polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
नवनीत र उनको कान्छो भाइ सत्य आदित्य वाइबा नेपाली लोक सङ्गीत विधाका परिचित कलाकार हुन् जसले प्राय: जसो परम्परागत नेपाली सङ्गीत वाद्ययन्त्रहरू प्रयोग गरी कुनै मिसावट वा आधुनिकीकरण बिना प्रामाणिक परम्परागत नेपाली लोकगीतहरू गाउँछन् र उत्पादन गर्छन्।
नवनीत आदित्य वाइबा आमा हीरा देवी वाइबा र बुबा रतन लाल आदित्यको घरमा जन्मेका थिए, र इण्डियाको पश्चिम बंगालको पहाडी सहर खरसाङमा हुर्केका थिए।
नवीत र सत्या दुवै आफ्नो आमा र हजुरबुबा श्री सिंह मान सिंह वाइबाको कारणले एक संगीतमय वातावरणमा हुर्केका थिए जो तिनीहरूको आमाको संगीत सल्लाहकार/प्रशिक्षक पनि थिए।
२०११ मा आमा हीरा देवी वाइबाको मृत्यु पछि, नवनीत र सत्यले मिलेर परिवारको पुरानो पुस्ताको सांगीतिक विरासतलाई जीवित राख्दै प्रामाणिक परम्परागत नेपाली लोक संगीतलाई पुनरुत्थान, संरक्षण र लोकप्रिय बनाउन काम गर्न थाले।
भाइ र बहिनीको जोडीले हीरा देवी वाइबाका गीतहरू पुन: व्यवस्थित र पुन: स्वराङ्कन गरे र २०१५ मा उनीहरूले हीरा देवी वाइबाको सबैभन्दा प्रतिष्ठित र लोकप्रिय गीतहरू सचेत छनाैट गरे।
सप्तर्षि नक्षत्रमा कुल ९३ ताराहरूलाई बायर नाम दिइएको छ, जसमध्ये १३ वटा गैर-सौर ग्रहको वरिपरि परिक्रमा गरिरहेको पाइएको छ।
होबार्ट तस्मानियाको दक्षिण-पूर्वमा डरवेन्ट नदीको मुहानमा अवस्थित छ, जसले यसलाई अस्ट्रेलियाको राजधानी सहरहरूमध्येको सबैभन्दा दक्षिणी राजधानी सहर बनाउँछ।
होबार्टको सबैभन्दा उच्च स्थान अग्लो माउन्ट वेलिङ्गटन रहेको छ भने यसको बन्दरगाहले विश्वको दोस्रो गहिरो प्राकृतिक बन्दरगाह बनाउँछ।
यस सहरलाई समेट्ने पाँच स्थानीय सरकारी क्षेत्रहरू मध्ये एक होबार्ट सहरबाट अलग गर्नको लागि महानगरीय क्षेत्रलाई प्रायः ग्रेटर होबार्ट भन्ने गरिन्छ।
अस्ट्रेलियाको प्रसिद्ध आकर्षक स्थलहरूमा यसको दोषी-युग वास्तुकला, सलामान्का बजार र दक्षिणी गोलार्धको सबैभन्दा ठूलो निजी सङ्ग्रहालय म्युजियम अफ ओल्ड एन्ड न्यु आर्ट समेत समावेश छ।
ब्रिटिस बसोबास हुनुभन्दा पहिले, यो भूमि सम्भवतः ३५,००० वर्षसम्म अर्ध-पुन्हा घुमन्ते मोहेनेनर मानिसहरू, नुएनोनको उप-समूह, वा "दक्षिण-पूर्व जनजाति"द्वारा कब्जा गरिएको थियो।
नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को २०७९ चैत १० गतेको निर्णयअनुसार उहाँ नेपाल प्रहरीको सर्वोच्च पद प्रहरी महानिरीक्षकमा पदोन्नति हुनुभएको हो ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट व्यापार प्रशासनमा स्नातकोत्तर शैक्षिक योग्यता हासिल गर्नुभएका प्रहरी महानिरीक्षक कुँवरले अन्तर प्रदेश प्रहरी कार्यदक्षता मुल्याङ्कन २०७३ तर्फ सर्वोत्कृष्ट हुन सफल भई पुलिस व्याटन प्राप्त गर्नुभएको थियो ।
त्यस अवधिमा उमादेवी बादीले २३ जिल्लाका करिब ५०० वादी कार्यकर्तालाई आ–आफ्नो गाउँबाट काठमाडौँको सिंहदरबारसम्म पुर्याएकी थिइन्।
उनीहरूको माग सरकारले वादी समुदायको जीवनस्तरमा सुधार गर्न सर्वोच्च अदालतको २००५ को आदेशलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने २६ बुँदे सूचीसहित कार्यान्वयन गर्न माग गरेको थियो।
जसमा वेश्यावृत्ति र छुवाछुतको अन्त्य, घुमन्ते समुदायका लागि स्थायी आश्रय, उनीहरूको जन्म दर्ता र आफ्ना सन्तानको लागि आमाको नाममा नागरिकता समावेश थियो।
उनीहरूको माग सुनुवाइ हुन नसकेपछि उमादेवी बादीले आधा कपडा फुकालेर सरकारको सिटको गेटमा झुण्डिएर नाराबाजी गर्दै आन्दोलनलाई उग्र बनाइन्।
उमादेवी बादीले आफ्नो जातका महिलाहरूप्रति समाजको अपेक्षा पूरा गर्न अस्वीकार गरिन् र आफ्नो समुदायलाई उनीहरूको भविष्यका लागि राम्रो अवसरहरू प्रदान गर्न काम गर्न वेश्याको रूपमा जीवन बिताइन्।
४० वर्षको उमेरमा एक्सन एडको सहयोगमा स्थानीय संस्था सामुदायिक सहयोग समूहको प्रमुख भइन् र पश्चिम नेपालको टीकापुरमा भाडाको जग्गामा वादी जातका २५ जना केटाकेटीका लागि होस्टेल स्थापना गरिन्।
यस परियोजनाको सफलताले हाल निर्माणाधीन एउटा ठुलो परियोजनाको नेतृत्व गरेको छ जसले भविष्यमा १०० भन्दा बढी बालबालिकालाई होस्ट गर्ने लक्ष्य राखेको छ।
वादी जातिलाई नेपालमा सबैभन्दा तल्लो जातको मानिने र छुवाछुतको रूपमा लिइने भएकाले उनीहरूको अन्तरजातीय विवाहले त्यतिखेर एउटा काण्ड सिर्जना गर्‍यो।
उनी मानवअधिकारकर्मी र वादी आन्दोलनकी नेतृ हुन्, जसले छुवाछुत र वेश्यावृत्तिको अन्त्य, भूमि स्वामित्व र नागरिकतालगायत आफ्नो समुदायको अधिकारको मान्यताका लागि सक्रिय रूपमा आन्दोलन गर्दै आएकी छिन्।
यस प्रजातिको लङ्गुरको बासिन्दा दायरामा कर्नाटकको कोडागु, तमिलनाडुको कोडार पहाड, केरला तथा तमिलनाडुका अन्य धेरै पहाडी क्षेत्रहरू समावेश छन्।
डिएनए र अन्य प्रमाणहरूले यो सुझाव दिन्छ कि नीलगिरि लङ्गुर र बैजनी रङ्गको लङ्गुर खैरो लङ्गुरसँग सम्बन्धित छ जसलाई एकै वर्णमा वर्गीकरण गरिएको छ।
नीलगिरी लङ्गुर एक प्रजातिको कालो लङ्गुर हो जसको एक वयस्क भाले लङ्गुरको टाउको देखि पुच्छरको माथिल्लो भाग सम्मको लम्बाई ७८ देखि ८० सेमी हुन्छ भने पोथी वयस्क लङ्गुरको मात्र शरीरको लम्बाई ५८ देखि ६० सेमी हुन्छ।
तर मालाले उनलाई केही समय माग्छिन, र उनले त्यो समयमा आफ्नो लागि जीवनसाथी नपाएको खण्डमा बुबाले जो संग भन्नु हुन्छ त्यो संग बिहे गर्न राजि हुन्छु भन्छिन ।
विशाल अभयजनलाई भेट्न जादैछन, तर बाटोमा, पिताम्बर एक ट्रक चालकलाई उसलाई मार्न लाउछन, र आफूलाई बचाउने प्रयासमा, विशाल र अभयजनमा दुर्घटनाग्रस्त हुन्छ।
अभयजन आक्रोशित हुन्छन र मानिसहरूको अगाडि विशाललको अपमान गर्छन, र विशाल पनि अभयजन संग रिसाउँछन्, र उसले पनि अभयजनको असक्षम खुट्टाको अपमान गर्छन।
उहाँ प्रहरी निरीक्षक हुनुहुन्थ्यो, र उहाँको सालो आतंकवादी हुनुहुन्थ्यो, जब सागर जगतलाई गिरफ्तार गर्न जान्छन्, उनले गल्तीले आफ्नी श्रीमतीलाई गोली हानेका थिए।
यो डिसेम्बर 31, 2000 मा रिलीज भएको थियो चलचित्रमा रमेश उप्रेती, जल शाह, राजेश हमाल, नीर शाह, हरिहर शर्मा, सारङ्गा श्रेष्ठ, करिश्मा मानन्धर लगायतका कलाकारको अभिनय रहेको छ ।
'गो' को अर्को अर्थ 'इन्द्रियहरू' र 'वर्धन' को अर्थ पनि 'बढ्नु' हुन सक्छ - यसैले यो नाम कृष्णका भक्तहरूले पनि अनुवाद गर्छन् जसलाई कृष्णप्रति उनीहरूको आकर्षणमा 'इन्द्रियहरू बढाउँछन्'।
तसर्थ, गोवर्धन पहाडको फेदमा बसोबास गर्दा, सबै इन्द्रियहरू र आत्माको सम्बन्धित कर्तव्यहरू ईश्वरीय हुन्छन् र कृष्णको सेवा गर्न बढी झुकाव हुन्छन्।
गोवर्धन हिललाई एउटा पवित्र ठाउँ मानिन्छ किनकि यो पहाडको धरतीमा अवस्थित देव देवता भगवान् श्रीकृष्णको जीवनसँग सम्बन्धित धेरै पौराणिक कथाको कथा हो।
ईडन-जस्तो अभयारण्य, क्षेत्रको झरना, बगैंचा-ग्रोभ , आर्बर , पानी ट्या , र वनस्पतिहरू कृष्णको रोमांचक दृश्य र राधाको साथ रासमा चित्रण गरिएको छ।
गोवर्धन पहाडी , जसलाई माउन्ट गोवर्धन, गिरीराज र शाही पहाड पनि भनिन्छ, भारतको उत्तर प्रदेशको मथुरा जिल्लामा रहेको पवित्र हिन्दू स्थल हो जुन किलोमिटर लामो गोबरधन र राधा कुण्ड क्षेत्रमा अवस्थित छ।
गोवर्धन हिल, राधा कुण्डदेखि गोवर्धनको दक्षिणसम्म फैलिएको एक लामो चट्टान हो जुन उच्च माथिको वरपर वरिपरि १०० फिट उचाइमा खडा छ र यसलाई ठाडो पहाडको कलात्मक चित्रण गरिएको छ।
अर्को तर्फ, सक्रिय दूर संवेदनमा वस्तुहरू र क्षेत्रहरू स्क्यान गर्न ऊर्जा उत्सर्जन गरिन्छन् जसलाई सेन्सरले विकिरण पत्ता लगाउँदछ र मापन गर्दछ।
दूर संवेदन कुनै पनि वस्तु, विशेषतः पृथ्वी वा अन्य ग्रहको सतहमा चलयमान् घटनाक्रमको जानकारी उक्त वस्तुको स्थानमा या सतहको समिपमा नआइ सङ्कलन हर्ने विज्ञान हो।
दूर संवेदन भूभौतिकशास्त्र, भूगोल, भूसर्वक्षण तथा अधिकांशः पृथ्वी विज्ञानका विषयहरूमा प्रयोग गरिन्छन् भने यसको प्रयोग सैन्य, गुप्तचर, वाणिज्यिक, आर्थिक, योजना, मानवीय अनुप्रयोग जस्ता थुप्रै विषयमा पनि हुने गर्दछन्।
दूर संवेदनका अनुप्रयोगहरूमा अमेजन बेसिन जस्ता क्षेत्रहरूमा वन विनाशको अनुगमन, आर्कटिक र अन्टार्कटिक क्षेत्रहरूमा हिमनदीको अध्ययन, र तटीय र समुद्री गहिराईको नाप जस्ता उदाहरणहरू लिन सकिन्छन्।
देशमा शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सरकारी प्रशासन संबन्धी कामकाजका कारण नागरिकहरूको आवास राजधानी काठमाडौंमा केन्द्रीकृत हुन जाँदा यहाँ आवासको सरल र सहज व्यस्थापन जरूरी भएको छ।
आज ग्रामीण क्षेत्रका युवा मात्र होेइन, परिवारै समेत शहरमा पलायन हुने र विदेशमा समेत लाखौं नागरिकको पलायन हुनु देशको लागि ज्यादै निराशाजनक कुरा हो।
अत: राज्यको स्वामित्वमा पर्याप्त भूमि र भवन रहनु वान्छनीय छ जसको प्रयोग राज्यले देशको प्रशासन यन्त्रलाई प्रभावकारी र सक्षम ढंगले सन्चालन गर्ने, न्याय प्रणालीलाई सहज, स्वच्छ, विवेकसम्मत र नागरिकको पहुँचमा रहने साधनको रुपमा गर्न सकोस् ।
तथापि उपभोगको दृष्टिले देशमा राज्य र सरकारको स्वामित्वमा जति भूमि हुनुपर्ने हो, त्यति छैन, फलत: औधोगिक भूमि सरकारी सार्वजनिक प्रशासन सन्चालनको लागि आवश्यक भूमिको अभावले विकास, निर्माणका पूर्वाधार र देशकै समृद्धिमा अपेक्षित उपलब्धि हासिल हुन सकेको छैन।
जग्गा जमीन र घर तथा भवनहरुको समुचित व्यवस्थापन नहुँदा नागरिकहरुमा स्वामित्व, उपभोग, सीमा, हक हस्तान्तरण लगायत अंशवण्डा आदि विषयमा विवाद खडा भई मुद्दा मामिला पर्न जाँदा राज्य र नागरिक दुबैको ठूलो समय, श्रम, शक्ति र पूँजीको नोक्सानी हुन गई देशकै अर्थतन्त्र र समृद्धिमा नकारात्मक असर परेको छ।
साथै नागरिकको जीवनको उर्जा र आय नै आवास जोहो गर्ने संघर्षमा व्यतीत हुनाले सामाजिक आर्थिक विकासमा अवरोध त भएकै छ, सृजनशील र उत्पादनमुलक क्षेत्रमा देशको नै श्रोत र साधनको उपयोग हुनबाट वन्चित हुन गएको छ।
यसबाट के बुझिन्छ भने बाँकी १५% सँग बस्न घर छैन, त्यो भनेको 45-50 लाख संख्याको हाराहारीमा नागरिकहरू वासविहीन छन जुन देशको लागि चिन्ताजनक विषय हो।
केही हाउजिङ कंपनीहरूले विक्रीमा राखेका आवासीय घरहरू, अपार्टमेन्ट उच्च आय भएका व्यक्तिहरूले मात्र खरीद गर्न सक्ने अवस्थाका छन् जसले गर्दा मध्यम वर्गीय नागरिकको आवास जोहो गर्ने क्षमता पुग्दैन।
कुनै पनि देशको सरकार त्यस देशको नागरिकको हित र कल्याण, सुरक्षा, समृद्धि तथा उन्नतिको लागि काम गर्ने निकाय हो, राज्यको सुशासन विधि अनुसार नीतिहरु कार्यान्वयन गर्ने कार्यकारी अंग हो।
नेपालको संविधानको भाग ३ मा मौलिक हक सम्बन्धी धारा ३७ को दफा १ मा प्रत्येक नेपाली नागरिकलाई उपयुक्त आवासको हक हुनेछ भनी उल्लेख गरिएको छ।
नेपालको सामाजिक र आर्थिक समृद्धि उपलब्धिका समस्या र चुनौती सामना गर्दै देशको समग्र अर्थतन्त्र उकास्न देशमा भूमि र आवासको वैज्ञानिक तथा समुचित व्यवस्थापन अपरिहार्य छ।
वर्तमान समयमा नेपालमा एक मध्यम वर्गीय परिवारले आफ्नो ईमान्दारिता र नैतिकताको परिश्रमले आर्जन गरेको जीवन भरको कमाईले पनि देशमा बसोबासको लागि ४ आना जग्गा र एउटा सानो घर पनि निर्माण गर्न सक्दैन।
यस्ता आवासीय घर तथा भवन सार्वजनिक संस्थाको लगानीवाट निर्माण गरी नागरिकसंग उचित आवास शुल्क तथा अन्य संस्थाका लागि कार्यालय संचालन प्रयोजनको लागि सम्झौता गरी उपभोग गर्न दिन सकिन्छ।
” यस अर्थमा पनि बीपीले लोकतन्त्र बिहिन समाजवाद र समानता बिनाको समाजवादको कुनै अर्थ छैन भनेर समाजवादमा समानता र लोकतन्त्रको आवश्यकतालाइ औंल्याउनु भएको थियो ।
कम्युनिष्ट समाजवाद यस्तो आर्थिक व्यवस्था हो जहाँ पुजी उत्पादनका साधन सरकारको स्वामित्वमा रहन्छ या सामाजिक स्वामित्वमा रहन्छन, जहाँ पूर्णतया निजी पूँजी हुँदैन तर सामाजिक पूँजी हुन सक्छ ।
यदि कुनै स्कुल, होटल, उद्योग सामुहिक रुपमा या कुनै सहकारीले खोलेको छ भने त्यो सम्पत्ति न पूर्णतया निजी हो न पूर्णतया सरकारी हो, त्यो सामुहिक पूँजी हो ।
निजी पूँजीबाट सामुहिक पूँजीमा रुपान्तरण गर्दै अन्तमा राष्ट्रिय पूँजी बनाएर साम्यवाद प्राप्त गर्ने हुनाले नै समाजवादलाई साम्यवादको बाटो भनिएको हो ।
कम्यूनिष्ट समाजवाद बल प्रयोगको सिद्धान्त, सर्वहारा क्रान्ति, सर्वहारा राज्यको स्थापना, निजी सम्पत्तिको अन्त्य र उत्पादनका साधनको राष्ट्रियकरणबाट आउँछ ।
पुटिनले २४ जुनमा राष्ट्रलाई टेलिभिजन सम्बोधनमा सम्बोधन गरे, वाग्नरको कार्यलाई "देशद्रोह" भने र विद्रोहलाई दबाउन "कठोर कदमहरू" चाल्ने वाचा गरे।
पुटिनले भने कि अवस्थाले रूसको अस्तित्वलाई खतरामा पारेको छ र विद्रोहलाई "पिठमा छुरा" र चलिरहेको रुस-युक्रेनी युद्धको बीचमा "मरणात्मक प्रहार" को रूपमा चित्रण गरेको गरे।
पुटिनले रुसी क्रान्तिसँग समानान्तर चित्रण गर्दै, जुन रुसी साम्राज्यले पहिलो विश्वयुद्धको पूर्वी मोर्चामा लडेको थियो, र ब्रेस्ट-लिटोभस्कको सन्धिलाई सन्दर्भ गर्दै क्षेत्रहरू गुमाउने चेतावनी दिएका थिएँ।
उनले युक्रेनमा रुसी आक्रमणको औचित्यलाई पनि अस्वीकार गरे, युक्रेन र नाटोले २०२२ मा डोनबास र क्रिमियामा आक्रमण गर्ने योजना नबनाएको बताए , रसियाको युद्धभूमि असफलता र मृत्युको लागि रक्षामन्त्री सर्गेई शोइगुलाई दोष दिए, रसियाले युक्रेनमा युद्धको घोषणा गर्ने उद्देश्य थियो।
अभिजात वर्गलाई फाइदा पुर्‍याउने, र रूसी सरकार विरुद्ध अन्य गम्भीर आरोपहरू र धम्कीहरू मध्ये, रुसको सेनामा वाग्नर समूह विरुद्ध रकेट आक्रमणको दोष लगाए, जसलाई सङ्घीय सुरक्षा सेवा ले आपराधिक मुद्दा खोल्न प्रेरित गर्‍यो।
अमेरिकी राष्ट्रपति जो बाइडेनले फ्रान्सका राष्ट्रपति इमानुएल म्याक्रोन, जर्मन चान्सलर ओलाफ स्कोल्ज र बेलायती प्रधानमन्त्री ऋषि सुनकसँग स्थितिबारे छलफल गरेका थिएँ।
२४ जुनमा भएको फोन वार्तामा टर्की राष्ट्रपति रेसेप तय्यिप एर्दोगन पुतिनलाई जानकारी दिए कि टर्की एक "शान्तिपूर्ण समाधान" खोज्न मद्दत गर्न तयार छ, जब उसलाई समझदारी का साथ अघि बढ्न आग्रह गरे।
वाग्नर समूहका नेता यभगेनी प्रिगोजिनले रुसी रक्षा मन्त्रालयका सेनाले आफ्नो स्थानमा गोली हानेको आरोप लगाए र यही आक्रमणको बदलामा विद्रोह गरेको बताएका थिएँ।
रुसी सेनाले आफ्नो शिविरमा मिसाइल हमला गरेको भन्दै उत्तेजित वाग्नर सेनाले रुसी सेनाको नेतृत्व नै अपदस्थ गर्ने गरी युद्ध घोषणा गरेको हो ।
प्रिगोजिनका सेनाले दक्षिणी सैन्य जिल्ला जस्ता महत्त्वपूर्ण सैन्य मुख्यालयहरू सहित, एउटा महत्त्वपूर्ण लजिस्टिक हब रोस्तोभ-अन-डोनको नियन्त्रण कब्जा गरेको दाबी गरेर राजधानी मस्को पुग्ने मनसायका साथ भोरोनेझ तर्फ अघि बढिरहेका थिएँ।
हार्वर्ड विश्वविद्यालयको क्याम्पस क्याम्ब्रिज क्षेत्रमा धेरै स्थानहरूमा फैलिएको छ र धेरै ऐतिहासिक भवनहरू र स्थलचिन्हहरू समावेश छन्।
क्याम्पसका केही उल्लेखनीय भवनहरूमा , जुन विश्वको सबैभन्दा ठूलो पुस्तकालय हो र यसमा 15 मिलियन भन्दा बढी खण्डहरू छन्, र , जसमा विश्वभरका कला र कलाकृतिहरूको ठूलो संग्रह छ।
हार्वर्ड विश्वविद्यालय एक निजी आइभी लीग विश्वविद्यालय हो जसको $40 बिलियन भन्दा बढीको अनुदान छ, यसले यसलाई विश्वको सबैभन्दा धनी विश्वविद्यालयहरू मध्ये एक बनाउँछ।
यसले कला र मानविकी, सामाजिक विज्ञान, प्राकृतिक विज्ञान, ईन्जिनियरिङ् र व्यापार सहित विभिन्न विषयहरूमा स्नातक, स्नातक र व्यावसायिक डिग्री कार्यक्रमहरू प्रदान गर्दछ।
हार्वर्ड विश्वविद्यालय यसको कठोर अकादमिक मापदण्डहरूको लागि परिचित छ, र यसको संकायमा उनीहरूको क्षेत्रका केही प्रतिष्ठित विद्वानहरू र अनुसन्धानकर्ताहरू समावेश छन्।
विश्वविद्यालयले धेरै नोबेल पुरस्कार विजेताहरू, पुलित्जर पुरस्कार विजेताहरू र राजनीति, व्यापार र मनोरञ्जन सहित विभिन्न क्षेत्रहरूमा प्रमुख नेताहरू उत्पादन गरेको छ।
हार्वर्ड विश्वविद्यालय विश्वको सबैभन्दा प्रतिष्ठित र प्रसिद्ध विश्वविद्यालयहरू मध्ये एक हो, क्याम्ब्रिज, म्यासाचुसेट्स, संयुक्त राज्य अमेरिकामा अवस्थित छ।
1636 मा स्थापित, यो संयुक्त राज्य अमेरिका मा उच्च शिक्षा को पुरानो संस्था हो र एक समृद्ध इतिहास र शैक्षिक उत्कृष्टता को लागी प्रतिष्ठा छ।
लिच्छविको शासनकालमा , दुई छेउछाउका बस्तीहरू, याम्बु वा थाह्ने (नेपाल भाषामा 'याम्बु' भनेको काठमाडौँंको क्षेत्र र ठह्ने भनेको उत्तरतर्फ रहेको उच्च भूमिलाई "उत्तरी भूमि" पनि भनिन्छ) र याङ्गल/क्वोने (नेपाल भाषामा 'यङ्गल' भन्नाले काठमाडौँको उदासीन क्षेत्र, क्वोनको अर्थ "दक्षिणी भूमि" हो) काठमाडौँको स्थापना भयो, जसलाई कोलिग्राम पनि भनिन्छ।
यो सहर स्वयम्भू पुराणमा उल्लेख गरिएको चन्द्रहरास को आकारमा बनेको थियो, जुन नागदहलाई काठमाडौँ उपत्यका बनाउन प्रयोग गरिएको थियो र अजिमासद्वारा संरक्षित ८ ब्यारेकसहित सुदृढ गरिएको थियो।
येम्बु र येङ्गालका नागरिकबीचको सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउन राजाले कोने को माजिपा लाखे नाच र येम्बु को पुलुकिशी नाच सँगैको मुख्य सडकमा एकसाथ प्रस्तुत गर्ने पर्व सुरु गरेको जनविश्वास छ।
जयक्षय मल्लले आफूभन्दा पहिलेको नेपालभन्दा धेरै ठुला भूमिहरू जितिसकेपछि, उहाँले आफ्ना छोराहरूका लागि एउटा महासङ्घ बनाउने निर्णय गर्नुभयो ताकि उनीहरूले राष्ट्रलाई अझ प्रभावकारी रूपमा शासन गर्न सकून्।
पृथ्वीनारायण शाहले पहिलो पटक कीर्तिपुरमा आक्रमण गर्दा मल्ल सङ्घको संयुक्त सेनाले उनलाई पराजित गरी कीर्तिपुरको युद्धमा मूलकाजी कालु पाण्डेलाई मारेको थियो।
१७६८ मा काठमाडौँको युद्धमा कीर्तिपुर र कान्तिपुरको विजयपछि पनि मल्ल सङ्घले भक्तपुरबाटै लडेको थियो, जहाँ मल्ल सङ्घका तीनवटै प्रदेशका शासकहरूले आत्मसमर्पण गरेका थिए।
प्रख्यात चिनियाँ बौद्ध भिक्षु, जुआन्जाङ , ले लगभग दुई वर्ष ६३७ र ६४२ सन् बीचको महान विश्वविद्यालय नालन्दामा बिताए, जुन नेपालको लगभग सीधा दक्षिणमा छ।
यो निश्चित छैन कि उनले वास्तवमा नेपाल भ्रमण गरे, तर उनले यसको एक आकर्षक विवरण छोडे, राजधानी जसलाई हामी काठमाडौँ भनेर चिन्छौं, र यसको राजा, जुन, सम्भवतः, यस अवधिको मिति हो:चिनियाँहरूले ६४१ सन्मा तिब्बती राजासँग विवाह गर्न राजकुमारी वेनचेङलाई पठाए।
नरेन्द्रदेवले आफ्ना सहयोगीहरू, तिब्बतीहरूसँग ७,००० सेना पठाए, गुप्त राजधानी कन्नौजमा आक्रमण गरे, हडपकर्ता अर्जुन र उनको परिवारलाई कब्जा गरे र उनीहरूलाई चीनमा बन्दी बनाएर पठाए।
१३औँ शताब्दी सम्म यो चीन र भारत बीचको अन्तिम ज्ञात आधिकारिक सम्पर्क थियो र त्यसैले, ताङ एनल्सबाट नेपालको निम्न विवरण, सम्भवतः त्यस समयको बारेमा फिर्ता ल्याइएको जानकारीको मिति:
७५०-१२०० को अवधिलाई काठमाडौँ उपत्यकामा सत्तामा रहेको सङ्क्रमकालीन राज्यको रूपमा लिइन्छ, यद्यपि ठोस प्रमाणित रेकर्डहरू उपलब्ध छैनन्।
प्रचलन अनुसार, तथापि, ९०० को दसकको अन्तमा, काठमाडौँलाई विष्णुमती नदीको किनारमा राजा गुणकाम देवले स्थापना गरेको थियो जसको दक्षिणी सीमा टेकु दोभान नामको ठाउँमा बागमती नदी र विष्णुमती नदीको सङ्गमले चिह्न लगाइएको थियो।
मञ्जुश्रीको तरवारको आकारमा यो सहरको योजना उत्तरमा र आधार दक्षिणमा राखिएको थियो, काठमाडौँको परिधिलाई आठ मातृ देवी को मन्दिरहरू बनाएर परिभाषित गरिएको थियो।
यस अवधिमा काठमाडौँमा निर्माण गरिएका महत्त्वपूर्ण संरचनाहरू दरबार क्षेत्र वरिपरि बहुमंजिला घरहरूले भरिएका मन्दिरहरू र साँघुरो गल्लीहरू बीचको काष्ठमण्डप थिए, जसको केन्द्र चरणमा पुरानो राजदरबार परिसर थियो।
कुमारी चोक, अष्टमातृकाको छविहरू पुनर्स्थापित गर्ने श्रेय पनि जितामित्रलाई दिइएको थियो र १६९० मा, तलेजुको सुनौलो छानाको लागि आफ्नो मनपर्ने देवता, देवी तलेजुलाई दुईवटा ठुला तामाको केटलड्रम वा घण्टी दान दिए।
अझ पश्चिममा, जनरल अमर सिंह थापाले पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा बलियो किल्ला कांगडासम्मको भूमिलाई ओगटे र यसलाई घेराबन्दी गरे (यद्यपि १८०९ सम्म, पन्जाबको सिख राज्यका शासक रणजित सिंहले हस्तक्षेप गरे।
ब्रिटिस ईस्ट इन्डिया कम्पनीले हालै अवधको नवाबको जग्गा अधिग्रहण गर्दा गोरखपुर क्षेत्रलाई पाल्पाका राजाको निकटतामा ल्यायो - गोरखाको केन्द्रबिन्दुमा रहेको अन्तिम बाँकी स्वतन्त्र सहर।
सन् १८०६ देखि १८३७ सम्म नेपालका प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाले आफ्नै बुबालाई पाल्पाको गभर्नर बनाएका थिए, जसले गर्दा दुई शक्तिबीच गम्भीर सीमा विवाद भयो।
तर प्रधानमन्त्री पद्मशमशेर राणाले रूढिवादी राणाहरूको नयाँ संविधानको विरोधका कारण राजीनामा दिए र मोहन शमशेर प्रधानमन्त्री भए; संविधान निलम्बित छ।
सन् १९५० सम्ममा राणाहरू राजा त्रिभुवनसँग खुला द्वन्द्वमा परे किनभने उनीहरूलाई नेपाली कांग्रेस पार्टीले राणा शक्तिविरुद्धको षड्यन्त्र राजाबाटै उक्साएको हो भन्ने आशंका थियो।
मल्ल वंश काल ले प्यागोडाहरू, नक्काशीदार झ्यालहरूले सजाइएका घरहरू, उत्कृष्ट खुला-हावामा तीर्थस्थलहरू र उत्कृष्ट मूर्तिहरूले भरिएका आँगनहरू निर्माण गरेर काठमाडौँको सांस्कृतिक सम्पदालाई बढावा दियो।
१३१२ मा, खास राजा रिपुमल्लाले काठमाडौँ उपत्यकामा आक्रमणको नेतृत्व गरे र १३४५-४६ मा बङ्गालका सुल्तान शम्स उद्दिन इल्यासले शहरमा आक्रमण गरे, र मुगलहरूले लामो समयसम्म क्षति पुर्याए, धेरै पहिलेका भवनहरू र बस्तीहरू ध्वस्त पारे।
तथापि, उत्तरमा, तिब्बतमा आक्रामक आक्रमणहरू (व्यापार र पर्वतीय पासहरूको नियन्त्रणमा लामो समयदेखि चलिरहेको विवादको सम्बन्धमा) पेकिङमा चिनियाँ सम्राटलाई कारबाही गर्न बाध्य बनायो।
चिनियाँहरूसँग टकरावबाट बच्नको लागि चिन्तित, बेलायतीहरूले क्याप्टेन किर्कप्याट्रिकलाई मध्यस्थको रूपमा पठाए, तर उहाँ आइपुग्नु अघि चीनसँगको युद्ध समाप्त भइसकेको थियो।
नेपालीहरूलाई तिब्बतमा आफ्नो व्यापारिक विशेषाधिकार खारेज गर्ने र प्रत्येक पाँच वर्षमा पेकिङलाई श्रद्धांजलि दिनु पर्ने अपमानजनक सन्धिमा हस्ताक्षर गर्न बाध्य पारिएको थियो।
"यस मूर्तिको शिलालेख, स्पष्ट रूपमा संवत् १०७ को मिति, सम्भवतः १८५ सँग मिल्दोजुल्दो, यो पहिले हराइरहेको प्रमाण प्रदान गर्दछ, र काठमाडौँ उपत्यकामा शाही शासनको लगभग तीन सय वर्षको ऐतिहासिक दस्तावेजलाई पछाडि धकेल्छ"।
उपत्यकाको भौगोलिक अवस्थाले बुद्धको पालामा तीर्थस्थल भएको वर्तमान पशुपतिनाथ मन्दिरको मुनि बागमती नदीको चोबर घाटी नजिक एउटा तालको अस्तित्वलाईऔँल्याउँछ।
उनले मञ्जुपाटन सहरको पनि स्थापना गरेका थिए, जुन आज हालको काठमाडौँ महानगरपालिका भित्र पर्दछ, जुन स्वयम्बु र गुजेश्वरीको बिचमा अवस्थित छ।
उनको उत्तराधिकारी उनका छोरा जयदेव द्वितीयले गरे, जसले उत्तरपूर्वी भारतको गौडा क्षेत्रका राजाकी छोरीसँग विवाह गरे र जसको शिलालेखहरू ७१३ देखि ७३३ सम्म छन्।
यद्यपि, यस अवधिमा भारत र चीनको बीचमा हिमालयको माध्यमबाट धेरै कम व्यापार भएको थियो, र यो सुदृढ शहरको स्थापनाले दुई बजारहरू बीचको व्यापारलाई बढावा दिन र शहरको अर्थतन्त्रलाई बढावा दिन, सुरक्षित व्यापारिक बिन्दु प्रदान गर्‍यो।
नेपालले सिक्किम, कुमाऊँ र गढवालको इलाका र तराईका अधिकांश भूभाग गुमाएको थियो; तराई क्षेत्रको आम्दानीको नोक्सानीको क्षतिपूर्ति गर्न ब्रिटिस इस्ट इण्डिया कम्पनीले वार्षिक दुई लाख रुपैयाँ तिर्ने थियो।
नेपाल अधिराज्य र ब्रिटिस ईस्ट इण्डिया कम्पनीबीच सन् १८१४–१८१६ को एङ्ग्लो-नेपाल युद्धमा सीमा विवाद र महत्वाकांक्षी विस्तारवादको द्वन्द्वको परिणाम स्वरूप।
द्वारा सफल प्रारम्भिक अभियान पछि, तथापि, काठमाडौँ दरबार २८ नोभेम्बर १८१५ मा हस्ताक्षर गरिएको शान्ति सम्झौता अनुमोदन गर्न असफल भयो।
मनदेव प्रथम सहित ४८ लिच्छवी शासकहरू थिए, जसले ४६४ देखि शासन गरेका थिए र उनीहरूलाई सबैभन्दा ठुलो शासकको रूपमा उल्लेख गरिएको थियो।
कला र वास्तुकलाका जानकार, उनले प्यागोडा छाना वास्तुकलाको परिचय दिए, उत्कृष्ट मूर्तिकलाहरू खडा गरे र चाँगुनारायण, विश्वबज्यानारायण, सिकोमनारायण र इचबगुनारायणका मन्दिरहरू निर्माण गरे।
बूढानीलकण्ठका विष्णु, पशुपतिनाथ मन्दिरको सुनौलो छाना, हनुमानढोका र वसन्तपुर टावर, पाटनको उकु बहल, पनौतीको इन्द्रेश्वर महादेव मन्दिर सबैको श्रेय मनदेवलाई दिइन्छ।
गोरखाले तराईको समतल भूमिमा आक्रमण गर्‍यो, नेपालको पहाडी देशलाई भारतबाट अलग गर्ने उर्वर भूमिको धेरै बहुमूल्य पट्टी, तनाव बढ्यो - अङ्ग्रेजहरूले यस क्षेत्रमा आफ्नो शक्ति महसुस गरे र कलकत्ता र उत्तरपश्चिम बीचको उनीहरूको कमजोर सञ्चार लाइनहरू खतरामा थिए।
१७६७ मा, गोरखा विस्तारको खतरामा परेका परम्परागत उपत्यका राजाहरूद्वारा ब्रिटिसहरूलाई मद्दतको लागि अनुरोध गर्दा कप्तान किन्लोचको नेतृत्वमा २,५०० सङ्ख्याको एक असुविधाजनक र असुरक्षित अभियानको परिणामस्वरूप।
यो प्रभावहीन ब्रिटिस सेनाले गोर्खाहरूलाई बन्दुकहरू प्रदान गर्‍यो र उनीहरूलाई शङ्काले भरिदियो, जसले गर्दा कतिपयले उनीहरूका भावी विरोधीहरूलाई कम आँकलन गरे।
थोमस वाटर्स भन्छन् कि शिह-का-फ्यांग-चिह , ' एस अक्या को देशको अभिलेख', जुन ६५० सन् मिति हो, त्यहाँ राजधानीमा थियो भनेर रिपोर्ट गर्दछ, "सात तलाको ठुलो भवन, परिधिमा उच्च र ८० गतिहरू, जसको माथिल्लो भागमा १०००० व्यक्तिहरू समायोजन गरिएको थियो; यस भवनका कोठाहरूमा उत्कृष्ट नक्काशीहरू थिए, र बहुमूल्य पत्थरहरूले सजिएका थिए"।
यद्यपि, जनवरी १९५१ मा, ज्वार शाहहरूको राजतन्त्रको पक्षमा परिणत भयो, जब राणाहरूलाई सबै कार्यकारी शक्तिहरू: वित्तीय व्यवस्थापन, सरकारी अधिकारीहरूको नियुक्ति, र सशस्त्र सेनाको कमाण्ड राजतन्त्रमा सुम्पन बाध्य पारियो।
१९८० देखि, शहरले शहरी सीमा भित्र खेती जग्गाहरू संग एक बिल्डिंग बूम देखेको छ जुन पुरानो कोर क्षेत्र व्यापार घरहरू को अग्लो भवनहरू, फराकिलो बुलेभार्डहरू र माथिल्लो आवासीय उपनगरहरू द्वारा घेरिएको संग शहरी भवन विकास मा रूपान्तरण भएको छ।
काठमाडौँलाई बेलायती निवासी स्वीकार गर्न पनि बाध्य पारिएको थियो, जुन स्थितिलाई घृणा गरिएको थियो किनभने यसलाई ब्रिटिस राज अन्तर्गत कलकत्तामा ब्रिटिस प्रशासनको सम्बन्धमा ग्राहकको स्थितिमा आएको कमीको प्रतीकको रूपमा हेरिएको थियो।
पुरातात्विक अन्वेषणले काठमाडौँ र उपत्यकाका अन्य दुई भगिनी सहरहरू सबैभन्दा पुरानो सहरहरू थिए र १६७ ईपूर्व र १ सन् बीचको अवधिमा पत्ता लगाइएको सङ्केत गर्दछ।
महाजनपद युगमा लिच्छवीहरू बिहारमा थिए र लिच्छवी शिलालेखहरू संस्कृतमा भेटिएका छन् जसको विशेष लिपि आधिकारिक गुप्त लिपिहरूसँग नजिक छ।
पाटन सहर वरिपरि चार स्तूप, केन्द्र हिरण्यवर्ण महाविहार नजिकै, काठमाडौँबाट धेरै टाढा, चारुमतीले निर्माण गरेको भनिन्छ, जुन प्राचीन इतिहासको प्रमाण हो।
१६९६ मा उनको मृत्यु पछि उनका छोरा, भूपतिन्द्र मल्लले उनको स्थानमा आए र वास्तुकलामा उत्तिकै मोहित थिए, र धर्मशाला दरबार, यसको ५५ वटा झ्याल र बगैँचाको विकास जारी राखे।
यसरी पाँचौँ खण्डमा आठ वैतराग र गोकर्णको तीर्थस्थल पुण्यतीर्थमा तक्षक नागको उद्धारको कथाको वर्णन गरिएको छ; भगवान शिव र उनकी पत्नी पार्वती गोकर्णको मुक्तिको कथा; शान्ततीर्थमा भगवान शिव र उनकी पत्नी पार्वतीको मुक्तिको कथा, गुह्येश्वरीमा तीर्थयात्रा, शंकर तीर्थमा गोपाल गोपालको मुक्तिको कथा, शङ्खामेको तीर्थमा; निधान तीर्थमा जुवाडे दीन चुडको मुक्तिको कथा, लाख तीर्थको तीर्थ; कर्हा नदीको तीर्थस्थल ज्ञानतीर्थमा सिन्धु नामक अज्ञानी राजाको मुक्तिको कथा; टेकु दोभानको तीर्थस्थल चिन्तामणि तीर्थमा आफ्नी आमाको अनाज्ञाकारीता देखाउने कोटि कर्ण शर्थबाहाको मुक्तिको कथा, दानागामा राक्षस दानासुरको मुक्तिको कथा; सुलक्षण तीर्थमा दुष्ट राजा, मन्त्री र गौड देशका व्यापारिका छोराहरूको उद्धारको कथा, भजङ्गको तीर्थस्थल, र जयमा दानसुरकी पत्नी राक्षसको मुक्तिको कथा।
मानवको चालीस हजार वर्ष आयु भएको समयमा म ज्योतिपाल बोधिसत्वको रुपमा कृकुछण्ड तथागतको स्थानमा रहेको क्षमावती नामक नगरमा ज्योतिपाल बोधिसत्वको रुपमा बसिरहेको थिएँ, त्यतिबेला श्रीस्वयम्भूको दर्शन गर्न जानु भएको थियो।
तेस्रो खण्डमा मैत्रेयले बौद्धलाई सोध्छन्, "नागाहरूले बसोबास गरेको तालको पानी सफा गरेर यो सहर कहिले बन्यो?" त्यसपछि श्यामुनि भगवानले जवाफ दिए, “विश्वभु तथागतको समयमा म पर्वताक्ष भनेर चिनिँदा मञ्जु देवाचार्य नामका व्यक्तिले कुरुवा, चाबहा, सूर्यघाट र गोकर्णको जङ्गललाई नष्ट गरी जल सफा गरी सहर स्थापना गरी धर्मकार बनाउनुभयो।
यसले श्री शाक्यमुनिले मैत्रेय बोधिसत्वलाई विपस्वी तथागतद्वारा रोपेको एक हजार पंखुडीसहित कमलको बीचमा स्वयम्भूको उत्पत्तिको बारेमा गरेको भविष्यवाणीको विवरण पनि दिन्छ।
दोस्रो खण्डमा मैत्रेय बोधिसत्वको प्रश्नको उत्तरमा, "विपस्वी तथागतले रोपेको कमलमाथि स्वयम्भु कहिले आयो?" शाक्यमुनि भगवानले उत्तर दिए कि स्वयम्भूको उत्पत्ति शिखी तथागतको समयमा भएको थियो जब उहाँ क्षेमांकर बोधिसत्व भनेर चिनिन्थ्यो।
छैटौँ खण्डमा नामसङ्गीतमा उल्लेख गरिएका बाह्र वर्णमालाको अर्थ र उहाँको नेपालको राजा हुनुको विवरण र श्रीस्वयम्भुलाई धर्म धातु वागीश्वरको नामले कसरी प्रख्यात गरियो भन्ने विवरण बुझ्न धर्मश्री मित्रको नेपाल आगमनको विवरण समेटिएको छ।
जीना श्रीराज बोधिसत्वले जयश्रीलाई स्वयम्भूको उत्पत्तिको बारेमा सोधेका थिए; उपगुप्त भिक्षुले राजा अशोकलाई बताए अनुसार उत्पत्तिको वर्णन स्वयम्भूको उत्पत्तिको कथाको पहिलो खण्डमा गरिएको छ।
रेणुका बुबा, शिलानाथ मण्डल, भारतीय राष्ट्रिय आन्दोलनमा सक्रिय थिए र आधुनिक विचार, संस्कृति र कलामा गहिरो चासो लिने एक अत्यन्त प्रबुद्ध व्यक्ति थिए।
उनको पहिलो उपन्यास जसलाई उनको उत्कृष्ट कृति पनि मानिन्छ, माइला आँचल , एक सामाजिक उपन्यास थियो जसले ग्रामीण बिहार र यसका जनता, विशेष गरी पिछडिएका र वंचितहरुको जीवन चित्रण गरेको थियो।
आंचालिक उपन्यास को विधा मार्फत समकालीन ग्रामीण भारतको आवाजलाई प्रवर्द्धन गर्नका लागि फनीश्वर नाथ रेणु सबैभन्दा प्रसिद्ध छन्, र क्षेत्रीय आवाजलाई मुख्यधाराको हिन्दी साहित्यमा ल्याएका अग्रगामी हिन्दी लेखकहरुमा राखिन्छन्।
उनको छोटो कथा "मारे गए गुलफाम" लाई १९६६ मा बासु भट्टाचार्य द्वारा फिल्म कसम मा रुपान्तरण गरिएको थियो जसका लागि उनले संवादहरु पनि लेखेका थिए।