polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਉੱਚੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਣਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਪੁੰਜ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਮਰ ਪੀੜੀ ਵਾਲੇ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਕੇਅ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਐਨਰਜੀ ਟਕਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜਲਦੀ ਹੀ ਡਿਕੇਅ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ; ਫੇਰ ਵੀ, ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿੱਗ ਬੈਂਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਇੱਕ ਸੈਕੰਡ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕ ਮੌਜੂਦ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਅੱਤ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸੰਘਣੇ ਫੇਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਭਾਰੀ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਬਣਾਵਟੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਰਟੀਕਲ ਐਕਸਲਰੇਟਰਾਂ ਵਿੱਚ।
ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕੋਈ ਵੀ ਹੈਡ੍ਰੌਨ ਵਰਚੁਅਲ ਕੁਆਰਕਾਂ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ, ਅਤੇ ਗਲੂਔਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੰਖਿਆ ਰੱਖਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸਦੇ ਕੁਆਂਟਮ ਨੰਬਰ ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੀ ।
ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬੇਰੌਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਜ਼ੌਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਇੱਕ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਆਮ ਬੇਰੌਨ ਪ੍ਰੋਟੌਨ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰੌਨ ਹਨ, ਜੋ ਅਟੌਮਿਕ ਨਿਊਕਲੀਅਸ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਨ ।
ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਤ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਅਪਣੀ ਕੁਆਰਕ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੁਆਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਵੇਲੈਂਸ ਕੁਆਰਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਟੈਟ੍ਰਾਕੁਆਰਕ ਅਤੇ ਪੈਂਟਾਕੁਆਰਕ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ “ਅਨੋਖੇ” ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ।
ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਸਾਰੇ ਤਾਜ਼ਾ ਗਿਆਤ ਮੁਢਲੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਢਾਂਚਾ ਹੈ।
ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੇ ਐਂਟੀਪਾਰਟੀਕਲਾਂ ਨੂੰ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕ ਲਈ ਚਿੰਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅੱਪ ਐਂਟੀਕੁਆਰਕ ਲਈ ̅ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਐਂਟੀਮੈਟਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਐਂਟੀਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਉਹੀ ਪੁੰਜ, ਔਸਤ ਜੀਵਨਕਾਲ, ਅਤੇ ਸਪਿੱਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧਤ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚਾਰਜ ਉਲਟੇ ਚਿੰਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚਾਰਜ, ਪੁੰਜ, ਕਲਰ ਚਾਰਜ, ਅਤੇ ਫਲੇਵਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕੁਆਰਕ ਹੀ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹੇ ਗਿਆਤ ਮੁਢਲੇ ਕਣ ਹਨ ਜੋ ਸਮਕਾਲ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਚਾਰ ਮੁਢਲੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ; ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਮੈਗਨਟਿਜ਼ਮ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ, ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ, ਅਤੇ ਕਮਜੋਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ।
ਊਰਜਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਪੈਮਾਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਣ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕਮਜੋਰ ਹੈ।
ਫੇਰ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫਲ ਕੁਆਂਟਮ ਗਰੈਵਿਟੀ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਗਰੈਵੀਟੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਟੈਂਡਰਡ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕੁਆਰਕ ਸਪਿੱਨ-½ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਯਾਨਿ ਕਿ ਸਪਿੱਨ ਸਟੈਟਿਸਟਿਕਸ ਥਿਊਰਮ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਹ ਫਰਮੀਔਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।
ਇਹ ਪੌਲੀ ਐਕਸਕਲੂਜ਼ਨ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਦੋ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਫਰਮੀਔਨ ਇੱਕੋ ਕੁਆਂਟਮ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ।
ਲੈਪਟੌਨਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਕੁਆਰਕਾਂ ਕੋਲ ਕਲਰ ਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਪਰਸਪਰ ਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਲਈ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵੱਖਰੇ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਤੀਜਨ ਖਿੱਚ ਹੈਡ੍ਰੌਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸੰਯੁਕਤ ਕਣ ਰਚਦੀ ਹੈ।
ਅਜੋਕਾ ਢਾਂਚਾ ੧੯੭੦ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਤਜਰਬਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਆਰਕਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਯਕੀਨੀ ਬਣ ਗਈ ਸੀ।
ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸਿਖਰ ਕੁਆਰਕ , ਟਾਓ ਨਿਊਟਰੀਨੋ ਅਤੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਹਿਗਜ਼ ਬੋਜ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਏਸ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਇਤਬਾਰਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਏਸ ਮਾਡਲ ਨਾਲ਼ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ , ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹਨੂੰ "ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਅਸੂਲ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਣ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਨਮੂਨਾ ਬਿਜਲਚੁੰਬਕੀ, ਮਾੜੇ ਅਤੇ ਤਕੜੇ ਨਿਊਕਲੀ ਮੇਲ-ਜੋਲਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਪਛਾਣੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਉੱਪ-ਅਣਵੀ ਕਣਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਸ ਮਾਡਲ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਦੁਨੀਆਂ-ਭਰ ਦੇ ਸਾਇੰਸਦਾਨਾਂ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ ਸਦਕਾ ੨੦ਵੇਂ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇ ਪਿਛੇਤੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਰੰਗੀਲਾ ਦੇ ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ 29 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ’ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਕਿ 1717 ਈ: ਵਿੱਚ ਤਖਤ ਤੇ ਬੈਠਿਆ।
ਇਸ ਲਈ ਮੁਕਬਲ ਦਾ ਜਨਮ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਪਲੱਬਧ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਇਹ ਤੀਜਾ ਅਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਰੁਮਾਂਸ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਮੋਦਰ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਗੁੱਜਰ ਦੁਆਰਾ ਕਿੱਸੇ ਲਿਖੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।
ਮੁਕਬਲ ਦੇ ਥਾਂ ਟਿਕਾਣੇ ਬਾਰੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਉਸ ਦੀ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ ਤੋਂ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੁਝ ਥਹੁ-ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਕਬਲ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ ਇਮਾਮ ਹਸਨ ਹੁਸੈਨ’ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਬੰਦ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:-
ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਮੁਕਬਲ ਸੀ, ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁਕਬਲ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕਬਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ:-
ਮੁਕਬਲ ਦੇ ਹੀਰ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:-
ਸੀਹਰਫ਼ੀ ਮਦਹ ਪੀਰਾਨ ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਮਹਈਊਦੀਨ ਸਯਦ ਅਬਦੁਲ ਕਾਦਰ ਜੀਲਾਨੀ
ਕਿਸੇ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਤ ਉਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਆਚਰਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਦੁਆਲੇ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛਵਾੜੇ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਠੰਡੇ, ਡੂੰਘੇ, ਲੰਮੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲੇ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਵਲ ਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧੇ ਪੱਧਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲੀਆਂ ਤੇ ਨਰੋਈਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਾਦਿਲੀ ਤੇ ਤਾਜਗੀ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਤਕੜਾ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਸਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
ਸਭ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਮਲਾਵਰ ਈਰਾਨੀ, ਯੂਨਾਨੀ, ਸਿਥੀਅਨ, ਹੂਨ, ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਮੰਗੋਲ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਹੀ ਭਾਰਤ ਆਏ।
ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਬਲ, ਸਾਹਸ, ਸਵੈਮਾਨ, ਬਾਕੀ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਰਣ ਤੱਤੇ ਵਿੱਚ ਜੂਝਣ ਲਈ ਅਠਖੇਲੀਆਂ ਲੈਂਦੇ ਨਿਤਰ ਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣ-ਔਗੁਣ ਇਸਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵੱਖਰਤਾ ਲਈ ਜੁੰਮੇਵਾਰ ਹਨ।
ਬਦੇਸ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਇਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚ ਮਿਚ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿੱਥ ਨਿਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਵੱਡੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋ ਨਿਕਲਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਕੰਢੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਭਿਅਤਾ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪੱਧਰੀ ਤੇ ਉਪਜਾਊ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਧਰਮ, ਸਾਹਿਤ, ਭਾਸ਼ਾ, ਰੋਜੀ ਰੋਟੀ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਚਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਾ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰਖੇਜ ਹੈ, ਜੋ ਨਾ ਪਥਰੀਲੀ ਹੈ ਨਾ ਮੂਲੋ ਰਕੜ ਹੈ ਨਾ ਰੇਤਲੀ ਅਥਵਾ ਮਾਰੂਥਲ ਹੈ।
ਇਸੇ ਸਦਕਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੰਗਲਾਂ, ਫਲਾਂ ਬਨਸਪਤੀ ਚਰਗਾਹਾ, ਫਸਲਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਇਸਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਰਬਤੀ ਸ੍ਰਿੰਖਲਾ ਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰੁਖ-ਸਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਆਦਿਮ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਚਰਵਾਹਾਂ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਬਨਸਪਤੀ/ਹਰਾ, ਚਾਰਾ, ਵਾਹੀਕਾਰ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਫਸਲਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਹਮਤ ਕਾਰਣ ਇਹ ਖਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਦਿਮ ਘਰ, ਸਭਿਅਤਾ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਬਣਿਆ।
ਇਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ ਢੁਕਵੀਆਂ ਚਰਗਾਹਾਂ, ਦਰਿਆਈ ਕਿਨਾਰੇ ਜੀਵਨ ਸਾਜ਼ਗਰ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਕ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਆਦਿਮ ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਿਥੇ ਨਿਰੰਤਰ ਵਸਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਬਹੁਲਤਾਵਾਂ ਕਾਰਣ ਉਜੜਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵਸਦੀ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਬਣਿਆ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲੋਂ ਅੰਬਾਲੇ ਤੱਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਕੱਟ ਕੇ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਾਰਾ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜ ਕੁਦਰਤੀ ਦੁਆਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁਆਬਾ ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਂ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ- ਬਿਸਤ, ਬਾਰੀ, ਰਚਨਾ, ਚਜ, ਸਿੰਧ-ਸਾਗਰ ਦੁਆਬਾ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਾਈ ਨਾਂ ਜੋ ਅੱਜ ਕੱਲ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ- ਧਨੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਬਾਰ ਮਾਝਾ, ਦੁਆਬਾ, ਮਾਲਵਾ, ਪੁਆਧ।
ਧਨੀ, ਪੋਠੋਹਾਰੀ, ਬਾਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਤੇ ਪੁਆਧ ਹਰਿਆਣੇ ਦਾ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਰਾਜਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਦੀਆਂ ਘਟਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਓਸ ਸਮੇਂ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਇਸਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਸਨ।
ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜ ਹੋਰ ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ,ਬਿਆਸ,ਰਾਵੀ,ਝਨਾਂ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਵਗਣ ਕਰਕੇ ਸੱਤ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਪਤ-ਸਿੰਧੂ ਅਖਵਾਈ।
ਮਹਾਭਾਰਤ,ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਾਣ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਪੰਚ-ਨਦ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਡਿਗਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਪੰਚ-ਨਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਮੀਰ ਖ਼ੁਸਰੋ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆਂ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦਾਂ ਇਤਿਹਾਸ - ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆ ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆ ਹਨ- ਲਹਿੰਦੇ ਵੱਲ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਜਮਨਾ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਲ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੇ ਪਠਾਣੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਿੰਧੋ ਪਾਰ ਲਹਿੰਦੇ ਨੂੰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਮੀਆਂਵਾਲੀ ਦੀ ਈਸੇ ਖਾਨ ਤਹਿਸੀਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਰ ਲਹਿੰਦੇ-ਦੱਖਣ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀਖਾਨ ਦਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲਹਿੰਦੀ ਦੱਖਣੀ ਹੱਦ ਸੁਲੇਮਾਨ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਜਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਸੀ।
ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਚੜ੍ਹਦੇ ਵੱਲ ਹਿਮਾਲਾ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਵਾਲਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੋਂਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿਤੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਚੋਗਿਰਦੇ, ਜਲਵਾਯੂ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਿਸਮ ਅਤੇ ਖਿੱਤੇ ਅਥਵਾ ਕੁਦਰਤੀ ਲੱਭਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਛਾਣਿਆਂ, ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਬਲਕਿ ਇਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਗਲਤ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤੇ ਨਾਲੋਂ ਤੋੜ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਨਾ ਸੰਭਵ ਹੈ,ਨਾ ਹੀ ਵਾਜਬ, ਸਗੋਂ ਲੋੜ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਸਦੇ ਸਹੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਇਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਸੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਢੁੱਕਵੀਂ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ।
ਅੱਧ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਰਦੀ ਪੈਦੀ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 18 ਤੋਂ 24 ਡਿਗਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜੇ ਪੌਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ- ਅੱਕ, ਕਰੀਰ, ਜੰਡ, ਢੱਕ, ਬੇਰੀ, ਭੱਖੜਾ, ਕਿੱਕਰ, ਤੂਤ, ਪਿੱਪਲ, ਬੋਹੜ, ਟਾਹਲੀ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਛਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖਤ ਹਨ।
ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂ ਗਾਂ, ਮੱਝ, ਬੱਕਰੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੋਰ, ਘੁੱਗੀ, ਬਟੋਰ, ਤਿਲੀਅਰ, ਕਾਂ, ਇੱਲ, ਗਿੱਧ, ਗਰੜ, ਟਟੀਹਰੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵੰਨਗੀ ਦੇ ਪੰਛੀ ਹਨ।
ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰ, ਹਿਰਨ, ਬਾਰਾਂ ਸਿੰਘੇ, ਸਹੇ, ਗਿੱਦੜ, ਲੂੰਬੜ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ।
ਦੇਹਰਾਦੂਨ,ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹਨ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ 230 ਕਿ.ਲੋ. ਦੂਰ ਸਥਿੱਤ ਇਸ ਨਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿਧ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।
ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਭੂਰ ਇਹ ਨਗਰ ਅਨੇਕ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਤੇਲ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸ ਆਯੋਗ, ਸਰਵੇ ਆਫ਼ ਇੰਡਿਆ, ਭਾਰਤੀ ਪੇਟ੍ਰੋਲੀਅਮ ਸੰਸਥਾਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਖਾਂ ਸੰਸਥਾਨ ਹਨ।
ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਵਣ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਸਥਾਨ, ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਲਿਟਰੀ ਕਾਲਜ, ਇੰਡਿਅਨ ਮਿਲਿਟਰੀ ਅਕੇਡਿਮੀ ਵਰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ ਹਨ।
ਉਰੇ ਬਾਸਮਤੀ ਚੌਲ, ਚਾਹ ਤੇ ਲੀਚੀ ਦੇ ਬਾਗ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿਧੀ ਹੋਰ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੰਨ।
ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਗਰ੍ਹ੍ਵਾਲ ਖੇਤਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਣ ਉਰੇ ਦੀ ਸਥਾਨੀ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ।
ਉਰੇ ਸਿਖਿਆ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਤੇ ਸਹੀ ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸੰਚਾਰ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਕਾਰਣ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਘਟਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਨ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜੋ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਮੁਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਿਰਫ ਭੂਤਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਨਾਂ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।
ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਦੇ ‘ਹੋਰ ਜਗਹ’ ਵਿੱਚ ਵਾਲੇ ਬਿੰਦੂ ਉਸ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਪਹੁੰਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਿਰਫ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿਚਲੇ ਬਿੰਦੂ ਹੀ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਸਿਗਨਲ ਭੇਜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਧਾਰਨ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਤਜੁਰਬੇ ਵਿੱਚ, ਸਾਂਝੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਅਤੇ ਨਾਪਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਰਤਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਦੇਰੀ ਲਗਦੀ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅਸੀਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ 8 ਮਿੰਟ ਬਾਦ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਨਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਗਲੇਲੀਅਨ/ਨਿਊਟੋਨੀਅਨ ਥਿਊਰੀ ਤੋਂ ਉਲਟ, ‘ਹੋਰ ਜਗਹ’ ਸੰਘਣਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਹ 3-ਅਯਾਮੀ ਘਣਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
‘ਹੋਰ ਜਗਹ’ ਵਿੱਚ ਸਮਕਾਲੀਨ ‘ਹਾਈਪਰਪਲੇਨ’ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਦਰਸ਼ਕ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਸਪੇਸ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਹਾਈਪਰਬੋਲਿਕ-ਔਰਥੋਗੋਨਲ (ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹਾਇਪਰਬੋਲੇ ਦੀ ਅਨੰਤ-ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪਰਛਾਈਂ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ 3-ਅਯਾਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ 2-ਸਤਹਿ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਣਯੋਗ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਯਾਮ ਸੁੱਟਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਘਟਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਨਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫੇਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀਆਂ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ-ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕੋਣ ਤੇ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਵਿਲੌਸਟੀਆਂ ਰਾਹੀ ਨਿਰਧਿਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹਾਈਪਰਪਲੇਨਜ਼ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਹੈ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਪੱਧਰੇ ਨਿਰਦੇਸ਼-ਅੰਕ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਜੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ।
ਹਰੇਕ ਘਟਨਾ ਚਾਰ ਨੰਬਰਾਂ ਨਾਲ ਲੇਬਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਵਕਤ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅੰਕ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਪੇਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅੰਕ; ਇਸਲਈ ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਇੱਕ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਹੈ।
ਫੇਰ ਘਟਨਾ ਇੱਕ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਕਤ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼-ਅੰਕ ਨਾਲ ਪਲੌਟ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਖੇਤਰਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਪੇਸ ਲੇਟਵੇਂ ਤਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਵਕਰ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਕਹੀ ਜਾਏਗੀ ਜੇਕਰ ਇਸਦੀ ਸਪਰਸ਼ ਰੇਖਾ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਸਮੇਂ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇ।
ਵਕਰ-ਲੰਬਾਈ ਦਾ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਣ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਗਿਰਾਵਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕਤ ਗਿਰਾਵਟ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਹੀ ਉਸਤੇ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਬਲ ਹੋਵੇ)
ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਵਰਗੀਆਂ ਵਕਰਾਂ, ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਪੀਡ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਇਹ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਨ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਢਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੋਨ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 3-ਅਯਾਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੇਖਾ ਲਗਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੇ 2-ਅਯਾਮ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕੋਨ ਦੀ ਤਰਾਂ ਲਗਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਅਯਾਮ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਨ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ 3-ਅਯਾਮੀ ਸਤਹਿ ਜੋ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿੱਛੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਵਕਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਵਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਇੱਕ ਕੋਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਡਿੱਗਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਡੀ ਉੱਪਰ ਦੱਸੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮੁਤਾਬਿਕ: ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ-ਵਰਗੀਆਂ ਵਕਰਾਂ ਹਨ।
ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਕਰਾਂ ਉਦਾਰਹਨ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਭੌਤਿਕੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸਲੰਡਰ ਦਾ ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰੌਡ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਪੇਸ-ਵਰਗੀਆਂ ਵਕਰਾਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਘਟਨਾ ਤੇ, ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਇੱਕ ਵਿਲੌਸਟੀ 4-ਵੈਕਟਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ-ਵਰਗਾ ਹੈ, ਇਸਲਈ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਫੌਮ ਇੱਕ ਰੇਖਿਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਦੋ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫੇਰ ਉਹ ਇੱਕੋ ਸਮਕਾਲੀਨ ਹਾਈਪਰਪਲੇਨ ਸਾਂਝਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਹਾਈਪਰਪਲੇਨ ਗਣਿਤਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕੀ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਸੂਚਨਾ ਦੀ ਗਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਕੂਲੌਂਬ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋ-ਸਟੈਟਿਕ ਬਲ ਇੱਕ ਸਮਕਾਲੀਨ ਹਾਈਪਰਪਲੇਨ ਵਿੱਚ ਚਿਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚਾਰਜ ਅਤੇ ਬਲ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਸਬੰਧ ਮੰਦ ਪੁਟੈਂਸ਼ਲ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉਸ ਵਸਤੂ ਦਾ ਨਿਰਾਲਾ ਰਸਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ 4-ਅਯਾਮੀ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦੇ ਵਕਤ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ‘ਚਕੱਰਪਥ’ ਜਾਂ ‘ਟਰੈਜੈਕਟਰੀ’ (ਜਿਵੇਂ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਕਰਪਥ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨਕਸ਼ੇ ਤੇ ਇੱਕ ਟਰੱਕ ਦੀ ਟਰੈਜੈਕਟਰੀ) ਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਪੇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੇਤਰਫਲ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਮਝ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਬੰਧਿਤ ਜਿਆਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-ਸਪੈਸ਼ਲ ਰੀਲੇਟਿਵਿਟੀ ਜਾਂ ਗਰੈਵਿਟੇਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ।
ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰਮਨ ਮਿੰਕੋਵਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਅਕਸਰ ਰੀਲੇਟੀਵਿਟੀ ਥਿਊਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ {ਯਾਨਿ ਕਿ ਸਪੈਸ਼ਲ ਤੇ ਜਨਰਲ ਰੀਲੇਟਿਵਿਟੀ ਵਿੱਚ}।
ਇਹ ਵਸਤੂ ਦਾ ਸਧਾਰਨ 3-ਅਯਾਮੀ ਵੇਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਲਈ 4-ਵਿਲੌਸਿਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੰਝ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
ਫੇਰ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਆਮ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਇਸਲਈ ਆਮ ਵਰਤੋ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਿੱਜੀ ਇਨਸਾਨੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲੜੀਵਾਰ ਰਸਤਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ- ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਦਾ ਰਸਤਾ।
ਇੱਕ ਜਹਾਜ ਦੀ ਲੌਗ-ਪੁਸਤਕ ਜਹਾਜ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ, ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਇਹ ਹਰੇਕ ਪੁਜੀਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬੰਧਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੋਲ ਸਤਹਿ ਲਈ ਸਹੀ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਦੂਰੀ ਦੇ ਨਾਪ ਤੇ ਜਹਾਜ ਦੀ ਸਪੀਡ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਉਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਫਿਜਿਕਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ, ਵਸਤੂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਪੇਸ ਸਮਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਵੇਗੀ: ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਵਰਗੀ ਵਕਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਹਰੇਕ ਬਿੰਦੂ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਤੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸਥਾਨਿਕ ਪੋਜੀਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਲੇਬਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਬਿੰਦੂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਟਰੇਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ 2-ਅਯਾਮੀ ਸਤਹਿ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ 1-ਅਯਾਮੀ ਰੇਖਾ ਦੁਆਰਾ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦੇ ਵਕਤ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਖੁੱਲੇ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਪੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਇੱਕ ਬੰਦ ਸਟਰਿੰਗ ਦੀ ਸੰਸਾਰ-ਸ਼ੀਟ ਇੱਕ ਘਣਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਔਰਬਿਟ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਹੈ, ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 3-ਅਯਾਮੀ ਵਕਰ: ਧਰਤੀ ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਸਪੇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲੀਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਬਿੰਦੂ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ।
ਇੱਕ ਕਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇੱਕ ਫੋਟੋਨ ਦੀ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੌਰ ਤੇ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਕਣ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਫੋਟੋਨ ਦਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕ ਦੁਆਰਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਭੂਤਕਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ (ਯਾਨਿ ਕਿ, ਜੋ ਭੂਤਕਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਘਟਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹੋਣ)।
ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਸਤੂ ਜੇਕਰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਬਿੰਦੂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸਗੋਂ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਘਣਫਲ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਫੇਰ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਰੇਖਾ ਦੀ ਜਗਹ ਸੰਸਾਰ-ਟਿਊਬ ਟਰੇਸ ਕਰੇਗੀ।
ਕਿਸੇ ਦਿੱਤੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੋਨ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਮੇਂ-ਵਰਗੀਆਂ ਵਕਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ।
ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੂਰਤੀ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਾਇਆਦੋਲੀਦ, ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਹੈ।
ਲੇਜ਼ਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਬਿਜਲ-ਚੁੰਬਕੀ ਕਿਰਨਾਂ ਦੀ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ ਨਿਕਾਲ਼ੇ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਫੈਲਾਅ ਦੇ ਅਮਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਛੱਡਦੀ ਹੈ।
"ਲੇਜ਼ਰ" ਇਸਤਲਾਹ "ਲਾਈਟ ਐਂਪਲੀਫ਼ਿਕੇਸ਼ਨ ਬਾਇ ਸਟਿਮੂਲੇਟਿਡ ਇਮਿਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ" ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਬਣੀ ਸੀ।
ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਅਲ-ਆਂਦਾਲੁਸ ਦੇ ਸਾਰਾਗੋਸਾ ਤੈਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਥਾਰਾਗੋਥਾ, ਸਪੇਨ।
ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਇਸ ਲਈ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੈਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕਾਲ ਦੇ ਸਪੇਨੀ ਇਸਲਾਮੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਹੈ।
ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਧਿਆਨ, ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਮਲ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ।
ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗਤਕਾ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਲਈ ਗੱਤਕੇਬਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਕਈ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗਤਕਾ ਖੇਡਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਤੱਕ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾ ਹਮਲਾ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਵਿਰੋਧੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ।
ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਗੱਤਕਾ ਸੋਟੀ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਢਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਹੱਥ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪਕੜ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ਗੱਦੀ ਲਗਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਢਾਲ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਫੜਨ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੁੰਡੀ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਗੱਤਕੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਖੰਡਾ, ਤਵਰ, ਬਰਛਾ, ਚੱਕਰ, ਨੇਜਾ ਅਤੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਤਕਾ ਖੇਡ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।
ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰ-ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਗੱਤਕੇਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਰੌਚਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਗੱਤਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੰਗੀ ਕਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਬੰਦੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨਾਲ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਲਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ ਗੱਤਕਾ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੈ।
ਭੂਗੋਲ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਨੁਹਾਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਭੂਗੋਲ ਹੈ।
ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਾਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਸਲਵਾਰ ਸੂਟ ਮੱਧ ਏਸੀਆ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿਵਾਦ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਭੂਗੋਲ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ, ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭੂਗੋਲ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।
ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਿਤੇ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭੂਗੋਲ ਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਹਰ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਥੋਂ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤੇ ਇਸ ਤਰਾਂ ਪਹਿਰਾਵਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਨ ਵਾਲਾ ਬਾਹਰੀ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ।
ਪਹਿਰਾਵਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲੋ ਨਿਖੇੜੇ ਤੋਂ ਸੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਲਿੰਗ, ਉਮਰ, ਰੁਤਬੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਖੇੜੇ ਤੱਕ ਵਿਭਿੰਨ ਪੜਾਅ ਤੇ ਪਰਤਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹਰੇਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਮੂਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਚੌਗਿਰਦੇ, ਮੋਸਮ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੱਚੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਸਰਦ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਅੰਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਬੁਨਣ ਸੀਣ ਦੇ ਸੰਦ ਤੇ ਢੰਗ ਪਹਿਨਣ ਦੇ ਸਲੀਕੇ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਰਮ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲੇ, ਸੂਤੀ ਤੇ ਪਤਲੇ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਦ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੰਗ, ਮੋਟੇ ਤੇ ਪਰਤਦਾਰ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਪੱਛਮੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਬੁਰਕੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕਿ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਅਰਬ ਇਲਾਕੇ ਮਾਰੂਥਲ ਸਨ ਤੇ ਉੱਥੇ ਰੇਤ ਬਹੁਤ ਉੱਡਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਰੇਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬੁਰਕੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਪਹਿਲਾ ਮਤ:- ਪਹਿਲਾ ਮਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੁੱਢਲੀ ਚੀਜ਼ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਨਾਮਕਰਣ ਵੀ ਭੂਗੋਲ ਜਾਂ ਖਿਤੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ, ਬੰਗਾਲ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਕੁੱਝ ਅਜਿਹੇ ਪੱਖਾਂ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੂਮੀ ਦਾ ਚੰਨ ਨਾਲ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਭੂਮੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ, ਮੈਦਾਨੀ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਆਦਿ।
ਬਕਲ ਨੇ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿਵਿਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਇੰਨ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਜੋਰ ਦਿਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਮੁਹਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੱਤ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।
ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਖਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵੀ ਉਥੋਂ ਦੀਆਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਦੂਸਰਾ ਮਤ:- ਇਹ ਮਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇੰਨਕਾਰੀ ਹਨ।
ਸਭਿਆਚਾਰ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਵੀਨ ਯੁੱਗ 'ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੁਮੇਲ ਦੇ ਯਤਨ ਕਾਰਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਰ ਵੀ ਘੱਟ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿਤੇ ਦੇ ਜਲਵਾਯੂ ਤੇ ਮੋਸਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ, ਨੈਣ-ਨਕਸ਼, ਰੰਗ ਆਦਿ ਸਿਰਜਣ 'ਚ ਅਸਧਾਰਨ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
ਬਹੁਤੇ ਰੂੜੀਵਾਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪਚਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨਸਲੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਓਹ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿਤੇ ਦੇ ਮੋਸਮ ਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਦਾ ਚੋਗਿਰਦੇ ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਸਿੱਧਾ ਤੇ ਅਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਛਾਨਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹਨ, ਨੱਕ ਦੀ ਬਨਾਵਟ, ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਨਾਵਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੱਦ ਕਾਠ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਚੋਗਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਮੋਸਮ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਪ੍ਰਤੀਫਲ ਹੈ।
ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਭੂ-ਮੱਧ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਉਪਰ ਜਾਈਏ ਤਾਂ ਲੋਕ ਗੋਰੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਚੌਗਿਰਦਾ ਕਿਸੇ ਜਗਾਂ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਕਾਨ ਚੋਰਸ ਜਾਂ ਆਇਤਾਕਾਰ ਅਕਾਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪਰ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ ਪੱਧਰੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਮਕਾਨ ਟੇਡੇ ਮੇਡੇ ਅਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਲਈ ਮਕਾਨ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਮਕਾਨ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 12 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੇ ਬੰਬੂ ਪਿਲਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਢਲਾਣਨੂਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉੱਪਰ ਨਾ ਰੁਕ ਸਕੇ।
ਇਸ ਤਰਾਂ ਜਿੱਥੇ ਬਰਫ਼ ਜਿਆਦਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਸਥਾਈ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮਕਾਨ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਮਤਲ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਮਕਾਨ ਸਥਾਈ ਤੇ ਸਮਤਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਭੋਜਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਜਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੂਗੋਲਿਕ ਚੌਗਿਰਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਖਾਣ ਯੋਗ ਵਸਤਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਕੂਲ ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਰੇਕ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਣ, ਪਰੋਸਣ ਤੇ ਖਾਣ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵਿਉਂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਟੇ ਛੁਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।
ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਭੋਜਨ ਕਿੱਥੇ ਬੈਠ ਕਿ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕਿ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿੰਡਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਭਿੰਨ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੀ ਕਿਸਮ ਭੂਗੋਲ ਰਾਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਵ ਕਿ ਜੋ ਭੂਗੋਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਨਾਜ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਲੋਕ ਮੱਛੀ ਕੇਕੜੇ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਾਨਵੀ ਸਮੂਹ ਆਪਣਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਓਹ ਨਵੇਂ ਚੌਗਿਰਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਣੋ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਇਹ ਅਸਰ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਆਦਿ 'ਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਭੂਗੋਲ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕੱਚਾ ਪਦਾਰਥ ਮੁਹੱਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਓਹ ਕੱਚਾ ਪਦਾਰਥ ਵਰਤਿਆ ਹੀ ਜਾਵੇ।
ਉਸਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਣਾ ਹੈ ਇਹ ਭੂਗੋਲ ਤੇ ਨਹੀ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।