polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
साधारणतया यस्ता जटिलताहरू धेरै वर्षपछि विकसित हुने गर्दछन् तर रोग लागेर पनि समयमै रोग पहिचान हुन नसकेका रोगीहरूमा जटिलता नै पहिलो लक्षणको रूपमा देखा पर्न सक्छ।
उपचार नगरिएका मधुमेहका रोगीहरूमा साधारणतया तौल घट्ने, धेरै पटक पिसाब लाग्ने , धेरै तिर्खा लाग्ने तथा धेरै भोक लाग्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्।
टाइप वान डायबिटिजमा लक्षणहरू छिट्टै देखा पर्छन् तर टाइप टू डायबिटिज लागेको बेलामा लक्षणहरू बिस्तारै तथा थोरै मात्र देखिने वा नदेखिने हुन सक्छ।
डाइबिटिक केटोएसिडोसिस भन्नाले शरीरमा हुने रासायनिक प्रतिक्रियाहरूमा गडबडी आएर वाकवाक लाग्ने, वान्ता हुने, पेट दुख्ने, सास फेर्दा एसिटोनको गन्ध आउने, गहिरो सास फेर्ने तथा गम्भीर अवस्थाहरूमा रोगीहरू अर्धचेत हुने गर्दछन्।
मधुमेह पेन्क्रियाजले पर्याप्त मात्रामा इन्सुलिन उत्पादन गर्न नसकेमा वा उत्पादन भएको इन्सुलिनप्रति शरीरका कोषहरूले राम्रोसँग प्रतिक्रिया जनाउन नसकेमा उत्पन्न हुने समस्या हो।
१९८८ मा लिइएको भुटानी जनसङ्ख्या तथ्याङ्कले, नेपाली मूलका मानिसहरूको जनसङ्ख्या ४० प्रतिशत भइ सकेको देखायो र भुटानका ड्रुक समुदायको जनसङ्ख्या वृद्धिदर नेपाली मूलका जनसङ्ख्याको वृद्धिदर भन्दा कम थियो ।
यो प्रयास मार्फत विद्यालयहरूमा नेपाली भाषाको पठनपाठनमा रोक लगाइयो; दौरा, धोती, साडी, कुर्ता आदिको सट्टा भुटानी राष्ट्रिय पोसाक लगाउनमा जोड दिइयो।
यिनै नयाँ नितिहरूले गर्दा भारतबाट बसाई सरेर आएका नेपालीहरु र भुटानमा पहिलेदेखि नै बसोबास गर्दै गरेका नेपाली मूलका मानिसहरूले विरोध सुरु गरे।
नेपाली भाषा, हिन्दु धर्म, वैदिक संस्कारमा आधारित नेपाली संस्कृतिलाई पनि भुटानी मूलप्रवाहमा समावेश गर्न माग सहित सुरु भएको विरोध पछि गएर प्रजातन्त्र स्थापनाको माग सम्म पुग्यो।
भुटानमा दुई प्रकारका नेपाली मूलका मानिस बसोबास गर्छन- एक जो पहिलेदेखि नै भुटानमा बस्दथे, अर्को जो सन १९५० को दशकमा भारतबाट भुटानमा बसाइ सरे।
भुटानी शरणार्थीहरू नेपाली मूलका हिन्दू धर्मावलम्बी मानिसहरूको एक समूह हो, जुन सन १९९० देखि पूर्व नेपालको मोरङ र झापा जिल्लाको शिविरहरूमा बसो-बास गर्दै आइरहेको छन्।
नेपाल र भुटानले स्वदेश फिर्ता गर्ने सम्झौता कार्यान्वयन गर्न नसकेपछि अधिकांश भुटानी शरणार्थीहरू संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शरणार्थी उच्चायुक्तको कार्यालयको रेखदेखमा उत्तरी अमेरिका, ओशिनिया र युरोपमा पुनर्वास गरेका छन्।
साथै, नेपाली मूल, हिंदू संस्कृति आदिसँग सम्बन्धित दबाब बढेपछि सन १९९९ मा नेपालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री कृष्ण प्रसाद भट्टराईले संयुक्त राष्ट्र सङ्घलाई यस समस्याको बारेमा जानकारी गराउनुभयो।
भुटानी शरणार्थी दक्षिण भुटानमा १९औं शताब्दिदेखि नै बसोबास गर्दै हुनुहुन्थ्यो, उँहालाई सन १९८८ को मूलूककै प्रथम जनगणना पछि भुटानबाट बाहिर खेदिइयो।
हरेक प्राचिन मानव समाजमा अन्न तथा फलफूलको अलावा जनावर, पशुपंक्षीका छाला/मासु कुहाएर समेत मदिरा उत्पादन, सङ्कलन र सेवन गरिँदै आइएको विविध तथा विस्तारित चलनचल्तीहरु भेटिन्छन् ।
परापुर्वकालिन धर्मग्रन्थ तथा पुराणहरूमा पनि विषजन्य पदार्थको रूपमा सोम, प्रहामना जस्ता नाम दिइएर रक्सी वर्णन गरिेएको भेटिन्छ ।
यद्दपी वनस्पतिबाट बनाइएको छ भने त्यसलाई अमृत भनिएको र त्यसलाई भगवानहरूले चोटपटक लाग्दा औषधीको रूपमा प्रयोगमा ल्याएको कथनहरु भेटिन्छ ।
” रक्सी सेवनकर्ताको केन्द्रिय स्नायु प्रणालीको गति कम गराई मस्तिष्कका विभिन्न कोषहरु बीचको पारस्परिक सम्बन्ध निर्माणमा तगारो बनेर उभिदिन्छ ।
जसका कारण व्यक्तिको कुनै पनि कुराको ग्रहण क्षमता, श्रव्य क्षमता, दृश्य, भावना, आवेग, शारीरिक गतिशिलतामा क्षयीकरण भइ मानिस अव्यवस्थित, अव्यावहारिक र अस्वाभाविक बन्ने गर्दछ ।
सि.एन.एनले संसारको पचास मीठो पेय पदार्थको सूचिमा ४१औँ स्थानमा राखेर यसरी वर्णन गरेका थियो -," कोदो वा चामलबाट बनाइने रक्सीको गन्ध नाकले थाहा पाइहाल्छ र पिउँदा घाँटीमा एकैछिन पोलेपनि पछि अचम्मको रूपमा आन्नदायी हुन्छ ।
हैजाले हातखुट्टा चिसो भएमा शुद्ध रक्सीमा कपुर मिलाएर एक एक चम्चा पानीमा हाली खान दिएमा हात गोडा तातेर आउँछ र हैजा ठीक हुँदै जान्छ ।
यो गा.वि.स.को सिमाना पूर्वमा सिँहासैन गा.वि.स. पश्चिममा सिँगौडी गा.वि.स. दक्षिणमा तोलीजैसी र उत्तरमा राकम कर्णाली गा.वि.स. सँग जोडिएको छ।
नुवाकोटको तुप्चेका स्थायी बासिन्दा बोगटी आफ्नो घरजग्गा स्थानीय चण्डेश्वरी माध्यमिक विद्यालयलाई चन्दा दिएर २०५२ सालमा जनयुद्ध थालनीसंगै सपरिवार भूमिगत हुनु भएको थियो।
बोगटी एकीकृत माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डको अत्यन्त निकट बोगटीले माओवादी अन्तरसंर्घषमा बोगटीले सधैं अध्यक्ष प्रचण्डलाई साथ दिए ।
पहिलो संविधानसभामा माओवादीको प्रमुख सचेतक रहेका बोगटीले सूचना तथा सञ्चार, पर्यटन नागरिक तथा उड्ड्यन तथा ऊर्जामन्त्रीसमेतको जिम्मेवारी सम्हाले ।
एकीकृत माओवादीको हेटौँडामा भएको सातौ महाधिवेशनमा महासचिवमा निर्वाचित बोगटीलाई विराटनगरमा भएको पार्टीको राष्ट्रिय सम्मेलनपछि गठित केन्द्रीय समितिले उपाध्यक्षमा निर्वाचित गरेको थियो ।
एकदिन रभुवाको माघेसंक्रान्ति मेलामा गाउँले ठिटीहरूसँग नाचिरहेका बेला गोडामा छालाका बुटजुत्ता लगाएका, नाडीमा चम्किने घडी बाँधेका र शिरमा छत्रे टोपी लगाएका दुई जना युवकले उनलाई लाहुर जान फकाए।
सन् १९४२बाट '४४ बीचको महासमरमा उनले जुन दृश्य देखे र आफूलाई पनि ती दृश्यहरूमा जसरी एकाकार गराए, त्यसको स्मृतिले आज पनि उनका शरीरका रौँहरू ठाडा हुन्छन्।
जुद्धशमशेरले बि्रटिस सरकारलाई सहयोगस्वरूप पठाएका कालीबहादुर पल्टनका १२/१३ सिपाहीहरूले धेरै छाक खान नपाएर आफ्नै बुट पानीमा भिजाएर पेट शान्त पार्ने कोसिस गरेको पनि उनले देखेका छन्।
कुनै समय यस्तो थियो, भीमबहादुर थापा भन्ने जोसुकैको नाम लिँदा पनि मानिस भन्ने गर्थे, "को त्यही सैनिक कार्यक्रममा रूपक भन्ने सेनानी भीमबहादुर ?" आजको पुस्ताले यस नामलाई कसरी सम्झिन्छ कुन्नि ?
तर, २००८ देखि ०४५ सालसम्म निरन्तर रेडियो रूपक चलाएर मेची-कालीको सीमालाई नाघ्दै सम्पूर्ण नेपालीहरूको मनमा बास बसेका यी ८४ वर्षे आज पनि पुराना मान्छेका मस्तिष्कमा न्यानो स्मृति भएर बाँची नै रहेका छन्।
भीमबहादुर थापा निकै प्रशिद्ध नेपाली कलाकार, सैनिक कार्यक्रमका रेडिओ प्रस्तोता अनि दोस्रो बिश्वउद्ध लडेका वीर पनि हुन. तलका हरफहरू कान्तिपुर् अनलाईन बाट जस्ताको तस्तै सारिएका हुन.
प्रजातान्त्रिक सरकारमा पनि मोहन शमशेर नै प्रधानमन्त्री हुने भएपछि असन्तुष्ट बनेका कमान्डर केआई सिंह नै सिंहदरबार विद्रोहमा जोडिए।
अत्यन्तै श्रद्धा र निष्ठाका साथ व्रत बसी अस्ताउँदो सूर्य र उदाउँदो सूर्यलाई पूजा गरी यो पर्वलाई हर्सोल्लासका साथ मनाइने गरिन्छ ।
समाजमा उदाउँदो वा प्रतिष्ठीत व्यक्तीलाई सबैले ढोग्छन् सम्मान गर्छन् तर डुब्न लागेको घाम गरीब तथा बेसहारालाई कसैले हेर्दैनन् तर यस पर्वले जुनसुकै अवस्थामा पनि सबैलाई समान व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।
त्यस्तै सूर्यले सबै प्राणीहरूलाई समानरूपमा प्रकाश दिन्छ त्यसैले सबैमाथि समान व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने सोच विकास गर्नका लागि सूर्यको पूजा गरिन्छ ।
छाला सम्वन्धी रोग निदानका लागि, पुत्र प्राप्तिका लागि र भाकल पूरा गर्न मानिसहरू भक्तिमा लिप्त भएर नजीकैको पोखरी जलाशय कुण्डमा गई यस दिन छठ पूजा गर्दछन् ।
सम्पूर्ण प्राणीलाई विना कुनै भेदभाद समान शक्ति, ताप र किरण दिने समानताको प्रतीक सूर्यको यसै महिमालाई आत्मसात गर्दै सूर्यको पूजा प्रार्थना र आराधना तन, मन लगाएर चार दिनसम्म गरिन्छ ।
यस पर्वको अवसरमा पञ्चमीका दिनदेखि व्रत बस्ने महिला तथा पुरुषले निष्ठापूर्वक पवित्र जलाशयमा स्नान गरी बेलुकीपख दूध, चामल र सख्खरको खीर पकाई प्रसादको रूपमा आफूले खाने र व्रत नबस्ने परिवारका सदस्यलाई पनि ख्वाउने चलन छ ।
परम्परा अनुसार छठका दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई जलाशयमा उभिएर पूजासहित अर्घ दिएपछि रातभर नदी तथा तलाउ किनारमा बसी भजनकीर्तन गर्दै भोलिपल्ट सप्तमीका दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई पुनः अर्घ दिई पूजा विसर्जन गरिन्छ ।
षष्ठीको भोलिपल्ट ब्रहृममुहूर्तमा मानिसहरू पूजासामग्री लिएर नदी किनारमा गई स्नान गरी उदाउँदो सूर्यलाई फेरि अघ्र्य दिएपछि छठ पर्व सकिन्छ र प्रसाद बाँडिन्छ ।
षष्ठीका दिन नदी र पोखरीको घाटमा व्रतालुहरूले स्नान गरी बेलुकाको समयमा जलाशयमा उभिएर सूर्यलाई फलफूल, ठेकुवा र कसार अर्घ दिन्छन्।
त्यसकारण मनले मात्र शुद्ध नभएर सबैथोक चोखो हुनुपर्ने हुनाले व्रतालुहरूले मात्र नभई सम्पूर्ण परिवारले नै यसलाई कडाइका साथ पालना गर्छ ।
प्रातःकालीन अर्घका लागि केही ब्रतालुहरू रातभर पानीमा बसेर सूर्य नउदाउन्जेल सम्म पूजा गर्दछन् भने कोही प्रसाद चढाएर पानीबाट निस्कन्छन् ।
नयाँ घर बनाएको खुसियालीमा नाच्दा, बालको न्वारन तथा पास्नीमा नाच्दा र देवी देवताको मन्दिरहरू नाच्दा पौराणिक गीतहरूको बढी महत्त्व हुन्छ।
रामायण गीतका केही चरणहरू यस्ता छन् :- वशिष्ठ गुरुजीलाई बोलाई पो ल्यायो घोराई -२, चिना हेरनहे हे पहले ज लेखौ श्री मा श्री, श्री माथी दुवो अक्षेताहा हा बिते काल भई पो सक्यो छैन हामीलाई पुत्र फलहा हा साठी बरिष पुगीमा सक्यो, छैन हामुलाई पुत्र फलहा हा हुन्छ पुत्र -२, दशरथ राजालाई हुन्छ पुत्रहे हे सुमेरू पर्वतमा गई, पुत्रफल ओखती खोजी ल्याईहा हा देउन गुरुजी -२, पुत्र फल ओखती देउन गुरुजीहे हे जेठी रानी कौशिला कान्छी पियारी कैकेयीलाई देउन गुरुजीहा हा यिनैको दासी भईमा बस्यो हामी रानी सुमित्राहे हे दोनो भाग तीनैमा लगाई देउन गरुजी पुत्रफल ओखतीहा हा देउन गुरुजी -२, यिनै तिनै रानीलाई देउनहे हे देउन गुरुजी पुत्रफल ओखती देउन गुरुजीगर्भ रह्यो आज -२, यिनै तिनै रानीलाई गर्भ रह्योहे हे एकै मास दुवै र महिना गर्भ रह्यो -२
उपरोक्त गीतहरूमा अयोध्याका राजा दशरथलाई धेरै वर्षसम्म पुत्र नभएकोले राजाका कुलगुरु वशिष्ठ ऋषिलाई दरबारमा बोलाएर राजा दशरथको चिना हेर्न लगाइयो।
राजाको आज्ञा अनुसार सुमेरू पर्वतबाट पुत्रफल ओखती ल्याएर राजा दशरथकी रानी कौशिला र कैकेयीलाई बाँडेर दिन लागेको समयमा अर्की रानी सुमित्राले जिवन भर दाशी भएर बसेकीले आफुलाई पनि छोरा चाहिएको इच्छा प्रकट गरिन्।
सुमित्राको कुरालाई मानेर राजा दशरथको आज्ञा अनुसार गुरु वशिष्ठले पुत्रफल ओखती तिन भाग लगाएर तिनवटै रानीलाई दिए पछि तिनवटी रानीलाई गर्भ रहेको कथा उल्लेख गरिएको छ।
बारहै बरषको सोमवारे औँसी लैजाउ लैजाउ श्रवण तिरथ घुमाउन यो गीतमा बाह्र वर्षमा एक पटक सोमती आमावस्या परेकोले यो पुण्य तिथीमा श्रवण कुमारका आमा बाबुले तिर्थ घुम्ने इछ्छा प्रकट गर्छन्।
हा हो शिव शिव राम राम बनिजलाई बाण लाग्यो यो गीतमा श्रवण कुमारले आफ्ना आमा बाबुलाई घुमाउन लगेको क्रममा जंगलको कुवामा पानी भर्दा राजा दशरथको बाण लागेर घाइते श्रवण कुमारलाई देखेर राजा दशरथले पश्चाताप गर्छन्।
बाहिर बस्यो लक्षुमन भित्र पस्यो रामहेर दाजु राम चन्द्र देहलीका थामहेरें भाइ लक्षुमन लेख्यो वनवास यो गीतमा रामलाई राजा दशरथले वनवासको आज्ञा गरेका दिन राम र लक्ष्मण दरबार प्रवेस गर्दा राम भित्र पसे भने लक्ष्मणले दैलो अथवा देहलीमा रामले वनवास जानु पर्ने सूचना टाँसेको देखेर दुइ भाइले आपसमा कुरा गर्छन्।
सिकारै खेलन जाम, भैया लक्षुमन सिकारै खेलन जामए अघि लागे रामजी पछि लागे लक्षुमन, सिकारै खेलन जामभैया लक्षुमन सिकारै खेलन जामए काँधै लिम्ला धनुकाण, काँधै लिम्ला थोकरा सिकारै खेलन जाम यस गीतमा राम र लक्ष्मण सिकार खेल्न जान सल्लाह गर्दाको समयलाई उल्लेख गरिएको छ।
कृष्ण चरित्र रामायण जस्तै भगवान श्रीकृष्णको चरित्र लिलालाई वर्णन गरेर गाइने मारुनी गीतहरू कृष्ण चरित्र अथवा महाभारतका गीतहरू हुन्।
यि गीतहरूमा भगवान कृष्णका आमा बाबु देवकी र वसुदेवको विवाहको कथा देखी महाभारतको युद्ध पछिसम्मका कथाहरूलाई बख्यान गरेर गाउँने र नाच्ने गरिन्छ।
हा हा नचरी लैजाउ -२, हरी जीको दुवारैमा नचरी लैजाउहे हे कंशको घरमा यसोभन जगे नचरो लैजाउ बालै नचरीहा हा किन आयो रिखी-२, तुमरै घर वासुदेव किन आयोहे हे पूरवै दिशाको सोह्रमा रिखी, देवकी चेलीलाई हेरन आयोहा हा ओ कामधेनु गाईको रुपैमा गरी बरु हेरन पो आयोहे हे शिरै हेरम लट्टामा दारी, पावै हेरम बदमको फूलहा हा देवकीलाई वासुदेव मागन पो आयो देवकीलाई वासुदेवहे हे गोकुलै देशको सोह्रमा रिखी मथुरैमा जाईहा हा ओ हाँसी हाँसी चिठी र पतर लेखिदिउँ बरिमनलाईहे हे गुदरीमा खेलीमा खेली रोवैला सबै जनाहो हो एक हात कँगिया ज एक हात डोरियाहे हे एक हात दरिपन हेरी एक हात टिकियाहा हो आयो -२ धोबिनी लुगै धुन पो आयोहे हे मलमल कपडा लुगै, धोवैला धोबिनी हा हो खोलै बसी यशोदा, लखै धुन पो आवैला खोलैहे हे खोलै बसी यशोदा,धुरुमा धुरु रोवैलाहा हो केश ही ज नुहाई धुवाई पो आयोहे हे सुनैझरी गङ्गा जल पानी, ढुङ्गै माथी वरकोहा हा निमती बोलाउ आज -२ सबै देवताहरूलाई निमती बोलाउहे हे निमती बोलाउ आज -२ कलशेउली र मढेउलीलाई निमती बोलाउ
उक्त गीतमा भगवान कृष्णका पिता वशुदेव मथुराका राजा कंशका घरमा कंशकी बहिनी देवकीको हात माग्न गए देखि देवकीको विवाहको तयारी सम्मको कथा वर्णन गरिएको छ।
गायकहरूमा एक जना गुरु हुन्छ गुरुलाई रौरा पनि भनिन्छ जसलाई मारुनी नाचको बारेमा सबै थाहा छ, जसले मारुनी नाचमा गाइने हर गितहरूको लय जानेको छ, जसले नाचमा बजाइने ताल र नाचिने चालको बारेमा पूरा ज्ञान छ, त्यसैलाई मात्र गुरु अथवा रौरा मानिएको हुन्छ।
मझौटे गीत, टप्पा र ख्याली गीत रमाइलो गरिने गीतहरू भएकाले यी गीतहरूमा एकजना मादले, एक जना पुर्छुङ्गे र एक जना मारुनीले मात्र नाच्ने गर्छन्।
जुङ्घा दाह्री नआएको केटालाई महिलाको परम्परागत भेषभुषा चोली, पटुकी, सारी, फरिया, कण्ठमाला, टिक्की आदिले सिङ्गार पटार भएर नाच्ने मान्छेलाई मारुनी भनिन्छ।
मारुनी नाचमा मुखौटो लगाएर व्याङ्गत्मक कला पर्दर्शन गर्ने व्याक्तिलाई लाखे भनिन्छ र गित गाउने मुख्य मान्छेलाई गुरु अथवा रौरा भनिन्छ।
नाचको गुरु हुनको लागि कुन गीतलाई कुन लयमा गाउने, कुन तालमा मादल बजाउने, कुन तालमा मारुनीले नाच्ने भन्ने कुराको जानकारी हुनुका साथै सबै गीतहरू कण्ठस्थ हुनु पर्छ।
दुइजना जुङ्घा दारी न आएका कलिला केटाहरू अथवा जुङ्घा दारी खौराएका ठुला पुरुष मानिसलाई महिलाको कपडा जस्तै:- चोलो, गुन्यू, चुरा, पोते, तिलहरी आदी महिलाले लगाउने गहनाहरू पहिराएर मारुनी बनाइन्छ।
मारुनी नाचमा गीत अनुसार मादलको ताल पनि अलग अलग हुने भएकाले यदी मादलको ताल बिग्रियो भने र गुरुलाई स्वर तथा गीत परिवर्तनको सङ्केत दिनु परेमा गुरु मादल बजाउने मादलेले नै मादलमा जोरले ठोकेर ताल दिन्छ अथवा गुरुको अगाडि गएर मादल ठोक्छ।
मादलेले जुन चालमा खुट्टा चाल्छ, जुन तालमा मादल ठोक्छ, त्यसै तालमा मरूनीले नाच्नु पर्ने हुन्छ र मादलेहरू एक पछि अर्को बदलिन सक्छ।
माया पिरतीको वर्णन, पुरानो जमानाका राजा महाराजाहरूको बख्यान, पुराना युद्धहरूको वर्णन, तन्नेरी र तरूनीहरूको ख्याल ठट्टा तथा रिती रिवाजका संस्कारलाई एकै चरणमा सकिने गरी ख्याली गीत गाउने गरिन्छ।
जस्तै :- दग्गा ख्याली, रामायण ख्याली, झाम्रे ख्याली, श्रृङ्गार रस ख्याली, बिदा ख्याली, वीररस ख्यालीट, चरित्र ख्याली, आदि फरक फरक खालका ख्यालीहरू हुन्।
देखो महारानी चाँदीको ढोका के यती रमाईलो दरबार हा हा राजाको हुकुम हे दुनियाँको सास्ती झिङ्गटीले छायो दरबार जान्न र भन्थें आबै पल्लाघरे ठिटाले भुल्लै पार्यो हा हा पुरवै दिशाको मादला हो पश्चिमैको मारुनी आज मलाई भुल्ल पार्यो सल्लेनीको बाङ्गे पिपल खस्यो है बुलाकी हा हा ऐना हेरी टिकी लाउँदा खस्यो है बुलाकीशिरखण्ड काठको मादलु मेरो बजाउ गुरु दम दमहा हा बजाउ गुरु दम दमनाच मेरी मारूनै आगनीमा छम छमहा हा आगनीमा छम छमनाची देउन मारूनै मादलेको अगी पछि
दर्शकहरूको माझमा मादलेहरूले कुखुराको भाले जुध्दा उफ्रिए झैं बुरुक्क बुरुक्क उफ्रेर खुट्टा ठोक्काई ठोक्काई नाचलाई निकै रमाईलो बनाउछन्।
छोरीको माया मझौटे गीतहरूको चरण :-हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जानहे हे पुरवै दिशाको झुलुमुले घाम के यती नरिमाईलो झुलुमुले घामहा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जानहे हे पश्चिमै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जानहे हे उत्तरै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घाम हा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जानहे हे दक्षिणै दिशाको झुलुमुले घाम के यति नरिमाईलो झुलुमुले घामहा हा छोरीको माया लाग्दैन आमालाई धुरुमा धुरु रुवाई पो छोडी जान
केही टप्पा गितहरू:-चामल सरी आटो जुमलाको तिते फापरजुम्ला जाने बाटो सिकाइ देउन मारानीहा हा सँगै जाउँला बेंसी सितल पाटी झर्यौ भेनाबनाइएलो आँसी, चिर्ते मिर्ते फलामको"'
नगेनी डाँडी, ढल देवी डाँडी, गुरु डाँडी, शिशुपाल डाँडी, निम्तो डाँडी, गर्भ डाँडी, विहे डाँडी, महस्तीको फूल डाँडी आदी डाँडी गीतहरू रहेका छन्।
ढल देवी डाँडीका शब्दहरू यस प्रकार रहेका छन् :- तुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमा हारे तुमदेवी कालिका हाय पुजैलातुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमाहारे यहिला हो कालिका शरण गनझिरतुमारैमा ढलदेवी -२, यसुरान सुहाय तुमारैमाहारे ईरगावोन्त लिलादेवी मिरगावन्त छाईजाजता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमुल राजै जता हेरौंहारे मारी हालौं यसुरान साढी हालौं सुहायजता हेरौं गङ्गाजल -२ निरमूल राजै जता हेरौं हारे उचै हो रे घर घर निचे दुवारनही र सुनी राजै -२ बोलियाको नही र सुनीहारे घर घर कुयाँली बन्दन बरू छाईजापर जाओ लोग -२ सबै दुखदास परजाओहारे बरिमाल भन्यो सुनी -२ सबै सबो सङ पायो
माथी प्रस्तुत गरिएको ढलदेवी डाँडी गीतको झुमरी यस प्रकार रहेको छ:-एसा न हो कि र मन मेरो -२हा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेलाएसा न हो कि र मन मेरोहो हो तीने युग भैलेहा हा कवोन कि गुन पिया हो हामु तेज गयेलाएसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरोहो हो उनै युग भैलेहा हो बारहै बरिषको पिया हो हामु तेज गयेलाएसा न हो कि र मन मेरो मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरोहे हो ईरख ईरख भैलेहा हा कवोन गुन पिया हो हामु तेज गयेलाएसा न हो कि र मन मारो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरोहा हो ईनै ईरख भैलेहा हो बारहै बरिषको पिया हामु तेज गयेलाएसा न हो कि र मन मेरो हा हा मै मरेकी एसा न हो कि र मन मेरो'
केही फुकाउने गीतहरू:-शिरैको शिरफूल खोलेर राख, हिजो थीयौ जनाना आज मरिदआङको चोलिया खोलेर राख, हिजो थियौ जनाना आज मरिदयसरी नै फुकाउने गितहरू गाएर मारुनीको पहिरन उतार्न लगाएर मारुनी नाचको समापन गरीन्छ।
घर परिवारका सदस्यहरूले नाच्ने समूहलाई दिन भनेर एक नाङ्लोमा गक्ष अनुसारको रुपैयाँ धान र सगुन अगाडि राखेर आशनमा बस्नु पर्ने चलन छ।
मुखियाको नामै सुनी आयौं हामी खेलनमदेशको काँस र तामा -२, भरी भराउ हवैलापर्वतैको सुन र नुन -२, भरी भराउ हवैलातिन र कन्या पाँचै र पुत्र-२, लाखै बरिष जिवैलामुखियाले दिएको दान -२, कुमै चढाएम्मुखियाले दिएको दान -२, शिरै चढाएम्" यस्तै शब्दले भरिएका गीतहरू गाउँदै आशिष दिने गीत सकिए पछि घर परिवारका सदस्यहरूले आशन छोडेर जानु पर्ने हुन्छ।
पूरवै सुमेरू हो पश्चीमै सुमेरू धार मधुमचारै दिशा चारै किल्ला सुमेरू धार मधुमउघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलोसुन है सँघार रूप है दवारउघारैलो उघारैलो उघारैलो उघारैलोहामरो नाचकी सरस्वती देवीले शरण देउशरण देउ माय-२, सरस्वती देवीले शरण देउ(यसमा सरस्वतीको मात्र नभएर सबै देवी देवताहरूको नाम लिइन्छ।
हा हा फूलै चढाउँला फूलै चढाउँला, भगवती देवीलाई फूलै चढाउँला(यस गीतमा भगवती देवीका साथै सबै देवीहरूको नाम लिएर फूल चढाउँला भनेर गाइन्छ।
भर्खरका कलिला केटा मान्छेलाई केटीका परम्परागत लुगाहरू लगाएर मारुनी बनाई मादलको तालमा पुराना पौराणिक कथाहरूमा आधारीत गीतहरू गाएर नाचिने यो नाच नेपालका मगर, कुमाल, खस जाती, जातीहरूको मुख्य संस्कृति रहेता पनि यो नाच प्राय सबै ठाउँमा सबै जातीले अपनाएको देखिन्छ।
वर्षमा करिब तीन महिनाको अवधी भित्र मात्र कुनै कुनै दिन नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा रामायण, महाभारत आदी धार्मिक ग्रन्थहरूका कथालाई लोक गाथामा मिलाएर गाउने गरिन्छ।
कति पय समूदायमा त लोप नै भई सकेको यो परम्परागत नृत्यको जगेर्ना गर्नु पर्छ भन्ने विचारले अहिले पाल्पा, पर्वत, डडेल्धुरा, म्याग्दी, कास्की, बागलुङका केही स्थानियहरू लागि परेका छन्।
दुई अथवा तिन जना मादले, दुई वा तिन जना मारुनी, एक पुर्सिङ्गे अथवा पुछ्रुङ्गे, कम्तीमा आठ जना बढीमा बिस जना गायकहरू मिलेर समूहगत रूपमा नाचिने यस परम्परागत नृत्यमा सबै काम नियम पूर्वक हुनु पर्ने परम्परा छ।
यसै गरी रामायण, महाभारतका गाथाहरू गाएर नाच्ने र बीच बीचमा ख्याली र टप्पा गाएर रमाईलो गर्ने, समय भएमा डाँडी गित गाउँने, अन्तमा आशिका गित गाएर बिट मारि सके पछि ठोकन राखेर नाच समाप्त गरिन्छ।
मारुनी नाच नेपाली समुदायको परम्परागत नृत्य भएता पनि यो नाचलाई जहिले कहिले जहाँ तहीं प्रदर्शन गर्दा अनिष्ठ हुन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ।
मारुनी नाच प्रदर्शन गर्ने समुदायहरूमा दशैंको फूलपातीको दिन कालरात्रीको विशेष पूजा आजाका साथ नाचको आरम्भ गरिन्छ अथवा नाच बाँधिन्छ भने दशैं र तिहारको समयमा देउसी, भैलो, खेल्दा मारुनी नाचको प्रदर्शन गरिन्छ।
यसरी नाच फुकाइ सकेपछी अर्को वर्ष नाच नबाँधुन्जेलसम्म नाचको प्रदर्शन गर्नु त परै जावस यदी गुरु मादल बजेको सुनिएमा पनि अनिष्ठ हुन्छ भन्ने जन विश्वास गरिन्छ।
मारुनी नाच बन्द गर्ने अन्तिम दिन अथवा मारुनी नाच फुकाउने दिन बाहेक अरु दिनमा मारुनी नाच सकिए पछि ठोकन राखेर नै मारुनीका वस्त्र र गहनाहरू उतार्ने चलन रहेको छ।
परम्परागत मारुनी नाचमा अन्य बाजाहरूमा बाँसुरी, बिनायो मुरचङ्गा, हार्मोनियम, गितार, सारङी आदी बाजाहरूको प्रयोग भएको त कतै भेटिएको छैन तर आधुनिक मारुनी नाचमा यि बाजाहरूको पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
यसका साथै मारुनीको रूपको वर्णन, नाचको सुरुवात तथा अन्तमा प्रयोग हुने आरम्भ गीत र समापन गीत, नाचको बीच बीचमा सल्यानी टप्पा गीत, ख्याली गीत आदी पनि गाइन्छन्।
मारुनी नाचलाई नियालेर हेर्दा यस परम्परागत नृत्यको आरम्भमा देवी देवताहरूको प्राथना सम्बन्धी गीतहरू र ढोका खोल्ने गीतहरू गाएर नचाइन्छ, बीचमा रामायण तथा कृष्ण चरित्रका कथाहरूमा आधारित गीतहरू गाएर नचाइन्छ, समय कटाउन डाँडी गीतहरूको प्रयोग गरिन्छ भने रमाइलो गर्न ख्याली, मझौटे र टप्पा गीतहरूको प्रयोग गरिएको पाइन्छ।
उनले कोलम्बोमा यूएनडीपी रिजनल सेन्टरमा वरिष्ठ तीन वर्ष मा अर्थशास्त्रीको रूपमा सेवा र डा.युवराज खतिवडा वि.सं. २०५९ देखि २०६२ सम्म नेपाल सरकारको राष्ट्रिय योजना आयोगमा उपाध्यक्ष भएका थिए।
यस अघि उनी नेपाल राष्ट्र बैङ्कको आर्थिक अनुसन्धान विभागको प्रमुख , वि.सं. २०३८ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा एक स्नातकोत्तर शिक्षक र वि.सं. २०४७ देखि २०४८ सम्म त्रिभुवन विश्वविद्यालय र काठमाडौँ विश्वविद्यालयमा एक अतिथि सङ्काय सदस्यको रूपमा कार्य गरेका थिए।
राष्ट्र बैङ्कको अनुसन्धान विभाग प्रमुखका रूपमा करिब तीन वर्ष काम गरेपछि उनी वि.सं. ०५८ देखि २०६१ सम्म राष्ट्रिय योजना आयोगको सदस्य भएका थिए।
उनले योजना आयोग छाडेपछि वि.सं. ०६२ देखि तीन वर्षसम्म युएनडिपीको क्षेत्रीय केन्द्र, कोलम्बोमा वरिष्ठ अर्थविद्का रूपमा काम गरेका थिए।
उनले धेरै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रशिक्षण, विकास र नियोजन सम्बन्धित मुद्दा तथा कार्यक्रमहरूको सेमिनारमा पनि सहभागिता जनाइसकेका छन्।
हालसम्म कुनै देशले पनि एस्पेरान्तोलाई आफ्नो आधिकारिक भाषा नबनाए पनि यो भाषाका प्रयोगकर्ताहरू एक लाख देखि २० लाख सम्म भएको अनुमान छ र करिब एक हजार व्यक्तिहरूले यसलाई आफ्नो मातृभाषाको रूपमा प्रयोग गर्दै आएका छन्।
तीमध्ये सबभन्दा ठूलो बैठक हरेक वर्ष फरक फरक देशमा हुने "विश्व एस्पेरान्तो कङ्ग्रेस" हो जसमा ६० देशबाट आएको २,००० जना सहभागी हुन्छन्।
पुरातात्विकविद् डा.साफल्य अमात्यका अनुसार तत्कालीन अवस्थामा मल्ल राजाहरूले पाँच तल्ला र र्सवसाधारण जनताले तीन तल्लासम्मको घर बनाउने गरेका थिए तर उपत्यकाका मल्ला राजाहरूको घमण्ड तोड्नकै लागि पृथ्वी नारायण शाहले मन्दिर शैलीको नौतले दरबार बनाउन लगाएका हुन।
मल्लकालिन धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा प्रसिद्घ भैरवी मन्दिर र सिन्दुर जात्रा लगायत तलेजु मन्दिर, नारायण तथा विष्णुको मन्दिर, नारायण जात्रा, सिपाही जात्रा, रोपाइ जात्रा, टाकटुके जात्रा र लाखे जात्रा आदि प्रमुख मानिन्छ।
मल्लकालमा उपत्याकाबाट बसाँइ सरी आएका नेवार समुदायले आफ्ना टोल बजारको नाम काठमाडौंको जस्तै इन्द्रचोक, ब्रहृमटोल, भूटोल आदि राखेका थिए।
नेपाल अधिराज्यलाई १४ अञ्चल र ७५ जिल्लामा विभाजन गर्नु अघिसम्म "पश्चिम १ नम्बर" अर्न्तगत रहेको यस जिल्लाको नामाकरण गोपालवंशिय शासनकालदेखि नवकोट, नवकोट्य, नवक्वाथ, नौकोटबाट अपभ्रंश हुँदै हालको नुवाकोट रहन गउको ऐतिहासिक अनुश्रुति रहेको छ।
नुवाकोट जिल्लाको नामाकरण नौं कोटबाट भएको भएतापनि सल्यानकोट र धुवाँकोट पश्चिम. १ नं.बाट २०१९ सालमा जिल्ला विभाजन हुदाँ धादिङ जिल्लामा र कालिकोट रसुवा जिल्लामा परेतापनि बाँकी अझै नवकोट यानि नौवटा कोटहरु बेलकोट, मालाकोट, प्यासकोट, सिमलकोट, भैरमकोट फिर्केपकोट तारुकाकोट झिल्टुङकोट र कविलासकोट नुवाकोट जिल्लामा रहेकाछन् ।
नेपाल अधिराज्यको मानचित्रमा मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्रको वाग्मती अञ्चल अर्न्तगत राजधानी काठमाडौंं उत्तर-पश्चिम दिशामा अवस्थित नुवाकोट एक ऐतिहासिक पृष्ठभुमिले सज्जित जिल्ला हो।
अधिराज्यको कुनै पनि अञ्चलको सिमाना तथा अन्तराष्ट्रिय सिमानालाई समेत नछुने र भौगालिक विभाजन अनुसार पहाडी प्रदेहमा अवस्थित यो जिल्ला झण्डै अर्ध चन्द्राकार रूपमा पूर्व-पश्चिम फैलिएर रहेको छ।
यस जिल्लामा उच्च पहाडी क्षेत्रको यठार, हिमालको दक्षिणी ढाल, पहाडी क्षेत्रको बिचमा यत्रतत्र छरिएर रहेका समथर बेंसी र टारहरू लगाएतका विविध भौगोलिक विशेषताहरू पुर्याउन सकिन्छ।
यद्यपि इसं १८५७मा भारतका सिपाही विद्रोह दबाउन तत्कालीन शासक जंगबहादुर राणाले अङ्ग्रेजलाई महत्त्वपूर्ण सैनिक सहयोग उपलब्ध गराए बापत हालका चार किल्ला बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नयाँ मुलुक नेपाललाई फिर्ता भएको थियो।
त्यर्सथ नेपाल अधिराज्यको वर्तमान स्वरूप निर्माणमा थुप्रै साहसिला वीर शासकका साथै बहादुर सैनिकहरूको महत्त्वपर्ण भूमिका रहेको स्वत स्पष्ट छ।
साथै वि.सं.१८३१मा बडा महाराजको र्स्वर्गवास हुन गएकोले उनको उत्तराधिकारी शासकका अतिरिक्त बलभद्र, भीमसेन थापा, अमरसिंह जस्ता वीर योद्घाहरूले यस अभियानलाई अझै व्यापक बनाए।
यद्यपि भारतमा साम्राज्य फैलाईरहेका अङ्ग्रेज शासकहरू यसबाट सशङ्कित बने जसबाट वि.सं.१८३७मा सम्पन्न सुगौली सन्धिका कारण नेपालले पर्वमा मेची र पश्चिममा राप्ती र कर्णाली पारिका भू-भागहरू गुमाउनु पर्‍यो।
राजा पृथ्वी नारायण शाहद्वारा तत्कालिन अवस्थामा कान्तिपुर उपत्यका र गण्डकी तथा कर्णाली पारीका बाइसे-चौबीसे भनिने स-साना राज्यहरूलाई मिलाई एकीकृत र समुन्नत नेपाल अधिराज्य खडा गर्ने उत्कृष्ट अभिलाषा व्यक्त गरिएको थियो।
सो हितिको पानी नियमितरूपले आइरहोस् भनेर पानी आउने कुलो छोपी कुलोमाथीबाट साँढे गोरुगाढाको आवतजावत रोकिदिने नियम अंशुवर्माले बनाइदिएको कुरा उक्त अभिलेखमा उल्लेख पाइन्छ।
यो भेगको पुरानो नाम जोन्जोन्दिङको यसपछिका समयमा उल्लेख पाइन्न तर निलिशाला भन्ने भने कायमै रही निलिशालाबाट नक्साल कहलिन पुगेको पाइन्छ।
अभिलेखमा उल्लेखित जोन्जोन्दिङ पछाडिको "'ग्राम शब्दभने लिच्छविकालमा आएर थपिएको हुनसक्ने बलियो सम्भावना देखिन्छ कारण किरात भाषामा दिङ शब्दले नै गाउँ वा ठाउँको अर्थ दिन्छ प्रतिनिधित्व गर्दछ।
वल्लोकिरात ओखल्ढुंगा जिल्ला अन्तर्गत रहेको टारकेराबारीको साविक नाम थिमथेमदिङ रहेको कुरा जयवीर महेन्द्र मल्ल ले ने.सं. ८४१ खमा प्रतिमन पाध्या पौड्याललाई विर्ता दिएको कागजमा उल्लेख पाइन्छ।
इ. ८५० तिर विशालनगरको पतनपछि यहाँका कति वासिन्दाले बसाइसर्ने क्रममा काठमाडौँ भेगमा पनि आइ बसोवास गर्न थाल्दा यहाँ जनसङ्ख्याको बृद्धि भई बढी गुल्जार हुन थालेकोले होला इ. ९८७-९० तिर भएका राजा गुणकामदेवले पुरानो लायकु भेकमा नयाँ दरवार खण्ड बनाई राजधानी बनाएको अनुमान गरिएको छ।
राजधानी हुने यो क्रम कहिलेसम्म कायम रह्यो भन्न सकिंदैन तर उक्त राजाकै पालामा यो भेकको सुधारका काम भएकोले विकासको क्रम अगाडि बढेको अनुमान गरिन्छ ।
किरात किपट अन्तरगत पर्ने कु उपसर्ग लागेका ठाउँका नामहरूमा पोकु , बुकु , दमकु , सिल्कु , तामकु , ह्वाकु , मककु आदि धेरै ठाउँहरू पाइन्छन्।
यस्तै कोइँच किरातमा लिकु, बुकु, पोकु जस्ता खोलाहरू तथा वाकुले पानी जनाए झै अन्य किरातहरूमा काकु-जेरुङ र वम्बुले), छइकु , कांकु , कु व्अकु आदि।
उक्त धारणाका विपरीत अर्काथरी विद्धानहरू किरात कालका भनिएका कतिपय शाब्दिक अस्तित्व, लिच्छवि कालिन अभिलेखबाट प्राप्त संकेतहरू र ईशापूर्व का केही मूर्तिहरूको बनावट आदिलाई आधार मान्दै किरातकाल काल्पनिक नभई यथार्थ हुनसक्ने धारणा राख्दछन्।
गोपाल र महिषपाल कालमा कृषि र पशुपालन जस्तो सभ्यताको सुरुवात भैसकेको र किरातकालमा आईपुग्दा राज्यव्यवस्थाको स्थिति संगठित भैसकेको देखिन्छ।
किरातकालमा राजतन्त्रात्मक व्यवस्था अन्तर्गत विभिन्न अड्डा अदालतको स्थापना, व्यापार, उद्योगधन्दा द्धारा संगठित आर्थिक व्यवस्था र वैदेशिक सम्बन्धको सुरुवात समेत भएको बुझिन्छ।