polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
2006 оны 1-р сарын 11-нд МАХ-ын Удирдах Зөвлөл Элбэгдоржийн Засгийн газрыг огцруулах шийдвэр гаргаж, үүний дагуу 2006 оны 1-р сарын 13-нд Элбэгдржийн хоёр дахь засгийн газрыг УИХ дахь МАХ-ын гишүүд болон Ардчилсан Намын дөрвөн гишүүний саналаар огцруулав.
Монголын Залуучуудын эвлэлийн их хурлын индэр дээр хэлсэн үгнийхээ төгсгөлд анх удаа Монголд ардчилал хэрэгтэй байгаа тухай ярьж, түүнийг бий болгоход залуусыг уриалан дуудаж, хамтарч ажиллах санал тавьсан.
Энэ бол 1989 он буюу Монгол Улс коммунист орон болоод 68 жилийг туулаад байсан бөгөөд тэр үед хоёр хүний нэг нь коммунист Монгол Ардын Хувьсгалт Нам -ын албан бус тагнуул байв.
Тус хурлын завсарлагаар хоёр залуу Элбэгдоржтой уулзсан бөгөөд тэр гурав ардчилсан хөдөлгөөн байгуулахаар тохиролцож, энэ тухай нууцаар залуучуудад зар тараахаар болжээ.
Цахиагийн Элбэгдорж нь анхны ардчилсан хөдөлгөөний партизануудын нэг болж амь биеэ хайрлалгүй, хүмүүсийг зохион байгуулж, жагсаал цуглаан хийж, Монголын төр засгийн коммунист дэглэмийг цус урсгалгүйгээр 1989 онд төгсгөл болгоход чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Коммунист төр засгийн эсрэг Элбэгдоржийн гол шүүмжлэл нь ардчилсан нийгэм, үг хэлэх эрх чөлөө, чөлөөт зах зээлийн эдийн засаг Монгол оронд хэрэгтэй гэсэн бөгөөд Монголын коммунист төр засаг эдгээрийг дэмждэггүй байв.
Олон улсын ухаантнууд болон олон улсын хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл Элбэгдоржийг "Монголын Томас Жефферсон" гэж АНУ-ын тусгаар тогтнолыг тунхаглагчдын нэг, ардчиллыг үндэслэгч эцэгтэй зүйрлэн нэрлэдэг.
Энэ хугацаанд тэрбээр аав, ээждээ туслахаар Уулын баяжуулах "Эрдэнэт" үйлдвэрт түр ажиллаад удалгүй засварчин болж, тун удалгүй тушаал дэвшин машинист болж ажиллажээ.
Цэргийн албыг үлгэр жишээ хааж, "Улаан Од" сонинд шүлгүүд нь хэвлэгдсэнийг Батлан Хамгаалах Ямны өндөр албан тушаалын хүмүүс үзээд Элбэгдоржийг тус яаман дээр дуудаж, түүнээс шалгалт авчээ.
Шалгалтын үр дүнд Элбэгдорж Батлан Хамгаалах Яманд ирсэн Зөвлөлт Холбоот Улсын Цэрэг, Улс Төрийн дээд сургуулийн хоёр хуваарийн нэгийг авсан байна.
АНУ-ын Эн Би Си телевизийн Ньюс нэвтрүүлэгт өгсөн ярилцлагадаа Элбэгдорж "Бид терроризмтай тэмцэх дэлхийн хүч чармайлтанд хувь нэмрээ оруулахыг чармайж байна" гэжээ.
АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Ф.Кеннеди "Берлины иргэн" болсоны адил "2001 оны 9-р сарын 11-ний дараа бид бүгдээрээ Нью-Йоркчууд болсон" гэж Элбэгдорж 2001 оны 10-р сард Нью-Йорк хотод болсон Төрийн бус байгууллагын Дэлхийн нийгэмлэгийн "Дэлхий дахь хүчирхийлэл: Хямрал ба итгэл найдвар" хурал дээр олон улсын төрийн бус байгууллагуудын удирдлагууд, улс орны удирдагчид байсан хүмүүст хандан хэлсэн байна.
Ерөнхий сайдаар ажиллах хугацаандаа Элбэгдорж улс үндэстний хэмжээнд тулгамдсан улс төр,эдийн засаг,дэд бүтэц, нийгмийн асуудлуудыг шийдвэрлэх амин чухал алхмууд хийсэн бөгөөд Монгол улсын нээлттэй гадаад бодлогыг тууштай үргэлжлүүлсэн.
Тус хууль дээр тулгуурлан батлагдсан дараагийн хуулиар улсын мэдлийн өдөр тутмын сонингууд болох "Ардын эрх", "Засгийн газрын мэдээ" сонинуудыг төрөөс шууд хянадгийг нь зогсоож, олон нийтийн сонин болгосон хууль гарсан.
Элбэгдоржийн эцэг, эх тэр үеийн Монголын хүн амын ихэнхийн нэгэн адил малчин ард байсан тул Элбэгдорж багадаа ишиг, хурга, тугал, унагатай тоглож, тэднийг арчилж, тордохын зэрэгцээ бусад хүүхдүүдтэй мориор уралдаж тоглож өсчээ.
Зэрэг сумынхны дурсан ярьдгаар Элбэгдоржийн ээж Хонинхүү нь туульс хайлдаг, ерөөл магтаал сайхан хэлдгээрээ нутаг усандаа нэр хүндтэй тул Зэрэг сум болон ойр сумынхан цэрэгт явах, хол газар одохын өмнө Цахиагийн гэрт бууж, Хонинхүүгийн мэргэн цэцэн сургаалийг сонсоод мордох дуртай байв.
Түүнчлэн дотоодын үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүн, үйлчилгээндээ авах ёстой лиценз, болон үйлдвэрлэл явуулахад шаардагддаг байсан хэт олон тогтоол журмуудыг Элбэгдорж цөөлсөн.
Өмнө нь дотоодын үйлдвэрлэгчдэд ялгавартай хандан, цөөн компанийг "ногоон гэрэл" -ийн компаниуд хэмээн зөвхөн тэдгээр компаниуд гаалийн татваргүйгээр хэрэгцээтэй эд анги, тоног төхөөрөмж импортлодог байсан бол Элбэгдрж бүх дотоодын үйлдвэрлэгчдэд бүгдэд нь ижил "ногоон гэрэл" өгч дүрэм журмуудыг өөрчилсөн.
Элбэгдорж ба түүний нөхөд бусад залуустай Монгол Улсын Их сургуулийн дугуй танхимд нууцаар цугларч, тухайн үеийн хаалттай сэдэв болох ардчилал, чөлөөт зах зээлийн тухай юу мэдэхээ хэлэлцэн ярилцаж, ардчилсан хөдөлгөөн зохион байгуулах төлөвлөгөө зохиож эхэлжээ.
Цахиагийн Элбэгдож нь Монгол Улсад ардчилсан нийгэм бий болгохоор анх зориглон санаачилж, 75 жил коммунист засаглалтай байсан Монгол орныг тайван хувьсгалын замаар ардчилсан, чөлөөт эдийн засагтай болгож өөрчилсөн ардчилсан хувьсгалын 13 удирдагчийн нэг.
Өмнө нь тэрбээр Монгол Улсын Ерөнхий Сайдаар хоёр удаа, Монгол Улсын Их Хурлын дэд даргаар нэг удаа, УИХ-ын Олонхийн бүлгийн даргаар нэг удаа, УИХ-ын гишүүнээр дөрвөн удаа тус тус сонгогдон ажилласан.
Коммунист он жилүүдэд МАХН-ын засаглалаас өөр үзэл бодолтой, шашинтай байснаас нь болж хэлмэгдүүлж, устгасан 37000 гаруй хэлмэгдэгсэд, болон тэдний ар гэрийнхнээс Монгол Улсын төр уучлал хүсэх арга хэмжээг Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах улсын комиссын дарга байхдаа Элбэгдорж санаачилж, хэрэгжүүлсэн юм.
Иосиф Сталины үеэс эхэлсэн улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, ар гэрт нь нөхөн олговор олгох, нэр төрийг нь сэргээж, цаашид хүний эрх зөрчихийг хориглосон Цагаатгалын тухай хуулийг батлахад Элбэгдорж гол үүрэг гүйцэтгэсэн билээ.
Хуучнаар Зөвлөлт Холбоот Улсын Львов хот дахь Цэрэг, Улс Төрийн Их Сургуулийг Элбэгдорж сэтгүүлч мэргэжилтэй, онц дүнтэйгээр 1988 онд төгсчээ.
Дараа нь Элбэгдорж АНУ-ын Харвардын Их Сургуульд тус сургуулийн бүрэн тэтгэлэгтэйгээр суралцаж, Харвардын их сургуулийн Жон Кеннедигийн нэрэмжит Төрийн Удирдлагын сургуулийг төрийн удирдлагын магистр зэрэгтэйгээр 2002 онд төгсөөд Монголдоо эргэн ирсэн.
Ардчилсан Намын даргын хувьд Элбэгдорж Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам, Монголын Социал Демократ Намын "Ардчилсан Холбоо Эвсэл"-ийг хамтран удирдаж, тус эвслийг 1996 оны Улсын Их Хурлын сонгуульд түүхэн ялалтанд хүргэсэн билээ.
Тэр үед Элбэгдорж "Улаан Од" сонины сурвалжлагчаар ажиллаж байсан бөгөөд Залуучуудын эвлэлийн их хуралд оролцсоны дараа ажилдаа ирэх үед нь Элбэгдоржийн "буруу үйлдэл"-ийн тухай хурлын даргын үг аль хэдийнээ сонинд нь хүрсэн байв.
Тус сонины эрхлэгч Элбэгдоржийг ажлын гадуур ямар нэг үйл ажиллагаанд оролцож, коммунист, социалист чиг шугамаас гажсан зүйл хийвэл ажлаас нь хална гэж сануулжээ.
Чөлөөт хэвлэлийг анх үүсгэн бий болгож, хамгаалсан үйл хэргийг нь үнэлж Монголын Сэтгүүлчдийн нийгэмлэгээс Элбэгдоржийг "Хэвлэлийн Эрх Чөлөөний Одон" -гоор 2000 онд шагнажээ.
Элбэгдрж анхны Аж ахуйтны нийгэмлэгийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тус байгууллага 1991 онд малчид нэгдлээс өөрсдийн хөрөнгө болох малаа хувьчилж авахад нь малчдад тусалсан.
Малыг хувьчилж, малчдыг хөрөнгөтэй болгосны ачаар Монгол Улсад социалист он жилүүдэд хэзээ ч 25 саяд хүрч үзээгүй таван хошуу малын тоо толгой мал хувьчлагдсанаас хойш богино хугацаанд 30 саяд хүрсэн билээ.
Дунд сургуульд орос хэлний оронд англи хэлийг хоёр дахь хэл болгон өөрчилж, Монголын эдийн засагт түүхэнд хамгийн их орлого цуглуулж, бүх хүүхдэд хүүхдийн мөнгө олгох ажлыг эхлүүлж, өндөр настны тэтгэврийг өндөр хувиар нэмэгдүүлсэн.
УИХ-ын хаврын чуулганы нээлт дээр 2005 оны 4-р сарын 8-нд "Бид авилгалын учир шалтгаан, эхийг мэдэж, авилгалыг бульдозрдн" гэж хэлсэн шигээ Элбэгдрж авилгалын эсрэг шаргуу тэмцсэн.
Ардчилсан тогтолцоог Монгол улсад бий болгож, бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмэр, хүч чармайлтыг нь үнэлж Элбэгдоржийг Эрх чөлөөний одонгоор шагнажээ.
Эхний удаа Элбэгдорж 8 сар Ерөнхий сайдаар ажилласан бөгөөд Ардчилсан Намын дараагийн гишүүн 1998 оны 12-р сараас үргэлжлүүлэн тус албан тушаалыг хашжээ.
Энэ нь улс төрийн хоёр гол эсрэг, тэсрэг хүч болох Ардчилсан Намуудын эвсэл, экс-коммунист МАХН хоёр 2004 оны УИХ-ын сонгуульд тэнцүү суудал авсны дараа бий болсон Их эвслийн засгийн газар байв.
Элбэгдржийн Засгийн газар Сүхбаатарын талбайд жагсаал цуглаан чөлөөтэй зохион байгуулахыг зөвшөөрөн хуульчилсан хуулийн төслийг УИХ-д санаачлан оруулсан нь хууль болон батлагдсан.
2005 оны 11-р сарын 21-нд АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Уокер Буш Монгол Улсад айлчилж, Төрийн ордонд монголчуудад хандан үг хэлэхдээ Монголын ардчиллыг, Монголд ардчилал авчирсан залуусын үйл хэргийг магтаж, энд Монгол Улсын Ерөнхий сайд Элбэгдржийг онцлон дурьдсан юм.
Элбэгдржийн Засгийн газар Монгол орны айл бүрийг компьютржүүлж, 1 төгрөгний үнэтэй интрнтээр хангах ажлыг санаачлан эхлүүлсэнэээр саяхныг хүртэл хүн амын цөөхөн хувийн хэрэглээ байсан компьютер бүх нийтэд хүртээмжтэй болох үүд хаалга нээгдсэн.
Элбэгдорж төрийн хяналттай Монголын Үндэсний телевиз, Монголын Үндэсний радиог олон нийтийн статустай, төрийн хяналтгүй болгох хуулийг санаачлан, УИХ-ын даргатай хамтран УИХ-д оруулсан нь хууль болон 2005 онд батлагдсан.
Хархорин сумыг соёлын болон аялал жуулчлалын төв хот болгон хөгжүүлэх санаачлага гаргахад жинтэй үүрэг гүйцэтгэсэн боловч уг ажил одоог хүртэл хэрэгжихгүй, зогсонги байдалтай байна.
Иран, скиф зэрэг Евразийн нүүдэлчин үндэстнүүд нь анх өмд өмсдөг байсан хэмээн сурвалжид дурдсан байдаг бөгөөд тэднээс унгар, османуудаар дамжин орчин үеийн Европт нэвтэрсэн гэдэг.
Гишүүн нь болсон олон улсын байгууллагууд: АПЕК, АРФ, АСЕАН, Коммонвэльт , Гаалийн хамтын ажиллагааны Зөвлөл , ЭСКАП, 77-ийн бүлэг, Олон улсын сэргээн босголт, хөгжлийн Банк, ИКАО, Олон Улсын Улаан загалмай, хавирганы сарны Хөдөлгөөн , Лалын Хөжлийн банк , Олон улсын Улаан загалмай, хавирган сарны нийгэмлэгүүдийн Холбоо , Олон улсын Валютын фонд , Олон улсын далайн байгуулага , Интерполл , Олон улсын Олимпын Хороо , Олон улсын стандартын байгууллага , Олон улсын цахилгаан холбооны байгууллага , Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн, Лалын бага хурлын байгууллага , Химийн зэвсгийг хориглох байгууллага , НҮБ, ЮНКТАД, Дэлхийн шуудан холбоо, Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага, Дэлхийн оюуны өмчийн байгууллага, Дэлхийн цаг уурын байгууллага, Дэлхийн худалдааны байгууллага.
Харин 1959 онд Бруней Даруссалам, Их Британийн хооронд байгуулсан гэрээ хийгээд тус улсын Үндсэн хуулийн дагуу Бруней Даруссалам нь дотоод хэргээ өөрөө хөтлөх хязгаардмал эрхийг олж авчээ.
1984 оны 1 дүгээр сарын 1-нд Бруней улс бүрэн тусгаар тогтнолоо зарлан тунхаглаж, тус улсын Султан нь Ерөнхий сайд бөгөөд зургаан яамтай тус улсын засгийн газрын Санхүү, Дотоод хэргийн сайдын үүргийг давхар хаших болсон байна.
Тус орон хүнсний хэрэгцээт бүтээгдэхүүнийхээ 80 гаруй хувийг импортоор хангадаг учир хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх бодлого баримталж байна.
Тухайлбал, тутрагын нийт хэрэгцээнийхээ дөнгөж нэг хувийг дотооддоо тариалдаг, тиймээс тутрагын тариалангийн талбайг нэмэгдүүлэх, жилд хоёр ургаж авах зэрэг арга хэмжээ авч эхлээд буй ажээ.
Тэрчилэн дотоодын нийт хэрэгцээт жимс, жимсгэний 11-хэн хувийг дотоодын үйлдвэрлэлээс хангаж бусдыг нь импортоор авдаг учир мөн энэ чиглэлийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхийг урамшуулж буй аж.
Бруней Даруссалам хэмээх хот улс нь Муара, Тутонг, Белайт, Тембуронг гэсэн 4 дүүрэгт хуваагддаг бөгөөд нийслэл нь Бандар Сери Бегаван нь засгийн газар, бинессийн үйл ажиллагаа төвлөрөн өрнөж байдаг Муара дүүрэгт орших бөлгөө.
Хүн амын дийлэнхи буюу 66.3 хувийг малайчууд, 5.9 хувийг ибан, даяак, келабит омгийн уутгуул нутгийнхан, 11,2 орчим хувийг хятадууд, үлдсэн хувийг бусад омгийн уугуул нутгийнхан эзэлдэг ажээ.
Тус улс газрын түүхий тос, нефтэн бүтээгдэхүүн, байгалийн хийг гол төлөв Япон, Индонези, Австрали, Өмнөд Солонгос, АНУ, АСЕАН-ы гишүүн орнуудад гаргадаг байна.
Үүний зэрэгцээ байгаль цаг уурын нэн тохиромжтой байдал, газар зүйн аятай байрлалыг ашиглан эко-жуучлалыг зохион байгуулахад АСЕАН-ы гишүүн бусад орны нэг адил ихээхэн анхаарч буй юм байна.
1967 онд Хажи Сир Муда Омар Али Сайффдиен Султан хаан ширээнээсээ сайн дураар татгалзан өөрийн хүү өнөөгийн ван Пенгиран Муда Махкота Хасанал Болкиоах-д хаан титмээ шилжүүлэн өгчээ.
2000-2001 оныг Брунейд айлчлах жил болгон зарласны дүнд тус орноор аялах жуулчдын тоо харьцангуй өссөн хэдий ч лалын хэт хатуу дэг жаяг нь залуучуудыг бус харин настайчуудыг аялал жуулчлалд илүү татдаг аж.
1972 оноос 1990 оныг хүртэл Өмнөд Энэтхэг дэхь Сэражи хийдэд шавьлан суралцаж, 1991 онд Төвдийн бурханы шашины лам нарын дундхи эрдэмийн хамгийн өндөр цол болох гэвш лхаарамба цолыг ном хаялцаж хамгаалажээ.
Улмаар цаашид Жүдод дацанд тарнийн ёсны номонд боловсорч, 1992-1996 онд Далай Ламын дэргэдийн Намжал Дацан хийдийн багшийн албанд томилогдож ажиллаж байгаад 1997 онд тус хийдийн хамба ламаар сонгогдож 2004 он хүртэд хамбын ширээнд суужээ.
1959 онд түүнийг таван настай байхад Хятадууд Төвдийг эзэлж тэрээр Балба, Энэтхэгт дүрвэн гарч Умард Энэтхэгийн Далхауси гэдэг газарт байгуулагдсан хувилгаан хүүхдүүдийн сургуульд сурч бичиг үсэг үзэж, Бурханы шашины уншлага номонд боловсорсон байна.
Жадо ринбүчи, сахилын нэр нь Данзанжунай гэдэг, 1954 онд Төвдийн нутагт Лхасаас 220 км зайтай байдаг Тэнгэр Нуурын орчимын Абу Хор гэдэг нутагт малчин айлынд төрсөн.
Омматид тус бүрийн оптикийн аппарат эвэрлэг тунгалаг хэсэг болох хрусталийн конус, гэрлийн туяаг нэвтрүүлэх ба хугалах аппарат рабдум, гэрлийн туяаг хүлээн авах торлог гэсэн 3 хэсгээс тогтоно.
Шавжийн нийлмэл нүдний омматид тус бүр юмыг хэсэглэж харахаар харагдаж байгаа биеүд зүйгдэн нэгэн хэлбэрийг олох тул шавжийн харааг зүймэл хараа гэж нэрлэнэ.
Мөн зүрхний тасалгаа бүрийн хоорондох нүх хойноосоо урагш дэс дараалан нээгдэх үеэр зүрхэн дэх цус нэг тасалгаанаас, нөгөө тасалгаа руу өөд, урагш шахагдан орно.
Цус зүрхний тасалгаануудын агшилтаар аортод түлхэгдэн орж, аорт судсаар урагш урсаж, толгойн хэсэгт биеийн хөндийд сул цутгаж, дотоод эрхтэн ба мөчдийг дамжин угааж зүрхэнд ирж остиор эргэж орно.
Трахейн эхний хэсэгт бүдүүн трахей байх бөгөөд тэдшээр нь цааш салбарлан нарийсч олон тооны маш жижиг хялгаслаг трахеолуудыг үүсгэж явсаар биеийн эд эсүүдийн дотор нэвтрэн орж төгсөнө.
Шавж бодисын солилцооны процессын үр дүнд бараг биеийн жингийн хүнийхтэй адил хэмжээний дулааныг ялгаруулавч шавжийн биеийн хэмжээ бага, кутикулийн бүрхүүлээр дулаан нэвтэрч гэрлийг цацруулах талбай харьцангуй их тул дулааныг түргэн алддаг.
Мандибул, цэцгийн тоосны хатуу хэсгийг бутлах эсвэл амьтны арьсыг хазах үүрэг гүйцэтгэхэд доод угаажийг үүсгэсэн хушуу цэцгийн бал буюу амьтны цусыг сорох үүрэг гүйцэтгэнэ.
Доод шавжууд газрын хөрсөнд амьдарч амьтан, ургамлын органик-ялзмагаар хооллодог учраас байгаль дахь бодисын эргэлтэд чухал нөлөө үзүүлж, хөрсний үржил шимийг дээшлүүлэх ач холбогдолтой.
Тэрчлэн олон зүйлийн шавж хөдөө аж ахуйд хор хөнөөл учруулах, ургамлын тоос хүртээх, хүн ба амьтны биед паразитлан амьдрах, өвчин тараах зэрэг практикийн холбогдлоор асар их юм.
Зарим шавжуудын трахейн зарим хэсэгт амьсгалын уут үүсэх бөгөөд тэр нь запас хийг хадгалахад зохилдсон байхын зэрэгцээ нисэлтийн үед биеийн хувийн жинг багасгах үүрэг гүйцэтгэнэ.
Дунд гэдэсний дотоод хана олон салбар нугачаастай байх ба гэдэснээс мухар унжлагууд салбарлан гарсан нь шүүс ялгарах, хоол боловсруулах гадаргууг ихэсгэх үүрэгтэй юм.
Тосны булчирхайн ялгаруулалтаар бүрхэгдсэн буюу битүү үсээр хучигдсан шавжийн биед шингэн хоруудын нялзалт муу байдаг тул тэдгээрийг хэрэглэх нь сайн үр дүн өгдөггүй.
Дотоод эрхтэний булчин, зүрхний ханыг үүсгэх ба гэдэс болон бусад эрхтэнүүдийн тогтоцонд оролцож, тэдгээрийн хөдөлгөөн, үйл ажиллагааг нөхцөлдүүлнэ.
Шавжид тосыг ялгаруулах тосны булчирхай, үнэрт бодисыг ялгаруулагч үнэрт булчирхай, хорт булчирхай байхаас гадна зарим шавжийн авгалдайд мяндас ялгаруулагч булчирхай байна.
Шавж нь транхейн сувгийн тусламжтайгаар амьсгалдаг, гурван хос хөлтэй үет хөлтний хүрээний хамгийн том анги бөгөөд сая гаруй зүйл амьтад тэмдэглэгдээд байгаа боловч 1,5 сая орчим зүйл байх нь зайлшгүй гэж эрдэмтэд үзжээ.
Үр хүлээн авагч тусгай булчирхайтай байх бөгөөд түүний ялгаралт үр хүлээн авагчид орж, эвцэлдсэний дараах эр үрийн эсүүдийн хадгалах чадварыг нэмэгдүүлнэ.
Тэжээлийн задралаар үүсч, гэдэсний ханаар шимэгдсэн бүтээгдэхүүн эс, эдүүдэд цусаар хүргэгдэж түүнээс шинээр нүүрс-ус, өөх тос, уураг бүрэлдэнэ.
Анхдагч хэлбэртэй авгалдай цээжиндээ урт 3 хос урт хөлтэй, уртавтар гонзгой хэлбэртэй, амны эрхтэн сайн хөгжсөн, угаажууд нь урагш чиглэсэн, шаламгай хөдөлгөөнтэй байна.
Үавжийн дотоод эрхтэний үйл ажиллагаанд гормоны шингэний зохицуулалт чухал үүрэг гүйцэтгэх ба түүнийг нервийн систем удирдах тул нерв-шингэний зохицуулалт гэж нэрлэдэг.
Хүүхэлдэй хөдөлгөөнгүй боловч, харин түүний бүрхүүлийн доторх авгалдайн зарим эрхтний эдүүдийг эвдэх, ирээдүйд бие гүйцэх шавжийн эрхтнүүдийг бүтээх процесс явагдана.
Эмэгчний бэлгийн дагуур булчирхай өндөгүүдийг хооронд нь наалдуулах, эсвэл юманд наалдаж бэхлэгдэхэд зориулагдсан наалдамхай бодисыг ялгаруулах үүрэгтэй.
10-100 дугаар бүлэг хамрагдах бөгөөд энэ хэсэгт Тансан лам ном залахаар явах замдаа Сүн Шин Жэг тэнхрүүлж шавь болгосон болон Шү Ба Жи , Ша Сэн хоёрыг шавиа болгон олон зовлонгшй мал гахай юм бэрхшээлийг туулах ба гурван шавийнхаа тусламжаар есөн ес наян нэгэн зовлонг туулж эцэст нь бурхны номыг залж ирсэн үйл явдлыг өгүүлжээ.
Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл роман нь дэлхийн олон хэлэнд орчуулагдсан байдаг ба монгол хэлэнд 1721 оны орчим Шинжианд сууж байсан манж цэргийн нэгэн цахар жанжин Арана шүлэглэсэн хэсгийг нь хасаж, утгачлах маягаар анх орчуулсан байна.
1976 онд Өвөр Монголын их сургуулиас эмхлэн засаж дахин хэвлүүлсэн ч жинхэнэ бүрэн гүйцэд орчуулгыг Өвөр Монголын ардын хэвлэлийн хорооноос 4 ботиор хэвлүүлжээ.
Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл , Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл, Монголоор Тансан ламын үлгэр хэмээн алдаршсан, нь 16-р зууны хоёрдугаар хагаст Мин улсын үед амьдарч байсан бичгийн их хүн У Чэнь Энь-ний зохиосон нэрт роман бөгөөд Хятадын "Алдарт Дөрвөн Зохиол"-ийн нэг юм.
Уг роман нь 629 онд Тан улсын Сюан Жүн хувраг ганцаараа нууцаар Энэтхэг орон руу бурхны ном залахаар яваад 600 гаруй судар авч 645 онд буцаж ирсэн тухай түүхэн үйл явдалд үндэслэгджээ.
Монголын кирилл үсэгт 1996 онд УБИС-ийн багш доктор С. Хөвсгөл, Д. Ариунцэцэг нар буулгаж "Тансан ламын баруун этгээдэд зорчсон түүх" нэртэйгээр хэвлүүлсэн байна.
Тус сум 1986 онд атрын 2 дахь аянаар Сант сумаас салж, Энхталын САА болсон бөгөөд 1987 онд БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар эртний түүхт Хушаат сумыг сэргээн байгуулснаар үүсэж хөгжсөн түүхтэй.
Тус сумаас ардын хувьсгалын партизан Ж.Ядамжав, С.Тогоохүү, Г.Содов, 1921 оны ардын хувьсгалын партизан, хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн, армийн хошууч генерал цолтой Д.Цолмон, нэрт зохиолч Д.Сэнгээ, З.Баттулга доктор, Лувсандорж, Болд, Тогоо, Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Ц.
Хожим нь Аянгат цагийн тууж, Арван сарын тэнгэр дор тууж болон, Алаг хорвоогийн гэрэл, сүүдэр аян замын тэмдэглэл, Эр хар сур яруу найргийн номуудаа монгол хэлээр хэвлүүлсэн.
1924 онд Балингийн Цэрэндорж нь төрийн тэргүүний үүрэг гүйцэтгэгч байсан боловч мөн жилийн сүүлчээр Наваандоржийн Жадамбаа нь Улсын Их Хурлын дарга болсноор албан ёсны анхны төрийн тэргүүн болсон.
Үнэстийн хийд, Дамбадаржаалин хийдийн 20850 га газрыг улсын тусгай хамгаалалтад, 10 газрын 15,8 га газрыг аймгийн тусгай хамгаалалтад, сумын тусгай хамгаалалтад нийт газар нутгийнхаа 75,4 хувь буюу 554561 га газрыг аваад байна.
Үүний зэрэгцээ ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй 8, хайгуулын 1 зөвшөөрөлтэй аж ахуйн нэгж байгаа үйл ажиллагаа нь тогтмол биш явагдаж байна.
Сумын нутаг дэвсгэрт урсаж буй булаг шандыг хамгаалах ажилд малчин иргэдийн оролцоог ханган сумын БОХ сангаас 7 сая төгрөг гаргаж Цавчир, Цагаан-овооны булгийг хашснаар булагийн урсац нэмэгдэж, газар ашиглалт сайжирсан.
Монгол улсын Засгийн газраас 2020 онд Иргэнд өмчлүүлэх газрын хэмжээ, байршил, зориулалтыг тогтоохдоо зөвхөн гэр бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар эзэмшиж байгаа газрыг нь өмчлүүлэхээр шийдвэрлэсэн тул 2020 онд гэр бүлийн хэрэгцээний болон аж ахуйн зориулалтаар шинээр газар өмчлүүлэх ажил явагдаагүй.
ЦЭЦЭРЛЭГ: Тус сумын хүүхдийн цэцэрлэг нь анх 1960 онд нэгдлийн харъяа эрхлэгч 1, аж ахуй 1, нийт 5 ажилчинтай 25 хүүхэдтэй холимог бүлэг нэгтэйгээр байгуулагдсан ба байгуулагдсан цагаасаа хойш одоог хүртэл сумын төвийн болон малчин өрхийн 2-7 насны хүүхдийг СӨБ олгоход гол анхаарлаа чиглүүлэн ажиллаж байна.
Сүүлийн жилүүдэд малчин өрхийн 2-5 насны хүүхэдтэй бүх өрхөөр орж явуулын үйлчилгээгээр СӨБ-ыг олгох, 5-6 насны хүүхдийг цагийн болон ээлжийн бүлгийн сургалтанд хамран сургаж хамран сургалтын хувь сүүлийн 5 жилд 66.8%- 78%-д хүрсэн.
Манай хамт олон 2002 онд “Аймгийн тэргүүний хамт олон” болсон ба сүүлийн 3-5 жилд ажилчдынхаа ажиллах орчин болон сургалтын орчинг сайжруулах чиглэлээр гадаадын төсөл хөтөлбөрт хамрагдан баруун бүсийн 6 цэцэрлэгийн багш нарын ур чадварын уралдаан, бүсчилсэн төрөл бүрийн сургалт явуулах сургалтын төв болон ажиллаж ирлээ.
2005-2006 онд ЮНЕСКО-ийн шугамаар “Боловсрол соёлын үйлчилгээг монголын малчдад хүргэх нь” төслийн хүрээнд хөдөөгийн багийн цэцэрлэгт хамрагдаагүй хүүхдэд явуулын сургалт, зуны гэр цэцэрлэг ажиллуулдаг.
Манай цэцэрлэгийн гол онцлог нь сумын төвийн хүүхдийг СӨБ-д хамруулахаас гадна малчин өрхийн 5-6 настай хүүхдийг сургалтын төрөл бүрийн хэлбэрээр СӨБ олгодог.
2010 онд Японы “Өвсний үндэс хөтөлбөр”-ийн дагуу 75 хүүхдийн шинэ цэцэрлэгийн барилга бариулж ашиглалтанд оруулж бага насны хүүхдийн сурч хүмүүжих тав тухтай орчинг бүрдүүлж СӨБ-ын хамран сургалтыг нэмэгдүүлэн ажиллаж байна.
Тус суманд газар тариалан эрхлэх, туслах аж ахуйг хөгжүүлэх, гахай, тахиа үржүүлэх уламжлалт дадлага туршлага бага боловч сүүлийн жилүүдэд хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид ногоо тарих, тахиа өсгөн үржүүлэх дадлага туршлага ихээхэн эзэмшиж байгаа бөгөөд 2020 оны жилийн байдлаар 3,10 талбайд хүнсний ногоо, 1,18 га-д нарийн ногоо тариалаад байгаагийн зэрэгцээ нарийн ногооны хүлэмж эрхэлдэг 10 иргэн байна.
Мал эмнэлгийн тасаг нь орон нутагт мал амьтны эрүүл мэндийн тухай хууль түүнийг дагалдан гарсан журам, заавар, стандартын хэрэгжилтийг хангуулах, мал эмнэлгийн ажил үйлчилгээний чанар, хүртэмж, үр дүнг сайжруулах, гэрээт 3 мал эмнэлгийн үйлчилгээний нэгжүүдийг мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, мал амьтны өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх, эрүүлжүүлэх нэгдсэн бодлогыг хэрэгжүүлэн мал эмнэлгийн хяналтын улсын байцаагч ,тархвар зүйч эмч гэсэн орон тоотойгоор ажиллаж байна.
ЗДТГ: Монгол улсад Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай хууль 1992 оноос эхлэн хэрэгжиж эхэлснээр Засгийн газрын 1992 оны 24-р тогтоолоор сумын АДХ-ын Гүйцэтгэх захиргааны бүтцийг өөрчлөн сумын ЗДТГ болгон 14 орон тоотой, засаг захиргааны анхан шатны нэгж 10 баг байгуулагдан ажиллаж байсан.
Сумын ЗДТГ-нь Тамгын газрын удирдлага манлайлал, хүний нөөц эрх зүйн мэдээлэл, сурталчилгаа, байгаль орчин, төсөв санхүү, ХАА-н бодлого шийдвэр, иргэдийн санал, хүсэлтийг шийдвэрлэх болон дотоод ажлын чиг үүргийг хэрэгжүүлэх замаар төрийн үйлчилгээг иргэдэд хүргэж өндөр бүтээмжтэй хэвийн ажиллах нөхцөл боломжоор хангагдаад байна.
Жил бүр өглөг авлагыг бууруулж, жилдээ Жижиг дунд үйлдвэрлэгчид 100-150 сая төгрөгийн зээл, Орон нутгийн хөгжлийн санхүүжилтээр 150-300 хүртэлх сая төгрөгийн санхүүжилт хийж улсын хэмжээнд нийт хөрөнгөөрөө дээгүүрт орох томоохон санхүүгийн нэгж болоод байна.
Төсвийн тухай хуулиар сум орон нутагт Орон нутгийн хөгжлийн сан бий болгож уг сангийн хөрөнгийг хуваарилахдаа тухайн сум орон нутгийн хүн амын тоо, газар нутгийн хэмжээ, аймгаас алслагдсан хэмжээ, хотоос алслагдсан хэмжээ, татварын орлогын идэвх санаачлага гэсэн 5 үзүүлэлт дээр тулгуурлан ОНХС-нд 2017 онд 176,2 сая төгрөг, 2018 онд 123.6 сая төгрөг,2019 онд 183.2 сая төгрөг, 2020 онд 165.9 сая төгрөг нийт 648,9 сая төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг хийсэн.
Монгол улсын Засгийн газар, НҮБ-ын Хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэх олон улсын сангийн хооронд 2017 онд байгуулсан Санхүүжилтийн хэлэлцээрийн дагуу "Зах зээл ба бэлчээрийн удирдлагын хөгжил" төсөл тус суманд 2 дахь жилдээ хэрэгжиж байна.
Өнгөрсөн 2019 онд 109.00.000 /зуун есөн сая/ төгрөгийн хөрөнгө оруулалт бүтээн байгуулалт хийсэн бол энэ онд 232.326.771 /хоёр зуун гучин хоёр сая гурван зуун хорин зургаан мянга долоон зуун далан нэг/ төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийхээр төлөвлөн ажиллаж байна.
ХААталаар: Эрдэнэдалай суманд 1961 онд Цагаан-овоо, Билүүт сум, 1962 онд Цогтчандмань сумын 2 бригадыг нэгтгэн зохион байгуулсан бөгөөд энэ үед 1074 өрх, 4260 хүн ам, нийгмийн 88441 толгой мал, амины 4058 малтай МАА-н 6 бригад, 200 гаруй суурьтай, улсад бүх мал, адуу хониороо нэгдүгээр байранд ордог энэ амжилтаа сүүлийн 30 гаруй жил хадгалан, адууныхаа тоо, эрмэг хурдан хөлөг морь, уруул чимчигнүүлсэн айрагаараа улсдаа алдаршсан.
Мал сүргийн тогтвортой өсөлтийг хангах, мал эрүүлжүүлэх, үүлдэр угсааг сайжруулахад хувь нэмрээ оруулсан МУ-н хөдөлмөрийн баатар 2, Монгол улсын хошоо аварга малчин 1, Монгол улсын аварга малчин 30, аймаг сумын аварга малчин 262, ХАА тэргүүний ажилтан 50 малчин төрөөд байна.