polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
रवीन्द्रनाथ ठाकुरको विरोधको बारेमा सैयद आबुल मकसुदले आफ्नो पुस्तक " ढाका विश्वविद्यालय र बङ्गलादेशमा उच्च शिक्षा" मा प्रकाश पारेका थिए।
उच्च शिक्षा सम्बन्धी कर्जनको टिप्पणीले कलकत्ताका हिन्दु समुदायमा कडा प्रतिक्रियाहरू ल्याएको थियो जसमा रवीन्द्रनाथ पनि यसमा भाग लिएका थिए।
ढाका विश्वविद्यालयका शिक्षक तथा अनुसन्धानकर्ता तौहिदुल हकले भने, "हामी रवीन्द्रनाथलाई ढाका विश्वविद्यालय स्थापनाको विरोध गर्ने तीन वर्गको बीचमा तेस्रो पङ्क्तिमा राख्न चाहन्छौँ।
अध्यापक खन्दोकार सिद्दिके राब्बानी यस विभागका प्रथम विभागीय प्रमुखको रूपमा यस विभागसँग आवद्ध भएका थिए भने यस विभागले सन् २००८ नोभेम्बर ३ का दिनदेखि यसको गतिविधिहरूलाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो।
स्वास्थ्य, आधुनिक विज्ञान र प्रविधिको योगदानलाई विश्वमाझ फैलाउनका आफ्नो प्रविधिक विकासको माध्यमबाट उपलब्ध गराउने उद्देश्यका साथ विभागले अनुसन्धान गतिविधिहरू गरिरहेको छ।
विज्ञान तथा प्राविधिक शाखाहरूबाट दक्षता हासिल गरेका विद्यार्थीहरूले विश्वविद्यालयको नियम बमोजिम यस विभागमा प्रवेश पाउन प्रावधान रहेको छ।
सैधान्तिक भौतिक विज्ञान विभागलाई ढाका विश्वविद्यालयमा सन् १९७५ देखि सञ्चालनमा ल्याइएको थियो तर प्रयोजनीय सङ्काय तथा पूर्वाधारको अभावका कारण यो विभाग सञ्चालनमा आएको ३ वर्षमै बन्द भएको थियो।
सन् १९७४ मा ढाका विश्वविद्यालयमा नयाँ सङ्कायको रूपमा जीवविज्ञान सङ्कायलाई थप गरी सञ्चालनमा ल्याइएको थियो भने यस विभागको सहायक विषयहरूको रूपमा वनस्पति विज्ञान, वातावरण, फार्मेसी, मनोवैज्ञानिक, सुक्ष्म जीवविज्ञान आदि विषयहरूलाईको पठनपाठनलाई पनि सञ्चालन गरिएको थियो।
यस सङ्कायको स्थापनाकालदेखिनै यसका विभागहरूले जीव विज्ञानसम्बन्धी राष्ट्रिय मुद्दाहरूको अनुसन्धानमा सक्रियतासाथ भाग लिइरहेका छन् भने ती विभागहरूले राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता तथा प्रशंसा प्राप्त गरिसकेका छन्।
यस सङ्कायको अधीनमा बायोटेक्नोलोजी अनुसन्धान केन्द्र, एडभान्स सेन्टर फर बियोलोजिकल रिसर्च र सेन्टर अफ एक्सिलेन्सी नामक तीन अनुसन्धान केन्द्रहरू रहेका छन्।
सन् १९२१ मार्च ७ का दिन आयोजित शैक्षिक परिषद्को बैठकमा विश्वविद्यालयलाई निर्वाचन केन्द्रबाट बङ्गाल विधानपरिषद्को सदस्यको चुनावको व्यवस्था गर्न सरकारलाई प्रस्ताव गरिएको थियो।
सन् १९२१ मा ढाका विश्वविद्यालयको स्थापनाकालदेखिनै ऐन विभागलाई एक विभागको रूपमा मान्यता प्रदान गरी ऐन विषयको अध्ययनलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
प्रत्येक वर्ष कला तथा सामाजिक विज्ञान सङ्कायको अधीनमा आयोजित प्रवेश परीक्षाको माध्यमबाट विद्यार्थीलाई यस विभागमा भर्ना गर्ने व्यवस्था रहेको छ।
शैक्षिकसत्र सन् २००६-०७ देखि साधारण ऐनविद्या स्नातकको साथसाथै यस विषयमा स्नातकोत्तरसम्मको अध्ययन गर्न पाइने व्यवस्था मिलाइएको थियो।
विश्वविद्यालयको स्थापनाको समयमा अधिकारीहरू ढाका समाजको रूढीवादीताको कारण महिला विद्यार्थीलाई भर्ना गर्न धेरै हिचकिचाएका थिए तर कलकत्ता बेथुन क्याम्पसको स्नातक लीला नाग ढाका विश्वविद्यालयमा भर्ना हुने कुरामा अडिग बनेकी थिइन्।
यस उद्देश्यका लागि सन् १९२६ नोभेम्बर २८ का दिन विश्वविद्यालयको १७ सङ्ख्याको भवनलाई "चामेरी आवासीय गृह"को स्थापना गरिएको थियो भने यो आवासीय गृह छात्राहरूका लागि निर्माण गरिएको पहिलो आवासीय गृह बनेको थियो।
यस दशकको अवधिमा ढाका विश्वविद्यालयका अर्थशास्त्रीहरूले पाकिस्तानको दुई भागका लागि छुट्टै अर्थव्यवस्थाको आवश्यकतालाई प्रचार गर्न सुरु गरेका थिए।
सन् १९६२ को अक्टोबर महिनामा आब्दुल मोनायेम खान पूर्वी पाकिस्तानका गभर्नर बनेका थिए भने तत्कालीन उपकुलपति माहमुद होसेनले त्यससमय विद्यार्थी आन्दोलन रोक्न कुनैपनि पहल नगरी राजिनामा दिएका थिए।
सन् १९६६ मा एनएसएफले अर्थनीति विभागका शिक्षक अध्यापक डाक्टर आबु माहमुदलाई घाइते बनाएका थिए भने विश्वविद्यालयका विद्यार्थी तथा शिक्षक सङ्घले यसको विरोध गरेका थिए।
विज्ञान तथा प्राविधिक क्षेत्रमा विश्वव्यापी सञ्चार र विद्युतीय क्रान्तिको युगमा जीवनोपयोगी भौतिक विज्ञानको क्षेत्रलाई लक्षित गर्दै यस विभागको स्थापना जम्मा २५ विद्यार्थीहरूको साथमा सन् १९६५ सेप्टेम्बरमा भएको थियो भने त्यससमय यस विभागका स्नातकोत्तरसम्मको अध्यापन गराउन व्यवस्था रहेको थियो।
बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् देशमा विद्युत तथा प्राविधिक शिक्षण क्षेत्रको द्रुत विकासका लागि यस विभागका गतिविधिहरूले विस्तारै सफलता प्राप्त गरेको थियो भने त्यसपछि यस विभागमा थप केही आधुनिक विषयका अध्यापन कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा आएका थिए।
सन् १९७४ मा यस विभागको नाम परिवर्तन गरी विद्युतीय पदार्थविज्ञान तथा इलेक्ट्रोनिक्स राखिएको थियो भने सन् २००५ अक्टोबर ६ का दिन यस विभागको नाम पुनः परिवर्तन गरी विद्युतीय पदार्थविज्ञान, इलेक्ट्रोनिक्स तथा सञ्चार इन्जिनियरिङ विभाग राखिएको थियो।
सहिद डा गोविन्दचन्द्र देवको मृत्यु हुनु भन्दा अगाडि उनले आफ्नो ५०% चल तथा अचल सम्पत्ति ढाका विश्वविद्यालयको पक्षमा दार्शनिक अध्ययनको लागि विशेष गरी मानव कल्याण, सामाजिक प्रगति, विश्व भ्रातृत्व र विश्व शान्तिको पक्षमा हस्तान्तरण गरेका थिए।
केन्द्रले नियमित रूपबाट "दर्शन र प्रगति" नामक एक बङ्गला पत्रिका प्रकाशित गर्दछ भने एक अङ्ग्रेजी पत्रिका जसलाई फिलोसोफी र प्रोग्रेस पनि भनिन्छ।
ढाक विश्वविद्यालयको प्रत्येक हल र सङ्घ डाकसु निर्वाचनमा पहिलो मुस्लिम लिगको सदस्य विद्यार्थी सङ्गठन निखिल पूर्वी पाकिस्तान छत्रा लिगका उम्मेदवारहरू जनप्रजातान्त्रिक संयुक्त मोर्चाका उम्मेदवारहरहरूसँग पराजित भएका थिए।
अत्याधिक मात्रामा विद्यार्थीहरूलाई पक्राउ गरिएकाले ढाका केन्द्रीय कारागारमा विद्यार्थीहरूलाई राख्ने ठाउँको अभावमा उनीहरूलाई तत्कालीन प्रहरी मुख्यालय लालबाग किल्लाको पालमा राखिएको थियो।
यस कार्य शिविरबाटै पूर्वी पाकिस्तानको राजनीतिमा विपक्षी दल सूचित हुन सुरु भएको थियो भने यसकारण 'छात्र लिग' र 'आवामी मुस्लिम लिग'को स्थापना भएको थियो।
यस कारण सन् १९४७ अगस्ट १४ का दिन नयाँ देशको रूपमा पाकिस्तानको उदय भएको थियो तर विस्तारै मुस्लिम लिग ख्वाजा नाजिमुद्दिन, नुरुल आमिन र युसुफ आली चौधुरी गरी तीन भागमा विभाजन भएको थियो।
शक्तिको एकीकरण र समस्याको समाधानका लागि सन् १९४८ जनवरीमा १५० सङ्खिय भवनमा शामशुल हक, शेख मुजिबुर रहमान, खन्दोकार मोशताक आहमेदले एक सम्मेलनमा सहभागी हुन आह्वान गरेका थिए।
सन् १९१२ मा ढाकाको भ्रमण गरी भारतीय प्रमुख लर्ड हार्डिङ कलकत्ता फर्केपछि डा रासबिहारी घोषको नेतृत्वमा रहेको एक प्रतिनिधिमण्डलले उनीसँग भेट गर्दै ढाकामा विश्वविद्यालय स्थापनाको विरोधमा एक ज्ञापन पत्र बुझाएका थिए।
ढाका विश्वविद्यालय स्थापनाको सबैभन्दा बढी विरोध कलकत्ता विश्वविद्यालयका उपकुलपति महोदय आशुतोष मुखर्जी र राजनीतिज्ञ सुरेन्द्रनाथ बेनर्जीले गरेका थिए।
डाक्टर रमेशचन्द्र मजुमदारले आफ्नो आत्मकथामा लेखिएको अनुसार सन् १९१९ को नयाँ कानुन अन्तर्गत बङ्गालको शिक्षामन्त्री प्रभासचन्द्र मित्रले शिक्षकहरूको तलब घटाउने निर्देशन दिएका थिए।
बङ्गाल सरकारले ढाका विश्वविद्यालयको सरकारी भवनका लागि रकम छुट्टाउँदै विश्वविद्यालयका लागि हरेक वर्ष पाँच लाख टाका मात्र विनियोजित गरेको थियो जसको फलस्वरूप शिक्षकहरूको तलब कम गर्नुपरेको थियो।
सन् १९२१ मा प्रख्यात गणितविद् अध्यापक भूपतिमोहन सेन र डाक्टर नलिनीमोहन बसुको नेतृत्वमा ढाका विश्वविद्यालयमा गणित विभागको स्थापना गरिएको थियो।
पहिला गणित विभाग पूर्वी बङ्गाल सरकारको सचिवालय भवनको एक कोठामा तथा त्यसपश्चात् केही समयका लागि कार्जन हलको पश्चिम तल्लामा स्थित थियो भने यो विभाग अस्थायी रूपमा वर्तमान प्राणि विज्ञान विभागको पूर्वी भागमा अवस्थित रहेको थियो।
विश्वविद्यालयको ढाका हल विद्यार्थी संसदले आवासीय विद्यार्थीहरूको गैर-शैक्षिक सामाजिक र साँस्कृतिक गतिविधिमा प्रमुख भूमिका खेलेको थियो।
सन् १९२९ अगस्ट २२ का दिन बङ्गालका गभर्नर तथा ढाका विश्वविद्यालयका प्रमुख सल्लाहकार स्ट्यानली ज्याकसनले आधिकारिक रूपमा ढाकाका स्वर्गीय नवाब बाहादुर सलिमुल्लाहको नाममा सलिमुल्लाह मुस्लिम हलको शिलान्यास गरेका थिए।
पहिलो विद्यार्थी संसद सन् १९३७ मा गठन भएको थियो र चारुपमा बसु यसको अध्यक्ष, सरमा दत्ता मजुमदार र अनुभा सेन महासचिव र साहित्यिक सचिवमा निर्वाचित भएका थिए।
सन् १९३६ मा विशेष दीक्षान्त समारोहमा रवीन्द्रनाथ ठकुर, आब्दुर रहिम, जगदीशचन्द्र बसु, प्रफुल्ल चन्द्र राय, जादुनाथ सरकार, मोहाम्मद इकबाल र शरतचन्द्र चट्टोपाध्यायलाई सम्मानित स्नातकोत्तर प्रदान गरिएको थियो।
यस विभागका प्रथम विभागीय प्रमुख देवेन्द्रनाथ बेनर्जी थिए भने त्यस समयदेखि सुरु भएको राष्ट्रविज्ञान विभाग हाल ढाका विश्वविद्यालयको एक महत्त्वपूर्ण विभागको रूपमा स्थापित भएको थियो।
हाल यस विभागमा राष्ट्रचिन्तन, बङ्गलादेशको राजनिती, अन्तर्राष्ट्रिय राजनिती, तथा पूर्वी एसियाली देशहरूको राजनिती विभागमा अध्ययपन हुँदै आएको छ।
यस विभागमा कार्यरत शिक्षकहरूले केही अनुसन्धान पत्रहरू पनि प्रकाशन गर्दै आएका छन् जसमध्ये केन्द्रीय पूर्वी एसियाली अध्ययन, मानव समाजिक केन्द्रीय शिक्षा तथा जापानी अध्ययन केन्द्र आदि उल्लेख्य छन्।
अङ्ग्रेजी विभागका अध्ययनरत कयौँ विद्यार्थीहरू तथा शिक्षकहरूले भाषा आन्दोलनको समयमा निकै सक्रिय रूपमा लागिपरेका थिए भने ती मध्ये शिक्षक ज्योतिर्मय गुहठारता, राशिदुल हासान तथा ७ जना विद्यार्थीहरू सहिद भएका थिए।
ढाका विश्वविद्यालयको इतिहासमा पहिलो पटक कुनै दीक्षान्त कार्यक्रममा आचार्य र उपकुलपति दुवै ढाका विश्वविद्यालयका भूतपूर्व विद्यार्थीहरू थिए।
ढाका विश्वविद्यालयको ३९औँ दीक्षान्त कार्यक्रम सन् १९७० मार्च ८ का दिनसम्म आयोजना गरिएको थियो जुन पाकिस्तानको शासनकालको अन्तिम दीक्षान्त कार्यक्रम थियो।
यस विभागमा हाल स्नातक, एमफिल तथा विद्यावारिधी लगायत अन्य उच्च शिक्षा हासिल गर्न सकिने व्यवस्था रहेको छ भने यस विभागका कुल शिक्षार्थीहरूको सङ्ख्या ४५० तथा शिक्षकहरूको सङ्ख्या ५१ रहेको छ।
यस विभागका विभागीय प्रमुख अध्यापक मोकाररम होसेन खोन्दोकारको नामानुसार ढाका विश्वविद्यालयमा मोकाररम होसेन खोन्दोकार विज्ञान भवनको निर्माण गरिएको थियो।
विज्ञानी मोकाररम होसेनको,स्मरणमा ढाका विश्वविद्यालयमा मार्च १२, १९८१ देखि विज्ञान आधारित स्मारक व्याख्यान सुरु गरिएको थियो जुन हालसम्म पनि सञ्चालनमा रहेको छ।
यस विभागमा पूर्व विद्यार्थीहरूका लागि दुई आन्तरिक छात्रवृत्तिको व्यवस्था गरिएको छ जुन फातेमा तामिजउद्दिन छात्रवृत्ति र आब्दुल आजिज पाटोवारी स्मारक छात्रवृत्ति हुन्।
सुरुवाती चरणमा यस विश्वविद्यालयलाई विभिन्न प्रतिष्ठित विद्वान तथा वैज्ञानिकहरूद्वारा कठिनताका साथ गुणवत्ता नियन्त्रणको सन्दर्भमा यसलाई पूर्वको अक्सफोर्डको रूपमा मान्यता प्रदान गरिएको थियो।
यस विश्वविद्यालयमा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धको समयमा विभिन्न घटनाहरू घटेका थिए भने यस विश्वविद्यालयबाट स्वतन्त्रता लागि निकै ठूलो कार्यहरू सम्पन्न भएका थिए।
जब यस विश्वविद्यालयलाई सरकारी विश्वविद्यालयको मान्यता दिइयो तब ढाका विश्वविद्यालयको बङ्गलादेश स्वतन्त्रता हुनुमा विशेष योगदान रहेको थियो।
हलहरू छात्रावासहरूको रूपमा मात्र नभई विद्यार्थीहरूको शिक्षा, समाज र साँस्कृतिक जीवनको उचित विकासको लागि सिकाउने र अभ्यास गर्ने केन्द्रहरूको रूपमा पनि निर्माण गरिएको थियो।
प्रत्येक हललाई चार सय विद्यार्थीका लागि चार भवनहरूमा विभाजन गरिएको थियो र एक आवासीय शिक्षकले पचहत्तर विद्यार्थीहरूको प्रत्यक्ष शिक्षकको रूपमा भर्ना गरिएको थियो।
सन् १९६० को दशकको सुरुमा अयुब खानको सैन्य शासनकालमा महमुद होसने र आचार्य जनरल आजम खानको सुपरिवेक्षणमा ढाका विश्वविद्यालयको विकास कार्य सुरु भएको थियो।
तत्कालीन गभर्नर आजम खानले डाक्टर माहमुद होसेनलाई सभापति र अध्यापक मुनीर चौधुरीलाई सदस्य सचिवको रूपमा सिफारिस गरेपछि सहिद मीनारको काम विस्तारै सम्पन्न भएको थियो।
सन् १९६१ मा रवीन्द्रको जन्म शताब्दी वार्षिकोत्सव मनाउन पूर्वी पाकिस्तानमा प्रतिबन्ध लगाइएको थियो तर अयुब सरकारका सबै परिणामहरूलाई बेवास्ता गर्दै ढाका विश्वविद्यालयका विद्यार्थी र शिक्षकहरूको पहलमा न्यायमूर्ति माहबुब मोर्शेद र अध्यापक खान सरवार मोर्सेदको नेतृत्वमा गठित समितिले रवीन्द्र जन्म शताब्दी महोत्सवमा भव्य रूपमा मनाएको थियो।
अध्यापक मुहम्मद आबदुफ हाइयेरको सम्पादनमा प्रकाशित "साहित्य पत्रिका" यस विभागमा अनुसन्धानका लागि ऐतिहासिक रुपमन यहाँ स्थापित भएको थियो।
सन् १९७१, बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्धका समयमा यस विभागका शिक्षक तथा अध्यापक मुनीर चौधरी, मोफाज्जल हायदार चौधुरी, आनोवार पाशा लगायत कयौँ शिक्षकहरू सहिद भएका थिए।
यस विभागको सुरुवात गर्दा यहाँ जम्मा ५ जना शिक्षकहरू रहेका थिए भने वर्तमानमा २९ जना नियमित शिक्षक, २ जना सङ्ख्यातिरिक्त शिक्षक, १ जना वरिष्ठ शिक्षक तथा ५ जना खण्डकालीन शिक्षकहरू रहेका छन्।
सन् २००० जुलाई २३ का दिन विभागीय प्रतिष्ठान समितिको एक बैठकले यस विभागको नाम भूमि विज्ञान विभागबाट परिवर्तन गरी भूमि, जल तथा पर्यावरण विभाग राखिएको थियो भने त्यस पश्चात् यस विभागमा बिएससी तथा एमएस स्नातकोत्तरका पाठ्यक्रमहरूलाई पठनपाठन चालू भएको थियो।
यस विभागको पठनपाठनका गतिविधि बाहेक हाल यो विभाग राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका विभिन्न विश्वविद्यालय र सङ्गठनहरूसँग संयुक्त रूपमा अनुसन्धान गतिविधिहरूमा संलग्न रहेको छ।
सन् १९२१ देखि ढाका विश्वविद्यालयले फारसी भाषा साहित्य विषयको अध्ययनको सुरुवात गरेको थियो भने त्यससमय उर्दू भाषाको गतिविधिहरूलाई पनि सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
सुरुवाती चरणमा यस विभागको नाम पत्रकारिता विभाग रहेको थियो भने त्यससमयम मात्र एक वर्षको डिप्लोमा पाठ्यक्रम अध्यापन गराइने व्यवस्था रहेको थियो।
यस विभागका संस्थापक अध्यक्ष अध्यापक डाक्टर आनोवारुल आजिम चौधुरी थिए भने देशको प्रख्यात सुक्ष्म वैज्ञानिकहरूको पूर्ण सहयोग तथा अथक प्रयासहरूबाट एमएससी अनुसन्धान समूहलाई मात्र १०-१२ विद्यार्थीहरूको साथमा स्थापना गरिएको थियो।
यस देशको कृषि-खाद्य पेय पदार्थ तथा औषधि उद्योग, स्वास्थ्य, वातावरण आदिको विकासमा सूक्ष्म जीवविज्ञानीहरूको विशेष योगदानको महत्त्व र आवश्यकता व्यापक रूपमा महसुस भएकोले बिएससी तह अध्ययन यस विभागमा शैक्षिकसत्र सन् १९८८-१९८९ देखि सुरु गरिएको थियो।
सन् १९८० को दशकमा यस विभागमा एमफिल अध्ययनको सुरुवात गरिएको थियो भने त्यसको केही वर्ष पश्चात् विद्यावारिधीसम्मको अध्ययन गर्न पाउने व्यवस्था मिलाइएको थियो।
यस विभागको स्थापना तथा बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता पश्चात् ढाका विश्वविद्यालयको पहिलो कुलपतिको भूमिकामा अध्यापक मोजाफ्फर आहमेद चौधुरी तथा लोक प्रशासन विभागका संस्थापक अध्यापक नूर मुहाम्मद मिञ्जा बनेका थिए।
स्वर्गीय अध्यापक पि मशेश्वरीको नेतृत्वमा यस विभागको स्थापना सन् १९३९ जीवविज्ञान विभागको एक विषयको रूपमा भएको थियो भने स्थापना पश्चात् यसका शिक्षण गतिविधिहरूले निरन्तरता पाएको थियो।
सन् १९४८ मा वनस्पति विज्ञानमा प्रथम एमएससी कक्षा सुरु भएको थियो भने सन् १९५० मा वनस्पति विभाग विषयमा एमएससी प्रथम स्नातकोत्तर प्राप्त गरिएको थियो।
२४ मार्चमा राष्ट्रभाषा कार्य परिषद्को एक प्रतिनिधिमण्डलले जिनहालाई भेट गर्दै बङ्गला भाषालाई पाकिस्तानको एक राज्य भाषा बनाउनुपर्ने माग गर्दै ज्ञापन पत्र बुझाएका थिए।
प्रतिनिधिमण्डलमा शामशुल हक, कामरुद्दिन आहमेद, आबुल काशेम, ताजउद्दिन आहमेद, मोहाम्मद तोयाहा, आजिज आहमद, अली आहाद, नईमउद्दिन आहमद, शामसुल आलम र नजरुल इसलाम थिए।
सन् १९४८ नोभेम्बर ७ का दिन पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री लियाकत अली खान ढाका विश्वविद्यालय स्थित एक खेल मैदानमा विद्यार्थीहरू माझ एक भाषण दिएका थिए।
यस सभामा ढाका विश्वविद्यालयको केन्द्रीय विद्यार्थी संसदले बङ्गला भाषालाई राष्ट्रभाषा बनाउनु पर्ने माग पुनः उठाएको थियो तर लियाकत अली खानले यसमा टिप्पणी गर्दै अस्वीकार गरिदिएका थिए।
यस विभागले देशको मुलधारा अर्थनीति क्षेत्रमा दिशानिर्देशको भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ भने देशको अर्थनैतिक समस्याहरूको बारेमा चर्चा परिचर्चा गर्ने गरेको छ।
यस विभागका शिक्षक तथा विद्यार्थीहरूको सहायतमा प्रकाशित अनुसन्धान पत्रले विश्वव्यापी सफलता प्राप्त गरेको थियो भने हाल ३० जना शिक्षक यस विभागमा कार्यरत छन्।
अधिकारीहरूको मौखिक आश्वासन पछि मार्च १० का दिन हडताल समाप्त भएको थियो तर विश्वविद्यालय अधिकारीहरूले विश्वविद्यालयलाई अनिश्चित कालका लागि बन्द गरेका थिए।
बजार व्यवस्थापन विभाग ढाका विश्वविद्यालयको वाणिज्य सङ्कायको एक विभाग हो जसलाई बङ्गलादेशमा व्यावसायिक शिक्षाको क्षेत्रमा एक अन्तर्राष्ट्रिय मानक संस्थानको रूपमा मान्यता प्राप्त रहेको छ।
यस विभागको स्थापना सन् १९७४ जुलाई १ का दिन स्वर्गीय अध्यापक आब्द्ल्लाह फारुकद्वारा गरिएको थियो भने प्रथम विभागीय प्रमुख पनि उनीनै थिए।
शैक्षिकसत्र सन् १९४७-४८ देखि ढाका विश्वविद्यालयको एक नयाँ विभागको रूपमन भूगोल तथा पर्यावरण विभागको स्थापना गरिएको थियो भने यस विभागको स्थापना नाफिस आहमेदको नेतृत्वमा भएको थियो।
यस विभागको स्थापनाकालका यहाँ मात्र स्नातक तहसम्मको अध्यापन गराउने व्यवस्था रहेको थियो भने सन् १९५४ मा भूगोल तथा पर्यावरण विभागमा स्नातक अध्यापन कार्यक्रमलाई पनि सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
विद्यार्थीहरूको समग्र विकासको लागि त्यहाँ प्रोग्रामिङ प्रतियोगिता क्लब, सांस्कृतिक क्लब, क्रिकेट क्लब, कम्प्युटर क्लबहरू रहेकम छन्।
छोटो अध्यापन कार्यक्रमहौ मार्फत गैर-विभागीय विद्यार्थीहरूको लागि प्राविधिक र प्रशिक्षण प्रमाणपत्र पाठ्यक्रम कार्यक्रम यस विभागबाट सफलतापूर्वक सञ्चालन भइरहेको छ।
ढाका विश्वविद्यालयको स्थापनाको क्रममा पूर्वी बङ्गालका विभिन्न प्रतिष्ठित व्यक्तित्व र शिक्षाविद्हरूले विभिन्न कठिनाइहरूको सामना गर्न विशेष भूमिका खेलेका थिए।
समाजशास्त्र विभागको स्थापना सन् १९५७ मा दिवङ्गत अध्यापक एके नाजमुल करिमको पहल तथा युनिसेफको वित्तीय सहयोगबाट ढाका विश्वविद्यालयमा कला सङ्कायको अधीनमा स्थापना गरिएको थियो।
सन् १९७३ मा सामाजिक विज्ञान सङ्कायको स्थापना पश्चात् यस विभागलाई सन् १९७३ मा सामाजिक विज्ञान सङ्कायको सुरुवात पश्चात् यस विभाग समाजिक विज्ञान सङ्कायको अधीनमा आएको थियो।
समाजशास्त्र विभागमा अध्यापक नाजमुल करिमद्वारा स्थापित एक सङ्ग्रहालय रहेको छ जुन बङ्गलादेशको समग्र संस्कृतिलाई झल्काउन सफल रहेको मानिन्छ।
सन् १९९२ डिसेम्बर ५ का दिन मानव विज्ञान विभागले ढाका विश्वविद्यालयमा सामाजिक विज्ञानको छुट्टै शाखाको रूपमा आफ्नो संस्थागत यात्रा सुरु गरेको थियो।
यस विभागको गतिविधिहरू तत्कालीन समय निकै कम शिक्षकहरूको साथ सुरु भएको थियो भने सन् १९९३ जनवरी महिनामा यसले पहिलो अध्यापन कार्यक्रम सञ्चालन गरेको थियो।
स्थापनाकालमा यस विभागको नाम प्राणी रसायन विभाग भएतापनि पछि यस विभागको नाम परिवर्तन गरि प्राणी रसायन तथा सुक्ष्म जीव विज्ञान विभाग राखिएको थियो जसको फलस्वरूप थप पाठ्यक्रम थप गरी सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
स्थापना कालदेखिनै व्यवस्थापन अध्ययन विभाग कुशल मानव संसाधनको विकासका लागि अद्यावधिक पाठ्यक्रम तैयार गरि विशेष शिक्षा तथा प्रशिक्षण प्रदान गर्ने गरेको छ।
यस विभागको स्थापना कालदेखिनै यस विभागका लागि कलकत्ता विश्वविद्यालयका युवा शिक्षक तथा प्रतिभावान विज्ञानी सत्येन्द्रनाथ बसुले योगदान दिएका थिए।
त्यपछिका वर्षहरूमा यस विभागमा तात्विक पदार्थ विज्ञान, न्युक्लिय पदार्थ विज्ञान, ठोस पदार्थ विज्ञान, चिकित्सक विज्ञान, सौर्यशक्ति विज्ञान, भूपदार्थ विज्ञान आदि विषयहरूलाई थप गरी अनुसन्धान गर्न सुरु गरिएको थियो।
सन् १९४० जुलाई १ का दिन अविभाजित बङ्गालका तत्कालीन प्रधानमन्त्री आबुल काशेम फजलुल हकको नामबाट "फजलुल हक मुस्लिम हल"को स्थापना गरिएको थियो।
सन् १९४२ मा विश्वविद्यालय केन्द्रीय भवनमा सैन्य अस्पताल स्थापित भएपछि सन् १९४३ मा फजलुल हक हललाई वर्तमान स्थानमा स्थानान्तरण गरिएको थियो जुन पहिला ढाका इन्टरमिडियट क्याम्पसको छात्रावास थियो।
बङ्गलादेश जस्तो विकासशील देशको विकास नीति विश्लेषणमा सैद्धान्तिक तथा व्यावहारिक ज्ञानको संयोजनको साथ एक कुशल जनशक्तिको उत्पादन का लागि सन् २००३ मा ढाका विश्वविद्यालयमा सामाजिक विज्ञान सङ्कायमा दुई वर्षे मास्टर्स अफ डेभलपमेन्ट प्रोग्राम अध्ययन कार्यक्रमलाई प्रवेश दिइएको थियो।
परियोजना बमोजिम विभागको शैक्षिक गतिविधिहरूको विकासका लाथि अवसंरचनात्मक विकास, शिक्षक अनुसन्धान तथा सहायक विकास गतिविधिहरूलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
बङ्गलादेशको पहिलो एकाडेमी मान्यता प्राप्त तथ्याङ्कविद् तथा साहित्यिक अध्यापक डाक्टर काजी मोताहार होसेनले बङ्गलादेशमा तथ्याङ्क शिक्षा तथा अनुसन्धानको प्रसारमा दूरगामी विचार दिएका थिए।
ढाका विश्वविद्यालय प्रवेश परीक्षा उत्तीर्ण भएका सबै धर्मका विद्यार्थीहरूलाई पाली र बौद्ध शिक्षा विभागमा ४ वर्षको अवधिमा भर्ना गर्न सकिन्छ।
"पाली तथा बौद्ध शिक्षा" विभागका विद्यार्थीहरूले स्नातकोत्तर हासिल गर्नका लागि कुल ४ वर्षमा ६ सेमिस्टरहरूमा उतिर्ण हुनु पर्दछ।
पाली भाषा र बौद्ध धर्म बाहेक यी ६ सेमेस्टरमा विद्यार्थीहरूले अङ्ग्रेजी, तथ्याङ्क, कम्प्युटर, अर्थशास्त्र, बङ्गलादेशको इतिहास अध्ययन, समाजशास्त्र, इतिहास, अनुसन्धान विधि र अन्य थुप्रै विषयहरूमा पनि अध्ययन गर्नु पर्दछ भने यही नियम संस्कृत विभागका विद्यार्थीहरूको लागि लागू हुन्छ।
सन् १९२१ मा यस विश्वविद्यालयको स्थापना कालदेखिनै विज्ञान सङ्कायको थालनी गरिएको थियो भने यस सङ्काय अन्तर्गत अनुसन्धान कार्यक्रमहरूलाई पनि सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
विज्ञान सङ्कायको अधीनमा हाल केन्द्रहरूको स्थापना गरिएको छ जसमा; बोस सेन्टर फर एडभान्स स्टडिज एन्ड रिसर्च, सेमिकन्डक्टर टेकनोलोजी रिसर्च केन्द्र, रिन्युएबल इनर्जी रिसर्च केन्द्र, बद्वीव अनुसन्धान केन्द्र, दुर्जोग अनुसन्धान प्रशिक्षण तथा व्यवस्थापन केन्द्र आदि पर्छन्।
बङ्गलादेशको अर्थव्यवस्थामा माछा पालन क्षेत्रको महत्त्व बुझेर ढाका विश्वविद्यालयमा शैक्षिकसत्र सन् १९९७-९८ देखि मत्स्यपालन विभागको शैक्षिक गतिविधि सुरु भएको थियो।
मत्स्य विभागको मुख्य उद्देश्य बङ्गलादेशको माछा पालन स्रोतको संरक्षण र समुचित व्यवस्थापनको लागि सम्पूर्ण मत्स्य क्षेत्रको विकासको माध्यमबाट देशको सामाजिक-आर्थिक अवस्थाको व्यापक परिवर्तनका लागि आवश्यक र उपयुक्त मत्स्य वैज्ञानिकहरूको उत्पादन गर्नु रहेको छ।
तत्कालीन समयमा यस विभागमा मात्र डिप्लोमासम्मको अध्ययन व्यवस्था रहेको थियो भने पछि पुस्तकालय विज्ञानमा स्नातकोत्तर प्रदान गरिन थालिएको थियो।
सन् १९८७ मा यस विभागको नाम परिवर्तन गरी पुस्तकालय तथा तथ्यविज्ञान विभाग राखिएको थियो भने नयाँ नामाकरण पश्चात् तीन वर्षीय स्नातकोत्तर प्रदान गर्न सुरु गरिएको थियो।
आबु माहमेद शाबिबुल्लाह पछि विभिन्न समय ममताजुर रहमान तरफदार, अध्यापक मुहाक्मद सिराजुल इसलाम, अध्यापक एसएम इमामुद्दिन, अध्यापक आगा माहदि हुमायन, अध्यापक एसए क्यु हुमायनी आदि यस विभागका प्रमुख अध्ययकहरूको रूपमा कार्यरत थिए।
देशको जनसङ्ख्या सम्बन्धित विषयहरूलाई अनुसरण गरी प्रभावी प्रबन्धनका तथा एक प्रशिक्षित र कुशल जनशक्तिको लागि यस विभागको महत्त्वपूर्ण योगदान दिइरहेका छ।
यस विभागमा प्रति वर्ष २५ जना विद्यार्थीहरूलाई प्रवेश परीक्षा मार्फत छनोट गर्ने व्यवस्था रहेको छ जसमध्ये १० जनाको कोटा छात्राहरूका लागि संरक्षित गरिएको थियो।
सन् १९२१ मा ढाका विश्वविद्यालयको स्थापनाको समयमा यस विश्वविद्यालयले तीन सङ्कायका साथ शिक्षा यात्रा सुरु गरेको थियो भने ती तीन सङ्काय मध्य ऐन सङ्काय पनि एक थियो।
सन् २०१२ अप्रिल ३० का दिन ढाका विश्वविद्यालयको अनुमोदनमा सामाजिक विज्ञान सङ्कायको एक स्वतन्त्र शाखाको रूपमा यस विभागको स्थापना गरिएको थियो।
यस विभागले शैक्षिकसत्र सन् २०१३-२०१४ देखि स्नातक तथा स्नातकोत्तरको कार्यक्रमलाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो भने हाल विएसएस तथा एमएमएस इन क्रिमिनिलज एन्ड क्रिमिनल जस्टिस कार्यक्रममा शिक्षार्थीहरूले अध्ययन गर्दै आएका छन्।
स्वतन्त्र बाजार अर्थव्यवस्था, व्यापार तथा वाणिज्यमा विश्वव्यापीकरणको प्रक्रियाका कारण बैङ्किङ शिक्षा मागको अनुरूप यसलाई मान्यता दिइएको थियो।
बैङ्किङ विभाग देश भित्र रहेका बेङ्क तथा व्यवसायहरूलाई सञ्चालन गर्नका लागि अवसर तथा कुशल मानव संसाधनको उत्पादन गर्न अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्ने उद्देश्यका साथ स्थापना गरिएको थियो।
जगन्नाथ हलको पहिलो वार्षिक साहित्यिक कागजात "बासन्तिका" पहिलोपटक प्राध्यापक नरेशचन्द्र सेनगुप्ताको प्रोत्साहनबाट प्रकाशित भएको थियो।
सन् १९४८ मा कराचीमा आयोजित अखिल पाकिस्तान शिक्षक सम्मेलनमा पाकिस्तानका शिक्षामन्त्री फजलुर रहमानले इस्लामी विचारधाराको लागि बङ्गाल भाषाको लागि 'अरबी लिपि' अपनाउने प्रस्ताव गरेका थिए।
बङ्गालमा अरबी अक्षरहरूको परिचयका लागि डाक्टर मुहम्मद शहीदुल्लाहलाई नियुक्त गर्न एक पत्र पठाइएको थियो तर उक्त प्रस्ताव उनले अस्वीकार गरेका थिए।
यस विभागको उद्देश्य विद्यार्थीहरूको वास्तविक जीवनमा लेखाङ्कन पेशालाई अपनाउन तथा लागू गर्नका लागि विद्यार्थीहरूको विशिष्ट ज्ञान तथा कौशल बढाउनु रहेको छ जसका लागि विभागमा स्नातक तथा स्नातकोत्तरका कार्यक्रमहरूलाई सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
सुरुमा विभागमा माच्र स्नातकोत्तर अध्यापन चालू रहेको थियो भने त्यसको दुई वर्ष पश्चात् सन् २०१३ मा चार वर्षे अनार्स अध्यापनलाई पनि सञ्चालनमा ल्याइएको थियो।
चिकित्सा मनोविज्ञानको अध्यापन कार्यक्रम शैक्षिकसत्र सन् १९९३-९४ देखि ढाका विश्वविद्यालयको मनोविज्ञान विभाग अन्तर्गत ब्रिटिस विभागको अन्तर्राष्ट्रिय विकास विभागको आर्थिक सहयोग तथम १२ बेलायती विज्ञहरूको सहयोगमा ढाका विश्वविद्यालय र युनिभर्सिटी कलेज लन्डनको संयुक्त कार्यक्रम अन्तर्गत सुरु भएको थियो।
यस विभागको साथमा रोयल नेदरल्यान्ड दूतावासले ५ वर्षे सम्झौता पत्रमा हस्ताक्षर गरेको थियो भने यसको वित्तीय सहायताको साथमा कला भवनको पाँचौँ तल्लामा विभागका लागि विभिन्न प्रतिष्ठानहरूको स्थापना गरिएको थियो।
सन् १९५२ को दीक्षान्त समारोहको मिति फेब्रुअरी २४ का दिन तोकिएको थियो तर त्यसदिन दीक्षान्त कसमारोह आयोजना नभई त्यस वर्षको १७ डिसेम्बरका दिन आयोजना भएको थियो।
यसलाई अनुसरण गर्दै, शैक्षिक र परामर्श मनोविज्ञान विभागलाई शैक्षिक र परामर्श मनोवैज्ञानिक तयारीको उद्देश्यको लागि जीवविज्ञान सङ्काय अन्तर्गत एक स्वतन्त्र विभागको रूपमा सन् २०११ मा स्थापित गरिएको थियो।
अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार विभाग अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका लागि कुशल मानव संसाधनको उत्पादनका लागि महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ।
स्थापना कालदेखिनै वित्त विभाग कुशल मानव संसाधनको विकासका लागि अद्यावधिक पाठ्यक्रम तैयार गरी विशेष शिक्षा तथा प्रशिक्षण प्रदान गरिरहेको छ।
पर्यटन तथा आतिथ्य उद्योगमा योग्य तथा प्रशिक्षित कर्मचारीहरूको आवश्यकतालाई ध्यानमा राख्दै व्यावसायिक शिक्षा सङ्काय ढाका विश्वविद्यालयले यस क्षेत्रमा डिग्री प्रदान गर्नका लागि यस विभागको स्थापनम गरेको थियो।
शैक्षिकसत्र सन् २००६-०७ देखि सामाजिक विज्ञान सङ्कायमा सेमिस्टर पद्धति तथा ग्रेड प्रणाली मार्फत तह छुट्टाउने व्यवस्था गरिएको थियो।
बुसु विश्वमा सर्वाधिक बोलिने तथा लोकप्रिय भाषाहरू सिक्नका लागि सृजना गरिएको एक अनलाइन मञ्च हो जून वेब, आइओएस र एण्ड्रोइडमा उपलब्ध छ।
हो हाल १२ वटा भाषा पाठ्यक्रमहरू उपलब्ध छ जसमा अङ्ग्रेजी, स्पेनी, फ्रान्सेली, जर्मनेली, इटालेली, पोर्चुगाली, चिनियाँ, जापानी, पोल्याण्डि, टुर्की, रूसी र अरबी लगायतका भाषाहरूमा समावेश छन्।
प्रत्येक पाठको अन्त्यमा, सिक्नेहरूले लिखित वा बोलेको कुराकानीमा उनीहरूले सिकेको भाषाको स्वदेशी मातृभाषी हरूसँग अभ्यास गर्न सक्दछन्।
अप्रिल २०१४ मा, बुसुले शिक्षा कम्पनी पियरसनसँग साझेदारी गरेको थियो र प्रयोगकर्ताहरूले अङ्ग्रेजी मान्यता प्राप्त जिएसइटि प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न सक्दछन्।
प्रयोगकर्ताहरूले त्यसपछि अङ्ग्रेजी, स्पेनी, फ्रान्सेली, जर्मनेली, इटालेली र पोर्चुगाली भाषामा सुरुवाती स्तर देखि माथिल्लो मध्यवर्ती स्तर सम्म म्याकग्रा-हिल शिक्षा प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न सक्दछन्।
सन्,२०१२ मा प्रोफाउण्डर क्यापिटल र निजी लगानीकर्ताहरूबाट यसले ३ करोड ५० लाख युरोको कोष सङ्कलन श्रङ्खला बन्द गरेपछि बुसुले मञ्चको कार्यप्रणालीमा सुधार ल्याउँदै, विश्वव्यापी बजारमा यसको सेवा क्षेत्रलाई विस्तार गरेको थियो।
सन् २००९ मा, भुक्तान सदस्यता मञ्चका सबै सुविधाहरूमा पहुँच गर्नका लागि परिचय गराइएको थियो र सन् २०१० मा, पहिलो बुसु मोबाइल अनुप्रयोगको सुरू गरिएको थियो।
यसको वेबसाइट र मोबाइल अनुप्रयोगहरूको मार्फत, बुसुले १२ वटा भाषा पाठ्यक्रमहरू निःशुल्क र भुक्तान तरिका मार्फत पहुँच प्रदान गर्दछ।
व्याकरण निर्देशन, कथित र लिखित कुराकानी, दूरी दोहोर्‍याउने शब्दावली प्रशिक्षण र अन्य सुविधाहरू जस्तै अफलाइन रिती, केवल भुक्तानी गर्ने प्रयोगकर्ताहरूका लागि मात्र उपलब्ध छ।
म्याकग्र-हिल एजुकेसनको साथ उनीहरूको साझेदारीको माध्यमबाट, भाषा सिक्नेहरूले अङ्ग्रेजी, स्पेनी, फ्रान्सेली, जर्मनेली, इटालेली र पोर्तुगालीमा सुरुवाती तह क र मध्यवर्ती तह खको बीचको स्तर पूरा गर्ने प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न सक्दछन्।