polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਬਿਸਮਿਲ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਦਿੱਤੇ, ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਤੇ ਰੁਬਾਈ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿਨਫ਼ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ।
2013 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਗਿੱਪੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਪੋਰਟਸ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ 'ਭਾਗ ਮਿਲਖਾ ਭਾਗ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਧਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੈਣ ਇਸ਼ਰੀ ਕੌਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਆਈਫਾ ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਅੱਜ ਤੱਕ, ਉਸ ਨੇ ਸੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਸੀਰੀਅਲ 'ਸਮੀਧਾਨ' ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਿਮਾ ਬੈਨਰਜੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਡਰਾਮਾ 'ਇਰਾਦਾ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ, ਦੱਤਾ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਲਘੂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਪਲੱਸ ਮਾਇਨਸ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਜਯੋਤੀ ਕਪੂਰ ਦਾਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, 2019 ਦੇ ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਘੂ ਫਿਲਮ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜੇਤੂ ਸੀ।
ਦੱਤਾ ਨੇ 1994 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਜੀਨਾ ਇਸ਼ਕ ਮੇਂ ਮਰਨਾ' ਨਾਲ ਡੈਬਿਊ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ 1995 ਦੇ ਡਰਾਮੇ ਵੀਰਗਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਸੀ।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ 1947 ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ 'ਤੇ ਬਣੀ 1999 ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ' ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਪਤਨੀ, ਜ਼ੈਨਬ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।
ਫ਼ਿਲਮ ਨੇ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹਿੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੱਤਾ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।
2004 ਵਿੱਚ, ਦੱਤਾ ਨੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਡਰਾਮਾ 'ਵੀਰ-ਜ਼ਾਰਾ' ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਬੋ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ 2008 ਦੀ ਕਾਮੇਡੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਵੈਲਕਮ ਟੂ ਸੱਜਣਪੁਰ' ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 2009 ਦੀ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਦਿੱਲੀ-6 ਵਿੱਚ ਜਲੇਬੀ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦਾ ਆਈਫਾ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ।
ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਨਲਿਨੀ ਦੱਤਾ, ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਦੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀਤਾ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਦੱਤਾ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ।
ਦੱਤਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ" ਅਤੇ "ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਕ ਮਾਂ" ਦੱਸਿਆ।
ਉਸ ਨੇ 2013 ਦੀ ਡਰਾਮਾ ਫ਼ਿਲਮ ਗਿੱਪੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਲ ਮਾਂ, ਪੱਪੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲਈ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸੱਠ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਵੀਰ ਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ 6 ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਇਨਾਮ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਦਿੱਵਿਆ ਦੱਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸੇਕਰਡ ਹਾਰਟ ਕੌਨਵੈਂਟ ਸਕੂਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਕੀਤੀ।
ਮਈ 2005 ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਮਾਂਡਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਨਾਲ ਹੋਈ ਪਰ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਦਿਵਿਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਮੈਂ ਅਤੇ ਮਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ।
ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰਹਿ ਰਾਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਲਈ ਮਾਡਲਿੰਗ ਕੀਤੀ।
2001 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਲੰਡਨ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਜੋੜੀ ਬੇਸਮੈਂਟ ਜੈਕਸੈਕਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀਡੀਓ "ਰੋਮੀਓ" ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ।
ਜਦੋਂ ਦੱਤਾ ਛੋਟੀ ਸੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਦੱਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁਪੱਟੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕਿਆ ਦੱਸਿਆ "ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਗੋਲੀ ਨਾ ਮਾਰੇ।
ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਚਨਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਬੀਜ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਿੱਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਾਵਾਸੀਰ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਕੇ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੀਹਕੇ ਤਵਚਾ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਤਵਚਾ ਸੰਬੰਧੀ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਕਚਨਾਰ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਔਸ਼ਧੀ ਤੇਲ ਦਾ ਵੀ ਤਵਚਾ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸਤਰੀ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕਚਨਾਰ ਦੀ ਪਬੀਸੀ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਔਸ਼ਧੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਸਾਮ ਦੇ ਸਬਜੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਲਕੇ ਤਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਪੀਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਤਰ ਅਤੇ ਅਗਰਬੱਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਚਨਾਰ ਦੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੀ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭਨੀ ਥਾਂਈਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਲੇਗਿਊਮਿਨੋਸੀ ਕੁਲ ਅਤੇ ਸੀਜਲਪਿਨਿਆਇਡੀ ਉਪਕੁਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੌਹੀਨੀਆ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਸਮਾਨ, ਪਰ ਥੋੜ੍ਹਾ‌ ਭਿੰਨ, ਦੋ ਰੁੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੌਹੀਨੀਆ ਵੈਰੀਗੇਟਾ ਅਤੇ ਬੌਹੀਨੀਆ ਪਰਪਿਊਰੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਬੌਹੀਨੀਆ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ ਦਾ ਮੋਹਰਲਾ ਭਾਗ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਟਿਆ ਜਾਂ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਪੱਤਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੋਣ।
ਬੌਹੀਨੀਆ ਵੈਰੀਗੇਟਾ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ ਦੇ ਦੋਨੋਂ ਖੰਡ ਗੋਲ ਮੋਹਰਲੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਿਹਾਈ ਜਾਂ ਚੌਥਾਈ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ, ਪਤਰ ਸ਼ਿਰਾਵਾਂ 13 ਤੋਂ 15 ਤੱਕ, ਪੁਸ਼ਪ ਕਲੀ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸਪਾਟ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ ਵੱਡੇ, ਮੰਦ ਸੌਰਭ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਗੁਲਾਬੀ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਵਰਣ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 3-5 ਇੰਚ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਸਾਖਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਤੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਪ ਵਰਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਚਿੱਟਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਦੋ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਬੌਹੀਨਿਆ ਪਰਪਿਊਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਤਰ ਖੰਡ ਜਿਆਦਾ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਪਤਰਸ਼ਿਰਾਵਾਂ 9 ਤੋਂ 11 ਤੱਕ, ਪੁਸ਼ਪ ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੋਣਯੁਕਤ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪ ਨੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਚਨਾਰ ਕਸ਼ਾਏ, ਸ਼ੀਤਵੀਰਯਾ ਅਤੇ ਕਫ, ਪਿੱਤ, ਕੀੜੇ, ਕੋਹੜ, ਗੁਦਭਰੰਸ਼, ਗੰਡਮਾਲਾ ਅਤੇ ਫੋੜੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪ ਸੂਗਰ, ਖੂਨ ਦੀ ਖਰਾਬੀ, ਸਾਹ ਦੇ ਰੋਗਾਂ, ਤਪਦਿਕ ਅਤੇ ਖੰਘ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਯੋਗ ਕਾਂਚਨਾਰ ਗੁੱਗੁਲ ਹੈ ਜੋ ਗੰਡਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਚਨਾਰ ਦੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ ਪੁਸ਼ਪ ਕਲੀਆਂ ਦੀ ਭੁਰਜੀ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਛੋਲੀਏ ਦਾ ਮਿੱਸ ਬਹੁਤ ਸਵਾਦਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਕਾਂਚਨਾਰ ਅਤੇ ਕਚਨਾਰ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪਰ ਕੁੱਝ ਪਰਵਰਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਨਾਮ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੌਹੀਨਿਆ ਵੈਰੀਗੇਟਾ ਨੂੰ ਕਾਂਚਨਾਰ ਅਤੇ ਬਾਹੀਨਿਆ ਪਰਪਿਊਰਿਆ ਨੂੰ ਕਚਨਾਰ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਦੂਜੀ ਜਾਤੀ ਲਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿੱਚ, ਕੋਇਲਾਰ ਅਤੇ ਕੋਇਨਾਰ ਨਾਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਕਚਨਾਰ ਦੇ ਹੀ ਅਪਭਰੰਸ਼ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਚਨਾਰ ਅਤੇ ਕਾਂਚਨਾਰ ਦਾ ਫਰਕ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਬਹੁਮਤ ਵਲੋਂ ਯੂਰੋਪ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਪਰਕਾਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬਲ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ - ਇਲਿਅਡ ਅਤੇ ਓਡਿਸੀ।
ਇਸ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਟਰਾਏ ਦੀ ਫ਼ਤਹਿ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਵੀਰ ਅਕਲੀਜ਼ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਗਾਥਾਵਾਂ ਹਨ।
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੂ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਫ਼ਤਹਿ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਵਾਦ ਸੀ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਹੋਮਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿੱਸੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਏ।
ਪੁਰਾਣੇ ਜਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਦਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ "" ਹੋਮਰਿਕ ਭਜਨ "," "ਹੋਮਰ ਅਤੇ ਹਸੀਓਡ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ" "," "ਨਿੱਕਾ ਇਲਿਆਡ , ਨੋਸਤੋਈ , ਥੀਬੈਡ , ਸਾਈਪ੍ਰੀਆ , 'ਐਪੀਗੋਨੀ , ਕਾਮਿਕ ਮਿੰਨੀ-ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬੈਟਰਾਚੋਮੋਮੀਆ , ਮਾਰਗਾਈਟਸ , ਓਚਾਲੀਆ ਦਾ ਫੜੇ ਜਾਣਾ , ਅਤੇ ਫੋਕੇਇਸ ।
ਇਹ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਰਵ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਏ ਸੀ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੋਮਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਯੂਨਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਲਈ ਹੋਮਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀਅਤਾ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜਾ ਵੱਧ ਹੋਣ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹੋਮਰਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ - ਕਿਸ ਦੁਆਰਾ, ਕਦੋਂ, ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲੀਆਡ ਅਤੇ ਓਡੀਸੀ ਰਚੇ ਗਏ ਸਨ - ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰੀਏ, ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ ਰਾਏ ਦੋ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ. ਇੱਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਲੀਆਡ ਅਤੇ ਓਡੀਸੀ ਦੋਨੋਂ ਇੱਕੋ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ੀਲ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਦੂਸਰਾ ਹੋਮਰਿਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਯੋਗਦਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ "ਹੋਮਰ" ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਇੱਕ ਲੇਬਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ.
1848 ਵਿੱਚ, 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਫੂਲੇ ਨੇ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਦੇਖਿਆ , ਜੋ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
1848 ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਥਾਮਸ ਪੇਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਰਾਈਟਸ ਆਫ਼ ਮੈਨ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ।
ਉਸਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਇੱਕ ਕਾਫੀ ਘਾਟੇ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਉਸੇ ਸਾਲ, ਫੂਲੇ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੋੜੇ ਨੇ ਪੂਨੇ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਪੂਨੇ ਵਿੱਚ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤ ਉਸਮਾਨ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਫਾਤਿਮਾ ਸ਼ੇਖ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਫੂਲੇ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਰ ਅਤੇ ਮਾਂਗ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ।
ਐਲੇਨੋਰ ਜ਼ੈਲੀਅਟ ਨੇ 1857 ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਨ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਦਾਨ ਬੰਦ ਹੋਣ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਅਤੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋਤੀਰਾਓ ਦੁਆਰਾ ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ।
ਜੋਤੀਰਾਓ ਗੋਵਿੰਦਰਾਓ ਫੂਲੇ ਦਾ ਜਨਮ 1827 ਵਿੱਚ ਪੂਨੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲੀ ਜਾਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਮਾਲੀ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਵਰਣ ਆਸ਼ਰਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਫੂਲੇ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਰਹੇ ਸੀ, ਦਾ ਉਦਭਵ ਸਤਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕਟਗੁਨ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਹ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਨਾ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਕੋਲ ਕੰਮ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਦੇ ਭੇਦ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਫੁੱਲ ਉਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਚੰਗੀ ਹੋਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਰਹੇ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਫੂਲੇ ਦਾ ਨਾਮ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਗੁਲਦਸਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਭੇਜਣ ਵੇਲ਼ੇ ਪੇਸ਼ਵਾ, ਬਾਜੀ ਰਾਓ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 35 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।
ਜਯੋਤੀ ਰਾਓ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਓ ਫੂਲੇ , ਜ‍ਯੋਤੀਬਾ ਫੂਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਚਾਰਕ, ਜਾਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਕ, ਲੇਖਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਕਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਮਾਜਕ ਕਾਰਕੁਨ ਸੀ।
ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਖਾਤਮੇ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਹ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ, ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ।
ਫੁਲੇ ਨੇ 1848 ਵਿੱਚ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਤਾਤਿਆ ਸਾਹਿਬ ਭਿੜੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਭਿਦੇਵਾੜਾ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਉਸਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਤਿਆਸ਼ੋਧਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਸੰਘ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਉਥਾਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਫੂਲੇ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਸਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸਨੂੰ 1888 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਵਿੱਠਲ ਰਾਓ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਜੀ ਵਾਂਡੇਕਰ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਤਮਾ ਖਿਤਾਬ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸੰਪੱਤੀ 'ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਛੋਟੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ, ਜੋਤੀਰਾਓ ਫੂਲੇ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਗੋਵਿੰਦਰਾਓ, ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ।
ਗੋਵਿੰਦਰਾਓ ਨੇ ਚਿਮਨਾਬਾਈ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋਤੀਰਾਓ ਛੋਟਾ ਸੀ।
ਮਾਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋਤੀਰਾਓ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਉਹ ਦੁਕਾਨ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਫੂਲੇ ਦੀ ਹੀ ਮਾਲੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫੂਲੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਫੂਲੇ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ।
ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
1848 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੋਸਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।
ਫੂਲੇ ਨੇ ਬਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਅਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਸਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਮਝ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ।
ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਫੂਲੇ ਨੂੰ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ।
ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ 1854 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।
ਅਧਿਆਪਕ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਕੁਝ ਦਿਨ, ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਾਵਿਤਰੀਬਾਈ ਨੂੰ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਇਆ।
ਜੋ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਯਥਾਰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਦਵੰਦਾਆਤਮਕ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜਕ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪਰਿਪੇਖ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਂਲੋਂ ਵੱਖਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿੱਲਖਣਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਰਬਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਸੰਘ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 1936 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਸੰਘ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਪੈਰਿਸ ਦੀ ਲੇਖਕ ਮਿਲਣੀ 1935 ਤੇ ਉਸ ਮਿਲਣੀ ਨੂੰ ਰੂਸ ਤੇ ਚੀਨ ਵਿਚਲੇ ਸਰਗਰਮ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਗਠਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਕੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ਤੇ ਅੱਪੜ ਜਾਈਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਬੀਤ ਗਈ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵਿਗੰਠਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਾਰਨ-ਕਾਰਜ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਮਕਾਨਕੀ ਤਰਕ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਠੀਕ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਚ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ 1936 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਗਠਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ
ਕੌਮੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਗਰਾਮ ਦਾ ਉਭਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਹੜਤਾਲਾਂ, ਜਹਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ, ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫੌਜ਼ ਦੇ ਤਿੰਨ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਮੰਗ, ਫਿਰਕੂ ਫਸਾਦ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਤਿਲੰਗਾਨਾ ਦਾ ਦਾ ਵਿਦਰੋਹ, ਪੈਪਸੂ ਦੀ ਮੁਜ਼ਾਰਾ ਕੁਹਿੰਮ ਤੇਸੰਸਾਰ ਅਮਨ ਲਹਿਰ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਉਸ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾਂਵਾ ਸਨ ਜਿਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਸੰਘ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਹੋਈ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ, ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦਰਦ, ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਹਿਰਾਈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੇ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਰਕਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਸਮਾਜਵਾਦ, ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਘੋਲ, ਲੋਕ ਰਾਜ ਮੱਧਵਰਗ ਦੀ ਸਰਾਪੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਆਪਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਤੋਰ ਤੇ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ:-
ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਲਿਖਆ ਸੀ, ਅੱਜਕਲ ਦਾ ਸਮੂਹੀ ਅਗਰਗਾਮੀ ਅਨੁਭਵ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਨ ਲਹਿਰ ਤੇ ਕਿਸਾਨ-ਅੰਦੋਲਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਨਹਿਰੂ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਸਾਮੰਤੀ ਸਮਾਜਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿਸ਼ੇ ਸਨ।
ਇਉਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਛੇਵੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਤਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।
ਸਰਬਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਸੰਘ ਭਾਵੇਂ 1953 ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਗਠਨ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ-ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾ ਸਹਿਤ-ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਦਕਾ ਇਹ ਲਹਿਰ 1960 ਤਕ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ।
ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ- ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ- ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ।
ਡਾ. ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ:- ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਚਿੰਤਨ ਲੋਕਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ।
ਇਸ ਦਾ ਸਿਧਾਤਕ ਆਧਾਰ ਹੈ ਦਵੰਦਆਤਮਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੋਤਿਕਵਾਦ; ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਹੀ, ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ।
ਪਰ ਜਿਵੈਂ ਹਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦ ਹੈ।
ਇਟਲੀ ਦੇ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕ ਗਰਾਮਸੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਵਰਗ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਲਾਸਫੀ, ਧਰਮ ਆਮ ਸੋਝੀ ਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਪਰ ਉਸ ਵਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਚਿੰਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਂਲ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤੀਲਿਧ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਚੋਥੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਜਿਹਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਉਸ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਾਡਾ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਕਾਵਿਕ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿਧਾਰਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਕਵੀ ਸਾਮੰਤੀ ਭਾਵ-ਬਣਤਰ, ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਸੰਵੇਤਨਾ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਕਾਰਨ ਮੱਧਕਾਲੀ ਕਵਿ- ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਰਮਾਂਟਿਕ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੋ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਰਲਗੱਡ ਕਰਦੇ ਨਜਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਮੱਧਵਰਗੀ ਰਮਾਂਸ ਦੀ ਧੁੰਦ ਘਟਦੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਕਵੀ ਵਧੇਰੇ ਯਥਾਰਥਮੁਖੀ ਹੰੁਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਪੂਰਬਲੀ ਕਾਵਿ- ਪਰੰਪਰਾ ਤੋ਼ ਮੋਹ ਭੰਗ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਲੇਕਿਨ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਚਿਤਰਣ ਦੀ ਜਾਗਿਆਸਾ ਵੱਸ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਾਵਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਡਾ.ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਦਾ ਰਚਨਾਤਮਕ ਨਕਾਰਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ:-
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਪਰਕ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ
ਭ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਸ ਆਸਥਾ ਦਾ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨਾਤਮ ਜਗਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਚਿਤ੍ਰਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ।
ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਰਜ਼ਾ ਹਕੀਮ ਦੇ ਘੁਸਪੈਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1579 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਵਾੜ ਉੱਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਦਬਾਅ ਘੱਟ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਨੇ ਅਬਦੁਲ ਰਹੀਮ ਖਾਨ-ਏ-ਖਾਨਾਨ ਨੂੰ ਮੇਵਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਉਹ ਅਜਮੇਰ ਵਿਖੇ ਰੁਕ ਗਿਆ।
1582 ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਿਵਾਇਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਇਰ ਵਿਖੇ ਮੁਗਲ ਚੌਕੀ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਬਰ ਨੇ 1584 ਵਿਚ ਜਗਨਨਾਥ ਕਛਵਾਹਾ ਨੂੰ ਮੇਵਾੜ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮੁਗਲਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ।
1585 ਵਿਚ, ਅਕਬਰ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਅਗਲੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਉਥੇ ਰਿਹਾ।
ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸੇ , ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮੰਡਲਗੜ੍ਹ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਉਸਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਡੂੰਗਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਚਵੰਡ ਵੀ ਬਣਾਈ।
ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦਾ ਜਨਮ ਮੇਵਾੜ ਦੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੈਵੰਤਾ ਬਾਈ ਦੇ ਘਰ 1540 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਾਲ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਵਨਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ।
ਉਸਦਾ ਵਿਆਹ ਬਿਜੋਲੀਆ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਅਜਬਦੇ ਪੁਨਵਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
1572 ਵਿੱਚ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਣੀ ਧੀਰ ਬਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਗਮਾਲ ਉਸਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣੇ ਪਰ ਸੀਨੀਅਰ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ।
ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿਸੋਦੀਆ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਵਾੜ ਦੇ 54ਵੇਂ ਸ਼ਾਸਕ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਇਆ।
ਜਗਮਲ ਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅਜਮੇਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਇਕ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਜਗੀਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਛੱਪਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ ਅਤੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ।
1583 ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਪੱਛਮੀ ਮੇਵਾੜ ਉੱਤੇ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਰ, ਅਮੇਤ, ਮਦਾਰੀਆ, ਜ਼ਵਾਰ ਅਤੇ ਕੁੰਬਲਗੜ੍ਹ ਦਾ ਕਿਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਚਵੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਚਾਮੁੰਡਾ ਮਾਤਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਇਆ।
ਮਹਾਰਾਣਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੇਵਾੜ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੇਵਾੜ ਤੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਾਪਸ ਪਰਤਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ।
ਚੰਗੀ ਮਾਨਸੂਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਵਾੜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
ਰਾਣਾ ਚਿਤੌੜ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ ਪਰ ਚਿਤੌੜ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।
ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਉਦੈਪੁਰ, ਮੇਵਾੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੋਦੀਆ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਾ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੁੰਭਲਗਢ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਉਦੈਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਣੀ ਜੀਵਤ ਕੰਵਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਰਾਵਲੀ ਰੇਂਜ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਜੰਗਲੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜ ਅਜੇ ਵੀ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ।
ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਮੇਵਾੜ ਰਾਹੀਂ ਗੁਜਰਾਤ ਲਈ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਰਸਤਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ 1572 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਕਬਰ ਨੇ ਕਈ ਰਾਜਦੂਤ ਭੇਜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਾਂਗ ਇੱਕ ਜਾਗੀਰ ਬਣਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਬਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਰਾਜਪੂਤ ਜਨਰਲ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ 18 ਜੂਨ 1576 ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਰਾਜਸਮੰਦ, ਗੋਗੁੰਡਾ ਨੇੜੇ ਹਲਦੀਘਾਟੀ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਤੰਗ ਪਹਾੜੀ ਦਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਿਲੀਆਂ।
ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲੀ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਦਿਨ ਗੁਆਚ ਗਿਆ।
ਉਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦਿਨ ਲੜਨ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮੇਵਾੜ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਪਰ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ।
ਦੂਜੇ ਰਾਜਪੂਤ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਠਜੋੜ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘਾਸਣ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਮੇਵਾੜ ਮੁਗਲਾਂ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਰਾਣਾ ਦੀ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਕਾਰਨ ਹਲਦੀਘਾਟੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ।
ਹਲਦੀਘਾਟੀ ਮੁਗਲਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਅਰਥ ਜਿੱਤ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਦੈਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਾਪ ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਫੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੂਤਰ ਇਹ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਤਾਪ ਭੱਜਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਹਲਦੀਘਾਟੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਗੁੰਡਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅਕਬਰ ਨੇ ਖੁਦ ਸਤੰਬਰ 1576 ਵਿੱਚ ਰਾਣਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ, ਗੋਗੁੰਡਾ, ਉਦੈਪੁਰ, ਅਤੇ ਕੁੰਭਲਗੜ੍ਹ ਸਾਰੇ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ।
ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਗਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚਿਤੌੜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਿੱਤਣ ਲਈ।
ਚਵੰਡ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਵੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਚਵੰਡ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਮਹਾਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਰਾਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਯੋਧੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬੰਦਿਓਪਾਧਿਆਏ ਨੇ ਵੀ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਇਸ ਨਿਰੀਖਣ ਨਾਲ ਸੈਕਿੰਡ ਕੀਤਾ ਹੈ
ਇਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਖੰਭ ਅਤੇ ਪੀਲੀ ਚੁੰਜ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪੀਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯੂਰਪ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਭਾਰ ਲਗਪਗ 30 ਗ੍ਰਾਮ , ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੱਖਣੀ ਉੱਪ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ 26 ਗ੍ਰਾਮ ।
ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਰ ਵਡੇਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮਦੀਨ ਵੱਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਉੱਪ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ, ਉੱਚਾਈ, ਜਲਵਾਯੂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਅੰਤਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਰਗਮੈਨ ਨਿਯਮ ਵਰਗੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਧਾਤਾਂ ਤਹਿਤ ਹੋਰ ਵੀ ਵਖਰੇਵੇਂ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਲਗਪਗ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਪਹਾੜੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘੱਟ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆ ਇਸਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਥਾਨਾਂ, ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਥਾਨਾਂ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਗਰ ਬਸਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ।
ਇਹ ਹਨ ਹਾਊਸ ਸਪੈਰੋ, ਸਪੇਨੀ ਸਪੈਰੋ, ਸਿੰਡ ਸਪੈਰੋ, ਰਸੇਟ ਸਪੈਰੋ, ਡੈੱਡ ਸੀ ਸਪੈਰੋ ਅਤੇ ਟਰੀ ਸਪੈਰੋ।
ਲੋਕ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਘਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਦੇਰ ਸਵੇਰ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਪਹੁੰਚ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਘਰੇਲੂ ਚਿੜੀ ਦੀਆਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਹਲਕੀ ਚੀਂ-ਚੀਂ ਦੇ ਅੱਡ ਅੱਡ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਚਹਿਕ ਉਡਦੇ ਜਾਂ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਪਰਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਨਰ ਪੰਛੀ ਆਲ੍ਹਣੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਲਕੀ ਜਤਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਜਨਣ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਚਿੜਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਧ ਰਹੇ ਜੋਰ ਅਤੇ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਲੈਅ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਗੀਤ ਜਿਹਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੀਤਮਈ " ਅਨੰਦਦਾਇਕ ਸੱਦੇ" ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੁੰਗਰਦੇ ਬੋਟ ਵੀ ਮਿਠੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਖਾਸ ਕਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਉਹ ਉਡਣ ਤੋਂ ਆਤੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਈ ਵਾਰ ਆਲ੍ਹਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਤੇ ਜੋਰ ਜੋਰ ਨਾਲ ਬੜੀ ਕਰੁਣਾਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਿਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਜਨੌਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀ ਤੇ ਕਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੜੀ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਸੁਭਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਿੜੀ ਨੂੰ ਦਾਣਾ ਲਭਣਾ ਅਤੇ ਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਕਰ ਕੇ ਕਣਕ ਬੀਜਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਮਕਬੂਲ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।
ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨਾਲ ਅਨਿੱਖੜ ਸੰਬੰਧ ਵਾਰਸ ਦੀ ਹੀਰ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਾ।
ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪਾਵਲੋਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰ੍ਬੁਧ, ਯਾਨੀ ਬੌਧਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬੜਾ ਤੇਜ਼ ਤਰਾਰ ਬੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਉਸਨੂੰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ।
ਜਦੋਂ 1860ਵਿਆਂ ਦੇ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿਧ ਆਲੋਚਕ ਦਮਿਤਰੀ ਪਿਸਾਰੇਵ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਫਿਜਿਆਲੋਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਇਵਾਨ ਸੀਚੇਨੇਵ, ਸਿਰੇ ਦੇ ਅੱਗੇਵਧੂ ਵਿਚਾਰ ਫੈਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਪਾਵਲੋਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਾਰਮਿਕ ਕੈਰੀਅਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ।
1870 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਜਿਕਸ ਅਤੇ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਸ ਦੀ ਫੈਕਲਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ।
ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਫਿਜਿਆਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਨੇਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਕਾਢਾਂ ਕਢੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਜੇ ਜਿਹੜੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੇ ਗਏ।
2002 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਜਨਰਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਪਾਵਲੋਵ ਨੂੰ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ 24 ਵਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਵਾਲੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਾਵਲੋਵ ਦਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅਤੇ ਕਲੀਨੀਕਲ ਸੈਟਿੰਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਦਿਅਕ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਵਿਧੀਗਤ ਡੀਸੈਂਸੇਟਾਈਜੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਫੋਬੀਆ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਪਾਵਲੋਵ ਸਥਾਨਕ ਥੀਓਲਾਜੀਕਲ ਸੈਮੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਆਜ਼ਾਨ ਚਰਚ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ।
ਪਰ 1870 ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਸਬਰਗ ਵਿਖੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੀਤੇ ਸੈਮੀਨਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਕੋਰਸ ਕੀਤੇ।
ਉਸ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਾਲ ਵਿਚ, ਪਾਚਕ ਤੰਤੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਕਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।
1875 ਵਿੱਚ, ਪਾਵਲੋਵ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਿਕਾਰਡ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਅਤਿ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਹੋ ਕੇ ਪਾਵਲੋਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਸਰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ।
ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਪਾਵਲੋਵ ਆਪਣੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਇਲੀਅਸ ਵਾਨ ਸਾਈਨ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ।
ਗਿਆਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਇਵਾਨ ਪਾਵਲੋਵ ਦਾ ਜਨਮ ਰਿਆਜ਼ਾਨ, ਰਸ਼ੀਅਨ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ, ਪੀਟਰ ਦਿਮਿਤਰੀਵਿਚ ਪਾਵਲੋਵ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਸ਼ੀਅਨ ਆਰਥੋਡਾਕਸ ਵਿੱਚ ਪਾਦਰੀ ਸੀ।
ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ, ਵਰਵਰਾ ਇਵਾਨੋਵਨਾ ਉਪੇਂਸਕਾਯਾ , ਇੱਕ ਸਮਰਪਤ ਘਰ ਵਾਲੀ ਸੀ।
ਇੱਕ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਪਾਵਲੋਵ ਨੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਡਿਊਟੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖਾਣ ਪਕਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
ਉਹ ਬਾਗਬਾਨੀ, ਸਾਈਕਲ ਸਵਾਰੀ, ਰੋ, ਤੈਰਾਕੀ ਅਤੇ ਗੋਰੋਦਕੀ ਖੇਡਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਦਾ।
ਭਾਵੇਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਪਾਵਲੋਵ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਕੰਧ ਤੋਂ ਪੱਥਰੀਲੀ ਫੁੱਟਪਾਥ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।
ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸਨੇ 11 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਰਸਮੀ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ।