polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1945 оны 2 сард, Дэлхийн хоёрдугаар дайн дуусах дөхөж байхад Солженицын Сталиныг шүүмжилсэн захианаасаа болон баривчлагдсан ба ЗХУ-ын тухайн Эрүүгийн хуулийн 58-р зүйлээр төрийн эсрэг гэмт хэрэгтэн гэж яллагдан 8 жил ГУЛАГ-ийн шоронд хоригдож, дараа нь 3 жил цөлөгдсөн.
Хэдийгээр Солженицын энэ номоо эхлээд Орост хэвлүүлэхийг хүсч байсан гэдэг ч нөхцөл боломж олдохгүй байсан тул 1968 онд хальсанд хувилан Герман руу нууцаар хил давуулан, тэнд анх хэвлэгдсэн гэдэг.
Ингээд уншихын тулд бүтэн 24 цаг, өдөр шөнөгүй, нойр хоолгүй, шөнө нь бүдэг гэрэлд уншаад, маргааш нь энэ бичмэлийг дараагийн хүнд дамжуулж өгөх ёстой байв.
Уг ном нь хэвлэгдсэнээс хойш сарын дараа ЗХУ-ын зохиолчдын холбооноос түүнийг шүүмжилж, буруушааж, шүүмжлэгчид түүний бүтээлийг дэндүү хар бараан, ёс суртахуунгүй гэж шүүмжилж байв.
Верди, тэдний нэгэн адил Эх орноо Австрийн эзлэн түрэмгийлэгчдээс чөлөөлөхийг чин сэнтгэлээс хүсч ард түмнийхээ санаа хүслийг илэрхийлсэн "Набукко" болон энэ үед бичсэн бусад дуурь нь харийн бооллогчдын эсрэг тэмцлийн зэвсэг болсон юм.
Хөгжмийн зохиолч хэдийгээр түүхийн баатарлаг явдлыг дүрслэх явдлаас хөндийрсөн боловч уран бүтээлийнхээ үзэл санааны чиг баримжааг өчүүхэн ч өөрчилсөнгүй.
Театрт гоц тохирсон, хурц тод ангилал бүхий В. Гюгогийн жүжгийн зохиолууд түүнд онцгой ойр дотно байсан бөгөөд "Эрнани", "Риголетто" гэдэг шилдэг дууриуд нь түүний жүжгээс үндэслэжээ.
1959 оны 2-р сарын 19-ний өдөр Кипр нь Англи, Грек, Турктэй "Цюрих – Лондон"-ы хэлэлцээр байгуулж, 1960 оны 8-р сарын 16-ны өдөр тусгаар тогтнолоо тунхаглаж, Бүгд Найрамдах Кипр Улсыг байгуулав.
Турк үндэстэн нь 1974 оноос арлын умард хэсэг рүү нүүсэн бөгөөд 1975 он болон 1983 онд "Киприйн турк үндэстний муж улс" болон "Бүгд Найрамдах Хойд Киприйн Турк Улс"-ыг тус тус байгуулж, хоёр үндэстэн өмнөд хойд хоёр хэсэгт хуваагдсан байдалд орсон байна.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа 1940-өөд оны сүүлээр ардчилсан хөдөлгөөн, нам, зэвсэгт тэмцэл үүсээд 1951 онд Ранын дэглэмийг унагаж, вангийн засгийг сэргээн тогтоосон.
Балбын вант улс 1990-ээд оноос ахин ардчиллыг хүсэгчдийг бай болж 1996 онд байгуулагдсан маоист үзэлтэй Балбын эв хамт намын толгойлсон иргэний дайн 18 мянган хүний аминд хүрсний эцэст 2008 онд хаант төр халагдаж, бүгд найрамдах засаг, холбооны төрийн байгууламж бүхий албан ёсоор Холбооны Бүгд Найрамдах Ардчилсан Балба Улс үүсээд байгаа юм.
Балба-Хятадын хилийн зурваст Канченжунга, Лхоцэ, Макалу, Чо Оюу, Дхаулагари болон дэлхийн хамгийн өндөр Жомолунгма зэрэг далайн түвшнээс дээш 8000 м-ээс өндөр уулс сүндэрлэжээ.
Энэтхэгтэй хиллэх өмнөд хэсгийн Ганга мөрний нам доор газрын зах зурвасаар тропикийн ой тархсан бөгөөд 2000 мм-ээс их тунадас унаж, сард +15С, сард +30С халуун дулаан байдаг.
Ази тивийн өмнөд хэсэгт Хятад, Энэтхэг хоёр орноор хүрээлүүлж Хималайн өвөр бэлээр уртаашаа 800 км, өргөөшөө 200 км тэлсэн 147,181 км2 сунайсан орон бөгөөд НҮБ-ийн 1955 оны гишүүн, тусгаар тогтносон бүрэн эрхт улсыг Балба , гуравдагч хэлнээс Непал) гэдэг 26 сая хүн амтай орон.
Хөдөө аж ахуйд буудай, эрдэнэ шиш, хөх тариа, арвай, шар будаа, гурвалжин будаа, тропикийн ойд чихрийн нишингэ, жут, тослог ургамал, тамхи, цайны бут тариалдаг.
1924-1931 онд Булган хан уулын хошуу гэж нэрлэгдэж байгаад 1931 онд улс даяар засаг захиргааны зохион байгуулалтад өөрчлөлт хийгдэхэд Сэлэнгэ аймагт харьяалагдан Булган сум болсон.
Нутаг дэвсгэрийн хойд цэг нь Ачуутын овоо, зүүн цэг нь Мээж уул, урд цэг нь Өндөр хөтөл, Баруун цэг нь Булган хан уул болж нийт 8860 га нутагтай, уулархаг ойт хээрийн бүсэд оршдог ба далайн түвшнээс дээш 1200 метрт өргөгдсөн.
Сумын Засаг даргын дэргэд хотын захирагчийн алба, Тохижилт үйлчилгээний анги үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд уг албанд 39 хүн ажиллаж сумын тохижилт, бүтээн байгуулалтын ажлыг хариуцан зохион байгуулдаг.
Готовын нэрэмжит 12 жилийн 3-р сургууль, Спортын мэргэжлийн дунд сургуулиуд үйл ажиллагаа явуулан 3200 гаруй суралцагч, 260 гаруй багш, сурган хүмүүжүүлэгч ажиллаж, суралцаж байна.
ЭӨЦСургууль “Улсын шилдэг ТОП менежмент”-тэй сургууль, 4-р цэцэрлэг “Улсын тэргүүний цэцэрлэг”, 2-р цэцэрлэг “Улсын тэргүүний цэцэрлэг”-ээр тус тус шалгарсан амжилтыг үзүүлээд байна.
Аймгийн нэгдсэн эмнэлэг нь 200 ортойгоор 240 гаруй эмч, сувилагч, ажиллагсад сумын иргэдэд эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлдэг бөгөөд үүнээс гадна “Жаргахуй”, “Цоожид”, “Эмийн цэцэглэн” зэрэг өрхийн эрүүл мэндийн төвүүд иргэдэд эрүүл мэндийн үйлчилгээ үзүүлж байна.
1941-1946 онд Улсын циркт жүжигчин, найруулагч, уран сайхны удирдагч, 1951 оноос нас бартлаа УХДТ-ын найруулагч, уран сайхны удирдагч, Соёлын яамны орлогч сайд, “Монгол кино” үйлдвэр, Улсын драмын театрын уран сайхны удирдагч зэрэг алба ажлыг тасралтгүй хашжээ.
“Тожоо жолооч” /Дашнямтай хамтарч/, “Жирийн хүмүүс”, “Тамирын бэр”, “Арвайхээрийн талд”, “Эзэд”, “Худалдагчийн зүүд”, “Цагаан шилт майга бор”, “Хувиа бодогчид” зэрэг жүжиг, “Хөхөө Намжил” дууурь, “Сэрэлт”, “Түмний нэг”, “Хүний мөр” /Ч.
Жүжигчид, уран бүтээлчдийн хүч авьяасыг сорьж дайчилсан, үзэгчдэд юм бодуулж, шинэ сэргэг өөд хөтөлсөн зохиол, найруулсан бүтээлүүдээрээ манай тайз, дэлгэцийн урлагт шинэчлэл хийжээ.
Эцэг баатад овогт Д.Ламжавыг нь хувьсгалын эсэргүү гэж баривчилж хэлмэгдүүлэхдээ Ванганыг “Эсэргүүний хүүхэд” хэмээн сургуулийг нь төгсгөлгүйгээр Рабфакаас эгүүлэн татаж авчирсан байна.
Гэвч суралцах хүсэлдээ хөтлөгдөн ахин сургуульд явж 1946-1951 онд Москва хотноо Луначарскийн нэрэмжит театрын урлагийн дээд сургуульд суралцаж найруулагчийн мэргэжлээр төгсчээ.
"Шатны гишгүүрийг алгасаж гишгэдэггүйн адил нийгэм алгасан хөгжих нь бүтэлгүй зүйл" , "Монголчуудын дагасан улс нь Орос, шилсэн зам нь хувьсгал, 100 жилийн дараа л нэг яадаг бол?" гэхчилэнгийн хэллэг нь афоризм болсон.
Ванган Монгол циркийг үндэслэгчдийн нэг, дүү Л.Нацагийнхаа хамт Рабфакт сурч байхад нь “эсэргүүний хүүхэд” гэж сургуулиас нь хөөж, нийслэлд ирээд гэртээ очтол өөр айл гэрт нь орсон байсан юм гэнэ лээ.
Нутгийнхныхаа хувин сав, тулга, шанагыг янзлах гээд дарх мужаан эрхэлчихдэг, хөгжим тоглож, зураг зурдаг нэлээд өндөр боловсролтойд тооцогдох хүмүүс байсан юм билээ.
Монголын тайз дэлгэц, киноны нэрт зүтгэлтэн, төрийн шагналт, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч, найруулагч Ламзавын Ванган 1920 оны есдүгээр сарын 1-нд Завхан аймгийн Түдэвтэй суманд төрсөн.
1950-1970-аад онд соёл урлагт шийдэх асуудал, зохион байгуулах ажлын ихэнхэд гол үүрэг гүйцэтгэж байсан нь хэчнээн их цар хүрээтэй ажилладаг зүтгэлтэн байсныг илтгэнэ.
Нэн сонирхолтой нь Хятадын эртний дөрвөн сайхан хүүхний нэг Ян Гу Фэй, согтуу найрагч Ли Байтай хайр сэтгэлтэй байсан гэх бөгөөд Ян Гу Фэйд дурласан сэтгэлдээ багтарч ядсандаа цамхагтаа гарч шүлэг уншдаг байсан гэж хотынхон домоглон ярьдаг.
гэхчлэн хүний сэтгэлийн нандин сайхан, уйтгар гунигийг харуулан, Эй Мэй Шан уулын дуулал, Шүгийн зан бэрх зэрэг байгалийн гоо сайхныг магтан дуулсан дуулал, мөн Анд нөхдөө үдсэн нь, Гомдол учрал, Амраг хонгорын дуулал хоёр бадаг гэх мэт уянгын шүлгүүдээ бичжээ.
Ли Бай нь Зюи Еэ хотын баян худалдаачны гэрт мэндэлсэн бөгөөд эцэг нь Сычуань мужид шилжин суурьшсанаар Ли Бай хүү гэрээр бичиг заалгаж, долоон настайдаа анхныхаа шүлгээ бичсэн аж.
Тэрээр багадаа шүлэг, илд эргүүлэх урлагийг сонирхож, арван долоотойдоо аглагч болон ууланд сууж, хоёр жилийн дараа "Сайн эрс" хэмээх дайчин эрсийн эгнээнд нэгдэж, дорд ядуусыг хамгаалан, дээрэнгүй бардам нэгнийг гэсгээн, Хятадын өргөн уудам нутгаар хэрэн хэсэж явах болсноор түүний амьдралд аялал, явуулын үе эхэлсэн.
"Амьдрал бол зүүд мэт хоосон зүйл тул сэтгэлээ зугаацуулж л барахаас өөр зам үгүй" гэсэн үэлийнхээ улмаас байнга архи ууж сохтуу хөлчүү явдаг байсан ажээ.
Ли Бай далайд завиар аялан сархадад хөлчүүрэн, усанд туссан сарны дүрсийг хараад, үзэмж төгс байдлыг нь гайхан биширч барьж авахыг хүсэмжлэн, далайн усанд унаж нас барсан нь зохиогчийн хувьд жинхэнэ тэнгэрлэг үхэл байсан биз.
Тэд үерхэж, сард хэд хэдэн удаа уулздаг боловч Уинстон аль хэдийн баларсан гэсэн бодлоо орхидоггүй (намын гишүүн эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн хоорондох чөлөөт хайрын харилцааг нам хориглодог байна).
Уинстон, Жулиа хоёр галзуу үйлдэл хийхээр шийджээ: тэд О'Брайен дээр очоод газар доорх ахан дүүсийн гишүүнчлэлд элсэхийг хүсэв, гэхдээ тэд өөрсдөө түүнийг зөвхөн гишүүн гэж таамаглаж байв.
Тэрээр намын уриа лоозон, үзэл баримтлалыг дэмждэггүй бөгөөд намдаа, эргэн тойрныхоо бодит байдалд, ер нь эргэлзэж болох бүх зүйлд маш их эргэлздэг нэгэн юм.
Үүний зэрэгцээ тэдний яамны өндөр албан тушаалтан, "дотоод нам"-ын гишүүн, тодорхой нэг О'Брайен ч намынхаа үзэл бодлыг үл тоомсорлож, далд хувьсгалч гэж тэр таамаглав.
Гэсэн хэдий ч бие махбодийн болон оюун санааны байнгын тарчлалаас тэрээр аажмаар өөрийгөө, үзэл бодлоосоо татгалзаж, сэтгэлээрээ биш харин оюун ухаанаараа татгалзана гэж найдаж эхлэв.
Тус зохиол нь хүйтэн дайны үеийн өрнөдийн орнуудад маш ихээр зарагдаж, мөн зохиолч Орвеллын бичсэн "Амьтдын ферм", Артур Кёстлерийн "Үд дундын харанхуй" зохиолуудын хамтаар тоталитаризмын эсрэг үзлийн туг нь болж байсан юм.
Хяналтат нийгмийн аюултай байдлын тухай өгүүлсэн тус зохиолын өгүүлэмж нь компьютер ашиглан хүмүүсийн хувийн мэдээллийг хянах систем ашиглагдаж буй өнөө цаг үед ч үнэ цэнээ алдаагүй байгаа билээ.
Гэвч хувьсгалт сэтгэл санаагаа “эмчилж”, эрх чөлөөтэй болсон гэх тэрээр кафед суугаад жин ууж, оюун ухаанаараа татгалзсан тэр мөчид бүх юмнаасаа бүрмөсөн татгалзсан гэдгээ ойлгодог.
Сталины дэглэм дорх ЗХУ-ыг санагдуулам тоталитарист улсууд хуваан захирсан, ойрын үед бий болж болох дэлхий ертөнцийн аймшигт ирээдүйг зөгнөн бичсэн зохиол юм.
1998 онд Рандом хаусын Орчин үеийн номын сангаас шалгаруулсан "Англи хэлээрх 20-р зууны шилдэг 100 роман", 2002 онд Норвегийн Номын Клубаас зарласан "Бүх үеийн шилдэг 100 зохиол"-ын нэгэнд багтсан.
Хотгойдын ноёдод захирагдаж явсан түрэг Урианхайн 16 отгийг Чингүнжавын бослого дарагдсаны дараа 1759 онд Хотгойдын захиргаанаас гарган 4 хошуу болгон зохион байгуулж, Улиастайн жанжны газарт захируулжээ.
Тэдгээр нь Тагна урианхайн мэйрэн зангийн зэрэг бүгдийн даргын тамгад хамаарагдсан Халхын Сайн ноён аймгийн Бишрэлт бэйсийн харьяат 17 отог, Засагт хан аймгийн Дүүрэгч ван, Ахай бэйс, Далай бэйсийн харьяат 5 отог , энэ 4 хошууны харьяат урианхай юм.
1691-1923 он хүртэл Өвөр Ширхтэн урианхай нь Засагт хан аймгийн Эрдэнэ дүүрэгч хошуунд захирагдаж байсан бол хөвсгөл нуурын бусад урианхай нь 1805-1911 он хүртэл Улиастайн манж амбанд захирагдаж байсан юм.
Хөвсгөлийн нуурийн урианхайг захирч байх Бүгдийн дарга /Үхэрида/ гэдэг албан тушаалыг Улиастай дахь манж амбан 1805 онд анх бий болгож, өөрөө томилдог байсан бөгөөд 1805-1923 он хүртэл 8 хүн энэ албыг хашсан байна.
1944 оны 8-р сарын 17-нд Тувагийн удирдагч Салчак Тока Тува Улсын 8-р Бага хурлыг нууцаар хуралдуулж ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд Туваг оруулах шийдвэр гаргаж ЗХУ-ын Дээд Зөвлөлд хандсан байна.
Зөвлөлтийн зарим эрдэмтэд буриад, халимагуудыг монгол биш гэж нотлохыг оролдож байсан бөгөөд тува хэл монгол, түрэг хэлний аль алинийх нь нөлөөнд бүрэлдсэн тул шинэ дүрэм зохиож тува хэлнээс монгол үгийг шахан гаргах, тувачуудыг монгол үндэстнээс холтгох үйл явц харьцангуй хялбар явагдсан байна.
Нутгийн баруун хэсэгт Алтайн нурууны 3000 метрээс өндөр Мөнгөнтайга , Ак-Оюк , Мөнгөлөг , Кызыл-Тайга гэх мэт өндөр оргилтой бол зүүн болон хойд талаар нь д.т.
Гэвч хаант Оросын зүгээс Сибирийг эзлэх үйл явц хийгээд, Халх, Ойрадын дайн тэмцлээс шалтгаалан Тагна урианхайн зарим овог аймгууд Орос, Зүүнгар, Хотгойдын хооронд сэлгэн оршиж, заримдаа Орос, Зүүнгарын хараат болж, тэдэнд алба төлөх явдал нэлээд байв.
2001 оны тавдугаар сарын 6-ны өдөр бүх нийтийн санал асуулгаар батлагдсан Үндсэн хуульд тусгаар тогтнолын тухай огт дурдаагүй бөгөөд орос, тува хэлний эрхийг тэгшитгэсэн.
Мөн 2001 оны Үндсэн хуулиар Бүгд найрамдах улсын ерөнхийлөгчийн албан тушаалыг цуцалж, бүс нутгийн тэргүүнийг ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн томилсон Засгийн газрын дарга байхаар тусгасан байна.
1921 оны дундуур Зөвлөлт Оросын дэмжлэгтэй Тувагийн хувьсгалчид Тува улсын үндэсний бүрэн эрхт байдлыг тунхаглах шийдвэр гаргаж, тусгаар тогтносон Бүгд Найрамдах Танну-Тува Ард Улс байгуулагдав.
Тус улсыг 1924 онд ЗСБНХУ, 1926 онд БНМАУ хүлээн зөвшөөрсөн ч Туваг өөрийн нэг хэсэг гэж үздэг Хятад болон дэлхийн бусад улс орнууд хүлээн зөвшөөрөөгүй байжээ.
Ослын дараагаар тэрээр зургаар оролдох болж, өөрийн өвчин шаналал, бүтэлгүй гэрлэлт, тоо томшгүй олон хагалгаа зэрэг өөрт нь тохиолдсон явдлыг зургаар илэрхийлэх болжээ.
Залуу уран бүтээлчийн хувиар Фрида тухайн үеийн алдартай зураач Диего Ривератай заавар, зөвлөгөө хүсч очин танилцсан бөгөөд 20 насны зөрүүг үл хайхран 1929 онд түүнтэй гэрлэжээ.
1939 онд Фрида Парист зургийн үзэсгэлэнгээ гаргах үеэр Луврын музейгээс түүний Жааз хэмээх зургийг худалдаж авсан нь Луврын музейн хувьд 20-р зууны Мексикийн уран бүтээлчийн бүтээлийг худалдаж авсан анхны тохиолдол байлаа.
Хэдийгээр Фрида авьяаслаг зураач байсан ч уран бүтээлч гэхээсээ илүүтэйгээр алдартай зураач Диего Риверагийн эхнэр гэдгээрээ олонд танигдсан байсан ба 1980-аад оноос түүнийг уран бүтээлч гэдгээр нь олон нийт илүү сонирхох болжээ.
Үндэсний Сагсан Бөмбөгийн Холбоо буюу НБА нь эрэгтэй сагсан бөмбөгийн лигүүд дунд хамгийн нэр хүнд бүхий, Хойд Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгийн лиг юм.
Хүний гавлын яс томорч дух өндөрсөж ирсэн нь мичин хүний морфологийн үлдэц болох хөмсөгний ясны товгорыг арилгаж, хэл ярианы аппарат өөрчлөгдсөнтэй холбогдон эрүүний яс одоогийнхтой адил болж орчин үеийн хүн бий болжээ.
Дунд палеолитоос дээд палеолитод шилжих үед орчин үеийн хүн бий болсон нь юуны өмнө чулуун багаж зэвсгийг шинэ арга барилаар хийдэг болсноор илрэх бөгөөд мустьегийн үеийн дугариг таргил үлдэцээс гурвал-жин хэлбэрийн болхи залтас хэлтэлж авдаг байсан бол гонзгой хэлбэрийн үлдэцээс нимгэн урт хутган залтас тал бүрээс нь уртааш нь цуулж түүнийхээ ирмэгийг нэг ба хоёр талаас нь дахин холтчин засаж хурц ир гаргадаг болсон байна.
Дунд палөолитьш үөд хэрэглэж байсан чулуун зэвсэг багаж бүрмөсөн шахагдаж гараагүйгээр үл барам тэдгээрийг улам боловсронгуй хийх болсноос гадна эсгүүр, цоолтуур, үзүүр мэс, тал дугуй бичил хусуур, жижиг сүх, ангийн цохиурт жад шинээр буй болж, хянгар, хутга зэрэг зэвсгийн төрөл олширч чанар нь урьдаас эрс сайжирчээ.
Тухайн үед хур тунадас эрс багассаны улмаас тус орны томоохон уул нуруудаар, дунд палеолитын үед тогтсон мөсөн хучлага тал хөндий рүү бууж одоогийн Онон, Хэрлэн, Туул, Сэлэнгэ, Орхон зэрэг их гол мөрнүүд усаар улам арвижин орчин үеийн урсгалын горимтой болсон гэж үздэг.
Цаг агаар хуурайшин, эх газрын уур амьсгалтай болсон энэхүү нөхцөлд арслан заан, хирс зэрэг урьдын том амьтдын зэрэгцээ зэрлэг адуу, үхэр, буга, янгир, аргал угалз, бөхөн, цагаан үнэг, тэмээн хяруул зэрэг амьтад хөршлөн амьдарч байсан нь палеонтологийн судалгаагаар тогтоогдсон билээ.
Эдгээр амьтдын ясны үлдэгдэл Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын нутаг Бугантын голын баруун эрэг, мөн аймгийн Ингэттолгой, Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын нутаг Эгийн голын сав, Төв аймгийн Жаргалант сумын нутаг Хар Ямаат уул, түүнчлэн Улаанбаатарын ойролцоо, Өвөрхангай, Өмнөговь, Дорноговь, Сүхбаатар, Хөвсгөл зэрэг аймгуудын нутгаас олджээ.
Палеолитын сүүл үе юугаараа онцлог вэ гэхээр чулуун багаж зэвсэг илүү боловсронгуй болж, хүмүүсийн бүтээлч чадвар хөгжиж, хээ угалз гоёл чимэглэлийн зүйлийг урлах болсон байна.
Америкчууд Беринг ланд гүүрийг колончлох үед тэр үеийн индианууд 13500 жилийн тэртээх Кловис соёл иргэншилтэй төстэй байсан бөгөөд тэднийг Палео-Индианууд хэмээн нэрлэжээ.
Ерөнхийдөө энэ цаг үеийн нийгмийн бүлгүүд нь анчид, ургамал ногоо түүгчдээс бүрдэх бөгөөд чулуун зэвсэг нь олон төрөл болон өргөжиж, хүмүүс янз бүрийн орчинд зохицон амьдрах чадвартай болсон байна
Үйл явцыг тайлбарлавал археологичид эртний олдворуудыг илрүүлж, геологичид чулуулгийн давхаргад шинжилгээ хийж тухайн олдворын хамаарагдах цаг хугацааг тодорхойлж, палентлогичид ясыг нь шинжилж ямар амьтан болохыг тогтоодог.
Ургамал судлаачид ямар төрөл зүйлийн ургамал болохыг тодорхойлж, физик химичид лабораторийн аргаар хими физикийн шинжийг тодорхойлж С-14, Р-А зэрэг бүтцийг илрүүлдэг байна.
Учир нь Чулуун зэвсгийн үеийг хамаатуулж байгаа он тоолол зарим талаар хоёрдмол, маргаантай, хувьсаж өөрчлөгдөх магадлалтай тул үргэлж асуултын тэмдэгтэй байсаар иржээ.
Чулуун зэвсгийн үеийг ерөнхийд нь дүгнэвэл хүн төрөлхтөн металл хайлуулж ашигладаггүй байсан хэдий ч чулууг ашиглаж технологийн багахан дэвшилд хүрсэн байсан гэж хэлж болно.
Зэвсгийн үеэр ангилах тогтолцоог санаачилсан 19-20-р зууны археологичид энэхүү ангиллаа Антропологи, археологийн хувьд соёлын онцлог шинжүүдийг гаргаж чадах гол ангилал гэдэгт итгэж байлаа.
“Чулуун зэвсгийн үед амьдарч байсан балар эртний хүмүүсийн тухай ойлголт хүн төрөлхтний хувьд тодорхой биш. Гэхдээ археологийн олдворуудад дүн шинжилгээ хийхэд тэд байгальтай дасан зохицох чадвартай байсныг нотолж байгаа юм. Тиймээс тэднийг хүй нэгдлийн гэж нэрлэх нь зарим талаар учир дутагдалтай. Хүй нэгдлийн гэдгийг үгүйсгэж байгаа гол зүйл нь тэдгээр хүмүүст соёл иргэншилт нийгмийн ёс суртахууны хэм хэмжээ, оюун ухаантай байсныг гэрчлэх эх сурвалжууд бидэнд байна. Тиймээс антропологийн мэдлэг дээр тулгуурлан авч үзвэл энэ үзэл санаа хэт нэг талыг барьсан, энгийн дүгнэлт.”
Эдгээр олдворууд дотор том чулуу, чулууны хэлтэрхий, цахиур чулуу багтах агаад жижг хэлтэрхийг төдийлөн ашигладаггүй голдуу цахиур чулуу болон том чулууг өргөнөөр ашиглаж байжээ.
“Мөлгөр чулууг зүсэх, хагалах, бутлах гэх мэт олон янзаар хэрэглэж болох ч. хурц ирмэгтэй чулууг бодвол хамаагүй бүтээмж багатай. Олдованчууд моде 1 хэлбэрийн багаж зэвсгийг цохиурын технологи гэж нэрлэдэг. Эдгээр багаж зэвсэг нь атгахад зориулсан мохоо нэг талтай бөгөөд ямар нэг зүйлийг цохиход тохиромжтой байж. Моде 1 багаж зэвсгээс хөхтөн амьтны цус илэрсэн бөгөөд эдгээр багаж зэвсгээрээ амьтан агнаж, нядалдаг байсан гэсэн нотолгоо юм. ”
Олдованчуудын төгсгөл Хомо хабилис: Хомо иректусын гавлын яс /- 3733/ 1,78 сая жилийн өмнө хамаарагдах бөгөөд Кенийн КообиФорагаас олдсон.1,9 сая жилийн өмнөх хүний гавлын ясны хэлтэрхий / - 2598/ түүнээс дутахгүй нотлох баримт болж чадна.
Хүн төрөлхтөн МЭӨ5000-МЭӨ6000 онд төмрийн хүдрийг ашиглаж байсан гэсэн нотолгоог хамгийн анх Мажданпек Ярмовак болон Плокникийн археологийн малтлагаас илрүүлсэн.
Өмнөд Америкийн Прото Инка соёл иргэншлийн хувьд Чулуун зэвсгийн үе МЭӨ2000 он хүртэл үргэлжилсэн агаад МЭӨ2000 оноос хойш алт, зэс мөнгө зэргийг багаж хэрэгсэл хийхдээ ашигладаг болжээ.
1920 онд Өмнөд Африкт судалгаа хийж байсан археологичид чулуун багаж хэрэгсэлд дүн шинжилгээ хийгээд соёл иргэншлийг гурав ангилах тогтолцоо нь тийм ч тохирсон аргачлал биш гэж үзжээ.
“19-р зуунд гаргасан соёл иргэншлийг Чулуун, Хүрэл, Төмөр зэвсгийн үе гэж ангилах нь Африк бүсээс өөр Европод судалгаа хийхэд огтхон ч нийцэхгүй байна” гэжээ.
Археологич Астли Жонн Хиллари, соёл иргэншлийн судлаач археологич Кларенс ван Рейт Лов нар 1929 онд “Өмнөд Африкийн түүхийн музейн тойм” сэтгүүлд “Чулуун зэвсгийн үе ба Өмнөд Африк” гэсэн нэртэй бүтээлээрээ Гурван шатлалын системийг анх дэвшүүлж байлаа.
Чулуун зэвсгийн үе нь хүн төрөлхтөн зүүн Африкаас дэлхийд тархаж хүний эволюцид технологи ихээр ашиглагдах болсон дэлхийн түүхийн төмөрийн үеийн өмнөх үеийн археологийн томьёо нэр юм.
Аустралопитикус болон Парантропус төрлийн өвөг эцэг болох эдгээр хүмүүс чулууг бутлан хурц ирмэг гаргаж, түүгээрээ ан гөрөө хийх, газар ухах гэх мэт өөрсдийн өдөр тутмын амьдралд чулуун багаж зэвсгийг өргөнөөр ашиглаж байжээ.
Хэрэв завсрын үе гэж байгаагүй бол А үед байсан хүмүүс гэнэт хэрэглэж байсан эд зүйлсээ хаяад шууд Б үерүү шилжсэн буюу яг л кинон дээрх хувьслын үзэгдэлтэй ижил болох гээд байна.
Европын Чулуун зэвсгийн шилжилтийн асуудал ч бас тодорхойгүй.19-р зуун болоод 20-р зууны эхэнд Гурван шатлалын системийг анх дэвшүүлж байхад хүртэл Палеолитик болон Неолитик үеийн шилжилт мөн л тодорхойгүй байлаа.
1947 оны Пан Африкийн конгрессын анхны хурлаар энэхүү шилжилтийн үеийн асуудлыг хөндөж ярьсан бөгөөд 1955 оны гурав дахь хурлаар Чулуун зэвсгийн эхэн болон дунд үеийн завсрыг Фауресмит ба Сангаон технологи, дунд болон сүүл үеийг Магосиан технологи хэмээн нэрлэхээр нэгдсэн шийдэлд хүрсэн байна.
Тэд ан гөрөө хийхдээ Африкийн өмнөд хэсэгрүү мөн Нил мөрөний хойд эрэг хавиар, Африкийн хойд хэсэгтэй хиллэдэг Ази тивийн өтгөн өвсөөр хучигдсан газарлуу нүүдэллэн амьдардаг байж.
“.эртний чулуун багаж зэвсэг хийгчид ур чадварын хувьд хөгжсөн байсан.Гэхдээ яг шилжилтийн үеийн олдворууд гэж байдаггүй.тиймээс геологийн мөчлөгт завсар гарч байна” гэжээ.
Тэдгээр чулуун багаж зэвсгийн ойролцоогоос Аустралопитикус гари, Аустралопитикус аетиопикус мөн Хомо, Хомо хабилисын ул мөр олддог нь байдлыг бүр ч ээдрээтэй болгож байна.
Санктпетербургийн технологийн хүрээлэнгийн профессор Борис Росинг, өөрийн шавь Владимир Зворыкиний хамтаар катодын туяа бүхий дөрвөлжийг ашиглан дүрс буулгах судалгааг амжилттай хийв.
Тавдугаар сарын 12 - Персийн парламент тус улсын эдийн засгийг эргүүлэн хөл дээр нь зогсоохын тулд Америкийн эдийн засагч, хуульч Уиллиам Морган Шустерийг Сангийн сайдаар томилжээ.
Тавдугаар сарын 13 - Хятадын эзэн хааны зөвлөл Ханкоу, Гуанжоу, Чуншинг хотуудыг холбосон төмөр замыг гадны банкны зээлээр гүйцэтгэхийг хүлээн зөвшөөрөв.
Тавдугаар сарын 15 - Зууны шүүх ажиллагаа: Стандарт Ойл компанийг АНУ-ын итгэлцлийн хуулийг зөрчиж монопольдсон гэж үзэн монополийг задлах шийдвэрийг АНУ-ын дээд шүүх гаргажээ.
Тавдугаар сарын 21 - Халхын дөрвөн аймгийн хан, чуулган дарга, жанжин тэргүүтэй ноёд лам нар их Хүрээнд цугларч нууц зөвлөгөөн хийж, шинэ засгийн бодлого Монголчуудын амьдрал, ёс суртахуун, шашин шүтлэгтэй харштай гэж үзээд, түүнийг бүхэлд нь хүлээж авч болохгүй хэмээх санал нь нэгджээ.
Нууц зөвлөлгөөнөөс Ханддорж, Цэрэнчимэд, Өвөр монголын түшмэл Хайсан нарыг орос улсаас тусламж эрэхээр явах төлөөлөгчөөр томилохыг Жавзандамба хутагтад мэдүүлж тогтоолгоод, их Хүрээний оросын консул Миллерт учрыг хэлж нэвтрэх зөвшөөрөл авахаар болжээ.
Парисаас Мадрид хүрэхээр нисч явсан онгоц замдаа осолдож, Францын дайны асуудал эрхэлсэн сайд Хенри Берто амиа алдаж, Ерөнхий сайд Эрнест Монис хүнд гэмтжээ.
Тавдугаар сарын 25 - Мексикийн ерөнхийлөгч Порфирио Диаз, дэд ерөнхийлөгч Рамон Коррал нарын сайн дураараа огцрох шийдвэрийг төлөөлөгчдийн танхим 100 хувийн саналаар хүлээн зөвшөөрөв.
Нэгдүгээр сарын 24 - Японы угсаа залгамжлах хунтайж Хирохитогийн амь насанд халдахыг завдсан гэсэн үндэслэлээр Шүсүй Котокү тэргүүтэй хэд, хэдэн хүнийг цаазаар авчээ.
Нэгдүгээр сарын 29 - Галапагосын арлыг АНУ-д хөлслүүлэх төлөвлөгөөтэй байсан Экуадорын ерөнхийлөгч Альфаро олон нийтийн эсэргүүцэлтэй тулгарав.
Нэгдүгээр сарын 31 - АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимын 188 гишүүний 159 нь Сан-Франциско болон Нью Орлиан хотуудад 1915 оны дэлхийн үзэсгэлэн яармаг зохион байгуулах шийдвэр гаргажээ.
Аравдугаар сарын 3 - Итали-Туркийн дайн: Италийн адмирал Луйжи Фареллийн тушаалаар Оттоманы эзэнт гүрний мэдэлд байх Ливийн Триполи хотыг хүчтэй бөмбөгдөж эхэлжээ.
Хятадын засгийн газрын бүрэлдэхүүнд Манж угсааны хүнийг томилохгүй байх, зөвхөн язгуур угсааны хүн байыг болиулах, насан туршдаа алба хашдагыг болиулах зэрэг ардчилсан шинэчлэлийг хийв.
Хятадын ерөнхий сайд үүсээд байгаа нөхцөл байдлыг зөөлрүүлэхийн тулд үндсэн хуульт өөрчлөлт оруулж, үндсэн хуульт хаант засаглалтай "хаан" нь билгэдлийн байх хуулийн төсөл боловсруулжээ.
Арванхоёрдугаар сарын 3 - Америкийн ерөнхийлөгчийн системийг шууд хуулсан шинэ Хятад улс "Хятадыг өөрчлөх ерөнхий төлөвлөгөөг" боловсруулж засгийн газарт танилцуулав.
Арванхоёрдугаар сарын 24 - Персийн ерөнхий сайд Самсам аль Салтанна засгийн газар болон парламентаа бүрэн бүрэлдэхүүнээр нь тарааж, сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө зарлахаар болов.
Долоодугаар сарын 23 - Монголын шашны тэргүүн богд Жавзандамбын зарилгаар Монголын сайд нар Санкт Петербург хотноо Оросын талынхантай уулзаж, тусгаар тогтнолыг дэмжин, туслалцаа хүсчээ.
Дөрөвдүгээр сарын 10 - Хятадын эзэн хааны дэргэдэх Дээд зөвлөл хуралдаж, тус улсад ерөнхий сайд гэсэн албан тушаалыг бий болгож, ханхүү Чинг энэ суудалд томилжээ.
Тус бүс нутгаар Абел Тасманы үндэсний байгалийн хүрээлэн, Кахурангийн Үндэсний байгалийн хүрээлэн, Нелсоны Нууруудын байгалийн хүрээлэнгийн Ротойти, Ротороа нууруудад хүрэх гол зам дайрч өнгөрдөг.
Тийм ч учраас энд эко-жуулчлал, адал явдалт жуулчлал хөгжсөн ба Такака Хилл болон Овэн, Артур уулсын эргэн тойрны агуйнууд нь агуй сонирхогчдын очих дуртай газар билээ.
Жил бүрийн Дэлхийн өмсгөлийн урлагийн шагнал гардуулах ёслолыг Нелсоны ойролцоо анх зохион байгуулсан бөгөөд Нелсоны нисэх онгоцны буудлын ойролцоо байх музейд энэ шагналыг хүртсэн загваруудыг тавьсан байдаг.
Хотын олон зам, талбайг энэхүү тулалдаантай холбоотой хүмүүс болон хөлөг онгоцнуудын нэрээр нэрлэсэн бөгөөд Трафалгарын гудамж нь тус хотын худалдааны гол гудамж юм.