polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
यिनिहरू साँस्कृतिक रूपमा निकै सम्पन्न छन् मगर जातीमा कौरा नाचको प्रचलन शताब्दिऔ पुरानो भएको कुरा इतिहास ले भन्दछ १९८० साल तिर मगरात राज्य तनहुँ को रिसिङ् मगर गाउबाट सुरु भएको पाइन्छ यो नाच र गीतको नाम मगर ढुट भाषा बाट नामाकरण भएको प्रमाणहरु छन ।
गाउघरको दैनिकी बातावरण अनुसार युवा युवती तन्नेरी , तरुनीहरु दिनभरी घास दाउरा, मेलापात गरि थकित भइ बेलुका पख दिनभरि को थकाइ बिर्साउन मनोरंजन गर्ने प्रचलन अनुसार युवा हरुको समुह आपसमा सर सल्लाह गरि आज कसको घरमा नाचगान गर्नजाने हो ?
भन्ने सल्लाह बमोजिम आफ्ना दमाली केटिहरुको घरमा केटाहरु खैजडी , डम्फु, मादल , मुरली, मजुरा, आदि वाद्यवादन सामाग्रीहरु लिएर लिएर नाच गानकोलागि केटीको घर आगनमा पुगी सकेपछी हामि आयौ है भनेर कानराहा है कानराहा भन्ने चलन थियो ।
बौद्ध धर्म दक्षिणी जिल्लाहरूमा पनि संस्कृतिको एक महत्वपूर्ण हिस्सा रहेको छ, जहाँ मगरहरू हिन्दु धर्मको एक समिश्रित रूप हो कि हिन्दु परम्पराहरू संग पहिले प्राकृत र बौद्ध अनुष्ठान को संयोजन गरीएको छ।
मगरहरूको पुरोहितलाई भुषाल/वापा भनिन्छ, जसले धार्मिक गतिविधिहरू गर्दछ, सामाजिक र कृषि सम्बन्धी चाडपर्वहरू को आयोजना गर्दछ, परम्परा र रीतिरिवाजहरूमा सुधार ल्याउँछ, सामाजिक र उत्पादन प्रणाली लाई सुदृढ बनाउँछ, संसाधनहरूको व्यवस्थापन गर्दछ, समस्या र विवादहरू लाई व्यवस्थित गर्दछ र मनोरन्जन को लागी गतिविधिहरू लाई व्यवस्थित गर्दछ र सामाजिक एकता कायम राख्दछ ।
यिनीहरू खासगरी नेपालको मध्यपश्चिमान्चल तथा पश्चिमाञ्चलका पहाडस्थित रुकुम, प्युठान, रोल्पा, पाल्पा, नवलपरासीको उत्तरी क्षेत्रहरू, स्याङ्जा, तनहुँमा आदिमकाल देखि बस्दै आएका छन्।
खस र मगर समुदायमा पहिले पहिले बिहेवारिको चलन थियो पछि पछि खसहरू बाहुन सङ सम्पर्क बढ्दै गयो र मगरहरू गुरुङहरू सङ सम्पर्क बढ्दै गयो र अलग अलग जातिको रूपमा चिनियो यद्यपि देशको सबैजसो भागमा खसहरू सगँ मगर जातिको उपस्थिति रहेको पाइन्छ।
मादल पाएपछि मगरहरू सौरे बजारको बीचमा रहेको बलिराज लाई झ्याली, मादल र मुरलीको गुञ्जायमानका साथ फेरो लगाएर गाउँ–गाउँ गएर नाच्ने गर्दछन्।
गाउँ जाने बेलामा गीत गाउनेको स्वर नसुकोस् अनि मादलनको तानाबाना नचुँडियोस् भनेर सरस्वति देवीको लागि एउटा भाले चल्ला उठाउने गर्दछन् र पछि नाचगानको कार्यक्रम सकेर फर्केपछि पूजा गर्ने गर्दछन्।
अर्को गाउँमा गएर नाचगान गरेर सकिएपछि बिदावारीको क्रममा त्यहाँको गाउँलेले नाँच्न–गाउन आउनेहरूको बाटो कुनै भूतप्रेत वा केहीले नछेकोस्, खोलानाला राम्ररी पार भएर जानु भनी जोडा बन्दुक पड्काएर बिदाई गर्ने गर्दछन्।
ठूला ठूला लडाईंका मोर्चाहरूमा गोर्खाली सेनाका रूपमा बहादुरी देखाउँदै यो जातिका युवाहरूले अन्य जातिसँग काँधमा काँध मिलाएर बहादुरी पूर्वक लडेर मातृभूमि नेपाललाई विदेशी शक्तिहरूबाट बचाएको इतिहास पाइन्छ।
मादलेहरू, भट्याउनेहरू दुई कदमे नाच्ने गर्दछन्, त्यहीँ तालमा बुढाबुढीको लस्कर तीन कदमे नाच्ने गर्दछन् त्यस्तै युवायुवति, बालबच्चाहरू हात समाएर गोलो बनाई छोटी कदमे नाच्ने गर्दछन्।
विकट भेकका मगरहरू डोको, मान्द्रो, गुन्द्री, नाम्लो, चकटी, घामपानीबाट ओत लाग्न बाँसको चोया र ठूलो पातले बुनेर बनाएर ओढ्ने स्यागु बुन्ने गर्दछन्।
हालका दिनहरूमा अस्पताल, इन्जिनियरिङ, शैक्षिक, सुरक्षा, पत्रकारिता, कानुनी, विकास निर्माण, राजनीतिक क्षेत्रहरूमा पनि संलग्न रहेको पाइन्छ।
सिन्धुली, स्याङ्जा, तनहुँ, गुल्मी, प्युठान, रोल्पा, सल्यान लगायतका ठाउँहरूमा प्रमुख बसोबास रहेका मगरहरू अर्घाखाँची, रूपन्देही, काठमाडौँ, रामेछाप, महोत्तरी, स्याङ्जा, पाल्पा, नवलपरासी, म्याग्दी, बाग्लुङ, पर्वत, डोल्पा, हुम्ला, सुर्खेत, धनकुटा, सिन्धुली, उदयपुर संखुवासभा, गोर्खा, धादिङ लगायतका क्षेत्रहरूमा पनि बसोबास गर्दछन्।
मगरहरूको बसोबास स्थितिलाई नियाल्दा नेपालको साविकको हाल ७ प्रदेश ७७ वटै जिल्लामा बाहुल्यता रहेको सबभन्दा ठूलो संख्या भएको जनजाती हो।
भुमिपुत्र, प्रकृति पुजक मगरहरू पुरुषहरूले पहिरन भोटो–कछाडसँगै निलो पटुकी र भाङ्ग्रा, शीरमा टोपी वा फेटा र महिलाहरूले मखमली चोली, छिट्को गुन्यु, टिकिस, पहेँलो/निलो पटुकी, गलामा पहेँलो/हरियो पोते साथैमा कण्ठमाला/मुगामाला, शिरमा शिरफूल, कानमा माडवारी/ढुंग्री, नाकमा बुलाकी आदि लगाउने गर्छन्।
मगरहरू आफ्नै मौलिक संस्कृतिमा रमाउने गर्दछन मुख्य चाडहरु मिनाम ल्हेस माघे सङ्क्रान्ति , चन्डी पूर्णिमा, भुमे/भुम्या/भूँयार, राके तिवार, चैते दशै हो साथै दशै, तिहार जस्ता पर्वहरू पनि धुमधामले मनाउने गर्दछन्।
चाखलाग्दो कुरा के छ भने, कालिका का मुख्य पुजारी, लमजु र गोरखा को राज्य को रक्षा गर्ने देवी, बोहरा मगरहरू पनि थिए; यो नोट गर्न हड्ताल छ कि कसरी मगरहरू धार्मिक कार्यहरू का प्रभारी ठकुरी शक्ति का स्रोत बाट जोडिएको छ।
मगर समुदायले फागुन २ गते नेपालको प्रथम शहिद लखन थापा मगर स्मृति दिवस, साउन ५ गते स्वर्गीय गायक अरुण थापा स्मृति दिवस साथै फागुन १५ गते मगर दिवस भव्यताको साथमा मनाउदै आइरहेको छ।
बुध्द गाथाहरुमा अन्य बुध्दहरु अस्तित्वमा रहेको भएपनि ऐतिहासिक र पूरातात्त्विक रूपमा अस्तित्त्व पुष्टि भएका बुध्द यिनी मात्रै छन्।
कुनै ग्रन्थहरूमा भने प्रत्येकबुध्दलाई आफ्नै प्रयासले धर्म बुझेका तर धर्मको सर्वज्ञता प्राप्त नगरेका वा धर्मको फल पूर्ण रूपले नपाएका भनेर वर्णन गरिएको छ।
ब्यक्ति जब यस यन्त्रमा केही बोल्छ तब यस यन्त्रले आवाजलाई तरङ्गमा परिवर्तन गराएर तार भित्रैबाट अर्को यस्तै यन्त्रलाई पठाउँछ ।
पहिला टेलिफोनमा ध्वनी सन्देश जाने र आउने एउटै तारको प्रयोग गरिन्थ्यो र जमीन मुनिबाट टेलिग्राम सिस्टम जस्तै टेलिफोनबाट पनि सन्देश पठाइन्थ्यो ।
मुलुकको आर्थिक राजधानी र प्रवेशद्वारको रूपमा परिचित औद्योगिक एवं व्यापारिक सहर वीरगन्जको स्थापना राणा प्रधानमन्त्री वीरशम्शेरले सन् १८९७ मा गरेको हुनाले उनकै नाउँमा उक्त सहरको नाम रहेको हो।
भारत चम्पारण जिल्लाको सीमावर्ती बजार रक्सौलबाट करिब तीन किलोमिटरको दूरीमा र नेपालको दक्षिणी तराई क्षेत्रमा अवस्थित उक्त सहर समुद्री सतहदेखि सरदर ९१ मीटर उचाइमा छ।
पूर्व र उत्तरमा बारा जिल्ला, पश्चिममा रामगठवा, पर्सैनीविर्ता र सिर्सिया खतवाटोल गाविस र दक्षिणमा छिमेकी मुलुक भारत रहेको उक्त सहर पर्सा जिल्लाको सदरमुकाम पनि हो।
त्रिभुवन राजपथ र महेन्द्र राजमार्ग जोड्ने पथलैयाबाट २८ कि.मी. उत्तर र काठमाडौँ हवाइमार्गबाट १५ मिनेटको दूरीमा अवस्थित तथा सिमरा विमानस्थलबाट अत्यन्त नजीकै वीरगन्जमा नेवार, बाहुन, क्षेत्री, मुसलमान, थारू, कुर्मी, यादव, कानु, तेली, कलवार, कोइरी, चमार, दुसाध, मल्लाह, मारवाडी, तामाङ आदि जाति पारस्परिक सद्भावका साथ बसोवास गर्दै आएका छन्।
बजार विस्थापित गर्ने चाल अनुसार वि.सं. १९८० मा रक्सौलदेखि वीरगन्जको मुख्य बजार अतिक्रमण गर्दै अमलेखगंजसम्म रेल लाइन सेवा विस्तार गरे।
लिंकबाट रेल कुद्दा आसपासका घरहरू चर्कने, फुट्ने र बासिन्दाहरू आतंकित हुने गर्थे तर वीरगन्जबासीहरू अनेक विन्ती भाउ गर्दै रेललाइन बजार बाहिर सार्न अनुरोध गर्नतर्फ लागे तर उनी हजमिनिया जान तयार भएनन्।
माथेमाले आफूले नखाएकाले रकम तिर्न नसक्ने जवाफ दिएपछि सजायस्वरूप छातीमा साइनबोर्ड टाँसेर बाजागाजासहित बजार परिक्रमा गराउँदै मच्छाखुशीमा लगेर काटी मारीदिनु भन्ने मृत्युदण्डको मौखिक फैसला भयो।
खाइ नखाई अहोरात्र खटेर वीरगन्ज बजार स्थापनामा वीर शम्शेरलाई सहयोग पुर्याउने माथेमामाथि मृत्युदण्डको फैसला भएको खबर सुनेपछि स्व. श्री ३ वीरशम्शेरकी महारानीले आफ्नो तर्फबाट रु. तीन लाख रकम तिरिदिएर माथेमालाई मृत्युदण्डको सजायबाट छुटकारा दिलाइन्।
जङ्गलले ढाकेको स्थानमा वीरगन्ज बजार स्थापना गर्न श्री ३ वीर शम्शेरले आफ्ना विश्वासपात्र द्वय सिद्धवीर माथेमा र ध्वजवीर माथेमा लाई क्रमशः माल अड्डा तथा काठ माल अड्डाको हाकिम बनाई वीरगन्जमा खटाएका थिए।
त्यसै सिलसिलामा सिद्धवीर माथेमाले निःशुल्क जग्गा तथा काठ वितरण गर्नुका साथै वीरगन्जमा घर बनाउनेहरूलाई नगदको व्यवस्था गरी सहयोग पुर्याएका थिए।
वीर शम्शेरका खास मान्छे सिद्धवीर माथेमामाथि रिसइवी साँधी उनले सम्हालेको माल अड्डा जाँच गराउन लगाई माथेमामाथि तीन लाख अनियमितता गरेको आरोप लगाइयो।
वीरगन्ज बजारको स्थापनाभन्दा अगाडि यस आसपासका गाउँहरू बगही, अलौं, बरेवा, कलैया, प्रसौनी, इनरुवा, छपकैया, अस्तित्वमा आइसकेका थिए।
वि.सं. १९०४ मा जङ्गबहादुरले राजा राजेन्द्रलाई गद्दिच्युत गरेपछि, जङ्गबहादुर विरुद्ध फौज खडा गरी राजेन्द्र अलौमा शिविर बनाएर बसेका थिए।
श्री ३ वीर शमशेर जङ्गबहादुर राणाको प्रधानमन्त्रीत्वकालमा वि.सं. १९४२-१९५८ पर्सा जिल्लाको अलौ भन्ने स्थानबाट गहवा गाँउमा सदरमुकाम सारिएपछि गहवा गाँउलाई उनैको नाममा वीरगन्ज नामाकरण गरिएको हो।
ठाकुरराम क्याम्पस का साथै केही अरू कलेज तथा विद्यालय तथा नारायणी अञ्चल अस्पतालका साथै केही नर्सीङ होम समेत रहेको वीरगन्जमा अञ्चल स्तरीय तथा जिल्ला स्तरीय सरकारी कार्यलयहरू पनि छन्।
वि.सं. १९९८ सालमा पुष्पलाल श्रेष्ठले प्रेमबहादुर कंसाकार, शम्भुराम श्रेष्ठ, सूर्यबहादुर भारद्वाज र राजारामसँग मिलेर नेपाली प्रजातान्त्रिक संघको गठन गर्नुभयो।
भारतमा पनि राणाविरोधी क्रियाकलाप बढाउने पुष्पलालले वि.सं. १९९७ सालदेखि बन्दीजीवन बिताइरहेका नेपाल प्रजा परिषद्का नेताहरूसित गोप्यरूपले सम्पर्क राखी टंकप्रसाद आचार्यलगायत अरू नेताहरूको नेलसहितको फोटो सन् १९४२मा भारत, पटनाबाट प्रकाशित हुने 'जनता' पत्रिकामा प्रकाशित गर्न मद्दत गर्नुभयो।
२००४ सालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसले नागरिक अधिकारको लागि गरेको आन्दोलनको नेतृत्व पुष्पलाल श्रेष्ठ, शम्भुराम श्रेष्ठ, स्नेहलता श्रेष्ठ, साहना प्रधान आदिले गर्नुभयो।
वि.सं. १९९७ सालमा आफ्ना दाजु अमर शहीद गङ्गालाल श्रेष्ठलाई गोली ठोकी मार्नु ठीक एकदिनअघि भद्रगोल जेलमा सपरिवार भेट्न जाँदा गङ्गालालले पुष्पलाललाई "माइला, मैले प्रजातन्त्रका निमित्त बालेको दियोलाई तैँले प्रज्वलित पार्नेछस्" भन्नुभएको थियो र दाजुको यही शब्द नै पुष्पलालको निम्ति राजनीतिमा प्रवेश गर्ने प्रेरणाको श्रोत बन्यो।
पुष्पलाल श्रेष्ठ - नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीको संस्थापक नेता पुष्पलालको जन्म वि.सं. १९८१ असार १५ गते पूर्व २ नं. रामेछाप जिल्लामा पिता भक्तलाल र माता तुलसीकुमारीको माहिला छोराका रूपमा भएको थियो।
२०१७ साल पुष १ गते राजाबाट चालिएको कदम पछि भूमिगत र निर्वासितजीवन बिताउन बाध्य पुष्पलालले चारैतिर छरिएका कम्युनिष्टहरूलाई भेला गराई तेस्रो महाधिवेशन गर्नुभयो।
काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका तत्कालिन सुब्बागाउँ, टौखाल, पनौती , मल्पी, सुनबान र खोपासी गाउँ विकास समितिलाई वि.सं. २०५३ माघ ११ गते मिलाएर पनौती नगरपालिका घोषणा गरिएको थियो।
नेपालमा सङ्घीय शासन व्यवस्था लागू भएपछि स्थानीय तहको गठन भएसँगै वि.सं. २०७३ फाल्गुन २२ मा कुशादेवी, रयाले बिहावर, कलाँती भूमिडाँडा, बल्थली, शारदा बतासे र शंखुपाटीचौर गाउँ विकास समितिहरू यसमा गाभेर यो नगरपालिकाको क्षेत्र विस्तार गरिएको थियो।
यो नगरपालिका भित्रको प्रारम्भिक मध्यकालीन पुरातात्विक धरोहरहरूको परिसरलाई संयुक्त राष्ट्रको युनेस्कोले सन् १९९६ देखि सम्भावित विश्व सम्पदा क्षेत्रको सूचीमा सूचीकृत गरेको छ।
तपस्यापछि प्रसन्न भएका मुक्तेश्वर महादेवले इन्द्रलाई एउटा सुकेको बाँस दिएर भने, "यसलाई टेक्दै यात्रा गर्नु, बाँसमा पालुवा निस्केर जरा हाल्न थालेपछि तिमी योनिमुक्त हुनेछौ।
" मुक्तेश्वर महादेवको आज्ञा अनुसार पृथ्वीको यात्रामा निस्किएका इन्द्र त्रिवेणीको नजिकपुगेपछि उनले ढुंगामा टेकेको बाँसमा पालुवा आयो र त्यति नै खेर उनको निधारबाहेक शरीरभरी आएका योनि लुप्त भए।
पनौती नगरपालिकाभित्र रहेका महत्वपूर्ण स्थलहरूमा इन्द्रेश्वर महादेव मन्दिर, भद्रकाली मन्दिर, बह्मायणी मन्दिर, तोलानारायण मन्दिर, उन्मत्त भैरवका मूर्ति तथा मन्दिरको वास्तुकला रहेका छ्न्।
परमानन्द झा हिन्दी भाषामा पद एवं गोपनीयताको शपथ ग्रहण गरेपछि विवादमा तानिए, हिन्दी नेपालको जनसङ्ख्याको १% भन्दा कमको मातृभाषा हो, तर दोस्रो वा तेश्रो बहुमतमा बोलिने भाषाको रूपमा लिइन्छ ।
७ दिनको समय सीमा पछि पनि उनले लिखित स्पष्टीकरण दिनु भन्ने अदालतको आदेशलाई नदेखेको जस्तो गरे गरिदिए, तर उनले हिंदी भाषा शपथ लिएको नेपाली भावनामा चोट पुर्‍याउनको लागि थिएन भनी उनले एक पटक लिखीत वक्तब्यमा प्रष्टीकरण दिदै दुख व्यक्त गरे ।
एक वर्षको लामो अदालती प्रक्रिया पछि, दोस्रो पटक पद एवं गोपनीयताको शपथ लिन सर्वोच्च अदालतले उपराष्ट्रपति परमान्द झालाई आदेश जारी गर्‍यो ।
झालाई सर्वोच्च अदालतमा स्थायी न्यायाधीश नबनाइएपछि उनी साविककै उच्च अदालतको मुख्य न्यायाधीश पद सम्हाल्न गएका तर कानुन व्यवसायीले इजलासमा अस्वीकार गर्दा मुख्य न्यायाधीशको पद पनि उनले सम्हाल्न सकेनन्।
अन्तरिम संविधानद्वारा मान्यता प्राप्त नभएको भाषामा शपथ ग्रहण गरियो तसर्थ यो शपथ ग्रहण असंवैधानिक भयो भनि दाबी गर्दै बालकृष्ण नेउपानेले उच्च अदालतमा रिट निवेदन दर्ता गरे ।
यसको उत्तरमा, २०६५ श्रावण १३ गतेका दिन सर्वोच्च अदालत सरकार र उपराष्ट्रपति परमान्द झालाई हिन्दीमा शपथ ग्रहण गरेको सन्दर्भमा लिखित विवरण उपलब्ध गराउन आदेश दियो ।
उनले श्रवण ८ गतेका दिन सितल निवासमा राष्ट्रपति रामवरण यादवबाट तत्कालिन प्रधानमन्त्री गिरिजा प्रसाद कोइरालाको उपस्थितिमा उपराष्ट्रपति पदको शपथ ग्रहण गरी उनले कार्यकाल शुरु गरे ।
निजगढमा कहिलेदेखि बस्ती बसेको हो भन्ने बारेमा कुनै ठोस ऐतिहासिक तथ्य फेला परेको छैन केवल किँवदन्तीको आधारमा निजगढ ३०० वर्ष भन्दा पुरानो बस्तिको भन्ने जानकारी आउँछ।
निजगढको ऐतिहासिक नालिबेलिको खोजी कुनै गतिलोसँग भएको छैन तैपनि निजगढ बारे जानकारी तयार पार्नु भन्दा पहिले अनुसन्धानहरको आधारमा निजगढका आदिवासी कछडियाहरू मुसलमानहरूको आक्रमाणहरूबाट जोगिन ३०० वर्षभन्दा अघि नै यहाँ जङ्गलको बिचमा आएर बसोबास गर्न थालेको जानकारीमा आउँछ।
विश्वको मानचित्रमा २६२३.उत्तरददेखि ३०२७ उत्तरी आक्षांश सम्म र ८०४’ पुर्व देखी ८८१२’ पुर्वि देशान्तर सम्म रहेको नेपालको राजनीतिक विभाजन अनुसार पाँच विकास क्षेत्र, चौध अञ्चल र पचहत्तर जिल्लामा तथा महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका र नगरपालिका गरी जम्मा १३० र ३,६३३ गा.बि.स.हरूमा विभाजित गरिएअनुसार मध्यमाञ्चल विकाश क्षेत्रको नारायणी अञ्चलको बारा जिल्लाको उत्तरी सिमामा अवस्थित तत्कालीन एउटा आदर्श गाँउ विकास समिति हो निजगढ।
२०७४ सालमा भएको स्थानीय तहको निर्वाचनबाट निजगढ नगरपालिकाको पहिलो मेयर मा सुरेशकुमार खनाल र उप-मेयरमा लीलादेवी खनाल निर्वाचित हुनुभएका हुन्।
बारा जिल्लाको उत्तरीभागमा स्थित पूर्वपश्चिम करिब ४ किलोमीटर फैलावट भएको निजगढको पूर्वमा भरतगञ्ज सिङ्ग्रौल, पश्चिममा रतनपुरी, दक्षिणमा सपही र उत्तरमा मकवानपुर जिल्लाको धियाल गाविसहरू पर्दछन।
राजनीतिक दलले सँधै निर्वाचनमा सहभागी हुने र शान्तिपूर्ण बाटोबाट मात्र सरकारमा स्थापित हुनुको सट्टा क्रान्तिकारी र आन्दोलनको बाटोबाट पनि अगाडि वढ्न सक्दछन् ।
उनीहरूको एउटै मात्र उद्देश्य एकल शासन गरी अन्य जनतालाई नियन्त्रणमा राखी शक्ति र सत्ताको अभ्यासमा सम्पूर्ण शक्ति आप्नो पक्षमा लिनु हुन्छ ।
सार्वभौमसत्ता र राजकीय सत्ता सम्पन्न नेपाली जनता नै भएकोले प्रतिष्प्रर्धात्मक बहूदलीय लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थामा हुने स्वतन्त्र र निष्पक्ष चुनाव मार्फत राजनीतिक दलहरु जनताबाट चुनिएर जनप्रतिनिधिको रूपमा लोकतन्त्र, जनआन्दोलन र अन्य आन्दोलनका भावना र मर्मलाई संविधानमा समेट्न अग्रसर हुनुपर्छ ।
त्यसैगरी प्रतिनिधि लोकतन्त्रमा मतदताबाट चुनिएर जाने प्रतिनिधिमार्फत नीति निर्माण गर्दछन् भने मिश्रीत लोकतन्त्रमा कुनै नीति, नियम प्रत्यक्ष र कुनै प्रतिनिधि मार्फत हुने गर्दछ ।
बहूदलीय प्रणालीमा दर्जनौं राजनीतिक दलहरु चुनावी प्रक्रियामा समावेश भएका हुन्छन् तर धेरै कम दललाई मात्र चुनाव जित्ने र वास्तविक राजनीतिक सत्ता हातपार्ने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
नेपालका राजनीतिक दल र तिनका नेतृत्वले विगतमा गरेका गल्तिलाई सच्याएर आगामी दिनमा देशलाई गति दिन सक्यो भने राजनीतिक दलप्रति आम जनताको समर्थन सदैव रहन्छ ।
यो अवसर पटक पटक आउने पनि छैन र संविधान निर्माण गर्ने जस्तो कुरा राजनीतिक दलको घोषणापत्र नभएर देशमा रहेका सम्पूर्ण शक्ति को प्रतिनिधि हुने खालको हुने भएकोले सम्पूर्ण दलको जिम्मेवारी वरावरी रहन्छ ।
जनतामाझ राजनीतिक चेतना फैलाउने, राजनीतिक, संस्कृतिक, आर्थिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, सङ्गठन निर्माण गर्ने देखि लिएर सरकारको स्थापना र नियन्त्रण, कानुन तथा नीति निर्माण गर्ने, संवैधानिक अंगमा नियुक्ति गर्ने, अन्तरराष्ट्रिय जनतासँग सम्बन्ध स्थापित गर्ने, सरकारका अनुचित गतिविधिका प्रतिपक्षमा रहेर आलोचना गर्ने काम पनि राजनीतिक दलले नै गर्दछन् ।
नेपालको राजधानी लगायत पाँचवटा महत्त्वपूर्ण नगरहरू काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, मध्यपुर तथा कीर्तिपुर यस उपत्यकाभित्र रहेका छन् ।
यस उपत्यकाको पहाडी क्षेत्रमा उत्पति भई बागमती, बिष्णुमती, इक्षुमती, धोबीखोला, हनुमन्ते, मनोहरा, कोडकुखोला र टुकुचा लगायत खोलाहरू बागमतीको जलधारामा मिसिदै चोभारको गल्छीबाट उपत्यका बाहिर निस्केका छन् ।
गोपाल वंश तथा महिसपाल वंशहरू समेतको इतिहास बोकेको काठमाडौँ उपत्यकामा किराँत काल, लिच्छवी काल, मल्ल काल हुँदै सङ्घीय लोकतन्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भएको हो ।
काठमाडौँ नेपालको प्रमुख वाणिज्य केन्द्र पनि हो, पर्यटन स्थलको रूपमा पुराना सम्पदा बसन्तपुर दरबार, पाटन दरवार क्षेत्र, भक्तपुर दरवार क्षेत्र, पशुपतिनाथ मन्दिर, चाँगुनारायण मन्दिर, स्वयम्भूनाथ तथा बौद्धनाथ यसै उपत्यकामा रहेका छन् ।
पहाडी क्षेत्रभित्रको उपत्यका भित्री मधेश भनिने तराई क्षेत्र र पहाडी क्षेत्र बिचको उपत्यकालाई उपत्यका भनिए पनि साना पहाडी उपत्यकाहरूलाई टार, पाटन, बेसी र माढी पनि भनिन्छ ।
नेपालका पहाडी क्षेत्रमा रहेका प्रमुख तथा ठुला उपत्यकाहरूमा काठमाडौँ उपत्यका, पोखरा उपत्यका, सुर्खेत उपत्यका र सिंजा उपत्यका रहेका छन् भने पहाडी क्षेत्रका माढी तथा टार तथा पाटन भनिने प्रमुख उपत्यकाहरूमा पाल्पा माढी, बनेपा, पाँचखाल, भकुन्डे बेसी, पाटन , तुम्लिङटार, रूम्जाटार, कर्पुटार, बिजुवार, धादिङ बेसी, चुत्राबेसी, रामपुर र चौरजाहारी रहेका छन् ।
यसै प्रकार भित्री मधेश भनिने तराई क्षेत्र र पहाडी क्षेत्र बिचका प्रमुख उपत्यकाहरूमा जोगबुढा उपत्यका, दाङ उपत्यका, देउखुरी उपत्यका, चितवन उपत्यका, माडी उपत्यका, सिन्धुली उपत्यका र उदयपुर उपत्यका रहेका छन् ।
झन्डै ४०,००० हजार जनसङ्ख्या रहेको वीरेन्द्रनगर मुख्य शहरी क्षेत्र रहेको यस उपत्यकाको अन्य नगर तथा ग्रामीणक्षेत्रमा समेत गरी झन्डै दुई लाख जनसङ्ख्या रहेको छ ।
यो उपत्यकालाई नेपालका अन्य स्थानहरूसँग रत्न राजमार्गले तथा सिंजा उपत्यकासँग कर्णाली राजमार्गले र दाङ उपत्यकाको त्रिभुवननगरसँग एक कच्ची सडक मार्गले जोडेको छ।
काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लामा पर्ने यो उपत्यका राजधानी काठमाडौँको नजीकै रहेको र साना साना तीन वटा नगर पनौती, बनेपा र धुलीखेल समेत यसै भित्र पर्ने हुनाले यो उपत्यका मध्यपूर्वमा रहेका पहाडी बस्तीहरूका लागि व्यापारिक केन्द्र पनि हो ।
कर्णाली प्रदेशमा पर्ने यो उपत्यका ऐतिहासिक जुम्ला राज्यको राजधानी तथा वर्तमान नेपालको प्रशासनिक संरचनामा जुम्ला जिल्लाको सदरमुकाम हो ।
ऐतिहासिक बजार रहेतापनि हवाई सम्पर्क मात्र भएको सिंजा उपत्यकामा हालै मात्रै सुर्खेत उपत्यकासँग कर्णाली राजमार्ग मार्फत जोडिएको छ ।
नेपालकै दोस्रो ठुलो पोखरा लेखनाथ महानगरपालिका रहेको यस उपत्यकाबाट बिजयपुर र कोत्रे लगायतका खोलाहरू सेती नदीको जलधारामा मिसिएर उपत्यका बाहिर निस्कन्छन् ।
यहाँ फेवा ताल, बेगनास ताल, रुपा ताल तथा खास्टे लगायतका ठूला तथा मैदी, दिपाङ, कमलपोखरी लगायत साना तालहरू यो उपत्यका भित्रै रहेका छन् ।
पश्चिम नेपालको पहाडी क्षेत्रमा पर्ने सुर्खेत उपत्यका पहाडी क्षेत्रको काठमाडौँ र पोखरा उपत्यका पछि क्षेत्रफलमा तेस्रो ठूलो मानिन्छ ।
अर्घाखाँची जिल्ला सदरमुकाम सन्धिखर्क बजार तथा ऐतिहासिक चुतरावेसी बजार समेत पर्ने यो उपत्यका अर्घाखाँची जिल्लाको मुख्य अन्न भण्डार हो ।
पृथ्वी राजमार्गका माध्यमले पोखरा उपत्यका पूर्वमा मध्य पहाडी क्षेत्र, काठमाडौँ उपत्यका मध्य दक्षिणको चितवन उपत्यका तथा पूर्व र पश्चिम नेपालको तराइसँग जोडिएको छ भने सिद्दार्थ राजमार्गले पोखरालाई पश्चिम तराई र केही पहाडी जिल्लासँग तथा धवलागीरी राजमार्गले पश्चिम उत्तरी पहाडी हिमाली क्षेत्रसँग जोडेका छन् ।
पाल्पा जिल्लाको तानसेन नगरको केही भूभाग समेत पर्ने माडी उपत्यका पाल्पा जिल्ला तथा सम्पूर्ण पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा ठूलो अन्न भण्डार हो ।
धादिङ जिल्ला सदरमुकाम रहेको यो सानो उपत्यका धादिङ जिल्लामा पर्दछ र जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रका लागि आवश्यक सरसामानहरू यसै उपत्यकाको बजारबाट पठाइन्छ ।
रुकुम जिल्लामा भेरी नदीको किनारमा अवस्थित यो उपत्यका जाजरकोट र रूकुम जिल्लाको प्रमुख अन्न भण्डारका साथै शिक्षा र स्वास्थ्यको केन्द्र पनि हो ।
१८८० को उत्तरार्धमा, मराठी शब्द 'दलित' महात्मा जोतिबा फुले द्वारा निर्वासित र अछूतहरु को लागी प्रयोग गरीयो जो हिन्दू समाज मा उत्पीडित र टूटेका थिए।
यो सम्भवतः पहिलो पटक पुणे मा आधारित समाज सुधारक ज्योतिराव फुले द्वारा प्रयोग गरीएको थियो, अन्य हिन्दुहरु बाट पूर्व "अछूत" जातिहरु द्वारा सामना गरीएको दमन को सन्दर्भमा।
दलित शब्द १९३५ भन्दा पहिले ब्रिटिश राज जनगणना को लागी उदास वर्गहरु को वर्गीकरण को लागी एक अनुवाद को रूप मा प्रयोग मा थियो तर मानिसहरुलाई कहिल्यै नदेखाए पछि यो भर्खरै उड़ीसा संसद को पछि एससी/एसटी को नाम परिवर्तन गरी दलित राखिएको थियो।
यसले ती मानिसहरुलाई समेटेको छ जो हिन्दू धर्म को चार गुणा वर्ण प्रणाली बाट बहिष्कृत गरीएको थियो र आफुलाई पञ्चमा को रूप मा वर्णन गर्दै एक पाँचौं वर्ण को रूप मा सोच्यो।
सामाजिक कानूनी विद्वान ओलिभर मेंडेलसोहन र राजनीतिक अर्थशास्त्री मारिका ले १९९८ मा छन की शब्द "तीव्र राजनीतिक" भएको थियो जबकि शब्द को उपयोग अस्पृश्य राजनीति को समकालीन अनुहार संग उचित एकता व्यक्त गर्न को लागी लाग्न सक्छ, त्यहाँ एक सामान्य शब्द को रूप मा अपनाउन मा प्रमुख समस्याहरु रहन्छन्।
" उनीहरुले सुझाव दिए कि यसको प्रयोगले भारतमा अछूतहरुको सम्पूर्ण जनसंख्यालाई कट्टरपन्थी राजनीतिले एकजुट भएको भनी गलत ढंगले लेबल लगाउने खतरा छ।
आनन्द पनि राजनीतिक पहिचान अस्वीकार तिर एक प्रवृत्ति पत्ता लगाउँछ, उदाहरण को लागी शिक्षित मध्यम वर्गीय मानिसहरु जो बौद्ध धर्म मा परिवर्तन गरीएको छ र तर्क छ कि, बौद्धहरुको रुपमा, उनीहरु दलित हुन सक्दैनन्।
शब्दको अर्थले दमन वा दलनमा परेको भन्ने अर्थ लाग्ने भएतापनि नेपालका शील्पी समुदाय को लागि यसलाइ पछिल्लो समयमा प्रयोग गर्ने गरिएको छ ।
तर दमीत वा दलनमा परेको शील्पी समुदाय भन्दा बाहिरको भनिनेलाइ यो शब्द लागू नहुने यो शब्दको अर्थ र प्रयोगमा रहेको असमानजस्यता विचारणीय छ ।
इन्डियाबाट नेपालमा विस्तारीत दलीत शब्द हाल इन्डियामा प्रयोग गर्न पनि असंवैधानिक भएको परिप्रेक्षमा नेपालमा चाँही राष्ट्रिय दलीत आयोग नै स्थापना गर्नु्को अाैचित्यमाथि प्रश्न उठ्ने गरेको छ ।
यस्तै बिरोधाभाषपुर्ण दलित शब्दको अर्थ र प्रयोगले अहिले नेपालमा पेशालाइ जनाउँने शब्द जस्तै गाइने,दमाइ,लोहार,चर्मकार अादी सामान्य बोलीचालीमा असहज हुँने तर अङ्ग्रेजहरुको रणनिति अन्तर्गत प्रचलनमा ल्याइएको दलीत शब्द चाँही प्यारो हुने अवस्था श्रजना भएकोछ ।
शब्द हरिजन, वा 'भगवानका बच्चाहरु', नरसिंह मेहता द्वारा गढ़िएको थियो, एक गुजराती कवि भक्ति परम्परा को संत,जात, वर्ग, वा लिंग को बावजूद कृष्ण को सबै भक्तहरु लाई सन्दर्भ गर्न।
अम्बेडकरले यो नाम मन पराएनन् किनकि यसले दलितहरुलाई मुस्लिम जस्तै स्वतन्त्र समुदायको सट्टा ठूलो हिन्दू राष्ट्रको सम्बन्धमा राखेको छ।
साथै, धेरै दलित भेटिए, र अझै पनी भेटिरहेका छन, शब्द संरक्षण र अपमानजनक, केहि को साथ मा यो शब्द वास्तव मा देवदासी को सन्तानहरु लाई बुझाउँछ भन्ने दाबी गर्दै।
जब भारतीय स्वतन्त्रता पछि अस्पृश्यता गैरकानूनी थियो, भूतपूर्व अस्पृश्यहरुको वर्णन गर्न हरिजन शब्द को उपयोग दलितहरु को तुलना मा अन्य जातिहरु मा अधिक सामान्य भयो।
यसमा घुमन्ते जनजातिहरु र १९३५ मा ब्रिटिश राज सकारात्मक भेदभाव को प्रयास संगै उत्पन्न भएको एक अन्य आधिकारिक वर्गीकरण, अनुसूचित जनजाति हुन सक्छ।
यो कहिले काहिँ भारत को उत्पीडित जनता को सम्पूर्णता को उल्लेख गर्न को लागी प्रयोग गरीन्छ,जुन सन्दर्भ नेपाली समाजमा यसको प्रयोगमा लागू हुन्छ।
अनुसूचित जाति वर्ग को सीमाहरु को एक उदाहरण हो कि, भारतीय कानून अन्तर्गत, यस्ता मानिसहरु मात्र बौद्ध धर्म, हिन्दु धर्म वा सिख धर्म को अनुयायी हुन सक्छन्,तैपनि त्यहाँ दलित ईसाई र मुस्लिम दाबी गर्ने समुदायहरु छन्,र आदिवासी समुदायहरु अक्सर लोक धर्महरु को अभ्यास गर्दछन्।
यो शब्द अङ्ग्रेजी सेनाका अधिकारीले मराठा-अंग्रेजी शब्दकोशमा प्रयोग गरेका थिए, यसका अलावा दलित शब्द राष्ट्रपिता महात्मा ज्योतिबा फुलेले पनि प्रयोग गरेका थिए र त्यसपछि बेलायती सरकारले उल्लेख गरेको थियो।
यस शब्दको इतिहासबारे जवारलाल नेहरू विश्विवद्यालयका समाजशास्त्रका प्राध्यापक विवेक कुमार भन्छन्, ‘दलित शब्दको उल्लेख पहिलो पटक १८३१ को मोल्सवर्थ डिक्शनरीमा पाइन्छ।
अर्थशास्त्री र सुधारक बी आर अम्बेडकर ले भने कि बौद्ध धर्म र ब्राह्मणवाद को बीच सर्वोच्चता को लागी संघर्ष को कारण ४०० ईस्वी को आसपास भारतीय समाज मा अस्पृश्यता आयो।
दक्षिणी भारत मा, दलितहरु कहिलेकाहीँ परिचित छन् आदि द्रविड, आदि कर्नाटक, र आदि आन्ध्र, को रुपमा, जसको शाब्दिक अर्थ क्रमशः पहिलो द्रविड, कन्नडिगास, र आन्ध्रस।
शब्दहरु तमिलनाडु, कर्नाटक, र आन्ध्र प्रदेश/तेलंगाना को राज्यहरु मा प्रयोग गरीन्छ, क्रमशः, एक दलित जाति बाट जो कोहि को लागी एक सामान्य शब्द को रूप मा।
अनुसूचित जाति भारतीय दलित अनुसूचित जाति आयोग को राय मा दलितहरुको लागि आधिकारिक शब्द हो, जसले कानूनी सल्लाह लिएको छ कि आधुनिक कानून को संकेत दलित को उल्लेख गर्दैन र यसैले, यो भन्छ, यो "असंवैधानिक" आधिकारिक कागजातहरु को लागी यो गर्न को लागी हो।
उनीहरु पंजाब मा राज्यहरु को जनसंख्या को एक अनुपात को रूप मा सबैभन्दा प्रचलित थिए, लगभग 32 प्रतिशत मा,जबकि मिजोरम लगभग शून्य मा सबैभन्दा कम थियो।
यस्तै समूह भारतीय उपमहाद्वीप को बाकी भर मा पाइन्छ; पाकिस्तानको जनसंख्याको २ प्रतिशत भन्दा कम हिन्दु छन् र ती हिन्दुहरु मध्ये ७०–७५ प्रतिशत दलित छन्,नेपालमा,बंगलादेशमा २०१० मा ५० लाख दलितहरु थिए जसको बहुमत भूमिहीन र दीर्घकालीन गरीबीमा थियो,र श्रीलंका।
ओली, अर्याल, कार्की, घिमिरे, रिजाल, खड्काथोकी, मल्ल, धमाल, चन्द, दुलाल, सिलवाल, खनाल, खपाङ्गी, खाती, गजुरेल, गिरी,गौतम, पोख्रेल , भट्ट, भट्टराई, पन्थी, पौडेल, लोहनी, थापा, शर्मा, शाह, वराल, लामिछाने, धामी, भुषाल, सिजापति, बगाले, सिंह, बस्नेत, बास्कोटा, निरौला, तिवारी, पोखरेल, लोहनी कराला.)
पीडित वा दमीत भन्ने बिशेषण जनाउँने दलित शब्दलाइ इन्डियामा अंग्रेजहरु अाएपछी समुदाय वा वर्ग विशेषको लागि नामको रुपमा प्रयोगमा ल्याउँन थालेको देखिन्छ ।
महाराष्ट्र मा, इतिहासकार र महिला अध्ययन शैक्षिक शैलजा अनुसार, दलित एक शब्द ज्यादातर महार जाति को सदस्यहरु द्वारा प्रयोग गरीन्छ, जसमा अम्बेडकर जन्मेका थिए।
दलित मानव अधिकार मा राष्ट्रीय अभियान को एक दलित कार्यकर्ता पॉल दिवाकर को अनुसार, "भारतमा ६००,००० गाउँहरु छन् र लगभग हरेक गाउँ बाहिरी भागमा एउटा सानो पकेट दलितहरुको लागी हो"।
नेपालमा चौथो प्रयासमा सन १९५३ मा घरेलु उद्योग विभाग त्रिपुरेश्वरले आफनै कार्यालय परिसरमा किम्वु विरुवा रोपी रेशक कीराको फुल भारतबाट झिकाई रेशम कीरापालन शुरु गरेको थियो ।
नेपालमा रेशम खेतीका लागि पटक पटक प्रयास भएर सोही अनुरुप पाँचौ तथा अन्तिम प्रयास स्वरुप सन् १९६७ मा तात्कालिन कृषि शिक्षा तथा अनुसन्धान विभागले केही दुई पुस्ते रेशम कीराको फुल भारतबाट झिकाई राणाहरुको दरबारमा रहेका किम्वु विरुवा प्रयोग गरी सम्भाव्यता अध्ययन गरेकोबाट राम्रो नतिजा प्राप्त भएकोले सन् १९७१मा १० वर्षे कृषि आयोजना लागू भएको समयमा व्यवसायिक महत्वका कीराहरुको विकास गर्ने उदेश्यले विस २०३२ सालतिर व्यवसायिक कीट विज्ञान आयोजनाको नाममले मौरी सहित रेशम खेती केन्द्रको स्थापना भयो ।
रेशम खेतीको पहिलो प्रयास स्वरुप सन् १९११ तिर राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शम्शेरले भारतबाट रेशम खेतीको प्रयास भएकोमा रेशम कीराको फुल र प्राविधिक जनशक्तिको प्रवन्ध सुचारु रुपमा उपलब्ध हुन नसकेकोले छिट्टै बन्द भयो ।
दोस्रो प्रयास स्वरुप राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शम्शेरको शासनकाल सन् १९४० मा भारतबाट दक्ष व्यक्तिहरु झिकाएर काठमाडौंमा रेशम कीरापालन तथा धागो कात्ने प्रदर्शनीहरु गराइएको थियो र झापाबाट आदिवासी थारु र राजवंशीलाई झिकाएर अण्डि रेशम कीराको प्रर्दशन गरिएको थियो ।
विस २०४२ मा स्वर्गिय पूर्वराजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहबाट खोपासी केन्द्रको निरिक्षण पछि मौरीपालनलाई खोपासीबाट ललितपुरको गोदावरीमा सारियो ।
भने आव २०५२५३ देखि कृषि विभागको सांगठनिक ढाँचामा भएको परिवर्तन पश्चात यसको नाम रेशम खेती विकास शाखा खोपासी कायम भई कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएको छ ।