polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
बँकेच्या चार भिंतींबाहेर राहून, ग्राहकास आपल्या खात्यावरील मनी कोणत्याही मानवी हस्तक्षेपाशिवाय एनी टाईम काढून देणारे संगणकीकृत यंत्र म्हणजे एटीएम .
अ‍ॅटोमॅटिक टेलर मशीन्स शॉपिंग सेंटर, मॉल्स, विमानतळ, किराणा दुकाने, पेट्रोल पंप, किंवा लोक एकत्र येतील अशा कोणत्याही ठिकाणी असू शकतात.
जसे ऑटोमेटेड ट्रॅंझॅक्शन मशीन, ऑटोमेटेड बँकिंग मशीन, मनी मशीन, बँक मशीन, कॅश मशीन, कॅश पॉइंट, बँकोमॅट इत्यादी.
भवानीशंकर पंडितांच्याएका कवितेत "कदंब तरूला बांधून दोला, उंच खालती झोल' असा उल्लेख आला आहे. हिंदी कवयित्री सुभद्रा कुमारी चव्हाण यांच्या, "यह कदंब का पेड' कवितेतल्या "यह कदंब का पेड अगर मॉं होता यमुना तीरे, मैं भी उस पर बैठ कन्हैया बनता धीरे धीरे' काल्पनिक कदंब वृक्षावर बसून मुलींनी आईशी केलेल्या अत्यंत निरागस आणि मार्मिक संवादाने हिंदी वाचकांच्या मनात कदंब वृक्षाचे स्थान कायम ठेवले. शंकराचार्यानी "त्रिपुरसुंदरीस्तोत्रम्‌'मध्ये "ललितामहात्रिपुरसुंदरी'च्या सगुण स्वरूपाचे सुंदर वर्णन केले आहे, त्यात अनेक वेळा कदंब वृक्षाचा उल्लेख आढळतो.
अगदी सोनेरी-केशरी रंगाचे गुबगुबीत गेंदेदार पिंजलेल्या कदंबवृक्षाच्या खाली उभे राहिले की मधमाश्यांचे गुंजन अगदी स्पष्ट ऐकू येते.
कळंब किंवा कदंब ही झाडे भारतात पूर्व हिमालयाच्या पायथ्यापासून महाराष्ट्र, बंगाल, ओरिसा व आंध्र प्रदेश या राज्यांत आर्द्र पानझडी जंगलात आढळतात.
तर फुललेल्या कदंबाच्या खाली गोळा होणाऱ्या पाण्याला "कदंबरा", तर कदंबाच्या फुलांपासून बनवलेल्या मद्याला किंवा सुगंधित द्रव्याला " कादंबरी " म्हणतात.
मूळव्याधीचा मोड, चामखीळ, जास्त वाढलेले मांस, जाड कातडी यावर उपचार करण्याकरिता अनेक प्रकारचे क्षार घासून लावण्याचा विधी आयुर्वेदात सांगितला आहे.
वस्तू काळ्या रंगाच्या हव्या असतील तर आवा पेटल्यावर काही वेळाने धूर बाहेर जाणे बंद करतात, म्हणजे धूर आतल्या आत कोंडून वस्तूंना काळा रंग येतो.
तयार झालेल्या भांड्याचा पृष्ठभाग गुळगुळीत झाल्यावर भांडे हळूच काढून आधी सावलीत आणि मग उन्हात वाळवले जाते, आणि नंतर अशी तयार झालेली अनेक भांडी आवा पेटवून तीत भाजली जातात.
ओल्या मातीपासून सुरई, माठ, खुजे, रांजण, कुंड्या, घट, गाडगी, मडकी, झाकण्या, पणत्या, कौले, विटा, कुंड्या इत्यादी घडवून, त्या वस्तू भाजून विकणारा कारागीर.
महाराष्ट्रातील कुंभार गौरी-गणपतीच्या, दुर्गेच्या आणि अन्य मूर्ती, हरतालिका, बैलपोळ्याचे बैल, दिवाळीच्या किल्ल्यात ठेवायच्या वस्तू आणि बाहुल्याही बनवतो.
त्यानंतर तिच्यात घोड्याची लीद, शेण, राख, धान्याची फोलपटे वगैरे कालवून ते मिश्रण काही दिवस मुरू देतात आणि मग त्या मातीचे गोळे बनवून ते कलाकृतीसाठी वापरतात.
त्या अशा : अहिर, कडू, कन्‍नड, कोकणी, खंभाटी, गरेते, गुजर, गोरे, चागभैस, थोरचाके, पंचम, बळदे, भांडू, भोंडकर, भोंडे, मराठे, लडबुजे, लहानचाके, लाड, लिंगायत, हातघडे आणि हातोडे.
प्राथमिक आरोग्य केंद्र हे भारतातील आरोग्यसेवेच्या उतरंडीतील सर्वात खालचे एकक आहे देशातील दूरवरच्या भागातील मनुष्यवस्तीपर्यंत किमान आरोग्य सुविधा पोचविण्याच्या उद्देशाने भारतातील मध्यवर्ती सरकारच्या धोरणानुसार.
जर लोकसंख्येचा विचार केला तर सर्वसाधारण प्रदेशात ३० हजार लोकसंख्येमागे व दुर्गम-डोंगराळ प्रदेशात २० हजार लोकसंख्येमागे एक प्राथमिक आरोग्य केंद्र असते.
स्थानिक उद्भवणाऱ्या आजरांवर नियंत्रण मिळवणे, राष्ट्रीय आरोग्य कार्यक्रमांची अंमलबजावणी करणे, महत्त्वपूर्ण आकडेवारी गोळा करणे तसेच रेफरल व प्रयोग शाळेच्या सेवा पुरवणे इ.
दरम्यान, इशान्येकडील राज्ये, खास दर्जाची राज्ये ज्यात जम्मू काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड या राज्यांसांठी निधीचे प्रमाणे ९०:१० असे राहील.
शिवाय पाच ते सहा प्राथमिक आरोग्य केंद्रांच्यावर एक सामूहिक आरोग्य केंद्र, १० हजार लोकसंख्येमागे एक दाई, पाचशे कुटुंबामागे एक अधिकृत सामाजिक आरोग्य कार्यकर्ता, याचीही तरतूद नव्या शहर आरोग्य मिशनमध्ये असेल.
इंडियन स्टॅच्यूटरी कमिशन ऊर्फ सायमन कमिशन हे १९२८ साली ब्रिटिश भारताच्या वसाहतींत घटनात्मक सुधारणा राबवण्याच्या दृष्टीने पूर्वाभ्यास करायला पाठवलेला सात ब्रिटिश संसदसदस्यांचा आयोग होता.
या आयोगाची निर्मीती १९१९ या कायद्याप्रमाणे झाली,या कायद्यानुसार दर दहा वर्षांनी रॉयल कमिशनच्या नेमणुकीची तरतुद होती.१९१९ च्या कायद्याने कोणत्या सुधारणा झाल्या याचा अभ्यास करणे व भारतीयांंना नवीन योजना जाहीर करण्यासाठी सायमन कमिशनची नियूक्ती केली.
आयोगाविरोधातील निदर्शनांपैकी लाहोरातील एका निदर्शनावर पोलिसांनी केलेल्या लाठीहल्ल्यात लाला लजपतराय गंभीर जखमी झाले व त्यातून त्यांचा मृत्यू झाला.
१९२७मध्ये कलकत्ता येथे यूथ कॉग्रेस स्थापन करून सुभाषचंद्र बोस यांनी संपूर्ण स्वराज्याची मागणी केली, तर कमिशन वसाहतीचे स्वराज्य देण्यासाठी नेमले सायमन कमिशन ३ फेब्रुवारी १९२८ला मुंबईत आले.
ज्युनिअर स्पर्धा गाजविल्यानंतर आंतरराष्ट्रीय बिलियर्ड्स-स्नूकर संघटनेच्या विश्वचषक स्पर्धामध्ये त्याच्या विजयमालिकेला २००३ पासून प्रारंभ झाला.
२००४ साली अर्जुन पुरस्कार, २००६ साली राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार, एशियाडच्या सुवर्णपदकासह कित्येक राष्ट्रीय-आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार त्याला मिळाले आहेत.
१८४० मध्ये जर्मेन हेस नावाच्या वैज्ञानिकांनी रासायनिक प्रतिक्रियांसाठी तथाकथित 'रिएट ऑफ रिएक्शन'चा संवर्धन कायदा सांगितला, नंतर हा कायदा थर्मोडायनामिक्सचा पहिला कायदा म्हणून ओळखला गेला.
१८४२ मध्ये, ज्युलियस रॉबर्ट फॉन मेयर यांनी असे विधान केले की ट्रूस्डेल यांनी “सतत दबावाच्या प्रक्रियेत, विस्तारासाठी उत्पादन करण्यासाठी वापरली जाणारी उष्णता कामकाजासह सार्वत्रिकपणे आंतर-परिवर्तनीय आहे” अशा शब्दांत प्रस्तुत केली जाते, परंतु हे सामान्य विधान नाही.
उर्जा निर्माण क‍रता येत नाही, तसेच उर्जा नष्ट ही करता येत नाही; मात्र उर्जेचे एका प्रकारातून दुसऱ्या प्रकारात रूपांतर करता येते असे हा नियम सांगतो.
सर्व प्रकारचे तृणधान्य, बटाटे, रताळे, फळ , गुळ ,साखर, मध, गहू, बाजरी, मका, तांदूळ , ज्वारी, साबुदाणा,भगर व अन्य उपवासाचे पदार्थ.
हा कुपोषणाचा प्रकार मुख्यत्वे सातत्याने अपुरा व सकस आहार न मिळाल्याने, गरीब घरातील बालकांमध्ये, आईला योग्य व पुरेसा आहार न मिळाल्यामुळे, आई सातत्याने आजारी असल्यामुळे, बाल सातत्याने काही न काही कारणाने आजारी पडत असल्यामुळे आणि बालकाच्या जन्मापासूनच त्याला योग्य व पुरेसा आहार न मिळाल्यामुळे होतो.
यात बाळाचे कपाळ मोठे होते, घाम जास्त येतो, बाळाची शारीरक वाढ होत नाही, सांधे सुजल्यासारखे दिसतात, बाळ वर्षाचे होऊन गेले तरी उभे राहू शकत नाही , त्याचे चालण्याचे वय लांबते, छातीच्या फासळ्या व पायांना बाक येतो, पोट मोठे दिसते.
शासनाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार सर्व आंतरराष्ट्रीय विमानतळांवर तसेच बंदरांवर येणाऱ्या परदेशी प्रवाशांची तपासणी वैद्यकीय पथकांच्या साहाय्याने करण्यात येते.
२०१४ साली हा आजार महाराष्ट्रातही आला असून पुणे-मुंबईमध्ये आणि नाशिक जिल्ह्यामधील चांदवड, निफाड व मनमाड येथेही या रोगाचे रुग्ण सापडले आहेत.
स्वाईन इन्फ्लूएन्झा किंवा स्वाईन फ्लू हा इन्फ्लुएन्झा ह्या रोगाचा एक प्रकार आहे ; हा सामान्यतः डुकरामध्ये आढळणाऱ्या विषाणूंमुळे होतो.
त्या प्रमाणेच भारतात २००९ मधील स्वाइन इन्फ्लूएन्झाची साथसुद्धा भारतातील डुकरांमुळे आलेली नव्हती, तर ती अमेरिका खंडातील मेक्सिको देशातील डुकरांपासून सुरू झालेली होती.
लहान प्रमाणांत दिल्यास आमाशयाची व आंतड्याची शक्ति वाढते, पित्तस्त्राव बरा होतो, शौचास साफ होते, जराशी मळमळ होऊन कफ ढिला होतो, त्वचा ओली होते व त्वचेची विनिमयक्रिया सुधारते.
आमाशयाच्या श्लेष्मलत्वचेवर वांतीचे वेळी ह्याची प्रत्यक्ष क्रिया होत असल्याकारणाने तेथे दाह होतो व केव्हां केव्हां शोथहि उत्पन्न होतो.
फांद्या वेड्यावाकड्या असतात; साल राखी रंगाची, जाड व खडबडीत असते; मूळ जड, पिवळे, तेलकट व टणक असते; मुळाची साल दालचिनीपेक्षा जरा उदी रंगाची असते; पाने बोटभर रुंद व कण्हेरीच्या पानासारखीं लांबट असून त्यांवर ढोबळ शिरा असतात; फुले शुभ्र, सुवासिक व झुबक्यांनी येतात; फळे तांबूस जांभळ्या रंगाची व बोराएवढी; गोलाकार असतात.
आदिनाथचे आजोबा- दीनानाथ शास्त्री म्हणतात की, शुभ्रा हिची मेहुणी पार्वती वहिनी हिच्याशी विलक्षण साम्य आहे जी सुमारे सहा दशकांपूर्वी गूढपणे गायब झाली होती.
त्या रात्री, सोपान नावाचा एक म्हातारा माणूस (जो ६०-७० वर्षांपूर्वी वाड्यात नोकर होता आणि आता वाड्याच्या बाहेरच्या घरात राहत होता) गूढपणे गायब होतो आणि नंतर सुलेखाला भेटतो.
सुरुवातीला, सुलेखा जोपर्यंत तिला इंदुमती म्हणून संबोधत नाही तोपर्यंत ती त्याच्याकडे लक्ष देत नाही आणि नंतर तिला समजावून सांगते की ती "त्याची इंदुमती" आहे जिचा तो लहान असतानाच रहस्यमयपणे मृत्यू झाला.
येथे असे सुचवले आहे की सुलेखा हा खरं तर इंदुमतीचा पुनर्जन्म आहे, विरोधी) सोपान तिला डफ वाजवणाऱ्या महिलेची कुरूप मूर्ती सादर करतो (नंतर काळ्या जादूमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या फायर फोर्सची मूर्ती असल्याचे समोर आले) आणि म्हणतो.
ती मूर्ती तिला तिच्या भूतकाळातील आठवणी परत मिळवून देण्यास मदत करेल आणि तिने तेव्हा वचन दिलेले ध्येय पूर्ण करण्यासाठी तिला शक्ती देईल आणि वाड्याला परततो.
दरम्यान, शास्त्रींच्या घरी शुभ्राला पुन्हा दृष्टान्त होईपर्यंत गोष्टी सांसारिक रीतीने चालू राहतात जिथे तिला एक काळी कार किशोरवयीन मुलाला धडकताना दिसते, जरी तिला तो मुलगा कोण आहे हे माहित नाही.
आदिनाथ हा खरे तर महादेव शास्त्री यांचा पुनर्जन्म असल्याचेही समोर आले आहे आणि म्हणूनच नशिबाने शुभ्राला आणले आणि आदिनाथ गूढ परिस्थितीत एकत्र आले आणि त्यांनी अनोळखी व्यक्तींप्रमाणे लग्न केले.
सुलेखा निखिलला संमोहित करते आणि त्यामुळे अपघाताला कारणीभूत ठरते) आणि अशाच प्रकारे तिची स्वतःची आई , क्षिप्रा , बाळकृष्ण शास्त्री यांचा मृत्यू होतो.
मधुसूदन शास्त्री यांचा दुसरा मुलगा आदिनाथ शास्त्री , अमेरिकेतून सब्बॅटिकलसाठी भारतात परततो आणि त्याची मावशी बहीण असलेल्या सुलेखा हिच्याशी लग्न करण्याचा विचार करतो.
आदिनाथ आश्चर्यचकित झाला कारण त्याला शुभ्राला याबद्दल सांगितल्याचे आठवत नाही, ज्याला तिने उत्तर दिले की तिला एक दृष्टी आहे ज्यामध्ये तिने त्याला लग्न करताना पाहिले.
महादेवचा मेहुणा भालचंद्र याचे इंदुमतीशी अतिरिक्त वैवाहिक संबंध होते जे समजल्यावर शास्त्री घराण्याचे कुलपिता चिडले आणि तो इंदुमतीला संपूर्ण गावासमोर अपमानित करून तिच्या चेहऱ्यावर रंग लावून तिला बदनाम करतो.
त्याच बरोबर श्रीरंग रानडे नावाची एक व्यक्ती वाड्यात येते आणि पार्वती आणि त्याच्यात काहीतरी चालले आहे असा गैरसमज महादेवला होतो आणि पार्वतीला वाड्यातून बाहेर काढले.
इंदुमती मग ती शास्त्री कुटुंबाचा नाश करेल आणि काळ्या जादूचा वापर करेल अशी शपथ घेते आणि तरुण दीनानाथ शास्त्री वगळता शास्त्री कुटुंबातील सर्वांना ठार मारते आणि या प्रक्रियेत ती, इंदुमती आणि गोदा वाड्याजवळ भुयारी मार्गात भूस्खलनात जिवंत गाडले गेले.
सामंत चा सल्ला घेतात आणि त्यांच्या भूतकाळातील आठवणी परत मिळवतात आणि समांतरपणे सुलेखा तनिष्का नावाच्या महिलेचा सल्ला घेतात आणि मनावर नियंत्रण आणि संमोहनाची कला अधिक सखोलपणे शिकतात.
सुलेखा आणि शुभ्रा या दोघीही त्यांच्या मागील जन्मात डुबकी मारतात आणि कथा उलगडते की पार्वती आणि महादेव हे एकेकाळी आनंदी जोडपे होते परंतु त्यांना मूलबाळ नव्हते आणि पार्वती भगवान श्री कृष्णावर कट्टर विश्वास ठेवणारी होती आणि तिच्या मुलांची नावे कृष्णाच्या नावावर ठेवण्याची योजना आखत होती .
मानसी साळवी, ऊर्मिला कानेटकर, उमेश कामत, नीलम शिर्के, सुनील बर्वे, आनंद अभ्यंकर, सुहास भालेकर, अशोक शिंदे, मधुराणी प्रभुलकर, इत्यादी कलाकारांच्या यात प्रमुख भूमिका आहेत.
या कायद्याच्या अंमलबजावणीसाठी ग्राहकांच्या हक्काचे संरक्षण व्हावे म्हणून केंद्रीय ग्राहक संरक्षण परिषद तर ग्राहकांच्या तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी केंद्रीय स्तरावर राष्ट्रीय ग्राहक तक्रार निवारण आयोग आणि राज्य स्तरावर राज्य ग्राहक तक्रार निवारण आयोग तर जिल्हा स्तरावर जिल्हा ग्राहक तक्रार निवारण मंच स्थापन करण्यात आले.
राज्य आयोगासमोरील प्रलंबित प्रकरणांची संख्या विचारात घेऊन राज्य ग्राहक तक्रार निवारण आयोगामार्फत नागपूर व औरंगाबाद येथे सर्कीट बेंच कार्यान्वित करण्यात आले.
राज्यात सांगली, सातारा, यवतमाळ, उस्मानाबाद, जालना, बुलढाणा, परभणी, जळगाव, धुळे, चंद्रपूर, रत्‍नागिरी, सोलापूर, अकोला, भंडारा,वर्धा व सांगली या जिल्ह्यात जिल्हा मंच कार्यालये नवीन इमारतींत कार्यरत.
जिल्हा न्यायाधीश किंवा निवृत्त जिल्हा न्यायाधीश किंवा जिल्हा न्यायाधीश होण्याची अर्हता ज्या व्यक्तीकडे असेल, अशी व्यक्ती मंचाच्या अध्यक्षपदी नियुक्त केली जाते.
कार्यकुशलता, सचोटी, प्रशासनाचा तसेच उद्योग, सार्वजनिक व्यवहार, लेखाशास्त्र या विषयांचे पर्याप्त ज्ञान वा अनुभव असलेल्या व्यक्तींची सदस्यपदी नियुक्ती केली जाते.
सातारा, सांगली, यवतमाळ, उस्मानाबाद, जालना, बुलढाणा, परभणी, जळगाव, धुळे, चंद्रपूर, रत्‍नागिरी, सोलापूर, अकोला, भंडारा, वर्धा आणि सांगली येथील जिल्हा मंच कार्यालयांच्या इमारती बांधून पूर्ण.
'आज ५० टक्के भरा आणि २१ दिवसानंतर वस्तु ताब्यात घ्या', घरबसल्या पैसे कमाविण्याच्या योजना, फसवे लिलाव, ग्रँड रिडक्शन सेल किंवा बजेटचा बागुलबुवा दाखवून अनेकवेळा कमी दर्जाचा किंवा उच्च किंमतीचा माल ग्राहकांना खपविण्यात येतो.
ग्राहकांवर होणाऱ्या अन्यायाला वाचा फोडणे, त्याला त्याच्या हक्काची जाणीव करून देणे, त्याचे शोषण थांबविणे, ग्राहकाला त्याची गाऱ्हाणी मांडण्यासाठी ग्राहक संरक्षण मंचाची जिल्हावार रचना.
मुंबई आणि ठाण्यातील लोकसंख्या आणि ग्राहकसंख्या विचारात घेऊन बृहन्मुंबईत उपनगरांसाठी एक वेगळा मंच आणि ठाण्यासाठी एक वेगळा अतिरिक्त मंच स्थापन.
राज्य ग्राहक आयोगाचे एक अतिरिक्त खंडपीठ औरंगाबाद येथे स्थापन करण्यात आले असून ही सर्व जिल्हा ग्राहक मंच कार्यालये आणि राज्य आयोगाची कार्यालये संगणकांद्वारे मंत्रालयाच्या अन्न नागरी पुरवठा विभागाशी जोडण्याचा संकल्प राज्य शासनाने केला आहे.
केंद्र शासनाने दिलेल्या निधीचा योग्य प्रकारे वापर करून ज्या ज्या जिल्ह्यांमध्ये जिल्हा मंचांसाठी स्वतंत्र इमारत बांधणीची मोहीम सध्या राज्यभर राबविण्यात येत आहे.
इतर वाद्यांशी तुलना करता एकोणिसाव्या शतकाच्या पार्श्वभूमीवर आणि आधुनिक संगीत जलस्यांच्या व्यासपीठावर सारंगी आपले वैशिष्ट्य दाखवू शकली नाही.
सारंगीच्या मध्यकालीन उल्लेखांवरून, हे मुळात लोकवाद्य असावे व नंतर योग्य त्या सुधारणा करून त्याचा अभिजात वाद्यांत समावेश केला गेला असावा, असे वाटते.
या वाद्यामध्ये असणारी आवाजाची लवचिकता, अमर्याद सांगितिक शैली, विविध स्वरांची निर्मिती आणि भावनांतील सूक्ष्म फरक दाखविणारी छटा यांमुळे सारंगीला 'शतरंगी' असेही म्हटले जाते.
सर येहुदी मेनूद्दीन म्हणतात की, सारंगी ही विश्वासार्हता, उत्साह आणि भारतीय मूळ तंतुवाद्य एवढ्यापुरतीच मर्यादित राहत नसून, ती भारतीय भावनांचा आणि विचारांचा आदर्श नमुना सादर करते.
बंदुखाँ, गुलाम साबिर, मिर्जा मेहमूद अली, राम नारायण, उस्ताद अब्दुल लतिफ खाँ, गुलाब अली खाँ, अब्दुल वहिद खाँ, अब्दुल करीम खाँ, अमीर खाँ, नियाज अहमद, फयाज अहमद खाँ, राजन व संजय मिश्रा, बादल खाँ, मास्टर सोहन, गोपाल मिश्रा आणि शकूर खान इत्यादी काही प्रसिद्ध सारंगीवादकांनी ही कला पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवली.
शत्रू सावध होण्याआधीच त्याच्यावर अशी काही झडप घालायची की त्याला सावरून प्रतिकार करायला वेळच मिळायला नको हीच त्याची रणनीती, आपण "मैदानी लढाई" लढून जिंकू शकतो हे मराठी सैन्याला जाणवून द्यायला कारणीभूत झाली.
याच पत्रात त्याने "जो गति ग्राह गजेंद्र की सो गति भई जानहु आज॥ बाजी जात बुंदेल की राखो बाजी लाज॥ असा "गजान्तमोक्षाचा" हवाला देऊन बाजीरावाकडे मदतीची याचना केली. पत्र मिळाल्यावर टाकोटाक ३५-४० हजारांची फ़ौज घेउन खुद्द बाजीराव, मोहम्मद खान बंगेशवर चालून गेला. ही हालचाल इतकी त्वरेने केली की बाजीराव धडकेपर्यंत मोहम्मद खान बंगेशला काहीच समजले नाहि. बेसावध बंगेश एका गढीत अडकला. बाजीरावाच्या झंजावातापुढे मोगल हैराण झाले. खुद्द गढीत बंदिस्त वजिरानेच "बम्मन होने के बावजूद क्या समशेर चलाता है?" अशी स्तुति केली.
धनाजी जाधवांच्या पदरी असलेल्या खंडो बल्लाळ, बाळाजी विश्वनाथ आणि नारो राम यांनी शाहूंचा पक्ष बरोबर असून त्यांचा पक्ष घेण्याची गळ धनाजीरावांना घातली.
दिल्लीचा पातशहा "अबु मुझफ़्फ़र मुहिउद्दीन मुहम्मद औरंगजेब आलमगीर गाझी" स्वतः अवघ्या सामर्थ्यासह महाराष्ट्रावर कोसळला होता.
या सुभेदारीच्या काळातील बाळाजीची एक मुद्रा उपलब्ध आहे - "श्री उमाकान्त पदाभोजा भजनाप्रमुन्नते: बाळाजी विश्वनाथस्य मुद्रा विजयहेतराम।"
त्यांनी सय्यदबंधूंबरोबर तह घडवून आणला, मग त्यांच्याच साहाय्याने दिल्लीच्या फर्रुखसियर बादशहाला पदच्युत करून रफिउद्दौरजात याला गादीवर बसवले.
१७०२ मध्ये सिंहगडाच्या लढ्याच्यावेळी केवळ सामर्थ्य तोकडे पडले म्हणून प्रदीर्घ लढ्यानंतर तडजोडीची बोलणी करायला मोगलांच्या छावणीत "बाळू पंडित" म्हणजेच बाळाजी गेला होता.
मात्र तत्पूर्वी किल्ला लढवत असताना "दारुगोळा कमी भासतोय, तरी त्वरा करा!" असे दारुगोळा पाठविण्यासंबधीचे पत्र त्याने "अंबाजीपंत पुरंदरे" यांना लिहिलेले आढळते.
सय्यद बंधूंनी मदतीबदल्यात पेशवा बाळाजी विश्वनाथ यांच्याशी स्वराज्याचा मुलूख, मराठ्यांचे चौथाईचे हक्क आदी बाबतच्या शाही सनदा देण्याचा तह केला.
या सर्व धामधुमीचा फायदा उचलत पेशवा बाळाजी विश्वनाथ यांनी सय्यद बंधूवर दबाव आणून महाराणी येसूबाईसाहेब आणि राजपरीवार यांची सहीसलामत सुटका करून घेतली.
दिनांक २० मार्च सन १७२० रोजी कृष्णतीरावरील उरणबाहे येथे कोल्हापूरकर संभाजी राजे यांचा पूर्ण पराभव करून त्यांनी संभाजी राजेंना साताऱ्यास राजदर्शनासाठी आणले.
इतकेच नव्हे तर आपल्या अनेक उपपत्नींपैकी एकीची मुलगी "मस्तानी" बाजीरावास दिली, जेणेकरून बुंदेल्यांचे व मराठ्यांचे रक्तसंबध जुळतील.
काशीबाईपासून बाजीरावास रामचंद्र उर्फ रघुनाथराव, जनार्दन व बाळाजी उर्फ नाना असे ३, तर मस्तानी कडून समशेरबहद्दर उर्फ कृष्णराव असे एकूण ४ पुत्र होते.
याच स्वारीत श्रीपतराव प्रतिनिधी यांनी गाजविलेल्या पराक्रमामुळे शाहूमहाराजांच्या कैदेत असलेले परशुरामपंत प्रतिनिधी यांची कैदेतून सुटका.
म्हणजे पेशव्यांच्या हत्येच्या प्रयत्न होणार हे कळल्यावर बाळाजी विश्वनाथांचा जीव वाचवायला बाळाजी महादेव त्यांचा पालखीत बसले आणि कटवाल्यांकडून मारले गेले.
सन १७१८ जानेवारीत पोलवण येथे सरखेल कान्होजी आंग्रे यांची पेशवा बाळाजी विश्वनाथ यांनी भेट घेऊन सरखेल कान्होजी आंग्रे यांना शाहूमहाराजांच्या पक्षात आणण्यात यश आले.
दरम्यानच्या काळात बाळाजी विश्वनाथ यांचे फौजेचे वळण चांगले असल्याने बाळाजी विश्वनाथ यांना पेशवा पद देण्याविषयी अंबाजीपंत पुरंदरे आणि प्रतिनिधी यांची शाहूमहाराज यांच्याकडे शिफारस.
दरम्यान छत्रपती शाहूमहाराजांकडून बाळाजी विश्वनाथ यांना सेनाकर्ते किताब व सेना उभारणीसाठीच्या खर्चास पंचवीस लाख दहा हजार दोनशे रूपयांचा सरंजाम बहाल.
कथा, कादंबरी, ललित लेख, अनुवाद, समीक्षा, लोकसाहित्यविषयक, सामाजिक इतिहासपर, किशोरांसाठी व कुमारांसाठी लेखन असे सर्व वाङ्मय प्रकार त्यांनी हाताळले आहेत.
संपादनेही केलेली सुनीता देशपांडे यांच्या निकटच्या सहवासातून अरुणा ढेरे यांची वैचारिक आणि साहित्यिक बैठक अधिक समृद्ध झाली आहे असे म्हणता येऊ शकेल.
लहानपणापासूनच वडिलांचा व्यासंगी श्वास लाभल्याने त्यांनी समाजशास्त्र, मानसशास्त्र इत्यादी साहित्याशी निगडित शास्त्रांचा आवश्यक तो अभ्यास केला, तसेच वेद, उपनिषदे, रामायण, महाभारत, जैन, बौद्ध, ख्रिस्ती
साक्षीभावाने बघताना ('पोएट टु पोएट' या अभिनव संकल्पनेअंतर्गत जर्मन कवयित्री उलरिकं ट्रेस्नर हिच्या निवडक कवितांचे मराठी अनुसर्जन; सहलेखिका : जयश्री हरि जोशी)
सोव्हिएत रशियाच्या प्रभावाखाली पूर्व जर्मनी,पोलंड,चेकोस्लोव्हाकिया,हंगेरी, रुमानिया,बल्गेरिया आणि आल्बेनिया हे देश होते,तर नेदरलँड्स,डेन्मार्क, बेल्जियम,पश्चिम जर्मनी, फ्रान्स,इटली,स्पेन, ग्रीस आणि युनायटेड किंग्डम हे अमेरिकेच्या प्रभावाखाली होते.
शीतयुद्ध हा शब्द विसाव्या शतकातील लोकशाहीवादी पश्चिमात्य राष्ट्रांचा गट व सोव्हियत संघाच्या नेतृत्वाखालील कम्युनिस्ट राष्ट्रांचा गट ह्यांदरम्यानच्या राजकीय व आर्थिक संघर्षाचा उल्लेख करण्याकरिता वापरला जातो.
ह्या दोन गटांदरम्यान वास्तविक युद्ध कधीही झाले नाही तरी शीतयुद्धामधील मोठ्या काळासाठी जगातील ह्या महासत्तांमध्ये राजकीय व लष्करी तणावाचे वातावरण होते.
याचाच अर्थ तिथे सरकारी उद्योगधद्यांना महत्त्वाचे स्थान असणार होते,तर लोकशाही व्यवस्था असलेल्या पश्चिम युरोपीय राष्ट्रांनी भांडवलशाही अर्थव्यवस्था अंमलात आणली.
परंतु आता नवीन तंत्रज्ञानाप्रमाणे ज्या वेब मशीन आल्या आहेत, त्यावर आठ तासांमध्ये जवळजवळ ६० ते ८० हजार इंप्रेशन्सची पाठपोट छपाई होते.
त्यामुळे बऱ्याच वेळा कमी दर्जाच्या कागदाचे दर काही व्यापारी भरतात व कमी दराची निविदा मंजूर केली जाते, त्या कारणाने कागद उत्तम क्वालिटीचा मिळत नाही, ही वस्तुस्थिती आहे.
सदर महामंडळाच्या घटनेमध्ये महाराष्ट्राच्या बाहेर पुस्तके छपाईसाठी द्यावयाची नाहीत, असा उल्लेख असल्यामुळे आतापर्यंत महाराष्ट्राच्या बाहेर पुस्तके छपाईसाठी दिली जात नव्हती.
कोठारी आयोगाच्या शिफारशीनुसार तत्कालीन वसंतराव नाईक सरकारनेे २७ जानेवारी १९६७ला महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ, पुणे या संस्थेची स्थापना केली.
खुल्या दराने निविदा मागविण्याबाबतची जी योजना पुढे आलेली आहे त्या एकमेव कारणाने वर्षानुवर्षे जे ४०० मुद्रक काम करीत आहेत, त्यांना रस्त्यावर सोडणे योग्य नाही.
या परिस्थितीमध्ये नवीन योजना राबविताना जुने मुद्रक व बांधणीकार बेकार होणार नाहीत, याचाही विचार शासनाने केला पाहिजे व त्यांना विश्वासात घेऊन निर्णय घेतला पाहिजे.
महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ हे बालभारती प्रकाशनाद्वारे इयत्ता पहिली ते बारावीची सर्व विषयांची मिळून जवळपास चार कोटी पाठ्यपुस्तके छापून वितरित करते.
निरीक्षण, निवेदन, वर्गीकरण, तुलना, सहसंबंध, कार्यकारणभाव, उपयोजन, प्रयोगकौशल्य, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, अनुमान काढणे, या क्षमता आत्मसात कराव्या, तसेच विज्ञानाच्या अभ्यासातून आवश्यक ते जीवन कौशल्य विद्यार्थ्यांनी आत्मसात करावे, असा व्यापक दृष्टिकोन या पुस्तकनिर्मितीमागचा आहे.
महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ ही महाराष्ट्र शासनाच्या शालेय शिक्षण विभागाअंतर्गत वसंतराव नाईक सरकारच्या कारकिर्दीत २७ जानेवारी १९६७ रोजी स्थापन केलेली ही संस्था असून बालभारती या नावाने ती ओळखली जाते.
महाराष्ट्रातील शालेय अभ्यासक्रमासंबंधी संशोधन करणे, त्यानुसार शालेय अभ्यासक्रम तयार करणे, या अभ्यासक्रमानुसार पाठ्यपुस्तके तयार करणे आणि विद्यार्थ्यांना कमीत कमी व योग्य दरात तसेच वेळेवर पुस्तके उपलब्ध व्हावीत अशा पद्धतीने मुद्रण आणि वितरणाची व्यवस्था करणे ही कार्ये ही संस्था करते.
विद्या विभागांतर्गत मराठी, हिंदी, इंग्रजी, उर्दू, कन्नड, सिंधी, तेलुगू, गुजराती या आठ भाषा आणि इतिहास, भूगोल, गणित, विज्ञान, कार्यानुभव, आरोग्य व शारीरिक शिक्षण असे एकूण १४ विभाग आहेत.
आपल्या छपाई यंत्रणेत आमूलाग्र बदल करण्यासाठी पाठ्यपुस्तकांची छपाई खासगी प्रकाशकांकडे सोपविण्याचा निर्णय महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळाने घेतला असून त्यामुळे राज्यातील सुमारे ४०० मुद्रक-प्रकाशकांवर उपासमारीची वेळ आली आहे.
त्याचा जन्म तंजावर येथे राजाराजा पहिला आणि त्याची राणी वनथी यांच्याकडे झाला आणि 1012 मध्ये वडिलांसोबत सह-रीजंट म्हणून शाही सत्ता स्वीकारली जोपर्यंत 1014 मध्ये राजेंद्र चोळ सिंहासनावर आरूढ झाला.
त्याच्या कारकिर्दीत, चोळ साम्राज्य भारतीय उपखंडात शिखरावर पोहोचले; हिंद महासागर ओलांडून व्यापार आणि विजयाद्वारे त्याने आपला विस्तार वाढवला, ज्यामुळे राजेंद्र दक्षिण आशियाच्या पलीकडे प्रदेश जिंकणाऱ्या काही भारतीय सम्राटांपैकी एक बनला.
त्याच्या सुरुवातीच्या काळात, राजेंद्र चोळ सैन्यात सामील होता, ज्याच्या मदतीने त्याने पाश्चात्य चालुक्य आणि अनुराधापुराच्या शासकांविरुद्ध अनेक मोहिमांमध्ये लढा दिला आणि त्याला पहिला विजय मिळवून दिला.
राजेंद्रने कलिंग आणि वेंगाई या राज्यांचा पराभव करून चोळ राजवटीचा विस्तार केला आणि लक्केडिव्स आणि मालदीव बेटांवर ताबा मिळवला, ज्याला त्याने मुन्नीर पलांतिवू पन्नीरायराम असे नाव दिले.
त्याच्या दक्षिण-पूर्व आशिया मोहिमेदरम्यान, त्याने श्रीविजया, केदाह, तांब्रालिंगा आणि पेगू या प्रदेशात सामील करून घेतले, या प्रदेशात साम्राज्यवादी वर्चस्व प्राप्त केले आणि दक्षिणपूर्व आशियामध्ये भारतीय प्रभाव मजबूत केला.
दुसरी मोहीम उत्तरपथा आणि गंगेच्या प्रदेशात उत्तरेकडील गंगा नदीच्या दिशेने सक्करकोअट्टमपासून निघाली; त्यांनी ओडिशातील ओड्डा दृश्यम आणि थंडाबुथ्थी, उत्तर छत्तीसगडमधील कोसला नाडू, झारखंडमधील ठक्काना लाडम आणि उत्तरा लाडम आणि आधुनिक बांगलादेशातील वंगला देसम हे प्रदेश काबीज केले आणि गंगेपर्यंत पोहोचले.
1022 मध्ये राजेंद्र चोळ च्या सैन्याने चोळ राजधानीत परतल्यानंतर, राजेंद्रचे रॉयल गुरु, इसाना पंडितर यांनी कुलमपंडेल, तामिळनाडू येथे गंगाईकोंडा चोळ ेश्वर मंदिर बांधले.
परत आल्यावर, राजेंद्रने "गंगाईकोंडान" या नवीन शीर्षकाचा दावा केला आणि गंगेच्या मोहिमेचे नेतृत्व करणाऱ्या आपल्या धाकट्या भावाला "गंगाईकोंडा चोळ न" ही पदवी दिली.
राजेंद्रने "गंगाईकोंडा चोळ ापुरम" नावाच्या नवीन शहराच्या बांधकामाला सुरुवात केली, "गंगाईकोंडा चोळ ेश्वरम" नावाचे नवीन शिव मंदिर आणि "चोळ ा गंगाम" नावाचे मोठे मंदिर पाण्याचे टाके, जेथे गंगा नदीतून आणलेले पवित्र पाणी मिसळले गेले.
राजेंद्र राज्याच्या एस्सलम कॉपर प्लेट्सने गंगेचा प्रदेश जिंकून, राजेंद्रने गंगाईकोंडा चोळ ापुरमचे नवीन शहर, महान गंगाईकोंडा चोळ ेस्वेरर मंदिर आणि अरियालूर जिल्ह्यातील उदयर पल्यायम प्रदेशात पवित्र चोळ गंगम टाकी बांधली.
त्याने बांधलेल्या "गंगाईकोंडा चोळ ेश्वरम" या मंदिरात, करुवराई चे प्रमुख देवता "गंगाईकोंडा चोळ ेश्वर" ज्याला "पेरुवुडायर" देखील म्हणतात - लिंगमच्या रूपात देव शिव, जे शिव मंदिरांमधील सर्वात मोठे लिंगम आहे.
त्याच्या वडिलांच्या वतीने राजाराजा प्रथम, राजेंद्र प्रथम यांनी 1012 मध्ये आधुनिक काळातील मध्य तामिळनाडूमधील अदुथुराई आणि पश्चिम तामिळनाडूमधील वनवासी या मोहिमेत आपल्या वडिलांसाठी सह-रीजंट असताना भारतीय मुख्य भूमीवर युद्ध सुरू केले.
त्‍याने त्‍याच्‍या वडिलांच्‍या वतीने मन्‍नाईकडक्कम किंवा मल्‍केद हे राजधानीचे शहरही काबीज केले, जे 1006 मध्‍ये राजराजा चोळ नच्‍या सुरुवातीच्या काळात काबीज केल्‍यानंतर ही उलथापालथ झाली.
दोन वर्षांच्या कालावधीनंतर, 1016 मध्ये, राजेंद्रने श्रीलंकेत नौदल पाठवले आणि अनुराधापुरा राज्य आपल्या नियंत्रणाखाली आणले.1017 मध्ये पूर्व केरळमधील मोहिमेनंतर, राजेंद्रने कुडमलाई नाडू काबीज केले.
1018 मध्ये, राजेंद्रच्या सैन्याने मालदीव आणि लक्षद्वीप बेटे काबीज केली आणि त्याच वर्षी केरळच्या पश्चिमेकडील कावरत्ती बेट संदिमाथथिवुवर कब्जा केला.1019 मध्ये, राजेंद्रने इराताईपाडी इलाराईल्लकम, उत्तर कर्नाटक आणि दक्षिण महाराष्ट्र विरुद्ध दुसरी मोहीम पाठवली.
उत्तरेकडील कर्नाटकातील कल्याणी येथे नवीन राजधानीसह, जी चोळ ांनी पुन्हा गमावली परंतु पूर्व कर्नाटकातील मुसांगी येथे झालेल्या लढाईनंतर पुन्हा ताब्यात घेतली.
दोन वर्षांच्या खंडानंतर, राजेंद्रने भारतीय मुख्य भूमीवरील अनेक प्रदेश ताब्यात घेतल्याने, भारताच्या उत्तर आणि उत्तर-पश्चिम भागांवर विजय मिळविण्यासाठी ते अधिक महत्त्वाकांक्षी बनले.
राजेंद्रच्या काळात व्यापाराचे नवीन प्रकार उदयास आले जसे की "एम्पोरिया" नावाची व्यावसायिक प्रणाली, चोळ ांनी मलाक्का सामुद्रधुनी आणि इतर अनेक किनारी भागांवर नियंत्रण मिळविल्यानंतर होते.
एम्पोरिया म्हणजे त्यांच्या मागणीनुसार वस्तूंची निर्यात करणे, उदयास आले, ज्यामुळे साम्राज्यातील व्यापार फायदेशीर झाला आणि चोळ सैन्याची देखभाल करण्यात मदत झाली.
राजेंद्रला अरायन राजराजन नावाचा एक धाकटा भाऊ होता, जो चोळ सैन्याचा कमांडिंग जनरल बनला होता आणि किमान तीन बहिणी होत्या; धाकटी बहीण चालुक्य-विमलादित्य यांची राणी कुंदवई पिरातियार होती; आणि महादेवी नावाची मुलगी.
राजेंद्रने पाल घराण्याविरुद्ध युद्ध केले आणि बरीच संपत्ती हस्तगत केली, ज्याचा वापर त्याने चोळ साम्राज्याची राजधानी गंगाईकोंडाचोळ ापुरम शहर बांधण्यासाठी केला आणि अनेक शतके साम्राज्यातील व्यापार आणि वाणिज्य केंद्रांपैकी एक आहे.
राजेंद्र हे शैव धर्माचे अनुयायी होते परंतु त्यांनी बौद्ध धर्माचे स्वागत केले आणि दक्षिण-पूर्व आशिया आणि दक्षिण भारतात अनेक स्तूप बांधले.
राजेंद्र यांना त्यांच्या वडिलांच्या कारकिर्दीच्या शेवटच्या वर्षांत चोळ साम्राज्याच्या प्रशासनामध्ये उघडपणे वारस म्हणून घोषित करण्यात आले आणि औपचारिकपणे त्यांच्या वडिलांशी संबंधित होते.