polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କର ଫୋଟ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ଏପରି ସ୍ଥାନରେ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ ଯାହାର ପଛପଟେ କିମ୍ବା ଆଗରେ ଶୌଚାଳୟ ଥିବ।
ଶିବ ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ ନିଜଦେହରୁ ନିର୍ଗତ ମଇଳାରୁ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ଗଠନ କଲେ ଏବଂ ତାକୁ ଜୀବନ ଦାନ ଦେଲେ।
ପାର୍ବତୀ ଏହାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାର ଜଗାଇ ଏବଂ ଭିତରକୁ କାହାକୁ ପ୍ରବେଶ ନ କରେଇବା ପାଇ ଆଦେଶ ଦେଇ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଗଲେ ।
ଠିକ ସେହି ସମୟରେ ମହାଦେବ ଘରକୁ ଫେରି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତେ, ବାଳକ ଗଣେଶ ଆପଣା ପିତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ନ ପାରି ବାଟ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ ।
ମହାଦେବ ଯେତେ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ବିଫଳ ହେବା ପରେ କ୍ରୋଧ ଜର୍ଜରିତ ହୋଇ ଶିର ଚ୍ଛେଦନ କଲେ ।
ପରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ନିକଟରୁ ଏହାଙ୍କର ପରିଚୟ ପାଇ ଫେରି ଆସି ଦେଖିଲା ବେଳକୁ ମୁଣ୍ଡହୀନ ଗଣ୍ଡିଟି ପଡ଼ିଅଛି ।
ମହାଦେବ ମୁଣ୍ଡ ଖୋଜି ନ ପାଇ ଉତ୍ତରଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡକରି ଶୋଇଥିବା ଗୋଟିଏ ହାତୀର ମୁଣ୍ଡକୁ କାଟି ଆଣି ଏହାଙ୍କ ଗଣ୍ଡିରେ ଯୋଡ଼ି ଜୀବନ ଦାନ କଲେ ।
ଭାଦ୍ରବ ମାସ ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ଗଣେଶଙ୍କର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପୂଜା ହୁଏ ।
ସତ୍ୟ ଯୁଗରେ ଋଷି କଶ୍ୟପ ଓ ଅଦିତିଙ୍କ ଘରେ ମହଙ୍କତ ବିନାୟକ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦେବାନ୍ତକ ଓ ନରାନ୍ତକ ନାମକ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ।
ତ୍ରେତୟା ଯୁଗରେ ଭାଦ୍ରବ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀରେ ଉମାଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମି,ଗଣେଶ ରୂପରେ ଜନ୍ମିସିନ୍ଧୁ ନାମକ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କରିବା ସହ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରି ଦ୍ୱୟ ରିଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧିଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିବାର ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଗଣେଶ ରୂପରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
କଳି ଯୁଗରେ ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଧୁମ୍ରକେତୁ ରୂପରେ ଅବତାର କଥାବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି।
ବିନାୟକ ବ୍ରତକଥାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ଯେ ଏହି ବ୍ରତର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍କନ୍ଧ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣିତ।
ଗୋମତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ସୂତ ମୁନି ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କର ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ପ୍ରଶମନ କରି ବିନାୟକ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି, ଅର୍ଥପ୍ରାପ୍ତି, ସୁତ-ସୌଭାଗ୍ୟ-ସଂପଦ ଲାଭ କରି ପାରିବେ ବୋଲି ବୟାନ କରିଛନ୍ତି।
ଏହି ବ୍ରତର ବିଧିବିଧାନ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି।
ଗଣେଶ, ଗଣପତି, ବିନାୟକ ବା ତାମିଲରେ ପିଲ୍ଲାଇୟାର ହେଉଛନ୍ତି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜିତ ହେଉଥିବା ହିନ୍ଦୁ ଦେବତା ।
ସେ ମହାଦେବ ଶିବ ଓ ଦେବୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କର ସାନ ପୁଅ ଓ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କର ସାନ ଭାଇ ।
ଏପରିକି ଜୈନ, ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ତଥା ଅଣଭାରତୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଗଣେଶଙ୍କ ଉପାସନା କରିଥାନ୍ତି।
ପତ୍ନୀ : ୧. ରିଦ୍ଧି, ୨. ସିଦ୍ଧି ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ରୂପରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି।
ଅନେକ ବିଶେଷତ୍ୱ ମଧ୍ୟରୁ ଗଣେଶ ତାଙ୍କର ହାତୀ ମୁଣ୍ଡ ଯୋଗୁ ସ‌ହଜରେ ଚିହ୍ନା ପଡ଼ନ୍ତି ।
ଆଦି ଦେବତା ହିସାବରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ, ପୂଜା, ଲେଖାପଢ଼ା ଓ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କର ଆବାହ‌ନ କରାଯାଏ ।
ନୂତନ ଘରେ ପ୍ରବେଶ ହେଉ ଅବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ , ସର୍ବ ପ୍ରଥମେ ଲୋଡା ହୁଅନ୍ତି ସେ।
ବାସ୍ତୁଶାସ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଗଣେଶଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଖୁବ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରତିମାର ଠିକ ସ୍ଥାପନ କରି ପାରିଲେ ଘରକୁ ସୁଖସମୃଦ୍ଧି ଆସିଥାଏ।
ଏହି ଅଷ୍ଟବିନାୟକ ମନ୍ଦିର ଗୁଡ଼ିକ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଗଣେଶ ଚତୁର୍ଥୀ, ବିକ୍ରମ ସଂବତର ଭାଦ୍ରବ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀରେ ପାଳନ କରାଯାଏ ।
ଇସଲାମ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ମାସରେ ୩୦ ଦିନ ଧରି ରୋଜା ରଖିବା, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ରକ୍ଷା କବଚ ସଦୃଶ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିପଦ ଆପଦରୁ ଭକ୍ତକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ଜଳ ଉପବାସ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ସହିତ ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ନାସା, ଜିହ୍ୱା ଇତ୍ୟାଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ସଂଯମ ଅବଲମ୍ବନ କରାଯାଇ ଆଲ୍ଲାଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ରୋଜା କୁହାଯାଏ।
ମାସସାରା ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳତା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା, ଆଲ୍ଲାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିନୟ ଏବଂ ଅର୍ପଣ ଭାଗ ଇତ୍ୟାଦି ବେଶ କଠୋର ଭାବେ ପାଳନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।
ଇସଲାମୀ କ୍ୟାଲେଣ୍ଡରର ଅନୁଯାୟୀ ୨୯ ବା ୩୦ଦିନ ପରେ ନୂତନ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ପରେ ରମଜାନ ମାସ 'ଇଦ ଉଲ-ଫିତର' ଦିନ ଶେଷ ହୋଇଥାଏ।
ଏହି ରାତ୍ରିରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆଲ୍ଲା ଆଗାମୀବର୍ଷ ପାଇଁ ରୋଜି ଓ ରୋଜଗାର ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଏହି ପବିତ୍ର ଦିନରେ ବର୍ଷସାରା ଯାହା ଆୟ କରିଥିବ ତାର ଅଢ଼େଇ ଭାଗ ଗରୀବ ଓ ନିଃସହାୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ପୂଣ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ ରହିଛି ।
୧୨ ବର୍ଷରୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ବୟସ୍କ ସମସ୍ତ ଇସଲାମୀୟ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀଙ୍କ ନିମନ୍ତେ ରୋଜା ଏକ ପ୍ରକାର ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କହିଲେ ଚଳେ।
ଇସଲାମ ବିଶ୍ୱାସ ଅନୁଯାୟୀ ରମଜାନ ମାସରେ ଭଲ କାମ କଲେ ସାଧାରଣ ଦିନ ଅପେକ୍ଷା ୭୦ ଗୁଣା ଅଧିକ ପୂଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ ହୁଏ।
ଏହି ମାସରେ ପୈଗମ୍ବର ମହମ୍ମଦ ଆଶୀର୍ବାଦ ସ୍ୱରୂପ ଆଲ୍ଲାଙ୍କ ବାଣୀ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ଇସଲାମୀୟ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହି ରମଜାନ ମାସ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଭଳି ସବୁଠାରୁ ପୂଣ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ମାସ।
ଭକ୍ତମାନେ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ପ୍ରାତଃ କାଳରେ ରୋଜା ରଖିବା ବେଳେ ଆଲ୍ଲାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି କହନ୍ତି “ଆଲ୍ଲା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଜା ରଖୁଛି ମୋ ରୋଜାକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ”।
ସେହିପରି ରୋଜା ଖୋଲିବା ବେଳେ କହନ୍ତି “ଆଲ୍ଲା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ରୋଜା ରଖିଥିଲି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରୁ ଖୋଲୁଛି”।
ରମଜାନ ମାସରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁଖ ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମୁସଲମାନମାନେ ଆଲ୍ଲାତଲ୍ଲାଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୁଆ କରିଥାନ୍ତି ।
ଏହି ଦିନ ଇସଲାମ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀମାନେ ରାତ୍ରି ଉଜାଗର ରହି ଆଲ୍ଲାଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥାନ୍ତି ।
କିନ୍ତୁ ରମଜାନ ମାସରେ ନିୟମିତ ଇଶା କି ନମାଜ ପରେ ପ୍ରାୟ ଏକଘଣ୍ଟାରୁ ଦୁଇଘଣ୍ଟା ଧରି ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ତରାବି ନମାଜ ପାଠ କରାଯାଇଥାଏ ।
ରୋଜା ରଖିବା ନିମନ୍ତେ ମୁସଲମାନମାନେ ରାତ୍ରିର ଶେଷ ପ୍ରହରରେ କରୁଥିବା ଭୋଜନକୁ ସହେରୀ କୁହାଯାଏ।
ରୋଜା ରଖିବା ପାଇଁ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଇସଲାମୀୟ ପଦ୍ଧତିରେ ଅନୁଯାୟୀ ନିତ୍ୟକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଥାନ୍ତି ।
ଜୀବ କହିଲେ ପୃଥିବୀରେ ବାସକରୁଥିବା ଯେ କୌଣସି ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବା ଉଦ୍ଭିଦକୁ ବୁଝାଏ ଏବଂ ଜୀବ ବିଜ୍ଞାନ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିଜ୍ଞାନ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରେ ।
ବିଜ୍ଞାନର ଯେଉଁ ବିଭାଗରେ ଜୀବଜନ୍ତୁ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଗୁଣ, ଧର୍ମ ଓ ବିଶେଷତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଏ ତାହାକୁ ଜୀବବିଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ ।
କୌଣସି ଏକ ଜୀବ ଏହାର ଅବସ୍ଥାଟିକୁ ସଚଳ ରଖିବା ଲାଗି ତାହାର ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ପରିବେଶକୁ ସେଇ ଅନୁସାରେ ରଖିଥାଏ
ଜୀବବିଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଜୀବନ ତଥା ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଗବେଷଣା କରୁଥିବା ପ୍ରାକୃତିକ ବିଜ୍ଞାନର ଏକ ଶାଖା ।
ଏଥିରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ବାହ୍ଯ ଗଠନ, ଅନ୍ତର୍ଗଠନ, ଆଣବିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ରାସାୟନିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଇତ୍ୟାଦି ମଧ୍ଯ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
ପତ୍ରୀବଡୁ: ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କର ପୂଜାର ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ପଣ୍ଡାମାନଙ୍କୁ ବଢ଼ାଇଦେବା ଓ ପୂଜାପଣ୍ଡାଙ୍କ ନିକଟରେ ଫୁଲ ତୁଳସୀ ରଖନ୍ତି ।
ଭୋଗ ଡାକନ୍ତି ଏବଂ ଯାତ୍ରୀମାନଙ୍କ ନିରାପତ୍ତା ବିଷୟରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତି ।
ଗୋଛିକାର ଓ ଦୁଆର ନାୟକ: ଦେଉଳର ଚାରି ଦୁଆର ଜଗିବା ଓ ଅମୁଣିଆଁ ଆସିଲାବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଦୁଆରେ ଅନ୍ୟଲୋକଙ୍କୁ “ଆଡ଼ ହୋ” ବୋଲି ଆଦେଶ ଦେବା ।
ପନ୍ତିବଡୁ/ ତନ୍ତିବଡୁ: ବାଘମୁହାଁ ବାନ୍ଧି ପୂଜାର ନୈବେଦ୍ୟ ଗର୍ଭଗୃହକୁ ନିଅନ୍ତି ।
ଦଳେଇ ଓ ଦଳବେହେରାଙ୍କ ଅଧିନରେ, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସକଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାର କାମ କରିଥାନ୍ତି ।
ପାଟରା ବିଶୋଇ/ ପାଟରା: ବିଭିନ୍ନ ନୀତିରେ ବ୍ୟବହାର ହେଉଥିବା ପାଟଡୋର ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି
ଅବକାଶ ପୂଜା କରିବା (ଦର୍ପଣ ଦେଖାଇ ଶ୍ରୀମୁଖ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଦାନ୍ତକାଠୀ ଲାଗି, ଆଚମନ, ଧୂପଦୀପ ସହିତ ଶ୍ରୀମୁଣ୍ଡିରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ସ୍ନାନ, ସୁଗନ୍ଧ ଅଏଁଳା ଇତ୍ୟାଦି ଲାଗି କରାଇବା) ।
ପ୍ରଧାନି/ ପଧାନି: ପଣ୍ଡାମାନଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପରେ ଖେଇ ବାଣ୍ଟନ୍ତି ।
ପରିଚ୍ଛାଙ୍କ ହାତକୁ ସୁନାବେତ ଦେବା ଓ ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ।
ପ୍ରସାଦବଡୁ: ଶୁଖୁଲି ଅମୁଣିଆଁ ଦିଅଁଙ୍କ ଆଗରେ ରଖିବା, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରସାଦ ନେଇ ଗଜପତି ରାଜାଙ୍କ ଉଆସରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ।
ରତ୍ନବେଦୀ ହେଉ କି ଅଣସର ପିଣ୍ଡି, କୋଇଲି ବୈକୁଣ୍ଠର ନିର୍ମାଣ ମଣ୍ଡପର ପିଣ୍ଡି ହେଉ ବା ସ୍ନାନବେଦୀର ପିଣ୍ଡି ସବୁଠି ରହିଛି ଚକା ।
ଏହି ସେବକମାନେ ଅଣସର ପିଣ୍ଡିରେ ଚକା ବିଜେ କରାଇବା ସହ ବିଗ୍ରହ ଉଠିବା ପରେ ଚକା ଅପସରା କରିଥାନ୍ତି ।
ଏହି ସେବକମାନେ ଜଗନାଥଙ୍କ ଯାତ୍ରା କାଳରେ ମାଣ୍ଡି,ମୁଚୁଳା ନେବା ଆଣିବା କରିଥାନ୍ତି ।
ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରାରେ ଦେବ ବିଗ୍ରହଙ୍କ ସ୍ନାନମଣ୍ଡପକୁ ଯାତ୍ରା ପରେ ଓ ଅଣସର ପିଣ୍ଡିରେ ସେଠାରେ ଚକା ମାଣ୍ଡି ଓ ମୁଚୁଳା ନେଇ ବିଜେ କରାଇଥାନ୍ତି ।
ରଥଯାତ୍ରା ବେଳେ ଦେବ ବିଗ୍ରହମାନଙ୍କର ମାଣ୍ଡି ମୁଚୁଳା ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରୁ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରକୁ ଏହି ସେବକମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନେବା ଆଣିବା କରାଯାଇଥାଏ ।
ଚାପଦଳେଇ ଓ ଚାପ ବେହେରା: ଚନ୍ଦନଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଚାପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଓ ଚଲାଇବା ।
ଚାଙ୍ଗଡ଼ା ମେକାପ: ଦେବତାଙ୍କ ପୋଷାକ ଓ ଅଳଙ୍କାରମାନ ପିନ୍ଧାଇବା ପାଇଁ ଡାଲାରେ ସଜାଇବା ।
ଚୂନରା ଗରୁଡ଼ ସେବକ/ଚୂନରା: ଗରୁଡ଼ପ୍ରତିମାଙ୍କ ସେବା କରିବା, ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଦେଉଳର ଶିଖରକୁ ମହାଦୀପ ଉଠାଇବା ।
ଦଇତା: ଠାକୁରଙ୍କୁ ପହଣ୍ଡି ବିଜେ କରାଇବା, ସ୍ନାନଯାତ୍ରା, ନବକଳେବର, ଅଣସର ଓ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସେବା କରିବା ।
ଦଣ୍ଡିଆ/ଦଉଡ଼ିଆ: ଶ୍ରୀ ବିମଳାଙ୍କ କୂଅରୁ ପାଣି ବାହାର କରିବା ନିମନ୍ତେ ଦଉଡ଼ି ଯୋଗାନ୍ତି
ଭଣ୍ଡାର, ଚାଙ୍ଗଡ଼ାଘର, ସେବା ହସ୍ତାନ୍ତରର ହିସାବ ରଖନ୍ତି ଓ ପର୍ବାଣି ଖେଇ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି
ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଗମନ ପୂର୍ବରୁ, କେବଳ ଦଇତା ଓ ପତିମାନେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ସେବକ ଥିଲେ ।
ଅନଙ୍ଗ ଭୀମଦେବଙ୍କ ସମୟରେ, ନାରଦୀୟ ସେବକ ରୂପେ ବୀଣାକାର ଓ ପୁରାଣପଣ୍ଡା ଶ୍ରୋତ୍ରୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଲେ ।
ଅନଙ୍ଗ ଭୀମଦେବଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ପରମହଂସ ବାଜପେୟୀ 'ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସେବକ ନିଯୋଗ'ରେ ଶୂଦ୍ରାଦିଙ୍କୁ ନିଯିକ୍ତ କଲେ ।
ଭୋଇ ବଂଶୀୟ ରାଜା ନରସିଂହ ଦେବ 'ଗରାବଡୁ ସେବକ' ଓ ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦଦେବ 'ମୁଖସିଂହାର ନିଯୋଗ' ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ତଢ଼ାଉକରଣ: ଦୈନନ୍ଦିନ ନୀତି ସମ୍ପର୍କୀୟ ପଞ୍ଜିକା ଲେଖିବା ଓ ବିଶେଷ ନୀତିଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପର୍କରେ ଅନ୍ୟ ସେବକମାନଙ୍କୁ ଜଣାଇବା ।
ତନ୍ତିବଡୁ/ ପନ୍ତିବଡୁ: ବାଘମୁହାଁ ବାନ୍ଧି ପୂଜାର ନୈବେଦ୍ୟ ଗର୍ଭଗୃହକୁ ନିଅନ୍ତି ।
ତୁଳାବତୀ ବା ହାଣ୍ଡି ଯୋଗଣିଆ: ଭଣ୍ଡାରକୁ ଓ ରୋଷକୁ ହାଣ୍ଡି ଦେବା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଧୂପ ଅମୁଣିଆ ବୁହାବେଳେ ଦୀପ ଦେଖାଇବା ।
ଗଜପତି ମହାରାଜା: ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଦେବତାଙ୍କ ପହଣ୍ଡିବିଜେ କଲାବେଳେ ଛେରାପହଁରା ସେବା ।
ମୁଦିରସ୍ତ/ ମୁଦିରଥ: ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି, ରାଜାଙ୍କ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ସେବାକାର୍ଯ୍ୟ ଚଳାଇବା ।
ପରିଚ୍ଛା: ମନ୍ଦିର ପରିଚାଳନ, ସେବା, ଯାତ୍ରାଦି ତନଖିବାର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜକର୍ମଚାରୀ ।
ଛତିଶା ନିଯୋଗ ନାୟକ/ ପାଟ୍ଟଯୋଶି ମହାପାତ୍ର: ଛତିଶାନିଯୋଗ ମାନଙ୍କଅ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ।
ତଳିଚ୍ଛୋ ମହାପାତ୍ର/ ତଳିଛ/ ତଳଛ: ପରିଚ୍ଛାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି: ରାତ୍ର ପହୁଡ଼ ପରେ ଦ୍ୱାର ମୁଦ କରନ୍ତି ଏବଂ ରୋଷ ନିର୍ମଳ ରଖନ୍ତି ଓ ରୋଷ ଉପରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି ।
ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ଛତିଶି ପାଟକ ସେବା ରହିଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଟି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ସେବକ ଖଞ୍ଜା ହୋଇଛନ୍ତିା ହେଲେ ତାଙ୍କର ଛତିଶି ପାଟକ ସେବାର ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରନ୍ତି ଛତିଶା ନିଯୋଗ।
ମାଦଳାପାଞ୍ଜି ଅନୁଯାୟୀ ଗଙ୍ଗବଂଶର ରାଜା ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଦେବ ପ୍ରଥମ ଥର କରି ଛବିଶା ନିଯେ।
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ସେବକମାନେ ଦେବତାଙ୍କର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନୀତି କରିବା ଅନୁସାରେ ୩୬ଟି ଶ୍ରେଣୀରେ ବିଭକ୍ତ- ସେମାନଙ୍କୁ ଛତିଶା ନିଯୋଗ ବୋଲାଯାଏ, ।
କୋଠ ସୁଆଁଁସିଅା: ବିଭିନ୍ନ ଯାନିଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଛାମୁଣ୍ଡିଆ, ଚାଳିଘର ଇତ୍ୟାଦି ତିଆରି କରନ୍ତି
ବାମଦେବ ସଂହିତାର ଏକାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କର ସେବକମାନଙ୍କର ନାମ, ଲକ୍ଷଣ ଓ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ହୋଇଛି ।
ସେହି ସେବକମାନେ ହେଲେ: ରାଜା, ପୂଜକ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚରୁହୋତା, ପାତ୍ରହୋତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଯାଜ୍ଞିକ, ଅଗ୍ନିଶର୍ମା, ବିଶ୍ୱାବସୁକୁଳଜାତ ସେବକ, ବିଦ୍ୟାପତିକୁଳଜାତ ସେବକ ଓ ପ୍ରତିହାରୀ ।
ଏହି ସେବକମାନଙ୍କୁ କାକଳ୍ରମେ ଛତିଶ ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ଯାହା କି ଛତିଶାନିଯୋଗ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଖୁଣ୍ଟିଆ: 'ମଣିମା' ଡାକଦେବା ଓ ଠାକୁରମାନଙ୍କୁ ଜଗିବା ଏମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କାମ ।
ପାଳିଆ ଖୁଣ୍ଟିଆ, ବେହେରା ଖୁଣ୍ଟିଆ, ବିଲେଇ ଜଗା ଖୁଣ୍ଟିଆ, ରୁକୁଣା ହରଣ ଖୁଣ୍ଟିଆ
ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ ସେବକ: ବଡ଼ସିଂହାର ଭୋଗ ପରେ ଚନ୍ଦନଲାଗି ସମୟରେ ଜୟଦେବଙ୍କ ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ ବୋଲିବା
ଗୋଛିକର: ଏମାନେ ପଢ଼ିଆରୀ ଶ୍ରେଣୀରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଏବଂ ଚାରି ଦ୍ୱାରର ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ କରନ୍ତି ।
ଅଖଣ୍ଡ/ଅଖଣ୍ଡଳ ମେକାପ: ରତ୍ନ ସିଂହାସନ ନିକଟରେ ଥିବା ଅଖଣ୍ଡ ଦୀପ ଜଳାଇ ରଖିବା /ପ୍ରଦୀପ ଜଳାଇବା ।
ସାଧାରଣତଃ ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଦୁଇ ଜାତିର ସେବକ ଦେଖା ଯାଆନ୍ତି ଯଥା- ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶୂଦ୍ର (ମାଳି, ବଡୁ ବା ଖୁଣ୍ଟିଆ ।
ଜ୍ୟୋତିଷ/ ଖୁରି ନାହାକ: ଅବକାଶ ପୂଜା ସମୟରେ ଠାକୁରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେହିଦିନର ତିଥି ବାର ପଢ଼ି ଜଣାଇବା
ଧ୍ୱଜଧରା ସେବକ: ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଣୋହି ବେଳେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ତାଳଧ୍ୱଜ ଆଦି ଧରିବା ସେବକ।
ଫୁଲ ବଡୁ: ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଫୁଲ ନେଇ ଗଜପତି ମହାରାଜାଙ୍କ ନଅରରେ ପହଞ୍ଚାଇବା ।
ଛେନାକୁ ପ୍ରଥମେ ମେସିନଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ହାତରେ ସାମାନ୍ୟ ଘିଅ ବାହରିଲା ଯାଏଁ ଚକଟା ଯାଇଥାଏ ।
ପୁଣି କିଛି ସମୟ ପରେ ଏଥିରେ ସାମାନ୍ୟ ଅଳେଇଚ ଗୁଣ୍ଡ ମିଶାଇ ଆଉ କିଛି ସମୟ ଚକଟା ଯାଇଥାଏ ।
ଏହାକୁ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚକଟାଯାଇଥାଏ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଟା ଭଳି ହୋଇଯିବ ।
ଓଡ଼ିଶାରେ ସାଧାରଣତଃ ଅମିଶା ଛେନାରୁ ରସଗୋଲା ତିଆରି କରଯାଏ ଏବଂ ଇଷତ ନାଲି ରଙ୍ଗ ସିଝିବାକୁ ଦିଆଯାଏ ।
ଯେତେବେଳେ ରସଗୋଲା ପ୍ରାୟ ନିଜ ଆକାରର ଦୁଇ ଗୁଣ ହୋଇଯାଏ, ବୁଝନ୍ତୁ ରସଗୋଲା ତିଆରି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପହଞ୍ଚିଛି ।
ରସଗୋଲା ଛେନା ଓ ଚିନିରୁ ତିଆରି ଏକ ସିରାଯୁକ୍ତ ମିଠା ଓ ଏହା ଭାରତୀୟ ଉପମହାଦେଶ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଏସୀୟ ବଂଶୋଦ୍ଭବମାନେ ବାସ କରୁଥିବା ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ଜଣାଶୁଣା ।
ଏହା ପେଣ୍ଡୁ ଆକାରରେ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଛେନା ଓ ସୁଜିରୁ ତିଆରି ହୋଇ ଚିନି ସିରାରେ ଛଣାଯାଇଥାଏ ।
ଏହା ପୂର୍ବ ଭାରତରେ ଜନ୍ମଲାଭ କରିଥିଲା ଓ ଏବେର ଓଡ଼ିଶା ଓ ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ ଏହାର ଜନ୍ମସ୍ଥାନ ବୋଲି ଅନେକ ଦାବୀ କରିଛନ୍ତି ।
୨୦୧୬ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ ଏକ କମିଟି ରସଗୋଲାର ମୂଳ ଓଡ଼ିଶା ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିଥିଲା ।
ରଥଯାତ୍ରାର ଶେଷକୁ ବାହୁଡ଼ା ପରେ ନୀଳାଦ୍ରୀ ବିଜେ ବେଳେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ନିକଟରେ ରସଗୋଲା ଲାଗି କରାଯାଇଥାଏ ।
ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗର କର୍ମକର୍ତ୍ତାମାନେ ଜଣାଇଥିଲେ ଯେ ସେମାନେ କେବଳ "ବଙ୍ଗଳାର ରସଗୋଲା" ଜିଓଗ୍ରାଫିକାଲ ଇଣ୍ଡିକେସନ ପାଇଁ ଆବେଦନ କରିଥିଲେ ।
ସେମାନେ ଜଣାଇଥିଲେ ଯେ ଏହା କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ଆଞ୍ଚଳିକ ରସଗୋଲାକୁ ରକ୍ଷାକରିବା ପାଇଁ ଓ ଓଡ଼ିଶା ସହ ସେମାନଙ୍କ କୌଣସି ଦ୍ୱନ୍ଦ ନାହିଁ ।
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାରେ ରସଗୋଲାର ବ୍ୟବହାର ଅନେକ ଶତାବ୍ଦୀ ତଳୁ ହୋଇ ଆସୁଛି ।
ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ, ଭାଇ ଭଉଣୀଙ୍କୁ ଜଗନ୍ନାଥ ସାଥିରେ ଧରି ଫେରିବା ବେଳକୁ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ଅତିଶୟ କ୍ରୋଧିତ ଥାଆନ୍ତି ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଶାନ୍ତକରିବା ପାଇଁ, ଜଗନ୍ନାଥ ନିଜ ହାତରେ ରସଗୋଲା ତିଆରି କରି, ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଇ ମାନଭଞ୍ଜନ କରନ୍ତି ।
ଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ସହ ରସଗୋଲା ଜଡ଼ିତ ରହିଥିବାରୁ, ରସଗୋଲାର ଜନ୍ମ ଓଡ଼ିଶାରେ ବୋଲି ଦାବି କରାଯାଏ ।
ବଳରାମ ଦାସଙ୍କ ଜଗମୋହନ ରାମାୟଣ ବା ଦାଣ୍ଡି ରାମାୟଣରେ ରସଗୋଲାର ଉଲ୍ଲେଖ ଦେଖାଯାଏ ।
ବିକଳାନନ୍ଦ କରଙ୍କ ସାଲେପୁର ରସଗୋଲା ଓ ପାହାଳରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରସଗୋଲା ଭାରତ ତଥା ଭାରତ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ।
ଉନ୍ନବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଶେଷାର୍ଦ୍ଧ ବେଳକୁ "କେଳୁ ଚରଣ ବେହେରା", ପାହାଳଠାରେ ରସଗୋଲା ପ୍ରସ୍ତୁତକରି, ବ୍ୟବସାୟ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
ଓଡ଼ିଶାର ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗୋଶାଲା ଛକ ଭଗବାନ ପାଣିଙ୍କ ରସଗୋଲା ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଦୀନନାଥ, ୧୯୪୨ ମସିହା ମଇ ୯ତାରିଖ ରେ ଗଞ୍ଜାମ ଜିଲ୍ଲାର ଦିଗପହଣ୍ଡିଠାରେ ରାଜବୈଦ୍ୟ ପରିବାରର ଶ୍ୟାମସୁନ୍ଦର ପାଠୀ ଓ କମଳାଦେବୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ଖଲ୍ଲିକୋଟ କଳା ବିଦ୍ୟାଳୟ, ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ଶାନ୍ତିନିକେତନରୁ ଚିତ୍ରକଳା ଶିକ୍ଷା କରିଥିଲେ ।
ଆଗକୁ ଯାଇ ଦୀନନାଥ ଚିତ୍ରକଳା ଏବଂ ଆର୍ଟ ହିଷ୍ଟ୍ରୀର ପି.ଏଚ.ଡି ହାସଲ କରିଥିଲେ ।
କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବିଦ୍ୟାଳୟରୁ ଶିକ୍ଷକତା ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ ୧୯୭୨ ମସିହାରେ ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ କ୍ୟୁରେଟର, ୧୯୭୯ରେ ଓଡ଼ିଶା ପର୍ଯ୍ୟଟନର ଡିଭିଜନାଲ ମ୍ୟାନେଜର, ୧୯୮୩ରେ ବିଭୂତି କାନୁନ୍‌ଗୋ ଚାରୁ ଓ କାରୁକଳା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ନୂଆଦିଲ୍ଲୀସ୍ଥିତ ଏକାଡେମୀ ଅଫ ଆର୍ଟର ସମ୍ପାଦକ ଓ କେନ୍ଦ୍ର ଲଳିତ କଳା ଏକାଡେମୀର ସଚିବ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ଏତଦ ଭିନ୍ନ ଦେଶବିଦେଶରେ ବିଭିନ୍ନ ଚାରୁକଳା ପ୍ରଦର୍ଶନୀରେ ତାଙ୍କ କଳାକୃତି ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୋଇ, ସେ ଓଡ଼ିଶା ଚାରୁ କାରୁ କଳାକୁ ପରିଚିତି ଆଣି ଦେଇଥିଲା ।
ସୋଭିଏତ ସଂଘ ଓ ସୁଇଡେନ ହୋଇଥିବା ଭାରତ ଉତ୍ସବ, ବାଲି-ଇଣ୍ଡୋନେସିଆରେ କଳିଙ୍ଗ-ବାଲିଯାତ୍ରା, କାଏରୋରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ୪ର୍ଥ ବିନାଲେ, ବେଇଜିଙ୍ଗର ଆର୍ଟ ଏକ୍ସପୋ, ଓ ସପ୍ତମ ଭାରତ ଟ୍ରିନାଲେ ଆଦି ଜାତୀୟ କଳା-ପ୍ରକଳ୍ପର ସେ ମୁଖ୍ୟ ବିନ୍ଧାଣୀ ଥିଲେ ।
ଚିତ୍ର କରିବା ବ୍ୟତିତ ସାହିତ୍ୟ ସର୍ଜନା ଦୀନନାଥଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ଅନ୍ୟଏକ ବିଭବ ଥିଲା ।
ଓଡ଼ିଆ, ଇଂରାଜୀ ଓ ଜର୍ମାନ ଭାଷାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାୟ ୬୦ରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପୁସ୍ତକ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇସାରିଛି ।
ସାମାଜିକ କଥାବସ୍ତୁ ଓ ମାଟି ମା'ର କଥା ତାଙ୍କ ଚିତ୍ର ଓ ସାହିତ୍ୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା ।
ସେ ଓଡ଼ିଶାର ଯାଜପୁର ଜିଲ୍ଲା ଅନ୍ତର୍ଗତ କୁସୁପୁର ଗାଆଁରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ଶୈଶବରେ ସେ "ରସାନନ୍ଦ ଜେନା" ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ପିଉସୀ ପୋଷ୍ୟପୁତ୍ର କରିନେବା ପରେ ସେ "ନନ୍ଦକିଶୋର ବଳ" ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।
ଗାଁ ସ୍କୁଲରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେ କଟକର ଟାଉନ ସ୍କୁଲ, ରେଭେନ୍‌ସା କଲିଜିଏଟ ସ୍କୁଲ, କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଉଚ୍ଚ ଇଂରାଜୀ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଓ ରେଭେନ୍ସା ମହାବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଶିକ୍ଷାଲାଭ କରିଥିଲେ ।
ପିଲାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କଦ୍ୱରା ରଚିତ "ନାନା ବାୟା ଗୀତ" ଓଡ଼ିଶାର ପୁରପଲ୍ଲିରେ ବେଶ୍ ପ୍ରଚଳିତ ।
ଭକ୍ତକବି ମଧୁସୂଦନ ରାଓଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କଟକର ଟାଉନ ସ୍କୁଲରୁ ନନ୍ଦ କିଶୋର ନିଜର ଚାକିରି ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
ଗାଉଁଲି ସରଳ ଜୀବନକୁ ଯୌତୁକ ଓ ବାଳବିବାହ କିପରି କଳୁଷିତ କରିଥାଏ ତାହାର ଛବି ଏଥିରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।
ନନ୍ଦ କିଶୋରଙ୍କ ପଦ୍ୟାବଳୀ ଗୁଡିକର ମୂଲ୍ୟାୟନ କରି, ବ୍ୟାସକବି ଫକୀର ମୋହନ କହିଥିଲେ :
ସେ ଓଡ଼ିଶାର ପୁରପଲ୍ଲୀ ଉପରେ କାବ୍ୟ ରଚନା କରିଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ ପଲ୍ଲୀ କବି ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଓଡ଼ିଶୀ ଭାରତରେ ପ୍ରଚଳିତ ଓ ଓଡ଼ିଶାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ପରମ୍ପରା ।
ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟକୁ ଭାରତ ସରକାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଓ ଓଡ଼ିଶୀ ସଙ୍ଗୀତକୁ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ତାଲିକାଭୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି ।
ଓଡ଼ିଶା ତତ୍କାଳୀନ କଳିଙ୍ଗର ଅଂଶ ଥିଲା ଓ ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟରେ ଖୋଦିତ ରାଣୀଗୁମ୍ଫା, ସ୍ୱର୍ଗପୁରୀ ଓ ମଞ୍ଚପୁରୀ ଗୁମ୍ଫାର ଗାତ୍ରରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ନର୍ତ୍ତକୀମାନଙ୍କର ପ୍ରତିମା ତଥା ହାତୀଗୁମ୍ଫା ଅଭିଲେଖରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ନୃତ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନର ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦର୍ଶାଇଥାଏ ।
ପ୍ରଥମ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ କାଳରେ ଆଧୁନିକ ଭୁବନେଶ୍ୱରସ୍ଥିତ ଖଣ୍ଡଗିରି ଓ ଉଦୟଗିରିଠାରେ ଓଡ଼ିଶୀ ଏକ ଉନ୍ନତ ନୃତ୍ୟକଳାରେ ପରିଣତ ହୋଇସାରିଥିଲା ।
ଭରତ ତାଙ୍କ ରଚିତ ନାଟ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ କଳିଙ୍ଗ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ବାବଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଏହାର ନାମ ଓଡ୍ର-ମାଗଧି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ ।
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପର୍ଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ବୈତାଳ ମନ୍ଦିର, ଶିଶିରେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ରାଜରାଣୀ ମନ୍ଦିର, ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର, ମେଘେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଏବଂ କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟମନ୍ଦିରର ବର୍ହିଭାଗରେ ଖୋଦିତ ନର୍ତ୍ତକୀ ଓ ନାୟିକାମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ଓ ମୁଦ୍ରାରୁ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ପରମ୍ପରା ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଜଣାଯାଏ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏହି ନୃତ୍ୟ ଦେବଦାସୀ ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୋଟିପୁଅ ଆଦି ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରାଦ୍ୱାରା ପରିବେଷିତ ହୋଇଆସୁଛି ।
ଭାରତ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବା ପରେ ଏହି ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ପୁନରୁଦ୍ଧାର କରାଯାଇ ଓଡ଼ିଶୀ ନାମରେ ନାମକରଣ କରାଗଲା ଓ ୧୯୬୪ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶୀ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ମାନ୍ୟତା ପାଇଲା ।
ଏହି ପଦଃକ୍ଷେପ ପଛରେ ମୁଖ୍ୟତଃ ନୃତ୍ୟଗୁରୁ କାଳୀଚରଣ ପଟ୍ଟନାୟକ, ପଙ୍କଜ ଚରଣ ଦାସ, ଦେବ ପ୍ରସାଦ ଦାସ ଓ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଭୂମିକା ଅନ୍ୟତମ ।
ଏହି ନୃତ୍ୟରେ ପଖଉଜ, ବେହେଲା, ଗିନି, ଝାଞ୍ଜ ଓ ବଂଶୀ ଆଦି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।
ଖାରବେଳଙ୍କ ସମୟରେ ଅଙ୍କାଯାଇଥିବା ଉଦୟଗିରିର ମଞ୍ଚପୁରୀ ଗୁମ୍ଫାରେ ସବୁଠୁ ପୁରୁଣା ଓଡ଼ିଶୀ ନାଚର ଖୋଦିତ ହୋଇଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ ।
ନାରୀମାନଙ୍କ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବାଜଣା ସହ ଓଡ଼ିଶୀ ନର୍ତ୍ତକୀମାନଙ୍କର ନାଚକୁ ଖାରବେଳ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ ।
ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରୁ ପ୍ରଥମେ ଆରମ୍ଭ କରି ତା'ପରେ ବାକି ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ଏହା ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଥିଲା ।
ମାହାରୀମାନେ ନିଜ ଜୀବନ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ଅର୍ପଣ କରି ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ନୃତ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିବାର ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର ଗାତ୍ରରେ ଥିବା ମୂର୍ତ୍ତିରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଓଡ଼ିଶୀର ଇତିହାସ ଉଦୟଗିରିର ରାଣୀଗୁମ୍ଫାରୁ ମିଳିଥିବା ପୋଥିରୁ ଜଣାଯାଏ ।
ଐତିହାସିକ ପରମ୍ପରା ଓ ରୀତିନୀତିକୁ ଆଖିରେ ରଖି ଓଡ଼ିଶୀକୁ ସର୍ବପୁରାତନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟର ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଥାଏ ।
ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗୀ ଓ ଲାଳିତ୍ୟ ତଥା ଏହାର ପାଞ୍ଚଗୋଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଯଥା: ମଙ୍ଗଳାଚରଣ, ବଟୁ, ପଲ୍ଲବୀ, ଅଭିନୟ ଓ ମୋକ୍ଷ ଅନ୍ୟତମ ।
ନୃତ୍ୟ ଆରମ୍ଭରେ ନର୍ତ୍ତକୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳୀଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣାମ ନିବେଦନ କରି ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କାମନା କରି ପ୍ରଣତି ଜଣାଇଥାନ୍ତି ।
ଏହାର ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ ଠାଣି ବା ଦେହର ତିନୋଟି ଅଙ୍ଗ ମୁଣ୍ଡ, ଛାତି ଓ ଅଣ୍ଟାର ସ୍ୱାଧୀନ ଗତି ହେତୁ ଏହାକୁ ବାକି ଭାରତୀୟ ନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରାରୁ ଭିନ୍ନ ।
କୁସୁପୁରର "ନନ୍ଦକିଶୋର ବିଦ୍ୟାମନ୍ଦିର"ରେ ନିଜ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷାଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ଜଣେ ମୃଣ୍ମୟ ପ୍ରତିମା ଶିଳ୍ପୀଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ପ୍ରତିମା ଗଢିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ।
ଚିତ୍ରକଳାର ଆଦ୍ୟଶିକ୍ଷା ଲାଭ କରିଥିଲେ ରଘୁନାଥ ପଣ୍ଡାଙ୍କଠାରୁ ଓ ମୂର୍ତ୍ତୀ ଗଠନ କଳା ଶିଖିଥିଲେ ରାଖାଲ୍ ବାବୁଙ୍କଠାରୁ ।
ମାତାଙ୍କର ଧାରଣା ଥିଲା ଯେ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିମା ଗଢନ୍ତି, ସେମାନେ ନିସନ୍ତାନ ରହନ୍ତି ।
ବିମ୍ବାଧର ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ଓ ଚିତ୍ରକଳାକୁ ନିଜର ବୃତ୍ତି ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ନାରୀ କବି କୁନ୍ତଳା କୁମାରୀ ସାବତଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ସହରକୁ ଆସିଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କର ପରିଚିତି ବଢିଥିଲା ।
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ, ବାଳ ଗଙ୍ଗାଧର ତିଳକ ଓ ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ ପ୍ରଭୃତିଙ୍କର ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ କରି, ପ୍ରତିମା ନିର୍ମାଣ କରି, ବିମ୍ବାଧର ପ୍ରଂଶସିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଚିତ୍ରକଳା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ ଓ ସେଥିରେ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେଇଥିଲେ ।
ସେ ଅବନୀନ୍ଦ୍ରନାଥ ଠାକୁରଙ୍କ ଚିତ୍ରକଳା ପଦ୍ଧତିଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ସରଳ ପ୍ରକୃତି ଯୋଗୁ ସେ ବହୁଲୋକଙ୍କଦ୍ୱାରା ପ୍ରତାରିତ ହୋଇଥିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଅଭାବ ଅନାଟନ ମଧ୍ୟରେ ବିତିଥିଲା ।
ତାଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରଥମ କଳା-ଶିଳ୍ପୀ ମାନ୍ୟତା ମିଳିଛି ଓ ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କୁ "ଶିଳ୍ପୀଗୁରୁ" ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଏ ।
ବିମ୍ବାଧର ନାଟକ, କବିତା ଓ ଉପନ୍ୟାସ ଆଦି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ବିଭାଗରେ ଲେଖନୀ ଚାଳନା କରିଥିଲେ ।
ଓଡ଼ିଶାର ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜାତି ଉତ୍କଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାମରେ ଜଣା ।
ଏମାନେ ଏବେକାର ଓଡ଼ିଶା, ପଶ୍ଚିମ ବଙ୍ଗ, ଛତିଶଗଡ଼, ଆନ୍ଧ୍ର ପ୍ରଦେଶ ଓ ଝାଡ଼ଖଣ୍ଡରେ ବସବାସ କରିଥାନ୍ତି ।
ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଗୋଷ୍ଠୀଗୁଡ଼ିକର ମାତୃଭାଷା ଓଡ଼ିଆ ତଥା ସମୁଦାୟ ଓଡ଼ିଆ ଜନସଂଖ୍ୟାର ୯% ଭାଗ ଏହିମାନେ ଅଧିକାର କରିଛନ୍ତି ।
ଏମାନଙ୍କ ଗୁଣସୂତ୍ର ବା କ୍ରୋମୋଜୋମ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟଏସିଆ ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଅନେକ ଜନଜାତି ସହ ମିଳିଥାଏ ।
କୁହାଯାଏ କି ପୁରାତନ ଯୁଗରେ କଳିଙ୍ଗ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିହୀନ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଥିଲ।
ପ୍ରଥମରୁ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଭାରତର ଗଙ୍ଗା ନଦୀ କୁଳରୁ ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କଳିଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କ ନିମନ୍ତ୍ରଣରେ କଳିଙ୍ଗ ପ୍ରଦେଶକୁ ଆସି ଯାଜପୁରର ବୈତରଣୀ ନଦୀ କୁଳରେ ବସବାସ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଚୀନର ଦାର୍ଶନିକ ହୁଏନସାଂ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଲେଖାରେ ଉତ୍କଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ହୋମଯଜ୍ଞ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀ କୁଳରୁ ଉଠୁଥିବା ହୋମ ଧୂଆଁ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
ଉତ୍କଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର କିଛି ଉପନାମ ଦାଶ, ମିଶ୍ର, ରଥ, କର, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ତ୍ରିପାଠୀ, ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ, ଶର୍ମା, ଦାଶଶର୍ମା, ରଥଶର୍ମା, ନନ୍ଦ, ପଣ୍ଡା, ପାଢୀ, ପାଣି, ପାଣିଗ୍ରାହୀ, ପୁଜାପଣ୍ଡା, ବଡ଼ପଣ୍ଡା, ମହାପାତ୍ର, ଶତପଥୀ, ଓତା ଓ ହୋତା ଇତ୍ୟାଦି ।
ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗରେ ଖୁବ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ ତଥା ସେମାନେ ତନ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟା ଓ ଅଥର୍ବବେଦ ବିଶାରଦ ଥିଲେ ।
ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଓ ଜୈନଧର୍ମର ପରାଜୟ ଏବଂ ଆଦି ଶଙ୍କରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କଦ୍ୱାରା ପୁରୀଠାରେ ପୂର୍ବାମ୍ନାୟ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନମଠର ସ୍ଥାପନା ଫଳରେ ବହୁ ବ୍ରାହ୍ମଣବଂଶ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଓ ଉତ୍ତର ଭାରତରୁ ଉତ୍କଳକୁ ଆସିଲେ ।
୮ମ ଶତାବ୍ଦୀରେ କେଶରୀବଂଶର ରାଜା ଯଯାତିକେଶରୀ ଯାଜପୁରର ବୈତରଣୀ ନଦୀ ନିକଟରେ କାନ୍ୟକୁବ୍ଜରୁ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ୧୦ଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯାଗ କରାଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବହୁ ନିଷ୍କର ଭୂମିଦାନ ଦେଇଥିଲେ ।
କ୍ରମେ ଗଙ୍ଗବଂଶ ରାଜୁତି ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣରୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସିଲେ ।
ମଧ୍ୟଯୁଗରେ ଉଜ୍ଜୟିନୀ, ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ, ମଗଧର ଟକାରୀ, ହସ୍ତୀଗ୍ରାମ, ଗୟା, ମିଥିଳା ଆଦି ସ୍ଥାନରୁ ମୋଗଲ ଆକ୍ରମଣରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଅନେକ ପରିବାର ଉତ୍କଳକୁ ଆସିଥିଲେ ।
କେଶରୀବଂଶର ସନନ୍ଦଗୁଡିକରେ ଭଟ୍ଟଗ୍ରାମ, ଭଟ୍ଟାଗ୍ରହାର ବା ଭଟ୍ଟଶାସନର ନାମ ଦେଖିବାକୁମିଳେ ।
ଭଟ୍ଟର ଅର୍ଥ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଗ୍ରାମ, ଅଗ୍ରହାର, ଶାସନଗୁଡ଼ିକ ସେହିମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ଅଧିକୃତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ବିନ୍ଧ୍ୟପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣକୁ ଥିବା ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଥିବା କର୍ଣ୍ଣାଟକ, ତୈଲଙ୍ଗ ବା ତେଲୁଗୁ ବ୍ରାହ୍ମଣବର୍ଗ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ, ଗୁର୍ଜ୍ଜର ବା ଗୁଜରାଟୀ, ଦ୍ରାବିଡ଼ ବା ତାମିଲ, ମାଲାୟାଲାମ ବ୍ରାହ୍ମଣବର୍ଗ ପଞ୍ଚ ଦ୍ରାବିଡ଼ରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ।
ପୁନଶ୍ଚ ବିନ୍ଧ୍ୟର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାରସ୍ୱତ ବା କାଶ୍ମୀର/ପଞ୍ଜାବ, କାନ୍ୟକୁବ୍ଜ ବା ଗାଙ୍ଗେୟ ସମତଳର ବ୍ରାହ୍ମଣବର୍ଗ, ଗୌଡ଼ ବା ହରିୟାଣା ଓ ରାଜସ୍ଥାନ, ଉତ୍କଳ ବା ଓଡ଼ିଶା, ମୈଥିଳ ବା ଉତ୍ତର ବିହାର ଏବଂ ନେପାଳର ବ୍ରାହ୍ମଣବର୍ଗ ପଞ୍ଚଗୌଡ଼ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାର କୌଣସି ଗୋଟିଏ ବୈଦିକଶାଖାର କଳ୍ପସୂତ୍ରକୁ ଅବଲମ୍ବନ କରି ନିଜର ଷୋହଳ ସଂସ୍କାର, ପୂଜାପର୍ବ, ଗାୟତ୍ରୀ ଉପାସନା, ପଇତା, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆଦି କରିଥାନ୍ତି ।
ଋଗବେଦ: ଉତ୍କଳୀୟ ଋଗବେଦୀମାନେ ବାଷ୍କଳ ଶାଖା ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା କଥା କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ବାଷ୍କଳ ସଂହିତା ଲୋପ ପାଇଯିବାରୁ ଶାକଳ ଶାଖା ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଉଛି ।
ଗାର୍ଗ୍ୟସ୍ୟ: ଆଙ୍ଗିରସ୍ୟ, ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଶୈନ୍ୟ, ଗାର୍ଗ୍ୟ ପଞ୍ଚ ପ୍ରବର
ଏହି ସପ୍ତର୍ଷିମାନେ ହେଲେ ଅତ୍ରି, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, କାଶ୍ୟପ, ବଶିଷ୍ଠ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ।
ଦୈନିକ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ଗାୟତ୍ରୀ ଜପ ସମୟରେ ତଥା ବୈଦିକ ସଂସ୍କାର ସମୟରେ ଗୋତ୍ର ବିଚାର କରାଯାଏ ।
ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଯଥା ଗୃହ୍ୟ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଭାଇଭଉଣୀ ହିସାବ ହେତୁ ସମ ଗୋତ୍ର/ସମ ବଂଶରେ ବିବାହ ନିଷିଦ୍ଧ ।
ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ଗୋତ୍ରର କନ୍ୟା ବା ବର ସହ ବିବାହ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି ।
ଏହି ଅଭିବାଦନ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତିର ନାମ, ଗୋତ୍ର, ପ୍ରବର, ବେଦ, ଶାଖା, କଳ୍ପସୂତ୍ର ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଥାଏ ।
ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ: "ଅଭିବାଦୟେ ଭାର୍ଗବ-ଚ୍ୟବନ-ଅପ୍ନବାନ-ଔର୍ବ-ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପଞ୍ଚାର୍ଷେୟ ପ୍ରବରାନ୍ୱିତ ବତ୍ସସ୍ୟ ଗୋତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁକ୍ଳଯଜୁର୍ବେଦୀୟ ବାଜସନେୟୀ କାଣ୍ୱଶାଖା କାତ୍ୟାୟନ କଳ୍ପସୂତ୍ରାଧ୍ୟାୟୀ ଦିବ୍ୟସିଂହ ଦେବଶର୍ମା ଅହଂ ଭୋଃ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ/ଦେବଃ/ଦେବୀ" ।
ବତ୍ସସ୍ୟ: ଭାର୍ଗବ, ଚ୍ୟବନ, ଆପ୍ନବାନ, ଔର୍ବ, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପଞ୍ଚ ପ୍ରବର
ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ: ଭାର୍ଗବ, ଚ୍ୟବନ, ଆପ୍ନବାନ, ଔର୍ବ, ଅନୁପ ପଞ୍ଚ ପ୍ରବର
ହଳୁଆମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ କର୍ମକାଣ୍ଡ, ବେଦଶାସ୍ତ୍ରାଦି ଅଧ୍ୟୟନ, ଅଧ୍ୟାପନା, ଯଜ୍ଞ-ହୋମାଦି, ଦାନ, ପ୍ରତିଗ୍ରହ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଅନେକ ବର୍ଷତଳୁ ଏମାନେ ନିଜର ମୁଖ୍ୟ ବୃତ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି କୃଷି, ବାଣିଜ୍ୟାଦି କରୁଥିବାର ଜଣାଯାଏ ।
ଉପରୋକ୍ତ ସାରୁଆ ଓ ଦାନୁଆ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ଏମାନଙ୍କ ସହ ବୈବାହିକ ସମ୍ପର୍କ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋତ୍ରର ଗୋତ୍ରପିତା ଋଷିଙ୍କର ପୁଅ, ନାତି, ଅଣନାତି ଆଦିଙ୍କୁ ନେଇ ପ୍ରବର ଗଠିତ ।
କୌଣସି ଗୋତ୍ରର ତିନୋଟି ପ୍ରବର ଥିଲାବେଳେ କୌଣସି ଗୋତ୍ରର ପଞ୍ଚୋଟି, ସାତୋଟି ପ୍ରବର ମଧ୍ୟ ଥାଏ ।
ଗୋତ୍ର ବିଚାର ସମୟରେ ଗୋତ୍ରପିତା ଋଷିଙ୍କର ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର ବା ପ୍ରବର ଋଷିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଏ ।
ଏହି ପ୍ରବର ଋଷି ସମାନ ଥିଲେ ଏକ ବଂଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗୋତ୍ର ବୋଲି ଧରାଯାଏ ଏବଂ ବିବାହ ହୁଏନାହିଁ ।
ଶିବ ପୁରାଣ ଏବଂ କାଶ୍ମୀର ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରରେ କବି କହ୍ଳଣଙ୍କଦ୍ୱାରା ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରଚିତ ରାଜତରଙ୍ଗିଣୀ ଅନୁସାରେ ହିନ୍ଦୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୌଗୋଳିକ ଭାବରେ ୧୦ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ।
ଯଥା-ସାରସ୍ୱତ, କାନ୍ୟକୁବ୍ଜ, ଗୌଡ଼, ମୈଥିଳ, ଉତ୍କଳ , ଗୁର୍ଜ୍ଜର, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ତୈଲଙ୍ଗ, କର୍ଣ୍ଣାଟ ଏବଂ ଦ୍ରାବିଡ଼ ।
ଯଜୁର୍ବେଦ: ଓଡ଼ିଶାରେ ଯଜୁର୍ବେଦୀମାନେ ମୁଖ୍ୟତଃ ଶୁକ୍ଳଯଜୁର୍ବେଦର ବାଜସନେୟୀ-କାଣ୍ୱ ଶାଖା ଅବଲମ୍ବନ କରନ୍ତି ଯାହା ସାରା ଭାରତରେ ବିରଳ ।
ଭାରତର ଅନ୍ୟ ପ୍ରାନ୍ତରେ କୃଷ୍ଣଯଜୁର୍ବେଦ ତଥା ଶୁକ୍ଳଯଜୁର୍ବେଦୀୟ ମାଧ୍ୟନ୍ଦିନ ଶାଖା ପଢ଼ାଯାଏ ।
ଅଥର୍ବବେଦ: ଉତ୍କଳୀୟ ଅଥର୍ବବେଦୀମାନେ ଅଥର୍ବବେଦର ଲୁପ୍ତପ୍ରାୟ ପୈପ୍ପଳାଦ ଶାଖା ମାନିଥାନ୍ତି ଏବଂ ଏହା କେବଳ ଓଡ଼ିଶାରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ଏମାନେ ସର୍ବପୁରାତନ ଉତ୍କଳ ବ୍ରାହ୍ମଣଗୋଷ୍ଠୀ ଏବଂ ପୈପ୍ପଳାଦ ଶାଖା ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି ।
ଏହି ଗୋଷ୍ଠୀର କଳ୍ପସୂତ୍ର ବୈତାନ ଶ୍ରୌତସୁତ୍ର ଏବଂ କୌଶିକ ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ର ।
ସାମବେଦ: ଓଡ଼ିଶାର ସାମବେଦୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ନନ୍ଦ, ତ୍ରିପାଠୀ ସାଙ୍ଗିଆଧାରୀ ତଥାପି ଅନ୍ୟ ସାଙ୍ଗିଆଧାରୀ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟାରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ।
ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପ ସଭାଦ୍ୱାରା ଉତ୍କଳୀୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି:
ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ: କଶ୍ୟପ, ଅବତ୍ସାର, ଶାଣ୍ଡିଲ୍ୟ କିମ୍ବା କଶ୍ୟପ, ଦୈବଳ, ଅସିତ ତିନି ପ୍ରବର
ଆତ୍ରେୟ/କୃଷ୍ଣାତ୍ରେୟ: ଆତ୍ରେୟ, ଅର୍ଚ୍ଚନସ୍ୟ, ଶ୍ୟାବାଶ୍ୱ ତିନି ପ୍ରବର
ନିମ୍ନରେ ଉତ୍କଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ କେତୋଟି ଗୋତ୍ରର ପ୍ରବର ଦିଆଗଲା ।
କଥିତ ଅଛି ଯେ ଥରେ ରାଜା ସଂକର୍ଷଣ ତାଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସାଥୀରେ ନେଇ ଏକ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାରେ ଜଗନ୍ନାଥ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ପୁରୀ ଆସିଥିଲେ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ ହୋଇଥିବାରୁ ସେମାନେ ଗର୍ବରେ ପୁରୀ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣିପାତ କଲେ ନାହିଁ, ଫଳରେ ରାଜା ଜଗନ୍ନାଥ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ ନାହିଁ ।
ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ରାଜା ହତ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ଭାଇ ଲାଧରା ପଳାୟନ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଭୀମନଗରୀ ନାମରେ ଏକ ଦୁର୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଥିଲେ ।
ରାମଚଣ୍ଡୀ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା ପାଇଁ ଏକ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ ।
ସେ ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଉଦୟକର ସେଠାରେ ରାଜା ହେଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ବଣେଇ ଯାଇ ରାଜା ହେଲେ ।
କଥିତ ଅଛି ଉଦୟକର ପରଜଙ୍ଗ, ସୁବଳୟା ପ୍ରଭୃତି ଜୟ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗୋବିନ୍ଦ ବୀରବର “ହରିଚନ୍ଦନ” ଉପାଧି ଧାରଣକରି ତାଙ୍କ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ହୋଇଥିଲେ ।
ତାଳଚେର ଦଣ୍ଡପାଟ ଅଞ୍ଚଳଟି ଅନେକ ପ୍ରଗଣା ବା ବିଷଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଓଡ଼ିଶାର ରାଜା ପ୍ରତାପରୁଦ୍ର ଦେବ ଙ୍କ ରାଜତ୍ୱ କାଳରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ଉଦୟକର ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱାବଧାନରେ ଥିଲା ।
ଉଦୟକରଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ କ୍ରମାନ୍ୱୟରେ ଗୋବିନ୍ଦ ମୁକୁନ୍ଦ ମନାଇ, ଗୋବିନ୍ଦ, ବନମାଳୀ, ହରିହର ଏବଂ ପଦ୍ମନାଭ ରାଜା ହୋଇଥିଲେ ।
ଏହା ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ଶେଷ ରାଜା ମୁକୁନ୍ଦ ଦେବ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କଲେ ଏବଂ ଓଡ଼ିଶାରେ ଅରାଜକତା ଓ ଚରମ ବିଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଖାଗଲା ।
୧୫୫୯ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ କଟକର ଯାଜପୁରଠାରେ ଏକ ବିରାଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ମୁସଲମାନ ସେନାଧ୍ୟକ୍ଷ କଳାପାହାଡଦ୍ୱାରା ନିହତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଏହି ଅରାଜକତା ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡପାଟର ସେନାଧ୍ୟକ୍ଷ ତାଙ୍କ ପଡୋଶୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିଜର ଆଧିପତ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ ।
ରାଜା ପଦ୍ମନାଭ ବୀରବର ହରିଚନ୍ଦନ ନଦୀପାର ହୋଇ ତାଳେଶ୍ୱରୀ ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଏକ ଦୁର୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ କିନ୍ତୁ ପରେ ସେ ଖଣ୍ଡୁଆଳଙ୍କଦ୍ୱାରା ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।
କଥିତ ଅଛି ଯେ ତାଳେଶ୍ୱରୀ ଠାକୁରାଣୀ ଥରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଦେଇ କହିଲେ, ଯଦି ତୁ ମୋତେ ତାଳବଣୀରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରିବୁ ତେବେ ଜୟଯୁକ୍ତ ହେବୁ ।
ରାଜା ଠାକୁରାଣୀଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କଲେ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବିରାଟ ବାଘ ହାବୁଡରେ ପଡ଼ିଲେ।
ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ନାମ ହେଲା ତାଳଚେର ଏବଂ ସେହିକାଳରୁ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ସ୍ମାରକୀ ଭାବେ ବାଘ ଚିହ୍ନଟି ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତୀକ ଗୃହିତ ହୋଇଛି ।
ତାଳଚେରର ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ ଘନେଇ ଆସିଲା ୧୭୪୦ ମସିହାରେ, ଯେତେବେଳେ ତାଳଚେର ରାଜା ଓଡ଼ିଶା ରାଜାଙ୍କର ବିରାଗଭାଜନ ହୋଇ ଉଠିଲେ ।
ତାପରେ ଢେଙ୍କାନାଳ ରାଜା ନାଧରା ରାମଚଣ୍ଡୀ, ପରଜଙ୍ଗ, ସୁବଳୟା ଓ ପଳାଶୁଣୀ ପ୍ରଭୃତିକୁ ନିଜ ଶାସନାଧିନ କରିନେଇଥିଲେ ।
ପଦ୍ମନାଭ ବୀରବର ହରିଚନ୍ଦନ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆଦ୍ୟ ଭାଗରେ ତାଳଚେରର ଶାସକ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ହିଁ ଥିଲେ ତାଳଚେରର ପ୍ରଥମ ରାଜା ।
ତାପରେ ବର୍ତ୍ତମାନର ଶାସକଙ୍କୁ ମିଶେଇ ଚଉଦ ଜଣ ତାଳଚେର ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିଛନ୍ତି ।
ଏହି ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହିହେଲେ ଜଣେ ମୋଗଲ କି ମରହଟ୍ଟା ସରକାରଙ୍କଠାରୁ କୋଣସି ଉପାଧି ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ ।
ମାତ୍ର ରାଜା ଦୟାନିଧି ବୀରବର ହରିଚନ୍ଦନ “ମହିନ୍ଦ୍ର ବାହାଦୁର” ଉପାଧି ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଓ ଅନୁଗୋଳ ବିଦ୍ରୋହବେଳେ ସେ ସୈନିକମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିବାରୁ ମଇ ୧୮ ତାରିଖ ୧୮୪୮ ମସିହାରେ ଏକ ଖିଲାତ୍ ଓ ହସ୍ତୀ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।
ତାଳଚେର ରାଜ୍ୟର ଭିତ୍ତିସ୍ଥାପନ ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ହିଁ ହୋଇଥିଲା ।
ତାଳଚେର ଇତିହାସ ସଂପର୍କରେ କୌଣସି ପ୍ରାମାଣିକ ଅଥବା ନିର୍ଭରଯୋଗ୍ୟ ଇତିହାସ ଖୋଜିଲେ ମିଳେନାହିଁ ।
ଜନଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତିଷ୍ଠାତା ଥିଲେ ସଙ୍କର୍ଷଣ ନାମରେ ଜୟପୁର ରାଜାଙ୍କର ଜଣେ ବଂଶଧର ।
ତାଳଚେର ଉଦ୍ୟୋଗ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦୃତଗତିରେ ବିକାଶ କରୁଥିବା ଓଡ଼ିଶାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସହର ଓ କୋଇଲା ରପ୍ତାନି କେନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସପ୍ତମ ଅବତାର ରୂପେ ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ଦଶରଥଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରରୂପେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ।
ଏ ବାଳକ ଥିବାବେଳେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହାଙ୍କୁ ଓ ଏହାଙ୍କ ବୈମାତ୍ର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯାଗରକ୍ଷା କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ସାଙ୍ଗରେ ନେଇଥିଲେ ଓ ସେଠାରେ ଏ ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନକାରୀ ବହୁ ରାକ୍ଷାସଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ ।
ଯଜ୍ଞର ନିର୍ବିଘ୍ନ ସମାପ୍ତି ହେବା ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ଏ ଦୁଇଭାଇ ରାଜା ଜନକଙ୍କ ରାଜଧାନୀକୁ ସୀତାଙ୍କ ସ୍ୱୟମ୍ବର ସଭାକୁ ଯାଇଥିଲେ ଓ ଶିବଧନୁକୁ ଭାଙ୍ଗି ସୀତାଙ୍କ ପାଣିଗ୍ରହଣ କଲେ।