polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Реалд ирсэн Английн шигшээ болон Манчестер Юнайтедад бүрэлдэхүүнд байх үеийн долоо дугаарын өмсгөлийн эзэн Реалд ахлагч Раул байсан тул домогт Майкл Жорданы шүтэн бишрэгч Бекхэм 23 дугаарын өмсгөлтэй тоглох болов.
Тэр жилдээ Реал Мадрид клубын шинэ дүр төрх болсон Бекхэм 16 тоглолтонд оролцож 5 гоол хийсэн ба Испанийн супер цомд түрүүлж, Эзэн хааны цомд аман хүзүүдэж, Аваргуудын лигийн хагас шигшээд шалгарч, лигтээ дөрөвдүгээр байраар шалгарсан амжилт үзүүлэв.
Аравдугаар сард сонгон шалгаруулах шатны Англи, Уэлсийн шигшээ багийн тоглолтонд эсрэг багийн хамгаалагч Бен Тетчэр дээр бүдүүлэг алдааг санаатайгаар хийж аль аль талаасаа сануулга, шүүмжлэл амсав.
Түүний дараахан лигийн ээлжит тоглолтоо Валенси клубтэй хийсэн тоглолтонд шүүгчээс шар хуудсаар торгоход тохуурхангүй аястай алга ташиж нэмж шар хуудсаар торгуулж талбайг орхив.
2007 онд Реалд алба хааснаасаа хойшхи лигтээ хоёр дахь удаагаа түрүүлж, улмаар Бекхэмийг Хосе Антонио Рейесийг ирснээс хойш гараанд гаргахаа байсан, түүнтэй холбоотойгоор үүдэн гарсан асуудлуудаас шалтгаалж багаа орхихоор болсоноо зарлаж, 2007 оны нэгдүгээр сарын 11-ний өдөр Америкийн Лос-анжелес Галакситай таван жилийн гэрээ байгуулсан юм.
Дэлхийн аваргаас нутагтаа ирсэн даруйдаа баг нь Португалд ялагдал хүлээхэд ахлагчийн зүгээс өөрийгөө буруутай гэж үзэн Бекхэм: Миний хувьд улсаа төлөөлж 95 тоглолтонд оролцсоны 58-д ахлагчийн хувиар оролцлоо.
Шинэ дасгалжуулагч Стив Макларены удирлаган дор шинэ төлөөлөл багаа ахлах нь зүйтэй хэмээн мэдэгдэл хийгээд Челси клубийн ахлагч Жон Террид шигшээ багийн ахлагчид залгамжлуулсан юм.
2007 оны арваннэгдүгээр сарын 21-нд Бекхэм шигшээ багт 99 дэх тоглолтоо Хорватын шигшээ багтай хийсэн Евро-2008 тэмцээнд шалгарах үгүйгээ шийдэх эсэхийг шийдэх тоглолтонд Петер Краучийн оруулсан 2-2 харьцааны гоолыг бүрдүүлж өгсөн хэдий ч эцэст нь 2-3 харьцаагаар ялагдсан түүхтэй.
2008 оны зургадугаар 1-нд Тринадад Тобагогийн шигшээтэй хийсэн нөхөрсөг тоглолтонд дасгалжуулагч Пабио Капелло багийнхаа гарааны бүрэлдэхүүнд Бекхэмийг ахлагчийн туузтай тоглуулж гэнэтийн бэлэг барьсан нь учиртай.
2010 оны ДАШТ-д тавдугаар сарын 14-нд авсан бэртлийн улмаас тоглогчын хувиар оролцохгүй ч багийнхаа дасгалжуулагч тоглогч нарын хоорондын менежментийн үүргийг биелүүлж байгаа юм.
2008 он, Бекхэмд ДАШТ-ий сонгон шалгаруулалтын тоглолтуудад оролцохын тулд Европын аль нэгэн клубт тоглох ёстойг Английн шигшээ багийн дасгалжуулагч Фабио Капелло хэлсэний дагуу 2008 оны аравдугаар сарын 30-нд Италийн Милан клубт 2009 оны нэгдүгээр сарын 7-ноос эхлэн зээллэгээр тоглох болсоноо мэдэгдсэн юм.
Түүнийг Реал Мадрид клубийн бүрэлдэхүүнд байх хугацаандаа бэлтгэлийн дэг журмыг ягштал биелүүлж тоглолтуудад бүхий л хүчээ дайчлан тоглодог мэргэжлийн өндөр ур чадвартай тоглогч байсан гэдгийг клубийн ерөнхийлөгч Рамон Калдерон, дасгалжуулагч Фабио Капелло нар магтсан байдаг.
2010 оны тавдугаар сарын 14-нд Английн шигшээ багийн дасгалжуулагчийн бүрэлдэхүүний гишүүн тэр дундаа тоглогчдын зохион байгуулалтын асуудлыг хариуцан ажиллаж байгаа.
1276 онд Өмнөд Сүнгийн сайд түшмэдүүд,Фужоу мужид ойртож байсан Монголчуудаас зугтахдаа өөрсдийн нийслэл болох Линь ань хотод Эзэн хаан Гундийг Ммонголчуудад олзлогдохоор үлдээжээ.
1277 онд Фүзөү монголчуудад эзлэгдэх үеэр газар эх орноосоо цөллөгдсөн гүрнийхэн усан онгоц зээлэн авах зорилгоор Сүн Улсын Их жанжин Жан Шижегийн байгаа газар болох Гуанжу руу зугтжээ.
Гэвч наймаачин Фу Шоугэн тэдний хүсэлтийг хүлээн аваагүй учраас Жан Фүгийн бүх эд зүйлийг нь хураан авч фү ээс хулгайлсан усан онгоцоороо Сүн улсьн Сайд Түшмэдүүдтэй зугтаажээ.
Гэвч Жао Сигийн усан онгоц нь Лэйжоү орох замдаа шуурганд хөмөрч,үүний улмаас Жао Си-ийн бие нь өвдөж Сайд Түшмэдүүдийн хамтаар Лантау Арлын Муй Во-д хорогдож байхад нь Жао Ши насан өөд болж, түүний дүү Жао Бин 7н настайдаа хаан ширээнд суужээ.
1279 онд Юан Гүрний Жан Хунфан Яамэнд байрлаж буй Сүн улсын хүчрүү дайрж,Гуанжуг эзлэсэн Ли Хэн, Жан Хунфан-д дэмжлэг үзүүлсэн байна.
Сүн улсын цэргийн зарим нь сувагийн амыг эхлэн эзэлж авч, өөрсдийн баруун зүг рүү ухрах замаа баталгаажуулхыг санал болгосон боловч Жан Шиже цэргүүдээ тулаанаас оргуулахгүйн тулд татгалзсан байна.
Жан Шиже Сүнгийн хувийн онгоцнуудыг зугтаалгахгүйн тулд 1000 орчим дайны усан онгоцуудийг гинжээр холбон суваг дотроо маш том эгнээ үүсгэж голд нь Хуайзун хааны усан онгоцыг байрлуулсан байна.
Юаны хүч галт онгоцууд Сүн улсын жагсаал руу элгэсэн боловч Сүн улсыхан ийм дайралт хийхийг нь урдчилан мэдэж байсан учраас бүх онгоцоо галанд тэсвэртэй шавраар будсан байжээ.
Жан Хунфан бүүр ямар ч ашиггүй Жан Шижегийн зээ хүүг нь барьцаалан Жан Шиже бууж өгөхийг 3-н удаа шаардаж байжээ.18ны үдээс хойш маш том дайралтанд бэлдэж байжээ.
Үүний дараа Юаныхан баярын хөгжим хуур тавин Сүн улсыханд өөрсдийгөө найрлаж байна гэж итгүүлэн Сонор сэрэмжийг нь сулруулан үд дунд Занг Хонфан маш том даавууны доор цэргүүд нуун урд талаас нь долвтолжээ.
Тулалдаанд ялагдсан гэдгээ мэдсэн Жан Шиже шилдэг цэргүүдээ цуглуулан хэдэн арван усан онгоцтой хаан эзнээ авархаар бүслэлтийг сэтлэхийг оролдсон боловч Юаны хүч маш хурдан эгнээний голд байсан Хуайзун ааны онгоцруу очиж замдаа тааралдсан бүгдийг хядаж байжээ.
1963 оноос тухайн үеийн Гэгээрлийн Яамны шийдвэрээр өөрийн орны ЕБС-ийн сургалтын агуулга, арга зүй, сурах бичиг туршин хэрэгжүүлэх үүрэг бүхий Сурган Хүмүүжүүлэх Ухааны Хүрээлэн - гийн лаборатори сургууль болж, 1990-ээд оныг хүртэл сургууль, боловсролын хөгжилд ихээхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
1973 онд Монгол Улсын боловсролын хөгжилд оруулсан үнэтэй хувь нэмэр болон тус сургуулийн олон жилийн ажлын үр дүнг үнэлэн, сургууль байгуулагдсных нь 50 жилийн ойгоор “ Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одонгоор” шагнасан байна.
Эл Монгол ардын засгийн газраас тогтоосон дунд зэргийн сургуулийн дүрэм хэмжээний: 1-р зүйлд: Бага сургуулийн танхим төгссөн 10-16 насны хөвгүүдийг дунд зэргийн сургуульд сургах.
8-р зүйлд: Үзэх хичээлийг: Монгол манж үсгийн бичиг, орос, хятад, ба Ин, Фа-гийн зэрэг гадаад улсын аж төрөх ёс ба түүх, дүрс бодис шинжлэх, хэмжих зурах, эд боловсруулах, биеийн судал, тамрыг сайжруулан боловсруулах.
Анх 50 гаруй хүүхдийг анхны бага сургуулиас сонгон авч дунд шатны боловсрол олгох хичээл сургалтыг зохион байгуулж байсан бөгөөд төгсөөд Герман, Франц, Орос орон руу боловсрол олхоор явуулсан байна.
Энэ үеэс математикийн тус сургалтанд нөлөөлж тус ангийн сурагчдын математик сургалтын үр дүн нь тэдний бэлтгэлд нөлөөлж математикийн олимпиадад түрүүлдэг уламжлал тогтчихсон байсан юм.
1930-аад оноос Монгол улсад үйлдвэр, уул уурхай байгуулагдаж түүнтэй холбогдон бүрэн дунд боловсролтой хүмүүсийг бэлтгэж дээд сурьгуульд суралцуулах нийгмийн шаардлага бий болсноос үүдэн 1928 онд тус сургуулийг Засгийн газрын шийдвэрээр Ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургууль болгон өргөтгөж 10 жилийн сургалтын хөтөлбөр төлөвлөгөөг шинэчилж мөрдөж эхэлжээ.
Чойбалсаны санаачлагаар хичээлийн 4 давхар барилга бариулж, ашиглалтанд орсон бөгөөд энэ ондоо Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор тус сургуулийг “ Маршал Х.Чойбалсангийн нэрэмжит” болгосон байна.
Тус дунд сургуулийн одоо ашиглаж байгаа барилга нь Улаанбаатар хотын анхны 4 давхар барилга бөгөөд түүхэн чухал үйл явдлууд энд өрнөж байсан учир нийслэлийн түүхэн дурсгалт газрын нэг юм.
Эдгээр төгсөх ангийн 40 сурагчдаас тэргүүнйи 30 сурагчдыг сонгон шалгаруулж 1926 онд анхны дунд сургууль төссөн тэднийг Герман, Франц, Орос зэрэг улс руу суралцуулахаар илгээжээ.
Тус сургуулийг байгуулагдсанаас 10 жилийн хугацаанд хот, хөдөөд ерөнхий боловсролын сургуулиуд байгуулагдаж, материаллаг баазын суурь тавигдаж, анхны сурах бичиг, хөтөлбөр, төлөвлөгөө боловсруулагдаж эхэлснээс гадна мэргэжлийн багш нарыг бэлтгэж эхэлжээ.
1923 оноос түүх, газарзүйн хичээл орж байсан бөгөөд тухайн үедээ дэлхийн байдал, дэлхийн түүх, дэлхийн улс орнуудын аж байдал, улс орон судлал, улс орнуудын байгаль гэсэн нэртэй байжээ.
1972 оноос тус сургуульд программ зүй зааж эхэлсэн бөгөөд 1982 онд ЗХУ болон Болгар улсын мэргэжилтнүүдийн тусламжтайгаар "Правец-82" компьютерээр тоноглогдсон кабинет байгуулсан нь Монголын ЕБС-ийн түүхэнд анхных нь байв.
Монгол хөөмийн 4 төрөл байх ба энэ нь хархираа хөөмий буюу цээжний гүнээс түрэн гарах авиа, исгэрээ буюу амны хөндийнөөс гарах авиа, Нармай хөөмий буюу хамраар гаргах авиа, шахай хөөмий буюу хоолой шахаж гүнээс гарах авиа зэрэг болно.
Сүүлийн үед “Алтан ураг” "Хөсөгтөн" “Халил”, “Домог” зэрэг хамтлагууд монгол хөөмийг орчин үеийн хөгжмийн урсгалд оруулж, монгол ардын урлаг ийм гайхалтай гэдгийг дэлхийд таниулж байна.
Монгол бөөгийн шашны үүсэл Энэ шашныг судлаачид олон мянган жилийн тэртээгээс буюу өөрөөр хэлбэл анхны хүй нэгдлийн үеэс үүсэлтэй гэдгийг нэгэн санаагаар батлан тогтоожээ.
Ийнхүү тайлбарласнаар бол Монголын бөөгийн шашин урьд нэгэнт буй болсон сүсэг бишрэлийн суурин дээр хүрэл төмрөөр хөдөлмөрийн багаж зэвсэг хийдэг болж, эцгийн эрхт ёс бэхжиж, хувийн өмч буй болж хөгжих явц дундуур буюу өөрөөр хэлбэл нийгэмд баян хоосны ялгаа үүсч, овог аймгуудын тэргүүлэгч зонхилогчдийн эрх мэдэл эрс өссөн үед анх үүсч буй болжээ хэмээн үзэж болохоор байна.
Буянбат “Монголын бөөгийн шашний учир” –таа “Монголын бөөгийн шашин бол балар эртний нийгмийн эхийн эрхт овог төрлийн байгууллын үеэс эхэлж үүсэн бүрэлдсэн юм.”гэжээ.
Түүхч Г. Сүхбаатар монголын “бөөгийн шашны хөгжлийн дээд шат болох мэргэшлийн бөө хүннү нарт нэгэнт буй болжээ” гэсэн дүгнэлтийг Хүннүгийн нийгэм, эдийн засаг , төрийн түүхийг судлах явцдаа гаргасан.
Монголын эрдэмтэд сүүлийн дөч шахам жилд бөөгийн шашныхаа үүссэн цаг үеийг тодорхойлохдоо: эхэн үедээ бөөгийн шашин анхны хүй нэгдлийн нийгмийн эцгийн эрхт ёсны үед үүссэн хэмээн үзэж байсан бол сүүлдээ эхийн эрхт овог төрлийн үед үүссэн гэж лавшруулан үзэх болжээ.
Бөөгийн шашин эхийн эрхт овог төрлийн үед үүссэн болов уу гэсэн энэ санаа 8-р зууны үед Монголчууд онгон сахиусаа дүрслэхдээ “Эсгийгээр хүн дүрстэй эмгэлж хэмээх онгон хийлж, түүндээ эсгийгээр хөх шиг юм хавчуулан хийж …сүсэглэн ” бишэрдэг байсан” гэж бичсэн болон “Бөө дээлийн энгэрт хоёр хөхийг дүрсэлсэн дугаригийн дунд эхийн сүү, дусыг бэлгэдсэн цагаан, улаан манжгууд бэхэлсэн явдал нэлээд орнуудын бөө нарын хуяг хувцсанд байдаг болон Чукотын эрэгтэй бөө нар эмэгтэй хүний бүх үйлийг гүйцэтгэж байсан зэргээс үзвэл анхны бөө нар эмэгтэйчүүд байсан бололтой.” Эдгээр домгууд нь бөөгийн шашин анх эхийн эрхт ёсны үеийн онгон шүтээнээс буюу эмэгтэй хүнийг илүү хүндэлж байсан үеэс эх улбаатай гэдгийг өгүүлсэн хэрэг болой.
Иймээс ч Монголын бөөгийн шашинд эхийн эрхт ёсны үеийн бишрэлийн уламжлал болох Чингис хааны охин хэмээн алдаршсан Агуйн цагаан ээж, эдүгээгийн Казахстаны Семиплатинск хотын орчим байдаг Хонь майлахын даваан дээр хотгор алаг хуяг хувцсаа хаясан домогтой Соёд ээж, тэнгэрээс төрж энэ дэлхий дээр төмөр өлгийтэй бууж ирсэн гэгдэх “Хярын их юм ” буюу Билгээ удган, Манж Чин улсын дарангуйллын эсрэг заалдан тэмцэж явсан домогтой хожим ” Агарын хайрхан ” хэмээн алдаршсан Баглаан зарагч гэх мэт удган хүмүүсийн онгон сахиус үлдсэн байна.
Тэгэхээр хуучин чулуун зэвсгийн үе гэдэг нь Монгол улсын түүхч, эртний судлаачдын батлан тогтоосноор эдүгээгээс 12-73 мянган жилийн тэртээх, шинэ чулуун зэвсгийн үеийг нь 7000-5000 жилийн өмнөөс эхлэн тооцож болох юм.
Политеизм бол Хүрлийн үе,Төмрийн үеийн туршид нийтлэг шашны үзэл байсан бөгөөд цаашлаад тэнхлэгийн үеээс эхлэн Монотеизм Паптеизм болон Атеизм болон хөгжсөн.
Политеизм хэргийн тусгайлсан нэг сахиусан бурхан ивээн тэтгэж байдаг бол Политеизм бэлэн катенотестүүд өөр өөр ажил үйлсийн сахиусууд өөр өөр цаг үед хариуцна гэж үздэг.
Бурхад тэнгэрийн, далайн гэх мэт байгалийн сүр хүчнээс эсвэл хайр, дайн, гэрлэлт, урлаг зэрэг хүний болон нийгэмийн үүргийг хүлээсэн хийсвэр төсөөллөөс бий болдог.
Олон шашинд тэнгэр бурхан нь маш хүчирхэг бөгөөд бүхнийг мэдэгч байдаг ба газар шорооны охин тэнгэр төрөлт болон үржил шимт байдалтай холбоотой байдаг гэж үздэг.
1987 - Лейюгийн халдлага: Тайванийн Кинмен мужийн Лейю хотын Донгганг дүүрэгт Тайванийн арми Вьетнамын энгийн номхон дүрвэгсдийн эсрэг гал нээж, 19 дүрвэгч амиа алджээ.
Жейнизмд сэтгэл, биеийн уян хатан хүлээс гэж тооцогддог ба бяцхан шоргоолжийг бас оруулаад ямар ч хэлбэрт орох чадвартай, шашин хүслийг мөнхрөлийн төгсгөлгүй хүч, мэдлэгийг агуулдаг гэж номлодог.
Жайнизмд Хиндугийн адил кастын системийг эрхэмлэн, нийгмийн нэг давхрагаас нөгөө рүү шилжихийг хатуу хориглон эсэргүүцэж цаашилбал анги давхрагын харилцаа холбоог ч үгүйсгэдэг байв.
Уунодри тап: Энэ төрлийн өлсгөлөн нь өдөрт гурван удаа хоол иддэг боловч тэр хүн хүссэн зүйлээ идэхгүй бөгөөд маш бага хэмжээгээр идэх ёстой байдаг байна.
Жишээ нь: Жилд гурван удаа тохиодог Парва /Парюшана/ гэдэг баяраар мөн ариун өдрүүр гэгдэх сар бүрийн найман, арван лөрөвний өдрүүдэд энэхүү үйлээ хйидэг.
Яагаад гэвэл тэр үед Раху ба Кетү гэсэн хоёр гариг өмнөхөөсөө харьцангуй тайван болж хүмүүсд гэмээ цайруулах, гэмээ ухаарах зэрэгт тусалдаг гэж боддог.
Эхний үе: Энэхүү өлсгөлөнг үйлдэх гэж буй хүн дараа өдрийн нар мандсаны дараа дөчин найман минут хүртэл, нар жаргасны дараа дөчин найман минут болтол юу ч идэж уухгүй гэсэн нэг ёсны тангараг өргөж сахил хүртдэг.
Хоол хүнс идэх: Тухайн хүн өлсгөлөн үйлдэж буй өдрөө юу ч идэж уух ёсгүй байдаг хэдий ч дараа өдрийн нар мандсанаас дөчин найман минутын дараа, нар жаргахаас дөчин найман минутын өмнө зөвхөн буцалсан ус ууж болдог.
Өлсгөлөнгийн төгсгөлийн үе: Тухайн хүн эмчилгээний өлсгөлөн үйлдсэнээс хойш маргаашийн нар мандсанаас дөчин найман минутын дараа ба /Наукаарси, Порси, Саад Порси, Паримуди/ эдгээрээс сахил хүртсэний дараа өлсгөлөнгөө дуусгаж болдог байна.
Зарим нэг эмчилгээний өлсгөлөнгүүд жишээ нь Чаувихар Упвас, Чаувихар Чат, Чаувихар Атам, Чаувихар Атай зэрэг нь өлсгөлөнгийн үлйийн үеэр буцалсан ус ч ууж үл болно гэдэг бөгөөд эхлэл болон төгсгөл нь дээр дурдсантай ижил байдаг.
Анд агсан атлаа хуурах гэсэнд нь Шигүшидэй машид хилэгнэж "Хонгор морины минь хошуу мэдтүгэй! Төрд тэрсэлснийг тал бүү хар гэлээ" гэж хашгираад дайран орж Гоолинчийн найман талт давхар дуулгыг толгойтой нь хамт цавчин хаяжээ.
Түүнийг харж байсан Ойрад цэргүүд тэргүүн баатраа ойчмогц замбараа алдан үймэхэд Шигүшидэй баатар дайран орж, олхиогүй үгт уршигт Таюугийн хүү төрд тэрслэгч Батулай Чинсанг алж, эхнэрийг нь Адай хаан авч, хөвгүүн Тогуныг олзлон авч Аругдай тайшийнд хоньчин болгожээ.
Дашрамд хэлэхэд "Мандухай цэцэн хатан" кинонд гардаг Мандухайн хайр сэтгэлт хүн Өнөболд ван ч эгэл нэгэн бус, тухайн үедээ төр улсын хэрэгт ихээхэн нөлөөтэй эрмэг зоригт баатар эр байсан аж.
Хожим нь 1911-1914 оны үндэсний эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд тодорсон Магсаржавт "Хатанбаатар", Дамдинсүрэнд "Манлайбаатар" цол өгч, ван болгосноор баатар ван гэлцсэн нь бүр эрт Шигүшидэй баатрын үеэс уламжлалтай цол юм.
Урьд Ойрадын Тогтун Эсэн тайш Монголын төрийн нэгдмэл байдлыг удаа дараа дайсагнаж, Чингисийн удмын хаад ноёдод халдаж, олон шилдэг баатар, зүтгэлтнийг хөнөөсний учир Монголын Адай хааныхан могой жил цэрэглэн морджээ.
Их цэрэг Ойрадын нутгийн захад очоод тэдний цэрэгтэй тулгарахын цагт цэргийн тэргүүнд хэнийг гаргах тухай яриа болж Онигудын Цагаан, Түмэн зэрэг шилдэг баатрын нэр гарсан боловч Адай хаан:
Монгол улсын түүхэнд нэрд гарсан олон баатар байсны нэг нь арван тавдугаар зууны эхний хагаст амьдарч төрийн нэгдмэл байдлын төлөө тэмцэж явсан Хорчины Шигүшидэй баатар ван юм.
Лувсанданзангийн "Алтан товч" зэрэг бүтээлд өгүүлснээр Шигүшидэй нь нэгэн үед хамгийн үед хамгийн хариуцлагатай чухал тулалдаан бүхэнд Монголын цэргийн манлайд явж эрүүлчин туршуулчныг толгойлдог байсан тул тухайн үедээ манлай баатар байжээ.
Тиймээс Манжийн эзэн хаан Жавзандамба хутагт нарт зориулж сангийн зардлаар 1727-36 онд Амарбаясгалант хийдийг байгуулсан ба түүнийг 1736 онд Бээжинд очиход нь өөрийн биеэр бараалхаж, хүзүүн дэх эрдэнийн эрхээ түүнд зүүн өгч, буцах зардалд нь 100,000 лан мөнгө олгох зэргээр ихэд хүндлэл үзүүлж байжээ.
Тиймээс ч хутагтын төрийн эрх мэдлийг хязгаарлах, шашин төрийн үйл хэрэгт нь хяналт тавих болж, 1754 оноос түүний төр захиргааны хэргийг шанзудбн яамны эрдэнэ шанзудбад хариуцуулан эрхлүүлэх болсон ба 1755-58 оны Амарсанаа-Чингүнжавын бослогын үеэс бодлогоо улам чангатгав.
1756 оны дөрөвдүгээр сард ойр төрлийн ван Ринчиндоржийг цаазлуулсанд ихэд дургүйцэж, “дөрвөн аймаг хэлэлцээд их түйвээн өднө” хэмээн мэдэгджээ.
Түүний энэ шийдвэрийг халх монголчууд, түүний дотор Их хүрээний лам нар ихэд эсэргүүцсэн ба Түшээт ханы зүгээс Жанжаа хутагтад хандан Богдыг Монголоос тодруулахын чухлыг мэдэгдэж тусгай бичиг хүргэсэн байна.
Хэмжээт цаазат хаан , Халхын шарын шашны тэргүүн Богд Жавзандамба хутагт Агваанлувсанчойжинямданзанванчигбалсамбуу (1869.10.13-д Түвд, Лхасын ойролцоо төрж, 1924.05.20-д Монгол, Нийслэл Хүрээнд нас барсан).
Тиймээс тэр өөрийгөө Чингис хааны угсаа, Халхын Түшээт хаан Гомбодоржийн хөвүүн Жавзандамбын хойд дүр тул Монголын төрийн хэрэг, хувь заяа өөрт нь хамаатай гэж үздэг байв.
Манжийн шинэ засгийн бодлогыг эсэргүүцсэн Халхын ноёд түүнийг тойрон хүрээлсэн бөгөөд Богд гэгээн монголчуудын дунд үлэмж нэр хүндтэй байснаа ашиглаж, “монгол овогтон бүгдээр нийлж нэгэн улс болон тогтнох” лүндэн буулгажээ.
Халхын ноёд, лам нар Манжаас тусгаарлан улсын хаанд Богд гэгээнийг өргөн зөвлөхөөр хэлэлцэн тохирсон бөгөөд 1911.12.29-д Богд Жавзандамба хутагтыг Монгол улсын хаан, шашин, төрийг хослон баригч түмэн наст богд хаанаар өргөмжилсөн.
Манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан, Лувсантүвдэнванчүгийг, Халхын шарын шашны тэргүүн Богд Жавзандамба хутагтаар тодруулан өргөмжилж, 1781 онд ширээнд залжээ.
Энэ үеэс эхлэн Жавзандамба хутагтын хувилгааныг тодруулах хэргийг Манжийн хааны зарлигаар томилогдсон амбан сайд эрхлэх ба баруун Зуу -д тодруулж байхаар тогтжээ.
Тэрээр 1635 онд Халхын Түшээт хан Гомбодоржийн анхдугаар хөвгүүн болж, Түшээт ханы ойрад хатан Ханджамцаас одоогийн Өвөрхангай аймгийн Зүйл сумын Есөн зүйл гэдэг газар Ишдорж нэртэйгээр төржээ.
Харин Чингүнжавын бослогод хоёрдугаар Жавзандамба хутагт туслалцаа үзүүлж байсан тул Манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан 1758 онд Жавзандамба хутагтын бүх хойд дүрийг Төвөдөөс тодруулж байхаар зарлигдсан гэдэг.
АНУ-ын Массачусетс мужийн Спрингфилдийн Залуу христосчуудын холбооны коллежийн удирдлага зохион байгуулагч гишүүд спорт зааланд явагдаж байсан биеийн ерөнхий хөгжлийн дасгалуудаас хурдан уйдах болсон.
Коллежийн оюутнууд намар нь Америк хөл бөмбөг, хавар нь хөнгөн атлетик, бейсболоор хичээллэж, харин өвөл нь зааланд зөвхөн гимнастикаас өөр хичээллэх спортын төрөл байсангүй.
Тус коллежийн биеийн тамирын хэлтсийн ахлах, нарийн бичгийн дарга доктор Лютер Хелси Гулик сэтгэл судлалын семинар дээр өвлийн улиралд битүү, хиймэл гэрэлтүүлэгтэй зааланд залуучуудын сонирхлыг татахуйц шинэ тоглоомын төрлийг сэдэж олохыг зөвлөсөн.
Ингэж Гуликийн заавраар биеийн тамирын багш Жэймс Нейсмит 1891 оны өвөл тоглоомын шинэ төрлийг санаачилж “Сагсан бөмбөг”-ийг тоглоход амархан, харин сайн эзэмшихэд хэцүү гэж тодорхойлж байжээ.
Ж.Нейсмитийн гавьяаг үнэлэн Спрингфилдийн коллеж 1911 онд “Биеийн тамирын хүндэт мастер”, 1936 онд Мак Гиллийн Их сургууль “Анагаах ухааны доктор” цолоор тус тус шагнасан байна.
Мэдээж тоглоомын шинэ төрлийг сэдэж олохын тулд эрт дээр үед Америк тивд дэлгэрч байсан бөмбөгтэй тоглоомын түүхэн мэдээ баримтуудыг ашигласан нь ойлгомжтой.
Ж.Нейсмит 1891 оны сард шинэ тоглоомынхоо дүрмийг бичиж анхныхаа тэмцээнийг зохион байгуулж, 1892 онд сагсан бөмбөгийн дүрмийн номоо хэвлүүлжээ.
Тоглолтын дүрмийн хувьд хялбарчилсан, жижиг бөмбөгтэй /67-72 см тойрогтой, жин нь 450-500 гр/, цагаригийн өндөр нь 2 м 60 см, самбараас торгуулийн шидэлтийн шугам хүртэл 4 м зайтай ажээ.
1950 онд Аргентинд эрэгтэйчүүдийн, 1953 онд Чилид эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах анхны тэмцээнүүд зохиогдож Аргентин /эрэгтэй/, Америк /эмэгтэй/ багууд аварга болж байжээ.
8 орны (Аргентин, Грек, Итали, Латви, Португал, Румын, Швейцар, Чехословак) үндэсний холбоодын төлөөлөгчид оролцсон олон улсын бага хурлаар ФИБА-г байгуулсан тухайгаа санал нэгтэй мэдэгдэж албан ёсны дүрмээ баталсан.
1935 онд Олон улсын олимпын хороо сагсан бөмбөгийн спортыг олимпын төрөлд багтаах шийдвэр гаргаж, улмаар Берлинд болсон Олимпын тоглолтод 21 орны баг тамирчид оролцсоноос Америкийн баг аварга болжээ.
Үүсгэх үед зөвхөн сонирхогчдын сагсан бөмбөгийн байгууллагын хүрээнд байх болно гэж үзэж байсан; Үүний дараа 1989 онд мэргэжлийн сагсан бөмбөгчид олон улсын тэмцээнд оролцох эрх авч, "сонирхогч" гэсэн үгийг нэрнээс нь хасжээ.
Баг тус бүрийн үндсэн зорилго бол өрсөлдөгч багийн сагсанд аль болох олон бөмбөг оруулах бөгөөд өрсөлдөгч талд бөмбөг өгөхгүй болон өөрийн сагсанд бөмбөг оруулахгүй байх юм.
Сагсан бөмбөг нь Чехословак, Латви, Эстони, Литва, Итали, Франц зэрэг орнуудад өргөн дэлгэрэхийн зэрэгцээ олон улсын нөхөрсөг уулзалт тэмцээнүүд зохиогдох болсон.
Тагтан дээр зогсоод тэмцээн үзэж буй сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй хөгжөөн дэмжигчид заримдаа өөрийнхөө багт туслах зорилгоор бөмбөгийг барьж авч эсрэг багийнхаа цагирагт хийдэг байсан тул цагирагийг хамгаалах зорилгоор самбарыг ашиглах болжээ.
Багийн хувьд 1888 онд Англид шинэ тутам байгуулагдсан хөлбөмбөгийн лигийн анхдугаар тэмцээний хорин гишүүний эгнээнд багтаж тоглон гуравдугаар байраар шалгарсан бол удаахь тэмцээнүүдэд дараалан дөрөвдүгээр байраар шалгарч байв.
Хөлбөмбөгийн Вулверхэмптон Уондерерс баг нь Английн баруун бүс нутаг Уэст-Мидлендсийн Вулверхэмптон хотоос гаралтай хөлбөмбөгийн баг бөгөөд Премьер лигт тоглодог.
«Чононууд» нь лигт гурав, «АХХ-ны цомд» гурав, лигийн цомд хоёр, «Чарити Шиелд » тэмцээнд дөрвөн удаа тус тус түрүүлж байсан «Английн хөлбөмбөгийн лигийн» анхны гишүүдийн нэг баг юм.
1877 онд «Сэнт Люкс» нэртэйгээр хотын «Блейкенхолл» хэмээх тойргийн «Сэнт Люкс» нэртэй сургуулийн дэргэд Жон Бэйтон болон Жон Броуи нарын хүмүүс Гарри Баркрофт гэгчээр зааварчлуулан байгуулжээ.
Тус багийг 50 жил хөгжөөн дэмжсэн Английн алдарт рок хөгжмийн хамтлаг « »-ий гоцлол дуучин, гитарчин Роберт Энтони ПлантыгАнглийн Эзэнт гүрний одонт 2009 оны наймдугаар сард Вулверхэмптон хүндэт ерөнхийлөгчөө болгосон сонирхолтой баримт бий.
Төмөр дуулгаар битүү хучигдсан, Герман төдийгүй, Европ даяар алдаршсан Германы Тевтоны бүлэглэлийн рыцариуд анхандаа тактикийн амжилтад хүрч, монголчуудыг шахаж эхэлжээ.
Энэ явдлаас хойш 600 жилийн дараа буюу 1832 онд археологичид Генрих вангийн гэгддэг булшийг нээхэд үнэхээр толгойгүй, зүүн хөлөндөө зургаан хуруутай араг яс олдсон байна.
Энэхүү хувилбараар бол: «Монголчууд Силезийн Генрихийг олзолж, тулалдааны үед амь үрэгдсэн монгол цэргийн жанжны өмнө сөгдүүлжээ. Үүний дараа ванг хороож, харин толгойг нь Бат хаанд илгээсэн байна».
Монголчуудын тактик нь үндсэндээ олон удаагийн дүр үзүүлсэн ухралт, тархай бутархай хэсгүүдээс салж холдох дүр үзүүлэх, энэ нь дайсны байгуулалтыг эвдэн тараах, арай том бөөгнөрлийг үндсэн хэсгээс холдуулан тусгаарлаж урхинд оруулан хажуугаас нь дайрах явдал байв.
Монгол цэргийн жанжин нь тулалдааны талбайд хамгийн өндөр цэгийг олоод түүнийг эзлэн авч түүнээсээ ноёд, доод тушаалынхандаа хөдөлгөөнийг нь зааж дохио өгдөг байв, Монгол тогтолцоо нь рыцариудын дэмжигч хүчинтэйгээ бараг ямар ч хариилцаа холбоогүй Европын болхи тогтолцооноос эрс ялгаатай байв.
Зарим нь зөвхөн Легницад 100 000 гаруй байсан гэдэг, гэвч энэ тоо нь Европ даяарх монголчуудын нийт тооноос хол давсан байх ба Умард Еврази дэх монголчуудад байсан арын дэмжлэг 13-р зуунд сул байсныг ахргалзан үзсэн ч энэ нь ихээхэн хэтрүүлэг юм.
2-р чиглэл болох Их Польш, Краковын цэргийг Сулислав, 3-р чиглэл болох Дээд Силези, Опполегийн цэргийг Мечислав, 4-р замын цэргийг их магистр Понсе д'Обон, 5-р замын болон Доод Силези, Польшийн цэргийг Генрих ван өөрөө толгойлсон байна.
Юутай ч тэрээр хүн, хүчний хувьд хавьгүй илүү байсан бөгөөд франц, герман, польш рыцариудаас бүрдсэн хуягалсан хүнд морин цэрэг нь монголчуудын хөнгөн морин цэргийг хонь мэт тууна гэж найдаж байв.
Хүч хавсрахыг санал болгосон Генрихийн хүсэлтийг тэрээр тун уриалгахан хүлээн авч, удалгүй 40,000 явган цэрэг, 6,000 морин цэргийн хамт нийслэл Прага хотоо орхин, түүнтэй нэгдэхээр Силези руу хөдөлжээ.
Нөхцөл байдал ингэж эргэсэнд Байдар, Хадан нар түмт, мянгатын дарга нарыг хуралдуулж, дайсны хүчийг нэгтгэлгүй өрсөж цохихоор шийдэж, Вроцлавын бүслэлтээ зогсоож, Генрихийн арми руу хөдөлсөн байна.
Бага Польшийн нийслэл Краков орох замыг хаасан Владимер Воеводын захирсан Краковын цэрэг, Пакослав Воеводын захирсан Сандомирын цэргийг Хадан 3-р сарын 18-нд Хмельниковийн дэргэд бут цохиод, Краковыг бүслэн хаажээ.
Владимир Воевод энэ тулалдаанд алагдаж, Краков ба Сандомирын ван «Ичимтгий» хочтой 4-р Болеслав өөрийн ээж Орос вангийн ахайтан Гремиславна Ингдаровна, гэр бүлийн хамт нийслэлээ санд мэнд орхин, Мажарт дүрвэн гарсан байна.