polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ਕਬੀਲੇ 'ਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਆਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਰੂਪ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ- ਜਿਸ 'ਚ ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਗਹਿਣੇ ਸਮੇਤ ਧੀ ਉਸਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਣੀ।
ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਖਲੇ, ਸੋਲੰਕੀ, ਚੌਹਾਨ, ਰਾਠੌਰ, ਪਰਮਾਰ, ਪੜਿਆਰ, ਥੌੜਾਣੇ, ਡਾਬੀ, ਗਹਿਲੋਤ।
ਜਿਵੇਂ ਹਾਂਕਲੇ, ਸਜਾਰਲੇ, ਕੁੰਬਾਣੀ, ਅਹੋਤਰੇ, ਜਹਾਣੀ, ਲਛਾਣੀ, ਮੈਲੋਥ, ਗੋਪਾਲਲੇ, ਦੁਦਾਣੀ।
ਜਿਵੇਂ ਬੌੜਾਣੇ-ਅੱਜਾਣੀ, ਦਾਮਾ, ਦੁਧਾਣੀ, ਘੋਸੂਲਾਠ, ਹਰੀਕਾਠ ਹਰੀਕਾਣੀ, ਇੱਦ, ਜਰਾਮ, ਖਚਰਾਨੀ, ਕਲਾਵਤ, ਨਦਾਨ, ਮਲਾਨੀ, ਮਨਾਵਤ, ਸੁਜਾਨੀ, ਖੀਚੀ।
ਚਾਵਰਡਾ- ਚੰਦਾਵਤ, ਗਹਿਲੋਤ- ਗੋਧ੍ਹਾ, ਸਿਸੋਦੀਆ, ਪਰਿਹਾਰ- ਬਲਭੁੱਕ, ਮਨੀਗਰ, ਕਿਸ਼ਨੀ, ਕੁਭਾਨੀ।
ਸੋਲੋਕੀ- ਸਿਸਾਵਤ, ਵਿਜਾਨੀ, ਭਾਕਰਨ, ਦੇਵਾਨੀ, ਮਦਰਾਨੀ, ਮਦਰਾਰਾ, ਪਰਕਾਨੀ, ਪਟਾਨੀ।
ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਇੱਜ਼ਤ ਆਬਰੂ ਗੁਆਚੀ ਹੋਈ ਸਮਝਿਆ।
ਉਸਦੀ ਬਹਾਲੀ ਤੱਕ ਨਾ ਟਿਕਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਐਲਾਨਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਥਾਂ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਘਰ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਕਾਰ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਛੁਟ ਜਾਵੇਗਾ।
ਭਾਵੇਂ ਵਕਾਰ ਗੁਆਚਿਆ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ 'ਚ ਵਕਾਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੈ।
ਇਹ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁਮੱਕੜ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਰਖਦੇ ਹਨ।
ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਖੇਤੀ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਰਿਪੇਅਰ ਚਿਮਟੇ, ਤੱਕਲੇ, ਖੁਰਚਣੇ ਬਣਾਉਣਾ, ਬੱਠਲਾਂ, ਬਾਲਟੀਆਂ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਅਤੇ ਡੱਬਿਆਂ, ਪੀਪਿਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕਣ ਲਾਉਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਹੈ।
ਜਿਹੜੀ ਕੰਨਿਆ ਦਾ ਜਬਰੀ ਸਤ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ।
ਗੱਡੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਬੀਲੇ 'ਚ ਅਸੁਰਾ, ਪਰਜਾਪਤੀ ਤੇ ਦੇਵਾ ਰੂਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹ ਰੂਪ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 'ਪੇਟਭੂਣੀ' ਵਿਆਹ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੋਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਚਾਂਦਨੀ, ਅਪਲੀ, ਬੁਦਨੀ, ਕਾਕੋ, ਬਿਜਲੀ, ਗੁੰਚੀ, ਪਰਪਾਈ, ਮਾਖੀ, ਡੋਲੀ, ਕਾਂਚੀ, ਫੂਲੋ, ਰੋਸ਼ਨੀ, ਰੱਤੀ, ਬਿੰਦੋ, ਕਾਜਲੀ, ਰੂਪੋ, ਧਾਰੀ, ਸ਼ੀਲੋ, ਸਾਨੂੰ, ਫੁਲਝੜੀ, ਅੱਕੀ, ਜ਼ਾਡੀ, ਭੂਕੋ, ਲੋਵੋ, ਮੂਰਤੀ ਆਦਿ ਨਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ।
ਫੁਲਾ, ਬਾਰੀਆ, ਪੋਹਲਾ, ਕਾਤੀਆ, ਕਾਂਸੀ, ਧਾਰੂ, ਭੂਕਾ, ਜੰਗੀਆਂ, ਮੋਮਨਾ, ਬਾਠਲੀਆ, ਫੋਟੂ, ਗੋਕਲ, ਰੰਗੀਆ, ਜਾਮਣੀਆ, ਬਜੀਰ, ਸੰਤੂ, ਰੂਪਾ, ਪੂਮੀ, ਸੀਪੀ, ਮਾਜੀਆ, ਰਣੀਆ, ਬਖੀਆ, ਨਾਨੀਆ, ਲੂਗਾ।
ਇਹ ਕਿਸੇ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵੀ ਜਾਂ ਬਾਈ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦੇ।
19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਨੂੰ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਦੇ ਪੈਟਰਿਕ ਵੈਨਸ ਐਗਨੇਊ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਵਿਲੀਅਮ ਐਂਡਰਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲਰਾਜ ਚੋਪੜਾ ਤੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਥੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚਹੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਗਾਵਤ ਵਿੱਚਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਸਰ ਹਿਊਗ ਗਫ਼ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ।
ਉਸ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਫੈਲਣ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਵ-ਅਨੁਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੋੜ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ।
ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ, ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫੌਜ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਖੁਦ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਿਆ।
ਹਰਬਰਟ ਐਡਵਰਡਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਫਲਤਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮਨਗਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਅਤੇ 13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਚਿੱਲਿਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗਫ਼ ਦੀਆਂ ਅਸਥਾਈ ਜਿੱਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਵਿਰੋਧ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।
ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ, 22 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ, ਜਨਰਲ ਵਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਫ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵੱਲ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨ ਸਹਿਯੋਗੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ।
ਗੁਜਰਾਤ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 1849 ਵਿੱਚਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚਠੰਢ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਟੁਕੜੇ ਆਖਰਕਾਰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚਆ ਗਏ।
ਬੰਬਈ ਆਰਮੀ ਦੀ ਇੱਕ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਸ ਫੋਰਸ ਨੂੰ ਸੀਨੀਆਰਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਝਗੜੇ ਕਾਰਨ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਮਾਂਡਰ (ਜੋ ਵਿਸ਼ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ) ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੂਨੀਅਰ ਅਫਸਰ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਵਿਸ਼ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਨਦੀਆਂ ਤੱਕ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦੁਆਰਾ ਸਪਲਾਈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਨੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ, ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਰ ਹਿਊਗ ਗਫ ਦੇ ਅਧੀਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।
ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਿਵਾਸੀ, ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੈਂਸ, ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਸੀ।
ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਲਾਰੈਂਸ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬਰਖਾਸਤਗੀ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕੀਤਾ, ਬਾਕੀਆਂ ਨੇ ਲਾਰੈਂਸ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਗਲਤ ਦੱਸਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂਇਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੱਲ੍ਹੇਵਾਲਾ ਛੱਜ ਦੁਆਬ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਮਾਝੇ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਵੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੱਕ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਕਸੂਰ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਮੁਲਤਾਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ, ਕਰੀ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ ਚੀਫ਼ ਸਰ ਹਿਊਗ ਗਫ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਫ਼, ਡਲਹੌਜ਼ੀ, ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਤ, ਨੇ ਗਰਮ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਰੀ ਨੇ ਜਨਰਲ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਅਧੀਨ ਬੰਗਾਲ ਫੌਜ ਤੋਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਫੋਰਸ, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀਆਂ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਕਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਟਾਂ ਦੇ ਖਤਰੇ ਲਈ, ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਫੋਰਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਟੁਕੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ।
ਕੁਝ ਸਿਆਸੀ ਏਜੰਟ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਫੈਲਣ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਕੈਪਟਨ ਜੌਹਨ ਨਿਕੋਲਸਨ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸਥਿਤ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸੈਨਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੇ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਉੱਤੇ ਅਟਕ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖ ਗੜੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਾਂ ਬਗਾਵਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਨਿਕੋਲਸਨ ਦੀ ਫੋਰਸ ਫਿਰ ਮਾਰਗਲਾ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੇਮਜ਼ ਐਬਟ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਹਜ਼ਾਰਾ ਲੇਵੀਜ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕੀਤਾ।
ਜਦੋਂ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਫੋਰਸ ਬਿਨਾਂ ਲੜਾਈ ਲੜੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ।
ਭਾਵੇਂ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੋ ਵਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਰਿਹਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਇਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ (ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫਸਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਖੀ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਕਾਰਨ), ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਜੌਹਨ ਲਾਰੈਂਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਸਰ ਫਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਕਰੀ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨਦਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਫੌਜੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਅਣਜਾਣ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਕਿ ਲਾਰੇਂਸ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਜੂਨੀਅਰ ਅਫਸਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਏਜੰਟ ਸਨ, ਕਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਖਤ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਉਸਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਟ ਜੇਮਜ਼ ਐਬਟ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ 'ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚਬ੍ਰਿਟਿਸ਼-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਦਰਬਾਰ ਦੁਆਰਾ ਵਧੇ ਹੋਏ ਟੈਕਸ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਮਾਲੀਏ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਜੋ ਬਕਾਇਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਛੱਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਕਰੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੂੰ ਗਵਰਨਰਸ਼ਿਪ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਟ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਪੈਟਰਿਕ ਵੈਨਸ ਐਗਨੇਊ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਪਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਖੇਤਰਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰਨ ਜਾਂ ਗੜਬੜ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਰੱਖ ਸਕਦੀ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਜਾਂ ਬੰਗਾਲ ਆਰਮੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ, ਵਿਸਕਾਉਂਟ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਫੌਜ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ 50,000 ਜਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘਟਾ ਕੇ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰਥਿਕਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੂਨੀਅਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਸਨ।
ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਹਰਬਰਟ ਐਡਵਰਡਜ਼, ਬੰਨੂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਏਜੰਟ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ ਪਰ ਵੈਨਸ ਐਗਨੇਊ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ।
ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਐਡਵਰਡਜ਼ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਆਮਦ ਨੇ ਬਹਾਵਲਪੁਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ300 ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਧਾੜਵੀਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।
18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਨੂੰ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਵੈਨਸ ਐਗਨੇਊ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਫਸਰ, ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਵਿਲੀਅਮ ਐਂਡਰਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਐਸਕਾਰਟ ਨਾਲ ਮੁਲਤਾਨ ਪਹੁੰਚੇ।
ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਵੈਨਸ ਐਗਨੇਊ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੂਲਰਾਜ ਦੀ ਅਨਿਯਮਿਤ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਸਕੌਰਟ ਮੂਲਰਾਜ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭੀੜ ਦੁਆਰਾ ਦੋ ਅਫਸਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਕਨਫੈਡਰੇਸੀ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਸਹਿਜ ਗਠਜੋੜ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।
ਕੇਂਦਰੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿੱਚਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਆਖਰਕਾਰ, ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
1849 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਅਮੀਰ ਦੋਸਤ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਫ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੀ।
ਅਟਕ ਦੇ ਪਤਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਗੱਫ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕੇ।
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਛੁਪਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗਫ਼ ਨੂੰ ਦਿਨ ਦੇ ਦੇਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਜਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚੋਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਗਫ਼ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ, ਬਿਨਾਂ ਅਸਰਦਾਰ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤੋਂ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ।
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਰੀ ਮਾਰ ਪਈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਰਾਂ ਤੋਪਾਂ ਗੁਆ ਲਈਆਂ।
ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਇਹਨਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਕਾਰਨ ਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੈਨ ਐਗਨੇਊ ਦਾ ਸਿਰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।
ਕਤਲਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਵਧ ਗਈ।
ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਮੂਲਰਾਜ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਸਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚਬਗਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਸਰ ਹਿਊਗ ਗਫ਼ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਈ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਚਨਾਬ ਦਰਿਆ ਦੀ ਹੱਦ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ।
22 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰਾਮਨਗਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪੁਲਹੈੱਡ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫੌਜ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਨਕਾਬ ਬ੍ਰਿਜਹੈੱਡ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬੰਦੂਕ ਫੜ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।
14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਮੂਲਰਾਜ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਨਿਰਪੱਖ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਹ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ ਕਿ ਮੂਲਰਾਜ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਪੈਸਾ ਦੇਵੇਗਾ, ਜੋ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰੀ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਵ੍ਹਿਸ਼ ਨੂੰ 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ।
ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਇਲਾਕਾ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਏ।
ਰੁੰਗੂਰ ਮੁਜ਼ਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਲਈ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਫੋਰਸ ਸੀ।
ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ।
8 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਕੜਾਂ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਸੁੱਕੇ ਕਿਕਰ ਨੂੰ ਕਟ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ।
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ੫ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲਕੜਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ੯ ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।
ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ ਦੇ ਜੁਰਮ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ੫੦ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਤੇ ਛੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੇ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਹਮਲਾ ਸਮਝਿਆ ਕਿੳਂਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਕੜਾਂ ਕਟਣ ਦੇ ਹਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਧੱਕੇਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਹਰ ਰੋਜ਼ ੫ ਨਿਹੱਥੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਤੋਂ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੁਗੰਦ ਚੁਕ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਲਈ ਚਲਦਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਮਾਰ ਝਲ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਇਨਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਮਟਾਲੇ ਦੇ ਪੁਲ ਤੇ ਰੋਕ ਕੇ ਬੜਾ ਮਾਰਿਆ ਕੁਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਨਾ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ।
ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਭਾਰੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਪੁੱਜਣ ਲੱਗੇ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਦਰੀ ਸੀ. ਐਫ. ਐਂਡਰੀਊਜ਼, ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ, ਪ੍ਰੋ: ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਹਾਨੀ, ਹਕੀਮ ਅਜਮਲ ਖਾਂ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ ਖਾਸ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ।
ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ . ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਫਿਲਮ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਸਖਤੀ ਨੂੰ ਘਿਰਣਾਯੋਗ ਦਰਸਾਇਆ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸਬਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਅਹਿੰਸਕ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਦਰਸਾਇਆ।
ਪਾਦਰੀ ਐਂਡਰੀਊਜ਼, ਜਿਸ ਨੇ ਤਵਾਰੀਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਮਸੀਹਾ ਸੂਲੀ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸੁਣਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮਸੀਹੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋ ਉੱਠਿਆ ਸੀ।
ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਮੈਕਲੈਗਨ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਹਿਰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ 'ਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮੈਕਲੈਗਨ ਖੁਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਪੁੱਜਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸਿੰਘਾਂ 'ਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਵਰ੍ਹਨੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਪਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜੋ 17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ।
ਇਸ ਵਿਭਚਾਰੀ ਮਹੰਤ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਾਦੀ ਕੀਤੇ ਦੋ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ, ਈਸਰੋ ਤੇ ਜਗਦੇਈ, ਰਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਆਚਰਣਹੀਣ ਸਨ।
ਜਦੋਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ।
ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਮਹੰਤ ਸ਼੍ਰ. ਗ. ਪ੍ਰ. ਕ ਵਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਪਿਛੋਂ ਮੁਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ 13 ਕੁ ਮੀਲ ਦੂਰ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਪਿੰਡ ਘੁਕੇਵਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਇਥੋਂ ਦਾ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਟੀਆ ਆਚਰਣ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰਨ ਕੌੜਾ ਘੁੱਟ ਪੀਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹੰਤ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਇਸ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਦਾ ਲੰਗੋਟੀਆ ਯਾਰ ਸੀ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਫੜਦੀ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰਾਡੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ।
ਇਧਰ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧੀ ਤਾਂ ਉਧਰ ਪੁਲਿਸ ਮੁਖੀ ਬੀ. ਟੀ. ਨੇ ਉੱਚ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਇ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਦੌਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਧੂਹਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੇ ਬੱਟਾਂ ਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ।
ਅਕਾਲੀ ਜੱਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਫੌਜੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ।
ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਦਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਅਖਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਛਪੇ ਲੇਖ, ਕੌਮੀ ਪਧਰ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ ਲੰਗਰ ਦੇ ਬਾਲਣ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਮਾਲਕੀਅਤ ਸੀ, ਸੋ ਸਜ਼ਾ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ?
ਨਿਕੀ ਉਮਰੇ ਦਿਤਾ ਰਾਮ ਨੇੇ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਮਹਾਤਮਾ ਸੰਤ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਦੇੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਸ੍ਵੈ ਅਧਿਐਨ ਸਦਕਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ।
ਇਥੇ ਉਸ ਨੇ 10 ਸਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਾਧੂ ਸੰਤਾਂ ਪਾਸੋਂ ਪੰਜਾਬੀ, ਊਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਭਾਈ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਗ਼ਰੀਬ ਜੁਲਾਹਾ ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾੳੇਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਤਾਂਘ ਸੀ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1862 ਵਿੱਚ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿਓੜ ਦੇ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀ ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਇਥੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦਾਂਤ, ਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ।
ਉਸ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਲਾਬਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਡੇਰੇ ਚੱਠਿਆਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਏਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ।
ਇਹੀ ਬਾਲਕ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ।
ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਗੁਰਦਵਾਰਾ ਤਪੋ ਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਲੌੌੜ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪਤਨੀ ਸਮੇੇਤ ਪਿੰਡ ਚੱਠਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਹੌੌੌਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸੰਤ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਵਿਦਿਆ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਲਹੌਰ ਦੇ ਪਰੋਫੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਰੇੇੇੇੇਰਨਾ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਸਿਿੰਘ ਸਜੇ ਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਹੌਰ ਤੋਂ ਗਿਿਆਨੀ ਦਾ ਇਮਤਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।
ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਬੀਬਾ ਵਿਦਿਆਵੰਤੀ ਕੌਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।
ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਵੀ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਨਹੀਂ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣੇ।
ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਮੋਢੀ ਬਣਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਿੰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਡਿੱਗ ਰਹੀ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਤੋੜ ਯਤਨ ਕੀਤੇ।
ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ 1850-1901 ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ 72 ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦੀ ਨੂੰ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਸਿੰਜਿਆ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ ਅੰਤਮ ਸੁਆਸਾਂ ਤਕ ਨਿਭਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੋਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਵੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ, ਉੱਤਮ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਟੀਕਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ, ਖਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬਾਨੀ, ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ।
ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗੱਦੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਦੇ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਗੱਦੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸੜਕ ’ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਦਿਊਢੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਾਹੌਰ, ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ,ਫੋਕੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ, ਟੂਣੇ-ਟਾਮਣਾਂ, ਮੜੀ-ਮਸਾਣਾਂ, ਨੜੀਮਾਰਾਂ, ਕੁੜੀਮਾਰਾਂ, ਝਾੜ-ਫੂਕ, ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਪਖੰਡਵਾਦ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਣ, ਉਹ ਕਦੇ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਅਜਿਹੇ ਅਡੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਈ ਸਮਕਾਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ।
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 1850 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌੜ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਰਾਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਰਾਮ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
37 ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਜੋੜ ਕੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1120 ਈ. ਪੂ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਡੋਰਿਅਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 8 ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ. ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਲਿਖਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।
ਹਮਲੇ "ਡੋਰੀਅਨ" ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਹਮਲਾਵਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਡੋਰਿਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਟਿਕ-ਆਇਓਨਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਤੋਂ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਡੋਰੀਅਨਜ਼ ਨਾਲ ਅਸਥਾਈ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਝਿਆ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗ੍ਰੀਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਗਰੀਕ ਲੋਕ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਡ੍ਰਾਈਵਿੰਗਜ਼ ਸਨ - ਡੋਰਿਅਨਜ਼, ਈਯੋਲੀਅਨਜ਼, ਅਤੇ ਆਈਓਨੀਅਨ , ਹਰੇਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਸੀ।
ਆਰਕਡਿਆਨ, ਇੱਕ ਅਸਪਸ਼ਟ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਸਾਈਪ੍ਰਿਯੋਤ ਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ, ਯੂਨਾਨੀ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇਹ ਵੰਡ ਆਧੁਨਿਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੇ ਯੂਨਾਨ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ।
ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਕਲਾਸਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਉੱਚਕੋਟੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਾਸਕਰ ਹੋਮਰ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਇਲੀਅਡ ਅਤੇ ਓਡਿੱਸੀ ਹਨ।
ਇਸ ਦਾ ਵਿਆਕਰਨ, ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ, ਧੁਨੀ-ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਮਈ ਬੋਲੀ ਇਸਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਕਰੀਬ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੁਨਰ ਜਾਗਰਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੈ।
ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਐਪਿਕ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਸਮੂਹ ਅਟਿਕ ਅਤੇ ਆਇਓਨਿਕ, ਏਓਲਿਕ, ਆਰਕੈਡੋਸੀਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਡੋਰਿਕ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਈ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨ।
ਕੁਝ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਿਆਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹੋਮਰਿਕ ਯੂਨਾਨੀ ਪੂਰਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, "ਇਲੀਆਡ" ਅਤੇ "ਓਡੀਸੀ" ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਹੈ।
ਹੋਮਰਿਕ ਯੂਨਾਨੀ ਕੋਲ ਵਿਆਕਰਣ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਐਟੀਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਉਚਾਰਨ ਸੀ।
ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਬੂਤ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ, ਹੇਲੈਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੂਲ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਈ ਸਿਧਾਂਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਗ੍ਰੇਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੌਟੋ-ਇੰਡੋ-ਯੂਰਪੀਅਨ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਗਰੀਕ ਵਰਗੇ ਮੁਢਲੇ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਇਸ ਮਿਆਦ ਤੋਂ ਇਕੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਉਪਭਾਸ਼ਾ ਮਾਈਸੀਨਾ ਗ੍ਰੀਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪ-ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮੂਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਵੈਸਟ ਬਨਾਮ ਗੈਰ-ਪੱਛਮੀ ਯੂਨਾਨੀ ਤਾਕਤਵਰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਡਵੀਜ਼ਨ ਹੈ, ਗੈਰ-ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਆਇਓਨਿਕ-ਅਟਿਕ ਅਤੇ ਏਓਲਿਕ ਵਿਰਾ. ਆਰਕਾਡੌਸੀਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਜਾਂ ਏਓਲਿਕ ਅਤੇ ਆਰਕਡੋ-ਸਾਈਪ੍ਰਿਯੇਟ ਬਨਾਮ ਆਈਓਨਿਕਐਟਿਕ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ ਮਰਹੂਮ ਸ. ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਜੰਡਿਆਲਾ ਮੰਜਕੀ ਸੀ।
ਉੱਘੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਿਸਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਨੇ ਜੰਡਿਆਲਾ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਸ. ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਵੀ ਜੰਡਿਆਲਾ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਸਨ।
ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਉਚ-ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋਏ ਸਵਰਗੀ ਸ. ਸੰਤੋਖ ਸਿਘ ਜੌਹਲ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਜੰਡਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।
ਵਿਦਿਅਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਹੈਡਮਾਸਟਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਜੰਡਿਆਲੀਏ ਸਨ।
ਸਵਰਗੀ ਮੇਜਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ,ਮੇਜਰ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ, ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਅਤੇ ਕਾਮਰੇਡ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉੱਦਮ ਸਦਕਾ 1967 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਗੁਰੁ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰੀਪਬਲਿਕ ਕਾਲਜ ਨਾਂ ਦਾ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ ਜੋ ਸੰਨ 1983 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਿਸਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡੀਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ ਨਵਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ, ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਐਗਜ਼ੈਗਟਿਵ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਰਿਟਾਇਰ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਡਾਕਟਰ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ, ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾ ਵਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸਵਰਗੀ ਅਵਤਾਰ ਜੰਡਿਆਲਵੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗੀਤਕਾਰ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ 'ਚੰਨ ਜੰਡਿਆਲਵੀ' ਦਾ ਬਚਪਨ ਜੰਡਿਆਲਾ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਹੈ।
ਜੰਡਿਆਲੇ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਨਾਰਵੇ ਜਾ ਵਸੇ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਧੌਂਸੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਜੰਡਿਅਲੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਇੰਨਾਂ ਮੋਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਦੋਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆਵੇ,ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੀ-ਗਲੀ ਫਿਰ ਕੇ ਜੱਫੀਆਂ ਪਾ-ਪਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਡਿਫੈਂਸ ਅਕੈਡਮੀ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਕੇ ਥਲ ਸੈਨਾ ਦਾ ਅਫਸਰ ਬਣਿਆਂ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਆਇਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਅਹੁਦੇ ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਗਤੀਬੋਧ ਜੌਹਲ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪੱਤੀ ਧੁੰਨੀ ਕੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹਨ।
ਪਤਰਕਾਰ, ਲੇਖਕ, ਫਿਲਮ ਸਕਰਿਪਟ ਰਾਈਟਰ, ਟੀ ਵੀ ਐਂਕਰ ਅਤੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਯੂਨੀਅਨ ਆਫ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਦਾ ਰਹਿ ਚੁਕਿਆ ਸਕੱਤਰ ਸਤਨਾਮ ਚਾਨਾ ਦਾ ਜਨਮ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਜੰਡਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ।
ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ 'ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ' ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਿਹਾ।
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪੇਂਡੂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਜੰਡਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ 'ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਜੰਡਿਆਲਾ' ਹੈ।
ਸੰਨ 1983 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮਾਣ ਸ. ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਮੰਤਰੀ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਨ।
ਡਾਕਟਰ ਰਘਵੀਰ ਸਿੰਘ 'ਸਿਰਜਣਾ', ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਿਸਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਪੋਰਟਸ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਰੀਤ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦਾ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚਾ ਰੁਤਬਾ ਸੀ।
ਮੰਗਾ ਬਾਸੀ, ਬਲਜੀਤ ਬਾਸੀ, ਬਖਸ਼ਿੰਦਰ ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸਰ ਡਾ. ਜੁਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭੰਗਾਲੀਆ ਵੀ ਇਸੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਜੰਡਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀਆਂ ਦਾ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ,ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮਰਾਏ ਜੰਡਿਆਲਾ ਦਾ ਲੜਕਿਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ,ਰਿਪਬਲਿਕ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਦੋ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਚਾਨਣ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਪਰ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਹਸਪਤਾਲ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਰੜਕਦੀ ਹੈ।
ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜਾਂ ਫਗਵਾੜਾ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਹੈਲਥ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ 'ਜੰਡਿਆਲਾ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਮੰਚ' ਨਾ ਦੀ ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ 'ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਸੰਭਾਲ ਘਰ' ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।