polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Түүнээс гадна хөдөө орон нутагт байсан зүүн хүрээтэй ижил хүрээ дэгтэй хүрээ хийдийн лам нар Нийслэл хүрээнд ирээд бас өөр өөрийн аймгийн дуганд харьяалагдаж, энд байх хугацаандаа тэр аймгийнхаа лам нарын гэр хашаанд сууж, сүм захиргаанд нь захирагддаг байсан байна.
Энэ бүхнээс үзэхэд Нийслэл хүрээний гучин аймаг гэдэг нь Монгол улсын хэмжээнд байсан “Хүрээ дэгтэй” бүх хүрээ-хийдүүдийн дунд төвлөн удирдах шинжтэй байжээ.
Зүүн хүрээний гучин аймгийн байрлалыг түүний их үүдний баруун тал буюу Богд эзэн хааны төв ордны өмнөх хүндэтгэлийн шөргөн хашааны баруун өмнөөс тоочвол: Энэхүү 30 аймаг бүгд тус тусдаа ямар нэгэн засварын дуган сүмтэй, аймаг бүхэнд сахиусны гонх, хийморийн дарцаг, мөргөлийн вандан, өргөлийн тавиур байсны дээр аймаг бүрийн хаалганы бариул дээр “Зээ бадын” толгойн дүрс урласан байв.
Энэ нь Чингис хааны зүүдэнд орсон гадаад их далайн эзэн лусын хааны толгойн дүрс гэдэг бөгөөд их хаан умард хятадад дайтаж яваад нэгэн өдөр шар далайн эрэг дээр амарч байх зуураа их далайн лусын эзэн хаан уснаасаа цухуйн ирээд-Чингис хаанд харагдаж: - Чи хүний хорвоогийн олон улсыг эзэлж байна.
Тэгээд п тэр цагаас хойш далайн эзнийг “Зээ бад” хэмээн нэрлэж түүний толгойн дүрийг Монголчууд биширч тэр амьтанаар орд харш, дуган сүмийнхээ үүдийг мануулдаг болсны дээр хөөргөнийхөө хоёр бөөрөнд зэн бадын дүрсийг сийлбэрлэдэг болсон гэдэг домогтой.
Бас “Хүрээ дэг”тэй хүрээ хийдүүдийн лам нарын аймгуудын байрлал нь хийдийнхээ гол үүдний баруун хаяанд буй шүтээний аймгаас эхэлж цогчин дуган, гол орд харш, дуган сүмүүдийг нар зөв тойрч гол үүдний зүүн хаяанд буй Өрлүүд аймгийн байрлалаар төгсдөг байжээ.
Зүүн хүрээний эдгээр 30 аймгийн 22-ын лам нарын гэр хороолол зүүн хүрээ, Гандан хийд хоёрт хуваагдаж, Гандантэгчилэн хийдийн тойронд суусан лам нар зүүн хүрээнд байгаа аймгийнхаа дуганд ирж хурал, номын ажилд оролцдог байснаас үзэхэд Гандантэгчилэн хийд бол мөн чанартаа зүүн хүрээний салшгүй хэсэг нь байсан бөгөөд энэ байдал 1837, 1838 оны үед богдын өвлийн ордыг энэ дэнж дээр шилжүүлэн барьсантай уялдаж Гандэнтэгчилэн хийд үүсэн бүрэлдсэнтэй ч холбоотой.
Зарим түүхт хүмүүсийн байрлалыг ХХ зууны эхэн үеийн байдлаар судалж үзвэл Мандшир хутагт Цэрэндорж, Дилов хутагт Жамсранжав нар Гандан хийдийн дэнж дээр, сэтгүүлч лам Бодоо зүүн хүрээний шүтээний аймгийн урдаасаа гуравдах гудамжинд Наваандондов гэгч айлийн хашаанд, 1912 онд Сэцэн хан аймгийн Ачит бэйс Сансрайдоржийн хошуунаас ирсэн Х.
Чойбалсан, Бодоогийнд, Жавзандамба хутагтын их шавийн Чандмань отгийн лам Д.Чагдаржав Сэцэн тойны аймагт, Богдын шадар сайд лам Пунцагдорж да лам Дүйнхорын аймагт тус тус суудаг байжээ.
1820-1825 оны үед Их хүрээний баруун талаар баруун дамнуургачин хэмээх харийн худалдааны иргэдийн хороолол үүссэн явдал өөр шашинтай харийн хүмүүсийг салхины дээд талд гаргахгүй гэсэн шарын шашны лам нарын дургүйцлийг хүргэв.
Энэхүү дургүйцлээс болоод хүрээг дахин нүүлгэх юмуу эсвэл хутагтыгаа баруун дамнуургачны салхин дороос зайлуулж өөр “ариун” нутагт залах гэсэн эрмэлзлэлд хөтлөгдсөн хүмүүс богд Жавзандамбад шинэ ордыг барьж түүнийг Гандангийн дэнж дээр залах үеэр их хүрээ 61 жил суурьшсан нутгаасаа нүүх болмогц тэнд байсан Дашчоймбол, Гунгаачойлин, Идгайчойлин, Ламирам, Бадам-Его дацангууд зүүн хүрээний нутгаас нүүж Гандантэгчилэн сүмийн хойд талаар ирж буухад, Дэчингомбо зурхай мамба жүд дацангууд Цогчинтойгоо хамт сэлбийн хүн чулууны хонхороос Толгойтын аманд нүүн очсон байна.
Гэхдээ 1960-аад оны сүүл үед Мацүшита Дэнки , Нихон Коокан, 1970-аад онд Нихон Коокан, Шин-Нихон Сэйтэцү багууд хүчирхэг байсан тул Японы лиг, Японы хот хоорондын АШТ зэрэгт 2, 3-р байр л эзэлж байв.
Том биетэй байсан тул хүчтэй довтолгоог гол зэвсгээ болгон, ахлах сургуулийн төгсөх ангид байхдаа буюу 1968 онд давуулагч, ахлагч Ёнэда Казүнори нарын хамтаар ахлах сургуулиудын АШТ-д Чүү-Оо их сургуулийн дэргэдэх ахлах сургуулийг буулган авч түрүүлжээ.
Олимпийн наадамд 4 тоглолтод оролцсоноос хагас шигшээ тоглолтод Болгарын багт 2 сет алдан, улмаар 3-р сетэд 0-4 болон хожигдож явахад талбайд гаран, тоглолтыг эргүүлж багтаа хожил авчирсан.
Английн лигийн эхний дөрвөн байр эзэлсэн клубүүдийг оролцуулах эрхтэй байх бөгөөд Ливерпүүлчүүдийг 2005 оны Аваргуудын лигт түрүүлсний дараахь дөрвөн жил дараалан их дөрвөлийн баг тус бүр аваргын төлөөх тоглолтонд шалгарсан амжилтыг үзүүлж байв.
Их дөрвөлийн хувьд дэлгэрүүлбэл, Манчестер Юнайтед Премьер лигийн бүтцэд шилжсэнээс хойш эхний гурван байраас ер бууж байгаагүй бөгөөд Ливерпүүл 1990 оноос хойш түрүүлж байгаагүй.
2003-04 онд Арсенал клуб лигийн бүхий л тоглолтонд нэг Ялагдалгүй-гээр улирлыг дуусгасан нь 1888-89 онд Престон Норт Энд клубийн амжилтыг давтсаж байсан бол Челси улирлыг хамгийн их оноотойгоор дуусгаж түүхэн амжилтын эзэн болж байв.
Цэнгэлдэх хүрээлэнгийн тоног төхөөрөмжийг эвдлэн сүйдлэж, танхайрах балмад үйлдлүүд газар авч даамжиран 1985 оны Бельгийн нийслэл Брюссель хотын Эйзелийн цэнгэлдэх хүрээлэндэх тоглолтын үеэр английн хөгжөөн дэмжигчдийн өдүүлсэн олныг цочроосон эмгэнэлт байдлаас болж английн клубүүдийг Европын бүхий л тэмцээнүүдийг оролцохыг таван жилийн туршид хорьсон явдалтай холбоотой билээ.
Дээрх уналтын үеүдэд 1888 оноос түүхтэй хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивиз нь Английнхаа хөлбөмбөгийн тэргүүн лиг байсаар байсан ч Италийн Сериа А, Испаний Ла Лигийн үзэгчдийн тоо болон орлого ашгаас давдаггүй байлаа.
1990 онд дээрх эсрэг чиг хандлага Англичуудын ДАШТ-ий хагас шигшээ хүртэл явсан, английн клубүүдийн тэмцээнүүдэд оролцох эрх сэргэсэн болон 1989 оны Хиллсборийн цэнгэлдэхийн хэрэг дээр ажилласан шүүгч Тейлорийн мэдэгдэл зэргээс шалтгаалан буурах болжээ.
1992 онд Соутхэмптон клубийн довтлогч Алан Ширерийг 3 сая фунтын гэрээ байгуулан худалдан авсан Блэкберн Роверс клубийн наймаа Премьер лигийн анхны Англи тоглогчийн солилцоо байв.
Манчестер Юнайтед Руд ван Нистелрой, Хуан Себестьян Верон болон Рио Фердинанд нартай гэрээ байгуулсан нь дараалан гэрээ байгуулсан нь наймааны дээд үнийг тус тус тогтоосон юм.
1888 онд үүсгэн байгуулагдсан Английн Хөлбөмгийн лигийн нэг хэгэг Хөлбөмбөгийн лигийн нэгдүгээр дивизийг 1992 оны хоёрдугаар сарын 20-нд Премьер лиг нэршилтэй болгон тоглолтын дүрэмд ч өөрчлөлт оруулсан албан ёсны байгуулагдсан өдрийг дээрх хугацаагаар тооцдог.
2008-09 оны улиралд тоглолт бүрийг дунджаар 35,632 үзэгч үзсэн гэх судалгаагаар мэргэжлийн спортын хамгийн их үзэгчидтэй лигүүдийн тавдугаар үзүүлэлт болсон юм.
Цаашлаад Премьер лиг дэлхийн өндөр орлоготой спортын лигүүдийн дөрөвдүгээрт буюу Хойд Америкийн тэргүүлэх гурван лигийн (Хөлбөмгийн үндэсний лиг - , Мэргэжлийн Бейсболын лиг - , Америкийн Үндэсний Сагсан бөмбөгийн холбооны лиг - ) ард бичигддэг бөгөөд тавдугаарт Америкийн Үндэсний хоккейн лигийн бичигддэг ажээ.
Бирмингем Сити, Блэкпүүл болон Вест Хэм Юнайтед багууд нь 2011-12 оны улиралд Лигийн АШТ-д улирах болсон бол Куинз Парк Рейнжерс, Норвич Сити болон Суонси Сити багууд нь 2011-12 оны Премьер лигт дэвшин тоглох гэж буй.
Нийтдээ 44 клуб Премьер лигт өрсөлдөж байсан ч өдгөөг хүртэл Арсенал , Блэкберн Роверс , Челси , Манчестер Юнайтед Манчестер Сити гэсэн дөрвөн клуб л түрүүлсэн түүхтэй.
Өнгөрсөн улирал Портсмут клубт хаалгачаар алба хашиж байсан Дэвид Жеймс Премер лигт хамгийн олон тоглолтонд оролцсон байдаг ба 2009 оны хоёрдугаар сарыг хүртэл Гэри Спид 535 гараагаараа энэ амжилтын эзэн байсан юм.
2007-08 онд Премьер лигийн клубүүдийн нийт орлого 1.93 тэрбум фунт стерлингийн орлого олсноор дэлхийн хөлбөмбөгийн лигүүдийн хамгийн их орлоготнуудын жагсаалтыг тэргүүлүүлсэн юм.
24 саяыг ч амлаж чадах байсан Виллагийн бүрэлдэхүүнд дөрвөн жилийн турш тоглохоор болсон Бент «Манчестер Сити» багийн эсрэг лигийн тоглолтонд анхны гараагаа хийсэн байна.
Тэрээр Өмнөд Лондоны Тутинг хотод Ямайк гэр бүлд мэндэлсэн бөгөөд эцэг Марвин өсвөрийн «Уимблдон» болон «Брентфордын» тоглогч байсан тул хөнгөн атлетикч хүүгээ Кембрижийн Кембрижшир хотын «Годманчестер Роверсийн» академид элсүүлсэн түүхтэй.
Архитектурын инженерчлэл нь орон сууц, олон нийтийн ба үйлдвэрийн барилгуудын ус, агааржуулалт, бохир ус ба хог зайлуулалт, эрчим хүчний хангамж болох гэрэлтүүлэг ба халаалт зэрэг бүх төрлийн техникийн арга хэмжээ болно.
2005-06 оны "Лиг 1"-т Олимпик Лион болон Бордо багуудын ард удаалан гуравдугаар байраар шалгарч Аваргуудын лигийн 2006-07 оны сонгон шалгаруулалтанд Македоны Работнички багийг 4-0 харьцаагаар хожиж хэсэгт багтан 2 хожил, 3 тэнцээ, 1 хожигдолтойгоор хоёрдугаар байраар шалгарсан байна.
Хэсгийг тэргүүлэгч Италийн Милан багийг Нигеригийн Питер Одемвингие болон Кот-д'Ивуарын Кадер Кейта нарын гоолын ачаар 2-0 харьцаагаар ялсан ба шөвгийн 16-гийн тоглолтонд Манчестер Юнайтед багтай таарч 2-0 харьцаагаар ялагдаж тэмцээнээ орхисон юм.
Лилль (бүтэн нэршил нь — Лилль Олимпик Спортын клуб Лилль Метрополь, , товчилсон нэршил нь — ЛОСК) нь Францын хойд нутгийн Лилль хотод байгуулагдсан хөлбөмбөгийн баг юм.
«Олимпик Лилль» болон «СК Фив» багуудын нэгдэлээр 1902 онд байгуулагдаж тэргүүн лигийн гишүүнээр элсэж байсан тус баг нь одоогийн Лилль далбаан доороо 1946, 1954 онуудад түрүүлсэн болон Францын цомд таван удаа аваргалсан гэх амжилтаараа улсынхаа клубүүд дунд дөрөвдүгээрт эрэмбэлэгддэг ажээ.
Тэд 2003-04 оны улиралд лигтээ хоёрдугаар байраар шалгарч Европын шилдэг багуудын өрсөлдөөн 2005-06 оны Аваргуудын лигт "үхлийн" гэгдэх хэсэгт Вильярреал, Бенфика, Манчестер Юнайтед багуудтай оноолт таарч 2005 оны арваннэгдүгээр сарын 2-нд Манчестер Юнайтед багийг 1-0 харьцаагаар хожиж түүхэн ялалтыг байгуулсан түүхтэй.
Хамгийн сүүлд Лилль 2010 оны тавдугаар сарын 15-нд 2010-11 оны Аваргуудын лигт шалгарахын төлөөх өрсөлдөөнд амжилт тааруухан оролцсон ба 2010-11 оны Европын лигт хэсгийг Португалийн Спортинг Лиссабон багийн хамт тэргүүлэн 2011 оны хоёрдугаар сарын 17-нд Голландын ПСВ Эйндховен багтай оноолт таарсан билээ.
Мэдээллийн эрх чөлөө гэдэг нь үгийн эрх чөлөөний болон иргэд, тэдний нэгдлийн өөрсдийн үзэл бодлыг хуулиар зөвшөөрөгдсөн аргаар, хүртээмжтэй байдлаар илэрхийлэх эрхийн хөгжил, үр дагавар мөн.
Мөн олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөө хэмээх ойлголтонд хүмүүсийн хязгаарлагдмал бус хүрээнд зориулан мэдээлэл, материал тараадаг ОНМХ-ийн үйл ажиллагаа болон мэдээлэл түгээдэг үйл ажиллагааны бусад хэлбэр багтдаг.
Үүнд олон нийтийн мэдэх эрх , мэдээлэл хүртэх эрх (төрийн албан ёсны мэдээллийг унших, сонсох, үзэх зэрэг ашиглах эрх), мэдээлэл олж авах эрх (иргэд болон сэтгүүлчид төр засгийн мэдээлэл олж авах боломж, механизм), мэдээллийг нээлттэй болгох , мэдээллийг ил болгох (төрөөс хориглосон нууцтай холбоотой материалыг ил болгох боломж) зэрэг асуудал багтдаг.
Үүний хамт мэдээллийн эрх чөлөө нь энэхүү эрхийг хэтрүүлж хэрэглэхээс сэргийлэхэд чиглэгдсэн хууль эрх зүйн болон ёс суртахууны хязгаарлалттай байдаг.
Энэ талаарх болон олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөөтэй холбоотой заалтуудыг Монгол Улсын Үндсэн хууль, Иргэний хууль, Хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлын тухай зэрэг олон хууль эрх зүйн актуудад тодорхойлж өгсөн байдаг.
Мэдээллийн эрх чөлөөг баталгаатай болгоход 1989 онд Улсын хэвлэлийг хянах газрыг татан буулгаж, 1992 онд “Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг эрхлэн гаргах” Засгийн газрын журмыг шинэчлэн баталсан явдал чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.
Ялангуяа 1998 онд батлагдсан “Хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлын тухай” Монгол Улсын хууль хэвлэл мэдээллийн чөлөөт байдлыг хязгаарласан хууль гаргахыг, нийтлэл, нэвтрүүлгийн агуулгад цензур тавихыг хориглосноор олон нийтийн мэдээллийн эрх чөлөөг баталгаажуулж өгсөн юм.
Хожим нь Уэльс Английн бүрэлдэхүүнд нэгдсэн бөгөөд 1535-1542 оны Уэльсийн Англитай байгуулсан санамж бичгийн хүрээнд Англи-Уэльсийн хуулийг баталж одоог хүртэл засвар хийгдсээр хүчин төгөлдөр мөрдөгдсөөр буй.
Уэльсийн улс төрийн амьдрал 19 дүгээр зуунд эрчимтэй явагдаж байсан бөгөөд 1881 онд дээд Уэльсийн дээд эрх мэдэлтнүүд болох Английн парламентийн бүлгэм далд ухуулга гэгч нэрийн доор хүний эрх, эрх чөлөөнд халдсан хэд хэдэн хуулийн заалт, тогтоолыг баталж байсан нь түүхэнд тодоор бичигддэг ажээ.
Уэльс нь Нэгдсэн Вант Улсын бүрэлдэхүүн орнуудын нэг бөгөөд зүүн талаараа Англи улстай хиллэдэг бол баруун талаараа Атлантын далай болон Ирландын тэнгисээр хүрээлэгдэнэ.
Уэльс хэлний тухайд дурдвал Уэльсийн соёл иргэншлийн хамгийн үнэт зүйл гэгддэг байх ба сүүлийн энэ хэлээрээ яригсадын тоо 20 хувь болон аажмаар буурч буй гэх дүгнэлт бий.
Чулуун нүүрсний дэлхийд хамгийн их баялаг нөөцтэй гэгдэх Уэльсчүүд анхлан Дэлхийн нэгдүгээр дайны үеүүдэд Лондон, Ливерпүүл хотуудаар дамжуулан дэлхийн зах зээлд гаргаж байжээ.
1966 онд Валентина Юрий Саульскийн удирдлаган дор гоцлол найрал хөгжмийн хамтлагт элсэн орж, 5 жил гоцлол дуучин байсан бөгөөд хөгжмийн зэмсгийн жаз найруулга, өндөр сопрано хэсгүүд дуулжээ.
Хичээл, хамтлагийн аялан тоглолтыг хослуулах нь хэцүү байсан тул Толкунова 1971 онд Гнесины хөгжмийн коллежийн эчнээ ангид шилжиж амжиттай "онц" дүнтэй төгссөн.
Валентина Васильевна Толкунова (1946 оны 7 сарын 12 -нд ЗХУ-ын Краснодар хязгаарын Армавир хотод төрсөн– 2010 оны 3 сарын 22-нд ОХУ-ын Москва хотод нас баржээ) - Зөвлөлт, Оросын алдартай ардын дууны дуучин.
44 жилийн турш уран бүтээл туурвихдаа Валентина Толкунова хайр дурлал, гэр бүл, цэрэг-эх оронч дууны төрөлийн 800 гаруй дууг дуулсан бөгөөд тэдний олонх нь янз бүрийн шагналаар шагнагдаж, оросын бүх насны сонсогчдын дунд амжилт олж байжээ.
Түүнийг хөлбөмбөгийн ногоон талбай дээр бөмбөг дамжуулах ур чадвар нь тодотгоод зогсохгүй хувь хүний даруу зан төлөв, элдэв гаж зуршилгүй байдал нь чимж өгдөг ба түүнийг элдэв янзаар хочлох нь олонтаа.
Манчестер Юнайтед багийн довтлогч Уэйн Рүүни 2009 оны Аваргуудын лигийн шигшээ тоглолтонд оролцсоныхоо дараа Иньестаг "хагас хамгаалагчид дундаа хамгийн шилдэг нь" гэж тодорхойсоныг дурдах нь зүй.
Иньеста шигшээ багийнхаа нэрийн өмнөөс 2010 оны ДАШТ-ий шигшээ тоглолтонд 116 дахь минутанд хожлын цор ганц гоолыг оруулж "Тоглолтын онцлох тамирчин" болж байв.
нь чөлөөт болон нээлттэй эхийн програм хангамжийн үзэл санааг тууштай дагадаг, өндөр чанартай, тогтвортой, суулгаж ашиглахад хялбар, програм хангамжийн арвин сантайгаас гадна зөвхөн сайн дурынхан хөгжүүлдэгээрээ бусад тархацуудаас онцлог юм.
Өөрөөр хэлбэл чөлөөт програм хангамжийн тодорхойлолтоор танд олгогдсон ажиллуулах, судлах, түгээх болон сайжруулах эрхүүдийг дээдлэх ба түүний хөгжүүлэлтийн ард ямар нэг компани байдаггүй харин сайн дурынхан зөвхөн өөрийн сайн дураар хөгжүүлдэг систем бий.
2004 оны 10-р сарын 20 анхны 4.10 буюу хувилбараа гаргасан ба нь 6 сар тутам шинэ хувилбар гаргадаг бөгөөд 2 жил тутамд урт хугацаанд дэмжигдэх хувилбар гаргахаар төлөвлөсөн байдаг.
гэдэг нь Африкийн Зулу хэлээр “нигүүлсэл” гэсэн утгатай үг бөгөөд үүгээрээ програм хангамжийн технологийн дэвшлийг дэлхийн өнцөг булан бүрт ижил тэгш түгээнэ гэсэн үзэл санааг илэрхийлж байдаг.
Дуурь нь хөгжим, дуу, шүлэг, жүжиг, бүжиг, хувцаслалт, дүрслэх урлаг, тайз чимэглэл, гэрэл чимэглэл гэх мэт урлагийн олон төрлийг өөртөө нэгтгэсэн нийлмэл урлаг юм.
Дуурь нь анхандаа орд, харшийн хүрээнд цөөхөн язгууртнуудын зугаа цэнгэл байсан бол 1637 онд Венец хотноо анх удаа олон нийтэд зориулагдсан театр байгуулагдсанаар олны хүртээл болж эхэлжээ.
Ийнхүү дуурь нь түгээмэл болж эхэлсэн ба анхны театрын барилгаас хойш 65 жилийн дотор 7 театр байгуулж түүнд нь 40 хөгжмийн зохиолчийн 357 дуурь тоглогдсон гэдэг.
Дуурь нь хөгжлийнхөө явцад " " , " " буюу сүүлд "-" , хошин маягийн дуурь болох "", хошин дуурь: - , "-" , романтик дуурь, түүхэн, утга уянгын зэрэг олон төрлөөр баяжин хүрээгээ тэлжээ.
Дуурийн урлагт К.Глюк, В. Моцарт, Ж.Россини, Ж.Верди, Р.Вагнер, Ж.Пуччини, П.Чайковский, М.Мусоргский олон хөгжмийн зохиолчид авъяас, чадлаа зориулсан байдаг.
Аригбухаг монголын хаан ширээнд суух бэлтгэл хийж буй тухай мэдээг Хубилай сонсмогц яаравчлан Кайпин /хожмын Шанду/ хотод билгийн 1260 оны 3-р сарын 24-нд буюу аргын 1260 оны 5-р сарын 6-нд нэгэн Их хуралдай зарлан хуралдуулж, өөрийгөө Монголын зүй ёсны Их хаан хэмээн өргөмжилсөн байна.
Дараа нь Аригбөх билгийн улирлын 4-р сарын сүүлчээр аргын тооллын 1260 оны 5-р сарын 12-ноос 6-р сар хүртэл Орхон голын эхэнд бас ноёдын Их хуралдайг хуралдуулж, өөрийгөө монголын албан ёсны Их хаан гэж зарлав.
Хубилайн хувьд бол монгол улсын хаан ширээ залгах ёсыг зөрчиж алт, мөнгө, эд бараанд татагдсан өөрийн талын хэсэг монгол ноёдыг Кайпин-Шандуд аваачин ёс бус хуралдай зарлан хуралдуулж, өөрийгөө хаан ширээнд өргөмжилсөн юм.
Хубилай монголын хаан ширээг булаан авахаар дүү Аригбөхийн эсрэг тэмцэхдээ, Кайпин хотыг монгол гүрний нийслэл хэмээн зарлаад Хархорумтай өрсөлдүүлэн тавьжээ.
Хубилайд Тулуйн угсааны Хадан мэтийн ноёд цэргийн хүчээр идэвхитэй тусалсанаас гадна хятадын цэргийн ихээхэн хүч Аригбөхийн эсрэг дайнд шууд гар бие оролцожээ.1260 оны намар Аригбөх, Аландар нар тэргүүтэй цэргийн хүч хоёр хуваагдан, Кайпин хот тийш айсуйг Хубилай сонсмогц тэдний эсрэг хоёр замын их цэргийг угтан гаргажээ.
Хубилай Аригбөхийн цэргийг Орхон, Туулын савд хүртэл мөрдөн цохиж, Хархорумыг эрхэндээ оруулан авч Есүнгэ ноёноор удирдуулсан хэсэг цэргийг тэнд сахиулан суулгаад цэргийнхээ гол хүчийг авч Кайпин хотруу буцжээ.
Хубилай ийнхүү яаравчлан буцсан явдал дүү Аригбөхөд дахин дайн хийх боломж хүч байхгүй гэж бодсоноос гадна Өмнөд Сүн улсыг бүр мөсөн байлдан дагуулах аян дайнтай холбоотой байжээ.
Түүнээс гадна ер нь Хубилай угаас Хархорумд гүрний нийслэлийг урьдын адил төвлөрүүлж болохгүй гэж үзээд, шинэ барьсан Кайпин хотыг түр нийслэл болгож улмаар Бээжингээр нийслэллэх алсын зорилго тавьжээ.
Хубилайн цэргийн гол хүч Хархорумаас явсан тэр сиймхийг Аригбөх ашиглаж, 1261 оны зун, намрын улиралд өөрийн хүчийг сэлбэн зузаатгах ажлыг сэм хийж цэргээ сургуулилж, агт морио амрааж, дахин байлдах бэлтгэлтэй болжээ.
Аригбөхийн довтлон айсуйг Хубилай сонсмогц Өмнөд Сүн улсыг байлдах хэргээ арга буюу түр зогсоож цэргийнхээ гол хүчийг авч, Аригбөхтэй байлдахаар умард зүг яаравчлан хөдөлжээ.
1261 оны өвөл монголын говь нутгын заагт ах дүү хоёрын цэрэг дахин хүч сөрөн хэдэн өдөр үргэлжилсэн ширүүн тулалдаан хйисний эцэст Аригбөхийн тал ялагдаж ухран буцсан байна.
Хятад ба Цагаадайн улсын зүгээс Хархорумд нэвтрэн орох худалдааны замыг Хубилай хааснаас болж Аригбөхийн талын цэрэг ард, хоол ундаар гачигдах зэрэг элдвийн бэрхшээлд тулгарчээ.
Гэвч удаа дараагын дайн байлдааны хор хөнөөлөөр зүдрэх, ядрахын туйлд хүрсэн Аригбөхийн цэрэг зам зуураа аргагүйн эрхэнд дээрэм тонуул ч хийхэд хүрсэн зэргээс тэр нутгийн ард олны дэмжлэгийг гүйцэд олсонгүй.
Тэр зуур Аригбөх Илийн хөндий дэх нутгийн хүн ардыг бас зовоож, ялангуяа тэнгэр ууланд үлдсэн Алгуйн харъяат монгол цэрэг, даргыг хүйс тэмтрэн хядаж, олны дургүйцлийг хүргэсэн ба мөн түүний цэрэг дотор ч санал сэтгэл алдагдах гарч нилээд хэсэг нь Хубилайд дагаар орсон байна.
Чухам ингэж ах дүү хоёрын хоорондын зэвсэгт мөргөлдөөн дууссан боловч монголын хаан ширээний төлөөх тэмцэл зогсоогүй, уул тэмцлийг Хайду ноён толгойлон үргэлжлүүлжээ.
Хубилай дүүгийн амийг хэлтрүүлж,бүтэн жил нүдэнд нь үзэгдэхгүйгээр шийтгэсэн ба түүнтэй талцан хамт явсан ноёдыг алтан ураг-ийн дотор хагарал тэмцэл гаргасан хэрэгт холбогдуулан, хатуу ширүүн цээрлүүлэн шийтгэж олонхийг нь цаазаар авчээ.
Аригбөх, Хубилай нарын хооронд өрнөсөн дайн дажин бол хаан ширээний төлөөх тэмцэл байсан боловч бодит байдлаараа Аригбөхийн тэмцэл нь улс гүрний төвийг монголд хэвээр байлгаж, монгол нутгийг урьдын адил гүрний төв нутаг хэвээр байлган үлдээхэд чиглэгдсэн байжээ.
Математикийн шинжлэх ухаан болон физологийн шинжлэх ухаан зэрэг нь хийсвэр зүйл бөгөөд нөгөөтэйгүүр онолд суурилсан шинжлэх ухаанууд өөр хоорондоо ялгагдан хэрэглэгддэг.
Шинжлэх ухааны арга барилаас илүүтэйгүүр ердийн байгаль ертөнцийн жам ёсоор замчлагдан бидний оршин амьдарч буй байгаль бүрэлдэн бий болох, байгаль дээр явагдаж байгаа ямар нэгэн үйл явцыг эрдэмтэн судлаачид ойлгон тайлбарлаж тэмдэглэх үйл явц нь судалгаа шинжилгээний ерөнхий нэр юм.
Хүн төрөлхтөний үүсгэн бий болгосон нийгэм, соёлыг (Соёл урлаг, утга уран зохиол, хууль дүрэм, тогтсон хэм хэмжээ, ёс суртахуун) харьцуулж үзвэл бидний оршин амьдарч буй байгаль орчинтой нягт холбоотой юм.
Орчин үед хүн төрөлхтөний өмнө эрчим хүч болон эд зүйл хувиран өөрчлөх, орон байраа солих шинэ арга замууд нээгдэж байгаа ч энэ нь нийгэм ба байгалийн хооронд өөрчлөлт явуулж амьд биетэд хортой нөлөөтэй бодисууд байгальд улам ихээр орсоор байна.
Байгаль гэдэгт зөвхөн бодитоор бий болсон зүйлийг хамруулдаг бол хүрээлэн буй орчинд хүний гараар бий болгосон дүр төрх буюу хот, цэцэрлэг, усан сан, аж үйлдвэрийн цогцолборууд хамаарагдана.
1972 оны 11 сарын 16-нд ЮНЕСКО-гийн Парис дахь төв байранд болсон 17 дахь удаагийн чуулганаар "Дэлхийн соёл, байгалийн өвийг хамгаалах тунхаглал"-ыг санал нэгтэйгээр батлав.
Дэлхийн өв гэдэг нь 1972 оны ЮНЕСКО-гийн чуулганаар батлагдсан "Дэлхийн соёлын болон байгалийн өвийг хамгаалах тунхаглал" -д үндэслэн Дэлхийн өвийн жагсаалтад бүртгэгдсэн археологийн дурсгал, байгаль, соёлын дурсгал зэрэг хүн төрөлхтөн үеэс үед өвлүүлэн үлдээх үнэт зүйлсийг хэлнэ.
1978 онд АНУ-ын Йеллоустон болон Галапагосын арлууд зэрэг 12 газрыг Дэлхийн соёлын өвийг бүртгэж авснаар хүн төрөлхтөн эх түүх, байгаль дэлхийгээ хамгаалах аянд морджээ.
Их Найм нь Америкийн Нэгдсэн Улс, Герман, Их Британи, Итали, Канад, Оросын Холбооны Улс, Франц, Япон гэсэн дэлхийд эдийн засгийн хувьд тэргүүлдэг улсуудаас бүрдэх бүлэг юм.
Гэхдээ Орос улс Крымыг өөртөө нэгтгэснийг эсэргүүцсэн Их наймын бусад улсууд 2014 оноос Оросыг тус уулзалтад оролцуулахаас түдгэлзсэнээр өдгөө Их долоогийн хүрээнд уулзалтууд явагдаж буй.
Мөн эрүүл мэнд, хууль эрх зүй, хөдөлмөр, эрчим хүч, хөгжил, байгаль орчин, гадаад хэрэг, хууль зүй дотоод хэрэг, терроризм, худалдаа зэрэг асуудлаар сайд нарын түвшинд уулзалтууд зохиодог.
Уг саммитад оролцогчид цаашид жил бүр уг уулзалтыг зохиохыг дэмжсэнээр Франц, Баруун Герман, Итали, Япон, Их Британи болон Америкийн Нэгдсэн Улс гэсэн бүрэлдэхүүнтэй "Их зургаагийн бүлэг" байгуулагдсан түүхтэй.
Гэхдээ Орос нь эдийн засгийн үзүүлэлтүүдээрээ дэлхийд тэргүүлж чадахгүй байсан учир сангийн сайд болон төв банкны тэргүүнүүдийн уулзалтад оролцдоггүй байв.
Шүүмжлэлүүд нь хүлэмжийн хий ихээр ялгаруулж дэлхийн дулааралд нөлөө үзүүлж буй, Африк болон хөгжиж буй орнуудыг өрийн хямралд оруулж, тэгш бус худалдаанй бодлогоор ядуурал бий болгож буй, мөн Дархлалын Олдмол Хомсдолын эсрэг явуулж буй бодлого зэрэг даяарчлалтай холбоотой асуудлууд байдаг.
2005 оны 2 сарын 18-нд АНУ-ын сенатч Жо Либерман, Жон Маккэйн нар ОХУ-ын ерөнхийлөгч Владимир Путины явуулж буй бодлогыг шүүмжлээд улс төрийн эрх чөлөө, ардчиллыг хөгжүүлэхгүй байгаа тул тус улсыг Их наймын бүрэлдэхүүнээс хасах ёстой гэсэн шаардлага тавьсан.
Их наймын үүсэл нь 1973 оны нефтийн хямралаас үүдэн дэлхий даяар эдийн засгийн хямрал нүүрлэснээс улбаалж Америкийн Нэгдсэн Улс, Европ, Японы санхүүгийн албаны хүмүүс уулзалт хийж эхэлсэнтэй холбоотой.
Түүнээс гадна Испани, Энэтхэг, Бразил, Хятад зэрэг эдийн засаг нь хүчирхэг улсуудаар эгнээгээ өргөтгөхгүй байгаа тул дэлхийн эдийн засгийг төлөөлж чадахгүй байна гэсэн шүүмжлэл их бий.
Тэрээр 2005 оны 4 сарын 19-нд Ватиканы нууц зөвлөгөөнөөр сонгогдож, мөн оны 4 сарын 24-нд тангараг өргөж, 5 сарын 7-нд өөрийн сүм болох Латераны Гэгээн Иоханы цогчин дуганд сэнтийд заларчээ.
Олон газар суралцаж, боловсрол эзэмшсэн ба Германы их сургуулиудад шашин судлалын хичээл заадаг байсан бөгөөд 1977 онд Ромын пап Паулын лүндэнгээр хамба ламын цол хүртэж, Мюнхен ба Фрайзингийн тэргүүн хамба ламаар сонгогдож байв.
Тэгээд Нобелийн шагналт эм зүйч Эрл Сатерландын удирдлага дор суралцахыг хүсч, Охайо муж улсын Кливлэндэд байдаг Баруун Резерв дэх Кэйзийн Их Сургуулийн Анагаах Ухааны Тэнхимд анагаах ухааны доктор, шинжлэх ухааны докторын хосолсон програмд хамрагджээ.
Мөн 1969 - 1971 онд Эрүүл Мэндийн Үндэсний Хүрээлэнд Нобелийн шагналт эрдэмтэн Маршалл Ниренбергтэй хамтдаа пост-докторын судалгааны ажил хийж байсан.
Түүний эцэг "том" Альфред Гилман Иел Их Сургуульд профессор байсан бөгөөд эм зүйн сонгодог сурах бичиг болох Эмчилгээний эм зүйн үндэс хэмээх номыг туурвисан эрдэмтдийн нэг байв.
Родбэлл 1960-аад онд гуанозинтрифосфат нь эсийн дохиололд холбоотой болохыг нотолсон бөгөөд Гилман эсийн дотор -тэй урвалд орж, дохионы шилжилтийг үүсгэдэг уургийг олж илрүүлсэн юм.
Альфред Гүүдман Гилман нь Америкийн Нэгдсэн Улсын эм зүйч, биохимич бөгөөд -уургуудтай холбоотой нээлтийнхээ төлөө 1994 онд Мартин Родбэллтэй хамтдаа физиологи, анагаах ухааны салбар дахь Нобелийн шагналыг хүртсэн эрдэмтэн юм.
Германы Хоёрдугаар Бундеслигийн Бохум баг руу 2006 оны хавар 1.5 сая еврогийн үнэ бүхий гэрээг байгуулахаар зээллэгээр одсон Гекасын эзгүйд Панатинаикос баг нь Димитрис Сальпигидисийг худалдаж авсан байв.