polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Энэ үед Монгол орныг социалист туршилтын талбар болгосон нь олон нийтийн дургүйцлийг төрүүлж, төр засагт итгэлийг хөсөрдүүлсэн учир хил орчмын хэд хэдэн аймгийн айл өрх хэдэн мянгаараа хил даван оргож, эх орноосоо дайжин гарч байв.
Нөхцөл байдал ийн хурцадсан учир монголын төр гаргасан алдаа завхралыг засах олон арга хэмжээ авч, Ж.Лхүмбэ харь улсын хилийн дээс давж одсон хүн ардынхаа хойноос олон хоног сараар хөөцөлдөж ядарч зүдэрч явсан байдаг.
1910-20-иод онд элгэн саднаа бараадсан буриад зон уван цуван хил дагуу нутагт нүүдэллэн ирэхэд Монголын Засгийн газар “Буриадын хурлын газар” хэмээх байгууллагыг бий болгон буриад хүнээр ахлуулж, тэдэнд газар нутаг олгох, аж ахуйгаа зохион байгуулахад нь дэмжлэг үзүүлэх, эрдэмтэн сэхээтнүүдийг нь төр захиргаа соёл гэгээрлийн албанд тохоон томилох зэргээр нүүдэллэн ирсэн элэг нэгтнүүдээ монгол нутагт идээшин суурьших бүхий л нөхцөл бололцоогоор хангахыг хичээж, аль болохоор дэмжиж туслах, хүн амаа олон болгох бодлого явуулж байв.
Тиймээс зөвлөлтийн зөвлөх, сургагч нар, “Лхүмбийн буриадуудад тал өгч байгааг ашиглахаар шийдэж түүнийг хувьсгалын эсэргүү японы тагнуулын хэрэгт орооцолдуулан, монголчуудаар нь устгуулах арга сэдсэн ажээ.
Оросууд олон жилийн турш үргэлжилсэн монголчуудын нэгдэн нийлэх хүсэл эрмэлзлийг хаан боогдуулах бодлого барьж, Монголын Засгийн газрын буриад зоноо нэгтгэж авах бодлогод цохилт өгөх, үндэсний дэвшилт үзэлтнүүдийн нийт монгол овогтныг нэгтгэх үзэл санааг бүрмөсөн тас цохиж, сайтар хашраах давхар зорилгоо ийн биелүүлсэн ажгуу.
1932 оны 4-р сарын 10-нд Хөвсгөл аймгийн Рашаанд сумын хүрээний орчмоос лам хар нийлсэн хүмүүс зэвсэгт бослого үүсгэж хамтралыг сүйтгэн хүрээ нь тэлсээр баруун аймгуудыг хамарчээ.
Улмаар олныг хамарсан самуун болон даамжирч зэвсэглэн хүн алж, хоршоо дэлгүүр, сургууль соёлын газрыг талж сүйтгэсээр нөхцөл байдал хурцадсан учраас 1932 оны 4 сарын 17-ны өдөр БНМАУ-ын Бага хурлын тэргүүлэгчид, Засгийн газрын эрхлэх товчооны гишүүдийн хамтарсан Онц хурлаас Хөвсгөл аймагт гарсан эсэргүү бүлгэмийн хөдөлгөөнийг газар авахуулахгүй цохиж, даруй түргэн устгаж, олон нийтэд хорыг таниулах Тусгай комиссын даргад Ж.Лхүмбийг томилжээ.
Бослогын гол хүчийг 7-р сарын сүүлчээр дарж чадсан ба 9 сарын 22-нд Хөвсгөл, Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Алтай зэрэг аймагт тогтоосон онц байдлыг халж энх байдал тогтоосныг зарласан байна.
Ийнхүү Ж.Лхүмбэ бослого дарах ажилд оролцож, нутгийн олон түмний амгалан тайван амьдрах, нам засгаас явуулж буй шинэ эргэлтийн бодлогын мөн чанарыг олон нийтэд таниулах ажил хийж байгаад 1932 оны 6-р сарын эцсээр Улаанбаатарт ирээд НТХ-ны нарийн бичгийн даргын албанд томилогдсон байна.
Эгэл борог амьдрал дунд өссөн Лхүмбэ Ханхөгшиний хүрээнд шавилан сууж байгаад мал маллах жин тээх зэргээр амьдрал ахуйгаа залгуулж, улмаар сурч боловсрохын чухлыг ухаарч гэрээр монгол бичиг заалган сурч нэг хэсэг жасын бичээчийн ажил хийж байснаа 1924 онд Улаанбаатарт иржээ.
Энд гэрийн багш Жамсрангаар бичиг эрдэм заалгахын сацуу мал маллагааны газар, тахал эсэргүүцэх станцад ажил хийж, 1927 онд мал эмнэлгийн газрын дэргэдэх МАХН-ын 152-р үүрт намын гишүүнээр элсч, улмаар 1928 онд Намын төв сургууль төгсчээ.
1930 оноос Улаанбаатар хотын барилгын хоршооны дарга, МҮЭ-ийн даргаар ажиллаж, 1930 оны эхээр хуралдсан МАХН-ын 8-р их хурлаас Ж.Лхүмбийг МАХН-ын Төв Хорооны тэргүүлэгчээр, 1932 оны 6-р сард хуралдсан Намын Төв Хороо, НХБТК-ын хамтарсан онц 3-р бүгд хурлаас МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогджээ.
Ж.Лхүмбэ 1930 оны 2-р сард НТХ-ны Тэргүүлэгчдийн хурлаас МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн даргын албанд томилогдож юуны өмнө ҮЭ-ийн байгууллагыг үйлдвэрлэл, нутаг дэвсгэрийн зохион байгуулалтад оруулж ажил төрлийн 11 зөвлөл байгуулж, ҮЭ-ийн бүтэц зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгох чухал арга хэмжээ авчээ.
Аймгийн товчоо бүрт хөдөлмөрийн маргаан таслах комисс, зээлдэн туслах комисс, нийгмийн даатгалын комиссыг анх бий болгосон нь Монгол улсад нийгмийн даатгалын суурийг тавьсан явдал юм.
Уг онц бүгд хурал нь тухайн үеийн монгол орны улс төрийн бодлогын алдаа оноог дэнслэн үзэж, түүхэнд “Шинэ эргэлтийн бодлого” гэж алдаршсан шийдвэрийг гаргасан.
Ийнхүү ахар богино хугацаанд өөрийн хичээл зүтгэл, авъяас билгээ эх орныхоо амгалан байдлыг хангах, нам олон нийтийн байгууллагыг бэхжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж, 1932 онд Цэргийн гавъяаны улаан тугийн 1-р зэргийн одонгоор шагнасан нь зүй ёсны шагнал байжээ.
Монголын уугуул буриадуудын зэрэгцээ тус улсын Хэнтий, Дорнод аймагт элгэн саднаа бараадан нүүдэллэн ирсэн буриад иргэдийг төв нутагт шилжүүлэх, эрх ашгийг нь ҮЭ-ийн шугамаар хамгаалахын тулд “Буриадын хурал”-аар дамжуулан тэдэнтэй гэрээ байгуулан ажиллаж байв.
Жамбын Лхүмбэ 1902 онд Халхын Сайн ноён хан аймгийн Сайн ноёны хошуу одоогийн Өвөрхангай аймгийн Хайрхандулаан сумын нутагт Хан хөгшин уулын Тээл гэдэг газар 11 хүүхэдтэй малчин ард Жамбынд мэндэлжээ.
17 настайдаа хувьсгалын хэрэгт оролцон Нийслэл хүрээ, Хиагт хоёрын хооронд Ардын намын нууц мэдээг дамжуулж байсан бөгөөд ардын журамт цэрэгт элсэн Хиагт болон Хүрээг чөлөөлөхөд оролцож улмаар Ардын цэргийн дотор намын бодлогыг нэвтрүүлэх комиссараар томилогдон ажиллажээ.
Гомбожав нийслэл хотод ард иргэдийн дотор сурталчилгаа хийж байхдаа 1921 оноос сайн дурын уран сайханчдын дугуйланд элссэн шалтгаан бол түүний алиа хошинд дуртайгаас гадна цэргийн томилолтоор аргагүй эрхэнд орсон явдал юм.
Театрын түүхийг сөхөж үзвэл 1920-оод оны уран сайханчид өөрсдийн сонирхол, авьяасаар тайзан дээр гарч жүжгийг өөрсдөө зохион найруулж, үйл хөдлөл үг яриаг хамтын хүчээр боловсруулж байжээ.
Гомбожав Цэргийн газрын сонирхогчдын жүжгийн бүлгэмээс 1921 онд бүтээсэн”Самьяа ноён” жүжгийн Самьяад, 1922 онд тавьсан С.Буяннэмэхийн “Сандо амбан буюу Ойрхи цагийн товч түүх” жүжгийн Х.
Чойбалсангийн дүрд, 1932 онд С.Буяннэмэхийн”Усгүй хар архи” жүжгийн Хиа самовар, Хар архи, Хувьсгалт засгийн элч,Хятад худалдаачин зэрэг дүрүүдэд тоглосон байна.
Анх уран сайхны бүлгэмд “хөнгөмсөг,алиагийн тоглоом мэт бодож орсон” боловч сүүлдээ нарийн ажил гэж мэдээд айж эмээдэг болсон тухай жүжигчин М.Лувсанжамцын дурсамжид байдаг юм.
1921 оны сүүлээр олон түмнийг гэгээрүүлэх,ухааруулах,боловсрол олгох бодлого эрчимтэй явагдаж цэргийн яамны сурган боловсруулах хэлтсээс анхны бүлгэм байгуулагданГэсэрийн туужаас арван зүгийн хорын үндсийг таслагч ачит мэргэн Гэсэр Андулам хааныг дарсан бүлгээс жүжиг болгон /Ч.
1924 онд уран сайханчдын бүлгэм нь Д.Сүхбаатар жанжины нэрэмжит клубт төвлөрөн шинээр байгуулагдаж буй театрын урлагаар ардыг гэгээрүүлэхүйл ажиллагаагаа явуулах, уран сайханчдын бүрэлдэхүүнийг өргөжүүлэхэд авьяаслаг охид, хөвгүүд, залуучуудын оролцуулжээ.
Оросын элчин сайдын яамны харьяа “Нардом”/Народный дом/ гэдэг үзвэрийн хүрээлэндсайн дурын уран сайханчдын бүлгэмээс С.Буяннэмэхийн харийн түрэмгийлэгчдийн эсрэг монголын хувьсгалчдын тэмцэл, жанжин Сүхбаатарын дүрийг харуулсан “Ойрхи цагийн товч түүх”үндэсний жүжгийн бүрэн хэмжээний зохиолын сургууль хийж 1922 онд олон нийтэд үзүүлжээ.
Энэхүү жүжгийн зохиолын оршилд С.Буяннэмэх уг зохиолыг бичих болсон цаг үеийн шаардлага, зорилгыг тодорхой өгүүлсэн бөгөөд найруулагчид ажиллах зорилтыг гаргаж иржээ.
Монголын шинэ үеийн үндэсний жүжгийн эх үүсвэр болсон энэхүү жүжиг нь хөгжимт драмын хэлбэртэй бөгөөд зохиолын нилээд хэсэгт дуу хөгжим хэрэглэсэн байдаг.
Тухайн үеийн улс төрийн хурц тод хувьсгалт утга агуулга бүхий жүжиг нь олон түмний анхаарлыг татаж чадсан ба зохиолчоос гадна найруулагчийн ажилтай холбоотой байсан нь тодорхой юм.
Гомбожав хурц зантай, шийдэмгий хүн тул уран сайхны ажлыг идэвх зүтгэлээр хийж байсан бөгөөд “Ойрхи цагийн товч түүх” жүжгийг тавихад хувцас хунар олох, тайз заслын ажлыг хийхэд цэргүүдээр туслуулдаг байж.
Энэхүү жүжигт ардын засгийн ач тусыг нуршин ярьсан хэсэг байсныг найруулагч өөрчилж, хятадын хуурамч мэхлээч, авилгач нарын аргыг оруулж жигшихээр үзүүлсэн хэсэг нэмсэн нь Ц.
Гомбожав 1924 онд Н.Насанбат, Гүнсэн нарын “Самьяа ноён” харилцаа дуун жүжиг,1925 онд “Ли Мин Шансан” хятад жүжиг,1926 онд Л.Дамдинбазарын” Анчин хүү”,1927 онд С.Буяннэмэхийн “Баатар хөвгүүн Тэмүүжин” зэрэг жүжгийг найруулжээ.
“Хориод онд театрын гарган үзүүлсэн жүжгүүдийн үзэл санаа нь хуучин нийгмийн үлдэгдэл,дадал заншлыг таягдан хаяж, хувьсгалт шинэ үзэл санааг хэвшүүлэхэд чиглэгдэж байсны дээр жүжигчдийн уран чадварын төвшин мэргэжлийн хэмжээнд хүрээгүй ч гэсэн монгол хэлээрээ ший жүжиг үзэх нь олон түмэнд шинэ бөгөөд сонин зүйл байлаа” хэмээн театр судлаач С.Дашдондог тэмдэглэсэн байдаг.
Оюун “Энэ үеийн бүлгэмийнхний бий болгож байсан дүрүүд нэг талтай, феодал, лам,гадаадын хөрөнгөтөн, худалдаачдыг хэтрүүлсэн, дооглолын аргаар үзүүлэх, ажилчин ард, хувьсгалч партизан, намын гишүүдийн оргилуун романтик төлвөөр үзүүлэх ийм хоёрхон, гаднах хэлбэрийн ажиллагааны аргатай байлаа. Энэ хэлбэрийн тоглолтод сэтгэхүйн гүн хөдөлгөөн, зан чанар хүсэл зоригийг нь илэрийлэх үйлчлэл огт гаргахгүй байсан. Тоглонгуут үгийг зохион жүжиглэх импровизаци аргын жүжгүүд 1930 он хүртэл үргэжилжээ ”хэмээн тэмдэглсэн ньсоциализмыннамын үзэл сурталд нийцүүлсэн дүгнэлт болжээ.
Хариних зохиолч Д.Намдагийн бичсэнийг үүнтэй харьцуулвал тэр үед бүлгэмийнхний өмнө жүжгийн зохиол, жүжигчний уран чадварын тухай мэдлэг хомс, тайзан дээрх үйл явдлыг зохицуулан найруулах асуудал маш хурцаар тавигдаж байсныг гэрчлэх ба театрын түүх ийм замналаар явж байсныг “Шинэ Монголын шинэ театр” номоороо бидэнд өгүүлсэн юм.
Түүний дурсамжаас үзвэл долоо хоног дутмын хагас бүтэн сайн өдөр улс төрийн утгатай жүжиг тоглодог, сайн дурын уран сайханчдаас гадна намын ажилтнууд өөрийн хүчээр жүжиг бэлтгэн гаргадаг байжээ.
Жүжиг гаргахын өмнө ойр орчмын гудамжуудад бичмэл зарлал наадаг байсан бөгөөд жүжиг гаргах бүрд үүдэн дээрээ бөмбөр цан пижигнүүлж жүжиг эхлэхийг зарлаж байжээ.
Ангийн тэмцлийг харуулсан жүжигт ноёдоос хураан авсан хувцасыг хэрэглэдэг,эрдэнэсийн чулуу, үнэт эдлэл,бурхан тахил,цан хэнгэрэг зэрэг олон зүйлс нь дансгүй тул хайхрах хүнгүй байжээ.
Жүжигчдийн хувьдмэргэжлийн сургуульгүйн улмаас дүрүүдийг натуралист, загварчилсан хэлбэрээр махчлан үзүүлж аргагүй марзагнах, үзэгчдийг инээлгэх зорилготой ажиллаж байжээ.
1920–оод оны сүүлээр ард түмний дунд театрын уран бүтээлчдийн нэр хүнд буурч,лам багшаа элдвээр муучилдаг,худал үг яриа,цуурхал их байсан тул театрын хамт олны хүчийг бүтээлийн чанарт хандуулж, үзвэр үйлчилгээг эмх цэгцтэй зохион байгуулж, ажлыг сайжруулах, театрт үзэгчдийн сонирхолыг татах зорилго гарч иржээ.
Гомбожав цэргийн комиссар байсан тул цэргийн журмаар ажиллаж“сахилгын асуудалд их захирангуй ханддаг байсан учраас бүлгэмийнхний ажил төрлийгхуваарилан хийлгэх, цагт нь дуусгах,ирэхгүй, муу ажиллдаг хүмүүсийг зэмлэх” зэргээр театрын найруулагчийн нэг талын үүргийг гартаа авчсүүл сүүлдээ “юу гэж хэлэх вэ, яаж, хаанаас гарах юм бэ гэж мянга түмэн асуулт гаргахад С.Буяннэмэх, Гүнсэн гүн, Насанбат нар хариулах боловч голдуу Ц.Гомбожаваар хэлүүлсээр театрын найруулагчийн уран бүтээлч талын ажлын зах сэжүүрийг хийж эхэлсэн бөгөөд тэгэхдээ өөрөө тоглож алиалахыг голдуу сонирходог байсан нь залуу байсантай холбоотой байх” хэмээн 1934 онд жүжигчин М.Лувсанжамц ярьж байжээ.
1933 онд зохиолч С.Буяннэмэх “Уран сайхны шинэ хуучин” гэдэг шүлэгтээ Гомбожав найруулагчийн тухай “Архи дарсыг тэвчиж чадаад ажиллагч нөхдөө сургаж чадсан анхнаас гавьяатай Гомбожавын анхаарал хичээлийн сайныг тэмдэглэнэ” хэмээн тодорхойлсон нь ямар хүн байсан гэдгийг харуулах тод жишээ болж байна.
1930 онд А.Ефремов бусад Монгол багш нарын хамт түр сургуулийн элсэн сурагчдад театр урлагийн түүх, жүжигчний уран чадвар, дуу хөгжим, биеийн тамир, монгол бичиг,тоо бодлогынхичээлүүд зааж эхэлжээ.
Бусад сурагчдын хамт орос багшийн заасан хичээлээс тайзан дээр анхаарлаа төвлөрүүлэх, биеийн чөлөөт байдлыг бий болгох, тайзны байрлалд дасан зохиоцох, харилцан тоглогчидтойгоо харьцаа үүсгэх гэх зэрэг олон зүйлийг мэдэж авч жүжиглэхүйн ухаан, жүжиг найруулах ухаанд суралцжээ.
Энэ жүжигт А.Ефремовын заасан бүхэн биелэлээ олсноор найруулагчийн ажил тодорхой харагддаг бөгөөд найруулагч хүн жүжигчдийн хамт олныг, олон мэргжлийн хүмүүсийн хөдөлмөрийгудирдан зохион байгуулдаг, утга санааг ойлгуулан жүжгийн зорилгыг тодорхойлж чаджээ.
Бишгүүрийн дуу хангинахад номын хувцас өмссөн лам гарна,ямаан бүрээ хангинаж бөмбөрийн дуугаар гамин, ноён, генерал гарч ирнэ, тэд ард түмний нуруун дээр хөл тавина.
Үзэгчдэд ойлгомжтой байж дан хөгжмийн аясаар тоглогдсон жүжиг сургамжтай болсны үр дүнд театрын уран бүлтээлчид дараагийн жүжиг болох “Маргааш” гэдэг жүжгийг амжилттай тавьжээ.
Уг жүжгийн талаар доорх байдлаар дүгнэсэн байна: “Ц.Гомбожав найруулагчийн хувьд монгол ахуй, сэтгэлгээний үүднээс жүжигчидтэйгээ ажилласан нь тайзан дээр амьд сонирхолтой дүр гарахад нөлөөлсөн байна” хэмээснээс гадна “Найруулагч нөхөр Ефремовын удирдсан Монгол улсын театр энэ оны- 1931 2-рсарын 1-нд өөрийн анхны ажлаа толилуулав.
Үүний дараагаар ”Өнгөрсөн ба одоо, ирээдүй” Арван жил” 1931 жүжигт А.Ефремовын бичсэнээс үзвэл “зориудын авсан зураг бүхий кино, тайзны үйл хөдлөлийн өрнөлийн гол чухал хэсгийг онцлон өргөгч, 25 хүний бүрэлдэхүүнтэй найрал дуу, дагалдан тоглоод зогсохгүй зарим үед жүжигчний үүрэг гүйцэтгэх хөгжим, эцэст жүжгийн гол бөгөөд тэргүүн зэргийн гишүүн болох жүжигчин байна.Энэ жүжигт хэлэх үгнээс гадна хөгжим дуу, киноны хэсгүүд оруулж ашиглах туршлага хийсэн нь дотоод шугамын органик холбоотой болоогүй дуу хөгжим нь утга илэрхийлэхэд ямарч тус нөлөө үзүүлж чадаагүй учраас амжилт олоогүй, үзэгчдэд сонихогдоогүй” үлджээ.
Ардын хувьсгалын 10 жилийн ойгоор гарсан энэ жүжигт урлагийн төрөл болох драм, хөгжим, бүжиг, уран уншлага, цирк, киноны дүрслэлийг нэг жүжигт багтаах найруулгын зөв зорилго байсан боловч найруулгын хувьд механик аргаар хэсгүүдийг нийлүүлэн холбосон, суртал ухуулгыг нэгд тавьсан,жүжигчдийг хоёрдугаарт тавьсан байсан нь дутагдалтай байжээ.
Ихэнхи жүжигчдэд нүүрний баг өмсгөсөн, Богд хааны цээжинд ёроолгүй лонх зүүж дээрээс нь архи цутгасан, сүсэгтэн олон түүнээс хүртэх гэж алалцуулсан, уранхай ноорхой хувцас өмссөн шадар сайд нь шүүрний бургасанд хөсрий шаахай уяж сунтаг болгож, сүсэгтэн олонд адис тавиулсан байдал, гамингийн цэргүүдийн малгайд илжигний чих хадуулсан, тайзны зураач ажиллуулаагүй, оронд нь жүжигчдээртайз чимэглэл, хувцасны зураг гаргуулж оёюулсан байдал энэ бүхэн найруулгын хувьд бас л туршилтын нэгэн хэлбэр байжээ.
Шаравдоогийн бичсэн жүжиг , Ч.Раднаабазарын “Манжийн хууль”,”Энэ ямар ёс вэ”,өөрийн бичсэн ”Улаан дээл”,хэсэг зохиолчдын”Таван мянган төгрөгийг таниагүй учир”, Ши Аюушийн “Баруун зүүний нугалаа”, С.Буяннэмэхийн “Шөнийн буг”жүжгүүдийг тавьсан нь мөн л туршлага олж авах том сургууль болжээ.
Эдгээр жүжгүүд нь зөвлөлтийн найруулагчийн удирдлагын дор хийгдэж натуралист чиг хандлагатай, ухуулга сурталчилгааны жүжгүүд байсан боловч шинэ театрын хөгжлийн нэгэн үеийг тодорхойлохын зэрэгцээ жүжигчний уран чадвар, найруулах урлаг, тайз заслын урлагийн анхны алхмууд болсон байна.
Найруулгын хувьд театр үзэгчийн холбоог ойртуулахын тулд “ Баруун зүүний нугалаа” хээрийн жүжиг тоглож“ажилчин тариачны бослогыг сүртэй бөгөөд үнэмшигдэм болгохын тулд 300 байлдагчийг цэргийн ангиас авч оролцуулж байсан нь сүр бараатай боловч тэр их зайд бөөн бужигнаан болсноос биш утга ойлгоход төвөг учруулж” байжээ.
Хэдий тийм боловч 1932 онд хэсэг хүмүүсийн бичсэн “ Баруун зүүний нугалаа” жүжиг нь хээрийн нөхцөлд тоглож, жүжгийг орон зай талбайн хувьд хаана ч тоглож болох тухай шинэлэг санааг дэвшүүлжээ.
Гомбожав өнгө өнгийн дарцагаар талбайг зааглаж, жүжигчид хөгжимчдийг тус тусд нь байрлуулж, ардын гэр, баячуулын гэрийг сүмийн хоёр талд байрлуулан дарцагаар хашиж, тэр дунд малчид тэмээ тууж, морьтой машинтай хүмүүс өнгөрч байхаар шинэ санааг уран бүтээлчдэд дэвшүүлснийг үзвэл энд үзэгчдийг жүжигт оролцуулах боломжтойг харуулсан найруулгын шинэ сэдэл байсан юм.
А.Ефремов “Жүжигчдийн тоглохдоо журамлах анхны хууль”-д олон төрлийн урлагийг театр гэдэг байгууллага нийлүүлэн бий болгодог тухай, театрт жүжгийн зохиол, тайзны чимэглэл, хөгжим, хувцас,будаг, гэрэл зэрэг нь гол үүргийг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ жүжигчний урлаг театрын үндэс байдгийг онцлон тэмдэглэжээ.
Зохиолч Д.Намдагийн дурсамжаас үзвэл шөнийн цагаар хулгайчид нүүдэлчдийн газар тонож дээрэм, хүн амьны хэрэг хийн баригдаж байгааг хөруулсан жүжиг байжээ.
Хэдий тийм байвч “Шөнийн буг” жүжиг нь драмын үйл явдалтай, дүрүүд нь гарсан байж театрын урын санд шинэ сэдэв нэмэрлэсэн тустай зүйл болхоос гадна найруулгын тал дээр ч бас шинэ эрэл хайгуулын туршилт болсон байна.
Энэхүү жүжигт амьдралыг дүрслэн үзүүлэхдээ үзэгдэл юмсыг хуулбарлан харуулсан байсан нь өнөөдрийн зүгээс найруулагчийн алдаа гэж хэдий үзэх боловч тэр үедээ бас туршилтын нэг хэлбэр байжээ
Учир гэвэл энэ жүжгийг 1933 оны 5-р сард Москвад болсон олон улсын театрын наадамд тоглон үзүүлхэд наадмын шалгаруулах комисс Монголын театрыг 2 дугаар байр эзлүүлжээ.
Найруулгын хувьд феодал ноёд нарын эсрэг явуулсан ард түмний тэмцлийн үзэл санааг тусгасан жүжгийн гадаад хэлбэр нь зөв болж чадаагүй, тайз чимэглэл нь нэгдмэл болоогүй,хувцаснууд нь бодитой байгаад тоймчилсон тайзтайгаа харшилдаж байгаа, нэгдсэн шугам алдагдсан тухай шүүмжилжээ.
“Вечерняя Москва” сонинд “Харанхуй засаг” жүжгийн тавилтын ер бусын сүр жавхлантай чимэглэлд гол нь бус зарц бүсгүй Цэцэг, түүний сэтгэлт залуу хоёрын зовлонгийн тухай эгэлхэн өгүүлэмжийг тайзны бололцоог бүрэн дүүрэн ашиглах замаар найруулсан байна: бидний өмнө жүжигчдийн нарийн тодорхой, тун эмх цэгцтэй тоглолт харагдана.
“Харанхуй засаг” жүжиг дэх үг яриа, хөдөлгөөн, нүүр будаг Европын театр, тэр тусмаа натуралист шинж чанартай театрын арга барилаар найруулагджээ”.”тайз заслын элементүүд ч гэсэн сүмийн зурмал аравч мөн тийм арга барилд захирагджээ” гэж дүгнэжээ.
Тэр үеийн жүжгийг үзсэн гэрчүүдийн үзлээр тайз засал дээр натуралист маяг давамгайлсан байж жинхэнэ амьдралын эд хэрэгсэл нь арын натуралист зурагтай харшилдаж байсан тул ихээхэн шүүмжлэлд өртсөн байжээ.
Хэдий тийм байвч С.Буяннэмэхийн “Харанхуй засаг” жүжиг нь монголын театрын өсөлтийг харуулж гадаадын үзэгчдэд нэр хүндийг алдаршуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.
Шинээр байгуулагдсан театрын уран бүтээлчид өөрийн амьдралын нэвтэрхий мэдлэг дээр ардын бүтээлч авьяасыг тулгуурлан хөгжүүлсэн нөр их хөдөлмөрийн үр дүн байлаа.
Улсын төв театрын уран сайхны удирдагч, найруулагч А.Ефремов “Монголын театрын амьдралд бүхэл бүтэн үе эзлэх жүжиг бүтээж чадсан бөгөөд үзэл санаа, уран сайхны хувьд сайн жүжиг гэж сонин хэвлэлд нэгэн дуугаар үнэлсэн юм” гэж дүгнэсэн байдаг.
Гомбожавын нэр хүнд өсөж Тагна Тува улсын засгий газрын урилгаар Тувагийн нийслэл Кызылд очиж Д.Нацагдоржийн “Учиртай гурван толгой”, М.Ядамсүрэнгийн”Халхын баатар”, концертын программ зэргийг найруулан тавьжээ.
“А.Ефремов байнга эргэн уулзсаар нас барахад нь байж оршуулах ажилд оролцсон гэдэг. Монголын мэогэжлийн урлагийг үүсгэн хөл дээр нь зогсоох хүртэл хамтран ажилласан монгол орос хоёр хүний амьдрал үйл хэрэг ийнхүү нягт холбоотой байсан нь бахархалтай юм” гэж эрдэмтэн судлаач Э.
Аюуш, М.Ядамсүрэн нарын зохиолчид, судлаачдын онолын өгүүлэл бий болох шалтгаан нь бидний яриад байгаа Цэцэний Гомбожавын уран бүтээлээс үүсэж түүний хөдөлмөр, зүтгэлийн үр дүнд бий болсон гэж үзэх нь зүйн хэрэг юм.
Энд Улсын төв театрын гйл ажиллагааны тухай бичээд театрын тайзнаа тоглосон жүжгүүд нь өнгө үзэмж нэмсэн, сонирхогчдын хүслийг биелүүлсэн, үзэгчдийн боловсролыг дээшлүүлэхэд нэмэр болсон тухай тэмдэглээд жүжгийн зохиолыг чанартай болгож уран сайхны аргаар үзэгчдэд хүргэх явдал зөвхөн найруулагчийн ухаан санаачлага, түүний авьяас чадвараас ихээхэн шалтгаалдаг тухай заан бичжээ.
Үйл явдал хөдөлгөөн бүрт тохирч үзэгчдийн сонирхолыг татахад жүжигчид үүрэгтэй гээд тайз засал дуу ,гэрэл, хөгжим бүгд найруулагчийн удирдлагын дор нэгэн жигд ажиллаж чадвал муу жүжиг сонирхолтой болж байхад найруулагч, жүжигчдийн уран чадвар муу байхад ямарч сайн жүжиг муу болох нь тодохой байдаг тухай өгүүлжээ.
С.Буяннэмэх шинээр ирсэн жүжигчид болон найруулагчдын идэвхи, оролдлого,авьяас чадварыг улам сайн хөгжүүлвэл театрын уран сайхан хөгжих магадлал их байгааг тэмдэглэжээ .
Аюуш 1935 онд “Театрын уран сайхан” гэсэн театр судлалын онолын өгүүлэлдээ жүжгийн зохиолч, найруулагч, жүжигчдийн уран сайхны асуудлаар тус бүрд нь ангилан тэдгээрийн ялгаа, холбоо, зорилго,гүйцэтгэх үүргийг тайлбарлан дүгнэлтээ өгчээ.
Театрын найруулагчийг тэрбээр тодорхойлохдоо ”Театрын найруулагч бол театрын уран сайхны олон төрлийн уран сайхнуудыг хураангуйлан нэгтгэж улс төр, уран сайхны талаар нэг биетэй уран сайхан болгон бүтээгч болно” гэжээ.
Гэхдээ түүний найруулсан жүжгүүд нь “Үнэн”,”Маргааш”, “Арван жил”,”Усгүй хар архи” шинэ театрын өнгө төрх, театрын хөгжлийн нэгэн үеийг тодорхойлж байсан юм.
Жүжигчид хэтрүүлэгтэй тоглож, биеийн үйлдлийг гол зорилго болгон ажиллаж, тайз чимэглэл гэдэг зүйлийг туршиж бэлгэдэл, зүйрлэл, харьцуулал , томьёлол гэсэн хийсвэрлэх урлагийн шинж төрхийг тайзнаа гаргаж үзүүлжээ.
Нөгөөтэйгүүр “Мөнжийн хууль”,”Энэ ямар ёс вэ”,”Баруун зүүний нугалаа”, “Харанхуй засаг” жүжигт ардын зан үйл, ёс заншлыг хуулбарлан үзүүлэх, хуулийн заалтыг тэр чигээр нь үзүүлэх, хувцас,тайзны жижиг хэрэглэлийг тэр чигээр нь тайзан дээр авч хэрэглэх зэрэг натуралист чиглэлийн хандлага байсан нь үнэн юм.
”Театрын урлаг, ялангуяа найруулагчийн урлаг гэдгийг төдийлөн төсөөлөхгүй байсан уран сайханчдыгхөтлөн дагуулж, жүжиглэхүй ухаанд сурган, тайзан дээр дуулах, хөгжимдөх, бүжиглэх уран чадварыг тэдэнд эзэмшүүлж чадснаараа эрхэм гавьяатай билээ” хэмээн С.Дашдондог үнэлжээ.
Гомбожав найруулагч ньнэгд, Монголын тайзны урлагийн үндэс болох жүжгийн зохиолч, жүжигчин, найруулагч, зураачийн урлагийг үүсгэн хөгжүүлэхэд, хоёрт,Монголын театрын уран бүтээлчдийн мэргэжил чадварыг дээшлүүлэх, сахилга бат, дэг журмыг бэхжүүлэх, уран бүтээлч гэсэн нэр төрийг сахин хамгаалахад,гуравт, Монголын театрт хөгжимт драмын урлагийг ардын үндэсний уламжлал дээр тулгуурлан хөгжүүлэхэд, дөрөвт, Монголын театр судлалын үндэс суурь тавихад, тавд, Монголын театрыг гадаадад сурталчилахадонцгой хувь нэмэр оруулсныг бид мартах ёсгүй билээ.
Орчин үеийн Монголын театрын урлагийг үүсгэн хөгжүүлэх үйл хэрэгт тасралтгүй 16 жил ажиллахдаа үндэсний жүжгийн зохиолыг бий болгох, жүжигчдийн уран чадварыг дээшлүүлэх, театрын урлаг олон түмэнд таниулах талаар их ажил хийсэн билээ.
Буяннэмэхийн “Эрдэнэт соёмбын эзэн эрэлхэг жанжин Сүхбаатар”, ”Шөнийн буг”, 1935 онд Ч.Раднаабазарын ”Манжийн хууль” жүжгийг найруулан тавьжээ.
Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнгийн даргаар ажиллаж байсан бөгөөд 1931 оны 11 дүгээр сарын 12-ны өдрийн 50 дугаар тогтоолоор Ардын цэнгэлдэх хүрээлэнг Улсын төв театр болгон өөрчлөн байгуулахад Ц.
Тэрээр 1922 онд С.Буяннэмэхийн "Ойрхи цагийн товч түүх"-ээс эхлээд Раднаабазар "Энэ ямар ёс вэ?" /1931/, С.Буяннэмэх "Харанхуй засаг" /1932/, С Буяннэмэх "Эрдэнэт соёмбын эзэн эрэлхэг жанжин Сухбаатар" /1933/, С.Буяннэмэх "Усгуй хар архи", зэрэг 20 гаруй жүжиг тавьсан найруулагч.
Тухайлбал ямар нэг ажлын явцад өөр зүйл хийхээр түр хойшлуулах, эсвэл програм бүхэлдээ ийм зарчмаар ажиллах зэрэг олон алгоритмд стек үндсэн үүрэг гүйцэтгэнэ.
Стекийг массиваар илэрхийлэх үед хэмжээ нь тогтмол тодорхойлогддог учир өөрчлөх боломжгүй, зөвхөн нийт өгөгдлийн хэмжээг гарцаагүй мэдэж байх тохиолдолд массив ашиглан тодорхойлох нь тохиромжтой.
арга нь стекийн хамгийн дээд талаас эхлэн элементүүдийг устгадаг ба устгасаар стекийн хамгийн доод талд ирэхэд өөр ямар нэгэн устгах элемэнтгүй болж стек нь хэлбэрт шилжинэ.
Стек гэдэг нь компьютерийн шинжлэх ухааны нэгэн энгийн өгөгдлийн бүтэц бөгөөд үүнийг хийсвэр байдлаар илэрхийлэх боломжтой, эсвэл эсвэл шугаман жигсаалтын хэлбэрээр орой хэсгээсээ нэмж хасдаг байдалтайгаар тодорхойлж болно.
«Тэр Оросын их хаан Николайд бичгээр тангараг өгч, тэдний гэр бүлд үнэнч зүтгэнэ гэж тангараглаж байжээ. Хувьсгал болж, хааныг засгийн эрхээс түлхэн унагахад тэр өөрийн биеийг мөн адил суудлаасаа огцрох ёстой гэж үзсэн юм. Дашрамд хэлэхэд, тэр энэ бүх хугацаанд Буриадад амьдарч хөдөлмөрлөж байжээ. Тэр ганцхан удаа нутгаасаа гарч явсан нь 1913 онд хаан Романовынхны 300 жилийн ойг ёслон тэмдэглэх үеэр Петербург рүү явжээ. Тэр Хааны ордны хүндэтгэлийн зоогт уригдсан байсан аж» гэлээ.
Дэлхийн буддын шашинтнуудын дунд Итгэлт хамбыг бишрэн шүтэх нь түүний амьдралтай холбоотой төдийгүй, түүний бие баралт нь буддын шашны агуу их ариун шүтээн болсонтой холбоотой.
Үзмэрийн самбаруудад мал маллаж амиа зогоодог, өнчин өрөөсөн болоод дандаа би тэргүүн хамба болно гэж ярьж явдаг нэгэн сонин хүүгийн тухай өгүүлсэн зураасан зургууд байна.
цомог нь 2012 оны 4 сарын 9 нд . -ийн гаргасан Солонгос-Хятад хөвгүүдийн хамтлагийн дэбүт цомог бөгөөд хоёр хэлээр гарсан – - Солонгос хувилбар ба - Мандарин хувилбар.