polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
राणा प्रधानमन्त्री वीर सम्शेरको वक्रदृष्टिमा परेका पं. विश्वनाथ भट्टराई सपरिवार बनारस निर्वासनमा गएपछि उनी त्यहींबाट बिहारको रामनगर राज्यका राजाका पुरोहित बन्न पुगे।
बीपीको निधन पछि २०३९ मंसीरमा गणेशमान सिंह निवास क्षेत्रपाटीमा सम्पन्न सम्मेलनबाट पुनः कार्यवाहक सभापतित्वमा समर्थित भएका भट्टराईले करिब डेढ दशक कार्यवाहक सभापति कै रूपमा रहेर नेपाली काङ्गेसको नेतृत्व सञ्चालन गरे।
कृष्णप्रसाद भट्टराई नेपालका राजनीतिज्ञ, नेपालको पहिलो संसदका पहिलो सभामुख तथा बहुदलीय व्यवस्थाको पुनर्स्थापना पश्चातका पहिला प्रधानमन्त्री थिए।
नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७ निर्माण गरी लागू गराउने र बहुदलीय प्रतिस्पर्धाको आधारमा संसदीय निर्वाचन गराउने महत्त्वपूर्ण दायित्त्व यिनले सफलता पूर्वक बहन गरेका थिए।
भट्टराई सन १९४२ को अङ्ग्रेज भारत छोडो स्वतन्त्रता आन्दोलनमा सक्रिय सहभागी भएर पहिलो पटक अङ्ग्रेज सरकारबाट पक्राउ परेका थिए।
सन् १९४५ मा बनारस हिन्दू युनिभर्सिटी स्थित नेपाल छात्र संघको उपाध्यक्षका रूपमा रहेर नेपाली विद्यार्थीहरू बीच राजनीतिक चेतना फैलाउने काममा भट्टराई सक्रिय रहे।
नेपालको १०४ वर्ष लामो निरङ्कुश राणा शासन समाप्त पारेर संवैधानिक राजतन्त्रात्मक प्रजातन्त्र स्थापना गर्ने उद्देश्यले पहिलो पटक वि.सं. २००३ मा भारतको बनारसमा अखिल भारतीय नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस नामक संस्था गठन भयो।
देवीप्रसाद सापकोटाको सभापतित्वमा बनेको उक्त संस्थाका महामन्त्री रहेका भट्टराईले वि.सं. २००३ माघमा कोलकातामा स्थापित नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसमा सँगठन मन्त्रीको पद सम्हालेका थिए।
सोही विषयमा एम.ए. तहको अध्ययन पनि गरिसकेका भट्टराई भारतीय स्वतन्त्रता सँग्राममा सहभागी भएका कारण पक्राऊ परेकाले सो तहको परीक्षा दिनबाट बञ्चित भएकाकाले यिनको एम. ए. तहको अध्ययन पूरा हुन सकेन।
नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस र नेपाल प्रजातन्त्र काङ्ग्रेस मिलेर वि.सं. २००६ चैतमा नेपाली काङ्ग्रेस गठनपछि यिनी सहमहामन्त्रीको पदमा पुगे।
प्रजातन्त्र स्थापनापछि २००८ मा प्रथम पटक गठित सल्लाहकार सभाका अध्यक्ष भएका भट्टराईले २०१६ सालमा प्रतिनिधि सभाका सभामुखको पदको दायित्व वहन गरेका थिए।
स्व. कृष्णप्रसाद भट्टराईको जन्म स्व. पिता संकटाप्रसाद र स्व. माता ललितादेवीका कान्छा छोराका रूपमा वि.सं. १९८१ पौष कृष्ण द्वादशीका दिन भारतको बनारसमा भएको थियो।
दोस्रो विश्वयुद्ध पछि, सोभियत सङ्घले ३० करोड अमेरिकी डलर बराबरको रकम फिनल्यान्डसँग माग गरेको थियो जसले देशलाई औद्योगिकरण मा जान बाध्य बनाएको थियो।
नर्दिय नमुनामा आधारित व्यापक कल्याणकारी राज्य निर्माण गर्दा देशले द्रुत गतिमा उन्नत अर्थतन्त्रको विकास गरेको थियो जसको परिणामस्वरूप व्यापक समृद्धि र प्रतिव्यक्ति उच्च आय प्राप्त भएको थियो।
फिनल्यान्ड शिक्षा, आर्थिक प्रतिस्पर्धा, नागरिक स्वतन्त्रता, जीवनको गुणस्तर, र मानव विकास सहित राष्ट्रिय एक शीर्ष सम्पन्नशाली राष्ट्रहरू मध्ये एक हो।
१० लाख ४० हजार भन्दा बढी मानिसहरू विशाल हेलसिङ्की महानगर क्षेत्रमा बसोबास गर्दछन्, जसले देशको कुल ग्रहस्थ उत्पादनको एक तिहाइ उत्पादन गर्दछ।
सन् १९०९ मा, फिनल्यान्ड सबै वयस्क नागरिकहरूलाई भोट दिने अधिकार प्रदान गर्ने पहिलो युरोपेली राज्य बनेको थियो र सबै वयस्क नागरिकहरूलाई सार्वजनिक कार्यालयमा भाग लिन पाउने अधिकार प्रदान गर्ने विश्वमा प्रथम राष्ट्र पनि हो।
दोस्रो विश्वयुद्धको बेला, फिनल्यान्डले शीतकालीन युद्ध र जारी युद्धमा सोभियत सङ्घसँग लडेको थियो यसको क्षेत्रको केही भाग गुमाउन पुगेको थियो, युद्धका बाबजुद पनि राष्ट्रले स्वतन्त्रता कायम राखेको छ/थियो।
१३औँ शताब्दीको अन्त्यदेखि फिनल्यान्ड बिस्तारै उत्तरी धर्मयुद्ध र तटीय फिनल्यान्डको स्विडेनी उपनिवेशको परिणामस्वरूप स्विडेनको अभिन्न अङ्ग बन्न पुगेको थियो जुन घटनाको प्रसार स्विडेनको भाषा र यसको आधिकारिक स्थितिमा झल्किन्छ।
नाम सुओमी को अनिश्चित उत्पत्ति छ, तर स्रोतका लागि उम्मेद्वार, प्राचीन बाल्तिक भाषाको शब्द जेम्मेबाट यसको सुरुवात भएको थियो जसको अनुवादित अर्थ "भूमि" हुन्छ।
सबैभन्दा पुरानो ऐतिहासिक स्रोतहरूमा १२औँ र १३औँ शताब्दीमा , भन्ने शब्दले तुर्कु सहरको छेउमा पर्नीबाट पेर्निय देखि उसिकाओपुङ्के सम्मको समुद्री तटलाई जनाउँदछ।
शताब्दीयौ लामो प्रक्रियामा फिनल्यान्ड सम्पूर्ण देशको साझा नाम भएको थियो जुन क्याथोलिक गिर्जाघरले १२औँ शताब्दीमा सुओमी प्रदेशको उत्तरी भागमा नोउसिआयनन्मा एक धर्म प्रचार गर्ने व्यक्ति, आफनै गिर्जा र पादरी भएको क्षेत्रको स्थापना गरेपछि सुरु भएको थियो।
सन् १९४८ को फिनल्यान्ड-सोभियत सन्धिले सोभियत सङ्घलाई शीतयुद्धको समयमा फिनल्यान्डेली घरेलु राजनीतिमा केही फाइदा पुर्‍याएको थियो।
विनाशकारी उत्तरी युद्ध र रूसो-स्विडेनी युद्ध को समयमा फिनल्यान्डको विनाशले रूसबाट पूर्वी भागको रक्षा गर्न स्वरूडेनले ठूलो प्रयास गर्न थालेको थियो।
यी १८औँ शताब्दीका अनुभवहरूले साझा भावनाको सृजना गरेको थियो जुन अनौँठो सुओमी भाषासँग मिल्दा फिनल्यान्डको विस्तारित अवधारणालाई अपनाइएको थियो।
बिगतमा अन्तरजाललाई भनिन्थ्यो, जसको संजाल सुरुमा केवल चारवटा विश्वविद्यालयमा सिमित थियो : युसिलए, युसियसबि, स्ट्यान्फोर्ड् रिसर्च् इन्स्टिट्युट् र युताह विश्वविद्यालय ।
सन् २००० को दशक यता सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा विश्वव्यापी रुपमा विकसित भएको क्रान्तिकारी परिवर्तनको पछाडि प्रमुख कारक तत्व अन्तरजाल नै रहेको छ।
अन्तरजाल सेवा एक विशेष तर सानो आकारबाट सुरु भएर हाल सञ्चार, मनोरञ्जन, शिक्षा, स्वास्थ्य आदि क्षेत्रहरूमा अभिन्न अङ्गको रूपमा प्रयोग हुदैछ।
धरहराको निर्माण वि.सं. १८८२ सालमा तत्कालिन प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाले महारानी त्रिपुरासुन्दरीदेवीको सम्झना स्वरूप निर्माण गर्न लगाएका थिए।
दुई वर्षपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेर जंगबहादुर राणाले साबिक बमोजिम नौ तल्ला नै कायम गरी पुनः निर्माण गरेका थिए पुनः विसं २०७२ को महाभूकम्पले यो पूर्ण नष्ट भयो।
घरमा शिवलिङ्ग, तीन गणेश, दुई शंख, दुई सूर्यका प्रतिमा, तीन देवीका प्रतिमा, दुई गोमती चक्र र दुई शालिग्रामले गृहस्वामीमा अशान्ति ल्याउँछन्।
देवशिल्पमा मठमन्दिर, यज्ञशाला आदि धार्मिक संरचना निर्माण विधि सुझाइएको छ भने मानवशिल्पमा आवासीय भवनका विभिन्न कक्षहरू बनाउँदा ख्याल गर्नुपर्ने दिशा र कोणहरूबारे सविस्तार उल्लेख छ।
विश्वका विभिन्न भागमा प्रभुत्व बढाउदै गएको बेलायती साम्राज्यवादको विरूद्ध लड्न एसियाली जनएकताको आहृवान गर्ने उनी निकै दूरदर्शी कूटनीतिज्ञ पनि थिए।
सन् १८६२ मा काजी र त्यसपछी मूलकाजी र जनरल भएका भीमसेन थापाले साम्राज्यवाद विरुद्ध अनवरत सङ्घर्ष गरेर नेपालको सिमाना सतलजसम्म पुर्‍याएका थिए भने यिनकै पालामा पाल्पालाई नेपालमा गाभिएको थियो।
१८६३ वैशाख बैशाख ७ गते शुक्ल सप्तमी बिहीबारका दिन रातको १० बजे आर्थिक हिनामिना गरेको विषयमा भारदारी कचहरी त्रिभुवन खवासको घरमा राती बसेको थियो।
आफैंले सहमतिमा बोलाउन लगाएको कचहरीबाट खाना खाने बहानामा निस्किएका भीमसेन थापा रणबहादुर र शेरबहादुरको बीभत्स अवस्था सिर्जना भएपछि मात्रै फर्किए ।
विदुर शाही, त्रिभुवन प्रधान, नरसिंह गुरुङ, पाल्पाली राजा पृथ्वीपाल सेन र उनका भाइ थुनिए र भोलिपल्ट भण्डारखालको बगैंचामा गिँडिए ।
सत्ता आफ्नो हातमा आएको उन्मादमा भीमसेनले हेलम्बुमा निर्वासित राजराजेश्वरीलाई आफ्ना अनुत्तरदायी पतिको सतीको चितामा रणबहादुर मरेको नवौँ दिनमा १४ जना सुसारेसहित जलाएर उनको उपस्थितिले आफ्नो हालीमुहालीमा पर्न सक्ने बाधालाई सधैंका लागि पन्छाउन सफल भए ।
पृथ्वीपाल सेनसहितका १८ पाल्पाली निरपराध अंगरक्षकलाई भण्डारखालको बगैंचामा काटेर लासलाई दाम्लाले घिसारेर विष्णुमतीको बगरमा फाली स्याल, कुकुर, गिद्धलाई खुवाइयो ।
त्यतिबेला नेपालले महाकाली देखि पश्चिमतर्फ विजय गरेका राज्यमाथि राम्रो संग नियन्त्रण गर्न सकेको थिएन र ती राज्यका भूतपूर्व राजा र जनताले अंग्रेजलाई नै सहयोग गर्ने सम्भावना थिए।
त्यसै गरी युद्ध गर्ने कि नगर्ने भन्ने विषयमा बुझ्न राजा गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहको नामबाट अमरसिंह थापा, हस्तदल शाही, बम शाह आदीलाई पत्र पनि पठाइयो।
तत्कालीन समयमा नेपालको सैनिक शक्ति अंग्रेजको भन्दा कमजोर थियो. त्यसैले अंग्रेजसंग अहिले युद्ध नगरौ, उनीहरूले मागेको बुटवल र स्युराज दिएर युद्ध रोकौं र नेपालले सैनिक सुदृढ गरेपछि आवश्यक परेमा युद्ध गरौला भन्ने सल्लाह अमर सिंहले दरबारमा पत्र पठाएर दिएका थिए।
भीमसेन थापालाई लिएर लामो अध्ययन गरेका इतिहासकार त्रिरत्न मानन्धरको निचोड छ, 'भीमसेन थापाले आफू शक्तिशाली हुन् एकपछि अर्को षड्यन्त्र गरे ।
' त्यसैमा बाबुराम आचार्यले लेखेका छन्, 'यस्ता अमानवीय काम काम गरेर वास्तवमा यिनले आफ्नो पतनको निमित्त खाडल आफैले उसैबेला नै खनिसकेको देखिन्छ ।
'भीमसेन थापाको षड्यन्त्र कोतपर्वभन्दा पनि घटिया थियो, यसमा राति सुतिरहेका बालक र वृद्धलाई पनि छाडिएन,' इतिहासकारद्वय तुलसीराम वैद्य र तीर्थप्रसाद मिश्रले लेखेका छन् ।
पृथ्वी नारायण शाहको जेठो छोरा प्रतापसिंह शाह को अल्पमृत्युको कारण प्रगतिको पथमा रहेको नेपाल राज्य तथा विशाल सत्ता रिक्त हुन् पुग्यो।
सन् १७८५ सम्म रानी राजेन्द्रलक्ष्मी कार्यकारी राज-प्रतिनिधि भएर राज्यसत्ताको काम सम्भालेकी थिइन् पछि पृथ्वीनारायण शाहको दोस्रो छोरा बहादुर शाह ले राज्यसत्ता सम्भाले।
राष्ट्रिय प्रशासनको मुद्दालाई प्रमुख नबनाएर दरबारिया विरोधीहरूले यी दुई राज्य-प्रतिनिधिहरूको शाही जीवनलाई मुद्दा बनाए जसको कारण भविष्यमा हुने राज्य प्रतिनिधिको दौडको लागि एक खराब परम्पराको जग बसाल्न पुग्यो।
सन् १७९४ मा रणबहादुरको उमेर पुगेपछि उनले सर्वप्रथम आफ्नो काका बहादुर शाहलाई सबै सरकारी पदबाट हटाउनुको साथै सरकारलाई पुन:गठित गरे।
सन् १७९५ को मध्यमा उनी एक मैथिल ब्राह्मण विधवा कान्तवती झा माथि मन्त्रमुग्ध भए र उसँग विवाह गर्न आतुर रणबहादुरले आफ्नो पछिल्लो विवाहबाट भएको प्रत्यक्ष सन्तानलाई उत्तराधिकारी नबनाई कान्तवतीलाई उनको आधा जातिको छोरा लाई उत्तराधिकारी बनाउने वाचा गरेर विवाह गरे।
उनका भाइहरू सहोदरमा नैनसिंह थापा, अमृतसिंह थापा, बख्तावर सिंह थापा, रणवीर सिंह थापा तथा सौतेनीमा रणजावर सिंह थापा र रणबम सिंह थापा थिए।
अङ्ग्रेजहरू सर्वप्रथम व्यापार गर्ने बहाना राज्यमा सरण माग्ने र राज्यको सम्पूर्ण ज्ञान प्राप्त गरेपछि आक्रमण गर्दा भारत अङ्ग्रेजको दास भन्न पुगेको तथ्य थाहा पाए।
सन् १८०६ मा रणबहादुर शाहको हत्या उनकै सौतेनी भाइ शेरबहादुर शाहद्वारा भए पश्चात भीमसेन थापाले ९३ जनाको हत्या गरेर स्वयं आफू मुख्तियार बने।
खवासका अर्का एक छोरालाई टौदहको पोखरीमा डुबाएर मारियो भने अर्का छोरालाई तीन दिनसम्म खुट्टामा पासो लगाई रूखमा झुन्डयाउँदा पनि नमरेपछि काटेर मारियो ।
सरदार इन्द्रमान खत्री, द्वारे समनसिंह र सुवेदार मानधनलाई पनि गिँंडियो र भीमसेन थापाको सत्ता आरोहको यात्रा रगतको भेलबाट रंगीन बनाएर सुरु गरियो ।
तर, सन् १८१४-१८१६ को नेपाललाई विनाशकारी अङ्ग्रेज-नेपाल युद्धमा उनले फसाए, जसको फलस्वरूप नेपालले सुगौली सन्धि गरेर आफ्नो एक तिहाई जमिन इस्ट इन्डिया कम्पनीलाई बुझाउनु परेको थियो।
सन् १८३२ मा उनको ठुलो समर्थक रानी ललित त्रिपुरा सुन्दरीको मृत्य तथा राजा राजेन्द्र विक्रम शाह युवावस्थामा पुगेपछि भीमसेन थापाको शक्ति स्थिर भएको थियो।
सन् १८१६ मा युवावस्थामै राजा गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाहको मृत्यु तथा उनको उत्तराधिकारी राजा राजेन्द्र विक्रम शाह सानै भएको कारण तथा रानी ललित त्रिपुरा सुन्दरी तथा केही दरबारियाको समर्थनकै कारण नेपाल अङ्ग्रेज युद्धमा हार भएता पनि भीमसेन थापा शक्तिमै रहेका थिए।
महोद्दामकीर्ति र दलमर्दनका नाबालक नाति र छोराहरू वीरभद्र, भीमप्रताप, भीमरुद्र र कुलचन्द्र शाहहरूको आँखा फुटाएर उनीहरूलाई भण्डारखालमा कैद गरियो ।
वीरभद्रहरूको भव्य वागदरबार विसं १८६१ फागुन २८ भीमसेन थापाले कब्जा गरे भने धर्मपथको कुलचन्द्र बसिरहेको भवन रंगनाथ पौडेल लाई दिलाइयो ।
दलाई लामा परम्परा महा-गुरु जे-शोङखापाको शिक्षामा आधारित टासिलुन्पो मठका प्रथम मठाधिस परम-पावन गेदुन-ड्रूपबाट शुरु भएको इतिहास पाईन्छ ।
उनले महा-गुरु जे-शोङखापा द्वारा प्रतिपादित कादम विचार धारालाई वादका रूपमा व्यापक प्रचार प्रशार गरे र कादम सम्प्रदायको विकासमा अतुलनिय योगदान गरे ।
दोस्रो दलाई लामा पहिलो दलाई लामा परम-पावन गेदुन ड्रूपको परिनिर्वाण पश्चात गेदुन ग्यात्सोलाई दोस्रो दलाई लामाको रूपमा चयन गरियो ।
उनलाई तात्कालिन मंगोलियाका नरेश अल्तान खांले धर्म श्रवणको लागि आग्रह गरे पश्चात,उनले सन १५७७ मा मंगोलियाको भ्रमण गरी नरेशलाई बौद्ध धर्मको ज्ञान गराए , उनीबाट प्रेरित भएर मंगोलियन नरेशले बौद्ध धर्मलाई राष्ट्रिय धर्मको रूपमा अंगाले र सोनाम ग्यात्सोलाई समुन्द्र जस्तो विशाल हृदय भएका गुरु अर्थात दलाई लामाको उपाधी दिए जसलाई उनका पछिल्ला दुई अवतारका लागि पनि ग्रहण गरियो ।
उनले विभीन्न भू-खण्डमा टुक्रिएको तिब्बतको एकिकरण गरी एकिकृत तिब्बतका प्रथम प्रशासकिय तथा धार्मिक नेताका रूपमा तिब्बतमा शासन गरे ।
उनले तिब्बतमा शिक्षा तथा स्वास्थको क्षेत्रमा उल्लेखनिय कार्य गरेका कारण स्थानिय तिब्बतीहरूले उनलाई महान पाचौँका रपमा पनि सम्बोधन गर्दछन ।
कहिले काहिँ पहिलो दलाई लामाले आफ्नो भावी अवतारका बारे केहि जानकारी छाडेर जाने गर्दछन तर केहि अवस्थामा भने तिब्बतको पवित्र ल्हामो तालबाट आउने पवित्र तथ्य , महान गेलुक धर्माधिकारीको सपनामा देखिने तथ्यहरु वा गेलुग सम्प्रदाय वा दलाई लामाकी ईष्ट देवी पाल्देन ल्हामोबाट दिइने तथ्यबाट पनि भावी दलाई लामाको चयन गरिन्छ ।
यसरी चयन गरिएको सानो बालक दलाई लामा हो, होईन अझ प्रस्ट पार्न उनलाई पछिल्लो दलाई लामाले प्रयोग गरेको वा उनी सँग सम्बन्धित वस्तुहरु रोज्न लगाईन्छ ।
यदि उनले सहि वस्तु रोजेको खण्डमा मात्र उनी सहि दलाई लामा हुन भन्ने यकिन गरी उनलाई विशेष सम्मानका साथ बौद्ध धर्ममा दिक्षित गरिन्छ ।
दलाई लामालाई तिब्बती बौद्ध धर्म अन्तर्गतको मुख्यत: गेलुक सम्प्रदाय र समग्रमा सम्पुर्ण बौद्ध धर्मका गुरु रूपमा श्रद्धा गरिन्छ ।
केवल कक्षा आठसम्मको मात्र स्कुलको औपचारिक शिक्षा हासिल गरेका सिद्धिचरणले १९९० सालमै बीए, बीएल गरिसकेका लक्ष्मीप्रसाद देवकोटासँग पूर्वोक्त प्रकार एकसाथ 'नेपाली साहित्याकाशका नयाँ तारा'को उपाधि पाउनु, त्यो पनि सूर्यविक्रम ज्ञवालीजस्ता दिग्गज समालोचकबाट―चानचुने कुरा होइन।
त्यसबाट त्यतिञ्जेल अर्थात् १९९२-९३ सालसम्ममा सिद्धिचरणले औपचारिक नभए पनि अनौपचारिक शिक्षा अर्थात् स्व-अध्ययनबाट, आफूलाई कति माथि उठाइसकेका रहेछन् भन्ने तथ्य प्रमाणित हुन्छ, साथै त्यतिञ्जेलसम्मका सिर्जनाबाट उहाँ लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाजस्तै दैवी वर प्राप्त, गडगिफ्टेड, जन्मजात कवि हुनुहुन्थ्यो भन्ने पनि प्रमाणित हुन्छ।
यथार्थमा खासगरी यी दुई कवि -लक्ष्मीप्रसाद र सिद्धिचरणले नै सर्वप्रथम नेपाली साहित्यमा लेखनाथ, सम प्रवृतिको परिष्कारवादी काव्यधारा विपरीत स्वच्छन्दतावादी काव्यधाराको नयाँ युगको प्रवर्तन-प्रतिष्ठापन गरेका थिए।
यसप्रकार नयाँ युगमा प्रवर्तक-प्रतिष्ठापक हुनाले लक्ष्मीप्रसाद र सिद्धिचरण; यी कविद्वय उसैबेला, अर्थात् १९९२-९३ सालको सेरोफेरोमै वस्तुतः 'युगकवि' बनिसकेका थिए।
पछि २००२ सालपछि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा महाकविका रूपमा प्रख्यात भएकाले नेपाली साहित्य जगतमा 'युगकवि' उपाधि सिद्धिचरण श्रेष्ठमै सीमित र रुढ हुनपुग्यो।
युगकवि सिद्धिचरण १९९५ सालदेखि एकतन्त्रीय जहानियाँ राणाशासनका विरुद्ध स्पष्टतः विद्रोही एवं क्रान्तिकारी कविका रूपमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाभन्दा अग्रणी देखापरे।
यो ओखलढुंगालगायत १९९२ सालसम्ममा सिद्धिचरणका निर्झर, साँझमा हिमालयको दृश्य', 'प्रातकालीन किरण', 'जूनकीरी', 'सपनाझैँ देखेँ तिनलाई', 'वर्षा आयो', 'वसन्तजस्ता कविता शारदामा प्रकाशित भइसकेका थिए।
खास गरेर १९९२ सालसम्मका सिद्धिचरणका कविता र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाका पनि शारदामै प्रकाशित यतिञ्जेलसम्मका कविता तर्फ आकषिर्त हुँदै प्रसिद्ध समीक्षक सूर्यविक्रम ज्ञवालीले नेपाली साहित्याकाशका दुई नयाँ तारा शीर्षक समीक्षा प्रकाशित गरेका र त्यसमा उनले लक्ष्मीप्रसाद र सिद्धिचरणले नेपाली कविताका क्षेत्रमा लेखनाथ पौड्यालका समयका परम्परागरगत -परिष्कारवादी कविताधारबाट अलग्गिँदै नवीन -स्वच्छन्दतावादी कविता परम्पराको थालनी गरेको चर्चा गर्दै यी दुई कवि लक्ष्मीप्रसाद र सिद्धिचरणलाई 'नेपाली साहित्याकाशका दुई नयाँ तारा'का रूपमा उपस्थापित गरेपछि लक्ष्मीप्रसाद र सिद्धिचरणको ख्याति फैलिन थालेको थियो।
सिद्धिचरणका पिता दिनभर अड्डा र डेरा फर्केपछि पनि रातको ११/१२ बजेसम्म चल्ने कचहरीमा व्यस्त रहनुहुन्थ्यो भने आमाचाहिँ पूजापाठमै प्रायः दिन बिताउने गर्नुहुन्थ्यो।
तर, काठमाडौँमा पनि त्यतिखेर स्कुलका नाममा दरबार स्कुलबाहेक थिएन र दरबार स्कुलमा सोर्सफोर्सले मात्र पढ्न पाउने र खर्च पनि निकै लाग्ने हुनाले जोकोही यहाँ भर्ना हुन सक्तैनथ्यो।
१९९५ सालमा फत्तेबहादुर सिंहको सम्पादनमा प्रकाशित नेपाली विहार नामक कवितासंग्रहमा सिद्धिचरणका तीनवटा नेवारी कविता राष्ट्रिय गान', 'वर्षा' र 'गंगुखुसी छापिए, जसमध्य वर्षा शीर्षक कवितामा क्रान्तिबिना थन दैमखु स्वच्छ शान्ति अर्थात् 'क्रान्तिबिना यहाँ हुँदैन स्वच्छ शान्ति' भन्ने पंक्ति परेको थियो।
यस पंक्तिमा मुखरति कवि सिद्धिचरणको क्रान्तिचेतले १९९६-९७ सालसम्ममा उत्तरोत्तर प्रखरता पाउँदै गएको कुरा कविका परचिय , चम्क युवक जस्ता कविता र विश्वव्यथा जस्तो शोककविताबाट स्पष्ट हुन्छ।
आफ्नो चारवर्षे छोरा विश्वचरण श्रेष्ठको मृत्युशोकमा लेखिएको तथा शारदाको १९९६ भदौको अंकमा केही अंश प्रकाशित भएको यो विश्वव्यथाका केही पंक्ति यस्ता छन् :
पूर्वी नेपालको सगरमाथा अञ्चल अन्तर्गत ओखलढुंगा जिल्लाका तत्कालीन मालअड्डाका हाकिम तथा सुमति उपन्यासका लेखक बुबा विष्णुचरण श्रेष्ठ र आमा नीरकुमारीका एक मात्र छोराका रूपमा उनको जन्म ओखलढुंगा बजारमा वि.सं १९६९ जेठ ९ गते भएको थियो ।
वास्तवमा कवि सिद्धिचरण आफ्ना उपर्युल्लिखित कविताहरूमा त्यसबेला जनमानसमा भित्रभित्रै गुम्सिरहेको र अरू कसैले मुखरति तुल्याउन नसकेको एकतन्त्रीय क्रूर जहानियाँ राणाशासनविरोधी युगीन विद्रोह र क्रान्तिको आवाजलाई नै वाणी दिन अग्रसर रहे।
कवि सिद्धिचरण यसरी जेलबाट रिहा हुनुभन्दा केही महिनाअघि उनका पिता विष्णुचरण श्रेष्ठको देहावसान भएको थियो तर सिद्धिचरणलाई आफ्ना पिताको दाहसंस्कारसमेत गर्न दिइएन।
त्यतिबेलाको स्वेच्छाचारी क्रूर जहानियाँ राणाशासनको समयमा कवि सिद्धिचरणका यस्ता खुलेआम विद्रोह निम्त्याउने खालका अभिव्यक्तिबाट तत्कालीन निरंकुश शासनसँग मात्र होइन, अपितु सृष्टिकर्ता स्वयं परमेश्वरसित पनि विद्रोह गर्न अति आतुर रहनुभएको खुलासा हुन्छ।
कवि सिद्धिचरण जेलबाट रिहा हुनुभन्दा त्यसबेलाको एकतन्त्रीय जहानियाँ शासनको क्रूरताको र कविलाई दिइएको काराबास सजायको कठोरताको सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ।
०५६/०५७ को सर्वेक्षण अनुसार दमकमा आम्दा अस्पताल ,दमक अस्पताल ,लाईफ लाईन अस्पताल काेच बाल अस्पताल,निम्स अस्पताल,अेाममेचि अस्पताल रहेका छन् ।
दमकको सबैभन्दा ठूलो सब्जि बजार, खाने पनि ट्याङ्की तथा कार्यलय, टेलिफोन टावर तथा कार्यलय, दमक नगरपालिकाको कार्यलयहरू सबै बजार इलाकामा पर्दछ।
०५६/०५७ सर्वेक्षणमा झापा जिल्लाभरि सबैभन्दा बढि बोर्डिङ तथा स्कूलहरू दमक थियो र जिल्ला कै सबै भन्दा अब्बल स्कूल दमकको सुर्‍योदय इङ्लीस स्कूल परेको थियो।
दमकमा १ हुलाक छन भने स्कूलहरू सरकारी तथा निजि :- प्राथमीक तह का ३८, निम्न माध्यमीक तहका ७, माध्यमीक तहका ९, प्रमाण पत्र तह का ३, प्राबिधिक इन्स्टिचुसन मातहतमा १, र क्याम्पस २, मनोरन्जनको कुरामा दमकमा ३ वटा सिनेमा हलहरू छन जस्तै :- निलकन्ठ चित्र मन्दिर, दमक चित्र मन्दिर पाथिभरा चित्र मन्दिर जस मध्ये पाथिभारा र निलकण्ठमा अत्याधिक मात्रामा नेपाली चलचित्र लाग्ने गर्छ भने दमक चलचित्र मन्दिरमा प्राय नया हिन्दी भाषाका चलचित्र लाग्ने गर्छ।
ब्राम्हण, क्षेत्री, धिमाल, नेवार, राई, लिम्बु, मगर, सतार, राजवंशी, कुमाल, दमाई, सार्की, तामाङ्ग, गुरुङ्ग, थारू, मुस्लिम, भुजेल, विश्वकर्मा, सुनुवार, मुसहर, माझी आदि जातजातिको वसोवास भएको नगरपालिकामा हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिम, इसाई, किरांत र अन्य धर्मावलम्बीले दशैं, तिहार, गाईजात्रा, होली, छठ, ल्होसार, ढंगढंगे, कालीपूजा, बुद्धजयन्ती, इद, बकरीद, क्रिसमस आदि चाडपर्व मनाउने गर्छन् ।
दमक नामाकरण हुनु अघि उक्त क्षेत्रमा "दल्की" नामका झार उम्रने गरेको र उक्त झारलाई धिमाल वा कुमाल जातिले बस्ने पिराको रूपमा प्रयोग गर्ने हुँदा उक्त दल्की शब्द अप्रभंश भई दमक नामाकरण भएको अनुमान डम्बर बरालले गर्नु भएको छ भने दहल्की जमीन परेको र हिंड्दा पनि डमडम आवाज सुनिने भएको उक्त क्षेत्रको नाम "दमक" भएको बताइन्छ।
१० वटा वार्डले भरिएको यो नगरपालिकामा विभिन्न जात जातिहरू छन जस्तै:- लिम्बु, राई, गुरुङ, मगर, तामाङ, धिमाल, क्षेत्री, बाहुन, राजवंशी, थारु, दमाई, कामि इत्यादि।
यसका सम्पादकहरू विजय कुमार पाण्डे, तीर्थ कोइराला, सुधीर शर्मा, किशोर नेपाल,प्रशान्त अर्याल र अहिले बसन्त बस्नेत बसन्त बस्नेत हुनुहुन्छ।
फुक्दै पौन फेर्दै यसमा मुरलीमाझैँ हरका आठवटा प्वालहरूमा औँला चाल्दै बजाइने यो बाजा निकै परिश्रमी लोककलाकारहरूले मात्र बजाउन सक्छन्।
एउटा सनई औँला चाल्दै बजाउँदा अर्काले फुकेर सूर मात्र दिइरहन्छ त्यसैले सूर दिने सनईलाई भाले सनई र औँला चाल्दै भाखा हालेर बनाइने सनईलाई पोथी सनई पनि भनिन्छ।
यस अन्तर्गत दमाहा, झ्याली, ट्याम्को, ढोलक, सहनाई, कर्नाल, नरसिङ्गा बाजा हुन्छन् जसमा सहनाई र दमाहाका दुई-दुई वटा हुन्छन्।
सुविधाः बृद्धाश्रमको निर्माण पश्चात हाल २० जना बृद्ध, बृद्धाका लागि आवस लगायतको प्रबन्ध, मन्दिर परिसरमा विवाह, ब्रतबन्धका लागि स्थान तथा आवासको प्रबन्ध, पितृकार्य आदि गर्नका लागि सहयोग प्रदान।
अवस्थितः भिरगाउँ गाविस वडा नम्बर ४, मधुखोला किनारको गुफा, करिब ६० फिट लामो प्राकृतिक गुफाको अन्तमा रहेको शिवलिङ्गलाई महादेबको प्रतीक मानिने।
तिब्वती राजा स्रोङचङ गम्पोको सहयोग लिएर लिम्बुवान माथि आक्रमण गर्ने मुङमाव रोंग राजाका समयमा उनको राज्य तिव्वतसम्म फैलिएको र हिउँदेकालीन राजधानी साँगुरी भन्ज्याङ थियो।
मावोहांगको शासनको कमजोरीपनको फाइदा उठाएर नया लिम्बु लिपिका आविष्कारक सिरिजंगा हाङले लिम्बुवान क्षेत्रको शासन आपुनो हातमा लिएर सन् ८८० - ९१५ सम्म बर्चस्व कायम गरेको कुरा विभिन्न इतिहासकारहरूले उल्लेख गरेका छन।
यसपछि अभिमान सिंह बस्न्यातले विजयपुरदेखि माथि महाभारतका डाँडामा रहेको साँगुरी गढीमा गोर्खाली सैनिक दल पठाई त्यस गढ कब्जा गरे र त्यसतिरबाट पहाडपट्टि घुम्ने बाटो खोले।
पूर्वका लिम्बुवान राज्यका किरात लिम्बु शासकहरूसँग पृथ्वीनारायण शाह डराएबाट यो राज्य एक ऐतिहासिक कालखण्डमा शक्तिशाली राज्य र शासकको रूपमा चित्रित भएको पाइन्छ।
यस समयमा लिम्बुवान क्षेत्र भित्र जिल्लाहरू मोरङ,सुनसरी, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर, ताप्लेजुङ र संखुवासभा नेपालमा गाभिएको थिए।
लिम्बुवान क्षेत्रको शक्ति र प्रभावलाई मूल्याङ्कन गरेर पृथ्वीनारायण शाहले वि. सं १८३१ श्रावण २२ गते सोमवारका दिन लिम्बुवान क्षेत्रका लिम्बुहरूलाई रजौटाका रूपमा मान्यता दिएका थिए।
धान्यकुटको शाब्दिक अर्थ धानको राशि जस्तै देखिने कुनै पर्वत हुने र त्यस्तो पर्वत भएको स्थल नै धान्यकुट हुने हुँदा यस जिल्लाका आसपास धेरै पहाडी खण्डहरू रहेका कारण यस जिल्लालाई धान्यकुट - धानकुट - धानकुटा - हुँदै धनकुटा भएको हो।
कुनै कल्पनाशील मनुष्यले यी दुई थुम्कालाई ढिकीका खाबाँ लामो पोखरीलाई ढिकी र ठूलो पोखरीलाई ओखलजस्तो लागेर अहो यो त धान कुट्ने ठाउँ पो रहेछ भन्यो।
धरातलीय स्वरूपको विविधतासँगै हावापानीको विविधतामा केही न केही भिन्नता महसुस गर्न सकिन्छ, उत्तर मोहडा भएको जमीनको भागमा जति ठण्डा महसुस गरिन्छ त्यति दक्षिण फर्किएको मोहडाको जमीनमा गर्नुपर्दैन।
अर्थात उचाइ बढ्दै गए अनुसार तापक्रम क्रमशः घट्दै जान्छ भने अर्कातिर तापक्रम घट्दै गई सकेपछि हावापानी चिसो एवं शुष्क हुँदै जान्छ।
यस जिल्लाको औसत अधिकतम तापक्रम २८.६ डिग्री सेल्सियस र न्यूनतम तापक्रम ७.१ डिग्री सेल्सियस हुन्छ भने वर्षा कुनै महिना नहुने र कुनै महिनामा ३९७.७ मिलिमिटर सम्म वर्षा हुने गर्दछ।
यसै समयदेखि जिल्लाहरूको स्वरूपमा एकरूपता आएको र सामान्य परिवर्तन वाहेक राणाकालको अन्त्यसम्म जिल्लाहरूको त्यही स्वरूप रहेको देखिन्छ।
इतिहासको प्रामाणिक कालमा लिम्बुवान क्षेत्रका ६ जिल्लाहरू संखुवासभा, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर, ताप्लेजुङ्ग र इलाम मध्येको एक जिल्ला धनकुटा हो।
इतिहासको कुनै कालखण्डमा लिम्बुवान क्षेत्रमा विभिन्न किराँती शासकहरूले शासन गरेका र त्यस पूर्वको लिम्बुवान क्षेत्रलाई याक्थुङ लाजे फेदाप भनिएको र धनकुटा जिल्ला पनि त्यसै फेदाप क्षेत्रभित्र पर्ने इतिहासकारहरूको राय छ।
किरात समुदाय भित्रकै सरदारहरूका दश सन्तानले होन्देन हांग, याकोतेद हांग, चेस्वी हांग, लारासो पांगबो हांग, खेसिब हांग, इकाङ्सो हांग, खाडी हांग र इमे हांग लगायत आठजना याक्थुङ राजाहरूलाई धनुर्वाणले मारेर लिम्बुवान कब्जा गरेका थिए।
यसरी दश सरदारहरूले आफ्नो हातमा पारेका लिम्बुवान क्षेत्रलाई विभिन्न दश भागमा विभाजन गरी शासन गर्न थाले भन्ने दावी पनि इतिहासकारहरूले गरेका छन्।
धरातलीय स्वरूपको विविधतासँगै हावापानीको विविधतामा केही न केही भिन्नता महसुस गर्न सकिन्छ, उदाहरणका लागि उत्तरी मोहडा भएको जमीनको भागमा जति चिसो/ ठण्डा महसुस गरिन्छ, त्यति दक्षिण फर्किएको मोहडाको जमीनमा गर्नुपर्दैन।
१२० मिटरको उचाइदेखि २७०२ मिटरसम्मको उचाइसम्म भू–धरातलीय स्वरूप रहेको धनकुटा जिल्लाको हावापानीलाई उचाइको आधारमा हेर्दा सामान्यतः उपोष्ण मौसमी हावापानी , न्यानो समशितोष्ण हावापानी र ठण्डा समशितोष्ण हावापानी गरी तीन भागमा वर्गीकरण गरेर हेर्न सकिन्छ।
मानविकी तथा सामाजिकशास्त्र र शिक्षाशास्त्र संकाय मा प्रवीणता प्रमाण पत्र तह र स्नातक विभिन्न विषयहरूमा अध्ययन अध्यापनको कार्य भइरहेको यस क्याम्पसमा वि. सं. २०४७ साल ताका झुल्केको कानुन संकाय भने हाल रहेको छैन।
यसरी खास गरी मानविकी तथा सामाजिक शास्त्र संकाय र शिक्षाशास्त्र संकायमा स्वत्व राख्न सफल भएको यस धनकुटा बहुमुखी क्याम्पसले वि.सं. २०५४ सालदेखि विज्ञान विषयमा प्रवीणता प्रमाण पत्र तहको अध्यापन कार्यलाई शुरु गरेको छ।
लामो समयसम्म शिक्षाशास्त्र संकायको पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रमा प्रतिनिधित्व गरेको यस क्याम्पसले शिक्षा क्षेत्रका लागि आवश्यक पर्ने जनशक्ति उत्पादन गरेर शिक्षाक्षेत्रलाई महत्त्वपूर्ण योगदान पु¥याएको छ।
हालैका दिनहरूमा स्नात्तकोत्तर तहका कक्षाहरू सञ्चालन गर्ने कुराले धनकुटा आसपासका जिल्लाहरूका गरिव तथा श्रमजीवि जनताका छोराछोरीहरूको मनोवल बढेको छ ।
विक्रम सम्बत २०१९ साल अघि विभिन्न नामले देशकै प्रशासनिक एकाईको रूपमा काम गर्दै आएको धनकुटा वि.सं. २०१९ साल बैशाख १ गते तात्कालिन राजा महेन्द्रको शासनकालमा धनकुटा जिल्ला भनी नामाकरण गरिएको हो ।
यस जिल्लाको पूर्वमा तेह्रथुम र पाँचथर जिल्ला, पश्चिममा भोजपुर र उदयपुर, उत्तरमा संखुवासभा जिल्ला र दक्षिणमा मोरङ र सुनसरी जिल्ला रहेका छन् ।
वि.सं. २०३२ सालमा तत्कालिन सुनसरी जिल्लाको आहाले गाविस यस जिल्लामा समाविष्ट भइसकेपछि ८९१ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा विस्तृत हुन पुगेको धनकुटा जिल्ला हाल ३५ गाविसहरू, एक नगरपालिका, ११ इलाका तथा दुई निर्वाचन क्षेत्रमा विभक्त रहेको छ।
यस जिल्लालाई उचाईका आधारमा हेर्दा १२० मिटर आहाले गाविस अन्तर्गतको कोकाहा खोला र सप्तकोशी दोभान छेउ देखि २,७०२ मिटर मुर्तीढुङ्गा गाविसको पटेक डाँडा सम्म फैलिएको पाइन्छ।
यसरी १२० - २७०२ मिटरको फैलावटको उचाइमा रहेको धनकुटा जिल्लाको भौगालिक स्वरूपमा मात्र विविधता नभई यसको हावापानीमा समेत विविधता देख्न पाइन्छ।
बेसी भूखण्ड :- धनकुटा जिल्लाको भू–भागलाई सिंचित गर्ने विभिन्न खोला तथा नदीहरूले बनाएका वा तिनको आसपासमा अवस्थित भू–खण्ड यसमा पर्दछन।
खास गरी अरुण, तमोर जस्ता नदीहरूका साथै लेगुवा, मुगा, माङमाया, निवुवा र कोकाहाजस्ता खोलाहरूको आसपासमा यी बस्ती तथा फाँटहरू अवस्थित छन।
नेपाल सरकार तथा विभिन्न दातृ राष्ट्र सङ्घ संस्थाबाट २०२२ सालदेखि नै धरान – धनकुटा सडकको सर्भे डिजाइन तथा संभाव्यता अध्ययन हुँदै आएको सिलसिलामा २०३३ सालतिर यु. के. नेपाल सडक परियोजना विधिवत रूपमा शुरु भएको हो।
धनकुटा सदरमुकामदेखि तेह्रथुम जिल्लाको सिमानासम्मको ३२ किलोमिटर समेत गरी जम्मा ६८ किलोमिटर सडकले यस जिल्लाको भू–खण्डलाई उत्तर – दक्षिण आधा भागमा विभाजन गर्न पुगेको देखिन्छ।
माथिका विभिन्न कारणहरूमध्ये तार्किक दष्टिले उपयुक्त मानिएको कारणहरूमा नं. १मा चर्चा गरिएको कारण केही हदसम्म ठीक मान्न सकिन्छ किनभने यस जिल्लाको भू-धरातलभित्रको अनेकौँ यस्ता धानका राशि जस्ता थुम्काहरू रहेका छन् जुन अहिले पनि देख्न सकिन्छ।
अर्को ५ नं.मा उल्लेख गरिएको बुदाँ पनि जनश्रुतिमा बढी चर्चा गरिएको र सान्दर्भिक नामकरण जस्तो देखिन्छ तथापि हाल कागते पोखरी देख्न सकिदैंन।
काठमाडौँमा मल्ल राजाहरूको शासनकालको समयमा अथवा नेपालमा बाइसी चौविसी राज्य हुँदा धनकुटा भेगमा 'हाङ' को दर्जाबाट लिम्बूहरू राज्य गर्दथे।