polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
रुवा, रेशमी धागो वा कुशले बनाएको चौधवटा गाँठो भएको अनन्तको निर्माण गरी पुरुषले दाहिने तथा नारीहरूले देब्रे हातमा अनन्त धारण गर्ने चलन छ ।
व्रत सम्पादन गर्ने व्यक्तिले चामलको एक पाथी पिठोबाट तैयार गरिएका रोटीहरू भगवानलाई अर्पण गरी पूजाको समाप्तिपछि त्यस नैवेद्यको आधा भाग ब्राह्मणलाई दान गर्नुपर्दछ भने बाँकी आधा भाग स्वयं आँफैले उपयोग गर्नुपर्दछ ।
हेमाद्रिमा अनन्त व्रतको विवरण विशद रूपले प्रस्तुत गरिएको छ, त्यसमा कृष्णद्वारा युधिष्ठिरलाई बताइएको कौण्डिन्य ऋषि र तिनकी पत्नी शीलाको गाथा वर्णित छ ।
यस व्रतको महात्म्य उल्लेख गर्दै के भनिएको छ भने यदि यस व्रतलाई १४ वर्षसम्म लिने हो भने व्रत सम्पादन गर्ने व्यक्तिले सजिलै विष्णुलोक प्राप्त गर्न सक्दछ ।
माधव का मतमा यो व्रत मध्याह्नकालमा सम्पादन नगरेर सूर्योदयबाट गणना गरी प्रातःकालमा तीन मुहर्तसम्म अनन्त व्रतका लागि सर्वोत्तम मानिन्छ ।
यस मन्त्रले हरिको पूजा गरेर तथा आफ्नो हातको माथिल्लो भागमा वा गलामा मन्त्रोच्चारणपूर्वक अनन्त भनी प्रतिष्ठा गरिएको धागो बाँधेर वा झुन्ड्याएर व्रत सम्पादन गर्ने व्यक्तिले अनन्त चतुर्दशीको व्रत समापन गरी प्रसन्नता प्राप्त गर्ने चलन विश्वास छ ।
हे वासुदेव, यस अनन्त संसाररूपी महासमुद्रमा डुबेका मानिसहरूको रक्षा गर्नुहवस् तथा तिनलाई अनन्तका रूपको ध्यान गर्नमा संलग्न गराउनुहवस्, अनन्तरूप भएका हजुरलाई नमस्कार ।
एक नाटककारका रूपमा उनले आफ्नो करियरमा चार क्लासिक्सको निर्माण गरे र उनको सर्वश्रेष्ठ लघुकथा लेखकहरू र आलोचकहरूद्वारा उच्च सम्मानमा आयोजित गरिएको थियो।
हेनरिक इबसेन र अगस्त स्ट्राइन्डबर्गका साथ, चेखबलाई प्रायः थिएटरमा प्रारम्भिक आधुनिकतावादको जन्ममा तीन सेमिनल आंकडामध्ये एकको रूपमा चिनिने गरिन्छ।
चेखवले आफ्नो अधिकांश साहित्यिक जीवनमा चिकित्सकका रूपमा अभ्यास गरे: "चिकित्सा मेरो वैध पत्नी हो", उनले एकपटक भनेका थिए, र "साहित्य मेरो रखैल हो।
सन् १८९६ मा द सीगल का स्वागतपछि चेखबले थिएटरलाई त्यागिदिएका थिए, तर सन् १८९८ मा कोन्स्टेन्टिन स्टेनिस्लावस्कीका मस्को आर्ट थिएटरद्वारा यस नाटकलाई पुनः प्राप्त गर्नका लागि पुनर्जीवित गरे, जसले पछि चेखबका चाचा अनन्यालाई पनि निर्माण गरे र उनको अन्तिम दुई नाटक, थ्री सिस्टर्स र द चेरी अर्चर्डको प्रीमियर गरे।
यी चार काम अभिनय कलाकारहरुका टुकडीका साथ-साथ दर्शकहरुका लागि पनि चुनौती पेश गरेका थिए, किनकि पारम्परिक कारबाहीको स्थानमा चेखब एक "थिएटर अफ मूड" र "पाठमा एउटा डूबेका जीवन" प्रदान गरेका थिए।
चेखबका नजिक पैसा कमाउनका लागि पहिलो लिखित कथा थियो, तर जसरी-जसरी उनको कलात्मक महत्वाकांक्षा बढे, उनले औपचारिक नव आचार गरे, जसले आधुनिक लघुकथाका विकासलाई प्रभावित गरे।
उनले पाठकहरूका अगाडि आउने कठिनाईका लागि कुनै माफी मागेन, जसमा जोर दिँदै उनले भने कि एक कलाकारको भूमिका प्रश्न सोध्नु थिएन, न कि उनको जवाफ दिनलाई नै।
यो पूर्व गिल्गित एजेन्सी, बल्तिस्तान जिल्ला र धेरै साना पूर्व प्रमुख राज्यहरूको सङ्गमद्वारा गठन गरिएको थियो, जसमध्ये सबैभन्दा ठूलो हुन्जा र नगर थियो।
सन् २००९ मा, यसलाई सीमित स्वायत्तता प्रदान गरिएको थियो र पाकिस्तानका राष्ट्रपति आसिफ अली जरदारीद्वारा हस्ताक्षर गरिएको स्वशासन आदेश मार्फत गिल्गित-बल्तिस्तानको नाम परिवर्तन गरिएको थियो।
पाकिस्तानी सरकारले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रस्तावना अनुसार सम्पूर्ण कश्मीर मुद्दाको समाधान गर्नुपर्ने मागलाई खतरामा पार्ने आधारमा गिल्गित-बल्तिस्तानलाई प्रान्तीय दर्जाको आह्वानलाई अस्वीकार गरेको थियो।
तथापि, सन् २०२० को नोभेम्बरमा पाकिस्तानी प्रधानमन्त्री इमरान खानले २०२० को गिल्गित–बल्तिस्तानको विधानसभा निर्वाचनपछि यसलाई अस्थायी प्रान्तीय दर्जा दिने घोषणा गरेका थिए।
गिल्गित-बल्तिस्तानमा "आठ हजार" मिटर भन्दा बढी उचाइ भएका हिमालहरू मध्ये पाँच यहाँ अवस्थित छन् भने सात हजार मिटर भन्दा अग्ला हिमाल ५० भन्दा बढी छन्।
यो दक्षिणमा आजाद कश्मीर, पश्चिममा खैबर पख्तुनख्वा, उत्तरमा अफगानिस्तानको वाखान, पूर्व र उत्तर पूर्वमा चीनको सिन्जियाङ क्षेत्र, र भारतीय प्रशासित सङ्घ शासित क्षेत्र जम्मू र कश्मीर र दक्षिण पूर्वमा लद्दाखको सिमानामा रहेको छ।
यस क्षेत्रले आजाद कश्मीरसँग सिमाना बाँडेको छ, जससँग संयुक्त राष्ट्र सङ्घ तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनहरूले यसलाई "पाकिस्तान प्रशासित कश्मीर" भनेका छन्।
यो भूभाग दक्षिणमा भारतीय प्रशासित सङ्घ शासित क्षेत्र जम्मू कश्मीर र लद्दाखको पनि सिमानामा रहेको छ जसलाई भारत र पाकिस्तानबीचको वास्तविक सीमा रेखाद्वारा अलग गरिएको छ।
आई आई टीको प्रसिद्धीको कारण, भारतमा ईन्जिनियरको पढन इच्छुक प्रत्येक विद्यार्थी यि संस्थानहरूमा प्रवेश पाउने 'महत्त्वाकांक्षा' राख्दछन।
आई आई टी तन्त्रको कहिले कहि आलोचना गरिन्छ कि भारतको गरीब जनताको पैसामा यसमा पढेर आएकाहरू पैसा कमाउने लालचमा देश छोडेर यूएसए वा अरु कुनै देशमा जान्छन, जसको कारण यसबाट भारतलाई अपेक्षित लाभ प्राप्त हुदैन।
भारतीय प्राविधिक संस्थानहरूको स्थापनाको इतिहास ईसवी सन १९४६ पुग्छ जब जोगेंद्र सिंहले भारतमा उच्च शिक्षाको संस्थानको स्थापनाको लगी एक समिति गठन गरे।
१५ सेप्टेम्बर १९५६मा भारतको संसदले "भारतीय प्राविधिक संस्थान ऐन" लाई मन्जुरी दिदै आई आई टी लाई "राष्ट्रिय महत्त्वको संस्थान" घोषित गरिदियो।
असममा छात्र आन्दोलन चन्दै गर्दा तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री राजीव गान्धीले असममा पनि एक आई आई टीको स्थापनाको वचन दिए जिसके परिणामस्वरूप १९९४मा गुवाहाटीमा आई आई टी की स्थापना भयो।
आर्कटिक सागर, जो बेरिङ्ग जलडमरूमध्यबाट उत्तरी ध्रुव हुँदै स्पिट्सबर्जेन र ग्रिनल्यान्डसम्म फैलिएको छ, मुख्यतः आन्ध्रमहासागरको नैं अङ्ग हो ।
एटलान्टिक महासागरको गहिराईको प्रारम्भिक अध्ययनमा पनडुब्बी चालक को अन्वेषण अभियानको समान अन्य वैज्ञानिकले महासागरको अन्वेषणहरूमा योगदान दिएका थिए ।
एटलान्टिक महासागरीय विद्युत केबुलहरूको स्थापनाका गर्नका लागि आवश्यक जानकारी प्राप्ति गर्नका लागि यस प्रकारका अध्ययनहरूले विशेष प्रोत्साहन दियो ।
चारै दिशाका बाहिरी ढोकाहरूको दाया बाया दुवैतर्फ तल भित्तामा काष्ठभैरवका भिन्न-भिन्न स्वरूप र आयुध लिएका मूर्तिहरू कुदिएका छन्।
अष्ट काष्ठ भैरव मूर्ति पखेटामा रावणले बोकी हिडेका कथामा आधारित भई कुदिएका छन् र अर्कोतिर गजेन्द्रमोक्ष, वासुकीलगायतका मूर्ति काुदिएका छन्।
यो मन्दिरको मूल पूर्वी ढोकाभित्र अर्को खण्ड छ जहा चारैतिर चारवटा ठूल्ठूला स्वर्ण द्वारहरू र सुनको मोलम्बा गरिएका ढलोटका कार्नेस छन्।
मन्दिरको गर्भगृहमा जलहरीसहितको अण्डाकार कालो ढुङ्गाको गोकर्णेश्वर शिवलिङ्ग स्थापना गरिएको छ जसलाई शिवरूपी मृग सिङको एक टुक्राको रूपमा ब्रहृमाले प्रतिस्थापन गरिएको विश्वास गरिन्छ।
गोकर्णेश्वर मन्दिरको पहिलो र दोस्रो तलाको चारै दिशामा बीचमा एउटा केही ठूलो र दाया बाया एकएकवटा गरी जम्मा २८ वटा झ्याल कलाका नमूना रहेका छन्।
त्यसैले हामी नेपालीहरूले देवतुल्य आˆना माता-पिताको स्मृतिमा मातृ एवम् पितृदिवसका दिन जीवित पितालाई तिनका सन्तानले मिष्ठान्न, अनेकौ प्रकारका लत्ताकपडा आदि चढाइ ढोग गर्ने चलन छ।
कुशेऔासी, पितृभक्तिको प्रतीक र मोतीजयन्ती यी तीनै पर्वको त्रिवेणीसमेत बनेको यस पर्वले हामीलाई आफूभन्दा ठूलाको मान सम्मान र मर्यादा कायम गर्न सिकाउादछ पितृ स्मृतिमा यहा श्राद्ध पनि गरिन्छ।
यो मन्दिर राजा जयस्थिति मल्लले इ.स. १४२२ मा जीर्णोद्वार गरी नित्यपूजा र अन्य पर्वोत्सवका लागि गुठीको समेत व्यवस्था गरेका थिए तर सो पूर्व कसले कुन समयमा बनाएको हो अहिलेसम्मको अन्वेषणबाट थाहा हुन सकेको छैन।
यहा नेपाली संवत् ७०३ मै गोपीराना भारोले गजुरमा सुवर्ण कलश ध्वजा चढाए भने लिच्छवि राजा मानदेव प्रथमले निर्माण गराएको 'मानगृह' पनि गोकर्णमा नै रहेको, साथै मन्दिरको कलाकौशल, टुाडालमा रहेका कलाकृतिका आधारमा यो मन्दिर लिच्छविकालीन हो भन्ने पुरातत्वविद्हरूको दाबी छ।
पछि ७५ प्रतिशत दाता र २५ प्रतिशत तत्कालीन श्री ५ को सरकारबाट खर्च बोक्ने सिद्धान्तमा पुरातत्त्व विभागद्धारा जीणोद्वार कार्य गरिएको थियो।
नेपाली बृहत् शब्दकोशमा गोकर्णको विभिन्न अर्थहरू दिइएको छ, जसमा काठमाडौँको पूर्वोत्तरमा रहेको एक प्रसिद्ध शैव तीर्थ, भागवत् प्रसिद्ध धुन्धुकारीका भाइको नाम, गाईको जस्तो कान हुने एक मृग, गाईकाने बराठे आदि अर्थहरू लगाइएको छ।
कुनै भाषावंशावली अनुसार पाञ्चल देशका राजा वृषकर्णका छोरा गोकर्णले आˆना बाबु र आफ्नो समेत मुक्तिका लागि गोकर्णेश्वर महादेवको स्थापना गरेको ठाउ हुनाले गोकर्ण भनिएको हो।
पुरातात्विक प्रमाणको आधारमा यस क्षेत्रको इतिहासलाई राजा मानदेवको शासनकाल अर्थात् लिच्छविकालसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ भने साहित्यिक प्रमाणको आधारमा निकै अगाडिसम्म लैजान सकिन्छ।
पहिले काठमाडौँ उपत्यका उपत्यका नागदह को रूपमा रहेको बेला चीनबाट आएका बोधिसत्व मञ्जुश्रीले भगवान् र मानव प्राणी दुवैको फाइदा हुनेदेखि गोकर्ण, चोभार आदि स्थानका पहाडलाई खड्गले काटी पानी बग्न सजिलो पारेका थिए।
त्यसमा पनि प्रसिद्ध गोकर्ण मन्दिरको इशानकोणतर्फ मिश्रति शैलीको श्री ३ जङ्गबहादुरकी आमा रक्षाकुमारीले वि.स. १९११ मा निर्माण गरेको एक महवपूर्ण गदाधर नारायण मन्दिर रहेको छ।
त्यस्तै लिच्छवि राजाको दरबार मानगृह कहा थियो भन्नेबारे विभिन्न अड्कल गरिए तापनि हालसम्मको खोजबाट गोकर्णमा नै थियो भन्ने यकिन भएको छ।
कैलाशकूट भवन गोकर्णको आसपास हुनुपर्छ भन्ने कुरा अभिलेखमा प्रयोग भएको अहिन्दूकोट्ट शब्दबाट स्पष्ट सङ्केत प्राप्त भएको देखिन्छ।
गोकर्णेश्वर महादेवको मन्दिर नेपालको मध्यमाञ्चल विकास क्षेत्र अन्तर्गत वाग्मती अञ्चलमा पर्ने काठमाडौ जिल्लाको गोकर्ण गाविसमा अवस्थित छ ।
वाग्मती, चन्द्रमती र सूर्यमतीको त्रिवेणी सङ्गम र गोकर्ण वनले बनाएको सुरम्य वातावरणयुक्त स्थलमा भगवान् गोकर्णेश्वर महादेवको भव्य मन्दिर छ ।
वि.स १९१२ मा गोकर्णेश्वर क्षेत्र वरपर बलभञ्जन पाण्डेले स्थापना गर्न लगाएका करिब ३०/३२ वटा विभिन्न देवदेवी तथा गणहरूका मूर्तिहरूमध्ये सरस्वाती, चन्द्रमा र महाकाल भैरवका मूर्ति अति नै सुन्दर छन्।
गोकर्णेश्वर मन्दिर आसपास रहेका विष्णुपादुका तीर्थ, त्रिवेणी धाम, पितामहमहातीर्थ, सप्तषिर्तीर्थ, पिङ्गला योगिनी, वाग्मती उत्तरवाहिनी तीर्थस्थल र गोकर्ण वनले महवपूर्ण स्थान राख्छन्।
पञ्चमुखी हनुमान र कान्तिभैरव मन्दिर बीच भएर बागद्वारबाट उत्पन्न भई बग्दै आएको पवित्र वाग्मती दक्षिणबाट उत्तरतर्फ फर्केर बगेको हुनाले यस ठाउालाई 'उत्तरवाहिनी' भनिन्छ।
यो उत्तरवाहिनी क्षेत्र धार्मिक, सांस्कृतिक, एवम् ऐतिहासिक, पुरातात्विक महवका वास्तुकला र कलाकृतिका नमुनाहरू यत्रतत्र छरिएर रहेका छन्।
गोकर्णेश्वरको ऐतिहासिकताः नेपालका विभिन्न शैव मन्दिरहरूमध्ये गोकर्णेश्वर मन्दिर सत्य युगदेखि नै एक महत्त्वपूर्ण र प्रसिद्ध तीर्थस्थलका रूपमा परिचित छ।
शक्तिसंगमतन्त्र एवं वराहपुराणमा गोकर्णेश्वर र जलेश्वरको महात्म्यको वर्णन गरिएकोले यहाको गोकर्ण निकै प्राचीन तीर्थ रहेको बुझिन्छ।
तोरण: नेपाली शैलीका मन्दिर लगायत विहार, पुराना दरबार, झ्याल आदि माथि राखिने अर्धचन्द्रकार या अर्धगोलाकार काठ या धातुको कलात्मक बस्तुलाई नै तोरण भनिन्छ।
गोकर्णेश्वर मन्दिरको बाहिर पूर्व मूल ढोकामाथिको साथै मन्दिरको मूल ढोकाभित्रको अर्को खण्डको चारैतिरका चार ढोकामाथि पनि एक-एकवटा गरी जम्मा चारवटा तोरण रहेका छन्।
यी सम्पूर्ण तोरण मन्दिर प्रवेशद्वारको बाहिरी ढोकामाथि रहेको तोरणजस्तै स्वर्ण नै छन् भने ती तोरणहरूको केन्द्रमा पनि शिव र पार्वती उमामहेश्वरकै अवस्थामा रहेका छन्।
राजा जयस्थिति मल्लले नित्य पूजाको लागि गुठीको व्यवस्था गरी दक्षिणी भट्टद्वारा पूजा गर्ने परम्पराको थालनी गरिएको यो मन्दिर सोही समयदेखि हालसम्म गुठी संस्थानकै स्वामित्वमा रहिआएको छ।
गोकर्णेश्वरको उत्पत्तिः भगवान् गोकर्णेश्वर महादेवको उद्भवसम्बन्धी अनेक लोकोक्ति, जनधारणा र विश्वास नेपाली जनजीवनमा व्याप्त छन्।
नेपाल महात्म्यमा शिवरूपी मृगको सिङलाई पितामह ब्रहृमाले महालिङ्गका रूपमा गोकर्ण वाग्मती तटमा गोकर्णेश्वरको नामले स्थापना गरेको उल्लेख छ।
मन्दिरको भित्री खण्डः यस मन्दिरको ढोका, द्वार, तोरण, टुाडाल, झ्याल, ढोकाका दुवैपट्ट रहेका आठ-आठवटा काष्ठ भैरव गङ्गा, जमुना, नागकन्या र शिवगणका मूर्तिहरू, नागबेली आकृति आदि नेपालका अन्य मन्दिरहरूको तुलनामा चाखलाग्दा उत्कृष्ट र मनमोहक छन्।
गोकर्णेश्वर मन्दिर वरपर पनि यात्रु, बटुवा, गुरू, साधु, पुजारी आदि विविध प्रकारका व्यक्तिहरूको विश्रामस्थल राति बास बस्न सजिलोको लागि निजी तथा सरकारी दुवैतर्फबाट थुप्रै पाटी, धर्मशाला र सतल आदि लौकिक वास्तुकलाको निर्माण हुदै आएको पाइन्छ।
त्यसैले त्यही घण्टाकर्णको कुकृत्य फेरि नदोहोरियोस् भनेर प्रत्येक वर्षको श्रावण महिनाको कृष्ण पक्षको चतुर्दशी तिथिका दिन एकाबिहानै काठमाण्डौ उपत्यका र नेवार समुदायमा हरियो नर्कट, निगालो अथवा गहुँको छ्वाली मिसाएर तीनखुट्टे राक्षस बनाएर दोबाटो, चौबाटोमा उभ्याइन्छ ।
घण्टाकर्ण चतुर्दशी साउन महिनाको कृष्ण पक्षको चतुर्दशी तिथिका दिन खासगरी काठमाण्डौं उपत्यका र देशविदेशमा रहेका नेवार समुदायमा मनाइने चाडको नाम हो ।
'गठेमङ्गल' पर्वका दिन एक जना व्यक्तिलाई घण्टाकर्ण नाम गरेको राक्षसको सन्तानको प्रतीकका रूपमा नियुक्त गरी उसको काजक्रिया गर्ने भन्दै पैसा माग्न लगाइन्छ ।
वैशाख महिनामा पर्ने अक्षय तृतियाका दिन मानिसले गर्न नसक्ने काम वा रोपाइँको कामका लागि सहयोग पुगोस् भन्ने उद्देश्यले भूत, प्रेत, डाकिनी, शाकिनी, पिशाच आदिलाई तन्त्रोक्त विधिले आह्वान गरिन्छ र 'गठेमङ्गल' पर्वका दिन तिनै भूत, प्रेत र पिशाचादिलाई तन्त्रोक्त विधिले विदा गर्ने गरिन्छ ।
यस प्रसंगमा उपर्युक्त उत्तीम सिंहद्वारा भनिएको कुरा उनको व्यक्तिगत अनुमान नभएर उनको परिवारमा एवम् त्यस क्षेत्रमा प्रचलित अनुश्रुति हो ।
अर्कोतिर, उपर्युक्त उत्तीम सिंह भन्ने व्यक्ति सप्तरीका द्रोणवार राजा पुरादित्य सिंहका वंशजभित्रकै हुन्, त्यसै कारणले उनका परिवारका सदस्यहरूलाई आजसम्म पनि जातीय समाजमा ‘राजा’ भनेर सम्बोधन र सम्मान प्राप्त छ ।
यस्तै, एकातिर पुरादित्य सिंहको वंशावलीमा उनका कान्छा छोरा स्थितिदेव भनेर उल्लेख छ भने अर्कोतिर, जयस्थिति मल्लका माहिला छोरा जयज्योतिर्मल्लको अभिलेखमा समेत स्थितिदेव भनी उल्लिखित छ ।
यता, सप्तरीदेखि महोत्तरीसम्मको भूभाग पर्ने जिल्लाहरूका क्षेत्रका गाउँ तथा नगरहरूमा द्रोणवार वंशीय राजा पुरादित्य सिंहका वंशज अनेक दोनवार परिवारहरूको बसोबास छ ।
मिथिलाका ओइनवारवंशीय राजा शिवसिंह ठाकुर युद्धमा अन्तर्हित भएपछि उनकी महारानी लखिमादेवीका साथ मैथिली भाषा र साहित्यका महाकवि विद्यापति सप्तरीमा राजा पुरादित्य सिंहको दरबारमा आएर बाह्र वर्षसम्म प्रवास बसेका थिए ।
‘गोपालराजवंशावली’ ग्रन्थको पत्र २७ मा ‘अत्रान्तरे काशेस्वरवस्संज श्रीहरिचन्ददेवस मानवेन: विवाहंकरोति श्रीनायकदेवी’ अर्थात् ‘यसपछि काशीका राजाको वंशमा जन्मेका, मानवगोत्रका श्रीहरिचन्ददेवसँग श्रीनायकदेवीको विवाह भयो’ भनेर उल्लेख गरिएको छ ।
नायकदेवीसित विवाहित भएको आधारमा हरिचन्ददेवको भूमिका शासन व्यवस्थामा बढ्न थाल्दा दरबारको तत्कालीन षड्यन्त्रपूर्ण राजनीतिक वातावरणले गर्दा सम्वत् ४५३ वैशाख कृष्णपक्ष तृतीया तिथिका दिन विष–प्रयोगद्वारा उनको हत्या भएको थियो ।
भनिन्छ कि नायकदेवी र जगतसिंहदेवबीच प्रेम बढ्दै गयो र अन्तत: जगतसिंहदेवद्वारा नायकदेवीलाई पत्नीको रूपमा स्वीकार गरिएको थियो ।
यस कुरालाई ‘गोपालराजवंशावली’ ग्रन्थको पत्र २८ मा ‘कर्णाटकवंशज श्रीजगत्सिंहदेव समाहित संगृह्य कृतं नायकदेवी’ अर्थात् ‘कर्णाट वंशज श्रीजगत््सिंहदेवले बिस्तारै नायकदेवीलाई संगृहिणी भार्या बनाए’ भनेर उल्लेख गरिएको छ ।
यसै सिलसिलामा नेसं ४६७ पौष कृष्ण दशमी तिथि अनुराधा नक्षत्रमा श्रीजगतसिंहदेव र श्रीनायकदेवीकी कन्या राजलदेवीको जन्म भयो ।
यसै सन्दर्भमा द्रोणवार ब्राह्मण राजवंशका अधीनमा नेपालका सप्तरी र महोत्तरी लगायत भारतको बिहार राज्यमा पर्ने नरहनजस्ता राज्यहरू स्थापित हुन पुगेका थिए ।
मिथिलाको इतिहासको अध्ययनबाट थाहा पाइन्छ कि काशीको राजपरिवार र नरहन राज्यको द्रोणवार ब्राह्मण राजपरिवारबीचमा वैवाहिक सम्बन्ध थियो ।
यस सन्दर्भमा ध्यान दिनुपर्ने कुरा के छ भने भक्तपुरकी राजकन्या तथा राजगद्दीका उत्तराधिकारी नायकदेवीको विवाहको सन्दर्भमा सन् १३३० ईमा काशीका राजवंशका कुमार हरिचन्ददेवलाई ल्याइएको थियो ।
यसप्रकार, सप्तरीका द्रोणवार ब्राह्मण वंशका प्रभावशाली राजा पुरादित्य सिंहका राजकुमारले तत्कालीन भक्तपुरको अस्थिर राजनीतिक परिवेशलाई सहजता र स्थिरता प्रदान गर्न सक्ने कुरामा विश्वस्त भएर नै देवलदेवीले राजलदेवीको विवाहका लागि राजकुमार स्थितिदेवलाई भक्तपुरमा ल्याएको देखिन्छ ।
आफ्नी पौत्री का लागि योग्य वरको खोजीमा देवलदेवीको सर्वोपरि भूमिका रहेको ‘गोपालराजवंशावली’ ग्रन्थमा ‘श्रीदेवलदेवीना स्मानीयात’ अर्थात् ‘श्रीदेवलदेवीद्वारा ल्याइएका’ भनेर स्पष्ट उल्लेख गरिएको छ ।
यस्तो अवस्थामा एउटी राजकुमारीको विवाहका लागि कुनै राजपरिवारका वर नै उपयुक्त हुने कुरा देवलदेवीजस्ती प्रखर, प्रबुद्ध र योग्य शासकीय क्षमता भएकी व्यक्तिका लागि सम्झाइराख्ने कुरो हुन सक्दैन ।
यी राजाको नामका अनेक पाठहरू, जस्तै स्थिति मल्ल, स्थिति मल्लदेव, स्थितिराज मल्ल, जयस्थिति मल्ल, जयस्थितिराज मल्लदेव, जयस्थितिराज मल्लदेव ठाकुर इत्यादि देखिन्छन् ।
‘गोपालराजवंशावली’ ग्रन्थको पत्र २८–२९ मा ‘तदन्तरे श्रीदेवलदेवीना स्मानीयात.श्रीजयस्थितिराजमल्लदेव विजयी भवे, तस्य विवाहं कृतम् श्रीराजलदेवीनां स्वामी भवान्’ अर्थात् ‘यसपछि श्रीदेवलदेवीद्वारा ल्याइएका. श्रीजयस्थिति मल्लदेव विजयी हुनुभयो ।
यसैगरी, त्यसै ग्रन्थको पत्र ५३ मा नेवारी भाषामा "स ४७४ अश्विनी शुद्धि ९ श्रीजयस्थितिराजमलदेवस कोवनम्बिज्याङा ख्वपोन्दुबिया त्यंखो चोन ङाला लिव विवाह जुव" अर्थात् ‘नेसं ४७४ आश्विन शुक्ल नवमीका दिन श्रीजयस्थितिराज मल्लदेव कोवनं बाट आउनुभई भक्तपुर पसी त्यंखोमा बस्नुभयो ।
दिल्लीका बादशाह गियासुद्दिन तुगलकले मिथिलाको राजधानी सिमरौनगढमाथि आक्रमण गर्दा राजा हरिसिंहदेव आफ्ना परिवारजनका साथ सन् १३२६ ई, जनवरीमा उपत्यकातिर पलायन भएका थिए ।
हरिसिंहदेवको बाटोमै निधन भएको थियो तथा देवलदेवीलाई उनका छोरा राजकुमार जगतसिंहदेव तथा अन्य परिजनका साथ भक्तपुरको युथुनिमम् दरबारमा आदरसाथ स्वागत गरिएको थियो ।
तत्कालीन समयमा अव्यवस्थित देशको राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक इत्यादि क्षेत्रहरूमा समसामयिक अनेक सुधारहरू गरी एक प्रकारको व्यवस्थित शासन प्रणाली तथा सामाजिक रीति–व्यवहारको स्थापना यिनले गरेका थिए ।
उनको भनाइअनुसार स्थितिदेव सप्तरीका थुप्रै तागाधारी दनुवारहरूलाई जन्तीको रूपमा लिएर पहाड उपत्यका विवाह गर्न गएकोमा आजसम्म जन्तीसहित पुन: फर्केर आएको छैन ।
’ राजा जयस्थिति मल्लको नामको पाठहरूमध्ये स्थितिदेव पाठ रहेको प्रमाण जयज्योतिर्मल्लको नेपाल संवत् ५३३ को पशुपति अभिलेखमा राजलदेवीका पति स्थितिदेव भनी उल्लेख भएकोबाट पाइन्छ ।
विसं १४३७मा अर्जुन मल्ललाई बनेपा पठाएपछि राजा हुन सफल जयस्थिति मल्ल भारदारहरूले मल्लप्रति बाहिरबाट आएको भनी असन्तुष्टि देखाउँदा पनि शासन सत्तामा बलियो पकड जमाउन सफल भए।
यस सन्दर्भमा रामदेव राय दनुवारद्वारा लेखिएका ‘दनुवार जातिको ऐतिहासिक रूपरेखा’ नामक पुस्तकमा उल्लेख भएको प्रसंग विचारणीय देखिन्छ ।
यिनी फेरी लंदन विश्वविद्यालयमा चिकित्साको शिक्षा लिन गए, तर स्वास्थ्यको समस्याहरूको कारण यिनी शिक्षा बीचमा नै छोडेर भारत आउनु पर्यो।
यिनले फेरी प्रेसिडेंसी महाविद्यालयमा भौतिकीको प्राध्यापकको पद सम्हाले र जातिगत भेदभावको सामना गरेर भए पनि धेरै महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक प्रयोग गरे।
यिनले बेतार सङ्केत प्रसारण गर्न असाधारण प्रगति गरे र सबै भन्दा पहिले रेडियो सन्देशोहरू प्राप्त गर्न अर्धचालकोहरूकोको प्रयोग गर्न शुरु गरे।
तर आफ्नो खोज हरूकोबाट व्यावसायिक लाभ उठाउनुको साटप इन्होंने यिनले सार्वजनिक रूपमा प्रकाशित गरिदिए त्यसकाररण अन्य शोधकर्त्ता यसमा काम गरेर विकास गर्न सके।
ब्रिटिश सैद्धान्तिक भौतिक विज्ञानी जेम्स क्लर्क मैक्सवेलले गणितीय रूपमा विविध तरङ्ग दैर्ध्यको विद्युत चुम्बकीय तरङ्गोंहरूको अस्तित्वको भविष्यवाणी गरेका थिए, तर उनको भविष्यवाणीको पुष्टीको पहिले नै १८७९मा उनको निधन भयो।
विक्रमपुरमा १९१५ ममा एक सम्मेलनमा सम्बोधन गर्नेबेलामा बसुले भनेका थिए- "उस समयमा बालबालिकाहरूलाई अङ्ग्रेजी विद्यालहरूमा पठाउनु हैसियतको निशानी मानिन्थ्यो।
मलाई जुन बांग्ला विद्यालयमा पठाइयो त्यहाँ मेरो दायाँ तर्फ मेरो पिताका मुस्लिम परिचारकको छोरो बस्दथ्यो र मेरो बायाँ तिर एक माझीको छोरो।
बोस "डबल अपवर्तक क्रिस्टलद्वारा बिजुलीका किरणों के ध्रुवीकरण पर" पहिलो वैज्ञानिक लेख, लज लेख लेखनको एक सालमै , मे १८९५मा बङ्गालको एसियाटिक सोसाइटीमा पठाएका थिए।
त्यस समयमा अङ्ग्रेजी बोलनेवाली दुनियामा लजद्वारा पढोिएको शब्द 'कोहिरर'को प्रयोग हर्ट्जको तरङ्ग रिसीवर या डिटेक्टरको लागि गरिएको थियो इलेक्ट्रीशियले तत्काल नै बोसको 'कोहिरर'मा टिप्पणी गर्यो. . अङ्ग्रेजी पत्रिका इलेक्ट्रीशियनमा उद्धृत टिप्पणी हो:
डा. जगदीश चन्द्र बसु भारतका प्रसिद्ध वैज्ञानिक हुन् जसलाई भौतिकी, जीवविज्ञान, वनस्पतिविज्ञान तथा पुरातत्वको गहिरो ज्ञान थियो।
१८९३मा , निकोला टेस्लाले पहले सार्वजनिक रेडियो सञ्चारको प्रदर्शन गरे. एक वर्ष पछि, कोलकातामा नोभेम्बर १८९४मा एक सार्वजनिक प्रदर्शनका बीव, बोसले एक मिलीमीटर रेन्ज माइक्रोवेभ तरङ्गको उपयोग दूरीमा बारूद प्रज्वलित गर्ने र घण्टी बजाउनमा गरे।
बोसले एक बङ्गाली निबन्ध, 'अदृश्य आलोक'मा लेखेका थिए, "अदृश्य प्रकाश सजिलैसँग ईंटाको पर्खाल, भवनहरू आदिको भित्र प्रवेश गर्न सक्दछ, यसैले तारको बिना प्रकाशको माध्यमले सन्देश सञ्चार गर्न सकिन्छ ।
"यदि प्रोफेसर बोस आफ्नो कोहिररको बेस बनाउनमा थप प्याटेन्टलिन सफल हुने छन्,हामी शीघ्र नै एक बङ्गाली वैज्ञानिकको प्रेसीडेंसी कलेज प्रयोगशालामा एकलै शोधको कारण नौ-परिवहनको तट प्रकाश व्यवस्थामा नयाँ क्रान्ती देख्नेछौँ।
वि.सं. १९९९ चैत्र १२ गते देखि एस.एल.सी. उत्तीर्ण विद्यार्थीहरूलाई भर्ना गरी २ वर्षे सिभिल इन्जिनियरिङ सब–ओभरसियरको प्रशिक्षण दिने काम प्रारम्भ भयो।
यो कार्यक्रममा वि.सं. २०११ सालमा कार्यक्रम बन्द भई एक वर्षको प्रशिक्षण मात्र पूरा गरी बसेका विद्यार्थीहरूलाई समेत दोस्रो वर्ष देखिको पाठ्यांशमा भर्ना लिएर वि.सं. २०१६ सालमा सिभिल ओभरसियरको पहिलो समूहको उत्पादन भयो।
वि.सं. २०२८ साल देखि सिभिल इन्जिनियरिङ कार्यक्रमका अतिरिक्त विद्युतीय इन्जिनियरिङ कार्यक्रम सुरु गरियो भने ३ वर्षे कार्यक्रमको अवधिलाई पुनः २ वर्षे गरियो ।
सिभिल इन्जिनियरिङ स्नातक तहको कार्यक्रम त्रि.वि. ई.अ.सं. को आफ्नै प्रयास तथा व्यवस्थापनमा २०४१ देखि नियमितरूपमा सुरु भई हाल आर्किटेक्चर, मेकानिकल, इलेक्ट्रोनिक्स तथा इलेक्ट्रिकल कार्यक्रमहरूमा स्नातक तह समेत सञ्चालन भइसकेका छन्।
पुल्चोक क्याम्पसमा स्नातक र सोभन्दा माथिल्ला तहका कार्यक्रमहरू मात्र सञ्चालन गर्ने उद्देश्यले त्यहां संचालित पुल्चोक क्याम्पस पुल्चोकमा रहेका डिप्लोमा तहका कार्यक्रमहरू चरणबद्धरूपमा इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानका अन्य आंगिक क्याम्पसहरूमा स्थानान्तरण गर्दै लैजाने क्रममा वि.सं. २०५२ सालदेखि रेफ्रिजेरेशन एन्ड एयर कन्डिशनिङ कार्यक्रम पूर्वाञ्चल क्याम्पस धरानमा, वि.सं. २०५३ सालदेखि इलेक्ट्रिकल र इलेक्ट्रोनिक्स कार्यक्रम पश्चिमाञ्चल क्याम्पस पोखरामा, वि.सं. २०५४ सालदेखि आर्किटेक्चर कार्यक्रम थापाथली क्याम्पस, काठमाडौंमा र वि.सं. २०५५ सालदेखि सिभिल कार्यक्रमलाई पनि थापाथली क्याम्पस, काठमाडौंमा स्थानान्तरण गरिएको थियो।
यस शिक्षण संस्थाको भौतिक र प्राविधिक विकासमा विभिन्न चरणमा विभिन्न मित्र राष्ट्रहरू भारत, संयुक्त अधिराज्य, नर्वे, लगायत विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घ संस्थाहरू जस्तैः विश्व बैङ्क, अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन , तथा संयुक्त राष्ट्र सङ्घीय विकास कार्यक्रम आदिको सहयोग प्राप्त भएको छ ।
विश्व बैङ्कको ऋण–सहयोग, स्विस महासङ्घ र क्यानाडाली सरकारको अनुदान सहयोगमा स्नातक तथा स्नातकोत्तर कार्यक्रमहरू शुरु गर्न सहयोग पुगेको हो ।
नयाँ शिक्षा योजना सुरु भएपछि नेपाल इन्जिनियरिङ इन्स्टिच्यूट तथा थापाथलीमा बि.स. २०१९ सालमा स्थापित टेक्निकल ट्रेनिङ इन्स्टिच्यूटलाई एकिकृत गरी वि.सं. २०२९ सालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानको गठन भयो ।
यस अध्ययन संस्थान अन्तरगत नेपाल इन्जिनियरिङ इन्स्टिच्यूट को स्थापना भएको पुल्चोक स्थित आनन्द निकेतनको हातामा पुल्चोक क्याम्पस पुल्चोक रहेको छ ।
घरहरुलू ग्लूकोज मीटर पूरा रक्तमा ग्लूकोजका स्तरलाई नाप्दछन्, र परीक्षण प्रयोगशालाहरूमा प्रयुक्त हुने वाला मीटर प्लाज्मामा ग्लूकोजका स्तरलाई नाप्दछन्।
यिनीहरूमा प्रमुख छन्: जन्सन एण्ड जन्सनको वन-टच अल्ट्रा, बायरको कन्टूर, रोशका एक्यू सीरीजका एक्यूचेक, एक्यूचेक एक्टिव र एक्यूट्रेंड आदि।
यस प्रकार यो उपकरण आफ्नो परिणाम कंप्यूटरमा पठाई दिन्छन्, जसलाई समयानुसार, मनचाहे फर्मैटमा प्रिंट गर्न सक्दछन्, सहेज सक्दछन् तथा विश्लेषण पनि गर्न सकिन्छ।
ग्लूकोमीटरमा लिंसटका माध्यम भन्दा एक बूंद रक्त लिन पछि उसलाई एकप्रयोज्य परीक्षण पट्टी मा राख्दछन् जसका आधारमा यो उपकरण रक्तको शर्गरा-स्तर नाप्दछ।
दोस्रो विश्व युद्ध पछि सोभियत सङ्घ र अमेरिकाले कोरियालाई सन् १०४५ अगस्ट १५ का दिन जापानको उपनिवेश नियन्त्रणबाट मुक्त गरेको थियो।
नवनिर्मित दुवै राष्ट्रका सरकारले सम्पूर्ण कोरियाको वैधानिक सरकार आफूलाई नै दावी गरेपछि कुनै सरकारले पनि सिमालाई स्थायी मान्न तयार भएका थिएनन्
युद्धको सुरुवातमा संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद्ले आफ्नो सेनाको गठन गर्दै कोरियामा तैनाथ गरेको थियो जसको उद्देश्य उत्तर कोरियाको आक्रमणलाई रोक्नु थियो।
वास्तविक राजनीतिक प्रक्रियामा जुन संम्पन्न छन्, त्यहि चतुर छन्, त्यहि राजनीतिज्ञ छन्, प्रशासन र राजनीतिक दलबंदीमा तिनैको सिक्का चल्दछ।
यदि अन्य कुनै प्रकारबाट , त अभिजन शासन संकीर्ण, स्वार्थी, दुर्विनीत र धनप्रिय हुन जान्छन् र आफ्नो क्षमतालाई परिवर्तित परिस्थितिका अनुरूप राख्न सक्तैनन्।
प्रत्येक वर्ष विजया दशमीका दिन लिगलिगकोटको मुल दरवारबाट करीब १० किलोमिटर टाढा रहेको चेपेघाटदेखि दौडेर जो पहिला लिगलिगकोटसम्म पुग्थ्यो त्यो व्यक्ति एक वर्षको लागि लिगलिगकोटको राजा हुने गर्दथ्यो।
लिगलिगकोट नेपाल एकिकरणको सुरूवातकर्ता मानिएका द्रव्य शाहको दरवार रहेको स्थान पनि हो, हाल उक्त दरवार नभए पनि दरवारको भग्नावशेष यद्यपी त्यहाँ विद्यमान छ।
लिगलिगकोटको नाम स्थानीय मगर भाषामा सुन्दर र मनमोहक दृश्यावलोकनलाई प्रयोग गरिने शब्द लिङलिङ र युद्धसामग्री राखिने स्थान तथा अग्लो स्थानमा रहेको किल्लाको लागि प्रयोग हुने शब्द कोट मिलेर बनेको लिङलिङकोटबाट अपभ्रंश भएर बनेको विस्वास गरिन्छ।
यो स्थान डाँडाको टुप्पोमा रहेको र त्यहाबाट हेर्दा वरपरको मनमोहक दृश्य देखिने हुदा,यो स्थानलाई लिङलिङकोट भनिएको र त्यही शब्द अपभ्रंश भएर लिगलिगकोट भन्नथालिएको हुनसक्ने इतिहासकार तथा स्थानीय वासिन्दा बताउछन।
खस राज्य स्थापना हुनु अघि लिगलिग लगायत सम्पूर्ण गोरखा क्षेत्र मगरहरूको अधिनमा थियो त्यसैले यहाँका नदी, पहाड, खोला आदिको नाम मगर भाषाबाट नै भएको पाइन्छ।
मर्स्याङ्दी, दरौंदी, भुसुन्दी, घिरुङ्ग, खोप्लाङ्ग लगायतका नामहरू जस्तै उक्त स्थानको नाम लिङलिङ रहेको र पछि खसहरूको आगमनसँगै उक्त शब्दलाई गलत उच्चारण गरिएर लिगलिग भएको अनुमान गर्न सकिने इतिहासकारहरूको राय छ।
यदि यस भागमा दबेका इच्छाहरू नियन्त्रण-शक्तिबाट बचेर प्रकट भएर त धेरै लक्षणहरू उत्पन्न हुन जान्छन् जसले पछि कुनै मनोरोगको रूप लिन सक्छन्।
फ्रायडको मनोवैज्ञानिक पुत्री एना फ्रायड अनुसार यो भाग डेढ वर्षको आयुमा उत्पन्न हुन्छ जसको प्रमाण यो हो कि यो आयु पछि नानी आफ्ना अंगहरूलाई चिन्न थाल्छन् तथा उनमा अहम् भाव उत्पन्न हुन्छ।
ईगो को मुख्य कार्य वास्तविकता, बुद्धि, चेतना, तर्क-शक्ति, स्मरण-शक्ति, निर्णय-शक्ति, इच्छा-शक्ति, अनुकूलन, समाकलन, छुट्याउने प्रवृत्तिलाई विकसित गर्नु हो।
यो मनको त्यो भाग हो, जसमा मूल-प्रवृत्तिका इच्छाहरू (जस्तै कि उत्तरजीवित यौनता, आक्रामकता, भोजन आदि सम्बन्धी इच्छाहरू) रहन्छन्, जसले चाँडै संतुष्टि चाहन्छ तथा आन्न्द र पीरका सिद्धान्तमा आधारित हुन्छन्।
यो मनको सचेतन तथा अचेतनको बीचको भाग हो, जसलाई मनुष्यले चाहेमा प्रयोग गर्न सक्छ, जस्तै स्मरण-शक्तिको त्यो भाग जसलाई व्यक्ति प्रयास गरेर कुनै घटनालाई सम्झना गर्नमा प्रयोग गर्न सक्छ।
यो कार्यशक्ति धेरै तरिकाको हुन्छ, जस्तै चिन्तन शक्ति, स्मरण-शक्ति, निर्णय शक्ति, बुद्धि, भाव, इन्द्रियाग्राह्यता, एकाग्रता, व्यवहार, परिज्ञान , इत्यादि।
तत्कलिन प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरको पालामा गेहेन्द्र शमशेरले निर्माण गर्न लगाएको हुनाले यस केन्द्रबाट उत्पादित बिजुलीलाई 'श्री चन्द्रज्योति प्रकाश' भन्ने गरिन्थ्यो।
काठमाडौँ उपत्यकादेखि करिब १२ कि.मि. दक्षिण पश्चिमको कोणमा रहेको फर्पिङ जलविद्युत् गृह निर्माणको कुल लागत पूँजी रु. सात लाख १३ हजार रहेको थियो।