polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахад тус Байгууллагын гишүүн бус улс ч эдгээр зарчмыг баримтлах шаардлагатай байж болохыг харгалзан Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага нь тийм улсын үйл ажиллагааг тэдгээр зарчимд нийцүүлэх явдлыг хангана.
Цэргийн штабын хороо Аюулгүйн Зөвлөлд захирагдах бөгөөд Аюулгүйн Зөвлөлийн мэдэлд шилжүүлсэн аливаа зэвсэгт хүчнийг стратегийн удирдлагаар хангах үүрэг хариуцлага хүлээнэ.
55 дугаар зүйлд заасан зорилгыг биелүүлэхэд шаардагдах ямар нэг төрөлжсөн байгууллагыг шинээр байгуулах хэрэг гарвал сонирхогч улсуудын хооронд хэлэлцээ хийлгэх талаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага санаачлага гаргаж байна.
Зөвлөл төрөлжсөн байгууллагуудтай зөвлөлдөх, тэдгээрт зөвлөмж өгөх болон Ерөнхий Ассамблей, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдэд хандан зөвлөмж гаргах замаар төрөлжсөн байгууллагуудын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулж байх эрхтэй.
Аливаа маргаанд оролцогч этгээдүүд хүсэлт гаргасан бол Аюулгүйн Зөвлөл уг маргааныг эв зүйгээр шийдвэрлэх зорилгын үүднээс 33-37 дугаар зүйлийн заалтад хор уршиг учруулахгүйгээр холбогдох этгээдүүдэд зөвлөмж өгөх эрхтэй.
Орон нутгийн маргааныг бүсийн тийм хэлэлцээр буюу байгууллагын тусламжтайгаар эв зүйгээр шийдвэрлэх явдлыг хөгжүүлэх, холбогдох улсуудын санаачлагаар буюу Аюулгүйн Зөвлөлөөс өөрөө санаачлан хөгжүүлэхийг Зөвлөл хөхиүлэн дэмжих ёстой.
Ерөнхий Ассамблей 57 дугаар зүйлд дурдсан төрөлжсөн байгууллагуудтай байгуулах санхүү, төсвийн ямар ч хэлэлцээрийг авч үзэж батлах бөгөөд холбогдох байгууллагуудад зөвлөмж өгөх зорилгоор тэдгээрийн захиргааны төсвийг хянаж шалгана.
Олон улсын энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулахын тулд бүсийн хэлэлцээрийн дагуу буюу байгууллагаас явуулсан эсхүл явуулахаар төлөвлөж байгаа ажиллагааны тухай Аюулгүйн Зөвлөлд цаг ямагт бүрэн мэдээлж байх ёстой.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гол байгууллагууд болгож Ерөнхий Ассамблей, Аюулгүйн Зөвлөл, Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл, Асрамжийн зөвлөл, Олон улсын шүүх, Нарийн бичгийн дарга нарын газрыг тус тус байгуулав.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гол болон туслах чанарын байгууллагуудад эрэгтэйчүүд, эмэгтэйчүүд ямар ч албан тушаалд адил тэгш нөхцлөөр оролцох эрхийн талаар Байгууллага ямар нэгэн хязгаарлалт үл тогтооно.
Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль нэг гишүүнд онцгой холбогдол бүхий аливаа асуудал хэлэлцэхдээ тэрхүү гишүүнийг уг хэлэлцүүлэгт санал өгөх эрхгүйгээр оролцуулахаар урина.
Энэхүү дүрэмд заасан үүргүүдийг хүлээн зөвшөөрсөн, Байгууллагын үзэж байгаагаар тэдгээр үүргийг биелүүлж чадах, биелүүлэхийг хүсч байгаа энхийг эрхэмлэгч бусад бүх улс тус Байгууллагад гишүүнээр элсэж болно.
Ерөнхий Ассамблей нь стратегийн бус газар нутгийг асрамжлах тухай хэлэлцээрийг батлах зэрэг олон улсын асрамжийн тогтолцооны талаар , бүлгийн дагуу түүнд ногдсон чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ.
Аюулгүйн Зөвлөл энэ зүйлийг баримтлан зөвлөмж гаргахдаа эрх зүйн чанартай маргааныг түүнд оролцогч этгээдүүд Олон улсын шүүхэд тус шүүхийн дүрэмд заасан ёсоор шилжүүлэх ёстой гэдгийг мөн анхаарч үзнэ.
Улс үндэстний хооронд улс түмний тэгш эрх, өөртөө засан тохинох зарчмыг хүндэтгэсэн найрсаг харилцааг хөгжүүлэх түүнчлэн бүх нийтийн энх тайвныг бэхжүүлэх үүднээс бусад зохистой арга хэмжээ авч байх;
Бусад асуудал, тэдгээрийн дотор гуравны хоёр болох олонхийн саналаар шийдвэрлэвэл зохих нэмэлт асуудлуудыг тодорхойлох шийдвэрийг санал хураалтад байлцаж оролцсон гишүүдийн олонхийн саналаар гаргана.
Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл эдийн засаг, нийгмийн салбарын болон хүний эрхийг сахиулах асуудал эрхлэх комиссууд, түүнчлэн чиг үүргээ биелүүлэхэд шаардагдах бусад комиссыг байгуулна.
Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл дэгийнхээ дагуу шаардлагатай үед хуралдаж байх бөгөөд тэрхүү дэгд нь гишүүдийнхээ олонхийн шаардлагаар хуралдаан зарлан хуралдуулж байх тухай заалт орсон байх ёстой.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн 55 дугаар зүйлд заасан зорилгыг биелүүлэхийн тулд хамтарсан буюу бие даасан арга хэмжээг Байгууллагатай хамтран хэрэгжүүлж байх үүрэгтэй.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын аль ч гишүүн 34 дүгээр зүйлд заасан шинж чанартай аливаа маргаан буюу байдлын тухай Аюулгүйн Зөвлөл буюу Ерөнхий Ассамблейн сонорт хүргэж болно.
Аюулгүйн Зөвлөл 33 дугаар зүйлд заасан шинж чанартай маргаан буюу тийм шинжийн аливаа байдлыг зохицуулах зохистой дэг буюу аргыг маргааны аль ч шатанд зөвлөмж болгох эрхтэй.
Энэ зүйлийн 1 дэх хэсэгт хэрэглэсэн "дайсан улс" гэдэг нэр томъёо дэлхийн хоёрдугаар дайны турш, энэхүү дүрэмд гарын үсэг зурсан улсуудын аль нэгний нь дайсан байсан аливаа улсад хамаарна.
33 дугаар зүйлд заасан шинж чанартай маргааныг оролцогч этгээдүүд нь мөнхүү зүйлд заасан аргаар шийдвэрлэж чадахгүй бол тэд уг асуудлаа Аюулгүйн Зөвлөлд шилжүүлнэ.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн нь гишүүн байхаас үүдэн гарах эрх болон ашиг тусыг бүгдээрээ эдлэхийн тулд энэхүү дүрмээр хүлээсэн үүргээ үнэнч шударгаар биелүүлнэ.
Аюулгүйн Зөвлөл үе үе хуралдах бөгөөд эдгээр хуралдаанд Зөвлөлийн гишүүн аль ч улс өөрийн үзэмжээр засгийн газрын гишүүн буюу тусгайлан томилсон төлөөлөгчөө оролцуулж болно.
Дурдсан нэг буюу багц хэлэлцээрт цэргийн тоо, төрөл, тэдгээрийн бэлэн байдлын түвшин, ерөнхий байрлалт болон үзүүлэх үйлчилгээ, тусламжийн шинж чанарыг тодорхойлон тогтооно.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын бүх гишүүн нь улс хоорондын маргаанаа олон улсын энх тайван, аюулгүй байдал, шударга ёсонд хор хүргэхгүйгээр эв зүйгээр шийдвэрлэж байна.
Цэргийн штабын хороо Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвшөөрөлтэйгээр, түүнчлэн бүс нутгийн зохих байгууллагуудтай зөвлөлдсөний дараа бүс нутгийн салбар хороодыг байгуулж болно.
Тийм шийдвэрийг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд шууд түүнчлэн гишүүн нь болсон олон улсын зохих байгууллагууддаа үйл ажиллагаа явуулах замаар хэрэгжүүлнэ.
Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл Ерөнхий Ассамблейн зөвлөмжийг биелүүлэхтэй холбогдуулан эрх хэмжээнийх нь хүрээнд багтах чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүд Аюулгүйн Зөвлөлөөс шийдвэрлэсэн арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд харилцан туслах үүднээс нэгдэцгээх ёстой.
Зөвлөл Ерөнхий Ассамблейн сайшааснаар Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын гишүүдийн болон төрөлжсөн байгууллагуудын хүсэлт болгосон ажлыг гүйцэтгэх эрхтэй.
Аливаа тийм улсыг Байгууллагад гишүүнээр элсүүлэх асуудлыг Аюулгүйн Зөвлөлийн зөвлөмжийг үндэслэн Ерөнхий Ассамблейн тогтоолоор шийдвэрлэнэ.
Эдийн засаг, нийгмийн зөвлөл Аюулгүйн Зөвлөлд мэдээлэл өгөх эрхтэй бөгөөд Аюулгүйн Зөвлөлд хүсэлтийх нь дагуу туслах үүрэгтэй.
Жамуха бүтэн өнчин бөгөөд түүнийг өсгөсөн хамаатнууд нь Тайчуудын дунд амьдрах ба тэр 13 настайдаа түүнээс гурав дүү Тэмүүжинтэй Онон голын хөвөөн дээр анх танилцаж андгай өргөн дотнын андууд болцгоосон аж.
Жамуха нийтдээ гурван удаа Тэмүүжинтэй андгай өргөсөн ба хамгийн сүүлчийн удаа тэд алтан бүс, аргамаг хүлгээ солилцсон нь түүхийн судар бичигт тэмдэглэгдэн үлдсэн байдаг бөгөөд үүнээс хойш жил гаруй хугацаанд хамтдаа байгаад дараа нь 1182 онд Чингис хаан салж нүүснээр тэдний зөрчил эхэлж 20 гаруй жил үргэлжилсэн юм.
Гүр Сэцэн Хаан Жамуха бол Тэмүүжиний дээд өвөг болох Бодончар мунхагт хүчээр ирсэн Монголчуудын эртний овог Жарчиуд хаданхан урианхай эмэгтэйгээс гарсан хүүхэд болох Жажирадайн үүсгэсэн Жадаран аймгийн үр удам юм.
Түүний харьяанд эхэн үедээ Хамаг Монголын ихэнх аймаг байсан ч, сүүлдээ Тэмүүжинд алдсаар, зөвхөн 5 цэргийн хамт үлдэж, эцэстээ Чингис хаанд цаазлуулсан.
1201 онд Эргүнэ мөрөнд цутгах Хан мөрний хөвөөнд Татар, Салжиуд, Хонгирад, Горлос, Мэргид, Тайчуудын үлдэгдэл ноёд чуулаад Жамухыг «Гүр Хаан»-д өргөмжилж, хамтын хүчээр Тэмүүжинтэй дайтахаар шийдэв.
Улирлын дундуур Орландогийн фенүүд түүнийг бүх оддын тоглолтын гарааны тоглогчоор сонгож, улирал дуусахад НБА түүнд буюу амжилт нь ахисан тоглогчийн шагналбг гардуулсан байна.
Дараагийн улиралд ч бас Т-Мак гайхалтай тоглолтоо үргэлжлүүлж, дунджаар 26 оноо авсаар 2 дахь удаагаа бүх оддын тоглолтод оролцон, Бүх НБА-гийн нэгдүгээр багт нэрлэгджээ.
Мөн 2002-2003 оны улиралд тэрээр 32.1 оноо дунджилснаар Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо Америкийн Сагсан Бөмбөгийн Холбоод нэгдсэнээс хойш лигийг оноо авалтаар тэргүүлсэн хамгийн залуу тоглогч болжээ.
Мөн тэрээр бүх цаг үеийн түүхэнд шилдэгт тооцогдох 2000 оны цагирган дээрээс довтлох үзүүлбэрийн тэмцээнд оролцон 2 дугаар шатанд шалгарч байсан түүхтэй.
Ахлах сургуулиа төгсөөд шууд НБА-д драфтлагдсан ба лигт тоглож байх хугацаандаа 7 удаа бүх оддын тоглолтод оролцож, 2003,2004 онуудад НБА-г оноо авалтаараа тэргүүлж байжээ.
Санкт-Петрбургт ч, Бээжинд ч үл хамаарах Монголын энэхүү төв хэсгийг манж болон хятадууд өөрт нь хамаагүй буюу гадны нутаг гэсэн утгаар “Гадаад Монгол” гэж нэрлэх болсон нь “Өутар Монголия” , “Вэй Монгу” , “Внешняя Монголия”, “Сото Монгору” гэх мэтчилэн хэл хэлнээ орчуулагдаж 300 шахам жилийн турш олон улсын албан нэршил болж байв.
Гэвч 1691 онд Халх Манжид эзлэгдсэнээс хойш Халхыг бас “Ар Монгол”-д багтааж, өмнө нэрийдэж байсан “Ар Монгол”-оо “Дотоод засаг” гэж нэрлэх болов.
Өөрөөр хэлбэл Чин улсад дагаар орсон монголчуудыг Дотоод Монгол, Гадаад Монгол гэсэн 2 үндсэн хэсэгт хуваагаад, Гадаад Монгол гэдгээ бас дотор нь “Гадаад засаг”, “Дотоод засаг” гэсэн 2 хэсэгт хуваасан ажээ.
Энэхүү “Гадаад Монгол”, “Дотоод Монгол” гэдэг ухагдахуун нь яваандаа монголчуудын өөр зуураа газар зйн байршлаас хамааран “Ар Монгол”, “Өвөр Монгол” гэж ялгасантай ерөнхийдөө нийцэх болсноор “дотоод, гадаад” гэдэг нь монгол хэлээр “өвөр, ар” дээр тогтсон бололтой.
Харин 1810-аад оны сүүлчээр хэвлэгдсэн Чин улсын хууль цаазад урьдын “Дотоод засаг”-ийг “Дотоод Монгол” гэж нэрлээд, бас урьд “Гадаад засаг” гэж нэрлэдэг байсан Халхын 4 аймаг болон тэдгээрт хавсаргасан Өөлд, Хойд аймгийн хошуудыг “Гадаад монгол” гэж нэрлэх болжээ.
Ар Монгол гэдэг нь 1691-1911 оны хооронд Манж Чин Гүрний харьяанд оршин байсан эдүгээ цагийн Монгол Улс болон Тува улсыг нийлүүлсэн газар нутгийн түүхэн улс төрийн зорилготой өгсөн нэршил юм.
Мөн Зүүн Азиас гадна Зүүн Хойд Ази хэмээх шинэ нэр томъёо 1990-ээд оноос хойш гарч ирсэн ба энэ нь газарзүйн гэхээсээ улс төр, эдийн засгийн шинжтэйгээр хэрэглэгдэж байна.
Хэдийгээр орчин үеийн Монгол улсыг Зүүн Азид хамруулдаг ч Монголд оршин тогтнож байсан Хүннү, Сяньби, Их Монгол Улс зэрэг эртний улсуудыг Төв Азийн улсууд гэж үздэг.
Монголчууд ч өөрсдийгөө Төв Азийн ард түмэн хэмээн үздэг ба Зүүн Азийн орнууд суурин иргэншилтэй хятад соёлын нөлөөнд ихээхэн орсон байдагаараа Төв Азиас эрс ялгардаг.
Балтын тэнгисийн гурван орон болох Эстони, Литва, Латви Зүүн Европд ордог байсан ч ЗХУ задарсны дараа тусгаар тогтнон Оросоос хараат бус байх бодлого явуулан НАТО-д элсэж улмаар бүсчлэлээ өөрчилж Умард Европт багтах болжээ.
Одоогийн хэрэглэгдэж буй албан ёсны ойлголтоор буюу НҮБ-ын тодорхойлсноор энэ бүс нутагт Казахстан, Киргиз, Тажикистан, Туркменистан, Узбекистан гэх 5 улсын нутгийг хамруулдаг.
Харин өргөн утгаараа буюу ЮНЕСКО-гийн тодорхойлсноор Монгол Улс, Өвөр Монгол, Өмнөд Сибирь (Буриад, Тува, Алтайн Бүгд Найрамдах Улс, Өвөр Байгалийн хязгаар, Эрхүү муж, Алтайн хязгаар, Омск муж, Хакас, Кемерово муж, Оренбург муж, Курган муж, Тюмень муж, Новосибирск муж), Шинжаан, Хөхнуур, Ганьсу, Төвөд зэрэг монгол, төвд, уйгурчуудын амьдран суудаг нутаг болон, хойд Афганистан, хойд Иран, хойд Пакистан, Энэтхэгийн баруун хойд талын Кашмир муж зэрэг далайд гарцгүй нутгуудыг хамарна.
1990-ээд он хүртэл буюу социалист системийн үед Монголын Засгийн Газар өөрийн орныг Төв Азийн бүсэд хамруулдаг байсан бол ардчилсан нийгмийн тогтолцоонд шилжсэнээс хойш ЗГ-н бодлого өөрчлөгдөж Монголыг Зүүн Азийн бүстэй улс төр, эдийн засгийн нягт холбоотой хөгжүүлэх чиглэл баримтлах болсон байна.
Монгол улс Төв Азийн бүсийн хамгийн том спортын арга хэмжээ болох Төв Азийн наадамд огт оролцоогүй ба ТАКМ хэмээх Турк, Азербайжан, Киргиз, Монголыг хамарсан цэргийн эвслээс 2014 оны 7-р сард гарчээ.
Барууныхан " " буюу Төв Ази гэсэн нэр томъёог хэрэглэж ирсэн бол оросууд "Дундад Ази" гэсэн нэр томъёог сөргүүлэн хэрэглэж ирсэн байдаг бөгөөд ЗХУ-г задрах хүртэл Дундад Азид Чечень, Дагестан, Гүрж, Азербайжан, Армени зэрэг Кавказын бүх улс, Казахстан, Киргиз, Тажикистан, Туркменистан, Узбекистаныг хамруулан ойлгодог байв.
1992 онд Казахстаны ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев Дундад Азийн улсуудын уулзалт дээр «Дундад Ази ба Казахстан» гэсэн хуучин нэр томъёог «Төв Ази» гэж солих санал гаргасан нь дэмжигдсэн байна.
Тэрээр итгэл алдсангүй, 100 метрт дэлхийн дээд амжилт 11.5-г давтан түрүүлснээс гадна 200 метрт ч хамгийн хурдан нь байж, Австраличуудаас 1896 онд Эдвин Флэк хөнгөн атлетикаар хошой алтан медаль зүүснээс хойш гараагүй байсан гарамгай амжилтыг үзүүлэв.
1949 онд өмнөх олимпийн 100, 200 метрийн зайн аварга Фэнни Бланкерс-Коэнийг хэд хэдэн удаа ялж, нэрээ спорт сонирхогчдод таниулан, өссөн хотынхоо нэрээр "Литговын цахилгаан" гэгдэх болжээ.
Японы зохион бүтээгч, үйлдвэрийн эзэн Тоёода Сакичигийн 1926 онд байгуулсан «Тоёода Автоматик Лүүм Вөркс» компанийн дэргэд автомашин үйлдвэрлэх зорилгоор Тоёота салбарыг түүний хүү Тоёода Ки-Ичиро байгуулан үйл ажиллагааг нь 1933 оноос эхлүүлсэн байна.
«Тоёота» салбарын бүтээсэн анхны хөдөлгүүр болох 1 дээрээ суурилан зорчигч тээврийн «1» хэмээх машинаа 1935 онд бүтээж, улмаар 1937 онд Тоёода Ки-Ичиро тухайн салбарынхаа нэр болон статусыг нь өөрчлөн «Тоёота Мотор» компанийг байгуулж байсан түүхтэй.
Анхлан "Тоёода" нэрийн доор хэд хэдэн удаа зах зээлд машины эд ангийг нийлүүлж байсан бөгөөд энэ мэдээж компанийг үүсгэн байгуулагчийн нэртэй холбоотой бөгөөд 1936 оны есдүгээр сард компани шинэ бэлгэ тэмдэгтэй болохын тулд нийтийн дунд уралдаан зарласан байдаг байна.
Уралдаанд ирүүлсэн 27,000 бүтээлээс дугуй дүрсэнд багтаан "Тоёода" гэдгийг япон цагаан толгойн катакана үсгээр гурван үед хуваан зурсан бүтээл шалгарсан ч захирлуудын гэр бүлийн шийдвэрээр "Тоёота" болгож байсан байна.
1937 онд Тоёода Ки-Ичиро хэмээх хүн өөрийн эцгийн «Тоёота Индастриз» үйлдвэрийн дэргэд автомашины үйлдвэрлэлийн дагнасан компани байгуулсан нь одоогийн «» юм.
Дээрх үйлдвэр нь өөрийн салбараараа дамжуулан 1934 онд анхныхаа хөдөлгүүрээ бүтээж байсан бол 1936 онд анхны зорчигч тээврийн хэрэгсэл бүтээж түүнийгээ хэмээн нэрлэж байсан байна.
Автомашин үйлдвэрлээд зогсохгүй «Тоёота» нэрийн дор санхүүгийн үйлчилгээг түншлэлийн гэрээ байгуулан үзүүлдэг ба орчин үеийн робот төхөөрөмжүүдийг үйлдвэрлэх хэлтсүүд ч байдаг байна.
2009 оны байдлаар, «Тоёота» компани нь суудлын , битүү , ачааны , гибридэн, болон кроссовер зэрэг ангилалуудад хамаарах 70 гаруй загварыг зах зээл болон үйлдвэрлэлд нэвтрүүлжээ.
Анх 1931 онд Хантайшир уулын аймгийн Дэлгэрхаан уулын хошууг татан буулгаж Мөн хошууны Цэцэн , Баян , Наран гэх гурван сумыг нэгтгэн Хөвсгөл аймгийн Баянхайрхан сум нэртэйгээр анх байгуулагдсан түүхтэй.
Тус сум нь Завхан аймгийн Нөмрөг , Түдэвтэй , Сонгино , Баянтэс , Тэс , Увс аймгийн Зүүнхангай , Хөвсгөл айгмийн Цэцэрлэг сумуудтай тус хиллэдэг.
Даваажав , С.Манзаддиваа , П.Даваажав , БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар М.Гомбосүрэн , Д.Жадамбаа , Монгол Улсын Гавъяат багш Н.Жадамбаа, Ч.Дэчинпунцаг , Ө.
Сумын нутаг дэвсгэрт Давс , шохойн чулуу , зэс , хүрмэн чулуу зэсийн хүдэр зэрэг байгалийн баялагтай , Үхрийн нүд , тошлой , нэрс , улаалзгана , аньс зэрэг төрөл бүрийн жимс жимсгэнтэй , ан амьтан элбэгтэй нутаг билээ.
Нийгэм эдийн засгийн хүрээнд: Сумын төсвийн нийт орлого нь 96,8 сая төгрөг бөгөөд улсын төвлөрсөн төсвийн шилжүүлэг 127207,2 сая төгрөг, сумын өөрийн орлого 1484,0 сая төгрөгийн орлогоос бүрддэг.
Сумын хэмжээнд нийт 10 аж ахуйн нэгж байгууллага үйл ажиллагаа явуулж 1.0 тэрбум төгрөгийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж улсад 1,8 сая, аймагт 1,8 сая, орон нутагт 200.0 сая нийт 3,8 сая төгрөгийн татвар төвлөрүүлж байна.
Сумын төвд цэвэр усны эх үүсвэрийн 1 гүний худаг, 30 м3 багтаамжтай 2 усан сан, 45 м3/хоног хүчин чадалтай 1 насос станц, 50 м3/хоног хүчин чадалтай 2 ус зөөлрүүлэх, цэнгэгжүүлэх төхөөрөмж, цэвэр усны 1.42 км урт шугам хоолой байгаа боловч 2 усан сан ашиглалтаас гарч гүний худгаас усыг шууд насосоор татан шугам хоолойгоор түгээж байна.
Сумын Засаг даргын Тамгын газар нь Наран багийн 1 дүгээр хэсэгт байршилтай , нийт 32 ажилтан ажиллагсадтайгаар төрийн үйлчилгээг ард иргэдэд хүргэн ажиллаж байна.
Нийт 12 бүлэгт 260 хүүхэд өдрөөр суралцаж албан бус боловсролын дүйцсэн хөтөлбөрөөр бага , суурь , бүрэн дунд боловсрол нөхөн олгох сургалтанд 25 иргэн суралцаж , бага ангийн хамран сургалт 98 % тай , суурь боловсролын хамран сургалт 99 хувьтай байна.
Соёлын төв нь Наран багийн 2 дугаар хэсэгт байршилтай , нийт 80 хүний суудалтай 5 ажиллагсадтайгаар иргэд хөдөлмөрчдөд соёл урлагын үйл ажиллагааг тогтмол хүргэж ажиллаж байна.
Тус сумын нутаг дэвсгэрийн бүслчлэлийн өнөөгийн байдал нь Орон сууц , олон нийтийн 2000га газар , Үйлдвэрлэлийн бүс 80га газар , Ногоон байгууламж , амралт , аялал жуулчалын бүс 2000 га газар , Хөдөө аж ахуйн бүс нутаг 1000га газартай байна.
Тус сумын үндсэн бренд бүтээгдэхүүн болох Дүнгээ уулын арц , Сонгино , Цагаан идээ , сур суран эдлэл зэрэг бүтээгдэхүүнээр жил бүр зохион байгуулагддаг үзэсгэлэн худалдаанд амжилттайгаар оролож ирсэн билээ.
Тус сумын нутаг дэвсгэрт түүх соёлын дурсгалт газрууд цөөнгүй байдаг бөгөөд түүнээс дурьдвал: Наран багийн Овоотын гэзэгт байрлах Хувьсгалч эмэгтэй Бүрэнжаргалын хөшөө , Түрэг улсын үеийн Хүн чулуун хөшөө , хиргисүүр Хөшөөн чулуу , Сүм дуганы суурь Туурь зэрэг олон арван түүхийн үнэт дурсгал байдаг бөгөөд Сумын Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын тогтоол шийдвэрээр Түүх –Соёлын үл хөдлөх дурсгалт газруудыг хамгаалалтандаа авч ажиллаж байна.
Баянхайрхан сумын онцлог нь Далайн түвшинээс 2422м өндөрт өргөгдсөн нутаг дэвсгэр нь уул гүвээ толгод бүхий тал хээр хосолсон мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэх боломжтой Улаанбаатар хотоос 1150 км алслагдсан.
Баянхайрхан сумын Соёлын төв нь 1947 анхны барилгаа барьж “Улаанбулан” нэртэйгээр байгуулагдаж, анхны эрхлэгчээр Дэмчигжав гэдэг хүн үйл ажиллагаа явуулж соёл олон түмний ажлыг явуулж байсан.
Дараа нь 1961 онд клуб нэртэй болж эрхлэгчээр нь Санжжав гэдэг хүн ажиллаж, 1959 онд нүүдлийн кино цэгтэй болж кино механикчаар Шадав гэдэг хүн ажиллаж байсан.
Соёлын төвийн кино механикчаар анх эхэлж Шадав гэдэг хүн ажиллаж үүнээс хойш 1998 он хүртэл Сэнгээ, Вандан, Самдандовжид, Ганхуяг гэх мэт хүмүүс ажиллаж байгаад одоог хүртэл кино механикчгүй байна.
Соёлын төв нь урлаг уран сайхны ажлын хүрээнд олон талт ажлыг зохион байгуулан морин хуур, уртын дуу, хөөмий зэрэг үндэсний хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлж ардыг урлагийг залуу үед өвлүүлэн эзэмшүүлж үндэсний хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх зорилгоор морин хуурын дугуйланг 2008 оноос өдийг хүртэл хичээллэж 60 хүүхэд хичээллэж байна
Мөн уран сайханчдын тайлан тоглолтыг жил бүр зохион байгуулж 2009 онд МУТУС Ж.Даваажавын “Эх нутагтаа өргөх миний аялгуу” тоглолт 2010 онд ХБК оюутан О.Баатарзори,гийн “Нутагтаа өргөх дуу” 2011 онд Х.
Энхбат нарын хамтарсан “Эгшигийн цацал” 2012 онд СУИС-ийн дуулаачийн 2-р курсийн оюутан Н.Содномдоржийн “Халуун элгэн нутаг” зэрэг тайлан тоглолтыг хийсэн.
Орон нутагт байгаа монголын түүх, соёл урлагийн арвин баялаг дурсгалуудын хадгалалт хамгаалалтыг сайжруулах, олон нийтийн хүртээл болох зорилгоор 1940 оноос эхлэн аймаг бүрд сургууль, гэгээрлийн байгууллагуудыг түшиглүүлэн орон нутаг судлах кабинет байгуулах ажил эхэлж, тэдгээр нь эхэлж гэгээрлийн яамны харьяа ажиллаж байгаад 1950 оны үед Шинжлэх ухааны хүрээлэнд, 1962 онд Соёлын яамны харьяалалд шилжсэн байдаг.
Энэ ажлыг аймгийн музейгээс удирдан зохион байгуулж, тохижуулан өгч байсан бөгөөд сумдыг сурталчлах кабинетийг Соёлын яамнаас аймгийн Орон нутаг судлах музейгээр дамжуулан удирдаж байсан.
2000 оноос Монгол Улсын Засгийн газраас сумдын соёлын төвийн үйл ажиллагааг сэргээх арга хэмжээ авч ирсний дүнд орон нутаг судлах танхимыг шинээр байгуулах, хуучингаа сэргээх, түүх, соёлын дурсгалт зүйлсийг эрэн сурвалжлах, хадгалж хамгаалах, соёлын өвийн бүртгэл мэдээллийн санг бий болгох талаар ахиц гарч байна.1938 онд тус суманд эрүүл мэндийн байгууллагын тулгын чулуу болох Сестрагийн салбар нээгдэж эрхлэгээр нь А.Хаянхярваа гэдэг хүн ажиллаж эхэлсэн түүхтэй.
А.Хаянхярваа нь 30 хоногийн дамжаанд суралцан төгсөж ирээд 300 гаруй мянган га нутагт 2000 гаруй хүн ам, 700- д өрхийн дунд орчин үеийн анагаах ухааныг үүсгэн хөгжүүлэхийн тулд болоцоотой бүхнийг хийн ажиллаж ирсэн байна.
Дээрхи эмч нараас гадна их эмч Должин,Чулуунбаатар, Энхбат, Чинтогтох, Золзаяа, Бадгар, Загдаа нар болон бага эмч, сувилагч Должинхорол, Дуламжав, Жаргал, Цэрэнбалжир, Нямсүрэн,Цээпилмаа, Чимгээ, Элийшням, Мөнхсайхан, Лхагважав, Тонжирмаа ,Сарантуяа зэрэг олон хүн тус эмнэлэгт ажиллаж эмнэлгийн тусламж үйлчилгээг хүн амд хүргэх үйлсэд хөрс хүч хайрлалгүй зүтгэж явсан билээ.
Өнөөдөр тус сумын эрүүл мэндийн төв нь 3-р зэрэглэлийн эмнэлэг, 10 ортой, хөдөө аж ахуйн 3 баг, 500 аад өрх, 2000 орчим хүн амд их эмч-2, бага эмч-6, сувилагч-4, бусад ажилтан- 12, түргэн тусламжийн автомашин 1-тэйгээр эмнэлгийн анхан шатны болон нийгмийн эрүүл мэндийн тусламж үйлчилгээг хүргэн ажиллаж байна.
Одоо тус эмнэлэг нь жилдээ дунджаар 1364 үзлэг хийж, 330 орчим үйлчлүүлэгч хэвтүүлэн эмчилж, алсын болон ойрын түргэний 320 орчим дуудлаганд явж хүн амдаа үйлчилж байна.
Эмч мэргэжилтнүүд төгсөлтийн дараах сургалтанд тогтмол хамрагдаж мэдлэг мэргэжлээ дээшлүүлэхийн зэрэгцээгээр багц цагаа ханган ажиллаж байна ЦЭЦЭРЛЭГ Тус цэцэрлэг нь 1963 оны 11 дүгээр сарын 15-нд нэгдлийн төсөв хөрөнгөөр улирлын чанартай 25 хүүхэдтэй, 120 хоногийн ажиллах өдөртэй, жилийн хүүхэд өдрийн төлөвлөгөө нь 2340 –тэй орон тоонь 3. Үүнд: Эрхлэгч нь тус сумын харъяат Дарьжавовогтой Гэсэрмаа, асрагч Сэдэв овогтой Рэнчиндовжид , тогооч нь Чойжилжав овогтой Должинсүрэн нар ажиллаж байсан байна.
1974 онд улсын цэцэрлэг болж энэ оны 1-р сарын 1-ны өдрөөс эхлэн улсын төсвөөр аж ахуйгаа бэхжүүлж 39700 төгрөгийн төсөвтэй болж, барилга эд хөрөнгийн нийт нийлбэр дүн 21316.09 мөнгөний үнэ бүхий зүйлийг тус цэцэрлэгийн эд хөрөнгө болгон шилжүүлж өгсөн байна.
Тус цэцэрлэг нь одоо 2011 онд орон тоо 9, 2 бүлэгтэй байж байгаад 2012-2013 хичээлийн жилд оронтоо 11 болж 3 бүлэг 75 хүүхэдтэй болж 2 хүртэлх наснаас сургуульд орох насны хүүхдэд сургуулийн өмнөх боловсролыг эзэмшүүлэн үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
1921-1930 онуудын үед хийгдсэн бэлтгэл ажил хангагдсан гэж үзэсний үндсэн дээр 1930 оны сард хуралдсан МАХН-ын анхдугаар бага хурал, мөн оны сарын 21-нд хуралдсан БНМАУ-ын улсын бага хурлын тэргүүлэгчдийн бага хурлаас тогтоол гаргаж, тус улсын засаг захиргааны зохион байгуулалт нь өнөөгийн шаардлагыг хангахгүй байна гэж үзээд тус улсын нутаг дэвсгэрийг шинэчлэн зохион байгуулах тухай заасан байна.
Энэхүү заалт шийдвэр ёсоор 1930 оны сард БНМАУ-ын бага хурлын тэргүүлэгчдийн хурлаар шинэ аймгууд байгуулах шийдвэр гаргасны дагуу Намын төв хорооны төлөөлөгч Цэрэндорж нарын удирдлагаар сумдын ардын хурлуудыг хуралдуулан 1931 оны сарын 15-нд Дэлгэрхан уулын хошууг татан буулгаж эл хошууны 15 сумыг нэгтгэн Баянхайрхан, Баян-Уул, Цэцэрлэг, Цагаан-Уул, Бүрэнхаан сумдыг байгуулан Хөвсгөл аймагт харьяалуулжээ.
Учир иймд бид 1931 онд Дэлгэрхан уулын хошууг татан буулгаж Баян, Наран, Цэцэн зэрэг сумдыг нэгтгэн нэгэн сум байгуулснаа Баянхайрхан хэмээн нэрлэсэн тул манай сум 1924 онд бус 1931 онд байгуулагдсан бөгөөд өдгөө 90-н жил бус 83 жилийн ой тохиож буй мэт санагдана.
1924 онд хуралдсан Дэлгэр хан уулын хошууны “Жинхэнэ ард”-ын анхдугаар хурлаар эл хошууны засаг захиргааны зохион байгуулалтыг Монгол Улсын анхдугаар үндсэн хуульд заасан нутгийн захиргааны дүрэм ёсоор өөрчлөн байгуулсан бөгөөд чингэхдээ 50 өрхийг нэг баг, 150 өрхийг нэг сум болгожээ.
Ийнхүү Дэлгэр хан уулын хошуу нь дотроо Баян, Баян-Уул, Баянзүрх, Цэцэрлэг, Рашаант, Жаргалант, Бүрэн, Чандмань, Буянт, Дадал, Цогтой, Эрдэнэ-Уул, Наран, Цэцэн, Агьт зэрэг 15 сум 53 багт хуваагдсан байна.
Тэгэхээр 1923-1931 оны хооронд одоогийн сумд байгуулагдаагүй бөгөөд харин зарим нэгэн бага сага өөрчлөлт, мөн нэрийдлэгүүд нь л өөрчлөгдсөн гэж хэлж болохоор байна.
Тэрчлэн мөн оны сарын 21-ний өдрийн тогтоолын 7-р зүйлд зааснаар “… Монгол улсын нутаг дэвсгэрийг аж ахуйн талаар бүрэн бүтэн захирах засаг захиргаа ба эдийн засгийн хуваарь бүхий 13 тооны анги нутгийг байгуулах, оршин суугаа хүмүүсийн тоо ба аж амьдралын хийгээд дэвсгэр газрын хэмжээ зам тээвэр зэрэг байдлыг харгалзан хошуудыг устгаж сумуудын байгуулалтыг өөрчлөн өрх хангайд 600-аас дээш, дундад бэлчээрийн газарт өрх 300-аас дээш нэг сум болгож засаг захиргааны нэгж байгуулна.” гэж заасан байна.
1931 он хүртлэх Монголын засаг захиргааны бүтэц нь арван гэр, сум, хошуу, аймаг гэсэн зохион байгуулалттай байсан бол 1931 оны өөрчлөлтөөр баг, сум, аймаг гэх зохион байгуулалттай болжээ.