polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
त्यस्तै अर्को किम्बदन्ति अनुसार थिमिमा बिराजमान रहनु भएका बालकुमारी अजिमा खलकहरु वर्षका एकपटक अक्षेतृतियाका दिन गुप्तरुपमा यस न्हेपंखाको कल्खु बालकुमारी अजिमालाई पुजा गर्न आउने परम्परा रहेको र यहाँ अजिमालाई पुजागरी असन केलटोल स्थित हाल बालकुमारी अजिमारहेको स्थान अगाडी पार्टी भएकोठाँउमा बसी समयबजी खाने परम्परा गरी आएको अवस्थामा एकसाल मानिसहरु बिचमा एउटा के बिचार उत्पन्न भएछ भने हामी वर्षमा एक पटक न्हेपंखा पुगी कल्खु बालकुमारीअजिमालाई पुजागरी यसरी यहाँ आई बसी समयबजी खानु पर्छ ।
किन यहाँ कल्खु बालकुमारी अजिमाको प्रति बिम्बको रुपमा एक बालकुमारी अजिमा प्रतिस्थापन नगर्ने भन्ने विचार उत्पन्न भई सो बिचारमाथी सबैले सहमती जनाई तन्त्र विधा पुरा गरी एक बालकुमारी त्यही प्रतिस्थापना गरी समयबजी एक भाग चढाई समयबजी खाने परम्परा चलाएका थिए भन्ने किम्बदन्ति सुन्न पाइन्छन् ।
सायद त्यही किम्बदन्तिकै आधारमा न्हेपंखा कलंकीमा यस कल्खु बालकुमारी अजिमालाई केलटोलको बालकुमारीको आमा भन्ने गरेको पनि एदाकदा सुन्नमा पाइन्छन् ।
पूर्व तर्फ दृष्टि गरि बस्नु भएकी न्हेपंखाकी स्वामिनी कलंकी माता लाई उत्तर र दक्षिण तर्फबाट पंचकुमारी घेरीएर विराजमान रहेको हामी देख्न सक्छौ ।
अजिमालाई घेरिए बसेका कुमारीहरुमा उत्तर तर्फ हाल बुद्ध मार्गको१ कुमारी, गितापान्चायन मन्दिर संगै, मार्गको २ कुमारी र कलंकी मन्दिरको अगाडि सडकको बायाँ तर्फ भित्र रहेको ३ कुमारी भैरब त्यस्तै दक्षिण तर्फ तासींण्डोलको हाल कुमारीथान गल्ली पूर्व नसस पृथु रिजालको घर पछाडिको ४ कुमारी र रविभवनबाट बिद्दुत प्राधिकरण जाने . मार्गमा रहेको लिङ्कन स्कूल र पर्यटन भवन पछाडि रहेको ५ कुमारी समेत पाँच कुमारी रहेको हामी देख्न सक्छौ ।
त्यस्तैनै यश न्हेपंखा क्षेत्रको हाल लामपाटी मार्ग भित्र दैविक शक्ति रहेको सुँडेकुवा र रविभवन चुन्नेपाखामा चुन्ने भैरब र तासिंण्डोल कुमारीथान गल्लीको कोट भगवती समेत प्राचीन कन्दिरहरुरहेको हामी देख्न सक्छौ।
कलंकि क्षेत्रमा रहेका गणसहित बसेका नदेखिएका अन्य श्री कुमारीहरुमा सुनारगाउँ सामाजिक मार्ग गल्ली भित्रको श्री कुमारी र लामपाटी मेघा बाक्वेत पछाडि हुँदै सुनारगाउँ निस्कने सानो गल्लीका रहेको श्री कुमारी त्यर्तै पणराचीन बोक्सदह मा हेको बासुकी नाग मन्दिर , गितापान्चायन मन्दिर, पितृभक्त श्री राम धाम भागवत सेवाश्रम तथा श्रीराम मन्दिर, श्री कृष्ण मन्दिर, शन्तोषीमाताको मन्दिर र मनमती खोला किनारमा नव निर्मित लक्ष्मिनारायणको मन्दिर समेत मन्दिरहरु हुन्।
उपत्यकाका अधिकांश अष्टमातृका शक्ति पिठहरुमा अष्टमातृका गण देवीदेवताहरुका मूर्त अमूर्त मूर्तिमा सामान्यतया शक्ति पिठ)को देवीदेवता गणहरुमा हुने गणपूरक देवीगणहरु –१४ गणपूरक देवीगणहरु देवीलेवताका मूर्तिहरु रहेका हुन्छन् ।
तर कलंकी माताको शक्ति पिठमा भने मन्दिर भित्र मात्रै पनि ५७ देवीदेवताकाअमूर्त मूर्तिहरु रहेको देख्न सक्छौ भने मन्दिर बाहिर पछाडि कमल भैरबको र मन्दिरको ढोका अगाडि पिखालखुद्यको अमूर्त मूर्ति रहेको छ ।
५७ अमूर्त मूर्तिहरु मध्यमा श्री गणेश, श्री कलंकी माता, श्री संकटा, श्री महाँकाल, श्री मनकामना र श्री दक्षिणकाली माताको मात्र पहिचान हुन सकिरहेको छ भने अन्य अमूर्त मूर्तिहरु मध्यमा कलंकी माताको मूर्ति पछाडि तर्फ लाईनै रहेका पाँच मूर्तिहरुमा बेताल र भैरब देवताहरु रहेको भन्ने श्री कलंकी मन्दिर संरक्षण तथा समाज सुधार संस्थाका उपाध्यझ श्री लक्ष्मण अधिकारी ज्यू तथा अन्य जानकार भक्तजनहरुको भनाई रहेका छन्।
यसै समयमा सप्त ऋषिका सातैजना पत्नीशहरु गंगामा स्नान गर्न आउँदा जाडोयाम भएकाले स्नान पछि गंगा किनारमा बलीरहेको आगो देखेर तप्न थालेछन् ।
आफनु शारीरिक संसर्गबिनानै आफ्ना ऋषिनीहरुको गर्भ बसेको देखेर ऋषिहरु संसकित भइ रिसाएर ऋषिनीहरुको चरित्रमा दोष देखाए पछि छजनै ऋषि पत्नीहरुले पुनः गंगा किनारका गएर विर्य ओकलेर आकाशमा तारा भएर बस्न गए छन् ।
स्वस्थनाीमा कुमारको जन्म कथा अनुसार सप्त ऋषिहरुका सात जना पत्नीहरु मध्य आगो नताप्ने एकजना ऋषिनी मात्र पृथ्वीमा रहेको र बाँकी छ जना ऋषि पत्नीहरु आकाशमा गएर तारा बनेर बसेको भन्ने छ ।
अहिंसा परम धर्म भनी हिंसालाई पाप कर्म भनीए तापनि तन्त्र शक्ति उपासक प्रधान नेपालमण्डलमा देवी देवतालाई पशुपन्छि बलि दिने कार्यलाई पाप कर्म नभनि धर्म नै मान्यता दिईराखेको छ ।
अनि देवीदेवता पूजा गर्दा तान्त्रिक विधिबाट थापिराखेको कालोमोसो जसलाई नेवाः भाषामा याने नेपाल भाषामा मोहनी सिन्हः भनिन्छ र बलि दिएको पशु पन्छि को रक्त तिलक लगाएर चढाएको रातो कपडाको लामो बाला गलामा लगाएर फुल प्रशाद ग्रहण गरि सम्हय् खाई राती भोज खान्दा सी( प्राणीको पञ्चज्ञानेन्द्रिय अङ्गहरु- १.दुई आँखा, २.दुई कान, ३.थुतुनो, ४. जिब्रो र ५. दुई बङ्गरा समेत गरि बलि दिएका पशुको शरिरको आठ अङ्गहरुलाई जेष्ठता क्रम अनुसार थकालीलाई दायाँ आँखा, त्यसपछि क्रमशः बायाँ आँखा, दायाँ कान, बायाँ कान, थुतुनो, जिब्रो, दायाँ बङ्गरा र अन्त्यको आठौ जेष्ठलाई बायाँ बङ्गरा हस्तान्तरण गरिने पशुका अङ्गहरु) लिएर सिकाःभू गर्नु पर्ने नेवाः संस्कार र संस्कृति रहेको छ ।
इतिहासकार बासु पासाले संकलन गरिएको किंवदन्ती र भनाई अनुसार यो कल्खु अजिमा कुनै समयमा एक ठाउँ बाटल्याई कान्तिपूरको असनमा रहनु पर्नेबाचागराई बिराजमान गराई राखेको तर अजिमालाई भने असनमा रहीरहन इच्छा नभएकाले एकजना तान्त्रिक निपूर्ण गथु लाई सपनामा आई आफ्नो परीचय दिई आफु असनमा बस्न नचाहेको हुँदा आफुलाई र आफ्ना सम्पूर्ण गणहरुसमेत तन्त्रशक्तिेले विष्णुमती पारी लैजान आज्ञा भईअजिमाको आज्ञामुताविक गथुले आफ्नो तन्त्र शक्तिले असनमा बिराजमान भइरहनु भएका बालकुमारी अजिमा र अजिमाका सबै गणहरुलाई बोकी विष्णुमती पारी बल्खु खोला र करखुसी (कालीमाटी खोला को बिच घना जङ्गलको बाटो हुदै जादाँ हाल अजिमा रहेको मन्दिर रहेको न्हेपंखा को झाङ्गरहेका ठाँउमा पुगेपछि अजिमाले मलाई यहि राख्नु भनि आज्ञा भई आज्ञामुताविक त्यसै ठाँउमा अजिमा र देवगणहरुलाई बिराजमान गराईएको भन्ने भनाई रहेको देखिन्छ ( श्री कलंकी माई प्रवाह २०५७ र भगवतीका सहस्र नाम चन्द्र बहादुर थापा) ।
संस्कृति अनुसन्धान कर्ता डा . जगमान गुरुङले जानकारी दिनुभए अनुसार कलंकी माताको अर्को एक विशेषता भनेको अमेरीका लगायत पश्चिमि मुलुकमा यात्रा गर्न भिसा का लागि पटक पटक आबेदन गर्दा पनि असफल भयो भिसा पाएन भने कलह र कलंक नासिनी कलंकी माता को मन्दिरमा गएर मातासंग श्रद्धा भक्तीले भिसा पाउने कामना सहित पुकार गरी पूजा अर्चना गरीएमा भिसा प्राप्त हुने वहाँको अनुसन्धान बाट देखिएको र सो अनुभव समेत रहेको भन्ने भनाई रहेको छ ।
वहाँले भन्नू भए अनुसार भिसा पाउने कामना लिएर माताको पूजा गर्न जाँदा माताको पूजा गरि फर्कने क्रममा पहिला जुन बाटो बाट आएको हो सोही बाटो भएर नफर्किकन अन्य बाटो भएर फर्केर गएर सिधा भिसा आबेदन गर्ने कार्यालयमा गएर पुनः भिसाका लागि आबेदन गर्नु पर्छ तब कलंकी माताको प्रभावबाट निश्चितरूपमा भिसा प्राप्त हुनेछ ।
यश "विषयमा राम बहादुर मानन्धरया आदर्श जाःगु सरल जीवन" भन्ने नेपाल भाषाको एक पुस्तकमा " उगु ईया कलंकी " शिर्षकमा लेखकले ८४ वर्षका भवानी मान्नधरको संझनालाई उदृत गर्दै लेखेका छन् - वि.सं. २००७ सालमा मलाई बिवाहा गरि पठाएको समयमा - आजको कलंकी चोकदेखि कलंकीथान सम्म जम्मा तीन घर धुरी र कालिमाटी सम्म जम्मा दस घरघुरी मात्र छ ।
पछि “कल्खु” शब्दबाट अपभ्रंस हुदै कलंखु भई कालान्तारमा कलंखु शब्द बाट पनि अपभ्रंश भई कलंकी हुन गई कलंकी माईका नामले प्रख्यात हुन गएको र पछि अजिमा बिराजमान रहेको यस न्हेपंखा भन्ने ठाउँको नामनै कलंकी रहन गएको हो भन्ने प्रस्ट देखिन आउँछ ।
यस कुराको पुस्टि यस अजिमाको मन्दिर भित्र वि.सं. १९६४ वैशाख जेष्ठ २ गते अक्षेय तृतियका मिति उल्लेखित गरी न्हेपंखा बस्ने डिठ्ठा मान बहादुर अधिकारीजीले २२ धार्नीको ठूलो घण्टा एक, १७ धार्नीबराबरको ढलौटको ४८ वटा डल्लु र ढलौटकै दुईवटा सिंह अजिमालाई चढाएको भन्ने उल्लेखित ठूलो घण्टाको खम्बाको निदालमा उल्लेखित गरिएको शिलापत्रमा श्री कलंखु बालकुमारी लेखि शिलापत्र लेखनी गरीएबाट प्रमाणीत हुन आउँछ ।
१९६४ साल वैशाख सम्म यस अजिमालाई कलंखु बालकुमारी नाम बाटै सम्बोधन र प्राथना गरीने गरीएबाट त्यस उपरान्त बाट मात्रै अजिमालाई कलंकी माई भन्ने गरिएको प्रस्ट हुन आँउछ ।
कलंकी क्षेत्रको भौगोलिक स्वरुप - पूर्व तर्फ यसै वडा अन्तर्गतको मनमती खोला र बिष्णुमति खोलाको संगम स्थल ज्ञान तिर्थ, कुलः अजिमा , कुलेश्वर महादेव र १३ वडा क्षेत्र पश्चिमतर्फ यसै वडा भित्रको खड्का गाउँ, हालको नागार्जुन नगरपालीका अन्तर्गतको स्यूचाटार क्षेत्र र चन्द्रगिरि नगरपालिका अन्तर्गतको ढुङ्गाअड्डा तीनथाना क्षेत्र उत्तर तर्फ पुरानो कालीमाटी, मनमती खोला ताहाचल र दक्षिण तर्फ बल्खु खोला चक्रपथ, त्रिभुवन विश्वविद्यालय र हालको किर्तिपुर नगरपालीका अन्तर्गतको च्याङ्ग्राफाँट क्षेत्र समेतले घेरीएको क्षेत्र राजधानीको पश्चिम प्रवेशद्वार कलंकी चक्रपथ चोक देखि पूर्व पट्टि यसै वडाको मध्यभागमा अवस्थित काठमाडौं उपत्यका प्रवेशको लाइफलाइन नागढुंगा - कलंकी-त्रिपुरेश्वर सडक गणेशमानसिंह पथ रहेको छ ।
कलंकी क्षेत्र १४ वडा को अहिलेको जनसंख्या काठमाण्डौ महानगरपालीको आधिकारिक वेभसाईटमा उल्लेखि भए अनुसार समग्र वडा भित्रको जनसंख्या ५८,४९५ रहेको देखिन्छन् ।
पटकपटक स्थानीयहरुको घर घरमा बुल्डोजर लगाएर फराकिलो बनाएको सडकमा अनुशासित भए सावारी चलाउने हो भने चार लाईनमा मजाले सवारी साधन चल्न सक्ने क्षमताको फराकिलो बाटो छ तर पनि यश क्षेत्रमा अक्सर ट्राफिक जाम भई नै रहन्छन् ।
ईलाका भित्रका मानिसहरुको घरपरिवार भित्रमा कुनै नवजात शिशु जन्मिएको र परिवार सदस्यको मृत्यु भएको लेखाजोखा राख्ने देवी च्छ्वास अजिमाका रुपमा रहनेले गरेको देखिन्छ ।
यसो गर्दा कुन घरमा शिशु जन्म्यो र कुन घरमा को मृत्यु भयो भन्ने स्थान देवीलाई जानकारी दिएको र देवीले पनि सोको लेखाजोखा गर्ने गर्छन भन्ने सामाजिक मान्यता रहेको छ ।
संघीय गणतान्त्रिक नेपालको केन्द्रीय राजधानी काठमाण्डौ महानगर प्रवेशको पश्चिम प्रवेशद्वारका रुपमा रहेको कलंकी क्षेत्र र कलंकी मन्दिर हाल विश्वभर झन झन् प्रख्यात हुँदै गएको छ ।
पृथ्वी राजमार्ग , त्रिभुवन राजमार्ग र नारायणगढ मुग्लिन मार्ग भई केन्दिरय राजधानी प्रवेशष गर्ने मूल द्वारका रुपमा कायम भई आएका कारण यश कलंकी क्षेत्र दिनहुँ विश्वभर प्रचार प्रसार हुँदै जानुनै हो ।
यसरी कलंकी नामले विश्वर प्रचार हुँदै गए पछि यस क्षेत्रका स्वामिनी देवी श्री कलंकी माता समेतको पनि दिनहुँ जस्तो श्रीवृद्धि भइ प्रचार हुँदै गएका छन्।
प्राचीन कान्तिपुर नगरको विष्णुमती पारी पश्चिम भेगको उचाईमा विराजमान रहेर नेपालमण्डलको तान्त्रिक सुरक्षा घेरामा रहनु भएका तान्त्रिक देवी अष्टमातृका गणहरु मध्यकी माता कौमारी रहेको यश क्षेत्रको नाम न्हेपंखा रहेको थियो ।
प्राचीन काल देखिनै नेपालमण्डल प्रवेशको पश्चिम द्वारकोरुपमा कायम भई आईरहेको कान्तिपुरनगरको विष्णुमती पारी डाङ्ग्रा खुसी/ बल्खु खोला र करखुसी/ मनमती खोलाको बिच उचाईमा अवस्थित घना नरकट घारी न्हेपंखा क्षेत्रका स्वामिनी कलह र कलंक नासिनि तान्त्रिक देवी कल्खु बालकुमारी (शास्त्रीय मान्यतामा अष्टमातृका गणकी देवीहरु मध्यकी एक कौमारी देवी भएतापनि नेपालमण्डलका लोक मान्यतामा बालकुमारी कायम भई आईरहेको देवी ) अजिमाको नाम समयान्तर पछि कल्खुबाट अपभ्रंश हुँदै कलंखु, कलंकीथान र अन्त्यमा कलंकी माता नामबाट सर्वत्र प्रचार हुँदै गएपछि कलह र कलंक नासिनि भगवती कलंकी माता बिराजमान रहेको क्षेत्रकै नाम कलंकी रहन गएको हो ।
न्हेपंखा क्षेत्रको स्वामिनी भएर बसेकी यस तान्त्रिक देवी भगवती कल्खु बालकुमारी अजिमा लाई पुजा अर्चना गरीएमा व्यक्ति विशेषको घर परिवारमा कुनै किसिमको कलह भई अशान्ति भईरहेको भए सो कलह र कलङ्क समाप्त भई घर परिवारमा शान्ति कायम हुने एवं कलङ्कबाट मुक्त हुन्छन् भन्ने बुढापाकाहरुको विश्वास र आस्था रहेको पाइन्छ ।
यसरी घर परिवारको कलह र कलङ्क नास गर्ने अजिमा भएका कारण र दुई खोलाको बिच मध्य भागमा बिराजमान रहनु भएका अजिमा भएकै हुनाले प्राचिन नेपालको तत्कालीन राष्ट्रभाषा नेवार भाषा मा खोला लाई खुसी भन्ने भई कलह र खु समायोजन भई अजिमाको नाम कल्खु अजिमा रहन गएको वा हुन गएको हुन सक्ने दिखिन्छ ।
कल्खु बालकुमारी अजिमाको प्रचलित प्रख्यात नाम श्री कलंकी देवी भएबाट यस देवीलाई कसै कसैले विष्णु भगवानको प्रमुख दश अवतारहरु मध्य अन्तिम अवतार मानिने भगवान कल्की को शक्तिस्वरुप पत्नी भगवतीका रुपमा पनि माानि आएको समेत देखिन्छन् ।
कल्की पुराण हेर्ने हो भने भगवान कल्कीका दूई पत्नीहरु स्वरुपमा शक्ति र रमा संहारिणी शक्ति गरी दुई स्त्रि शक्तिहरु मात्र रहेका देखिन्छन् ।
सप्त ऋषिहरुको समुहमा वशिष्ठकी पत्नी अरुन्धती मात्र हुनु र अन्य महर्षिहरुको पत्नी नहुनुको कारणमा श्री स्वस्थानी कथामा उल्लेखित शिव पुत्र कुमार कार्तिकेको जन्म कथाले पुस्त्याछ ।
कुमार कार्तिकेको जन्म कथा अनुसार - महादेव पार्वति संग विवाह भए पछि महादेव पार्वती भोगविलासमा दुबेर बाहिर नआए पछि देवराज इन्द्रको आदेशानुसार महादेवलाई बाहिर ल्याउन अग्निदेव भिक्षुको भेषमा महादेव पार्वति एकान्तमा बसेर कामक्रिदामा लिन भएको अवस्थामा पुग्नु भएछ र भिक्षु देखेर क्रोधीत भएका महादेवले पार्वतीले भने अनुसार आफ्नै बिर्य भिछ्यादान दिनु भयो र भिक्षुरुपि अग्नीदेवले पनि भिक्षा ग्रहण गरि खानु भए छ ।
श्री गज बहादुर क्षेत्रीको अध्यक्षतामा श्री कलङ्की मन्दिर जिर्णोद्वार तथा सरसजावट समित २०४६ गठन भई मन्दिरको जिर्णोद्वार सम्पन्न भए पछि मन्दिरको संरक्षणको दायित्व पूरा गर्न २०५४ सालमा श्री चन्द्र बहादुर थापाको अध्यतामा श्री कलङ्की मन्दिर संरक्षण तथा समाज सुधार संस्था जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाण्डौमा मिति २०५४/७/२५ मा दर्ता नं. ३२४/०५४/५५ मा विधिवत दर्ता भए पछि श्री कलङ्की मन्दिरको संरक्षणको दायित्व बहन गरि संस्था दर्ता भएको दिनलाई श्री कलङ्कीमाई मन्दिरको विशेष दिन मानेर प्रत्येक वर्षको कार्तिक २५ गतेको दिनलाई श्री कलङ्की माताको वार्षिक पूजा पर्वका रुपमा मान्द‌ै आएको छ ।
यश श्री कलङ्कीमाईको उत्पत्तिका बारे यकिनका साथ कसैले यहिनै हो भनि भन्न नसके तापनि मन्दिर शताब्दीअौ पुरानो हुन् भन्ने जनविश्वास रहि आएको छ ।
जानकार गुरुहरुका आशय अनुसार शक्ति स्वरुप कालिमाताको रुप भएर कलि युगको अन्त्यमा दुःख, कष्ट, भयबाट मुक्त गराउन नै बालकुमारीका रुपमा माता उत्पत्ति भएको भन्ने धारणा रहेको देखिन्छ ।
श्री कलङ्कीमाई बालकुमारी हुन भन्ने लिखित प्रमाण मन्दिर भित्र रहेको ठूलो घण्टा झुण्ड्याएको निदालमा कोरीएको वि.सं. १९६४ सालको शिलालेख नै हुन् ।
यश दिन ब्रतालु महिलाहरुले अपरान्ह पछि अरुन्धती सहित अत्रि, गौतम, भारद्वाज, जमदग्नि, वशिष्ठ, कश्यप र विश्वामित्र सहित सप्त महर्षिहरुको पूजा गर्ने गरिन्छ ।
अरुन्धती सहित सप्त ऋषिको पूजा गराउने ब्राम्हणहरुले समेत कसैले अरुन्धतीलाई सप्त ऋषिको आमा त कसैले सातै ऋषिहरुको एउटै पत्नी भन्ने गरेको पनि पायीयो ।
काठमाडौं उपत्यका पश्चिम प्रवेश द्वारको लाइफलाइन नागढुंगा-कलंकी-त्रिपुरेश्वर सडक गणेशमान सिंह पथ निर्माण हुँदा मूल सडकमै पर्न गई सडकले मिच्द‌ै गएको मन्दिर कलङ्की चोक र रविभवन क्षेत्रको मध्यभागस्थित मूल सडक सतहबाट करीब १० फिट तल अमूर्त अवस्थामा विराजमा रहेकी पूर्व मुखाकृत एवं दक्षिण मुखाकृत अवस्थामा लहरै रहेका विभिन्न ५६ देवीदेवताहरुको मूल देवीका रुपमा पूर्व मुखाकृति गरि विराजमान रहेको कलह र कलंक नासिनि भगवती श्री श्री श्री कालकुमारी माता नै श्री कलङ्कीमाई हुन् ।
श्री कलंकी मातालाई आफ्नो कुलदेवीका रुपमा वर्षेनी किर्तिपुरका भैरब परियारका का सन्तति परिवारबाट आज सम्म पनि पौषकृष्ण पञ्चमीका दिन र सुनारगाउँका सुनार परिवारबाट बैशाक शुक्ल पूर्णे /चण्डीपूर्णि/बुद्ध जयन्तीका दिन वर्षेनी मातालाई आफ्नो कुल देवीका रुपमा कुलायन पूजा गरि देवाली पर्व मानि आएका छन् ।
त्यस्तै काठमाण्डौ उपत्यका बाहिर रहेका विभिन्न समुदायले पनि कलंकी मातालाई आफ्नो कुलदेवीका रुपमा वर्षेनि देवाली पर्व मान्दै आएको भन्दै कलह र कलंक नासिनि भगवती कलंकी माताको मन्दिर ख‍ोज्दै खोज्दै यश मन्दिरमा आउने समुहरु पनि वृद्धि हुँदै गएका पनि छन्।
स्व. राम बहादुर मानन्धरको दुई वर्षको पूण्य तिथिमा ससुरा/ पिताको स्मृतिमा प्रा.डा.ई. भगवान दास ममनन्धर र शारदा मानन्धर द्वार लिखित तथा भवानी मानन्धर प्रकाशक भएको भएको सो पुस्तकको उल्लेखित " उगु ईया कलंकी" शिर्षकको स्मृति लेखको अन्त्यमा आमाले संझेको कुरालाई यसरी लेख्नु हुन्छ - त्यो बेलामा बिजुलि बत्ती थिएनन् ।
स्थानिय अधिकारी गुठी परीवार बाट प्रत्येक वर्षको अक्षयतृतियाको पूर्व सन्ध्यामा रात्रि पूजा, पुतिङ पाठ तथा दिपावलि गरि अक्षय तृतियाका दिन बिहान छाग बली सहित विशेष पूजा गरि आउने गरेको छ ।
यो वार्षिक पुजा विक्रम सम्वत १९६४ अक्षय तृतियाका दिन न्हेपंखा बस्ने डिठ्ठा मान बहादुर अधिकारी बाट माताको चरण कमलमा ढलौटको दई सिंह, २२ धार्निको काँसको घण्टा र धलौटकै ठूला ४८ वटा दियो काठको खतमा जडान गरि वर्षेेनी आलोपालो पुजा गर्न आयस्ता स्वरुप केही खेत समेतको ब्यवस्था गरे देखि अहिले सम्म वार्षिक गुठी पूजाको निरन्तरता कायम छ ।
श्री कलङ्कीमाई मन्दिरकै दक्षिण तथा कपिलेश्वर महादेवको पश्चिम तर्फ श्री सरस्वती, श्री विरास्वरुप र श्री लक्ष्मीनारायण भगवानका प्रस्तरमूर्ति रहेका छन् ।
सो मूर्तिहरु २०५३ सालमा श्री त्रिरत्न डंगोल र श्रीमती सपना मानन्धरबाट संपुक्त रुपमा स्थापना गरि पछि २०५८ सालमा सन्तमाया तण्डुकारबाट सरसजावट गरिएको मा विरात स्वरुपको मूर्ति कुनै एक पागलले तोडफोड गरीएकाले सो टुट्फुट मूर्ति हताई सोही स्थानमा स्थानीय श्री लक्ष्मण अधिकारी र श्रीमती सानू म‌याँ अधिकारी दम्पतीबाट २०७३ बैशाख १ मा पुनः नयाँ मूर्ति निर्माण गर्न लागाई विधिवत पुनः स्थापना गरिएको हो ।
त्योबेलामा बाटो साँगुरो , हिलामे बाटो, जम्मा एउटा लहरी बिहान छ बजे पल्टन लिएर थक्वाः देखि तिन्ख्यः जान्थ्यो , अनि साँझ पाँच बजे पल्टन फर्काएर लगिन्थ्यो, त्यति नै हो यहाँको गाडी आउने जाने भनेको ।
गोरखाका राजा पृथ्वीनाराण शाहले ललितपुर राज्यको अधीनस्थ किर्तिपुर नगरलाई आक्रमण गर्न ढुङ्गाअड्डा, पुरानो नैकाप र यश न्हेपंखा क्षेत्रमा समेत छाउनीको रुपमा प्रयोग गरीएको यश क्षेत्रमा प्राचीन युद्ध कालमा हतियारका रुपमा प्रयोग हुन सक्ने साना ठूला ढुङ्गाहरु रहेका अवशेषहरु अहिले पनि उत्खन गर्दा देख्न सक्छौ ।
पृथ्वी नारायण शाहले किर्तिपुरमा बिजय प्राप्त गर्न नुवाकोतबाट ल्याएका कोत भगवती समेत यश क्षेत्रको तासिंडोल( हालको कुमारीथान गल्लीमा स्थापना गरि दैविक शक्ति संचय गरेको थियो भन्ने यहाँका जेष्ठहरुको भनाई रहेको छ ।
कलंकी क्षेत्रमा रहेकी यहाँकी स्वामिनी देवी भएरनै यहाँकी अधिष्ठात्री देवीको नाम पनि कलंकी माता वा कलंकी माई रहन गएको हो भन्ने यश क्षेत्रका नयाँ आगन्तुकहरुमा भ्रम रहेको देखिएको छ ।
वास्तवमा यहाँकी अधिष्ठात्री देवीको मौलिक नामबाट कल्खु अजिमा अपभ्रंश हुँदै हुँदै कालान्तरमा आएर कलंकी माता वा कलंकी माईको नामले प्रचार हुँदै सबैको जनजिब्रोमा कलंकी माता रहन गए पछि यश क्षेत्रकै नाम माताकै नामबाट कलंकी रहन गएको हो ।
०५७ सालमा प्रकाशित श्री कलंकी माई प्रवाहमा इतिहाकरकार वाशुपासाले श्री कलंकी माईको स्थापना भन्ने लेखमा भगवानको दश अवतार रहे जस्तै भगवतीका पनि दश अवतार छन् ।
नेवाः समाजमा नयाँ दुलही भित्र्याए पछि नेवाः रिति थिति अनुसार भौमचा घरमा भित्रिय पछि ह्वङ्के संस्कार सम्पन्न गर्दै थाँय्भू मा ख्वाएको जुठो सहितको थालीमा विशेष बत्ती बालेर खानेकुरा) कलःगाःमा लगेर विसर्जन गरिन्छ ।
यसरी थायभु वायेगुको अर्थ हाम्रो घरमा दुलहिका रुपमा नयाँ सदश्य थपियो भनेर स्थान देवतालाई जानकारी दिने र जानकारी लिने स्थान देवताका रुपमा रहेको परम्परागत संस्कार रुपमा मानिन्छ ।
मन्दिर बन्द भएको समयमा कुनै विशेष पूजा गर्न परेमा मन्दिर रेखदेख तथा द्यःपालालाई सम्पर्क गरेर ढोका खोल्न लगाएर पुजा गर्न सकिने छन् ।
कलंकी माता तान्त्रिक देवी भएक‍ो हुँदा तान्त्रिक नियम पूजा हुनु पर्ने भएता पनि हाल सम्म दिक्षित ब्यक्ती बाट नियम पूजा गर्ने व्यस्था हुन नसकिरहेको देखिन्छ ।
यश न्हेपंखाका स्वामिनी देवी कल्खु बालकुमारी अजिमालाई परपूर्व कालमा मध्यपुर ठिमी भक्तपुरका केही तान्त्रिक समुहले तन्त्रसाधना गरि ठिमीमा लगेर स्थापना गरिएको भन्ने किंवदन्ती सहितको जनश्रुर्ति समेत रहेको पाइन्छ( कसै कसैको भनाईमा भने मध्यपुर ठिमीबाट बालकुमरी मातालाई यहाँ ल्याएको भन्ने पनि छ) ।
त्यसैकारण केहि दशक अघि सम्म पनि प्रत्येक वर्षको अक्षय तृतियाका दिन ठिमीबाट यहाँ आई श्री कलंकी माताको तान्त्रिक पूजा गर्न आउने चलन रहेका थिए भन्ने यहाँका जेष्ठ रैथानेहरुको भनाई रहेको छ ।
श्री कलङ्कीमाईको यस शक्ति पिठको प्राचीनता बारे आज सम्म कुनै लिखित आधार प्रमाणहरु फेला नपरे तापनि यहाँ जेष्ठनागरिहरुले भनाईमा पौराणिक कथामा उल्लेखित माता सती देवीको अङ्ग पतन भएर उत्पत्ति भएका करोडौं शक्ति पिठहरु मध्य यो पिठ पनि एक हुन भन्ने मान्यता रहि आएका छन् ।
आफ्ना ईलाका भित्रका घर परिवारले वर्ष दिन भित्रका विभिन्न साना ठूला चाडपर्वहरुमा अष्टमातृका पिगं लगायत देवस्थलहरुमा पशुपंछिको बलि पुजागरी सिकाःभू भोज खाए पछि सिकाःभू भोजको उच्छिष्ट ( खाएर बाँकि भएको जुठो खानेकुरा सहित सबैलप्तेहरु एउटै बाटामा राखी विशेष तान्त्रिक विधि अपनाई बाटामा बलेको बत्ती राखी कलःगाःमा लगेर विसर्जन गरिन्छ ।
माताको अर्को विशेषतामा धेरै अगावै काठमाण्डौ उपत्यकामा हैजा तथा बिफरको महामारी रोग फैलिन्दा स्थानीयहरुले श्री कलङ्की मातामा क्षमापूजा गर्दा अन्यत्र भन्दा यश क्षेत्रमा महामारीको प्रभाव खासै नपरेको भन्ने यहाँका स्थानीय जेष्ठहरुको अनुभव समेत रहेको छ ।
सोही अनुभव र मातामा अतल आस्था अनि विस्वास भएकै कारण प्रत्येक वर्षको असार महिनामा त्यो महामारी फैलीएको समय देखी आज सम्म पनि स्थानीयहरुले मातालाई छाग बली सहित सामुहिक वार्षिक पूजा गर्दै आएका छन् ।
माताको श्रद्धा भक्तिले घर परिवारमा हुने कलह र अशान्त नास होस् भन्ने कामना सहित भाकल तथा पूजा अर्चना गरीएमा भक्तजनको मनोकामना पूरा गरि कलह र अशान्त नास गरि शान्त बनाइलिने माताको विशेताहरु मध्यको यो प्रमूख विशेषताहुन् ।
त्यस्तैनै अर्को प्रमुख विशेता भनेको कसैलाई अनाहकमा कुनै दोष वा कलंक लागेमा पनि श्रद्धा भक्तिले माताको पुकार गरीएमा आफुले कुनै गल्ती नगर्दै लागे दोष तथा कलंक बाट मुक्त गरीदिनु हुने विशेषता हुन् ।
नेपाल मण्डलको संस्कार र संस्कृति अनुसार नेवाः समाजको पितृ कार्य होस् अथवा अन्य कुनै धार्मिक, सांस्कृति , संस्कार एवं चाडपर्वमा स्थान गणेशको पुुजा गर्नु पर्ने परम्परा रहि आएको छ ।
दक्षिणाभिमुख गरी कल्खु अजिमा पिठमा विराजमान रहनु भएका पिठगण गणेश समेत भएरनै यो गणेशलाई स्थानी जेष्ठ नेवाःहरु कल्खु गेश भन्ने गरेको पाईन्छ ।
श्री बुद्ध मन्दिर :- श्री कलङ्की मन्दिरबाट उत्तरपश्चिम सडक पारी भित्र सविक जमिनको थुम्को रहेको ठाउँमा २०५२ सालमा सनातनी हिन्दु तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरुको संयुक्त प्रयासमा निर्माण गरिएको हो ।
यश मन्दिरमा प्रत्येक महिनाको पुर्णेको दिन बिहान एक घण्टा सामुहिक तुतः बौद्ध स्तोत्र पढ्ने गरिन्छ भने बुद्ध दयन्तीका दिन विशेष पूजा आरधना गरिन्छ ।
लेखकले बृद्ध आमा भवानीको सानो छोरा राजेशले संझेको कुरालाई समेत उदृत गर्दै सो पुस्तकमा लेखेका छन् - पछि हामी ससाना हुँदा पिउने पानी गाङ्गखेल भन्ने ठाउँमा लिन जाने हो , त्यहाँको पानी मीठो हुने भएर २० मिनटजति हिँडेर पानी गाग्रीमा भरेर ल्याउने गर्थें ।
राणा प्रधानमन्त्री विर शम्सेरका शासनकालमा काठमाण्डौको थानकोट जाने मुलसडक बनेपछि राणाकालको अन्तसम्म शासकहरु र उच्च वहदामारहेका व्यक्तिहरु देश बाहिर जाँदा र फर्कदा यस अजिमाको मन्दिर परीसरमा भाई भाइदारहरु लाई उर्दी भई भेला हुने र स्वागत तथा बिदाई गर्ने परम्परारहेको थियो भन्ने कुरा स्वः सदार भिम बहादुर पाण्डेज्यूको नेपाल ग्रन्थमा उल्लेखित गरेको छ भन्ने सुनिन्छ ।
पचली भैरबको १२ वर्षे गणनाच जात्रामा ६ वर्षको भद्रकालीको खड्ग सिद्धि जात्रा समेतको गणनाच जात्रा गर्न गणनाचका केही मालाकारहरु गुप्त रुपमा यहाँ आई श्री कल्खु बालकुमारी अजिमालाई तन्त्रसाधना गरि लगेर त्यहाँ गणनाच प्राम्भ स्थलमा विधिवत पूजा गरेर मात्र भद्रकालीको गणनाच हुने सांस्कृतिक परम्परा रहेको भन्ने रहेको छ तर यस्को आधिकारिक पुस्ति भने हुन सकेको छैन।
आकाशबाट पानी नपरी खेतवारी बाँझो भएमा श्री कलङ्की माताको मन्दिरलाई सफा गरि मन्दिर भित्रको पानी बाहिरीने निकासलाई केही बेर बन्द गरी घर घरबाट पानीको धारो बगाउँदै आई मातालाई पानी चढाउँद‌ै माता र अन्य देविदवताको मूर्तिहरु सबै पानीले चुर्लुम्म डुबान पारेर हर हर महादेव !
श्री कलङ्की मन्दिरकै दक्षिण तर्फ श्री अरुन्धती सहित सप्त ऋषिहरुको मूर्ति २०५१ सालमा श्री धीरबहादुर अधिकारीबाट प्रतिस्थापित गरि पछि २०५८ सालका श्रीमती छल कुमारी अधिकारीबाट सरिजावट गरिएको हो ।
सप्त ऋषिहरुको बिचमा विराजमान रहेकी अरुन्धती र सप्त ऋषिहरु १. वशिष्ठ, २. कश्यप, ३. अत्रि, ४. जमदग्नि, ५. गौतम, ६. विश्वामित्र र ७. भारद्वाज महर्षि हुन् ।
थिमि तलेजु भवानीको स्थापना पूजाको विधान अनुसार तलेजु भवानीकै शक्तिस्रोतबाट आविभार्व भएकी शक्तिका,रुपमा देखिएको भन्ने मान्यताका मध्यपुर थिमि क्वालखु टोलमा विराजमान रहेकी देवी श्रीश्रीश्री क्वालखु बालकुमारी र काठमाण्डौ कलंकी मा विराजमा रहेकी श्रीश्रीश्री कल्खु बालकुमारी संग सम्बन्ध रहेको देखिएका केही स्पष्ट तथ्य -
श्री गणेश मन्दिर :- खड्का गाउँको टोलमा प्राचीन काल देखीनै भइ आएको यो मन्दिर किम्बदन्ती अनुसार यश मन्दिरमा रहेको गणेश भगवानको मूर्ति माथीबाट बगेर पस स्थानमा विराजमान भएको भन्ने रहेको छ ।
यश मन्दिर परिसरमा २०५८ सालमा मन्दिर जिर्णोद्वार गर्दा महादेव, बुढानिलकण्ठ, सप्त ऋषि लगायत प्रतिस्थापन गरि पूजा गरि आएको छ ।
प्राचीन कान्तिपुर नगरको विष्णुमती पारी पश्चिम भेग न्हेपंखामा बसेर तान्त्रिक सुरक्षामा बसेर नेपालमण्डलको सुरक्षामा बसेकी अष्टमातृका पिठको मूलदेवी बालकुमारी को स्थानीय मौलिक नाम कल्खु अजिमा हुन् ।
श्री कुलेश्वर महादेव :- ज्ञान तिर्थ क्षेत्रमा अवस्थित यो महादेव स्वस्थानीमा उल्लेखित कुण्डलेश्वर महादेव हुन् भन्ने मान्यता रहेको छ ।
कुनै व्यक्ति विशेषलाई अनाहकमा कुनै दोष लागि कलंक लाग्न गई समाजमा अपमानित हुन गएमा स्वचित तन मनले यस अजिमालाई पुजा अर्चना गरीएमा दोष मुक्त हुन गई आफुलाई लागेका कलंक मेटिने जनविश्वास र आस्था भए बाटनै यस अजिमाको नाम कालान्तरमा कलंकी माई अथवा कलंकी देवी हुन गएको हुन सक्ने देखिन्छन् ।
भागवत रेणु अर्जुन प्रशाद रिमाल ज्यूले दुई दशक देखि कलंकी मन्दिरको भजन कोठामा प्रत्येक महिनाको एकादशी तिथिमा एकादशी महात्म्य तथा प्रत्येक वर्षको पूर्श्वत्तम महिनाभर चतुरमास महात्म्य कथा वाचन गरि आएकोमा कोभिड १९ कोराना महामारीका कारण लकडाउन भए पछि हालसम्म रोकि रहेको छ ।
२०४५ सालमा मन्दिरको जिर्णद्वार गरि मन्दिरको सरसजावत गर्ने क्रममा मातालाई चार नागपासले छत्र ओढाएर सजावत गरि मन्दिरको शोभा बढाए पछि यहाँका नयाँ आगन्तुकहरुले माताको छत्रका रुपमा रह्को सो चार नागपास हेरेर माताको मन्दिरलाई नाग मन्दिर हो भन्ने भ्रम रहेको समेत देखिएका छन् ।
नेपालमण्डलमा बलि पूजा गरिने विभिन्न मन्दिरहरुमा बलीदिएका पशुपन्छिको टाउको नेवाः समुदायलाई घर लान दिनुक‍ो कारण पनि यहिन‌‌ै हो ।
थिमि बालकुमारी - किंवदन्ती अनुसार अन्य कतैबाट मातालाई कुनै तान्त्रिकले लिएर आउने क्रममा थिमि क्वालखु टोल स्थित मसान रहेको नरकट घारीमा विराजमान हुन रुचाएको र माताकै आदेशानुसार त्यस मसान संगैको नरकट घारीमा विराजमान गराएको ।
श्री कृष्ण मन्दिर :- श्री कलङ्की मन्दिरको उत्तर तर्फ बुद्ध मार्ग प्रवेश द्वार हुँदै रायमाझी टोलको गल्ली भित्र २०५५ सालमा निर्माण गरिएको हो ।
प्रत्येक वर्षको बैशाख पूर्णेे् / चण्डिपूर्णिमा / बुद्धजयन्तीका दिन सुनारगाउँका रैथाने सुनार परिवारहरुबाट कलंकी मातालाई कुलदेवीका रुपमा देवाली पूजा गर्दै आएको छ ।
ठिमिमा बिराजमान रहनु भएका बालकुमारी अजिमा खलकहरु वर्षको एकपटक अक्षेतृतियाका दिन गुप्तरुपमा यस न्हेपंखाको कल्खु बालकुमारी अजिमालाई पुजा गर्न आउने परम्परा रहेको तर हाल केही दशक देखि भने आएको नदेखिएको ।
कुलः अजिमा/ कुलेश्वर अजमा मन्दिर :- कुलेश्वर महादेव रहेकै परिसरमा रहेको यश अजिमा अमूर्त मूर्तिको छेपु तल कलश आकार अंकित रहेको छ ।
श्री कलङ्की मन्दिरकै श्री कपिलेश्वर महादेवको दक्षिण तर्फ पारीजातको बोटको फेदमा चक्राकार मूर्ति सहितको सूर्य नारायण भगवानको मूर्ति रहेको छ।
कलंकी मन्दिरको उत्तर तर्फ अहिलेको पिच सडक निर्माणपरेको इनारमा कलंकी माता स्नान गरि अहिले बुद्ध मन्दिर स्थापना भएको साविकको ढिस्कोमा बसेर घाम ताप्ने गर्ने गर्थ्यो भन्ने जनश्रुति रहेको छ ।
कलंकी क्षेत्रको च्छ्वास अजिमा र कलःगाःकारुपका कलंकी मन्दिरको ठिक दक्षिण तासिंडोल वरालो झर्ने स्थान मन्दिर परिसरकै सिमानामा रहेको पारीजात फूलको बोट मुनीको बाटोलाई मान्दै आऐको छ ।
ॐ वैदिक धर्म संस्था नेपाललको खैजडी भजन टोलीले ०७२ साल देखि दैनिक रुपमा मन्दिर परिसरमा साँझ ५:०० बजे देखि ७:०० बजे सम्म ख‌ैजडी भजन गरि बृद्धबृद्धाहरुलाई नचाएर आरोग्य लाभ दिई आईरहेको छ ।