polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
स.१९०४मध्ये भरलेल्या शुद्धलेखन परिषदेत भाग घेतला होता आणि त्यासंबधीची सडेतोड मते त्यांनी ’शुद्धलेखन सुधारणा अथवा सरकारी बंडावा’ या पुस्तकाद्वारे प्रसिद्ध केली होती.
या साहित्यिक कलावंत प्रतिष्ठान आयोजित दोन दिवसीय साहित्य संमेलनाच्या समारोपप्रसंगी नागनाथ कोत्तापल्ले यांच्या हस्ते लेखिका मल्लिका अमर शेख यांना साहित्य क्षेत्रातील वाग्यज्ञे साहित्य पुरस्कार आणि अभिनेत्री मृणाल कुलकर्णी यांना कला क्षेत्रातील उल्लेखनीय योगदानाबद्दल कलागौरव पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.
आताच या राष्ट्राला हिंदू राष्ट्र करण्याचा काहींच्या मनामध्ये उद्रेक का झाला आहे असा सवाल करून, कालपर्यंत सर्व जातीचे लोक या देशामध्ये आनंदाने नांदत होते, या पुढेही आनंदाने नांदू द्या.
बाबासाहेब आंबेडकर, सरदार वल्लभभाई पटेल, यांनी या देशाचा भूतकाळ कमीतकमी लक्षात ठेवून भविष्यकाळ जास्तीत जास्त लक्षात घेत ही सगळी मांडणी केली आहे असे सांगितले.
पुढे आपले मनोगत व्यक्त करताना त्यांनी मोदी ज्या पक्षाच्या, संघटनेच्या विचार धारेमध्ये वाढले दुर्दैवाने त्या पक्षाचा आणि संघटनेचा स्वातंत्र्य चळवळीशी काहीही संबंध नव्हता, त्यामुळे स्वातंत्र्य चळवळ म्हणजे काय ?
लावणी व वेगवेगळ्या कला नृत्यांनी प्रेक्षक मंत्रमुग्ध झाले होते तर ‘नमो विचार देशाला तारेल कि मारेल ?’ या विषयावर प्रदीर्घ मुलाखतीमध्ये संजय आवटे, यशवंत मनोहर, माधव भंडारी, कुमार सप्तर्षी यांनी आपापली मनोगते व्यक्त केली.
यशवंत मनोहर यांनी घरवापसीचा दाखला देत, ’मुस्लिम-ख्रिश्चन वगैरे धर्माच्या ज्या लोकांना हिंदू होणे शक्य नसेल त्यांनी देश सोडून जावे या पद्धतीची भूमिका घेतली जाणे हे संविधानद्रोही म्हणजे राष्ट्रद्रोही आहे,’ असे परखड मत मांडले.
या संमेलनामध्ये चित्रप्रदर्शन, ग्रंथ महोत्सव, नट-खट अप्सरा, महाचर्चा, स्वरआरती, कविसंमेलन, अभिनेत्यांशी गप्पांचा कार्यक्रम, परिसंवाद व बालनाट्ये सादर करण्यात आली.
गणपती (हा खास मराठी देव आहे, महाराष्ट्राबाहेर याला गणेश म्हणतात! मधलीवाडी, वाघिवरे तालुका-चिपळूण येथे श्री हितवर्धक गणेश मंदिर आहे. दरवर्षी माघी गणेश जयंती तिथीला श्री गणेश जन्मोत्सवानिमित्त गावात श्रींच्या पालखीची मिरवणूक काढली जाते. वाघिवरे पंचक्रोशीतून भाविक गणपतीचे दर्शन करण्यासाठी येतात )
जोगेश्वरी (पुणे शहरात काळी जोगेश्वरी आणि तांबडी जोगेश्वरी अशी दोन देवळे आहेत; प्रसिद्ध मंदिर उस्मानाबाद जिल्ह्यात अंबेजोगाई येथे; वाघिवरे - चिपळूण)
रासाई देवी (अनेक देवळे - वडगावरासाई गावात आणि भीमा नदीवरील धरणाच्या पाण्यात , नानगाव , आचिर्णे , असळज गावात, शेंडूर गावात, सावर्डी येथे, चाफेड गावात, दौलताबाद किल्ल्याच्या पायथ्याशी खंदकात, राधानगरी तालुक्यात केळोशी बुद्रुक परिसरात, लांजा गावात, वगैरे)
देवता संकल्पनेत स्थान देवता, ग्राम देवता, लोक देवता, घरोघरी पूजिल्या जाणा-या देवता, मंदिरांमध्ये पूजिल्या जात असलेल्या देवता, पाण्याच्या जागी, डोंगरात, जंगलात पूजनीय देवता असे विविध प्रकार दिसून येतात.
"वसंत कानेटकरांच्या ‘रायगड’चे दिग्दर्शन करताना नाटककाराशी इतिहासाबद्दल वा संवादाबद्दल किंवा वाक्यरचनेबद्दल कसलीही चर्चा न करणाऱ्या दत्तारामबापूंनी ते बसवीत असलेल्या – दिग्दर्शित करीत असलेल्या त्या नाटकातील भूमिकांबद्दलच्या कल्पना नाटककाराला बोलून दाखविल्या आणि चक्क कानेटकरांना त्यांच्या या नाटकातील सेनापती हंबीरराव वेष पालटून येतो व फितूर झाल्याचा बहाणा करतो तो प्रवेश बसविण्यास नकार दिला.
केवळ त्यांना तो पटत नाही हे बजावीत आणि त्याऐवजी पुन्हा दुसरा प्रवेश लिहून मागितला आणि दत्तारामबापूंच्या सांगण्याप्रमाणे नाटककार कानेटकरांनी हंबीरराव-संभाजी यांच्यामधला प्रवेश नव्याने लिहून दिला होता.
हंबीरराव सेनापती असला तरी त्याच्या तोंडची सर्व वाक्ये एखाद्या कुटुंबप्रमुखाने सर्वांना सांभाळून घेत दुसऱ्याची समजूत घाली आणि सर्वांना संभाळून घ्यावे – प्रत्येकाच्या जवळ असल्यानं तो सर्वांवर प्रेम करणारा, एकनिष्ठ सेवक आहे हे दाखवताना या अत्यंत कौटुंबिक, भावनोत्कट, संघर्ष उभा करताना महापुरुषाच्या जीवनावर पण मानसिक संघर्षावर आधारित अत्यंत नाजूक भावनांचे प्रगटीकरण करण्यात ‘रायगड’च्या नाटककार, सहभागी कलाकार यांच्या जोडीने दत्तारामबापूंची केवळ शिवाजी ही भूमिकाच नव्हे, तर दिग्दर्शक दत्तारामबापूंचेही हे निर्विवाद यश मान्य करायला हवे.
वयाच्या आठव्या-नवव्या वर्षांपासून नाटक-रंगभूमीच्या नादानं नादावलेल्या बापूंनी ललितप्रभा संगीत मंडळीनिर्मित ‘कुंजविहारी’ नाटकात कधी पेंद्या तर कधी कृष्ण या भूमिकेत बालनट म्हणून नाटय़प्रवास सुरू केला.
चार-पाच महिन्यात ती कंपनीही आटोपल्यावर मग त्याच वर्षी प्रभात संगीत मंडळीत ते आले व दत्ताराम वळवईकरांचे मास्टर दत्ताराम आणि त्यानंतर दत्तारामबापू झाले.
"मास्टर दत्ताराम म्हटले की ’गोवा हिंदू असोसिएशन’च्या कलाविभागाने २५ ऑक्टोबर १९६२ रोजी भारतीय विद्या भवनात सादर केलेल्या ’रायगडाला जेव्हा जाग येते’मधला '’शिवाजी’ विसरताच येत नाही.
संगीत ’मत्स्यगंधा’मधील ’भीष्मा’, ’ययाति देवयानी’मधला ’ययाती’… या हुकमी एक्क्याच्या या नाट्यकृती रसिकजन पसंतीच्या जल्लोषात भर घालणाऱ्याच!
राजा मयेकरांच्या फोटो स्टुडिओ मागच्या इमारतीत १९४३-४४ दरम्यान रहायला आलेले आणि अर्थात मराठी रंगभूमीसाठी सारे जीवन वाहिलेले-सजवलेले मास्टर दत्ताराम खऱ्या अर्थाने रंगभूमीसाठी कुठलाही मानापमान-अहंकार न जोपासणारे अजातशत्रू हुकमी कलाकार!
"मखमली पडदा लेखक टेंब्यांनी ठेकेदार पद्धतीमध्येही रंगमंचीय कलाकार म्हणून सहभागी होणाऱ्या कलाकारांच्या यादीत दत्तारामबापूंना उल्लेखिलेले होते.
असे असले तरी, व्यावसायिक निर्माते रुजण्याच्या आधीच्या काळात मराठी उत्तमोत्तम नाट्यकृती गावांगावांतून यशस्वीपणे पोहचवणाऱ्या, तत्कालीन रंगभूमीशी सर्वतोपरी एकात्म झालेल्या अभिजात नाट्यकलावंतांत, दिग्दर्शकांत, अणि नटांत, नाट्यकृतीचा पुरेपूर अभ्यास करणारा, मेहनत घेणारा आणि रसिकमनाची तृप्ती हेच इप्सित ध्येय असलेला, सदैव निरीक्षण आणि निर्भीडपणे चांगले तेच स्वीकारणारा आणि पटणार नाही ते मोकळेपणाने सकारण सांगणारा हा कलाकार, बुद्धी, शिक्षण, रूप, अनुभव आणि ख्यातनामता पावलेल्यांनाही आदरणीयच राहिला.
"राऊळ पेंटरांकडून पौराणिक, ऐतिहासिक, सामाजिक वा भावनोत्कट नाटकांचे पडदे रंगवण्याची कला आत्मसात केलेले दत्तारामबापू रात्री रंगमंचावर राजेशाही भूमिकेत प्रेक्षकांकडून दाद घेताना जसे नाट्यप्रेमींनी पाहिलेत, अनुभवलेत तसेच प्रसंगी ऑर्गन वाजवणारे, तबल्याची साथ करणारे, स्त्रीभूमिकाच काय पण गावागावातून नाटक उभे करताना गाणारे रंगमंचीय कुशल जसे जाणवत तसेच आवश्यकता असली तर इतर कलाकारांसाठीही दिग्दर्शकच नव्हे तर रंगभूषाकरसुद्धा असत!
"नटवर्य नानासाहेब फाटक ’पुण्यप्रभाव’मध्ये वृंदावनाच्या भूमिकेत असले, आणि काही प्रयोगातील बापूंचा वृंदावन दाद घेणारा ठरला असला तरी नानासाहेब फाटक वृंदावन तर बापू कंकण किंवा केशवराव दाते वृंदावन तर बापू नूपुर या भूमिकेत.
नाटकातील दुय्यम भूमिकाही तितक्याच तद्‌रूपतेने करणारे दत्ताराम, नाटकाचे यश आणि रसिकांची दाद महत्त्वाची याच एका उत्स्फूर्ततेने त्या करीत.
मास्टर दत्ताराम यांचे जन्मशताब्दी वर्ष साजरे करण्याच्या निमित्ताने, १ मे २०१३ रोजी, वसईमध्ये डिम्पल पब्लिकेशनचे ’अभिनय मास्टर’ या पुस्तकाचे प्रकाशन झाले.
प्रजातींचे नामकरण आणि वर्गीकरणाशी संबंधित प्रारंभिक कीटकशास्त्रीय कार्ये प्रामुख्याने युरोपमध्ये कुतूहलाची कॅबिनेट राखण्याच्या प्रथेचे अनुसरण करतात.
या संकलनाच्या फॅशनमुळे नैसर्गिक इतिहास सोसायटी, खाजगी संग्रहांचे प्रदर्शन आणि संप्रेषण रेकॉर्डिंगसाठी जर्नल्स आणि नवीन प्रजातींचे दस्तऐवजीकरण तयार झाले.
विल्यम स्पेन्स यांच्या सहकार्याने, त्यांनी एक निश्चित कीटकशास्त्रीय ज्ञानकोश प्रकाशित केला, कीटकशास्त्राचा परिचय, हा विषयाचा मूलभूत मजकूर मानला जातो.
1833 मध्ये लंडनमध्ये रॉयल एंटोमोलॉजिकल सोसायटी शोधण्यातही त्यांनी मदत केली, ही जगातील सर्वात जुनी संस्था होती; ऑरेलियन सोसायटी सारख्या पूर्वीचे पूर्ववर्ती 1740च्या दशकातील आहे.
19व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, शेती आणि वसाहती व्यापाराच्या वाढीमुळे "आर्थिक कीटकविज्ञान युग" सुरू झाले ज्याने विद्यापीठाच्या उदय आणि जीवशास्त्राच्या क्षेत्रातील प्रशिक्षणाशी संबंधित व्यावसायिक कीटकशास्त्रज्ञ तयार केले.
एक कवी- प्रतिभावंत म्हणून या शतकात आपण ती पेलू शकलो नाही, याची खंत कवी जेव्हा व्यक्त करतो; तेव्हा कवितालेखन हा छंद नसून ती एक सांस्कृतिक घटना असते, याचे भान डहाक्यांना आहे हे दिसते.
देवानंद सोनटक्के म्हणतात 'शतक कविता वाचली की अंगावर काटा येतो. कारण एक क्षण, एक दिवस किंवा काही वर्षे – यांबद्दल कुणाची तक्रार असू शकते. पुन्हा सुखाचे दिवस येणारच असतात. तेवढ्यापुरती ती तक्रार असते. सामान्य माणूस तो क्षण जागून पुढे जात असतो. येथे 'या शतकाची अखेर आता जवळ आली आहे ' ही पहिलीच ओळ वाचून वाचक हादरतो. मिलेनियम सेलिब्रेशन केलेल्या पिढीला तर ते खटकतेच. कवी इथे तत्त्ववेत्ता म्हणून बोलत आहे. कवीला अशी दार्शनिक विधाने करायला विश्वव्यापक अनुभूती पाहिजे. आपल्या निष्कर्षाबद्दल खात्री पाहिजे. मुख्य म्हणजे पुढेही तो त्या विधानावर ठाम राहिला पाहिजे.'
त्यासाठी डहाक्यांनी, ' शहर म्हणजे हजार पायांचा कीटक, आणि माणूस म्हणजे जगण्याच्या तापाने फणफणलेलं मन ', अशा समर्पक पण नावीन्यपूर्ण प्रतिमा वापरल्या आहेत.
त्याने अखिल जगाच्या वेदना समजून नुसत्या दर्शवायच्या नसतात- नाहीतर काव्य ही एक नुसती दृश्यकला झाली असती- तर त्यावर आपापल्या परीने उपाय सुचवायचा असतो ; म्हणजे साहित्याला सामाजिक प्रयोजनही असते.
वातावरण पार करून भूपृष्ठावर आलेल्या सौर किरणांनी समुद्र, खडक व वन्यसृष्टी ही प्रथम तापतात आणि नंतर त्यांना चिटकून असलेली हवा संवहन व अभिसरण क्रियांनी तापते.
पाण्याची वाफ व कार्बन डाय-ऑक्साइड वायू यांच्यातून लघू तरंगलांबीचे प्रकाश किरण आरपार जातात; पण पृथ्वीकडून उत्सर्जित होणारे दीर्घ तरंगलांबीचे अवरक्त प्रारण त्याच्यात शोषले जातात.
एखाद्या क्षेत्रातील भूपृष्ठ खूप तापल्यास त्यालगतची हवा उष्ण व हलकी होते आणि वर जाऊ लागते व चोहोअंगानी विविध गुणधर्मांच्या वायुराशी त्या क्षेत्रांत प्रवेश करतात आणि मेघनिर्मिती व पर्जन्यासारख्या अनेकविध वातावरणीय आविष्कारांची शृंखला निर्माण होते व शेवटी वातावरणाला त्याची पूर्वस्थिती प्राप्त होते.
पृथ्वीच्या वातावरणात नायट्रोजन , ऑक्सिजन , आर्‌गॉन ह्या मुख्य घटकांबरोबर कार्बन डाय-ऑक्साइड, जलबाष्प आणि ओझोन यांसारखे प्रारणशील घटकही अल्प प्रमाणात आहेत.
यांशिवाय पृथ्वीच्या वातावरणात निऑन, हेलियम, क्रिप्टॉन, झेनॉन, मिथेन, हायड्रोजन व नायट्रीक ऑक्साइड हे वायूही अल्प प्रमाणात असतात.
वातावरणाच्या अति-उच्च निर्वात सम विभागांत सौर प्रारण व चुंबकीय क्षेत्र यांच्या प्रभावाखाली वायुरेणूंच्या एकमेकांशी रासायनिक विक्रिया चालू असतात; पण त्याचे परिणाम भूपृष्ठाजवळ सहजपणे प्रत्यक्ष अनुभवण्यास मिळत नाहीत.
वाढत्या उंचीनुसार कोणत्याही ठिकाणावरील वातावरणाच्या स्तंभाची उंची कमी होत असल्यामुळे वातावरणीय दाब उंचीनुसार घातीय प्रमाणात कमी कमी होतो.
अनेक रासायनिक आणि प्रकाशरासायनिक प्रक्रियांमुळे आणि पृथ्वीपृष्ठापासून खूप दूर असलेले व द्रव्यमानाने हलके असलेले द्रुतगतिमान वायुरेणू पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणाचे बंधन तोडून अवकाशात निघून गेल्यामुळे पृथ्वीभोवतालच्या वातावरणाला गेल्या ५० कोटी वर्षापासून सध्याचे स्थायी स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
वन्यसृष्टीमुळे प्रकाशसंश्लेषण (सूर्यप्रकाशाच्या ऊर्जेचा वापर करून हरितद्रव्याच्या मदतीने हवेतील कार्बन डाय-ऑक्साइड व पाण्याची वाफ यांपासून कार्बोहायड्रेट-अन्नघटक-निर्माण करण्याची क्रिया) होऊन ऑक्सिजन वायु विपुल प्रमाणात निर्माण होतो.
पृथ्वीवर ज्वालामुखीतून उत्सर्जित झालेली बाष्पनशील द्रव्ये, भूकवचातील खडक, पाणी व पृथ्वीवरील जीवसृष्टी यांनी एकमेकांवर वेळोवेळी केलेल्या रासायनिक व इतर प्रकारच्या प्रक्रियांचा परिणाम होऊन सध्याचे वातावरण निर्माण झालेले आहे.
वातावरणात तरंगणारे जलबिंदू, धूलिकण व वायुरेणू यांमुळे आकाशातील ग्रह, ताऱ्यांचे वेध घेण्यास अडथळा होत असला, तरी त्यांच्यामुळे इंद्रधनुष्य, चंद्राला व सूर्याला पडणारी खळी, सूर्योदयापूर्वी व सूर्यास्तानंतर क्षितिजावर दिसणारे मनोवेधक रंग इ.
डायोड व्हॅक्यूम ट्यूब किंवा थर्मोनिक डायोड हे दोन इलेक्ट्रोड्स, गरम पाण्याचे कॅथोड आणि प्लेट असलेले व्हॅक्यूम ट्यूब आहे ज्यामध्ये कॅथोडपासून प्लेटपर्यंत केवळ एक दिशेने इलेक्ट्रॉन्स वाहू शकतात.
अर्धचिकित्सक डायोड, आजचा सर्वात सामान्य प्रकार आहे, अर्धचालक पदार्थाचा क्रिस्टलीय तुकडा आहे ज्याचे पी-एन जंक्शन दोन विद्युत टर्मिनलशी जोडलेले आहे.
क्रिस्टलीय खनिज आणि धातू यांच्यातील संपर्कात असीमित विद्युत वाहनांचा शोध जर्मन भौतिकशास्त्रज्ञ फर्डिनेंड ब्रून यांनी 1874 मध्ये तयार केला होता.
अर्धचिकित्सक डायोडची वर्तमान-व्होल्टेज वैशिष्ट्य तयार केली जाऊ शकते, उत्पादनादरम्यान सामग्रीमध्ये आणलेली सेमिकंडक्टर सामग्री आणि डोपिंगिमपुरीटी निवडून.
उदाहरणार्थ, रेडिओ-फ्रिक्वेंसी ओसीसीलन्स तयार करण्यासाठी, उच्च व्होल्टेज सर्जेस पासून सर्किट्सचे संरक्षण करण्यासाठी व्होल्टेज नियंत्रित करण्यासाठी, रेडिओ आणि टीव्ही रिसीव्हर्स इलेक्ट्रॉनिकपणे ट्यून करण्यासाठी डायोडचा वापर केला जातो.
तथापि, त्यांच्या नॉनलाइनर वर्तमान-व्होल्टेज वैशिष्ट्यांमुळे डायोडमध्ये या सामान्य ऑन-ऑफ कारवाईपेक्षा अधिक क्लिष्ट वर्तन असू शकते.
अर्धचिकित्सा डायोड केवळ विद्युतीय दिशेने मध्ये काही 'थ्रेशोल्ड व्होल्टेज' किंवा 'कट-इन व्होल्टेज' उपस्थित असल्यास केवळ वीज चालविणे प्रारंभ करते.
फॉरवर्ड-पक्षपाती डायोडमध्ये व्होल्टेज ड्रॉप कमीतकमी थोडासा बदलतो आणि तापमानाचा कार्य असतो; या प्रभावाचा वापर तापमान सेन्सर किंवा व्होल्टेज संदर्भ म्हणून केला जाऊ शकतो.
तसेच, डायोडमध्ये उलट व्होल्टेज ब्रेकडाउन व्होल्टेज नावाच्या मूल्यापर्यंत पोचते तेव्हा उलट दिशेने प्रवाहाच्या वर्तमान प्रवाहामध्ये वाहणाऱ्या विद्युत् प्रवाहाला अचानक कमी प्रतिकारशक्ती कमी होते.
रेक्टिफायर्सचे प्रकार, रेडिओ रिसीव्हर्समधील रेडिओ सिग्नलमधून मॉड्यूलेशन काढण्यासारख्या कार्यांकरिता डायोडचा वापर केला जाऊ शकतो.
तळ: पुल सुधारक बहुतेक डायोड्समध्ये, पांढरा किंवा काळ्या रंगाचा बॅंड कॅथोड ओळखतो ज्यामध्ये डायोड कार्यरत असते तेव्हा विद्युत् प्रवाह वाहतात.
१ डिसेंबर २००८ :- सर्वप्रथम श्रमदान मोहीम किल्ले केळवे कष्टम- पालघर, माहीम किल्ला, जंजिरा तसेच किल्ले वसई माहीम संस्थेसोबत सहभाग.
०६ फेब्रुवारी २००९ :- माहुली गडावरील श्रमदानातून किल्ल्यांच्या दर्शनी दरवाज्याचे स्वच्छतेचे काम, इतरस्त विखुरलेल्या मूर्ती योग्य जागी मांडणे.
२०१० :- 'कल्पविहार' मुंबई या संस्थेतर्फे आयोजित कमला नेहरू शाळेतील अंध मुलांसाठी असलेल्या 'किल्ले शिवनेरी दर्शन' मोहिमेत स्वयंसेवक म्हणून सहभाग.
म्हणूनच ब्रिटिश पर्यटक डग्लस म्हणतो, “शिवाजीचे वास्तव्य डोंगरी मुलुखातच होते व त्याचे सामर्थ्य डोंगरी प्रदेशाच्या भरवशावरच होते. तो खराखुरा दुर्गस्वामी होता. त्याचा जन्म दुर्गात झाला. त्याला जे वैभव प्राप्त झाले ते दुर्गांच्यामुळे आणि त्याच्या दुर्गाना जे सामर्थ्य प्राप्त झाले तेही त्याच्याच प्रयत्नाने झाले. त्याचे दुर्ग म्हणजे भारतातील त्याच्या शत्रूंना धाक होता. त्याच्या राष्ट्राची ती संवर्धनभूमी होती. त्याच्या विजयाचा तो पाया होता. त्याच्या वाढत्या महत्त्वाकांक्षेचा तो जिना होता. दुर्ग हेच त्याचे निवासस्थान व तेच त्याच्या आनंदाचे निधान होते. कित्येक दुर्ग त्याने स्वतः बांधले आणि जे आधी बांधलेले होते, त्यासर्वांना त्याने बळकटी आणली.” महाराष्ट्रातील किल्ले, देवळे, लेणी, ऐतिहासिक स्मारके यांची संख्या शेकड्यांच्या घरात आहे.
याच वस्तुस्थितीला छेद देत काही दुर्गप्रेमी एकत्र येऊन दुर्गांच्या संवर्धन-संरक्षणासाठी “दुर्गवीर प्रतिष्ठान” या दुर्गप्रेमी संस्थेची स्थापना केली.
आपल्या दैनंदिन जीवेनातील व्याप संभाळून सोबतच या दुर्गसांपदेचे संरक्षण करण्याचा वसा दुर्गवीर प्रतिष्ठानच्या सर्व तरुणांनी घेतला आहे.
दुर्गवीर प्रतिष्ठान फक्त गडदर्शन, श्रमदान करून थांबत नाही तर प्रत्येक गडांच्या पायथ्याशी असलेल्या स्थानिक लोकांसोबत संवाद साधून त्यांनाही या शिवकार्यात सहभागी करून घेण्यासाठी प्रयत्नशील आहे.
येत्या काही वर्षात मानगड तसेच रायगड संरक्षण प्रभावळीतील ९ किल्ले श्रमदान माध्यमातून योग्य डागडुजी करून त्या गडांना पूर्वीची झळाळी प्राप्त करून देण्याचा दुर्गवीर प्रतिष्ठानच्या शिलेदारांचा मानस आहे.
नगरपालिका आणि डिस्ट्रिक्ट लोकल बोर्डाच्या कारभारात सुधारणा होण्यासाठी सातत्याने मार्गदर्शनपर लेख लिहिले, आणि विकासात्मक पत्रकारितेचा नवा आदर्श निर्माण केला.
पुढे खर्च भागेनासा झाला म्हणून मालकांनी ’ऐक्य’ बंद करायचे ठरवले, तेव्हा ’ऐक्य’चा छापखाना जोशी यांनी, आणि साप्ताहिक पळणिटकरांनी विकत घेतले.
भागवत यांच्या गजानन प्रिंटिंग प्रेसमध्ये स्वतःच जात, छापलेल्या मजकुराचे मुद्रितशोधनही करीत, आणि नंतर साप्ताहिकाच्या प्रतींचे गठ्ठे घेऊन पोस्टातून रवाना करीत.
खरे होते पण, आपल्या वैयक्तिक व्यवसायातून, या वृत्तपत्रासाठी पुरेसा वेळ मिळत नसल्याने संपादकीय साहाय्याची जबाबदारी त्यांनी चंडिराम हरी पळणिटकर आणि श्री.
१९३५पासून पळणिटकर रावबहादुर रावजी रामचंद्र काळे यांच्या साताऱ्याहून प्रसिद्ध होणाऱ्या ’ऐक्य’ या साप्ताहिकाचे ’कार्यकारी संपादक' झाले.
घणाघाती आणि निर्भीड शैलीच्या त्यांच्या धारदार लेखनाने, ’ऐक्य’चा वाचक वर्ग वाढला आणि ते साप्ताहिक सातारा जिल्ह्यातील सर्वसामान्य जनतेचे आणि स्वातंत्र्य लढ्याचे मुखपत्र झाले.
गेवराई तालुक्यातील राक्षसभुवन हे गाव शनीमहाराज यांच्या बरोबरच दत्त प्रभूंच्या जन्म स्थानामुळे प्रसिद्ध असून याठिकाणी सहा दिवस पारंपरिक पद्धतीने दत्त जन्म सोहळा शेकडो वर्षांपासून साजरा होत आहे.
आत्मानुभूती प्राप्त करून देणारे आत्मतीर्थ, अगस्तीतीर्थ, नृसिंहतीर्थ, भारतातील प्रख्यात 21 गणपतींपैकी एक विज्ञान गणेशतीर्थ, सोमेश्वरतीर्थ, कालिकातीर्थ अशी आठ तीर्थेदेखील प्रसिद्ध आहेत.
पूर्वी हा दंडाकारणाचा भाग असल्यामुळे अत्री, अगस्ती, दाक्षीची, पिपल्लाद, दक्षप्रजापती महर्षी गोतम आदी मान्यवर ऋषी याठिकाणी वास्तव्यास होते.
कारण माता अनुसयेस सत्त्वहरणेच्या वेळी आपली ओळख पटू नये म्हणून भगवान शिव आपल्या वाहनाशिवाय येथे आले त्याची खूण म्हणून येथील महादेव मंदिरासमोर नंदी नाही.
या तीर्थक्षेत्री शनिदेवाचे प्रथम पीठ प्रसिद्ध आहेच,१७६३ मध्ये येथे झालेल्या लढाईत थोरल्या माधवराव पेशव्यांनी निजामाचा दारुण पराभव केला ही लढाई राक्षसभुवनची लढाई म्हणून इतिहासाच्या पानांवर कोरली गेली आहे.
साडेतीन शाहन्यांपैकी एक शाहाना विठ्ठल सुंदर यांचा मृत्यु याच लढाई मधे झाला याचा पुरावा म्हणजे विठ्ठल सुंदर यांची समाधि राक्षसभुवन मधे पुरातन महादेव मंदिर दादेश्वर समोर आजही पहन्यास मिलते.
मात्र ५ मे २०२१ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने महाराष्ट्र सरकारचा निर्णय रद्द केला आणि मराठा आरक्षण हे असंवैधानिक असल्याचे सांगितले व त्यास अवैध ठरवले.
ज्वारी, गहू, हातातील चांदीचे कडे, घरातील मौल्यवान वस्तू. ग्रंथ वाचून दाखविणाऱ्याला गुरुदक्षिणा म्हणून त्यांनी काय काय वस्तू दिल्या असतील ते त्यांना किंवा घेणाऱ्यालाच माहिती.
‘ज्ञानेश्वरी-गूढार्थदीपिका’ ग्रंथाचे कर्ते वेदान्तकेसरी बाबाजी महाराज पंडित या आपल्या शिष्योत्तमावर महाराजांचे प्रचंड प्रेम होते.
परिणामी महाराजांचा हा धनसंग्रह आजही अमरावतीच्या परकोटाच्या आत दहिसाथीत असलेल्या ज्ञानेश्वर महाराज मंदिरात सुस्थितीत, सुरक्षितपणे जपून ठेवला आहे.
याच काळात पाश्‍चात्त्य विचारसरणीतील उथळपणा आणि भारतीय संस्कृतीचे श्रेष्ठत्व केवळ बुद्धिवादाच्या आधारे विचारवंतांना पटवून देण्याचे आत्यंतिक मोलाचे कार्य अर्भकावस्थेतच अंधत्व प्राप्त झालेल्या गुलाबराव महाराजांनी केले.
इंग्रजीतील आधुनिक विज्ञानावरचे, धर्म आणि अध्यात्म शास्त्र, संस्कृतातील गायनशास्त्रावरचे, वैद्यक शास्त्रावरचे, विविध कला विषयांचे, वेद-उपनिषदांसह सर्व ग्रंथांचे वाचन त्यांनी वयाच्या १२ ते १६ वर्षांच्या काळातच करून घेतले.
महाराष्ट्रातीलच नव्हे, तर उत्तरेकडचे व बंगालकडचेही जे मोठे विद्वान त्यांच्या संपर्कात आले ते सर्व त्यांची अलौकिक प्रतिभा पाहून थक्क झाले.
शांकर मताचे मंडण असलेला भामती, चित्‌सुखी, अद्वैतसिद्धी, खंडण खंड खाद्यम, बायबल, कुराण, प्लेटो, हेगेल, मायर्स, डार्विन, स्पेन्सर अशी मोठी ग्रंथसंपदा आहे.
चौतीस वर्षांच्या अल्पायुष्यकाळात गुलाबराव महाराजांनी एवढे ज्ञान कसे प्राप्‍त केले, या प्रश्‍नाचे पूर्ण समाधानकारक नसले तरी अल्पसे उत्तर या ग्रंथांच्या दर्शनातूनच आपल्याला मिळते.
राम पंडित यांनी पुढाकार घेऊन स्कंददास स्मारक न्यास व पंचलतिका ग्रंथ न्यास या प्रकाशन संस्था स्थापन केल्या आणि सातत्याने गुलाबराव महाराजांचे ग्रंथ प्रकाशित केले.
पुरुषोत्तम पंडित, अनिल पंडित, प्रमोद पंडित, सुधाकर फणसाळकर, वसंत चिपळूणकर, राम लिमये, भालचंद्र बुरसे, केसरे ही मंडळी गुलाबराव महाराजांच्या ग्रंथ प्रकाशनामध्ये आपले योगदान देत असतात.
"भगवद्देह अनध्यस्त-विवर्त आहे, म्हणजे ज्ञानानंतर नाश पावत नाही" हा भक्तिसिद्धान्त शांकरतत्त्वज्ञानाच्या आधारावर मांडून त्यांनी मधुराद्वैत दर्शनाचा पुरस्कार केला.
'भारतातील नानाविध धार्मिक संप्रदाय हिंदू, बौद्ध, जैनादी भारतीय धर्म आणि ख्रिस्ती, मुसलमानादी सर्व अभारतीय धर्म, वैदिक धर्माच्याच एकेका अंशावर स्थित आहेत' असे विचार ते मांडत असत.
शंकराचार्य, ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम व रामदास या संतांच्या ग्रंथांचे सार एकत्रित करून गुलाबराव महाराजांनी आपल्या अवघ्या ३४ वर्षांच्या आयुष्यात ग्रंथनिर्मिती केली.
प्राचीन ग्रंथांतील गणित, रेडियम, ध्वनी, ईथर, इलेक्ट्रॉन्स, उष्णता-गति-प्रकाश, विमानविद्या, अणुविज्ञान वगैरेंचे अनेक मौलिक संदर्भ त्यांनी दाखविले.
वेदान्त, उपनिषदे, आत्मज्ञान, प्राचीन संत साहित्य, ध्यान-योग-मधुराभक्ती, आयुर्वेद, डार्विन-स्पेन्सर आदी शास्त्रज्ञांचे सिद्धान्त - हे त्यांच्या अभ्यासाचे, चिंतनाचे व लेखनाचे विषय होत.
सूत्रग्रंथ, भाष्य, प्रकरण, निबंध, प्रश्नोत्तरे, पत्रे, आत्मचरित्र, आख्याने, नाटक, लोकगीते, स्तोत्रे, व्याकरण, कोश वगैरे वाङ्‌मयप्रकार त्यांनी हाताळले.
छोट्या-मोठ्या प्रतिकूलतेमुळे आत्महत्येचा विचार मनात आणणाऱ्या तरुणांसाठी गुलाबराव महाराजांचे जीवन आणि त्यांची ग्रंथसंपदा अत्यंत प्रेरणादायी आहे.
’माँडर्न लायब्ररी’त उल्लेख केलेल्या १०० सर्वोत्कृष्ट कादंबऱ्यांमध्ये लोलिता ही चौथ्या क्रमांकावर, पेल फायर ५३व्या आणि नाबोकोव्हची आत्मकथा स्पीक, मेमरी ही आठव्या क्रमांकावर आहे.
त्या काळात प्रसिद्ध झालेल्या ’युलिसिस’, ’लेडी चॅटर्लीज लव्हर’ या कादंबऱ्यांप्रमाणेच ’लोलिता’ या कादंबरीवरही अनैतिकतेचा शिक्का बसला होता.
नाबोकोव्हने अमेरिकन म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्ट्री येथे कीटकांचा अभ्यासक म्हणून विनापगारी काम सुरू केल्यावर, नाबोकोव्ह कुटुंबीयांनी १९३७ मध्ये न्यू यॉर्क शहराच्या मॅनहॅटनमध्ये स्थलांतर केले.
' वाहतुकीची शिस्त मोडली, की प्राणाशी गाठ पडते; त्याप्रमाणेच भाषिक शिस्त मोडली, की सांस्कृतिक मरण जवळ ओढवून घेतले जाते,' असे त्यांचे म्हणणे होते.
मराठी शुद्धलेखन या विषयावर त्यांनी रुची, भाषा आणि जीवन या नियतकालिकांतून आणि मराठी वृत्तपत्रांतून लेख लिहिले, वाचकांच्या पत्रव्यवहारांत त्यांनी आपले विचार मांडले आणि इतरांच्या मतांमधील चुकीच्या कल्पना दुरुस्त करायचा प्रयत्न केला.
मानस-सरोवर हे बरोबर असून मान-सरोवर चुकीचे शुद्धलेखन असल्याबद्दल त्यांनी लेख लिहून व भारत सरकारशी पत्रव्यवहार करून आपली मते ठामपणे मांडली.
१९७६ मध्ये खुश्बू या तिच्या कवितांच्या पहिल्या खंडाचे जोरदार स्वागत झाले त्यानंतर आलेल्या सद-बर्ग , ख़ुद कलामी , इन्कार , कफे-आईना या काव्यसंग्रहांबरोबरच गोशा-ए-चश्म या तिच्या वृत्तपत्रीय लेखनाच्या संग्रहाचेही जोरदार स्वागत झाले.
स्वातंत्र्यपूर्व काळातील संमिश्र संस्कृतीत वाढलेले त्यांचे घराणे असल्याने, अन्य उर्दू लेखकांप्रमाणे परवीनला देखील श्रीकृष्ण, गंगा इत्यादीबद्दल सश्रद्ध आत्मीयता होती.
कुठल्याही शिक्षण प्रक्रियेत, काही शिक्षक आणि अनेक विद्यार्थी विशिष्ट विषयाच्या संदर्भात आपसात माहितीची देवाण घेवाण करत असतात आणि एकमेकांशी संवाद साधत असतात.
शिक्षक एकच विषय एकाच वेळी एकाच पद्धतीने अनेक विद्यार्थ्याना जरी शिकवीत असला तरी प्रत्येक विद्यार्थ्यात शिकण्याची म्हणजेच ज्ञान निर्मितीची प्रक्रिया मात्र वेगवेगळी व स्वतंत्रपणे होत असते.
असमकालिक शैक्षणिक कृतींमध्ये, शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांचा “एकाच वेळी” सहभाग आवश्यक नसल्यामुळे, प्रत्येक विद्यार्थ्यास त्याच्या क्षमतेनुसार आवश्यक असणारा “चिकित्सक प्रतिसाद देण्याकरिता लागणारा कमीतकमी वेळ” किंवा “नीट अभ्यास करण्याकरिता लागणारा वेळ” उपलब्ध होऊ शकतो.
ह्या कारणाने कमी किंवा उच्च क्षमतेच्या दोन्ही प्रकारच्या विद्यार्थ्यांना असमकालिक शैक्षणिक कृतींमध्ये व्यवस्थित अर्थपूर्ण सहभाग देता येतो.
औपचारिक शिक्षण व्यवस्थेतील बहुतेक समकालिक शैक्षणिक कृतींमध्ये, निदान “कमी क्षमतेच्या” विद्यार्थ्यांना, वरील दोन्ही कालावधी उपलब्ध होत नसल्याने त्यांना व्यवस्थित शिकणे कठीण वाटते.
“शिकण्याच्या उद्दिष्टाप्रमाणे मूल्यमापन ” आणि “शिकण्याच्या उद्दिष्टपूर्ती संदर्भात दिलेले प्रत्याभरण ” हे दोन्ही टप्पे शिक्षण प्रक्रियेत अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
त्यातच अभ्यासक्रम नियोजित वेळेत पूर्ण करणे आवश्यक असल्यामुळे, ह्या महत्त्वाच्या क्रियांवर बहुतेक शिक्षक सहसा फक्त ५ ते १० टक्के वेळ देतात.
शिक्षणप्रणालीतील आंतरक्रियात्मक नसलेल्या व असलेल्या शैक्षणिक कृतींच्या मिश्रणाप्रमाणे, तंत्रज्ञान आणि शिक्षकांची सांगड घालणे आवश्यक असते हे पण आपण समजून घेतले.
मागच्या लेखात पाहिल्याप्रमाणे, बहुतेक विद्यार्थ्यास माहितीला ज्ञानात उत्क्रान्त करण्यास, म्हणजेच शिकण्याकरिता , आंतरक्रियात्मक असलेल्या शैक्षणिक कृतींची आणि त्याकरिता शिक्षकाच्या मदतीची आवश्यकता भासते.
गेल्या काही वर्षांपासून, औपचारिक शिक्षण व्यवस्थेत, वर्गात “मानसिक पातळीवर” , स्वतःहून , उपस्थित विद्यार्थ्यांची खरी संख्या , कमीच होत आहे.
ज्याप्रमाणे औपचारिक शिक्षण व्यवस्थेत शिक्षकाने दिलेला गृहपाठ असमकालिक प्रकारची कृती आहे, तसेच तंत्रज्ञानावर आधारित शिक्षणप्रणालीत चर्चामंचावर केलेली चर्चा ही देखील असमकालिक प्रकारचीच कृती आहे.
परंतु, आपल्या देशात, वयाच्या ५ ते २२ वर्षांपर्यंत, औपचारिक शिक्षण व्यवस्थेत बहुतेक व्यक्ती प्राधान्याने, त्यांच्या आवडीच्या विषयात शिक्षण घेण्यावर प्रयत्न केंद्रित करतात.
जेव्हा एकाच व्याखानात, शिक्षक खूप संकल्पना, एका पाठोपाठ एक अश्या समजून सांगतो, तेव्हा “कमी क्षमतेच्या” किती विद्यार्थ्यांना चिकित्सक प्रतिसाद देण्याकरिता लागणारा हा किमान वेळ उपलब्ध होतो हा एक प्रश्नच आहे.
“शिक्षण म्हणजे माहितीचे ज्ञानात रूपांतर” ह्या अर्थाने प्रत्येक व्यक्ती प्रत्येक क्षणी, जन्म झाल्यापासून ते मृत्यू येईपर्यंत, “प्रत्येक चुकेतून आणि प्रत्येक अनुभवातून” आयुष्यभर शिकतच असतो.
तंत्रज्ञानावर आधारित शिक्षणप्रणालीचे मात्र, समकालिक किंवा असमकालिक किंवा ह्या दोन्ही प्रकारच्या शैक्षणिक कृती वापरून आरेखन करणे शक्य आहे.
परंतु, ह्या कमीतकमी वेळेनंतरच, विद्यार्थी आंतरक्रियात्मक असलेल्या आणि सहयोग आवश्यक असलेल्या शैक्षणिक कृतींमध्ये, उपयुक्त आणि अर्थपूर्ण सहभाग देउन शिकू शकतो.
शिकण्यासाठी आवश्यक माहितीचे आदान प्रदान व स्वयंअध्ययन झाल्यानंतर त्या विषयासंबंधी “चिकित्सक प्रतिसाद” देता येईल इतकी तयारी होण्याकरिता प्रत्येक विद्यार्थ्याला काही किमान वेळ लागतो.
आंतरक्रियात्मक असलेल्या आणि सहयोग आवश्यक असलेल्या शैक्षणिक कृतींमध्ये सहभाग शिकण्याच्या उद्दिष्टाप्रमाणे मूल्यमापन शिकण्याच्या उद्दिष्टपूर्ती संदर्भात दिलेले प्रत्याभरण
जगातील संशोधनाचे निष्कर्ष हे दर्शवितात की जर शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांनी शैक्षणिक कृतींच्या खालील “२” गटांवर जवळपास सारखा वेळ आणि प्रयत्न दिले तर शिक्षण हे आनंददायी व सहज होते.
कुठल्याही शिक्षण प्रक्रियेचे मूलभूत विश्लेषण केल्यास शिक्षण प्रक्रियेतील पाच मुख्य टप्पे आपण वरील चित्रात दाखविल्याप्रमाणे ओळखू शकतो.
यंत्र शिक्षण हे संगणक विज्ञानाचे एक क्षेत्र आहे ज्यामध्ये अल्गोरिदम आणि मॉडेल्सचा विकास समाविष्ट आहे जे संगणकांना डेटावरून शिकू देतात आणि त्या शिक्षणावर आधारित अंदाज किंवा निर्णय घेऊ शकतात.
हा कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा एक उपसंच आहे जो डेटाच्या आधारे शिकू शकणाऱ्या आणि निर्णय किंवा भविष्यवाणी करू शकणाऱ्या प्रणालींच्या विकासावर लक्ष केंद्रित करतो.
पर्यवेक्षित शिक्षणामध्ये, अल्गोरिदम लेबल केलेल्या डेटावर प्रशिक्षित केले जाते, याचा अर्थ डेटा आधीपासूनच वर्गीकृत किंवा योग्य उत्तरासह लेबल केलेला आहे.
पर्यवेक्षित नसलेल्या शिक्षणामध्ये, अल्गोरिदमला लेबल न केलेल्या डेटावर प्रशिक्षण दिले जाते आणि त्याला स्वतःच डेटामध्ये नमुने किंवा संबंध शोधणे आवश्यक आहे.