polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
चौधरी यांनी पळून जाऊन विवाह केलेल्या केसेसच्या न्यायिक संदर्भातील भूमिका दर्शविताना कशाप्रकारे पितृसत्ता, कौटुंबिक विचारसरणी आणि लिंगभावी कल यांचे पुनःसाचीकरण केले जाते याचे विश्लेषण केले आहे.
आपल्या निवडीनुसार विवाह केल्याने जातींची विभागणी कमी होईल, लोक एकत्र येतील आणि सार्वजनिक ठिकाणी यापूर्वी भागांमध्ये न ऐकलेले स्त्रियांचे आवाज आणि त्यांची मते वगैरे स्थानांकित करता येतील हे लक्षात आल्याने तरुण पुरुष आंतरजातीय विवाहाचा पुरस्कार करत नाहीत.
कन्टेन्शियस मॅरेजेस, इलोपिंग कपल्स : जेन्डर, कास्ट ॲन्ड पॅट्रिआर्की इन नॉर्दर्न इंडिया हे प्रेम चौधरी यांनी लिहिलेले पुस्तक आहे.
गांधीसाहित्य, गीता, विनोबा भावेंचे साहित्य, काका कालेलकर, गोवर्धनराम त्रिपाठी, उमाशंकर जोशी रामदरकाश मिश्रा अशा लेखकांच्या लेखनाचे संस्कार त्यांच्यावर शाळकरी वयातच झाले.
गुजरातच्या नवनिर्माण आंदोलनात सहभागी झालेल्या आणि आणीबाणीचे कट्टर विरोधक असणाऱ्या चौधरींनी आपले सारे जीवन मानवी मूल्यांची कास धरणाऱ्या व मानवी जीवन उन्नत करण्याचा आग्रह धरणाऱ्या साहित्याची पाठराखण करण्यात व्यतीत केले आहे.
सहा दशकाच्या लेखन कारकिर्दीत ८०हून अधिक पुस्तके लिहिणारा आणि कविता, कथा, कादंबरी, नाटक, समीक्षा, चरित्र, निबंधलेखन असे सर्व प्रमुख वाङ्मय प्रकार हाताळणारा हा लेखक आपल्या लेखनातला कस टिकवून राहिला आणि वाचकांबरोबर समीक्षकांच्याही कुतूहलाचा विषय ठरला.
प्रस्तुत पुस्तकामध्ये लिंगभाव न्याय आणि विशिष्ट इतिहास, संस्कृती आणि संघर्ष यातून घडविलेले नागरिकत्वाचे व्यवहार यांवर सखोल मांडणी केलेली आहे.
पहिल्या भागामध्ये समकालीन लिंगभाव न्यायविषयक विचार ते नागरिकत्व, अधिकार, कायदा आणि विकास याविषयक चर्चा यांतील दुवा स्पष्ट करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
तिसऱ्या प्रकरणामध्ये मॉलिनक्स लॅटिन अमेरिका आणि कॅरिबियन येथील नागरिकत्वाचे सामाजिक चळवळींच्या विशेषतः ज्या न्यायासाठी स्त्रियांच्या चळवळी झाल्या त्यांतील दृष्टीकोनातून परिक्षण करतात.
लेखिका या लेखामधून संपूर्ण प्रदेशामध्ये समान नागरिकत्वासाठी झालेल्या स्त्रियांच्या लढ्यातून आलेली तीन महत्त्वाची वैशिष्ट्ये दाखवून देतात.
नागरिकत्व समजून घेण्याची प्रक्रिया सामाजिक वर्जिततेवर लादली जाते, जी बहुआयामी म्हणून ओळखली जाते आणि सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय अशा वगळेपणाच्या प्रकारांवरही लादले जाते.
सहाव्या प्रकरणामध्ये सब सहारन आफ्रिकेमधील लिंगभाव न्याय, नागरिकत्व आणि अधिकार याविषयक साहित्यातील मुख्य प्रश्नांचा आढावा लेखिकेने घेतला आहे.
रत्ना कपूर यांनी कायद्यामधील संकल्पनेची वंशावळ रेखाटली आहे आणि त्याचबरोबर लिंगभाव न्याय विषयक कायदेशीर समज कशाप्रकारे स्त्रियांचे हक्क, त्यांचा सक्षमीकरणासाठीचा संघर्ष यावर परिणाम करते हे दाखवून दिले आहे.
तिसरा प्रश्न म्हणजे राज्याची ओळख म्हणून धार्मिक ओळख आणि स्त्रियांच्या स्थानासाठी त्याची गुंतवणूक विशेषतः भारत, पाकिस्तान आणि बांग्लादेश मधील स्त्री चळवळींमध्ये अल्पसंख्यांक समुदायातील स्त्रिया केंद्रस्थानी असलेल्या दिसतात.
लिंगभाव न्याय आणि नागरिकत्व यासंदर्भात प्रादेशिक दृष्टिकोनावर आधारित सर्वच प्रकरणे ज्ञानामधील दरी दर्शवितात आणि त्याचबरोबर नवीन संशोधनासाठी क्षेत्र खुले करतात.
तिसऱ्या विभागामध्ये लिंगभाव न्याय, नागरिकत्व आणि अधिकार यावरील चर्चा सद्य परिस्थितीतील दारिद्र्य निर्मूलन आणि सामाजिक वर्जितता यावरील विकासविषयक चर्चा यासंदर्भात केली आहे.
'जेंडर जस्टीस सिटीझनशीप डेव्हलपमेंट' हे मैत्रेयी मुखोपाध्याय आणि नवशरण सिंग संपादित पुस्तक जुबान, नवी दिल्ली यांनी २००७ मध्ये प्रकाशित केले आहे.
प्रस्तुत पुस्तकातून लेखिकेने लॅटिन अमेरिका आणि कॅरिबियन, मध्य पूर्व आणि उत्तर आफ्रिका, सब सहारन आफ्रिका आणि दक्षिण आफ्रिका येथील अभ्यासातून सद्य काळातील लिंगभाव न्यायविषयक विचार ते नागरिकत्व, अधिकार, कायदा आणि विकास यावरील चर्चा यांच्यातील दुवा दर्शविला आहे.
प्रस्तुत पुस्तकामध्ये समाजशास्त्र, राज्यशास्त्र आणि विधी अभ्यास या ज्ञानशाखेतील स्त्रीवादी अभ्यासकांचे आंतरविद्याशाखीय दृष्टीकोन एकत्र आणले आहेत.
लेखिकेच्या मते हे नवीन आंतरदेशीय भारतीय व्यावसायिक वर्ग सातत्याने भारतातील काही निवडक पद्धतीनं उचलतो व बदलू शकणारे भारतीय सांस्कृतिक नियम म्हणून स्वीकारतो.
माहिती व तंत्रज्ञान व्यावसायिक जेव्हा 'पार्श्वभूमीचा' उल्लेख करतात तेव्हा त्याचे काय अर्थ आहेत हे उलगडण्याचा प्रयत्‍न लेखिका पुस्तकातील ६ प्रकरणांमधून करतात.
व्यक्तिवादाचे त्यांनी लावलेले अर्थ हे कशा पद्धतीने त्यांच्या वैयक्तिक इतिहास व मार्गक्रमणामुळे आहेत यावरील परावर्तन ते नोकरी सोडल्यावरच करू शकतात.
या बहुराष्ट्रीय वर्गाला मिळणाऱ्या या विशेषाधीकारांची पाळे-मुळे राष्ट्रीय/आंतरिक उतरंड, जागतिक भांडवल व भारतीय वर्ग रचनेत असल्याचे ते मांडतात.
भारताचे जगाशी होणाऱ्या मैत्री/ मिलापाबाबतीतील चर्चाविश्व शोधण्यासाठी लेखिका दुसऱ्या प्रकरणात कामाच्या ठिकाणाकडे लक्ष केंद्रित करतात.
अप्रोप्रिएटली इंडियन : जेंडर ॲन्ड कल्चर इन अ न्यू ट्रान्सनॅशनल क्लास हे पुस्तक लेखिका स्मिता राधाकृष्णन यांनी लिहिले असून ओरियंट ब्लॅकस्वानने २०११मध्ये प्रकाशित केले आहे.
त्यांनी शंभरहून अधिक चित्रपट केले असून त्यांच्या ‘घातक’ व ‘घायल’ या चित्रपटांना फिल्मफेर पुरस्कार तर ‘लिजंड ऑफ भगत सिंग’ या चित्रपटाला झी पुरस्कार मिळाला.
मयेकर यांचे दामिनी, अस्तित्व, पुकार, विवाह, शौकीन, हथियार, अंदाज अपना अपना, फिदा, अपने पराये, पिता, खाकी हे चित्रपट सर्वाच्या लक्षात राहिले.
मयेकर यांनी स्वतःच संगणकावर शिकून ‘मुव्ही लॅप’, ‘फिल्म बॅक’ आणि ‘अ‍ॅव्हिड’ असा संकलनाचा बदलता प्रवासही आत्मसात केला आणि आपले काम सुरूच ठेवले.
२०१५-१७ सालांतली आयसीसी आंतरखंडीय चषक स्पर्धा ही आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीने संस्थेच्या प्रमुख सहभागी सदस्य देशांदरम्यान भरवलेल्या आंतरराष्ट्रीय प्रथम श्रेणी क्रिकेट स्पर्धेची सातवी फेरी आहे.
आयर्लंडचा आणि अफगाणिस्तानचा संघ हे एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय स्पर्धेसाठी घेतलेल्या पात्रता प्रक्रिया रँकिंगमध्ये पात्र ठरले आहेत.
दोन्ही हंगामात हा संघ अगदी तळाशी होता तरी त्या अनुभवाच्या जोरावर त्यांनी ऑस्ट्रेलियामध्ये खेळल्या तीन-दिवसीय सामन्यात हाँगकाँग संघाचा धुव्वा उडवला.
२०१५-१७ आयसीसी आंतरखंडीय चषक स्पर्धेत सहभागी होणाऱ्या आठ संघांपैकी केवळ पापुआ न्यू गिनीचा संघ याआधी प्रथम-श्रेणी सामना खेळलेला नाही.
स्कॉटिश गणितज्ञ जॉन नेपियर यांनी सुचविलेल्या या युक्तीमुळे गुणाकार-भागाकार, वर्ग-घन करणे वर्गमूळ-घनमूळ काढणे आदी क्रिया सोप्या झाल्या.
लॉगॅरिदममुळे गुणाकार आणि भागाकार यांसारख्या तुलनेने क्लिष्ट क्रियांना बेरीज आणि वजाबाकी यासारख्या सहज करता येण्यासारख्या गणिती क्रियांमध्ये बदलता येऊ शकते.
घातांकीकरण या क्रियेमध्ये कोणत्याही धन वास्तव संख्येचा वास्तव घात काढता येतो व तो नेहमी धन असतो, म्हणून आणि सारख्या कोणत्याही धन वास्तव संख्या वापरून लॉगॅरिदम काढता येतो.
माझ्या हृदयातील दूरवरच्या अद्भूत प्रदेशांना भेट देण्याची अनेक वर्षे साठवून ठेवलेली इच्छा आणि त्यावेळी आलेली लहर यांना बळी पडून मी माझे मन कठीण केले आणि माझे सुहृद, पुरुष आणि स्त्रीया, यांना सोडण्याचा निश्चय केला.
या रस्त्यावर हेब्रॉन, बेथलेहेम आणि जेरुसलेम सारखी अनेक मुस्लिम आणि ख्रिश्चन तीर्थस्थाने असल्याने मामलुक सैन्य या रस्त्यावर निगराणी ठेवून असे व यात्राळूंचा प्रवास निर्धोक होत असे.
तीस वर्षांच्या प्रदीर्घ काळामध्ये त्याने उत्तर आफ्रिका, आफ्रिकेचे शिंग, मध्य पूर्व, दक्षिण आशिया, मध्य आशिया, आग्नेय आशिया, चीन या प्रांतांमधून प्रवास केला.
जातीच्या निर्मितीत लिंगभाव हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक राहिला आहे हे लेखिकेने विविध ऐतिहासिक स्रोत, धार्मिक ग्रंथ आणि मानववंशशास्त्रातील व समाजशास्त्रातील साहित्याच्या आधारावर दाखवून दिले आहे.
येथे विरोधाभासी मांडणी असेलेले ड्यूमॉन्ट व बाबासाहेब आंबेडकर यांचे विचार तसेच जाती व वर्ण यासंदर्भातील समाजशास्त्रीय व्याख्या पुढे आणतात.
त्या जात व वर्ग यांमधील संबंध दाखवून देतात व धार्मिक ग्रंथांच्या आधारावर कशा पद्धतीनी जात ही ज्ञानाची एकाधिकारशाहीचे किंवा ज्ञान क्षेत्रातून काहींना वगळण्याचे समर्थन करते हे दाखवून देतात.
५व्या प्रकरणात लेखिका दाखवून देतात की भारतात कशा पद्धतीने पितृसत्ताक व्यवहारातील वैविध्यांना परवानगी देऊन, त्यांना सहन करून व लादून हिंदू समाजातील जातिव्यवस्था टिकवली जाते.
जातींजातींतील भिन्न भिन्न व्यवहार एका उतरंडीत आहेत व यामुळे पितृसत्तेचे व्यवहार हे प्रत्येक जातीत कसे वेगळे असतात व जातीय उच्चनीचता सिद्ध करण्यास कसे महत्त्वाचे ठरतात हे चक्रवर्ती या प्रकरणातून दाखवून देतात.
प्रकरण ४ दाखवते की भारतात जातीची शुद्धता टिकवण्यासाठी कशा पद्धतीने स्त्रियांच्या लैंगिकतेवरील नियंत्रण हे अत्यावश्यक होते व या गरजेतून भारतातील पितृसत्ता कशी निर्माण केली गेली.
जात व लिंगभावावर आधारित ही सामाजिक रचना भारतात फ़क़्त हिंसेच्या बळावर नाही तर स्त्रियांची संमती मिळवून कशी प्रस्थापित केली गेली हे या प्रकरणात लेखिका दाखवून देतात.
जेंडरिंग कास्ट : थ्रू अ फेमिनिस्ट लेन्स हे भारतीय स्त्रीवादी इतिहासशास्त्रज्ञ उमा चक्रवर्ती यांनी लिहिलेले पुस्तक आहे.
'जेंडरिंग कास्ट : थ्रू अ फेमिनिस्ट लेन्स' हे मैत्रेयी कृष्णराजन यांनी संपादित केलेल्या 'थियरायझिंग फेमिनिझम; या शृंखलेतले एक पुस्तक आहे.
दुसऱ्या प्रकरणात लेखिका जात व लिंगभाव यांच्या संबंधावर लक्ष वेधतात व ह्या दोन्ही संस्था कशा पद्धतीने एक दुसऱ्यांना कामगारांच्या व लग्नाच्या क्षेत्रात घडवतात हे विशेषतः दाखवून देतात.
तिसऱ्या प्रकरणात ब्राम्हणी पितृसत्तेच्या काळात कशा रीतीने कट्टर जातीवर आधारित पितृसत्ताक नियम घडवले गेले, त्यांचा संबंध उत्पादनाशी कसा जोडण्यात आला व राज्यसंस्थेचा त्याला पाठिंबाही कसा मिळाला या ऐतिहासिक पाळ्यामुळ्यांचा उमा चक्रवर्ती आढावा घेतात.
कारण त्यावेळी मिरज-कोल्हापूर हा रेल्वेमार्ग कोल्हापूरचे राजर्षि शाहू महाराज आणि मिरज- सांगली हा रेल्वेमार्ग सांगलीचे पटवर्धन सरकार यांच्याकडून चालविला जात होता.
त्या काळात पुणे- बंगलोर, मिरज सांगली, मिरज - कोल्हापूर हे मीटरगेज रेल्वेमार्ग दक्षिण-मध्य रेल्वेकडे तर मिरज-लातूर हा नॅरोगेज रेल्वेमार्ग मध्यरेल्वेकडे देण्यात आला होता.
सांगली जिल्ह्यातील मिरज स्थानकाचे महत्व दक्षिण मराठा रेल्वे कंपनीच्या निदर्शनास आल्याने मिरज स्थानकाचा व या मार्गे धावणाच्या गाड्यांचा झपाट्याने विस्तार करण्याचा सपाटा कंपनीने
सीमेविषयीची काल्पनिक रचिते ही लिंगभावात्म्क असतात कारण देशावर प्रेम केले जाते, त्याला बलवान बनवले जाते, त्याच्यावर बलात्कार, मानखंडणा आणि अतिक्रमण केले जाते.
राजसत्ता, पितृतव आणि, मातृत्वाची लिंगाधारित आणि लिंगभावाधारीत उदाहरणे देऊन त्यांच्या कक्षेतील सत्तेचे वाटप कसे करतात याचा परामर्श लेखकांनी घेतला आहे.
त्यामुळे कोणत्या राष्ट्राचा अभ्यास करताना राजकीय चर्चा विश्वाचे लिंगभावाच्या दृष्टीकोनातून विश्लेषण केले पाहिजे आणि राष्ट्र व राष्ट्रीयत्व या संकल्पनांचे लैंगिकीकरण कसे केले जाते हे सुद्धा पाहिले पाहिजे.
राष्ट्र ही संकल्पना लिंगभावात्म्क असते कारण ती स्त्री- पुरुषांच्या पारंपारिक लिंगभावात्म्क श्रमविभागणी जिथे स्त्री हे राष्ट्र असते आणि पुरुष त्याचे संरक्षण आणि संवर्धन करतो.
द्वेलेटीट यांच्या संकल्पनेचा आधार घेऊन पौरुषत्व आणि लष्करीकरण यांचे आदर्श मर्दानगीला जन्म देतात आणि असे हे मर्द पितृसत्ताक समाजात सांस्कृतिक मानदंड बनतात.
वरील कोशांपेक्षा खूप मोठा आणि आजही पुनर्मुद्रणे होत असल्याने सहज उपलब्ध असलेला शब्दकोश म्हणजे मोल्सवर्थ-कॅंडी यांनी संपादित केलेली मराठी ॲन्ड इंग्लिश डिक्शनरी.
कोकणी, राजापुरी, वाडी जिल्ह्यातले शब्द, उत्तर महाराष्ट्रातले शब्द, पोर्तुगीज, अरबी, फारसी, तुर्की आणि हिंदुस्तानी शब्द वगैरे देताना हे शब्द कुठून आले ते सांगितले आहे.
विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाने उर्दू-मराठी , कन्नड-मराठी , गुजराती-मराठी , पाली-मराठी , मराठी-कन्नड , मराठी-गुजराती , मराठी-सिंधी , तमिळ-मराठी , मराठी-रशियन-जर्मन कोश यांसारखे कोश प्रकाशित केले आहेत.
शब्दकोश, ज्ञानकोश/विश्वकोश, तत्त्वज्ञानकोश, चरित्रकोश, समाजविज्ञानकोश, तिथिकोश, संख्यासंकेतकोश, सुविचारकोश, ग्रंथसूची, जंत्री आणि शकावली, निदेशपुस्तके, निर्देशिका, वार्षिके व पंचांगे, भौगोलिक कोश-ग्रामसूची, गॅझेटियर्स असे कोशांचे निरनिराळे प्रकार मराठीत आढळतात.
श्रीधर व्यंकटेश केतकर यांनी तयार केलेला 'ज्ञानकोश' ही मराठी कोशवाङ्मयातील अत्यंत महत्त्वाची, ऐतिहासिक स्वरूपाची अद्वितीय कामगिरी आहे.
त्रैमासिकाच्या पहिल्या अंकाचे प्रकाशन अमळनेर येथील प्रताप तत्त्वज्ञान केंद्रात महाराष्ट्राचे तत्कालीन गृह राज्यमंत्री भाई वैद्य यांच्या हस्ते झाले.
अमळनेरचे श्रीमंत प्रताप शेठ यांनी स्थापन केलेल्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ फिलोसॉफीतर्फे "तत्त्वज्ञान मंदिर" या नावाचे मराठी आणि हिंदी या भाषांतून प्रसिद्ध होणारे त्रैमासिक बंद पडले होते.
या अंकात प्रसिद्ध भाषातज्ज्ञ अशोक केळकर यांचा प्राचीन भारतीय साहित्यमीमांसा, अरविंद देशपांडे यांचा इतिहास लेखन व ललित साहित्य, संपादक बारलिंगे यांचा कर्म, कर्मबंध आणि मोक्ष आणि यज्ञेश्वरशास्त्री कस्तुरे यांचा भामतीप्रकाश भाग १, हे लेख आहेत.
मूळच्या अमरावतीच्या असणाऱ्या गणोरकरांनी अमरावतीच्या विदर्भ महाविद्यालयात, मुंबईच्या एल्फिन्स्टन महाविद्यालयात, त्याचप्रमाणे मुंबई विद्यापीठात मराठीचे अध्यापन केले आहे.
अमरावतीच्या विदर्भ महाविद्यालयात शिक्षण घेत असतानाच गणोरकरांनी इंदिरा संत, करंदीकर, केशवसुत, गोविंदाग्रज, पाडगावकर, बापट, बालकवी, बोरकर, मर्ढेकर आदी कवींचे काव्यसंग्रह अभ्यासले.
अमरकोशाचे उद्दिष्ट समानार्थी नामांची शब्दांची माहिती देणे हे असल्याने ती माहिती देण्यासाठी समानार्थी शब्दांचे अर्थाच्या व लिंगाच्या आधारे गट करण्यात आले असून प्रत्येक गटातील शब्दांची लिंगे सांगण्यासाठी काही कॢप्त्या योजण्यात आल्या आहेत.
जिथे शब्द तिन्ही लिंगांपैकी दोन लिंगांत वापरण्यात येतो तिथे ज्यात तो वापरण्यात येत नाही त्याचे निषेधार्थक पद योजून स्पष्टीकरण देण्यात आले आहे.
वैज्ञानिक पद्धतीचे मुलभूत घटक ‘वैश्विक सत्याचा शोध ’ व वस्तुनिष्ठतेला स्त्रीवाद्यांनी सातत्याने आव्हान दिले परंतु त्यांनी स्वतः निर्माण केलेल्या सामाजिक जीवनाबाबतीतील ज्ञानाला, या वैज्ञानिक जगतात सिद्ध करण्यासाठी त्यांनी कुठले विविध मार्ग निवडले हे पुस्तकातील तिसऱ्या प्रकरणात लेखक मांडतात.
तिसऱ्या भूमिकेत सत्याप्रत पोहचण्यास दोन्हींची गरज असल्याचे मांडतात व सापेक्षतावादी हे ज्ञान व वास्तव यामधील संबंध जोडणे संशोधकाला शक्य नाही अशी भूमिका मांडतात.
पहिल्या भागातील ४थ्या प्रकरणात लेखक सापेक्षतावादाच्या दाव्याला (अनेक सत्य असतात व व्यक्तीच्या सामाजिक स्थानावरून सत्याची आवृत्ती बदलते) स्त्रीवादी कशे सामोरे जातात याचे स्पष्टीकरण देतात.
लेखकांनी दाखवून दिले कि सापेक्षतावादाच्या दाव्याला सामोरे जाताना स्त्रीवादी हे निरपेक्षतावादाच्या व 'सत्य' या धारणांच्या पलीकडे जाऊन स्त्रीवादी भूमिदृष्टी पुढे आणतात.
त्यांच्या मते स्त्रीवादी पद्धतीशास्त्र हे ‘संशोधन पद्धती’ विरुद्धच्या संघर्षाने (वैज्ञानिक पद्धती या ज्ञानशाखेनी स्त्रियांना तुच्छ व दुय्यम लेखलेले दिसते व या विरोधातील संघर्षाने स्त्रीवादी पद्धतीशास्त्र घडलेले दिसते) घडले असले तरीही प्रबोधनकाळातील व मानवतावादातील काही धारणांचा आग्रह स्त्रीवादीही पूर्णपणे सोडू शकलेले नाहीत.
स्त्रियांमधील भिन्नत्वाच्या स्वीकारामुळे स्त्रीवद्यांमधील विभागणी किंवा त्याने तुकडे करण्याचे राजकीय परिणाम व स्त्रियांमध्ये युतीच्या शक्यता निर्माण करण्याचे मुद्दे स्त्रीवादी संशोधकांपुढे येतात ज्याबाबत या पुस्तकात भाष्य केलेले दिसते.
स्त्रीवादी संशोधकाचे नैतिक मूल्य /कर्तेपणा हा संशोधन प्रक्रियेमधील सत्ता संबंधांबाबत चिकित्सक पद्धतीने चिंतन करण्यामध्ये महत्त्वाचा घटक आहे.
त्या हे ही दाखवून देतात कि स्त्रीवादी ज्ञान निर्मितीचे निर्माते म्हणून संशोधका समोर जे पर्याय उपलब्ध असतात ते आजही राजकीय व ज्ञानमीमांसाशास्त्राच्या दृष्टीने एक समस्या आहेत.
या पुस्तकात तीन महत्त्वाच्या मुद्यांचा उहापोह झालेला दिसतो: स्त्रीवादी पद्धतीशास्त्र, हे पाश्चात्य तत्त्वज्ञानात सत्य शोधण्यासाठी 'समाजाबाबतीतील विचार, लोकांचे समाजजीवनाबाबतीतील अनुभव व वास्तविक सामाजिक परिस्थिती' या तिन्हींचा एक दुसऱ्याशी संबंध कसा जोडावा या प्रश्नाभोवतीच्या मतभेदांनी घडले आहे.
या चर्चेला स्त्रीवाद्यांनी दिलेल्या प्रतिक्रियांमुळे स्त्रीवाद्यांमध्ये वैविध्य तसेच पद्धतीशास्त्राबाबतीतील मतभेद निर्माण झालेले आहे.
सदरचे वैविध्य असून देखील स्त्रीवादी पद्धतीशास्त्रात काही वैशिष्ट्य ठळकपणे दिसते कारण काही विशिष्ठ तात्त्विक, राजकीय व नैतिक मुद्दे या सर्व स्त्रीवादी विचारपद्धतींचा आधार असलेले दिसते.
तसेच येथे वैज्ञानिक पद्धती व मानवतावादाला संपूर्णपणे सोडण्याने स्त्रीवाद्यांवर कुठले राजकीय व नैतिक परिणाम पडतील याबाबतीतील चिंता स्त्रीवाद्यांमध्ये दिसून येते हे ही त्या दाखवून देतात.
एकाबाजूला स्त्रीवादी पद्धतीशास्त्राच्या गाभ्यात विरोधाभास निर्माण झाले व दुसऱ्या बाजूला आधुनिकोत्तर विचारांना स्त्रीवाद्यांनी विविध पद्धतीने प्रतिक्रिया दिल्या .
लेखकांनी येथे योग्य उत्तर किंवा आदर्श प्रक्रिया नोंदवण्याचा प्रयत्न केलेला नाही तर संशोधन प्रश्नापासून ते संशोधनाचे निष्कर्ष काढण्यापर्यंत, संशोधन प्रक्रियेच्या एका आवृतीला उलगडण्याचा येथे प्रयत्न दिसतो.
पुस्तकातील दुसऱ्या भागात लेखक आधुनिकोत्तरवादी व उत्तर संरचनावाद्यांनी स्त्रीवाद्यांवर केलेली टीका व स्त्रीवाद्यांनी त्याला दिलेले उत्तर स्पष्ट करतात.
जिथे एका बाजूला आधुनिकोत्तरवाद्यांनी स्त्रीवादी विचारधारेच्या मुलभूत कोटीक्रमांनाच आव्हान केलेले दिसते तिथे स्त्रीवाद्यांनी याला लिंगभाव, सत्ता व ज्ञान निर्मितीवर पुर्नचिंतन करण्याची सकारात्मक संधी म्हणून पाहिलेले दिसते.
फेमिनिस्ट मेथडॉलॉजी: चॅलेन्जेस ॲन्ड चॉइसेस हे २००२ मध्ये केरोलीन रमाझानोग्लु व जेनट होलेंड द्वारा लिखित व 'न्यू सेज प्रकाशनाने' प्रसिद्ध केलेले पुस्तक आहे.
या पुस्तकात लेखक स्त्रीवादी पद्धतीशास्त्राच्या निर्मितीमागील ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्याला विविध विचारधारेकडून मिळालेले आव्हान व यातून निर्माण झालेले स्त्रीवादी पद्धतीशास्त्राचे वेगळेपण अधोरेखित करतात.
ॲंजेला डेव्हिस या अमेरिकेतील कम्युनिस्ट पक्ष तसेच काळ्या नागरिकांचे मानवी व नागरी हक्क यासाठी लढा देणारा ब्लॅक पॅंथर पक्ष अशा परिवर्तनवादी राजकीय लढ्यामध्ये सहभाग व नेतृत्व असणारे व्यक्तिमत्त्व आहे.
तत्कालीन अमेरिकेतील वर्णभेद, काळ्या लोकांवर होणारा हिंसाचार, त्यांच्या नागरी हक्काचे प्रश्न, काळ्या स्त्रियांचे नागरिक व स्त्री म्हणून होणारे दुहेरी शोषण, कैद्यांचे प्रश्न व हक्क, लैंगिक अल्पसख्यांकांचे हक्क्क आणि काळ्या स्त्रीवादाची चळवळ असे अनेक महत्त्वपूर्ण क्षेत्रांमध्ये त्यांचे योगदान आहे.
राजकीय तत्त्वज्ञान व परिवर्तनवादी सिद्धांकन या अनुषंगाने डेव्हिस यांचे काम असून संस्कृती, लिंगभाव, वर्णवाद व भांडवलशाही याबद्दलचे त्यांचे सिद्धांकन ही सामाजिक व राजकीय चळवळीसाठी दिशादर्शक ठरते.
त्यांची सामाजिक पार्श्वभूमी, शैक्षणिक प्रवास, चळवळीमधील सहभाग इथपासून ते डेव्हिस या एक तज्ञ म्हणून कशाप्रकारे घडल्या याचा विस्तृत आढावा घेतला आहे.
शैक्षणिक जीवनादरम्यान चळवळीमध्ये प्रवेश, न्यायालयीन लढा व एक काळ्या मार्क्सवादी स्त्रीवादी म्हणून विकसित केलेली सिद्धांकने असे अनेक मुद्दे येतात.
चौथ्या प्रकरणामध्ये विशिष्ठ विषयावर डेव्हिस यांच्या घेण्यात आलेल्या मुलाखती असून त्यातून वर्णभेदाच्या विरोधातील समूहाचे राजकीय नेतृत्व, भूमिका, युती यांची चर्चा केली आहे.
१९६०-७० या काळामध्ये डेव्हिस यांनी राजकीय चळवळीतील क्रांतिकारक म्हणून जे काम केले त्यातून विश्लेषणात्मक स्त्रीवादी सिद्धांकन आणि पुरोगामी सिद्धांकन यांना चालना मिळाली.
त्यामुळे स्त्रीवादी सिद्धांकन, वर्णभेदविरोधी सिद्धांकन, सामाजिक न्याय आणि मार्क्सवाद याचा अभ्यास करू इच्छिणाऱ्यासाठी हे पुस्तक निकडीचे वाचन साहित्य आहे.
वर्ण, वर्ग, लिंगभाव या संदर्भात परीघावर असणाऱ्या अनेक स्त्रीवाद्यांनी स्त्रीवादी सिद्धांकनामध्ये परिवर्तन घडवून आणण्याचे काम केले.
वर्णभेद आणि लिंगभावाधारित विषमता यांना प्रतिकार करत काळा स्त्रीवाद उभा राहिला व त्याद्वारे स्त्रीवादी सिद्धांकनामध्ये सुद्धा योगदान देण्यात आले.
बेल हूक्स सारख्या स्त्रीवादी समाजातील सर्वच पातळ्यांवर परिघावरील असणाऱ्या काळ्या स्त्रीवाद्यांनी प्रमुख प्रवाही स्त्रीवादी सिद्धांकनात कशाप्रकारे हस्तक्षेप केले हे अधोरेखित केले तर रोझमेरी टॉंग यांनी स्त्रीवादाच्या विभिन्न विचारधारांची ओळख करवून देत त्यातून स्त्रीवादी सिद्धांकन स्पष्ट केले आहे.
सदर पुस्तक हे काळ्या मार्क्सवादी स्त्रीवादी तज्ञ, लेखिका आणि राजकीय नेतृत्व असणाऱ्या ॲंजेला डेव्हिस यांच्या लिखाणाचे संकलन असून त्यांनी विविध गंभीर मुद्द्यांवर जी अभ्यासपूर्ण मांडणी केली आहे त्याचा समावेश केला आहे.
अमेरिकेतील काळ्या लोकांवर होणारे अत्याचार, गुलामगिरी, त्यांना गुन्हेगार ठरविणे, कारागृहात काळ्या कैद्यांना दिली जाणारी वागणूक, शिक्षा यासर्वांच्या विरोधात चर्चा करीत त्यांनी कारागृह बंदीची मागणी केली आहे.
वर्णभेद, लैंगिक अत्याचार, भांडवलशाही शोषण व्यवस्था, त्या संदर्भात कष्टकरी स्त्रियांचे श्रम व घरकाम, सरोगसी आणि म्हणून काळ्या स्त्रियांची भूमिका याविषयी सविस्तर चर्चा केली आहे.
ॲंजेला डेव्हिस यांच्या मांडणीतून पुढे आलेले स्त्रीवादी सिद्धांकन हे काळ्या स्त्रीवादी चळवळीच्या पार्श्वभूमीवर उभे राहिलेले दिसते.
महाराष्ट्रात शंकरेश्वर मंदिर - कोदवली ; शिखर शिंगणापूर; राजराजेश्वर मंदिर - अकोला; भैरवनाथ मंदिर मौजे कंडारी तालुका परांडा जिल्हा उस्मानाबाद ; संत सोहमनाथ महाराज मंदिर श्रीक्षेत्र आसोला खु.
भारतातील मध्य प्रदेशात देवझिरी तीर्थ झाबुआ, व महाकालेश्वर मन्दिर उज्जैन येथे तर उत्तरांचल प्रदेशात हरिद्वार येथे, राजस्थानात मंगलेश्वर महादेव मंदिर जयपूर; देवघर मंदिर झारखंड; देवघरचे बैजनाथ मंदिरासाठी सुल्तान गंज ते देवघर येथे कावड यात्रा साजरी केली जाते.
कावड हे पाण्याच्या दोन घागरी अथवा दोन जड पदार्थ इकडून तिकडे नेण्यासाठी बांबूच्या दोन टोकांना दोऱ्या बांधून त्याखाली वाहून न्यायच्या वस्तू ठेवलेली शिंकाळी असलेले पारंपरिक भारतीय साधन होय.
धुण्डिराज व्यासकृत, शिवाजी महाराजांनी बनवून घेतलेल्या राजकोशात धुण्डिराज व्यासांनी 'तुला' आणि 'तुलावाहः' हे पर्यायी शब्द सुचवलेले दिसतात.
अकोल्यापासून १८ किलोमीटर अंतरावरील ग्रांधीग्राम येथे पूर्णा नदीच्या पाण्याने कावड भरून ती श्रावण महिन्यातील शेवटच्या सोमवारी अकोला येथे राजराजेश्वर मंदिरास आणतात.
संत एकनाथांनी देवाच्या अभिषेकासाठी काशीहून कावडीने आणलेले पाणी तहानेने व्याकुळलेल्या गाढवास पिण्यास देऊन भूतदयेचा आदर्श घालून दिला अशी हकीकत आहे.
ह्या पुस्तकामध्ये स्त्रीवादाचे महाराष्ट्रभरातील वेगवेगळ्या चळवळींनी दाखवलेले अनेक विध अवतार आपल्या स्पष्ट आवाजासकट नोंदवण्याचा प्रयत्न संपादक त्रयींनी केला आहे.
ज्यात दलित स्त्रीवादापासून, जनआंदलने, लैंगिकता हक्कांच्या चळवळी, स्त्रीयांच्या समलैंगिकतेचे प्रश्न, धर्म-पितृसत्तेचे राजकारण, स्त्रीयांवरील हिंसा, समान नागरी कायदा आणि स्त्रीया, जैन/मुस्लिम/बौद्ध/ख्रिश्चन/शीख धर्म आणि स्त्रीयां, आणि शेवटच्या भागांमध्ये साहित्य आणि स्त्रीया अश्या प्रकाळे ढोबळ मानाने ह्या पुस्तकाचे विषय आहेत.
संदर्भातील स्त्रीवाद हा ग्रंथ विद्याताई बाळ यांच्या स्त्रीयांच्या हक्कांसंबंधीच्या गेल्या तीन दशकांच्या कार्याला समर्पीत म्हणून महाराष्ट्रातील अनेक विविध चळवळीतील अभ्यासकांनी एकत्र येऊन काही लिहीले आहेत.
रेंदाळकरांना उत्तम कविता करायची फार इच्छा होती, परंतु अक्षरगण वृत्तांत कविता लिहायची तर संस्कृत भाषेत प्रावीण्य हवे, असे त्यांच्या मनाने घेतले व संस्कृत शिकण्याचा निश्चय करून ते सांगलीत आले.
'सुधारक', 'विविधज्ञानविस्तार', 'मनोरंजन', 'प्रगती' इत्यादी त्या वेळच्या नियतकालिकांत या पुस्तकाची प्रशंसापर परीक्षणे प्रसिद्ध झाली.
तर्कशास्त्र, तत्त्वज्ञान व मानसशास्त्र हे विषय वाडेकर स्वतः इंग्लिशमध्ये शिकून शिकवीत असले तरी हे सर्व विषय आणि अनुषंगिक इतर विषय त्यांनीच प्रथम मराठीत आणले.
या कोशाची रचना करताना त्यांनी त्यात अंतर्गत केलेल्या एका मुलभूत आणि महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे भारतातील पंधरा भाषांत व्यक्त झालेल्या तत्त्वज्ञानावरील पंधरा लेखांचा त्यांनी केलेला समावेश.
‘मला येगळ्या वाटंनं जायाचंय्‌, ही मळल्याली वाट सोडून चालायचंय्‌-’ म्हणणाऱ्या, यल्लम्माच्या कीर्तीचा बाजार मांडणाऱ्या खोट्या दुनियेविरूद्ध प्राण पणाला लावून बंड करणाऱ्या जगन जोगतिणीची ही गोष्ट वाचकाला अंतर्मुख करते.
तुपे यांच्या १६ कादंबऱ्या भटक्या विमुक्तांचे जीवन चित्रित करणाऱ्या, दलित स्त्रियांचे प्रश्न मांडणाऱ्या, खेड्यातल्या जीवनातील दाहकतेचा प्रत्यय आणून देणाऱ्या आहेत.
संतू, लांबलेल्या सावल्या मधील माधव, चिपाड मधील सुशिक्षित बेकार, शेवंती, खुळी, खाई मधील सावरी, इंजाळमधील श्यामा, झुलवातील जोगतीण, झावळमधला काशिनाथ कोळी या व्यक्तिरेखांवरून याची कल्पना येते.
ज्याच्या पार्श्वसंगीताचे ध्वनिमुद्रण हॉलीवूड, कॅलिफोर्निया मधील 'सोनी स्कोरिंग स्टेज' या स्टुडिओत 'सिंफनी ऑर्केस्ट्रा'मध्ये झाले असा सैराट हा भारतातील पहिलाच चित्रपट आहे.
घरचांच़ा विरोध पत्करून दोघेजण हैदराबादला पळून जाऊन लग्न करतात परंतु शेवटी सुडाने जळफळत असलेला आर्चीच़ा भाऊ त्यांना शोधून त्यांना ठार मारतो.
नागराज मंजुळे, नितिन केणी आणि निखिल साने यांनी आटपाट प्रोडक्शन, एस्सेल व्हिजन प्रोडक्शन्स आणि झी स्टुडिओ या बॅनर अंतर्गत या चित्रपटाची निर्मिती केली.
"मोकळा" ह्या शब्दापासून ज़सा "मोकाट" हा शब्द तयार झ़ाला आहे, त्याच़प्रमाणे, स्वैर शब्दापासून सैराट हा गावठी शब्द तयार झ़ाला असला पाहिजे.
पाच कथासंग्रह, पाच कवितासंग्रह, दोन कादंबऱ्या, दोन प्रवासवर्णने आणि चार भाषाविषयक विवरणात्मक पुस्तके एवढी त्यांची स्वतंत्र हिंदी साहित्यसंपदा आहे.
खडसे यांनी आतापर्यंत २० मराठी पुस्तकांचे हिंदी अनुवाद केले असून, त्यांत अरुण खोरे , जयवंत दळवी, दया पवार , भारत सासणे, राम नगरकर , लक्ष्मण माने , शरणकुमार लिंबाळे, शिवाजी सावंत आदी साहित्यिकांच्या उपरोल्लेखित पुस्तकांचा समावेश आहे.
त्यांनी दिल्ली, आग्रा, कानपूर, लखनौ, हैदराबाद, बेंगलोर, अहमदाबाद, बडोदा, कलकत्ता या ठिकाणीही अनेक कार्यक्रम केले आणि आपला वेगळा रसिकवर्ग तयार केला.
कम्युनिस्ट पक्षासोबत काम करत असताना राजकीय आणि वैयक्तिक असे जे विरोधाभासात्मक जीवन ती जगली होती त्याविषयी दायनी प्रियंवदा तिच्या कथनात सांगत होती.
आमच्यासाठी सर्वात आधी कम्युनिस्ट होते कारण ते चांगले काम करत होते,त्यानंतर स्त्रियांनी हे समजून घ्यायला सुरुवात केली कि त्या ह्या विस्तीर्ण चळवळीच्या एक भाग आहे.
अशा स्त्रियांच्या कथनांच्या माध्यमातून स्त्री शक्ती संघटनेने या चळवळीमध्ये अंतर्गत असणाऱ्या प्रश्नांना मांडण्याचा प्रयत्न या पुस्तकातून केलेला आहे.
१९४८ ते १९५१ या काळामधील हैदराबाद राज्यातील कुप्रसिद्ध रझाकार आणि सरंजामी जमीनदार यांच्या विरोधात स्त्रिया आणि पुरुष यांनी केलेला दंतकथात्मक वाटणारा लढा म्हणजे तेलंगण सशस्त्र लढा.
कम्युनिस्ट पक्षाच्या साहाय्याने गरीब आणि मध्यम वर्गातल्या भूमिहीन शेतकऱ्यांनी वेठबिगारी पद्धत आणि बेसुमार कर याविरोधात आवाज उठविला.
अनेक लेखनामध्ये ह्या संघर्षादरम्यान झालेल्या काही घटनांच्या नोंदी असल्या तरी कोणीच या लढ्यात सहभागी असलेल्या स्त्रियांविषयी व त्यांच्या योगदानाविषयी लिहिलेले नाही, वा त्यांची दखल घेतली नाही.
तेलंगण स्त्रियांची कथने ही जीवन बदलवू शकण्याच्या जाणीवेचा उदय आणि दुःखदायक घटनांच्या दृष्टीला सतत जागृत ठेवणे अशी दोन्ही बाजू मांडणारी आहेत.
या पुस्तकातून तेलंगणच्या सशस्त्र लढ्यामध्ये सहभागी झालेल्या स्त्रियांची जीवन कथने व त्यांचे अनुभव मांडण्याचा प्रयत्न स्त्री शक्ती संघटनेने केला आहे.
या संघटनेचे कार्यकर्ते विशेषतः नागरी भागातील स्त्रियांच्या हक्कांसाठीच्या वेगवेगळ्या मोहिमा, त्यासाठी लागणारी कायदेशीर मदत,समुपदेशन वगैरे कामे करते.
वसंता कन्नबिरन, रमा मेलकोट, उमा माहेश्वरी, सूझी तारू,वीणा शत्रुघ्न, स्त्री शक्ती संघटना संपादित 'वी वेअर मेकिंग हिस्ट्री : लाईफ स्टोरीज ऑफ विमेन इन द तेलंगण पीपल्स स्ट्रगल ' हे पुस्तक भारतामध्ये नवी दिल्लीतील काली फॉर विमेनने व लंडनमधील झेड बुक्स या प्रेसने १९८९ मध्ये प्रकाशित केले.
तेलंगण सशस्त्र लढ्यातील स्त्रियांनी नर्सेस,कुरिअर्स,आयोजक आणि चळवळीला गतिशीलता आणणे यांसारखी अनेक प्रकारच्या महत्त्वाच्या भूमिका पार पाडल्या आहेत.
देवधरांच्या संगीत स्कूलमध्ये दाखल झाल्यावर समजले की कुमार गंधर्व सतत संगीताच्या दौऱ्यांपायी तेथे अभावानेच असत व त्यामुळे ते संगीतही सतत शिकवू शकणार नाहीत.