polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
कुकुर तिहार यमपञ्चकको दोस्रो दिन अर्थात् कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीका दिन कुकुरतिहार मनाइन्छ, जसका सम्बन्धमा विभिन्न धार्मिक एवं सामाजिक मान्यता रहँदै आएको छ ।
कुकुरलाई आज्ञापालक एवं रक्षक मात्र मानिँदैन, विभिन्न अपराध गर्ने अपराधीहरू पत्ता लगाउने, अध्ययन-अनुसन्धान गर्ने कार्य पनि कुकुरले गर्छ ।
नेपाली हिन्दू पात्रो अनुसार कार्त्तिक कृष्ण पक्ष त्रयोदशीका दिन काग तिहारको नामले शुरु भएर कार्त्तिक शुक्ल पक्षको द्वितीया तिथिको भाइटीकासम्म जम्मा पाँच दिन मनाइन्छ ।
हिन्दू चान्द्र मासिक पञ्चाङ्ग गणनाको तिथि अनुसार पर्ने भएकाले नेपाली चाडहरू निश्चित गते र तारिखमा नपर्ने हुनाले तिहार पनि अङ्ग्रेजी वा ग्रेगोरियन क्यालेन्डर अनुसार प्रायः अक्टोबर वा नोभेम्बरको महिनाको शुरुमा पर्छ ।
तात्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूको मध्यस्थतामा राणा, नेपाली काङ्ग्रेस र राजा त्रिभुवनबिच १२ फेब्रुवरी १९५१ मा त्रिपक्षीय दिल्ली सम्झौता भयो।
टाढाको वस्तुलाई हेर्ने व्रममा सिलिएरी मांसपेशी खुम्चिन्छ र लेन्स पातलो हुन्छ भने नजिकको वस्तुलाई हेर्दा सिलिएर मांसपेशी फैलिन्छ, जसले गर्दा लेन्स बाक्लो हुन्छ ।
यस जिल्लामा प्राकृतिक तालकोरूपमा एक मात्र नाढीमन तालका साथै मानव निर्मित नेपाल कै दोश्रो ठूलो ताल भरत ताल र माछापालन सिंचाई तथा स्नानकार्यका लागि थुप्रै पोखरीहरू छन।
यस जिल्लाको नामाकरणबारे सत्यतथ्य प्रमाण नभेटिए पनि प्राचीन इतिहासलाई खोजी गर्दा यस जिल्लाको हेमपुर गाँउ विकास समितिमा सर्लाही देवीको मन्दिरको नामबाट जिल्लाको नाम रहन गएको भन्ने अनुमान छ ।
रातको समयमा यदि कोही मानिस बत्ती बोकी ती देवीको मन्दिरमा गएमा उसको मृत्यु हुन्छ भन्ने जनविश्वासले गर्दा आज पनि बत्ती लिएर राति त्यहाँ कोही पनि पुग्दैनन ।
यस जिल्लाका ब्यापारिक महत्त्वका प्रमुख स्थानहरूमा सदमुकाम मलङवा नगपालिका, हरिवन नगरपालिका लगायत बरहथवा, लालबन्दी नगरपालिका, बलरा नगरपालिका, नवलपुर, गोडैता, ईश्वपुर नगरपालिका आदि छन्।
भौगोलिक हिसाबले यस जिल्लालाई उत्तरतर्फ रहेको चुरे पर्वत बीचमा रहेको भावर दक्षिणमा रहेको तराइको समथर मैदान ओगट्ने गरी गरी ३ भागमा बाँड्न सकिन्छ।
उत्तरमा सोलुखुम्बु जिल्ला, दक्षिणमा उदयपुर र सिन्धुली जिल्लासँग जोडिएको यस जिल्लालाई पूर्वमा खोटाङ जिल्लासँग दुधकोशी नदीले र पश्चिममा रामेछाप जिल्लासँग लिखू नदीले छुट्याएको छ।
नेपालका ७५ जिल्ला मध्ये जनसङ्ख्याको हिसावमा ५९ औँ स्थान र क्षेत्रफलको हिसावले ६८ औँ स्थान ओगट्ने यस जिल्लाको कूल भूभाग मध्ये सदरमुकाम ओखलढुङ्गा बजार बाट थोरै क्षेत्र पूर्वमा र धेरै क्षेत्र पश्चिममा पर्दछ।
युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठको जन्म भूमि समेत भनेर चिनिने यस साहित्यिक उर्वर भूमिमा अभिरवंशी गोपालवंशी एवं किराँत वंशी राजाहरूले राज्य गरेको पाइन्छ।
वि.सं २०१८ सालको प्रशासनिक विभाजन पूर्व हालका सोलुखुम्बु, ओखलढुङ्गा र खोटाङ जिल्लाहरू पूर्व ३ नम्बर ओखलढुङ्गामा पर्दथे।
महाभारत कालमा भीमले यहाँ रहेको ओखल जस्तो गहिरो खोपिल्टो ढुंगामा मुसलको सहायताले धान कुटी खाएकाले यहाँको नाम ओखलढुङ्गा रहेको जनविश्वास छ।
मल्लकालीन समयमा राजा लक्ष्मीनरसिंह मल्लले राज्य विस्तारको क्रममा काजी भीम मल्ललाई यस भेगमा पठाएका र उनको फौजले किराँतहरूलाई लखेटी लुटेको धान यहाँको ठूलो ढुंगाको ओखलमा कुटी खाएकाले त्यही ढुंगाको ओखलको नामले यस ठाउँको नाम ओखलढुङ्गा रहन गएको हो भन्ने जनश्रुति पाइन्छ।
उक्त ढुगाको ओखल हालको ओखलढुङ्गा जिल्ला अन्तर्गत ओखलढुङ्गा गाविस वडा नम्बर ६ मा सिध्दिचरण पार्कसँगै जो सुकैले अवलोकन गर्न सक्ने गरी सुरक्षित रूपमा राखिएको छ।
उँवू, कटुञ्जे, कालिकादेवी, कुइभीर, कुन्तादेवी, केतुके, खिजी चण्डेश्वरी, खिजीफलाटे, गाम्नाङ्गटार, च्यानाम, जन्तरखानी, टारकेरावारी, टोक्सेल, ठूलाछाप, तलुवा, थाक्ले, दियाले, नर्मदेश्वर,पात्ले, प्राप्चा, पलापू, पोकली, पोखरे, फूलबारी, फेदीगुठ, बेतिनी, बाक्सा बरुणेश्वर, बर्नालू, बलखू, बिगुटार, भदौरे, भुसिंगा, मधावपुर, मानेभञ्ज्याङ, माम्खा, मोली, मूलखर्क, यसम, रगनी, रागाद्विप, रानीवन, रावादोलू, रातमाटे, रुम्जाटार, विलन्दू, सल्लेरी, ओखलढुङ्गा, सिद्धिचरण नगरपालिका, सिस्नेरी, सिंहदेवी, सेर्ना, श्रीचउर, हर्कपुर
पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान पछि भीमसेन थापाको प्रशासनिक विभाजन अन्तर्गत ३९ जिल्लामध्ये पूर्व ३ नम्बर ओखलढुङ्गाको नामले यस जिल्लाको जन्म भएको हो।
विसं २०१८ सालको प्रशासनिक विभाजन पूर्व हालका सोलुखुम्बू, ओखलढुङ्गा र खोटाङ जिल्लाहरू पूर्व ३ नम्बर ओखलढुङ्गामा पर्दथे।
ओखलढुङ्गा जिल्लाको क्षेत्रफलको १५% अर्थात १६१ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफल ओगट्ने यस क्षेत्रमा कम उचाईमा रहेको नदी र खोला किनारका भू-भागहरू पर्दछन।
यस क्षेत्रमा मानिसहरूको मुख्य पेशा कृषि भएता पनि फलफूल खेती तरकारी खेती पशुपालन माछा मार्ने आदि काम पनि यस क्षेत्रका मानिसहरूले गर्दछन।
सिद्धिचरण नगरपालिका, खिजीदेम्वा गाउँपालिका, चम्पादेवी गाउँपालिका, चिशंखुगढी गाउँपालिका, मानेभञ्ज्याङ गाउँपालिका, मोलुङ गाउँपालिका, लिखु गाउँपालिका र सुनकोशी गाउँपालिका गरी ८ स्थानीय संरचना रहेको छ ।
डाँडाकाँडा, भिरपाखा, खोल्साखोल्सी, वनजङ्गल, टारबेसी आदि विविधतायुक्त धरातलीय स्वरूप भएको यस जिल्लालाई मुख्य रूपमा तीन भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ।
नेपालको मन्त्री परिषद अन्तर्गतको सामाजिक समितिले ६१ वटा नगरपालिका थप गर्ने र ७ वटा नगरपालिकालाई उपमहानगरपालिका बनाउने निर्णय गरेकोमा हेटौँडालाई पनि नगरपालिकाबाट उपमहानगरपालिकामा विस्तार गेरको हो।
हेटौडा उपमहानगर क्षेत्रकाे विभिन्न भूभागहरूमा औँलो मैत्री एवं मकवानपुर दुन क्षेत्रको प्रथम बासिन्दाको रूपमा परिचित मूलबासी भुमिपुत्र भूमिपुजक देवास राई जाति पृथक जातिय सांस्कृतिक पहिचान सहित अनादिकालदेखि बसोबास रहेको छ जसको जनसंख्या करीब ५००० छ।
देशमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको स्थापनापछि हेटौँडा नगरपालिकाका प्रमुखमा डोरमणि पौडेल, उपप्रमुख हरिबहादुर महतसहित दुई अवधिका लागि निर्वाचित हुनुभएको थियो।
महाभारतमा आधारित किंवदन्ती अनुसार पाँच पाण्डव वनबासको क्रममा यस स्थानमा आइपुगेका र हेडम्बा राक्षससँग युद्ध हुँदा भीमसेनले हेडम्बालाई तत्कालै मारेकाले हेडम्बाबाट अपभ्रंस भई हेटौँडा भएको हो।
हेडम्बाकी बहिनी भूटनदेवीको नामबाट स्थापित देवास राई जातिको पुजारी रहने भूटनदेवी मन्दिर यस नगरपालिकाको वडा नं. १० मा अस्थित छ, जहाँ दैनिक पूजाआजा गरिनुका साथै यससँग सम्बन्धित पर्व पनि मनाइन्छ।
हेटौँडा नगरपालिकामा शहीद स्मारक, मकवानपुरगढी, पशुपति मन्दिर, ऐतिहासिक भूटनदेवी मन्दिर,मनकामना मन्दिर, गोरक्षेश्वर मन्दिर,कुसमाण्ड सरोवर, गुम्बा डाँडा, भैरव डाँडा र पुण्यक्षेत्रका साथै पुष्पलाल पार्क विशेषताका रूपमा छन्।
परम्परागत खेतीको रूपमा धान, मकै, कोदो, फापर, गहूँ, आलु र केही सागसब्जी, उत्पादन हुने भएतापनि नगदेबाली तर्फको आकर्षणका कारण अहिले मटरकोसा, अदुवा र मुख्यतया चियाखेती तर्फ मानिसहरू आकर्षित हुँदै गएका छन्।
परम्परागत रूपमा गाइपालन गर्ने किसानहरूले वि.सं. २०४१मा दुग्ध विकास संस्थानले सङ्कलन केन्द्र खोलेपछि भने व्यापारिक रूपमैं दुध उत्पादनमा लागेका हुन्।
त्यसबेलादेखि नै कृषि विकास ब्याङ्कले गाइपालनमा ऋणको व्यवस्था गर्ने, कृषकहरूले पनि भारतको पोख्रेबुङ लगायतका ठाउँबाट जर्सी, होलेस्टेन आदि जातका दुधालु गाई ल्याएर पाल्ने क्रमको विकास भयो।
मानेभञ्ज्याङ् मार्फत दार्जिलिङ सँग सीधा सम्पर्क गराउने गोर्खे बजार एक ताका इलाम मात्र नभै धनकुटा, भोजपुर, तेह्रथुम, पाँचथर आदि क्षेत्रकै प्रमुख नाकाको रूपमा रहेको थियो।
झापाबाट फिक्कल हुँदै इलाम जाने मेची राजमार्गको सञ्चालन पश्चात् फिक्कलबजार प्रमुख व्यापारिक केन्द्रको रूपमा उदायो जसले गर्दा गोर्खे बजार सुक्न थाल्यो।
अन्य बजारमा नयाँबजार तथा भारतका मानेभञ्ज्याङ, सुखियापोखरी, दार्जिलिङ सम्मका बजारमा यहाँका मानिसहरू हाट भर्न जाने र आफ्ना उत्पादन हरू बिक्री गर्न पुग्छन्।
गाउँमा बुधबार हाट लाग्ने गर्दछ त्यसका अतिरिक्त तरकारी तथा दुग्ध एवं कृषिजन्य उत्पादनहरू खरीद गर्न घरघरमा नेपाली तथा भारतीय व्यापारीहरू पुग्ने गर्छन्।
त्यसैगरी घरको फूलबारीमा पनि सयपत्री, मखमली, गोदावरी, जाई, डेलिया, ग्लेडुलस, गुलाब, कृष्णकल्ली, बकमबेली, खोर्साने फूल, क्यामेलिया, बाबरी फूल, नीरकमल, इन्द्रकमल, आदि जातका फूलहरू तथा पारिजात, बोंइस, बोटलब्रस आदि जातका रूखहरू रोप्ने प्रचलन रहेको पाइन्छ।
यहाँ उत्तिस, मलातो, चिलाउने, सउर, असारे, सिँदुरे, रिठ्ठो, मलागिरी, गुराँस, मौवा, कटुस, सिरीष, फलेदो, सिमल, बकाइनो, बर, पीपल, टुनी, साज, लाम्पाते, झिंगनु, बिलाउनी, धुपी, सल्ला जस्ता रूखहरू र कुटमिरो, चुलेत्रो, फलेदो, निबारो, गोगन, टाँकी, पैयुँ, खरी, सिलटिमुर, बाँस, खन्यू, कोइरालो,दूधिलो, बडहर अम्लिसो, खरूकी, सालिमो आदि घाँसहरू भकिमिलो, अम्बक, सुन्तला, नास्पाती, स्याऊ, लप्सी, भोगटे, निबुवा, आँप, अनार, दारिम, आरू, आलुबखडा, ज्यामिर, बिमिरो, भुँइकटहर, रूखकटहर, मेहल, काँडे अम्बक, केरा, षडरस आदि फलफूलहरू पाइन्छन्।
पछि वि.सं. १९९६ ताका गाउँको ग्राफाइट खानी खुलेपछि त्यसै खानीमा काम गर्ने ज्यामीहरूले सम्भवतः पहिलोपटक ज्याला स्वरूप पैसा प्राप्त गरेका थिए।
इलाम सदरमुकाममा वि.सं. १०१२ चैत्र १२ गते पहिलो पटक मोटर जाँदा गोर्खे बजारबाट प्रेमेजुङ हुँदै माइबेनीको बाटो इलामसम्म गाडी पुगेको थियो तर प्रेमेजुङमा भनेका बेला गाडी पुग्ने बाटो चाँही त्यसको पचास वर्षपछि मात्र पुग्यो त्यो पनि जनताले आफ्नै पाखुराले खनेर।
यातायातको सुविधा नभएतापनि मानिसले आफैं डोकोमा बोकेर अथवा घोडामा बोकाएर कृषिजन्य उत्पादनहरूलाई भारतीय सीमावर्ती बजार मानेभञ्ज्याङ तथा नेपाली बजार गोर्खे बजारसम्म पुर्यानएर बिक्री वितरण गर्ने गरेका थिए।
यहाँको मुख्य कृषि उत्पादनमा अदुवा, अलैंची, अम्लिसोको कुचो, मटरकोसा, अन्य तरकारी तथा फलफूलहरू आदिले भारतीय बजारमा निकै राम्रो ख्याती पाएका छन्।
यहाँ साङपाङ, चाम्लिङ, हाङ्‌खिम, यामदाङ, पुमाली, इसारा, ओक्छाली, बुखिम, सिवाङ, निवाङ, आठपहरिया आदि जातका राईहरूको बसोबास रहेको छ।
तर उचाइ तथा अवस्थितिका कारण गाउँको पुछारमा अवस्थित सुँगुरे बेंसी र सिरानमा अवस्थित गुप्ती एवं गुराँसे बीच हावापानीमा केही अन्तर भने पाइन्छ।
शंखाबुङ, गुम्बा गाउँ, गुरुङ गाउँ, भण्डारी गाउँ, लप्सीबोटे, मकर्जुङ, ढोडे, आहाले, आरूबोटे, पान्दाम, ढुंगे, माङचोक, आदि यस गाउँका का छिमेकी गाउँहरू हुन् ।
त्यस अघि भारतको दार्जिलिङ, खर्साङ, कालिम्पोङ, सिक्किम, बनारस, बृन्दावन, हरिद्वार लगायतका ठाउँमा गई शिक्षा हासिल गर्ने गर्दथे।
१ वर्ष अघिसम्म निम्न माध्यमिक विद्यालयको रूपमा रहेको यस विद्यालयमा भौतिक पूर्वाधारको कमीका कारण उच्च कोटीको शिक्षण भने सञ्चालन हुन सकेको छैन।
गाउँका केही धामीझाँक्री र उपचारकहरूले गुर्जो, चिराइतो, तितेपाती, गुदरगानो, मजिटो, फच्याङ, लाँकुरी, अमला, टिमुर, पत्तिमिलो, चुत्रो, फ्याक्रे, खनक्पा, लगायतका वनस्पतिहरू औषधिको रूपमा प्रयोग गर्ने गरेका छन्।
त्यसका अतिरिक्त भुजेल, थामी, पहरी, तामाङ, दियाली, सुनार, दर्जी, शिवा, अछामे, मगराँती, बिसुंखे, कामी आदि जातीका मानिस पनि प्रेमेजुङका बासिन्दा हुन्।
जोगमाइ खोलाको दायाँपट्टि अवस्थित यस गाउँमा सुँगुरे खोला, सेतीखोला, होर्मे खोला, घट्टे खोला तथा छरछरे, ढाँडे, चिन्ते लगायतका खोल्साहरू रहेका छन्।
यहाँ कल्कले, काग, काठ फोरुवा, कालिज, कोइली, कोकले, गिद्ध, गौंथली, चमेरो, चिबे, चील, च्याखुरा, जुरेली, ढुकुर, फिस्टो, बकुल्लो, बट्टाइ, बाज, भँगेरा, रूपी , लाटोकोसेरो, लामपुछ्रे चरा, सुगा, हलेसो, आदि प्रजातिका चराहरू पाइन्छन्।
वन्यजन्तुमा अजिंगर, खोलाओत, गँगटो, गोहोरो, चितुवा, छुचुन्द्रो, छेपारो, दुम्सी, न्याउरीमुसो, पाहा, बन बिरालो, भानेमुङ्ग्रो, भ्यागुतो, मलसाँप्रो, मुसा, मृग, लोखर्के, सर्प, सालक, स्याल आदि पाइन्छ।
यहाँ कुकुर, कुखुरा, खरायो, गाई, परेवा, बाख्रा, भेडा, भैंसी, विरालो, सुँगुर, हाँस, जस्ता घरपालुवा पशुपंक्षी पाल्ने चलन रहेको छ।
पुरातात्विक रूपले जुन पहिले प्रमाण पाईएको छ त्यसबाट थाहा हुन्छ कि ईसा पूर्व दुई हजार वर्ष पहिले पनि दिल्ली तथा यसको आस-पास क्षेत्रमा मानव बसोबास गर्ने गर्थे ।
यस्तो मानिन्छ कि आजको आधुनिक दिल्ली बन्नु भन्दा पहिले दिल्ली सात पल्ट उजाड भएर विभिन्न स्थानहरूमा बस्यो, जसको केही अवशेष अहिले पनि देख्न सकिन्छ ।
सन १८५७ को यस प्रथम भारतीय स्वतन्त्रता संग्रामको आन्दोलनलाई पूर्ण रूपमा दबाए पछि अंग्रेजहरूले बहादुरशाह जफरलाई रङ्गुन पठाई दिए तथा भारत पूर्ण रूपमा अंग्रेजहरूको अधीन भयो।
स्वतन्त्रता प्राप्ति पश्चात् दिल्लीमा विभिन्न क्षेत्रहरूबाट मान्छेहरूको आवागमन भयो, यसले दिल्लीको स्वरूपमा आमूल परिवर्तन ल्यायो ।
विभिन्न प्रदेसहरू, धर्महरू र जातजातिहरूका मान्छेहरूको दिल्लीमा बसाईका कारण दिल्लीको सहरीकरण त भयो नै साथै यहाँ एक मिश्रित संस्कृतिले पनि जन्म लियो ।
यो नगरको नाम "दिल्ली" कसरी रखियो भन्ने कुराको कुनै निश्चित सन्दर्भ पाईदैन तर व्यापक रूपले यो मानिएको छ कि यो एक प्राचीन राजा "ढिल्लु"को नाम सँग सम्बन्धित छ ।
केही इतिहासकारहरूको यो मान्छन् कि यो देहलीको एक विकृत रूप हो, जसको हिन्दीमा चौखट अर्थ हुन्छ,जुन यो सम्भवतः नगरको सिन्धु-गंगा समभूमिको प्रवेश-द्वार हुनुको सूचक हो ।
कृष्ण जन्माष्टमीलाई सातम आठम, गोकुलष्टमी, अष्टमी रोहिनी, श्रीकृष्ण जयन्ती, श्री जयन्ती वा कहिलेकाही साधारण भाषामा जन्माष्टमी भन्ने गरिन्छ ।
ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोगका प्रणेता भगवान श्रीकृष्णको जन्म द्वापरयुगमा हिन्दू पञ्चाङ्ग अनुसार भाद्रकृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा भएकाले उक्त दिनलाई श्रीकृष्ण जन्माष्टमी र रातलाई मोहरात्री भनिन्छ।
जन्माष्टमीका दिन अधिराज्यका कृष्ण मन्दिरहरूमा भगवान् श्रीकृष्णको पूजा-आराधना, प्रवचन, भजन-कीर्तन गर्नुका साथै विशेषगरी महिलाहरू व्रत बसी रातभर जाग्राम बस्ने चलन छ।
अन्याय, अत्याचार र राक्षसी प्रवृत्तिबाट मानवमात्रको संरक्षण गर्न भगवान् विष्णुको आठौँ अवतारको रूपमा जन्मेका श्रीकृष्णले आजीवन सत्यको पक्षमा रही सत्कर्मका लागि मानव समुदायलाई प्रेरित गरेका थिए।
कुरुक्षेत्रमा कौरवहरूसँगको लडाइँमा संलग्न पाण्डवहरूमध्येका अर्जुनलाई उपदेश दिने क्रममा स्वयं उनका मुखारविन्दबाट व्यक्त श्रीमद्‍भागवत गीता हिन्दूहरूको पवित्र ग्रन्थ मानिन्छ।
यसै उपलक्ष्यमा काठमाडौंलगायत मुलुकका विभिन्न नगरका विभिन्न धार्मिक सङ्घ/संस्थाहरूद्वारा श्रीकृष्णको झाँकीसहित शोभायात्रा निकालिने चलन छ।
जन्मिने बित्तिकै विष्णुले वासुदेवलाई कृष्णलाई नन्द र यसोदा बसोबास गर्ने स्थान गोकुल पुर्‍याउन लगाए, जहाँ कृष्ण आनन्दले आफ्नो काका कंशबाट टाढा रही बाँच्न सक्थे।
विलासपुर राज्यको सिमाना पूर्वमा जाजरकोट राज्य, पश्चिममा छामगाड खोला उत्तरमा साततला र जुम्ला राज्य तथा दक्षिणमा भेरीनदीसम्म रहेको थियो।
संसारी वर्माले वि.सं. १४५३ मा दुल्लु राज्यको स्थापना गर्दा दुल्लु, दैलेख र अछाम एउटै राज्यमा पर्ने भएकोले धेरै जसो विद्वानका मत अनुसार विलापुर राज्यका संस्थाप पनि संसारी वर्मा नै थिए।
संसारी वर्मापछी उनका छोरा श्री वम्म र भतिजा पर्वता वम्मले दुल्लु राज्यलाई आपसमा बाँडेर साँधसिमाना सहित छुट्याएकाले विलासपुर राज्यको स्थापना हुन गएको थियो।
दुइवटा राज्य एकिकृत भएकोमा राज्यको क्षमतामा वृद्धी त भयो तर दुई अलग अलग राज्यमा राखिएका उत्तराधिकारीहरूको अधिकारमा कटौती हुने भएकोले दुवै राज्यलाई अलग अलग रहन दिनकोलागी राजा प्रताप शाहीमाथी दवाब बढ्न थाल्यो।
प्रताप शाही खले टाकुरा हिंडेपछि दुल्लु राज्य राजा विहिन भएकाले दुल्लुका जनताले प्रताप शाहीका माइला भाइ छडुङ्का राजा जसराजलाई ल्याएर केही समयको लागि दुल्लुको राजगद्दीमा बसालेका थिए।
त्यसपछि कर्ण शाही, तीलमान शाही, सुर्तान शाही, माद् शाही, भान शाही, रुद्र शाही, प्रताप शाही, हरिनारायण शाही, सङ्ग्राम शाही द्वितिय र वि.सं. १८४६ कात्तिकसम्म कर्ण शाही द्वितिय क्रमैसँग विलासपुर राज्यका राजा बने।
विलासपुर राज्यका अन्तिम शासक कर्ण शाही घमण्डी पाराका भएकाले तिनको राज्यकालमा छिमेकी राज्य दुल्लु, जाजरकोट र सल्यानसँग राम्रो सम्बन्ध रहेको थिएन।
त्यसका साथै उनले जुम्ला राज्य र डोटी राज्यसँग मिलेर नेपाली सेनाको पश्चिम विजय अभियानमा गोर्खाली सेनालाई आफ्नो राज्यबाट जुम्ला जाने बाटो नदिएका हुनाले पनि गोर्खाली सेना उनबाट क्रुद्ध थियो।
गोर्खाली सेनाले १८४६ आश्विन ३ गतेका दिन जुम्ला राज्य जितीसकेपछि सरदार कालु पाँडे र शत्रुसाधन शाहीको नेतृत्वमा २ कम्पनी सैन्य टोली सुर्खेतको बाटो विलासपुर पुगेर ठुलो मारकाट, लुटपात, भीषण आगजनी र आतंक मच्चाएक थियो।
उपभोग गरिरह्यो भने कर्ण शाहीका कारण विलासपुर राज्यले धनजनको ठुलो क्षेती व्यहोर्दै वि.सं. १८४६ कर्तिक महिना मै आफ्नो अस्तित्व गुमाउन पुग्यो।
पञ्चकोशी तिर्थस्थलका शिरस्थान, नाभिस्थान, धुलेश्वर र पादुकास्थानमा मन्दिरहरूको जिर्णोद्धार गरी गुठी तथा अभिलेखहरू राख्न लगाए।
२०१७ सालमा तत्कालिन राजा महेन्द्रले पञ्चायती व्यवस्था लागु गरेपछि दैलेख बजारमा रहेको नारायण मन्दिरका नामले नारायण गाउँ पञ्चायत बनाइयो ।
२०४६ सालको प्रजातन्त्र पुनस्थापना पश्चात नारायण गाउँ विकास समिति भएको यस नगरलाई २०५३ सालमा नारायण गाविस लगायत आसपासका अरु चारवटा गाविसलाई जोडेर नारायण नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो ।
किल्लाको भित्री सतहबाट करिब २ मिटरसम्म अग्लो ढुङ्गे प्रखाल रहेको यस गढीको निर्माण बाइसे राज्यहरूमाथिको विजय अभियान अन्तर्गत गोरखाली सेनाले गरेको मानिन्छ।
द्वन्द्वकालमा सैनिक ब्यारेकको रूपमा रहेको यो गढी अहिले सैनिक ब्यारेको त्यहाँबाट अन्यत्र स्थानान्तर भएपछी गढीभित्रका संरचनाहरू पूर्णरूपमा समाप्त भइसकेका छन्।
दैलेखमा तत्कालीन समयमा गरिने युद्धकलाको निकै पुरानो इतिहासका बारेमा जानकारी लिन जोकोहीलाई पनि गढीको महत्त्व हुने स्थानीयवासी गणेश रेग्मीले बताउनुभयो ।
यो नगरपालिका वि.सं. २०५३ चैत्र १४ गते दैलेख जिल्लाको सदरमुकाम आसपासका पाँच वटा तत्कालिन गाउँ विकास समितिहरू नारायण, बेलासपुर, सरस्वती, त्रिभुवन र वसन्तमाला गाभेर गठन गरिएको हो।
नेपालको संविधान २०७२ अनुसार नेपालको पुनसंरचना गर्ने क्रममा सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले नेपालमा ७४४ वटा स्थानीय तहहरू बनाउने निर्णय पारित गरेपछि वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते पुनः यस नगरपालिकामा साविकका खरिगैरा गाविसका दुईवटा वडा, बिन्ध्यवासिनी र भवानि गाउँ विकास समितिलाई जोडेर नगर पालिकालाई जम्मा ११ वटा वडाहरूमा विभाजन गरिएको हो।
मन्दिर परिसर भित्र रहेको मुख्य मन्दिरमा कालो ढुङ्गाद्वारा निर्मित गरुड, नारायण, राम, भगवती, सरस्वती, गणेश, शिवलिङ्ग र शिलाभिलेख राखिएका छन्।
यिनै कागजपत्रको आधारमा र स्थानिय जनविश्वासका आधारमा विक्रम सम्वत १९०० तिर कालभैरव मन्दिर र विक्रम सम्वत १९९० तिर वज्रभैरव मन्दिरको स्थापना भएको बुझिन्छ।
यस नगरमा रहेका , कोतगढी, चौखम्बा, भुर्तिका देवल, वेलासपुर मन्दिर, वटुक भैरव मन्दिर, नारायण मन्दिर, दुइखम्बा, आदी यस नगरका आकर्षणिय स्थलहरू हुन् ।
बराह क्षेत्रबाट चीनको तिब्बतसम्म फैलिएको नेपालकै सबभन्दा लामो पहाड शृङ्खला रहेको यो क्षेत्र जैविक विविधता, प्राकृतिक श्रोत तथा सामाजिक-सांस्कृतिक विविधताको खानीको रूपमा रहेको छ।
लालीगुराँसको राजधानी भनेर चिनिने धनकुटा, तेह्रथुम, संखुवासभा र ताप्लेजुङको सङ्गमस्थल तीनजुरे मिल्के जलजले क्षेत्रमा २९०० मिटरको उचाइमा अवस्थित गुफापोखरी क्षेत्रमा चण्डी, धान-च्याब्रुङ, तामाङ सेलो, विझुवा झाँक्री र वालन नाच र पञ्चेबाजाका लागि पनि चिनिन्छ।
एक दिन धरान बसेर भोलिपल्ट यस वरपरका बराहक्षेत्र, रामधुनी, पिण्डेश्वर, दन्तकाली, शिवजट्टा, पञ्चकन्या, किरातकालीन दरबार, ऐतिहासिक विजयपुर, विष्णुपादुका एक दिनमै घुम्न सकिन्छ।
पोखरीमा आफ्नै छायाँ हेरेर रमाउन, अँगालोभरी गुराँस बोकेर तस्बिर खिच्न, खुल्ला चौरमा लमतन्न सुतेर आकाशतिर हेर्दै थकाइ मार्न यो सबैभन्दा राम्रो मौका हुनसक्छ।
विशेषक फारम व्यंजन को जोडइन्छ शब्दांश व्यंजन - स्वर को रूप मा. एक विशेषकको फारमको छैन, किन भनें यस स्वरको पहिले देखि नै व्यंजनको सबैमा निहित छ।
तेलुगु लिपि , एक भाषा देखि ब्राम्ही लिपिहरूको परिवार , तेलुगु भाषा, दक्षिण - केन्द्रीय भारतीय राज्यमा लेखनको लागि प्रयोग गरिने लिपि।
यस भाषा आंध्र प्रदेशको आधिकारिक भाषाको रूपमा राम्रो तरिकाले धेरै अन्य छिमेकी राज्यहरूमा पनि प्रयोगमा रहेको छ. तेलुगु स्क्रिप्ट भात्तिप्रोलू स्क्रिप्ट देखि व्युत्पन्न छ।
ब्रह्मी लिपी मौर्यहरूले प्रयोग गर्ने यस लिपि कालखण्ड सगै कृष्ण नदीको डेल्टामा पुग्यो. बौद्ध धर्ममा फैलपूर्व एसियाको नजीकै बंदरगाहों देखि र . भात्तिप्रोलू ब्राह्मी लिपि ५ औँ शताब्दी द्वारा तेलुगु स्क्रिप्टमा विकसित
वहाँ पनि धेरै अन्य डायाक्रिटिक्स तेलुगु स्क्रिप्टमा प्रयोग गरिन्छ . एक व्यंजनको स्वर छ, यसैले छ कि केवल व्यंजन स्पष्ट छ।
तेलुगु चौदह स्वर छ, जस मध्ये प्रत्येक दुवै एक विलक्षण फारम अझ एक विशेषक व्यंजनसँग प्रयोग गरेजाता फारम अक्षर बनाउन उपयोग गर्दछ एस यो नोट गर्न महत्त्वपूर्ण छ कि यस भाषा सानो अझ लामो स्वरोंको बीच एक अन्तर पडता छ छ।
योगमायाले हिन्दू धार्मिक संहिताको पालना गरेको भनी जनमानसमा प्रचार गरे पनि प्रशासन अत्यन्त भ्रष्ट भएको र धर्मको पालना नगरेर सर्वसाधारणहरूलाई दुःख मात्र दिएको बताएकी थिइन्।
योगमायाले आफ्ना एक जना भक्त प्रेमनारायण भण्डारीलाई वि.सं १९८७ सालमा काठमाडौँ पठाएकी थिइन्, जसलाई पछि गएर काठमाडौँका जनताले हरेराम प्रभु भनेर चिन्न थालेका थिए।
नेपालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेरले पनि भण्डारीलाई भेट्ने निर्णय गरेपछि उनले सत्यको पवित्र प्रतिज्ञा पालन गर्ने वचन दिएर योगमायालाई सन्देश पठाएका थिए।
काठमाडौँका शासकहरूको व्यवहारबाट दिक्क भएर योगमायाले वि.सं १९९३ मा भण्डारीलाई फेरि एकपटक काठमाडौँ पठाइन् र त्यही वर्षको अन्त्यतिर उनी स्वयं आफ्नी छोरीसहित काठमाडौँ आएकी थिइन्।
जुद्धशमशेरले उनको भ्रमणका क्रममा उनलाई स्वागत गरेका थिए जहाँ उनले उनलाई के चाहिएको छ भनेर सोध्दा जवाफमा योगमायाले 'सत्य र न्यायको पवित्र आदेशको भिक्षा' भनेर जवाफ दिएकी थिइन्।
त्यसपछि काठमाडौँ उपत्यका छोड्नुअघि योगमायाले आफू र आफ्ना अनुयायीहरूले देशमा हेर्न चाहेका सुधारका बारेमा प्रधानमन्त्रीलाई २४ बुँदे माग व्यक्त गरेकी थिइन्।
यसले जुद्धशमशेर र उनका अनुयायीहरूलाई चिन्तित तुल्याउँदा योगमायालाई आफ्नो राजनीतिक संस्थापनका लागि खतराको रूपमा हेर्न थालिएको र त्यसैले त्यही वर्ष उनलाई भोजपुर फिर्ता पठाउने विशेष तयारी गरिएको थियो।
किशोरावस्थाको मध्यतिर तत्कालीन अति रुढिवादी र दमनकारी ब्राह्मण समाजमा एकल महिला भए तापनि योगमायाले गोप्य रूपमा कँडेल थर भएका एक छिमेकी ब्राह्मण केटासँग प्रेम सम्बन्ध गाँसेकी थिइन्।
हिन्दू समाजमा पुनर्विवाह वा विधवा विवाहलाई सकारात्मक रूपमा नलिइएकाले योगमायाले भोजपुरस्थित आफ्नो घरबाट भाग्ने निर्णय गरिन् र पछि उनले असममा आफ्नो प्रेमीसँग दोस्रो विवाह गरेकी थिइन्।
केही स्रोतहरूले उनको दोस्रो श्रीमानको मृत्यु भएको उल्लेख गरेका छन् जबकि अन्यले यो जोडी वास्तवमा सहमतिमै छुट्टीएको भनेर उल्लेख गरिएको छ।
योगमायाले दुई छोरी जन्माइन् कि एक छोरी जन्माइन् भन्ने विषयमा इतिहासकारहरूको मत फरकफरक रहेको छ तर नैनकला न्यौपानेको उनको छोरीको भएको जानकारी अभिलेखहरूमा पाइएको थियो।
योगमाया र उनका अनुयायीहरूले माग गरेका सुधारक तत्वहरूलाई राज्यले पटकपटक बेवास्ता गरेको थियो र उनको समूहका गतिविधिमाथि निरन्तर निगरानी राखेको थियो।
त्यसपछि योगमाया छोरी नैनाकलालाई लिएर मझुवाबेसीस्थित आफ्नो गाउँ फर्किएकी थिइन् र छोरी नैनाकलालाई दाइ अग्निधर न्यौपाने र भाउजू गङ्गाको हातमा सुम्पिएर आफ्नो सबै जिम्मेवारी त्याग गरी एक तपस्वीको जीवन ग्रहण गरेकी थिइन्।
योगमाया आसाममा बस्दा भारतभरि अपार लोकप्रियता कमाएका सुधारवादी हिन्दू नेता दयानन्द सरस्वतीको सिद्धान्तबाट निकै प्रभावित भएको विद्वान्हरूले औँल्याएका छन्।
योगमायाले साधनाको क्रममा केही अत्यन्त कठिन ध्यान विधिहरूको अभ्यास गरेकी थिइन् जसमा ग्रीष्मऋतुको समयमा आगोको नजिक दिनमा ध्यान गर्नु र त्यसपछि जाडोको समयमा चिसो गुफाभित्र बाक्लो लुगा नलगाई ध्यान गर्नु समावेश थियो।
मझुवाबेसीका मानिसहरूले कहिल्यै नसुनेको वा चिनेको कुनै पनि कुराको विपरीत उनका कविताहरूले धेरै स्थानीयहरूलाई प्रभावित गर्दा उनको अनुयायीहरू निरन्तर बढ्न थालेका थिए।
बूढी औँठाको ल्याप्चेका भरमा आफ्नो हस्ताक्षर दिने योगमाया नै त्यस्ती आशुकवयित्री हुन् जसले जे देख्यो त्यही फररर भन्न र जे भेट्यो त्यही विषयमा कविताबाट बोल्न र जे सुन्यो त्यही विषयलाई कविताबाटै बिट मार्न सक्षम थिइन्।
न्यौपानेलाई नेपालको समकालीन कविहरू मध्येमा लिइन्छ जसमा उनले उनको कविताहरूको एकमात्र प्रकाशित पुस्तक सर्वार्थ योगवाणीलाई उनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण योगदान मानिन्छ।
धार्मिक गुरुको रूपमा हिन्दू दर्शनमा विशेष ध्यानको बाबजुद पनि उनका कविता महिला र उत्पीडित समुदायहरूको अधिकारमा आधारित थिए जसकारण उनले निकै लोकप्रिय हासिल गरेकी थिइन्।
योगमायाले आफ्नो पूर्व तपस्वी जीवनमा भोगेका त्रासदी र विभेदले नेपाली हिन्दू समाजमा विद्यमान अन्यायप्रतिको उनको दृष्टिकोणलाई धेरै हदसम्म परिभाषित गरेको छ।
हिन्दू आध्यात्मिक दर्शनको अनुयायी र उपदेशक भए तापनि तत्कालीन पितृसत्तात्मक समाज महिला, तल्लो जात समूह र नेपालको सन्दर्भमा निम्न आर्थिक वर्गप्रति पनि अन्यायपूर्ण रूपमा विभेदकारी रहेको उनको अनुभव थियोे।
उनका कविताहरूले भोजपुर आसपासका जनतालाई यस्तो अन्तर्निहित भेदभावको बारेमा सचेत गराउने प्रयास गरेको थियो जुन ठूलो सङ्ख्यामा स्थानीयहरूको साथ प्रतिध्वनित भएको थियो।
तोकिएको दिनमा सामूहिक बलिदान कुनै समयपनि हुनसक्ने डरले जुद्धशमशेरले कात्तिक २८ गते कार्यक्रमस्थलमा करिब ५०० सुरक्षाकर्मी परिचालन गरी कार्यक्रम बिथोल्न आदेश दिएपछि ११ जना पुरुष भक्तहरूलाई धनकुटाको कारागारमा राखिएको थियो भने योगमाया नैनाकलालगायत अग्नि समाधिमा सहभागी अधिकांश महिलालाई भोजपुरस्थित राधाकृष्ण मन्दिरमा थुनिएको थियो।
प्रशासकहरूले महिला सदस्यहरूलाई तीन महिनापछि नजरबन्दबाट मुक्त गरे भने अधिकांश पुरुष अनुयायीहरूलाई तीन वर्षपछि अर्थात् वि.सं १९९७ चैतमा जेलबाट रिहा गरिएको थियो।
जुद्धशमशेरले आफ्नो आश्वासन पूरा नगरेको बहानामा योगमायाले अग्नि समाधि नामक अनुष्ठानमा २४० जना इच्छुक भक्तहरूसहित विशाल चितामा बसेर आफ्नो प्राण त्याग गर्ने योजना बनाएकी थिइन् भने यसरी आफ्ना अनुयायीहरूलाई कार्तिक शुक्ल पूर्णिमासम्म आफ्नो समूहलाई दिन सक्ने कुनै पनि प्रकारको भिक्षाका लागि आम जनसमुदायसमक्ष सार्वजनिक आग्रह गर्ने आज्ञा दिएकी थिइन्।
लोकप्रिय रूपमा वर्णन गरिएका संस्करणहरूमा उनको १० वर्षको उमेरमा मृत्यु भएको र योगमाया बाल विधवा भएको उल्लेख गरिएको छ जसले उनको विधवा स्थितिलाई ससुरालीको दुर्व्यवहारको कारणको रूपमा जिम्मेवार ठहराउँदछ।
यद्यपि योगमायाको वरिपरिका केही आधुनिक साहित्यहरूमा उनी वास्तवमा कहिल्यै बाल विधवा थिइनन् र योगमाया घरबाट भागेपछि उनका श्रीमानले दोस्रो विवहा गरेका थिए भनेर उल्लेख गर्दछ।
आफ्नो यात्राको क्रममा उनी स्वर्गद्वारी महाप्रभु अभयानन्द द्वितीय सहित धेरै प्रसिद्ध धार्मिक नेताहरूको सम्पर्कमा आइन् जसले उनको भक्तिको उच्च प्रशंसा गरे र यसरी उनलाई जोशमणि सन्त परम्परा अन्तर्गत योगिक आध्यात्मिक शिक्षाको साथ मार्गदर्शन गरेका थिए।
योगमायाको शिक्षाले धेरै विपन्न र राजनीतिक रूपले अलग्गिएका जनसमुदायलाई सहजै प्रभावित गरे तापनि बस्नेत वंशका धेरै स्थानीय सामन्ती जमिन्दारहरू र काठमाडौँका केन्द्रीय प्रशासकहरूका नजिकका स्थानीय मानिसहरूले तपस्वी र उनका अनुयायीहरूलाई आफ्नो पितृसत्तात्मक विशेषाधिकारका लागि खतरा ठानेर तिनको चर्को विरोध गर्न थालेका थिए।
सरकारले योगमाया र उनको समर्थकहरू प्रतिको अत्याचार र आफ्नो भ्रष्ट व्यवहारलाई सुधार गर्नमा आनाकानी गरेको कारण योगमाया र उनको ६७ अनुयायीहरूले वि.सं १९९८ मा अरुण नदीमा हामफालेर नेपालको इतिहासको सबैभन्दा ठूलो जलसमाधि गरेका थिए।
प्रशासकहरूले तिनको आग्रहलाई फेरि ध्यान नदिएपछि योगमायाले आफ्नो बलिदानको मिति वि.संं १९७५ कार्तिक २७ का दिन तोक्दै सार्वजनिक रूपमा यसको लागि तयारी गर्न थालेकी थिइन्।
त्यसमा पनि उच्च घरानियाँ मानिसले नर्सिङको काम गर्न त बर्जित अथवा जात जाने किसिमको काम ठानिन्थ्यो फ्लोरेन्सले त्यसबेलाको पुरातनबादी सोचलाई चिर्दै नयाँ युगको सुरूवात गरेकी थिइन्।
'राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र जीविकोपार्जन' सँग सम्बन्धित मागहरूमा 'नेपाली उद्योग, व्यवसाय र वित्तमा विदेशी पूँजीको प्रभुत्व बन्द गर्ने, सन् १९५० को नेपाल–भारत सन्धि लगायत विभेदकारी सन्धिहरू खारेज (यहाँ सन् १९५० को भारत–नेपाल शान्ति तथा मैत्री सन्धिलाई उल्लेख गर्दै) र सामन्ती व्यवस्थाको नियन्त्रणमा रहेको जमिन जफत गरी भूमिहीन र घरबारविहीनलाई वितरण गरिनुपर्ने जस्ता विषय समेटिएका थिए।
विसं २०६३ साल मङ्सिर ५ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला र नेकपा माओवादीका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालले विस्तृत शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेसँग यस युद्ध समाप्त भएको थियो।