polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
त्यांनी वयाच्या बाराव्या वर्षी त्या कलकत्त्याच्या ऑल इंडिया म्युझिक कॉन्फरन्स या मानाच्या संगीतसभेत कुमारगटात गायल्या व त्यात पहिल्या क्रमांकाचा पुरस्कार मिळवला.
कलकत्ता आकाशवाणीच्या संगीतसभेत एकदा कुमार गंधर्वांचे गाणे झाल्यावर ते श्रीखंड्यांच्या घरी आले असता त्यांना गाणे शिकविण्यासाठीची विनंती केली गेली.
वसुंधरा यांचे संगीत शिक्षण सुरू असतानाच, त्यांनी शिवाजी पार्कला एक संगीतक्लास सुरू केला, शिवाय एका शाळेत संगीतशिक्षिका म्हणूनही काम करू लागल्या.
त्यांच्या वाङ्मयावर महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश व गुजरात या प्रांतातील अभ्यासकांनी प्रबंध तयार करून त्या त्या विद्यापीठातून मान्यता मिळवलेली आहे.
वेद-उपनिषदातील ऋषीमुनीची आठवण करून देणारे श्री स्वामीमहाराजांचे लोकोत्तर व्यक्तिमत्व, त्यांचे लोकसंग्रहात्मक ईश्वरी अवतारकार्य आणि त्यांची दैवी वाङ्मयसंपदा ही भारतीय तत्त्वज्ञान, धर्म आणि संस्कृती यांच्या अभ्यासकांना ध्येयदृष्टी देणारी आहे.
दुसऱ्या विभागात लेखिकेने लिंगभावाच्या संकल्पनेचा आढावा घेऊन, त्या बाबतीतील विविध वादविवादांच्या मुद्यांशी त्यांनी वाचकांची ओळख करून दिली आहे, व काही मुद्यांबाबत पर्याय देण्याचाही प्रयत्न केला आहे.
लिंगभावात्मक संबंध म्हणजे नेहमी स्त्री पुरुशांमधील प्रत्यक्ष संवाद नसून इतर संस्थांद्वारे अप्रत्यक्षपणे पण घडवला जातो व हे दोन्ही मिळून आपले रोजचे आयुष्य घडवते, असे लेखिकेने म्हटले आहे.
लिंगभाव स्वतःमध्ये बाणवत मोठे होण्याची प्रक्रिया, लिंगभावात्मक ओळख व लैंगिकता यावर केलेल्या विविध अभ्यासातून या प्रकरणाची मांडणी पुढे आली आहे.
इंडिया गेट 1.2किमी राष्ट्रपती भवन 3.6किमी रेड फोर्ट, जामा मशीद, कुतुब मीनार,गुलाब टेंपल,दिल्ली हट 5किमी ओल्ड फोर्ट 4किमी
प्रवाशी डेस्क, बफेट, बेबी सिटिंग, मागनिंनुसार डॉक्टर, धारीखोल्या,चायनीज, जपानीज, आहार, मागणीप्रमाणे भारतीय खाध्य पदार्थ हिरवळीवर !
या उपहार ग्रहात खरोखरच अगदी युनिक भारतीय खाध्यपदार्थ मागणीप्रमाणे आणि वैशिष्ट्य पूर्ण अश्या सजविलेल्या हिरवळीवर उपलब्ध होतात.
विकासाची अवस्था ध्यानी घेऊन सतत विभाजन करीत असणाऱ्या घटकांना विभाजी आणि विभाजनाची क्रिया थांबून प्रभेदन पूर्ण झालेल्या घटकांना स्थायी अशी संज्ञा वापरतात.
येथे उपलब्ध केलेली/झालेली माहिती सहसा मुक्त स्वरूपात उपलब्ध केली जाते, मराठी विश्वकोसातून येणारा मजकुर तसेच छायाचित्रांच्या वापरावर अधिक मर्यादा/विशीष्ट बंधने असू शकतात की जी ज्याची त्याने स्व-जबाबदारीवर पाळावयाची असतात हे आपणास समजले असल्याची कृपा करून खात्री करून घ्या.
महाराष्ट्र शासन संस्थळ दुवा आणि महाराष्ट्र राज्य विश्वकोश निर्मिती महामंडळ मुंबई यांचे आणि भारतीय कॉपीराईट कायदा १९५७ अन्वये सदर मर्यादीत मजकुर गैरव्यावसायिक उपयोगासाठी खुला आहे.
विकिपीडिया प्रकल्पातील मजकुर सहसा मुक्त सांस्कृतिक काम आणि - 3.0 लायसन्स अन्वये अभिप्रेत असल्यामुळे मराठी विश्वकोशातून येणाऱ्या मजकुरास दिला जाणारा अपवाद इतर मजकुरांना दिला जाण्याशी शक्यता कमीतकमी असेल आणि अशा कोणत्याही वेगळ्या केससाठी मराठी विकिपीडिया प्रचालक मंडळ आणि समुदाय सहमतीने निर्णय वेगवेगळे असतील
तुम्हाला या संकेतस्थळावरून काहीही नकलवण्याचा परवाना केवळ मर्यादित"' आहे; त्यामुळे, विकिपीडियाबरोबर अथवा त्याच्या कोणत्याही प्रतिनिधी, सदस्य, संयोजक किंवा इतर सदस्याबरोबर कोणताही प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्ष करार करणे किंवा त्यांच्याकडून करारांतर्गत अथवा करारेतर कायदेशीर दायित्व घेणे संभवत नाही.
केवळ माहिती गोळा करून त्यांचे काम थांबलेले नव्हते; तर प्रत्येक विद्यापीठात संशोधन करणाऱ्या महिला संशोधकांची आणि त्यांच्या विषयांची प्रकारनिहाय नावे त्यांनी गोळ केली.
त्यानंतर मराठीच्या प्रेमापोटी मराठीतील प्रबंधसंपदा विद्यार्थी आणि संशोधकांच्या कार्यासाठी उपयोगी पडावी म्हणून सन १९८५ ते १९९१ पर्यंत शोधकार्य करून, त्यांनी प्रथम डी.
आणि आचार्य पदवी मिळविणाऱ्यांच्या प्रबंधांची व नंतर १९९१ पर्यंतच्या मराठी विषयातील तब्बल ७५८ प्रबंधांची नावे, त्यातील विषय व संशोधनकारांच्या नावे गोळा केली.
मराठी प्रबंध सूची ही महाराष्ट्रातील तसेच महाराष्ट्राबाहेरील विविध विद्यापीठांत सादर करण्यात येऊन मान्यता मिळालेल्या 'मराठीविषयक' प्रबंधाची सूची आहे.
'मराठीविषयक' ह्या संज्ञेने मराठी साहित्य, तौलनिक साहित्याभ्यास, भाषाविज्ञान आणि शिक्षणशास्त्र ह्या विषयांशी संबंधित अशा मराठी भाषेतील तसेच अन्य भाषांतील प्रबंधांचा निर्देश केलेला आहे.
आताच्या घडीला जरी स्त्रियांचे पाठ्यपुस्तक लिखाण, प्रकाशन हे संरक्षित असले तरीही आपण अवकाश, वैज्ञानिक आणि तांत्रिक संस्कृती संस्था ज्या स्त्रियांना वर्जित करतात या मागच्या कारणांचा समावेश करू नाही शकलो.
हे स्पष्ट होण्यासाठी पारोमिता चक्रवार्ती यांचे बंगाल मधील शालेय पाठ्यपुस्तकांसंदर्भातील काम बघितले असता लक्षात येते की, शालेय शिक्षण नवीन शक्यता निर्माण करतात पण हे एक स्थळ आहे जिथे वर्चस्व, सामाजिक - सांस्कृतिक नमुने आणि लिंगभाव उतरंडी यांना आव्हान देण्याऐवजी ती पुर्नत्पादित केली जातात.
ह्या सारख्या प्रश्नांना स्त्रीवादी पद्धतीशास्त्र आणि ज्ञानमीमांसाशास्त्र यांनी आव्हान देऊन मुख्यप्रवाही ज्ञान हे लिंगभेदावर आधारित व पुरुषकेंद्री आहे आणि स्त्रिया ह्या ज्ञान निर्मिती क्षेत्रामध्ये कर्तेपणाची भूमिका बजावतात हे अधोरेखित करून हे ज्ञान समोर आणण्यासाठी स्त्रीवादी प्रकाशन गृहांचा असलेला वाटा उर्वशी बुटालिया यांच्या कामामधून अधोरेखित होतो.
तर थापी गुहा - ठाकुर्ती असे प्रतिपादन करतात की, आता जरी नवीन ज्ञान निर्माण होत असेल तरी त्याबाबत दूरदर्शी विचार आणि नीतीविषयक आणि राजकीय प्रयत्न व त्यांचा उद्देश आणि चौकशीचे मार्ग, नवीन अंतर्गत उतरंडीची निर्मिती हे लक्षात घेऊन त्यावर चिंतन करण्याची गरज आहे.
सदर साहित्यसंग्रहाच्या संपादकांनी सांस्कृतिक राजकारण आणि लिंगभाव, समूह, जात, वर्ग, सीमारेषा, लैंगिकता आणि विकलांगता यांचे बदलते महत्त्व आणि त्यांच्या संबंधातील भौतिक आणि प्रतिकात्मक आयाम यावर प्रकाश टाकला आहे.
स्त्री, संस्कृती आणि सत्ता यांच्या माध्यमातून आंतरविद्याशाखीय चश्म्यातून या त्रिकोणी गुंतागुंतीच्या नातेसंबंधांशी संघर्ष करण्याचा प्रयत्न या साहित्यसंग्रहातून करण्यात आला आहे.
बंडोपाध्याय प्रतिपादन करतात की, अश्लील साहित्याची कल्पनाशक्ती ही वर्ग, जात आणि समूह जे मानवी मनाला आकार देतात याच्यामध्ये खोलवर रुतलेली आहे.
लैंगिक श्रम, समलिंगी स्त्री, पुरूष, उभयलिंगी, तृतीयपंथी ज्यांनी संरचनेला आव्हान दिले यांना मुख्य प्रवाहातून वर्जित करण्यात आले मात्र स्त्रीवादी आणि समलिंगी चळवळीनी त्यांना मान्यता देऊन त्यांना दृश्य स्वरूप दिले.
प्रतिकाराच्या नवीन पद्धती म्हणून नाटक आणि विनोदबुद्धी यांच्याकडे बघण्यात आले विनोदबुद्धीबाबत भाष्य करताना स्त्रियांना नेहमी केंद्रस्थानी ठेवले जाते.
जर विनोदबुद्धी हा स्त्रीवादी चळवळीमध्ये निषेधाचा एक भाग बनला तर त्यातून प्रतिकाराची नवीन आणि वेगळी पद्धत समोर येऊ शकते असे प्रतिपादन नबनिता देव सेन करतात.
उमा चक्रवर्ती ह्या राजकीय प्रतिकार आणि सांस्कृतिक उत्पादन यामधील दुवे स्थापन करण्याचा प्रयत्न करताना साबित्रीच्या सादरीकरणाचा व मणिपुरी स्त्रियांच्या आंदोलनाचा संदर्भ घेतात.
लैंगिकता आणि शरीरसंस्कृतीमध्ये लैंगिकता आणि संस्कृती यामधील गुंतागुंतीची प्रणाली जी १९९० मधील जागतिकीकरण आणि स्त्रिया यावरील चर्चांनी स्पष्ट आणि वर्चस्ववादी बनली, यावर ह्या भागात भर देण्यात आला आहे.
त्याचप्रमाणे लैंगिकतेच्या पर्यायी इतिहासांवरदेखील प्रकाश टाकण्यात आला आहे जसे की, भारतीय संस्कृतीचा संकरित घटक म्हणून क्युर इतिहासाचे उदाहरण देऊन समलैंगिक इच्छेच्या द्वारे ते स्पष्ट करण्यात आले आहे.
लिंगाधारित शरीरांची अघळपघळ घडवणूक ही खेळ, विकलांगता आणि अश्लील चित्रण / साहित्य यांच्या संदर्भात संस्कृती, अर्थशास्त्र, आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठांच्या कक्षांचा विस्तार उघड करण्यात आला आहे.
आधुनिक संस्कृती व भद्रलोकांचे तत्त्व, यांच्या प्रभावामुळे दलित, ब्राह्मणेतर, लोकप्रिय आणि लोकसाहित्याचे प्रकार जे लैंगिकतेवर भर देणारे आणि विशेषतः स्त्रियांनी निर्माण केलेले होते त्याला अनधिकृत ठरवून वर्जित करण्यात आले.
अम्लम दास गुप्ता प्रतिपादन करतात की, स्त्री गायिका ह्या वेश्या संस्कृतीच्या भाग होत्या ज्यात त्यांनी कामुक भूमिका बजावल्या, नवीन ध्वनिमुद्रण तंत्रज्ञान स्वीकारले आणि भारतीय संगीत उद्योगात प्रतिष्ठित कलाकार म्हणून समोर आल्या.
ही स्त्री उघडपणे लैंगिक वर्तणूक करते त्याचप्रमाणे स्त्रियांना नमुना घालून देणाऱ्या स्त्रीत्वाच्या संकल्पनेला छेद देऊन सार्वजनिक क्षेत्रात पाश्चिमात्य तंत्रज्ञान व पुरुषी पोषाख परिधान करून समाजात वावरते.
यामध्ये स्त्रियांच्या इच्छा, स्त्रीवादी विद्वत्तेची सुरुवात, लोकप्रिय आणि अधिकृत न मानले गेलेले प्रकार जसे की, चित्रपट उद्योग किंवा पुनरुत्पादनाचे तंत्रज्ञान आणि वितरण, अभिजात साहित्य ज्यातून स्त्रियांना वर्जित करण्यात आले, तरीही विविध पातळीवर स्त्रियांनी पितृसत्ताक मानसिकतेला शह देउन प्रतिकाराची नवीन साधने वापरून सांस्कृतिक अभिव्यक्ती प्रकट केली.
ह्या साहित्यसंग्रहाच्या मार्फत मानवी जीवनातील विविध पैलूंवर प्रकाश टाकण्यात आला आहे जसे की, साहित्य, गाणी आणि गायक, नाट्यगृह आणि कलाकार, कला, लैंगिकता, नक्षलवादी स्त्रिया, तीभागा चळवळ, शालेय पाठ्यपुस्तके आणि लिंगभाव इत्यादि…
सदरच्या लेखसंग्रहातून संस्कृतीचे द्वंद्वात्मक स्वरूप व मुख्यत: लिंगभावात्मक आणि लिंगभाव अभिव्यक्ती यांचे द्वैतीकरण हे दैनंदिन जीवनात भौतिक आणि सौंदर्यानुभवाच्या सरावातून कशाप्रकारे स्पष्ट किंवा उघड होते यावर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न केला आहे.
विमेन कॉन्टेस्टिंग कल्चर : चेंजिंग फ्रेम्स ऑफ जेंडर पॉलिटिक्स इन इंडिया हा लेखसंग्रह कविता पंजाबी आणि पारोमिता चक्रवर्ती यांनी संपादित केला असून तो 'स्त्री' कोलकत्ता यांनी २०१२ साली प्रकाशित केला आहे.
शिक्षण आणि उच्च वेतन असणाऱ्या स्त्री-पुरुष संख्या यांमध्ये असणारी तफावत, घटते लिंग गुणोत्तर, आजच्या आधुनिक काळामध्ये कुटुंबाचा दर्जा उंचावा म्हणून स्त्रियांचे कमी वेतनाच्या रोजगारामध्ये वाढते प्रमाण या प्रकारची परिस्थिती एका बाजूला तर दुसऱ्या बाजूला समकालीन परिस्थितीमध्ये विकासाच्या नवउदारमतवादी धोरणांमुळे भारतीय स्त्रियांचा दर्जा उंचावतो आहे या प्रकारचा जो आभास निर्माण केला जात आहे यातील विरोधाभास दाखवण्याचा प्रयत्‍न निर्मला बॅनर्जी, पद्मिनी स्वामिनाथन आणि करीन कपाडिया त्यांच्या लेखामधून करतात.
निर्मला बॅनर्जी त्यांच्या लेखामध्ये नमूद करतात की, दक्षिण भारतामध्ये आधीच्या काळात अशिक्षित स्त्री आणि पुरुष घरच्या शेतीवर एकत्र काम करत असत परंतु समकालीन परिस्थितीमध्ये ग्रामीण भागातील पुरुषांचे शिक्षणातील प्रमाण वाढलेले दिसते.
त्यामुळे या मुलांच्या शिक्षणावरील खर्चाची भरपाई म्हणून विवाहाच्या वेळी मुलींच्या घरच्यांकडून हुंड्याच्या प्रथेला मागील तीस वर्षांपासून दक्षिण भारतात सुरुवात झालेली दिसते.
आधुनिकतेमुळे स्त्रियांच्या शिक्षण आणि रोजगार यामध्ये वाढ होत आहे आणि त्याचबरोबर ही आधुनिकता स्त्रियांना त्यांच्या प्रजननक्षमतेवर नियंत्रण ठेवण्यास सक्षम बनवते.
कारण या स्त्रिया त्यांच्या घरातील कर्त्या स्त्रिया असल्याकारणाने नको असलेल्या बाळंतपणापासून वाचण्यासाठी सरकारच्या या कुटुंब नियोजन कार्यक्रमाचा लाभ घेतात.
त्यामुळे स्वामिनाथन यांच्या मते स्त्रियांची ती निवड किंवा कुटुंब नियोजनासंदर्भात निर्णय घेण्यातील स्वायत्तता नसून त्याचा लाभ घेणे ही त्यांची गरज बनते.
सद्य परिस्थितीमध्ये भारत विकासाकडे वाटचाल करत आहे असे म्हटले जात आहे परंतु या पुस्तकातील लेख आणि विभाग यांचा विचार केला तर असे लक्षात येते की - सद्य परिस्थितीमध्ये भारताचा विकास होत असला तरी या विकास प्रक्रियांमधून लिंगभाव असमानता, वर्गीय असमानता, जातीय किंवा धार्मिक असमानता आणि त्याचबरोबर या सर्वामधून स्त्रियांवर होणारी हिंसा तीव्र होत आहे.
या पुस्तकातील लेखांमधून आर्थिक, सामाजिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक या क्षेत्रांत वेगवेगळ्या घटकांमध्ये कशाप्रकारे असमानता स्थिरावत आहे यावर भर देण्यात आलेला आहे.
पुस्तकातील जर विभागांचाच विचार केला तर या चारही विभागातील लेखांमधून सद्य परिस्थितीतील विकास हा स्त्रियांच्या बाबतीत वेगवेगळ्या संदर्भात कशाप्रकारे हिंसात्मक ठरतो हा महत्त्वाचा मुद्दा पुढे येताना दिसतो.
या विभागातील लेखांमधून सद्यपरिस्थितीमध्ये निर्माण झालेल्या जातीय, धार्मिक अस्मिता त्यातून होणाऱ्या हिंसा, स्त्रियांविरुद्ध होणाऱ्या हिंसेसंदर्भात स्त्री चळवळीच्या असलेल्या प्रतिक्रिया याविषयक मांडणी येते.
भारतीय समाजामध्ये निर्माण होत चाललेल्या जातीय भेदभाव, जमातवाद, वर्गाधारित असमानता आणि राज्याचे दडपण या संरचनांमुळे स्त्रियांचे दुय्यमत्व निर्माण होत आहे.
समकालीन भारतातील स्त्रियांची परिस्थितीचे/ स्त्री प्रश्नाचे आकलन करण्यासाठी भारतातील महत्त्वाच्या स्त्रीवादी अर्थशास्त्रज्ञ, इतिहासकार, राजकीय विश्लेषक, मानववंशशास्त्रज्ञ यांनी लिहिलेल्या लेखांचे संकलन प्रस्तुत पुस्तकामध्ये केलेले आहे.
या सर्वच लेखांमधून सामान्यतः भारतामध्ये सद्य परिस्थितीत सर्वच जाती आणि वर्गामध्ये पुरुषसत्ताक मूल्य आणि नियम अधिकाधिक घट्ट होत आहे हा मुद्दा पुढे येतो.
भारताच्या होणाऱ्या आर्थिक विकासामुळे स्त्रियांची परिस्थिती सुधारलेली आहे या नवउदारमतवादी गृहीतकाला प्रस्तुत पुस्तकामधून छेद देण्याचा प्रयत्‍न केलेला आहे.
त्यात करमेल नावाचे विविध अन्न पदार्थांचे २४ तास चालू असणारे उपहार ग्रह, सिल्क नावाचे थाय पद्दतीचे विशेष उपहार ग्रह, वाइल्ड फायर नावाचे विशिष्ट असे लोखंडी सळ्यावर पदार्थ तयार करून देणारे उपहार ग्रह, आय-लोंजु नावाचे लोंजु बार, बाइट्स हे २४ तास सेवा देणारे कॅफे यांचा समावेश आहे.
त्यातील प्रमुख तारा ३.९ दृश्यप्रतीचा पिवळसर तारा आहे आणि दुसरा ६.५ दृश्यप्रतीचा पिवळा तारा आहे; दुसरा तारा कदाचित चल तारा असावा.
जलयुक्त शिवार अभियानाच्या माध्यमातून जिल्ह्यात राबविण्यात आलेला ह्या प्रकल्पामुळे ‘अग्रणी’चा एकूण ५५ किलोमीटरचा प्रवाह नव्याने वहाता झाल्यास खानापूर, कवठेमहांकाळ, जत या कायम दुष्काळी तालुक्यांतील १०७ गावांना नदीच्या पाण्याचा लाभ होणार आहे.
‘पाणी अडवा, पाणी जिरवा’ हा मूलमंत्र सांगली जिल्ह्याने राज्याला दिला; परंतु जिल्ह्यातीलच बारमाही वाहणाऱ्या अग्रणी नदीचे अस्तित्वच गाळ, माती व झाडाझुडपाने लुप्त झाले होते.
नदीच्या पुनरुज्जीवनाचे काम झालेल्या खानापूर तालुक्यात ८ ऑक्टोबर २०१५ ला झालेल्या परतीच्या एकाच पावसाने अग्रणी नदी प्रवाहित झाली आहे.
भाद्रपद पौर्णिमा ते आश्विन पौर्णिमा या एक महिन्याच्या कालावधीत खेळत्या वयाच्या मुली महिनाभर विदर्भासह मराठवाड्याच्या काही जिल्ह्यांत व खानदेशातील जळगाव जिल्ह्यात बाहुल्या बसवून साजरा करतात.
भोडनीचा सण, मातेचे गुणगान"" या लेखातील डॉ. प्रतिमा इंगोले यांच्या मतानुसार हादगा आणि भोंडला हे पर्जन्योत्सव असून; "पाचा पुतराची माय, पालखीत बसून जाय', "भुलाबाई बाळंतीण पहिला दिवस, पहिल्या दिवशी बाळाला टोपी', "भुलाबाई राणीचे डोहाळे', "तिचे डोहाळे तिला भारी, नेऊन टाका पलंगावरी, शंकर बसले भुयारी', "चार लिंब झेलू बाई पाच लिंब झेलू', "पाचाचा पाळणा, बाळ नेता हनुमंता, हनुमंताची निळी घोडी, येता जाता कंबळतोडी' अशी मातृत्वाबाबतची वर्णने गीतातून गाणाऱ्या भुलाबाई उत्सवाचा उद्देश मातृपूजा आणि मातृत्व गौरव असून भुलाबाईचा सोहळा हादगा आणि भोंडला ह्या पासून वेगळा असलेला एक सर्जनोत्सव आहे.
गणपती विसर्जनानंतर दूसऱ्या दिवशी भाद्रपद शुद्ध पौर्णिमा ते आश्विन शुद्ध पौर्णिमा या एक महिन्याच्या कालावधीत भुलाबाई उत्सव घरोघरी साजरा करण्यात येतो .
विद्या अभ्यासाची प्रगती व्हावी, शंकरा सारखा पती मिळावा, मुलींना खेळायला मिळावे, मैत्रिणींच्या संगतीत सहजीवन जगता यावे , मनसोक्त हसण खिंदळणं शक्य व्हाव म्हणून पुरातन काळा पासून विशेष करून खानदेश व विदर्भातील मुलींचा हा उत्सव साजरा करण्यात येतो .
भुलाबाई उत्सव – वैदर्भीय लोकसंस्कृतीचा ठेवा या साप्ताहिक लोकप्रभातील लेखातून संतोष विणके कोजागरी पौर्णिमेच्या दिवशी विदर्भातील शेतकरी ज्वारीच्या धांड्यांनी अथवा उसाच्या खोंडांनी खोपडी सजवून त्यात भुलाबाईस बसवतात तसेच या काळात खरिपाची पिके कापणीला येतात याचा निर्देशकरून भुलाबाईचा उत्सव हा नवीन आलेल्या धान्याच्या पुजनासाठी असल्याचे सुचवतात.
त्यानंतर पार्वती शंकराचा राग शांत करण्यासाठी आणि त्यांचा रुसवा घालवण्यासाठी पार्वती एका भिल्ल महिलेचे रूप धारण करते आणि शंकराच्या समोर जाते , तेव्हा शंकर पार्वतीच्या ह्या धारण केलेल्या रूपाला भुलतात म्हणून शंकराला भुलोजीराना , भुलोबा, असे म्हणतात .
पूर्वीच्या काळी स्त्रिया आणि मुली दोघांना कामातून वेळ मिळाला कि त्या एकत्र येऊन ह्या देवी पार्वती आणि शिव म्हणजेच गुलाबाई आणि गुलोजी च्या रूपात त्यांचे स्मरण, आराधना करीत असेत .
दीर्घिकेच्या तेजोमंडलात आढळणाऱ्या गोलाकार तारकागुच्छांमध्ये दीर्घिकेच्या तबकडीमध्ये आढळणाऱ्या खुल्या तारकागुच्छांपेक्षा बरेच जास्त आणि जुने तारे असतात.
त्याचप्रमाणे यांमधील तारे सर्व एकाच पिढीचे असतात की त्यांच्यामध्ये करोडो वर्षात निर्माण झालेले दोन तीन पिढ्यांमधील तारे असतात हेदेखील अस्पष्ट आहे.
गोलाकार तारकागुच्छांमधील ताऱ्यांमधील सर्वसाधारण अंतर १ प्रकाशवर्ष असते, पण त्याच्या केंद्रामध्ये हे अंतर फक्त सूर्यमालेच्या आकाराएवढे असू शकते .
स्थानिक समूहातील पुरेशा वस्तुमानाच्या प्रत्येक दीर्घिकेमध्ये आणि जवळपास प्रत्येक मोठ्या दीर्घिकेमध्ये गोलाकार तारकागुच्छ आढळले आहेत.
नायकाचा मित्र बनसोडे हा डाव्या चळवळीचा कार्यकर्ता म्हणून प्रेक्षकांसमोर येतो तो पोलिसांचा ससेमिरा मागे घेऊन, नाटकाचा नायक हा त्याच्या ’चित्रच काढायचं न मग तुमच्यातल्याच त्या संत रोहिदासाचे काढ ना’ या बोलण्यावरून तो चर्मकार समाजातून आलेला आहे हे समजते.
या मार्क्सवादी विचारांवर चर्चा करतो आणि नायकाला या चळवळीत काम करायला प्रवृत्त करतो असे दाखवले आहे, पुढे हाच बनसोडे गडचिरोलीला आदिवासींच्या प्रश्नांवर आंदोलन करताना पोलिसांकडून नक्षलवादी म्हणून मारला जातो.
तेव्हा ’साला आपण गांडू, याच्यासोबत गेलो असतो तर बरे झाले असते निदान असे या माळ्यावर खितपत पडलो नसतो’ या नायकाच्या स्वगतावरून संभाजी भगत यांना काय सूचित करायचे आहे?
शेजारच्या खोलीतील माळ्यावर असलेल्या नवविवाहित जोडप्याचे प्रणयप्रसंगातील आवाजावरून नायकाच्या मनाची घालमेल, सुशिक्षित असून बेरोजगार आणि त्यामुळे समाजात आणि घरात होत असलेली कुचंबणा, अंगभूत असलेल्या इतर कलागुणांची उपेक्षा, प्रेम प्रकरणात आलेले नैराश्य आणि एकंदर आयुष्याकडे पाहण्याची सकारात्मक दृष्टी संभाजी भगत यांनी चांगली रंगवली आहे.
वडिलांच्या तंबाखू खाण्यामुळे कर्करोग होऊन खंगून झालेला मृत्यू आणि बहिणीचा नवऱ्याच्या दारूमुळे उद्ध्वस्त झालेला संसार हे प्रसंग पाहताना अंगावर शहारे आणि डोळ्यात पाणी येते.
या रात्री नायकाला वस्तीत सुरू असलेले एकतारी भजन, शेजारच्या म्हातारीची खोकल्याची उबळ, माळ्यावरील उंदरांचा सुळसुळाट, मच्छरांची गुणगुण, घाम, जोरात आलेली लघवी इत्यादी इत्यादीविविध कारणांमुळे झोप येत नाही.
यात तो खाली उतरून झोपलेल्या सर्वाना त्रास न देता माळ्यावरील पाईपच्या सहाय्याने जोरात लागलेल्या लघवीला वाट करून देतो असे दाखवले आहे, हे खूपच विचित्र आहे.
आणखी एक विषय जो या नाटकात येतो तो म्हणजे "मुठ्या मारणे" अर्थात पुरुषांचे हस्त मैथुन, " या एका विषयाला नको तितक्या प्रमाणात पुढे ताणले आहे त्यामुळे या गंभीर विषयाचे भजे झाले आहे.
पुढे मग या प्रकारामुळे नायकाच्या अंथरुणावर कसे डाग पडले आहेत, वीर्याच्या त्या डागातून त्याला पृथ्वीवरील सर्व देशांचे आकार कसे दिसतात हे या गंभीर विषयाची तोडमोड करून टाकणारे आहे.
मुंबईतील झोपडपट्टीतील माळ्यावर राहणाऱ्या सुशिक्षित, बेरोजगार, प्रौढ तरुणाची सर्वच बाबतीत होणारी कुचंबणा, आणि त्यातून त्याच्या मनःपटलावर सतत येणाऱ्या नाना प्रकारच्या विचारांचे "काहूर" म्हणजे
कोठारी यांनी सिंधी-हिंदू यांचा उल्लेख हिंदू महासभा, काँग्रेस आणि गांधींची अहिंसेबद्दल सततची विनवणी या सर्वांच्या वादविवादामध्ये अडकलेले असा केला आहे.
या प्रकरणातील सर्वात महत्त्वाचा विषय म्हणजे सिंध प्रांतामध्ये हिंदू व मुस्लिम अस्मितांचे वेगाने होणारे ध्रुवीकरण, या प्रक्रियेमध्ये हा हिंदूंसोबत तर मुस्लिम लीग हे मुस्लिमांसोबत व्यवहारात होते.
या पुस्तकात १९४७ साली भारताच्या झालेल्या फाळणीनंतर गुजरातमध्ये आसरा घेतलेल्या हिंदू-सिंधी समूहातील लोक व त्यांची स्वसमूहाबद्दलची अस्मिता व आपुलकी यांची दखल घेतली आहे.
सिंध प्रांतामधील श्रीमंत असा हा व्यापारी समूह भारतामध्ये रेफ्युजी म्हणून स्थलांतरित झाला तेव्हा त्यांच्याकडे जमीन नव्हती व अतिशय मर्यादित संसाधने होती.
याचा परिणाम म्हणजे नंतरच्या पिढ्यांनी एकतर त्यांचे सिंधीपण हे सोडून दिले किंवा नवीन प्रदेशात पर्भावी असलेल्या हिंदुत्वाच्या चौकटीमध्ये योग्यप्रकारे बसेल अशा प्रकारे स्वतःला घडविले.
यातील पहिले म्हणजे दंगलीच्या आठवणी; ज्या शारीरिक इजेपेक्षा देखील आधी भीतिदायक होत्या तसेच त्याचे आर्थिक परिणाम देखील मोठ्या स्वरूपात होते.
या प्रकरणामध्ये व्यक्तींचा मौखिक इतिहास व आठवणी याबद्दल माहिती दिली आहे, आणि हे देखील नमूद केले आहे की, फाळणीचे अनुभव हे व्यवसाय, वर्ग आणि लिंगभाव यांच्याशी अप्रत्यक्षपणे संबंधित होते.
जे सिंधी-मुस्लिम पाकिस्तानमध्ये राहिले त्यांचा अभ्यास केल्यावर कोठारी यांना समजले की, हिंदूंच्या स्थलांतराबद्दलच्या त्यांच्या आठवणी या दुखःद व वेदनादायक आहेत, तसेच त्यांच्या भूतकाळातील आठवणी या त्यांच्या वर्तमानाने अंधुक झालेल्या होत्या.
वसाहतवाद्यांनी शिक्षण आणि जमीन यांच्यात जी सुधारणा केली तिचा मोठा फायदा हिंदूंना झाला आणि त्यायोगे आर्थिक व व्यवसायाच्या संधी निर्माण करून सिंध प्रदेश हा उर्वरित हिंदुस्थानाशि चांगल्याप्रकारे समरस झाला होता.
हे सर्व घटक पुढील काळामध्ये वेगळ्या सिंध प्रांतासाठी झालेल्या चळवळीमध्ये निर्णायक ठरले व १९३८ मध्ये सिंध हा एक स्वायत्त असा प्रांत बनला.
पाचव्या प्रकरणामध्ये भारतातील हिंदू-सिंधी स्थलांतरित लोकांची सध्या काय परिस्थिती आहे, वच हा समूह त्यांचे जीवन उभे करण्यासाठी कशाप्रकारे प्रयत्न करीत आहे याचा एक अंदाज घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.
गुजरातमधील सिंधी-हिंदूबद्दल जी नकारात्मक गृहीतके आहेत त्याची चर्चा तर केली आहेच; पण प्रामुख्याने या समूहामध्ये वाढत जाणारी हिंदू अस्मिता यावर लक्ष केंद्रित केले आहे, आणि २००२ च्या हिंसाचारात सिंधी लोकांनी जी भूमिका घेतली त्याचे विश्लेषण केले आहे.
पहिल्या प्रकरणामध्ये सिंधी-हिंदू समूहाचे सामाजिक-धार्मिक जग हे वसाहतपूर्व सिंध प्रांतामध्ये मुस्लिम राज्यकर्ते व हिंदू-सिंधी बनिया यांच्यात समतोल राखणारे होते.
जरी हे दोन समूह हे संघर्ष व सलगी असे वातावरण असलेल्या राज्यामध्ये रहात असले; तरी या प्रदेशामधील समूहांच्या अस्मिता नेहमी प्रवाही होत्या हे लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
त्यांच्यामध्ये असलेल्या समान भाषा-संस्कृतीमुळे सिंधी-हिंदू समूहात एक विशिष्ट सिंधी अस्मिता निर्माण झाली होती; या अस्मितेची जागा आता श्रद्धेने घेतली आहे.
१९४७ मध्ये भारतामध्ये सिंधी-हिंदू समूहाचे स्थलांतर करण्याच्या निर्णय व त्याचे परिणाम याची चर्चा कोठारी यांनी केली आहे; पण त्यासोबतच २००२ मध्ये गुजरातमध्ये झालेल्या दंगलीमध्ये मुस्लिम समूहाविरुद्ध झालेल्या हिंसाचारामध्ये अनेक सिंधी सहभागी होते याची देखील चिकित्सा केली आहे.
या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेमध्ये कोठारी यांचे संशोधन संदर्भानुसार मांडलेले असून २००२ नंतरच्या गुजरातमध्ये समूहाच्या अस्मिता जेव्हा आधीच अधिक ताठर झालेल्या होत्या त्या पार्श्वभूमीचा आढावा घेतला आहे.
निष्कर्षामध्ये कोठारी अधोरेखित करतात की, सदर पुस्तक हे सिंधींना त्यांच्या मूळ ठिकाणी परत जा असे अपील करणारे नसून सिंधींनी आत्मपरीक्षण करण्याची वृत्ती वाढविणे आवश्यक आहे असे मांडते.
मुंबई उच्च न्यायालयात वकिली करीत असताना चंद्रचूडांनी रिझव्‍‌र्ह बँक, ओएनजीसी यासह अनेक केंद्रीय आस्थापना, मुंबई विद्यापीठ यांसह अन्य महत्त्वाच्या संस्थांची बाजू मांडली.
मुंबईतील चौपाट्यांच्या पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून झालेल्या दुरवस्थेबाबत अहवाल देण्यासाठी सर्वोच्च न्यायालयाने नेमलेल्या उच्चस्तरीय समितीत ते सदस्य होते.
मुंबईच्या कारकिर्दीत भारतातील कंपनीचे समभाग परदेशात हस्तांतर केल्यावर झालेल्या भांडवली वृद्धीवर भारतात कर आकारला जाऊ शकतो, हा त्यांचा निकाल देशासाठी आजही महत्त्वाचा आहे.
मुंबईतील वारसा-वास्तूंवर जाहिरातफलक लावू नयेत, मुंबईतील सर्व टॅक्सी व बसगाड्या डीझेलवर न चालवता त्यांचे सीएनजीकरण करावे, मुंबई महानगर प्रदेशातील सर्व कांदळवनांचे उपग्रह-नकाशे तयार करावे यासारखे मुंबईवर प्रभाव टाकणारे, तसेच पुण्यातील हरित पट्ट्यांचे संरक्षण व त्यांची वाढ करणे, वृक्षप्राधिकरणाचे अधिकार आदींबाबतचे निर्णयही त्यांनी मुंबई उच्च न्यायालयातून दिले.
त्यांनी भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे 1 न्यायाधीश असताना राष्ट्रीय विधी सेवा प्राधिकरणाचे माजी पदसिद्ध कार्यकारी अध्यक्ष म्हणून काम केले आहे.
एक उदारमतवादी न्यायाधीश म्हणून ओळखले जाणारे चंद्रचूड हे गोपनीयतेचा निकाल आणि सबरीमाला प्रकरण यासारखे ऐतिहासिक निकाल देणाऱ्या खंडपीठांचा भाग आहेत.
परंतु राष्ट्रीय नेतृत्वाने आदिवासी समूहाच्या शोषणासंदर्भातील केलेल्या लिखाणाची दखल घेतली, आणि मागासलेपणाची कारणे ही त्यांचे भौगोलिक अलगता ही सामाजिक व आर्थिक मागासलेपणात आहे, असे माणून आदिवासींना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्न करण्याचे ठरले.
हे प्रकल्प प्रथमत: विशेष आदिवासीविभागावर केंद्रीत व नंतर सर्वसाधारण ग्रामीण विकासाकडे जाणारे असत, त्यामुळे विविध पंचवार्षिक योजनेच्या अनुषंगाने निधी राखीव ठेवण्यात आला.
त्यामुळे या प्रकल्पांच्या उभारणीमुळे आदिवासींची जमिनीवरील मालकी नष्ट झाली नव्हे तर त्यांच्या मालकीची जी काही थोडी जमीन होती ती प्रचंड मोठ्या जलाशायाखाली तसेच मोठ्या प्रकल्पांखाली अदृश्य झाली.
भाग चार मधील प्रकरण तेरा मध्ये स्थानिक कुटुंबे आणि समाजामध्ये उपजिविकेची अनिश्चितता आणि लिंगभाव कसा दूर करावा यासाठी काय प्रक्रिया राबवावी याचा सखोल/ चिकिस्तक विचार केला आहे.
स्त्रियांच्या जीविकेची हमी निर्माण होण्यासाठी त्यांना सामाजिक व आर्थिक अस्तित्व असावे लागेल, आणि त्यासाठी सामाजिक एककांमध्ये असलेल्या स्त्रियांच्या स्थानाचा अभ्यास करावा लागेल याकडे फार थोडे लक्ष्य दिले जाते.
शासनाच्या बहुतांश योजना आणि विकासाच्या प्रकल्पात संसाधनांच्या व्यवस्थापनामध्ये स्त्रियांचे पुरूषांवरील अवलंबित्व आणि सामाजिक, सांस्कृतिक नियमांमुळे व्यवस्थेत निर्माण झालेले स्त्रियांचे दुय्यम स्थान याचा विचार न करता स्त्रियांवर पोषणाची जबाबदारी टाकली आहे.
या पुस्तकातील सर्व प्रकरणांमध्ये आदिवासींचे वेगवेगळ्या मुख्यप्रवाहातील संस्था योजना आणि प्रकल्पांमधून वगळले जाने आणि समावेश झाल्यास तो चुकीच्या पद्धतीने होणे, आणि त्यामुळे आदिवासींवर ओढवलेल्या सध्यस्थितीचे विवेचन केले आहे.
थोडक्यात विकासाचे शासकीय प्रकल्प हे आदिवासींच्या एकूणच विकासाला/ प्रगतीला कितपत उपयोगी पडतात हे नर्मदा बचाव आंदोलनाच्या चळवळीवरून लक्ष्यात येते.
प्रस्तुत पुस्तकामध्ये भारतातील सहा राज्यांमध्ये वेष्टी अध्ययन करून एकत्रित केलेल्या अभ्यासातून असे दाखवले आहे कि,मोठ्या प्रमाणात आदिवासींची वंचना/ हानी ही प्रांतिक, राष्ट्रीय व जागतिक संदर्भात होत आहे असा शोध लागतो.
आदिवासी बहुल असलेले प्रदेश जसे कि झारखंड, नागालॅन्ड, आंध्रप्रदेश ,ओरिसा , मेघालय आणि त्रिपुरा या राज्यांसंधर्भात हा उहापोह केला आहे.
सोशल इन्क्ल्यूजन ॲन्ड ॲडव्हर्स इन्क्ल्यूजन डेव्हलपमेंट ॲन्ड डेप्रिव्हेशन ऑफ आदिवासी इन इंडिया या पुस्तकाचे संपादन देव नाथन आणि वर्जिनिअस खाखा यांनी केलेले आहे.
भारतातातील आदिवासी समाज हा एकूणच सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय क्षेत्रात कसा नेहमीच वगळला जातो व याचा परिणाम त्यांच्या मुख्य प्रवाहापासून दूर राहण्यात होतो.
म्हणूनच हा अभ्यास प्रकल्प ध्येयधोरणे ठरवण्यासाठी उपयुक्त ठरतो, तसेच यामध्ये काही प्रकल्पांचा अभ्यास दिला आहे त्यांच्या आधारे पुस्तकातील निष्कर्ष व मांडणी यांची सविस्तर मांडणी करता येते.
भिडे यांचे लेखन ‘श्री सरस्वतीमंदिर‘, ‘मासिक मनोरंजन‘, ‘विविधज्ञानविस्तार‘, ‘काव्यरत्‍नागिरी‘, रत्‍नाकर‘ यांसारख्या दर्जेदार नियतकालिकांतून प्रकाशित होत असे.
मोरोपंतांच्या केकावलीवर त्यांनी टीका-टिप्पणी केली आहे, साहित्य गुणांना प्राधान्य देऊन त्यांनी ज्ञानेश्वरीची सार्थ व सटीप आवृत्ती काढली.
प्रतिपक्षाची भूमिका ते सनजाऊन घेत, पण स्वतःला पटलेल्या सत्याच्या समर्थनार्थ झुंजत असताना ते व्यक्तीची भीड, प्रतिष्ठा ठेवीत नसत.
वाद शास्त्रोक्त पद्धतीने, नियमाप्रमाणे न होता त्यात बाचाबाची होते किंवा दुसऱ्याच्या वर्मावर बोट ठेवण्यात येते तेंव्हा त्यास 'वितंडवाद' म्हंटले जाते.