polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Түүнээс хойш Остин Торос , Словений Олимпиа Любляна зэрэг хоёр ч багт хагас хагас улирал тоглож байсан Грин 2012 оны долоодугаар сарын 31-нд Спёрс багтайгаа гурван жилийн гэрээг 12 сая доллараар байгуулсан түүхтэй.
Дэниел Ричард Грин (, 1987 оны зургаадугаар сарын 22-нд Нью-Йорк мужийн Вавилон хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Сан Антонио Спёрс багийн довтлогч, холбон тоглогч юм.
2012—2013 оны улиралд НБА-гийн аваргын төлөөх тоглолтын долоон цувралд Майами Хит багийн тоглохдоо гурван онооны шидэлтээр нийт 27 оноо авч урьд энэ төрөлд тогтоосон байсан Рей Аллений амжилтыг эвдэж байв.
Хэрлэн Барс хотын чуулганы дэд тэргүүний 1758 оны 12-р сарын 27-ны өдрийн бичигт Илдэн засгийн хошууны нутгийг өмнө зах Хулстай, хойт зах Буйр, баруун зах Цагаан уул зүүн зах Гүн нуур хэмээн ерөнхийд нь тодорхойлсон.
Монголд 1921 онд Ардын засаг тогтсоноор Илдэнвангийн хошууны нутагт байх Хөх нуурын хотгорт 1924 онд Халхгол хошууны Их хурал хуралдаж, 6 сумтайгаар Тамгын газрыг байгуулж, хошуудыг хаан ноёдын нэрээр нэрлэж байсныг өөрчилж, Хан Хэнтий уулын аймгийн “Хлхголын хошуу” хэмээн нэрлэсэн түүхтэй.
Японууд 1934 оны үеэс Монгол, Баргын газар нутгийн маргалданыг ашиглаж эхэлсэн нь Манж-Го, Монголын хоорондох хилийг Буйр нуурт цутгах Халхын гол гэж үзэж байсан боловч Монголчууд Халх голоос зүүн чигт 16 км-н цаана орших “Номонхан” хэмээн Монгол, Манж-гогийн хилийн орчим байх уулын нэрээр нэрлэсэн тосгон хүртлэх газрыг Монгол улсын нутаг гэж үзэж байв.
Японы тал 1932 оноос эхлэн тагнуул туршуулын шинжтэй үйл ажиллагаа явуулж 1936 оноос Япон, Манжийн цэрэг Монголын хилийн Улаан бургас, Булан дэрс, Адаг дулаан, Бүрд овоо, Хайлааст манхан, Халхын сүм зэргийн чиглэлээр хил зөрчин өдөөн хатгалаг хийж байлаа.
Судалгаагаар Монгол хүний харааны бүхэл япон хүнийхээс 2-5 бүхлээр илүү байсан бөгөөд энэ нь өргөн, уудам орон зайд амьдардаг хэв маяг нь нөлөөлж байна гэсэн дүгнэлтэнд хүргэсэн байна.
1935 оны нэгдүгээр сард Халхын сүмийн чиглэлд болсон өдөөн хатгалга, тулгаралтын асуудлаар БНМАУ, Манж- гогийн хооронд мөн онд Зсгийн газар хоорондын бага хурлыг хийж, хилийн асуудлыг шийдвэрлэж байх үүрэг бүхий хамтарсан хилийн комиссыг байгуулах асуудлыг хэлэлцсэн боловч тодорхой тохиролцоонд хүрч чадаагүйгээс хэлэлцээр зогссон байна.
Энэхүү хэлэлцээр тасалдсанаас хойш 4 хоногийн дараа буюу 1935 оны 11-р сарын 29-нд Булан дэрсний харуулын чиглэлээр Япон-Манжгогийн цэргүүд давуу хүчээр гэнэдүүлэн дайрч, тус заставын 18 хүний амь насыг хөнөөгөөд буцаж гарчээ.
Дорнод хязгаарт Халхын голын байлдааны өмнө хоёр талаас хамгийн их хүн хүч, зэвсэг техник оролцсон байлдааны ажиллагаа нь 1936 оны 3-р сард болсон Адаг дулааны орчим болсон тулгаралт билээ.
Япон манжийн талаас 90 гаруй машин, 12 танк, 7 тооны нисэх онгоц бүхий 1000 гаруй хүн, монголын талаас Баянтүмэн дэх нисэх отряд, хуягт суман, ЗХУ-ын хүнд пулемётын салаагаар хүч нэмэгдүүлсэн 5 машин бүхий отряд 4 машинтай хөнгөн пулемёт бүхий моторжуулсан суман, сэлэмт салаа оролцсон байна.
Адаг дулаан дахь манай хилийн харуулыг 1936 оны гуравдугаар сарын 31-нд Япон, Манж Гогийн 60 орчим машинтай 1000 ор чим цэ рэг найман танкаар хүч хавс ран довтолсноор найман цаг орчим үргэлжилсэн ширүүн тулалдааны үед дайсны хоёр танкийг устгах үүргийг дивизийн штабын дарга Гомбоос авсан төлөөлөгч Д.Чүлтэмсүрэн тасаг цэрэг удирдан галын дундуур тойрон бүслэх замаар давшиж ар талд нь гармагц цэргүүдээ хориглолтод оруулаад бага даргынхаа хамт танкан дээр нь гарч, экипажийг бууж өгөхийг шаардахад хариу эсэргүүцсэн тул уг танкийг винтовын бөмбөгөөр дэлбэлж устгажээ.
Энэ мэтичлэн Монголын цэргүүд Дэмбэрэл, Шагдарсүрэн нарын зоригт нисгэгчдийн агаарын хүчний дэмжлгтэйгээр 3 өдрийн тулалдаанаар япон-манж-гогийн цэргүүдийг БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрээс үлдэн хөөж гаргасан байна.
Халхын сүмийн мөргөлдөөний дараа Монголын талын зэвсэгт мөргөлдөөнөөс зайлсхийж байгаа бодлогын дагуу Монголын тал Япон, Манж-Гогийн талд алдсан Халхын сүмийн хэсгийг цэрэг, зэвсгийн хүчээр эргүүлэн авах оролдлогыг хийгээгүй байна.
Энэхүү бодлогыг Япончууд монголчууд хүч сул учир шууд зэвсэгт мөргөлдөөнд орох сонирхолгүй байна гэж үзэн шат дараалсан цэргийн довтолгоонуудыг хийж Х алх гол орчмын Тамсабулагийн тохойг таслан авахаар оролдож эхэлсэн байна.
Манжуурын бага хурлаар Хилийн мөргөлдөөн болсон нутгууд нь хэний нутаг болохыг шийдэх, хилийн шугамыг нягтлан тогтоох гэсэн хоёр үндсэн асуудал хэлэлцсэн боловч тодорхой үр дүнд хүрээгүй байна.
Холбоотон гурван гүрний удирдагчдын Тегераны уулзалт буюу Тегераны Бага хурал- Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы буюу Тэнхлэгийн гүрнүүдийн эсрэг Холбоотны эвсэлийг бүрдүүлэгч нараас голлох гурван улсын тэргүүн ЗХУ-ын И.В.
Сталин, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Франклин Рузвельт, Их Британийн Ерөнхий сайд Уинстон Черчилль нарын 1943 оны 11-р сарын 28-наас 12-р сарын 1-нд Ираны нийслэлТегеран хотод хийсэн уулзалтыг хэлдэг.
ЗХУ-ын талаас: ЗХУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөлийн дарга И.Сталин, ЗХУ-ын Гадаад хэргийн сайд В.Молотов, ЗХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд, маршал К.Ворошилов.
Жейсон Энтони "Жей-Рич" Ричардсон (, 1981 оны нэгдүгээр сарын 20-нд Мичиган мужийн Сагино хотод төрсөн) — Америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбооны Филадельфи-76 багийн жижиг довтлогч болон довтлогч-хамгаалагч юм.
Рональдо, Зинедин Зидан нарын шилдэг хөлбөмбөгчидийг хүндэлдэг залуу хүү нутгийнхаа өсвөрийн "Брон Террайон" болон Олимпик Лион багуудад 1995-2004 оны хооронд тоглож байгаад Лионы насанд хүрэгчдийн багт 2009 оныг хүртэл тоглохдоо Францын нэрийн хуудас болохуйц довтлогч болохоо харуулсан байдаг.
2009 оны долоодугаар сарын 1-нд Испанийн эзэн хааны Реал Мадрид баг Бенземаг идэвхитэй судалсаны үндсэн дээр 2015 оныг хүртэл 35 сая еврогийн гэрээгээр элсүүлсэн юм.
Тухайн үед түүнийг Европын шилдэг багууд сонирхож байсан нь илт байсан ба Реалын довтолгооны бүсэд Бразилын Кака, Португалийн Кристиано Рональдо болон испанийн Рауль Албиоль нартай ээлжлэн тоглохоор зэхэж байсан юм.
Ес дугаарын өмсгөлтэйгээр гарааны тоглогчоор сонгогдсон Бензема одоогийн багтайгаа 2011-12 оны улиралд Испанийн аваргаар тодорч, Аваргуудын лигийн түүхэнд Реал Мадрид багийн оруулсан "300 дахь гоолын эзэн" болохын сацуу 2 гараа тутам 1 гоол оруулдаг гэсэн үзүүлэлтээ хадгалсаар яваа.
Францын нэрийн өмнөөс түүнийг 17-21 хүртэлх 4 насны ангиллын багуудад тасралтгүй тоглуулсан ба 2007 оноос шигшээ баг нь дуудаж 2008 оны ЕАШТ-д бэлтгэн оролцуулсан байдаг юм.
1901 онд Ли Хунжаныг нас барсны дараа тэрээр Жили мужийн захирагч, Бэйян армийн командлагчийн (Германы загварын дагуу зэвсэглэсэн, бэлтгэгдсэн тус улсын хоёр шинэ армийн нэг) албан тушаалыг хүлээн авав.
Юань Шикай хүчирхэгжихээс эмээж, хатан хаан 1908 онд нас барахаасаа өмнө ихэмсэг жанжны цаазаар авах тушаал өгсөн боловч ирээдүйн дарангуйлагч бүх албан тушаалаа залуу эзэн хааны ван Пу И-д үлдээж, төрөлх аймагтаа буцсан байна.
Юань Шикай Тайпинийн бослогын үеэр Хэнан мужид удам дамжсан цэргийн хүмүүсийн гэр бүлд төрж, ирээдүйн дарангуйлагчийн эцэг эх нь дийлдэшгүй бэхлэгдсэн бүсийг зохион байгуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.
Юань Шикай (; 1859 он 9-р сарын 16-ны өдөр төрсөн—1916 он 6-р сарын 6-ий өдөр нас барсан) Чин улсын сүүлчийн үеийн чухал цэргийн явдлын зүтгэлтэн, улс төрч , дипломат, умардын шинэ цэргийг удирдагч, орчин үеийн дундад улсын улс төр, сурган хүмүүжил зэрэг талын хятад үндэстэний уламжлалт соёлын сэргээхэд чухал хувь нэмэр үзүүлсэн, дундад улсын цагдаагийн захиргаа, дундад улсын хууль цаазын одоогийн суурийг тавигч, дундад иргэн улс байгуулах зангилаа хүн болно.
Тэрээр Манж Чин улсын сайд нарын зөвлөлийн Ерөнхий сайд, дундад иргэн улсын цагийн их ерөнхийлөгч ба дундад иргэн улсын их ерөнхийлөгч зэрэг тушаалыг хашиж байжээ .
Манж болон хятадын генерал, улс төрч хүн бөгөөд Манж Чин улсын сүүлийн үед өөрийн нэр хүндтэй байдлыг чадварлаг ашиглан түүнийг хятадын төрөөр солих үйл ажиллагааг зохион байгуулсан бөгөөд Дундад Иргэн Улс буюу Бүгд Найрамдах Хятад Улсын анхны ерөнхийлөгч байсан хүн юм.
1900 оны Ихэтуаны бослогын үеэр Юань Шикай Хятадын бусад бүс нутгийн аюулгүй байдлыг хангах нэрийдлээр Бэйянгийн томоохон хүчийг ялагдалаас аварч, байлдааны бүсээс нэн даруй гаргаж чадсан байна.
Төрийн албанаас халагдсан, шинэчлэлийг эсэргүүцэгч талынхан Цыши хатанд гомдоллон очсон бөгөөд Цыши хатан Рунлу, Дун Фушян нарын цуглуулсан цэргийн хүч,цэргийн нөлөө бүхий жанжин Юань Шикай төлөвлөгөө задруулж хатны итгэлийг олж авсан байна.
Ингэснээр Цыши хатан Бадаргуулт төр хаанаас төрийн тамгыг хураан авч, эзэн хааны хэрэгжүүлсэн шинэчлэлийг зогсоогоод, хуучин ёсоор төрийг удирдах болсон.
Энэ дайнд ялагдал хүлээсний дараа Япон шиг үндсэн хуульт хаант засагтай болоё хэмээн 1898 онд улс төр, эдийн засаг, нийгмийг хамарсан «Зуун өдрийн шинэчлэл»-ийг эхлүүлжээ.
Үүний дараа эзэн хааныг Цыши хатан түүнд өөрийн ах Гүйшяний охин Ехэнара Жинфөнийг хааны их хатнаар сонгоод, мөн Татара овогт Чаншү сайдын эгч дүү хоёр охидыг татвар эмээр сонгож хамтад нь хуримын ёсыг гүйцэтгэв.
Өмнөх Бүрэн засагч хаан залуугаараа хүүтэй бололгүй, бурхан болсон бөгөөд түүнийг хэн залгах вэ гэхэд Цыши хатан эх, өөрийн дүү охин Ваньжэнь, Төр гэрэлт хааны 7-р хүү Чунь чин ван Ишюань хоёрын дундаас гарсан дөрвөн настай хүүг 1875 онд шинэ хаанаар өргөмжилж өмнөөс нь төр барих ажлаа үргэлжлүүлжээ.
Бохир ус буюу шингэн хаягдал гэдэг нь унд ахуйн болон үйлдвэрлэлийн зориулалтаар хэрэглэгдэн гарч, өөрийн анхдагч химийн найрлага, физик шинж чанараа өөрчлөн бохирдсон усыг хэлнэ.
Бохирдлыг химийн найрлагаар нь эрдэслэг ба органик гаралтай гэж ялгах ба эрдэслэг бохирдол нь элс, эрдэсийн давсны хүчил, шүлтийн уусмал, эрдэсийн тос гэх мэтийг агуулдаг бол органик бохирдол нь ургамалын ба амьтны гаралтай бохирдлыг агуулна.
Биохимийн хүчилтөрөгчийн хэрэгцээ гэдэг нь органик бохирдлыг хүчилтөрөгч ба эрдэсжүүлэгч бичил биетийн тусламжтайгаар исэлдүүлэхэд шаардлагатай хүчилтөрөгчийн хэмжээг хэлнэ.
Бохир усны тогтонгошил-Бохир усанд органик бохирдол ихээр агуулагдаж, харин түүнийг исэлдүүлэхэд шаардлагатай хүчилтөрөгч зарцуулагдаж дуусахад ялзралтын процесс эхэлж хийн бүтээгдэхүүн метан, хүхэрт устөрөгч ялгардаг.
Уусссан хүчилтөрөгч, азотлог давсанд агуулагдах хүчилтөрөгчийн нийлбэр болон биохимийн хүчилтөрөгчийн хэрэгцээ хоёрын хоорондын харьцаагаар ялзралт эхлэх агшныг тодорхойлж болно.
Ахуйн бохир усны 30% орчмыг хар ус эзэлдэг ба энэ нь фосфор, азот, төрөл бүрийн нянгийн бохирдлыг ихээр агуулдаг тул түүнийг зайлшгүй цэвэрлэж халдваргүйжүүлэх шаардлагатай.
Синтетик угаалгын нунтаг хэрэглэж байгаа үйлдвэр, угаалгын газраас ихээхэн гардаг ба СГИБ болон угаалгын бодистой ус хотын сүлжээнд нийлүүлэгдсэнээр бохир усан дах фосфатын хэмжээг нэмэгдүүлдэг, ингэснээр фосфаттай ус усан орчинг эфтрофикацид оруулах нэг хүчин зүйл болдог.
Азотын исэлдсэн хэлбэр болон цэвэрлэсэн усны нийт азотын хэмжээг бохир усныхтай харьцуулсан байдлаар нь исэлдэлтийн процесс хир зэрэг гүн явагдсаныг тодорхойлно.
Ердийн нөхцөлд бихроматаар бүх органик бодисын 95-98% нь исэлддэг, зөвхөн пиридин, пиррол, пирролидин, пролин, никотины хүчил, мөн бага уусдаг нүүрстөрөгч, бензол ба түүний гомолог, парафин, нафталин зэрэг нь исэлддэггүй.
Индикаторын энгийн бичил биетүүд нь орчны нөхцөл болох лагийн ачаалал, хүчилтөрөгчийн хангалт, хорт зүйл байгаа эсэх, идэвхит лагийн нөхөн сэргээлтийн түвшин зэргийн өөрчлөлтийг сайн мэдэрдэг.
Микробиологийн шинжилгээ-Ус өвчин үүсгэгч бактериар хир зэрэг бохирдсоныг индексээр тодорхойлох ба энэ нь нэг ширхэг гэдэсний савханцарыг агуулах усны хамгийн бага эзэлхүүн бөгөөд логарифмаар тодорхойлно.
Нэгэнтээ “хүний биеийн хэсгүүдээс цээж, дух хоёр заавал өргөн байваас зохилтой” хэмээн маргалдсаны нь төлөө Сократ “платус” хэмээн хочилсон нь түүнийг үеийн үед алдаршуулсан нэр болжээ.
Тэрчлэн эртний Герегийн суут яруу найрагч эмэгтэй Санпфогийн нэг ч шүлэг бүрэн эхээрээ хадгалагдаагүй тул ердөө Платоны биширсэн үгээр л “суут” гэж өнөө тодорхойлдог билээ.
Түүнээс өмнө оршиж байсан урсгалууд бол нэгд Хомер, Мусей, Хесиод нарын бий болгосон яруу найргийн гүн ухаан, Ионий сургаалиас үүдэлтэй бас өөр нэгэн урсгал бий – Түүнийг Хераклит, Фалес, Анаксагор нар үндэслэжээ.
Эртний үеэс эдүгээ хүртэл энэ шүүмжлэл Сократын “ардчиллын эсрэг үзэл“ гэсэн сэдвийн нэг гол учир нотлол болж ирэв. Албаны хүмүүсийг шодолтоор сонгох журмын талаар Сократын шүүмжлэл тэр үеийн Афины үндсэн хуульд харшилсан юм. Ардчиллын эсрэг зүйл байсангүй. Ер нь Сократ төрийн байгууллагыг өөрчлөх талаар ямар нэг онцгой хөтөлбөр дэвшүүлээгүй, зөвхөн төрийн хариуцлагатай албан тушаалтан мөн цэргийн удирдах дарга нарыг санал хураалтаар сонгох санал гаргасан ажээ. Өөрөөр хэлбэл, шодох аргыг санал хураалтаар солих нь зүйтэй юм гэсэн санаанаас өөр юу ч хэлээгүй ажээ. Сайн сайхан байдал гэдгийг хүнд “ашигтай” юмыг таньж мэдэх явдалтай холбож ойлгосны дүнд Сократ утилитаризм, заваан прагматизмын явцуу хүрээнээс гарч чадсан хэрэг.
Үнэн эрт орой хэзээ нэгэн цагт ялна гэдэгт итгэсэн энэ философч шүүх ажиллагаа төгсөх үед өөрийг нь үхүүлэхээр шийтгэсэнтэр хүмүүс алсдаа хатуу ширүүн цээрлэл амсна гэж зөгнөн хэлжээ.
Платогоос өөр , болон нь өөрийн чадварааа бусдыг хууран мэхлэхэд ашигладаг хүмүүс бөгөөд ном бичихдээ зөвхөн өөрийнхөө ашиг сонирхолыг бодож бичдэг хүмүүс гэж хэлж болно.
Аристотель өөрийнхөө сопхистчууд дотроо Платогийн сөрөг тодорхойлолтын дагуу хүнийг сопхист гэж дуудаж байвал тэр хүн нь мэдлэгээрээ бусдыг хуурч мөнгө олдог хүн гэсэн үг юм.
Сократ найзынхаа гэрт шөнийг өнгөрөөхөд залуу хүн өөр дээр нь ирээд холоо Афенд хүрч ирсэн тул Сократаас Горгеастай танилцуулж өгөөч гэж гуйсан учир нь Горгеас сопхист байсан юм яг физикч хэвсчин гэдэгтэй адил.
НТӨ 4 5р зууны сөрөг талыг баримтлагч сэтгэгчдийн мөн чанар нь. маш олон үнэлж баршгүй, эерэг үзэл баримтлалуудыг болон өөрсдийн хувь нэмрийг Өрнөдийн философичдын ирээдүйн бүтээн байгуулалтыг хийхэд нэмэрлэсэн.
Цаашилбал, Хөрөнгө мөнгний элбэг байдал, соёлын боловсролыг дээшлүүлэх, түүнчлэн өндөр настан болон залуусын хоорондох хөрөнгө мөнгний хэм хэмжээ ба соёл, ёс суртахууны хэм хэмжээг ойлгох тус тусын бодлогыг устгах явдал юм.
Персийн цэргийн хүчээ ихэсгэснээс болж Иониагийн сэхээтэнүүд ба технакратчууд Магна Граеса луу шилжин суурших шаардлагатай болсон, ерөнхийдөө бол Өмнөд Итали руу шилжсэн.
Афины усан цэрэг далайн дайнд маш том үүрэг гүйцэтгэсний нөлөөгөөр Персийг ялсан ба энэ ялалт нь Афин хотыг Магна Греасе дэх нийгэм улс төрийн хамгийн том төв хот болгосон юм.
Перислечүүд нь Анаксагорасчууд ба Протагорачуудыг уриад зогсохгүй маш олон мэдлэгийн төлөө тэмүүлсэн ба түүнийгээ бусадтай хуваалцсан сэхээтэн философичидыг урьсан.
Гэтэл шинэ Академийн урсгалыг баримтлагчид оршин байгаа бүх юмсын зарим нь танин мэдэхүйд үл өртөнө, мөн юмны тухай тодорхой үе шат бүхий мэдлэг оршин байна гэж үзэхэд биднийг хүргэж байгаа тийм юмс байна гэж үздэг.
“ Би бол сопхист ба миний мэргэжил бол бусдад яаж гэрээ, засгийн газраа удирдах, яаж улс төрийг дээшлүүлэх бас яаж мэтгэлзээнд сайжирахыг залуу хүмүүст зааж өгдөг гэсэн.
Хэдийгээр Плато хэзээ ч сэтгэгччидйг философичид байсан гэж хүлээн зөвшөөрдөггүй ч тэд үнэндээ ёс зүй болон танин мэдэхүйн хоорондох харилцан шүтэлцээний талаар өргөн мэдлэгтэй философичид байсан юм.
Эхний ээдрээ тайлах наадам тугалын чагтыг гогцоонд хийх гаргах үйлдэлтэй байсан бол түүний битүү гогцоог өөр нэгэн битүү гогцоонд хийх арга замаар «Хонин холбоо», « Богцны уяа », «богцны цагирагтай түгжээ» зэрэг хэрэглээний гогцоот уяа гарахын зэрэгцээ тийм уяа түгжээг хийж сургахад туслах наадмууд гарч, тэдгээрээс Чамбалын түлхүүр гэдэг оюун түлхүүрийн салбар наадмууд гарчээ.
Богцны, хонин холбоо маягийн түгжээнээс үндэслэн битүү гогцооноос зуузай авах», «Модон чагт гогцоонд оруулах гаргах. «Хайчны нэг бариулын цагирган гогцоог битуү гогцооноос гаргах», «Хайчны хос бариулаас гогцоо гаргах», «Хос хайч холбох салгах», «Хос дөрөө холбох салгах», «Айргийн бүлүүрийн нүх цзвэрлэх», «Уур нүдүүр холбох салгах» гэх мэт өөрсдийн хэрэглээний зүйлтэй шууд холбоотой наадмуудыг монголын малчид зохиож, улмаар ухаан задлах уран ээдрээтэй “Бүлүүрийн тавгаас бөгөж авах” “Буулганаас бөгж авах” “бөгж нийлүүлэх “ чөдөр гогцоо зэрэг олон наадам зохиож суүлдзэ бүр хийсвэрлэж «Давхар гогцоо», «Хоёр хүний холбоо салгах», Хоёр гарын холбооноос зуузай авах», «Хоёр тахны холбооноос зуузай авах», «Холбосон хоёр гараа битүу гогцооноос салгах», «Аргамжаанаас биеэ салгах».
Манай өвөг дээдэс жилийн дөрвөн улиралдаа тохируулж, нүүж суухын тулд гэр орон, эд хогшил, хашаа саравчаа бүгдийг нь хялбархан задалж, угсарахаар бодон хийдэг байсан.
Манай ард түмэн үр хүүхдийнхээ оюуны ухаан, сэтгэн бодох чадвар, эвлүүлэх ухааны арга барил , зохион бүтээх бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх, сургалт хүмүүжлийн ажилд тоглоом наадам ашиглан,саруул уужим олон талын хүмүүжилтэй болгох үйл ажиллагаандаа ашиглаж ирсэн ардын уламжлалт тоглоомын бүхэл бүтэн соёлыг бий болгожээ.
Түүний нэг нь Монголчуудын хэдэн зууны турш үе дамжуулан өвлүүлэж, улам боловсронгуй болгон хөгжүүлж ирсэн оюуны үнэт бүтээл болох оньсон тоглоом юм Монголчууд шатаах дэлбэрэх бодис бүхий бортогуудыг чөдөр оньс нэртэй оньсон зэвсгээр харваж байсан түүхэн барим байдаг.
Тулуй 1221 онд Хорезмын довгоонд 300 чөдөр оньс хэргэлсэн/ Мал аж ахуйн тоног хэрэглэл ногт, чөдөр, эмээл, хазаар,тэрэг,чарга энэ бүхэн уяа зангилаан оньслох урлаг ухаан, тоглоом болтлоо хөгжин хүмүүсийн бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлдэг байж.
Аман наадам - Монголын ард түмэн мянга мянган жил хуримтлуулсан ахуй амьдрал соёл хүмүүжлийн арга туршлага, эрдэм мэдлэгийн ихэнх нь малчин олны амьдрал туршлагаар баяжигдан уламжлагдаж ирсэн боловч нэгэн хэсэг нь хуучин цагийн ном сударт, зарим хэсэг нь ардын аман зохиолд ам дамжигдан үлдэж зарим нэг нь мартагддаг байна.
Нэгэн нутагт боловсорсон сайн зүйлс эрдэм ухаан бүх ард түмний хүртээл болж чадахгүй байсан тул ард түмэн үүнийг эрт мэдэж, олсон ололт амжилт арга туршлага эрдэм мэдлэгийнхээ эрхэм дээжсийг нэг сонсмогц ой тойнд хоногшихуйц хэвшмэл хэллэг, толгой холбон айзам тааруулан шүлэглэсэн үгс болгон цээжлүүлэн үлдээдэг байжээ.
Ийнхүү холбоо шүлгийн бадаг болгон хойч үедээ уламжлан үлдээдэг нэгэн сайхан арга бол ардын аман зохиолын нэгээхэн хэсэг нь болсон аман наадам буюу үгэн тоглоом гэж үзэж болно.
Аман наадам нь монголын ард түмэн хойч үеэ сурган хүмүүжүүлж эрдэм мэдлэг олгох, хэл яриаг хөгжүүлэх, авиаг зөв тод дуудаж сургах явдалд онцгой ач холбогдол гүйцэтгэж, сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд ихээхэн хувь нэмрээ оруулсаар ирсэн юм.
Энэхүү өрж эвлүүлдэг Намсрай тоглоом нь 4 ижил адил талт гурвалжин , 2 ижил квадрат дүрс, 1 том, 4 ижил жижиг адил талт гонзгой дөрвөлжин зэрэг 3 янзын дүрс бүхий 11 ширхэг хэсгээс бүрдэнэ.
Намсрай тоглоом нь сургуулийн өмнөх насны хүүхдэд тохирсон, энгийн геометрийн дүрс бүхий хялбархан хуваалттай, өөрийн гэсэн онцлог шинжтэй, хамгийн цөөн дүрс бүхий олон тооны хувилбартай, ямар нэгэн амьтан ялангуяа таван хошуу малыг янз бүрийн хөдөлгөөнтэй дүрсэлж болдог, олон дүрс хувилбар бүхий тоглоом юм.
Уг тоглоомыг П.Баяраа 1991 онд зохиож цэцэрлэгийн багшийн сургуулийн оюутнуудад зааж сурган нийтийн хүртээл болгон, 1994 онд отгон хүү Намсрайн нэрээр нэрлэсэн.
Энэ тоглоомоор бага насны хүүхдүүдэд тоглуулахдаа эхлээд өнгөөр ялган будсан янз бүрийн дүрс бүхий даалгаврыг өгч харж дуурайлган эвлүүлүүлэх, дараа нь өрсөн дүрсээс харж зурж будах, эцэст нь өөрсдөөр нь янз бүрийн дүрс, хээ санаачлан зохион бүтээлгэх зэргээр хүүхдийн нас, чадварт тохируулан олон арга барилаар ажлуулах боломжтой.
Долоодой бол манай монголын уламжлалт өрж эвлүүлдэг тоглоомын нэг бөгөөд гурван кавдрат хоёр тэнш өнцөгт хоёр тэгш өнцөгт гурвалжин дүрсээс бүрдэнэ.
Уг тоглоомыг 1966 онд өөрийн бичсэн"Монголын хөлөгт тоглоом"номонд анх хэвлэн гаргаж , түүнд утаа гарч байгаа эсгий гэр, хултай айраг барьсан хүн,гүйж яваа хүүхэд, хун ,морьтой хүн зэрэг тавиад дүрсийг эвлүүлж дүрсэлсэн 1990 оны Залуу зохион бүтээгч сэтгүүлд Х.
Энэ тоглоомыг Фанер буюу мод картон цаасаар зурагт үзүүлсэнээр долоон хэсэгт хувааж хийн тэдгээрийг эвлүүлэн тоглож хүүхэдийн сэтгэн бодох чадвар ,эвлүүлэх ухаанд сургах ач холбогдолтой
Тэдгээрээс Н.Намжилдорж өрж эвлүүлдэг тоглоомыг хүүхэд залуучуудад өвлүүлэх, сургаж хүмүүжүүлэхээс гадна ардын уламжлалт тоглоот наадмыг судалж цуглуулан эмхтгэн хэвлүүлсэн ба өөрөө шинээр “Долоодой" хэмээх тоглоом зохиож энэхүү тоглоомоороо БНМАУ-ын Гэгээрлийн яам, Монголын урчуудын эвлэлийн холбооноос 1961 онд зарлаж явуулсан хүүхдийн тоглоомын уралдаанд гуравдугаар байр эзэлж байсан бөгөөд 1966 онд "Монголын хөлөгт тоглоом" номдоо оруулсан байна. П.Баяраа 1991 онд "Намсрай" тоглоомыг зохиож, цэцэрлэгийн багшийн сургуулийн оюутнуудад зааж сурган нийтийн хүртээл болгон, 1994 онд отгон хүү Намсрайн нэрээр нэрлэсэн. Уг тоглоом "Монгольская игра" нэртэйгээр Орос улсад үйлдвэрлэгдэн интернетээр зарагдан нийтийн хүртээл болж байна.
Тоглоомын сурган хүмүүжүүлэх ач холбогдол нь: хүүхдийн оюун ухаан сэтгэн бодох, дүрслэн урлах чадвар, -г хөгжүүлэх, бага насны хүүхдийн хичээл сургалтыг сонирхолтой хөгжилтэй болгож сургалтын үйл ажиллагаанд тоглоомоор дамжуулан хүүхдийн математик сэтгэлгээ, дүрслэн урлах, зохион бүтээн авьяас чадварыг хөгжүүлэхэд чиглэгдсэн сургалтын үйл ажиллагаанд дидактик материал болж сургалтын процест хүүхдэд сэтгэхүйн үйлдэл төлөвшүүлэхэд задлан шинжлэх, цэгцлэн нэгтгэж, оюун дүгнэлт гаргах ажиллагаанд тоглоомын хэлбэрээр ашиглах өргөн боломж олгодгоор онцлог чухал ач холбогдолтой юм.
“ЧАМА” гэдэг нь шидэт буюу гайхамшигт гэсэн утгатай, “БАЛ” гэдэг нь үелээ буюу далан гэсэн утгатай хоёр үгээс бүтсэн Чамабалын хүрд буюу шидэт далангийн хүрд гэж нэрлэгдсэн олон зуун наадам байдаг нь монгол ардын наадмын нэгэн төрөл юм.
Манай эртний өвөг болох Хүннү гүрний үед нууцыг эрж олох буюу түүнд хүрэх төөрөхгүй замыг эрж олох хашаа хороо, зураг тэмдгийг “Чамабалын хүрд“ гэдэг байжээ. Булган аймгийн Бүрэгхангай сумаас МЭӨ 200-аад оны үед хамаарах “Чамабалын хүрд” олдсон нь бий.
зэрэг олон төрлийн арвин баялаг тоглоом наадгай байдаг бөгөөд манай ард түмэн өсвөр үеэ сургаж хүмүүжүүлэх нэгэн чухал хэрэглүүр болгон ашигласаар ирсэн уламжлалтай билээ.
Түүнийг манай ухаант өвөг дээдэс эрхэмлэн ойлгож хүүхэд багачууд ,хойч үеэ нас бие сэтгэл зүйд тохируулан оюун ухааны билэг авьяас,сэтгэн бодох,ухаарах чадварыг суулгадаг өвөрмөц сургалтын олон арга хэрэглэн хөгжүүлж хэрэглэсээр ирсэн юм.
Энэхүү өрж эвлүүлдэг тоглоом нь хүний бодож сэтгэх чадвар ,эргэцүүлэн ухаарах чанар,эвлүүлэх ухаан түүний авхаалж самбааны сорилт, тэднийг хөгжүүлэх дасгалын үүргийг гүйцэтгэсээр иржээ.
Ардын уламжлалт энэ арга ухаан, өнөө цагт ч хүүхэд залуусын оюун ухаан, сэтгэх чадварыг сайжруулж , орчин үеийн оюуны ухааны чадвар -ийн түвшин буюу “” бүтээлч сэтгэлийн чадавхын эх үндсийг тавьж өгсөн юм.
Хүүхдийн оюуны чадвар, тэвчээртэй шаргуу зан, сэтгэлээр унадаггүй өөдрөг байдал гэсэн 3 чанарыг энэхүү өрж эвлүүлдэг тоглоомоор зэрэг олгох боломжтой гэдгийг манай өвөг дээдсүүд ухааран ойлгож эрт цагаас их ба бага Эвт долоо ,Жигтэйхэн 7 хавтгай,Долойдоо зэрэг эвлүүлэх тоглоом наадам зохион хүүхдийг бага наснаас нь тоглуулж хөгжүүлж ирсэн уламжлалтай билээ
А. С. Макаренкийн хэлсэн нь: «Хүүхэд тоглоомд хорхойтой байдаг, түүнийг хангаж байх хэрэгтэй. Тэдэнд зөвхөн тоглох цаг гаргаж өгөх төдийгүй харин энэ тоглоомоор тэдний бүхий л амьдралыг дүүрэн хангах хэрэгтэй. Тэдний бүхий л амьдрал бол тоглоом мөн» гэжээ.
Тухайлбал шинэ зүйл сурахтай холбоотой бүх үйл цоо шинэ баримт зарчмуудыг сэтгэн гаргах, түүнийгээ шинэ нөхцөл байдалд уялдуулан хэрэглэх гарт байгаа баримтыг нэгтгэн зүй тогтлыг илрүүлэх гэхи мэтийн оюуны үйлдлүүдийг нэрлэж болно.
Аман наадам, үгэн тоглоом нь аль ч насны хүнд хамааралтай боловч тэр дундаас хүүхэд залуусын сонирхлыг бүр их татдаг нь ардын сурган хүмүүжүүлэх зүйн хэрэглүүр болж, тэдний ёс суртахууны хүмүүжил, танин мэдэхүйд нөлөөлдөгтэй холбоотой.
Монголын ард түмэн өвөг дээдсээсээ уламжлагдан ирсэн “Энх мэндийн эв долоо“, "Бага эв долоо", "Жигтэйхэн долоон хавтгай" зэрэг өрж эвлүүлдэг тоглоомоо баяжуулан хөгжүүлж хадгалсаар ардын тоглоом болгон эрт цагаас тоглож байсан бөгөөд хойч үедээ өвлүүлж улам боловсронгуй болгож "Долоодой", "Арга билгийн алтан түлхүүр", "Монгольская игра буюу Намсрай", "Тэмүүлэн" зэрэг эртний болон эдүгээ зохиогдсон өрж эвлүүлдэг тоглоомоор олон төрлийн тоглоом наадам зохиож хүүхдийн сэтгэн бодох чадвар, зохион бүтээх, өрж эвлүүлэх ухаанд сургах, дүрслэн урлах бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэхэд ашигласаар ирсэн билээ.
“Монголын цэцэрлэг,бага сургуулиудад “коссын шоо”,“монтессорын жааз” зэрэг аль дээр үеийн тоглоом өнөөг хуртэл нэвтрээгүй, полимино, комбинаторика зэрэг эвлуулэх ухааны хичээл бага байтугай дунд сургуульд ч заадаггуй .