polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
थाइराइड हार्मोनले शारीरकि शक्ति नियमन गर्न, अरू हार्मोन र भिटामिनलाई शरीरमा प्रयोग गर्न र शरीरका तन्तुहरूलाई वृद्धि तथा परपिक्व गर्न महत्त्वपूर्ण काम गर्छ।
थाइराइड ग्रन्थिको कार्य क्षमतामा गडबडी भएमा कि त प्रशस्त मात्रामा -अनावश्यक रूपमा) हार्मोनको उत्पादन हुन्छ -हाइपरथाइराइडिज्म) कि अत्यन्त न्यून मात्रामा हार्मोन उत्पादन हुन्छ -हाइपोथाइराइडिज्म)।
उच्च रक्तचाप, छाती दुख्ने, छिटो र अनियमित मुटुको धड्कन हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने, पेट दुख्ने, वान्ता हुने, बढी उत्तेजित वा चिटचिटाहट, रंिगटा, हृदयाघात तथा चेतना हराएर कोमामा जाने आकस्िमक अवस्था हुन्छ।
आन्द्रामा अवरुद्धता हुने, मुटुको धड्कन अनियमित हुने, सङ्क्रमण, फोक्सो र मुटुमा पानी जम्ने, सोच्ने शक्ति हराउने, पागलपन, कोलेस्ट्रोल बढेर हृदयाघात, पक्षघात, निन्द्रामा श्वासप्रश्वास रोकिने, बिर्सनेलगायतका मस्ितष्कका रोगहरू लाग्छन्।
त्यसबाहेक आयोडिनयुक्त नुन तथा खाना खाने, अनावश्यक रूपमा एक्सरे, सीटीस्क्यान आदि पटक-पटक नगर्ने, तनाव, चिन्ता र हतासलाई न्यूनीकरण गर्ने, धेरै चिया, कफी तथा चुरोट नखाने एवं स्वस्थ र सक्रिय जीवनशैली अवलम्बन गर्नुपर्छ।
एकातर्फ हाम्रा दुर्गमबासी ढिके नुन खान बाध्य छन् भने अर्कोतर्फ यो रोग परीक्षणको ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा विस्तार नभएकाले, जनचेतना न्यून भएकाले एवं सरकारी प्राथमिकतामा नपरेको हुँदा लाखौँ नेपालीले आफ्नो रोग थाहै नपाई मृत्युवरण गर्नुपर्ने विडम्बना छ।
महिला वंशाणुगत इतिहास रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा ह्रास धुम्रपान, गर्भवती अवस्था, गलगाँड तथा घाँटीमा धेरै गिर्खा भएको अवस्था, क्यान्सर तथा विकिरण उपचार गरेकाहरू 'हाइपरथाइराइडिज्म' हुनसक्ने जोखिम समूहमा पर्छन्।
प्रौढ उमेर, महिला, वंशाणुगत इतिहास, पहिले थाइराइडसम्बन्धी रोग भएका -गलगाँड, ग्रन्थिको शल्यक्रिया वा विकिरण चिकित्सा), दीर्घरोगीहरू जस्तै मधुमेह, रक्तअल्पता, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमी भएका, ढिके नुन सेवन गर्ने 'हाइपोथाइराइडिज्म'को जोखिम समूहमा पर्छन्।
६० वर्षभन्दा बढीका करबि २० प्रतिशत महिलालाई यो रोगका केही लक्षणहरू देखिन्छन्, तीमध्ये प्रतिवर्ष २-५ प्रतिशत महिलालाई यो रोग लाग्छ।
परीक्षणपश्चात् थाइराइड ग्रन्थिको रोग देखिएमा तुरुन्त विशेषज्ञ चिकित्सकको सल्लाह अनुसार लामो समयसम्म उपचार एवं नियमित रूपमा रक्त परीक्षण गर्नुपर्छ।
चिकित्सा विज्ञानले रेडियोएक्टिभ, आयोडिन तथा एन्टी थाइराइड औषधि र शल्यक्रिया - र थाइराइड हार्मोन चक्की - लगायतका विभिन्न रासायनिक हार्मोनहरूको प्रभावकारी आविष्कार गरेको छ।
बिरामीको इतिहास, शारीरकि परीक्षण -आँखा, छाला, मुटु, स्नायु प्रणाली, थाइराइड ग्रन्थि), थाइराइड अल्ट्रासाउन्ड, वायोप्सी, सीटीस्क्यान, प्रतिजैविक परीक्षण आदि विविध परीक्षणहरूभन्दा रक्त परीक्षणबाट यो रोगको निदान हुन्छ।
राजा राजेन्द्र राजकाजमा रुचि नराख्ने,दरवारिया रखौटिहरूसँग मात्र समय विताउने हुँदा रानीको मनमा पनि राजा प्रति रुचि घटेको आकलन गर्न सकिन्छ ।
कसैले राजा र मुख्तियारको मिलेमतोमा लाल झा नामका कुख्यात व्यक्तिले उनको हत्या गरेको भनेका छन् भने कसैले चाहिं जंगबहादुरले आफू शक्तिशाली बन्न आफ्ना भाइ बद्रीनरसिंहद्वारा उक्त हत्या गराएको भनी लेखेका छन् ।
तर एउटा कुरा के भन्न सकिन्छ भने गगनसिंहको उदय राजा, मुख्तियारलगायत कसैलाई मन परेको थिएन र उनको पतन लक्ष्मीदेवीबाहेक सबैले चाहेका थिए ।
वि.सं. १९०३ भदौ ३१ गते राति महारानी राज्यलक्ष्मीको प्रिय पात्र तथा मन्न्री परिषद्का सदस्य गगन सिंह खवासको रहस्यमय ढङ्गले गरिएको हत्यारा पत्ता लगाउन महारानीको आदेशले वि.सं. १९०३ भदौ ३२ गते शनिबार राति सबै भारदारहरूलाई कोतको परिसरमा जम्मा हुने आदेश अनुसार कोतमा भेला भए ।
आफ्ना बाबुको पूजाकोठामा सन्ध्या गरिरहेको बेलामा अज्ञात व्यक्तिले बन्दुक हानी हत्या गरी भागेको कुरा गगनसिंहका छोरा बजीरसिंहले तुरुन्तै महारानीकहाँ रुँदै गएर पुर्याए।
तत्कालिन सिंजा साम्राज्यका शासक पृथ्वी मल्लले शाके १२७९ जेष्ठ कृष्ण एकादशी आइतवारका दिन स्थापना गरिएको कीर्तिस्तम्भ खसमल्ल शासनकालका नायकहरूको नामनामेसी र वंशावली रहेको एक मात्र प्रमाण मानिन्छ।
यस स्तम्भले बोधगयादेखी गढवालको बाराहाट र तिब्बतको गुंगे प्रान्तदेखी दक्षिणको समथर भु-भागसम्म फैलिएको सांस्कृतिक सभ्यतालाई समन्वय गरेको छ।
हुनत तत्कालिक समयमा पश्चिम नेपालको बौद्विक, सांस्कृतिक, धार्मिक तथा सामरिक सभ्यतालाई चित्रण गर्ने प्रसस्त प्रस्तर, अभिलेख, तामापत्र, कनकपत्र, आदेशपत्र, वीरखम्ब, वंशावलीहरू, तथा लोकगाथाहरू पनि नभएका होइनन्, तर यही परिवेशमा सवालाख पर्वतमालाहरूसम्म फैलिएर रहेको सिंजा साम्राज्यको राजधानी जुम्लाको लामाथाडालाई मानिए तापनि सम्राट पृथ्वी मल्लको सक्रिय राज्यकालको लगभग अन्त्यतिर दुल्लुमा स्थापना कीर्तिस्तम्भ स्थापना गरिनुले दुल्लु वा दैलेखलाई उच्च ऐतिहासिक महत्त्व प्रदान गरेको छ।
सोझो अर्थमा भन्नु पर्दा सपादलक्ष शिखरी प्रदेशको अध्यायन अनुसन्धान वा खसप्रदेशको अवलोकन तथा कर्णाली प्रदेशको तिर्थयात्रामा रमाउन चाहने अनुसन्धाता तथा विजीगीषुहरूका लागि एक चोटी नपुगी नहुने स्थान हो दुल्लुको कीर्तिखम्ब।
योगी नरहरिनाथ पछि धेरै स्वदेशी तथा विदेशी विद्वानहरूले कीर्तिस्तम्भको अभिलेखलाई अनुसन्धान गरेर पढ्ने र बुझ्ने कोशिस गरेका छन्।
यसै सन्दर्भमा होरिटेज नेपालको पहलमा सबै विद्वानहरूको अभिलेख उतार तथा पुरातत्व विभाग सँग रहेको रबिङ्स का आधारमा अभिलेखको शुद्वपाठ तयार गर्ने प्रयोजनकालागी प्रा. डा. टेक बहादुर श्रेष्ठ, प्रा. डा. डिल्लीराज खनाल, प्रा. दिनेशराज पंत र पुरातत्वविद् श्याम सुन्दर राजवंशी लाई गरेर पाँच सदस्यीय समिती गठन गरेको थियो।
मिति २०६८/१२/१९ का दिन संस्कृति मन्त्रालयका प्रतिनिधी जयराम श्रेष्ठ र पुरातत्व विभाग का प्रतिनिधी प्रकाश दर्नालको उपस्थितिमा होर्डिङ्गबोर्ड तयार गरेर सर्वसाधारणको जानकारीका लागि दुल्लु स्थित कृतिस्तम्भ भएकै स्थानमा स्थापना गरेर प्राध्यापक दिनेशराज पंतद्वारा लोकार्पण गरिएको थियो।
पृथ्वीमा चन्द्रसूर्य रहुन्जेलसम्मको लागि धर्मप्रचारक, सुत्रधारहरू र शिल्पिहरूको सबै कर मिनाहा गर्दा ठूलो धन राशी मिनाहा हुन गएकोले यस स्तम्भलाइ कोटीस्तम्भ पनि भन्ने गरिन्छ ।
कीर्तिस्तम्भमा उल्लेख भए अनुसार यो स्तम्भ श्रीशाके १२७९ मा अभिविजयसिंह र शिवराज नाम गरेका दुईजना कालिगढले तयार गरेर श्रीशाके १२७९ जेष्ठ कृष्ण एकादशी आइतवारका दिन ठडाईएको हो।
यो अवस्थामा रहेको कीर्तिस्तम्भमा गोठालाहरूले हँसिया र बन्चरो उदाउने गर्दा र केटाकेटीहरूले चिप्लेटी खेल्ने गर्दा यसमा भएको अक्षरहरू मेटिदै गए।
धेरै समय पछि कसैले यसलाई फेरी ठडाइदिंदा अलि बाङ्गो रहन गएकोले वि.सं. २०१२ मंसिर २५ गतेका दिन योगी नहरीनाथको सक्रियतामा बाटोमा हिड्ने हटारू र स्थानिय जनताको सहयोगमा बाङ्गो रहन गएको स्तम्भलाइ हालको अबस्थामा सोझाएर राखेको कुरा नरहरी नाथको इतिहास प्रकाश दोश्रो अंक पहिलो भाग पृष्ठ ६६ मा वर्णन गरिएको छ।
बृहत् पश्चिम नेपालको अध्यायन अवलोकनका दृष्टीकोणले दुल्लुको कीर्तिखम्ब नपुगी तयार गरेका दस्तावेजहरू कुनै हालतमा पनि पूर्ण हुन सक्ने छैनन्।
यसै गरी अन्यत्र कुनै पनि ठाउँमा उल्लेख नभएको तथ्यहरू जस्तै:- नागराजपछीका उत्तराधिकारीहरू चाप, चापिल्ल, क्राशिचल्ल र क्राधिचल्ल सम्बन्धमा तथा नैगराजको वंशपछी गेलावंशी पालहरू सिंजा साम्राज्यको राजगद्दीमा अभिषिक्त गरिएको तथ्यलाई पनि स्पष्ट गरिएको छ।
यसका साथै यस स्तम्भमा सिंजा राज्यमा रहने सबै भिक्षु, ब्राह्मण, धर्म उपदेशक र शिल्पीहरूका लागि सम्पूर्ण कर मिनाहा गरेको व्यहोरा उल्लेख गरिएको छ।
यो स्तम्भमा दुवैतर्फको सम्पूर्ण अभिलेखमा जम्मा २४ वटा श्लोकहरू २ वटा स्वस्ती र श्रीशाके गरी जम्मा ७८० वटा अक्षरहरू रहेका छन्।
भाले रातो जुनबकुल्लाले आफ्नो गुणमा पोथीको ध्यानाकर्षण गर्नका लागि रुखमा टुप्पोमा र घाँसे क्षेत्रहरूमा गएर विभिन्न आवाज निकाल्ने गर्छ।
अनियमित जीवनशैली जस्तै भोक लागेको बेलामा नखाने, भोकभन्दा ज्यादा खाने, खाना निश्चित समयमा नखाने, पचाउन कठिन हुने खाना खाएपछि तत्कालै सुत्ने र शारीरिक श्रम गरेलगत्तै खानेहरूमा यो रोग ज्यादा देखिएको छ।
व्यस्तता र भागदौडले भरिएको जीवन ज्यूँनेहरू, मानसिक तनावको चपेटामा परेकाहरू, मनोरञ्जन नगर्नेहरू, भय, चिन्ता, शोक उदासिनता र अनिद्राका रोगी, शारीरिक श्रम वा व्यायाम नगर्नेहरू पनि यो रोगका सिकार हुन्छन्।
आमाशयका भित्तामा भएको इन्फ्लायिसन भने आमाशयका भित्ताको श्लेष्म झिल्ली च्यातिएर घाउ भएको अवस्थालाई भने ग्यास्ट्रिक अल्सर भनिन्छ।
यी पदार्थहरूमा, दुखाइ कम गर्ने औषधी जस्ता औषधी, विषसेवन, मसला, खुर्सानी र नुन ज्यादा हालेको खानेकुरा, जाँड-रक्सी, कोकिनजस्ता मादकपदार्थ पर्दछ।
छाती र पेटको बीचको खाल्टो वरिपरि दुख्नु, पेट पोल्नु, भोक हराउनु, अम्लपित बढ्नु, मुख बिग्रिनु, पेट भारी हुनु, आपन वायु बढ्नु, रिंगटा लाग्नु, टाउको दुख्नु, पेट फुल्नु गयास्ट्रिकका लक्षण हुन्।
त्यसैगरी ग्यास्ट्रिकमा वाकवाकी लाग्ने, वान्ता हुने, ढ्याउ-ढ्याउ आउनु, वान्तामा रगत देखिने, कालो दिसा आउने, खाना नपच्ने, पेट हुडेल्ने, तौल कम हुने लक्षण देखिन्छ।
मृगका अधिकतम प्रजातिहरूले विश्वभर शितोष्ण प्रदेशका मिश्रित सदाबहार जङ्गल, हिउ पर्ने क्षेत्रका कोणधारी जङ्गल, उष्णप्रदेशीय मौशमी सुख्खा जङ्गल, घासेमैदानहरू र खुल्ला मैदानहरूलाई आफ्नो वासस्थानको रूपमा प्रयोग गरेको पाइन्छ।
खुल्ला भूभागहरूमा उम्रिने पोथ्राहरू, घास र झारपातहरू नै मृगको मनपर्ने आहार भएको हुनाले जङ्गलहरूमा भएको मानव अतिक्रमणले समेत यीनीहरूलाई केही हदमा सङ्ख्या वृध्दीमा सघाउ पुर्‍याएको छ।
यसका साथसाथै ती क्षेत्रका आसपासका खेतीपाती गरिएका जमीनहरूले समेत मृगलाई फाइदा पुर्‍याएको पाइन्छ, तैपनि घना जङ्गलहरू तथा झाडीहरूबीना यीनीहरूको पोषण र सङ्ख्या वृध्दि असम्भब छ।
मध्य अमेरिकामा पाइने र दक्षिण अमेरिकामा पाइने तथा एसियामा पाइने हरूले साधारणतया घना जङ्गललाई आफ्नो वासस्थानको रूपमा उपभोग गरेको पाइन्छ।
यीनीहरूमध्ये केही मृगहरू केवल हिमाली भूभागहरूमा मात्र बस्ने गर्दछन् भने, केही प्रजातिहरू विषेशरूपमा घासेमैदान, दलदल र ओशिला खुल्लामैदान तथा मरुभूमीले घेरिएका सुख्खा झाडीयुक्त जङ्गलहरूमा वसोबास गरेको पाइन्छ।
प्रत्येक वर्ष मृगहरूको पुरानो सिङ् झरेर नया सिङ् पलाउने गर्दछ, यही कारणले मृगहरूलाई स्थायी रूपमा सिङ् रहने कृष्णसार जस्ता जनावर भन्दा अलग बनाएको छ।
इ.एच.कार., आर.जी.कलिङउड, एरिक कहलर, ह्यारी रिटर आदि विद्वानले दिएको परिभाषालाई संश्लेषण गर्ने हो भने :साहित्य इतिहासलाई समाजिक-साँस्कृतिक मूल्यहरूका कालजन्य तथ्यहरूको शृङ्खलाबद्ध अनुसन्धान परिणाम मान्न सकिन्छ, अर्थात् सामान्य इतिहास मानिसका अतीतको कथा हो भने साहित्य इतिहास साहित्यकारको :सांस्कृतिक चिन्तनबाट प्राप्त कृतिका समाजिक प्रभावहरूको शृङ्खलाबद्ध कथा हो।
यसमा पनि तथ्यप्रति नै आग्रह हुन्छ, जुन तथ्यहरू साहित्यिक मान्यताद्वारा सत्यापित हुन्छन् र विभिन्न सन्दर्भमा स्वीकार्य हुन्छन्।
काल विभाजनलाई इतिहास लेखनकलाको अनिवार्य शर्त मानिएकाले साहित्यका इतिहासकारहरूको ध्यान यसतिर आकर्षित भएको देखिन्छ; तर प्रत्येक इतिहासकारको दृष्टिकोण आआफ्नै किसिमको छ र प्रत्येक :इतिहासकारलाई एउटा निश्चित मापदण्ड अनुसार हेर्ने गरेको पाइन्छ।
२००३को आसपासदेखि अद्यावधि भए गरेका काल विभाजनका प्रकृति र स्वरूपको पर्यवेक्षणबाट स्पष्टतः के देखिन्छ भने नेपाली साहित्यको आद्यन्त तस्विर प्रक्षेपण गर्ने प्रयास प्रत्येक साहित्यकारबाट भएको पाइए पनि :अधिकांशले कविताकाव्य विधामा मात्र अफुलाई केन्द्रित गरी लेख्ने गरेको पाइएको छ।
यसरी साहित्य इतिहासको काल विभाजन गर्दा इतिहासको अखण्ड रूपलाई विभिन्न काल खण्डमा विभाजन गरी साहित्यका सबै विधाप्रति :निर्वैयक्तिक अवधारणा राखेर निष्पक्षता प्रदर्शन गर्नु समीचीन ठहर्छ।
यस कालका विचारशील, संवेदनशील स्वच्छन्दतावादी निबन्धकारहरूमा शङ्कर लामिछाने, बालकृष्ण पोखरेल, मोहनराज शर्मा, वासुदेव त्रिपाठी, रामलाल अधिकारी, किशोर नेपाल, राममणि रिसालआदि रहेका देखिन्छन् भने त्यसपछिका तीव्र व्यङ्ग्यात्मक निबन्ध प्रस्तुत गर्ने निबन्धकारहरूमा पारिजात, रमेश विकल, कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, बालमुकुन्ददेव पाण्डे, तारानाथ शर्मा, जनकलाल शर्मा, गोविन्द भट्ट गङ्गाप्रसाद उप्रेती,निर्मोही व्यास, राजेन्द्र सुवेदी, मञ्जुल, राजव, मुन पौडेल, माधवप्रसाद पोखरेल, सुधा त्रिपाठी, भीष्म उप्रेती, नवराज सुब्बा प्रभृति व्यक्तित्वहरू रहेका देखिन्छन् ।
त्यसपछि देखापरेका निबन्धकारहरूमा मनुजबाबु मिश्र, मोहन दुवाल, मोहन सिटौला, युवराज नयाँघरे, नरेन्द्रराज प्रसाई , विमल निभा, निर्मोही व्यास, ध्रुव मधिकर्मी, मधुसूदन गिरी, रोचक घिमिरे, गोविन्दराज भट्टराई आदि उल्लेख्य छन् ।
त्यसैगरी हास्यव्यङ्ग्यात्मक निबन्धका फाँटमा कलम चलाउने निबन्धकारहरूमा भैरव अर्याल, रामकुमार पाण्डे, नारद ओझा, विष्णु नवीन, चोलेश्वर शर्मा, नरेन्द्रराज पौडेल, हरि बन्दी, सूर्यबहादुर पिवा, ध्रुवकृष्ण दीप, लोकेन्द्रबहादुर चन्द, मुकुन्दआचार्य, होम सुवेदी,हरि खनाल,नरनाथ लुइँटेल, रमेश खकुरेल, चोलेश्वर शर्मा, खगेन्द्र संग्रौला, रुद्र खरेल, भरतराज पन्त, विष्णु प्रभात, जयराम शर्मा, डम्बर बस्नेत, कोमलप्रसाद पोखरेल, चूडामणि रेग्मी, लक्ष्मण नेवोटिया, विश्व शाक्य, आदि रहेका पाइन्छन् ।
कथ्य र शिल्प दुबै दृष्टिले नवीनतम साहित्यिकआन्दोलनका रूपमा लिइने प्रयोगवाद पश्चरमी साहित्य जगतमा प्रचलित स्वच्छन्दताकादी प्रवृत्तिलाई अस्वीकार गरी वस्तुपरक ढङ्गले अघि सारिएको साहित्यिक प्रयोगको नयाँ अवधारणा हो ।
यसधाराका कविताशरुमा विसङ्गत जीवन, निस्सार एवं शून्य अभिव्यक्ति, परम्परागत भाषा-व्याकरणको बेवास्ता दुर्बोध्य एवं विशृङ्खलित भावसंयोजन विम्ब र प्रतीकको अधिक प्रयोग आदि प्रवृत्तिगत विशेषता भेटिन्छन् ।
आधुनिक लेपाली उपन्यास परम्परामा लैनसिंह बाङ्देलको मुलुकबाहिर को प्रकाशनसंगै समाजिक यथार्थवादी उपन्यास परम्पराको प्रारम्भ भएको पाइन्छ ।
यीबाहेक लीलबहादुर क्षेत्रीका बसाइँ , अतृप्त र ब्रह्मपुत्रको छेउछाउ , लीलाध्वज थापाको मन , दौलतविक्रम विष्टको मञ्जरी , शङ्कर कोइरालाको खैरेनी घाट , तुलसीराम कुँवरका रने र उज्यालो तिर , भवानी भिक्षु को आगत , ध.च. गोतामेका घामका पाइलाहरू र यहाँदेखि त्यहाँसम्म , केशवराज पिंडालीको बाच्ने एउटा जिन्दगी , राजेश्वर देवकोटाको आवर्तन , गोविन्दराज भट्टराईको मुगलान र मणिपुरको चिठी जस्ता उपन्यासहरू यसै धाराका उल्लेख्य कृति हुन् ।
शक्तिवल्लभ अर्यालबाहेक अन्य कविका कृतिहरूमा उदयानन्द अर्यालको पृथ्वीन्द्रोदय काव्य, सुन्दरानन्द बाँडाको बहादुरशाह वर्णनम् राधावल्लभ अर्यालको साँढ्याको कवित्त आदि रहेका देखिन्छन् ।
यसपछिका कथाहरूमा स्वस्थानी व्रतकथा , महाभारत गदापर्व , महाभारत आदिपर्व , रामाश्वमेध , दशकुमारचरित , बहत्तर सुधाको कथा , बेतालपञ्चविंशति र तन्त्राख्यान १८९३), लङ्काकाण्ड आदि प्रमुख रहेका छन् ।
समाजमा हुनेगरेका अन्याय, अत्याचार, शोषण, दमन र समाजिक विभेद जस्ता क्रियाकलापको अन्त्य गरी त्यहाँ समानता कायम गर्ने उद्देश्य राख्नु प्रगतिवाद हो ।
यस धाराका उपन्यासहरूमा डी.पी. अधिकारीको धरती अझै बोल्दै छ , खगेन्द्र सङ्ग्रौलाको चेतनाको पहिलो डाक र आमाको छटपटी , पारिजातका बैंसको मान्छे , तोरीबारी बाटा र सपनाहरू , पर्खालभित्र र बाहिर , उसले रोजेको बाटो , र अनिदो पहाडसंगै , त्यसै गरी मोदनाथ प्रश्रितका देशभक्त लक्ष्मीबाई र चोर , रमेश विकलको अविरल बग्दछ इन्द्रावती , सञ्जय थापाको देउमाई को किनारमा , ऋषिराज बरालको कमरेड हुतराजको राजधानी प्रस्थान , हरि खनालको " मैयाँ " आदि उल्लेख्य छन् ।
प्राथमिक नेपाली साहित्यको प्रारम्भमा स्मृतिकाव्यले विशिष्ट स्थान लिएको देखिन्छ भने परवर्ती समयमा भक्तिकाव्यको वर्चस्व रहेको पाइन्छ ।
कृष्णभक्ति धाराका कविहरूमा इन्दिरस, विद्यारण्यकेशरी अर्याल, वसन्त शर्मा,यदुनाथ पोखर्याल, रघुनाथ भट्ट पोखर्याल, पतञ्जली गजुर्याल, रहेका देखिन्छन् भने रामभक्ति धाराका कविहरूमध्ये भानुभक्त आचार्य नै सर्वप्रमुख रहेका पाइन्छन् ।
भानुभक्तले समाजको आवश्यकतालाई बुझेर अभिव्यक्ति दिन जानेका छन् भने समाजले पनि कृतज्ञ भावले रचना र रचनाकार दुबैलाई बुझेर हृदयमा राख्न जानेका छन् ।
वि.सं.१९४० देखि नेपाली कविता साहित्यको माध्यमिक काल प्रारम्भ भएको पाइन्छ भने यसै कालमा शृङ्गारिक धाराको उदय र चरमोत्कर्ष भएको देखिन्छ ।
एउटा काँधमा गद्य साहित्य र अर्को काँधमा पद्य साहित्यलाई बोकेर हिड्ने एउटै मोतीराम प्रकाशक, पत्रकार, नाटककार, जीवनी लेखक, समालोचक, कवि र भाषासेवी पनि हुन् ।
नेपाल एकीकरणको आरम्भदेखि मोतीराम भट्टको उदयकालसम्म १३८ षर्षको अन्तरालमा निकै गद्य कृतिहरू फेला परेका छन्, तर गद्य फाँटका साहित्य विधाहरू फस्टाएको चाहिं मोतीरामकै पालादेखि हो ।
समाजिक जीवनमूल्यको स्थापना, जीवनको यथार्थ र सत्यको प्रस्तुति, समाजिक विकृति र विसङ्गतिप्रति व्यङ्ग्य जस्ता कुराहरू यस धाराका कथागत प्रवृत्ति हुन् ।
यस धाराका कथाकारहरूमा कविताराम, गणेश रसिक, पद्मावती सिंह, पूर्णविराम, खगेन्द्र संग्रौला, लव गाउँले, जीवन आचार्य, मञ्जु काँचुली, ऋषिराज बराल, नारायण ढकाल, मोहनराज शर्मा, कोमलप्रसाद पोखरेल, कृष्ण धरावासी, सनत रेग्मी, सीता पाण्डे, हरिहर खनाल, हरि खनाल, घनश्याम ढकाल, विजय चालिसे, तेजप्रसाद श्रेष्ठ, पुण्यप्रसाद खरेल, भागीरथी श्रेष्ठ, महेशविक्रम शाह, विजय चालिसे, राजव, अमर शाह, कपिल लामिछाने, तारा गाउँले, सञ्जय थापा, सीता पाण्डे, प्रेम छोटा, मधुवन पौडेल, अविनाश श्रेष्ठ, समेत अन्य कथाकारहरू पनि रहेका पाइन्छन् ।
मुख्यतः कवितामा भाषा, शैली र संरचनाका कमजोरीहरू हटाई त्यसको परिष्कार, भावको परिष्कार, मानवीय मनका चारित्रिक, नैतिक एवंआध्यात्मिक चेतनाको परिष्कार परिष्कारवादी धाराका मूल प्रवृत्ति हुन् ।
यस धारालाई विकसित गराउने कृतिहरूमा लेखनाथ पौडेलका ऋतुविचार , बुद्धिविनोद , सत्यकलि संवाद , तरुण तपसी , मेरो राम र सोमनाथ सिग्द्यालको आदर्श राघव , बालकृष्ण समको खण्डकाव्य आगो र पानी तथा बालकृष्ण समका कविता उल्लेख्य छन् ।
परम्परागत शास्त्रीय छन्दहरूलाई समातेर त्यसमा थप परिष्कार र निर्माणसमेत गर्दै अघि बढेका चन्द्रप्रसाद न्यौपाने , डिल्लीरमणशर्मा अर्ज्याल, भुवनहरि सिग्देल, बलदेव गाउँले, बुनु लामिछाने, प्रल्हाद पोखरेल, घनश्याम कँडेल, देवी नेपाल, हरि खनाल, नवराज लंसाल, डा रमेशचन्द्र अधिकारी आदिको भूमिका वर्तमान समयमा ज्यादै महत्त्वपूर्ण देखिन्छ ।
यसपछि देखापरेका अन्य कृतिहरू भानुदत्तको हितोपदेश मित्रलाभको अनुवाद , शक्तिवल्लभ अर्यालको संस्कृत नाटकको अनुवाद हास्यकदम्ब , अज्ञात व्यक्तिद्वारा लिखित दशकुमारचरित १८७५) आदि रहेका पाइन्छन् ।
यस कालमा विशेष गरी काठमाडौबाट प्रकाशित गोरखापत्र , दार्जिलिङबाट प्रकाशित गोर्खे खबरकागत , बनारसबाट प्रकाशित सुन्दरी , माधवी , चन्द्र , गोर्खाली आदिको भूमिका उल्लेख्य रहेको पाइन्छ ।
जन्मभूमि , देहरादूनबाट प्रकाशित गोर्खासंसार र तरुण गोर्खा , दार्जिलिङबाट प्रकाशित साहित्यसम्मेलन जस्ता पत्रपत्रिकाहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् ।
प्रयोगवादी धाराका अन्य कथाकारहरूमा शङ्कर लामिछाने , मोहनराज शर्मा , पारिजात , मनुब्राजाकी , ध्रुवचन्द्र गौतम , गोपाल पराजुली , प्रेमा शाह , भागिरथी श्रेष्ठ आदिको नाम अग्र पङ्क्तिमा रहेको देखिन्छ ।
यसरी प्राथमिक कालीन नेपाली उपन्यासको इतिहासलाई हेर्दा शक्तिवल्लभ अर्यालको महाभारत विराटपर्व नेपाली उपन्यासको सर्वप्रथम प्रारम्भ विन्दु ठहरिएको छ ।
यसपछि भानुदत्तको हितोपदेश मित्रलाभको अनुवाद , शक्तिवल्लभ अर्यालको हास्यकदम्ब , बेनामे लेखकको पिनासको कथा , बेनामे लेखकको दशकुमारचरित ,अज्ञात लेखकको स्वस्थानी व्रतकथा , अज्ञात लेखकको बहत्तर सुगाको कथा १८९३), सुन्दरानन्द बाँडाको अध्यात्म रामायण , जस्ता कृतिहरू रहेका पाइन्छन् ।
वैयक्तिकता, स्वच्छन्द अभिव्यक्ति, बौद्धिकताको घेराबाट मुक्ति, काल्पनिकता, भावुकता, प्रकृतिप्रेम, सौन्दर्यप्रति विशेषआकर्षण, कृत्रिमताबाट मुक्ति आदि स्वच्छन्दतावादी धाराका प्रमुख विशेषता हुन् ।
देवकोटापछि सिद्धिचरण श्रेष्ठ , युद्धप्रसाद मिश्र , माधवप्रसाद घिमिरे , केदारमान व्यथित , गोपालप्रसाद रिमाल आदि कविहरू यस धारामा सम्मिलित भएका पाइन्छन् ।
समाजमा व्याप्त विकृतिबाट समाजलाई मुक्त पार्ने अपेक्षा राख्नु, विसङ्गति, कुरीति, अन्धविश्वासप्रति तिखो व्यङ्ग्य गर्नु, शोषणरहित समाजको चाहना राख्नु, सामन्ती मनोवृत्तिको भन्डाफोर गर्नु, धनी वर्गको दुष्प्रवृत्तिप्रति घृणा व्यक्त गर्नु, अन्याय, अत्याचारआदिको यथार्थ चित्रण गर्नु जस्ता कुराहरू यस धाराका प्रमुख उद्देश्य एवं विशेषता हुन् ।
काठमाडौंमा प्रगतिशील लेखक सङ्घ, चैनपुरमा जन साँस्कृतिक सभा, बनारसमा प्रगतिशील प्रकाशन मण्डल जस्ता संस्थाहरूको प्रेरणा पाएर प्रगतिवाद अघि बढ्न सकेको पाइन्छ ।
मानिसको जन्म, मृत्यु, कुण्ठा, सन्त्रासआदिको सही अर्थ र सही अस्तित्वको खोजी गर्नु, मानिसको विसङ्गत जीवनमा पनि अस्तित्वको खोजी गर्नु, स्वैरकल्पना र चेतनाप्रवाह शैलीको प्रयोग गर्नु, मानिसलाई जीवनको नवीन अर्थ र मूल्यको खोजीतिर उन्मुख गराउनु अस्तित्वावादी धाराका प्रमुख विशेषता हुन् ।
पारिजातका महत्ताहीन , अन्तर्मुखी , ध्रुवचन्द्र गौतमका अन्त्यपछि , बालुवामाथि र डापी , विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाका तिनघुम्ती , नरेन्द्र दाइ , सुम्निमा , हिटलर र यहुदी २०४०) र बाबुआमा र छोरा , सरुभक्तका पागलबस्ती र तरुनी खेती जस्ता उपन्यासहरू यस धारा अन्तर्गत समेटिएका पाइन्छन् ।
मानिसका अन्तर्मुखी तथा बहिर्मुखी प्रवृत्तिको चित्रण गर्नु, मानसिक विकृति र विसङ्गतिको चित्रण गर्नु,आन्तरिक द्वन्द्वको चित्रण गृर्नु मनोविश्लेषणात्मक यथार्थवादी धाराका मूलभूत विशेषता हुन् ।
विजयमल्लका अनुराधा र कुमारी शोभा , विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला का तिन घुम्ती र नरेन्द्र दाइ , तारिणीप्रसाद कोइरालाको सर्पदंश , पारिजातको शिरीषको फूल , भवानी भिक्षुका सुभद्रा बज्यै र आगत , दौलतविक्रम विष्टका एक पालुवा अनेक याम, चपाइएका अनुहार यसै धारा अन्तर्गतका उल्लेख्य उपन्यास हुन् ।
संस्कृतको प्रभाव परेका यसपछि आएका कृतिहरूमा रामप्रसाद शर्माको गायक चरित्र,र महासती अनसूया, माधवप्रसाद शर्माको उषाचरित्र, नित्यानन्द सिग्द्यालको नलदमयन्ती, विष्णुचरण श्रेष्ठको भीष्म प्रतिज्ञा, ऋद्धिबहादुर मल्लको शर्मिष्ठा जस्ता कृतिहरू रहेका पाइन्छन् ।
२००२ पछिका निबन्धकारहरूमा आदर्शवादी फाँटका यदुनाथ खनाल, बदरीनाथ भट्टराई, भीमनिधि तिवारी, रहेका पाइन्छन् भने स्वच्छन्दतावादी निबन्धकारहरूमा केशवराज पिंडाली, श्रीधर खनाल, रामकृष्ण शर्मा, चूडानाथ भट्टराई प्रभृति निबन्धकारहरू रहेका पाइन्छन् भने यसै समयका यथार्थवादी निबन्धकारहरूमा हृदयचन्द्रसिंह प्रधान, श्यामप्रसाद शर्मा, अच्छा राई रसिक, आनन्ददेव भट्ट आदिकोे नाम अग्रपङ्क्तिमा रहेको देखिन्छ ।
विकलका विरानो देशमा , नयाँ सडकको गीत , तेह्र रमाइला कथा , आज फेरि अर्को तन्ना फेरिन्छ , एउटा बूढो भ्वाइलिन आशावरीको धूनमा , उर्मिला भाउजू , शव सालीक र सहस्र बुद्ध जस्ता कथा संग्रहहरू प्रकाशित देखिन्छन् ।
यस धाराका अन्य कथाकारहरूमा डीपी अधिकारी, बालकृष्ण पोखरेल, पारिजात, माधव भँडारी, खगेन्द्र संग्रौला, ऋषिराज बराल, भवानी घिमिरे, श्यामप्रसाद अधिकारी, हरि खनाल, तरानाथ शर्मा, कृष्णप्रसाद शर्मा, चूडामणि रेग्मी, वल्लभमणि दहाल, आदिको नाम अग्रपङ्क्तिमा रहेको छ ।
वस्तुलाई रागात्मक संवेग र भावनात्मक तरलतामा प्रस्तुत गर्ने, समाज र परिवेशभित्रका विसङ्गतिहरूलाई कलात्मक पाराले टिप्पणी गर्ने जस्ता पक्षका निबन्धहरू यस कालमा प्रकाशनमा आएको देखिन्छ ।
संस्कृतका शास्त्रीय कथाका साथै अन्य भाषाका लोकप्रिय आख्यानलाई नेपालीमा अनुवाद गरी कथात्मक रचनाको सिर्जना गरिएकाले मौलिकताको अभाव रहनु,
आदर्श, उपदेश, भर्म र नीतिशास्त्रका साथै मनोरञ्जन दिने मुख्य उद्देश्यले यस्ता रचनाहरूको सिर्जना गरिएको ले रामायण, महाभारत, हितोपदेश, बेतालपच्चीसी, बहत्तर सुगा जस्ता ग्रन्थतर्फ बढीआकर्षित हुनु,
तिनमध्ये पुष्कर शमशेर र उनका परिबन्द, स्वार्थत्यार, लोग्ने, मनको पटल जस्ता कथाहरू पुष्कर शमशेरका कथा नामक कथासंग्रहमा सङ्कलित छन् भने शिवकुमार राई, देवकुमारी थापा, दौलतविक्रम विष्ट, वदरीनाथ भट्टराई, माया ठकुरी, अच्छा राई रसिक, भीमनिधि तिवारी, चक्रपाणि चालिसे, रूपनारायण सिंह, श्यामदास वैष्णव, हृदयचन्द्र सिंह प्रधान, परशु प्रधान, अगमसिंह गिरी, कुमार ज्ञवाली, श्रीधर खनाल, जस्ता कथाकारहरूका कथाहरू महत्त्वपूर्ण मानिन्छन् ।
फारसी-उर्दूका प्रभावमा परी लेखिएका केही कृतिहरूमा प्रेमयोगी, हातिमताइ, अलाउद्दिनको चिराग आदि रहेका देखिन्छन् भने सदाशिव शर्माको महेन्द्रप्रभा पहिलो मौलिक उपन्यास मानिएको छ; तर लेखाइका दृष्टिले गिरीशवल्लभ जोशीको वीरचरित्र जेठो कृति ठहरिएको छ ।
तिनमा वीरमालोजी भोसले नेपालको पहिलो ऐतिहासिक उपन्यास ठहरिएको छ भने यमपञ्चक प्रपञ्च नेपालीको घटनायथार्थमा लेखिएको मौलिक उपन्यास ठहरिएको छ ।
आदर्शोन्मुख भएर नेपाली समाजको चित्रण गर्नु, सामाजिक मूल्य र मान्यताको यथावत् चित्रण गर्नु, समाजमा रहेका कुप्रथा, सङ्कीर्ण रुढि तथा अन्धविश्वासको विरोध गर्नु, नारीवर्गको दयनीय जीवन र प्रताडनामा बाँच्नु पर्ने विवश कथाव्यथाको चित्रण गर्नु, सामाजिक विकृति र विसङ्गतिको चित्रण गर्नु जस्ता कुराहरू यस धाराको मूल प्रवृत्तिका रूपमा रहेका छन् ।
विभिन्न साहित्य इतिहासकारहरूका भनाइलाई सूत्रबद्ध गर्दा विक्रम सम्वत १८३१ देखि १९५७ सम्मको समयावधिलाई नेपाली निबन्धको प्राथमिक काल मान्न सकिन्छ ।
वर्तमान समयमा साहित्य शब्दले जुन अर्थ व्यक्त गर्दछ त्यसको पर्यायका रूपमा पूर्वीय र पाश्चात्य दुबै जगत्मा काव्य शब्द प्रयोग हुने गरेको कुरा साहित्यशास्त्रको ऐतिहासिक विकासक्रमबाट थाहा पाइन्छ।
पुराना र परम्परागत रूढि एवं व्यवस्थाहरूलाई पूर्ण अस्वीकार गर्दै प्रचलित नैतिक मूल्य र मान्यताहरूको तीव्र विरोध गर्नु अतियथार्थवाद हो ।
लैनसिंह बाङ्देलको लँगडाको साथी , गोविन्दबहादुर मल्ल 'गोठाले'को पल्लो घरको झ्याल र अपर्णा , अर्जुन निरौलाको घाम डुबेपछि , हिरण्य भोजपुरेको गोरी जस्ता कृतिहरू अतियथार्थवादि धाराका प्रमुख उपन्यास हुन् ।
वैयक्तिकता, काल्पनिकता, विद्रोहात्मकता, भावुकता, प्रकृतिप्रेम, कृत्रिमताबाट मुक्ति जस्ता कुराहरू स्वच्छन्दतावादी धाराका मूल प्रवृत्ति हुन् ।
त्यसपछि देखिएका यस धाराका अन्य उपन्यासहरूमा अच्छा राई रसिकको लगन र दोभान , शिवकुमार राईको डाक बङ्गला , लीलाध्वज थापाका मन , शान्ति र पूर्वस्मृति , मोहनबहादुर मल्लको उजेली छायाँ , लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको चम्पा आदि उल्लेख्य छन् ।
परम्परागत लेखन पद्धतिलाई अस्वीकार गर्नु, मानवजीवनका सारहीनता, निरर्थकता, शून्यता, पृथक्ता, मूल्यहीनता जस्ता कुराको चित्रण गर्नु, नवीन शिल्प संरचनाको प्रयोग गर्नु, विसङ्गत काव्यात्मक भाषाको प्रयोग गर्नु विसङ्गतिवादी धाराका प्रमुख प्रवृत्ति हुन् ।
नेपाली उपन्यासमा इन्द्रबहादुर राईको आज रमिता छ , पारिजातका शिरिषको फूल र महत्ताहीन , ध्रुवचन्द्र गौतमका अन्त्यपछि , बालुवामाथि र डापी , दौलतविक्रम विष्टको चपाइएका अनुहारहरू आदि कृतिहरू विसङ्गतिवादी धारा अन्तर्गत देखिन्छन् ।
उनैको एक चिहान , दौलतविक्रम विष्टका मञ्जरी , एक पालुवा अनेक याम , भोक र भित्ताहरू , ध्रुवचन्द्र गौतमका उपन्यासहरू र अन्य केही उपन्यासहरू यस धारा अन्तर्गत देखिन्छन् ।
उनका अन्य समालोचनात्मक कृतिहरूमा भानुभक्तको जीवनचरित्र , भानुभक्तीय रामायणको भूमिका , नेपाली साहित्यका दुई‍ नयाँ तारा , लक्ष्मीपूजा नाटकको समीक्षा , कथाकुसुमको सम्पादकीय भूमिका र दोषी चष्मा रहेका पाइन्छन् ।
डायमन समशेर राणाका वसन्ती , सेतो बाघ , प्रतिवद्ध , केशवराज पिंडालीको एकादेशकी महारानी , सुन्दरप्रसाद शाहको प्रतिवाद र त्रिफट् , श्रीकृष्ण श्रेष्ठको जङ्गबहादुर , दौलतविक्रम विष्टको फाँसीको फन्दा जस्ता उपन्यासहरू ऐतिहासिक यथार्थवादी धारा अन्तर्गत पर्दछन् ।
उपर्युक्त पत्रपत्रिकाहरूमा निबन्ध प्रकाशित गरी माध्यमिक नेपाली निबन्धको विकासमा सहयोग पुर्याउने निबन्धकार र तिनाका निबन्धहरू यसप्रकार छन्-
यसबाहेक मानवको जीवन भोगाइको कुरूप पक्षको चित्रण गर्नु, मानिसका कामेच्छा र पासविक प्रवृत्तिको नग्न चित्रण गर्नु प्रकृतवादी धाराका प्रमुख प्रवृत्ति हुन् ।
नेपाली उपन्यास परम्परामा शङ्कर कोइरालाको खैरेनी घाट , पारिजातको अन्तर्मुखी जस्ता उपन्यासहरूले यस धाराको प्रतिनीधित्त्व गरेको देखिनछ ।
प्रयोगवादी धारा अन्तर्गत लेखिएका उपन्यासहरूमा ध्रुवचन्द्र गौतमको उपसंहार अर्थात् चौथो अन्त्य , अग्निदत्त+अग्निदत्त , मञ्जुलको छेकुडोल्मा , दशजना लेखकको सामुहिक उपन्यास आकाश विभाजित छ , तेह्रजना लेखकको अवतार विघटन , नारायण वाग्लेको पल्पसा क्याफे आदि प्रमुख छन् ।
यस अवधिका अन्य समालोचनात्मक कृतिहरूमा कुलचन्द्र गौतम को अलङ्कार चन्द्रोदय , शम्भुप्रसाद ढुङ्गेल को कविताको फल , ब्रह्मशमशेर ज.ब.रा.को कवि भानुभकत , नरेन्द्रमणि दीक्षितको युरोपीय साहित्यको नमुना र नरदेव पाण्डेको कविवर मोतीराम भट्टको जीवनी उल्लेख्य छन् ।
यस धाराका अन्य प्रमुख कविहरूमा जगदीश शमसेर राणा , द्वारिका श्रेष्ठ , मोहन हिमांशु थापा , पारिजात , उपेन्द्र श्रेष्ठ , तोया गुरुङ , मदन रेग्मी , वानिरा गिरी २००३), गोपाल पराजुली र अन्य रहेका पाइन्छन् ।