polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
ଏହା ପରେ ହରିସେନଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିବା ଗୁମ୍ଫା-୧ ଓ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିବା ଗୁମ୍ଫାସମୂହରେ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ପୁନରାରମ୍ଭ ହେଲା ।
ଅସ୍ମକମାନେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଶାସନ କରୁଥିବା ଅଂଶ ଅଧିକାର କରିବା କାଳରେ ଖ୍ରୀ. ୪୭୨ ବେଳକୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ଓ ଖ୍ରୀ. ୪୭୫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ରହିଲା ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅଙ୍କନ କରାଯାଇଥିଲା ।
ସ୍ତୁପ ପଛକୁ ଓ ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କ ଉପର ପଟକୁ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଳଙ୍କାର ସଜ୍ଜିତ ପଦ୍ମପାଣି ଓ ବଜ୍ରପାଣି, ସାଧାରଣ ଜନତା, ଯୋଗୀ ଓ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ମାଳ ଓ ପ୍ରସାଦ ଚଢ଼ାଇବା, ପୁରୁଷ ଭକ୍ତମାନେ ଧୋତି ଓ ପଗଡ଼ି ପିନ୍ଧିଥିବା ଦୃଶ୍ୟର ରଙ୍ଗୀନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିହେବ ।
ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ଭିତର ଓ ବାହାରର କିଛି ଚିତ୍ର ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାର ହୋଇଥିଲେ ହେଁ ସେମାନେ କଣ ଦର୍ଶାଉଛନ୍ତି, ତାହା ଅଜଣା ।
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ରିକ୍ତ ସ୍ଥାନ ପୂରଣ କରିବା ପରି ଏହି ସବୁ ଚିତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମନମୁତାବକ ଓ ଅନୁଦାନରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏପରି ପରିସ୍ଥିତି ଉପୁଜିଥିବ ।
ଅପର ପାର୍ଶ୍ୱର କାନ୍ଥରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ କାଳର କିଛି ଦୃଶ୍ୟର ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ଶ୍ୱେତବସନ ପରିଧାନ କରିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ସୁଜାତା ଭିକ୍ଷାଦାନ କରିବାର ଚିତ୍ର, ତପୁସ୍ସ ଓ ଭଲ୍ଲୁକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁ ଗହମ ଓ ମହୁ ଦାନ କରିବାର ଚିତ୍ର, ବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ଓ ହଳ ଉତ୍ସବରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିର ଚିତ୍ର ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ।
ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପିତାମାତା ତାଙ୍କୁ ସନ୍ୟାସୀ ହେବାରୁ ନିରୁତ୍ସାହିତ କରୁଥିବାର ଏକ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଆଉ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ବୁଦ୍ଧ ସନ୍ୟାସୀ ହେବାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ ଓ ଏଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚାରିପଟେ ଧୋତି ପିନ୍ଧିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ।
ଅସିତ ଓ ଶିଶୁ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଏକ ଚିତ୍ର ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କଠାରେ ଋଷିଙ୍କ ପରି ଗୁଣ ପରିଲକ୍ଷିତ ହେଉଛି ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର କିଛି ଚିତ୍ର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ଏହାର ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପୂର୍ବେ ନିର୍ମିତ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗଣା ଦେଇ ଯିବାକୁ ହୋଇଥାଏ ।
ଏହି ସଂଲଗ୍ନ ଅଗଣାରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ମୂଳ ନକସାରେ ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଶୈଳୀର ଅଗଣା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଭକ୍ତମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉଥିଲେ ଓ ନିଜ ଅବସରର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ନାଗ ଫଣାର ଛତ୍ର ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ମୂର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କ ପରି ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଯକ୍ଷ ଦ୍ୱାରପାଳ, ବାତାୟନ, ବସିଥିବା ଓ ଛିଡ଼ାଥିବା ବୁଦ୍ଧ, ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଯୁଗଳ ଇତ୍ୟାଦିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ପର୍ଯ୍ୟଟକମାନେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ଏକ କୋଣରେ ରହିଥିବାରୁ ନିର୍ମାଣକାଳରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାଟି ଅନ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାଙ୍କ ତୁଳନାରେ ସେତେ ଗୁରୁତ୍ୱ ବହନ କରୁନଥିବ ବୋଲି ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁମ୍ଫା-୧ ଅନ୍ୟତମ ।
ଗୁମ୍ଫାର ବତୀରୁ ଅଧିକ ଘିଅ ଅବଶେଷ ଜମା ହୋଇନଥିବା, ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କମ୍ ମାତ୍ରାରେ ଅବକ୍ଷୟ ହୋଇଥିବା କାରଣରୁ ନିର୍ମାଣ ପରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିର ଅଭିଷେକ ଓ ପୂଜା ହୋଇନଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମର କେବଳ ରାଜକୀୟ ଜୀବନକଥା ସବୁ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ବାକାଟକ ରାଜା ହରିସେନ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ରହିଥିବା ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା ୯ ଓ ୧୦ ଚୈତ୍ୟଗୃହର ଛାତରେ ପ୍ରକୃତ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ଗୁମ୍ଫା ୨୯ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚୈତ୍ୟ ଗୃହ ।
ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦକ୍ଷିଣ-ଏସିଆରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରଭାବ ଓ ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବ ହ୍ରାସ ସତ୍ତ୍ୱେ ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ଭାବନା ତଷ୍ଠି ରହିଥିବା ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଆକାର ଓ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।
ପୁଣି, ଏହି ଗୁମ୍ଫାର କିଛି ଅଂଶ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାର ଶିଳାଲେଖ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
ତେଣୁ କେବଳ ଜଣେ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ରାଜପରିବାର ସଦସ୍ୟଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ନୁହେଁ ବରଂ ଏକ ସମାଜ ବା ଗୋଷ୍ଠୀର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏପରି ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ ସମ୍ଭବପର ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ ।
ଐତିହାସିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାରଣ ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ନାମକ ଇଂରେଜ ଅଫିସର ପ୍ରଥମେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୁନରାବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ଯାହା ଫଳରେ ଅଜନ୍ତା ପୁଣି ଲୋକଲୋଚନକୁ ଆସିଥିଲା ।
ପ୍ରସ୍ତରଶିଳ୍ପୀମାନେ ପଥର ବା ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳିବା ସହ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧହସ୍ତ ଥିଲେ ।
ଗୁମ୍ଫାର ଛାତ, କାନ୍ଥ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରସ୍ତରକଳା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ପୁଣି ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକା ସମୟରେ ସମ୍ପାଦିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଅଶ୍ୱ ଖୁରାକୃତି ପାହାଡ଼ ମଝା ମଝି ଅଜନ୍ତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ବିଶାଳ ତୋରଣ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି କରାଯାଇଥିବା ଦେଖାଯାଏ ।
ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା, ଘଟୋତ୍କଚ ଗୁମ୍ଫା, ବାଦାମୀ ଗୁମ୍ଫା, ଏଲିଫାଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା, ବାଘ ଗୁମ୍ଫା, ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଗୁମ୍ଫା ଓ ଶିବଲେଣୀ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏପରି ତୋରଣ, ଜଗୁଆଳୀ, ନାଗ ଦେବତା ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଔପନିବେଶିକ ଶାସନ କାଳରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ହାଇଦ୍ରାବାଦ ନିଜାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲା ଓ ଇଂରେଜ ଶାସନାଧୀନ ଭାରତର ଅଂଶ ନଥିଲା ।
୧୯୨୦ ଦଶନ୍ଧିର ଆରମ୍ଭରେ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ନିଜାମ ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଚିତ୍ରମାନଙ୍କ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ ।
ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ସେ ଏକ ସଂଗ୍ରହାଳୟରେ ପରିଣତ କଲେ ଓ ଆମଦାନୀର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଅଜନ୍ତାକୁ ସଡ଼କ ନିର୍ମାଣ କରାଇଲେ ।
କିନ୍ତୁ ପରିଚାଳନାଗତ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଅଜନ୍ତାର ଅବସ୍ଥା ଆହୁରି ଖରାପ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନ୍ କୁହନ୍ତି ।
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ସରକାର ଗମନାଗମନ ଓ ରକ୍ଷଣାବେକ୍ଷଣ ପାଇଁ ସୁବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଥିଲେ ।
ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତାକୁ ନିୟମିତ ପରିବହନ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବିଶ୍ରାମାଗାର, ଗାଇଡ୍ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ପର୍ଯ୍ୟଟନ ସୂଚନା କେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଭୃତିର ସୁବିଧା ରହିଛି ।
ଡେକାନ ଟ୍ରାପ୍ ମାଳଭୂମିର ଆଗ୍ନେୟଶିଳା ଚଟାଣରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାସମୂହ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।
ଏହି ସବୁ ଶିଳା ଭୂବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ କ୍ରିଟେସିୟସ୍ ଯୁଗରୁ ରହିଆସିଛନ୍ତି ।
ଏହି ପଥର ଚଟାଣରେ ଭୂସମାନ୍ତରାଳ ଭାବେ ସ୍ତରୀକୃତ ଏବଂ ପଥରର ମାନ ଓ ଦୃଢ଼ତା ସର୍ବତ୍ର ସମାନ ନୁହେଁ ।
ପ୍ରସ୍ତରରେ ଏପରି ମାନର ତଫାତ ଯୋଗୁଁ ସ୍ଥପତିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫା ପାଇଁ ଅଲଗା ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କରିବାକୁ ହେଉଥିଲା ।
ପଥରର ପ୍ରକୃତିରେ ବିବିଧତା ଯୋଗୁଁ କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବା ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା ଭଷୁଡ଼ିପଡ଼ିଛି ।
ପାହାଡ଼ ଉପରୁ ତଳକୁ ଏକ ସୁଡ଼ଙ୍ଗ ଖୋଳି ଓ ତାହା ପରେ ସୁଡ଼ଙ୍ଗକୁ ଓସାରିଆ ଭାବେ ଖୋଳି ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା-୨ର ଛାତ ଓ କାନ୍ଥରେ ଥିବା ଚିତ୍ର ବିଭିନ୍ନ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଅଛନ୍ତି ।
ହଂସ, ବିଦୁର ପଣ୍ଡିତ, ରୁରୁ, କ୍ଷାନ୍ତି ପ୍ରଭୃତି ଜାତକ କଥା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବଧାନର ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ଅଷ୍ଟଭୟ ଅବଲୋକିତେଶ୍ୱର ଓ ମାୟାର ସ୍ୱପ୍ନ ପ୍ରଭୃତି ଉଲ୍ଲେଖଯୋଗ୍ୟ ।
ଗୁମ୍ଫା-୧ର କଥାଗୁଡ଼ିକ ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ଥିବା ବେଳେ ଗୁମ୍ଫା-୨ର କାହାଣୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ମହିଳାମାନଙ୍କ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ।
ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ତୁଲାଉଥିବା ଦର୍ଶାଯାଇଛି ।
ଏଥିରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ଯେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ଜଣେ ମହିଳା ହୋଇଥାଇପାରନ୍ତି ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର ରହିଛି ଓ ଦ୍ୱାରର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆଲୁଅ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଝରକା ଖୋଳାଯାଇଛି ।
ହସ୍ତୀ, ମହୌମ୍ମଗ, ସୁତସୋମ ପ୍ରଭୃତି ଜାତକ କଥା ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଏହାଛଡ଼ା ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ସୁଜାତାଙ୍କ ଭୋଗଦାନ, ଅସିତଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ମାୟାର ସ୍ୱପ୍ନ, ତ୍ରପୁଶ ଓ ଭଲ୍ଲୁକ କଥା, ହଳ ପର୍ବ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଚିତ୍ର ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି ।
ହସ୍ତୀ ଜାତକ କଥାର ଚିତ୍ରରୁ ଜଣାପଡ଼େ – ବୋଧିସତ୍ତ୍ୱ ହାତୀ ରୂପରେ ଥିବା ବେଳେ ବହୁ ଲୋକ ଖାଦ୍ୟାଭାବରେ ଥିବା ବିଷୟ ଜାଣିଲେ ।
ହାତୀ ନିଜେ ପର୍ବତ ଉପରୁ ତଳକୁ କୁଦି ନିଜ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ ଯେପରିକି ଏତେ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକେ ତାଙ୍କ ମାଂସ ଖାଇ କ୍ଷୁଧା ମେଣ୍ଟାଇ ପାରିବେ ।
ଗୁମ୍ଫାକୁ ପଶିବା ପରେ ବାମ ପଟରୁ ଘଣ୍ଟାକଣ୍ଟା ଦିଗରେ ଏହି ସବୁ କାହାଣୀ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଥିବାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଅଜନ୍ତାରେ ୭୫ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ଏକ ପଥର ଚଟାଣକୁ ଖୋଳି ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାଚୀନ ବିହାର ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନା ଗୃହମାନ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଆର୍ଯ୍ୟସୁରଙ୍କ ଜାତକମାଳା କଥା ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ବୌଦ୍ଧ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ଶିଳାମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।
କିଛି ପ୍ରାଚୀନ ଅଭିଲେଖ ଅନୁସାରେ ମୌସୁମୀ ଋତୁରେ ବୌଦ୍ଧ ଭିକ୍ଷୁ ଓ ସନ୍ୟାସୀମାନେ ଅଜନ୍ତାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ ।
ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତର ବ୍ୟବସାୟୀ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ବିଶ୍ରାମ ବା ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥଳ ପରି ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା ।
ଯଦିଓ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ବ୍ୟବହାର କରି ଶିଳା ବା ଚଟାଣରେ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରାଯାଉଥିଲା, ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା – ୧୬, ୧୭, ୧, ୨ରେ ତିଷ୍ଠି ରହିଥିବା ଚିତ୍ର ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଚିତ୍ରକଳାର ସର୍ବବୃହତ ଉଦାହରଣ ।
ଧର୍ମ, ଭକ୍ତି, ଆଳଙ୍କାରିକ ଭାବନା ପ୍ରତିଫଳନ କରୁଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜାତକ କଥା ପ୍ରଭୃତି ଦର୍ଶାଇଥାନ୍ତି ।
ସମାନ୍ୟ ମାନବଠାରୁ ବୃହତ ଆକାରରେ ନିର୍ମିତ ପଦ୍ମପାଣି ଓ ବଜ୍ରପାଣି ମୂର୍ତ୍ତି ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପୀଠର ପ୍ରବେଶପଥର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱକାନ୍ଥରେ ଅଙ୍କିତ ।
ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବି, ଶଙ୍ଖପାଳ, ମହାଜନକ, ମହୌମ୍ମଗ, ଚମ୍ପେୟ ଜାତକ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ଯୋଗ୍ୟ ।
ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ଚେଷ୍ଟା, ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର, ନନ୍ଦଙ୍କ କାହାଣୀ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଓ ଯଶୋଧାରାଙ୍କ କାହାଣୀ ପ୍ରଭୃତିର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଗୁମ୍ଫା-୧ରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
୧୭ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମୋଗଲ ସମ୍ରାଟ ଆକବରଙ୍କ ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ଓ ଅନେକ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଚୀନୀ ବୌଦ୍ଧ ପରିବ୍ରାଜକଙ୍କ ଭ୍ରମଣ ବିବରଣୀରେ ଅଜନ୍ତାର ଉଲ୍ଲେଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସମୂହ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ବଣବୁଦାଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ି ରହିଥିଲା ।
୧୮୧୯ ମସିହାରେ ଜଣେ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଅଧିକାରୀ କ୍ୟାପ୍ଟେନ୍ ଜନ୍ ସ୍ମିଥ୍ ଏଠାକୁ ବାଘ ଶିକାର ପାଇଁ ଆସିଥିବା ବେଳେ ଦୈବାତ୍ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ ।
ଡେକାନ୍ ମାଳଭୂମିରେ ପ୍ରବାହିତ ୱାଘୋରା ନଦୀରେ ସୃଷ୍ଟ ଏକ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଗଣ୍ଡର ଉତ୍ତର ପ୍ରସ୍ତରକାନ୍ଥରେ ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ଖୋଦିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଗଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଜଳ ପ୍ରପାତ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଅଧିକ ଜଳପ୍ରବାହ ଥିବା ସମୟରେ ଏହି ପ୍ରପାତମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣାଯାଏ ।
ପ୍ରତି ବିହାରର କାନ୍ଥରେ ସନ୍ୟାସୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ରହିବା ପାଇଁ କ୍ଷୁଦ୍ର କୋଠରୀମାନ ରହିଥାଏ ।
ଏହି ସମୟର କଳାଶୈଳୀ ଅନୁସାରେ ବିହାରର ପଛ ପଟକୁ ଏକ ଗର୍ଭ ଗୃହ ବା ଦେବ ପୀଠ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ପୀଠାସୀନ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଆଖପାଖରେ ତଥା ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହର କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପ୍ରସ୍ତରକଳା ଓ ଚିତ୍ରକଳା ଦେଖାଯାଏ ।
ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମରେ ହୀନଯାନରୁ ମହାଯାନ ପରମ୍ପରାର ବିବର୍ତ୍ତନ ସମୟରେ ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଏହି ସବୁ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକୁ ମୋନାଷ୍ଟ୍ରି , ବୌଦ୍ଧ ବିହାର ବା ବୌଦ୍ଧ ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ ।
ରାଜାମାନଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତରେ ଏକା ସମୟରେ ଅନେକ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଏହି ଚୈତ୍ୟ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ସମୟକ୍ରମ ବିଷୟରେ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ ହେଉଛି : ପ୍ରଥମେ ମହାକାଳୀ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୯, ତାହା ପରେ ଭାଜେ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧୨ ଏବଂ ତାହା ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା ୧୦ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।
ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା-୧୦ ପରେ ପିତଳଖୋଡ଼ାର ଗୁମ୍ଫା-୩, ତା’ ପରେ କୋଣ୍ଡାଣା ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧, ଆଳଙ୍କାରିକ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗୁଁ କୋଣ୍ଡାଣା ଗୁମ୍ଫା-୧ର ପ୍ରାୟ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ ଅଜନ୍ତାର ଗୁମ୍ଫା-୯, ତା’ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ନାସିକ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୧୮ ଓ ବେଡସେ ଗୁମ୍ଫାର ଗୁମ୍ଫା-୭ ଓ ସର୍ବଶେଷରେ ଉତ୍ତମ କାରିଗରୀର ସ୍ୱରୂପ କର୍ଲା ଗୁମ୍ଫାର ମହାନ ଚୈତ୍ୟ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ରହିଥିବାରୁ ଏଠାକୁ ଆସିବା ପାଇଁ ସୋପାନ ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫା ୨୨ରେ ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ ଓ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଚିତ୍ର ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି ।
ପଢ଼ି ହେଉଥିବା ଅଂଶରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ : “ଜୟତଙ୍କଦ୍ୱାରା ଏହି ମଣ୍ଡପକୁ ଦାନ କରାଯାଇଛି”, “ଜୟତଙ୍କ ପରିବାର ବଡ଼ ଉପାସକ” ଓ “ଏହାର ଗୁଣ ପ୍ରଥମେ ମାତାପିତାଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଦାନ କରୁ” ।
ଗୁମ୍ଫା-୯ରେ ହୋଇଥିବା ପରୀକ୍ଷାମୂଳକ ନିର୍ମାଣରୁ ମିଳିଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଗୁମ୍ଫା ୧୯ରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି ।
ସ୍ତୁପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦନ କରିବା ହୀନଯାନ ସ୍ଥାପତ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତି ବୋଲି କୁହାଯିବ ।
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ମହାଯାନ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରଚଳନ ଓ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ହିନ୍ଦୁ ଶୈବ ପରମ୍ପରାର ରାଜାମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସ୍ତୁପରେ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣର ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ରୂପେ କୌଣସି ଉଚ୍ଚ ସ୍ତରର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ଆସିଥିବ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ କୁହନ୍ତି ।
୪୭୧ ମସିହାରେ ଏହାର ଉଦ୍‍ଘାଟନ ସମୟରେ ଏହା ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ମକର ଓ ଅନ୍ୟ ପୌରାଣିକ ଜୀବ, ଅପସରା, ହାତୀ, ସ୍ୱାଗତ ଓ ବିଦାୟ ଭଙ୍ଗୀରେ କନ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ମୂର୍ତ୍ତି ଏହି ଦୁଇ ଗୁମ୍ଫାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା ୬ରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପାଦ ତଳେ ଆଣ୍ଠୁ ମାଡ଼ି ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତର ମୂର୍ତ୍ତି ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଭକ୍ତି ପରମ୍ପରାର ସୂଚକ ।
ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ବିଶାଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ସିଂହାସନ ଉପରେ ଉପବିଷ୍ଟ, କିନ୍ତୁ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଆଖାପାଖି ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସିଂହାସନକୁ ତରବରିଆ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରା ଯାଇଛି ।
ଅତୀତର ୬ ଜଣ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଏକ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂର୍ତ୍ତି ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ରହିଛି ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ବଡ଼ ବିହାର ରହିଛି ଓ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସଂରକ୍ଷିତ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥିତିରେ ରହିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୬ର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନୀ ଉପରେ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିବା ବେଳେ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ର ଚିତ୍ରରେ ଜାତକ କଥାରୁ ମାନବୀୟ ଗୁଣର ପରିପ୍ରକାଶ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କରାଯାଇଛି ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେରେ ବର୍ଣ୍ଣନାତ୍ମକ ଭାବେ ପ୍ରକୃତବାଦୀ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ “ବିଳାସମୟ ଲାଳିତ୍ୟ”ର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିବା ଷ୍ଟେଲା କ୍ରାମ୍ରିଶ୍ କହିଛନ୍ତି ।
କ୍ରାମ୍ରିଶ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାଚୀନ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ପବନ ଯୋଗୁଁ ତରଙ୍ଗାୟିତ ଶସ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରର ଚିତ୍ର ଓ ଏପରି ଅତି ସରଳ-ସୁନ୍ଦର ଭାବେ କାହାଣୀର କ୍ରମବିବର୍ତ୍ତନ ଦର୍ଶାଇପାରିଛନ୍ତି ।
ଅନେକ ଶିଳ୍ପୀ ଏକା ସମୟରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ କାମ କରିଥିବାରୁ ଗବେଷଣା ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଗୁମ୍ଫା-୨୪ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ।
ଗୁମ୍ଫାର ଗର୍ତ୍ତ ଖୋଳାଯିବା ପରେ ଏକା ସମୟରେ ଗର୍ଭଗୃହ, ସନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ ଓ ମୁଖ୍ୟ ସଭାଗୃହର ନିର୍ମାଣ ଚାଲିଥିଲା ।
୪୭୭ ମସିହାରେ ହରିସେନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଅକସ୍ମାତ ଏହାର ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା ।
ଧର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ବିଭିନ୍ନ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରତି ଗୁମ୍ଫା ପ୍ରାୟ ଜଣେ ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କ ଅନୁଦାନରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁଣ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ରାଜା, ସଭାଷଦ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନୁଦାନ ଦେଇ ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମାଣ କରାଇଥିଲେ ।
ଅଜନ୍ତା ନିର୍ମାଣର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ଏଗୁଡ଼ିକ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଏହା ସହିତ ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭବିଶିଷ୍ଟ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି ।
ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଅପସରା, ନାଗରାଜ, ନାଗରାଣୀ, ପ୍ରଣାମ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ପ୍ରଭୃତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ବାରଣ୍ଡାରେ ଥିବା ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକର ଭିତ୍ତି ବର୍ଗାକାର ଓ ଉପର ଅଂଶ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ।
ଗୁମ୍ଫାର ଛାତରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ରହିଥିଲା ଯାହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଲିଭିଯାଇଛି ।
ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ନିମନ୍ତେ ଯାଉଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ଲମ୍ବା ପଥରନିର୍ମିତ ମେଜ ରହିଛି ଏବଂ ଏପରି ମେଜ ନାସିକ ଗୁମ୍ଫାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
୪ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ବର୍ଗାକାରରେ ସଜ୍ଜିତ ରହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ତୋଳି ଧରିବା ସହିତ ପରିକ୍ରମା ପଥ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି ।
ଏହି ବର୍ଗାକାର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ମୋଟା ଓ ସ୍ତମ୍ଭର କାନ୍ଥ ଗୁମ୍ଫାର କାନ୍ଥ ସହ ସମାନ୍ତରାଳ ।
ମନୁଷ୍ୟ, ଉଦ୍ଭିଦ, ପନିପରିବା, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଅଳଙ୍କୃତ ସାଜସଜ୍ଜା ଆଦିର ଚିତ୍ରରେ ଗୁମ୍ଫାଟି ମଣ୍ଡିତ ।
ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଦେବୀ ହରିତିଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ମିଳିମିଳା ରୋଗରୂପୀ ଓ ଶିଶୁଭକ୍ଷିକା ରାକ୍ଷସୀ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସି ଓ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଦେବୀରେ ପରିଣତ ହେଲେ ଯେ ପରେ ପ୍ରଜନନଶୀଳତା, ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ଓ ଶିଶୁ ରକ୍ଷାକାରୀ ଦେବୀ ହରିତି ରୂପେ ପରିଚିତା ହେଲେ ।
ତଳ ସ୍ତରର ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥରେ ସ୍ରବସ୍ତି ଚମତ୍କାର ଏବଂ ମାରାର ପ୍ରଲୋଭନ ଚେଷ୍ଟା ପରି କାହାଣୀର ଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ଅଙ୍କିତ ।
ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପର ସ୍ତରରେ କିଛି ଖୋଦିତ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ପୀଠରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅଜନ୍ତାର ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
ବହୁ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ରୀ. ୪ର୍ଥରୁ ୭ମ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଉଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କଦ୍ୱାରା ବିଗତ କିଛି ଦଶନ୍ଧିରେ ହୋଇଥିବା ଗବେଷଣାରୁ ଜଣାପଡ଼ିଛି ଯେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ସମୟସୀମା ଅତି ଛୋଟ ଥିଲା ।
କିଛି ଗବେଷକ ଏହି ମତର ବିରୋଧ କରୁଥିଲେ ହେଁ ହଣ୍ଟିଙ୍ଗଟନ୍, ହାର୍ଲେଙ୍କ ଓ ଆହୁରି ଅନେକ ଲେଖକ ଏହି ମତକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛନ୍ତି ।
ଦୁଇଟି ସିଲିଣ୍ଡରାକୃତି ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ମାଳା ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।
ବାମ ପଟେ ବରଦାହସ୍ତ ମୁଦ୍ରାରେ ଛିଡ଼ା ଅବସ୍ଥାରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।
ଉପର ପଟେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଭାବେ ବସିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ।
ମାତା-ପୁତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଭିକ୍ଷୁକ ଜଣକ ହେଲେ ବୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମାତା-ପୁତ୍ର ହେଲେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁତ୍ର ।
ତାହା ପରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ସାବତ ଭାଇ ନନ୍ଦଙ୍କ ଧର୍ମାନ୍ତରଣ କାହାଣୀର ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ନନ୍ଦ କିମ୍ବଦନ୍ତୀର ଦୁଇଟି ରୂପ ରହିଛି ଯେଉଁଥିରୁ ଗୋଟିଏ ଏହି ଚିତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ।
ନିଜ ବିବାହିତା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ବାସନା ଓ ବିଳାସମୟ ଜୀବନ ଅତିବାହିତ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ରଖିଥିବା ନନ୍ଦଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନର୍କକୁ ବୁଲାଇବାକୁ ନେଇ ବାସନାମୟ ଜୀବନର ପରିଣାମ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ କରାଇଥିଲେ ।
ନନ୍ଦଙ୍କ ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଚିତ୍ର ପରେ ମନୁଷୀ ବୁଦ୍ଧ, ପ୍ରାର୍ଥନାରତ ଭକ୍ତଗଣ ଏବଂ ଶିକ୍ଷାଦାନ ତଥା ଧର୍ମ-ଚକ୍ର ମୁଦ୍ରାରେ ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ପ୍ରାୟତଃ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନୀ ଓ ରାଜକୀୟ ଜାତକ କଥା ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବସିତ ।
୧୯ଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଦ୍ୱାର ତୋରଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ଧ୍ୱସ୍ତ ।
ସମଗ୍ର ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତର ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟତଃ ଛାତର ଚିତ୍ର କିଛି ମାତ୍ରାରେ ତିଷ୍ଠି ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫାକୁ ଏକ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାର ଓ ତାହା ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପାର୍ଶ୍ୱଦ୍ୱାର ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫାକୁ ଆଲୋକିତ ରଖିବା ପାଇଁ ଦ୍ୱାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଝରକା ଖୋଳାଯାଇଥିଲା ।
ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅନେକ ଦଶନ୍ଧି ଧରି ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ଭଣ୍ଡାର ଘର ଓ ଜେନେରେଟର୍ ରୁମ୍ ପରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା ।
ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ବିହାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ।
ଭୂଗଠନରେ ରହିଥିବା ତ୍ରୁଟି ଓ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ଏକ ସ୍ତର ରହିଥିବା ଯୋଗୁଁ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହେବା କିଛି ସମୟ ପରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ "ଧାର୍ମିକ ଭାବନାର ବୃକ୍ଷକୁ ବଢ଼ାଇବାର ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା”କୁ ପୂରରଣ କରିବା ପାଇଁ ୪୬୦ ମସିହାରେ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ କରାଇଥିଲେ ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପ୍ରସ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ଓ ବିସ୍ତୃତ କିନ୍ତୁ ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ବା ୧୯ ତୁଳନାରେ ଏହାକୁ କମ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାର କାର୍ଯ୍ୟ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ସ୍ଥଗିତ ରଖାଯାଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦଶନ୍ଧିରେ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ମହିଳା ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ କଳାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିବା ପୌରାଣିକ ମକର ଜୀବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀ. ୪୬୫ରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପଥର ଖରାପ ବାହାରିବାରୁ କାର୍ଯ୍ୟବନ୍ଦ କରାଯାଇଥିଲା ।
ଖ୍ରୀ. ୪୭୫ରେ ଅସ୍ମକଙ୍କଦ୍ୱାରା ନିର୍ମାଣ କାର୍ଯ୍ୟର ପୁନରାରମ୍ଭ ହେଲା ।
କିନ୍ତୁ ଅନୁଦାନକାରୀ ଅଭାବରେ ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା ୬ରେ ଅଧିକ କାରିଗରଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ିବାରୁ ଗୁମ୍ଫାର କାମ ବନ୍ଦ କରିଦିଆଯାଇଥିଲା ।
ମନୋରମ ପରିବେଶ, ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଗୁମ୍ଫା ଚିତ୍ରକଳା ପାଇଁ ଅଳ୍ପ କିଛି ଦଶନ୍ଧି ମଧ୍ୟରେ ଅଜନ୍ତା ବିଶ୍ୱ ବିଖ୍ୟାତ ହୋଇଗଲା ।
ପୁନରାବିଷ୍କାର ପରେ ଏହାର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁକରଣ କରି ନୂତନ ଚିତ୍ର ଅଙ୍କାଯିବା ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
୧୮୪୮ ମସିହାରେ “ରୟାଲ୍ ଏସିଆଟିକ୍ ସୋସାଇଟି” ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସିର ପଥର କଟା ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ସଫେଇ, ପୁନରୁଦ୍ଧାର ଓ ପଞ୍ଜୀକରଣ ପାଇଁ "ବମ୍ବେ କେଭ୍ ଟେମ୍ପଲ୍ କମିଶନ " ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା ଓ ଜନ୍ ୱିଲ୍‍ସନ୍‍ଙ୍କୁ ଏହାର ସଭାପତି ଘୋଷିତ କରାଗଲା ।
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତରେ ନିର୍ମିତ ପ୍ରାୟ ୩୦ଟି ବୌଦ୍ଧ ଗୁମ୍ଫାକୁ ବୁଝାଇଥାଏ ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ପ୍ରସ୍ତରକୁ କାଟି ନିର୍ମିତ ମୂର୍ତ୍ତି ସହିତ ଗୁମ୍ଫା କାନ୍ଥ ଓ ଛାତରେ ବହୁ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ କଳାର ଜୀବନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଏବଂ ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଭାବଭଙ୍ଗୀ ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ।
ୟୁନେସ୍କୋ ଅନୁସାରେ ଭାରତୀୟ କଳାକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିବା ବୌଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ କଳାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି ଅଜନ୍ତା ।
ପ୍ରଥମ ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ।
ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷିତ ଐତିହାସିକ ସ୍ଥଳ ଏବଂ ୧୯୮୩ ମସିହାରୁ ଏହାକୁ ୟୁନେସ୍କୋ ବିଶ୍ୱଐତିହ୍ୟ ସ୍ଥଳ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି ।
ଏଲୋରା ଗୁମ୍ଫା ଓ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ମିଳିତ ଭାବେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ମରାଠୱାଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳରେ ପର୍ଯ୍ୟଟନର ପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେୟ ବହନ କରିଥାନ୍ତି ।
ହିନ୍ଦୁ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ପରମ୍ପରାର ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ସମସାମୟିକ ଏଲୋରାରୁ ଅଜନ୍ତାର ଦୂରତା ପ୍ରାୟ ୧୦୦ କିଲୋମିଟର ।
ଏହି ଅଜନ୍ତା ଶୈଳୀ ଏଲୋରା ବ୍ୟତୀତ ଏଲିଫେଣ୍ଟା ଗୁମ୍ଫା, ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଗୁମ୍ଫା, ଶିବଲେଣୀ ଗୁମ୍ଫା ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକର ଗୁମ୍ଫା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ପରିଲକ୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଅଜନ୍ତା ଓ ଏଲୋରା ବର୍ତ୍ତମାନ ମହାରାଷ୍ଟ୍ରର ପ୍ରମୁଖ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ର ପାଲଟି ଯାଇଛନ୍ତି ।
ଛୁଟିଦିନମାନଙ୍କରେ ଏଠାରେ ବହୁ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କ ସମାଗମ ହୁଏ ଯାହା ଗୁମ୍ଫା ଓ ଏହାର ଚିତ୍ରକଳାର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ ।
ଗୁମ୍ଫାର କମ୍ ଆଲୋକରେ ଦେଖାଯାଉନଥିବା ଚିତ୍ରକଳାକୁ ଲୋକେ ଏଠାରେ ଭଲ ଭାବେ ଦେଖିପାରିବେ ଓ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଅଧିକ ପର୍ଯ୍ୟଟକ ଯିବେନାହିଁ – ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରଖି ୨୦୧୨ ମସିହାରେ ମହାରାଷ୍ଟ୍ର ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିକାଶ ନିଗମ ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣର ପର୍ଯ୍ୟଟନ କେନ୍ଦ୍ରରେ ଗୁମ୍ଫା ୧, ୨, ୧୬ ଓ ୧୭ର ନକଲ ନିର୍ମାଣ କରିବାକୁ ଯୋଜନା କରିଥିଲା ।
ଗୁମ୍ଫା ୧କୁ ଲାଗି ଗୁମ୍ଫା ୨ ରହିଛି ଏବଂ ଏହାର କାନ୍ଥ, ଛାତ ଓ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଅଙ୍କିତ ଚିତ୍ର କିଛି ମାତ୍ରାରେ ସଂରକ୍ଷିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି ।
ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ଗୁମ୍ଫା-୧ର ଚିତ୍ର ପରି କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ସଂରକ୍ଷିତ ।
ଗୁମ୍ଫା-୨ର ଚିତ୍ର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଏଥିରେ ଅନେକ ନାରୀଙ୍କ ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀର ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଗୁରୁକୁଳରେ ଛାତ୍ରଙ୍କ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ।
ସମ୍ମୁଖ ପଂକ୍ତିର ଛାତ୍ର ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣୁଥିବା ବେଳେ ପଛ ପଂକ୍ତିର ଛାତ୍ରମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଉନଥିବା ଏହି ଚିତ୍ରରୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିର୍ମାଣ କ୍ରମ ଓ ସମଗ୍ର ଅଜନ୍ତାରେ ନିର୍ମାଣର ଶେଷ ସମୟ ବିଷୟରେ ତଥ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବାରୁ ସ୍ପିଂକ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଗବେଷକମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଅତି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁମ୍ଫା ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୬ ଏକ ମହାଯାନ ବିହାର ଏବଂ ଏଥିରେ ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର, ଦୁଇଟି ପାର୍ଶ୍ୱ ଦ୍ୱାର ଓ ଦୁଇଟି ଝରକା ରହିଛି ।
ବିହାରରେ ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ୪ଟି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ବାରଣ୍ଡା ଓ ଆଲୋକ ଆସିବା ପାଇଁ ଦୁଇଟି ପଥରକଟା ଝରକା ରହିଛି ।
ମୁଖ୍ୟ କକ୍ଷକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ବାରଣ୍ଡାର ବାମ ପଟେ ଦୁଇଟି ବୁଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫାର ବାରଣ୍ଡାରେ ସଂସ୍କୃତ ଭାଷା ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଲିପିର ଏକ ଶିଳାଲେଖ ରହିଛି ଯେଉଁଥିରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ମଣ୍ଡପ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରାଯାଇଛି ।
ଏହି କାରଣରୁ ସ୍ପିଂକ୍ ଗୁମ୍ଫା ୧୦କୁ ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀ ଓ ଗୁମ୍ଫା ୯କୁ ତାହାର ୧୦୦ ବର୍ଷ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟର ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୋଟ ପୀଠ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଗୁମ୍ଫା-୯ର ଗମ୍ବୁଜର ଅବଶେଷରୁ ଏଥିରେ ପୂର୍ବେ କାଠ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ବିହାରଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରସ୍ତର ସ୍ତମ୍ଭ ମାନ ଧାଡ଼ିରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇ ଏକ ବର୍ଗାକାର ଅଗଣା, ପ୍ରାର୍ଥନାଗୃହ ବା ସଭାଗୃହ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପଛ ପଟର କାନ୍ଥରେ ପଥରକୁ ଖୋଳି ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠମାନ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ ।
ବିହାରର ମଝିରେ ପଛପଟକୁ ଏକ ଦେବପୀଠ ରହିଥାଏ ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଗୁମ୍ଫା-୪ ଏକ ବିହାର ଯାହା ମଥୁରାନାମକ କୌଣସି ଜଣେ ବିତ୍ତଶାଳୀ ଭକ୍ତଙ୍କ ପୃଷ୍ଠପୋଷକତାରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଏହା ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଏକ ବୃହତାକାର ବିହାର ହୋଇଥିବାରୁ ଏହାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକଙ୍କର ବହୁ ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସାମାଜିକ ପ୍ରଭାବ ଥିବା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ସମ୍ଭବତଃ ଗୁମ୍ଫା-୪ର ଚଟାଣ ନିମ୍ନସ୍ଥ ପଥରର ମାନ ସେତେଟା ଭଲ ହୋଇନଥିବାରୁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ କିଛି ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଳାଯାଇଥିଲା ।
ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ କୋଠରୀ ଖୋଳିବା ପାଇଁ ଏହି ଗୁମ୍ଫାକୁ ସାମାନ୍ୟ ଉଚ୍ଚତାରେ ଖୋଳାଯିବା ଆଉ ଏକ ସମ୍ଭାବ୍ୟ କାରଣ ହୋଇପାରେ ।
ରାଜା ହରିସେନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କୌଣସି ପ୍ରଭାବଶାଳିନୀ ନାରୀ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ହୋଇଥିବେ ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ଅନୁମାନ କରନ୍ତି ।
ବଳିଷ୍ଠ ସ୍ତମ୍ଭମାନ ଗୁମ୍ଫାକୁ ଧରି ରଖିବାରେ ସହାୟକ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭମାନଙ୍କରେ ଅଳଙ୍କାରର କାମ ହୋଇଛି ।
ତେଣୁ ଉତ୍ତମ ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ପଥର ଚଟାଣକୁ ବହୁ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଦନ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ।
୧୮୮୦ ମସିହାର ଅଜନ୍ତାର ଚିତ୍ରରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଏହି ଗୁମ୍ଫା ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଦ୍ୱାର ମଣ୍ଡପ ରହିଥିଲା ଯାହା ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପଥରଗୁଡ଼ିକୁ ସାଇତି ରଖିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିମ୍ନରେ ନଦୀ ଶଯ୍ୟାକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦିଆଯାଇଥିଲା ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଏହି କଳାକୃତି ହୃତ ।
ରିଚାର୍ଡ୍ କୋହେନଙ୍କ ଅନୁସାରେ ୭ମ ଶତାବ୍ଦୀର ଚୀନ ପରିବ୍ରାଜକ ହୁଏନ୍‍ସାଂଙ୍କ ଅଜନ୍ତା ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଓ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଚିତ୍ରମାନଙ୍କରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ଜଣାଶୁଣା ଓ ବ୍ୟବହାରରେ ଥିଲେ କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ସ୍ଥାୟୀ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଗୋଷ୍ଠୀଙ୍କ ବାସସ୍ଥଳୀ ନଥିଲା ।
“ଅଜନ୍ତାରେ ୨୪ଟି ପ୍ରସ୍ତରଖୋଦିତ ଗୁମ୍ଫା ଥିବା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଥିବା” ସପ୍ତଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଆବୁଲ ଫଜଲଙ୍କ ରଚିତ ଆଇନ୍-ଇ-ଅକବରି ପୁସ୍ତକରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ।
ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଅତି ସରଳ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ମିତ ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଚୈତ୍ୟଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଗଠନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଜଟିଳତର ।
ଏଥିରେ ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ଭିତ୍ତି ଉପରେ ପଦ୍ମ, ଅଁଳା ପରି ଶୈଳୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଅନେକ ସ୍ତମ୍ଭରେ ଗୁମ୍ଫା ୧ ପରି ସୁନ୍ଦର ଆଳଙ୍କାରିକ ଚିତ୍ର, ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ଦେବାଦେବୀ, ପ୍ରସ୍ତର ଖୋଦିତ ଫୁଲ, ମାଳା ପ୍ରଭୃତି ରହିଛି ।
ବର୍ଗାକାରରେ ସଜ୍ଜିତ ୧୨ଟି ସ୍ତମ୍ଭ ଗୁମ୍ଫାର ଛାତକୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି ଓ ଗୁମ୍ଫା ଚାରିପଟେ ବୁଲିବା ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା ପଛ କାନ୍ଥରେ ପୂଜାପୀଠ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ଓ ସେଥିରେ ଧର୍ମଚକ୍ରପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ମୁଦ୍ରାରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଗୌତମ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।
ପଛ, ବାମ ଓ ଡାହାଣ କାନ୍ଥରେ ୪ଟି ଲେଖାଏଁ କ୍ଷୁଦ୍ର କୋଠରୀ ରହିଛି ଯାହାକୁ ପଥର କାଟି ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି ।
ତିନୋଟି ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକା କାରିଗର ଓ ଶିଳ୍ପୀ କାମ କରିଥିବେ ବୋଲି ଏପରି ହୋଇଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଏ ।
ଗୁମ୍ଫା ୨୦ର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଜନ୍ତାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଧରଣର ।
ଗୁମ୍ଫାରେ ଥିବା ଏକ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦୁଇଟି ତକିଆକୁ ଆଉଜି ବସିଥିବା ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ଫଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଆମ୍ବ ଗଛ ରହିଛି ।
ଗୋଲାକାର ଭିତ୍ତିର ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ ଫୁଲ ଖୋଦିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ବୁଦ୍ଧ ରହିଛନ୍ତି ।
ରମେଶ ଚନ୍ଦ୍ର ଶର୍ମାଙ୍କ ଅନୁସାରେ କର୍ଲା ଗୁମ୍ଫାର ମହାନ ଚୈତ୍ୟ ଖ୍ରୀ. ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ ସମୟର ଏବଂ ଗୁମ୍ଫା-୧୯ ତାହାର ଅନୁକରଣରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ କାଳରେ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି ।
ଏହି ଶିଳାଲେଖରେ ଉକ୍ତ ବିହାର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ବହୁ ଧନ ବ୍ୟୟ କରିଥିବା ଓ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ପରେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅଶେଷ ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବା ବିଷୟ ଉଲ୍ଲିଖିତ ରହିଛି ।
ଉପେନ୍ଦ୍ରଗୁପ୍ତ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକତାରୁ ଅଧିକ ଧନ ବ୍ୟୟ କରିଥିଲେ ଓ ଶେଷରେ ଅସ୍ମକଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଶେଷ ସମୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କର ଖୋଦନ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ଶିଳ୍ପୀମାନେ ଖୋଳା ସରିଥିବା ଅଂଶର ଚିକ୍କଣ କାନ୍ଥରେ ସମସାମୟିକ ଭାବେ ଚିତ୍ର ଆଙ୍କିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଇଥିଲେ ।
କାର୍ଯ୍ୟ ପୁନରାରମ୍ଭ ସମୟରେ ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଚୂନ ଲିପାଗଲା କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇପାରି ନଥିଲା ।
ୱାଘୋରା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ନିକଟରେ ଖନନ କରାଯାଇଥିବା ଇଟା ନିର୍ମିତ ବିହାରରେ ମହିଷାମର୍ଦ୍ଦିନୀଙ୍କ ଏକ ଫଳକ ମିଳିଛି ।
ଅଜନ୍ତା ନିକଟରେ ୫ମ ଶତାବ୍ଦୀର ସାମଗ୍ରୀର ଅବଶେଷ ମିଳିବା ଏଠାରେ ବହୁ ସଂଖ୍ୟକ କାରିଗର ରହିଥିବାର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି ୟୁକୋ ୟୋକୋଶ୍ଚି ଓ ୱାଲ୍‍ଟର୍ ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ରଖିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୭ ଏକ ବିହାର ଏବଂ ଏଥିରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ସ୍ତମ୍ଭମାନ ରହିଛି ।
ଗୁମ୍ଫାରେ ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ, ଗର୍ଭଗୃହ, ଆଲୋକ ପାଇଁ ବୃହଦାକାର ଝରକା ଓ ଦ୍ୱାର ତଥା ବିଭିନ୍ନ ଭାରତୀୟ ଦେବାଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରହିଛି ।
ନିର୍ମାଣ କାଳରେ ସ୍ଥପତିଙ୍କ ଅନୁମାନରେ ସାମାନ୍ୟ ତ୍ରୁଟି ଯୋଗୁଁ ଗୁମ୍ଫାର ପଛ ପଟର ଆକାରରେ ଅସମାନତା ରହିଛି ବୋଲି ସ୍ପିଂକ୍ ମତ ରଖିଛନ୍ତି ।
ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିରେ ଯେଉଁ ସମୟରେ ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଆଦୃତ ଥିଲା, ସେ ସମୟରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫା ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଏକାଧିକ ଗବେଷକଙ୍କ ମତରେ ଅଜନ୍ତା ଗୁମ୍ଫାର ଅନୁଦାନକାରୀ ବାକାଟକ ରାଜବଂଶ ଉଭୟ ବୌଦ୍ଧ ଓ ହିନ୍ଦୁ ଦେବାଦେବୀଙ୍କର ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ ।
ହିନ୍ଦୁ ଶାସକ ଭାବେ ପରିଚିତ ଏହି ରାଜବଂଶୀୟ ଶାସକମାନଙ୍କ ଶିଳାଲେଖରୁ ସେମାନଙ୍କ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଓ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ଜଣାପଡ଼େ ।
ଏହି ଗୁମ୍ଫାରେ ବଡ଼ ସଭାଗୃହ ନାହିଁ; କେବଳ ଉପକକ୍ଷ, ମୁଖ୍ୟକକ୍ଷ, ଛୋଟ ପ୍ରକୋଷ୍ଠ, ସାମନା ପଟର ଦୁଇ ବେଦୀ ଓ ବାରଣ୍ଡା ରହିଛି ।
ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ନିର୍ମାଣ କାଳ ସଠିକ ଭାବେ ଅନୁମାନ କରାଯାଇପାରିବ ।
ଯଦିଓ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏକ ଆଲୋଚ୍ୟ ବିଷୟ, ଏହାର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶକୁ ସଭିଏଁ ପ୍ରାୟ ଗ୍ରହଣ କରିଅଛନ୍ତି ।
ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଭାଗ କିନ୍ତୁ ନିଜ ୱେବସାଇଟରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପାରମ୍ପରିକ ସମୟ କାଳ ସମ୍ପର୍କୀୟ ତଥ୍ୟ (ଖ୍ରୀ. ୫ମ-୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦୁଇ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଚାଲିଥିବା) ଲେଖିଛନ୍ତି ।
ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିଭିନ୍ନ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଏହି ଜାତକ କଥା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ।
ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଜୈନ ଲେଖାମାନଙ୍କ ଭଳି ଜାତକ କଥାରେ ମଧ୍ୟ ପୁରାତନ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ଜୀବନଧାରା ଓ ନୈତିକ ବିଚାରଧାରା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
ପୂର୍ବ ଶହେ ଜନ୍ମରେ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ତ୍ୟାଗ ଓ ବଳିଦାନ ଜାତକ କଥାର ଗଳ୍ପମାନଙ୍କରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ।
ଗୁମ୍ଫାରେ ଏକ ସଭାଗୃହ, ତାକୁ ଲାଗି ୮ଟି କୋଠରୀ, ଏକ ଗର୍ଭଗୃହ, ଏକ ଉପକକ୍ଷ ଓ ସ୍ତମ୍ଭଯୁକ୍ତ ଏକ ବାରଣ୍ଡା ଅବସ୍ଥିତ ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୫ର ଦ୍ୱାରବନ୍ଧରେ ପାରାମାନେ ମକା ବା ଶସ୍ୟ ଖାଉଥିବାର ଚିତ୍ର ରହିଛି ।
ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ ଏହି ଗୁମ୍ଫାର ନିର୍ମାଣ କାଳ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦ ୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀ ।
ନିର୍ମାଣ ଶୈଳୀ ଓ ଶିଳାଲେଖକୁ ଭିତ୍ତି କରି ସ୍ପିଂକ୍ ଏହାର ନିର୍ମାଣ ସମୟ ଖ୍ରୀ. ୪୬୩ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି ।
ଗୁମ୍ଫା-୪ର ଛାତ କୌଣସି ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ଭୁଷୁଡ଼ି ପଡ଼ିଥିବାର ଅନୁମାନ କରାଯାଉଛି ଏବଂ କାରିଗରମାନେ ଗୁମ୍ଫାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ପାଇଁ ଗୁମ୍ଫାର ଉଚ୍ଚତାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଥିବା ଜଣାପଡ଼େ ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କରେ ମହାଯାନ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାର ଛାପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଗୁମ୍ଫାସମୂହର ନିର୍ମାଣ ଓ କଳାକୃତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ନିର୍ମିତ ଓ ଏହି ସମୟରେ ପୁରାତନ ଗୁମ୍ଫାଗୁଡ଼ିକର ଉନ୍ନତିକରଣ ବା ନବୀକରଣ କରାଯାଇଥିଲା ।
ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ନିର୍ମିତ ଗୁମ୍ଫା-୧୦ ଓ ୧୧ର ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସାତବାହନ ଶାସନକାଳର ।
ଭାରତୀୟ ଚିତ୍ରଶିଳ୍ପୀମାନେ ଅତି ପୁରାତନ କାଳରୁ ଏକ ସରଳ, ପ୍ରାକୃତିକ ଓ ନିରପେକ୍ଷ ଚତ୍ରଶୈଳୀ ଆପଣେଇ ଆସୁଥିଲେ ବୋଲି ଅଜନ୍ତା, ସାଞ୍ଚି ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନର କଳାରୁ ଜଣାପଡ଼େ ।
ପରେ ଆବିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିବା ଭିତ୍ତିମାନଙ୍କ କ୍ରମ ସହିତ ଅକ୍ଷର ସଂଯୁକ୍ତ କରି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଉଛି ।
ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କୁ କ୍ରମାଙ୍କ ସେମାନଙ୍କ ନିର୍ମାଣ କାଳ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ ବରଂ ଗଣନା ସୁବିଧା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ରଖାଯାଇଥାଏ ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୨ରେ ଥିବା ବିହାରର ସମସାମୟିକ ଏହି ଚୈତ୍ୟର ନିର୍ମାଣ ଖ୍ରୀ.ପୂ. ପ୍ରଥମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ହୋଇଥିଲା ।
ଏହି ଦୁଇ ଗୁମ୍ଫା ଅଜନ୍ତାର ସର୍ବପ୍ରଥମ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଗଣାଯିବେ ।
ଗୁମ୍ଫା-୧୦ର ଅଭ୍ୟନ୍ତରର ଗଠନ ଅର୍ଦ୍ଧଗୋଲାକାର ଏବଂ ଗୁମ୍ଫାରେ ୩୯ଟି ଅଷ୍ଟଭୂଜାକାର ସ୍ତମ୍ଭ ରହିଛି ।
ତେବେ ସ୍ପିଂକ୍‍ଙ୍କ ମତରେ ଗୁମ୍ଫା-୮ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଗୁମ୍ଫାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ।