polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
तर कलिगत वर्ष४१९७ अर्थात् वि. सं. ११५९ मा पूर्व मध्यकालीन राजा आनन्ददेव मल्लले बनेपा वरिपरिका स-साना बस्तीहरू भोलाखाबस्तीसँग मिलाई नया बनेपाको निर्माण गर्दा आठ दिशामा आठ गणेशहरू दिक्पालका रूपमा प्रतिष्ठापन गरी प्रत्येक गणेशको मन्दिरसमीप ढोका, पोखरी र पाटी बनाइदिएका थिए ।
मानिसहरू विहान-विहान देवदेवीहरूप्रति आस्था राखी शुद्ध चित्तले जीवनयापन गर्दथे र बेलुकी पनि पाटीमा बसेर भजन गरी आनन्दपूर्वक जीवन बिताउथे ।
यस अस्पताललाई भन्डेरबिल्ट विश्वविद्यालय, संयुक्त राज्य अमेरिका र काठमाडौँ विश्वविद्यालयसँग संबद्ध गरेर चिकित्सा कलेजको रूपमा विस्तारित गरीएको छ।
यो देशको एक मात्र अस्पताल हो, जसले तृतीयक स्तरको स्याहार प्रदान गर्दछ, र यसले १६ वर्ष भन्दा कम उमेरका बच्चाहरूको लागि सबैभन्दा राम्रो पुनर्निर्माण सल्यकि्रया र पुनर्वास प्रदान गर्दछ।
उनले इन्द्रेश्वरमहादेवका चारै मुखमा सुनौला खोल राखे, त्यस मन्दिरको छानामा सुनको मोलम्बा लगाए र इन्द्रेश्वरको हाताभित्र तुलानारायणको प्रतिष्ठापन गर्नुका साथै व्रि्र विद्वान्हरूलाई मूल्यवान् सामानहरू दान दिए ।
मुगलसम्राट सुल्तान समसुद्दीनको आक्रमणबाट ध्वस्त पारिएको पशुपतिनाथमन्दिरको पुनरुद्धार गरी ने. सं. ४८० मा जयसिंहरामले चारै वेदका आधारमा चतुर्मुखी पशुपतिनाथको मुर्ति बनाउन लगाएर शास्त्रीय विधिअनुसार प्रतिष्ठापन गरे ।
घाम र हावाको सन्तुलन मिलाउनका लागि ठाउठाउमा ननि हरू, पानीको व्यवस्था मिलाउन ढुङ्गेधारा र इनारहरू, सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू गर्न र नाटक देखाउन डबलीहरू राखी निर्माण गरिएको बनेपा अत्यन्तै व्यवस्थित थियो ।
यसरी ९ अङ्क पारेर निर्माण गरिएको बनेपानगरी लक्षणयुक्त छ भनी बूढापाकाहरू भन्दछन्, किनभने शास्त्रीय दृष्टिकोणले ९ अङ्क लक्षणयुक्त र फलदायी हुन्छ ।
बनेपुर वा धर्षपुर नामको यस बनेपा शहर धनुषाकार आकृतिमा काठमाडौँ देखि पूर्व अरनिको राजमार्गको २६ कि.मि. ना उत्तर-दक्षिण फैलिएको जिल्ला सदरमुकाम धुलिखेलदेखि चार कि.मि पश्चिममा चण्डेश्वरी र धनेश्वरी डाँडाको बीचमा ८५०३२" पूर्व देशान्तर र २७०३८" उत्तरी अक्षांशमा रहेको छ।
करीव १२,५३७ जना बस्ती रहेको यो शहर पुण्यमाता खोलाको किनारमा रहरको प्राचीन एवं ऐतिहासि शहर हो जसले नेपाल अधिराज्यको इतिहासमा बेग्लै अस्तित्व राख्दछ।
रण मल्लको शासनकाल ने. सं. ६२२ मा देवी चण्डेश्वरीले बनेपाका धलंछे खलकका मोहनसिं मानन्धरलाई सुनको रागोको टाउको वर दिएको कुरा वंशावलीमा उल्लेख छ ।
एक सेलमा २३ जोडी क्रोमोजोम हुन्छन् ति मध्य एक सेल आमाबाट र एक सेल बुवाबाट आएका हुन्छन् अर्थात हाम्रो शरिरमा जम्मा ४६ वटा क्रोमोजोम हुन्छन् ।
तसर्थ छोराको जन्म उसको बाबुको क्रोमोजोमका कारण हुन्छ र यो क्रोमोजोम क्रमशः पिताबाट छोरा, नाति, पनातिमा हुँदै एवं रितले हुँदै अघी बढ्छ ।
जबकी महिलाको क्रोमोजोम र पुरुषको क्रोमोजोम मिलेर जन्मेकी छोरी अर्कै पुरूषसँग विवाह हुँदा उसको क्रोमोजोम अन्य वंशसँग मिक्स हुँदै जान्छ र पितातिरको क्रोमोजोमको अस्तित्व समाप्त हुँदै जान्छ ।
अर्थात पुरूषको वंश वा जिन क्रोमोजोम आफ्नो पुर्खाकोमात्र हुने हुँदा नवजात पुरुषको गोत्र उसको पिताको गोत्र कायम रहन्छ भने महिलाको गोत्र विवाह पछि उसको श्रीमानको गोत्रमा परिणत हुन्छ किनभने त्यस महिलाबाट जन्मिने पुत्रको क्रोमोजोम उसको अथवा मुख्य जीन वा वंश उसको पतिको हुनेहँदा त्यो महिलाको गोत्र पनि उसको श्रीमानको गोत्रमा विलय भएर जान्छ ।
अर्थात स्त्रीले आफ्नो जन्मको वंशको जीन बोक्दैनन् जबकी पुरुषले आफ्नो हजारौं वर्ष पुरानो पुर्खाको क्रोमोजोम बोक्दै आइरहेको हुन्छ ।
त्यसैले गोत्र प्रणालीको विकासको मुल कारण क्रोमोजोमको पहिचान गर्दै युगौं युगसम्म आफ्ना भाइवन्धुहरूको पहिचान कायम राख्नु थियो तसर्थ गोत्र प्रणाली नितान्त जीव विज्ञान र गर्भ विज्ञानमा आधारित छ ।
यदी एउटै गोत्रका पुरुष र महिलावीच विवाह भएमा त्यही वंशको क्रोमोजोमबाट सन्तान जन्मदा त्यो बालक त्यो स्त्रीको पिताको वंश समान हुन जान्छ, किनकी त्यस बालकको क्रोमोजोम र त्यस स्त्रीको पिताको क्रोमोजोम एउटै हुन्छ ।
उनिहरूका अनुसार एउटै गोत्रमा विवाह हुँदा केटी र केटाको जीन एउटै हुँदा त्यसबाट जन्मिने सन्तानमा केही जैविक कमि वा शारिरिक तथा मानसिक विचलन जस्तो समस्या उत्पन्न हुन सक्ने प्रसस्त सम्भावना रहने हुँदा पनि सगोत्री विवाह अस्विकृत गरिएको हो ।
जीवविज्ञानीहरूका मतअनुसार क्रोमोजोम लाखौं वर्षसम्म पनि परिवर्तन नहुने र एउटै रूपमा रहि रहने हुँदा त्यसको सहि उर्वरा शक्ति हाँसिल गर्न फरक वंशको क्रोमोजोम आवस्यक हुन्छ ।
जसरी एउटा अन्नको बिउ लगातार एकै ठाउँमा लामो समयसम्म लगाउँदा बिग्रिन्छ त्यस्तै क्रोमोजोम पनि आफ्नै वंशको क्रोमोजोमसँग मिल्दा त्यसको सही विकास नहुने र सन्तानमा शारिरिक तथा मानसिक विचलन उत्पन्न हुने प्रवल सम्भावना रहने हुनाले विवाह फरक वंशसँग गर्दा मात्र र क्रोमोजोमको सही ढङ्गले विकास हुन पाउँछ ।
तसर्थ अहिले वैज्ञानिक रूपले पुष्टी भएको सगोत्री विवाह गर्न नहुने विषय हजारौं वर्ष पहिले ऋषिमुनीहरूले थाह पाइ सोही अनुरूपको सामाजिक परम्परा बसालेको देखिन्छ ।
यस हिसाबले सोच्दा हाम्रो परम्परा, धर्म, संस्कृति, रितिरिवाज आदी वास्तविक अर्थमा अत्यन्त वैज्ञानिक आधारमा आधारित रही प्रचलनमा ल्याइएको देखिन्छ ।
जर्मन मानवशास्त्री म्याक्स मुलरले हिन्दू समाजमा गोत्र प्रणालीबारे गरेको खोज अनुसार गोत्र शब्दको उत्पत्ति बारेमा यस्तो भनेका छन् - " गोत्र पद्धति भनेको प्राचीनकालमा ब्राह्मण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र परिवारहरूको वर्गीकरण र पहिचानकालागि बनाइएको प्रणाली भित्रको एक भाग हो ।
" मानवशास्त्री मुलरले गोत्र उत्पत्तिको बारेमा यसो लेखेका छन् - " गोत्र विभाजन प्रक्रियाको आरम्भ ऋग्वेद कालीन समय भन्दा पछि, यजुर्वेद कालीन समयमा भएको हो ।
यसरी अगस्त्य पनि गोत्र प्रवर्तक ऋषिहरू अन्तर्गत नै गणना गरिएकाले यजुर्वेद कालीन समय देखि नै गोत्र आठवटा प्रचलनमा आएको र यिनी आठ ऋषिहरूका नामबाट गोत्रको आरम्भ भएको हो ।
यसरी आठ गोत्र बाहेकका गोत्रका बारेमा विद्वान म्याक्स मुलरले यस्तो भनेका छन् - "आठ गोत्रका मुख्य ऋषिहरूका लामो समय पछीका सन्ततीहरू विभिन्न समूहमा विभाजित हुँदै गए जसलाई गण भनियो र ति गण पनि विभिन्न परिवारमा विभक्त हुँदै गए ।
गोत्र पनि लागु हुँदै गयो तर कतिपए अवस्थामा ति आठ ऋषिहरूका सन्तानले आफ्नो परिवार बढ्दै जाँदा आफ्नै नामबाट नयाँ गोत्र सुरु गरे ।
त्यस्तै सप्तर्षि मध्यका एक विश्वामित्रका कुलमा जन्मेका कौशिक ऋषिले आफ्नो विश्वामित्र गोत्र छोडी आफ्नै नामबाट कौशिक गोत्र राखे र पछिका सन्तानहरूलाई आफ्नो नाम कौशिकलाई गोत्र भन्न लगाए ।
त्यस्तै सप्तर्षि मध्यका एक जना जमदग्निको कुलमा जन्मेका भास्टा नामका ऋषिले आफ्ना सन्ततीहरूलाई जमदग्नि गोत्र छोडेर आफ्नै नामबाट भाष्टा गोत्र भन्न लगाए ।
यसरी गोत्र प्रणालीको सुरुवात यजुर्वेद कालमा भएको हो र विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न प्रकारले विकसित र विभाजित हुँदै आजसम्म गोत्र परम्परा चल्दै आएको छ ।
उहिलेदेखि अहिलेसम्म वेद, वेदाङ्ग, पुराण इतिहासदेखि लगेर अन्य शास्त्र तथा शास्त्रकारहरूले हाम्रा आदिकालका स्वनामधन्य ऋषिहरूका उल्लेख गरेका छन् र हामीहरू तिनैका सन्तान हौं र तिनै ऋषिहरूको नामबाट गोत्र आरम्भ गरिएको हो ।
अर्थात विश्वामित्र, जमदग्नि, भारद्वाज, गौतम, अत्रि, वशिष्ठ, कश्यप यी सात सप्तर्षि र आठौँ अगस्त्य ऋषिका जती सन्तान हुन् ती गोत्र भन्नु नै खलक हो ।
वंशविस्तार गर्ने महर्षिहरू गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि, भारद्धाज, अत्री, वशिष्ठ र कस्यप यी सप्तर्षिका साथै अगस्त्य ऋषिका जति सन्तान छन् तिनलाई गोत्र भनिन्छ ।
यसरी एक व्याक्तिबाट आरम्भ भएको वंश परम्परा अन्तर्गतका सबै सन्ततिहरू त्यही मुख्य पर-बाजेका सन्तान र उनिहरूको उत्पत्तिको परिचयलाई जनाउँन उनै प्राचिन पर-बाजेको नामलाई गोत्र मान्ने गरेको पाइन्छ ।
अर्को शब्दमा भन्नुपर्दा गोत्र भन्नाले वैद्विक कालमा ऋषिमुनीहरूले आफ्ना सन्ततीहरूको पहिचानकालागि आफ्नो नामलाई सङ्केत शब्दको रूपमा प्रयोग गर्ने प्रणालीलाई नै गोत्र भन्ने गरेको देखिन्छ ।
यि थरहरूवीच विवाह, व्रतवन्ध, जन्मकर्म देखी मृत्युकर्मसम्म गोत्रकै आधारमा गरिने हुँदा गोत्र विनाको ब्राह्मण, क्षेत्रिय, वैश्य तथा शुद्र थरहरू फेद विनाको टुप्पोजस्तो हुन जान्छन् ।
तर वर्तमान समयमा थर, गोत्र, शाखा, प्रवर, सूत्र आदीलाई यसको कुनै आवस्यकता छैन मानिसको जात पुरुष र महिला मात्र हो बाँकी सबै मिथ्या हुन् भन्ने सोचको विकास भएको पनि पाइन्छ ।
हजारौं वर्ष पहिले ऋषिमुनीहरूले यस कारणलाई सही ढङ्गले बुझेका रहेछन् भन्ने कुरालाई वर्तमानको आधुनिक गर्भ विज्ञानले प्रमाणित गरिदिएको छ ।
माथि उल्लेख गरिएका आठ गोत्र भित्र सबै ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शुद्र पर्दछन् तर समयको क्रमसँगै मुल आठ ऋषिका सन्ततिहरूले विभिन्न कालखण्डमा आफ्नै नामबाट गोत्रको सुवात गर्ने गरेकाले हाल आएर करिब ४९ मुल शाखा गोत्र र तमाम अन्य उपशाखाहरू प्रचलनमा रहेको पाइन्छ ।
गोत्र थाह नभएका केही समूहलाई ऋषिहरूले पुरानो गोत्रसँग अलिकति फरकपारी उस्तै अर्को नयाँ गोत्र दिएर गोत्रिय बनाउने गरेकाले गोत्रको सङ्ख्या बढ्यो ।
यसरी मुख्य चार कारणले गर्दा गोत्रको सङ्ख्या ८बाट बढेर ४९ पुगेको हो भनि पूर्विय तथा पाश्चत्य मानवशास्त्रीहरूले निर्क्यौल गरेका छन् ।
यी दुबै प्रकारका समाज अर्थात पिताको वंशलाई अघि बढाउने पारिवारीक प्रक्रिया र माताको वंशलाई अघी बढाउने प्रक्रिया दक्षिण एसियाको हिन्दू समाजमा विद्यमान छन् ।
चाहे जसको सत्तात्मकता वा प्रधानतालाई अपनाए पनि दुवैमा गोत्र अहंरूपमा रहेको पाइन्छ तै पनि बहुसंख्यक हिन्दूहरू पितृसत्तात्कम समाजमा विश्वास गर्दछन् ।
यसप्रकारको पितृसत्तात्मक पद्धतिमा विवाह गरेर ससुराल आउने भिन्न गोत्री महिलाको गोत्र स्वतः परिवर्तन भइ पतिको गोत्र धारण गर्दछन् भने पिताको गोत्र परित्याग गर्दछन् ।
त्यस्तै मातृसत्तात्मक पद्धतिमा विवाह गरेर ससुराल आउने भिन्न गोत्री पुरुषहरूको गोत्र स्वतः परिवर्तन भइ पत्नीको गोत्र धारण गर्छन् र पिताको गोत्र परित्याग गर्छन् ।
समग्रमा भन्नु पर्दा गोत्र भन्नाले हिन्दू संस्कृती अन्तर्गतका केही समाजहरू आफूलाई आफ्नो उत्पत्तिको पुर्खालाई नै गोत्र भन्ने गरेको देखिन्छ ।
यसरी आफूलाई आफ्नो प्रथम पुर्खाको नामबाट परिचित र वर्गिकृत गर्न त्यही प्राचिन पुर्खाको नामलाई आफ्नो गोत्र मान्दै हजारौं हजार वर्षदेखि निन्तर रूपमा यो सामाजिक परम्परा चल्दै आएको छ र अहिले हामी यसैको एक हिस्साको रूपमा रहेका छौं ।
गथाँमुगः ठड्याइएको टोलमा सूर्यास्त भएपछि कुनै एक मानिस -हालाहुलु)को हातमा छ्वालीको चिराग समात्न लगाई तीन पटक परिक्रमा गराएर आगो राख्न लगाइन्छ।
यसअघि गथाँमुगःमा आगो राख्ने मानिसलाई नाङ्गै पारेर शरीर र अनुहारमा रंगी-बिरंगीका चित्र बनाएर हातमा खाली दही कटौरा समात्न लगाई 'आजाज्यू जय' भन्न लगाउने तथा साथै गएका मानिसहरूले एकै स्वरमा 'हा' भन्दै घरघरमा जगात माग्ने चलन छ।
गथाँमुगः नठड्याइएको टोलमा पनि साँझपख टोलवासीहरू आ-आफ्ना घरबाट माटाले बनेको पालामा चिउराको ढुटो, कट -जाँडको छोक्रा वा सिठ्ठी), राँगाको फोक्सोका टुक्राहरू, रगत, लसुन, छापी र एउटा सिंगै काँचो अन्डा राखी चिकधाला, बछा र बौःस्वाँले सिंगारेर भूत पन्छाइन्छ।
त्यसअघि बौः लाई बीचमा राखी चारैतर्फ परिवारका सबै सदस्यहरू बसेर लसुन, छापीका साथ समेबजी -चिउरा, पोलेको मासु, भुटेको भट्मास, अदुवा र रक्सी, जाँड) प्रसादका रूपमा खाने चलन छ।
साउन कृष्ण चतुर्दशीका दिन बिहानै गठेमङ्गल बनाई केटाहरूले 'घण्टाकर्णको जगात ले' भन्दै बटुवाहरूसँग जगात अर्थात् कर माग्ने परम्परा छ।
यस चाडमा महिलाहरू हातमा मेहन्दी लगाउने र स-साना नानीले आफूले खेल्ने पुतलीहरू औठीमा छुवाई घर लाने गर्छन् भने कसैले गठेमङ्गलमा नै झुन्ड्याई राख्ने पनि गर्छन्।
घाम अस्ताएपछि कुनै एक चण्डाल को हातमा छ्वालीको चिराग समात्न लगाई गठेमङ्गललाई तीनपटक परिक्रमा गराएर ढालेपछि नजीकको नदीमा पुर्‍याई विसर्जन गर्ने परम्परा छ।
त्यसपछि टोलका मानिसहरू आ-आफ्ना घरबाट माटोको पालामा चिउराको ढुटो, कट राँगाका फोक्सोका टुक्रा, रगत, लसुन, छापी र एउटा सिंगै काँचो अण्डा राखी चिकंधाला बछा कचा र बौ स्वाँ ले सिंगारेर बौ राखी भूत पन्छाउने गर्छन्।
यस्तै ललितपुरको पाटन, मंगलबजार, खोकना, काठमाडौंको कीर्तिपुर, साँखुको टोलैपिच्छे दोबाटो र चौबाटोमा बालबालिका, युवा एवं बूढापाकाहरू भेला भएर परम्परागत नारा लगाउँदै यो चाड मनाउँछन्।
सहाना प्रधानको जन्म काठमाडौँको अतिव्यस्त टोल, असन, त्यौडको मध्यमवर्गीय व्यापारी-परिवारमा बुबा शंकरलाल प्रधान र आमा रम्भा प्रधानको कोखबाट वि.सं. १९८४ साल असार ३ गते शुक्रवार तदनुसार १९२७ जुन १७ तारिखमा भएको हो।
२००४ साल वैशाख १७ गते नेपालमा पहिलोपटक संगठित रूपमा राणाशाही विरोधी नारा लगाउने चार कर्मठ महिला कार्यकर्तामध्ये क्रमशः सहाना प्रधान, कनकलता, स्नेहलता र साधना प्रधान हुनुहुन्थ्यो।
नारायणी नदीको पुल तरेपछि सुरू हुने पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्र, लुम्बिनी अञ्चल र नवलपरासी जिल्लाको सबैभन्दा पहिले आउने ठाँउलाई गैंडाकोट भनिन्छ ।
शिलान्यास भन्ने ठाउँ, जुन तत्कालीन राजा श्रि ५ राजा महेन्द्रले पूर्व पश्चिम राजमार्गको बाटो निर्माण गर्दा सबै भन्दा बिचको खण्ड भनेर शिलान्यास गरी काम सुरू गराएका थिए ।
यसका अलावा यहाँको मौलाकालिका देवीको मन्दिर, दिब्यधाम, देवघाटधामको पारीपट्टी पर्ने दोभान, विभिन्न वेदाश्रमहरू पर्यटकिय एवं धार्मिक हिसावले प्रख्यात स्थानहरू हुन ।
यसका साथै चीनले बनाइदिएको नेपालको सवै भन्दा ठूलो कागज कारखाना भृकुटी पल्प एण्ड पेपर लिमिटेड, लुम्बिनी ग्याँस, कोसी ग्याँस, कुखुराको मासु कारखाना, डिष्टिलरी आदी कारखानाहरू प्रमुख छन ।
गौंडाकोट वा गैंडाकोट र गैंडाकोत तिनैवटा नामहरू उस्तैभएपनि पहिलो गुल्मी जिल्लामा पर्दछ र दोस्रो नवलपरासी जिल्लामा पर्दछ ।
हिन्दूहरूले बायाँ काँधबाट छड्के पारी दायाँ हातमुनी खोकिलासम्म पहिरिने सेतो सुतीको धागोबाट बनेको पवित्र धार्मिक डोरीलाई जनै वा यज्ञोपवित भनिन्छ।
साइप्रस गणतंत्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मान्यता प्राप्त राज्य हो, जसको पुरा द्वीप र नजीकैको जलमा विधि सम्मत संप्रभुता छ, केवल साना भाग लाई छोडेर, जुन सन्धि द्वारा यूनाइटेड किंगडमको लागि संप्रभु सैन्य ठेगानाहरूको रूपमा आवंटित गर्दै छन्।
१९७४ मा, द्वीपमा रहन वाला ग्रीक र टर्की मान्छेके बीच वर्षहरू देखि हिड रहे दंगाहरू र ग्रीक साइप्रियोट राष्ट्रवादिहरू द्वारा एंथेन्समा सत्तामा काबिज सैन्य सरकारको मदद द्वीपमा कब्जेको लागि गरिएको प्रयास पछि, टर्कीले हमला गरेर द्वीपको एक तिहाई भागमा कब्जा गर्यो।
साइप्रस भूमध्यको तेश्रो सबै भन्दा ठूलो द्वीप हो, र लोकप्रिय पर्यटन स्थल हो, जहां प्रति वर्ष २.४ मिलियन भन्दा अधिक पर्यटक आउछन्।
हाल कोशीको जलस्तर उतार चढ़ाव भैरहेको र कटानको क्रम जारी रहेको हुंदा कोशीको उक्त पुरानो पश्चिमी भंगालो पुनः सक्रिय हुने जोखिम कायम छ।
साथै सुनसरी जिल्लाको टप्पु क्षेत्र तथा वराहक्षेत्र न.पा. को श्रीलंका टापु गरैया को करिब ४ कि. मि. नदी तटीय क्षेत्रमा समेत कटान भईहेको र क्रमशः पश्चिम तर्फ अग्रसर छ।
हाल कटान भई रहेको माथी उल्लेखित स्थानहरुको स्थलगत अवलोकन एबं प्राप्त सेटेलाइट को अध्ययन गर्दा उक्त क्षेत्र प्राबिधिक रुपमा कोशीको बहाव क्षेत्र तथा भित्र परेको देखिन्छ।
हाल सकृय हुन खोजेको कोशीको पुरानो भंगालोमा कारणवस तीव्र बहाव हन गएमा पथरी भन्दा माथिल्लो भूभाग मा ठोकिन गएमा अत्यधिक कटान भई उदयपुरको तल्लो भाग तथा सप्तरीको तल्लो भाग तर्फ पस्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।
हाल कटान क्षेत्र तथा त्यस भन्दा तलपट्टिको कोशीको भूभाग मानवीय बसोबास तथा अन्य गतिबिधिका लागी उपयुक्त हालको पश्चिमी तटवन्धलाई बिस्तार गरी कोशीटप्पु वन्य जन्तु आरक्ष सिमा हुदै उदयपुर जिल्लाको वेलका न पा को लालभित्ती सम्म करिव १५ कि मि थप तटवन्धमा निर्माण गर्नु वान्छ्नीय देखिन्छ।
यसका निम्ति नेपाल र भारतको द्विपक्षीय संयंत्र & लगायत उच्चतहमा हुने कुटनैतिक/राजनीतिक संयन्त्रको बैठक/भेटघाटका अवसरमा पहल गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ।
त्यसैगरी कोशीको बहाब नियन्त्रण गर्ने विद्यूत उत्पादन गर्ने तथा जल यातायात सञ्चालन गर्ने उद्देश्यले कोशी उच्च बाँध निर्माण गर्ने अध्ययन सुरु भएको छ।
यसका निम्ति नेपाल र भारतको द्विपक्षीय संयंत्र & लगायत उच्चतहमा हुने कुटनैतिक/राजनीतिक संयन्त्रको बैठक/भेटघाटका अवसरमा नेपाल पक्षवाट पहल गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ।
हिमालयबाट उत्पत्ति भएका यी सहायक नदीहरू महाभारत पर्वत श्रेणीको तल्लो भागमा सम्मिश्रित भई सप्तकोशीको रूपमा सुनसरी जिल्लाको चतरा गल्छीबाट तराईको समथर क्षेत्रमा प्रवेश गर्दछ।
नेपालको लौकही र हनुमाननगर गाविसको बीचमा बनेको कोशी बाँध पार गरेर यो नदी भारत प्रवेश गर्दछ र भारतको विहार राज्यको कर्सेला घाटमा ग‌ंगा नदीमा मिल्दछ।
यस वडालाई पूर्वमा भट्टेडाँडासँग पहाडी श्रृङ्खलाले, पश्चिममा मकवानपुर जिल्लाको भिमफेदी गाउँपालिकाको इपा पञ्चकन्यासँग पवित्र बागमती नदिले, उत्तरमा बागमती गाउँपालिकाकै १ नं. वडा घुसेल र गोदावरी नगरपालिकाको ७ नं. वडा देविचौरसँग गगनचुम्बी पहाडले र दक्षिणमा बागमती गाउँपालिकाकै ३ नं. वडा प्युटारसँग खानीखोलाले सिमाना छुट्टयाएको छ।
यो पाँट पहिले बन्ने क्रममा पूर्वी पहाडको फेदैसम्म फैलिएको र पछि लप्से र खहरे खोलाले पूर्वी पहाड तथा सल्लेलाई माल्टासँग छुट्टयाएको सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ।
माल्टा गा.वि.स. चारैतिर पहाडै-पहाडले घेरिएको एक सानो उपत्यकाको रूपमा रहेकोले माल्टा गा.वि.स.लाई ललितपुर जिल्लाकै अनुपम स्थलको रूपमा लिन सकिन्छ।
सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालको बागमती प्रदेश अन्तर्गत ललितपुर जिल्लाको बागमती गाउँपालिकाको २ नं. वडामा पर्ने माल्टा एउटा रमणीय र सुन्दर गाउँका रूपमा चिनिन्छ ।
पवित्र बागमती नदीले सिंचित बेशीं र माल्टाकै पहराका पानीले भिजाएको समथर फाँटलाई चारैतिरबाट पहाडले घेरिएको माल्टालाई मनमोहक र सानो उपत्यका भन्दा कुनै अत्युक्ति नहोला ।
कुनै समयमा यस ठाउँमा प्रशस्त खुर्सानी उत्पादन हुन्थ्यो, त्यस समयमा काठमाडौंका नेवार समुदायहरु मकवानपुर जिल्लाको ‘’ आकारको डाँडोमा रहेको नटारम्भेश्वर महादेवको दर्शन गर्न बागमती नदी किनारै-किनार माल्टा हुदै आवत-जावत गर्ने गर्दथे र धेरै खुर्सानी फल्ने भएकाले यस ठाउँलाई नेवारहरूले मल्टा (नेवारी भाषामा खुर्सानीलाई मल्टा भनिन्छ ।
भन्दा-भन्दै पछि अपभ्रंश भइ माल्टा रहन गएको हो भन्ने भनाइ छ साथै तत्कालीन समयमा मकवानपुरको व्यापारिक केन्द्र भिमफेदीबाट ललितपुर र काभ्रे तथा सिन्धुलीका केही भागमा व्यापारका लागि उपभोग्य सामानहरु ओसार-पसार गर्दा सुरक्षित तरिकाले मालताल राख्ने ठाउँ भएकाले यस ठाउँको नाम माल्टा रहन गएको हो भन्ने भनाइ पनि रहेको पाइन्छ ।
भौगोलिक बनावट नै माल्टाको मुख्य विशेषता हो साथै वनजङ्गलको विविधता, विभिन्न जातिहरूको रहन-सहन र भेष-भुषा आदिको विविधताले गर्दा पनि यस वडाले आफ्नो छुट्टै पहिचान बोकेको छ।
धार्मीक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक तथा प्राकृतिक रूपले पृथक पहिचान बोकेको हुँदा माल्टामा ठूलो पर्यटकीय सम्भावना पनि पनि रहेको देखिन्छ ।
यहाँका करीब ९०% भन्दा बढी मानिसहरू कृषिमा निर्भर रहेको पाइन्छ भने बाँकी १०% मानिसहरू राजधानीमा गई अन्य उद्योग, व्यवसाय तथा सेवामा लागेको पाइन्छ।
यहाँका मुख्य खाद्य बालीहरूमा धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर आदी रहेका छन् साथै रातो सिमी , मास नगदे बालीको रूपमा रहेको छ भने तेलहन बालीहरूमा तोरी, सर्स्युँ र हाल सुर्यमुखी फुललाई पनि तेलहन बालीका रूपमा प्रयोग गर्न थालिएको पाइन्छ।
वि.सं. २०१८ सालतिर निर्माण भएको कान्ति लोकपथ यही गा.वि.स. भएर गएको छ, कान्ति लोकपथलाई तराई तथा बागमती प्रदेशको राजधानी हेटौँडा लाई राजधानीसँग जोड्ने सबैभन्दा छोटो राजमार्गको रूपमा लिइन्छ।
बागमती गाउँपालिकाको २ नं. वडा अन्तर्गत पर्ने माल्टाको पूर्वमा बागमती गाउँपालिकाको ३ नं. वडा भट्टेडाँडा, पश्चिममा मकवानपुर जिल्लाको भिमफेदी गाउँपालिकाको इपा पञ्चकन्या, उत्तरमा बागमती गाउँपालिकाको १ नं. वडा घुसेल र गोदावरी नगरपालिकाको ७ नं. वडा देविचौर र दक्षिणमा बागमती गाउँपालिकाको ४ नं. वडा प्युटार पर्दछ।
जन आन्दोलन २ पछिको नयाँ राष्ट्रिय गान सयौं थुंगा फूलका हामी का रचनाकार प्रदीपकुमार राई/ व्याकुल माइला को जन्म २०२९ साल चैतमा थाक्ले-८ हिलेपानी, ओखलढुङ्गामा भएको हो।
उनका रचना मधुपर्क, गरिमा, समष्टि, मिर्मिरे, कविता , नव कविता, 'स्रष्टा' , 'बिन्दू' , 'लिब्जु-भुम्जु', कान्तिपुर, गोरखापत्र, स्पेसटाइम, राजधानी, गोरखापत्र आदीमा छापिएका छन्।
उनी 'बरभञ्ज्याङ्ग' चौमासिक गोजिका, 'मानव अधिकार आवाज', 'लिब्जु-भुम्जु' त्रिभाषीय त्रैमासिक (वाम्बुले राई भाषा, साहित्य र संस्कृति प्रधान पत्रिका- र 'कौशिकी' साहित्यिक पत्रिकामा संलग्न छन्।
उनी मानव अधिकारवादी युवा कानुन व्यवसाय केन्द्र , आदिवासी मानव अधिकार सरोकार केन्द्र, काठमाडौँ, कौशिकी साहित्य प्रतिष्ठान, काठमाडौँका संस्थापक सदस्य हुन् भने काठमाडौँ जिल्ला नेपाल बार एसोसियसनका साधारण सदस्य छन्।
क्याम्पसको स्थापनाकालका केही वर्षहरूको उतारचढाव पश्चात् क्याम्पसले आफ्नो परिसर र भवन निर्माणका लागि वि.सं. २०२८ मा १० बिगाहा क्षेत्रफल प्राप्त गरेको थियो भने वि.सं. २०३२ मा क्याम्पसलाई आफ्नै भवनमा सारिएको थियो जसलाई वि.सं. २०३४ माघ ६ का दिन तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले उद्घाटन गरेका थिए।
पछि यहाँ थप विकासका कार्यहरू अघि बढेसँगै वि.सं. २०३५ सालमा क्याम्पसले स्नातक तहको कार्यहरूलाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो भने वि.सं. २०४० मा क्याम्पसले आइएससी तहको कक्षाहरूलाई सञ्चालनमा ल्याएकाले यो चितवन जिल्लाको पहिलो बहुमुखी क्याम्पस बन्न सफल भएको थियो।
पछिका दिनहरूमा दिनप्रतिदिन क्याम्पस शैक्षिक हिसाबले विस्तार हुँदै गएको थियो भने यसको सन्दर्भमा क्याम्पसले आफ्नो शैक्षिक गतिविधिमा ठूलो छलाङ मार्दै वि.सं. २०४५ सालमा अर्थशास्त्रमा स्नातकोत्तर तहको सुरुवात गरेको थियो।
यस पछिका दिनहरूका क्याम्पसले वि.सं. २०५० मा विज्ञानमा स्नातकोत्तर र वि.सं. २०५३ मा नेपाली विषयमा स्नातकोत्तरका शैक्षिक गतिविधिहरूलाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो।
वि.सं. २०४० सालमा विज्ञान विषयको अध्यापन कार्यक्रम सञ्चालन गरिएपछि क्याम्पसले विज्ञान भवनमा भवनमा भौतिक विज्ञान, रसायन विज्ञान र जीव विज्ञान प्रयोगशाला स्थापना गरेको थियो।
हाल क्याम्पसको ९ बिगाहा भवनमा विभिन्न आधुनिक प्रयोगशालाहरू रहेका छन् जहाँ विद्यार्थी र विज्ञान विषय अध्ययन गरिरहेका विद्यार्थीहरूले अन्वेषण गर्ने गरेका छन्।
त्यस्तै क्याम्पसले भर्खर परजीवी विज्ञान प्रयोगशालाको पनि स्थापना गरिसकेको छ भने यहाँ जीवविज्ञान र कम्प्युटर प्रयोगशालाको स्थापना भैरहेको छ।
क्याम्पसले वि.सं २०४५ सालमा स्नातकोत्तर कार्यक्रम अन्तर्गत अर्थशास्त्र विषयको स्नातकोत्तर शैक्षिक गतिविधिलाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो भने यसैगरी क्याम्पसले वि.सं २०५३ मा नेपाली विषयको स्नातकोत्तर, वि.सं २०६३ मा अङ्ग्रेजी विषयको स्नातकोत्तर, २०६४ मा व्यावसायिक अध्ययन विषयको स्नातकोत्तर, वि.सं २०६५ मा कला विषय अन्तर्गत समाजिक तथा नृविज्ञान विषयको स्नातकोत्तर, वि.सं १०६६ मा जनसङ्ख्या अध्ययन विषयको स्नातकोत्तर र सोही वर्ष रसायन विज्ञानको स्नातकोत्तर कक्षालाई सञ्चालनमा ल्याएको थियो।
यस क्याम्पसको स्थापना हुनु अगाडि चितवन जिल्लाका शिक्षाविद्, समाजसेवी, दाता र स्थानीय संस्थाहरूले जिल्लाको बढ्दो जनसङ्ख्याको लागि मध्यनजर गरी एक शैक्षिक संस्थाको आवश्यकता महसुस गरेका थिए।
वीरेन्द्र मध्यवर्ती कला क्याम्पसको रूपमा स्थापना गरिएको यस क्याम्पसको नाम पछि परिवर्तन गरी वीरेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस राखिएको थियो।
चितवन उच्च विद्यालयको भवनमा मात्र १४ जना विद्यार्थीहरूको साथमा यस क्याम्पसको स्थापना गरिएको थियो भने पछि यसलाई नारायणगढको भाडाको घरमा सारिएको थियो।
हाल ९-१० वर्षदेखि क्याम्पसले उसको स्नात्तकोतर तहको कक्षाहरू भरतपुरको वडा १०,११ र १२ को बीचमा बाइपास सडकसँगै रहेको क्याम्पसको जग्गामा भवन बनाई सञ्चालन गर्दै आएको छ।
क्याम्पसको मुख्य भवनको बायाँ पट्टी एउटा छुट्टै आधुनिक पुस्तकालय अवस्थित छ जहाँ कम्प्युटर प्रणालीले विशेष सफ्टवेयरको साथ विद्यार्थीहरूलाई पुस्तक निकाल्न पाइने व्यवस्था गरिएको छ।
क्याम्पसले वार्षिक रूपमा अन्तर क्याम्पस फुटबल प्रतियोगिता, अन्तर क्याम्पस क्रिकेट प्रतियोगिता, अन्तर क्याम्पस भलिबल प्रतियोगिता, अन्तर क्याम्पस बास्केटबल प्रतियोगिता, हाजिरीजवाफ प्रतियोगिता, गजल प्रतियोगिता सञ्चालन गर्दै आएको छ।
क्याम्पसको प्रवेशद्वारदेखि लिएर क्याम्पस परिसरसम्म बाटोको दुवै पक्षहरूमा रूखविरुवाहरू लगाइएका छन् भने प्रवेशद्वारदेखि मूख्य भवन परिसरसम्मको बाटोलाई कालोपत्रे गरिएको छ।
१९औं शताब्दीसम्म जङ्गलको हृदयको रूपमा रहेको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा जाडो याममा नेपालका शासक वर्गहरूको मनपर्ने सिकार स्थान रहेको थियो ।
सन् १९५० सम्म नेपालको दक्षिणी भेग देखि काठमाडौंको यात्रा ज्यादै कठिन थियो जसले गर्दा जङ्गलको बाटो प्रयोग गर्ने बटुवाहरू यहाँ महिनौ शिविर लगाएर बाघ, भालु, गैँडा, चितवाहरूको सिकार गर्ने गर्दथे ।
जब मध्य-पहाडी क्षेत्र देखि गरिब किसान कृषि योग्य भूमिको खोजमा चितवन उपत्यका सरे त्यस बखत वनजङ्गल मासेर तिनीहरू यहाँ बस्ती बनाए र वन्यजन्तुको चोरी सिकारी व्यापक भयो ।
सन् १९५९ मा, एडवर्ड प्रिचर्ड जीले एउटा सर्वेक्षण गरे जसमा उनले यस क्षेत्रमा रहेको उत्तर राप्ती नदी र दक्षिणमा वन्यजीव बचाउन दश वर्षको लागि परीक्षण अवधिको लागि सिफारिस गरे ।
चितवनको पछि सर्वेक्षण पछि सन् १९६३ मा उनले जीवजन्तुहरूको संरक्षण समाज र प्रकृति संरक्षणको लागि अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घ दुवै लाई दक्षिण क्षेत्रलाई विस्तार गर्न सिफारिस गरे ।
सन् १९६० को अन्तसम्ममा, ७०% जङ्गलहरूलाई डिडिटिको प्रयोगले खाली बनाएर हजारौँ हजार मानिसहरू बसोबास गर्न सुरु गरे जसले गर्दा त्यहाँ भित्र गैँडाको सङ्ख्या ९५ पुग्यो ।
गैँडाको सङ्ख्यामा आएको नाटकीय ह्रास र बढ्दो चोरी सिकारीले सरकारले एक गैँडा गस्ती टोलीको स्थापना गर्‍यो जसमा १३० सशस्त्र जवानहरू र सुरक्षा केन्द्र सञ्जाल रहेको थियो जसलाई चितवनको सबै ठाउँमा गस्ती गर्न लगाइएको थियो ।
सन् १९९७ मा नारायणी-राप्ती नदी प्रणालीको उत्तर र पश्चिम तथा निकुञ्जको दक्षिण-पूर्वी सीमाविचमा र साथै अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना भारतबीच एउटा को मध्यवर्ती क्षेत्र जोडिएको थियो ।
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज पहिले शाही चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज) नेपालको सबैभन्दा पहिलो तथा सबैभन्दा पुरानो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो।
यो निकुञ्जको भ्रमण गर्न सडकमार्ग हुँदै भरतपुर भएर टाँडीबाट भित्र पस्दै जान सकिन्छ भने भरतपुर विमानस्थलमा दैनिक उडान उपलब्ध छन्।
यो क्षेत्र केन्द्रीय हिमाली जलवायुमा अवस्थित रहेको हुनाले यस क्षेत्रमा मनसुन मध्य जुन देखि सुरु हुन्छ र ढिलो सेप्टेम्बरमा वर्षामा कमी आउँछ ।
सङ्कलन गरिएका सूचनालाई यथार्थपरक ढङ्गले राखी वस्तुगत विवरण तयार गर्दा त्यसले गा.वि.स. लगायत अन्य सरोकारवालाहरूलाई विकास क्रियाकलाप सञ्चालन गर्न अत्यन्त सहयोग पुर्याउँदछ ।
यी सूचनाहरूलाई सङ्कलन, प्रशोधन -तालिकीकरण, व्याख्या वा विश्लेषण) तथा प्रकाशन गर्ने सम्मका सम्पर्ण कार्यहरू सूचना व्यवस्थापन अर्न्तगत पर्दछन।
गाउँको विकास निर्माण र र्सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा स्थानीय निकायको भूमिका बढिरहेको सर्न्दर्भमा गाउँमा विकास सम्बन्धी सूचना व्यवस्थापन गा.वि.स.ले गर्नुपर्ने एक महत्त्वपूर्ण कार्य हो।
तर हालसम्म गा.वि.स.को वस्तुगत विवरण तयारीका लागि स्पष्ट खाका नभएको हुनाले तयार गर्न चाहने तथा प्रयास गर्ने गा.वि.स.हरूका वस्तुगत विवरणहरू अपूर्ण र एकरूपताको अभावका कारण विभिन्न कार्यमा कठिनाई उत्पन्न भएको देखिन्छ ।
तर्सथ वस्तुगत विवरणको आधारमा प्राथमिकता निर्धारण गरी वास्तविक आवश्यकता र जनताको चाहनामा आधारित कार्यक्रम सञ्चालन गर्न तथा भविष्यका लागि पूर्व तयारी गर्न समेत सहयोग पुग्दछ ।
भौगोलिक, सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक, प्राकृतिक र मानवीय जीवनका हरेक पक्षहरूका वारेमा जानकारी प्राप्त हुने हुनाले संचालित कार्यक्रमको समीक्षा गरी सुधार, समायोजन वा परिवर्तन गर्न र नयाँ योजना तर्जुमाका लागि पृष्ठपोषण प्राप्त हुने,
पूर्वमा वाटो जुकेपानी वगाले खोला ४ नं. वडाको साथ पश्चिम- चिलाउनेवास गा.वि.स. उत्तर सेतिदोभान गा.वि.स., उत्तर आँधिखोला दक्षिण पंचमूल गा.वि.स. तथा फापरथुम २ नंं वडाको साथ सिमा भित्र यो वडा पर्छ।
यहाँको गाँउ वस्ति, संधिखोला, शेरा, कारोम डाँडा, ढकाल डाँडा, तल्लो उपल्लो छाप, स्यानाखोला, भस्मे, विमिरमवोट, पाथ्रा, चिरि जस्ता स्थानिय नामले पहिचान गरेको छ।
गाँउको सबैजसो टोल टोल्मा पानीका टेंकी, धारा, लघुविद्युत वाट बत्तिको लाईन, घर-घर पाइखाना -ट्वाइलेट)को व्यावस्था, सहकारी साँझो संस्था आपसमा मिलि सञ्चालन गरेको पाइन्छ।
यस वडाको सेतिखोलामा सरस्वतकिो, कुलायनको मन्दिर, ढकालडाँडामा लक्ष्मी प्रा.वि.संधिखोलामा पुल शेरा वाट पुल्को मुख जाने झोलोङ्गोपुल, थाराफँाटको कोसिस वाट रगेंडाटि जाने पुल पर्छ।
गाउँ वडा वडामा स्वास्थ्य सेविकाहरू रहेकाले रोगको पहिचान हुन साथ स्वास्थ्य उपचौकी ढाडिखेत जान सल्लाह दिनहरू गर्दछन् र प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा प्रापत गर्दछन् भने कडा रोगको पहिचान भनसाथ जिल्ला अस्पताल तथा पोखरा उपचारकाको लागि जाने गर्दछन्।