ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਕੇਵਲ ਵਰਣਨਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਵਰਤਾਨਤਮਕ ਕਥਾ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਾਵਿਕ-ਵਰਣਨ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਉਜੱਡ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਜੇ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਠੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਮੈਂ ਠੀਕ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵਾਰਤਕ ਤੇ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਦੋਨੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ, ਉਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ।
ਇਸੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਟੈਂਪਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਕ ਥਾਂ ਉਹ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਦਾ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਉਪਰੰਤ ਟੈਂਪਲ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਕਥਾ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਮੂਲ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਉਹ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਨੇਕਾਂ ਲੋਕਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪ੍ਰਵਾਇਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਕਾਵਿ-ਕਥਾ ਕਿਸੇ ਇਕ ਗਾਇਕ ਤੋਂ ਸੰਪੂਰਣ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਬੜੀ ਕਰੜੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, "ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਰਤੀਬ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਵੰਡ।
ਨਾ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਦਿਆ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ।
ਜੋ ਸਵੀਨਟਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੱਠ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰੀਏ, ਸਰ ਰਿਚਰਡ ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਲੀਜੰਡਜ਼ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਇਕ ਅਫਾਰਾਊ ਉਲਥਾਕਾਰ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਖੋਜੀ ਦਾ ਫਰਕ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
” ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਠਾਏ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਪੁਣਛਾਣ ਤਾਂ ਸਵਿੰਨਟਰਨ ਉਪਰ ਲਿਖੇ ਨਿਬੰਧ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਪਰ ਇਥੇ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਵਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਟੈਂਪਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਿੰਨਟਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵਧੇਰੇ ਔਖੇਰਾ ਸੀ।
ਟੈਂਪਲ ਨੇ "ਦੀ ਲੈਜੈਂਡਜ਼ ਆਫ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਫਰੀਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ 1835 ਈ: ਵਿਚ ਕਤਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਜੇ ਇਹ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਕੀ ਕਿਸੇ ਕਵੀ ਨੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਪੱਧਰਤ ਹੀ ਇਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ?
ਲੋਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਹੀ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸੇ ਤਾਂ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਯਾਰਾਂ ਬੇਲੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਹਨ।
ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟ ਮਰਾਸੀ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਜਿਹੀ ਆਮ ਫਹਿਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਤਰਕ ਸੰਗਤ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਸਮੇਂ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਪੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਸੰਖੇਪ ਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਂ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਸਕੇ।
ਇਸੇ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਚਲਾਵੀਂ ਤੇ ਓਪਰੀ ਜਿਹੀ ਹੈ।
ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਜਿਥੇ ਅੰਧੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਨਤਾ ਆਵਾਗਵਣ ਨੂੰ ਮੰਨਦੀ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਟੈਂਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਉਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ।
ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।
ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਏਨੀ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਦੰਤ ਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਨਿੱਤ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਕਈ ਖਤਰਨਾਕ ਉਦਾਹਰਣ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਾਟਾਵਾ ਹੋਣਾ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਟੈਂਪਲ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸਾਨੀ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਧਿਆਨ ਯੋਗ ਹੈ।
ਪਰ ਇਹ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਜਾਤ, ਧਰਮ ਤੇ ਕਿੰਤੇ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਮਰਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਮਾਜ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਮਹਾਂ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰਿਸ਼ਮਿਆਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਜੋਂ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ।
ਉਸਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੰਜ ਖਤਰਨਾਕ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ ਹੋਣ ਉਥੇ ਜੇ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਾਧਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਕਰਿਸ਼ਮਿਆਂ ਉਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਅਣਹੋਣੀ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ।
ਅਜਿਹੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਲੰਘਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਉੱਡਣ ਖਟੋਲਿਆਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਟੈਂਪਲ ਮੁਤਾਬਿਕ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਇਸ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਛੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਗੈਬੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਇਛਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੱਛਤ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਲਪਨਿਕ ਇਛਾ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ?
ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਭੱਟਾ-ਮਰਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹਿੱਤ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਢੰਗਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਵੱਸ਼ ਨੰਗਿਆਂ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਦਾਨ-ਦੱਖਣਾਂ ਦੀ ਉਪ ਨੂੰ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਤੇ ਇਹ ਭੱਟ-ਮਰਾਸੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤਿਕਥਨੀ ਭਰਪੂਰ ਸਿਫ਼ਤ ਸਾਨੂੰ ਇਸੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦੈਂਤਾ ਦਿਊਆਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਨਵੇਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰੰਤੂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਾਮੀ ਕਥਾ-ਰੂੜੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ?
ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਆਰ.ਸੀ. ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਕਥਾ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਬਹੁਤਾ ਡੂੰਘਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਸਾਡੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ
ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਗਾਇਕ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਆਮ ਹੀ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਦੇ ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਨਹੀ ਇਕੋ ਕਥਾ ਕਈ ਵਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਕਾਵਿ-ਕਥਾ ਦੇ ਗਾਇਕ ਭੱਟ-ਮਰਾਸੀ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਲੈਅ ਇਕ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਗਾਇਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਲੋਂ ਬੰਦਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਜੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਟੈਂਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਬੁੱਢੀ ਦਾਦੀ ਦੀ ਕਲਪਣਾ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਕਥਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਟੈਂਪਲ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚਿੱਤਰਣ ਜਾਂ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਮਾਤਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਣਾ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਾਡੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਸਵਿੰਨਟਰਨ ਵਲੋਂ ਇਕੱਤਰ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਟੈਂਪਲ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਮਾਅਰਕੇ ਜਾਂ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ-ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੋਂ ਤਾ ਹੀ ਇਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਚੰਵਾਰਦਾ ਵੀ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵੀ ਅਵਲ ਆਪਣੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਹੁੰਦਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ-ਕਥਾਵਾਂ 18 ਬਾਵਿਕ-ਅਤਿਕਥਨੀ ਕਾਰਣ ਪਾਤਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗਿਰਦਾ ਵਧੇਰੇ ਆਦਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗੂਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਕਾਵਿ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਰੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਦੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ, " ."
ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਪਰੰਤੂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਕੰਮ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਦਸਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਹੁਣ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਨਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਲਈ ਏਨਾ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਕੰਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋਏ ਹਨ।
ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਸ ਪਾਸੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ ਹੈ।
ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਜੋ ਸੰਕਟ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗਹਿਰਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਈ ਰੂਪ ਵਿਖਾਏ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚੋਂ ਗੈਰ- ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲੱਭਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਗੈਰ - ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸੰਭਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ।
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੱਤਾਧਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਤਾੜ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ ਉਥਾਨ ਦਾ ਢੋਲ ਪਿੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਰ ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਖੁੰਢਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹਿੱਤ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਅੱਗੇ ਸਗੋਂ ਅੰਧ - ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਦਰਸ਼ਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜਿਹੀ ਓਪਰੀ ਜਿਹੀ ਤੇ ‘ਮੂਲਵਾਈ" ਕਿਸਮ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਅਧਿਐਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਰ. ਸੀ. ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੰਗਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਖੇਤਰੀ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਤੱਟ, ਮਰਾਸੀ, ਪੁਜਾਰੀ, ਚੰਡਾਲ ਤੇ ਆਮ ਪੇਂਡੂ-ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਉਹ ਪੂਰਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ।
ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁਣਸ਼ੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ।
ਇਹ ਰਿਕਾਰਡ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੋਮਨ ਵਿਚ ਲਿਪੀਆਂਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਹੋਣ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਟੈਂਪਲ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਉਚੇਚਾ ਧਿਆਨ ਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਨਸ਼ੀ ਨੁਮਾ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ।
ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਖੁਦ ਖੇਤਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਟੈਂਪਲ ਦੀ ਇਸ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਦੀ ਦਾਦ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ।
ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।
ਉਹ ਗੋਮੇ ਦੇ ਇਸ ਕਥਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਲੋਕਧਾਰਾ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਕਿ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਣ, ਇਸ ਵੱਲ ਲੋਕ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਹਲਕਾ-ਫੁਲਕਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਅਰਥ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸੌਖੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਓਪਰੀ ਖਿੱਚ ਨਾਲ ਆਏ “ਖੋਜੀ” ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਗਿਣੇ-ਚੁਣੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਇਦ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਟੈਂਪਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਨਣ ਉੱਪਰ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜਿਹਾ ਮੰਨੇ ਬਗੈਰ ਲੋਕਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਟੈਂਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਟੈਂਪਲ ਇਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਤਾਂ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕੇਗਾ ਜੇਕਰ ਉਹ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਸਾਮੱਗਰੀ ਜੁਟਾ ਸਕੇਗਾ ਕਿ ਲੋਕ ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਉਂ ਹਨ।
ਇਉਂ ਟੱਪਲ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਅਗਾਂਹ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਉਪਰੋਕਤ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਟੈੰਪਲ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੈ।
ਦੀ ਲੀਜੈਂਡ ਆਫ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਛਪਣ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੰਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ " ਓਲਡ ਡਕਨ ਡੇਜ" "ਇੰਡੀਅਨ ਡੇਅਰੀ ਟੇਲਜਾਂ, ਟੇਕ ਟੇਲਜ਼ ਆਫ ਬੰਗਾਲ" ਅਤੇ "ਵਾਈਡ ਅਵੇਸ਼ਨ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਦੀਆਂ 120 ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਵਿੰਨਟਰਨ ਵਲੋਂ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ ਦੀ ਦੰਤ ਕਥਾ ਛਾਪੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਰੂੜੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਅੱਜ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਹੈ।
ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵਧੇਰੇ ਰੂੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਕਾਨਕੀ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪਰਾਪ 1920 ਵਿਚ ਰੂਸੀ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਸਥਾਪਨਾਵਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਪਿੱਛੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਤਵ ਵੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਥੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਾਸਤੇ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨ ਲਈ, ਵਪਾਰ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ ਸਨ।
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚਿਰ ਕਾਲ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਘਰ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਧੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਡਾਰਸਨ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਟੈਂਪਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹਾਰਟਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੈਨਰੀਟਾ ਕਿੰਗਸਲੇ ਦਾ ਵੀ ਜਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੋਕਧਾਰ ਖੋਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਸਾਮਗਰੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ।
ਅਫਰੀਕਨ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸੰਬੰਧੀ ਪਰਚਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਮੇਰੀ ਹੇਨਰੀਟਾ ਕਿੰਗਸਲੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਲਈ ਫੋਕਲੋਰ ਸੁਸਾਇਟੀ ਅਧੀਨ ਹੀ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਗਠਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਖੋਜੀਆਂ ਬਾਰੇ ਇੰਦਰਦੇਵ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਵਧੇਰੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਨਾਂ ਨੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੁਝ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਉਹ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਇਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਜਾਨਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾ ਉਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੇਪਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭੋਗੂਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਿਖੇ।
ਉਸਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਦੇਸੀ ਫੋਕਲੋਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਸ਼ਕਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
“ਨੇਟਿਵਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਮਝਣ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪੈਦਾ ਹੂੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਸਰਕਾਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਟੈਂਪਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਉਸ ਨੇ ਇਕੱਤਰਿਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਕੇ ਰੂੜੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੱਕਰਾ ਰਸਾਲੂ ਚੱਕਰ, ਪਾਂਡਵ ਸ਼ੰਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਚੱਕਰ, ਸਖੀਸਰਵਰ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਨਾਇਕ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ।
ਵਲਾਦੀਮੀਰ ਪਰਾਪ ਨੇ ਵੀ ਨਾਇਕ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟਿਫ਼ ਮੰਨ ਕੇ ਰੂਸੀ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਨਾਇਕ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਭਾਰਤੀ ਦੰਤ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਪਕੜ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਵਿਰੋਜਤ ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਧਾਰਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਗਾਇਬ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਦੀ ਫੋਕਲੋਰ ਇਨ ਦੀ ਲੈਜੈਂਡਜ਼ ਆਫ ਦੀ ਪੰਜਾਬ" ਨਿਬੰਧ ਫਿਰ ਟੈਂਪਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੇ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਟੇਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਥੇ ਉਹ ਟੇਬਲ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਰਸਾਲੂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਚਿਹਰਾ-ਮੋਹਰਾ ਘੜਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ।
ਟੈਂਪਲ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ (ਅੱਜ ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਈ, ਮੰਨਣ ਹੈ।
ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੀਰ-ਰਾਂਝੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕਬੀਲਾਈ ਹੋਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਜਾਣਾ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਟੈੰਪਲ ਦਾ “ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਿੱਟੇ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੀ ਵਾਪਰੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਟੈਂਪਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦਿੱਕਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ।
ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਜੇ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ‘ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਹੁੰਚਾ ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ?
ਕਿੱਸਾ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਆਰੰਭਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਸੇ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੈ।
ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਦਵਾਨ ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੇ ਅਥਾਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨਪੇਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆਂ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਦੀ ਲੋੜ
ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਲਗਨ, ਮਿਹਨਤ ਤੇ
ਹੈਰੋ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਟੈਂਰੇਟੀ ਹਾਲ ਕੈਂਬਰਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੂੰ 1877 ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ।
ਟੈਂਪਲ 1891 ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੰਗੂਨ ਮਿਉਸੀਪਿਲਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਉਪਰੋਕਤ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਆਰ.ਸੀ. ਟੈਂਪਲ ਦਾ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚੇਰਾ ਹੈ।