polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
डोटी राज्यमा शाहहरु कमजोर हुंदै जांदा त्यो क्षेत्रमा चन्दहरूको स्वतन्त्र राज्य कायम हुन गएको साथै अधिकांश रूपमा शाह तथा चन्दहरु नै सुदूरपश्चिमाञ्चलमा शासकको रूपमा देखा परेको इतिहासबाट समेत थाहा पाउन सकिन्छ ।
१४ हजार ७ सय घर भएको डोटी राज्य जुम्लापछिको दोस्रो शक्तिशाली राज्य भएको र यसका प्रमुख राजधानीहरूमा मौसम अनुसार डुग्राकोटको बेग्लै पहिचान रहेको पाईन्छ ।
विशाल नेपालको एकीकरणपूर्व छुट्टै अस्तित्व रहेको भए तापनि वि.संं १८४५ मा यो राज्य विशाल नेपालमा विलीन भएपछि भने न त डोटी राज्य को इतिहासको चर्चा गर्न सकिन्छ न त यसको मौसमी राजधानी डुग्रोाटको नै ।
महाकाली अञ्चल, बैतडी जिल्ला पाटन गा.वि.स. वडा नं. ५ मा पर्ने डोटी राज्यको मौसमी राजधानीको रूपमा प्रख्यात तत्कालीन डोटी राज्यका शासकहरु शाह तथा चन्दहरूले शासन गर्दै आएको तर वि.सं. १८४५ मा नेपालको एकीकरण पश्चात् अस्तित्व समाप्त भएको यो एक सुरक्षित स्थानमा रहेको ऐतिहासिक कोटको नाम हो डुग्राकोट ।
त्यसैले यस राजधानीका सम्बन्धमा आवश्यक जानकारी लिन र भावी सन्ततिहरूलाई समेत सो बारेमा यथार्थता दिलाउन सो क्षेत्रको सुरक्षा गर्नु पर्ने आवश्यक देखिन्छ ।
डुग्राकोट डोटीको राजधानी मात्र नभई यसको सम्बन्धमा बैतडी जिल्लाका पाटन भेगमा बस्दै आएका भण्डारी र तिनका सहयोगी कठायत, भाट जातिसंग समेत रहेको छ ।
प्रसंगबस डोटी राज्यका तत्कालीन शासक शाहको अस्तित्व समाप्त भएपछि दीप भन्द, खीप चन्द ले समेत मौसमी राजधानीको रूपमा स्थापित डुग्राकोटमा नै बसोबास गर्ने गरेको र सो कोटका मन्त्रीको रूपमा रहेका भण्डारीबीचको बैमनुष्यतालाई घटना र क्षेत्रसंग जोडिएको थियो ।
नेपाल राज्यमा बाईसी, चौबिसी राज्यको बिलिन हुनुपूर्व डुग्राकोटका शासकका पहरेदारको रूपमा स्थानीय पाटन गा.वि.स. वडा नं.४ मा बस्ने पहरी र नगाडीबाटा बस्ने भट्टहरूको सहयोगीका रूपमा भूमिका रहेको प्रसंग पनि आफ्नो ठाउँमा महत्त्वपूर्ण नै देखिएको थियो ।
यस क्षेत्रमा हाल ब्राह्मण अवस्थी, क्षेत्रीहरूमा कठायत, वैश्यहरु नभएको र शुद्रको रूपमा भने वि.क.हरू रहेको भण्डारीहरु जसको यस राज्यसँग प्रत्यक्ष सरकोकार रहेको थियो, पाटन गा.वि.स.कै वडा नं.९ मा बसोबास गर्ने गरेको पाईन्छ भने आसपासमा पन्त, भण्डारी, बिष्ट, पहरी, गिरी, सार्की, दमाई, ऐर, जोशी, अवस्थी, चन्द, खत्री आदि प्रमुख जातिहरू रहेका छन् ।
चन्दहरूको स्वतन्त्र राज्य कायम हुने क्रममा यस डोटी राज्यका शासकको रूपमा खिप चन्द भनिएका खेम चन्द तथा दीप चन्द अन्तिम शासकको रूपमा रहेको र तिनीहरूले भण्डारीको श्रीमतीलाई विवाह गर्न खोजेकोमा अन्त्यमा भण्डारी र कठायतहरूको प्रयासबाट अन्त्य भएपछि चन्दहरूको स्थापनामा मन्दिरहरु स्थापना गरिएको हाल ती मन्दिरहरूमा कठायत, पन्त, भट्टराईहरूले पूजाआजा गर्ने गरेको देख्न र मन्दिरहरु हेर्न सकिन्छ ।
यसै डुग्राकोटमा राजाले आफ्नी रानीलाई सुर्नयामा शयन गर्न र पानी भर्न बनाएको सुरुड हाल पनि देख्न सकिने तर कतिपय भने जीर्ण अवस्थामा रहेको देखिन्छ ।
चन्दहरूको बस्ती आसपासका गाउंहरूमा बस्ती भएकाले पनि आवश्यक परेमा सहयोग लिन सजिलो होस भनि मौसमी राजधानीको रूपमा छनोट गरेको पाईन्छ ।
यस घटना र क्षेत्रका बारेमा इतिहासमा केवल डुग्राकोटलाई मौसमी राजधानीको रूपमा उल्लेख गरिएको र शाह पश्चात्का शक्तिशाली शासकहरूमा चन्दको स्थान माथि रहेको पनि उल्लेख भएको पाईएको छ भने केवल मौसम अनुसार स्थान फेर्दै ऐस आराम गर्ने स्थलको रूपमा मात्र प्रयोग भएकोले पनि त्यत्ति चर्चामा रहेको नदेखिए तापनि यसको आफ्नै महत्त्व रहेको कुरा भने बृद्धहरूको भनाई र उक्त कोटमा निर्माण भएका सुरुड्डलाई हेर्दा सत्य तथ्य कुरा विश्वास गर्नु पर्ने देखिएको थियो ।
यसरी घटनामा त्यति चर्चामा नरहेका तर मारिन पुगेको दीप चन्दको स्मृतिमा बनाईएका मन्दिर स्थापना गरिएको र जसले चन्दहरूलाई सताएका थिए , उनीहरूले नै ती मन्दिरमा पूजा गर्ने गरेको आजसम्म पनि प्रचलन रहेको छ ।
हाल त्यस कोटमा भण्डारीकी कुनै पनि स्वास्नी मान्छे जाने नगरेको र किन हो भन्दा पहिला श्रीभडारीकी रानीलाई तत्कालीन राजाले विबाह गर्ने योजना बनाएको र मन्त्रीलाई मारेकोले अरुलाई पनि त्यस्तै पो गर्छन कि भनेर नजाने चलन रहेकोले हालसम्म पनि उक्त कोटमा नजाने चलन रहेको हो भन्ने गरिन्छ भने तत्कालीन समयमा कोटमा पहरेदारको रूपमा रहेका पहरीहरूले हाल उक्त कोटमा भोग चलन गर्दै आएको देखिन्छ ।
अत: पछि नेपालको एकीकरण भएपछि यी मौसमी राजधानीको खासै अस्तित्व नरहेको कुरा भए तापनि ऐतिहासिक महत्त्व भने उकुबाकू, अजैमेरु, दिपायल, डुग्राकोट, जोरायलको अस्तित्व लोप भएको देखिएको पाईदैन् ।
पृथ्वीका घूर्णनको धुरी र सूर्यका चारहरूतर्फ पृथ्वीको परिक्रमाको कक्षादेखि प्राप्त सतहका बीचका सम्बन्ध स्थापित गर्नुहोस्, त पृथ्वीको सतहमा अक्षांशका पाँच घेरे मिल्दछन्।
यस्ता स्थानहरूमा वर्ष भर, सैद्धान्तिक रूप से, १२ घण्टाहरूका दिन र रात हुन्छन्, जबकि भूमध्य रेखाका उत्तर र दक्षिणमा दिनको समय मौसमका अनुसार बदलता रहन्छ।
भूमध्य रेखाका छेउछाउका स्थान अन्तरिक्ष केन्द्रका लागि राम्रा छन् , किनभनें त्यो पृथ्वीका घूर्णनका कारण पहिलादेखि नैं पृथ्वीमा कुनै पनि अन्य स्थान भन्दा अधिक गतिमान छन्, र यो बढी भएको गति, अन्तरिक्ष यानका प्रक्षेपणका लागि आवश्यक ईंधनको मात्रालाई कम गर्न दिन्छ।
र पनि भूमध्य रेखाका निकट अधिकतर स्थान वर्ष भर गीले नैं रहन्छन् र मौसम समुद्र तलदेखि ऊंचाई र समुद्रदेखि दूरी जस्तै अनेक कारणहरूका अनुसार बदलता रहन्छ।
अर्का शब्दहरूमा पृथ्वीका केन्द्रदेखि सर्वाधिक दूरस्थल भूमध्यरेखीय उभारमा स्थित बिन्दुहरूलाई मिल्याउँदै ग्लोबमा पश्चिमदेखि पूर्वतर्फ खींची गई कल्पनिक रेखालाई भूमध्य वा विषुवत रेखा भन्दछन्।
डाक्टर फ्रायडका अनुसार मनका तीन स्तर छन् : चेतन, अवचैतन र अचेतन, तथा मन तीन प्रकारका कार्य पनि गर्दछ : इच्छाहरूको निर्माण, तिनको नियन्त्रण र तिनको संतुष्टि।
जब यो संघर्ष मनुष्यको चेतनामा चल्दछ, तब त्यो दु:खदायक चाहे जति पनि होमा रोगको कारण छैन बन्दै, परन्तु जब प्रयत्नपूर्वक कठोरतादेखि कुनै प्रबल इच्छाको दमन नैतिक मनका द्वारा हुन जान्छ, तब संघर्ष मानसिक चेतनाका स्तरमा न भएर मनुष्यका अचेतन मनमा हुन लाग्दछ।
यसका लागि रोगिलोई मानसिक शिथिलीकरणको अवस्थामा ल्याइन्छ र फेरि त्यसलाई आफ्नो अप्रिय अथवा अनैतिक अनुभवहरूलाई स्मरण गर्ने निर्देश दिइन्छ।
जब ती अनुभव पूरा सजीव हुन्छन् र रोगी तिनको अनुसार लज्जा, ग्लानि, हर्ष, विषादको त्यसै प्रकार अनुभव गर्दछ, जस्तो पहिलो पल्ट गरेको थियो, तब त्यसको भावहरूको रेचन हो जाता र रोगका अनेक लक्षण समाप्त हुन्छन्।
यीबाट दुइ प्रधान छन् : भौतिक ओषधिहरूका द्वारा निद्रा अथवा अचेतन अवस्थालाईले आना र बिजलीका झटकहरू द्वारा मानसिक रोगिलोई बेहोश गर्नु तथा त्यसको दमित भावहरूको लक्षणात्मक ढंगदेखि रेचन गर्नु।
फ्रांसका नहरूसनका डाक्टर इमील कूयेले मानसिक रोगहरूका उपचारमा निर्देशको उपयोग गरेरे, परन्तु यी सबै विधिहरूदेखि मनोविकार विज्ञानको विशेष उन्नति भएको होइन।
अब यो माने जाने लागेको कि मनको विभिन्नताहरूको ज्ञान गरे बिना र उनमा चलने प्रक्रियाहरूका जाने बिना कुनै पनि व्यक्तिलाई त्यसको मनोविकारदेखि मुक्त गर्न सकिंदैन।
अब चिकित्सकको गर्त्तव्य हुन्छ कि त्यो रोगीका प्रेमका आवेगलाई त्यसको उचित पात्रमा मोड दे, अथवा त्यसका उपयोग कुनै रचनात्मक कार्यमा गराए।
रोगिलोई रोगमुक्त तब समझा जा सक्छ, जब त्यो न केवल रोगका सबै लक्षणहरूदेखि मुक्त भएको हो, वरन् त्यसलाई भावात्मक स्वावलंबन र आत्म सुझ प्राप्त भए छन्।
मनोविकार विज्ञानलाई एक अँधियारी कोठरी छैन मान लिइएको छ, जसको सम्बन्ध केहीदेखि मनोविक्षिप्त मानिसहरूदेखि छ, वरन् यो विज्ञान यति महत्त्वको विषय मानिएको छ कि यसको समुचित ज्ञान न केवल कुशल शारीरिक चिकित्सक को, वरन् समाजका प्रत्येक सेवक र कार्यकर्ता, शिक्षक, समाजसुधारक तथा राजनीतिक नेतालाई पनि हुनु आवश्यक हुन्छ।
यदि कुनै प्रबल मनोविकार मनमा आए र हामीलाई त्यसका ज्ञान छैन भयो, त हामी त्यो भन्दा मुक्त हुनका लागि कुनै विशेषज्ञको सहायता पनि न लदिन सक्नेछ्न्।
कुनै पनि व्यक्ति, जो पूर्ण स्वस्थ छ र जसको बुद्धिको सबै मानिस प्रशंसा गर्दछन्, आफ्नो मनको संतुलन कुनै समय खोकर विक्षिप्त हुन सक्छ।
मनुष्यलाई चाहिन्छ कि त्यो यस्तो परिस्थितिहरूको ज्ञान गर्नले जसदेखि त्यो कुनै प्रकारको असाधारण मानसिक अवस्थामा न आ जाय, अर्थात् मानसिक रोगदेखि पीडित न हो जाय।
१९९१ मा, प्रधान मन्त्री पि. भि. नरसिह रावको सरकारमा मानव संसाधन विकास, युवा तथा खेलकुद लगायत महिला तथा बाल विकास मन्त्रीको रूपमा सरकारमा थिईन।
त्यसपछीको वर्षमा उनी कांग्रेस पार्टीको नेतृत्व लिईन जसलाई उनीहरूले धेरै पटक राजनीतिक रूपमा प्रमुख कम्युनिस्ट पार्टिबाट प्रभुत्व जमाएको पश्चिम बङ्गाल राज्य तर्फ दुबिदापरक नीति भएको सोचद थिईन, सार्वजनिक रूपमा तिखो रूपमा ।
अन्तमा, २२ डिसेम्बर १९९७ मा उनी काँग्रेस पार्टिबाट निस्कासनमा परिन र उनको समर्थकहरू साथ पार्टि गठन गरिन, जो ठूलो रूपमा काँग्रेस पार्टिबाट आएका थिए।
डिसेम्बर २००६ मा नन्दीग्रामको मानिसहरूलाई हल्दिया विकास प्राधिकरण द्वारा सूचना दिईएको थियो कि नन्दीग्रामको ठूलो भाग अधिग्रहण गरिनेछ र लगभग ७०,०००० मानिसहरू आफ्नो घरबाट निकालामा पर्ने छन्।
धेरै सूत्रहरूले दावा गरेका छन, जसलाई सीबीआईले आफ्नो रिपोर्टमा समर्थन गरेको थियो, की पुलिसके साथ साथै माकपाका सशस्त्र कार्यकर्ताहरूले नन्दीग्राममा प्रदर्शनकारी माथिर गोली चलाए।
यो अधिग्रहणको बिरुद्द यस क्षेत्रका मानिसहरूले प्रतिवाद गरे र तृणमूल कांग्रेसले अधिग्रहणको बिरुद्द खटिएका किसानमा अग्रणी भूमिका खेल्यो।
आन्दोलनले मानव अधिकार समूह, कानुनी निकाय, मेधा पाटकर, अनुराधा तलवार, बुकर पुरस्कार विजेता लेखक अरुंधति रय, र मैगसेसे एवं ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेता महाश्वेता देवी जस्ता लेखक, सामाजिक कार्यकर्ताहरूको एक वर्गबाट समर्थन प्राप्त गर्‍यो।
एउटा अर्को लोक सभा निर्वाचन १९९९ मा आयोजित गरिएको थियो, जसमा तृणमूल कांग्रेसले भाजपाको साथ ८ सीट जित्यो, एक गरेर यस प्रकार संख्या बढी रहेको छ।
१ जनवरी, १९९८ मा, भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसको पश्चिम बङ्गाल राज्य शाखाबाट बिद्रोह गरी केही नेता कार्यकर्ताहरूले यसको स्थापना गरेका हुन।
प्राय: आठौँ शताब्दीका पूर्वका शिलालेखहरूमा गद्यको नैं प्रयोग भयो छ र त्यसको पछिका शिलालेखहरूमा काव्यलक्षणहरूदेखि युक्त पद्यका उत्तम नमूने प्राप्त हुन्छन्।
यस प्रकार यद्यपि आठवी शताब्दी तकका शिलालेखहरूका आधारमा कन्नडमा गद्य-पद्य-रचनाको प्रमाण मिल्दछ त पनि कन्नडका उपलब्ध सर्वप्रथम ग्रन्थको नाम "कविराजमार्ग"का उपरान्त कन्नडमा ग्रन्थनिर्माणको कार्य उत्तरोत्तर बढा र भाषा निरंतर विकसित होती गई।
कन्नड तथा कर्नाटक शब्दहरूको व्युत्पत्तिका सम्बन्धमा यदि कुनै विद्वान्को यो मत छ कि "कंरिदुअनाडु" अर्थात् "काली माटोको देश"देखि कन्नड शब्द बनाएको छ त अर्का विद्वान्का अनुसार "कपितु नाडु" अर्थात् "सुगंधित देश"देखि "कन्नाडु" र "कन्नाडु"देखि "कन्नड"को व्युत्पत्ति भएको हो।
महाभारतमा कर्नाट शब्दको प्रयोग अनेक बार भयो छ (कर्नाटकश्च कुटाश्च पद्मजाला: सतीनरा:, सभापर्व, ७८, ९४; कर्नाटका महिषिका विकल्पा मूषकास्तथा, भीष्मपर्व ५८-५९)।
वराहमिहिरका बृहत्संहिता, सोमदेवका कथासरित्सागर गुणाढयको पैशाची "बृहत्कथा" आदि ग्रन्थहरूमा पनि कर्नाट शब्दको बराबर उल्लेख मिल्दछ।
घरपरिवारका सबै सदस्य उहाँलाई मनाउनका लागि सङ्कल्प गर्ने गर्दछन् र उहाँलाई मनाएपछि मात्र वैवाहिक संस्कार सम्पन्न गर्ने गरिन्छ।
पहिला-पहिला यिनीहरूमा यस्तो सुमधुर सम्बन्ध थिएन र यिनीहरू आफूलाई सामाजिक दृष्टिकोणले अलग-अलग मान्दथे, तर अबचाहिँ यो वर्गीय र वणर्ीय सम्बन्धमा समन्वय आउन थालेकाले सामाजिक सम्बन्धको गाँठो बलियो हुन थालेको छ।
यस चन्द्रवंशमा ययाति, नहुष, विश्वामित्र, सहस्रार्जुन, अर्जुन, भीम, बलभद्र र श्रीकृष्णजस्ता महापुरुषको जन्मले गर्दा कलवार जाति गौरवान्वित र सम्मानित हुँदै आएको छ।
केही समाजशास्त्रीहरूका अनुसार यिनीहरू जासो या 'जायस' ऐतिहासिक राज्य परिवारसँग सम्बन्धित मानिन्छन्, जायसवालहरूमा जसारु, जस्सार, जेसार, जसवार, जैसवार आदि उपजाति र उपनामहरू हुन्।
नेपालको पूर्वी तराई तथा मध्यतराईका जिल्लाहरू मोरङ, सुनसरी, सप्तरी, रौतहट, बारा, पर्सा, सर्लाही, महोत्तरी, धनुषामा कलवार जातिको सघन बस्ती छ भने अन्य जिल्लाहरूमा त्यति बाक्लो बस्ती भेटिँदैन।
कुनै कुनै को मत छ कि सांब, भास्कर, आदित्य, भानव र सौरपुराण एक नैं ग्रन्थ हुन् केवल नाम भिन्न भिन्न छन्, तर यो कथन गलत छ, किनकि देवी भागवतले आदित्यपुराणबाट पृथक् सौरलाई गिना छ एवं सूत्रसंहिताले सांबपुराणबाट भिन्न सौरपुराण गिना छन्, भास्कर र भानव यो दुइ पाठभेद भार्गव र भानवका स्थानमा पाइन्छन्।
अत: सौरपुराण सहित तीको एकरूप भन्न गलत छ, कदाचित् यो उपपुराण हुँनेमा पनि संप्रति उपलब्ध छैन, एवं प्राचीन प्रामाणिक ग्रन्थहरूमा यीहरुका उल्लेख छैन।
नैमिषारण्यमा ईश्वरप्रीत्यर्थ दीर्घसत्र गर्नेवालाहरु शौनकादिक ऋषीहरुका सम्मुख व्यास द्वारा प्राप्त यो पुराण सूतले भन्एको छ ।
यस पुराणको प्रारंभ यस प्रकार छ - सूर्यपुत्र मनु कामिका वनमा यज्ञ गर्नेवालाहरु प्रतर्दन राजाका यज्ञमा गया, वहाँ तत्वको विचार गर्नेवालाहरु मांतु निर्णय गर्नेमा असमर्थ ऋषीहरु सहित आकाशवाणी द्वारा प्रवृत्त हुँकर सूर्यका द्वादशादित्य नामक स्थानमा गएर सूर्यदर्शनका निमित्त तप गर्न लाग्यो, हजार वर्षहरूका अनंतर सूर्यले दर्शन दिए र सौरपुराण सुनाए ।
यस पुराणमा अध्याय ६९ तथा श्लोक संख्या ३,७९९ छ, सौरपुराण आफ्नालाई ब्रह्मांडपुराणको "खिल" अर्थात् उपपुराण कहन्छ एवं सनत्कुमारसंहिता र सौरीसंहिता रूप दुइ भेदहरूबाट युक्त मान्दछ ।
यस पुराणमा ३९-४० अध्यायहरूमा द्वैतमतस्थापक मध्वाचार्यको वर्णन विस्तारबाट आए छ, ती अध्याय यदि प्रक्षिप्त न हहरुतो यस पुराणको प्रणयन नयाँ विचारबाट दक्षिण देशमा सन् १२००मा भयो, यो कह सक्दछन्।
सौरपुराण पूनाको आनंदाश्रम संस्था द्वारा संभवत: दाक्षिणात्य नौ प्रतीहरूबाट मुद्रित उपलब्ध छ, उत्तरीय प्रतीहरुका पाठ भिन्न छ सक्दछन्।
नेपाली भाषाको पहिलो चलचित्र सत्य हरिशचन्द्र थियो, यो भारतको दार्जिलिङ्मा १९५१मा प्रदर्शन गरिएको थियो, यसको निर्माण डी.बी परियारले गरेका थिए ।
तर,निजी क्षेत्रले निर्माण गरेको नेपाली भाषाको पहिलो चलचित्र भने माइतीघर हो, जसमा माला सिन्हाले अभिनय गरेकी छिन् र यसको प्रदर्शन १९६६मा भएको थियो ।
रासायनिक प्रतिक्रियामा एउटा वा अधिक पदार्थ आपसमा अन्तर्क्रिया गरेर परिवर्तित हुन्छन् र एउटा वा अधिक भिन्न रासायनिक गुण भएका पदार्थ बन्दछन्।
परम्परागत रूपदेखि ती प्रतिक्रियाहरूलाई नैं रासायनिक प्रतिक्रिया भन्दछन् जसमा रासायनिक बन्धोंलाई तोडने वा बनाउनेमा एलेक्ट्रानहरूको गति जिम्मेदार हुन्छ।
लडाइमा विजय प्राप्त गरी सकेपछि गौतम गोत्री ऐडी बिष्टका पूर्खाहरू बाग बिष्ट र आङ बिष्ट दुई भाइ त्यही ठाउँमा बस्न मन पराई पाटनको टुंडेगैर भन्ने ठाउँमा बस्ने गरेका हुन् ।
यि कस्ता बदमास रहेछन् को हौ भनि सोध्दा तिम्रापै बिष्ट हौं भन्छन् , किन आएका भनि सोध्दा रातो हालेर सेतो निकाल्ने खोज्न आएका भन्छन् भने पछि त्यस गाउँका पुरूषहरू र बिष्टहरू बीच ठुलो विवाद परेछ ।
प्रतिवादमा बिष्टहरूले अदालतमा बयान दिंदै भने हामीहरू ऐडी बिष्ट हौं, तिपुरमण भन्ने ठाउँमा बस्ने हुनाले हामीलाई तिम्रापै बिष्ट भन्ने गर्दछन् ।
भारतको दुवानगर भन्ने ठाउँबाट टुंडेगैर आई बसेका बाग बिष्ट र आङ बिष्टका सन्तानहरूको अंशबण्डा हुँदा जेठा बाग बिष्टका सन्तानहरू टुंडेगैर र बिष्टेउडामा बसे भने कान्छा आङ बिष्टका सन्तानहरू मध्य जेठा भौसिंह बिष्ट बेडौती, माहिला पौडी, साहिला गाङी बिष्ट मड्चीपुर र कान्छा तल्लो स्वराड भन्ने ठाउँमा बस्ने गरेकाछन् ।
अचानक आन्ते बिष्टको निधन भएपछि उनका नाबालक पुत्र हरिसिंह बिष्ट पिथौरागढ जिल्लाको ओड्डा भन्ने ठाउँमा आफ्नो मामाघरमा गई बसे ।
नेपालको मध्य तथा सुदूर पश्चिम तथा भारतको हिमाचल प्रदेश तथा उत्तराखण्ड , उत्तर प्रदेश तथा पश्चिम बङ्गालमा विशेष गरेर बिष्ट थर लेख्नेहरूको बसोवास रहेको छ ।
सांन्डील्य गोत्रीय पुजापाठ गर्ने ब्राहमण बिष्ट दार्चुलामा ,कश्यप गोत्रीय जैसी ब्राहमण बिष्ट डोटीमा भेटिन्छन,आफुलाई भारद्वाज गोत्रीय ठकुरी बताउने बिष्ट डोटी गड्सेरामा भेटिन्छन ।
अहिले पनि बाग बिष्टका सन्तानहरूले सिमोडालाई कुल देवताको रूपमा पूजा गर्ने गर्छन् भने आङ बिष्टका सन्तानहरू ले कैलपाललाई कुल देवताको रूपमा पूजा गर्ने गरेका छन् ।
ऐडी बिष्टहरूले गौरा पूजालाई विशेष चाडको रूपमा मनाउने गरे ता पनि दशैं, तिहार, मकर सङ्क्रान्ती तथा वैशाखी जस्ता चाडपर्वहरूलाई पनि पर्वको रूपमा मनाउने गर्दछन् ।
भारत खन्डको धारानगर भन्ने ठाउँबाट आएका अएर सिंह ,भएर सिह र जाजर सिंंह तीन दाजु भाइ मध्यका एक भाइ जाजर सिंह अछाम आई अछम लाई सिजापती माहाराजको दरबार कब्जा गरी बसेको भोटे राजा लाई युद्धमा हराई बिष्ट कहलियका हुन र सिंहबाट बिष्ट उपाधी पाएको अछामको ढाकुमा रहेकोपाटापत्र बंशावली मा उल्लेख छ ।
भिन्न-भिन्न गोत्र भएका बिष्ट क्षेत्रीहरू मध्य गौतम गोत्री बिष्ट जसलाई ऐडी बिष्ट भनिन्छ, यिनीहरू बैतडी जिल्लाको पाटन क्षेत्रको सेरोफेरो, तल्लो स्वराड र डडेल्धुरा जिल्लाको मड्चिपुरमा बसेका छन् ।
पत्रकार, उपन्यासकार , कथाकार र मानवशास्त्रीहरूले बादीको मुहार, रहन सहन, नातागोता, जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारसम्बन्धी, बादी युवतीहरूका प्रणयगाथाहरू, शोधग्रन्थ लेखेर आफ्नो विद्वताले संसारलाई झस्काएका छन् ।
बादी युवतीहरू अझ जीवनभरिका लागि विकसित यान्त्रिकी सभ्यतामा हुर्केका बाबुसाहेबहरूको शारीरिक भोकशान्त पार्ने बजारको वस्तु बन्न पुग्छन् ।
आफ्नो आवाज सुनाउन, हामी पनि नेपाली हौं, हामीलाई पनि हक र अधिकार चाहियो, हाम्रो बादीजातिको संरक्षण र सुधार होस् भनेर बादीजातिहरू आन्दोलन गर्दै यसरी सिंहदरवारको ढोका उक्लन आइपुगेका थिए ।
केही बादी समुदायलाई सामाजिकीकरण गर्न सुरुआत त गरियो, तर यिनलाई राज्यसम्मको पहुँच र समानता र समानुपातिक अधिकार दिलाउन कुनै पनि पार्टि सरकारले ध्यान दिएन ।
जतिबेला उनीहरूको मुख्य पेशा थियो– चाडपर्व, विवाह–ब्रतबन्ध, भोज–भतेर आदि अवसरमा राजामहाराजा र सामन्तहरूको दरबारमा नाचगान गर्नु।
त्यो अवस्थामा गाउँका सामन्त–धनाढ्यहरूलाई बादी महिलाको अस्मितामा खेल्न सजिलो भयो र अन्ततः उनीहरू मध्य केहि जीविकाको लागि यौन पेशा अँगाल्न बाध्य भए।
त्यसै क्रममा उनीहरू नेपालगञ्ज, घोराही, तुलसीपुर जस्ता तराईका घनाबस्तीमा बसाइँ सर्न थाल्दा नयाँ परिवेशमा विभिन्न पेशामा लाग्न थाले ।
नेपालमा चलेको जनयुद्ध र शान्ति प्रक्रिया सुरु भएपछि पनि कतिपय समस्याहरू असरल्ल परेका अवस्थामा बादी जाति महिला काठमाडौंको संसदभवन अगाडि आएर महिनौ धर्ना दिएर आफ्ना मागहरू राखेका थिए ।
आन्दोलन त यतिसम्म पनि चर्किएको थियो कि तात्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले उमादेवी बादीलाई बालुवाटारमा बोलाएरै आन्दोलन स्थगित गर्न अनुरोध गर्दै उनीहरूका मागहरू पूरा गर्ने वचन दिएका थिए ।
त्यस पछि उमादेवी बादी सभामुख भए पछि प्रत्यक जिल्लाका बादीहरूलाई सरकारले बस्ने घर र जमिन उपलब्ध गराएको छ र अहिले प्राय बादीनीहरूले योन पेसालाई छोडेर अन्य पेसा अपनाएका छन् ।
अल्पसंख्यकको रूपमा चिनिने बादी समुदाय नेपालका ७५ जिल्लामध्ये ७२ जिल्लामा ९ हजारको संख्यामा बसोबास गर्दै आएको तथ्याङ्कमा पाइएको छ।
दाङमा भने तुलसीपुर नगरपालिकामा करिब ६५०, घोराही नगरपालिकामा करिब १२ सय र दाङका ३९ गाविसमा गरी बादी समुदायको संख्या जम्मा चार हजारको हाराहारीमा रहेको छ।
सतुरमुर्गको अण्डाको औसत लम्बाइ १२५ मि.मि. र यसको तौल करिब १.३५ किलो हुन्छ जुन कुनैपनि चराको अण्डाको तुलनामा विश्वकै सबैभन्दा ठूलो अण्डा पनि हो।
यस चराको घाँटी र खुट्टा लामो हुन्छन् भने आवश्यकता अनुसार यो चरा ७० किलोमिटर प्रति घण्टाको अधिकतम गतिमा दगुर्न सक्दछ जो पृथ्वीमा पाइने अन्य पंक्षी भन्दा अधिक हो।
सुतुरमुर्ग पंक्षीहरूमा सबैभन्दा ठूलो जीवित प्रजाति हो भने यसले कुनैपनि अन्य जीवित पंक्षी प्रजातिको तुलनामा सबैभन्दा ठूलो अण्डा दिन्छ।
लामो घाँटी र खुट्टाको कारण अस्ट्रिजको टाउको जमिनभन्दा २.८ मिटर माथि हुने गर्दछ भने यी चराहरूको आँखा कुनै पनि जमिनाका मेरुदण्ड भएका चराहरूको भन्दा ठूलो हुन्छ जसको लम्बाइ ५० मिलिमिटर व्यासको हुन्छ जसले गर्दा यी चराहरूले धेरै टाढासम्म सिकार हेर्न मद्दत गर्छ।
हरिया बिरुवाहरूमा हुने प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रिया बोटबिरुवा एवं अन्य जीवित प्राणीहरूका लागि एउटा धेरै नै महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो।
यस प्रक्रियाबाट बोटबिरुवाहरू सूर्यको प्रकाशीय उर्जालाई रासायनिक उर्जामा परिवर्तित गर्छन तथा कार्बनडाइअक्साइड पानी जस्ता साधारण पदार्थहरूदेखि जटिल कार्बन यौगिक कार्बोहाइड्रेट्स बन्न जान्छन्।
कार्बोहाइड्रेट्स प्रोटीन एवं भिटामिन आदि प्राप्त गर्नका लागि विभिन्न अन्नहरु उमारिन्छन् तथा यी सब पदार्थहरूको निर्माण प्रकाश संश्लेशणद्वारा नै हुन्छ।
हरिया बोटविरुवा प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रियामा कार्बनडाईअक्साइड लिन्छन् र अक्सीजन निकाल्दछन्, यस प्रकार वातावरणलाई शुद्ध गर्दछन्।
केही समुद्री घोंघे आफ्नो आहारको माध्यमबाट शैवाल आदि बिरुवाहरू उपभोग गर्छन् तथा यिनमा उपस्थित क्लोरोप्लास्ट प्रकाश-संश्लेषणको निम्ति प्रयोग गर्दछन्।
प्रकाश-संश्लेषणमा कार्बनडाइअक्साइड र पानीको बीच रासायनिक प्रतिक्रियाको फलस्वरूप ग्लूकोजको निर्माण हुन्छ तथा अक्सिजन उत्सर्जन हुन्छ।
जबकि स्वासप्रस्वासमा भोजनका अक्सीकरणदेखि ऊर्जा उत्पन्न हुन्छ, भोजनमा सञ्चित रासायनिक ऊर्जाको प्रयोग सजीव आफ्नो विभिन्न कार्यहरूमा गर्दछ।
प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रिया, जुन प्रतिक्रिया प्रकाशको उपस्थितिमा हुन्छ त्यसलाई प्रकाश प्रतिक्रिया अन्तर्गत अध्ययन गरिन्छ।
जब क्लोरोफिलका अणु एक क्वान्टम प्रकाश शोषित गर्छ त्यस पश्चात् क्लोरोफिलको अर्को अणुले तबसम्म प्रकाश शोषित गर्दैछ, जबसम्म पहिलो ऊर्जा प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रियामा प्रयोग हुदैन।
क्लोरोफिलद्वारा यस प्रकार शोषित प्रकाशको फोटोन उच्च ऊर्जा स्तरमा एउटा इलेक्ट्रोन निकाल्दछ तथा यो शक्ति फस्फेटको तेस्रो बाँडमा रहेर उच्च ऊर्जा भएका एडिनोसाइन ट्राइफस्फेटको रूपमा प्रकट हुन्छन्।
यस प्रकार क्लोरोफिल अणुमा निर्मित एटीपी क्लोरोफिल अणुदेखि पृथक भएर २लाई चिनीमा अनअक्सीकृत हुने तथा अनेक रासायनिक प्रतिक्रियाहरूमा सहायता गर्छ।
वान नील फ्रैंक र विशनिकका अनुसार पानी जब यस क्रियाशील क्लोरोफिलका सम्पर्कमा आउँछन् तब पानी अनअक्सीकृत तथा गाढा आक्सीकारक मा विच्छेदित हुन जान्छ।
युग्म फोटो-फोस्फोरीलेशनको प्रक्रियामा सूर्यको प्रकाशदेखि क्लोरोफिल ‘’ सक्रिय भएर इलेक्ट्रोनलाई बाहिरतर्फ फ्याँक्छ जो क्लोरोफिलमा उपस्थित फेरेडोक्सिनद्वारा पकडिन्छन्।
यस प्रक्रियाका मध्यमा एडीपी, एटीपीमा परिवर्तित हुन जान्छ तथा इलेक्ट्रोन पुनः स्वतन्त्र भएर साइटोक्रोम विकर हुदै क्लोरोफिल ‘’मा फिर्ता पुग्छ।
यसरी अयुग्म अनि युग्म प्रक्रियाहरूद्वारा पानी विच्छेदित हुन जान्छ जसदेखि अक्सीजन ग्यास स्वतन्त्र हुन्छ तथा हाइड्रोजन, हाइड्रोजन ग्राहक एनएडीपी द्वारा पकडिन्छ्न साथ साथै ऊर्जा पनि वर्गीकृत हुन्छ जसको प्रयोग रासायनिक प्रक्रिया वा अप्रकाशीय प्रतिक्रियामा हुन्छ।
स्वासप्रस्वास को प्रक्रियामा बिरुवाहरू पनि अन्य सजीवहरू जस्तै अक्सिजनको प्रयोग गरेर कार्बनडाइअक्साइड उत्पन्न गर्दछन् तर दिनको समयमा स्वासप्रस्वासको साथ-साथै प्रकाश-संश्लेषणको प्रक्रिया पनि हुन्छ।
बिरुवाहरू दिउसोको समय अक्सीजन फ्याक्ने गर्दछन् किनभने प्रकाश-संश्लेषणमा उत्पन्न अक्सीजन ग्यासको परिमाण स्वासप्रस्वासमा खर्च हुने अक्सीजनको परिमाण भन्दा अधिक हुन्छ।
एटीपी एउटा प्रकाश ऊर्जा अणु हो जुन एडीपीमा एउटा फस्फेट ग्रुप जोडिएपछी बन्दछ तथा यस प्रक्रियालाई फोस्फोरीलेशन भनिन्छ।
अयुग्म फोटो-फोस्फोरीलेशनमा पानी बिच्छेदनको कारण इलेक्ट्रोन निरन्तर प्राप्त हुन्छन् तथा फोटो-फोस्फोरीलेशनको प्रक्रियामा क्लोरोफिलमा प्रकाश ऊर्जादेखि एटीपीको निर्माण भइ रहन्छ।
यस प्रकार क्लोरोफिल ‘’ सक्रिय भएमा फेरेडोक्सिन इलेक्ट्रोन ग्राहकको कार्य गर्दछ जसलाई एनएडीपी नामक कोइन्जाइम लाई दिन्छ जसमा एनएडीपी पानी द्वारा मुक्त गरिएको हाइड्रोजनसँग प्रतिक्रिया गरी २मा परिवर्तित हुन्छ।
यस प्रकार पानीमा परिवर्तन भएको मुक्त इलेक्ट्रोन क्लोरोफिल ‘’लाई उत्तेजित गर्न उच्च ऊर्जा स्तरमा पुग्छ्न तथा यी इलेक्ट्रोन फेरि कुनै तरिकाबाट क्लोरोफिल ‘’लाई प्राप्त हुन्छन्।
पूर्ण जानकारी त छैन तर यस्तो विश्वास गरिन्छ कि प्लास्टोकविनन नामक इलेक्ट्रोन ग्राहकले यी इलेक्ट्रोनहरूलाई पकड्छ जो साइटोक्रोम द्वारा पुनः क्लोरोफिल ‘’मा पुग्न जान्छ।
यस रासायनिक प्रतिक्रियामा कार्बनडाइअक्साइडका ६ अणुहरू र पानीका १२ अणुहरूका बीच रासायनिक प्रतिक्रिया हुन्छ जसको फलस्वरूप ग्लूकोजका एउटा अणु, पानीका ६ अणु तथा अक्सिजनका ६ अणु उत्पन्न हुन्छन्।
प्रकाश-संश्लेषणमा बिरुवाहरू द्वारा प्रति वर्ष लगभग १०० टेरावाटको सौर्य ऊर्जालाई रासायनिक ऊर्जाका रूपमा भोज्य पदार्थका अणुहरूमा बाँधी दिन्छन।
प्रकाश संश्लेषण त्यो क्रिया हो जसमा बोटहरू आफ्नो हरियो रङ्ग भएका पात, द्वारा सूर्यका प्रकाशको उपस्थितिमा वायुदेखि कार्बनडाइअक्साइड तथा भूमिदेखि जल लिएर जटिल कार्बनिक मल्य पदार्थहरू जस्तै कार्बोहाइड्रेट्सको निर्माण गर्दछन् तथा अक्सिजन ग्यास बाहिर निकाल्दछन्।
प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रियामा सूर्यका प्रकाशको उपस्थितिमा बोटहरूको हरियो पातहरूको कोशिकाहरूका भित्र कार्बन डाइआक्साइड र पानीका संयोगले पहिला साधारण कार्बोहाइड्रेट र पछि जटिल काबोहाइड्रेटको निर्माण हुन्छ।
तैपनि यो एउटा विवादास्पद प्रश्न छ कि कुन तरिकाबाट २ एवं पानी जस्ता सरल पदार्थ, कार्बोहाइड्रेट्स जस्तो जटिल पदार्थहरूको निर्माण गर्छन।
तर सन १७७२ मा स्टीफन हेलेसले भनेका छन कि बिरुवाका पातहरू वायुदेखि भोजन ग्रहण गर्दछन तथा यस प्रक्रियामा प्रकाशको केही महत्त्वपूर्ण भुमिका हुन्छ।
यस पश्चात इंजन हाउसले १७७९मा भनेकाका छन हरिया बिरुवाहरू सूर्यको प्रकाशमा कार्बनडाइअक्साइड ग्रहण गर्छन तथा अक्सिजन फ्याक्छन।
सासले १८८७ मा भनेका छन हरिया बोटहरूद्वारा कार्बनडाइअक्साइड ग्रहण गर्ने तथा अक्सिजन निकाल्नाले बोटहरूमा स्टार्चको निर्माण हुन्छ।
जलका भीतर चट्टानहरूमा उपस्थित कार्बोनेट तथा बाइकार्बोनेटका विघटनदेखि पनि कार्बनडाइअक्साइड उत्पन्न हुन्छ जसलाई जलीय बोटहरू प्रकाश-संश्लेषणमा ग्रहण गर्दछन्।
हरियो रङ्गलाई क्लोरोफिल पूर्ण प्रकार परावर्तित गर्न दिन्छन् अतः हर रंगका प्रकाशमा प्रकाश-संश्लेषणको क्रिया पूर्ण प्रकार रूक जान्छ।
यिनमादेखि जल एवं कार्बनडाइअक्साइडलाई प्रकाश-संश्लेषणको काँचो माल भन्दछन् किनभनें यिनको रचनात्मक अवयवहरू द्वारा नैं प्रकाश-संश्लेषणका मुख्य उत्पाद कार्बोहाइड्रेटको रचना हुन्छ।
यो प्रक्रिया विशेषतः पातहरूका मेसोफिल ऊतकमा हुन्छ किनभने पातहरूका मेसोफिल उतकको प्यारेनकाइमा कोषहरूमा अन्य कोषहरूमा भन्दा क्लोरोप्लास्टको मात्रा अधिक हुन्छ।
यसरी प्रमुख पत्रको भूमिका निर्वाह गर्न लोकप्रिय अभिनेतालाई नियुक्त गर्ने कार्य डिज्नी चलचित्र, विशेष गरी डिज्नी एनिमेटेड चलचित्रका लागि अप्रत्याशित चलन थियो ।
डिज्नीले एउटा भोज कार्यक्रममा ह्यारिसलाई भेटेपछि उनी जस्तो लोकप्रिय हास्य कलाकारलाई किप्लिङ्गको चलचित्रमा बलूको भूमिका निर्वाह गराउने इच्छा व्यक्त गर्दा स्टुडियोका कर्मचारीहरू छक्क परेका थिए ।
ह्यारिसलाई बलूको पदमा नियुक्त गरेपछि डिज्नील्यान्ड रेकर्ड्सका सभापति जिमी जोन्सनले लुई प्रिमालाई चलचित्रमा विरोधाभासपूर्ण किङ लुईको भूमिका निर्वाह गर्न नियुक्त गर्ने सुझाव पेश गरे ।
यसका साथै डिज्नी चलचित्रमा खेलिरहने स्टर्लिङ हलोवेलाई का, जेम्स प्याट ओम्यालीलाई कर्णेल हाथी र बजी गिद्ध तथा वर्ना फेल्टनलाई कर्णेल हाथीकी श्रीमती विनिफ्रेडको भूमिका निर्वाह गर्न पनि प्रोत्साहित गरेका थिए ।
डेभिड बेलीलाई सुरुमा मोगलीको भूमिका निर्वाह गर्न बोलाइएको थियो तर निर्माण प्रक्रियाको बीचमा नै उनको स्वरमा परिवर्तन आउन थालेको हुनाले उनलाई हालै विनी द पू एन्ड द हनी ट्रीमा क्रिस्टोफर रबिनको भूमिका निर्वाह गरेका निर्देशक वुल्फग्याङ रिदरम्यानका छोरा ब्रुसले पुनर्स्थापित गरे ।
यद्यपि, डिज्नीले आफ्नो चलचित्रमा गिद्धलाई मप-टप कपाल भएको द बिटल्सको शैलीमा "द्याट्स ह्वाट फ्रेन्ड्स आर फोर" गाउने हास्यास्पद जीवको रूपमा दर्शाइएको छ ।
डिज्नीले उक्त ब्यान्डलाई चलचित्रमा गीत गाउन लगाउने निर्णय गरेका थिए तर जोन लेननले एनिमेटेड चलचित्रमा काम गर्न नमानेपछि ब्रिटिश इन्भेजनको बेला लोकप्रिय च्याड एन्ड जेरेमी नामक अङ्ग्रेजी रक द्वयलाई गिद्धका रूपमा गीत गाउन लगाइएको थियो ।
चलचित्रको उक्त दृश्यका पहिलेका केही संस्करणहरूमा गिद्धहरूका साथीको रूपमा फ्र्याङ्क फन्टेनलाई रकी नामक दूरदृष्टिको समस्या भएको गैँडाको भूमिका निर्वाह गर्न लगाउने योजना बनाइएको थियो ।
शेर खान एक बुद्धिमान र परिष्कृत तर निर्दयी पाटे बाघ हुन् जसलाई आगो र बन्दुक देखि डर लाग्ने हुनाले मानिसलाई घृणा गर्छन् र मोगलीलाई मार्न खोज्छन् ।
डिज्नीले त्यसपछि ल्यारी क्लेमन्सलाई पटकथा लेखकको पदमा नियुक्त गरे र किप्लिङ्गको पुस्तकको प्रति दिई त्यसलाई नपढ्ने आदेश दिए ।