polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
यो चिकित्सक तथा सर्जन रोगिहरूलाई रोगमुक्त गर्न र उनको आर्तिनाशन तथा मानवताको ज्ञानवृद्धिको भावों देखि प्रेरित भएर स्वयंसेवकको भांति आफ्नो कर्ममा प्रवृत्त रहथे।
ज्हरू-ज्हरू सभ्यता तथा जनसङ्ख्या बढती गई त्हरू त्हरू सुसज्जित चिकित्सालहरू तथा सुसंगठित चिकित्सा विभाग गर्‍यो आवश्यकता पनि प्रतीत होने लगी।
हाम्रो देशमा टाढा- टाढाका गाँवहरूमा पनि कुनै न कुनै यस्तो व्यक्ति हुन्थ्यो, चाहे त्यो अशिक्षित नै हो, जुन रोगिहरूलाई दबाई दिने गर्थ्यो र उनीहरूको चिकित्सा, गर्थ्यो।
प्रत्येक आयुर्विज्ञान शिक्षण संस्था सँग ठूलो बडे अस्पताल संबद्ध हैं र प्रत्येक विभाग एक विशेषज्ञको अधीन छन्, जुन कलेजमा उनी विषयको शिक्षक पनि हुन्छ।
भोर कमेटीले जुन सिफारिशेंको हैं आनके अनुसर प्रत्येक १० देखि १२ सहस्र जनसङ्ख्याको लागि ७५ रोगिहरूलाई राखन योग्य एक यस्तो अस्पताल हुनु चाहिए जसमा छ डाक्टर र छ उपचारिकाएँ तथा अन्य कर्मचारी नियुक्त हुन्।
माध्यमिक अंगले परे ओर उससे बडा, केन्द्रिय या जिल्लाको विभाग या अङ्ग हो, जहाँ उनी सबै प्रकारको चिकित्साहरूको प्रबंध हो, जसको प्रबंध माध्यमिक अगको अस्पतालमा न हो।
उनमा एक ओर "पूछताछ"को स्थान रहइन्छ र दोस्रो र अभ्यर्थक को कार्यालय, जहाँ रोगीको नाम, ठेगाना आदि लि खाउछ र जहाँ देखि रोगीको उपयुक्त विभागमा पठाइन्छ।
अभ्यर्थकको विभाग उत्तम प्रकार से, सबै सुविधाहरू सँग युक्त, बनाया जाए तथा उनमा कर्मचारिहरूको पर्याप्त संख्या हो, जुन रोगीको उपयुक्त विभागमा पहुँचाएँ तथा उनको अन्य सबै प्रकारको सहायता करें।
व्याधिकी विभाग गर्‍यो प्रयोगशालामा नित्यप्रतिको परीक्षाहरूको सबै उपकरण होने चाहिए, जसबाट साधारण आवश्यक परीक्षाएँ गरेर निदानमा सहायताको जा सके।
अन्तरङ्ग विभागमा भर्ती गरे जानेको पश्चात् रोगीको व्यवस्थाहरूको पूर्ण अन्वेषण विशेषज्ञ आफ्नो सहायकहरू तथा व्याधिकी प्रयोगशाला, एक्स-रे विभाग आदिको सहयोग देखि गर्दछ।
चिकित्सा - चिकित्सा सम्बन्धी कार्य दुई भागहरूमा विभक्त गरे जान सकिन्छं: नुसखेको अनुसार ओषाधि दिएर रोगीको विदा गर्न, र साधारण शस्त्रकर्म, उद्वर्तन, तापचिकित्सा आदिको आयोजन गर्न।
यसले अन्तरङ्ग विभाग देखि रोगीको शीघ्र नीरोग गरेर मुक्त गरे जा सकेगा र वहाँ विषम रोगिहरूको चिकित्साको लागि अधिक स्थान र समय उपलब्ध हुनेछ।
आधुनिक समयमा चिकित्साको सिद्धान्त नै यो हो कि कुनै चाहे कति नै निधन किन न हो, उसलाई उत्तम देखि उत्तम चिकित्साको आयोजनहरू तथा ओषधिहरू देखि आफ्नो निर्धनताको कारण वंचित न हुनु पडे।
इस विभागको सङ्गठन गर्दा खेरी वहाँ हुनेवाला कार्य, कार्यकर्ताहरूलाई संख्या, प्रत्येक अनुविभागमा चिकित्सार्थी रोगिहरूको संख्या, उनको शारीरिक आवश्यकताहरू तथा भविष्यमा होने वाला अनुमित विस्तार, यिनी सबै कुराहरूको पूर्ण ध्यान राखन आवश्यक छ।
अस्पतालाहरूको निर्माणको लागि राज्यको मेडिकल विभागले आदर्श मानचित्र बनयो दिए छन्, जसमा अस्पतालको विशेष आवश्यकताहरू र सुविधाहरूको ध्यान राखाइएको छ।
यसमा विशिष्टता प्राप्त चिकित्सकहरू एवं अन्य स्टाफहरूद्धारा तथा विभिन्न प्रकारका उपकरणहरूको सहायताले रोगीहरूको निदान एवं चिकित्सा गरिन्छ।
प्रत्येक जहाजको ढाँचेको अभिकल्पना यस प्रकार देखि गरिन्छ कि उनको इन्जिनहरू, प्रणोदित्रों अथवा पैडल व्हीलों, सहायक यन्त्रों तथा पञ्चों आदिको चलनेको कारण र विशेषगरेर समुद्री लहरोंको कारण जुन विकृतिहरू तथा प्रतिबल पर््नुहोस, उनलाई त्यो सह ले।
कहिले काँही यस्तो पनि हुन्छ कि जहाजको अगाडि र पछिको सिरा त लहरोंमा टिक जान्छ र बीचको स्थान खाली हुन्छ, ठीक त्यस्तो नै जस्तै कुनै लदी भए शहतीर दुवै टाउकोहरूमा टिकी हो।
सबै भन्दा अधिक तथा विकट प्रकारको विकृतिहरू त अगाडि र पछिको टाउकोहरूमा उन समय पैदा हुन्छं जब जहाजमा मालको विषम लदान र लहरोंको प्रभाव तथा पानीको उत्प्लावक बलको कारण ठाँउ ठाँउमा नमन घूर्ण पैदा हुन थाल्छ।
छरिएका माल, जस्तै अनाज, कोयला, धातुहरूको अयस्क आदि, जसलाई खुलामाल भन्छन्, डेकको माथि बने ठूलो बडे कुएँनुमा गोदामहरूमा भरने पछि उनको ढक्कन बन्द गरेर दिइन्छ।
सामान खाली भए पछि यस्तो जहाज जब हल्का हो जान्छन् तब उनको निम्नतम भागमा बने विशेष कक्षहरूमा माटो, रोडी, पानी आदि भर दिइन्छ, जसबाट कि उनी समुद्रमा ठीक सतहमा बस्एर तैर सकें।
यिनीहरूमा क्रेन बिलकुल हुदैनन्, बल्कि यिनको अगाडिको टाउकोहरू देखि पछिको टाउकोहरू सम्म एक लामो पुल अवश्य बनाइन्छ, जसबाट समुद्रको लहरहरूको पानी डेकमा आ जानेको समय कार्यकर्ता एक टाउकोहरू देखि दोस्रो टाउकोहरू सम्म आ जा सकें।
जहाजको ढाँचेको अभिकल्पना गर्दा खेरी उनको प्रत्येक अवयव (जो ढले इस्पातको हुन्छ अथवा मुलायम इस्पातको छडों, एंगल आयरनों, च्यानलहरू, गर्डरों र प्लेटहरू आदिको आपसमा रिबटों द्वारा बसाएर अथवा विभिन्न प्रकारको जोडों द्वारा कसकर बनाइन्छ)को रचना यस्तो गर्छन कि उसपर जुन पनि प्रतिबल पडे, सबैमा समविभाजित भएर यस प्रकार देखि समस्त ढाँचेमा फैल जाए कि प्रत्येक अवयवमा आनेवाला झटकहरूलाई अवयव मिलेरसह लें।
युद्धोपयोगी, सैनिक जहाजहरू मा भारी भारी तोपहरू लगी रहन, चाल धेरै छिटो होने तथा चारै तर्फ देखि कवचीय प्लेटहरूको आवरण चढा रहन स यिनको ढाँचाहरूमा भारी प्रतिबल पर्यो गर्छन।
केन्द्रिय भागमा चिमनीको नजीकै नै समस्त आवश्यक अधिरचनाएँ बनयो दी जान्छं, जसबाट चारै तर्फको खाली भागहरूमा तोपहरूको गोलोंको जानेको लागि निर्बाध ठाँउ रह सके।
ठूलो विध्वंसक जहाजहरू को काम शत्रुको पनडुब्बियों भन्दा ठूलो युद्धपोतहरूको रक्षा गर्न, शत्रुमा तारपीडों देखि हमला गर्न तथा आफ्नो जंगी बेडेको अगाडि आगे चलक अग्रदूतको सा काम गर्न हुन्छ।
वायुयान बाहक यिनको सपाट डेकमा नाना प्रकारको बम, रकेट, तारपीडो र जल सुरंगों देखि सुसज्जित वायुयान रखे जान्छन्, जुन यहीं देखि उड उडकर शत्रुमा टाढा दूर सम्म सबै प्रकारको हमला गर्न सक्छन्।
इस वर्गमा डूबते भएका जहाजहरू लाई निकालनवाला पोत समुद्री तार बिछाउने तथा उनको मरम्मत गर्नवाला , तटवर्ती यात्रोपयोगी साना जहाज , भोजन सामग्रीले जानेवाला , मत्स्य नौकाहरू र घाट-यान-नौकाएँ आदि मुख्य छन्।
यिनिहरूबाट माल धेरै नै कम बोकिन्छ, किन भनें यिनको अधिकांश भागहरूमा यात्रीहरूको आवास तथा सुख सुविधा का सबै प्रकारको रचनाहरू बनेका हुन्छन्।
यिनलाई अनेक प्रकारले उपयोगमा ल्याइन्छ; जस्तै - मान्छेलाई लान-लेजानको लागि, सामान बोक्नको लागि, माछा छोप्नको लागि, मनोरंजनको लागि, तटहरूको देखरेख एवं सुरक्षाको लागि तथा युद्धको लागि।
लहरों द्वारा पर्नवाली विकृतिहरूको गणना गर्दा खेरी मान लिया जान्छ कि प्रत्येक लहरको लंबाई जहाजको चौडाईको बराबर र उनको ऊँचाई लंबाईको वें भागको उराबर छ।
यसमा भगवान् श्रीकृष्णका लीलाहरूको विस्तृत वर्णन, श्रीराधाको गोलोक-लीला तथा अवतार-लीलाका सुन्दर विवेचन, विभिन्न देवताहरूको महिमा एवं एकरूपता र उनको साधना-उपासनाका सुन्दर निरूपण गरिएकोछ।
नाभिबाट ब्रह्मा, वक्षस्थलबाट धर्म, वाम पार्श्वबाट पुन: लक्ष्मी, मुखबाट सरस्वती र विभिन्न अंगहरूबाट दुर्गा, सावित्री, कामदेव, रति, अग्नि, वरुण, वायु आदि देवी-देवताहरूको आविर्भाव भयो।
गणेश खंडमा गणेश जीका जन्मको विस्तारसित चर्चा तथा पुण्यक व्रतको महिमा, विष्णुकृत गणेश जीको स्तवन, दशाक्षरी विद्या व दुर्गा कवचको वर्णन छ।
हरिबोधनीमा उपवास बसिसक्नेले करिब १८ कोसको दुरीमा रहेको चार नारायण र नसक्नेले कम्तीमा एक नारायणको दर्शन र पूजाअर्चना गरेमा सम्पूर्ण पाप नाश भई अन्त्यमा मोक्ष मिल्ने धार्मिक विश्वास छ ।
हरिबोधनीका दिन विशेषगरी सक्खरखण्ड, पिंडालु आदि कन्दमुल र फलफूल भगवान नारायणलाई चढाई ब्रतालुहरू प्रसादका रूपमा फलाहार गर्ने गर्छन् ।
वर्षमा पर्ने २४ वटा एकादशी मध्ये चतुर्मास ब्रत प्रारम्भ हुने हरिशयनी एकादशी र ब्रत समाप्त हुने हरिबोधनी एकादशीलाई ठूलो एकादशी भन्ने गरिन्छ।
हरिशयनी एकादशी का दिन आ-आफ्ना घरमा रोपिएका तुलसीलाई पूजाआजा गरी मठ सिङ्गारेर विधिपूर्वक विवाह गराउने गरिन्छ भने गाउँ घरमा श्रद्धालु भक्तहरू ब्राह्मणद्वारा द्वादशीदेखि पञ्चमीसम्म होम यज्ञ गराई एकादशी ब्रतको उद्यापन गर्ने गर्छन्।
हरिशयनी एकादशी देखि क्षीर सागरमा शयन गरेका भगवान विष्णु कात्तिक शुक्ल एकादशीका दिन ब्युँझनु हुने भन्ने धार्मिक मान्यता अनुसार यस एकादशीलाई हरिबोधनी एकादशी र यो चार महिनाको अवधिलाई चतुर्मास भनिन्छ ।
विष्णु क्षीरसागरका सुतेका कारण यसबेला कुनै माङ्गलिक कार्य गर्नु हुँदैन भन्ने मान्यता अनुसार चतुर्मास भरि विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेश आदि कार्य गरिदैँन अर्थात् यी कार्य गर्न ज्योतिषीय मान्यता अनुसार शुभ साइत निस्कँदैन ।
भीष्मपञ्चक भरि भगवान् विष्णुको आराधना गर्नाले इच्छित फल पाइने विश्वासका साथ उपत्यकाका चार नारायण लगायत बुढानीलकण्ठमा समेत भक्तजनको मेला लाग्दछ ।
मानिस मृत्यु शय्यामा हुँदा प्राण त्याग्नु अघि तुलसीको बोटसँगै राख्नाले तथा तुलसीपत्र खुवाउनाले मरेपछि मोक्ष पाइन्छ भनी शास्त्रमा वर्णन गरिएको छ ।
चार महिना अघि अर्थात् आषाढशुक्ल एकादशीको दिन आआफ्नो घरमा रोपिएको तुलसीलाई आज विशेष पूजा गरी पीपलसँग विवाह गरिदिने परम्परा रहिआएको छ।
भोलिपल्ट द्वादशीको दिन तुलसीको विशेष पूजनसँगै नवान्न को हवन गरी चतुर्मास भरि विष्णु वा विष्णुपि्रयाको रूपमा पूजा गरिएको तुलसीको विसर्जन गरिन्छ ।
रसायनशास्त्र विज्ञानको त्यो शाखा हो जसमा पदार्थको संघटन, संरचना, गुण र रासायनिक प्रतिक्रियाको समयमा यसमा भएका परिवर्तन को अध्ययन गरिन्छ।
यो एक भौतिक विज्ञान हो जसमा पदार्थको परमाणुहरु, अणुहरु, क्रिस्टल र रासायनिक प्रक्रियाको समयमा मुक्त भए या प्रयुक्त भए ऊर्जाको अध्ययन गरिन्छ।
कार्बनिक रसायनमा कार्बनिक पदार्थ, अकार्बनिक रसायनमा अकार्बनिक पदार्थ, जैव रसायनमा सुक्ष्म जीवहरुमा उपस्थित पदार्थ, भौतिक रसायनमा पदार्थको बनावट, संघटन र उसमा सन्निहित ऊर्जा, विश्लेषणात्मक रसायनमा नमूनाको विश्लेषणको अध्ययन गरिन्छ ताकि उसको बनावट र सञ्चरनाको पत्ता लागोस् ।
रसायन विज्ञानको केन्द्रीय विज्ञान या आधारभूत विज्ञान पनि कहा जान्छ किन भने यो अरु विज्ञान जस्तो, खगोलविज्ञान, भौतिक, पदार्थ विज्ञान, जीवविज्ञान र भूविज्ञानको जोडछ।
फलत: आज हामी भौतिक एवं रसायनभौतिकी, जीव रसायन, शरीर-क्रिया-रसायन, समान्य रसायन, कृषि रसायन, आदि अनेक नवीन खोज तथा कार्यहरु पर्दछन् ।
वन, वनस्पति, वन्यजन्तु, जलाधार संरक्षण र भू-संरक्षण सम्बन्धी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय तालीम, सम्मेलन, गोष्ठी र प्रदर्शनीहरू तथा प्रचार प्रसार,
वन, वनस्पति, वन्यजन्तु, जलाधार संरक्षण र भू-संरक्षण सम्बन्धी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाहरूसँग सर्म्पर्क,
जनमानसमा वातावरणीय स्वच्छताको चेतना बर्ढाई भौतिक विकास सम्बन्धी क्रियाकलापहरूबाट वातावरणमा पर्न जाने प्रतिकूल असरहरू पर्न नदिन एवम् वातावरणको संरक्षण गरी वन, वनस्पति र वन्यजन्तुको संरक्षण गर्ने।
वन सम्पदाको दिगो व्यवस्थापन गरी र्सवसाधारण जनता र वन पैदावारमा आधारित उद्योग तथा व्यवसायको लागि समते आवश्यक पर्ने वन पैदावारहरूको नियमित आपूर्ति व्यवस्था मिलाउने।
जडीवुटी लगायत अन्य वन पैदावारहरूको आर्थिक रूपमा प्रतिस्पर्धा एवम् आधुनिक खेती विकास तथा बिस्तार गरी स्थानीय रोजगारी एवम् आय आर्जनका अवसरहरू सृजना गर्ने।
राष्ट्रिय जैविक विविधता नीति अनुरूप पर्वतीय घाँसे मैदान, वन, सिमसार, राष्ट्रिय निकुन्ज तथा आरक्षहरूको जैविक विविधता एवम् वानस्पतिक स्रोतको संरक्षण, सर्म्बर्द्धन तथा सदुपयोगबाट प्राकृतिक पारिस्थितिकीय सन्तुलन कायम राखी राष्ट्रिय तथा स्थानीय अर्थतन्त्रमा टेवा पुर्‍याउने।
जनसहभागीतामूलक पद्धति अपनाई वनमा आधारित विकास कार्यक्रमहरू मार्फत गरीब, महिला तथा पिछडिएका वर्गको आयआर्जन र रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गरी गरीबी घटाउन टेवा पुर्‍याउने।
वनक्षेत्रको संरक्षण, सम्बर्धन तथा समुचित सदुपयोगबाट देशको आर्थिक, सामाजिकविकास गरी स्थानीय तथा राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्‍याउन एवम् पिछडिएको समुदाय तथा महिलाहरू समेतको जीविकोपार्जनका अवसरहरू बढाउने उद्देश्य सहित यसको स्थापना भएको हो।
सूफी-सन्तोको यद्यपि उत्तर-पश्चिममा अधिक प्रभुत्व थियो, र पनि दक्षिणका बीजापुर र गोलकुंडा राज्यहरूमा पनि यिनको अनेक केन्द्र थिए र वहाँ पनि अनेक प्रसिद्ध सूफी सन्त भए।
ईरानी संस्कृतिका अनेक आकर्षक तत्त्व-जस्तै वैभव-विलास, अलंकरण सज्जा आदि भारतीय जीवनमा ठूला वेगदेखि घुल-मिल रहोस् थिए र एक नयाँ दरबारी वा नागर संस्कृतिको आविर्भव हो रह्यो थियो।
राजनीतिक र आर्थिक प्रभावका कारण यो संस्कृति शीघ्र नैं आफ्नो प्रसादमय प्रभाव खो बैठी र जीवनका उत्कर्ष एवं आनन्दमय पक्षका स्थानमा रुग्ण विलासि्दछ यसमा रह गयी।
तभी पश्चिमका व्यापारिहरूको आगमन भयो जो आफ्नो साथ पाश्चात्य-शिक्षाको संस्कार लाये र जसको पछि-पछि मसीही प्रचारकहरूका दल भारतमा प्रवेश गर्न लागोस्।
उन्नाइसौँ शतीमा अङ्ग्रेजीलाई प्रभुत्व सारे देशमा स्थापित भयो र शासक वर्ग सक्रिय रूपले योजना बनाएर आफ्नो शिक्षा, संस्कृति र तिनको माध्यमदेखि प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा आफ्नो धर्मको प्रसार गर्न लगा।
बौद्ध-धर्मका ह्रासका युगमा त्यसको धेरै शाखाहरू र शैव-शाक्त धर्महरूका संयोगले नाथ-सम्प्रदाय उठ खडा भयो जो ईसाका द्वितीय सहस्राब्दका आरम्भमा उत्तरमा तिब्बत आदिसम्म दक्षिणमा पूर्वी घाटका प्रदेशहरूमा, पश्चिममा महाराष्ट्र आदिमा र पूर्वमा प्रायःसर्वत्र फैला भएको थियो।
योगको प्रधानता भएमा पनि यी साधुहरूको साधनामा, जसमा नाथ, सिद्ध र शैव सबै थिए, जीवनका विचार र भाव-पक्षको उपेक्षा थिएन र यीबाट अनेक साधु आत्माभिव्यक्ति एवं सिद्धान्त-प्रतिपादन दुइटैका लागि कवि-कर्ममा प्रवृत्त हुन्थे।
कन्नडको प्रथम उपलब्ध ग्रन्थ छ ‘कविराजमार्ग’, जसका लेखक छन् राष्क्रूट-वंशका नरेश नृपतुंग ; र मलयालमको सर्वप्रथम कृति छन् ‘रामचरितम’ जसका विषयमा रचनाकाल र भाषा-स्वरूप आदिको अनेक समस्याहरू र जो अनुमानतः तेह्रौँ शतीको रचछैन।
गुजरातीको आदि-ग्रन्थ सन् ११८५ ई.मा रचित शालिभद्र भारतेश्वरको ‘बाहु-बलिरास’ छ र मराठीका आदिम साहित्यको आविर्भाव बारहौं शतीमा भएको थियो।
बँगलाको चर्या-गीतहरूको रचना शायद दसौं र बारहौं शताब्दीका बीच कुनै समय भएको हुनेछ; असमिया-साहित्यका सबैभन्दा प्राचीन उदाहरण प्रायः तेह्रौँ शताब्दीका अंतका छन् जसमा सर्वश्रेष्ठ छन् हेम सरस्वतीको रचनाहरू ‘प्रह्लादचरित्र’ तथा ‘हरिगौरीसंवाद’।
भारतवर्ष अनेक भाषाहरूको विशाल देश छ - उत्तर-पश्चिममा पञ्जाबी, नेपाली र उर्दू; पूर्वमा उडिया, बङ्गालमा असमिया; मध्य-पश्चिममा मराठी र गुजराती र दक्षिणमा तमिल, तेलुगु, कन्नड र मलयालम।
यिनको अतिरिक्त कतिपय र पनि भाषाहरू छन् जसको साहित्यिक एवं भाषावैज्ञानिक महत्त्व कम छैन- जस्तै कश्मीरी, डोगरी, सिंधी, कोंकणी, तूरू आदि।
यीबाट प्रत्येक का, विशेषत: पहिलो पल्टह भाषाहरूमा देखि प्रत्येक का, आफ्नो साहित्य छ जो प्राचीनता, वैविध्य, गुण र परिमाण- सबैको दृष्टिदेखि अत्यन्त समृद्ध हो।
वैदिक संस्कृत, संस्कृत, पालि, प्राकृतहरू र अपभ्रंशोंको समावेश गर्न लिनमा त त्यसका अनंत विस्तार कल्पनाको सीमालाई पार गर्न जान्छ- ज्ञानको अपार भण्डार, हिन्द महासागरदेखि पनि गहिरो, भारतका भौगोलिक विस्तारदेखि पनि व्यापक, हिमालयका शिखरहरूदेखि पनि अग्लो र ब्रह्मको कल्पनादेखि पनि अधिक सूक्ष्म।
दक्षिणको भाषाहरूको उद्गम एक छ : सबै द्रविड परिवारको विभूतीहरू छन्, परन्तु के कन्नड र मलयालम वा तमिल र तेलुगुका स्वारूप्यका विषयमा शंका हुन सक्छ !
पूर्वमध्यकालको समाप्ति मुगल-वैभवका अंत अर्थात शतीका मध्यमा तथा सत्रहौं शतीका मध्यमा तथा उत्तर मध्याकालको अङ्ग्रेजी सत्ताको स्थापनाका साथ हुन्छ र तभीदेखि आधुनिक युगको आरम्भ हुन जान्छ।
केवल दुई भाषाहरू यस्तो छन् जसको जन्मकाल भिन्न छ—तमिल, जो संस्कृतका समान प्राचीन छ र उर्दू, जसको वास्तविक आरम्भ पन्ध्रौँ शतीदेखि पूर्व छैन माने जा सकता।
हालाँकि केही विद्वान उर्दूको पनि उद्भव १३-१४ उनी शतीका बाबा फरीद, अब्दुल्ला हमीद नागोरी तथा अमीर खुसरोको रचनाहरूदेखि मानने लागोस् छन्।
तमिलको संगम-साहित्य, तेलगुका द्वि-अर्थी काव्य र उदाहरण तथा अवधान-साहित्य, मलयालमका सन्देश-काव्य एवं कीर-गीत तथा मणिप्रवालम् शैली, मराठीका पवाडे, गुजरातीका अख्यान र फागु, बँगलाको मङ्गल काव्य, असमियाका बडगीत र बुरंजी साहित्य, पञ्जाबीका रम्याख्यान तथा वीरगति, उर्दूको गजल र हिंदीको रीतिकाव्य तथा छायावाद आदि आफ्नो-आफ्नो भाषा–साहित्यका वैशिष्ट्यका उज्ज्वल प्रमाण छन्।
जस प्रकार अनेक धर्महरू, विचार-धाराहरू र जीवन प्रणालिहरूका रहँदै पनि भारतीय संस्कृतिको एकता असंदिग्ध छ, यसै प्रकार यसै कारणदेखि अनेक भाषाहरू र अभिवयंजना-पद्धतिहरूका रहँदै पनि भारतीय साहित्यको मूलभूत एकताको अनुसन्धान पनि सहज-सम्भव हो।
उपर्युक्त विवेचनसँग यस महत्त्वपूर्ण तथ्यको उद्घाटन हुन्छ कि कथाको सुन्ने या पढ्ने समय श्रोता अथवा पाठकको मनमा अगाडि आनेवाला घटनाहरूको जाननेको जिज्ञासा रहन्छ अर्थात्‌ त्यो बार-बार यही पूछता या सोचउछ कि फेरि के भयो, जबकि कथानकमा त्यो ये प्रश्न पनि उठाउछ कि "ऐसा किन भयो?' "यह कसरि भयो?' आदि।
अर्थात्‌ अगाडि घटनेवाला घटनाहरूको जाननेको जिज्ञासाको साथ-साथ श्रोता अथवा पाठक घटनाहरूको बीच कार्य-कारण-सम्बन्धको प्रति पनि सचेत रहन्छ।
अत: भन्न सकिन्छ, कथानकमा समयको गति घटनावलीको खोलती चलती हो र यसको साथ नै उसका घटना संयोजन-विश्वको युक्तियुक्त संघटनको अनुरूप-तर्कसम्मत कार्य-कारण-अंत:सम्बन्धहरूमा आधारित रहन्छ।
संस्कृत साहित्यशास्त्रमा "कथा' शब्दको प्रयोग एक निश्चित काव्यरूपको अर्थमा गरिदै आएको छ तर कथा शब्दको सामान्य अर्थ हो- "त्यो जुन भनिन्छ'।
यहाँ भन्नेवालाको साथ-साथ सुननेवालाको उपस्थिति पनि अंतर्भुक्त हो किन भनें "भन्नु' शब्द त्यतिखेरसार्थक हुन्छ जब उसलाई सुननेवाला पनिकोई हो।
ई.एम. फार्स्टर ले "घटनाहरूको कालानुक्रमिक वर्णन'को कथा को संज्ञा दिएको छ; जैसे, नाश्ते पछि मध्याह्नको भोजन, सोमवार पछि मंगलवार, यौवन पछि वृद्धावस्था आदि।
यसको विपरीत कथानक (चाहे त्यो महाकाव्यको हो अथवा खंडकाव्य, नाटक, उपन्यास या लोकगाथाको हो)को त्यो तत्त्व हो जुन उसमा वर्णित कालक्रमसँग श्रृंखलित घटनाहरूलाई धुरी बनेर उसलाई संगति दिन्छ र कथाको समस्त घटनाहरू जसको चारै तिर ताने बानेको जस्तै बुनी गएर बढती र विकसित हुन्छं।
कथा या कहानी पनि साधारणत: कार्यव्यापारको योजना नै हुन्छ, तर कुनै एक पनि कथाको कथानक भन्न सकिन्न; कारण, कथाको विशिष्टता केवल उसको कालानुक्रमिक वर्णनको अभिभूत गर्छ।
अर्थात्‌ कथा कुनै पनि कथात्मक साहित्यिक कृतिको ढाँचामात्र हुन्छ जबकि कथानकमा तत्प्रस्तुत प्रकरणवस्तु को अनुरूप कथाको स्वरूप स्पष्ट, संगत एवं बुद्धिग्राह्य बनेर उभरउछ।
कथानक देव दानव, अतिप्राकृत र अप्राकृत घटनाहरू भन्दा पनि निर्मित हुन्छन् तर उनका उक्त निर्माण परम्परा द्वारा स्वीकृत विधान तथा अभिप्रायोंको अनुसार नै हुन्छ।
उनमें उतार चढाव आउछन्, भाग्य बदलिन्छ, परिस्थितियाँ मनुष्यको कुनै सँग कुनै बनाइदिन्छ१ आफ्नो संगीसाथिहरू लाई साथ या बाह्य शक्तियों अर्थात्‌ आफ्नो परिस्थितिको विरुद्ध उसलाई प्राय: संघर्ष करना पडउछ।
"कुनै साहित्यिक कृति को यस्तो योजना, घटनाहरूको पैटर्न अथवा मुख्य कथाको कथानक भन्दछन् जसको निर्माण उद्दिश्ट प्रसंगोंको सहेतुक संयोजित शृङ्खला को क्रमिक उद्घाटन सँग गरिएको हो।
विश्वमा भारत दुधको सबैभन्दा ठूलो उत्पादक हो र स्किम्ड दुध पाउडरको अग्रणी निर्यातकर्ता हो, यसले थप अन्य दुध उत्पादनहरू पनि निर्यात गर्दछ।
दुग्धजन्य उत्पादनहरूको आन्तरिक मागमा निरन्तर वृद्धि र माग-आपूर्ति अन्तर ठूलो हुदै गइरहेको अवस्थामा भारत भविष्यमा दुग्धजन्य उत्पादनहरूको खुद आयातकर्ता हुन सक्छ।
२०१६ सम्म दुध र दुग्ध सामाग्रीहरूको लागि विश्वको सबैभन्दा ठूलो आयातकर्ता चीन र रसिया थिए तर २०१६ पछि दुबै देश आत्मनिर्भर भए र विश्व-दुधमा पचुर्ताको योगदान गरे।
माथिको परिभाषाले रङ्ग र बनावटमा दुग्ध दुधसँग मिल्दोजुल्दो हुने गैर-पशु उत्पादनहरू जस्तै बदामको दूध, नरिवलको दूध, चामलको दूध, र सोया दूध लाई दुधको संज्ञा दिएको छैन ।
अमेरिकामा दूधको विकल्पहरूले १३% "दूध" बजार ओगटेको छ, जसले गर्दा डेरी/दुग्ध उद्योगहरूले असफल भएनि धेरै पटक "दुध" नाम दुग्धमा मात्र सीमित राख्‍न मुद्दा हालेका छन्।
मानवहरूको लागि विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले छ महिनाको लागि विशेष स्तनपान र दुई वा दुई भन्दा अधिक उमेरका लागि स्तनपानको साथै अन्य खानाको सिफारिस गर्दछ।
ताजा बाख्राको दूध कहिलेकाँही मानवको दुधको साट्टोमा खुवाउने चलन छ तर यसबाट बच्चालाई इलेक्ट्रोलाइट असंतुलन, मेटाबोलिक एसिडोसिस, मेगालोब्लास्टिक रक्ताल्पता, र एलर्जीको जोखिम रहन्छ।
१९६१ देखि खाना प्रयोगमा हुने शब्द कोडेक्स अलिमेन्टेरियस मापदण्ड अन्तर्गत परिभाषित गरिएको छ: "दुहुना जनावरहरूबाट एक वा बढी पटक दोइएको सामान्य स्तन स्राव जसमा कुनै थप वा यस भित्र रहेका कुनै बस्तुको निकासी गरिएको हुन्न, जसलाड्ढ तरल दुधको रूपमा उपभोग गर्न वा थप प्रशोधनको अभिप्रायले संचित गरिन्छ"।
दुध खपत मुख्य गरी दुई भिन्न प्रकारहरूमा देखा पर्दछ: सबै शिशु स्तनपायीहरूका लागि पोषणको प्राकृतिक स्रोत र सबै उमेरका मानिसहरु द्वारा खपतका लागि अन्य स्तनपायी जीवहरूबाट प्राप्त खाद्य उत्पादन।
परेवाहरूले तिनीहरूका बच्चाहरूलाई खुवाउन निकाल्ने वस्तुलाई "क्रप मिल्क" भनिन्छ र यसले स्तनपायी दुधसँग केही समानता देखाउँदछ, यद्यपि यो दुधको विकल्पको रूपमा खपत हुँदैन।
१४ जनवरी २०१६ मा रिलायन्स कम्युनिकेसन्स ले पूर्ण धितोको साझेदारीमा पहिले देखि रहेको सम्पूर्ण ऋण तिरेपछि एसएसटिएलले १०% भाग पाउने गरी एसएसटिएलको अधिग्रहण गरेको घोषणा गर्यो।
सन् २०१३ मा आयोजित भारतीय टेलिकम स्पेक्ट्रम लिलामीमा एमटिएसले राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र, कोलकाता, गुजरात, कर्नाटक, तमिलनाडु, केरल, उत्तर प्रदेश र पश्चिम बङ्गाल गरी ८ ओटा केन्द्रमा सेवा प्रदान गर्ने अनुमति जित्यो।
सेप्टेम्बर २००७ को अन्त्यमा रुसको सबैभन्दा ठूलो सार्वजनिक सेवा प्रदायक सिस्टेमाले अमेरिकी डलर १ करोड १४ लाखमा श्याम टेलिलिङ्कको अधिग्रहण गर्यो।
सायद, धेरैजसोले आजसम्म बुझ्ने साउने सङ्क्रान्तिप्रतिको बुझाई 'काण्डरक नामक राक्षसको पूजा गरी असारे हिलामैलोको समयमा छालामा लाग्ने रोग लुतो फाल्ने चाड' हो ।
तर, नेपालमा आदिमकालदेखि बसिआएका विभिन्न आदिवासी/जनजातिहरू पूर्वका किरात लिम्बू, खम्बू तराइका थारु र पश्चिमका मगर, गुरुङ आदिले यो साउने सङ्क्रान्ति पर्वलाई केवल त्यही 'लुतो' फाल्ने चाडको रूपमा मात्र मान्दैनन् ।
किरात समुदायमा 'काण्डरक' नामक राक्षसभन्दा फरक प्रसङ्गमा 'माङहाङ' नामक एक पूर्खा वा राजनेता र उनको जनतामा आइपरेको दैवी प्रकोप तथा सामना गर्नुपरेको अनिकालको कारुणिक काहानीसँग यो साउने सङ्क्रान्ति पर्वले तादात्म्यता राख्दछ ।
यर्सथ, यो चाडलाई प्रकृतिको पूजा, पूर्खाको सम्झना-सम्मान तथा विगत र वर्तमानको समीक्षा गर्ने र भविष्यको योजना बनाउने पर्वको रूपमा पनि मान्ने गरिन्छ ।
नेपालको पूर्वीक्षेत्र लिम्बुवान, खम्बुवानतिर साउने सङ्क्रान्तिको दिन बिहानै खेतबारी वा नजीकको वन-जङ्गलतिर गई साउने सङ्क्रान्तिका लागि आवश्यक अन्न, फल, फूल, र पात हरू सङ्कलन गरी ल्याउने गरिन्छ ।
साउने सङ्क्रान्तिको दिन साँझपख गाउँघरमा मिठो-मसिनो खानपिन खाइपिइसकेपछि वरपर, तलमाथि, वारिपारि सबैतिर एक्कासी बन्दुकहरू पड्कन्छन् ।
प्रत्येक घरका हिँडडुल गर्नसक्ने बच्चादेखि युवा-युवतीहरूले घरमुली बुढापाकाको निर्देशन र उत्प्रेरणामा घरभित्रका सबै ठाउँ र घरवरिपरिसमेत घुमेर यी सामग्रीहरू बजाउँदै केही खराब तत्वलाई घरभित्रबाट बाहिरतिर खेदाएर निकालेका हुन्छन् ।
विचरा किसानका छोराछोरीहरूले आफ्नै मातृभाषामा 'सङ्क्रान्ति जाऊ, मङ्ग्रान्ति आऊ; अनिकाल जाऊ, सहकाल आऊ' भन्ने आदि भावमा 'अनिकाल वा दुःख-पीडा'लाई त्यसरी पर्वको रूपमा मनाउँदै खेदाएर रमाएका हुन्छन् ।
यसैगरी, उनीहरूले घरपरिवारमा रहेको बाझोजुझो, गाउँघरमा रहेको सामाजिक-साँस्कृतिक विकृति-विसंगति र सिङ्गो राष्ट्रमा व्याप्त राजनीतिक अस्थिरता, द्वन्द्व र अशान्ति आदिको अन्त्यको कामना र प्रार्थना गरेका शब्द भावहरू पनि प्रकट गर्दै सङ्क्रान्तिसँगै खेदाउन घरमुलीहरूले आग्रह गरेका हुन्छन् ।
त्यस्तै संयोगवस, नेपालमा पुरानो आर्थिक वर्ष समाप्ती र नयाँ आर्थिक वर्ष शुभाराम्भ पनि यही साउने १ गतेबाट हुने हुनाले अब सामाजिक-साँस्कृतिक रूपमै कहाँ, के कति राजनीतिक रूपमा राम्रा काम र नरम्रा भ्रष्टाचार भए भनेर समीक्षा गर्ने पर्वको रूपमा पनि यो चाडलाई विकसित गरेर लान सकिन्छ ।
यो दिन सूर्य दक्षिणायनतिर सङ्क्रमण भई कर्कट रेखामाथि पुग्ने हुनाले साउने सङ्क्रान्तिको दिनलाई कर्कट क्रान्ति/सङ्क्रान्ति पनि भन्ने गरिन्छ ।
विशेषगरी हिन्दू सम्प्रदायमा साउने सङ्क्रान्तिको दिन नासपाती, कागती, निबुवा, अम्बा, अनार, फलफूल आदि चर्ढाई काण्डरक राक्षसको पूजा गरेमा दाद, लुतो, खटिराजस्ता विभिन्न रोगहरूबाट मुक्त भइन्छ भन्ने विश्वास छ ।
साथै, कुकुरडाइनो , कागभलायो , कुरिलो , सिस्नो, पानीसरो, देवीसरो, पुरेनी र गलेनीजस्ता औषधिका रूपमा प्रयोग हुने वनस्पतिको आगो बालेर ताप्ने तथा आ-आफ्ना घर आँगनबाट चारै दिशामा अगुल्टोद्वारा लुतो फाल्ने गरिन्छ।
महिलाहरूले आफ्ना पतिको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको लागि शिवजीको ब्रत बस्ने र हातमा मेहन्दी लगाई साउनभरि हरियो चुरा लगाए पतिको सुरक्षा हुने विश्वास पनि गरिन्छ ।
तर, यही बीचमा पनि हिमाल, पहाड र तर्राई सबैतिरका किसानहरूले यो साउने सङ्क्रान्तिलाई एकदिन भए पनि पर्वको रूपमा मनाई अलिक सुविस्तामा सबै परिवार एकसाथ भई मिठा खानेपिन खाएर रमाइलो गर्ने गर्दछन् ।
यो साउने सङ्क्रान्ति पर्वलाई आजकल स्वदेशमा मात्र नभएर विदेश हङकङ, बेलायत, यु एस ए, अस्ट्रेलिया, मलेसिया, दुवई, साउदी, कतार आदि ठाउँमा पनि आफ्नो सुविधा र परिस्थिति अनुसार नेपालीहरू एक भई पार्टी वा वनभोजको आयोजना गरी हर्षोल्लासका साथ आफ्नो संस्कृति र मातृभूमि नेपालको सम्झना गर्दै मनाउने गर्दछन् ।
साउने सङ्क्रान्तिलाई 'हिउँद लाग्यो, अब बाँचिन्छ र राम्रो हुन्छ' भनी मनाउँछन् भने माघे सङ्क्रान्तिलाई 'वर्षा लाग्यो अब मरिन्छ कि बाँचिन्छ' भनी मनाउने गर्दछन् ।
त्यसैगरी, तमु-गुरुङ, बरामु, माझी, जिरेल, छन्त्याल, याक्खा, सुनुवार आदि जातिले पनि आफ्नै तरिकाले साउने संक्रान्ति मनाउने गर्दछन् ।
पूर्वी तर्राईका आदिवासी धिमालहरूले असारको अन्तिम मसान्तको दिनलाई जेठदेखि मानिल्याएको सिर्जात वा असारे पूजा र धङधङगे मेलाको समापन गर्न विशेष चाडको रूपमा मनाउने गर्दछन् ।
पश्चिम कर्णालीको हुम्ला, जुम्लातिर देउडा गीत र नाचलाई आफ्नो विशेष साँस्कृतिक नीधिको रूपमा मान्ने आइडी जातिहरूले पनि यो साउने सङ्क्रान्ति पर्वलाई आफ्नै तरिकाले बलिरहेको अगुल्टोलाई दक्षिणतिर हानी पठाएर आफ्नै भाषामा देवतालाई सम्बोधन गरी 'वरिपरिका नराम्रा रोगव्याधहरू सबै हटिजाऊ, दुर्भाग्यको प्रतीक रातो गोरु निस्किजा, शुभलक्षण वा सौभाग्यको प्रतीक सेतो गोरु भित्र आऊ, अनिकाल जा, सहकाल आइज' भन्ने भावमा कराउँदै नराम्रो कुराहरू खेदाइ पठाएर साउने सङ्क्रान्ति मान्ने गर्दछन् ।
पृथ्बीको निश्चित भूभागमा प्राकृतिक तथा मौसमी परिवर्तनका विशेष समय वा दिनलाई त्यहाँका सबै मानव समुदायले आ-आफ्नै तरिकाले बुझेर ग्रहण गरिल्याएका हुन्छन् ।
यसमा सापेक्ष वैज्ञानिकता र सत्यताको खोजीसँगै एकापसमा राम्रो वा नराम्रो जे जस्तो लागे पनि सबैलाई समान मान्यता र अवसर दिएर संरक्षण गर्दै लैजाने कर्तव्य र जिम्मेवारी सम्वद्धजाति, धार्मिक वा साँस्कृतिक समुदाय र सरकारकोसमेत हुन्छ।
साउने सङ्क्रान्तिको हकमा, यो सबै जाति, वर्ग, समुदाय र क्षेत्रको साझा चाड भएकोले यसलाई सबै नेपालीको साझा पर्वको रूपमा स्वीकार गरी नेपाल सरकारले र्सार्वजनिक विदा घोषणा गरेर यसको सम्मान र सम्बोधन गर्नुपर्दछ ।
किरातीहरूले आफ्नो ईष्ट देवको सम्मानमा साउने संक्रन्तिको दिन नयां पाकेका फलफुलहरू चढाउन डोरिमा तुनेर ढोकामाथि झुण्ड्याउने परम्परा छ ।
पूर्वी तराईका आदिवासी धिमालहरूले असारको अन्तिम मसान्तको दिनलाई जेठदेखि मानि ल्याएको सिर्जात वा असारे पूजा र धङधङगे मेलाको समापन गर्न विशेष चाडको रूपमा मनाउने गर्दछन् ।
पश्चिम कर्णालीको जुम्ला जुम्ला तिर देउडा गीत र नाचलाई आफ्नो विशेष सांस्कृतिक निधिको रूपमा मान्ने आइडी जातिहरूले पनि यो साउने सङ्क्रान्ति पर्वलाई आफ्नै तरिकाले बलिरहेको अगुल्टोलाई दक्षिणतिर हानी पठाएर आफ्नै भाषामा देवतालाई सम्बोधन गरी वरिपरिका नराम्रा रोगव्याधहरू सबै हटि जाऊ, दुर्भाग्यको प्रतीक रातो गोरु निस्किजा, शुभ लक्षण वा सौभाग्यको प्रतीक सेतो गोरु भित्र आऊ, अनिकाल जा सहकाल आइज भन्ने भावमा कराउँदै नराम्रो कुराहरू खेदाइ पठाएर साउने सङ्क्रान्ति मान्ने गर्दछन् ।
यसको मौलिक विशेषता के हो भने विभिन्न धार्मिक साँस्कृतिक समुदाय अनुसार साउने सङ्क्रान्ति पर्वलाई बुझ्ने र मनाउने तौर-तरिकाहरू पनि केही भिन्न छन्।
यस्ता भिन्नता र समानताहरूलाई सही तवरले बुझ्न नसक्दा चार्डपर्वहरू र यसप्रतिका सकारात्मक सन्देश वा प्रभावहरू पनि एकापसमा बाँझिएर खप्टिन गई विरोधाभासपूर्ण तरिकाले अलमल्लमा परेजस्तो लाग्न सक्छन् ।
यसर्थ, अबदेखि यस्ता धार्मिक-साँस्कृतिक महत्त्व राख्ने चार्डपर्वहरूप्रतिको हेराइ, बुझाइ, विश्लेषण वा सम्प्रेषण गराईमा पनि पुनर्संरचना हुन आवश्यक छ ।