polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
आफ्नो वर्गीकरणमा, लेखक प्राथमिक र वैकल्पिक सङ्केत भाषाहरूका बीच र, उपवर्गीय रूपबाट, एकल भाषाहरूका रूपमा मान्यता प्राप्त भाषाहरू र एकीकृत समूहहरूका रूपमा विचार गरियो भाषाहरूका बीच अन्तर गर्दछन्. प्रोटोटाइप- श्रेणीको भाषाहरूमा ती सबै सांकेतिक भाषाहरू सामेल छन्, जो कुनै अन्य भाषादेखि प्रतीयमानतः व्युत्पन्न होइन गर्न सक्नुहुन्छ।
र -व्युत्पन्न भाषाहरूका वर्ग क्रियोलीकरण र शाब्दिक प्रतिस्थापन को भाषा सम्बन्धी प्रक्रियाहरू द्वारा प्रोटोटाइप भाषाहरूदेखि व्युत्पन्न "नयाँ भाषाहरू"को प्रतिनिधित्व गर्दछ।
क्रियोलीकरण "मौखिक सङ्केत" वाला भाषाहरूका प्रत्यक्ष रूपविधानलाई कम गर्ने तुलनामा "इशारहरूदेखि सङ्केत" वाला भाषाहरूका प्रत्यक्ष रूपविधानलाई समृद्ध गर्दो प्रतीत हुन्छ।
आम रूपमा, प्रत्येक बोलिने भाषाको एक पूरक सङ्केत भाषा हुन्छ जस्तो कि प्रत्येक भाषा सम्बन्धी जनसङ्ख्यामा बहरिया प्रयोगकर्ता सामेल हुन्छन्, जो सङ्केत भाषा जनित गर्दछन्।
ठीक त्यसै प्रकार जस्तै भौगोलिक वा सांस्कृतिक बल जनसङ्ख्यालाई अलग गर्दछन् र विभिन्न र पृथक मौखिक भाषाहरू बन्दछन्, त्यही बल सङ्केत भाषाहरूलाई पनि परिचालित गर्दछन् र यस कारण ती स्थानीय मौखिक भाषाहरूका समान नैं लगभग उनै क्षेत्रहरूमा समयका साथ आफ्नो पहिचान कायम राख्नेतर्फ प्रवृत्त हुन्छन्।
तर पनि यस पैटर्नका उल्लेखनीय अपवाद पनि छन्, किनभनें एउटै मौखिक भाषा बोल्ने भौगोलिक क्षेत्रहरूमा विविध, असम्बद्ध सङ्केत भाषाहरू उपस्थित छन्।
एक 'राष्ट्रिय' सांकेतिक भाषाका अन्तर्गत परिवर्तनहरूलाई सामान्यतः बधिरहरूका लागि आवासीय विद्यालहरूको भौगोलिक अवस्थितिदेखि सह-सम्बद्ध गर्न सकिन्छ।
१७५५मा, अब्बे डी लेपीले पेरिसमा बहिरो बच्चाहरूका लागि प्रथम विद्यालयको स्थापना गरे; यकीनन लरहरूट क्लर्क त्यस विद्यालयको सुविख्यात स्नातक थियो।
१८१७मा क्लर्क, थोमस हपकिन्स गलाउडेटका साथ हार्टफोर्ड, कनेक्टिकटमा अमेरिकन स्कूल फर द डेफको स्थापनाका लागि संयुक्त राष्ट्र अमेरिका गए. गलाउडेटका छोरा, एडवर्ड माइनर गलाउडेटले १८५७मा बधिरहरूका लागि वाशिंगटन, डी.सी.मा एक विद्यालय स्थापित गरे, जो १८६४मा नेशनल डेफ-म्यूट कलेज बन्यो।
यसै प्रकार, जुन देशहरूमा सर्वत्र एउटै मौखिक भाषाको प्रयोग हुन्छ, वहाँ दुइ वा अधिक सङ्केत भाषाहरू हुन सक्छन्; जबकि यस्ता क्षेत्रमा, जहाँ एक भन्दा अधिक मौखिक भाषाहरू होउन्, ती सम्भवतः केवल एउटै सांकेतिक भाषाको प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ।
दक्षिण अफ्रिका, जहाँ ११ मौखिक राजभाषाहरू र यति नैं सङ्ख्यामा अन्य व्यापक रूपले प्रयुक्त मौखिक भाषाहरू उपस्थित छन्, यसको एक राम्रो उदाहरण छ।
देशका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रहरूलाई सेवा प्रदान गर्ने बधिरहरूका दुइ प्रमुख शिक्षण संस्थानहरूका त्यसको इतिहासका कारण वहाँ केवल एक सांकेतिक भाषा प्रचलनमा छ।
बधिरहरूको सांकेतिक भाषाहरूका सामान्य भाषा सम्बन्धी विशेषताहरू छन् अनुवर्गहरूको व्यापक उपयोग, उच्च मात्रामा स्वर-परिवर्तन, र विषय-टिप्पणी वाक्यविन्यास।
उदाहरणका लागि, सांकेतिक सन्देशका प्राप्तकर्ता हात, चेहरियाको हाव-भाव र शारीरिक मुद्राका एउटै क्षणमा संचालनदेखि अर्थ पढ सक्नुहुन्छ।
सङ्केत भाषाहरू माइम छैनन् - अर्को शब्दिनुहोस्मा, सङ्केत पारंपरिक छन्, प्राय यादृच्छिक र जरूरी होइन कि तिनको निर्देश्यदेखि दृश्य सम्बन्ध रख्दै होउन्, ठीक त्यसै प्रकार जस्तो कि मौखिक भाषा अनुकरणमूलक छैनं।
जबकि मौखिक भाषाको तुलनामा सङ्केत भाषाहरूमा दृश्यात्मकता अधिक व्यवस्थित र व्यापक हो, तथापि अन्तर स्पष्ट छैन. ना नैं ती मौखिक भाषाको दृश्यात्मक प्रतिपादन छन्।
पाँचौं शताब्दीमा प्लेटोको क्रेटीलसमा देखिएको, जहाँ सुकरात भन्दछन्: "यदि हाम्रो छेउ आवाज वा जुबान हुँदैन, र हामी एक अर्कोसित विचार व्यक्त गर्नु चाहते, तको हामी आफ्नो हाथहरू, शीर र शरीरका बाकी अंगहरूका सञ्चालन द्वारा सङ्केत गर्ने कोशिश होइन गरते, जस्तो कि यस समय मूक मानिस गर्दछन्?" यस्तो लाग्दछ कि बहिरा मानिसहरूले सम्पूर्ण इतिहासमा सङ्केत भाषाहरूको उपयोग गरेका छन्।
सङ्केत भाषाहरूमा हस्तचालित वर्णमाला को प्रयोग गरिन्छ, अधिकांशतः व्यक्तिवाचक संज्ञा र मौखिक भाषाहरूदेखि लागि गए प्रविधि वा विशिष्ट शब्दावलीका लिए।
अंगुली वर्तनीका प्रयोगलाई कुनै समय यस कुराको प्रमाण मानिन्थ्यो कि सङ्केत भाषाहरू, मौखिक भाषाहरूको सरल रूप हुन्छन्, तर वास्तवमा यो अनेक साधनहरूमध्ये केवल एक छ।
पहिला गेस्टुनोका रूपमा ज्ञात अन्तर्राष्ट्रिय सङ्केत मुख्यतः डेफलिम्पिक्स र बहिरो विश्व राज्यसंघको बैठकहरू जस्तै अन्तर्राष्ट्रिय बहिरो आईजनहरूमा प्रयोग हुन्छ।
हालैका अध्ययनहरूको दावा हो कि अन्तर्राष्ट्रिय सङ्केत जहाँ एक प्रकारदेखि मिश्रित हो, तिनको यो निष्कर्ष हो कि यो ठेठ पिड्जिनको तुलनामा कहीं अधिक जटिल छ र वास्तवमा पूर्ण सङ्केत भाषाको प्रकार छ।
सङ्केत भाषा एक यस्तो भाषा हो, जो अर्थ सूचित गर्नका लागि श्रवणीय ध्वनि पैटर्नमा संप्रेषित गर्नका बद्ला, दृश्य रूपमा सांकेतिक पैटर्न सञ्चारित गर्दछ-जसमा वक्ताका विचारलाई धाराप्रवाह रूपले व्यक्त गर्नका लागि, हातको आकार, विन्यास र सञ्चालन, बांहहरू वा शरीर तथा चेहरियाका हाव-भावहरूको एक साथ उपयोग गरिन्छ।
एक साधारण गलत धारणा हो कि सांकेतिक भाषाहरू कुनै न कुनै रूपमा मौखिक भाषाहरूमा निर्भर छन्, अर्थात्, ती मौखिक भाषालाई हाव-भावमा व्यक्त गर्दछ, वा यिनको आविष्कार ती मानिसहरू द्वारा गरिएको, जो सुन सक्नुहुन्छ।
थोमस हपकिन्स गलाउडेट जस्तै बहिरो विद्यालहरूका श्रवण शक्ति भएका शिक्षकहरूलाई प्राय गलत तरिकाले सङ्केत भाषाका "आविष्कारक"का रूपमा सन्दर्भित गरिन्छ।
यसलाई स्वर-विज्ञान र मानिसोपीडियाको पहिलो आधुनिक ग्रन्थ मानिन्छ, जसमा मूक वा बहिरो मानिसहरूका संप्रेषणमा सुधारका लागि हस्तचालित वर्णमालाका रूपमा, हस्तचालित संकेतहरूका उपयोग द्वारा बहिरो मानिसहरूलाई मौखिक शिक्षाको विधि स्थापित गरिएको छ।
अर्को शताव्दी यहूदिएमा, मिश्नाह गिट्टिन प्रकरण रिकर्डिंगमा निर्धारित हो कि व्यावसायिक लेनदेनका उद्देश्यका लागि "एक बधिर-मूक इशारहरूदेखि संवाद गर्न सक्छ।
उदाहरणत:, ब्रिटिश सङ्केत भाषा तथा अमेरिकी सङ्केत भाषा धेरै भिन्न तथा परस्पर अस्पष्ट छन्, जबकि ब्रिटेन तथा अमेरीकाका श्रवण शक्ति भएका मानिस एउटै मौखिक भाषाको प्रयोग गर्दछन्।
भाषा सम्बन्धी सन्दर्भमा सङ्केत भाषा, यस आम गलतफेहमीका बावजूद पनि कि ती "वास्तविक भाषाहरू" छैनन्, त्यति नैं समृद्ध र जटिल हो जति कि कुनै मौखिक भाषा।
पेशेवर भाषाविदहरूले धेरै सङ्केत भाषाहरूको अध्ययन गरे र पाए कि प्रत्येक भाषा सम्बन्धी घटकलाई सही भाषाका रूपमा वर्गीकृत गर्ने आवश्यकता छ।
भाषा सम्बन्धी वर्गीकरण शब्द संरचनामा आधारित हो र समूहक/श्रृंखलाबद्ध, विभक्तिप्रधान, बहुसंश्लिष्ट, संयोगी, र वियोगात्मक जस्तै रूपात्मक श्रेणिहरूमा प्रभेद गर्दछ।
बोनेटको सङ्केत भाषाबाट, चार्ल्स-माइकेल डी लेपीले १८ औँ शताव्दीमा आफ्नो वर्णमाला पुस्तिका प्रकाशित गर्यो, जो वर्तमान समयसम्म फ्रान्स र उत्तरी अमेरिकामा मूल रूपले अपरिवर्तित उपस्थित छ।
यसको उद्देश्य समुदायमाउच्च जन्म दर, शिशु मृत्यु दर, तीब्र जनसङ्ख्या वृद्धि, मातृ मृत्युदर आदि विषयमा ध्यानाकर्षण गर्ने सङ्गठन निर्माण गर्नु थियो।
आफ्नो उद्देश्यको लागि एक सङ्गठन बनाउनको लागि यी विषयहरूको प्रभाव तिर ध्यान आकर्षित गर्नऽ पर्यावरण, परियोजनाहरू र कार्यक्रमहरूको लागि स्रोत र साधन जुटाउनु र यसको अन्तिम लक्ष्य संसारको गरीबी कम गर्न र विश्वको सबै भन्दा गरीब मानिसको जीवनस्तर सुधार गर्नु रहेको थियो।
१९९४मा मिश्रको काइरोमा भएको जनसङ्ख्या र विकास सम्बन्धि अन्तरराष्ट्रिय सम्मेलनमा को डच प्रतिनिधिमण्डलमा एक महत्त्वपूर्ण भूमिका निभायो।
को स्थानीय सङ्गठनहरूको क्षमता लाई मजबूत बनाउनको लागि काम गर्दछ, गतिविधिहरूको विकास र कार्यान्वयनमा सहायता र प्रबंधन प्रशिक्षण प्रदान गर्दछ।
जसको उदेश्य उच्च जन्मदर, जनसङ्ख्या बृद्धि, मातृस्वास्थ्य,शिशु मृत्यु जस्ता जनसङ्ख्यासँग सम्बन्धित समस्यालाई समाधान गर्दै विश्वको गरिवी निवारण र जीवन स्तर सुधार गर्नु रहेको छ।
ले विकासशील देशहरूमा मुख्य रूपमा युवा र पहुँच बिहीन युवाहरूलाई यौन र प्रजनन् सम्बन्धि सेवाहरूको विषयमा जानकारी प्रदान गर्ने स्थानीय सङ्गठनहरूलाई मद्दत गर्छ ।
ऋग्वेदमा मंत्र रचियताहरूमा स्त्रिहरूका नाम पनि मिल्दछन्, जसमा प्रमुख छन्- लोपामुद्रा, घोषा, शाची, पौलोमी एवं काक्षावृती आदि
यसमा मुख्य रूपले शास्वत आत्मा, ब्रह्म, आत्मा-परमात्माका बीच सम्बन्ध तथा विश्वको उत्पत्तिदेखि सम्बंधित रहस्यवादी सिधान्तहरूको विवरणदिइएको छ।
गृह्यसूत्र पारिवारिक संस्कारहरू, विवाह, अग्न्याधान, गर्भाधान, पुंसवन, सीमन्तोनयन ,जातकर्म, निष्क्रमण, अन्नप्राशन, चूडा, उपनयन, वेदारम्भ, समावर्तन ,अन्त्येष्टि उत्सवहरू तथा वैयक्तिक यज्ञहरूदेखि सम्बंधित विधि-विधानहरूको चर्चा भएको ग्रन्थ ।
एबीसी नेपालमा कार्यरत दुर्गा घिमिरे ती प्रथम महिला मध्येकी हुन् जसले बेचिएका नेपाली चेलीबेटीलाई मुम्बईबाट उद्धार गरेर ल्याउने साहसिक काममा अग्रणी भुमिका खेलिन्।
राष्ट्रिय तथा अन्तराष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाहरूमा उनको लामो संलग्नता रहेको छ जसमार्फत उनले रामेछाप जिल्लाको सामुदायिक विकासमा ठूलो सहयोग पुर्याएका छन्।
साहित्यिक र सामाजिक कार्यमा संलग्न हुने क्रममा उनले नेपाल, भारत, पाकिस्तान, श्रीलङ्का, केन्या, बेलायत, सिङ्गापुर, फ्रान्स, युगोस्लाभिया, थाइल्याण्ड जस्ता थुप्रै देश भ्रमण गरिसकेका छन्।
क्यान्सरले सिकिस्त भएर मृत्युशैयाबाट लेखेको आफ्नो आत्मवृर्तान्त "अन्तर्मनको यात्रा"बाट धेरै ख्याति कमाएका घिमिरे लामो समयदेखि सामाजिक कार्यमासमेत संलग्न थिए।
आर्य खसहरू जब नेपाल प्रवेश गरे त्यो समयमा मान्छेलाई बाच्न निमित्त एकदमै कठिन , सघर्षशिल र कष्टकर थियो भने भौगोलिक हिसाबले पनि कतै पहाड , कतै सुख्खा , कतै चिसो , कतै जंगल भने कतै जनावरको शिकारबाट बच्नुपर्ने बाध्यता थियो ।
मान्छे बाच्नको निमित्त वा पहिचानको लागि जस्तोसुकै कर्म गर्न पछि हट्दैन भन्ने कुरा अहिलेका आर्य खस जो बौद्विकत्ताको आधरमा , कामको आधरका, थलोको आधरमा र कोहि - कोहि आफ्नै पहिचानको आधरमा एउटै मुलवासीहरू जो धेरै वर्षपछि गएर कोही बाह्मण , क्षेत्री, ठकुरी , कामी , दमाई , वादी , गाईने र सार्की जातमा बिभाजन हुनपुगे भन्ने पछि यीनीहरूले यसलाई चाहेर - नचाहेर स्विकार्नुपर्ने बाध्यता बन्यो ।
यो थरको व्यत्ति आदिमयुग - प्राचीनतम युगमा आर्य खस जाति भएरै युरोप हुँदै इरानको सिन्दुँ घाँटीबाट भारत वर्षासम्म र पछि नेपालको पश्चिमी भेग जहाँ अहिले हुम्ला , जुम्ला वा कर्णाली भु- भाग पदर्छ त्यहा आएर बसोबास गरेको अध्यायनबाट बुझ्न सकिन्छ ।
आर्य खसहरू जब नेपाल प्रवेश गरे - यी व्यत्तिहरू वौदिक हिसाबले अत्यन्तै क्षमतावान दक्ष सिपालु र मनोवैज्ञानिक कोणले अब्बल थिए भन्ने तथ्यांक अहिले यी आर्य खसलाई हेरेर प्रमाणित गर्न सकिन्छ ।
लम्जेलहरू नेपालको मुलबासी भएको कारणले यिनीहरूको मुल थलो दैलेखको लम्जी एरिया वा वडालम्जी गा. वि. स.का मानिस जो पछि विभिन्न क्षेत्रमा छरिएर हिड्नेक्रममा लम्जेल र कोही आचार्यको थर ग्रहण गरेर हिडेको भेटिन्छ ।
यति सम्म कि लम्जेलको ईतिहास हेर्दै -खोज्दै जांदा आदिकवि भानुभक्त आचार्यका पूर्खा पनि लम्जेल नै थिए जो दैलेख हुँदै तनहुँतिर बसोबास सरेका थिए तर यी सबैकुरा ईतिहासको गर्भमा गौण राखिएको छ ।
देशको प्रतिव्यक्ति आयस्रोतलाई हेर्ने हो र लम्जेलहरूको स्थितिलाई मध्यनजर गर्ने हो भने शैक्षिक स्थितिमा केही अब्बल नै भएपनि केहिले मात्र सरकारी जागिर , केही वैदेशिक रोजगारी र केहीले आफ्नो माटोको मलजल गरेर बसेको हुदा ।
यिनिहरू न भुमिहिन न जमिन्दार भएकोले खान , लाउन र बस्न आफ्नै पौरखले सक्ने हुदा , लम्जेलको आर्थिक स्थिति मध्यम वर्गको रहेको छ भन्न सकिन्छ ।
लम्जेलहरू राजनैतिक क्षेत्रबाट निकै नै टाढा रहेको पाइन्छ भने ज्ञानको हिसाबले निकै उत्साही , जागरूक र देशमा भए - गरेका कुराको विज्ञ नै छन् भने कोही - कोही ग्रास लेवलमा राजनैतिक , सामाजिक अभियान्त भएर हिडेको पाइन्छ ।
लम्जेलको शारीरिक बनोटलाई हेर्ने हो भने होचा- होचा वा मिडियम कदका , काला - केही राता वर्णका हुन्छन भने यिनीहरूका धर्म - कर्म सबै उच्च आेहदा भनिएकासँग मिल्दछ भने खानपानमा सबै मंगोल हु भन्नेसंग मिलेको पाइन्छ ।
इतिहासमा सार्की - मिजारको उद्गगम ,शुरूवात र यो नाम कसरी रहन गयो , म विस्तारमा अर्को लेखमा आलेख बनाउने नै छु ) तर अहिले यही सार्की - मिजार जातभित्र एउटा थर " लम्जेल " जसको स - विस्तार वर्णन गर्दैछु ।
कसरी किशोरीहरूको शारीरिक तथा मानसिक विकास हुन्छ र कसरी उनीहरूको शरीर र व्यवहारमा परिवर्तन हुँदै जान्छ भन्ने कुरा उनले यस पुस्तकमा लेखेका छन्।
नेपाली भाषाका साहित्यकार अमर न्यौपानेको जन्म वि.सं. २०३४ सालमा चितवन जिल्लाको रंगीला भन्ने स्थानमा पिता एकनाथ न्यौपाने र माता हरिमाया न्यौपानेका दोस्रो सन्तानका रूपमा भएको थियो।
यसका बिउ मुख्य रूपमा पहाडी क्षेत्रमा अचार खान प्रयोग गरिन्छ र यस बाहेक हेम्पसीड तेल बनाउन प्रयोग गरिन्छ; जसको प्रयोग खाना पकाउन, बत्ती बाल्न, वा पेन्टको लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
मारिजुआनालाई चरस, धूम्रपान, वाष्पीकरण जस्ता विधिबाट सेवन गर्न सकिन्छ, औषधीय प्रयोगको लागि दूधमा उमालेर र अन्य तरिकामा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ।
टिएचसी बाहेक, केहि बोटबिरुवाले अर्को क्यानाबिनोइड, क्यानाबिडीयोल , पनि उत्पन्न हुने कुरा पत्ता लागेको छ; यसले स्नायु प्रणालीमा टीएचसीको प्रभावलाई रोक्न देखाएको छ।
मानव हस्तक्षेपले प्रजातिहरूमा विविध भिन्नता भएका देखिन्छन्; फाइबरका निम्ति वा टिएचसी मात्रा बढाइन विभिन्न जातका विकास भएपनि केही सम्बन्धित संस्ताहरुले यसको एक मात्र प्रजातिलाई मान्य दिएका छन्।
त्रिमूर्ति निकेतनले आधुनिक कथा सृजनाका माध्यमबाट नेपाली भाषा साहित्यलाई देशदेशान्तरमा पुर्‍याई लोकप्रिय तुल्याएवापत नेपाली साहित्यका महारथी श्रीमती माया ठकुरीलाई ‘नेपाली साहित्य नारी रत्न’को सम्मान सहित पुरस्कार प्रदान गर्ने निर्णय गरेको छ।
आधुनिक कथा सृजनाका माध्यमबाट नेपाली भाषा र साहित्यलाई देश विदेशमा पुर्याई लोकप्रिय तुल्याए बापत त्रिमूर्ति निकेतनले कथाकार माया ठकुरीलाई नेपाली साहित्य नारी रत्नको सम्मान प्रदान गर्ने निर्णय गरेको छ।
यो हेर्दा खेरी फुस्रो बकुल्ला जस्तो देखिएतापनि यो फुस्रो बकुल्ला भन्दा थोरै सानो, अलि बढी पातलो हुन्छ भने यसको प्वाँख गाढा खैरो रङ्गको हुन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घका अनुसार हिलो ठाउँको कमी भएका कारण यसको जनसङ्ख्यामा भारि गिरावट आएतापनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण सङ्घले यसलाई कम चासोका प्रजातिको सूचीमा नामाकरण गरेको छ।
अफ्रिकामा प्रजनन क्षमता प्रायजसो वर्षा याममा हुन्छ तर सुख्खा मौसममा (जस्तै, अप्रिल–मेमा पूर्वी अफ्रिकामा र सेप्टेम्बर–अक्टोबर देखि दक्षिण अफ्रिकामा) चरम सुख्खा याममा प्रजनन क्षमता बढी हुन्छ।
पश्चिमी युरोपमा, अप्रिल महिनाको तेस्रो हप्तादेखि मे महिनाको सुरुसम्म, सन् १९७० दशकको अन्तदेखि १९९० दशकको अन्तसम्म गुँड बनाउने समय सुरु भएको मानिन्छ।
यो हेर्दा खेरी फुस्रो बकुल्ला जस्दो देखिएतापनि यो फुस्रो बकुल्ला भन्दा थोरै सानो, अलि बढी पातलो र यसको प्वाँख गाढा खैरो हुन्छ र वयस्कमा गाढा खैरो हुन्छ।
पश्चिमी जातिको यस चराको दायरा भने दक्षिणी स्पेन र उत्तरी अफ्रिकाबाट दक्षिणपश्चिम र पूर्वी युरोपमा काजकिस्थानको बलखास तालसम्म फैलिएको छ।
पश्चिमी जातिको यस चराको दायरा भने भारतीय उपमहाद्वीपबाट फैलिएको छ, पुर्वमा पुर्वी चीन देखि फिलिपिन्स सम्म र उत्तरतिरको अमुर नदि र उसुरी नदिको किनारा ४९उत्तर सम्म फैलिएका छन्।
यसको दक्षिणी जाति माडागास्करमा प्रतिबन्धित छन् र केप भर्डमा रहेको यसको थोरै जनसङ्ख्यालाई भने कुनै निकायबाट छुट्टै जातिको रूपमा मान्यता दिएको छ।
यसको यही गुणले गर्दा यो सारस र अन्य यस्तै देखिने चराहरू भन्दा अलग देखिन्छ अरु चराहरूले भने उडान भर्ने बेलामा आफ्नो घाँटी तन्काउने गर्दछन्।
यसको नङ्ग्रा लामो हुन्छ त्यसैले यो हिलोमा वा पानिमा तैरिन सक्दछ र यो कहिलेकाहीँ झाडीहरूमा पनि हिलोमा हिडे जसरीनै हिड्ने गर्दछ।
यो प्रजाति पश्चिमी र दक्षिणी युरोपमा छरिएर रहेका छन् यसका साथै यो अफ्रिका र मध्य, दक्षिणी र पूर्वी एसियामा धेरै क्षेत्रहरूमा व्यापक रूपमा पाइन्छ।
अक्टोबर र अगस्ट महिनाभित्र, पश्चिम क्षेत्रमा रहेका चराहरू दक्षिणदेखि उष्ण अफ्रिकामा बसाइँसराइ गर्दछन् भने मार्चको महिनामा भने चराहरू पुन: उत्तरतर्फ नै फर्कने गर्दछन्।
पुर्वमा रहेको यसको जनसङ्ख्या भने बसाइँसराइ गर्दैनन, तर उत्तरी भागका केही चराहरू भने दक्षिणतर्फ, कोरिया, थाइल्यान्ड र मलेसियासम्म उड्ने गर्दछन्।
जाति, वर्ण, लिंग, भाषा, धर्म, राजनैतिक वा अन्य विचारधारा, राष्ट्रिय वा सामाजिक उत्पत्ति, सम्पत्ति, जन्म वा अन्य कुनै हैसियत जस्ता कुनै पनि आधारमा कुनै पनि किसिमको भेदभाव बिना प्रत्येक ब्यक्तिलाई यस घोषणापत्रमा उल्लिखित अधिकार र स्वतन्त्रताहरूको अधिकार हुनेछ साथै कुनै पनि ब्यक्ति रहेका मुलुक वा इलाका स्वतन्त्र, न्यास, स्वशासन रहित वा सार्वभौमसत्ताको अन्य कुनै पनि सीमाको अधिनमा रहेको जे भए तापनि त्यस्तो मुलुक वा ईलाकाको राजनीतिक, क्षेत्राधिकारगत वा अन्तर्राष्ट्रिय हैसियतका आधारमा कुनै पनि भेदभाव गरिनेछैन ।
दण्डनीय कसूरको अभियोग लागेको प्रत्येक ब्यक्तिलाई आफ्नो प्रतिरक्षाको लागि आवश्यक सबै प्रत्याभूतिहरू प्राप्त भएको सार्वजनिक सनुवाईमा कानून वमोजिम दोषी प्रमाणित नभएसम्म निर्दोष भएको अनुमान गरी पाउने अधिकार हुनेछ ।
कुनै कार्य गर्दा वा नगर्दाको बखत राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय कानून अन्तर्गत दण्डनीय कसूर नमानिने त्यस्ता कार्यका लागि कुनै पनि ब्यक्तिलाई दण्डनीय कसुरको दोषि ठहराइने छैन ।
यस अधिकारमा आफूले रोजेको धर्म वा आस्था परिवर्तन गर्ने स्वतन्त्रता र ब्यक्तिगत रूपमा वा अरुसँग मिलेर तथा सार्वजनिक वा निजी रूपमा पूजाआजा, नियम, अभ्यास तथा शिक्षणमा आफ्नो धर्म वा आस्था प्रकट गर्न पाउने स्वतन्त्रता समेत समावेश हुनेछ ।
गैर–राजनीतिक अपराधहरू वा संयुक्त राष्ट्र सङ्घका उद्देश्य र सिद्धान्तहरू विरुद्धका कार्यहरूबाट वास्तविक रूपमा उत्पन्न मुद्दाहरूमा यो अधिकारको उपभोग गर्न सकिनेछैन ।
यस अधिकारमा बिना हस्तक्षेप आफ्ना विचारहरू राख्न पाउने स्वतन्त्रता, सीमानाको बन्देज बिना कुनै पनि माध्यम मार्फत सूचना र विचारहरू प्राप्त गर्ने, खोज्ने तथा प्रसार गर्ने स्वतन्त्रता समेत समावेश हुनेछ ।
कुनै पनि ब्यक्तिको गोपनियता, परिवार, घर वा पत्रचारमा स्वेच्छाचारी वा गैरकानूनी हस्तक्षेप गरिने छैन न त निजको प्रतिष्ठा तथा ख्यातीमा गैरकानूनी आक्रमण नै गरिने छ ।
सबै ब्यक्तिहरूलाई यस घोषणापत्रको उल्लंघन गरी गरिएको कुनै पनि प्रकारको भेदभाव विरुद्ध वा त्यस्तो भेदभावको दुरुत्साहन विरुद्ध समान संरक्षण पाउने अधिकार हुनेछ ।
कुनै पनि ब्यक्ति उपर लगाइएको फौजदारी अभियोगको र निजको अधिकार तथा दायित्वको निरुपण गर्दा स्वतन्त्र र सक्षम न्यायाधीकरणबाट निष्पक्ष र सार्वजनिक सुनुवाई गरी पाउने पूर्ण समानताको हक त्यस्तो ब्यक्तिलाई हुनेछ ।
कुनै पनि ब्यक्तिलाई स्वेच्छाचारी ढङ्गले निजको राष्ट्रियताबाट वञ्चित गरिने छैन नत राष्ट्रियता परिवर्तन गर्ने अधिकारबाट नै वञ्चित गरिनेछ ।
प्रत्येक ब्यक्तिलाई संविधान वा कानूनद्वारा प्रदत्त मौलिक अधिकारहरूको उल्लघंन गर्ने कार्यहरू विरुद्ध सक्षम राष्ट्रिय न्यायाधीकरण हरूबाट प्रभावकारी उपचार पाउने अधिकार हुनेछ ।
मानव अधिकार विश्वव्यापी घोषणापत्र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको साधारण सभाले प्रस्ताव नं. २१७ क बाट सन् १९४८ डिसेम्बरमा अनुमोदन गरी जारी गरेको हो।
दैलेख सदरमुकामबाट कालिकोटको सिमाना महाबुसम्म ग्रामीण पहुँच कार्यक्रम ले र कर्णाली राजमार्गसँग जोड्न कालिकोट जिविसले उक्त सडक तयार गरेको हो ।
दैलेख–महाबु ४३ किलोमिटर सडक निर्माण कार्य पूरा भएपछि मध्यपहाडी राजमार्ग र सुर्खेतदेखि कर्णाली जोड्ने सडकको केन्द्रमा राख्न यस सडकले मत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ ।
सर्खेतबाट जुम्ला जोडिएको राजमार्ग दैलेख–महाबु हुँदै कालिकोट जोड्दा ५२ किमी छोटो पर्ने भएकाले दैलेखले महाबु पुर्याइसकेको सडकसँग जोडेर पाद्मघाट पुर्याउने कार्यक्रम रहेको छ ।
दूरीका हिसाबले महाबुबाट १६ किमी मात्र भएकाले हामीलाई सजिलो पनि छ,जिल्लाको पर्यटन प्रवद्र्धन र सडक निर्माणमा समेत सस्तो पर्ने भएकाले जिविस कालिकोटले जिल्ला परिषद्बाटै पाद्मघाट जोड्ने निर्णय गरेको हो ।
कालिकोट जिल्ला र दैलेख जिल्लाको सीमानामा पर्ने महावु धामको नामबाट नामांकित भएको यस ठाउँको उचाईँ समुद्र सतह देखी ४,१६८ मीटर रहेको छ यो उचाईँ दैलेख जिल्लाको सबै भन्दा अग्लो मानीएको छ।
महावुको चुचुरोबाट दैलेख, कालीकोट, जुम्ला र जाजरकोट जिल्लाका अधिकांश भूभागहरू सहित सुर्खेत, बाजुरा, अछाम, हुम्ला, मुगु जिल्लाका शैल शिखरहरूको रमणिय दृष्य नियालेर हेर्न सकिने र हिउँदमा हिम क्रिडा गर्ने स्थान भएकाले दैले जिल्लाको सबै भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण पर्यटकिय भूभाग अन्तरगत पर्दछ ।
२०७३ साल फागुन २७ गते सङ्घीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालय द्वारा ७४४ वटा नयाँ स्थानीय तहहरू बनाउने क्रममा यसै स्थानको नामबाट दैलेख जिल्लामा पर्ने महावु गाउँपालिका स्थापना गरिएको छ ।
त्यस पाठ्यक्रमले उक्त महाविद्यालयमा अध्ययनरत विद्यार्थीहरूलाई सैन्य तालिम र युद्धकलामात्र नभएर अन्य विविध विषयहरूको छनौट गर्ने अवसर समेत प्रदानगरेको थियो।
कारकसमा रहँदा उनले गरिखाने वर्गले झेल्नुपरेको चरम गरिवीलाई अझ नजीकबाट नियाल्ने मौका पाए, त्यसले उनी आफैँले बाल्यकालदेखि झेलेको गरिवीलाई सम्झना गराउँथ्यो।
त्यस्तै उन्नाइसौँ शताब्दीका दक्षिण अमेरिकी क्रान्तिकारी नेता सिमोन बोलिभारको जीवनी तथा राजनीतिक विचारको अनुसन्धानमा पनि उनको रूचि थियो।
मार्क्सवादी क्रान्तिकारी नेता चे ग्वेभाराको संस्मरणात्मक पुस्तक "द डायरी अफ चे ग्वेभारा" नामक पुस्तक पढेपछि उनलाई ग्वेभाराप्रति रूचि बढेको थियो।
पेरूको स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा सिमोन बोलिभारका सेनाले शाही फौजलाई पराजित गरेको स्मरण गर्दै मनाइने १५०औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा सन् १९७४ मा चाभेसलाई प्रतिनिधिको रूपमा छानिएको थियो।
शासक वर्ग भ्रष्ट भएको स्पष्ट भएको बेलामा सेनाले गरीखाने वर्गको हितमा काम गर्नु पर्छ भन्ने भेलास्कोको त्यती बेलाको भनाइले उनलाई अत्न्तै प्रभावित बनाएको थियो।
भेलास्को र टोरिजोसबाट प्रभावित भए पनि त्यही समयमा आगस्तो पिनोसेले अमेरिकी सिआइएको आर्थिक सहायतामा चिलीको बागडोर हत्याएको उनलाई पटक्कै मन परेको थिएन।
एक पटक चाभेजले- "टोरिजोसलाई भेटेर म टोरिजोसवादी भएँ, भेलास्कोलाई भेटेर म भेलास्कोवादी भएँ तर पिनोसेको बारेमा थाहपाएपछि म पिनोसे विरोधि भएँ" भनेका थिए ।
चाभेसको राष्ट्रपतिय सरकार क्युबाका फिदेल कास्त्रो तथा राउल कास्त्रोका कम्युनिस्ट सरकार, बोलिभियाको एभो मोरालेस, इक्वेडरको रफाएल करिया तथा निकारागुवाको दानियल अर्टेगा शासित समाजवादी सरकारहरूसँग सहकार्यमा दक्षिण अमेरिकामा समाजवादी आन्दोलन पिंक टाइडको रूप लिन पुगेको थियो।
संयुक्त राज्य अमेरिकाको विदेशनीतिको कट्टर विरोधी चाभेस अमेरिकाको समर्थन प्राप्त नवउदारवादी तथा अहस्तक्षेपकारी पूँजिवादको कडा आलोचक थिए।
त्यस्तै दक्षिण अमेरिकी देशहरूको सङ्गठन युनियन अफ साउथ अमेरिकन नेसन्स, बोलिभारियन अलाईन्स फर द अमेरिकाज, ब्याङ्क अफ द साउथ तथा टेलिसर नामक क्षेत्रीय टेलिभिजन सञ्जाल स्थापना गर्न अहम भुमिका निर्वाह गरेका थिए।
उनले कोलम्बिया तथा इक्वेडरका क्रान्तिकारीहरूलाई सहयोग गरेकै कारण सन् २००८मा ती मुलुकहरूसँगको कुटनीतिक सम्बन्धविच्छेद भएर सेना परिचालन गर्ने स्थिति आएको थियो।
अमेरिकी समाचार माध्यामहरूले मुर्खको संज्ञा दिएपनि, अन्यले अमेरिकाले भेनेजुएलामा रहेको चाभेसको सरकारलाई परास्त गर्न तथा अवैधानिक सावितगर्न खोजेको भन्दै उनलाई एक प्रगतिशील प्रजातन्त्रवादी नेताकोरूपमा लिने गर्दछन्।
सन् २०११ जुन ३०मा चाभेजले एक सम्वोधनमार्फत आफ्नो शरीरबाट क्यान्सरग्रस्त कोषहरूसहितको ट्युमर निकालिएको र स्वास्थ्य स्थिति सुधारोन्मुख रहेको जानकारी दिएका थिए।
क्युबामा भएको तेस्रो उपचार यात्रा पश्चात सन् २०१३ जनावरी १० मा उनको घोषणाको तयारी गरिएको भएपनि भेनेजुएलाको राष्ट्रिय सभाले चाभेजलाई तन्दुरूस्तहुन समय लाग्ने भन्दै उक्त समारोहलाई स्थगित गरेको थियो।
राष्ट्रपति पदको सपथग्रहण समारोहमा सपथ खाँदै गर्दा सपथपत्रमा लेखिएकोभन्दा अघि बढ्दै चाभेजले भने- "म जनताका सामु कसम खान्छु कि, यो जीर्ण संविधानलाई म प्रजातान्त्रिकरूपमा यसरी परिवर्तन गर्नेछु कि नयाँ गणतन्त्रले एउटा म्याग्ना कार्टा पाउनेछ, जो वर्तमान परिप्रेक्षमा सान्दर्भिक हुनेछ ।
" " राष्ट्रपति पद सम्हाल्नासाथ चाभेजले धेरै सरकारी पदहरूमा नयाँ अनुहारलाई नियुक्त गर्न थाले, त्यस्तै धेरै वामपन्थी विचारधाराका कर्मचारीहरूको मुख्य पदमा बढुवा पनि गरे ।
उनले एमबिआरका स्थापनाकालिन सदस्य जिसस अर्दानेतालाई केन्द्रीय अनुसन्धान संस्था, बोलिभारियन इन्टेलिजेन्स सर्भिसको प्रमुख बनाइदिए भने सन् १९९२ को सैनिक विद्रोहका एक नेता हर्नान ग्रुबर अर्डेमनलाई फेडेरल डिस्ट्रिक्ट अफ काराकसको गभर्नर नियुक्त गरे ।
चाभेजले केही रूढिवादी, मध्यधारका तथा मध्य-दक्षिणपन्थी व्यक्तिहरूलाई पनि सरकारी कर्मचारीको रूपमा नियुक्त गरे, त्यस्तै क्याल्डेराका अर्थमन्त्री मारिट्जा इजाक्विरलाई पहिलाकै पदमा वहाली गरे भने व्यापारी रोबर्टो मन्दिनीलाई सरकारले सञ्चालन गरेको तेल कम्पनी पेट्रोलियोस दि भेनेजुएलाको प्रमुखको रूपमा नियुक्त गरे ।
चाभेजका आलोचकहरूले सरकारमा रहेको यो समूहलाई बोलिभारवादी बुर्जुवाको संज्ञा दिदै, नागरिक प्रशासनमा अनुभव प्राप्त थोरै व्यक्ति सहभागी गरिएको तथ्यलाई महत्त्व दिएर प्रचार गरेका थिए ।
उनले धेरै राष्ट्रपतीय सुविधाहरूलाई कटौति गरे, राष्ट्रपतिले पाउने सुविधायुक्त गाडि पनि उनले लिएनन्, प्रत्येक महिना तलबको रूपमा पाउने १२०० अमेरिकी डलर पनि उनले एउटा छात्रवृत्ती कोषलाई प्रदानगरे, र सरकारी स्वामित्वमा रहेका धेरै हवाइजहाजहरू पनि बेचिदिए ।
उनको परिवारका धेरै सदस्यहरू भेनेजुएलाको राजनीतिमा समावेस भएका हुनाले उनलाई नातावादको पक्षपोषकको रूपमा पनि आलोचना गरिन्थ्यो तर यसलाई चाभेजले इन्कार गरेकाछन् ।
आर्थिक रूपमा पूँजिवादी भएपनि चाभेजले भेनेजुएलाका गरिखाने वर्गका जनताको जीवनस्तर उकासेर गरीवी निवारण गर्नका लागि सरकारी स्तरबाट केही उल्लेख्य कदम चाले ।
यस योजना अनुसार सैनिक अधिकारीहरू भेनेजुएलाभर फैलिएर सडक तथा अस्पतालहरू निर्माण गर्ने, जनतालाई निशुल्क स्वास्थ्य सेवा तथा खोप उपलब्ध गराउने र सस्तो मूल्यमा खाद्यसामग्री बेच्नेकाममा खटाइएका थिए ।
" भेनेजुएलाका जनताहरूलाई उनका विचार तथा योजनाहरूको बारेमा जानकारी दिन मे महिनामा उनले हेल्लो प्रेसिडेन्ट नामक रेडियो कार्यक्रम पनि चलाए ।
चाभेजले त्यसै वर्षको जुलाई महिनामा राष्ट्रपतिको सन्देश नामक पत्रिका पनि प्रकाशित गरे जसमा उनी आफैं प्रधान सम्पादककोरूपमा काम गरेमा थिए ।
टेलिभिजन तथा रेडियो कार्यक्रमहरूमा चाभेजले नागरिकका जिज्ञाशाहरूको जवाफ दिने, नयाँ नीतिहरूको बारेमा छलफलगर्ने, गीत गाउने र चुट्किला भन्ने गर्दथे ।
चाभेसको जीवनमा अत्यन्तै ठूलो प्रेरणा प्रदानगर्ने भेनेजुएयाली तीन नेता एजिक्वेल जमोरा , सिमोन बोलिभार र सिमोन रोद्रिगेस बाट प्रभावित हुँदै उनीहरूलाई एमबिआर–२००को जराकोरूपमा लिइन्थ्यो।
पछि त्यस समूहको स्थापनाकोबारेमा चाभेजले यसो भनेका थिएः." बोलिभारवादी आन्दोलनले स्थापनाकालमा कुनै राजनीतिक उद्देश्य राखेको थिएन. यसका लक्ष्यहरू नितान्त आन्तरिक थिए।
यसको सम्पूर्ण क्रियाकलापहरू भेनेजुएलाको सैन्य इतिहासको अध्ययनमा केन्द्रित थियो, हामी इतिहासमा एउटा सैन्य आदर्शवादको स्रोत थियौँ जुन त्यतिबेला अस्तित्वमा थिएन"
त्यतिबेला उनको राजनीतिक धारणा यस्तो थियो. यो रूख लाई एउटा परिधि मानिनुपर्छ, जसले सबैखालका राजनीतिक विचारधारालाई स्वीकार गरोस, दक्षिणपन्थीहरूबाट, वामपन्थीहरूबाट, पूँजीवादीहरू तथा मार्क्सवादीप्रणालीहरूको बचेखुचेको सिध्दान्तसमेत यसैमा समाबेस गर्न सकियोस " आयरल्यान्डका राजनीतिक विश्लेषक ब्यारी क्याननले सुरूवातको समयमा बोलिभारवाद स्पष्ट रूपमा पूँजीवाद थियो भनेर टिप्पणी गरेका छन्।
तर बोलिभारवादले हाल ल्याटीन अमेरिकामा लागू गरिएको नवउदारवाद अस्विकार गर्दै समाजवाद र पुरानो सोभियत ब्लकको साम्यवाद अवास्तविक सावित गरेको क्याननको दावी छ।
त्यस्तै सरकारी निकायहरूमा बढ्दैगएको भ्रष्टाचार, पुन्टो फिजो सम्झौताका कारण भेनेजुएलाको राजनीति सिमीत व्यक्तिको मुठ्ठीमा हुनु र चाभेजकै भाषामा अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको तानाशाही प्रवृत्ति आदिले उनलाई सैनिक हस्तक्षेपको आवश्यक्ता महशुस गरायो र उनी डेट्याट नाम दिइएको सैनिक कुको तयारीमा लागे ।
त्यस दिन चाभेजको नेतृत्वमा पाँच सैनिक टुकडी राष्ट्रपति भवनसहित मुख्य सैनिक इलाका तथा सञ्चार प्रणाली, रक्षा मन्त्रालय, ला कार्लोटा विमानस्थल र सैनिक सङ्ग्रहालयमाथि कब्जा गर्ने उद्देश्यले काराकसको सहरी क्षेत्रमा प्रवेस गर्यो ।
धेरै धोका, त्रुटी तथा अन्य विभिन्न अप्रत्याशित परिस्थितीका कारण अन्त्यमा चाभेज र उनको विद्रोही समूह सैनिक सङ्ग्रहालयमा लुक्न बाध्य भए ।
त्यस्तै चाभेजले आम नागरिकहरूलाई सरकारविरूध्द सडकमा आउन आग्रह गर्दै तयार पारिएको अडियो सामग्री राष्ट्रिय सञ्चार प्रणालीबाट प्रसारण गर्न पनि उनीहरू असफल भए ।