polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
उत्तराखण्डको शीतकालीन राजधानी देहरादुन हो, यो राज्यको सबैभन्दा ठुलो सहर हो र गैरसैन, चमौली जिल्लाको एउटा सहर, उत्तराखण्डको ग्रीष्मकालीन राजधानी हो।
शिवशङ्कर मानन्धरको जन्म वि.सं. १९८८ साल फागुन ११ गते आमा राम माया र पिता मानबहादुरका छोराको रूपमा काठमाडौँको नयाँ सडकमा बसोबास गर्ने नेवार समुदायको मानन्धर परिवारमा भएको थियो ।
वि.सं. २०३१ मा उनले काठमाडौँमा अवस्थित कलानिधि इन्दिरा सङ्गीत महाविद्यालयमा भारतीय शास्त्रीय सङ्गीतमा स्नातक तह उत्तीर्ण गरे ।
रेडियो नेपालको कार्यकालमा मानन्धरले तारादेवी, मीरा राणा, निर्मला श्रेष्ठ, ज्ञानु राणा, अरुणा लामा, कुन्ती मोक्तान, गङ्गा मल्ल, पुष्प नेपाली, नारायणगोपाल, प्रेमध्वज प्रधान, योगेश वैद्य, उदित नारायण, ध्रुव केसी, मनिक रत्न, दीप श्रेष्ठ, भक्तराज आचार्य, बच्चु कैलाश, रुबी जोशी र दीपक बज्राचार्य लगायत कयौँ लोकप्रिय नेपाली गायकका लागि गीत रचना गरेका थिए ।
वि.सं. २००७ मा मानन्धरलाई नेपाल सरकारको स्वामित्वमा सञ्चालित रेडियो नेपालमा प्रसिद्ध नाट्यकर बालकृष्ण समद्वारा नयाँ गायकहरूलाई प्रशिक्षण दिने र रेडियोमा प्रसारण हुने गीतहरूको निरीक्षण गर्ने काममा नियुक्त गरिएको थियो ।
वाद्ययन्त्रको अभावमा पनि कसरी लोकगीतको रचना गर्ने भन्ने पहिलो पटक पटक गर्ने मानन्धरले प्राचीन नेपाली साङ्गीतिक शैलीमा पप सङ्गीतको मिश्रण गर्ने शैलीको परिचय दिएर नेपाली सङ्गीतको आधुनिकीकरण गरेका थिए ।
प्रेम प्रसङ्गयुक्त गीत, भजन, वियोगान्त गीत तथा देशभक्त झल्काउने गीतहरू लेखी उनले आधुनिक नेपाली सङ्गीतमा लोकप्रिय विभिन्न किसिमका गीतहरूलाई प्रख्यात बनाउने काम गरेका थिए ।
मानन्धरले २४ वर्षको उमेरमा बद्री कुमारी मानन्धरसँग विवाह गरी गौरीशङ्कर, रविशङ्कर र शशिशङ्कर गरी तीन जना छोरालाई जन्म दिएका थिए जसमध्ये कोही पनि सङ्गीतमा लागेनन् ।
त्यस क्षेत्रमा निर्माण गरएिका अप्ठ्यारा खाल्डा, शत्रुलाई आक्रमण गर्न बनाइएका आड तथा दुर्गहरू अहिले अचम्मलाग्दा देखिन्छन् ।
सिन्धुलीगढीलाइ देवानगुरि पनि भनिन्थ्यो सिन्धुलीगढीले इतिहासको कालखण्डमा निकै कुख्यात घटनाको रूपमा परिचित डोयहरूको काठमाडौँं आक्रमण अर्थात विसं १३६७ देखि मात्र होइन राणाकाल तथा शाहकालीन समयसम्म राननैतिक, प्रशासनिक, सामरिक तथा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको छ ।
डोयहरूले काठमाडौँँ लुटपाट गरेको करीव ४० वर्ष पछाडी फेरि पनि विसं १४०६ मंसिरमा राजा जयस्थिति मल्लको पालामा बङ्गालको सुल्तान समशुद्धिन इलियासले काठमाडौँं लगभग ध्वस्त बनाएर बङ्गाल फर्किदा पुनः सिन्धुलीगढीको बाटो फर्किएपछि सिन्धुलीगढीलाई प्रमुख रणनितिक नाकाको रूपमा लिएर शशक्त बनाइएको हुन सक्छ ।
सिन्धुली गढी तत्कालिन मकवानपुरे शासकले बनाएको भन्दा पटक पटक काठमाडौँँ माथि आक्रमण हु्ँदा यही नाकाबाट शत्रुहरू आउने भएकोले काठमाडौँँ तत्कालिन शासक जयस्थिति मल्लले विसं १४११ र १४५२को विचमा यसको निर्माण गरेको इतिहासकारहरूको अनुमान छ ।
कमलामाई मन्दिरमा विसं १०३४मा चढाईएको मुकुटबाट सिन्धुली अन्तर्गतको कमला नदीमा अवस्थित कमलामाई मन्दिरमा आउने धर्मावलम्बीहरू आज भन्दा करिब १०३० वर्ष अगाडि पनि रहेको बुझिएकोले सिन्धुलीमाढी हुदै तराई क्षेत्र होस् वा दोलखा काठमाडौँ होस जाने मुख्य बाटोको रूपमा सिन्धुली गढी रहेको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ ।
समयको अन्तराल सँगै जयस्थिति मल्लका नाति यक्ष मल्लले मिथिला, मोरङ्ग र मगध राज्य माथि आधिपत्य लिएपछि नियन्त्रणमा लिएका राज्यहरूका पूर्व शासकहरूले पुन कान्तिपुरमाथि आक्रमण गर्न नसकून भनेर विसं १५०० तिर यस गढीमा सैन्यसंख्या वढाई शसक्त वनाएका थिए ।
पछि मिथिला, मगध लगायत बङ्गालका ब्यापारिहरू दोलखा, काठमाडौँं बनेपासम्म ब्यापार गर्नको लागि आवत जावत गर्ने प्रमुख नाकाको रूपमा सिन्धुलीगढी रह्यो ।
बनेपा देखी बर्दिवास सम्म बीपी राजमार्ग निर्माण तथा त्यसमा यातायात सञ्चालन हुन थालेका कारण केहीअघिसम्म दुर्गम रहेको सिन्धुलीगढी सुगम भएको छ ।
केपटाउन सहरमा मंगलबार राति भएको विश्वकपको पहिलो सेमीफाइनलमा बुधबार बिहान उरुग्वेलाई २-३ले हराउँदै नेदरल्यान्ड्स ३२ वर्षपछि पहिलो पटक फाइनल प्रवेश गर्‍यो।
नेदरल्यान्डले पहिलो सफलता त्यस समय प्राप्त गर्‍यो जब कप्तान जियोवनी वैन बांकोस्टले करिब ३५ मिटरको दूरीबाट यस्तो सट प्रहार गरे जुन उरुग्वेका गोल किपर मुस्लेरालाई छल्दै गोलमा परिणत भयो।
यही क्रममा नेदरल्यान्ड्सको डिफेन्सलाई छल्दै उरुग्वेका कप्तान डिएगो फोरल्यानले पनि ४१औं मिनेटमा टाढाबाट सट प्रहार गरेर जुन डच गोल किपरलाई छकाउन सफल भयो र गोल भयो र् ने खेल पुनः बराबरीमा आयो।
अर्जेन्टिनाका लागि यो खेलमा गोन्जालो हिग्विनले ह्याटि्रक गर्दै खेलको ३३ औं, ७६ औँ र ८० औँ मिनेटमा गोल गरेका थिए भने दक्षिण कोरियाका पार्क चु योङले १७ औँ मिनेटमा आत्मघाती गोल गरेका थिए।
यो खेलमा अर्जेन्टिनाका जोनास गुटिरेज्, ग्याबि्रयल हेन्ज र ज्याभियर मास्टेरानो तथा दक्षिण कोरियाका ली चुङ योङ र योम कि हुनलाई पहेंलो कार्ड देखाइएको थियो।
ग्रीसका लागि यो खेलमा दिमित्रि साल्पिगिडिसले ४४ औँ मिनेट तथा भासिलिस टोरोसिडिसले ७१ औँ मिनेटमा गोल गरेका थिए भने नाइजेरियाका लागि एकमात्र गोल कालू उचेले १६ औँ मिनेटमा गोल गरेका थिए।
यो खेलमा गि्रसका सोक्रेटिस पापास्थाथोपाउलोस, एलेक्ज्यान्ड्रोस जियोलिस र जर्जियोस सामारास तथा नाइजेरियाका चिनेदु ओवासीलाई पहेंलो कार्ड देखाइएको थियो भने नाइजेरियाका सानी काइतालाई रातो कार्ड देखाइएको थियो।
यो खेलमा जमर् नीका मिरोस्लाभ क्लोस खेलको १२ औँ र ३७ औँ मिनेटमा प्राप्त दुई पहंेलो कार्डका कारण रातो कार्ड पाई निष्कासित भए भने फिलिप ल्याम, सामी खेडिरा र बास्टियन स्वेनस्टेगर तथा सर्बियाका ब्रानिस्लाभ इभानोभिक, नेमेन्जा भिडिक, नेभेन सुबोटिक र एलेक्जेन्डर कोलारोभलाई पहेलो कार्ड देखाइएको थियो।
यो खेलमा स्लोभेनियाका लागि खेलको १३ औँ मिनेटमा भाल्टर बिर्सा र ४२ औँ मिनेटमा ज्लाटन लुभजान्किकले गोल गरेका थिए भने अमेरिकाका लागि खेलको ४८ औँ मिनेटमा ल्याण्डोन डोनोभान र ८२ औँ मिनेटमा माइकल ब्राड्लेले गोल गरेका थिए।
यो खेलमा स्लोभेनियाका मार्को सुलर, बोस्टान सिजर, बोजान जोभिक र आन्द्रेज किमले तथा अमेरिकाका रोबी फ्रिन्ड्लेले पहेंलो कार्ड पाएका थिए।
यो खेलमा डेनमार्कका लागि निक्लास बेन्टनरले खेलको ३३ औँ मिनेटमा र डेनिस रोमेडलले ६१ औँ मिनेटमा गोल गरेका थिए भने क्यामरुनका लागि स्यामुयल इटोले १० औँ मिनेटमा गोल गरेका थिए।
यो खेलमा अस्ट्रेलियाका लागि खेलको ११ औँ मिनेटमा ब्रेट होल्म्यानले र घानाका लागि २५ औँ मिनेटमा आसामोह ग्यानले पेनाल्टीमार्फत गोल गरेका थिए।
यो खेलमा फ्रान्सका एरिक अबिदाल र जेरेमी ताउलान तथा उरुग्वेका हेक्टर मोरेनो, फ्रान्सिस्को रोडि्रगुएज, इफ्रान ज्वारेज र गुल्लेलमो फ्र्यांकोलाई पहेंलो कार्ड देखाइएको थियो।
उरुग्वेका लागि यो खेलमा डिएगो फोर्लानले २४ औँ तथा ८० औँ मिनेटमा र अल्भारो परेराले इन्ज्युरी टाइमको ५ औँ मिनेटमा गोल गरेका थिए।
यो खेलमा दक्षिण अफ्रिकाका कागिसो डिक्गाकोइ र स्टेभन पिनारलाई पहेलो कार्ड देखाइएको थियो भने इतुमेलेन खुनेलाई रातो कार्ड देखाइएको थियो।
यो खेलमा स्लोभाकियाका जान ड्युरिका, स्ट्यानिस्लाभ सेस्टेक र भ्लादिमिर विज तथा पाराग्वेका एनरिक भेरालाई पहेंलो कार्ड देखाइएको थियो।
सेमिफाइनलमा जर्मनी स्पेनसग र उरुग्वे नेदरल्यान्ड्ससग पराजित भएपछि तेस्रो स्थानका लागि जर्मनी र उरुग्वेको तेस्रो स्थानको लागि प्रतिष्पर्धा भएको थियो।
शनिबार राति पोर्ट एलिजावेथमा भएको खेलमा उरुग्वेलाई २ का विरुद्ध तीन गोलले पराजित गर्दै तीन पटकको विश्व विजेता जर्मनीले तेस्रो स्थानमा चित्त बुझाएको छ।
तिमीहरूले अधिचित्तविशुद्धि द्वारा यस प्रकार समस्त त्रिकाल बुद्धको अद्वय चित्त सधर्मकायाको उत्तम चैत्य निर्माण गरिएको अनुशंसाले अ-आफ्नो इच्छानुसार जुनै प्रणिधान गरे पनि पूर्णरूपले सिद्ध हुने छन्!
त्यस पछि आमाको देहान्त भएकोले हामी छोराहरू मिलेर आमाको कल्याण र कृतज्ञ ज्ञापनको लागि चैत्यलाई कुम्भ लगाई प्रतिष्ठान गरेको अनुशंसाले दसौं दिशाको सम्पूर्ण बुद्ध र बोधिसत्त्वले प्रत्यक्ष दर्शन गराई प्रणिधान जे गरेपनि पूर्ति हुनेछ, प्रणिधान गर्नु भनि स्वीकृति दिनुभएको अवसरमा हामीबाट पनि ठुलै प्रणिधान गर्नु पर्छ भनेर सल्लाह गरेको बमोजिम।
वर्षायाममा जलपक्षीहरूको बसाई र हिउँदो महिनामा बर्फिले मैदान हुने मुलुकमा पछि सबै जल सुकेर तथागत शाक्यमुनिको शासनकालमा बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वरको विनेयक्षेत्र भई बुद्ध-शासनको विस्तार हुनेछ भन्ने भविष्यवाणी भएकोले त्यस क्षेत्रमा जन्मिएर बुद्ध-शासन स्थापनाको सुरुवात मैले नै गर्न पाओस् भनि यस प्रकारको प्रणिधान गरे।
“मैले अधिचित्तविशुद्धि द्वारा आमाको चैत्यमा कुम्भ लगाएको अनुशंसाले भविष्य पञ्चकषायको फैलावट हुने बेला तथागत शाक्यमुनिको शासनकालमा बर्फिले क्षेत्रको प्रान्तभूमिमा महान् धर्मपाल सम्राटको जन्म लिएर बुद्ध-शासनको स्थापना गर्न पाओस्!”
कुखुरा गोठाल्नीको मेहनती र कमाईले छोराहरू हुर्काए र अंशबन्डा गरी घरबार मिलाई सके पछि आजै आफ्नो धेरै सम्पत्ति बाँकी नै रहेको हुँदा आमा देछोगले आफ्ना ति सम्पत्तिहरूबाट सम्पूर्ण प्राणीको हित हुनुको निम्ति तथागत को स्तूप बनाउने निर्णय गरे र त्यसको लागि राजासँग जगाहको स्वीकृति लिएर आफ्नो छोराहरू साथ चैत्य निर्माण कार्य आरम्भ गरेको थियो।
आफ्नो मृत्युको पहिले नै आमा ले छोरा हरू र नोकर लाई, "तिमीहरू ले मेरो यस बाँकी कार्यलाई निरन्तरता दिई स्तूप निर्माण पुरा गर्नु होला, र यस स्तूप भित्र तथागतको शरीरधातु राखी प्रतिष्ठान गर्नु ।
यस महान् चैत्य बनाएको पुण्यफलले त्यस बेला आकाशबाट बाजाको ध्वनि गुन्जिन्ने र फुलको वर्सत हुने, सबै तिर इन्द्रेणीको विभिन्न रङ्गीबिरंगी ज्योति र प्रकाश चम्किन्ने जस्ता अनेकौँ शुभ सङ्केत साथ आमा देछोग समय-देवी प्रमोह नामक बुद्धमा अभिसंबोधि प्राप्त गरे।
आमाको परिनिर्वाण पछि छोराहरूले सल्लाह गरी हाम्रा आमा एक गरिबी कुखुरा गोठालोको कुलमा जन्मे पनि हामी अलग पिताको चार छोरालाई अंशबन्डा र घरबार मिलाई बाँकी को सम्पति ले पनि जम्बुद्वीप मै दुर्लभ भएको यस प्रकारको अद्भुत उत्तम चैत्यको निर्माण गरिन्।
अब हामीले पनि आमाको कल्याण र कृतज्ञ ज्ञापनको निम्ति आमाले बनाएको यस चैत्यलाई कुम्भ लगाउनु पर्छ भनि एकमत भएर पहिले झैँ नोकर को सहायतमा हात्ती र गधालाई इट्टा बोकाई कामलाई अगाडि बढाए।
चैत्य निर्माण आरम्भ गरेको सात वर्ष पछि निर्माण कार्य पुरा गरी तथागत काश्यपको शरीरधातु मगधको एक द्रोण र अक्ष लगाएर पुजामेघ चढाई प्रतिष्ठानको लागि फूल छर्द अगाडिको आकाशमा तथागत काश्यप सपरिवार लगायत अरू पनि पाँच गोत्र तथागत र तीन गोत्रनाथ, अप्रमेय शान्ति-क्रोध देवगणहरू आगमन भई पुष्प विकिरण गर्ने, भिभिन्न देव-बाजाको अवाज गुन्जिएर पुष्पको वर्सत हुने र सुगन्धित धूपेको सुगन्धा सबै दिशामा फैलिएर भुईँ हल्लिने, तथागत गणको कायाबाट अपरिमाण ज्ञानज्योति प्रकाशित भएर पाँच दिन सम्म दिन-रत एकै भए जस्ता आदि अचार्यजनक घटनाहरू भए।
अप्रमेय असंख्य कल्पको पहिले तथागत अमिताभको सामुन्ने बोधिसत्त्व अवलोकितेश्वरले सम्पूर्ण प्राणीहरू संसारिक दुःखबाट मुक्त गर्नको लागि प्रणिधान गरी अपरिमाण जगतको उदार गरेर पोटल पर्वतको शिखरमा जानुभई अब कुनै पनि प्राणी मुक्ति गर्नु बाँकी रहेन होला भनि अवलोकन गर्दा छ-गतिमा रहेको प्राणीहरू अझै केहि कामी नभएको देख्नुभएर, अब संसारिक सगरबाट प्राणीको उदार गर्न नसकिन्ने भयो भनि अश्रु झर्दै ति आँसुको थोपा लाई औलाले लिएर यी दुई थोपा आँसुले पनि प्राणीको हित र मुक्ति गरुन् भनि प्रणिधान गरेअनुसार, त्रयस्त्रिंशदेव लोकमा शक्र देवेन्द्रको दुइजना पुत्रीमा जन्म भए जसको नाम गङ्मा र गङ्छुङ्मा थिए।
प्रत्येक बाह्र सालमा अर्थात् बौद्ध पात्रो अनुसार हरेक चारा-वर्षमा बौद्धनाथ कुण्ड दर्शन मेला लाग्ने परम्परा भएकोले देश विदेशबाट हजारौंको संख्यमा चैत्य परिसरमा अवस्थित कुण्ड दर्शन गर्न तथा जल निकाल्नका लागि दर्शनार्थीहरूको ठुलो भिड हुने भएकोले बिहान ५ देखि साँझ ५ बजेसम्म प्रवेशद्वार खुल्ला राखिन्छ।
प्रत्येक १२ वर्षमा एक पटक खुल्ने सो कुण्डको दर्शन गरी घर तथा शरीरमा जल सेचन गरेमा पवित्र भइने र रोगव्याधि नलाग्ने, मानिसले जानी नजानी गरेको पापबाट समेत मुक्ति पाउने र सत्कर्ममा लाग्न प्रेरणा मिल्ने बारे जनविश्वास रहेको छ।
देवेन्द्रको कान्छी पुत्री गङ्छुङ्माले आफ्नो दिदीको फूल चोरेको कारण देवकानुनको उलंघन भएर मनुष्यलोकमा पतन भई काश्यप बुद्धको शासनकालमा नेपालको मगुता नामक क्षेत्रमा एक साधारण कुलमा जन्म लिईन्।
उनको ति ४ जना श्रीमानहरू मध्ये घोडा गोठालोबाट तजीयिबु, सुंगुर गोठालोबाट फगजीयिबु, कुकुर गोठालोबाट ख्यीजीयिबु र कुखुरा गोठालोबाट ज्यजीयिबु गरी प्रत्येकको १–१ जना छोराहरू जन्म भएको थियो।
विशेष गरी यस चैत्यको इतिहास प्राचीन तिब्बती बौद्ध सम्प्रदाय अथवा ञिङमा सम्प्रदाय साथ सम्बन्धित भएकोले यसको बारे ञिङमा सम्प्रदायको धर्म इतिहास तथा लेख रचना र ग्रन्थहरूमा व्याख्या गरिएको पाईन्छ।
“आमाको चैत्यमा कुम्भ लगाएको अनुशंसाले दुवै दाई द्वारा बर्फिले प्रान्तभूमिमा बुद्ध-शासनको स्थापना र त्यसको कायम राख्ने बेला म गर्भबाट जन्म नभई कमलको फूलबाट उपपादुगज भएर जन्म र मरणको अन्त गरी आयुको लम्बाई चन्द्र सूर्य झैँ अमर र शक्ति द्वारा मनुष्य, देव र भूतप्रेतको दमन गर्नु सक्ने व्यक्तिको जन्म लिएर त्यस प्रान्तभूमिको दुष्ट पिशाच, राक्षस सबै दमन गरी तपाईँ दुवैको इच्छा पूर्ति गरेर बुद्ध-शासनको संरक्षण गर्नु सक्ने शक्तिमान तान्त्रिक गुरुको जन्म लिओस्!”
भनेर साधुवाद दिनुभई दसौं दिशाको सम्पूर्ण बुद्ध र बोधिसत्त्वहरू पनि ज्योति र प्रकाशमा एकत्र भएर महास्तूपमा लीन भएको कारण चैत्यको नाम पनि समस्त बुद्ध सङ्ग्रह स्तूप भनि प्रख्यात भए।
तिब्बती भाषामा ज्यरुङ को अर्थ गर्न हुने र खशोर को मतलब 'बचन खुस्केको' भन्ने हुन्छन जुन कुरा बौद्धनाथको पौराणिक इतिहासमा बताए अनुसार स्तूपको निर्माताले चैत्यको लागि राजालाई जमिनको स्वीकृति माग्दा राजाको मुखबाट चैत्य बनाउने काम थालनी गर्दा हुन्छ भन्ने बचन खुस्केको हुनले स्तूपको नाम ज्यरुङ खशोर रहेको थियो ।
खान्लोबछोस-सुम भनेको तिब्बती इतिहासिक शब्दमा महोपाध्याय शान्तरक्षित, आचार्य गुरु पद्मसम्भव तथा तिब्बती धर्मराज ठ्रीस्रोङ देउचन लाई बुझिन्ने समूहवाचक संज्ञा हो ।
बौद्धनाथ स्तूपको बारे तिब्बती इतिहासमा पहिलो उल्लेख खान्लोबछोस-सुमको जीवनकाल देखि भएको छन्, जुन कुरा हरू पद्मसम्भवको जीवनी आदि ग्रन्थ भित्र व्याख्या गरिएका छन्।
त्यसपछि फगजीयिबुले – “आमाको चैत्यमा कुम्भ लगाएको अनुशंसाले दाई तपाईँ धर्मपाल सम्राटको जन्म लिएर बुद्ध-शासनको स्थापना गर्ने बेला त्यस बर्फिले क्षेत्रको प्रान्तभूमिमा शासनको आधार संघवर्गको स्थापना गर्नु पर्ने हुनले म एक परम भिक्षुको जन्म लिई सम्पूर्ण संघलाई प्रव्रजित गर्ने महोपाध्याय हुन पाओस्!”
“आमाको चैत्यमा कुम्भ लगाएको अनुशंसाले तिनैजना दाईले बर्फिले प्रान्तभूमिमा बुद्ध-शासनको स्थापना, कायम र संरक्षण गर्ने बेला तपाईँहरूको जन्म एकै ठाउँमा हुने कुनै निश्चित नभएकोले म तपाईहरूलाई एक आपसमा भेटाउनु सक्ने दुतको जन्म लिओस्!” भनेर चारै जना दाजुभाइले प्रणिधान गरिन्।
सन् १९५९ तिब्बत माथि चीनको आक्रमणले गर्दा हजारौ संख्यामा आएका तिब्बती शरणार्थीहरू नेपाल आए पश्चात बौद्धनाथ स्तूप तिब्बती बुद्ध धर्मको महत्त्वपूर्ण केन्द्र बनेको थियो।
जनावरको मासु खाँदा कोलेस्टेरोल अनि अन्य अस्वस्थ्यकर चिल्लो पदार्थहरु पनि खान सकिने भएकाले हृदयसम्बन्धी रोगहरूको जोखिम बढ्न सक्छ।
अधिकतर पिठो अन्नहरूबाट बन्दछन् र अन्न अधिकतर घासका परिवारका बोटहरू हुन्छन्, फापर न त असली अन्न हो र न त वनस्पति परिवारमा हुने घास परिवारको एक थरीको सदस्य हो।
फापरमा लागेको फूल उत्तर भारतमा नवरात्रिमा हिन्दू अनुयायी प्राय फापरका पिठोबाट बनेका चीजहरू खान्छन्, जस्तैको फापरको पूर्ण र फापरका पकौडा।
यसले आफ्नो भारतीय कपडाहरू क्यान्टनमा पठाउनु पर्ने थियो; तिनीहरूलाई चिनियाँ बजारमा बेच्ने; आय संग चिया किन्न; त्यसपछि बेलायतमा बिक्रीको लागि चिया पठाइयो (यस समयमा सबै चिया चीनबाट आएको हो।
ब्रिटिस ईस्ट इण्डिया कम्पनी द्वारा अवधको जग्गाको नवाबको अधिग्रहणले गोरखपुर क्षेत्रलाई पाल्पाका राजाको निकटतामा ल्यायो - नेपालको मुटु भित्रको अन्तिम बाँकी रहेको स्वतन्त्र सहर पाल्पा र बुटवल मूलतः दुई अलग राज्य थिएँ; तिनीहरू पछि एक स्वतन्त्र राजपूत राजकुमारको अधीनमा एकताबद्ध भए, जसले बुटवललाई जितेर पाल्पाको आफ्नो वंशानुगत सम्पत्तिमा थप्यो।
बुटवलका जमिनहरू, जिते र कब्जा गरिए पनि, पहिले अवधलाई र त्यसपछि ब्रिटिसलाई हस्तान्तरण गरेर, जमिनमा राखिएको थियो वा वार्षिक रकम तिरेको थियो।
गिलेस्पीलाई घेराबन्दीको पहिलो दिन आफ्ना मानिसहरूलाई भेला गर्ने क्रममा मारिएको थियो र पर्याप्त बाधाहरूको बावजुद, सङ्ख्या र फायरपावर दुवैको हिसाबले, बलभद्र र उनको ६००-बलियो ग्यारिसन, जसमा बहादुर महिलाहरू पनि थिएँ जसले कथित रूपमा गोली र तोपको गोलालाई ढाल गरे।
एक अपदस्थ पाल्पाली राजाको सहयोगमा, मेजर जनरल वुडले बुटवल प्रतिरक्षालाई बाइपास गर्न, धुरीमा रहेको सानो विरोधलाई हटाउन र कम सुरक्षाको भागबाट पाल्पालाई आक्रमण गर्ने उद्देश्यले सिउराज, जित गढी र नुवाकोटमा मार्च गर्ने योजना बनाए।
नेपाली कर्णेल उजिरसिंह थापाले आफ्ना १२ सय सेनालाई जित गढी, नुवाकोट गढी, काठे गढीलगायत धेरै रक्षात्मक स्थानमा तैनाथ गरेका थिएँ।
जबकि व्यापार वास्तवमा कम्पनीको एक प्रमुख उद्देश्य थियो, यसबाट "राजनीतिक सुरक्षा" को अवधारणा बढ्यो, जसको अर्थ निरुत्साहित गर्ने रणनीति र पेशाको ठुलो क्षेत्र हो।
उसले मध्य भारतमा मराठाहरू विरुद्ध विजय हासिल गर्ने पूर्व-एम्प्टिभ योजनाहरू ह्याच गरिरहेको थियो, र दुई मोर्चामा लड्नबाट बच्नको लागि उसले पहिले नेपाललाई अपाङ्ग गर्नु आवश्यक थियो।
महासङ्घले इस्ट इण्डिया कम्पनीसँग मद्दतको लागि अनुरोध गर्‍यो, र १७६७ मा क्याप्टेन किन्लकको नेतृत्वमा २,५०० नम्बरको एक असुरक्षित र असुरक्षित अभियानको नेतृत्व गरिएको थियो।
प्रभावहीन ब्रिटिस सेनाले गोर्खालीहरूलाई बन्दुकहरू प्रदान गर्यो र गोर्खाहरूलाई आत्मविश्वासले भरिदियो, जसले सम्भवतः उनीहरूलाई भविष्यका युद्धहरूमा आफ्ना विरोधीहरूलाई कम मूल्याङ्कन गर्न बाध्य तुल्यायो।
यसभन्दा अगाडि, सेनापति अमरसिंह थापाले पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा बलियो किल्ला कांगडा, हिमाचल प्रदेशसम्मको भूमि ओगटेर त्यसलाई घेरा हालेका थिएँ।
यद्यपि, पन्जाबको सिख राज्यका शासक महाराजा रणजित सिंहले हस्तक्षेप गरेर सन् १८०९ सम्ममा नेपाली सेनालाई सतलज नदीको पूर्वतिर धकेलेका थिएँ।
नेपालीहरूले पूर्वमा सिक्किम, पश्चिममा कुमाऊँ र गढवाल र दक्षिणमा अवधसम्म आफ्नो साम्राज्य विस्तार गरिरहँदा ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीले कलकत्ता, मद्रास र बम्बईको मुख्य आधारहरूबाट भारतमा आफ्नो स्थिति बलियो बनाएको थियो।
यो ब्रिटिस विस्तारलाई भारतमा पहिले नै प्रतिरोध गरिएको थियो, तीन अङ्ग्रेज मराठा युद्धहरू साथै पन्जाबमा जहाँ रणजित सिंह र सिख साम्राज्यको आफ्नै आकांक्षाहरू थिएँ।
अचम्मको कुरा होइन, भगवान मोइराले उनलाई भरतपुर-मकवानपुर-हरिहरपुर मोर्चामा १७,००० बलियो आक्रमण बलको दोस्रो आक्रमणमा मुख्य अपरेशनल कमाण्डरको रूपमा नियुक्त गरे, तर फेरि, तिनीहरूमध्ये अधिकांश भारतीय सिपाहीहरू थिएँ।
नेपालको पहाडी देशलाई भारतबाट अलग गर्ने उर्वर भूमिको धेरै बहुमूल्य पट्टी, तराईको समतल भूमिमा नेपालीहरूले आक्रमण गरेको विश्वासले तनाव बढायो - अङ्ग्रेजहरूले यस क्षेत्रमा आफ्नो शक्ति र कलकत्ता र उत्तरपश्चिम बीचको सञ्चारको कमजोर लाइन महसुस गरे।
पूर्वी मोर्चामा, मेजर-जनरल बेनेट मार्ली र मेजर-जनरल जोन सुलिभान वुडले तराई पारी काठमाडौँ उपत्यकाको मुटु तर्फ आ-आफ्नो स्तम्भहरूको नेतृत्व गरे।
वि.सं. १८७२ मा भएको सुगौली सन्धिमा हस्ताक्षरसँगै युद्धको अन्त्य भयो, जसले नेपाली नियन्त्रित केही भूभाग इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई सुम्पनु परेको थियो।
कीर्तिपुरको युद्धबाट सुरु भएको पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ उपत्यकाको विजय र कब्जा गरेपछि उनको राज्यको राजधानी गोरखाबाट काठमाडौँ सारिएको थियो र त्यसपछि उनले र उनका सन्तानहरूले बनाएको नेपालको नामले चिनिन थाल्यो।
साथै, धनी काठमाडौँ उपत्यकाको आक्रमणले गोरखा सेनालाई यस क्षेत्रमा आफ्नो मार्शल महत्वाकांक्षालाई अगाडि बढाउन आर्थिक सहयोग प्रदान गर्‍यो।
ब्रिटिस युद्ध प्रयासको नेतृत्व इस्ट इन्डिया कम्पनीले गरेको थियो र नेपाल अधिराज्यको बिरूद्ध देशी राज्यहरू को गठबन्धनले समर्थन गरेको थियो।
भित्री भाग पहेलो केराको सुगन्ध जस्तो गुदी पातलो रिबन जस्तो भागको बीचमा बोक्राको छेउछाउ तिर खाने फल कोसा कोया पाइन्छ र त्यसको बीचमा चिप्लो अन्डाकार हल्का खैरो रङको, २–४ सेन्टिमिटर लामो र १.२५ –२ सेन्टिमिटर चौडा बीउ हुन्छ।
यो पूर्ण रूपले पाके पछि फल नकाटदै नसहने सडेको प्याज जस्तो गन्ध हुन्छ तर फललाई चिरे पछि कोसाको गन्ध भुइँ कटहर तथा केराको गन्ध जस्तो हुन्छ।
यो नेपाल बाहेक भारत, म्यानमार, श्रीलङ्का, दक्षिणी चीन, केन्या, युगान्डा, मलेसिया, फिलिपिन्स, थाइल्यान्ड, कम्बोडिया, भियतनाम, ब्राजिल, ग्रीष्म अमेरिका, वेस्ट इन्डिज आदि देशहरूमा खेती गर्ने गरिन्छ।
ब्राजिलको रियो दे जेनेरियो स्थित तिजुका वन राष्ट्रिय निकुञ्ज र यसको छेउमा पर्ने नितेरीको होर्तो जङ्गलमा विभिन्न प्रजातिहरूका कटहरको उत्पत्ति भएको पाइन्छ।
तिजुका वनका प्रायःजसो वनस्पतिहरू १९औँ शताब्दीको मध्यदेखि सुरु भएका थिए भने यस वनमा रुखकटहर उत्पादन क्षेत्रको स्थापना भएदेखिनै रुखकटहर निकुञ्जका वनस्पतिहरूको एक भाग बनेको छ।
प्राकृतिक रूपमा रुखकटहरको फल पाकेपछि जमिनमा खस्ने भएकाले यसका फलहरू अमेरिकी प्रजातिका साना बाँदरहरू र बाँदर स्तरका साना स्तनधारी प्राणीहरूले एकदमै उत्सुकतापूर्वक खाने भएकोले कटहरका विभिन्न प्रजातिहरूको विस्तार विभिन्न ठाउँ भएको पाइन्छ।
रुख कटरहरको विस्तारले गर्दा बाँदर लगायतका जनवारहरूले चराहरूको गुँडमा आक्रमण गरि अन्डा खाइदिने वा साना चराहरूलाई मार्ने भएकाले यी जनावरहरूको जनसङ्ख्या वृद्धिले गर्दा स्थानीय चराहरूका लागि खतरा उब्जिएको छ।
रुखकटहरलाई आधिकारिक रूपमा बङ्गलादेशको राष्ट्रिय फलको रूपमा निर्धारण गरिएको छ भने यसलाई बङ्गाली समाजमा रुखको भाँडो पनि भनिन्छ।
रुखकटहरको काठ मुख्यरूपमा काठका सामग्रीहरू बनाउन प्रयोग गरिन्छ भनेे यस रुखको पात विभिन्न जनावरहरूको मनपर्ने भोजन अन्तर्गत पर्दछ।
यो फल सर्वसाधारणले कलिलो र सानो अवस्थामा तरकारी, पकौडा, बाडा, पापड तथा विभिन्न समुदायले विभिन्न परिकारहरू विभिन्न अवसरमा बनाइने गरिन्छ।
यो फलको बोटबाट प्रशस्त पात पतिङ्गर, बाख्राको लागि घाँस, दाउरा तथा छिपिएपछि काठको मुढाबाट अनेकौ फर्निचर र घर बनाउन प्रयोग गरिन्छ।
यसको फल फागुनदेखि जेठसम्म तरकारीको रूपमा रु. २०–३० प्रति किलोको दरले विक्री हुन्छ जुन बेला विहेबारी हुने तरकारीको प्रशस्त माँग हुने गर्दछ।
ठुला कम्पनीहरूले थोक व्यापारीहरूलाई अपरिपक्व फलहरू बेच्छन्, जसले नगद प्रवाहमा मद्दत गर्दछ र जोखिम कम गर्छ, जबकि मध्यम आकारका वितरकले फललाई सीधै स्थानीय बजार वा खुद्रा व्यापारीलाई बेच्छन्।
माता भगवतीको पूजा उपासनाको रूपमा प्रस्तुत गरिने यो नृत्य निकै प्राचीन भएकोले यसको सुरुवात कहिलेदेखि भएको हो भन्ने सम्बन्धमा कुनै ऐतिहासिक तथ्य भने उपलब्ध छैन।
भगवतीको सहायतामा देवताले प्राप्त गरेको सोही विजयको खुसियाली एवं सम्झना स्वरूप सन्थालहरूले पनि काम्दै, लठ्ठी हल्लाउँदै भगवतीको शरणमा परि नृत्य प्रस्तुत गर्न थालेको बताइन्छ।
दसैंमा देवीपीठमा नृत्य प्रस्तुत गर्न प्रत्येक सन्थाल गाउँबाट मूलीको नेतृत्वमा सतारहरू भंगी पहिरनमा अपरान्ह जम्मा भई लठ्ठी बजार्दै, ढोल ठोक्दै, बाँस माथिको मयूरको लिंगो बोकेर छुट्टाछुट्टै समूहमा मेलामा प्रवेश गरी भगवती पीठ परिक्रमा गर्दछन्।
मट्टतिेल मुखमा हाली आगोको लप्का निकाल्ने, माटोमा टाउको गाड्ने, मान्छे माथि मान्छे चढ्दै दुई, तीन तहको घेरा बनाई नृत्य गर्ने, सयौं कोर्रा सहने आदि यस जातिगत नृत्यका केही डरलाग्दा रोमाञ्चक आश्चर्यजनक दृश्यहरू हुन्।
नेपालको अति नै प्राचीन र मौलिक नृत्यको रूपमा परिचित सन्थाल नृत्य मूलतः पूर्वी नेपालको झापा, मोरङ र सुनसरी जील्लामा रहेका अल्पसङ्ख्यक सन्थाल जातिको पुख्र्यौली परम्पराको एक अंश हो।
मूर्ति बनाउने र मूर्ति पूजा नगर्ने यी सन्थालहरू दसैँको घटस्थापना सुरु भएदेखि घरमा थन्क्याएर राखिएका मादल, ढोल, झ्याम्टा आदि झिकेर अरूको घरघर गई चामल, चिउरा माग्दै नृत्य सुरु गर्दछन्।
जब दसैंको एकादसी सुरु हुन्छ त्यस दिनदेखि पूणिर्मासम्म भव्यरूपमा सामूहिक तबरले विभिन्न स्थानमा दसँै मेलामा उनीहरूले परम्परागत नृत्य प्रस्तुत गर्दछन्।
सन्थाल नृत्य आˆनै जातीय भाषा, गाई जात्रे पहिरन, रङ्गीचङ्गी भाव भंगिमा रंगीन कमिज पञ्ची -धोती जस्तो कपडा) शिरमा मयूरको प्वाँख र ऐना तथा झुम्काले बनाएको फेटा लगाई, जीउमा कल्ली बाँधेर बाजागाजाको साथ एउटै ताल, सुरमा सामूहिक रूपमा छुट्टाछुट्टै समूहमा प्रस्तुत गरिन्छ।
नृत्य मध्य अवस्थामा महिलाहरूले बेलाबेलामा भुजा -मुरी) ˆयाँक्ने गर्दछन् भने नाचीरहेका सतारहरू आफूलाई बहादुर सावीत गर्न बिनाहात जमीनमाथि उडेका भुजा -मुरी) मुखैले खाने प्रयास गर्दछन्।
जब उनीहरू देवीको पीठ परिक्रमा गर्दछन् त्यसबेला केही सन्थालहरू आफूमा शक्ति चढेको दाबी गर्दै मन्दिर भित्र पसी तोडफोड गर्न खोज्दछन् र एकजनालाई नियन्त्रण गर्न दसैँजना युवाको आवश्यकता पर्दछ।
आफूलाई काली र दुर्गाको भक्त बताउने सन्थालहरू आफ्नो जीउमा वर्षभरि चढेको र चढ्ने काली शक्ति शान्त पार्न पनि यो नृत्यमा सरीक हुने गर्दछन्।
व्याकरणकार पाणिनीले यही क्षेत्रमा तपस्या गरी संस्कृत व्याकरणको रचना गरेको विश्वास गरिन्छ भने नेपालकै पुरानो मध्ये एक मानिने हरिहर पाठशाला यही गाउमा अवस्थित रहेको छ , हाल यस पाठशालालाई श्री हरिहर संस्कृत तथा साधारण उच्च माध्यमिका बिद्यालयका रूपमा चिनिन्छ ।
पोखराथोक, अर्घाखाँची जिल्लाको पूर्वी भेगमा पर्ने पोखराथोक गाउँको सिरानमा एउटा ठूलो चौर र दह छ, जहाँ पाणिनि ॠषिले तपस्या गरेका थिए र महादेव प्रसन्न भई १४ वटा सुत्रहरू पाणिनिलाई सुनाएका थिए, जसको आधारमा पाणिनिले विश्वकै सबैभन्दा वैज्ञानिक मानिएको संस्कृत व्याकरण, अष्टाध्यायी, लेखेका थिए भन्नेविश्वास छ।
जीराको धूलो, ५० ग्राम, सिदेनूनको धूलो ५० ग्राम र घ्यूमा फुराएको हिङ १० ग्रामको धूलो सबै मिसाएर मनतातो पानीसँग १ १ चम्चा मह अथवा घ्यूमा मिसाएर दिनको ३ ४ पटक रोग अनुसार मात्रा मिलाई खाएमा दीसा धेरै लागेको ठीक हुन्छ ।
१ डाडु भाङको गेडाको धूलोमा १ चम्चा मरिचको धूलो मिसाउने र बिहान खाली पेटमा १ चम्चा महसँग फिटेर खाने गर्नुहास्, भोक राम्ररी जाग्नेछ ।
दुई वर्षभन्दा माथि उमेर समूहका बच्चाहरूले मानिसहरूले दैनिक एक चम्चा मह सेवन गर्नाले हाम्रो शरीरलाई आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण भिटामिनहरूको स्रोतहरू पूर्ति गर्नुको साथै रोगविरुद्ध लड्ने क्षमता बढ्दछ ।
विशेषगरी बालबालिकामा यसको सेवनले हुने फाइदाहरूलाई हेर्दा बालबालिकाहरूलाई बिहानको खाजामा एक कप दूध, एक चम्चा मह, दस दाना सुकेको बदाम नियमित खान दिनाले शरीर स्वर्फूत हुने गर्दछ ।
बालबालिकाहरूको लागि चिनीको गुलियो होइन महको गुलियो अति नै आवश्यक हुने चिकित्सकहरूको रायअनुसार दैनिक महको सेवनले चिसो नलाग्ने, शरीरमा रगतको कमी नहुने, हड्डी, नशा, छालालगायत सम्पूर्ण शरीरको सुरक्षाको लागि मह ज्यादै उपयोगी मानिन्छ ।
शरीरमा मालिस गर्दा शुद्ध तोरीको तेलमा महको केही मात्रा मिसाएर गर्ने हो भने पनि शरीरमा रोगको लक्ष्यणहरूले आक्रमण गर्न पाउँदैनन् ।
महमा बहुगुण हुने भएकोले हुनाले तातो वस्तुमा राखेर खाँदा गर्मी हुने र चिसो वस्तुमा राख्दा चिसो हुने हुँदा बालबालिकालाई गर्मी मौसममा पनि चिसो खानेपानीमा ताजा कागतीको रस महमा घोलेर प्राकृतिक सर्वत बनाएर पनि खान सकिन्छ ।
दैनिक खानमा पोषिलो तवको कमी हुँदै गइरहेको र बच्चाहरूको रुचि अखाद्य वस्तुहरूमा वृद्धि हुँदै गइरहेको हुनाले विशेष गरी आˆना बाल-बालिकाहरूलाई रोग न्युनीकरणका लागि पनि हरेक दिन आयुर्वेदिक खानाको प्रयोग बढाउँदै लैजानु उपयुक्त देखिन्छ
विविधताले धनी हाम्रो देशमा पाइने वनस्पतिहरूमा महवपूर्ण आयुर्वेदिक औषधीय गुण भएको मह पाइने भएको हुनाले विश्वमा नै नेपाली महको महव अग्रणी मानिन्छ ।
शक्तिबर्धक रोग निरोधक सबैको लागि भनेको मह र अमला चूर्ण -धुलो) एक चम्चाको दरले दैनिक सेवन गर्नाले स्मरण शक्ति बढ्ने, छालामा चमक ल्याउने, पेट सफा हुने, शरीर ज्यादै फुर्तिलो हुने, निरोगी बन्नको लागि पनि ठूलो उपलब्धिमूलक नै रहेको छ ।
यसका पातहरू पाँच देखि सातवटा सम्म हुन्छन् र डाँठको दायाँ बाँया एक एक वटा हुँदै फूलको डाँठसम्म ठूलोदेखि सानो हुँदै मिलेका हुन्छन् ।
यसको फुल मनमोहक हुन्छ तापनि यसको उपयोग गरिने अङ्ग जमीन मुनि रहने गानो हो, जुन पन्जा जस्तो आकारमा तिनदेखि पाँचवटा औँला भएको हुन्छ ।
मधुमेह, बीर्यमा शुक्राणुको संख्यामा कमी, आउँ परेको, खोकी, ज्वरो, पिसाव सम्बन्धी समस्या, शरीरको एक पाटोमा पक्षघात भएको, क्षयरोग, नसा सम्बन्धी रोगमा, तीब्र किसिमले पेट दुखेमा, जीउ दुखेमा, तागत र यौन शक्ति वा उत्तेजना बढाउन, छालालाई मुलायम बनाउन र चिलाउने कम पार्न यसको गानोको सेवन गरिन्छ ।