polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
गाई मालिकले गाउँलेहरूको समेत सल्लाह लिई त्यस शिलालाई दूध खाने अज्ञात देवशक्ति भएको ठान्दै त्यसलाइ महाकाली नदीमा विसर्जन गर्न भनी डोकोमा हालेर सुकेको ‘मेल’ काठको लट्ठीटेक्दै महाकाली नदी तर्फ प्रस्थान गरे ।
पोलर्यालले “हुन्छ प्रभू !” भन्ने उत्तर दिए पछि त्यसैबेला एउटाकाग उड्दै आएर नजिकै रहेको ठूलो ढुङ्गमा बसी कराउँदा त्यसै ढुङ्गाको चीराबाट तुरन्त पानी फुट्यो र पोखर्यालले पनि शुद्घि गर्न पाएको थियो भन्ने किंवदन्ती रहीआएको छ ।
त्यस्तो आश्चर्यजनक घटना पोखर्यालले अरूहरूलाई पनि सुनाए–देखाए पछि उक्त शिला र मेलको लठ्ठीको त्यसै दिन देखी पूजा–आजा गर्न थालियो ।
यो घटना घटेको अनुमान गरिएको ११ औँ शताब्दितिर ‘कत्युर’ वंशका एकजना व्यक्तिबाट सर्वप्रथम काठको खम्बा गाडेर काँस र कुशको छानो बनाई यस मन्दिरको प्रथम स्थापना गरिएको थियो ।
केही दिन पछि उक्त काँस–कुशले छाएको मन्दिरमा आगलागी हुँदा धर्मज्यू भन्ने एकजना स्थानीय मुखियाले उपहास गर्दै आफ्नो चोर औला ठड्याएर मन्दिरमा आगलागी भएको देखाउँदा उनिसित मेलौली भगवती रिसाइन् ।
प्रसन्न भएकी मेलौली भगवतीले आजदेखी मेरो जात्राकादिन हुने चौलोमा तिमीले सन्तान दर सन्तान डेढ घडी घोडाचढ्नु भन्ने सम्मान दिएकी थिइन् ।
अहिले देवीका कारिन्दा नायकहरु उक्त ताउलोमा भात पकाइ जात्रामा आउने राजा दीपचन्दका सन्ततिहरु तथा चौलो खेल्ने अन्य भक्तहरूलाई प्रसाद बनाएर खुवाउने गर्दछन् ।
कार्तिक शुक्लपूर्णिमाका दिन चौलो समाप्ति भएपछि देवीले चन्दहरुलाइ आफ्नो नजिकको आफन्त मानी पुजारीमार्फत पहिलो टिका लगाउने र प्रसाद स्वरुप बलिदिइएको बोकाको दायाँ फिलो दिने गर्दछिन् ।
यस मूल मंन्दिरका अतिरिक्त पोखरी स्थित भगवतीको भण्डार घर लाई तथा काफडी स्थित ठाकुर मन्दिरलाई पनि प्यागौडा शैलीमा निर्माण गरिएको छ ।
काँडा बजार स्थित शिखर शैलीको शिवमन्दिर नजिकको टोल र गाउँहरूमा मष्टा, गैसरे,बामनी, सिद्ध, भूतनाथ, लाटो, रतनपुरी आदीका देवस्थान र माण्डौ खुला देवस्थानका रूपमा स्थापित गरिएका छन् ।
यस मन्दिर परिसरबाट एक दुईघण्टाको पैदल दुरीमा रहेका प्रसिद्ध मन्दिरहरूमा शिवनाथ, महारुद्र, ठाकुरमन्दिरउदयदेव, ग्वाल्लेक केदार, गंगेश्वर, आदी दर्शनीय धार्मिक स्थलहरु अवस्थित छन् ।
यस मन्दिरको पश्चिममा पर्ने अम्चोराभन्ने ठाउँमा शिव–पार्वतीको व्रीडास्थलको रूपमा विश्वास गरिएको देवतालको समीपमा गणमेश्वर शिवको सिंहमर्मरकोे अति सु–मनोहर मन्दिर निर्माण गरिएको छ ।
नेपाल अधिराज्यको महाकाली अञ्चल सुदूरपश्चिम विकासक्षेत्र वैतडी जिल्लाको तल्लो स्वराड अन्तरगत पर्ने मेलौली गा.वि.स. वडा नं ६ मा महाकाली नदी र सुर्नया नदीको मध्यमा एउटा दीपाकार जस्तै बनेको अति सुन्दर मैदानमा प्रसिद्घ मेलौली भगवतीको मन्दिर अवस्थित छ ।
यो अमर शहिद दशरथ चन्द, एसियाकी प्रथम महिला मन्त्री द्वारिका देवी ठकुरानी र पूर्व प्रधानमन्त्री लोकेन्द्रबहादुर चन्दको गृहजिल्ला पनि हो ।
पुरानो क्षेत्र विभाजनको आधारमा मेलौली तल्लो स्वराडको मध्य क्षेत्रमा बैतडी सदरमुकामबाट १२ कोश टाढा अर्थात एक दिनको पैदल दुरीमा पर्दछ ।
मन्दिरको छाना मर्मत संभार गर्ने सिलसिलामा ताम्रपत्रले छाना छाउने उद्येश्यका साथ मन्दिर कोषका अतिरिक्त स्थानीय जनताको चन्दा–भेटीबाट थप सहयोग प्राप्त गरी काम अगाडि बढिरहेको छ ।
प्रसिद्ध शक्तिपीठका रूपमा मानिएको मेलौली भगवतीको मुख्य पूजा र जात्रा प्रत्येकवर्ष कात्र्तिक शुक्ल चतुर्दशी र पूर्णिमाका दिन हुने गर्दछ ।
नेजा, ध्वजा ,भाना, भोक्कर, झाँज लगायत दाईन–दमाहाको बाजा–गाजा सहित श्वेत फेटा र बागो लगाई सुन चाँदीको गहनामा सुशोभित हातमा चामर लिएर मेलैली र उदयदेवका धामीहरूले दशौँ व्यक्तिहरूले बोक्ने चक्डोलमा सवार भइ पूर्णिमाका बिहान सूर्योदयको मुहूर्तमा लगभग एक घण्टासम्म काम्नेगरेकोे अनुपम दृश्यले दर्शकहरूलाई मन्त्रमुग्ध तुल्याउँछ ।
गौरापर्वमा स्थानीय देवी–देवता ,वीरपुरुषहरु, भगवती, कौरव ,पाण्डव तथा रामका कथाहरू ढोल र मजुरा बजाई ठाडो खेलको रूपमा युवा–युवतीहरु तथा बृद्धहरु ठूलो श्रद्धाका साथ खेल्ने गर्दछन् ।
यी जात्राहरूमा महिलाहरूले लगाउने पुरानो समयको पहिरन अंग्रेज कालका चाँदीका भिक्टोरियन कम्पनीमाला, झुमझुमी बाला, नथु, मुदडा,कन्नी पैडा, आङ्गडो, घाँगरो, पिछौडा, गामन इत्यादि आफ्नो पारम्परिक पोसाकहरुका साथ सु–सज्जित बृद्घ महिलाहरूको समूह अत्यन्तै रोचक र मनमोहक लाग्ने गर्दछ ।
वर्तमान धामी हुनुभन्दा पहिले वर्तमान धामीकै बाजेको पालमा भारतको कुमाउँबाट जात्राको दिन पूर्णिमाको विहान सूर्योदयको मुहूर्तमा धामी त्यहिबाटै कामेर महाकालीनदी तरी मेलौलीको मन्दिरमा आई चकडोलमा सवार हुने गर्दथे ।
मेलौली गा.वि.स.वडा नं ६ खलिगाःड तथा आगरा गाउँमा बस्ने उपाध्याय जोशी, ओझा, र भट्टथरका ब्राह्मणहरु मेलौली भगवतीका पुजारी हुने गर्दछन् ।
यिनले मेलौली मन्दीरको मुख्य खम्बा जसलाइ स्थानीय भाषामा भन्दछन्, त्यसैको छेउमा बसेर मन्दिर सम्वन्धी आवश्यक सबै विषयमा ‘पञ्चनी’ अथवा गर्नुपर्ने परम्परा रहिआएको छ ।
११ औँ शताब्दिमा भारतको उत्तराञ्चलमा पर्ने देवप्रयाग कत्युराबाट आएका भुलक्षेत्री द्याल, पोखर्याल, नेगी, नायक, घर्ती, पात्तर,रैसवाल,धनाडी,भाट,नायक, ,महता,साउँद,ठगुन्ना,मेलौली भगवतीका अन्य आवश्यक सबै कार्य सम्पादन गर्ने कारिन्दाहरु हुन् ।
यस मन्दिरमा राजा नागीमल्लको केही सामान्य देन रहेपनि उनका सन्तान मानिने धनी शाहीले स्थानीय निवासीहरु माथि ठूलो अत्याचार गरेका हुनाले उनलाइ मेलौली भगवतीले श्राप दिएर स्थान निकाला गरिदिएकी थिइन् ।
भक्तहरू जात्राकादिन मेलौली भगवतीको भण्डारघरबाट ‘चकडोल’ निकाली बाजा–गाजा र सयकडौ राँगा–बोकाका साथ धुमधामसंङ्ग मेलौलीको मन्दीरतर्फ प्रस्थान गर्दछन् ।
त्यस दिन नजिकै रहेका पोखरीगाउँ, रोकटागाउँ, झुरकालीगाउँ, खलगाःड , मेलौली, काँडा, लगायत भारत उत्तराञ्चल राज्यबाट समेत ठूलो संख्यामा भक्तजनहरु आउँने गर्दछन् ।
भोलिपल्ट पूर्णिमाको बिहान सूर्योदयको शुभ–मुहूर्तमा यी दुर्गास्वरुप भगवतीको पूजा भैसकेपछि मेलौली र उदयदेवका मूख्यधामीका अतिरिक्त अन्य सबै स्थानीय धामीहरू आफ्नो प्राचीन भेषभुसा झल्काउने किसिमको पोसाक चन्दन,आभूषण, इत्यादि लगाई काम्न सुरु गर्दछन् ।
सो जात्रामा भक्तहरू देवीको भण्डारघरबाट दाइन–दमाउ नरसिंश बाजा,छडि,झाझ,भोक्कर,त्रिशुल,ध्वजा,नेजा,गाँज लगायतका देवीका सरसामानहरु निकाली जुलुसमा सहभागी हुन्छन् ।
जात्रा उत्तरदिशातिर अगाडि बढीसकेपछि मेलौलीका धामीले ग्वाल्लेक केदारको दर्शनगर्दै दायाँहातको बुढिऔला देखाएर आफ्नो शक्तिको प्रदर्शन गर्दछन् ।
पुजारी तथा पुजागर्ने कर्ता नायक मुखियाले शौच–स्नानबाट निवृत भई ,चोखो सफा बस्त्र लगाइ, भगवतीकोे विधिवत् पूजा–आराधना गर्ने गर्दछन् ।
प्रत्येक पूजा र जात्रामा यस वैतडीक्षेत्र आसपास निवासगर्ने सातबहिनी भगवतीहरु क्रमशः डिलासैनी,बोदलाशैनी,पोटलाशैनी,भगाशैनी,भरणशैनी,रणसैनी र निङ्गलासैनी का साथै डडेलधुराकी उग्रतारा,डोटीकी शैलेश्वरी,एवं बाजुरा जिल्लाकी बडिमालिका लगायत अन्य सबै भगवतीहरूको आह्वान र पूजा गरिन्छ ।
लगभग ११ औँ शताब्दि देखि सुदूरपश्चिम भित्रका मेलौली लगायत अन्य कैयौँ प्रसिद्ध मन्दिरहरूमा भाकल पूर्ण भएपछि स्थानीय व्यैश्य जातिकी कन्या छोरीहरुलाइ आजीवन देवदाशीको नाममा बनाएर चढाउने प्रथा थियोे ।
देउकीहरूको काम सम्वन्धित् देवताको मन्दीर परिसरमा नित्य सरसफाइ गर्ने, पूज–पोखल व्यवस्थापन गर्ने ,चवँर हाक्ने तथा मन्दिरका मुखिया र पुजारीलाइ आवश्यक सहयोग गर्ने हुन्थ्यो ।
सेरागाउँ, खलगाःड, झुरकाली पोखरीगाउँ, काँडागाउँ मेलौलीगाउँ गरी चारकाणा वारवालाको गुठि रहेको छ,भने चार ठाउँमा भगवतीका भणारघरहरु पनि रहेका छन् ।
अफगानिस्तानका जो १८०० को मध्यमा मध्य प्रदेशको इन्दौरमा बसाई सरेका थिए; जेसीम खानले अभिनेताको जीवनीमा भनेका छन् कि उनका पुर्खाहरू ब्रिटिश भारतको उत्तर-पश्चिम सीमान्तिक प्रान्तको स्वाट उपत्यका मालाकांडका युसुफजाई पश्तोनको अकुजाइ उप-जनजाति थिए।
तीस वर्षभन्दा बढीको चलचित्र क्यारियरमा, खानले असंख्य पुरस्कारहरू प्राप्त गरेका छन्, जसमा दुई राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार एक फिल्म निर्माताका रूपमा, र दुई फिल्मफेयर अवार्ड्स ] अभिनय को लागी।
परापूर्व कालमा हिन्दु धर्मका प्रख्यात ऋषि गौतमले यसै क्षेत्रमा तपस्या गरि ज्ञान आर्जन गरेको साथै द्वापर युगमा भगवान श्रीकृष्ण, भीष्मभिष्मपितामहः तथा पांच पाण्डव जस्ता तपश्वीहरु समेत यस क्षेत्रको विचरण गरि यसै पवित्र गोदावरी नदीमा स्नान गरि ज्ञान समेत हासिल गरेको विश्वास गरिन्छ ।
२०१२ पूर्व नै साहित्य यात्रमा प्रवेश गरेका रेग्मीले वि.सं.२०१३ देखि बनािसबाट प्रकाशित छात्रदूत पत्रिकाको सम्पादन कार्यमा समेत संलग्न रहेका रेग्मीले नेपाली साहित्यमा उल्लेखनीय योगदान गरेका छन् ।
प्रगतिशील विचारमा आस्था राख्नु, पढ्नु, पढाउनु, लेख्नु, लेख्न लगाउनु, छाप्नु, छपाउनु, आफैं घुमेर वितरण गर्नु रेग्मीका दिनचर्या हुन् ।
यस क्रममा उनले इलाम, सुन्सरी, मोरङ, चितवन, गोर्खा, पोखरा, भैरहवा समेत अन्य विभिन्न क्षेत्रका साहित्यिक स्रष्टाहरूलाईसमेत सृजनामा लाग्न प्रेरित गरेका छन् ।
वि.सं.१९९३ चैत्र २९ गते माता खिलेश्वरीदेवी र पिता पीताम्बर रेग्मीका ११ सन्तानमध्ये कान्छो सन्तानका रूपमा कोशी अञ्चलको संखुवासभा जिल्ला अन्तर्गत वानामा जन्मिएका चूडामणि रेग्मीको कर्मथलो झापा हो ।
यसकारण हामीले हाम्रो भाषा र लिपिमा पढ्न, लेख्न र बुझ्न प्रयोग गर्ने एवं कम्प्युटरको पर्दा मा देख्ने गरेको अक्षर, अंक वा चिन्हहरूलाई कम्प्युटरले आफ्नो छुट्टै भाषा अर्थात् केवल निर्दिष्ट संख्याको रूपमा ग्रहण गर्ने, गणना एवं विश्लेषण गर्ने, बुझ्ने र व्यक्त गर्ने गर्दछ।
यी हरूलाई पहिचान गर्न कम्प्युटरले कुनै निर्दिष्ट लाई एउटा निर्दिष्ट संख्या प्रदान गरी गर्दछ र यस संख्यालाई ‘ ’ भनिन्छ भने ‘ ’ प्रदान गर्ने प्रणालीलाई संकेतन प्रणाली भनिन्छ।
विश्वका विभिन्न भाषा र लिपिमा कम्प्युटर प्रयोजनको लागि अपनाइएका हरू पनि आ-आफ्नै प्रकारका, छुट्टाछट्टै र एक अर्काबाट फरक हुन सक्छन्।
मा हुने यसप्रकारको विरोधाभाषले गर्दा एउटा भएको कम्प्युटरमा तयार पारिएको कुनै सामग्री वा फाइल अर्को भएको कम्प्युटर एवं हरूमा प्रयोग गर्न खोज्दा हुने, नखुल्ने वा खुलेपनि हरू पढ्न नसकिने जस्ता समस्या हुन जान्छन्।
यसको समाधानको लागि अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार विश्वका विविध भाषा र लिपिका अक्षर, अंक र चिन्हहरूलाई समष्टिगत रूपमा एउटै भित्र क्रमश: समावेश गर्दे एउटा को निर्माण गरिएको र यस अन्तर्गतका हरूको एउटै मात्र हुने र अर्को कुनै पनि को सँग नमिल्ने गरी विश्वव्यापीहरूमा मान्य हुने संकेतन प्रणाली को विकास गरिएको छ जसलाई युनिकोड भनिन्छ।
नेपाली युनिकोडको प्रयोग अघि नेपाली भाषामा टंकण गर्नको लागि देवनागरी लिपिका वर्ण प्रयोग गरिएको हिमाली, कान्तिपुर, प्रीति जस्ता - नेपाली हरू प्रयोग गरिन्थे।
तर ती हरू द्विभाषीय कम्प्युटर प्रक्रियालाई मात्र स्वीकार्य हुने र बहुभाषीय कम्प्युटर प्रक्रियालाई प्रामाणिक नहुने एवं स्वीकार्य नहुने हुँदा ती हरूमा तयार गरिएका सामग्री हरू अरू कम्प्युटर, , वा सामाजिक सञ्जालहरूमा प्रयोग गर्न समस्या हुन्थे।
जसले गर्दा कम्प्युटर तथा हरूको विश्वव्यापी सञ्जाल मा विश्वका विभिन्न भाषाहरूको व्यापक प्रयोग, प्रसार र विकास भइरहेको अवस्थामा नेपाली भाषा भने यसबाट वञ्‍चित भई पिछडिरहेको थियो।
‘नेपाली युनिकोड’ को विकास भएपछि भने कम्प्युटर प्रविधि मार्फत नेपाली भाषा पनि विश्वव्यापीकरण भई नेपाली माध्यमभाषामा पनि कम्प्युटर र यसका एप्लिकेशन सफ्टवेयरहरू, , र सामाजिक सञ्जालहरू सञ्चालन हुन थालेका छन्।
आजको समयमा कम्प्युटर प्रयोगकर्ताहरूले कम्प्युटर चलाउँदा नेपाली भाषामा प्रयुक्त हुने देवनागरी लिपिका अक्षर, अंक र चिन्हहरू भाषा र ध्वनिविज्ञानसम्मत रूपले कम्प्युटर प्रविधिसँग संयोजन गरी उपयोग गर्नको लागि नेपाली युनिकोड एप्लिकेशन प्रयोग गर्नु अपरिहार्य छ।
नेपाली युनिकोडको प्रयोग अघि कम्युटर प्रयोगकर्ता लगायत विद्युतीय छापा र प्रकाशन माध्यम प्रयोग गर्ने सम्बन्धित पक्षले भोग्नु परेका कम्प्युटर प्रविधिगत अनेकन् समस्याहरू नेपाली युनिकोडको प्रयोगबाट सहज रूपमा समाधान भएका छन्।
आज नेपाली युनिकोड प्रयोगको लागि इन्टरनेटमा विविध वेबसाइटहरू उपलब्ध छन् तर तिनको प्रयोगको लागि अनलाईन इन्टरनेट कनेक्शनमा रहनु पर्ने भएकोले प्रयोगकर्ताहरूको लागि यो अव्यवहारिक र ठूलो आर्थिक बोझ हुन जान्छ।
अर्को शब्दमा युनिकोड भनेको विश्वका विविध भाषा र लिपिका वर्ण र सङ्केत हरूलाई एउटै संकेतन प्रणाली भित्रका विभिन्न उप-समूह हरूको रूपमा एकीकृत गरी तिनीहरूलाई एउटै सर्वसमूह मा सङ्ग्रहित गरी निर्माण गरिएको विश्वव्यापी रूपमा मान्य संकेतन प्रणाली हो।
हालसम्ममा यस युनिकोड अन्तर्गतको भित्र विश्वका विभिन्न भाषाका १ सय भन्दा बढी लिपिका १ लाख १० हजार भन्दा बढी हरू समावेश भइसकेका छन् जसमा नेपाली भाषामा प्रयोग हुने देवनागरी लिपि पनि समाविष्ट गरिएको छ।
यस नीति अनुसार पश्चिम युरोपीय भाषाहरूलाई ‘’, सबै ‘स्लाभिक’ भाषाहरूलाई ‘सिरिलिक’ , नेपाली, संस्कृत, हिन्दी, मराठी, सिन्धी, कश्मीरी आदि भाषाहरूलाई ‘देवनागरी’ र चिनीयाँ, जापानी, कोरियाली, भियतनामी भाषाहरूलाई ‘युनिहान’ उप-समूह हरूमा र ती सबै उप-समूहहरूलाई एउटै सर्वसमूह अन्तर्गत समावेश गरेको छ।
अङ्ग्रेजी भाषाको ज्ञान नभएकाहरूले यो सफ्टवेयरबाट पूर्ण रूपमा नेपाली भाषाको माध्यमबाट कम्प्युटर सञ्चालन गर्न सक्दछन्।
प्रविधिको विविध क्षेत्रहरूमा भएका प्रगतिहरूमध्ये पनि कम्प्युटर प्रविधिको प्रगतिको माध्यमबाट केही दशक अघिसम्म असम्भव झैं लाग्ने र कल्पनासम्म नगरेका कामहरू आजको युगमा दक्षतापुर्वक सामान्य रूपमा नै सम्पन्न गर्न सकिन्छ।
कम्प्युटर प्रविधि अन्तर्गत हार्डवेयरका साथै सफ्टवेयरमा लगातार हुँदै गएको विकासले आज मानवजीवनका आवश्यकताहरू पूर्ति गर्न सहज हुँदै गएको छ।
सफ्टवेयरतर्फ पर्ने मुलत: सिस्टम सफ्टवेयर र एप्लिकेशन सफ्टवेयरमध्ये आज कम्प्युटर प्रविधि क्षेत्रमा एप्लिकेशन सफ्टवेयरहरूको संख्या र उपयोग अनगिन्ती भइसकेका छन्।
यसै सन्दर्भमा यस लेखमा एप्लिकेशन सफ्टवेयरको रूपमा नेपाली युनिकोडको समसमामयिक आवश्यकता र सान्दर्भिक प्रयोग बारे चर्चा गरिन्छ।
सन् २००२ देखि नै मदन पुरस्कार पुस्तकालयले खुला स्रोत परियोजना अन्तर्गत उपलब्ध गराएको ओपनअफिस डट अर्ग बहुविध प्लेटफर्ममा प्रयोग गर्न सकिने बहुभाषीय अफिस सुइट हो।
यसमा तर्फ राइटर , तर्फ , इम्प्रेस जस्ता आधारभूत अफिस सुइटका साथसाथै रेखाचित्र उपकरण , डाटाबेस पहुँच कार्यक्रम , कागजातलाई पी डी एफ ढाँचामा प्रकाशन गर्ने तथा फ्ल्यास ढाँचा मा प्रस्तुतिकरण गर्ने जस्ता सफ्टवयेरहरू समाविष्ट गरिएका छन्।
सन् १९९१ को जनवरी ३ तारिखमा सं. रा. अ. को क्यालिफोर्नियामा युनिकोड मन्च को संयोजन गरियो र यही वर्ष अक्टोबरमा युनिकोड मापदण्डको पहिलो अंक प्रकाशित भयो।
सन् १९९६ मा युनिकोडलाई परिस्कृत गर्दै दोस्रो संस्करण प्रकाशित भयो जसमा जस्ता धेरै ऐतिहासिक लिपिहरू र धेरै प्रयोगमा नआएका अन्य पुरातन लिपिका हजारौं अक्षर, अंक, चिन्ह र संकेतहरूलाई युनिकोडमा संकेतन गर्न सकियो।
परम्परागत नेपाली युनिकोड किबोर्डका अधिकांश हरू - हरू सँग मिल्ने हुँदा - मा टाइप गर्न अभ्यस्त प्रयोगकर्ताहरूको लागि परम्परागत नेपाली युनिकोड किबोर्ड उपयुक्त हुन्छ।
रोमनाइज्ड नेपाली युनिकोड किबोर्डमा नेपाली भाषाका हिज्जे अङ्ग्रेजी भाषाका हिज्जे सँग अधिकांश मिल्ने हुँदा अङ्ग्रेजी अनुसार गर्ने प्रयोगकर्ताहरूको लागि रोमनाइज्ड नेपाली युनिकोड किबोर्ड उपयुक्त हुन्छ।
धेरैजसो परम्परागत हरूको साझा समस्या यो छ कि ती हरूले द्विभाषीय कम्प्युटर प्रक्रिया लाई स्वीकार गर्दछ तर बहुभाषीय कम्प्युटर प्रक्रिया स्वीकार गर्दैन।
युनिकोड प्रणाली बहुविध मञ्च अर्थात् जुनसुकै , बहुभाषीय अर्थात् जुनसुकै भाषा र तर्फका जुनसकै कम्प्युटर एप्लिकेशनमा स्वीकार्य हुने प्रणाली हो भने - प्रणाली यस्तो हुँदैन ।
मदन पुरस्कार पुस्तकालयबाट विकास गरिएको नेपाली युनिकोड सफ्टवेयर कम्प्युटरमा जडान गरेर हामी -, , आदि एप्लिकेशनहरूमा नेपाली भाषामा पनि सामग्री तयार गर्न सक्दछौं।
एक गैरनाफामूलक र गैरसरकारी संस्था हो र यो मदन पुरस्कार पुस्तकालय , काठमाडौँ विश्वविद्यालयको कम्प्युटर विज्ञान तथा इन्जिनियरिङ्ग विभाग र त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रिय भाषा शास्त्र विभाग बीचको सहकार्य हो।
यस मन्चले सन् १९९१ मा पहिलो पटक ‘युनिकोड मापदण्ड ’ प्रकाशित गर्‍यो र यही मौलिक कार्यको जगमा मापदण्ड विकास गर्न निरन्तर लागिरहेको छ।
विद्यमान धेरैजसो हरूमा बहुभाषीय वातावरणमा बेमेल भएकोले यस युक्ति लाई र यसको मापदण्ड युनिकोड रूपान्तरण ढाँचा अर्थात् युक्तिद्वारा अन्ततोगत्वा विस्थापित गर्ने यस मन्चको महत्त्वाकांक्षी उद्देश्य रहेको छ।
गाउँका हुनेखानेले मिल्काएका फोहोर, जूठो र बासी खानेकुराबाट मात्र उनको जीविका चलेपनि उनी भोजन गर्नुअघि भगवती शीतलाको स्मरण गरी उनलाई आफूले पाएको जुठो, फोहोर र बासी खानेकुरा समर्पण गरेर मात्र खाने गर्दथिइन् ।
तेस्रो वर्ष उक्त मौसम सुरु हुनुअघि नै त्यस गाउँका ठूलाबडा र भद्रभलादमी जम्मा भएर अब हुने प्राकृतिक प्रकोपबाट कसरी जोगिने भन्ने विषयमा छलफल गर्न थाले ।
त्यस छलफलमा तिनले यस स्थितिबाट पूर्ण रूपमा जोगिन गाउँ नजिकै वनमा तपस्या गरेर बस्ने गर्दभ ऋषिलाई सोधेर स्थायी उपाय अवलम्बन गर्ने सहमति भयो ।
पुनः गाउँलेले पूजाको प्रक्रिया र विधिविधानका बारेमा जिज्ञासा राख्दा ऋषिले भने माता शीतलाकी परम भक्त तिमीहरूकै गाउँको एकान्तमा बस्ने बृद्धा स्त्री छन् ।
वन्दे,हंशीतलांदेवीं रासभस्थांदिगम्बराम्॥ मार्जनीकलशोपेतां सूर्पालंकृतमस्तकाम्॥ भन्ने मन्त्रको पाठ गर्ने गरेमा समेत यिनले अग्निजन्य प्राकृतिक प्रकोप र तापजन्य रोगबाट मुक्ति प्रदान गर्ने गर्दछिन् ।
यस मन्त्रको अर्थ हुन्छ - गधाको पिठ्युँमा आसीन, दिगम्बरा, हातमा कुचो, र कलश धारण गर्ने भएकी, टाउकामा नाङ्गलो बोकेकी भगवती शीतलाको म वन्दना गर्दछु ।
यस मन्त्रको मात्र मनन गर्दा समेत के स्पष्ट हुन्छ भने माता शीतला स्वच्छताकी प्रतिमूर्ति हुन् र हामीले मूलतः सावधानी र स्वच्छताको व्यवस्थापन गर्नसक्यौं भने सुस्वास्थ्य र सुशान्ति प्राप्त गर्न सघाउ पुग्छ ।
त्यसैले तपाईँहरू आफ्नै गाउँमा बसोबास गर्ने ती बृद्धाका शरणमा गई माता शीतलाको पूजाआराधना र व्रत सम्पादन गर्ने योजना बनाउनुहोस् र निष्ठापूर्वक कार्यसम्पन्न गर्नुहोस् ।
भोलिपल्ट आआफ्ना घरमा भएका खाद्यसामग्री र फलफूल तथा वस्त्रालङ्कार बोकेर ती सबै ती बृद्धाका घरमा गई सर्वप्रथम आफूहरूले जीवनभरि तिनलाई घृणा र हेला गरेकोमा एकै स्वरले क्षमा याचना गरे र शीतलादेवीको व्रत सम्पादन गर्न विधि र नियम उल्लेख गर्न अनुरोध गरे ।
उनले भनिन् माता शीतलाको उपासना गर्नाले देवी प्रसन्न रहने गर्दछिन् र व्रतालुका कुलमा दाहज्वर, पीतज्वर, विस्फोटक, दुर्गन्धयुक्त घाउखटिरा, आँखाका समस्त रोग, बिफर, ठेउला, डण्डीफोर र छालाका अन्य रोग नाश हुने गर्दछन् ।
हुरीबतास र वर्षातको मौसममा देखिने विभिन्न प्राकृतिक प्रकोप र रोगव्याधिबाट टाढा रहने उद्देश्यले भगवती शीतलाको भक्ति र आराधना गरी शीतला अष्टमी व्रत गर्ने शास्त्रीय विधान छ ।
ती महिनामा पर्ने प्रत्येक कृष्ण पक्ष को अष्टमी तिथिका दिन शीतला भगवतीलाई प्रसन्न तुल्याई प्राकृतिक प्रकोप र रोगव्याधिबाट छुटकारा दिलाउन बिन्ती बिसाउने परम्परा रही आएको छ ।
बासी खानेकुरा चढाउने र बासी खानेकुरा प्रसादका रूपमा ग्रहण गरी मनाइने हुँदा यस व्रतलाई तराई क्षेत्रमा बसौडा र काठमाण्डौ उपत्यकामा बासेरा पनि भन्ने गरिन्छ ।
यस व्रतलाई सम्पादन गर्नाले व्रतालुका घरपरिवारमा अग्निप्रकोप र ज्वरो एवं घाउखटिराजन्य रोगको प्रकोपबाट मुक्तिप्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास लिइन्छ ।
यस दिनको व्रत सम्पादन गर्न प्रात:कालमा स्नानादिबाट निवृत्त भई श्रद्धा-भक्तिपूर्वक विधिविधान सहित भगवती शीतला देवीको पूजा गर्नुपर्दछ ।
शीतलताकी प्रतिमूर्ति माता शीतलाको आराधना र व्रत सम्पादन गर्ने व्यक्तिका घरमा उक्त दिन चूलो बाल्न प्रतिबन्ध रहेको मानिन्छ र त्यसदिन कुनै पनि खानेकुरा पकाउन र तुल्याउन निषेधित मानिन्छ ।
भगवतीलाई नैवेद्य अर्पण गरेपछि घरका सबै सदस्य उपस्थित भएर भगवती शीतलासँग परिवारका सबै सदस्यको आरोग्य र सुस्वास्थ्यको कामना गर्ने गरिन्छ ।
ॐ अस्य श्रीशीतलास्तोत्रस्य महादेव ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, श्रीशीतला देवता, लक्ष्मी बीजम्, भवानी शक्तिः, सर्व-विस्फोटक-निवृत्यर्थे जपे विनियोगः ॥
यमुनाको तटवर्ती ध्रुवीय क्षेत्रमा गुरु निम्बार्काचार्यले आश्रमवासी भई निवास गर्दाको समयको कुरा हो, एक दिन एक जना दण्डी संन्यासी गुरुको आश्रममा आए।
दण्डी स्वामी फर्किनलाग्दा गुरु निम्बार्काचार्यले स्वामीलाई भोजन गर्न अनुरोध गरे, तर सूर्यास्त भइसकेको हुँदा दण्डी स्वामीले भोजन गर्न नमिल्ने बताए।
भगवानको करुणाप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्दै उनले अतिथि दण्डी सन्यासीलाई भोजन गराउने अवसर प्राप्त गरे र अतिथिलाई भोजनादिबाट सम्मान गरेपछि मात्र सूर्यास्त भयो।
कसैकसैले यिनलाई भगवान् नारायणको सुदर्शन चक्रको अवतार पनि मान्दछन् तथा अन्य एउटा मतमा यिनको पिताको नाम श्रीजगन्नाथ हो भन्ने पनि सुनिन्छ।
वर्तमान अन्वेषकहरूले विभिन्न प्रमाणका आधारमा यिनको जीवन-काल ईशाको ११औं शताब्दी हो भनेर प्रमाणित गरे पनि यिनका भक्तजन यिनको जन्मकाल द्वापरयुगलाई मान्दछन्।
एउटा किंवदन्ती के छ भने यिनको व्रतबन्धसंस्कारका समयमा स्वयं देवर्षि नारदले निम्बार्काचार्यलाई श्रीगोपाल-मन्त्रको दीक्षा प्रदान गर्नु भएको थियो तथा श्रीकृष्णोपासना गर्ने उपदेशसमेत दिनु भएको थियो।
आज, भारोपेली भाषाहरू सबै बसोबास भएका महाद्वीपहरूमा अरबौं देशी वक्ताहरूले बोल्छन्, जुन कुनै पनि मान्यता प्राप्त भाषा परिवारको लागि अहिलेसम्मको सबैभन्दा ठुलो सङ्ख्या हो।
एथनोलोजिस्ट अनुसार सबैभन्दा धेरै वक्ताहरूको सङ्ख्या भएका २० भाषाहरू मध्ये, १० भारोपेली हुन्: अङ्ग्रेजी, हिन्दुस्तानी, स्पेनी, बङ्गाली, फ्रान्सेली, रुसी, पोर्तुगाली, जर्मनेली, फारसी र पन्जाबी, प्रत्येक १०० मिलियन वा बढी स्पिकरहरू भएका छन्।
थप रूपमा, विश्वभरका करोडौं व्यक्तिहरूले भारोपेली भाषाहरूलाई माध्यमिक वा तृतीयक भाषाहरूको रूपमा अध्ययन गर्छन्, जसमा पूर्ण रूपमा फरक भाषा परिवार र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि भएका संस्कृतिहरू समावेश छन् — त्यहाँ अङ्ग्रेजी भाषाका करिब ६० करोड सिक्नेहरू छन्।
यस परिवारका केही युरोपेली भाषाहरू, अङ्ग्रेजी, फ्रान्सेली, पोर्तुगाली, रुसी, डच र स्पेनी, आधुनिक कालमा उपनिवेशवादको माध्यमबाट विस्तार भएका छन् र अहिले धेरै महाद्वीपहरूमा बोलिन्छन्।
भारोपेली भाषा परिवारलाई धेरै शाखा वा उप-परिवारहरूमा विभाजित गरिएको छ, जसमध्ये आज पनि जीवित भाषाहरू भएका आठ समूहहरू छन्: अल्बेनियन्, आर्मेनियाली, बाल्टो-स्लाभिक, सेल्टिक, जर्मनिक, हेलेनिक, हिन्द-इरानी, र इटालिक; र अन्य नौ उपविभागहरू जुन अहिले लोप भइसकेका छन्।
आज, सबैभन्दा धेरै देशी वक्ताहरू भएका व्यक्तिगत भारोपेली भाषाहरू अङ्ग्रेजी, हिन्दी-उर्दू, स्पेनी, बङ्गाली, फ्रान्सेली, रुसी, पोर्तुगाली, जर्मनेली र पन्जाबी हुन्, प्रत्येक १०० मिलियन मातृभाषी वक्ताहरू छन्; अरू धेरै साना छन् र लोप हुने खतरामा छन्।
१५८३ मा, अङ्ग्रेजी जेसुइट मिसनरी र कोङ्कणी विद्वान थोमस स्टीफन्सले गोवाबाट आफ्नो भाइलाई एउटा पत्र लेखेका थिएँ जसमा उनले भारतीय भाषाहरू र ग्रीक र ल्याटिन बीचको समानताहरू उल्लेख गरे।
त्यस्तै दुबै समूहका उत्कृष्ट तीन-तीन टिमहरू उत्कृष्ट चार टिमहरू छनौटका लागि पहिलो स्थानको प्ले अफमा प्रतिश्पर्धा गर्नेछन् ।
यस प्रतियोगिताबाट बाहिरिने दुई टिमहरू समूहगत चरणका चौथा र पाँचौं स्थानमा रहेका टिमहरूसँग पाँचौं स्थानको प्ले अफमा प्रतिश्पर्धा गर्नेछन् ।
यस चरणको अन्त्यमा पुच्छारमा परेका चार टिमहरू क्वाटरफाइनलमा जानुपर्ने हुन्छ भने उत्कृष्ट दुई टिमहरू सिधै सेमिफाइनलमा पुग्छन् ।
यस प्रतियोगितामा क्षेत्रीय टि-ट्वान्टी प्रतियोगिताबाट आएका दश टिम तथा आइसिसी वर्ल्ड टि-ट्वान्टी छनौट प्रतियोगिता २०१२ का उत्कृष्ट छ टिमहरू समूहगत प्रतिस्पर्धामा उत्रिए ।
जो मनुष्य, ज्ञानमार्ग र कर्मानुष्ठान आदि सबै रहस्य जान्दछ, त्यसले निष्काम कर्म अनुष्ठानद्वारा, मृत्यु के रहेछ भन्ने कुरा जानेर, ज्ञानस्वरुप परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ ।
जुन साधकले, अव्यक्त परमेश्वरलाई र व्यक्त ब्रह्म अर्थात् शरीरलाई दुवैलाई विवेकले तत्व वेत्ताहरूको सत्संगद्वारा, अनुभवमा ल्याउंछ भने विनाशशील, मरणशील जगतबाट, जन्म मरणको भ्रमबाट, मुक्त भएर, ईश्वर तत्वमा प्रतिष्ठित भएर सनातन आफ्नो स्वरूपमा स्थित हुन्छ ।
जुन अवस्थामा, व्यक्तिरुप चैतन्यले अनुभवद्वारा संपूर्ण विश्व आत्म चैतन्य देख्छ, ईश्वरभन्दा जगत ईश्वर तत्व भिन्न छैन भन्ने अनुभव हुन्छ ।
संपूर्ण विश्व ब्रह्माण्ड आफुमा देख्ने र आफुलाई संपूर्ण विश्व ब्रह्माण्डमा व्याप्त भएको अनुभव गर्ने शरीरधारी व्यक्ति ऐश्वर्यमय नाडी जालरहित, भौतिक शरीर रहित, शुद्धः निर्मल पापपुण्यले स्पर्श गर्न नसक्ने परमेश्वरलाई साधकहरूले अनुभव गर्न सक्छन् ।
एक दिन तिनै साँकी जातिको एकजना किसान हलो जोतिरहेको अवस्थामा हलोको फालि सिलामा गढेर सिलाबाट निरन्तर रगतको धारा बगि रहेको अबस्थामा ति साँकीले रगत रोक्नको लागि अनेक प्रयत्न गर्दा रोकिएन ।
ति किसान नै त्याहाँको पुजारी भए र तिनको सन्तानहरूले पुजारीहुदा उग्रतारा क्षेत्रको भित्रै नचनटुक्रि भन्ने ठाउँबाट सिधै ओरालो उल्टो शरिर सुति करिब पाँच किलो मिटर तल शैलेश्वर महादेव
यिनै पुजारिको बारे अर्को किम्बदन्ती पनि छ एक समय उग्रतारा माताको पुजारिको वृद्ध अवश्थासम्मपनि सन्तान नभएको ले सन्तान पाउ भन्ने आग्रह गर्दा उग्रतारा माताले पछि दु:ख पाइन्छ भन्दा उसले सन्तानको ढपी गरिरहदा उनको छोरो भयो।
सोही हुनाले आधारातमा पाहुनाकै सत्कारमा ति बृद्धाको छोरा बुहारीको समय वितेकोर त्यस अबधिमा आफ्नो कुनै वास्ता नगरेकोले बृद्धा पुर्न आक्रोसको साथ रातिनै उग्रतारा मन्दिरमा गई पुकार गरी हजुरको दरबारबाट प्राप्त छोरा नष्ट होस भन्दा भोलिपल्टा मेलाको दिनको ठिक १२ बजे तिनको छोरोको मृत्यु भएको किम्बदन्ति सुन्न पाइन्छ।
कार्तिक पुर्णिमा लाग्ने प्रसिद्ध मेला देइजातमा प्राचिनकालमा गर्खा, गर्खाबाट लडाकुहरूले आ-आफ्नो विरतासाथ लडाई हुदा रगतको खोला बग्ने जसलाई यहा त्यहा न्वाखोलाकोरूपमा नामकरण गरिएको छ।
यस मन्दिरमा देउरो आउनु अघि चतुर्दशिको राति रत्यौली मनाउने ,मन्दिर पग्न अगाढी लटाउली, लगायतखनमडाट, जिलोडा र दमडामासाँस्कृतिक झलकका साथ खेल र जात्रा गरी देउरो उग्रतारामा लगीन गौरवमय परम्परा आफैमा रोमान्चक छ ।
याहा कतैबाट ओर्लेर मन्दिरमा प्रवेश गर्ने मार्ग नभई प्रकृत प्रदत फाँटमा अवश्थित उग्रतारा देविको दर्शन गर्न जाने भक्तजनहरूले उक्लेर जानु पर्दछ।
तिथिमितिका सम्बन्धमा विद्वानहरूका बीच मत भिन्नता देखिए पनि स्तम्भमा उत्कृण गरिएको पाल शब्दले यसको निर्माणकाल पहिल्याउने प्रसस्त आधारहरू अझैँ जीवित रहेका छन्।
कर्णाली प्रदेशमा खस मल्लहरूले जग बसाल्नु पूर्व नेपालको पश्चिमी भु-भाग लगायत भारतको कुमाउँ र गढवाल समेतका क्षेत्रहरू कत्यूरीहरूको अधिनमा रहेको थियो।
तिब्बतका शासक श्रोङचोङ गम्पोको शासनकालपछिको राजनीतिक विखण्डनका कारण तिब्बत क्षेत्र कमजोर भएको कारण कत्यूरीहरूले आफ्नो अधिकार हिमालय क्षेत्रमा विस्तार गर्ने मौका पाएको थिए।
डोटीको वंशावलीमा कत्यूरी वंशका ३९ पुस्ताले यो क्षेत्रमा शासन गरेका थिए भन्ने देखिएको छ भने कुमाउमा पर्ने अस्कोटको वंशावलीमा ५१ पुस्ताको नाम उल्लेख गरिएको छ।
यसै वंशवालीका शक्तिशाली राजा अजयपालले डोटी प्रदेशको राजधानी डडेलधुरा जिल्लाको अजयमेरु गा.वि.स अन्तर्गत पर्ने अजयमेरु कोटको इतिहास अझैँ पनि भग्नावस्थामा यत्रतत्र छरिएर रहेको पाइन्छ।
सिंजाका राजा पृथ्वी मल्लको दुल्लुस्थित कीर्तिस्तम्भमा एक तर्फको पाटोमा आदीपाल देखीका राजाहरूको नाम उल्लेख गरिएको छ भने अर्को पाटोमा नागराजको वंशवृक्ष उल्लेख गरिएको छ।
यसरी उल्लेख गरिएका पाल राजाहरूकै क्रममा नवौँ पुस्तामा रहेका सोमपालको नाम यो स्तम्भमा उतकृण गरिएको साउँपालसँग मेल खाने भएकाले यो स्तम्भको ऐतिहासिक पक्ष अझैँ उजागर हुन सकेको छैन।
किष्णु अडैको भाइ सउंपाल अडै सा ९०३ पढेको आधारमा नेपाली भाषामा लेखिएको पहिलो अभिलेखस्तम्भको रूपमा व्याख्या गरिदिएकाले यसको प्राचीनतामा विवाद उत्पन्न हुन गएको छ।
अहिले स्तम्भमा उत्कृण गरिएको अभिलेखको माथिल्लो भाग समाप्त भइसकेको छ भने तल्लो भागमा उत्कृण गरिएका र बाँकी रहेका केही हरफहरू मात्र देख्न र पढ्न सकिन्छ।
विभिन्न विद्वानहरूले विभिन्न समयमा गरेको अध्यायन अनुसान्धान यस स्तम्भको तिथिमितिमा एकरूपता नभए तापनि यो स्तम्भमा उल्लेख गरिएको पाल शब्दका सम्बन्धमा भने सबैको एक मत रहेको छ।
यो स्तम्भलाई विक्रम सम्वत २०१२ सालमा दुल्लु बाहुनगाउँका गणेशबहादुर शाहको घरपछाडिबाट शरणसिंह सार्की, चुसो सार्की र वीरसिंह सार्कीको सहयोगमा हालको स्थानमा राखिएको विवरण योगी नरहरिनाथको इतिहास प्रकाश दोस्रो अङ्क पहिलो भाग २०१३ पृष्ठ २२४ मा उल्लेख गरिएको छ।
नेपाली भाषाको प्रादुर्भाव जुम्लाको सिंजालाई मानिएको अवस्थामा यस क्षेत्रमा नेपाली भाषामा लेखिएका शिलास्तम्भ भेटिनु अस्वाभाविक होइन, यस्ता अभिलेखहरू यस क्षेत्रमा अन्य स्थानहरूमा पनि हुन सक्दछन्।