polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
सन् १९७१ मा बङ्गलादेशको मुक्ति युद्धको शुरू भएको थियो जसमा तात्कालिक पाकिस्तानी सेनाले बङ्गलादेशका विभिन्न जिल्लाहरूमा मानिसको हत्या, लुटपाट र घरमा आगजनी गरेका थिए।
उक्त युद्धमा शरियतपुर सदर उपजिल्लामा पाकिस्तानी सेना र बङ्गलादेशको मुक्तिका लागि लडिरहेका लडाकु बीचको गोली हानाहानमम ३१३ पाकिस्तानी सेनाको मृत्यु भएको थियो।
यस जिल्लामा हाल ६ उपजिल्लाहरू रहेका छन् जसमध्ये सबैभन्दा ठूलो उपजिल्ला भेदरगञ्ज हो भने सबैभन्दा सानो उपजिल्ला डामुड्या हो।
पछि जब उनी मार्क्सवादतिर लागे उनले सोभियत सङ्घको कम्युनिष्ट पार्टीमा प्रवेश गरेका शक्तिले ओतप्रोत सुविधाहरूको कडा आलोचना गरे र उनीहरूलाई आन्दोलनको कारण भने।
१९४६ मा अखिल भारतीय साहित्य सम्मेलनका अध्यक्षको रूपमा उनले लेखिएको भाषण र भाषण बोल्न मानेनन् जुन अल्पसङ्ख्यक संस्कृति र भाषिक सवालमा कम्युनिष्ट पार्टीको नीति विपरीत थियो।
तत्कालीन समयमा भारत बेलायत शासनको अधीनमा रहेको थियो र समाज, संस्कृति, अर्थव्यवस्था र राजनीति सबै सङ्क्रमणकालीन चरणबाट गुज्रिरहेको थियो।
उनले सन् १९३० मा श्रीलङ्कामा बौद्ध धर्ममा शिक्षा ग्रहण गर्दै त्यसबेलादेखि उनी 'रामोदर साधु'बाट 'राहुल' बनेका थिए र साङ्कृत्यायन उनको गोत्रका कारणले साङ्कृत्यायन भएको थियो।
उनको अचम्मको तर्क र अतुलनीय ज्ञान भण्डार देखेर काशीका पण्डितहरूले उनलाई महापण्डितको उपाधि दिएका थिए र उनी केदारनाथ पाण्डेबाट महान साङ्कृत्यायन भएका थिए।
सन् १९३७ मा उनले रूसको लेनिनग्रादको एउटा विद्यालयमा संस्कृत भाषाको शिक्षकको रूपमा काम गरेका थिए भने सोही समयमा इलेना नाम गरेकी एउटी महिलासँग उनको पुनर्विवाह भएको थियो।
३६ भाषाका लेखक राहुलले उपन्यास, निबन्ध, कथा, आत्मकथा, संस्मरण र जीवनी जस्ता विधामा साहित्य सिर्जना गरेेेेेेतापनि धेरै जसो साहित्यहरू हिन्दीमा मात्र लेखिएका थिए।
दक्षिण भारतको यात्राको क्रममा उनले संस्कृत पदहरू, तिब्बतमा रहँदा पाली ग्रन्थ र लाहोरबो यात्रामा अरबी भाषाको अध्ययन गर्दै इस्लामिक धर्मशास्त्रको अध्ययन गरेका थिए।
हिन्दीमा उनको सबैभन्दा प्रख्यात पुस्तक भोल्गा से गङ्गा हो भने यस कृतिमम यूरेसियाको मैदानबाट भोलगा नदीको वरपरका क्षेत्रहरूमा आर्यहरूको बसाईसम्बन्धी ऐतिहासिक कथा समावेश गरिएको छ यसमा हिन्दुकुश, हिमालय र उप हिमालय क्षेत्रहरूमा आर्यहरूको आन्दोलनको पनि व्याख्या गरिएको छ।
यो पुस्तक ६००० ईसापूर्वमा शुरू हुन्छ र सन् १९४२ मा समाप्त हुन्छ जतिबेला महात्मा गान्धी भारतीय राष्ट्रवादी नेताले भारत छोड्ने आन्दोलनको आह्वान गरेका थिए।
यस पुस्तकलाई भिक्टर किर्ननको अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरेका थिए जसको अङ्ग्रेजी शीर्षक भोल्गा टु गङ्गा राखिएको थियो भने यस पुस्तक सन् १९४७ मा सार्वजनिक गरिएको थियो।
यस पुस्तकलाई केएन मुथिया-तमिलपुतकालमले तमिल भाषामा अनुवाद गरेका थिए जुन तात्कालिक समयमा बहुचर्चित र सर्वाधिक बिक्री हुन सफल भएको थियो।
भोल्गा मुठाल गङ्गा भारे, मलयालम अनुवाद, केरलका युवा बुद्धिजीवीहरूका बीच अत्यन्त लोकप्रिय भयो र यो अहिलेको समयको सबैभन्दा प्रभावशाली पुस्तक पनि बन्न सफल भयो।
उनले धर्म, दर्शन, लोक कथा, यात्रा साहित्य, इतिहास, राजनीति, जीवनी, प्राचीन ग्रन्थ सम्पादित गर्दै विभिन्न क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण काम गरेका थिए।
उनले तिब्बत र चीनको यात्रामा हजारौँ पाठहरू माझ लोकप्रिय बने र तिनीहरूको सम्पादन र प्रकाशनको लागि मार्ग प्रशस्त गरे जुन पटना सङ्ग्रहालयमा रहेको छ।
उनले आफ्नो उपन्यासमा यात्रा गरेका ठाउँको प्राकृतिक सम्पत्ती, यसको आर्थिक र सांस्कृतिक जीवन र इतिहासको अन्वेषणका साथै यात्रामा आइपरेका कठिनाइहरूको समावेश गर्दछ।
अध्ययन र अनुसन्धानको क्षेत्रको साथ तिनीहरू त्यहाँबाट सामग्रीसहित फर्किए, जसले गर्दा हिन्दी भाषा र साहित्यको इतिहाससँग सम्बन्धित धेरै पूर्व-निर्धारित विश्वास र निष्कर्षहरू परिवर्तन गर्न अपरिहार्य भयो।
उनी आफ्नो यात्राका अनुभवहरूका बारे प्रामाणिक वर्णनका लागि पनि प्रख्यात छन्, उदाहरणका लागि - उनको यात्रा "मेरी लद्दाख यात्रा" मा उनले त्यस क्षेत्रको समग्र क्षेत्रीय, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक विशिष्टता न्यायसङ्गत प्रस्तुत गरेका छन्।
साङ्कृत्यायन एक भारतीय राष्ट्रवादी पनि थिए र उनलाई ब्रिटिस शासकहरूको विरुद्धमा लेखन र भाषणहरू सिर्जना गरेको आरोपमा तीन वर्ष थुनामा राखिएको थियो।
सन् १९३७ मा मस्कोमा यात्रा गर्दा उनी भारत-तिब्बत विभागका सचिव लोला येलेनासँग प्रेम सम्बन्धिमा जोडिएका थिए भने उनीहरू विवाह पश्चात् उनी रूसमानै बस्न थाले तर केही कारणले उनी सन् १९४७ मा भारत फर्केका थिए।
उनी एक प्रख्यात बहुभाषाविद् थिए र बीसौँ शताब्दीको उत्तरार्धमा यात्रा साहित्य र विश्व-दर्शनको क्षेत्रमा साहित्यिक योगदान पुर्‍याएका थिए।
उनको बौद्ध धर्म सम्बन्धी अनुसन्धानलाई हिन्दी साहित्यमा युगान्तरकारीको रूपमा लिइन्छ जसका लागि उनले तिब्बतबाट श्रीलङ्काको यात्रा गरेका थिए।
उनलाई हिन्दी, संस्कृत, पाली, भोजपुरी, मागही, उर्दू, फारसी, अरबी, तमिल, कन्नड, तिब्बती, सिंहली, फ्रान्सेली र रूसीलगायत धेरै भाषाहरूको ज्ञान थियो।
उनका पुस्तकहरूमा समाजशास्त्र, इतिहास, दर्शन, बौद्ध, तिब्बती, कोश, व्याकरण, पाठ्य सम्पादन, लोककथा, विज्ञान, नाटक, र राजनीति जस्ता विभिन्न विषयहरूलाई समेट्यो।
सन्‌ १९४० को अवधिमा किसान आन्दोलनको सम्बन्धमा उनी एक वर्ष थुनामा परेका थिए र देवली शिविरमा बसेको बेला उनले 'दर्शन-दिग्दर्शन' पुस्तक लेखेका थिए।
उनलाई सन् १९४२ को भारत स्वतन्त्रता आन्दोलनपछि जेल छोडे र उनलाई किसान आन्दोलनका तत्कालीन शीर्ष नेता स्वामी सहजानन्द सरस्वतीद्वारा प्रकाशित साप्ताहिक पत्र 'हुङ्कर' को सम्पादक बनाइएको थियो।
उसको बौद्ध र मार्क्सवाद दुबैको मिश्रित सोच थियो, जसको आधारमा उनले नयाँ भारतको निर्माणको 'मीठो सपना' कल्पना गरेका थिए, जसको झलक हामी उनको पुस्तक 'इक्कीसौं शताब्दी "मा पाउँछौं।
ब्रुस बाध्य भएर ब्याटम्यानको पहिचान बताउने निर्णय गर्छन्, अर्को दिन पत्रकार सम्मेलनमा डेन्ट, ब्रुसले केहि गर्नु भन्दा पहिले नै, सबैकोको सामुन्ने आफू नै ब्याटम्यान भएको खुलासा गर्छन्।
जोकरले चलचित्रभरी अराजकताका विषयवस्तुहरू प्रस्तुत गरेका छन्, उनले गोथम सहरमा अपराधको माध्यमबाट सामाजिक व्यवस्था बिगार्ने इच्छा व्यक्त गर्दछन्, र ब्याटम्यानसँगको आफ्नो द्वन्द्वबाट आफूलाई परिभाषित गर्दछन्।
" जोकर ब्याटम्यान संग आफुले गोथमको आत्माको लडाई आफुले जितेको बताउछन् किनकी जब शहरबासीले डेन्टको हत्यारा वाला "अर्को अनुहार" थाहा पाउँछन्, तब उनीहरूको आशा तुरुन्तै निराशामा बदलिन्छ ।
ब्याट म्यानले जोकरलाई समाउछन् र जोकरले भन्छ कि "मैले त्यो सेतो सिपाही डेन्ट लाई भ्रस्ट गरी दिए र अब उसले त्यही गर्छ जुन ऊ चाहन्छ"।
जोकर आफ्नो योजना अनुसार हार्बी डेन्ट कमिश्नर लोयेब र न्यायाधीश सुरिलो, जसले माफिया बिरुद्दको मुद्धा सुनुवाई गरेका थिए,को ज्यान लिने सुराक दिन्छन्।
उता गोर्डन त्यही जर्जर बिल्डिङ मा पुग्छन् जहाँ रेचलको मृत्यु भएको थियो र अब त्यही डेन्ट बन्दुक ताकेर डेन्टको परिवारको साहारा आफ्नो बदला पुरा गर्न लाई धम्काउछ।
डेन्टको मृत्युको दोष ब्याटम्यान आफूले लिन्छन् र गोर्डनसँग डेन्टको आदर्शवादी पहिचान जोगाइ राख्न डेन्टको दोष मा पर्दाले छोप्न भन्छन्।
त्यहि रात, दूई पानी-जहाज मा बस्फोटक राखिएको जानकारी मिल्छ, जुन मध्ये एकमा आम सर्वसाधारण नागरिक र अर्कोमा कैदीहरूलाई उनीहरूको यथास्थानमा पुर्यैइदै थियो।
जोकर रेडियो मा दुवै जहाजमा रहेका मानिसहरूलाई भन्छन् कि "मध्य-रातमा म दुवै जहाजलाई उदाइदिन्छ तर यदि उनीहरूलाई बाच्नु छ भने अर्को जहाज लाई बस्फोट गर।
माफिया साल मरोनी, ग्याम्बल र चेचेन भिडियो कन्फरेन्सबाट लाउ सँग उनको उसको बैंंकिङ फन्ड लैजाने र हङकङ फरार हुने सम्बन्धित कुरा गर्छन्।
कल्मेन रिज, जो वेयन इन्टरप्राइजेज मा अकाउन्टेन्ट हुन्छन्, जसलाई कम्पनिको फाइल जाँचको दौरान 'टम्बलर' वाहनको डिजाइन सम्बन्धित कागज मिल्छ।
हेक्सुन डटकम र सिना डटकम जस्ता केही सञ्चार माध्यमहरूले ५६ डटकमले यसको श्रव्य दृश्य सामग्रीद्वारा प्रासङ्गिक सरकारी नियमहरूको बारम्बार उल्लङ्घन गरेको कुराको जानकारी दिएका थिए।
५६ डटकमको वेबसाइटले जून ४ मा १०:०० बजे, वेबसाइटमा पहुँच रोकिएको १६ घण्टा पछि व्याख्या गर्दै वेबसाइटले एक सेवक विफलताको कारण बन्द भएको तथा यसको मर्मत भइरहेको कुराको जानकारी दिएको थियो।
२६ जनवरी २०१३ मा, माल्दिभ्स फुटबल सङ्घले फिफा र एसियाली फुटबल महासङ्घको विधान अनुसार दोस्रो चुनाव सम्पन्न गरेको थियो जसमा श्री इल्हम अहमदलाई अध्यक्षको रूपमा चयन गरिएको थियो भने र श्री मोहम्मद हनीमलाई महासचिवको रूपमा चयज गरिएको थियो।
फिफाले २ डिसेम्बर २०१४ मा श्री मोहम्मद शवेदको मार्गदर्शनमा, सामान्यीकरण समिति अन्तर्गतको संक्षिप्त विवरण पछि श्री अहमद थारीकलाई अध्यक्ष र श्री बसम अदेल जलीललाई महासचिवको रूपमा नियुक्त गरेको थियो।
माल्दिभ्स फुटबल सङ्घ पहिला माल्दिभ्स सरकारले नियुक्त गरेका शासकहरूको नियन्त्रणमा रहेको थियो जसलाई राष्ट्रपति मउमुन अब्दुल गयूमले ल्याएका राजनीतिक परिवर्तनहरूको साथमा सन् २००६ को अन्तिम तिमाहीमा युवा मन्त्रालयले फेरबदल गरेको थियो।
सन् २००६ को अन्त्य तिर, माल्दिभियाली फुटबल सङ्घलाई माल्दिभ्सको लेखा परीक्षण कार्यालयद्वारा नियमन गरिएको थियो र यसलाई कोषको बारेमा अभियोग लगाइएको थियो।
तथापि, अध्यक्ष अब्दुल सुकुरलाई निष्कासन गरिएको थिएन र महासचिव श्री इब्राहिम इस्माइल अलीलाई माल्दिभ्सको ओलम्पिक समितिको पदमा सरुवा गरिएको थियो।
माल्दिभियाली फुटबललाई, माल्दिभ्स फुटबल सङ्घले ३ स्तरीय इकाइमा विभाजित गरेको छ जसमा प्रथम श्रेणीमा ६ वटा क्लबहरू समावेश छन्।
माल्दिभ्स फुटबल सङ्घ व्यक्तिगत खेलको लागि प्रत्यक्ष रूपमा जिम्मेवार छ जसमा निर्णायकहरू सिधै सङ्घको अधीनमा आउँछन् जुन एक अलग इकाई भने होइन।
माल्दिभ्स फुटबल सङ्घको अधीनमा हाल पाँच सदस्यको कार्यकारी समिति रहेको छ जसमा एक अध्यक्ष, वरिष्ठ उपाध्यक्ष, उपाध्यक्ष र महासचिव समावेश छन्।
यस प्रचारको मूल उद्देश्य विद्यार्थीहरूले कम्युनिस्ट र पाकिस्तान विरोधी मानिसहरूको इसारामा प्रहरीमाथि आक्रमण गरेको कुरा सम्झाउनु रहेको थियो।
त्यसपश्चात् सरकारले विभिन्न माध्यम मार्फत प्रचारलाई तीव्रता दिएको थियो भने सरकारले देशव्यापी रूपमा पत्रपत्रिका मार्फत प्रचार गर्न सुरु गरेको थियो।
२५ फेब्रुअरीका दिन आबुल बरकतका भाइले एक हत्या प्रकरणलाई दायर गर्न खोज्दा सरकारले उचित कागजी प्रक्रियाहरू पुरा नगरेको भन्दै यस मामिलालाई अस्वीकार गरिदिएको थियो।
त्यसपछि रफिकउद्दिन आहमेदको परिवारले पनि एक सोही मामिलाहरू दायरा गर्न प्रयास गरिरहेक‍ बेला त्यसलाई पनि सोही कारण देखाई रद्द गरिएको थियो।
८ अप्रिलका दिन सरकारले उक्त मामिला माथि अनुसन्धान गर्न सुरु गरेको थियो तर यसको बाबजुद सरकारी प्रतिवेदनमा मेडिकल कलेजका विद्यार्थीहरू माथि चलाइएको गोलीको कुनै उल्लेखनीय कारण समावेश गरिएको थियो।
यस विषयलाई सुल्झाउने पक्षमा संविधानसभाका कयौँ सदस्यहरूले आफ्नो विचार व्यक्त गरेका थिए भने मुस्लिम लिगका सदस्यहरूले यस सम्बन्धमा मुख्य भूमिका निर्वाह गरेका थिए।
२७ अप्रिलका दिन एक बैठक कक्षमा केन्द्रीय सर्वदलीय कार्यदलले बैठक बोलाएको थियो भने त्यहाँ सरकार समक्ष २१ बुँदे मागहरू राखिएको थियो।
एकतर्फ उर्दु भाषाको प्रयोगले विस्तारै उत्तरी भारतका मुसलमानहरूमा लोकप्रियता हासिल गरेको थियो भने अर्कोतर्फ बङ्गालका मुसलमान बङ्गाली भाषालाई आफ्नो मुख्य भाषाको रूपमा प्रयोग गर्दै आएका थिए।
मुस्लिम महिला शिक्षाकी अग्रणी बेगम रोकेया साखावात होसेनले उन्नाइसौँ शताब्दीको उत्तरार्धबाट बङ्गाली भाषामा साहित्य अभ्यास गर्न सुरु गरेकी थिइन् भने एक आधुनिक भाषाको रूपमा बङ्गाली भाषाको प्रसार त्यसबेलाबाट सुरु भएको थियो।
सन् १९३७ मा मुस्लिम लिगका के लोक्खोउ अधिवेशनमा बङ्गाली नागरिक समाजले उर्दु भाषालाई भारतीय मुसलमानहरूको अन्तर्राष्ट्रिय मिश्रित भाषाको रूपमा नामाङ्कित गर्ने प्रस्तावलनई अस्वीकार गरिदिएका थिए।
मुस्लिम लिग बेलायत शासित भारतमा एक राजनीतिक दल थियो जसले भारतको विभाजनको समयमा पाकिस्तानलाई मुस्लिम राज्यको रूपमा स्थापना गर्नमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गरेको थियो।
सन् १९४७ मे १७ का दिन खलिकुज्जमान र त्यस वर्षको जुलाई महिनामा अलिगढ विश्वविद्यालयको उपकुलपति अध्यापक जियाउद्दीन आहमेदले उर्दु भाषालाई पाकिस्तानको राष्ट्र भाषाको रूपमा प्रस्तावित गरेका थिए।
मुहाम्मद शहिदुल्लाह र मुहाम्मद इनामुल हक सहित केही बुद्धिजीवीहरूले विज्ञप्ति जारी गर्दै लिखित रूपमा पनि यस प्रस्तावको विरोध गरेका थिए।
अन्ततोगत्वा सन् १९४७ को डिसेम्बर महिनामा कराचीमा आयोजित एक शैक्षिक सम्मेलनले उर्दु भाषालाई पाकिस्तानको राष्ट्र भाषा बनाउने निर्णय गरेको थियो जसकारण बङ्गालमा यसको भारी विरोध गरिएको थियोे।
यस सरकारी आदेशलाई अवहेलना गर्दै सन् १९५२ फेब्रुअरी २१ का दिन ढाका विश्वविद्यालयका केही विद्यार्थी तथा प्रगतिशील राजनीतिक कार्यकर्ताहरूले सरकार विरुद्ध विरोध जुलुस सुरु गरेका थिए।
जुलुस ढाका मेडिकल कलेज नजिक पुगेपछि प्रहरीले धारा १४४ को अवहेलना र पालन नगरेको भन्दै प्रदर्शनकारीहरू माथि गोली चलाउन सुरु गरेका थिए।
यस घटनामा बादामतली व्यावसायिक प्रेसका मालिकका छोरा रफिक, सालाम, एमए कक्षाका विद्यार्थी बरकत र आब्दुल जब्बार सहित अन्य प्रदर्शनकारीहरूको मृत्यु भएको थियो भने यस घटनामा १७ विद्यार्थी तथा राजनैतिक कार्यकर्ताहरू घाइते भएका थिए।
२२ र २३ फेब्रुअरीका दिन विद्यार्थी, श्रमिक, लेखक, बुद्धिजीवी, शिक्षक तथा सर्वसाधारणहरूले देशव्यापी रूपमा पाकिस्तानी सरकार हडताल र विरोध जुलुस गर्दै धारा १४४ को उल्लङ्घन गरेका थिए।
भाषा आन्दोलनका सहिदहरूको स्मृतिलाई कायम राख्न विद्यार्थीहरूले ढाका मेडिकल कलेजको छात्रावास परिसरमा रातारात सहिद मिनारको स्थापना गरेका थिए जसलाई सशिद शफिउर रहमानका बुबाले उद्घाटन गरेका थिए।
त्यसपछि प्रदर्शनकारीहरूले खाद्यमन्त्री सैयद मुहाम्मद आफजाल र शिक्षामन्त्री आब्दुल हामिललाई राजिनामा पत्रमा हस्ताक्षर गर्न बाध्य बनाएका थिए।
पूर्वी पाकिस्तानी सेनापति अयुब खानले मेजर पिरजादाको नेतृत्वमा पैदल सेनाको एक समूहलाई भर्ती गरेको थियो भने उनी आफै संविधानसभामा गएर ख्वाजा नाजिमुद्दीनलाई चमेनागृहबाट बाहिर ल्याएका थिए।
प्रहरीद्वारा गिरफ्तार हुनेहरूमा शामसुल हक, शेख मुजिबुर रहमान, अली आहातुद, शओकत आली, काजी गोलाम माहबुब, रओशन आलम, रफिकुल आलम, आब्दुल लतिफ तालुकदार, शाह मोहाम्मद नसिरुद्दीन, नुरुल इसलाम र अन्य प्रदर्शनकारीहरू सामेल थिए।
यस स्मारकका प्रमुख योजनाकार तथा नक्शा विकासकर्ता साइद हयदरका अनुसार यस स्मारकको स्थापना गर्न निर्णय सर्वप्रथम ढाका मेडिकल कलेजका विद्यार्थीहरूद्वारा गरिएको थियो।
यस स्मारक भाषा आन्दोलनका समयमा भाषाका लागि आफ्नो बलिदान दिएका सहिदहरू प्रति भएका श्रद्धाञ्जलि र सम्मान व्यक्ति गर्न निर्माण गरिएको थियो।
यस मिनार पुरानो ढाका पञ्चायत सरदारहरू मध्ये एक पिरू सरदारद्वारा प्रायोजन गरिएको थियो भने ढाका मेडिकल कलेज अस्पतालका विद्यार्थीहरूले स्मारक बनाउनका लागि आवश्यक कच्चापदार्थको सङ्कलन गर्नका लागि २२ फेब्रुअरीको मध्यरातमा उनलाई सहयोग गरेका थिए।
सन् १९५२ जनवरी २७ का दिन आयोजित एक सामूहिक भेलामा ख्वाजा नाजिमुद्दीनको भाषणले भाषा आन्दोलन जस्तो भावनात्मक मुद्दाको पुनरुत्थानको पछाडि मुख्य नियमकको रूपमा काम गरेको थियो।
पाकिस्तानका तत्कालीन प्रधानमन्त्री ख्वाजा नाजिमुद्दीन २५ जनवरीका दिन ढाका पुगेका थिए भने उनले २७ जनवरीका दिन पल्टन मैदानमा एक सार्वजनिक भेलाको अगाडि लामो भाषण दिएका थिए।
नाजिमुद्दीनको भाषणको विरोध गर्दै राष्ट्रभाषा सङ्ग्राह परिषदले २९ जनवरीका दिन विरोध सभा र ३० जनवरीका दिन ढाकामा एक विद्यार्थी हड्ताल गरिएको थियो।
त्यस दिन विद्यार्थीहरू सहित नेताहरू ढाका विश्वविद्यालयको कार्यालयमा एकत्रित भएका थिए भने ४ फेब्रुअरीका दिन हड्ताल र विरोध बैठकको आयोजना गर्ने निर्णय गरिएको थियो।
सन् १९५२ जनवरी ३१ का दिन ढाका विश्वविद्यालयको पुस्तकालयमा आयोजित एक बैठकमा मओलाना भसानीको नेतृत्वमा ४०-सदस्यीय केन्द्रीय राष्ट्रभाषा कार्यकर्ता परिषदको गठन गरिएको थियो।
बैठकमा बङ्गाली भाषालाई नस्तअलिक लिपिमा लेख्ने सरकारी प्रस्ताव प्रति कडा विरोध गरिएको थियो भने ३० जनवरीमा आयोजित बैठकमा गरिएको निर्णयलाई समर्थन गरिएको थियो।
पूर्व निर्धारित कार्यसूचीका अनुसार यस दिनको बिहान विभिन्न शिक्षा प्रतिष्ठाका विद्यार्थीहरू ढाका विश्वविद्यालयको प्राङ्गणमा भेला भएका थिए।
यस दिन विभिन्न शिक्षा प्रतिष्ठाका विद्यार्थीहरूले धारा १४४ को विपक्षमा नाराबाजी गरेका थिए भने उनीहरूले पूर्व बङ्गाल ऐन परिषद्का सदस्यहरूलाई भाषा सम्बन्धमा सर्वसाधारणहरूको सहभागीता सुनिश्चित गर्न आह्वान गरेका थिए।
ढाका विश्वविद्यालयलाई सशस्त्र प्रहरीको समूहद्वारा घेरिएको थियो भने यस दिन विभिन्न सङ्कायका डिन तथा विश्वविद्यालयका उपकुलपतिहरूले सहभागीता जनाएका थिए।
बिहानको साँढे ११ बजे विद्यार्थीहरू ढाका विश्वविद्यालयको प्रवेशद्वारामा भेला हुँदै जुलुसको तयारी गरिरहेका बेला प्रहरीको एक समूहले अश्रुग्यास छाड्दै विद्यार्थीहरूलाई चेतावनी दिएका थिए।
त्यसलगत्तै केही विद्यार्थीहरू ढाका मेडिकल कलेज तर्फ भागेका थिए भने बाँकी रहेका विद्यार्थीहरूलाई ढाका विश्वविद्यालयको परिसरमा प्रहरीद्वारा रोकिएको थियो जसकारण विद्यार्थीहरूले प्रहरीको विरुद्ध नाराजुलुस गर्न सुरु गरेका थिए।
त्यसपछि विश्वविद्यालयका उपकुलपतिले प्रहरीलाई अश्रुग्यास प्रयोग गर्नबाट रोक्दै विद्यार्थीहरूलाई ढाका विश्वविद्यालय परिसर छाड्न आदेश दिएका थिए।
विद्यार्थीहरू विश्वविद्यालय परिसर छाड्दासम्म पनि नाराजुलुस गरिरहेका थिए भने प्रहरीहरूको एक समूहले धारा १४४ को उलङ्घन गरेको आरोपमा विद्यार्थीहरूलाई पक्राउ गर्न सुरु गरेपछि हिंसा भड्किएको थियो।
यस समय कयौँ विद्यार्थीहरूलाई गिरफ्तार गरी तेजगाँउ लगिई रिहा गरिएको थियो जसकारण अधिक क्रोधत विद्यार्थीहरूले पुनः नाराजुलुसलाई निरन्तरता दिएका थिए।
सन् १९४८ मार्च १९ का दिन पाकिस्तानका वास्तुकार गभर्नर जनरल मुहम्मद अली जिनाहले ढाकाको भ्रमण गरेका थिए जुन विशाल भारतको विभाजन पश्चात् पूर्व पाकिस्तानमा उनको पहिलो भ्रमण थियो।
उनले पूर्व बङ्गालको प्रान्तीय भाषा प्रान्तका निवासीहरूको भाषाका अनुसार निर्धारित गरिने बताएका थिए भने उनले स्पष्ट रूपमा "उर्दु पाकिस्तानको एकमात्र राष्ट्र भाषा हुनेछ, कुनै अन्य होइन" भन्दै भाषण दिएका थिए।
उनले यस आन्दोलन सङ्कीर्णताको प्रकटीकरण हो, जसको माध्यमबाट केही मानिसहरूले आफ्नो निजी इच्छा पुरा गर्न कोसिस गरिरहेका छन् भनेर बयान दिएका थिए।
सन् १९४७ मा कराचीमा आयोजित एक राष्ट्रिय शिक्षा सम्मेलनको एक महत्वपूर्ण घोषणाले उर्दु भाषालाई पाकिस्तानको एकमात्र राष्ट्रभाषा र सञ्चार माध्यमहरू तथा विद्यालयहरूमा उर्दु भाषा मार्फत पढाइ गर्न सिफारिस गरिएको थियो जसको निकै विरोध र आलोचना भएको थियो।
त्यस बैठकमा बङ्गाली भाषालाई पाकिस्तानको एक राज्य भाषा र पूर्व पाकिस्तानमा शिक्षाको माध्यमबाट प्रयोग गर्ने माग गरिएको थियो तर पाकिस्तान लोक सेवा आयोगले बङ्गाली भाषालाई अस्वीकार गर्दै सिक्का तथा टिकटहरूबाट बङ्गाली भाषालाई हटाइएको थियो।
केन्द्रीय शिक्षामन्त्री फजलुर रहमान मलिकले उर्दु भाषालाई पाकिस्तानको एकमात्र राज्य भाषा बनाउनका लागि व्यापर तयारी गरेका थिए जसकारण पूर्व पाकिस्तानमा व्यापक आक्रोश र विरोध कार्यक्रमहरू गरिएको थियो।
सन् १९४७ डिसेम्बर ८ का दिन ढाका विश्वविद्यालयको परिसरमा विद्यार्थीहरूको ठूलो समूहले औपचारिक रूपबाट बङ्गाली भाषाको स्थितिलाई राज्यभाषाको दर्जा दिलाउन माग गरेका थिए।
सन् १९५३ देखि प्रत्येक वर्षको २१ फेब्रुअरीका दिन भाषा आन्दोलनका सहिदहरूको सम्झना गरिन्छ भने यस दिन सबै क्षेत्रका सर्वसाधारणहरूले सहिद मिनारमा खाली खुट्टा भाग लिई अमर सहिदप्रति सम्मान व्यक्त र मूर्तिमा माल्यार्पण गर्दछन्।
यस बाहेक सामूहिक बैठक र साँस्कृतिक कार्यक्रमहरूको माध्यमबाट भाषा आन्दोलनको सम्झना गरिन्छ भने यस आन्दोलनमा सहिद भएका सहिद आत्माको शान्तिका लागि लिए प्रार्थना गरिन्छ।
सन् १९७१ को स्वतन्त्रता युद्ध पश्चात् बङ्गलादेशको उदय भएपछि २१ फेब्रुअरीको दिनलाई राष्ट्रिय स्तरमा राष्ट्रिय शोक दिवसको रूपमा मनाइने गरिएको थियो भने पछि यसलाई राष्ट्रिय सहिद दिवसको रूपमा मनाउन सुरु गरिएको थियो।
यस महत्त्वपूर्ण दिवसका दिन बङ्गलादेशी टेलिभिजन सहित विभिन्न सञ्चार माध्यमहरूले यस दिन पृथक् खाले कार्यक्रमहरू गर्दै आएका छन् भने
सन् १९४७ मा बेलायत शासित भारतको राष्ट्रिय सिद्धान्तको आधारमा भारतलाई विभाजित गरिएको थियो जसकारण पाकिस्तान र भारत गरी दुई स्वतन्त्र राज्यको उदय भएको थियो।
यस विभाजन अन्तर्गत पाकिस्तानलाई दुई भागमा विभाजित गरिएको थियो जसमा पश्चिम पाकिस्तान र पूर्व बङ्गाल (सन् १९५५ मा पूर्व बङ्गालको नाम परिवर्तन गरी पूर्व पाकिस्तान राखिएको) थिए।
पाकिस्तानका यी दुई राज्यहरूहरू बीच कयौँ मौलिक साँस्कृतिक, भौगोलिक तथा भाषामा असमानता रहेका थिए जुन दुई हजार किलोमिटर भन्दा बढीको दूरीमा अवस्थित थिए।
यस घोषणाको सन्दर्भमा पूर्व बङ्गालमा बङ्गाली भाषी मानिसहरूका बीच निरासा छाएको थियो भने उनीहरूले विरोधी प्रतिक्रिया दिन सुरु गरेका थिए।
यस घोषणालाई पूर्व बङ्गालका बङ्गाली भाषी मानिसहरूले अचानक र अन्यायपूर्ण निर्णय भएको ठान्दै यसलाई अस्वीकार गर्दै आएका थिए भने उनीहरू यस्तो घोषणा प्रति मानसिक रूपबाट तयार थिएनन्।
जसको फलस्वरूप पूर्व बङ्गालमा बङ्गाली भाषालाई समान स्थितिमा र राष्ट्रिय दर्जाको भाषाको रूपमा ल्याउनका लागि भाषा आन्दोलनले निकै चाँडो गति लिएको थियो।
यस आन्दोलनलाई दबाउनका लागि तत्कालीन पाकिस्तानी सरकारले ढाका सहरमा धारा १४४ घोषित गर्दै नारा जुलुस र विरोध प्रदर्शनलाई अवैध घोषित गरिदिएको थियो।
२० फेब्रुअरीका दिन सरकारले स्थानीय प्रशासनको माध्यमबाट ढाकामा २१ फेब्रुअरीका दिनदेखि एक महिनाका लाथि सार्वजनिक बैठक, र्‍याली तथा जुलुसहरू माथि प्रतिबन्ध लगाउँदै धारा १४४ लागु।
२० फेब्रुअरीको रात आबुल हाशिमको अध्यक्षतामा ९४ नवाबपुर सठक खण्ड स्थित आवामी मुस्लिम लिगको केन्द्रीय कार्यालयमा सर्वदलीय राष्ट्रभाषा परिषदको बैठक भएको थियो।
२० फेब्रुअरीको रातमा यस विषयमा ढाका विश्वविद्यालयका विभिन्न हलहरूमा फरकफरक बैठकहरू बसिएको थियो भने सोही दिन फकिर शहाबुद्दीनको अध्यक्षतामा सलिमुल्लाह हलमा धारा १४४ तोड्नेको फैसला गरिएको थियो।
आब्दुल मोमिन र शामसुल आलमले शहाबुद्दीन आहमेदको प्रस्ताव अनुसार यस निर्णयको बारेमा राष्ट्रसभा सङ्ग्राम परिषदलाई सूचित गराउने जिम्मेवारी लिएका थिए।
यस आन्दोलनले तीव्रता लिएपछि १५ मार्चको दिन ख्वाजा नाजिमुद्दीनले सङ्ग्राम परिषद्का नेताहरूको साथ भेटवार्ता गरेका थिए जसमा आबुल काशेम, कामरुद्दीन आहमेद, मोहाम्मद तोवाह, सैयद नजरुल इसलाम, आब्दुर रहमान चौधुरी तथा अन्य प्रतिष्ठित व्यक्तिहरूले सङ्ग्राम परिषदको तर्फबाट भेटवार्तामा सामेल भएका थिए।
विद्यार्थी आन्दोलनको सामना गर्नुपर्दा सरकारको यस्तो लचिलो व्यवहार पछाडिको मुख्य कारण १९ मार्चका दिन ढाकामा मोहम्मद अली जिनाहको आगमन रहेको थियो।
आफ्नो आगमन हुनु भन्दा पहिले जिनाहले नाजिमुद्दीनलाई परिस्थितिलाई सामान्य र शान्तिपूर्ण बनाउनका लागि सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए तर यसको बाबजुद पनि बङ्गाली भाषालाई राष्ट्रभाषाको दर्जा दिलाउनको मागलाई अझैपनि अस्वीकार गरिएको थियो।
उक्त सम्झौतामा आन्दोलनको क्रममा पक्राउ परेका प्रदर्शनकारीको रिहाइ, प्रहरीको ज्याददी र क्रूरता माथि निष्पक्ष अनुसन्धान, बङ्गाली भाषालाई शैक्षिक माध्यमको भाषा बनाइनुपर्ने र पत्रपत्रिकाहरू माथि लगाइएको प्रतिबन्धलाई हटाउने कुरा उल्लेख गरिएको थियो।
२६ फेब्रुअरीका दिन ढाका विश्वविद्यालय, ढाका मेडिकल कलेज र जगन्नाथ विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूले तत्कालीन जगन्नाथ क्याम्पसका विद्यार्थीहरूको पहलमा सञ्चालित कक्षाहरूको बहिष्कार गरेका थिए।
सरकारी आदेशमा प्रहरीले विरोध प्रदर्शनलाई दबाउनका लागि विद्यार्थीहरूमाथि लाठीचार्ज गर्दै कयौँ नेता तथा कार्यकर्ताहरूलाई गिरफ्तार गरेका थिए।
पछि विद्यार्थी तथा बुद्धिजीवीहरूले ११ मार्चका दिन विरोध प्रदर्शन गर्न सुरु गर्दै धीरेन्द्रनाथ दत्तलाई उनको साहसी भूमिकाका लागि धन्यवाद दिएका थिए।
सोही दिन राष्ट्रभाषा सङ्ग्राम परिषदको एक प्रतिनिधिमण्डलले जिनाहको साथ भेटवार्ता गर्दै एक ज्ञापनपत्रमा बङ्गाली भाषालाई राष्ट्रभाषा बनाउन माग गरेका थिए।
उक्त प्रतिनिधिमण्डलमा शामसुल हक, कामरुद्दीन आहमेद, आबुल काशेम, ताजुद्दीन आहमेद, मोहम्मद तोवाह, आजिज आहमेद, अली आहमद, नइमुद्दीन आहमेद, शामसुल आलम र नजरुल इसलाम सामेल थिए।
जिनाह ढाका भ्रमण सकाएर फर्किएपछि छात्र लिग र तमुद्दीन मजलिसको बीच बैठकको आयोजना गरिएको थियो जहाँ तमुद्दीन मजलिसका संयोजक शामसुल आलमले मोहम्मद तोवाहलाई आफ्नो जिम्मेवारीहरू सुम्पिएका थिए।
तमुद्दीन मजलिसले पछि एक बयान जारी गर्दै आन्दोलनको विफलताका लागि कम्युनिस्टहरूलाई दोषी ठहर गर्दै विस्तारै आन्दोलनबाट हात झिकेको थियो।
उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यबाट सर ख्वाजा सलिमुल्लाह, महोदय सैयद आहमेद खान, नवाज वकार-मुल्क मौलवी र मौलवी आब्दुल हक सहित केही मुसलमान राजनीतिक व्यक्तिहरू तथा धार्मिक नेताहरूको प्रयासबाट उर्दुलाई भारतीय मुसलमानहरूको अन्तर्राष्ट्रिय मिश्रित भाषाको विकसित गरिएको थियो।
दिल्ली सल्तनत र मुगल साम्राज्य कालको समयमा अपभ्रंश हुँदै फारसी, अरबी र तुर्कीको बराबर प्रभावले दक्षिण एसियामा उर्दु भाषा विकसित भएको थियो।
फारसी-अरबी लिपि का कारण उर्दुलाई भारतीय मुसलमानहरूको इस्लामी संस्कृति अन्तर्गत एक महत्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छ भने हिन्दी र देवनागरी लिपिमा लेखिने भाषाहरूलाई हिन्दु धर्मको महत्त्वपूर्ण तत्व मानिन्छ।
सांसद सदस्य प्रेमहरी बर्मन, भूपेन्द्र कुमार दत्त र श्रीशचन्द्र चट्टोपाध्यायले उनको प्रस्तावलाई स्वागत गरेका थिए जो पूर्व पाकिस्तानबाट संसद सदस्यको रूपमा चुनिएका थिए भने पूर्व पाकिस्तानमा पनि उनीहरूको समर्थन गरिएको थियो।
ख्वाजा नजिमुद्दिनले प्रस्तावको विरुद्ध आफ्नो बयानमा "पूर्व बङ्गालका अधिकांश मानिसहरू उर्दुलाई राष्ट्रभाषाको दर्जा दिन चाहन्छन्"।
त्यससमय बङ्गाली मुसलमान सदस्यहरूले संसदीय दल सदस्यहरूको आपत्तिका कारण धीरेन्द्रनाथ दत्ताद्वारा उठाइएको संशोधन प्रस्तावलाई समर्थन गर्न असमर्थ बनेका थिए।
बढ्दो जनआन्दोलन गर्दा पाकिस्तानको केन्द्र सरकाराले अन्ततः आफ्नो निर्णयलाई फेरबदल गर्दै सन् १९५४ मे ७ का दिन पाकिस्तानको संविधानसभामा बङ्गाली भाषालाई राज्य भाषाको रूपमा स्वीकृति दिएको थियो।
सन् १९५६ मा पाकिस्तानको पहिलो संविधान निर्माण गर्ने क्रममा अनुच्छेद २१४ मा बङ्गाली र उर्दुलाई पाकिस्तानको राज्य भाषाको रूपमा घोषित गरेको थियो।
सन् १९७१ को बङ्गलादेशको स्वतन्त्रता युद्ध पश्चात् बङ्गलादेश पाकिस्तानबाट छुट्टिई एक स्वतन्त्रता राज्य बनेको थियो भने यस राज्यको राष्ट्रभाषा मात्र बङ्गाली भाषालाई बनाइएको थियो।
सन् १९९९ नोभेम्बर २१ का दिन युनेस्कोले २१ फेब्रुअरीको दिनलाई मानक भाषा र साँस्कृतिक अधिकारको सम्मानमा अन्तर्राष्ट्रिय मातृभाषा दिवसका रूपमा घोषणा गरेको थियो।
त्यसपछि प्रहरीहरूले सुरुमा उनीहरूलाई तितरबितर बनाउन कोसिस गरेका थिए तर उनीहरूको प्रयास असफल भएपनि प्रहरीद्वारा प्रदर्शनकारीहरू माथि गोली चलाइएको थियो।
"यदि हामीले दोस्रो राज्य भाषालाई निर्धारण गर्ने आवश्यकता छ भने हामी उर्दु भाषामा विचार गर्न सक्छौँ" साहित्यकार आबुल मन्सुर आहमेदले "यदि उर्दलाई राष्ट्र भाषाको दर्जा दिइन्छ भने पूर्व पाकिस्तानका शिक्षित समाज सबै सरकारी पदहरूका लागि 'अनपढ' र 'अनुपयुक्त' बन्नेछन्" भन्दै आफ्नो भनाइ राखेका थिए।
सन् १९४७ को डिसेम्बर महिना तिर बङ्गाली भाषालाई राष्ट्र भाषा बनाउने समर्थनमा सर्वदलीय राष्ट्रसभा सङ्ग्राम परिषदको गठन गरिएको थियो भने तमद्दुन मजलिशका अध्यापक नुरुल हक भुँइया यस समितिका संयोजक बनेका थिए।
प्रहरीद्वारा चलाइएको गोली लागी केही प्रदर्शनकारीहरूको मृत्यु भएको खबर थाहा पाएपछि मओलाना तर्कबागी सहित विपक्षका केही सदस्यहरू अधिवेशन कक्षबाट बाहर आई आक्रोशित विद्यार्थीहरूको खडा भएका थिए।
मनोरञ्जन धर, बसन्त कुमार दास, शामसुद्दीन आहमेद र धीरेन्द्रनाथ दत्त सहित संविधानसभाका ६ सदस्यहरूले घाइते भएका विद्यार्थीहरूलाई भेट गर्न अस्पताल जाने र अधिवेशनलाई स्थगित गर्दै शोक मनाउनका लागि मुख्यमन्त्री नुरुल आमिनलाई अनुरोध गरेका थिए।
भण्डार कोष विभागका माओलाना आब्दुर रशिल तर्कबागिश, शरफुद्दिन आहमेद, सामशुद्दिन आहमेद खन्दोकार र मसलेउद्दिन आहमेद यस कार्यक्रमका सहयोगी थिए।
त्यस बैठकमा ढाका विश्वविद्यालय केन्द्रीय छात्र सङ्घद्वारा जारी विज्ञप्तिमा पुनः बङ्गली भाषालाई राष्ट्रभाषा बनाउने माग उठेको थियो तर खानले यस विषयमा कुनैपनि टिप्पणी गरेका थिएनन्।
१७ नोभेम्बरको रात आताउर रहमान खानको अध्यक्षतामा राष्ट्र भाषा कार्यसमितिको बैठकमा आजिज आहमेद, आबुल काशेम, शेख मुजिबुर रहमान, कामरुद्दीन आहमेद, आब्दुल मन्नान, ताजउद्दिन आहमद र अन्य सदस्यहरूद्वारा एक ज्ञापनपत्र तयार गरिएको थियो भने यसलाई प्रधानमन्त्री लियाकत अली खान कहाँ पठाइएको थियो तर प्रधानमन्त्रीले यस विषयमा कुनैपनि जबाफ दिएका थिएनन्।