polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тус хямралын тохиолдож байсан үеийн хурд нь Сакс болон бусад эдийн засагчдыг гэнэтийн эрдлийн цохилтоос үүдсэн сонгодог "банкны гүйлт"-тэй харьцуулан үзэхэд хүргэсэн.
Саксын хувьд хямралын эхэн үеийн ОУВС-гийн зөвлөгөөг даган засгийн газруудын хэрэгжүүлсэн хатуу мөнгөний бодлого болон нөхцөлт сангийн бодлогыг онцлож байхад, Фредерик Мишкиний хувьд хөрөнгө оруулагчдын дунд бодит эдийн засгийн харьцангуй жижиг эрсдэлийг дөвийлгэсэн "явцуу сэтгэлгээ"-нд хүргэсэн санхүүгийн зах зээл дээрхи өрөөсгөл мэдээллийн нөлөөг онцлож байсан.
1990-ээд оны дундуур халуун мөнгөний урсгал Зүүн өмнөд азийн бүс нутаг руу урссан хэдий ч, хөрөнгө оруулагчид хүлээгдэж буй эдийн засгийн бодит суурь болон эрсдэлийн мэдээллийн талаар мэдэхгүй байсан.
Хонгконгийн ирээдүйн талаархи төсөөлөлгүй байсан нь хөрөнгө оруулагчдыг Азиас гарган, (1997 оны 7-р сарын 2-ны Тай батын ханшийн уналтад хүргэх болсон) тус бүс нутагт эдийн засгийн хурцадмал байдлыг үүсгэсэн.
1997 оны 7-р сарын 2-ны Тай батын ханшийн уналт нь Нэгдсэн Вант Улсыг Хонконгийн эрх мэдлийг Хятадад шилжүүлснээс хойш 24 цагийн дараа гарч эхэлсэн.
Тэр үед Тайланд, Индонез болон Өмнөд Солонгос зэрэг улсууд их хэмжээний хувийн урсгал дансны алдагдалтай, гадаад зээлийг дэмжсэн тогтмол валютын ханшийг барьж байсан бөгөөд энэ нь санхүүгийн болон корпорацийн секторын гадаад валютын хэт их эрсдэлд хүргэсэн.
АНУ-ын эдийн засаг 1990-ээд оны эхээр хямралт байдлаасаа сэргэж эхэлсэнтэй адил, Алан Грийнспаны удирдлагатай АНУ-ын Холбооны Нөөцийн Банк инфляциас сэргийлэн АНУ-ын зээлийн хүүг өсгөж эхэлсэн.
Энэ нь АНУ-ыг богино хугацааны өндөр зээлийн хүүгээр мөнгөний халуун урсгалыг татаж байсан Зүүн өмнөд азитай хаьцуулахад илүү тааламжтай хөрөнгө оруулалтын бүс нутаг болгосон бөгөөд Зүүн өмнөд Азийн олон орны валютын ханшийг тогворжуулан ам.
Зүүн Азийн Санхүүгийн Хямрал нь 1997 оны 7-р сард Тайланд улсад Тай батын ханшийн уналтаар эхлэн, Азийн олон орны мөнгөн тэмдэгт, хувьцааны зах зээл болон бусад хөрөнгийн үнэ ханшид нөлөөлсөн санхүүгийн үймээн буюу санхүүгийн халдварын үе байсан юм.
Зарим эдийн засагчид тус хямралын гол шалтгааныг их хэмжээний үл хөдлөх хөрөнгийн хуримтлалаас үүдсэн гэж үзэж байсан бөгөөд мөн эх газрын Хятадын бодит эдийн засагт үзүүлсэн нөлөөг АСЕАН-ын орнуудын экпортын өсөлтийг бууруулахад хүргэсэн хүчин зүйл хэмээн таамаг дэвшүүлж байлаа.
Тэрээр Зүүн Азийн эдийн засгийн өсөлт нь түүхэн хөгжлөөрөө бүтээмжийн өсөлтөд чиглэсэн "капитал"-ын хөрөнгө оруулалтын үр дүн байсан гэж сөргүүлэн тавьсан байна.
Кругмэн капитал хөрөнгө оруулалтад гарсан өсөлт бус, зөвхөн нийт хүчин зүйлсийн бүтээмжид гарсан өсөлт л урт хугацааны хөгжил дэвшилд хүргэсэн гэдгийг тэмдэглэж байв.
Кругмэн тус хямралыг таамаглан болон үүний цааш явцыг урьдчилан хэлээгүй гэж өөрөө хэлсэн ч, санхүүгийн хямрал гүйцэд өнгөрсөний дараа ихэнхи хүмүүс түүнийг урьдчилж хэлсэн гэж ойлгох болсон.
Филиппиний эдийн засгийн хувьд 2001 оны Жозеф Эстрада-ын засгийн газраас хийсэн "" гэх гэмт хэргээс шалтгаалан, -ийн гол индекс, -ыг 1997 онд хамгийн өндөр буюу 3000 пунктээс 1000 пункт хүртэл бууруулсанын хэдий ч, хямралын гүнд ДНБ-ий өсөлт 0.6%-аас 2001 он гэхэд 3% гаруй ДНБ-ий өсөлттэйгээр сэргэж эхэлсэн.
Жилийн дараа, Эстрада ял шийтгүүлсэн ч, ажлаа орхихоос татгалзсан нь буюу 2001 оны хувьсгал гарахад хүргэн, түүнийг огцруулан, Глориа Макапагал-Аррои-г Филиппиний ерөнхийлчид дэвшүүлсэн.
Тухайн үед буюу 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхээр, Тайланд, Малайз, Индонез, Филиппин, Сингапур болон Өмнөд Солонгос зэрэг улсуудын эдийн засаг 8-12%-ийн өсөлттэй байлаа.
Энэ амжилтыг ОУВС болон Дэлхийн Банк зэрэг эдийн засгийн институтуудаас өргөн хүрээнд дэмжсээр ирсэн бөгөөд Азийн эдийн засгийн ид шидийн илрэл хэмээн нэрлэж байв.
6-р сарын 30-нд Ерөнхий сайд Чавалит Ёнгчайюд батын ханшийг унагахгүй гэж мэдэгдсэн боловч, 7-р сарын 2-нд Тайландын эрх баригчид эцсийн дүнд өөрийн валютын ханшийг хэлбэлзүүлсэн.
Сөрөг хүчний нам ирээдүйн Тайландын ерөнхий сайд Таксин Шинаватра энэ ханш уналтаас ашигтай байхыг шаардсан хэдий ч, дараагийн сөрөг хүчний тэргүүлсэн засгийн газрууд дээрхи асуудлыг шалгахгүйгээр орхисон.
Юуны өмнө өнгөрсөнийг дурсах ихэнхи өгүүлэгчид санхүүгийн секторыг либериалчлах, багц хөрөнгө оруулалт болон банкны капиталыг татаж авахын тулд дотоодын өндөр зээлийн хүүг дэмжих болон валютын эрсдэлийн эсрэг гадаадын хөрөнгө оруулагчдад баталгаа өгөхийн тулд үндэсний валютын ханшийг тогтворжуулах аргаар "Түргэн хүрэх капитализм"ын замаар Азийн хөгжиж буй орнуудыг дэмжиж байсан ОУВС-г шүүмжсээр байсан.
доллараар зээл авсан байсан орон нутгийн бизнесийн компаниуд болон засгийн газруудын олсон орлого нь тухайн орны валютаар орж байсанаар зээлийн өртөг нэмэгдэн, зээлдүүлэгчдэдээ буцаан төлөх чадваргүй болгосон.
Хэдийгээр үүссэн шалтаан нь эргэлзээтэй ч гэсэн, Азийн хямрал 1997 оны дунд үеэс эхлэн, Зүүн Өмнөд Азийн нилээд хэдэн орны эдийн засгийн валют, хувьцааны зах зээл болон бусад хөрөнгийн үнэ ханшид нөлөөлсөн.
Хүүхэд байхаасаа сурч мэдэхэд сэтгэл санаагаа бүрэн зориулсан Н.Коперник эхлээд Польшид 1491 онд Краковын Их сургуульд, дараа нь 1497 онд Италид Болоний Их сургуульд элсэж сүүлд 1503 онд Феррара-гийн Их сургуульд шалгат өгч хос дээд боловсрол эзэмшжээ.
Хэдийгээр түүний үзсэн эрдмийн ихэнх нь шашны ном байсан боловч авхаалж самбаагаараа өмнөх болон өөрийн үеийн агуу их математикчид, одон орны бүтээлтэй гүнзгий танилцжээ.
Н.Коперник нутагтаа ирэн Варми болон Фромборкт сүм хийдэд дээгүүр алба хаангуутаа инженерийн ба эмнэлгийн албанд өдрийн цагаа зарцуулан, шөнийн цагт чөлөө зав гарган одон орны судалгааны ажил хийж эхэлжээ.
Тэрээр өвлийн хүйтэн, жавар салхийг тэвчин чадал муутай төхөөрөмжөөр ажиллаж, байсан боловч мохолгүй чармайсаар 40 эргэм насандаа агуу их нээлт хийж "Тэнгэрийн эрхсийн хөдөлгөөний тухай" гэдэг алдарт бүтээлээ туурвижээ.
Энэ бүтээлээрээ Н.Коперник дэлхий бол бүх орчлон ертөнцийн төвд хөдөлгөөнгүй оршдог гэж үзэж, бусад одон ертөнц бурханы зохиолоор түүнд зориулагдан оршдог гэсэн урьдах үеийн ойлголтод хатуу цохилт өгсөн юм.
Тэрээр Буд, Ангараг, Сугар болон бусад гарагууд нь дэлхийг тойрч байдаг биш, харин Дэлхийн хамт нарыг тойрдог гэсэн дүгнэлт хийж Нарны системийн гарагуудын хөдөлгөөний байдлыг харуулсан зураг зохиосон билээ.
Н.Коперник геометрийн нарийн тооцоо томьёо хэрэглэн нар төвтэй системийн онолыг бий болгсон нь Нар ба гарагуудын хоорондох харьцангуй зайг бодож гаргах, гараг Дэлхийн хоорондын зайнаас шалтгаалан оддын гялалзалт буурч, өөрчлөгддөг шалтгааныг үнэн зөв тайлбарлах боломж бүрдүүлжээ.
“Н.Коперникийн нээлт зөвхөн одон орны судлалд төдийгүй байгалийн шинжлэл, ертөнцийг үзэх үзэлд бүхэл бүтэн хувьсгал хийсэн бөгөөд Тэнгэрийн эрхсийн хөдөлгөөний тухай ном хэвлэгдэн гарсан явдал шашны номлолоор байгалийн хуулийг тайлбарлах ямар ч боломжгүйг харуулснаараа чухал юм” гэж Ф. Энгельс үнэлэн бичжээ.
Мөн түүнчлэн Кусагийн Николас эсэргүүцлийн бүлгэмтэй холбоо тогтоож Аристотелийн зөрчиж үл болох хуулийн эсрэг боссон бөгөөд дэлхий хөдөлж байж магадгүй гэдэг санааг хамгаалж үлдэхийг зорьж байсан юм.
Үнэн хэрэгтээ Коперник, Куса Николаст талархах хэрэгтэй гэж үздэг ба түүнийхээр бол хоосон орон зай дахь бөмбөлөг түүнийг хөдөлгөх ямар нэгэн хүчин зүйлгүйгээр хөдөлдөг юм.
Шашны философчид шинэ зүйл олж мэдэх гэж эрмэлздэггүй, харин урьд өмнө Грек шалтгаанаар болон Христийн номлолоор олж авсан мэдлэгээ нэгтгэж л хэрэглэдэг байжээ.
Мөн түүнчлэн тэд нийлэмж , найдвар шалтгаанд л итгэдэг байсан учир нь ямар нэгэн нууцыг илрүүлэх нь бурхны шууд зааж байгаа хэрэг гэж үздэг байжээ, энэ нь байгалийн шалтгаанаар илрүүлснээс дээгүүрт тавигдаж шүтэгддэг байжээ.
Дундад зууны шашны философийн үед философийг шашинд үйлчилдэг гэж үздэг байсан бөгөөд жинхэнэ философи шашинд үйлчилдэг болохоор бус харин өөрсдийнхөөрөө нууцыг тайлж ойлгохын тулд ашигладаг байжээ.
Коперникийн хийсэн зүйлийг 30-аад жилийн турш түдгэлзүүлэн хадгалсан ба Жеорж Ретикус зориг гаргаагүй бол энэ нь нийтлэгдэх байсан эсэх нь эргэлзээтэй.
Коперник одон орны бэлтгэл сургуулиа дуусгах үед багш нар нь Птоломейн онолыг эрчимтэйгээр сурснаар үүнийг хөгжүүлж болохыг бас зөвхөн Птоломей л одон орон судлалыг сайжруулж чадах цорын ганц хүн биш гэдгийг ойлгож эхэлсэн.
Коперникийн сансар огторгуйн загвар Аристотель болон Птоломейн загваруудыг эсрэг байсан ч тэр үедээ Коперникийн үзэл няцаагдсан, Аристотелийн ертөнцийг үзэх үзэл нь Ньютоны инерц , татах хүц болон хөдөлгөөний онолоор солигдсон.
Николай Коперник буюу Миковай Коперник (польш. ,герм. , латин. , 1473 оны 2 сарын 19-нд Польшийн Торунь хотод төрсөн– 1543 оны 5 сарын 24) Сэргэн мандалтын үеийн польшийн одон орон судлаач , математикч, эдийн засагч байв.
Анхны шинжлэх ухааны хувьсгалын эхлэл болсон Дэлхийг нар болон бусад од гаригууд тойрдог гэсэн онолыг няцааж нарыг дэлхий болон бусад гаригууд тойрдог /нар төвтэй тогтолцоо/ гэх онолыг баталсан эрдэмтэн.
Бусад одон орон судлаачид Птоломейн онолыг няцаахын тулд эртний аргуудыг хэрэглэж байсан тул Коперник хүний өмнө нь хэрэглэж байгаагүй юу г ч хэрэглээгүй , харин тэр хувьслын хамаарлуудыг нээсэн Пифагорын теоремийг ашигласан.
Шашны философчид шинжлэх ухааны баримтуудад хэрэгцээт зүйлсийг хамгийн анх Аристотелийн өмнөх философчидоос ч илүү хатуугаар хэрэглэж байсан хэрэгцээт баримтуудыг тогтоосон.
Өмнөд Америкийн хувьсгалч, улс төрийн лидер хүн байсан ба капитализм, коммунизмын аль алинаас нь зөв талуудыг нь авч хэрэглсэнээр 1960 аад оны шинэ зүүний Радикал үзэлтнүүдийн баатар болсон юм.
1954 онд Мексик явж Кубын цөлөгдсөн хувьсгалч Фидель Кастротой нэгдэж Өмнөд Америкийн нийгмийн шударга бус байдлыг цэргийн эргэлтээр эмчилнэ гэдэгт итгэн явжээ.
АНУ-ын нөлөөллийн талаар хүчтэй шүүмжлэгч байснаар гурав дахь ертөнц гэж дуудагдах болж мөн тэрээр Кастрогийн дэглэмд нөлөөлөн АНУ-ын зүгээс коммунист улс хэмээн эдийн засгийн хориг арга хэмжээ авахад хүргэжээ.
Хувьсгалын галыг дэлхийн өнцөг булан бүрт асааж, хүн төрөлхтөнд сайн сайхныг авчрах мөрөөдөлдөө хөтлөгдөж Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсад очсон ч цэргүүдийн нь хүсэл эрмэлзэл бага байсанд урам нь хугарч буцаж Кубад очоод, Кастротой зөвлөлдөж, шинээр хувьсгал хийх газраараа Боливи улсыг сонгожээ.
Гэвч Боливийн Коммунист Намын дэмжлэгийг хүлээгээгүй, мухардмал байдалд орж, хүнд хэцүү партизаны дайн хийсээр 1967 оны 10 сарын 8-нд Боливийн засгийн газрын цэргүүдэд алагджээ.
Доктор Эрнесто Гавара нь Чэ Гавара буюу эл Чэ эсвэл зүгээр л Чэ нэрээр алдаршсан, Аргентинд төрсөн, Марксист үзэлтэй, зүүнийг баримтлагч хувьсгалч, Кубын коммунист дэглэмийн удирдагч, эмч мэргэжилтэй, улс төрийн зүтгэлтэн байв.
Дашдорж нар 2008 онд Монгол төрийн бэлгэ тэмдэг болсон Төрийн далбаандаа хүндэтгэлтэй хандах, түүхт ёс, түүхэн уламжлалаа нандигнан өвлөх, үндэсний эв нэгдлийг бэхжүүлэх зорилгоор Төрийн далбааны өдөртэй болох хуулийг санаачлан батлуулсан.
Харин 2010 оноос тухайн үеийн Монгол улсын Төрийн ёслолын албаны дарга А.Батсайханы гаргасан санаачилгаар уг өдөр 1991 оноос хойш хийгээгүй байсан Монгол Улсын Цэргийн ёслолын жагсаалыг сэргээж, төрийн далбаагаа нийслэлийн төв талбай буюу Д.Сүхбаатарын талбайд мандуулж хүндэтгэл үзүүлж цэргийн ёслолын жагсаал үйлддэг болсон түүхтэй.
Үндсэн хуулийн 12-р зүйлийн 4 дэх хэсэгт: "Монгол Улсын төрийн далбаа нь улаан, хөх, улаан хосолсон өнгөтэй байна. Далбааны гурав хуваасны нэгийн хэмжээтэй дундах хэсэг нь мөнх тэнгэрийн хөх, түүний хоёр тал нь мандан бадрахын бэлгэдэл улаан өнгөтэй байна. Далбааны ишин талын улаан дэвсгэрийн төв хэсэгт алтан соёмбо байрлуулна. Далбааны өргөн, урт нь 1:2-ын харьцаатай байна." гэж заажээ.
Төрийн далбаан дээр дүрсэлсэн Соёмбо тэмдэг нь Анхдугаар богд Занабазар 1686 онд бүтээсэн 90 гаруй Соёмбо үсгийн бүх шинжийг агуулсан толгой үсэг юм.
Түүний бэлгэдэл нь Монгол Улс эгнэгт мандан бадарч, Монголын ард түмэн эв найрамдалтай, шударга ёсыг сахин, гадаад, дотоодын дайснаг дарж, өнөр өтгөн болж, цэцэглэн хөгжих гүн утгыг агуулдаг байна.
Монгол Улсын үндсэн хуульд “Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлын бэлгэ тэмдэг нь Төрийн сүлд, туг, далбаа, тамга, дуулал мөн. Төрийн сүлд, туг, далбаа, дуулал нь Монголын ард түмний түүхэн уламжлал, хүсэл тэмүүлэл, эв нэгдэл, шударга ёс, цог хийморийг илэрхийлнэ” хэмээн заажээ.
Түрк улс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага , Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага , ИШОБ , Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа ба Хөгжлийн Байгууллага , ЭЗХАБ , ХТХЭЗХАБ , Хө-8 , Их 20 зэрэг олон улсын байгууллага холбоодыг анх байгуулцаж, гишүүн болсон юм.
Тухайлбал хүйтэн дайны үед УАЦЭ -д 1952 онд гишүүнээр элсэж, ЗХУ-г сөрөх АНУ-ын холбоотон болж байсан бөгөөд 1987 онд ЕЭЗХН-т гишүүн элсэж, 2005 онд Европын Холбоо -той хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж байсан.
Түрк 1974 онд БНКипУ-тай харьцаа муудаж, улс гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, харин Киприйн умард хагаст 1983 онд Кипрээс тусгаар тогтносон УКБНТҮ -ийг хүлээн зөвшөөрсөн цор ганц улс болжээ.
Тухайн үед Түрэгийн Селжүкүүд баруун Азид ноёлж байгаад улс нь мөхсөний дараа Анатолийн хойгт хүч нь шилжиж, Османы эзэнт гүрэн тогтож хүчирхэгжсээр Балканы хойг, Баруун Ази, Хойд Африкийг нэгтгэн захирч байсан.
Дэлхийн 1-р дайнд ялагдсанаар гүрэн задарч, дайнд ялсан улсуудын мэдэлд хуваагдсан үед Мустафа Кемал Ататүрк чөлөөлөх дайныг удирдан ялснаар 1923 онд одоогийн Бүгд Найрамдах Турк Улс байгуулагдсан.
Тэгээд дэлхийн шатрын холбооноос тэр үеийн шилдэг 5 шатарчдын хооронд 5 тойргийн тэмцээн хийж хэн түрүүлсэн нь дэлхийн шатрын 6 дахь аварга болно хэмээн шийдвэр гаргаж олон нийт ч зөвшөөрч тийнхүү тэмцээн зохиогджээ.
1806 онд Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн задарсан ба 1813 онд Наполеоны эсрэг Лайпциг дахь ард түмнүүдийн тулаанд ялсны дараа 1815 онд Германы Холбоог үүсгэжээ.
Дэлхийн нэгдүгээр дайн зэвсэгт хүчин нь ялагдал хүлээсний дараа 1918 онд арваннэгдүгээр сарын хувьсгал гарсны зэрэгцээ парламентын ардчилсан бүгд найрамдах улс бий боллоо.
Ингээд нацистуудын эрин 1933 оноос 1945 он хүртэл үргэлжилсэн ба энэ хооронд тоталитар, ялгаварлан дарангуйлагчийн эсрэг байгаа хэн бүхнийг мөрдөн мөшгөж, хөнөөж байсан бол дарангуйлагч засаг нь зөвхөн газар нутгаа томруулахыг санаархаж байлаа.
Германчуудын эхлүүлсэн дэлхийн хоёрдугаар дайн, мөн тэдний хийсэн массаар нь хяда хядлагын уршгаар тоо тоймгүй олон хүн үрэгдэн, маш олон хот суурин балгас болон сүйдсээр 1945 оны тавдугаар сарын 8-нд германчууд болзолгүйгээр бууж өгснөөр дуусгавар болсон ажээ.
Дундад зууны өмнөх үед Франкын эзэнт гүрэн Каролингичүүдийн мэдэлд өргөжин, Их Карлын үед өнөөгийн Германы ихэнх нутаг, Бенилюксийн орнууд, Франц, Итали, Швейцар, Австрийн нутгийг хамарч байв.
Каролингичүүд задран унасны дараа Зүүн Франкийн эзэнт гүрэн үүсч өнөөгийн Германы нутаг дэвсгэрт, герман үндэстний гэсэн үзэл бодлогогүйгээр дундад зууны үед төвхнөн суурьшив.
10-р зуунд бүрэлдэн тогтсон Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн нь дундад зууны сүүлээс мөн Ариун Ромын Эзэнт Гүрэн хэмээн нэрлэгддэг байсан гүрэн нь нэг үндэстэн улс гэхээсээ илүү олон үндэстний улс байлаа.
Тус эзэнт гүрэн шинэ эриний өмнөх үест тахал, протестант шинэчлэл, протестант шинэчлэлийн эсрэг хөдөлгөөн, гучин жилийн дайн зэргийн бэрхшээлүүдтэй тулгарч байлаа.
Герман нь Шенгений бүсэд орсон бөгөөд 1999 онд Еврог арилжааны банкуудад хэрэглэж эхлээд, 2002 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс эхлэн бэлэн мөнгийг нэвтрүүлжээ.
Ихэнх улсуудад шүүхийн тогтолцоо дангаараа тэргүүлдэг бол ХБНГУ-д дээд шүүхийн үүргийг холбооны шүүхийн танхим, захиргааны хэргийн шүүх, хөдөлмөрийн шүүх, нийгмийн шүүх гэж 5 дээд шүүх тус тусынхаа хүрээнд хэрэгжүүлдэг, эдгээр дээд шүүхүүдийн нийлбэрийг нь шүүхийн сенат гэж нэрлэдэг.
Хамгийн баруун талын цэг нь Нидерландын Маасын ойролцоо Изенбрух дахь Зельфкант хээрийн бүс ба харин хамгийн зүүн талын цэгт Найссеауэ- Дешка болон Найссеауэ-Центендорфын хооронд Ныса-Лужицка голын нэгэн тохой болдог.
Холбооны бүтэцтэй Бүгд Найрамдах Холбоо нь нийт 16 гишүүн улсаас бүрдэх ба орон гэх утгатай Герман хэлний хэмээх үгээр нэрлэгддэг холбооны 16 мужаас бүрдэнэ.
Эдгээрээс Бавари, Саксон, Тюринг гурав нь албан ёсоор "чөлөөт улс" хэмээгддэг бол, Берлин, Хамбург, Бремен гурван хот нь мужийн зэрэглэлтэй болсон тул хот улс гэж хэлэгддэг.
Гэхдээ Берлин, Хамбург дангаараа нь хот улсыг бүрдүүлэх бол Чөлөөт Ханзештадт Бремен нь Бремен болон Бремерхафенаас бүрдэх учир „хоёр-хотуудын-улс“ гэж нэрлэгддэгээрээ онцлог юм.
Нутгийн зүүн болон баруун хэсэгт ил уурхайн сав газрыг нөхөн сэргээх зорилготойгоор бий болгосон том, жижиг олон хиймэл нуурууд байдаг (жишээлбэл Лайпцигийн Нойзеенланд, эсвэл Дортмундын Фөникс нуур гэх мэт).
Герман нийт 9 хөрш улстай: умард зүгт Данитай , зүүн хойд зүгт Польштой , зүүн зүгт Чехтэй , зүүн урд талдаа Австритай , өмнө зүгтээ Швейцартай , баруун урд талаараа Францтай , баруун талдаа Люксембург болон Бельгитэй , баруун хойд талаараа Нидерланд зэрэг улстай хиллэнэ.
Мөн тус муж улсад германы хамгийн нам дор газар нь байх ба энэ нь Любек хотоос зүүн хойд зүгт байх Хэммелсдорфер нуурын ёроол, далайн түвшнээс доор 39,6 метрийн гүнд байдаг.
Герман улс нь Төв Европын зөөлөн уур амьсгалын бүс, салхины баруун бүсүүдэд бүрэн харьяалагдах бөгөөд Баруун Европын далайн чийглэг уур амьсгал болон Зүүн Европын эх газрын уур амьсгалын бүсүүдийн заагт байдаг.
Өнөөгийн Германы геологийн гадаргуу нь өөр өөр эрин үеийн төрөл бүрийн чулуулгийн бүтэцтэй бөгөөд энэ нь 30-аас 20 сая жилийн өмнөөс бүрэлдэн тогтсон ба Кайнозойн эринд явагдсан хоёр үйл явдал ихээхэн нөлөөтэй байсан нь Альпийн нурууны уулсын үүсэл болон Кайнозойн мөстлөгийн үе хоёр юм.
Германд хэмжсэн хамгийн хүйтэн температур нь 45,9 градус цельсийг 2001 оны арванхоёрдугаар сарын 24 Фунтен нууранд бүртгэсэн бол хамгийн халуун температур нь 2015 оны наймдугаар сарын 7-нд Китцингенд 40,3 градус цельс хүрсэн хэмээн бүртгэгдсэн байна.
Хамгийн том зургаан гол мөрний дөрөв нь болох Райн, Элбэ, Везер, Эмс гол нь Хойд тэнгисээр болон Одер гол нь Зүүн тэнгисээр дамжин Атлантын далайд цутгадаг бол Дунай мөрөн нь эсрэг зүгт Хар тэнгист усаа цутгадаг.
Нутгийн ихэнх хөхтөн амьтад нь ойгоор нутаглах ба үүнд жишээлбэл төрөл бүрийн зүйлийн суусар, марал буга, буга, зээр, зэрлэг гахай, шилүүс, үнэг, минж, халиу гэх мэт.
Физик газар зүйн бүсчлэлийн хувьд хойд талаараа нам дор, нутгийн төв хэсгээр уулархаг, өмнөд хэсэгт Альпийн өмнөх болон Альпийн нуруу гэсэн бүсүүдэд хуваагдана.
Английн эрдэмтэн Ж.Дальтон зарим элементийн хэд хэдэн нэгдлийн химийн найрлагыг судалсны үр дүнг үндэслэн 1804 онд бүхэл тооны харьцааны хуулийг дараах байдлаар томьёолжээ.
Хэрэв хоёр элемент хоорондоо нэгдэж хэд хэдэн химийн нэгдэл үүсгэж байвал тэдгээр нэгдлүүдийн доторх нэг элементийн нэг ижил массад ноогдох нөгөө элементийн массууд өөр хоорондоо энгийн бүхэл тооны харьцаатай байна.
Хими буюу Хувилахуйн ухаан нь алив юмсын найрлага, бүтэц, тэдгээрийн харилцан үйлчлэл, химийн урвалын үр дүнд нэгээс нөгөө рүү хувирах шилжилт, өөрчлөлт, тэдгээрийг дагаж гарах энерги, энтропийн өөрчлөлтийг атомаас макромолекулын түвшинд судладаг шинжлэх ухаан юм.
Жабир ибн Хайяныг химийн шинжлэх ухааны "эцэг", харин Роберт Бойль , Антуан-Лоран Лавуазье , Жон Далтон нарыг орчин үеийн химийн шинжлэх ухааныг үндэслэгчид гэж үздэг байна.
Харин үүнийг "мөхсөн" Уйгураас бичиг үсэг авсан байх үндэсгүй өнөөгийн Тажикийн өвөг дээдэс Согдоос Уйгуртай зэрэгцэн аль эрт бичиг үсэгтэй болсон байх боломжтой гэж олон эрдэмтэн өөрөөр тайлбарладаг.
Үүний нэг баримт нь Чингис хааныг нас барахаас өмнө ба дараа бичигдсэн "Чингисийн чулууны бичиг", Монголын нууц товчоонд бичиг үсгийн нилээд урт хугацааны боловсорсон төлөв илэрхий ажиглагдаж байдаг ажээ.
Гэвч Чингис хаан Найман аймгийг нэгтгэсний дараа олзлогдсон бичээч Тата-Тунга нь эртний Иран дахь Согд бичгээс үүссэн хуучин Уйгур бичигээр үндэс болгож зохиосон гэдэг үзлийг баримтлах явдал бас байсаар байдаг.
Тиймээс тэргүүн үеэс хойших , хоёр, , , дөрөв ижил бичигдэх боловч, эр эмээр нь ялган дуудахдаа заавал тэргүүн үеийн эгшигтэй зохицуулан зургаан ондоогоор авиалан тэмдэглэхдээ дүрс хурааж нэгтгэдэг нь монгол хэлний дотоод жамыг үсгийн зурлагатай нийцүүлсэн нь энэ мөн.
Монгол бичигт тулгуурлан зохиогдсон цагаан толгой нь тухайн монгол хэлний аялга бүрд тохирсон дуудлагын онцлог, онцгой дуудлага хөгийг тусгай галиглан бичиглэх зорилгоор зохиогдсон байдаг.
1587 онд Аюуш гүүш энэтхэг, түвэд хэлнээс шашны судрыг монголчилоход бурхан сахиусны нэр, тарни, хүний нэр, газрын нэр зэргийг монгол бичигт зөв буулгахын тулд Али-гали үсэг зохиожээ.
Энэхүү зохиосон галиг үсэг болох Али-Гали нь уйгаржин үсгийн хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан бөгөөд уг үсгээр монгол хэлнээс гадна төвөд, самгард, хятад хэлний үгийг тэмдэглэх өргөн боломж нээгдсэн.
Титэм, шүд, ацаг, өргөс, шилбэ, завж, гэдэс, сүүл, орхиц, нум, нуруу, эвэр, гэзэг, зартиг гэм мэтээр монгол бичгийнхээ зурлага, дүрс бүрийг ялган нэрлсэн нь бичих хэрэгсэлгүй үед амаар хэлж заах боломжийг бүрдүүлдэг байна.
Манжийн төрийг үүсгэн байгуулагч Нурхачи хааны зарилгаар Эрдэнэ багш, Гагай заргач хэмээх хоёр хүн 1599 онд монгол бичгийн манж хэлэнд таруулан, дусал бинт нэмэх зэргээр өөрчлөн зохиосон ажээ.
Өдгөө Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд Монгол хэлийг тэмдэглэхэд албан ёсоор хэрэглэдэг бол Монгол Улсад Монгол хэлийг тэмдэглэх хоёрдогч бичиг болгон хэрэглэж, төрийн албан хэрэгт зарим байдлаар хэрэглэж байна.
Мөн онцлог шинжүүд болоод бусад монгол түүхэн бичгүүдээс ялгах зориулалтаар Босоо бичиг, Хуучин Монгол бичиг, Худам Монгол бичиг гэж олон янзаар нэрлэж байжээ.
2009 онд Реал Мадрид руу 56 сая еврогоор зарагдсан нь хамгийн үнэтэй тамирчин болсон боловч Кристиано Рональдо удалгүй 80 сая еврогоор түүний араас ирэн энэ дээд амжилтыг эзэмшигч болсон юм.
18 настай байхдаа усанд сэлж байгаад нугасандаа гэмтэл аван хөгжлийн бэрхшээлтэй ч болж магадгүй маш хүнд байдалд байсан боловч гайхалтай тохиолдлоор эдгэрсэн байна.
Үйлдвэрлэл ба хуваарилалтын тухай яриа нь урт түүхтэй хэдий ч орчин үеийн утгаараа эдийн засгийн онолыг голдуу 1776 онд Адам Смитын Үндэстнүүдийн Баялаг номыг хэвлэгдсэнээс хойш авч үздэг.
Улс төрийн эдийн засаг нь төрийн түшээ буюу хууль тогтоогчийн тухай шинжлэх ухааны салбар гэж хэлэгдэх ба нэгдүгээрт ард түмэнг хангалттай орлого эсвэл бараагаар хангах буюу илүү тодоруулбал өөрсдийгөө тийм хэмжээний орлого эсвэл амь зуух зүйлсээр хангахад туслах, хоёрдугаарт төр буюу улс орноо нийгмийн үйлчилгээ үзүүлэхэд хангалттай орлогоор хангах гэсэн хоёр үндсэн ойлголтыг гаргаж ирсэн.
Анх эртний хүмүүс ан агнах, жимс ногоо цуглуулах замаар амьжиргаагаа залгуулж байсан бол шинэ чулуун зэвсгийн хувьсгалын үр дүнд газар тариалан, мал аж ахуй үүссэн байна.
Нийгмийн хөгжил нь хөдөлмөрийн хувиарлалтад хүргэсэн - газар тариалангийн болон бэлчээрийн мал аж ахуйн овог аймгууд бий болж, гар урчууд гарч ирсэн бөгөөд тэдний анхных нь дархчууд байжээ.
Макро эдийн засаг нь улс орны дотоод нэгж хэсэг, түүний хэсэгчлэгдсэн ойлголтыг нэгтгэн авч үздэг бөгөөд эдийн засгийн хөгжлийг бүхэлд нь болон хөгжлийг тодорхойлж байгаа эдийн засгийн үйл явцуудын харилцан хамаарлыг судалдаг.
Микро эдийн засаг нь бизнес болон өрхийн аж ахуй гэх мэт оролцогчдын эдийн засгийн зан байдал болон нэгж зах зээл бүрт өгөгдсөн хомсдол болон засгийн газрын зохицуулалтад тулгуурлан тэдний хоорондын харилцааг судалдаг.
Эдийн засаг ( эрт.грек. «гэр, аж ахуй; + «дүрэм»; шууд этгаар. — «гэрийн аж ахуй эрхлэх») -аж ахуйн үйл ажиллагаа бөгөөд үйлдвэрлэл, хуваарилалт, солилцоо, хэрэглээний тогтолцоонд бүрэлддэг нийгмийн харилцааны цогц үйл ажиллагааг судалдаг шинжлэх ухаан юм.
20-р зууны хоёрдугаар хагаст шинжлэх ухаан, мэдээллийн технологийн хувьсгал эхэлсэний улмаас өндөр хөгжилтэй орнуудын аж үйлдвэрийн нийгэм нь аж үйлдвэрийн дараах нийгэм болон хувирч байна.
18-р зууны сүүлийн хагаст Европт аж үйлдвэрийн хувьсгал эхэлсэн бөгөөд энэ нь хамгийн өндөр хөгжилтэй орнуудад 19-р зууны эцэс гэхэд хүн амын дийлэнх нь хөдөө аж ахуйд ажиллахаа больж аж үйлдвэрт ажиллах болсон юм.
Эдийн засгийн үйл явц нь хүн ба нийгмийн хязгаарлагдмал нөөц, хүний хязгааргүй хэрэгцээний зөрчилдөөнтэй нөхцөлд явагддаг нарийн төвөгтэй, бүх зүйлийг хамарсан цогц тогтолцоо юм.
Устөрөгчийн атомын радиус 0,53 А бөгөөд хоёр атомын цөмийн хоорондох зай 1,06 А байх байтал молекул үүсэх процесст орбиталууд нэвчиж хоёр цөм ойртсоноос тэдгээрийн хоорондын зай 0,74А болсон байдаг.
Хэрэв тухайн молекул нэг элементийн хоёр атомаас тогтсон байвал тэдгээрээс үүссэн хос электроны үүл харилцан нэвчиж, тэнд электроны нягтрал болсон хэсэгт татагдан тогтвортой молекул үүснэ.
Устөрөгчийн атомын электрон байгууламж 1¹ бөгөөд электроны давхраандаа сондгой ганц электронтой учир ийм хоёр атомаас молекул үүсэхэд -орбиталууд харилцан нэвчиж түүнд хоёр цөм татагдаж устөрөгчийн молекул үүснэ.
Атом буюу молекулуудын хоорондын бусад төрлийн үйлчлэлээс химийн холбооны ялгагдах үндсэн онцлог гэвэл нэгдэж байгаа атомуудын электрон бүрхүүлийн төрх өөрчлөгдөх явдал юм.