polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭੱਟ ਗੋਡਸੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਣੀ ਨਾਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਟਲਿਫਟਿੰਗ, ਕੁਸ਼ਤੀ ਅਤੇ ਸਟੀਪਲਚੇਜ਼ਿੰਗ ਵਿੱਚ ਕਸਰਤ ਕਰੇਗੀ।
ਇੱਕ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ, ਉਸ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦਾ ਜਨਮ ਅਗਸਤ 1915 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੇਸ਼ਟਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਗਿਆਨ ਦੇਈ ਤੇ ਹਕੀਮ ਠਾਕੁਰ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ਼ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਫੇਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।
ਗੱਤੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਲਫ਼ਾਫ਼ੇ ਬਣਾਉਣ, ਸੂਤ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਖੱਦਰ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਲਾ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਸ਼ੌਕ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਦਾ ਰਾਹਗੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਮਾਰਕਸ, ਏਂਗਲਜ਼, ਲੈਨਿਨ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਗੱਤੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ ਬਣਾਉਣ, ਸੂਤ ਦੀ ਰੰਗਾਈ ਦਾ ਕੰਮ, ਖੱਦਰ ਦੀਆਂ ਟੋਪੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਲਾ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਦਾ ਰਾਹਗੀਰ ਨਹੀਂ ਬਣਨ ਦਿੱਤਾ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤਨਤਾ ਅਧੀਨ ਪਿਆਰ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਉੱਤੇ ਕਟਾਖਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਭੋਗ ਦੀ ਵਸਤ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਭੋਗ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਔਰਤ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਵਾਲੇ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ 1972 ਵਿੱਚ ਸਨ ਸਟਰੋਕ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਚੱਲ ਵੱਸੇ।
ਦੁਕਾਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਬਾਵਾ ਜੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦੀ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਪੈਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਰਸਾਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਕਰਦੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਨੌਜੁਆਨ ਭਾਰਤ ਸਭਾ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਸਭਾ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਹੋ ਗਏ।
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਰਦੂ ਦੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਹਿੰਦ ਦੇ ਨਾਂਅ ਦੀ ਛਪਵਾਈ ਜੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ।
ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜਲਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ:-
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਬਾਹ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਫੈਲਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੀ ਚਾਹ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲਾ-ਮਾਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ।
ਉਸ ਦਾ ਜੋ ਰੁਤਬਾ ਸੀ, ਬਤੌਰ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਵੀ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਮ ਬੁਲੰਦ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾ. ਮੁਹੰਮਦ ਇਕਬਾਲ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਯਾਦ ਸੀ:-
ਐ ਤਾਇਰੇ-ਲਾਹੂਤੀ ਉਸ ਰਿਜ਼ਕ ਸੇ ਮੌਤ ਅੱਛੀ , ਜਿਸ ਰਿਜ਼ਕ ਸੇ ਆਤੀ ਹੋ ਪਰਵਾਜ਼ ਮੇਂ
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਵੀ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਇੱਕ ਅਦਭੁੱਤ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇੱਕ ਮੂਲ ਏਕਤਾ ਸੀ।
ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਫ਼ੱਕਰ ਸੀ, ਸਾਮਵਾਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਸੀ, ਤਿਆਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਦਰਦ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਰਸਮ ਦਾ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਸਾਲ-ਡੇਢ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ।
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਲੰਮੀਆਂ-ਲੰਮੀਆਂ ਜਟਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਬਾਵਾ ਬਾਵਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਂਅ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਬਾਵਾ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਕਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਬਿਹਤਰੀ ਨਾਲ ਹੈ।
ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਆਵਾਮ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਤੇ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਜ਼ਬਰ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਫੋਕੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਖ਼ੁਦ ਰੱਖੇ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਨਾਂਅ ਬਲਵੰਤ ਰਾਏ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਕਰਕੇ ਵੀ ਆਪ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਗਏ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹਾਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਕਟੜਾ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਵੈਦਗਿਰੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਲਈ।
ਭਲਵਾਨੀ ਕੱਦ-ਕਾਠ, ਗੋਰੇ-ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਘੁੰਗਰਾਲੇ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲਾ ਬਲਵੰਤ ਕਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਤੇ ‘ਕਿਰਤੀ’ ਰਸਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ, ਰਾਸ ਬਿਹਾਰੀ ਬੋਸ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਗਸਤ, 1906 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੇਸ਼ਟਾ ਤਹਿਸੀਲ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਹਕੀਮ ਠਾਕੁਰ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਤੇ ਮਾਤਾ ਗਿਆਨ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ।
ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਠਾਕੁਰ ਦੀਨਾ ਨਾਥ ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ।
ਦਿਨ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂਅ ਦੀਵਾਨ ਮੰਗਲ ਸੈਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
ਇੱਕ ਰਸਮ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਵਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਰੂੜੀ ਦੇ ਢੇਰ ‘ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂਅ ਕੂੜਾ ਮੱਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਹ ਬਾਵਾ ਨੂੰ ਕੂੜਾ ਮੱਲ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁਕਾਰਦੀ ਰਹੀ।
ਹਿੰਦੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਨੀਮੀ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਲੰਡੇ ਲਿਖਣ-ਪੜ੍ਹਣ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
ਮੁਨੀਮੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਮੁਨੀਮ ਪਾਸ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਰਖਵਾ ਦਿੱਤਾ।
ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਰੀ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਲ ਆਏ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਇੱਕ ਅਲਮਸਤ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਅਲਮਸਤ ਇਸਲਈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਬੇਫਿਕਰ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਰਾਵ ਬੀਕਾਜੀ ਅਲਮਸਤ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਨ ਅਲਮਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜੋਧਪੁਰ ਰਾਜ ਦੀ ਗੱਦੀ ਨੂੰ ਯੋ ਹੀਂ ਗੱਲ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਛੋਡ ਦਿੰਦੇ।
ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਯਥਾ ਰਾਵ ਮਾਲਦੇਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਵ ਗਾਂਗਾ ਨੂੰ ਗਢ ਦੀ ਖਿਡਕੀ ਵਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋਧਪੁਰ ਦੀ ਸੱਤਾ ਹਥਿਆਉ ਲਈ ਸੀ।
ਵਲੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭਲੇ ਹੀ ਸਾਂਤ ਜੀ ਨੂੰ ਜੋਧਪੁਰ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਬੀਕਾਜੀ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਫੌਜੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸਹਿਤ
ਸਰਦਾਰ ਜੋ ਜੋਧੇ ਦੇ ਸਗੇ ਭਰਾ ਸਨ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਪਿਆ ਸਾਂਖਲਾ, ਬੇਲਾ ਪਡਿਹਾਰ, ਲਾਲਾ ਲਖਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ, ਚੌਥਮਲ ਕੋਠਾਰੀ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਬੱਛਾਵਤ, ਵਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਪਾਂਧਾ, ਸਾਲੂ ਜੀ ਰਾਠੀ ਆਦਿ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਬੀਕਾਜੀ ਦਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਰਾਧਏ ਦੇਵ ਮਰੂਨਾਇਕ ਜਾਂ ਮੂਲਨਾਇਕ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨਾਲਲਾਵਾਂਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਸਾਲੇ ਦੀ ਹੋਲੀ ਪੇ ਹੋਲਿਕਾ ਦਹੈ ਕਰਦੇ ਹੈ।
ਸਾਲੇ ਦਾ ਮਤਲੱਬ ਭੈਣ ਦੇ ਭਰੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਕੇ ਸਾਲੂ ਜੀ ਦੇ ਅਪਭਰੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਲੋਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਜਿਆਦਾਤਰ ਚਾਰਣ, ਸੰਤ ਅਤੇ ਜੈਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਚਾਰਣ ਰਾਜੇ ਦੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਡਿੰਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਬੀਕਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਤਿਅਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਸ਼ਰਇ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਰਾਜਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਈ ਮੈਬਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਜੌਹਰਦਿਖਲਾਵਾਂ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬੀਕਾਨੇ ਦੇ ਚਾਰਣ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਬਿਠੂ ਸੁੱਜਿਓ ਦਾ ਨਾਮ ਬਡੇ ਇੱਜ਼ਤ ਵਲੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਵਿਤਾ ‘ ਰਾਵ ਜੈਤਸੀ ਦੇ ਛੰਦ ‘ ਡਿੰਗਲ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਂਚਾ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜ ਰਾਇਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਗਰੰਥ ਲਿਖੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀਸ਼ ਰਤਨ ਮਾਲਾ ਨਾਮਕ ਗਰੰਥ ਦੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾ ਲਿਖੀ ਸੀ।
ਰਾਇਸਿੰਹ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਥਵੀਰਾਜ ਰਾਠੌਡ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਸਨ ਉਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ ਵੇਲਿ ਕਰਿਸਨ ਰੁਕਮਣੀ ਰੀ ਨਾਮਕ ਰਚਨਾ ਲਿਖੀ ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਦੀ ਸਰਵਕਾਲਿਕ ਸ਼ਰੇਸ਼ਠਤਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਰਾ ਨਾਮਕ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਸੰਪੂਰਣ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਰਾਵ ਟੇਢਾ ਨੂੰ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਦੀ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਨਗਰ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ।
ਅਕਸ਼ਯ ਤ੍ਰਤੀਆ ਦੇ ਇਹ ਦਿਨ ਅੱਜ ਵੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਲੋਕ ਪਤੰਗ ਉੜਾਕਰ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੰਗਾਸਿੰਹ ਜੀ ਨੇ ਨਵੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰੇਲ ਨਹਿਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਧਾਰਭੂਤਵਿਅਵਸਥਾਵਾਂਵਲੋਂ ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਕੀਤਾ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀ ਭੁਜਿਆ ਮਠਿਆਈ ਅਤੇ ਜਿਪਸਮ ਅਤੇ ਕਲੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਹਿਚਾਣ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੌਹਾਰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਇੱਥੇ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਇਤਹਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋ ਤਾਂ ਇਟਲੀ ਦੇ ਟੈਸੀਟੋਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਮ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ੫ ਦਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਆਂਤਰਿਕ ਨਗਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਲੋਂ ਜਿੰਦਾ ਜੁਡ਼ੇ ਹਨ।
ਕੋਟਗੇਟ, ਜੱਸੂਸਰਗੇਟ, ਨੱਥੂਸਰਗੇਟ, ਗੋਗਾਗੇਟ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤਲਾਗੇਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ।
ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਸਰਦੀ ਪਡਨਾ ਇੱਥੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਾਰਨ ਮਈ, ਜੂਨ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਮਹੀਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਲੂ ਬਹੁਤ ਜੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਰੇਤ ਦੇ ਟੀਲੇ ਉੱਡ - ਉੱਡਕੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਵਲੋਂ ਦੂੱਜੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬੰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਧੁੱਪ ਇੰਨੀ ਅਸਹਮਹਏ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਘਰ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਡਰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਘਰਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤਹਖਾਨੇ ਬਣਵਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਠੰਡੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹੈ।
ਸ਼ੀਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਇੰਨੀ ਸਰਦੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਰਖਤ ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੈ।
ਕੋਲਾਇਤ ਮੇਲਾ ਇਹ ਮੇਲਾ ਪ੍ਰਤੀਵਰਸ਼ ਕਾਰਤਕ ਸ਼ੁਕਲਪਕਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਕੋਲਾਇਤ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਮੁੱਖ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਜੁਟਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਪਵਿਤਰ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਇਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਜਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਹਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਵਾਬ - ਪੂਰਵ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਪ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਸਮਕਸ਼ਾ।
ਦੀਪਾਂ ਨੂੰ ਆਟੇ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਜਲਾਕੇ ਤਾਲਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੂਜੀ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਵ ਜੋਧਾ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ ਬੀਕਾਜੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਵਲੋਂ ਆਏ ਅਤੇ ਪਰਨਾਮ ਕਰ
ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਕਾਂਧਲ ਵਲੋਂ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਧੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਗੱਲ ਕਰਣ ਲੱਗੇ ਇਹ ਵੇਖ ਕਰ ਜੋਧਾ ਨੇ ਵਿਅੰਗਏ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ " ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਚਾ - ਭਤੀਜਾ ਕਿਸੇ ਨਵੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਿਜਿਤ ਕਰਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹੈ’।
ਇਸ ਉੱਤੇ ਟੇਢਾ ਅਤੇ ਕਾਂਧਲ ਨੇ ਕਿੱਥੇ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਿਆ ਹੋ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।
‘ ਪੰਦਰਹ ਸੌ ਪੈਂਤਾਲਵੇ, ਸੁਦ ਵਿਸਾਖ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਥਾਵਰ ਬੀਜ ਥਰਪਯੋ, ਟੇਢਾ ਬੀਕਾਨੇਰ ‘ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਕ ਤਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਆ ਵਲੋਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਉਂਜ ਇਹ ਖੇਤਰ ਤੱਦ ਵੀ ਨਿਰਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਮੇ ਜਾਟ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਈ ਪਿੰਡ ਸਨ
ਇਹਾਂਹਿੰਦੁਵਾਂਦੇ ਤਯੋਹਾਰੋਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਲ - ਸਪਤਮੀ, ਅਕਸ਼ਯ ਤ੍ਰਤੀਆ, ਰੱਖਿਆ ਬੰਧਨ, ਦਸ਼ਹਰਾ, ਦਿਵਾਲੀ ਅਤੇ ਹੋਲੀ ਮੁੱਖ ਹਨ।
ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਗਨਗੌਰ, ਦਸ਼ਹਰਾ, ਨਵਰਾਤਰਾ, ਰਾਮ ਨੌਵੀਂ, ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ, ਗਨੇਸ਼ ਚਤੁਰਥੀ ਆਦਿ ਪਰਵ ਵੀਹਿੰਦੁਵਾਂਦੁਆਰਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੱਖੜੀ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਹਰਾ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਮੁਹਰਰਮ, ਈਦੁਲਫਿਤਰ, ਈਦ ਉਲਜੁਹਾ, ਸ਼ਬੇਬਰਾਤ, ਬਾਰਹਵਫਾਤ ਆਦਿ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਭੱਜਿਆ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਾਖੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੈੰਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਵਿੰਦ ਜੈੰਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨਾਂਦੇ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿੱਚ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤਾਇਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਖੂਹ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਖੂਹ ਪੁੱਟਣੇ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਜਮਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਉੱਤੇ ਬਸਤੀ ਬਸ ਗਈ।
ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਡਮਦੇਸਰ, ਨੌਰੰਗਦੇਸਰ, ਲੂਣਕਰਣਸਰ ਆਦਿ।
ਕੁਵਾਂਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਆਕਰਮਣਕਾਰੀ ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਣ ਦਾ ਸਰਵ ਪਹਿਲਾਂ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਬਾਕੀ ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ, ਦਸਤਕਾਰੀ, ਮਜਦੂਰੀ ਅਤੇ ਲੇਨ - ਦੇਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਵਪਾਰ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮਹਾਜਨ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਰ - ਦੂਰ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਰਗ ਸੰਪੰਨ ਵਰਗ ਵੀ ਹੈ।
ਬਾਹਮਣ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਜਾ - ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰੋਹਿਤਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ - ਕੋਈ ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਿੰਦੁਵਾਂਵਿੱਚ ਵਾਲਮਿਕਿ, ਬਾਹਮਣ, ਰਾਜਪੂਤ, ਮਹਾਜਨ, ਕਾਇਸਥ, ਜਾਟ, ਚਾਰਣ, ਭੱਟ, ਸੁਨਿਆਰ, ਦਰੋਗਾ, ਦਰਜੀ, ਲੁਹਾਰ, ਖਾਂਦੀ , ਘੁਮਿਆਰ, ਤੇਲੀ, ਮਾਲੀ, ਨਾਈ, ਧੋਬੀ, ਗੂਜਰ, ਅਹੀਰ, ਬੈਰਾਗੀ, ਗੋਂਸਾਈ, ਸਵਾਮੀ, ਡਾਕੋਤ, ਕਲਾਲ, ਲੇਖਰਾ, ਛੀਂਪਾ, ਸੇਵਕ, ਭਗਤ, ਭੜਭੂੰਜਾ, ਰੈਗਰ, ਮੋਚੀ, ਚਮਾਰ ਆਦਿ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
ਬਰਹਮਣ, ਮਹਾਜਨ ਆਦਿ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਅਨੇਕ ਉਪਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਬੰਨ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀ ਹੁੰਦਾ।
ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ, ਸੈਯਦ, ਮੁਗਲ, ਪਠਾਨ, ਕਾਇਮਖਾਨੀ, ਰਾਠ, ਜੋਹਿਆ, ਰੰਗਰੇਜ, ਸੱਕਾ ਅਤੇ ਕੁੰਜੜੇ ਆਦਿ ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
ਭੇੜੋ ਦੀ ਬਹੁਤਾਇਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਉਂਨ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਕਬੰਲ, ਲਾਈਆਂ ਆਦਿ ਊਨੀ ਸਮਾਨ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਬਣਦੇ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਹਾਥੀ ਦੰਦ ਦੀ ਚੂੜੀਆਂ, ਲੱਖ ਦੀ ਚੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਲੱਖ ਵਲੋਂ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਪਲੰਗ ਦੇ ਪਾਏ, ਸੋਣ - ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਜੇਵਰ, ਊਠ ਦੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸੁਨਹਰੀ ਕੰਮ ਦੇ ਤਰ੍ਹਾਂ - ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕੁੱਪੇ, ਊਂਟੋ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ, ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਰੱਤਨ ਆਦਿ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਵਲੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ੱਕਰ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸਵੱਛ ਮਿਸ਼ਰੀ ਤਿਆਰ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਰ - ਦੂਰ ਤੱਕ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸ਼ਹਰੋਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਲੰਮਾ ਅੰਗਰਖਾ ਜਾਂ ਕੋਟ, ਧੋਂਦੀ ਅਤੇ ਪਗਡ਼ੀ ਹੈ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਪਜਾਮਾ, ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਪਗਡ਼ੀ, ਸਾਫਾ ਜਾਂ ਟੋਪੀ ਪਾਓਂਦੇ ਹਨ।
ਸੰਪੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪਗਡ਼ੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਪ ਵਲੋਂ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਹੌਲੀ - ਹੌਲੀ ਹੁਣ ਪਗਡ਼ੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਸਾਫੇ ਜਾਂ ਟੋਪੀ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਜਿਆਦਾਤਰ ਮੋਟੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਧੋਂਦੀ, ਬਗਲਬੰਦੀ ਅਤੇ ਫੇਂਟਾ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਚੁੱਸਤ ਪਜਾਮਾ, ਲੰਬਾ ਕੁੜਤਾ ਅਤੇ ਦੁਪੱਟਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਟਿੱਕਾ ਵੀ ਪਹਿਨਦੀ ਹੈ।
ਪਕਸ਼ੀਇਹਾਂ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੇਰ, ਚੀਤੇ ਆਦਿ ਭਿਆਨਕ ਜੰਤੁ ਤਾਂ ਨਹੀ ਉੱਤੇ ਜਰਖ, ਨੀਲਗਾਏ ਆਦਿ ਆਮਤੌਰ: ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹੈ।
ਘਾਹ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਗਾਂ, ਬੈਲ, ਮੱਝ, ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਗੁੱਝੀ ਗੱਲ, ਬਕਰੀ ਆਦਿ ਚੌਪਾਇਆ ਜਾਨਵਰ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਬਹੁਤਾਇਤ ਵਲੋਂ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਊਠ ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਦਾ ਜਾਨਵਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਸਵਾਰੀ, ਬੋਝਿਆ ਢੋਣ, ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ, ਹੱਲ ਚਲਾਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੈਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤਾਬਰ, ਦਿਗੰਬਰ ਅਤੇ ਥਾਨਕਵਾਸੀ ਆਦਿ ਭੇਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਨਕਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਿਆਦਾ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਇੱਥੇ ਅਲਖਗਿਰੀ ਨਾਮ ਦਾ ਨਵੀ ਮਤ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਸਨੋਈ ਨਾਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਤ ਵੀਹਿੰਦੁਵਾਂਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਵਰਤਮਾਨ ਬੀਕਾਨੇਰ ਜਿਲਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜਵਾਬ - ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾਨਗਰ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜਪੁਰ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਜੈਸਲਮੇਰ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਨਾਗੌਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜੋਧਪੁਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਰਵਾੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬੋਲੀ ਜਾਣਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁਰੁ ਅਤੇ ਮਦਰ ਦੇਸ਼ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਗਲ ਨਾਮ ਕਿਤੇ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕੁਰੁ ਅਤੇ ਮਦਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜੰਗਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਤੱਕ ਜੰਗਲ ਧਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਹਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਆ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਾਰੰਗੀ, ਨੀਂਬੂ, ਅਨਾਰ, ਅਮਰੂਦ, ਆਦਿ ਫਲ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹਨ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦਾ ਦੱਖਣ - ਪਸ਼ਚਮ ਵਿੱਚ ਮਗਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪਥਰੀਲੀ ਭੂਮੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਫਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਧਨ ਜੰਗਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਰਖਤ ਵੀ ਇੱਥੇ ਘੱਟ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਾਜ ਦੇ ਉਤੱਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਫਿਰੋਜਪੁਰ ਜਿਲਾ, ਉਤੱਰ - ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਰ, ਉਤੱਰ - ਪਸ਼ਚਮ ਵਿੱਚ ਭਾਵਲਪੁਰ ਰਾਜ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਜੋਧਪੁਰ, ਦੱਖਣ - ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ - ਪਸ਼ਚਮ ਵਿੱਚ ਜੈਸਲਮੇਰ ਰਾਜ, ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਹਿਸਾਰ ਅਤੇ ਲੋਹਾਰੁ ਦੇ ਪਰਗਨੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਾਵਲਪੁਰ ਰਾਜ ਸਨ।
ਇਹ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿਚ 330 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹ ਅਤੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਹੈ।
ਰਬੀ ਦੀ ਫਸਲ ਅਰਥਾਤ ਗੇਂਹੁ, ਜੌਂ, ਸਰਸੋ, ਛੋਲੇ ਆਦਿ ਕੇਵਲ ਪੂਰਵੀ ਭਾਗ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।
ਨਹਿਰ ਵਲੋਂ ਸੀਂਚੀ ਜਾਣਵਾਲੀ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਗੇਂਹੁ, ਮੱਕਾ, ਰੂੰ, ਗੰਨਾ ਇਤਆਦਿ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਹੈ।
ਵਰਖਾ:ਜੈਸਲਮੇਰ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿੱਚ ਸਭਤੋਂ ਘੱਟ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੁ ਏੰਵ ਜੈਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਭਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਕਿ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਰਾਓ ਬੀਕਾ ਨੇ 1488 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਘਾਸੋਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨਤ: ਭੂਰਟ ਨਾਮ ਦੀ ਚਿਪਕਣ ਵਾਲੀ ਘਾਹ ਬਹੁਤਾਇਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਜੈਨ ਕਵੀ ਉਦਇਚੰਦ ਨੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਗਜਲ ਰਚਕੇ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਮੀਨਾ ਕਪੂਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ‘ਮੇਰੀ ਅਟਰੀਆ ਮੇਂ ਕਾਗਾ ਬੋਲੇ, ਮੋਰਾ ਜੀਆ ਡੋਲੇ’ ਐਨਾ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਅਤੇ ਮੁਕੇਸ਼ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋੋਏ।
ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਲਮਹਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ।
ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਜ਼ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸੀ।
ਮਦਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਬੱਧ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਹਿੱਟ ਰਹੇ।
ਮਦਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੇ ਮਦਨ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ‘ਰਾਗ ਮੋਹਨ’ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਕਿ ਖ਼ੂਬ ਚਰਚਿਤ ਹੋਈ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਨੇ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
ਆਪ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਲਗਾਓ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਮਸਾਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫਿਰ ‘ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਨਗਰੀ’ ਆ ਵਸਿਆ।
ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤਾਂ ਇੱਕ ਗਾਇਕ ਦੇ ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤਾਂ ਸਿਤਾਰ-ਤੂੰਬੀ ਵਜਾਉਣ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਉਸ ਦਾ ਸਾਕਾਰ ਕੀਤਾ ਉੱਘੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰ ਸੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਮਦਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕੌਮੀ ਜਾਂ ਸੂਬਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਖ਼ੂਬ ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਮਿਲਿਆ।
ਮੇਰਾ ਸਾਇਆ ਦਾ ਨੈਣੋਂ ਮੇਂ ਬਦਰਾ ਛਾਏ ਅਤੇ ਦੁਲਹਨ ਏਕ ਰਾਤ ਕੀ ਦਾ ਮੈਨੇ ਰੰਗ ਲੀ ਚੁਨਰੀਅ ਦੇ ਲਈ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸੰਗੀਤ ਦੇਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲੇ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੌਮੀ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ "ਅਨਪੜ੍ਹ' 'ਵੋ ਕੌਣ ਥੀ' 'ਮੋਸਮ' ਅਤੇ ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ' ਲਈ ਫ਼ਿਲਮ ਫੇਅਰ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਨਾਮਜਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ 'ਦਸਤਕ' ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਿਆ।
ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਤਲਤ ਮਹਿਮੂਦ, ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ ਲਈ ਕੰਪੋਜ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਨ ਕਲਾ ਦੇ ਇਸ ਉਸਤਾਦ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਦਾ ਜਨਮ ਬਗਦਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਬਹਾਦੁਰ ਚੁੰਨੀ ਲਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਤਾ ਸਨ ਅਤੇ ਸਟੂਡੀਓ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੇਂਟ ਮੇਰੀ ਸਕੂਲ ਮੁੰਬਈ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਕੈਂਮਬਰਿੱਜ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ।
1943 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੇਅ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਿਕੇਤਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੋਲਕਤਾ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਫਰਮ ਡੀ ਜੇ ਕੇਮਰ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਦ ਦਾ ਨਾਂ “ਜੂਨੀਅਰ ਵਿਜੂਲਾਈਜ਼ਰ” ਸੀ ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕੇਵਲ ਅੱਸੀ ਰੁਪਏ ਤਨਖਾਹ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਰੇਅ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅੱਛਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਲੇਕਿਨ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਤਣਾਓ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲਦੀ ਸੀ।
1943 ਦੇ ਲਗਭਗ ਹੀ ਇਹ ਡੀ ਕੇ ਗੁਪਤਾ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਤ ਸਿਗਨੇਟ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਰੇਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਛਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਪੰਨੇ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਕਲਾਤਮਕ ਆਜਾਦੀ ਦਿੱਤੀ।
ਰੇਅ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਪੰਨੇ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਮ ਕੋਰਬੇ ਦੀ 'ਮੈਨ ਈਟਰਸ ਆਫ ਕੁਮਾਊਂ' ਅਤੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਡਿਸਕਵਰੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਗਲਾ ਦੇ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਨਾਵਲ ਪਥੇਰ ਪਾਂਚਾਲੀ ਦੇ ਬਾਲ ਸੰਸਕਰਣ ਤੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸੀ ਆਮ ਆਂਟਿਰ ਭੇਂਪੂ ।
ਰੇਅ ਇਸ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਇਸ ਨਾਵਲ ਤੇ ਬਣਾਈ।
ਮੁਖ ਵਰਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਬਣਾਏ।
ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਚਿੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਣਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰੇਅ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਟਾਈਟਲ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਸਤਿਆਜੀਤ ਰੇਅ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੀ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਸ ਪੀੜੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਉਪੇਂਦਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਰੇਅ ਚੌਧਰੀ ਲੇਖਕ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰਖਗੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਨ।
ਉਪੇਂਦਰ ਕਿਸ਼ੋਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਰੇਅ ਨੇ ਲਕੀਰ ਤੋਂ ਹਟਕੇ ਬੰਗਲਾ ਵਿੱਚ ਬੇਤੁਕੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਤਨਖਾਹ ਤੇ ਗੁਜਾਰਿਆ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਰੇਅ ਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਪਰੈਜੀਡੇਂਸੀ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਲੇਕਿਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਲਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੀ।
1940 ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ।
ਰੇਅ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪਸੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਨਿਕੇਤਨ ਦੇ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਜਗਤ ਤੋਂ ਉਹ ਖਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਮਾਤਾ ਦੇ ਜੋਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਓੜਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੰਦਲਾਲ ਬੋਸ ਅਤੇ ਬਿਨੋਦ ਬਿਹਾਰੀ ਮੁਖਰਜੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖਿਆ।
ਮੁਖਰਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵ੍ਰਿਤਚਿਤਰ 'ਦ ਇਨਰ ਆਈ' ਵੀ ਬਣਾਇਆ।
ਅਜੰਤਾ, ਏਲੋਰਾ ਅਤੇ ਏਲੀਫੇਂਟਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਬਣ ਗਏ।
1947 ਵਿੱਚ ਚਿਦਾਨੰਦ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ ਅਤੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਰੇਅ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਫਿਲਮ ਸਭਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁਧ ਵਿੱਚ ਕੋਲਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਅਮਰੀਕਨ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰ ਲਈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ - ਨਵੀਂਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
1949 ਵਿੱਚ ਰੇਅ ਨੇ ਦੂਰ ਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਬਿਜੋਏ ਰੇਅ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਸਾਲ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜਾਂ ਰੰਵਾਰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਕਰਨ ਆਏ।
ਰੇਅ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਥੇਰ ਪਾਂਚਾਲੀ ਤੇ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਰੰਵਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ, ਵਿੱਤੋਰਯੋ ਦੇ ਸੀਕਾ ਦੀ ਨਵਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਫਿਲਮ 'ਲਾਦਰੀ ਦੀ ਬਿਸਿਕਲੇੱਤੇ' ਜਿਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ।
ਰੇਅ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਿਨੇਮਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਏ ਤਾਂ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਨਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਸੰਕਲਪ ਸਨ।
ਰਾਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ 37 ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੀਚਰ ਫਿਲਮਾਂ, ਚਰਿੱਤਰ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਲਘੂ ਫਿਲਮਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਪਥੇਰ ਪਾਂਚਾਲੀ ਨੂੰ ਕੈਨਜ ਫਿਲਮ ਸਰਵੋੱਤਮ ਸਕ੍ਰੀਨਪਲੇ ਇਨਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕੁਲ ਗਿਆਰਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ।
ਇਹ ਫਿਲਮ ਅਪਰਾਜਿਤੋ ਅਤੇ ਅਪੁਰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਪੂ ਤਿੱਕੜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ।
ਰੇਅ ਫਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈ ਕੰਮ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ: ਪਟਕਥਾ ਲਿਖਣਾ, ਐਕਟਰ ਭਾਲਣਾ, ਪਿਠਭੂਮੀ ਸੰਗੀਤ ਲਿਖਣਾ, ਚਲਚਿਤਰਣ, ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ, ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਮਗਰੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ।
ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਪਰਕਾਸ਼ਕ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਸਨ।
ਰੇਅ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਇਨਾਮ ਮਿਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਦਮੀ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਇਨਾਮ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਰਤਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਸੱਤਿਆਜੀਤ ਰਾਏ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਰਵੋੱਤਮ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰੇਜੀਡੇਂਸੀ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਕੀਤੀ।
ਫਰਾਂਸਿਸੀ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਜਾਂ ਰੰਵਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੇ ਅਤੇ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਫਿਲਮ 'ਲਾਦਰੀ ਦੀ ਬਿਸਿਕਲੇਤ' ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਹੋਇਆ।
ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਰੇਅ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਿਆਦਾ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਈ।
ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੈਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਮਕਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ।
1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰੇਅ ਨੇ ਜਾਪਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਕੀਰਾ ਕੁਰੋਸਾਵਾ ਨੂੰ ਮਿਲੇ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਅਕਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਭੱਜ ਦੌੜ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਜਾਂ ਪੁਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਕਥਾਨਕ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਪਿਏਰੇ ਬੇਜ਼ੂਖੋਵ, ਆਖਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਰਾਸਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਭੜਕਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤੋਂ ਰੂਸੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਕੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਿੰਸ ਕੁਰਾਗਿਨ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਧੀ ਹੇਲੇਨ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੈ।
ਹੇਲੇਨ, ਜਿਸਦੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਐਨਾਟੋਲ ਨਾਲ ਅਸ਼ਲੀਲ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਹੈ, ਪੀਅਰੇ ਨੂੰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਬੱਚੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ।
ਹੇਲੇਨ ਦਾ ਡੋਲੋਖੋਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਹੋਣ ਦੀ ਅਫਵਾਹ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀਅਰੇ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਪੀਅਰੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡੋਲੋਖੋਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜਾਈ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਹੇਲੇਨ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੀਅਰੇ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦੋਸ਼ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ, ਪੀਅਰੇ ਫ੍ਰੀਮੇਸਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਦੋ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਉਸਦੇ ਜਨੂੰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਟਕਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲਾਪਰਵਾਹ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਲਸਤਾਏ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਪੂਰਣ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਜੀਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਆਂਦਰੇਈ ਇੱਕ ਮਿਲਟਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਘਾਤਕ ਜ਼ਖ਼ਮ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਪਰਤਿਆ, ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਜਣੇਪੇ ਵਿੱਚ ਮਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਉਸ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੋਸ਼ੀ ਜ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੈ।
ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਂਦਰੇਈ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਪਰ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਰੂਸੀ ਪਾਸੇ ਦੇ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਸੰਗਠਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਫੌਜੀ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਕੋਡਬੱਧ ਕਰੇਗਾ।
ਪਿਅਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਵਾਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਇਸ ਅਨੈਤਿਕ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਪਿਅਰੇ ਸਰਬ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਫਿਓਡੋਰ ਇਵਾਨੋਵਿਚ ਡੋਲੋਖੋਵ: ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ, ਲਗਭਗ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਉਸਨੇ ਸੋਨੀਆ ਰੋਸਟੋਵਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕੋਲਾਈ ਰੋਸਟੋਵ ਨੂੰ ਜੂਏ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਡੋਬ ਕੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਅਫਵਾਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਹੇਲੇਨ ਬੇਜ਼ੂਖੋਵਾ ਨਾਲ ਅਫੇਅਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬ ਮਾਂ ਅਤੇ ਕੁੱਕੜ ਵਾਲੀ ਭੈਣ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅਡੌਲਫ ਕਾਰਲੋਵਿਚ ਬਰਗ: ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜਰਮਨ ਅਫਸਰ, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਵਾਂਗ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੇਰਾ ਰੋਸਟੋਵਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਨਾ ਪਾਵਲੋਵਨਾ ਸ਼ੈਰਰ: ਐਨੇਟ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਸੈਲੂਨ ਦੀ ਹੋਸਟੈਸ ਹੈ ਜੋ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਵੈਸੀਲੀ ਕੁਰਗਿਨ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਮਾਰੀਆ ਦਿਮਿਤਰੀਵਨਾ ਅਖਰੋਸਿਮੋਵਾ: ਮਾਸਕੋ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ, ਮਜ਼ਾਕੀਆ, ਬਹੁਤ ਇਮਾਨਦਾਰ।
ਅਮਾਲੀਆ ਇਵਗੇਨੀਏਵਨਾ ਬੌਰੀਏਨ: ਇੱਕ ਫ੍ਰੈਂਚ ਔਰਤ ਜੋ ਬੋਲਕੋਨਸਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮਾਰੀਆ ਦੀ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਾਰੀਆ ਦੇ ਖਰਚੇ 'ਤੇ।
ਵੈਸੀਲੀ ਦਮਿਤਰਿਚ ਡੇਨੀਸੋਵ: ਨਿਕੋਲਾਈ ਰੋਸਟੋਵ ਦਾ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਭਰਾ ਅਫਸਰ, ਜੋ ਨਤਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਲੈਟਨ ਕਰਾਤੇਵ: ਪੁਰਾਣਾ ਰੂਸੀ ਕਿਸਾਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਅਰੇ ਜੰਗ ਦੇ ਕੈਦੀ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਓਸਿਪ ਬਾਜ਼ਦੇਯੇਵ: ਇੱਕ ਫ੍ਰੀਮੇਸਨ ਜੋ ਪੀਅਰੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਹੱਸਮਈ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਬਿਲੀਬਿਨ: ਚਤੁਰਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਡਿਪਲੋਮੈਟ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਂਡਰੀ ਬੋਲਕੋਨਸਕੀ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ।
ਪੀਅਰੇ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਹੇਲੇਨ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ੍ਰੀਮੇਸਨ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਹੇਲੇਨ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋਸਟੇਸ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਂਦਰੇਈ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਲਿਖੇ ਫੌਜੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭੋਲੇਪਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸਮਰਾਟ ਨੂੰ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਵਾਨ ਨਤਾਸ਼ਾ, ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਿੰਸ ਐਂਡਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਸੁਹਜ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਆਂਦਰੇਈ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਲੱਭ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ, ਰੋਸਟੋਵਜ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਤਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਂਦਰੇਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਰੋਸਟੋਵਸ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋੜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਉਡੀਕ ਕਰੇ।
ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਂਦਰੇਈ ਨਤਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ।
ਕਾਉਂਟ ਰੋਸਟੋਵ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸੋਨਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਟਰੌਸੋ ਲਈ ਫੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਸਕੋ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਿਕੋਲਾਈ ਰੋਸਟੋਵ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਡੇਨੀਸੋਵ ਦੇ ਨਾਲ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਮਾਸਕੋ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੀ ਪਾਵਲੋਗਰਾਡ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।
ਡੇਨੀਸੋਵ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।