polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
मल्लकालका भवन र मन्दिरका ढोकाहरूमा दुईतर्फ दुई पताका भएका धातुका केतु वा झ्ण्डा टाँगिएका पाइन्छन् जसले नेपालका प्राचीन झन्डाहरूको आकार सङ्केत गर्छन्।
यस्ता झ्ण्डामध्ये केहीको माथिल्लो पताकामा राष्ट्रको प्रतीक सूर्य वा चन्द्रमा र तल्लो पताकामा सम्बद्ध देव वा देवीका प्रतीक-चिह्नहरू पाइन्छन्।
इस्वीको ६०० को मानाङ्कमा नेपाली झन्डा देखिएको कुरा एन. जी. रोड के. ग्यावर्स र सी भदेत्रोले 'क्वाइनेज् अफ नेपाल' मा तथा त्यसमाथि चन्द्र पनि भएको इस्वीको ६०५-६१५ मा ढालिएका मुद्रा नेपाल राष्ट्रिय मूद्रा सङ्ग्रहालयमा भेटिने कुरा ज्ञानमणि नेपालले लेखिसकेका छन्।
इस्वीको ६०५ कै अर्को मुद्रामा पछाडि सूर्य र ६४१ कोमा अगाडि पछाडि सूर्य र चन्द्र भएको कुरा ग्यावर्स र भदेत्रोकै किताबमा उल्लेख छ।
भदौ २०७१ मा, काठमाडौँको सैनिक मञ्च टुँडिखेलमा ३५ हजार भन्दा बढी मानिसहरू उपस्थित भएर विश्व किर्तिमान कायम गर्ने उद्देशका साथ मानव निर्मित नेपालको सबैभन्दा ठुलो झन्डाको आकृति बनाइएको थियो जसलाई शान्ति र समृद्धिका लागि मानव मूल्य नामक संस्थाले सञ्चालन गरेको थियो।
वि.सं २००७ मा नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना भएपछि लामो ऐतिहासिक परम्परा र राष्ट्रिय-गौरवलाई समेत दृष्टिगत गर्दै चन्द्र-सूर्य अङ्कित दुई-पताका भएको रातो झ्ण्डालाई नै नेपाल-राष्ट्रको राष्ट्रिय-झन्डाको रूपमा स्वीकार गरिएको हो।
नेपाल सरकारका मन्त्रालय/विभाग/कार्यालय वा सार्वजनिक संस्थाबाट सम्पादन हुनुपर्ने कार्यहरू नियमितरूपमा भए नभएको बिषयमा सूचना सङ्कलन गर्ने।
नेपाल सरकारका मन्त्रालय, विभाग, कार्यालय वा र्सार्वजनिक संस्थाबाट नियमितरूपमा हुनु पर्ने कार्य भएको नपाइएमा त्यस्ता निकायलाई सो बिषयमा र्सतर्क गर्ने।
भ्रष्टचार नियन्त्रण सम्बन्धमा अपनाउनु प्रने नीति, रणनीति र तत् सम्बन्धी काननूमा कनु सुधार गर्नुपर्ने देखिएमा नेपाल सरकारलाई आवश्यक सुझाव दिने।
भ्रष्टाचार सम्बन्धी कसुरमा अनुसन्धान गर्ने निकाय वा पदाधिकारीबाट भ्रष्टाचार सम्बन्धी आवश्यक विवरण वा सूचना प्राप्त गरी अद्यावधिक गर्राई राख्ने।
दैलेख र अछामका अन्य सहायक नदी नालाहरूलाई साधमा लिँदै यो नदी दैलेख, अछाम र सुर्खेत जिल्लाको सिमानामा पर्ने कल्यानकाँध नामक स्थानमा आएर यो नदीले आफ्नो बाटो बदलेर उल्टो फर्केको छ, जसले गर्दा पश्चिमबाट पूर्व तर्फ बग्दै गरेको यो नदी फेरी पश्चिम तिर फर्केर जान्छ।
यो नदी बाजुरा जिल्ला र हुम्ला जिल्लाको सिमाना हँदै कालीकोट जिल्लामा पुग्दासम्म यसका धेरै सहायक नदी नालाहरूले गर्दा यसले खोलाबाट नदिको रूप लिन्छ।
यसैगरी अन्य साना खोला नालाहरू साथमा लिएर यो नदी दैलेख जिल्ला र अछाम जिल्ला सुर्खेत जिल्ला र कैलाली को सिमाना हुदै अगाडि बढ्छ र भारतमा गएर मिसिन्छ।
यसका साथै यो नदीमा माछाका अन्य धेरै प्रजातीहरू रहेका छन् जस्तै:- सट्टा माछा , टोटे माछा , बाम माछा , खोली माछा (यो माछा सानो तर स्वादिष्ट माछा हो प्राय खोलाको पानीमा पनि पाइने भएकाले यसलाई खोली माछा भनीएको हो), आदी।
यसका साथै झुलुङ्गे पुलहरूमा कुइने पुल, जङ्गलघाट पुल, टटाली पुल, डुङ्गेश्वार पुल, टुनी बगर पुल, राकम—कर्णाली पुल, खिड्की ज्यूला पुल, लालीघाट पुल, रेँगीलघाट पुल, भात्तडी पुल, आदी धेरै झुलुङ्गे पुल निर्माण भै सकेका छन् भने धेरै जसो झुलुङ्गे पुलहरू निर्माण कार्य भै रहेको छ।
नेपालको रक्षा मामिला सञ्चालन एवं व्यवस्थित गर्ने र मलुकको सार्वभौम सत्ता र भौगोलिक अखण्डताको सुरक्षा गर्न बाह्य तथा आन्तरिक सुरक्षा व्यवस्था बनाई राख्नु यस मन्त्रालयको प्रमुख उद्देश्य हो।
मुलुकको बाह्य सुरक्षा व्यवस्था गर्नु यस मन्त्रालयको प्राथमिक जिम्मेवारी भए तापनि जनताको जिउधनको सुरक्षा गरी आन्तरिक सुरक्षा र व्यवस्था कायम गर्राई राख्नु पनि यस मन्त्रालयको जिम्मेवारी भित्र पर्न आउँछ।
यस सर्न्दर्भमा रक्षा मन्त्रालयको प्रमुख कार्य भनेको मुलुकको सुरक्षा एवम् प्रतिरक्षाको सम्बन्धमा सरकारबाट नीतिगत निर्देशन प्राप्त गर्नु र सोको कार्यान्वयनकोलागि शाही नेपाली सेना र मातहतका विभागहरूमा ती नीति निर्देशनहरू सञ्चार गर्नु नै हो।
यसको अलावा आफ्नो लक्ष्य हासिल गर्ने क्रममा मुलुकको रक्षाको प्रमुख जिम्मेवारी लिएकोनेपाली सेना र नेपाल सरकारका अन्य मन्त्रालय तथा निकायहरूबीच सर्म्पर्क बिन्दुको रूपमा समेत रक्षा मन्त्रालयले काम गर्दछ।
नेपालको र्सार्वभौमसत्ता, अखण्डता तथा राष्ट्रिय स्वाभिमान एवम् आन्तरिक तथाबाह्य सुरक्षामा कुनै किसिमको आँच आउन नदिई नेपाली जनताको जीउधनको सुरक्षा प्रदान गर्दै समाजमा शान्ति, सुरक्षा, व्यवस्था र अमन चयन कायम गरी नेपाली जनतालाई सुरक्षाको प्रत्याभूमि दिँदै राष्ट्रिय कार्यमा जागरुक बनाई राष्ट्रिय स्वाभिमानको विकास गराउनु यस मन्त्रालयको उद्देश्य रहेको छ।
यो उद्देश्य हासिल गर्न नेपाली सेनाको व्यवस्था, परिचालन तथा सरकारका अन्यमन्त्रालय तथा निकायहरूसँग आवश्यक समन्वय गर्ने कार्य यस मन्त्रालयले गर्दछ।
रक्षा मन्त्रालयको नामाकरणको विषयमा आधिकारिक ठोस प्रमाण नभेटिए तापनि २००७ सालमा गठन भएको मन्त्रिमण्डलमा श्री बबर शम्शेरलाई रक्षामन्त्री बनाइएको अभिलेखबाट देखिन आएकोले रक्षा मन्त्रालयको नामाकरण सोही समयमा भएको अनुमानसम्म गर्न सकिन्छ।
सन् २०१४ को मानव विकास समग्र सूचकाङ्कमा नेपालको दशौँ स्थानमा रहेको यस जिल्लाको सदरमुकाम चन्द्रगढी हो, जुन पूर्व पश्चिम राजमार्गको बिर्तामोडबाट १३ कि.मी. दक्षिणमा पर्दछ ।
यस जिल्लाका प्रसिद्ध पर्यटकीय एवं तीर्थस्थलहरूमा कन्काई धाम कोटीहोम, अर्जुनधारा,जामुनखाडी सिमसार क्षेत्र, किच्चक वध, केचनाकवल, सतासीधाम, धनुषकोटी धामआदि पर्दछन् ।
पृथ्वीनारायण शाहको शासन काल पूर्व मोरङ र झापा लिम्बुवान राज्यमा पर्द थियो र त्यसबेला लिम्बुवान खेबाङ वंशी राजा बुद्धिकर्ण राय खेवाङको शासन थियो।
अभिमान सिंह बस्नेतको नेतृत्वको फौजले पल्लो किराँत लिम्बुवानको उत्तरी सिमाना र पूर्व तमोर नदीसम्म अधिकार जमायो र लिम्बुवानका लिम्बुहरु र गोर्खाली बिच सम्झौता गरी नेपाल एकिकरणमा समाहित भएकाले पृथ्वीनारायण शाहको समयमा नेपालको सिमाना पूर्वी पहाडतर्फ सिंहलिला पहाडसम्म र मैदानतर्फ कन्काई नदी क्षेत्रसम्म फैलियो।
सन् १७८३ मा अर्थात् रणबहादुर शाहको शासनकालमा नेपालको सिमाना पश्चिमतर्फ कुमाउँ, गढवाल र पूर्वतर्फ टिष्टा नदीसम्म पुगेको थियो।
तर सन् १८१४ मा अङ्ग्रेजले बिराटनगर र रङ्गेलीबीच पर्ने 'धनपुर' भन्ने स्थान र झापा बजार हाल कुमरखोद गाविसमा आक्रमण गरी आफ्नो कब्जामा लियो।
बाध्यताबस १८१६ मार्च ४ मा सुगौली सन्धिमा हस्ताक्षर गर्न नेपाल बाध्य भयो र मेची नदी सदाको लागि पूर्वी अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना हुन पुग्यो।
झीलझीले बजारबाट करिब ४ कि. मी. उत्तर चुरेपहाडको फेदीमा इलामको सिमानासँग जोडिएको यस स्थानमा रहेका प्राकृतिक मूर्तिका स्वरुपहरू,भित्तामा रहेका गाईका थुन आकारका प्रतीकहरू, सतासी खोलाको एक स्थानको बीच भागमा करिब २० मिटरभित्र मात्र निस्कने गन्धक – पानी, फेदीमा रहेका अन्य मूर्तिहरूले पनि यो स्थान धार्मिक र प्राकृतिक दृष्टिले रोमाञ्चकारी रहेको छ ।
यहाँ बाला चतुर्दशी,एवं अन्य विशेष पर्वमा मानिसको ठुलो भीड लाग्ने गर्दछ यहाँ चारकुने एउटा पोखरी छ जसको बिचमा अर्जुनले गाइलाई पनि ख्वाएको मूर्ति स्थापना गरिएको छ यस पोखारीमा बाह्रै महीना पानी बगिरहन्छ।
पछि उक्त मोरङ गोश्वारा हालको कुमरखोद गाविस अन्तरगत पर्ने झापा गाउँमा सारियो जुन गाउँ हाल पनि कुमरखोद गाविसमा झापा बजार नामले चिनिन्छ।
झापा जिल्लाका आदिवासी जाति राजवंशीहरूको राजवंशी भाषामा झापाको अर्थ ढकनी वा विर्को भन्ने अर्थ लाग्ने र शताब्दीऔं देखि वन जंगलबाट ढाकिएको वा छोपिएको हुँदा यस ठाउँको नाम झापा रहन गएको भन्ने भनाई रहिआएको छ।
भू-क्षयको दृष्टिले उपजलाधार क्षेत्र मध्ये जिल्लाको तेस्रो स्थानमा रहेकोले यस रतुवा नदीमा वर्षायाममा आउने बाढीबाट दमक नगरपालिका, लखनपुर, कोहवरा गाविसको आवादी जग्गा र बसोबास क्षेत्रलाई हरेक वर्ष क्षति पुर्‍याई रहेको छ।
चन्द्रगढ चन्द्रगढी गाविस को वडा न. २ मा ६२ बिगाहा जमीनमा श्री ३ चन्द्र शमशेर आई सैनिक किल्ला कायम गरी भौतिक रूपमा गढ निर्माण गरी सानो भवन, सिसाको इनार समेत निर्माण गरिएकोमा हाल उक्त इनार भग्नावशेष को रूपमा पाइन्छ ।
हाल उक्त स्थानमा गौशाला र लक्ष्मी नारायण मन्दिरको निर्माण गर्ने र आवधिक योजना निर्माण गरी पर्यटकीय स्थल निर्माण गर्ने कार्यमा स्थानीय जनता, गाविस र धार्मिक तथा सामाजिक संघसस्था लागिपरेको पाइन्छ ।
उक्त क्षेत्रमा बाहुनडाँगी, शान्तिनगर, बुधबारे खुदुनावारी, सुरुङ्गा, सतासीधाम, धरमपुर, तोपगाछी र लखनपुर गाविस तथा दमक नगरपालिकाहरू पर्दछन्।
यस प्रदेशमा औषत न्युनतम तापक्रम ५.७ डिग्री सेल्सियस मंसीर तथा पौष महिनामा र सबै भन्दा वढी औषत तापक्रम ४० डिग्री सेल्सियस जेष्ठ तथा असार महिनामा हुन्छ।
महाभारतको कथाअनुसार पाण्डवहरू मत्स्यदेशका राजा विराटको दरवारमा गुप्तबास बसेको अवस्थामा विराटका साला एवं मत्स्यदेशको सेनापति किच्चकले द्रौपदीमाथि कुदृष्टि गर्यो ।
केचनाकवल झापा जिल्लामा रहेको केचना गा.वि.स.मा पर्ने केचनकवल नेपालको सबैभन्दा होचो ठाउँ भएकोले यो पर्यटकीय दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण स्थल रहेको छ ।
यस क्षेत्रमा ४ बिघा जमीन ऐलानी भएको र अत्यन्त होचो भएको कारण वर्षायाममा पानी जमेर दलदलम परिणत हुने भएकोले हिउँदमा मात्र आधारस्तम्भमा पुग्न सकिन्छ ।
यस नदीबाट वर्षायाममा सिंचाई सुविधा उपयोग गरेको खण्डमा झापा जिल्लाको दमक, लखनपुर, लगायत मोरङ जिल्लाका किसानहरूले पनि फाइदा लिन सक्छन।
अनारमनी विर्ताबजार दक्षिण सैनिकमोडदेखि चारपाने गाविस क्षेत्रको माथिल्लो भागसम्ममा रहेका करिब सातवटा पोखरी रहेको क्षेत्रलाई महाभारतकालीन कथासँग जोडेर स्थानीय बासिन्दाहरू विराटपोखर भन्ने गर्दछन ।
चिल्लागढ कन्काई माईको किनारामा अवस्थित चिल्लागढ पोखरीको ऐतिहासिकता अझै प्रष्ट भएको छैन तर त्यसमा किरातहरूले आफ्नो पवित्र धार्मिकस्थल भनी पूजाआजा गर्ने गरेका छन् ।
यद्यपि तरिकाको लोकतन्त्रमा प्रतिनिधि जनता द्वारा निर्वाचित हुन्छन्,तर जनताको हितमा कार्य गर्ने नीतिहरू प्रतिनिधि स्वयं तय गर्छन।
यद्यपि दलगत नीति, मतदाताहरूमा छवि, पुनः चुनाव जस्तै केहि कारक प्रतिनिधिहरूमा असर हालछन, तर सामान्यतया:- यिनीहरू मध्ये केहि नै बाध्यकारी अनुदेश हुन्छन्।
यी सिद्धान्तहरूको प्रतिबिम्ब कानुन समक्ष सबै नागरिकहरू बराबर हुने र राज्यको शक्तिमा सबैजनाको समान पहुंच हुने व्यवस्थामा देखिन सकिन्छ।
साथै, सबै नागरिकले वैधानिक स्वतन्त्रतालाई उपभोग गर्न पाउँदछन् र नागरिकद्वारा यो स्वतन्त्रताको उपभोग गर्न पाउने व्यवस्था संविधानमा तोकिएको हुन्छ।
लोकतन्त्र (शाब्दिक अर्थ "मान्छेको शासन", संस्कृत लोक, "जनता" ,तन्त्र ,"शासन", ) या प्रजातन्त्र एक यस्तो शासन व्यवस्था छ जसमा जनता आफ्नो शासक आफू चुनती छ ।
यद्यपि लोकतन्त्र शब्दको प्रयोग राजनीतिक सन्दर्भमा गरिन्छ, तर लोकतन्त्रको सिद्धान्त दोश्रो समूहहरू र सङ्गठनहरूको लागि पनि संगत छ।
सामांयतः लोकतन्त्र विभिन्न सिद्धान्तहरूको मिश्रण देखि बनेको छन्, तर मतदानको लोकतन्त्रको अधिकांश प्रकारहरूको चरित्रगत लक्षण मानिन्छ।
यिनीहरूका कार्य गाँउको प्रत्येक समस्याको निपटारा गर्न, आर्थिक उन्नति, रक्षा कार्य, समुन्नत शासन व्यवस्थाको स्थापना गरेर एक आदर्श गाँउ तैयार गर्न थियो।
प्रत्यक्ष प्रजातन्त्रमा शासनको दायित्व सीधा रूपमा शासित जनताले निर्वाह गर्दछन् भने प्रतिनिधिमूलक लोकतन्त्रमा शासनको दायित्व जनताद्वारा निर्वाचित प्रतिनिधिहरूद्वारा हुने गर्दछ।
उदार लोकतन्त्रको चरित्रगत लक्षणहरू मा, अल्पसंख्यकों सुरक्षा, कानुन व्यवस्था, शक्तिहरूको वितरण आदि वाहेकको अभिव्यक्ति, भाषा, सभा, धर्म र सम्पत्तिको स्वतन्त्रता प्रमुख छ।
सारा राज्य सानो-सानो शासन एकाइहरूमा बंटा थियो र प्रत्येक एकाइ आफ्नोमा एक साना राज्य सी थियो र स्थानिक शासनको निमित्त आफ्नोमा पूर्ण थियो।
आर्यहरूको निवास स्थान क्यास्पियन सागरको पूर्वी तथा उत्तरी हिस्सामा मानिन्छ जहाँबाट उनीहरू यसै समयको करीब ईरान, यूरोप र भारत तर्फ लागेका थिए ।
सन् १९३३ मा क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका विद्यार्थी चौधरी रहमत अलीले पञ्जाब, सिन्ध, कश्मीर तथा बेलुचिस्तानका बासिन्दाहरूको लागि पाक्स्तान शब्दको सृजना गरे ।
डिसेम्बर, सन् १९७१ मा भारतसँग भएको लडाईको परिणाम स्वरुप पूर्वी पाकिस्तान बङ्गलादेश बन्यो र पश्चिमी पाकिस्तान पाकिस्तान भएर रहयो ।
यस भन्दा पहिले सन् १९३० मा शायर मुहम्मद इकबालले भारतको उत्तर-पश्चिमी चार प्रान्तहरु -सिन्ध, बलुचिस्तान, पञ्जाब तथा अफगान लाई मिलाएर एउटा बेग्लै राष्ट्रको माग गरेका थिए ।
जबकि यसै समय केन्द्रीय ईरानमा अरबीहरू प्रति घृणा र द्वेष बढदै गहिरहेको थियो तर यस क्षेत्रमा अरबबीहरूको प्रभुसत्ता स्थापित हुन् गएको थियो।
पाकिस्तानमा चार प्रान्त छन : पञ्जाब, सिन्ध, बलुचिस्तान र सूबा-ए-सरहद, यस लगायात पाक अधिकृत कश्मीर, शुमाली इलाका, कबाइली इलाका, र इस्लामावाद पनि पाकिस्तानमा रहेका छन् ।
भारतमा उगम हुने पाँच नदिहरू झेलम, चेनाब, रावी, सतलज र ब्यास यहाँबाट बगेर जब समतल भूमीलाई छूदछ तब एउटा अत्यन्त उपजाऊ जमीन बन्दछ जसलाई 'पञ्जाब'को नामले जानिन्छ।
सन् २००५ सम्म पाकिस्तान मथि ४० अरब अमेरिकी डलरको विदेशी ऋण थियो जुन अमेरिका द्वारा दिएको ऋणमाफी र अन्य संस्थाहरू द्वारा दिएको वित्तीय मददको कारण कम हुदै जादै छ।
पाकिस्तान संयुक्त राष्ट्र, साङ्घाई सहयोग सङ्गठन, इस्लामी सहयोग संगठन, राष्ट्रमण्डल, दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन, सार्क इस्लामी सैन्य गठबन्धन, को सदस्य हुन्।
जलेश्वरमा रहेको महोदरी शक्तिपीठको दर्शन एवं शक्ति पुजाका लागि प्राचिनकालमा भृगु,साण्डलिय,बिश्वामित्र,माण्डव,सुखदेव,याज्ञबल्क्यसहितका ऋषिमुनिले यस क्षेत्रलाई यज्ञित भूमिमा परिणत गरेका थिए ।
यस जिल्लाको नामाकरणबारेको सन्दर्भ खोजी गर्दा प्राचीन इतिहासअनुसार नेपाल एकीकरण हुनुभन्दा अगाडि यो मिथिला प्रदेशको एक स्वतन्त्र राज्य थियो।
बर्दीवास सम्म नागमार्ग संचालनमा अाएपछी महोत्तरी नेपालको सबै भन्दा धेरै नागमार्ग भएको जिल्ला हुनेछ, जुन अहिले धनुषाको नाममा छ जहाँ करीव ३५ कीमी नागमार्ग पर्दछ।
हाल नेपालमा नागगाडी को राजधानीको रुपमा जनकपुर लाइ चिनिन्छ, तथापि बर्दिबास सम्म नाग मार्ग विस्तार भएपछि बर्दिबास नै अाउँने लामो समयसम्म नेपालको नागगाडी केन्द्र बन्ने देखिन्छ ।
महोत्तरी जिल्लाका हिन्दू समुदायमा मनाईने चाडपर्वहरू अखारी पुजा, रक्षाबन्धन, तीज, ऋषिपञ्चमी, कृष्णाष्ठमी, विश्वकर्मापूजा, चौरचन, जितिया, दशै, दुर्गापूजा, दिपावली, छठ, विवाह पञ्चमी, माघे संक्रान्ती, शिवरात्री, होली, रामनवमी, जुडशितल तथा सतुआईन आदी हुन।
चाडपर्व तथा मेलाले धार्मिक सांस्कृतिक तथा सामुदायिक परम्पराको सरक्षका साथै खुसीयाली साटासाट तथा मनोरञ्जनका लागि खासगरि ग्रामिण भेगमा धेरै महत्त्व हुन्छ।
खेतीयोग्य उर्बर भूमि, विद्युत उपलब्धता, सुगम भौगोलिक अवस्था, वनजङ्गल, नदीनाला तथा खुला भारतीय सिमाना जस्ता विकासका अवसर तथा सम्भावना भए पनि श्रोतसाधनको समुचित सदुपयोग हुन नसकेकाले राष्ट्रिय परिवेशमा तराईको पिछडिएको क्षेत्रको रूपमा यस जिल्लालाई हेरिन्छ।
भौगोलिक हिसाबले यस जिल्लालाई उत्तरतर्फ रहेको पत्रेदार चुरेभावर क्षेत्र , दक्षिणमा तराइको समथर मैदान ओगट्ने गरी जम्मा २ भागमा बाँड्न सकिन्छ।
तर स्याङ्जा, पाल्पा, अर्घाखाँची, तनहुँ, गुल्मी, प्युठान जस्ता जिल्लाबाट आउनेहरूको सङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा धेरै पाइन्छ।
नवलपरासीको गैडाकोट र चितवनको नारायणगढलाई नारायणी नदीले छुट्ट्याएको छ भने तनहुँको देवघाटसँग नवलपरासीको गैडाकोटलाई गण्डकी नदीले छुट्ट्याएको छ।
पूर्व-पश्चिम राजमार्गको मध्यभाग भनेर राजा महेन्द्र वीर विक्रम शाहले शिलान्यास गरी राजमार्ग निर्माण सुरू गरेको स्थान शिलान्यासमा शिलालेख हेर्न पाइन्छ।
समुन्द्री सतहबाट करिब ९१ मि देखि १,९३६ मिटरसम्मको उचाईमा अवस्थित जिल्लाको पूर्व-दक्षिण भागमा नवलपुर पश्चिम-दक्षिण भागमा तराई उत्तर-पूर्व र उत्तर-पश्चिम भागमा महाभारत पर्वत श्रृङ्खलाको चुरे पहाडी क्षेत्र पाइन्छ।
कालीगण्डकी करिडोर अन्तर्गत नारायणी नदीको कंचन जलप्रवाहबाट सदियौं देखि सिंचित यस जिल्लामा विविध जातजाति भाषाभाषी धर्म संस्कृतिको सम्श्रिण पाइन्छ।
यसै सालमा त्यसको आधारमा वि.सं. २००८मा कृषि परिषद्लाई विघटन गरी त्यस बेलाको सबैभन्दा माथिल्लो निकायको रूपमा रहने गरी कृषि विभाग खडा भयो।
वि.सं. २०१०मा कृषि विभागमा एग्रोनोमी, हर्टिकल्चर, लाईभस्टक एण्ड डेरी, एग्रि-इन्जिनियरिङ्ग र फिसरिज गरी ५ शाखाहरू खडा भए।
वि.सं. २०१७ सालमा श्री रानी जगदम्बा कुमारीबाट श्री जगदम्बा कलेज अफएग्रिकल्चर एण्ड रिर्सच इन्स्टिच्यूटका लागि हाल स्थानीय विकास मन्त्रालय रहेको पुल्चोक स्थितश्रीमहल भन्ने निजी महल कृषि विकासको भौतिक संरचनाको रूपमा प्राप्त भयो।
२०३० सालमा सिँचाई सम्बन्धी कार्य/क्षेत्र पनि कृषि मन्त्रालय अर्न्तर्गत समावेश गर्राई मन्त्रालयको नाम खाद्य, कृषि तथा सिँचाई मन्त्रालय हुन गयो।
आ.व. २०३७/३८मा मन्त्रालयको कार्यभारमा पुनगर्ठन भइ यस मन्त्रालय अन्तगर्त सञ्चालन हुँदै आएको सिँचाइ र खाद्य व्यवस्थाको जिम्मेवारी क्रमशः जलस्रोत मन्त्रालय र आपूर्ति मन्त्रालयलाई गए पछि मन्त्रालयको नाम कृषि मन्त्रालय रहन गयो।
आ.व. २०४७/४८ देखि सहकारी आन्दोलन प्रभावकारी रूपमा अगाडि बढाउन साझा विकास विभाग सम्बन्धी कार्यक्रमलाई कृषि मन्त्रालय अर्न्तर्गत समावेश गराए पश्चात् आ.व.२०५५/५६ देखि यस मन्त्रालयको नाम कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय रहन गएको छ।
देशको आवश्यकता र सम्भाव्यता अनुरूप कृषि विकास सम्बन्धी नीति तर्जुमा एवं कार्यान्वयन गर्ने मलू उद्देश्य बोकेको यस मन्त्रालयको लक्ष्य व्यावसायिक एवं प्रतिस्पर्धात्मक कृषि प्रणालीबाट उच्च एवम् दिगो आर्थिक बृद्धि हासिल गरी खाद्य सुरक्षा तथा गरीबी निवारणमायोगदान पुर्‍याउनु हो।
कृषि तथा सहकारी मन्त्रालय नेपाल सरकारको सबैभन्दा माथिल्लो निकाय हो जसले देशको कृषि तथा सहकारी सम्बन्धि सम्पूर्ण जिम्मेवारी लिएको छ।
विशेष खम्बुराई हरूको महान चाड साकेला हो उधौली उभौलिमा यिनीहरू १०/१५ दिन सम्म सामुहिक साकेला शिली नाच्छ्न साथै ओमाडाक, बिसू तथा धुले पूजाका समयमा खम्बु/ राईहरूले सात दिनसम्म समूह समूहमा बिभाजित भई धनुकाँडबाट तीर हान्ने गर्दछन्।
कुनै कुनै वयस्क तरुनीहरूले त आफ्नो घाँटीमा लगाइराखेको हार झिकेर आफूले मन पराएको समूह वा व्यक्तिलाई तारोका रूपमा थापिदिने पनि गर्छन्।
त्यतिबेला सम्बन्धित युवतिले त्यो उकास्न एक मुरी दुई पाथी चामल, गाग्री भरि जाँड, रक्सी, एउटा सँगुर, ७ रूपैयाँ दाम चढाएर मामामार्फ फिर्ता लिने प्रचलन छ।
खासगरी राईहरूको मूलथलो पूर्वी नेपालको पूर्वी भुभाग, खोटाङ, भोजपुर, सोलुखुम्बु, ओखलढुङ्गा, उदयपुर, संखुवासभा, धनकुटा जिल्लाहरु इनीहरुको मूलथलो हो भन्न सकिन्छ।
यसका साथै खम्बु/राईहरू पाँचथर जिल्ला, सुनसरी, मोरङ जिल्ला, झापा, इलाम जिल्ला, सप्तरी, मकवानपुर लगायतका जिल्लाहरूमा छरिएर ठूलो संख्यामा बस्दै आएका छन्।
राई जाति विभिन्न थर/उपथर र पाछाहरुमा विभाजन छन् राई जातिको मुख्य थरहरुमा : आठपहरिया,बान्तवा,बाहिङ,बायुङ, चाम्लिङ,छिलिङ,जेरुङ,कुलुङ,खालिङ,थुलुङ,लोहोरुङ, याम्फु, मेवाहाङ,नेवाहाङ, नाछिरिङ,वाम्बुले,दुमी,साम्पाङ,कोयु,पुमा,तिलुङ,लुङखिम,फाङदुवाली,दुङमाली,देवास,मुगाली आदि हुन्।
देवकोटासँग धेरै छोटो समयमा साहित्यिक जटिलता र दार्शनिक घनत्वसहितलामो महाकाव्य र कविता रचना गर्ने क्षमता थियो जसअन्तर्गत उनले शाकुन्तल महाकाव्यको रचना गरेका थिए।
शाकुन्तलले देवकोटाको संस्कृत ज्ञान र शव्दकोशमा निपुणताको प्रदर्शन गर्दछ जुन उनले मुख्यतया नेपालीमा रुपान्तरण गर्दा भारी मात्रामा गहन शब्दहरूको समावेश गरेका थिए।
"यो, निस्सन्देह, एक उल्लेखनीय कृति, आधुनिक दृष्टिकोणसँग शास्त्रीय परम्पराका विभिन्न तत्वहरूलाई मिलाएर, ब्रह्माण्डीय लाक्षणिक, कालिदासको पार्थिव प्रेमको रोमान्टिक हास्यसँग मेल खान्छ जसले कामुक र पवित्र प्रेमको सङ्गालोद्वारा मुक्तिको सङ्केत दिन्छ।
यस कवितामा देवकोटाले मानव प्रेम र भौतिक सुखसुविधाबाट बञ्चित भएर कठोर गरिबी र विध्वंशमा आफ्नो बाटो हिँडेको भिखारीको वर्णन गरेका छन्।
विक्रम सम्वत् १९६६ साल कार्तिक २७ गते गाई तिहार/औँशी लक्ष्मीपूजाका दिन जन्मेका हुनाले यिनको नाम लक्ष्मीप्रसाद राखिएको हो तर उनको न्वारानको नाउँ तीर्थमाधव देवकोटा हो।
त्यतिबेला नेपाली साहित्यिक दृश्यमाथि प्रभुत्व जमाएको संस्कृत परम्परा त्यागेर नेपाल भाषाको जि वया ला लछि मदुनीबाट प्रेरित भएर उनले मुनामदन लेखेका थिए।
७६औँ एकेडेमी पुरस्कारमा सर्वोत्कृष्ट विदेशी भाषाको चलचित्रका लागि नेपालको आधिकारिक प्रवेश भएको सन् २००३ को चलचित्र मुनामदन यही खण्डकाव्यमा आधारित थियो।
देवकोटाद्वार लिखित वियोगान्त खण्डकाव्य मुनामदन देवकोटाको मृत्युको पाँच दशक पछिसम्म पनि साझा प्रकाशनद्वारा अत्यधिक बिक्री हुने कृतिमा पर्दछ।
उनको मृत्यु अघि देवकोटाको आम्दानी नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा समाप्त गरेको थियो किनभने उनी एसियाली साहित्य सम्मेलनमा भाग लिएका थिए जुन आधुनिक तास्केन्तमा सम्पन्न भएको थियो।
देवकोटाले एक अन्तर्वार्तामा आफूले अघिल्लो ८ महिनासम्म पारिश्रमिक नपाएको र त्यसको परिणामस्वरुप आफ्नो रोगको उपचारका लागि आवश्यक औषधि खरिद गर्न नसकेको दाबी गरेका थिए, यसबाहेक उनले खानासमेत किन्न निकै सङ्घर्ष गरिरहेका थिए।
क्यान्सर रोगसँगको लामो सङ्घर्षपछि देवकोटाको विसं २०१६ साल भाद्र २९ गते काठमाडौँको पशुपतिनाथ मन्दिरस्थित बागमती नदीको किनारमा रहेको आर्यघाटमा निधन भएको थियो।
सन् १९५८ को अक्टोबरमा तत्कालीन सोभियत गणतन्त्र उज्बेकिस्तानको राजधानी तास्केन्तमा भएको अफ्रिकी–एसियाली लेखक सम्मेलनमा देवकोटाले नेपाली मण्डलको नेतृत्व गरेका थिए।
पछिल्ला वर्षहरूमा उनका कलिला छोराहरू प्रकाश र कृष्णको असामयिक मृत्युले उनी झन् मर्माहीत भएका थिए र यसले उनको मस्तिष्कलाई समेत चोट पुर्‍याएको थियो।
पछि आफ्नो जीवनमा आर्थिक ऋण र छोरीहरूको विवाह र दाइजोमा खर्च गर्न असमर्थ भएको कारण उनले एक पटक आफ्नी श्रीमतीलाई यसो भनेका थिए, "आज राती हामी बच्चाहरूलाई समाज र युवाको हेरचाहमा त्यागौँ र सुत्ने समयमा यस संसारलाई त्यागौँ, पोटासियम साइनाइड वा मोर्फिन वा यस्तै केही गरौँँ"।
राणा शासकहरूले नेवारी व्यापार, भाषा र साहित्यमाथि प्रतिबन्ध लगाउने भएकाले उनले मूल गीतमा जस्तै नेवार व्यापारीबाट मुख्य पात्रपरिवर्तन गरी क्षत्रिय चरित्रमा परिवर्तन गरेका थिए।
क्षत्री मानिसहरूले ती दिनहरूमा आफ्नो जीविकाको लागि व्यापार नगर्ने भए तापनि राणा शासकहरूलाई लोभ्याउन तिनले यसलाई त्यस्तो चित्रण गर्नुपरेको थियो।
साथै नेपाली भाषासाहित्यलाई अङ्ग्रेजी भाषासाहित्यमा अनुवाद गरेर सर्वप्रथम पश्चिमी मुलुकमा पुर्‍याउने काम पनि देवकोटाबाट नै भएको थियो।
उदाहरणका लागि, वन भन्ने कवितामा वक्ताले व्यक्तिगत रूपले मात्र दिन सकिने सबै प्रकारका सान्त्वना तथा सान्त्वनाहरूलाई तिरस्कार गर्दै एकपछि अर्को केरकारहरू गर्छन्।
शिक्षामन्त्री भएपनि देवकोटालाई शिक्षा मन्त्रालय कहाँ छ भन्ने थाहा थिएन र उनलाई सत्यमोहन जोशीले गाडीमा मन्त्रालय पुर्‍याएका थिए।
त्यसका निम्ति उनलाई मन्त्रिपरिषद्का अध्यक्ष सुवर्णशमशेरदेखि शाही नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानका उपकुलपति बालचन्द्र शर्मासम्मले हरियो झण्डा देखाएर प्रेरित गरेका थिए।
आर्यघाटमा उनले भने 'मैले आफ्नो जिन्दगी हरिनाम नजपेर ,नास्तिक भएर बिताएछु, अब जान आँटिहालेँ" अनि उनले जीवनको शाश्वत आध्यात्मिक कुरा कवितामार्फत यसरी व्यक्त गरे।
’ साङ्कृत्यायनले देवकोटालाई भारतका जल्दाबल्दा तीन कवि जयशङ्कर प्रसाद, सुमित्रानन्दन पन्त र सूर्यकान्त त्रिपाठी निराला बराबर एक जना देवकोटा हुन् भनेका थिए।
सो सल्लाहकार सभाको दोस्रो अधिवेशनमा मातृकाप्रसाद कोइरालाद्वारा प्रस्तुत बजेटमाथि विपक्षी दलका नेताका हैसियतले गरेको चर्को भाषणकै कारण सरकार विघटित हुनपुगेको थियो।
लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा कुनै पनि सुस्थापित राजनीतिक दलभित्र सक्रिय थिएनन् तर उनका कविताले निरन्तर रूपमा उत्पीडित राणा वंशका विरुद्ध विद्रोहको रवैयालाई मूर्तरूप दिएको थियो।
वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिमार्फत प्रजातन्त्रको परिचय गराएपछि देवकोटालाई राजा त्रिभुवनद्वारा वि.सं. २००८ मा नेपाल सल्लाहकार समितको समूहको सदस्यमा नियुक्त गरिएको थियो।
राष्ट्रिय विकासको दीर्घकालिन अवधारणा अनुरूप आवधिक योजना तर्जुमा गर्ने, विकासका आधारभूत नीतिहरू तर्जुमा एवं प्राथमिकता निर्धारण गर्ने।
देशको समसामयिक आर्थिक स्थितिको पुनरावलोकन गरी आर्थिक विकासका विभिन्न पक्षहरूको विश्लेषण गर्ने र गरिवी निवारण सम्बन्धी उपयुक्त रणनीतिहरूको पहिचान गरी
आवधिक योजनाको कार्यान्वयन सुनिश्चितताका लागि अनुगमन तथा मूल्याङ्कन पद्धतिलाई संस्थागत विकास गर्न नेपाल सरकारलाई सल्लाह र सुझाव पेश गर्ने तथा आवधिक योजना कार्यक्रम तथा आयोजनाहरूको नियमित अनुगमन गर्ने, गराउने र योजना एवं आयोजनाहरूको प्रभाव मूल्याङ्कन गर्ने।
वि.सं. २०१७ सालमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको अन्त्य भई पञ्चायती व्यवस्था शुरु भएपछि राजा महेन्द्रको अध्यक्षतामा एक राष्ट्रिय योजना परिषद्को स्थापना गरिएको थियो।
सुरूमा यस परिषद्को लागि एक छुट्टै सचिवालयको व्यवस्था गरिएकोमा पछि वि.सं. २०१८ सालमा आर्थिक कार्य विषयक मन्त्रालयको स्थापना भई यस मन्त्रालयले नै राष्ट्रिय योजना परिषद्को सचिवालयको पनि काम गर्ने व्यवस्था गरियो।
यसबाहेक यसले नागरिक समाज, गैरसरकारी संस्थाहरू र निजी क्षेत्रको समस्याहरू विश्लेषण गर्ने र समाधान गर्ने संस्थाको रूपमा समेत सेवा प्रदान गर्दछ ।
साथै राष्ट्रिय योजना परिषद्लाई विघटन गरी प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा राष्ट्रिय योजना आयोगको गठन भई एउटा छुट्टै सचिवालयको स्थापना भयो।
केन्द्रीय योजना सङ्गठनले सम्पादन गर्ने कर्तव्य र दायित्वको विस्तृत अध्ययनको आधारमा वि.सं. २०२९मा एक प्रतिवेदन तयार गरी सोको आधारमा राष्ट्रिय योजना आयोगको पुनर्गठन भयो।
वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलन पश्चात् मुलुकमा पुनर्स्थापित बहुदलीय प्रजातन्त्र र संवैधानिक राजतन्त्रको स्थापना भएपछि राष्ट्रिय योजना आयोगको गठन र सङ्गठनमा पनि केही परिवर्तन गरियो।
यस अनुसार वि.सं. २०४८ भाद्र २१ गते गठित राष्ट्रिय योजना आयोगमा सम्माननीय प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा एक उपाध्यक्ष, पाँच सदस्यहरू, एक सदस्य-सचिव रहने तथा पदेन सदस्यमा मुख्य सचिव र अर्थ सचिव रहने व्यवस्था गरिएको छ।
मुलुकको समष्टिगत विकासको प्रक्रियामा समाजका सबै क्षेत्र, वर्ग एवं समुदायको सक्रिय सहभागिता र पहुँच पुर्‍याई समतामूलक समाज निर्माण गर्नु, आर्थिक र सामाजिक विकासका क्रियाकलापलाई योजनावद्ध रूपबाट अगाडि बढाउने कार्य गर्नु राष्ट्रिय योजना आयोगको सचिवालय मुख्य उद्देश्य रहेको छ।
वि.सं. २०१९ सालमा राष्ट्रिय योजना परिषद विघटन गरी सोही नामले नयाँ केन्द्रीय सङ्गठनको व्यवस्था गरी यसको अध्यक्षता मन्त्रिपरिषद्का अध्यक्षले गर्ने र सबै मन्त्रीहरू पदेन सदस्य हुने व्यवस्था गरियो।
संस्कृति भौतिक, आर्थिक, सामाजिक एवं राजनीतिक तथा आध्यात्मिक अभ्युदयका उपयुक्त मनुष्यको श्रेष्ठ साधनाहरू र सम्यक् चेष्टाहरूको समष्टिगत अभिव्यक्ति छ।
प्रत्येक संस्कृतिमा चयनक्षमता एवं वरणात्मकताका सामान्य सिद्धान्तहरूको संनिवेश हुन्छ, जसका माध्यमबाट सांस्कृति आधायका नाना रूप क्षेत्रहरूमा मानवव्यवहारका प्रतिमान सामान्यीकरण द्वारा अवकरणीय हुन्छन्/छौं्।
मनुष्य विभिन्न स्थानहरूमा रहते भएका विशेष प्रकारका सामाजिक वातावरण, संस्थाहरू, प्रथाहरू, व्यवस्थाहरू, धर्म, दर्शन, लिपि, भाषा तथा कलाहरूको विकास गरेर आफ्नो विशिष्ट संस्कृतिको निर्माण गर्दछन्।
प्रारम्भमा मनुष्य आँधी-पानी, सर्दी-गर्मी सबै केही सहता भयो जंगलहरूमा रहन्थ्यो, शनैः-शनैः उनले यी प्राकृतिक विपदाहरूबाट आफ्नो रक्षाको लागि पहिले गुफाहरू र फेरि क्रमशः काठ, ईटा या पत्थरका मकानहरूको शरण ली।
अन्तमा उनले हावा पानी, वाष्प, बिजुली र अणुको भौतिक शक्तिहरूलाई वशमा गरेर यस्तो मिशिनहरू बनाएं, जसबाट उनको भौतिक जीवनमा काया-पलट भयो।
यिनीहरूमा प्रधान रूपबाट धर्म, दर्शन, सबै ज्ञान-विज्ञानहरू र कलाहरू, सामाजिक तथा राजनीतिक संस्थाहरू र प्रथाहरूको समावेश हुन्छ।
सभ्यता बाह्य वस्तु छ, जसमा मनुष्यको भौतिक प्रगतिमा सहायक सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र वैज्ञानिक उपलब्धियाउँ सम्मिलित हुन्छ्न्।
निगमनका यस नैरंतर्यमा नैं संस्कृतिको अस्तित्व निहित हुन्छ र यसको सञ्चयी प्रवृत्ति यसका विकासलाई गति प्रदान गर्छ, जसबाट नवीन आदर्श जन्म लिँदछन्।
यी आदर्शहरू द्वारा बाह्य क्रियाहरू र मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणहरूको समानयन हुन्छ तथा सामाजिक संरचना र वैयक्तिक जीवनपद्धतिको व्यवस्थापन भन गर्छ।
अत: यस प्रकार प्रादुर्भूत संस्कृति विलबंना द्वारा समाजमा उत्पन्न असंतुलन र अव्यवस्थाका निराकरण हेतु आधिभौतिक संस्कृतिमा प्रयत्नपूर्वक सुधार आवश्यक हुन जान्छ।
यस्तो प्रत्येक जीवन-पद्धति, रीति-रिवाज रहन-सहन आचार-विचार नवीन अनुसन्धान र आविष्कार, जसबाट मनुष्य पशुहरू र जंगलीहरूका दर्जाबाट माथि उठ्दछ तथा सभ्य बन्दछ, सभ्यता र संस्कृतिको अङ्ग छ।
सांस्कृतिक मान, प्रथाहरूका सामान्यीकृत एवं सुसंगठित समवायका रूपमा स्थिरताको पटि उन्मुख हुन्छन्/छौं्, यद्यपि संस्कृतिका विभिन्न तत्वहरूमा परिवर्तनको प्रक्रिया शाश्वत चलती रहन्छ।