polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
यस्ता निबन्धमा आत्मपरकता अत्यन्त स्पष्टरूपमा मुखरित भएको हुन्छ र लेखकका आफ्नै नितान्त वैयक्तिक अनुभूति, हर्ष, विचार, सुख-दुःख आदि संवेगहरूको आत्मप्रस्फुटन भएको हुन्छ।
साथै लेखकका निजी जीवनका कुराहरूले मूलभूत भूमिका खेलेका लेखकीय वैयक्तिक जीवनका आशा-निराशा, भाव -अभाव आदि अनेकौँ स्वानुभूतिको आत्मप्रकाशन पनि यस्ता निबन्धको विशेषता हो।
हास्यतत्व र व्यङ्ग्यतत्वको उपस्थिति भएका वा यी दुई तत्त्व नै प्रमुखरूपमा रहेका निबन्धलाई हास्यव्यङ्ग्यात्मक निबन्ध भनिन्छ।
अत्यन्त अनौपचारिक भाषा प्रयोग गरिने यस्ता निबन्धमा विकृति र विसङ्गतिप्रति उपहास गरेर व्यङ्ग्य गरिने हुँदा अत्यन्त आकर्षक, रोचक र प्रभावकारी हुन्छन्।
अतीतका, तात्कालिक वा केही समयपूर्वका अविस्मरणीय स्मृति बिम्बहरूमा आधारित 'स्व'को आत्मप्रकाशन भई स्वानुभूतिको आत्मप्रकटीकरण भएका निबन्धलाई संस्मरणात्मक निबन्ध भनिन्छ।
सबै आधारमा वर्गीकरण गरिएका सबै किसिमका निबन्धहरूलाई शिल्पका आधारमा समेत वर्गीकरण गरिने र गर्नसकिने हुँदा यस किसिमको वर्गीकरण एकअर्कामा अन्तर्गर्भित पनि भएको पाइन्छ।
यस्ता निबन्धमा वर्ण्य विषयलाई लेखकका अनुभूति र कल्पनाले जीवन्त बनाउँछ र बाहृयपक्षको यथार्थ चित्रण गर्ने पद्धति अँगालिएको हुन्छ।
वर्ण्य विषयको वर्णनलाई मौलिकता प्रदान गर्न लेखकमा दृष्टिवैचित्र्य हुनु अनिवार्य मानिन्छ र विषयवस्तुको पूर्ण ज्ञान पनि अपेक्षित हुन्छ।
यस्ता निबन्धमा तर्कशास्त्र वा दर्शनशास्त्रको पद्धति अवलम्बन गरिएको हुन्छ र कुनै विचार वा वस्तुसँगको तुलनामा खण्डन/मण्डनका तर्कहरू प्रस्तुत गरी आफ्नो मतलाई पुष्टि गर्ने अभिप्रायः राखिएको हुन्छ।
भाषिक प्रयोगका दृष्टिले अत्यन्त आलङ्कारिक, काव्यात्मक वा साहित्यिक भाषाशैलीमा लेखिने निबन्धलाई शैलीय तत्वका आधारमा आलङ्कारिक निबन्ध भनिन्छ।
संस्कृतको 'बन्ध' धातु धञ् प्रत्यय लागेर 'बन्ध' शब्दको व्युत्पादन हुन्छ र त्यही 'बन्ध' शब्दमा संस्कृतकै 'नि' उपसर्ग लागेपछि 'निबन्ध' शब्दको व्युत्पादन हुन्छ।
कुनै घटना, कार्यक्रम, सभा, समारोह आदिका विवरणलाई समेटेर तयार पारिएका निबन्धलाई रिपोर्ताज वा रिपोर्ताज निबन्ध भनिन्छ र यस्तो निबन्ध विवरणात्मक र वर्णनात्मक निबन्धको अत्यन्त नजिकहुन्छ।
निबन्धलाई विभिन्न विद्वान्हरूले विभिन्न किसिमले परिभाषित गरे पनि यो आख्याननिरपेक्ष गद्यरचनाका रूपमा देखिन्छ र यसको तात्पर्यगत अर्थ पनि यही हो।
वैयक्तिकता निजात्मकता, आत्मप्रकटीकरण, सङ्क्षिप्तता, विषयवस्तुगत स्पष्टता, बौद्धिकता, हार्दिकता, विचारको प्रतिपादन आदि निबन्धका आधारभूत तत्त्व हुन् भने संवेदना र अनुभूतिको सहजता, भावको सघनता, तार्किकता पनि निबन्धका उपकरण हुन्।
सूक्ष्म विषयवस्तुलाई पनि विस्तृतरूपमा व्याख्या-विश्लेषण गरेर लेखिएका निबन्धलाई व्याख्यात्मक निबन्ध भनिन्छ र यसलाई विश्लेषणात्मक निबन्ध पनि भनिन्छ।
आख्यानात्मक शैलीको प्रयोग गरेर लेखिएका निबन्धहरूलाई आख्यानात्मक निबन्ध भनिन्छ र यस्ता निबन्धमा कथाकथनको शैली अवलम्बन गरिएको हुन्छ।
यस्ता निबन्धमा सादृश्यविधान बढी हुन्छ र आलङ्कारिक वा काव्यात्मक भाषाशैलीय प्रयोगका कारण यस्ता निबन्ध बढी पठनीय र श्रुतिमधुर हुन्छन् आदि।
संस्मरणात्मक निबन्ध स्मृतिबिम्बमा आधारित हुन्छ र यस्ता निबन्धमा लेखकले स्मृति-अनुभूतिहरूलाई यथार्थरूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
व्याख्यात्मक निबन्ध, तार्किक निबन्ध, आख्यानात्मक निबन्ध, वक्तात्मक निबन्ध, रिपोर्ताज निबन्ध, आलङ्कारिक निबन्ध, हास्यव्यङ्ग्यात्मक निबन्ध आदि।
शा.ने.वा.नि.को मुख्य प्रतिस्पर्धी इन्डियन एयरलाइन्स थियो, तर यसबाहेक सिङ्गापुर एयरलाइन्स र लुफ्थान्सा जस्ता वायुसेवा प्रदायक पनि नेपाली बजारमा प्रवेश गरिसकेका थिए।
लुफ्थान्साले २०४३ मा काठमाडौँ र फ्रान्कफर्ट बीच सिधा उडान थाले पश्चात् अन्य वायुसेवाहरू पनि नेपालमा आफ्नो बजार बढाउन इच्छुक बनेका थिए।
सन् १९८८ मा शा.ने.वा.नि.ले बेलायती सेनामा कार्यरत गोर्खालीहरू बसोबास गर्ने हङकङमा बोइङ ७५७बाट सिधा उडानको थालनी गरेको थियो भने पछि शा.ने.वा.नि. र चीनको नागरिक उड्डयन प्रशासनको सहकार्यमा काठमाडौँ र चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतको ल्हासा बीच सिधा उडान सुरु गरिएको थियो।
आन्तरिक उडानको सञ्जाल व्यापक रूपमा विस्तार हुँदै गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय तर्फ पनि तत्कालिन पूर्व पाकिस्तानको ढाकामा उडानको सुरुवात गरिएको थियो।
यसले काठमाडौँस्थित त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट आन्तरिक सहित अन्तर्राष्ट्रिय मध्यम दूरीका कुल ३६ गन्तव्यहरूमा निगमले नियमित उडान सञ्चालन गर्दछ।
डगलस डिसी-३ 'डकोटा' विमानबाट आन्तरिक र भारतका केही गन्तव्यमा उडान सुरु गरेको निगमले वि.सं २०२८ मा आफ्नो पहिलो जेट विमान, बोइङ ७२७ लाई सेवामा ल्याएको थियो।
२०५६ अस्ट्रियाको लाउडा एयरको बोइङ ७६७ विमान भाडामा लिए पश्चात् एक ठूलो घोटाला भएको थियो, र सो विमान वायुसेवाका कर्मचारी तथा सरकारी अधिकारीहरूद्वारा विरोध गरिएतापनि सेवामा प्रवेश गराइएको थियो।
शा.ने.वा.नि.का अध्यक्ष हरिभक्त श्रेष्ठ लगायत अन्य पदाधिकारीलाई अनुसन्धानका निम्ती निलम्बित गरिएको थियो भने नेपालका पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री तारिणीदत्त चटौतले पनि केही समयमा रजिनामा गरेका थिए।
२०६४ भदौ १९ निगमद्वारा जारी एक विज्ञप्तीमा जहाजमा रहेका केही प्राविधिक खराबीका कारण देवतालाई खुशी पार्न दुईवटा बाख्राको बलि चढाइएको कुराको पुष्टि गरिएको थियो।
धमिजालाई निगमको युरोपेली सञ्चालन विभागको निर्देशकको पद तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालासँगको घनिष्ठताका कारण प्राप्त गरेको आरोप लगाइएको थियो।
२०७५ कात्तिक २६ आएको एक खबर अनुसार नेपाल वायुसेवाले आफ्नो पुनर्गठनपूर्व इथियोपियाली एयरलाइन्ससँग रणनीतिक साझेदारी गर्ने योजना बनाएको थियो।
२,२०० कर्मचारीलाई रोजगार प्रदान गरेको निगम देशकै सबैभन्दा ठुलो रोजगारदाताका साथसाथै विदेशी मुद्रा कमाउने सबैभन्दा ठूलो संस्था थियो।
२०४८ मा हवाई सेवा निजी क्षेत्रका लागि खुला गरिएको थियो, र तत्पश्चात ने.वा.नि.को प्रतिस्पर्धाको रूपमा नेकोन एयर, कस्मिक एयर, एभरेष्ट एयर, बुद्ध एयर, यती एयरलाइन्स र सिता एयर जस्ता वायुसेवा कम्पनीको उदय भएको थियो।
सो विमान वि.सं. २०७२ को महाभूकम्पको उद्दारकार्यका लागि प्रयोग गरिने ५ टन राहत सामग्रीसहित एयरबसको ह्यम्बर्गस्थित कारखानाबाट सिधा काठमाडौँ आएको थियो।
सोही वर्षको फागुन महिनामा, निगमले आफ्नो बाँकी रहेको बोइङ ७५७-२००एम विमानलाई तीन दशकको सेवा पश्चात् प्रतिस्थापन गरी एयरबस विमान मात्र रहने गरी आफ्नो सेवा विस्तार गर्ने योजना बनाएको थियो।
२०६० मा नेपाल सरकारले नेपाल वायुसेवाको ४९ प्रतिशत सेयर निजी क्षेत्रलाई बेची कम्पनीको व्यवस्थापन पनि जिम्मा लगाउने र आफुले बाँँकीको ५१ प्रतिशत सेयर राख्ने खबर बाहिरिएको थियो।
२०७६ चैत देखि नेपालमा जारी कोरोना विषाणु महामारीका कारण निगमले आफ्नो सबै नियमित उडान अनिश्चितकालका लागि बन्द गरेपनि उद्दार तथा चार्टर उडान भने सञ्चालन गरिआएको छ।
वि.सं. २०५४ को पहिलो चुनावमा नेकपा का रविन कोइराला र चन्द्र भण्डारी क्रमशः नगरप्रमुख र उपप्रमुखमा निर्वाचित भई वि.सं. २०५९ को असार मसान्तसम्म पदमा बहाल रहेका थिए।
पूर्वी नेपालको हङकङ बजारको नामले चर्चित धुलावारी तथा पूर्वको मुख्यद्वार मानिने काँकडभिट्टा गाविसलाई एकैठाउँमा गाभेर र धाइजन, दुहागढी, ज्यामिरगढी र बाहुनडाँगी गाविसका केही भाग समेटेर नेपाल भारतको सिमानामा पर्ने मेची नदी तथा तत्कालिन मेची अञ्चलकै नामबाट 'मेचीनगर नगरपालिका' नामकरण गरि वि.सं. २०५३ माघ ११ गते यसलाई सरकारद्वारा नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।
नेपालमा सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि वि.सं. २०७४ मा सम्पन्न भएको पहिलो स्थानीय तह निर्वाचनमा नेपाली काँग्रेसका बिमल आचार्य नगर प्रमुख पदमा र नेकपा एमालेकी मिना उप्रेती नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका थिए।
वि.सं. २०७९ मा सम्पन्न दोस्रो स्थानीय तह निर्वाचनबाट नेकपा का गोपालचन्द्र बुढाथोकी र मीना उप्रेती क्रमशः नगर प्रमुख र नगर उप-प्रमुख पदमा निर्वाचित भएका छन्।
कुल १९२ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको यस नगरपालिकाको पूर्वमा भारत, पश्चिममा अर्जुनधारा नगरपालिका र विर्तामोड नगरपालिका, उत्तरमा बुद्धशान्ति गाउँपालिका र इलाम जिल्ला र दक्षिणमा भद्रपुर नगरपालिका पर्दछन्।
यस नगरपालिकामा हिन्दू, किरात, बुद्ध, श्रीकृष्ण प्रणामी, मुस्लिम, शैव, वैष्णव, साई, यशु तथा मानव धर्म मान्नेको वाहुल्य पाइन्छ।
यस बाहेक यहाँ धिमाल, दनुवार, मेचे, थारू चौधरी, सुनुवार, राई, लिम्बु, भोटे, तामाङ्ग, शेर्पा, नेवार, मगर, गुरुङ्ग, भुजेल, राजवंशी, जोगी, ब्राम्हण, क्षेत्री, माझी र कुमाल जातिको बसोवास रहेको छ।
झापा जिल्लाका दुई प्रमुख बजारहरू काँकडभिट्टा र धुलावारीलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर घोषणा गरिएको मेचीनगर पूर्वी नेपालको प्रमुख उद्योगिक तथा वाणिज्य केन्द्र हो।
वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा धाइजन, दुहागढी, बाहुनडाँगी र ज्यामिरगढी गाविसहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।
पातालगङ्गा, बौद्ध गुम्बा, विश्वनाथ मन्दिर, पञ्चमुखी हनुमान मन्दिर, दुर्गा मन्दिर, काली मन्दिर, पशुपतिनाथ मन्दिर, कृष्ण प्रणामी मन्दिर यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थल हुन्।
भीमेश्वर भण्डारमा पाइएको अभिलेखअनुसार भीमसेन मूर्तिको पछाडि पूर्वतर्फ रहेको चुडामणि - कान्तिपरका राजा प्रताप मल्लको पालामा नेपाल सम्वत् ७७४ मा त्यस बेलाका स्थानीय मुख्तियारहरू, प्रधान भींख्वार भारो, शिवराम भारो तथा पञ्च प्रधानहरू मिली भिमसेनको निमित्त चुल्का लिङ्गो स्थापना गरिएको र यस काठ स्तम्भ १६ हात अग्लो र ५ हात जमीनमा गाडिएको हुनुपर्ने भन्नेछ।
चुडामणिको लागि उपयुक्त रुख छानिएपछि रुख काट्न साइत हेर्नुपर्ने, रुख काट्नुभन्दा अघिल्लो साँझ पजा गरी रातभर दियो बाल्नुपर्ने र साइतअनुसार काट्ने बेलामा वली पूजा गर्नुपर्ने उल्लेख छ।
शुरु स्थापनाको अभिलेख यसप्रकार छ ः-"ओम आज वाराहकल्प वैवस्वतमन्वन्तर, कलियगमा, भरतखण्ड, जम्वदीपमा, हिमालको फेदमा श्री नेपालमा श्री ३ पशुपतिको नजीकै वासकी क्षत्र, वागमती र सनकोशीको पूर्वपट्टी तामाकोशीको पश्चिमपट्टी श्री ३ भीमसेन स्थान श्री दोलखा पतनमा कल्याणहोस्, सम्वत् ७७४ वि.सं १७११ चैत्र कृष्ण अष्टमी उत्तराषाढ नक्षत्र, शिव शुत्रवार गर्नुपर्ने मुहुर्त परेको बेला मेष राशिमा सर्य, मकरराशिमा चन्द्रमा गएमा यस दिन श्री कविन्द्र जय प्रताप मल्ल देव प्रभु ठाकरको विजय राज्यमा पं्रधान भीख्वार मारो, शिवराम भारो र दोलखाका पञ्च प्रधानहरू मिली श्री ३ भिमसेनको निमित्त चुलका लिङ्गो स्थापना गरियो।
अचानक चूडामणि ढले, भाँच्चिएमा पूजा गर्न नहुने भई बाहिरबाट आउने दर्शनार्थीहरूलाई अप्ठ्यारो, दुःख नहोस् र छिट्टै अर्को स्थापना गर्नका लागि चूडामणि लिङ्गो तयार गरिसकिएको छ।
चूडामणि ल्याउँदा बास बस्नु परेमा बास बसेको ठाउँमा वली पूजा गर्नपर्ने र ठाउँमा पुगेपछि पनि स्थापना नगरिएसम्म दैनिक पूजा गर्नुपर्ने चलन छ र पूजा भइरहेको पनि छ।
ढलेपछि अर्को राख्न समय लाग्न गई बाहिरबाट आउने दर्शनार्थीहरूलाई दुःख हुने भएकोले थोत्रो भइसकेको चुडामणिलाई उखाली नयाँ राख्नपर्छ भन्ने भनाइ रहेको छ।
२००९ सालको बाहेक अघिल्लो सालहरूमा राखिएको चूडामणिको अभिलेखमा स्थापना गर्नेहरूको नाम बाहेक अन्य व्यहोरा उल्लेखित अभिलेखको व्यहोरा अनुसारको छ।
वीरेन्द्रनगर नेपालको कर्णाली प्रदेश अन्तर्गत पर्ने सुर्खेत उपत्यकाको सुर्खेत जिल्लामा रहेको प्रादेशिक राजधानी, जिल्ला सदरमुकाम र एक नगरपालिका हो।
सुर्खेत जिल्लाको तत्कालिन गोठी काँडा र जर्बुटा गाउँ पञ्चायतको आंशिक भाग र कटुकुवा गाउँ पञ्चायतको सम्पूर्ण क्षेत्रलाई वि.सं. २०३३ फागुन १२ गते मिलाएर वीरेन्द्रनगर नगर पञ्चायत घोषणा गरिएको थियो।
यसै प्रकार वि.सं. २०७२ बैशाख २४ मा नेपाल सरकारको निर्णय र वि.सं. २०७२ बैशाख २४ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन लाटिकोइली र उत्तरगङ्गा गाउँ विकास समितिहरू समेत यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।
यसै प्रकार सङ्घीय शासन व्यवस्था लागु भएपछि देशमा स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फागुन २२ गते नेपाल सरकारको निर्णय तथा वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते नेपाल राजपत्रमा प्रकाशित सूचना अनुसार तत्कालिन रतु, गर्पन र गढी गाउँ विकास समितिको सम्पूर्ण क्षेत्र गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।
महेन्द्र राजमार्ग प्रयोग गरेर वीरेन्द्रनगरबाट नेपालका प्रमुख सहरहरू जस्तै बुटवल, भरतपुर, हेटौँडा, काठमाडौँ, इटहरी, धरान, विराटनगर, दमक, बिर्तामोड, काँकडभिट्टासँग जोड्ने गरेको छ।
यसै प्रकार दाङ उपत्यकाबाट सल्यान हूँदै सुर्खेत पसेको कच्ची सडकले यो सहरलाई तुल्सीपुर तथा त्रिभुवननगरसँग जोडेको छ तथा जाजरकोट सडकले जाजरकोटको सदरमुकाम तथा रूकुमको चौरजाहारीसँग जोडेको छ।
वि.सं. २०२३ सालको हिउँदमा तत्कालिन श्री ५ को सरकारको निर्णय अनुसार जिल्ला सदरमुकामहरू विवादास्पद देखिएकोले सुर्खेत जिल्लाको सदरमुकाम वीरेन्द्रनगर सारिएको थियो।
नगर पञ्चायतको रूपमा स्थापना भएको वीरेन्द्रनगर विभिन्न समयमा सरकारद्वारा यसका छिमेकी गाउँ विकास समितिहरू यस नगर क्षेत्रभित्र गाभेपछि ती सबै स्थानको नेपालको वि.सं. २०६८ को जनगणना अनुसार समग्रमा सम्मिलित गर्दा वीरेन्द्रनगरको जनसङ्ख्या १,००,४५८ पुगेको छ।
यस विमानस्थलबाट नेपालको राजधानी सहर काठमाडौँ लगायत नेपालको पश्चिममा रहेका दुर्गम जिल्लाहरू जुम्ला जिल्ला, हुम्ला जिल्ला, कालिकोट जिल्ला, डोल्पा जिल्ला, मुगु जिल्ला लगायतका स्थानहरूका लागि सोझै उडान रहेको छ।
यहाँ पूर्व दिशामा दीपावती नगर दक्षिण दिशामा मतीनगर , पश्चिम दिशामा शिलापुर दानागिरि , उत्तर दिशामा ललितारण्य र मध्य भागमा स्वस्तिक आकारको मंगलबजार रहेको बर्णन पाइन्छ।
त्यस्तैगरी पूर्व दिशामा श्री बालकुमारी, दक्षिण दिशामा बटुकभैरव र श्रीमहालक्ष्मी, पश्चिम दिशामा खड्गयोगिनी र उत्तर दिशामा चामुण्डादेवी रहेको छ।
लिच्छवी कालका पुरातात्विक श्रोतहरू अभिलेख, मूर्ति, ढुङ्गेधारा, जलद्रोणी आदि प्रसस्तै मात्रामा प्राप्त भएबाट लिच्छविकालमा ललितपुर पूर्ण रूपमा विकास भै सकेको बुझिन्छ।
यहाँ रहेका २४ वटाभन्दा बढी लिच्छविकालिन शिलालेख, पहिलो शताव्दीको च्यासलको गजलक्ष्मी, हौगलको हारती, बगलामुखिको मातृकाहरूको मूर्ति, सिकुबहीको उमामहेश्वर, चण्डेश्वरी मन्दिर अगाडिको उमामहेश्वरको मूर्ति, खपिँछे भैरब मन्दिरको परिसरमा रहेको शिलालेख सहितको जलद्रोणी, अभिलेख सहितको ढुङ्गेधारा आदि प्राप्त भएबाट लिच्छविकालको युपग्रामको बनौट कला कौशल केही विकास हुन्दै आएको बुझिन्छ।
त्यस्तै गरी पौराणिक कथा अनुसार एक समय उपत्यकामा १२ वर्षसम्म जलबृष्टि नभै सुख्खा परेको हुनाले त्यसबाट छुटकारा दिलाउन मत्स्येन्द्रनाथले मात्र सक्ने भन्ने निधो भएपछी भक्तपुरका राजा कान्तिपुरका आचार्य र ललितपुरका एक कृषक ज्यापू भारतको आसाम प्रदेशको कामारु कामक्षमा गई साधनाको बलले उपत्यकामा ल्याएको मत्स्येन्द्रनाथलाई कुन नगरमा स्थापित गर्ने भन्ने विषयमा तिनवटै नगर बिच मतभेद हुँदा तिन नगरको सबैभन्दा बयोवृद्ध जो छ त्यसलाई निर्णय गराउने निधो भएछ।
त्यस अनुसार ललितपुरका ललित भन्ने एक कृषक बढी उमेर भएकोलाई ७ ओटा ओखलमाथि चढाई उपस्थित जनसमूहलाई निर्णय सुनाउन लगाउँदा उनले भक्तपुरका राजा तथा कान्तिपुरका आचार्यको भूमीका समेत वास्ता नगरी मत्स्येन्द्रनाथ बोकेर ल्याउने मानिस ललितपुरको भएकोले सोही व्यक्तिको नगरमा स्थापित गर्नुपर्दछ भनी निर्णय दिएको हुँदा सातैवटा ओखल समेत उक्त वृद्ध भासिएको हुनाले उक्त स्थानलाई ललितपत्तन भन्ने नामाकरण गरिएको थियो।
त्यस्तैगरी पाटन बाहालुखाको सम्वत ४३५को दण्डनायक र र्सवदण्डनायकको उल्लेख परेको छ भने सम्वत् ६७ को नरेन्द्रदेवको अभिलेखमा युपग्राम, भट्ट र माप्चोक अधिकरणको अधिकार हर्टाईएको ब्यहोरा परेको छ।
मध्यकालको बौद्ध धर्म र संस्कृतिको केन्द्रको रूपमा विकास हुनुको साथै कला र संस्कृतिको दृष्टिबाट महत्त्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा रहिरह्यो।
ललितपुर नगरका भौतिक सम्पदाको प्राचिनता बारे धेरै अगाडिसम्म पुग्नसक्ने प्रमाणहरू नपाइएता पनि मल्लकालको पूवार्धमा बनेका सम्पदाहरू हालसम्म पनि जीवित नै रहेका छन्।
बंशावली तथा अन्य केही स्रोतहरूले वरदेवको हजुरबाबुले -राज प्रसाद) दरबार बनाइएको, सन् ११७६ रुद्र देवले पाटन दरबारको एक चोक निर्माण गरेको उल्लेखहरू पाइएको छ।
क्वालखु स्थित पट्को डोँ , ८०० किराती मारिएको ठाउँ भनि चिनिने च्यासल, हालसम्म पनि किरातीहरू वर्षको एकपटक आई पूजा गर्नु पर्ने त्यागल स्थित सिद्धिलक्ष्मी मन्दिरको परिसरमा रहेका देवताहरू, तिखिदेवल स्थित शिवजीको मन्दिर आदिले किराँत र ललितपुरको प्राचीन सम्वन्ध थियो भन्ने प्रष्ट हुन्छ।
ललितपुर सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको बागमती प्रदेश अन्तर्गत १३ वटा जिल्लाहरु मध्येको ललितपुर जिल्ला काठमाडौँ उपत्यकाको दक्षिणी भेगमा अवस्थित छ ।
हिन्दु तथा बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको पवित्र एवं प्रशिद्ध कृष्ण मन्दिर, अशोक स्तूप, महाबौद्ध, पाटन दरबार स्क्वायर, बंगलामुखी, विशंखुनारायण, कालेश्वर महादेवस्थान, बज्रबाराही, मछिन्द्रनाथ लगायत विभिन्न मठमन्दिर, पाटी–पौवा, स्तम्भहरु एवं सदर चिडियाखाना तथा वनस्पति उद्यान रहनुले यस जिल्लाको प्रतिष्ठा नेपालको साथै विश्वमा समेत विस्तारीत हुन पुगेको छ ।
भौगोलिक वनावट, हावापानी, वनजङ्गल, नदीनाला र ताल, विभिन्न जनजातिहरूको रहनसहन, भेषभूषा आदिको विविधताले गर्दा यस जिल्लाले विशिष्ट महत्त्व बोकेको छ ।
यस जिल्लाको खाध्यान्न बालीहरूमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, जौ, भटमास, केराउ, आलु र फल-फुल बालीमा स्याउ, ओखर, नास्पती, सुन्तला, केरा, कागती, कफी आदिको खेती गरिन्छ।
यहाँको जङ्गलमा बाघ, भालु, बनेल, मृग, हरिण, चितुवा जस्ता जनावर लगायत नेपालमा मात्र पाइने चरा काँडे भ्याकुर , कालिज, तित्रा, भद्राई, बट्टाई, ढुकुर जस्ता पंक्षीहरू रहेका छन्।
लिच्छवीकालका जनताले त्यसवेला प्रायः एकै ठाउँमा गुजमुच्चिएर नबसी छरिएर आनन्दसँग बस्ती बसाएर रहने इच्छाले विभिन्न भेकमा संगसंगै जस्तै अनेक विकसित ग्रामहरू बनाएर त्यसलाई जोड्ने मूल सडक बिच-बिचमा मान बिहार आदि अनेक प्रसिद्ध विहारहरू बनाएका थिए।
ठूल-ठूला कमल पोखरीहरू धारा पाटीपौवा उद्योग व्यवसाय आदिले गर्दा रमणीय शहरको रूपमा परिणत भएपछी यसलाई ललितपुरको नामाकरण गरेको हो भन्ने उल्लेख पाइन्छ।
तर केही वंशावलीहरूले भारतका मौर्य सम्राट अशोक इ.पू. २५० तिर काठमाडौँ उपत्यकाको भ्रमण गरेको र उनले ललितपुरको चारकुना चार र विचमा एक समेत गरेर पाँच स्तूपको स्थापना गरेको कुरा उल्लेख गरेका छन।
जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा पर्ने समूद्र सतह भन्दा १,००० मिटर माथिसम्म रहेको भू-भाग विशेषतयाः जलाधार क्षेत्रको खोंचहरूमा यस प्रकारको हावापानी पाइन्छ।
ललितपुर जिल्लाको पूर्वमा काभ्रेपलाञ्चोक, पश्चिममा काठमाडौँ, उत्तरमा भक्तपुर र दक्षिणमा मकवानपुर जिल्लाहरूसँग सिमाना जोडीएको छ।
वि.सं. २०१७ साल पुस १ गतेमा, राजा महेन्द्रले आफ्नो विशेष अधिकार प्रयोग गरेर नेपालको तत्कालिन संविधान, सरकार तथा विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकार भङ्ग गरेका थिए।
वि. सं. २०३७ बैशाख २० गते बहुदलीय व्यवस्था वा सुधारिएको पञ्चायत विषयमा जनमत सङ्ग्रह भएको थियो जसमा पौडेलले कांग्रेस तनहुँ समितिको संयोजक बनेका थिए।
रामचन्द्र पौडेलको जन्म वि.सं. २००१ असोज २९ गते व्यास नगरपालिका, तनहुँ जिल्लामा आमा ऋषिमा र पिता दुर्गाप्रसादको घरमा ब्राह्मण परिवारमा भएको थियो।
प्रतिनिधि सभा निर्वाचन, २०७९मा नेपाली कांग्रेसका उम्मेदवार रामचन्द्र पौडेल तनहुँ प्रतिनिधि सभा सदस्य निर्वाचन क्षेत्र नं. १ बाट २५,३१८ मत प्राप्त गरी प्रतिनिधि सभा सदस्यमा विजयी भएका थिए।
कृष्णलाई मार्नका लागि कंसले बहिनी पुतनालाई प्रयोग गरेको र पुतनाको मृत्युको कामना गर्दै राक्षसको स्वरूपमा सजिएर नेवार समुदायमा लाखे नाच नचाउने गरिन्छ ।
नाग पञ्चमीका दिनबाट सुरु गरिएको पुतनाको मृत्युको कामना ऋषि पञ्चमीका दिन मृत्यु भएको सम्झँदै बन्दुक पड्काएर विर्सजन गरिने परम्परा छ ।
नेवार समुदायमा लाखेको खप्पर बनाउने र लाखे निकाल्ने बेलामा पूजापाठ गर्नुपर्ने प्रचलन रहे पनि पछिल्लो पुस्तामा लाखे नाच हराउँदै गएकाले पूजापाठको परम्परासमेत पनि हराउदै गरेको महुस गरिएको छ ।
मुख्यगरी कृष्णजन्माष्टमीका दिनदेखि ऋषि पञ्चमीसम्म बढी नचाइने लाखे नाच हेर्न अन्य समुदायका सर्वसाधारणको देखि बिदेशी पर्यटकको पनि उतिक घुइँचो लाग्ने गर्दछ ।
कवि वैरागी काइँला नवराज सुब्बाकालाई सरल तर गहिरो मान्छे भन्नु हुन्छ र लेखनको भाषा पनि सरल छ भन्दै कविता सरल र गहन रूपमा लेख्ने काम कठिन कार्य हो जो सुब्बाले गरेका छन् भन्नु हुन्छ ।
समालोचक दधिराज सुबेदी सुब्बालाई हिजैको परिवेशमा जन्मिएका भए सिद्धिचरण श्रेष्ठ, हरिभक्त कटुवाल र भूपी शेरचन पछिका पङ्तिमा उनको नाम दरिने थियो भन्नु हुन्छ ।
उनले नेपालको जनस्वास्थ्य र स्वास्थ्य मनोविज्ञान क्षेत्रका विभिन्न शिर्षकहरूमा अध्ययन गरी लेख तथा शोधपत्रहरू अन्तराष्ट्रिय जर्नलहरूमा प्रकाशित गरेका छन् ।
बरिष्ठ गीतकार रत्न समशेर थापाले नवराज सुब्बाका गीतहरु राष्ट्रियभावनाले ओतप्रोत छन् जो सबै देशभक्त नेपालीले सुन्नै पर्ने बताउनु हुन्छ ।
उनले लेखन ७० को दशकमा सुरु गरेता पनि समाजशास्त्र समेतको अध्ययन गरेर मात्र सन् २००० पछि उनले पुस्तकाकार कृतिहरू प्रकाशमा ल्याएको भन्ने उनको भनाई रहेको छ ।
जनआन्दोलन अघि नेपाली कांग्रेस पार्टीको एक गुट, विचारमा मतभेद उद्धृत गर्दै, पछि आन्दोलन पछि दुई पार्टी एकीकरण पछि, 2009 सम्म एउटै पद ग्रहण गरे।
२०३७ को नेपालको जनमतसंग्रहको समयमा बीपी कोइरालाद्वारा निर्वाचित भई राष्ट्रिय स्तरमा संघको नेतृत्व गर्दा उहाँ २३ वर्षको हुनुहुन्थ्यो।
सहकाल र वर्षाका देवता मानिने रातो मच्छिन्द्रनाथलाई ललितपुरको बुङमतीमा राखिने परम्परा छ भने प्रत्येक बाह्रवर्षमा यहाँ पनि रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्राको आयोजना गरिन्छ ।
मल्लकालमा कर्कट नागकी श्रीमतीको आँखाको उपचार गरेवापत एक किसानले उपहारस्वरूप पाएको बहुमूल्य गहना र हीराजडित् भोटोसम्बन्धी विवाद सुल्झाउन हरेक वर्ष रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्राको परम्परा रहिआएको छ ।
परापूर्वकालमा नागराजकी श्रीमतीको आँखा दुखेपछि स्थानीय कृषकले तन्त्रमन्त्रद्वारा आँखा निको पारेपछि सो भोटो उपहारस्वरूप नागराजले दिएको किंवदन्ती छ ।
आफ्नो खेतमा काम गर्दा उक्त भोटो हराएपछि कृषकले व्यापक खोजी गरेको र कतै नपाएपछि जावलाखेलमा आयोजित रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो देखाउने जात्रामा एकजना राक्षसले लगाएको देखेको बताइन्छ ।
ती कृषकले यो भोटो मेरो हो भनेर माग्दा दुवै पक्षबीच व्यापक विवाद हुनपुग्दा दुवैले पर्याप्त प्रमाण जुटाउन नसकेपछि जसले सप्रमाण भोटो मेरो हो भन्छ, उसैलाई दिने शर्तमा नासोकारूपमा उक्त भोटो राखिएको बताइन्छ ।
करिब १४ सय वर्षपहिले राजा नरेन्द्रदेवका पालामा मुलुकमा लामो खडेरी परेको तथा भोकमरी र महामारीबाट जनता अकालमा मरेपछि त्यसलाई रोक्न काठमाडौँ, ललितपुर र भक्तपुरका तान्त्रिकले भारतको कामरूप कामाक्षाबाट मच्छिन्द्रनाथलाई नेपाल भित्र्याएको बताइन्छ ।
जब हामी कुनैपनि विषयवस्तु को बारेमा सोच्छौं वा कुनै विषयवस्तु को बारेमा कुरा गर्छौं आदि, यो बेला हाम्रो मस्तिस्क ले ति सबै डाटा लाई सेभ गरेर राख्दछ ।
यसमा पन्द्र हजार श्लोक छन् , यसका भित्र पहिले पुराण विषयका प्रश्न छन् र अवतारहरूको कथा बताइएका छन्, फिर सृष्टिको विवरण र विष्णुपूजाको वृतांत छ।
यसमा भूगोल, ज्योतिः शास्त्र तथा वैद्यकका विवरण पछि राजनीतिको पनि विस्तृत वर्णन गरिएको छ जसमा अभिषेक, साहाय्य, सम्पत्ति,बाट वक, दुर्ग, राजधर्म आदि आवश्यक विषय निर्णीत छ।
धनुर्वेदको पनि बडा नैं ज्ञानवर्धक विवरण दिइएको छ जसमा प्राचीन अस्त्र-शस्त्रहरू तथा सैनिक शिक्षा पद्धतिको विवेचन विशेष उपादेय तथा प्रामाणिक छ।
यस पुराणका अन्तिम भागमा आयुर्वेदको विशिष्ट वर्णन अनेक अध्यायहरूमा मिल्दछ, यसका अतिरिक्त छंदःशास्त्र, अलंकार शास्त्र, व्याकरण तथा कोश विषयक विवरण पनि दिइएका छन्।
यसमा परा-अपरा विद्याहरूको वर्णन, महाभारतका सबै पर्वहरूको सङ्क्षिप्त कथा, रामायणको सङ्क्षिप्त कथा, मत्स्य, कूर्म आदि अवतारहरूको कथाहरू, सृष्टि-वर्णन, दीक्षा-विधि, वास्तु-पूजा, विभिन्न देवताहरूका मन्त्र आदि अनेक उपयोगी विषयहरूका अत्यन्त सुन्दर प्रतिपादन गरिएको छ।
त्यस्तै प्रकारले महाभारत युद्धको महानायक अर्जुन आफ्नो अगाडि आईपरेको समस्यादेखि डराएर आफ्नो क्षेत्रिय धर्मदेखि विमुख भए यो समस्या हरव्यक्तिलाई आइपर्ने समस्या हो ।
मनुष्य जीवनको विशेषता मनुष्यमा रहेको बौद्धिक क्षमता नै हो र उपनिषदमा निहित भएको ज्ञान मनुष्यको उच्चतम अवस्था हो यसबाट मनुष्य आफ्नो बुद्धिको सीमा भन्दा परको अवस्थालाई प्राप्त गर्छ त्यहि ज्ञानलाई औपनिषदिय ज्ञान भनिन्छ त्यही ज्ञानलाई सामान्य अर्थात उपनिषदको कठिन अर्थलाई सामान्यरूपले दर्शाउन वेद व्यासले भगवद्गीता संक्षिप्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
भगवतगीता अनुमानत आज भन्दा लगभग ५००० हजार वर्ष पहिला अर्थात कलियुगको आरम्भमा कुरुक्षेत्र नामको युद्ध भूमिमा कृष्णले गीताको उपदेश अर्जुनलाई दिएका थिए ।
स्तुति आदि पद्यमा अन्य छन्दको पनि प्रयोग गरिएको छ यसको प्रथम अध्यायमा अर्जुनले खेद व्यक्त गरेको हुनाले अर्जुन विषादयोग अध्याय भनिएको छ ।
यस्तै प्रकारले अर्जुन र कृष्णको संवाद अनुसार अन्य अध्यायको पनि नाम राखिएको छ यसमा एकेश्वरवाद, कर्म योग, ज्ञानयोग, भक्ति योगको अध्याय क्रम अनुसार सुन्दर ढङ्गले चर्चा भएकोछ ।
जसका लागि हामीलाई राज्य , भोग र सुखहरु चाहिएको हो तिनिहरु नै आफ्नो प्राण र धनको आशा मारेर लडाइँ गर्न युद्धभुमिमा उभिएका छन् भने त्यो राज्य , त्यो भोग र त्यो जीवन समेतले हामीलाई के लाभ भयो?
गुरुहरु , हजुरबाहरु , बुबाहरु , छोराहरु , नातिहरु , मामाहरु , साला - जेठानहरु , ससुराहरु र अन्य सम्बन्धीजनहरु साराका सारा युद्ध गर्न मेरा अगाडि उभिएका छन् ।
दार्शनिक परम्परामा कुनै पनि नया दर्शनको अथवा कुनै पनि दर्शनलाई नया स्वरुले शक्तिशाली बनाउनको लागि जो तीन ग्रन्थमा आफ्नो दृष्टिकोण स्पष्ट गर्नु पर्थ्यो भाष्य लेखेर त्यसमा भगवद् गीता पनि एक हो ।
महान धनुर्धारी काशीराज, महान योद्धा शिखण्डी , धृष्टद्धुम्न , विराट, अजेय सात्यिकी, द्रुपद, द्रौपदीका छोराहरु र सुभद्राका बलवान् छोरा यी सबैले अलग अलग आफ्ना शङ्खहरु बजाए।
जसरी यो शरीरधारी आत्मा निरन्तर बाल्यावस्थाबाट युवावस्थामा र युवावस्थाबाट वृद्धावस्थातिर परिवर्तन भइरहन्छ, त्यसैगरी यो आत्मा एउटा शरीरको मृत्युपछी अर्को शरीरमा स्थानान्तरित हुने गर्दछ।
त्यहाँ यो सङ्घर्षको मैदानमा युद्ध गर्ने इच्छा लिएर जम्मा भएका, को कोसँग मैले शस्त्रास्त्रहरूको परीक्षामा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्दछ, हेर्नसँकू।
जसरी मानिसले पुराना वस्त्रहरु त्यागेर नयाँ वस्त्र धारण गर्छ, त्यसै गरी आत्माले पनि पुराना र काम नलाग्ने शरीर त्यागेर नयाँ भौतिक शरीर धारण गर्दछ।
दु:ख र सुख भन्ने कुरा कालक्रममा आउने र जाने जाडो र गर्मी ॠतु जस्ता अस्थायी विषय हुन् र यी इन्द्रियबोध्बाट उत्पन्न हुन्छन् , अत: हे भरतवंशी अर्जुन !
आफ्ना कुलपरम्परालाई नाश गर्ने व्यक्तिहरूको कुकृत्यबाट वर्णसङ्कर सन्ततिहरु उत्पन्न हुन्छन् र तिनका दुष्कृत्यहरूबाट सबै प्रकारका सामुदायिक योजनाहरु तथा पारिवारिक कल्याणका कार्यहरु समेत नष्ट हुन पुग्दछन् ।
हनुमानको चित्र अंकित झण्डा भएको रथमा बसेर पाण्डुपुत्र अर्जुनले आफ्नो धनु उठाएर वाण वर्षाउनै लागेका समयमा धृतरास्ट्रका छोराहरूलाई सैनिक व्युहमा देखेर भगवान कृष्णलाई यी वाक्यहरु भने।
यस्ता आततायीहरूलाई मार्यौ भने हामीलाई पाप लाग्नेछ, त्यसैले धृतराष्ट्रका छोराहरु र हाम्रा मित्रहरूलाई मार्नु हाम्रा लागि उचित छैन।
एउटा क्षेत्रीयले गर्नुपर्ने विशिष्ट कर्तव्यलाई विचार गरेर, धर्मका लागि युद्ध गर्नुभन्दा राम्रो अरु कुनै काॠ छैन भन्ने कुरा तिमीले बुझ्नुपर्दछ र यस्तो काॠ गर्न तिमीले कुनै सङ्कोच मान्नुहुँदैन।
जन्मिनुभन्दा अगाडि सबै जीवहरु अव्यक्त अवस्थामा हुन्छन् ,जन्मेर नमरुन्जेल्को मध्य अवस्थामा तिनीहरु व्यक्त हुन्छन् र मरेपछी फेरि अव्यक्त नै हुन्छन् अत: यसमा शोक गर्नुपर्ने के आवश्यकता छ ?
कुलमा अधर्म बड्न शुरु भए पछि कुलका स्त्रीहरु दूषित हुन पुग्दछन् र यसरी स्त्रीहरु आफ्नो सतीत्वबाट पतीत भएपछी हे वृष्णिवंशी कृष्ण !
यदि केही गरेर तिमीले यो युद्धरूपी धार्मिक कर्तव्य पूरा गरेनौ भने, तिमीलाई आफ्नो कर्तव्य पालन नगरेको पाप लाग्ने छ र तिमीले योद्धाका रूपमा पाएको यश पनि गुमाउनेछौ।
दुवै पक्षका सैनिकहरुका बीचमा उभिएर हेर्दा अर्जुनले त्यहाँ आफ्ना बुवाहरु, हजुरबुवाहरु, गुरुहरु, मामाहरु, दाइभाइहरू, छोराहरु, ससुराहरु र शुभचिन्तकहरुलाइ देखे।
कुरुवंशका अत्यन्त प्रतापी बयोवृद्ध तथा योद्धाहरुका पितामह भीष्मले दुर्योधनलाई आनन्द दिने आफ्नो शङ्ख सिंह गर्जे जस्तै गरी अत्यन्त उच्च स्वरले बजाउनुभयो।
लडाइँ गर्नका लागि मेरा अगाडि उपस्थित भएका मेरा यी आफ्नै साथी सम्बन्धीहरूलाई देखेर मेरो शरीर कामिरहेको छ र मेरो मुख सुकिरहेको छ।
मेरो सम्पूर्ण शरीरमा कम्प भैरहेको छ, शरीरमा रोमाञ्च भइरहेको छ , मेरो गाण्डीव धनु मेरो हातबाट चिप्लिदै छ र मेरो छाला पोलिरहेछ।
स्वतः प्राप्त हुन आएको , स्वर्गको खुलेको ढोका जस्तो यस्तो युद्धको अवसर अत्यन्त सुखी वा भाग्यशाली क्षेत्रीयहरूले मात्र प्राप्त गर्दछन् ।