polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Хангайн болон тайгын бүслүүрийн шилмүүст, навчит ойд 10 гаруй төрлийн мод ургасан үзэсгэлэнт уул нуруудтай,ой буга,бор гөрөөс,хүдэр,гахай баавгай чоно,үнэг, төрөл бүрийн ан амьтан, жигүүртэн шувууд байдаг.
Чийглэг уур амьсгал зонхилсон, зундаа +28 хэмийн халуун, өвөлдөө -39 хэмийн хүйтэн байдаг ба 1-р сарын дундаж температур -41 хэм, 7 дугаар сарын дундаж температур +26 хэм байдаг.
Энэ үедээ Буянт голын урд эрэг дээр орших цэргийн бэхлэлт бүхий дөрвөлжин хэлбэртэй 3,5-4 метр өндөр Сангийн хот гэгдэх хэрэм, их бага нарийн зээл гудамжнаас бүрдсэн “Маймаачин гэгдэх худалдааны дүүрэг, Буянт голын хойд эрэг дээр орших Түгээмэл амаржуулагч хийд зэргээс бүрдэж байв.
Олноо өргөгдсөн Монгол улсын хаан 8 дугаар богд Жавзандамба Засгийн газрын 1912 оны эхээр цэргийн яамны Сайд Хатанбаатар Магсаржаваар цэрэг удирдуулан явуулснаар 1912 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр манж хятадыг буулган авч Ховд хотыг чөлөөлжээ.
Сумын хэмжээнд Худалдаа үйлчилгээний Лут-Очир ХХК, мах боловсруулах экспортлох Буянт Катун ХК,Барилга угсралтын Ховд өргөө ХХК, Жаргалант Луу ХХК, Эрчим хүчний Барилга угсралтын Алтай трест, Баруун БОЭТөв, Олон улсын Нисэх онгоцны буудал, МҮЭХ-ны баруун бүсийн сургалтын төв, Дулаан үйлдвэрлэх, түгээх Бадамлах дөл ХК, Эрчим хүчний цахилгаан түгээх сүлжээ ХК, Ус олзворлох түгээх Шим ус ХК, харилцаа холбоо компани, арилжааны банк 6, төрөлжсөн зах 4, Зэвсэгт хүчний 123-р анги зэрэг аж ахуйн нэгж байгууллагууд хотын эдийн засаг нийгмийн хөгжилд томоохон байр суурь эзэлж байна.
Жаргалант сумын хэмжээнд 910 гаруй аж ахуйн нэгж байгууллагууд үйл ажиллагаагаа явуулдаг бөгөөд үүнээс нөхөрлөл 121, хоршоо 67, хувьцаат компани 6, хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани 137, төрийн өмчийн үйлдвэрийн газар 4, орон нутгийн өмчит үйлдвэрийн газар 5, төсөвт газар 57, төрийн бус байгууллага15, салбар 13, төлөөлөгчийн газар 3, сумын харъяа ЕБС 7-н сургуульд 9000 гаруй сурагч, 11 цэцэрлэгт 1700 хүүхэд, Ховд их сургууль, ХААИС-ын салбар, Ховд-Эрдэм дээд сургууль зэрэгт нийт 2500 гаруй оюутан сурч суралцаж байна.
Ховд хот нь төвөөс алслагдсан хэдий боловч Эрчим хүч, Зам тээвэр, харилцаа холбоо зэрэг дэд бүтэцийн хөгжлөөрөө баруун бүсийн бусад хотуудаас харьцангуй хөгжилтэй .
Одоо тус сум 19 км засмал зам, цэвэр усны шугам 17 км, бохир усны шугам 16 км, холбооны шугам 28 км, эрчим хүчний шугам 50-иад км, 260 га барилгажсан талбай 21 га асфальтан бетон зам талбайтай.
Баруун Монголын олон ястны өлгий Ховд хотын анхны суурь Эрдэнэбүрэн сумын нутаг Онгоцны улааны урд Согоот уулын зүүн хойт зүгт орших Ховд голын хөвөөний Улаанхаргана хэмээх газарт Монгол улсын түүхэнд Галданбошигт Хаан хэмжээн алдаршсан Галдан цэргийн бэхлэлт, тарианы суурин байгуулахад анх 1685 онд үүссэн гэж үздэг.
Жаргалант суманд өөлд, халх, захчин, торгууд, урианхай, мянгад, дөрвөд, баяд, казак, үзэмчин зэрэг 10 гаруй үндэстэн ястнаас бүрдсэн 25279 хүн ам, 6858 өрхтэй.
“Ажиллах хүчний нөөц ихтэй бөгөөд иргэд нь төрт ёсоо дээдлэх уламжлал, мэдрэмж сайтай, үндэстэн угсаатны хэл соёл, ёс заншлаа хадгалсан оюуны өндөр чадавхитай.
Монгол оронд байдаг гүзээлзгэнэ, аньс, бөөрөлзгөнө, самар, мөөг, хад, үхрийн нүд, тошлой, таван салаа, таргаван шийр гэх мэтийн жимс жимсгэнэ, эмийн ургамал элбэг ургадаг.
Шинэ чулуун зэвсгийн үед холбогдох хадны сүг зураг, дөрвөлжин булш, буган хөшөө, хиргэсүүрүүд, Түрэгийн үед холбогдох булш зэрэг эртний хүмүүсийн дурсгалууд бий.
Энэ далай нь Еврази болон Африкийн эх газруудын хоорондоо ойртох тектоник хөдөлгөөний үйлчлэлээр шахагдан жижгэрч үлдсэн хэсэг нь өнөөгийн Газар дундын тэнгис болжээ гэж үздэг байна.
Энэ тектоник хөдөлгөөн одоо хүртэл үргэлжилж байгаа бөгөөд Итали даяарх идэвхитэй галт уулууд, Этна, Везувий галт уулын тэсрэлтүүд, Итали, Грек, Туркэд болж буй олон удаагийн газар хөдлөлтүүд үүний илрэл юм.
Тунисаас Сицили арал хүртэл тэнгисийн ёрооолын тавцанд усан доорхи нуруу үүсч байгаа бөгөөд энэ нь аяндаа Газар дундын тэнгисийг баруун, зүүн хэсэгт хуваах төлөвтэй байна.
Гадагш задгай далайд холбогдож байгаа Гибралтарын нарийн хоолой нь хангалттай хэмжээний усны солилцоог хийж чадахгүй байгаа тул Газар дундын тэнгис нь Атлантын далайгаас илүү шорвог, давсархаг болсон байдаг.
Газар дундын тэнгист хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан орнууд Хар тэнгис, Дарданеллын хоолой, Мраморын тэнгис, Босфорын хоолойгоор дамжин холбогддог ба улмаар задгай далайд гарах гарц нь болдог.
Европын Холбооны улсууд болон АНУ нь Газар дундын тэнгисийг ашиглан Ливи, Алжираас, Суэцийн сувагийг ашиглан Персийн булангийн орнуудаас түүхий газрын тос татаж авдаг улс төр, эдийн засгийн чухал бүс нутаг юм.
Нийт талбай нь 2.5 сая км² боловч Атлантын гичиш далайтай зөвхөн 14 км өргөнтэй Гибралтарын хоолойгоор холбогддог, үндсэндээ эх газар дундын гэж хэлж болохоор тэнгис юм.
Эрт үед уг тэнгис нь түүнийг тойрон оршин тогтнож байсан эртний Египет, Перс, Грек, Ром, Финик, Карфаген, Месопотами зэрэг олон иргэншлүүдийн хооронд худалдаа болон соёл дамжуулах гол зам байжээ.
Сүүлийн үед " " гэж хэлэгдэж байгаа нь Газар дундын тэнгис болон түүнийг эргэн тойрон дахь газар нутгийн талаар өдөр тутмын ярианд ярихдаа хэрэглэж буй товчилсон нэршил юм.
16-р зууны сүүлийн хагасаас эхлэн, тэр үед ашиглагдаж байсан Юлийн тоолол дахь улирлууд болон жинхэнэ улирлын зөрүү жил ирэх тусам илт мэдрэгдэж эхэлсэн.
Тэдний бий болгосон шинэ тоолол 1582 оны 2 сарын 4-нд бэлэн болж, мөн оны 10 сарын 5-ний пүрэв гарагийн дараагийн өдрийг 10 сарын 15-ны баасан гараг гэж тогтоон, засвар оруулж өнөөг хүртэл мөрдөж байна.
Хуучин хэрэглэгдэж байсан Юлийн тоолол нь ердийн жилийг 365 хоногоор тооцож, 4 жил тутамд 366 хоногтой өндөр жилийг бий болгодог байсан нь дунджаар 1 жилд 365.25 өдрийг агуулж байна гэсэн үг юм.
Харин шинэчлэн засварласан Григорийн тоолол нь зарчмын хувьд Юлийн тоололтой ижил ч 400 жилд 3 удаа өндөр жилийг байхгүй болгох замаар 1 жилийн дундаж өдрийн тоог 365.2425 болгосон байна.
Их Карл Ромын Папын талаар эцгийнхээ баримталж байсан бодлогыг үргэлжлүүлж, Италид ломбардуудыг төрийн эрхээс зайлуулж, Испаниас хаант улс руу нь өнгөлзөж байсан сарацинчуудтай тулалдаж, Ромын Папын хамгаалагч болжээ.
Тэрээр хаанчлах хугацаандаа Италийг дайлсан бөгөөд 800 оны 12-р сарын 25-нд Ромын Пап Лео түүнийг Константинопльд төвлөрсөн Византийн Эзэн хаантай эн зэрэгцүүлэн Император Август хэмээн өргөмжилжээ.
Ромчуудаас хойш анх удаа Баруун Европын ихэнх хэсгийг Их Карлын эзэнт улс нэгтгэж чадсан бөгөөд Каролингийн сэргэн мандалт Европын нийтлэг төрхийг бүрдүүлэхэд түлхэц өгсөн юм.
Гол мөрнөөр нь тул, зэвэг, цагаан хадар, амрын хадран, амрын цурхай, амрын сугас, улаан живэрт, морин загас, мөнгөлөг хэлтэг, булуу цагаан, цулбуурт гутаар загас бий.
Компьютер, анагаах ухаан, сансар судлал, зэвсэг, машин, тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэл болон кадми, тугалга, молебдин, мөнгө, цайрын нөөцөөр дэлхийд тэргүүлнэ.
Казахын Хант Улс 15-р зуунд үүсч 18-р зуунд Оросын ивээлд орж сүүлд ЗХУ-ын мэдэлд киргизийн автономит БНУ гэж буюу ЗСБНОросУ-ын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаад 1936 оны 12 дугаар сарын 5-нд уугуул нэрээрээ шинэчлэн зохион байгуулагдаж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн дотор «Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Казах Улс» болон өнөөгийн хил хязгаарын ерөнхий дүр зураг тогтжээ.
1989 оноос Зөвлөлт Казахын тэргүүн болсон Нурсултан Назарбаев үргэлжлүүлэн тусгаар Казахын ерөнхийлөгчөөр он удаан жил ажиллаж байгаад 2019 оны 3 сард ерөнхийлөгчийн албан тушаалаа өөрийн саналаар шилжүүлсэн.
Алтайн нуруунаас Ижил мөрөн, Баруун Сибирийн тэгш талаас Кызылкум, Тэнгэр уул хүрсэн 2 сая 725 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай дэлхийн 9-р том, далайд гарцгүй хамгийн том орон болно.
Тусгаар тогтносноосоо хойш ганцхан ерөнхийлөгчөөр удирдуулж ирсэн бөгөөд одоогоор ерөнхийлөгчийн үүрэг гүйцэтгэгч нь Кассым-Жомарт Токаев.
Зүүн өмнөд хилээр бараг долоон мянган метр өндөртэй Тэнгэр уул, түүний ар хормой салбар уулс, түүнээс баруунш Сырдарья, Арал тэнгис хавийн нам доор, цөлөрхөг говь газар, хээр тал Каспийн тэнгис хүртэл оршиж байгаа.
Тухайн үед шашны албан ёсны хэл нь латин хэл, мөн Английг ноёлж байсан Норманд язгууртнуудын хэл франц хэл байсан боловч Чосер алийг нь ч хэрэглэлгүй энгийн ард түмний хэрэглэж байсан англи хэлээр бүтээлээ туурвиж байсан анхны утга зохиолч байсан гэдэг.
Колумби нь үндсэн хуульт засгийн газрын урт удаан уламжлалтай бөгөөд 1848, 1849 онд тус тус байгуулагдсан Колумбийн Либерал Нам, Колумбийн Консерватив Намууд нь Өмнөд Америк дахь одоо байгаа хамгийн эртний улс төрийн намууд болно.
Гэвч тэдгээр нам нь хоорондоо хүч хэрэглэх байдлаар тэмцэлдэж ирсэн бөгөөд Мянган өдрийн дайн болон 1948 онд эхэлсэн хүчирхийлэл зэргийг дурьдаж болно.
1960-аад оноос засгийн газрын цэргүүд, зүүн жигүүрийн босогчид болон баруун жигүүрийн хагас цэрэгжсэн байгууллагуудын хооронд тус тивд хамгийн удаан үргэлжилж буй зэвсэгт мөргөлдөөн явагдсаар байгаа.
Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд босогчид зэр зэвсгээр хомсдож эхэлсэн, эсвэл засгийн газрыг түлхэн унагахыг ард түмэн дэмжихээ больсон зэргээс хүчирхийлэл багасч буй.
Испаничууд 1499 онд хөл тавьснаар тэдний колоничлолын үе эхэлж, одоогийн Колумби, Венесуэл, Эквадор, Панамын газар нутгийг нэгтгэсэн Шинэ Гранадагийн колонийн төв нь Богота болж байлаа.
Шинэ улс маань 1858 онд Үндсэн хуульдаа өөрчлөлт оруулан Холбооны улс болж Гранадины Холбоо, мөн 1863 онд Колумбийн Нэгдсэн Улс гэдэг нэртэй оршин тогтнож байгаад эцэстээ 1886 онд Колумбийн Бүгд Найрамдах Улс болсон байна.
Зүүн талаараа Венесуэл, Бразил;, өмнө талаараа Эквадор, Перу;, баруун хойд талаараа Панам улсуудтай хиллэх бөгөөд хойд талд нь Карибын тэнгис, баруун талд нь Номхон далай оршино.
Уугуул оршин суугчид, Испанийн колоничлогчид, Африкаас авчирсан боолуудын үр удам болон 20-р зуунд Европ, Ойрх Дорнодоос шилжин суурьшигчид нь тус улсыг соёлын баялаг өвтэй болгосон билээ.
Хүн ам төвлөрсөн суурин газруудын ихэнх нь Андын нурууны өндөрлөг газруудад байдаг, мөн Амазоны чийглэг ой, халуун орны хээр болон Карибын тэнгис, Номхон далайн эргийн шугам нь тус улсыг байгаль цаг уурын бараг бүх нөхцлийг агуулсан дэлхийн 17 улсын нэг болгодог юм.
1959 онд Монголын залуучууд, оюутны анхдугаар наадам, улсын баяр наадамтай зэрэгцэн болоход дөрөв давж Архангай аймгийн Хотонт сумын харьяат, залуу бөх Чойдонгийн Адьяаг тавын даваанд авч өвдөг шорооджээ.
1955 онд спортын төрөл бүрийн зэрэгтэй тамирчдыг төрүүлэх зорилгоор БНМАУ-ын спортын нэгдсэн ангиллыг батлан мөрдөж ажиллуулахад С.Оргодол арслан Монгол Улсын хүндийн өргөлтийн анхны тамирчдын нэг байсан бөгөөд 1955 онд Хятад, Монголын тамирчдын уулзалт тэмцээний үеэр 189 кг-ын туйван өргөж нэгдүгээр байр эзэлж байсан хүч, авяас бүрдсэн тамирчин байлаа.
С.Оргодол арслан бол Төв аймгаас төрсөн нэгэн үеийн хүчтэн бөгөөд тэрээр өндөр биш, өргөн зузаан цээжтэй, богино хүзүү, урт гартай, хүч тэнхээ ихтэй, барьцгүй гүйж, давхар хамах мэхийг гарамгай сайн эзэмшсэн бөх байлаа.
С.Оргодол арслан сүүн цайлган сэтгэлтэй, даруу төлөв зантай, адуу мал, атар тал нутгаа гэсэн өгөөмөр сайхан эр Баянбараат, Зоргол хайрхан уулынхаа ар, өврөөр нутаглаж таван хүүхдийнхээ хамтаар аймаг, сумынхаа наадамд морь уяж айраг түрүү аван амьдарч байгаад 2002 онд насан өөд болжээ.
Тэрээр 1955 оны улсын баяр наадамд хуучин заншил монгол ёс бөх сугалаагаар барилдуулахад аймгийн заан С.Оргодол найм давж түрүүлж 28 насандаа Монгол Улсын арслан цол хүртжээ.
АНУ-ын олимпийн сонгон шалгаруулалтын хагас шигшээд 200м-н зайд мэргэшсэн Гриффит 100м-н зайд 10.49 секундын амжилт үзүүлэн дэлхийн дээд амжилтыг шинэчилсэн нь бүх хүнийг гайхуулав.
Албан ёсны протоколд тухайн үеийн салхины хурд 0.0 м/сек байсан гэж тэмдэглэгдсэн байдаг ч зарим эх сурвалжид салхины тусламжтай тогтоосон байж магадгүй гэж үздэг бөгөөд тэмцээний бусад төрлийн уралдаан явагдах үед салхины хурд 7 м/сек хүртэл байсан гэдэг.
1997 оноос Олон Улсын Хөнгөн Атлетикийн Холбооны Хөнгөн атлетикийн статистикчдын хурлаар түүний амжилтыг "Хүчтэй салхины тусламж орсон байж магадгүй, гэхдээ дэлхийн дээд амжилтаар бүртгэгдсэн" гэж бичих болжээ.
100м-ийн гүйлтийн шувтаргад салхины хүчийг оруулаад 10.54 секундын амжилт үзүүлж түрүүлсэн нь мөнгөн медаль авсан Эвелин Ашфордоос 0.3 секундээр илүү байлаа.
Тэрээр мөн АНУ-ын багт багтаж 4 100м, 4 400м-ийн буухиа уралдаанд хурд сорьж, алт, мөнгөн медаль хүртсэн бөгөөд 4 100м-ийн буухиад анх удаа уралдсан нь тэр байлаа.
Ирэх жил нь төрөлх Лос-Анжелест нь олимпийн наадам болоход 200м-н төрөлд мөнгөн медаль авснаасаа илүүтэйгээр, урт ургуулж будсан хумсаараа хүмүүсийн анхаарлыг татаж байв.
1988 оны улирал эхлэхээс өмнө түүний 100м дэх шилдэг амжилт нь 10.96 секунд байсныг ганцхан улиралд 0.47 секундээр ахиулсан бөгөөд өөр нэг ч тамирчин ийм ахиц үзүүлж байгаагүй билээ.
Гриффит-Жойнер нь 1980-аад оны сүүлчээр дэлхийн хөнгөн атлетикийн тайзнаа тод гялалзсан од байсан бөгөөд 100м, 200м-ийн зайн гүйлтийн төрөлд дэлхийн дээд амжилтыг шинэчлэн тогтоож байсан бөгөөд 100м-ийн дээд амжилт нь одоо болтол эвдэгдээгүй байгаа билээ.
Монгол улсын зууны манлай тамирчин, чөлөөт бөх барилдааны дэлхийн хошой аварга , олимпийн мөнгөн медальт , Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар Зэвэгийн Ойдов 1949 оны 5 сарын 25-нд Монгол улс -ын Өвөрхангай аймгийн Хархорин суманд төржээ.
Улаан үнэг хуурай газрын махан идэштний дунд хамгийн өргөн тархалттай зүйл бөгөөд Канад, Аляска, Америкийн Нэгдсэн Улс, Европ, Хойд Африк, Ази, түүний дотор Японд хүртэл тархсан.
Баруун урд талаараа Серби, баруун талаараа Унгар, хойд талаараа Украин, зүүн хойд талаараа Молдав, өмнө талаараа Болгар улсуудтай хиллэх бөгөөд зүүн талаараа Хар тэнгис ээр хүрээлэгдэнэ.
П.Бат-Очир х Мишиг гний баруун хрээнд сууж байхдаа том банди нарт шоолуулж, шоолуулж нус нулимстай холилдон “дээрэлхлж& ; бай-сан удаа олон гэдэг. “Эр өсөж эсгий сунана” гэгчээр П.Бат-Очир ч 17-18 нас хрч угийн өсгөлн х болохоор бяр сууж бөхийн төрх олоо биз.
Багш нь слдээ ядарч байгаа бололтой удаж удаж л хааяа нэг пад-хийл-гэхэд гжирмэг залуу өвдөөгй ч гэсэн “Өвдөж байна аа! Ёо! Ёо! Хэмээн худлаа янгуучлахад багш нь “Яасан удаж байж өвд-дөг яс вэ?” гээд хөлсөө ар-чин “Чи наад модоо байсан га-зарт нь аваачиж хий!” гэж зан-дарч байжээ.
Нэг удаа багш лам нь П.Бат-Очир хг дагуу-лан Бат-цагаан гэдэг дуганд оро-ход ду-ганы баруун талаар сууж байгаа хэсэг лам банди нар “Мулилз-сан бор банди” ирлээ гэцгээхэд, зн талаарх банди нар нь “Нисэж байгаа бргэд шиг юм байна. Бргэд гэх ?” хэмээн шоолж шуугилдаж байсан гэх яриа бий.
П.Бат-Очирыг 19 нас х--рэхэд угийн тэнхээтэй, биер-хэг, муйхрыг мэ-дэх багш нь зо-дог шуудаг хийлгэж өгөөд тэр еийн цуут бөхийн нэг "Их Монгол" Хасын Шаравжамц гуайнхыг зааж өгөөд
Шаравжамц аварга П.Бат-Очир хд бөхийн гараа дэв-жээ-нээс эхлээд барилдах арга, мэх зааж “бөх хн барилдах брдээ өөр өөр хувилбар мэх хийхийг хичээх хэрэгтэй юм. Бас насныхаа байдалд тохи-руу-лах ёстой. Залуус та нар бол шийдмэг тргэн хөдөлгөөнтэй мэх хийх, мань мэтийн харьсан бөхийн /Энэ ед их монгол дөч гарч байжээ/ хөл муу, зориг мохоо болдог учир удаан хөдөл-гөөнтэй тшигтэй мэхийг даац-тай хийх нь чухал байдаг юм. Гаршиж дадсан дархан мэх бөх хнд хэрэгтэй дээ! гэх зэргээр сургамжилдаг байжээ. Хоорон-доо 22 насны зөртэй энэ хоёр бөх энэ еэс насан туршдаа ах д мэт явсан гэдэг. П.Бат-Очир хг бөх болохоор зорьж очсоны дараа нутгийн “Алтан” Хайрханы овоо тахил-гын наа-дам болж тэр наадамд Х.
Мань хоёр дараа нь Авзага Шивээтийн наадамд очиж барилдан бас л хоёул шалгаран лдээд “Мулига бргэд” хэмээх П.Бат-Очир а-вар-гыг өвдөг шороодуулан т-р-лэхэд Их Монгол Х.
"Олны дунд “Малига бргэд” хэмээн алдаршсан Пилжидийн Бат-Очир 1899 онд хуучин Тшээт хан аймгийн Мишиг гний хошуу эдгээгийн Төв аймгийн Дэлгэрхаан сумын нутагт төржээ.
П.Бат-Очир багаасаа Мишиг гний хрээнд шавилан сууж хийдийн банди нартай ноцолдож дээл хувцсаа урж өссөн өндөр нуруутай өргөн цээжтэй, шовхдуу хамартай, хөнхөр духтай, бдн хз, мөлгөр чихтэй х байжээ.
Дарви сум нь Говь-Алтай аймгийн нутгийн баруун захад Монгол Алтайн нурууны салбар уулс, мөнх цаст Сутайн нурууны ар, Дарвийн нурууны ихэнх хэсэг Ихэс нуурын хотгор, Хүйсийн говийн өмнө зах, Шаргын говийн баруун талыг хамарсан өндөр болон дундаж өндөрлөг уулс, хээр тал, говь хосолсон өгөөмөр баян нутагтай.
Геологийн тогтцын хувьд Каледоны тогтолцооны дунд болон шинэ төрмөлийн чулуулаг бүхий намхан атираат уулс Дарвийн нуруунд зонхилж байхад дөрөвдөгч галавын мөстлөг тогтож байсан үеийн эвдрэл ихтэй өндөрлөг уулс Сутайн нуруунд зонхилж, түүний ул мөр Сутайн нуруу, Дарвийн нурууны ар бэлүүдээр тод ажиглагдаж гүн жалгатай мөргөцөг, урсаж овоорсон чулуунууд хөндий болон уулсын бэлийн ам, (Баянгол, Хөх асга, Сүмийн ам, Бадрахын ам, Чулуут, Өлзийт, Цох, Муруй, Гурван Яргайт зэрэг) сайруудаар элбэг тохиолдоно.
Дарвийн нурууны ар, өвөр талуудаар жижиг чулуулаг, элсэнцэр хөрс давамгайлж, Ихэсийн хонхор болон говийн хэсгээр эрт үед их ус хуримтлагдаж байсны хэв шинж хөрсний бүтцэд тодорхой мэдрэгдэж, эрдэс давслаг ихтэй тунамал шаварлаг хөрсөөр хучигдсан байх бөгөөд эндээс эртний усны амьтан -ны үлдэгдэл олноор илэрдэг төдийгүй хүлэрийн давхрага илэрсэн байдаг.
Алтайн нурууны онцлог болох хойшоо харсан тал нь босоо өндөр байхад өмнөд тал нь алсын налуу байдаг ерөнхий хэв шинж Дарвийн нуруунд, Сутайн нурууны аль алинд нь тод ажиглагдах тогтоцтой байдаг.
Дарвийн нуруунд галт уул оргилж байсны ул мөр Бадрахын ам, Бухын хөндий, Овооны хар зэрэг газруудад мэдэгддэг бөгөөд мөн эрт үед хүчтэй газар хөдлөлт болж байсны мөр Сутайн нурууны ар бэлд Хайчийн амнаас Сүмийн хөндийн ам хүртэл 15 км газарт, Дарвийн нурууны ард, Хүйсийн говийн өмнө захад Овоотын толгодын баруун урд талаас эхлэн Бумбатайн нуруу чиглэсэн их хагарал нэгэн цагт үүсэж ойролцоогоор 70 км газарт үргэлжлэн дунджаар 10-15 м зөрж зуух, мөргөцөг үүсгэн тогтсон бөгөөд одоо нутгийн малчдын олон хаваржааг Хүйсийн говиос үлээх салхинаас хааж нөмөрлөдөг, бас Сартагтайн суваг гэж домоглодог ажээ.
Энэ хагарлуудын нөлөөгөөр Сутайн нурууны бэлд хоёр газарт устай булаг гарсан байдаг бол Дарвийн нурууны ар талд Арьяагийн ус гарч олон жил нутгийн малчдад буян болсоор иржээ.
Дарви сум хуучин Засагт хан аймгийн Дайчин бэйсийн хошуунд багтдаг байсан бөгөөд сүүлчийн хошуу ноён Жалчингомбодорж, түүний эцэг Дашравдан нар Ихэс нуурын баруун урд талд Өргөөн ширэгт ирж зусдаг байсан гэх бөгөөд түүний хүү Хуяг, Маамуу нар Дарви сумын нутагт төрж, үндсэн захиргаагаа Дарви сумаар тодорхойлж явдаг байжээ.
1923 оноос ардын засгийн газраас хуучны засаг захиргааны нэгжийг халах зорилгоор “Монгол улсын нутгийн захиргааны дүрэм” -ийг батлан гаргасны дагуу Олноо өргөгдсөний 13 дугаар оны 10 дугаар сарын 9 -ний өдөр Ардын засгийн газраас аймгуудад ”Дотоод яамнаас явуулсан албан бичигт .
Дарвийн нуруунд аргаль угалз элбэг байсан боловч хурдан буу ихэссэнээс хойш их цөөрч нурууны хойд талд Хүрэн хамар, Цэдгэр, Чулуут орчимд тогтмол байршдаг үндсэн нутагт нь сүүлийн гуч гаруй жил геологийнхон холхиж үргээснээс дайжсан бөгөөд одоо Овооны хар орчмоор дамжин байршиж Бага Дарвид цөөн тоотой байдаг бололтой.
Янгир ямаа Дарвийн нурууны аль ч хэсэгт байдаг, Сутайн нуруунд элбэг, зуу гарч сүрэглэж байсан цаг саяхан, одоо бас л ховордож цөөрсөн нь байгаль цаг уурын нөлөөллөөс шалтгаалсан төдийгүй, малын тоо ихсэж байршил бэлчээрийг нь булааснаас үүдэлтэй.
Үслэг ангаас саарал чоно, улаан үнэг элбэг гэхэд болно, өвөр хаданд байсан хар үнэг (1956 онд Хараат хайрханы өврийн Дөрвөлжингөөс С.Ламжав нэгийг агнасан нь сүүлчийнх нь байсан биз дахиж харагдаж, дуулдаагүй), Дарвийн нуруу, ар талд байсан хярс 1960-аад оноос үзэгдэхээ больсон ажээ.
Ихэс нуурын хөвөөнд тарвага байдаг нь говь газарт нуурын орчимд тарвага байдаг гэж сонсогдоогүй нэн сонирхолтой, эрт цагт үндсэн популяциасаа тасарч тусгаарлагдсан боловч сөнөөгүй өдий хүрсэн нь олны хөл замаас хол хөндий, очиход жаахан хүндрэлтэй, нутгийнхан хамаагүй хүнд хэлээд байдаггүй зэрэгтэй холбоотой байх.
Энд 1929 оны хүн амын тооллогоор “Зүүн сутай” сум гэж нэрлэгдсэн хэсэгт одоогийн Дарви сумын Ихэсийн гол, баруун болон хойд талын хэсэг, хуучин Авир тайжийн отгийнхон бөгөөд 15 хоринтой бүгд 313 өрх 1551 хүнтэй, сумын урд талын хэсэг нь хуучин Гүн Чагдарцэрэнгийн отгийнхон “Баянжавхлан” сум гэж нэрлэгдэн мөн 15 хоринтой бүгд 328 өрх, 1814 хүнтэй байжээ.
“Зүүнсутай, Баянжавхлан сумууд тусдаа сум болон байгуулагдсан хугацааг авч үзвэл 1924 он бөгөөд бусад бүх сумуудтай нэгэн адил, хошууны дотор сумуудыг бий болгох зохион байгуулалтын ажил улсын хэмжээгээр 1924 онд хийгдэж дууссан байдаг.
Хошууны зохион байгуулалтыг үгүй болгож сумуудыг нэгтгэн томсгож бие даалган аймагт шууд захирагдаж байх зохион байгуулалтыг аймгуудыг олшруулж, Сумуудыг томсгох шийдвэрийн дагуу хуучин Бүс хайрхан уулын хошуунд багтдаг байсан сумууд 1931 онд өөрчлөгдөн томорч Дарви , Тонхил , Төгрөг , Цээл , Тамч Бугат (Баянгол-Тамч сумын дотор багтаж байгаад 1946 онд тасарч гаран Биж-Алтай сум болж дараа нь Бугат болсон), Цогт, Алтай сумууд болж, Цэцэгнуур сум Ховд аймгийн бүрэлдэхүүнд шилжин орж сумууд нэгдэж томрохдоо нэрээ өөрчлөн байгуулагдаж одоо хүртэл тэр хэвээр байсаар өнөө цагт хүрч иржээ.
Дарви сум гэж нэрлэсний хувьд 1931 оны намар Зүүнсутай, Баянжавхлан сумуудыг нэгтгэн Алтай аймгийн Дарви сумыг байгуулж сумын төвийг Хужиртын эхэнд байхаар шийдвэрлэсэн нь дээрээс өгөгдсөн зааврын дагуу нутгийн төв хэсэг гэж үзсэнтэй холбоотой ажээ.
Дарви сумын төв хожим Эрдэнэтолгой, Хоолойн худаг, Цагаантэмээтийн ам зэрэг газруудад шилжин нүүж байсан бөгөөд 1944 оноос одоогийн байгаа Бор-Овооны өвөрт суурьшсанаас хойш дахин нүүгээгүй байран суурин байх болсон ажээ.
Сумууд томорч шинэчлэн байгуулагдах үед Зүүнсутай, Баянжавхлан сумуудаас нэлээд өрх Тонхил сумын харьяанд орох, Хансүмбэр сумын зарим өрх, Зүйлийн хүрээнд сууж байсан лам нар орон нутагтаа ирэх, Эрдэнэ бээсийн хошуунаас Зүйлийн хүрээнд сууж байсан зарим өрх, хүмүүс нутгийн ойрыг татаж Дарви сумын харьяанд орох зэрэг хөдөлгөөн үүсэж байжээ.
Хүн амын тоо бүртгэлээс харахад анх сум байгуулагдаж байх үед хүн ам хамгийн олон тоотой байж түүнээс хойш сургууль, цэрэгт жил тутам хүүхэд залуучууд явдаг болж, улмаар улс орны хөгжлийн хандлагаар хот суурин газарт шилжиж ажиллах хүний тоо ихэссэн нь сум, орон нутагтаа амьдарч ажиллах хүний тоо буурахад нөлөөлсөн ажээ.
Нөгөө талаар энэ тоо буурахад нөлөөлсөн зүйл бол бүрэн бус тоогоор Дарви сумын харьяат томоохон лам-64, угсаат гүн , тайж нарыг 1930-1940 оны хооронд баривчилж хэлмэгдүүлэн хороосон зэргээс зарим хүмүүс нь нутаг орноо орхиж өөр газар луу дүрвэхэд хүргэсэн байна.
Мөн 1958 онд тус сумын долоо, наймдугаар багийг Шарга суманд шилжүүлсэн нь тус сумын хүн амын тоонд сөрөг нөлөөтэй төдийгүй эдийн засгийн чадавхад ч сөрөг нөлөө үзүүлжээ.
Ялангуяа өнгөрсөн зууны 50-аас 80-аад оны үед сургуульд суралцсан болгон улсын хуваарь томилолтоор өөр газарт ажиллах болсноос орон нутагтаа амьдарч мал маллах хүний тоо эрс цөөрсөн ажээ.
1990-2000 оны хооронд улс орны эдийн засгийн байдал хүндрэхэд нэлээд тооны хүмүүс төрсөн нутаг орноо бараадаж хүн амын тоо харьцангуй өссөн байдалтай байсан ч хүн амын шилжилт хөдөлгөөн чөлөөтэй болсон учир хот суурин газар бараадах залуучуудын тоо өсөж, үр хүүхдээ дагаж бараадсан хөгшчүүлийн тоо тодорхой хэмжээгээр нэмэгджээ.
1990 ооос хойш төр засгаас авч хэрэгжүүлэх хүн ам зүйн бодлого алдагдаж урсгалд нь орхисноос эмэгтэй хүүхдээ сургууль соёлд оруулах хандлага давамгайлснаас хүн амын зохистой харьцаа алдагдаж, хөдөө эрэгтэй хүний тоо их байхад, хот суурин газарт нөхөргүй сэхээтэн эмэгтэйчүүдийн тоо эрс өссөн байдал тус суманд тод ажиглагдаж байна.
Энэ нутагт томоохон хот суурингийн үлдэгдэл туурь илэрч мэдэгдээгүй боловч нутгийн олны сүсэг бишрэлд зориулагдсан 19 дүгээр зууны дунд хэрд байгуулагдаж байсан Ихэсийн хуйтан, Дарвийн хуйтан, Дархан гүний хуйтангууд , Сүмийн ам, Гүүт, Хөхтолгой, Хатавчийн ам зэрэг газарт хуйтан байсан гэх бөгөөд ихэнхийн тууриуд одоо байгаа боловч цагийн урсгалд нурж баларсан байдалтай байна.
Харин Сутайн нуруу, Дарвийн нурууны зоо хярд ихээхэн сэрүүн, дундаж температураас 5-8 хэм доогуур байдаг, заримдаа 24-27С хүрч халах, өвөлд 32,3С хүрч хүйтэрсэн тохиолдол бүртгэгдсэн байна.
Салхи ихэвчлэн баруун болон баруун хойноос чиглэж 2,6-3,7 м/сек дундаж хурдтай байх боловч 3-6 сарын хооронд 4,6-5,4м/сек хүрч шуурах ба Ихэсийн гол, Хүйсийн говьд 8-14 м/сек хүрэх тохиолдлууд байдаг.
Хур тунадсын хувьд Сутай нуруу (7 дугаар сарын 20-оос хойш үргэлжилсэн бороо орох үед уулсын оройгоор цас ордог)-нд 9 дүгээр сарын дундуур, Дарвийн нуруунд 10 дугаар сарын эцсээр цас тогтох ба жилийн дундаж хур тунадасны хэмжээ 210- 92мм -д хэлбэлздэг боловч 1988 оноос хойш хуурайшилт эрчимтэй явагдаж байгаа нь тод мэдрэгдэж олон булаг шанд ширгэж, заримынх нь усны хэмжээ эрс багассан харамсалтай байдал илэрч байна.