polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
“ਇੰਵ 12 ਅੰਕਾਂ ਤਕ ਪੂਰੀ ਸ਼ਬਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਇਤਿ ਜਲੰਧਰ ਪਾਦ ਜੀ ਕੀ ਸ਼ਬਦੀ'।
ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ 57 ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਇਹਨਾਂ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਦੇਸੀ ਭਾਖਾ ਦਾ ਵੀ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੇਲਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਹਿੰਦੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਿਲਗੋਭਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਾਦ ਹੈ ਕਿ ਗੋਰਖ ਨਾਥ, ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗਦਨ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਤੋਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਝਲਕ ਅਸੀਂ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਕਿ ਆਦਿ ਕਾਲ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੁੱਢ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਪ੍ਰਭੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਮਾਂ 11 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੇ 14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨਾਥ ਮੱਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਆਦਿ ਨਾਥ-ਸ਼ਿਵ' ਨੂੰ ਇਸ ਮੱਤ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗੋਰਖਨਾਥ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਇਸ ਮੱਤ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਿਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਜਪੂਤਾਨੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੀਤਾ।
ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲੱਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿਧ-ਮਤ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਥ ਮੱਤ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਜਿਸਦੇ ਮੋਢੀ ਗੋਰਖਨਾਥ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਇਸ ਮੱਤ ਦੇ ਬਾਕੀ ਜੋਗੀਆਂ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ, ਚਰਪਟ ਨਾਥ, ਰਤਨ ਨਾਥ, ਗੋਧੀ ਚੰਦ ਆਦਿ ਜੋਗੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਮੱਤ ਦਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ।
‘ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਨੇ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਪਾਖੰਡਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਰਲ, ਸ਼ੁੱਧ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਠੇਠ, ਸਰਲ ਤੇ ਸਾਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਚਰਪਟ ਨਾਲ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨਾਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਜਿਆਦਾ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਵਧੇਰੇ ਠੇਠ ਤੇ ਬਹਿਰ ਵੰਨ ਸੁਵੰਨਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਕੁ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਥਿੱਤੀ ਦਾ ਸੰਜੀਵ ਬਿੰਬ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੁਣ ਹੈ।
ਚਰਪਟ ਦਾ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਚੋਭਵੀਂ ਹੈ।
ਪੱਕਾ ਜਤੀ ਸਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਗਿਰਾਵਟਾਂ ਤੇ ਬੁਰਾਈਆਂ ਵੱਲ ਵੀ ਬੜੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ, ਖਰੇ ਤੇ ਸ਼ਖਤ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਡਾ. ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਦੰਭ-ਬਿਦਾਰੂ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਮੱਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਨਾਥ ਜਾਂ ਖ਼ੁਦ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਸ਼ੰਕਰ ਮਹਾਂਦੇਵ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਚੋਲ਼ੇ ਵਾਲੇ ਆਦਿ ਨਾਥ ਨੇ ਹੀ ਨਾਥ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਣ ਕੀਤਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਛੇਂਦ੍ਰ, ਮਛਿੰਦ੍ਰ, ਮੀਨਪਾਦ, ਮਤਸਯੇਂਦ੍ਰ ਨਾਥ ਕਰਕੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਮਛੰਦਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ, ਗੁਰੂ ਭਾਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
”1 ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦ ਜੀ ਇਸ ਕਵੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਚਾਲ ਤਿੰਨ ਨਗਰਾਂ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਪੀਠ, ਹਸਨਾਪੁਰ ਅਤੇ ਨਗਰਭੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਤ ਵਜੋਂ ਕੋਈ ਹਾੜੀ ਜਾਂ ਹਲਖੋੱਰ, ਕਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਕੋਈ ਜੁਲਾਹਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਲਿਆ।
ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ।
ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਧੇ ਰਾਹ ਪੈਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜਤ-ਮਤ, ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ।
ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਵਿਚੋਂ ‘ਗੋਰਖਬਾਣੀ' ਹੈ।
ਜਿਸਨੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਅੱਜ ਅਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਰਹੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ “ਪੂਰਨ ਨਾਥ ਜੋਗੀ” ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਲਮਬੰ ਕੀਤਾ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੋਰਖਨਾਥ ਆਪਣੀ ਅਜਿਹੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਿਆ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰੋ ਉਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।
ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਲ 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਖਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤਮਾਨ ਰੰਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਖਿੜਦੀ ਹੈ।
‘ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਜੁਧਿਆ ਸਿੰਘ ਉਪਾਧਿਆ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ ਨੇ ਇੱਕ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਕੁਝ ਨਾਥ ਬਾਣੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਵਾਈ ਸੀ।
ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ, ‘‘ਮੈਂ ਸਲਵਾਹਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਓ ਨੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਸੁਟਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਜੇਕਰ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨੀਂ, ਮਰਾਠੀ ਚਾ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਤਤਸਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਤਦਭਵ ਸ਼ਬਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਅਰਬੀ-ਫਾਰਸੀ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਮਹਲ, ਕਾਜ਼ੀ, ਖਬਰ, ਕੁਰਾਣ, ਪਾਤਿਸਾਹ, ਪੈਗੰਬਰ ਆਦਿ।
ਗੋਰਖ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਅਖਾਣ ਅਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਆਮਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ-
ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਵਾਇਤ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਨੂੰ ਜਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਭੇਟਾਂ ਸਿੰਗਲਾਦੀਪ, ਨੈਪਾਲ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਆਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਬੰਧੀ ਜੋ ਵੀ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਉਹ ਇਹ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸੰਜਮੀ ਜੀਵਨ ਕਰਕੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਤ ਹੋਇਆ।
ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਅਰਥਾਤ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਭ ਯਤਨ ਵਿਅਰਥ ਹਨ।
ਗਿਆਨਹੀਣ ਜੋਗੀਆਂ, ਸਾਧੂ, ਸੰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥਹੀਣ ਭੇਖਾਂ ਤੇ ਹਾਸੋਹੀਣੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਉਹ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਵਾਂਗ ਹੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਖੰਡਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅੰਗ ਕਸਦਾ ਹੈ:
ਉਸਦੀ ਬਹੁਤੀ ਰਚਨਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਧੁਕੜੀ ਜਾਂ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
“ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦੀ ਸ੍ਰੀ ਨਰੇਦ੍ਰ ਧੀਰ ਨੇ ਲੱਭੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮਤ ਸ਼ਬਦਾਵਾਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਵਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।
“ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਉਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਆਸ਼ਿਆ ਤੇ ਰੱਬੀ ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਉਤ ਕ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਤੇ ਸਾਰ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਣ ਵਰਤੇ ਹਨ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਧੇਰੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਿਉਂਕਿ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ “ਗੋਰਖਬਾਣੀ” ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਉਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
‘‘ਡਾ. ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦਵੇਦੀ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦਾ ਨਾਇਕ ‘ਪੂਰਨ’ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਤਰੇਈ ਮਾਂ ਲੂਣਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਕਟਵਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।
ਇਸ ਕਵੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦਸਵੀਂ ਸਦੀ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਦੇ ਗੁਰਭਾਈ ਅਤੇ ਮਛੰਦਰ ਨਾਥ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਸਨ।
ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅੰਗ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ “ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਕਾਫ਼ਰ ਬੋਧ' ਤੇ ਅੱਵਲ ਸਲੂਕ ਹਨ”4
ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰੀ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦਿ੍ਵਵੇਦੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਥ ਸਿੱਧੋ ਕੀ ਬਨੀਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਪ੍ਰਾਣ-ਸੰਗਲੀ’ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਸਲੋਕ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਉੱਪਰ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਸਮਾਂ 1000 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਡੋਗਰੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਡਾ. ਪਿਤਾਂਬਰ ਦੱਤ ਬੜਥਵਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਯੋਗ ਪ੍ਰਵਾਹ’ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਚੌਰੰਗੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਮਿਲੀ ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਤਥਾ ਪੁਰਾਤਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਗੋਰਖਨਾਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੋਗੀ-ਕਾਪੜੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਜੰਗਮ, ਸਾਧੂ, ਜੈਲੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਰਮਿਕ ਧਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੈਨੀ ਮੱਤ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀਉਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ-
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਅਪਣੀਆਂ ਇਹਨਾਂ ਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਤਨ ਨਾਥ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਜੀਵਨ ਸਫਰ, ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਸਫਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਰਤਨ ਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਗੋਰਖ ਨਾਥ, ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਆਦਿ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਰਪੱਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਈ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਨਿਧੜਕ ਤੇ ਨਿਝੱਕ ਹੋ ਕੇ ਗਿਰਹੀ ਤੇ ਉਦਾਸੀ, ਜੋਗੀ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਚੋਭ ਤੇ ਚੋਭ ਲਾਈ ਹੈ।
’’ ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਵਾੜੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਉਸ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਹੈ:
ਚੌਰੰਗੀ ਨਾਥ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਕਥਨ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਸਹੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜੇ ਸਲਵਾਹਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੂਰਨ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਜੋਗ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਥ ਬਣ ਗਿਆ।
ਇਹਨਾਂ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਨੇ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਰਚੀ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਿੰਯ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤੇ।
ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਹੱਸਣ, ਖੇਡਣ ਅਤੇ ਮਸਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਕੋ੍ਰਧ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਇੱਥੇ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਚੰਦ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਪਮਾਨ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਤੇ ਜਮੁਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਰੂਪਕ ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿੰਨਾਂ ਹੋਰ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਗੋਰਖਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਾਦੀ ਹਨ।
ਜਲੰਧਰ ਨਾਥ ਦੀ ਸ਼ਾਬਦੀ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ।
ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਥ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮੋਢੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੱਕ ਸਰੂਪ ਸਮਝਣ ਲਈ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾਂ ਸਪਤਵਾਰ, ਥਿਤੀ ਤੇ ਅਸ਼ਟਪਦੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਬਾਣੀ ਰਚੀ।
ਉਪਰੋਕਤ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਪੰਥ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਧਾਂਤ ‘ਮਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾਂ ਤਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਨਿਰੰਜਨ ਨਿਰੰਕਾਰ ਵਰਗੇ ਦੂਜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਨਜਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਗੋਰਖਨਾਥ ਨੇ ਸੰਕੇਤਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਪਰੀਭਾਸ਼ਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਸੰਖਿਆ ਮੂਲਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਤੇ ਸਦਾਰਚਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਈ ਕਾਵਿ-ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
‘ਪ੍ਰਾਣ ਮੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
‘ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ ਨਿਮਨ ਅੰਕਿਤ ਹਨ:
ਚਰਪਟ ਨਾਥ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਟੋਕਾਂ ਲਾ-ਲਾ ਕੇ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਭ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਾਇਕ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਜੱਗਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਫੱਕੜ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਮਾਲਿਕ ਹੈ।
ਜੱਗਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਤਥਾਕਥਿਤ ਸੰਸਕਾਰੀ/ਸਭਿਆਚਾਰੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਗਰਗਾਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕੂ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਨਵਾਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਵਰਗੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਾਤਰ ਹੈ।
ਜੱਗੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਿੱਖ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਗੁਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਗਰੁੱਪ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਜੱਗੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਮਨੋ ਮਾਜਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਹ ਉਪਮਹਾਦੀਪ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਉੱਗੇ ਦੇਸ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਟ੍ਰੇਨ ਟੂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ 1956 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ।
ਇਹ ਨਾਵਲ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਅਟੁੱਟ ਲੇਖਕੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਖੀਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਬਲੀਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਘਟਨਾਕਰਮ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਵੇਖੋ ਤਾਂ 1947 ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਚਾਰੇ ਤਰਫ ਲੱਖਾਂ ਬੇਘਰ ਭਟਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਹਾਕਾਰ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਬਲਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਕਤਲਾਮ ਲੇਕਿਨ ਮਜਹਬੀ ਵਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਉਹ ਤੂਫਾਨ ਮਾਨੋ ਮਾਜਰਾ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਛੂ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਛੂਇਆ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਇਮਾਮਬਖਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜੱਗੇ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਬਲੀਦਾਨ ਨੇ ਉਲਟ ਦਿੱਤਾ।
ਫਿਰ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਘਟਨਾਕਰਮ ਬਦਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਘਿਣਾਉਣੀ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਕਿਸੇ ਸੁੱਕੇ ਤੀਲੇ ਵਾਂਗ ਉੱਡਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਫਸਾਦਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਹ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠ ਕੇ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਮੁੱਦੇ ਉੱਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੰਗਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਜੱਗਾ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਦੋਨੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਜਿਸਟਰੇਟ ਹੁਕਮਚੰਦ ਕੁੱਝ ਵੀ ਕਰ ਸਕਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈ।
ਅਜਿਹੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮਚੰਦ ਜੱਗਾ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਵਲੋਂ ਘੱਟ ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਰੁਰ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦੁਆਰਾ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।
ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਲਜੁਲ ਕੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਲੋਕ ਵੀ ਮਸਜਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਆ ਮੰਗਣ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਰਾ ਵੀ ਦਿਵਾਲੀ ਜਾਂ ਦਸ਼ਹਿਰਾ ਨੂੰ ਈਦ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਵਰਗ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੀ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਉੱਕਾ ਨਵੀਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਜਿਸਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।
ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਖ਼ੁਦ ਮਾਰਕਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “.ਆਰਥਕ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸੂਖਮਦਰਸ਼ੀ ਯੰਤਰਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਮਦਦ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਰਸਾਇਣਕ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵੀ ਏਜੰਟਾਂ ਤੋਂ।
ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਮੂਰਤੀਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਪਰ ਬੁਰਜੁਆ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਜਿਣਸ-ਰੂਪ ਜਾਂ ਜਿਣਸ ਦਾ ਮੁੱਲ-ਰੂਪ ਆਰਥਕ-ਕੋਸ਼ਿਕਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਤਹੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਹੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਖਪਾਉਣਾ ਹੈ।
ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਖਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਉਵੇਂ ਹੀ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਨਾਲ ਸੂਖਮ ਸਰੀਰ ਰਚਨਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਮੁੱਲ-ਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਔਖਾ ਹੋਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨਹੀਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਮੈਂ ਐਸੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੈ।
ਏ ਕ੍ਰਿਟਿਕ ਆਫ਼ ਪੋਲੀਟਿਕਲ ਇਕਾਨਮੀ ਵਿੱਚ, ਕਾਰਲ ਮਾਰਕਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਹੈ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀ ਸੰਚਾਲਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਰਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਬਿਨਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਕੀਤੇ ਮੁਨਾਫੇ ਅਤੇ ਵਾਧੂ ਮੁੱਲ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਰੋਤ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਮਾਲਕ ਮੁਨਾਫੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਤਪਾਦਕ ਪੂੰਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ।
ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੂੰਜੀ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ, ਕਾਮੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੂੰਜੀ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ "ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ" ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਇਸਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਤੱਕ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ., ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਸੰਚਵ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ, ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ, ਪੂੰਜੀ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ, ਵਪਾਰਕ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਬੈਂਕਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ, ਲਾਭ ਦੀ ਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ, ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵਰਣਨ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੈ।
ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜੀ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਹੀ ਸਨ।
ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਨਗਰ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾ ਆਈ।
ਜਦ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਅਹਿਮਦ, ਜੋ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਢੇਰੀ 'ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਢੇਰੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਢੇਰੀ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪਿੰਡ ਮਨੂਪੁਰ ਦੀ ਹਦੂਦ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚੇ ਪੁੱਟ ਲਏ।
ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਮ ਮਨਿਸਟਰ ਕਮਰੂਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁਈਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਆਪ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅਖ਼ੀਰ 11 ਮਾਰਚ ਦੇ ਦਿਨ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਉਤੇ ਪੂਰਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ।
ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੱਕ ਗੋਲਾ ਵਜ਼ੀਰੇ-ਆਲਾ ਕਮਰੂਦੀਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੱਜਾ ਤੇ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।
ਮੁਈਨ-ਉਦ-ਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਸਿਰਹਾਣਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਇੰਜ ਟਿਕਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।
ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਗੋਲੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਚੰਗਿਆੜੀ ਉੱਡ ਕੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਏ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇੱਕ ਗੱਡੇ 'ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗੀ।
ਇਸ ਨਾਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਲੁੱਕਣ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ।
ਹੁਣ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜਾਂ ਇਸ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀਆਂ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਨਾ ਪੈ ਗਿਆ।
ਮਨੂਪਰ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨ ਮਗਰੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵਾਪਸ ਢੇਰੀ ਵਲ ਮੁੜ ਪਿਆ ਤੇ ਇਥੋਂ ਵੀ ਪੰਜ ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ 17 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਲ ਚਲ ਪਿਆ।
ਹੁਣ ਉਹ ਲਾਹੌਰ 'ਚ ਵੀ ਬਹੁਤਾ ਰੁਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ 26 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਿਆ।
1731 ਵਿੱਚ ਜਦ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੈਰਾਤ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਅਬਦਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ , ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ, ਨੇ 1747 ਵਿੱਚ ਦੁਰਾਨੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਫਗਾਨੀਸਤਾਨ ਰਾਜ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਵੀ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 670 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਇਹ ਨਗਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੈਰ ਵਿੱਚ ਰੂਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਰਾਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਨੈਣਾ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੰਦਿਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਬਣਇਆ ਭਾਖੜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗਰੇਵਿਟੀ ਲਈ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼‍ਵ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਹਮੀਰਪੁਰ ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਊਨਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸੋਲਨ ਜਿਲ੍ਹੇ ਹਨ।
ਬਹਾਦੁਰਪੁਰ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਰ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਇਹ ਕਿਲਾ 1980 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਹੈ।
ਇਲਾਕਾ ਬਹਾਦੁਰਪੁਰ ਦੇ ਤੇਪਰਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਣਿਆ ਇਹ ਕਿਲਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 40 ਕਿਮੀ. ਦੂਰ ਹੈ।
ਦੇਵਦਾਰ ਅਤੇ ਬਾਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸ‍ਥਾਨ ਨੂੰ ਚਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਲੇ ਵਲੋਂ ਫਤੇਹਪੁਰ, ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਪਹਾਡੀ ਰੋਪੜ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵ‍ਯਾਸ ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸਨ, ਜੋ ਸਤਲੁਜ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਇਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ 40 ਕਿਮੀ . ਦੂਰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ - ਚੰਡੀਗੜ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸ‍ਵਾਰਘਾਟ ਸਥਿਤ ਹੈ।
ਸਮੁਦਰਤਲ ਵਲੋਂ 1220 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਸ‍ਵਾਰਘਟ ਵਲੋਂ ਸੌਖ ਵਲੋਂ ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਭਾਂਖੜਾ ਬੰਨ੍ਹ ਅੱਪੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸ‍ਵਾਰਘਟ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼‍ਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸੈਰ ਵਿਕਾਸ ਨਿਗਮ ਨੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਅੱਠ ਕਮਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਟਲ ਬਣਵਾਇਆ ਹੈ।
ਰੋਪੜ ਦੇ ਪਵਿਤਰ ਨਗਰ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਦੀ ਉੱਚਾਈ 915 ਮੀਟਰ ਹੈ।
ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਇਸ ਮੰਦਿਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਲਈ ਪਤ‍ਥਰ ਦੀਆਂ ਸੀੜੀਆਂ ਦਾ ਇਸ‍ਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਿਲੇ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਕੇਤ ਰਾਜ‍ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ।
ਟੋਮਾਸ ਟ੍ਰਾਂਸਟ੍ਰਾਮਰ ਇੱਕ ਸਵੀਡਿਸ਼ ਕਵੀ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਹੈ।
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੂਜੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਿਗਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਾਈਂ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।
ਗੌਂਡਵੀ ਭਾਵੇਂ ਜਿਗਰ ਨਾਲੋਂ ਛੇ ਹੀ ਸਾਲ ਵੱਡੇ ਸਨ ਪਰ ਜਿਗਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਜਿਗਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਸ਼ਗਿਰਦੀ ਕਬੂਲ ਲਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਜਿਗਰ ਲਈ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਉਸਤਾਦ, ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਇਰ ਵੀ ਸਨ।
ਜਿਗਰ ਉਰਦੂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤਕਾਰ ਮਜ਼ਰੂਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾ ਨੇ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਕਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ ਲਿਖੇ।
ਜਿਗਰ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦੀ ,ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਅਲੀ ਸਿਕੰਦਰ, 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।
ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹਿਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸੋਨੀਆ ਅਤੇ ਰਾਜੀਵ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ।
ਰਾਜੀਵ ਇੱਕ ਏਅਰਲਾਈਨ ਪਾਇਲਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ; ਉਸਨੇ 1985 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ-ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਧਰਮਯੁਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, "ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਾਇਆ"।
ਭਾਰਤੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਬਾਅਦ 1977 ਵਿੱਚ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਰਾਜੀਵ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ।
ਜਦੋਂ ਰਾਜੀਵ ਨੇ 23 ਜੂਨ 1980 ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1982 ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਨਤਾ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ; ਉਸਦਾ ਅੰਤਮ ਰਿਪੋਰਟ ਕਾਰਡ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ: "ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਮਿਹਨਤੀ, ਵਚਨਬੱਧ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗਾ"।
1964 ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬੈੱਲ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਗਈ।
ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਹ ਵਰਸਿਟੀ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ ਵਿੱਚ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਪਾਰਟ-ਟਾਈਮ ਵੇਟਰੈਸ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਹ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਟ੍ਰਿਨਿਟੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਦਾਖਲ ਸੀ।
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਟਾਈਮਜ਼, ਲੰਡਨ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ, "ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ 1965 ਵਿੱਚ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਨੌਜਵਾਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ" ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ 1968 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਘਰ ਚਲੀ ਗਈ।
ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੂਚਨਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਿੱਲ, ਅਤੇ ਮਨਰੇਗਾ ਵਰਗੀਆਂ ਅਧਿਕਾਰ-ਅਧਾਰਤ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਸਕੀਮਾਂ ਦੇ ਗਠਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬੋਫੋਰਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਜਨਤਕ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
1997 ਵਿੱਚ ਪਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਗਈ।
ਅਗਲੇ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦਰ ਪ੍ਰਸਾਦਾ ਉੱਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਗਠਜੋੜ , ਜੋ ਕਿ 2009 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਾਂਧੀ ਨੇ 2004 ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸਨੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਗਠਜੋੜ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਸਟੀਫਾਨੋ, ਜੋ ਇੱਕ ਬਿਲਡਿੰਗ ਮਿਸਤਰੀ ਸਨ, ਨੇ ਔਬਾਸਾਨੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਸਟੀਫਾਨੋ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਬਿਲਡਿੰਗ ਮੇਸਨ ਸੀ, ਨੇ ਓਰਬਾਸਾਨੋ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
ਉਹ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਮੋਰਚੇ 'ਤੇ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਵੇਹਰਮਾਕਟ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੋਵੀਅਤ ਫੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਿਆ ਸੀ, ਬੇਨੀਟੋ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਾਸ਼ੀਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਮਰਥਕ ਸੀ।
ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮੁਸੋਲਿਨੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ 'ਤੇ ਚਮੜੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਨ।
ਸਟੀਫਾਨੋ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਇਤਾਲਵੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੋਨੀਆ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਨਾਦੀਆ ਦਾ ਨਾਮ ਰੱਖਿਆ ਸੀ।
ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਹਨ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਓਰਬਾਸਾਨੋ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਇੱਕ ਇਤਾਲਵੀ-ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ੧੪ਵੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਬਲਕੀ ਯੁਨਾਇਟੇਡ ਪਰੋਗਰੇਸਿਵ ਅਲਾਇੰਸ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਟੁਰਿਨ, ਇਟਲੀ ਵੱਲ ੮ ਕਿ.ਮੀ. ਦੇ ਅੰਤਰ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤਓਰਬਸਾਨੋ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਰਾਜੀਵ ਕੈੰਬਰਿਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਣ ਗਏ ਸਨ।
ਇਟਲੀ ਦੇ ਵਿਸੇਂਜ਼ਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਇੱਕ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸਥਾਨਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਲਈ ਕੈਮਬ੍ਰਿਜ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1968 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ।
ਫਿਰ ਉਹ ਭਾਰਤ ਚਲੀ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ - ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਸਥਿਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਤੇ, ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਜਨਤਕ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੀ।
ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਕਸ਼ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਕੁਬੇਰ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜੁਦਾਈ ਜਿਸ ਲਈ ਅਸਹਿ ਸੀ, ਉਹ ਯਕਸ਼ ਹੁਣ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ।
ਕੁੱਝ ਮਹੀਨੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਨਾ ਕਿਵੇਂ ਕੱਟੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਹਾੜ੍ਹ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਅਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਮੇਘ ਉਮੜਦੇ ਵੇਖੇ ਤਾਂ ਬਿਰਹੀ ਯਕਸ਼ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਅਤਮਾ ਲਈ ਛਟਪਟਾਉਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸਰਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੱਤਕਾਲ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਪਰਤਣਾ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਮ ਪਿਆਰੀ ਉਸਦੇ ਬਿਰਹਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਦੇਵੇ।
ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਮੇਘ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਬਿਰਹਾ-ਕੁੱਠੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਤੱਕ ਭੇਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੋਚੀ।
ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਤਰਫ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਟੀਕੇ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਕੇ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਈ ਦੂਤਕਾਵਿ ਲਿਖੇ।
ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਜੋ ਉਦਾੱਤ ਪ੍ਰਸਾਰ ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਨਾਗਾਰਜੁਨ ਨੇ ਮੇਘਦੂਤ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨੂਪਮ ਅੰਸ਼ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਪੂਰਵਮੇਘ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਮੱਧ-ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਮਗਿਰੀ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਅਲਕਾਪੁਰੀ ਤੱਕ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਰਮੇਘ ਵਿੱਚ ਯਕਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਿਰਹਾਕੁਲ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਲੀਦਾਸ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਵੀ ਦੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਅੰਜਕ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 115 ਪਦ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਸਕਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਨਾਲ ਕੁੱਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਡਾ. ਐੱਸ. ਕੇ. ਡੇ ਦੇ ਮਤਾਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਮੇਘਦੂਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ 111 ਪਦ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਜੋੜੇ ਗਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਨਲ ਨਾਮਕ ਆੱਖਾਨ ਵਿੱਚ ਨਲ ਅਤੇ ਦਮਯੰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬੱਦਲ ਨ੍ਹੂੰ ਦੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਦਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀ ਜੋ ਕਥਾ ਆਈ, ਉਹ ਵੀ ਦੂਤਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹੀ ਨਕਲ ਹੈ।
ਕਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੇਘਦੂਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੰਦਾਕਰਾਂਤਾ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਕਰ ਪਾਰਸ਼ਵਨਾਥ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਚਾਰ ਸਰਗਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਕਵਿ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪਾਰਸ਼ਵਾਭਿਉਦਏ ਲਿਖਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਘ ਦੇ ਦੂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੇਘਦੂਤ ਦੇ ਸ਼ਤਾਧਿਕ ਪਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
੧੫ਵੀਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਿੱਚ ਨੇਮੀਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜਮਤੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਕਰਮ ਕਵੀ ਨੇ ਨੇਮੀਦੂਤ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੇਘੂਦਤ ਦੇ ੧੨੫ ਪਦਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਚਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣਾ ਕੇ ਕਵੀ ਨੇ ਨੇਮੀਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਤਿਅਕਤ ਰਾਜਮਤੀ ਦੇ ਬਿਰਹੁੰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੈਨ ਕਵੀ ਚਰਿਤਰਸੁੰਦਰ ਗਣੀ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤਰਸਪਰਕ ਜੈਨ ਕਵਿਤਾ ਸ਼ੀਲਦੂਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਵਿਮਲਕੀਰਤੀ ਦਾ ਚੰਦਰਦੂਤ, ਅਗਿਆਤ ਕਵੀ ਦਾ ਚੇਤੋਦੂਤ ਅਤੇ ਮੇਘਵਿਜੈ ਉਪਾਧਿਆਏ ਦਾ ‘ਮੇਘਦੂਤ ਸਮੱਸਿਆ’ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਹੋਰ ਜੈਨ ਕਾਵਿ ਹਨ।
ਮੇਘਦੂਤ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਸੇਹਰਾ ਹੋਰੇਸ ਹੇਲਮਨ ਵਿਲਸਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕਲਾਉਡ ਮੈਸੇਂਜਰ" 1813 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।
ਬਾਬਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ ਦੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਖਿਲਾਫ਼ ਵਿਦਰੋਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਸਕੂਲ ਫੇਰੀਉੱਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਹਾਏ-ਹਾਏ ਕਹਿ ਕੇ ਸਕੂਲ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਦੀ ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਕਬੂਲੀ ਸੀ।
ਉਹ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ.ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੀ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੂਲਾ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਅਰਜਨਟਾਈਨਾ ਤੋਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਟਰੇਨਿੰਗ ਲੈਣ ਲਈ ਬਿਲਗਾ ਜੀ ਰੂਸ ਦੀ ਟੋਆਇਲਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮਾਸਕੋ ਗਏ।
ਉਥੋਂ ਉਹ 60 ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਗਰੁੱਪ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਪਰਤੇ।
ਬਾਬਾ ਬਿਲਗਾ ਨੂੰ 1938 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸਕੱਤਰ, ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।
1942 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਭੜਕਾਊ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਮੁੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
1947-48 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕੂ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ’ਤੇ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਯੋਲ ਕੈਂਪ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ।
1959 ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੈਸੀਅਤੀ ਟੈਕਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰੰਟ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ’ਤੇ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 2008 ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ, ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਤੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਕੀਤੇ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸ 101 ਸਾਲਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੇ ਵ੍ਹੀਲ ਚੇਅਰ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਤੀ।
ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਕੀਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਾਨਵੀ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਵਡਮੁੱਲੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉੇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਗ਼ੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ।