polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Уг үгийг гарвалыг эрдэмтэд Монгол хэлэнд Уйгур хэлээр дамжин орсон үг гэж үздэг бөгөөд уг нь Санскрит хэлний Бурхан гэсэн утгатай Буддха гэдэг үг Уйгур хэлнээ орохдоо тухайн хэлний онцлог байдлаас болж Бугдха болон хувирсан гэж үздэг байна.
Уйгур хэлэнд Буддха хэмээхийг эхний гийгүүлэгч болж, хэлний угийн сул дуудлагатай гийгүүлэгч Уйгур хэдний шүдний гийгүүлэгч болон дуудагдсанаас Бугда болон хувирсан нь Монгол хэлэнд орохдоо Богда Богд гэсэн үг болж хувирсан гэж үздэг байна.
Түүнчилэн Монголчууд бусдаас онцгой, өндөрлөг, ялгарангуй уулыг Богд гэж нэрлэсэн байх бөгөөд ийм нэртэй уулс нь ихэвчлэн тал хээрийн бүст тохиолдоно.
Чингис хааныг бурхантай адил дээдлэн шүтэх болсоноор Богд Эзэн Чингис Хаан гэх болсон бол Монголын анхын хувилгаан Живзүндамба хутагтын анхдугаар дүр Өндөр Гэгээн Занабазарыгаа бурхан мэт ховор лам хэмээн Богд гэж нэрлэж, 1911 онд Манжаас туурга тусгаар улс болохдоо 8-р Богд Живзүндамбыг хаан ширээнд залж, Олноо өргөгдсөн Богд хаан гэж хэмээн өргөмжлөж, төр улсаа Олноо Өргөгдсөн Богд Хаант Монгол Улс гэж тунхаглан зарлаж байсан билээ.
Вольфганг Амадей Моцарт (: 1756 оны 1-р сарын 27-нд Австрийн Зальцбург хотод төрсөн-1791 оны 12 дугаар сарын 5-нд нас барсан) нь дэлхийн сонгодог урлагийн нөлөө бүхий томоохон австрийн уран бүтээлч, суут хөгжмийн зохиолч юм.
Бага наснаасаа хийл болон төгөлдөр хуур хөгжмийг гаргууд эзэмшиж улмаар 5 насандаа өөрийн уран бүтээлээ тууриван эхлэж Европын ихэс дээдсүүдийн өмнө тоглолт хийж тэдний гайхшралыг төрүүлсэн байна.
Судлаачид энэ талаар хэлэхдээ "хэрэв Моцарт энэ ажлаа хийгээд Зальцбургэд үлдсэн бол түүний уран бүтээл дэлхийд танигдахгүй, тэр чигтээ түүхэнд орхигдох байсан юм" хэмээн тэмдэглэсэн байдаг.
1782 онд тэр олон дуурь бичсэний нэг “Сереглиог хулгайлсан нь” дуурийг эзэн хаан “Хэтэрхий олон ноттой байна” гэхэд Моцарт “Хэрэгтэй хэмжээгээр нь л бичсэн юм” гэж хариулжээ.
Түүний аав Леопольд Моцарт Германы Аугсбург хотын уугуул, хөгжмийн зохиолч, туршлагатай хөгжмийн багш байсан нь хүүгийнхээ хөгжмийн авъяасыг нээн илрүүлэх, хөгжмийн мэдлэг олох хамгийн том суурь болсон юм.
Мөн хамба Леополд Антон вон Фирмианы ордны хөгжимчдийн 4 дэх хийлчээр хөхийг нь хагалуулсан ажээ! ажилласан бөгөөд үүнээс хойш 4 жилийн дараа Анна Мариятай гэрлэжээ.
Улмаар Леопольд 1763 онд оркестрын удирдаачаар томилогдон ажиллах болж, Моцартыг төрөх үеэр туурвисан түүний "Хийл сурах гарын авлага" ном нь түүнийг амжилтанд хүргэсэн байна.
Вольфганг Амадей Моцарт нь 1756 оны нэгдүгээр сарын 27-нд эцэг Леопольд Моцарт , эх Анна Мария Моцарт нарын гэр бүлд 7 хүүхдийн отгон хүү болон мэндэлжээ.
Аялан тоглолтынхоо үед Моцарт хэд хэдэн хөгжмийн зохиолчидтой танилцаж тэдний уран бүтээлээс сонирхон явсны нэг нь 1764, 1765 оны хооронд Лондонд Жорж хаанд зориулж тоглохдоо алдарт хөгжмийн зохиолч Иоханн Себастиан Бахын хүү Иоханн Кристиан Бахтай танилцсан явдал байсан юм.
Морин тэрэгтэй урт замыг удаан хугацаагаар туулах, язгууртан дээдсүүдийн урилгыг хүлээх, гэрээсээ асар холдсон зэрэг нөхцөл байдлаас шалтгаалан тэд маш их ядарч 1764 оны зун Лондонд Леополд, 1765 оны намар Хаагт хоёр хүүхэд хоёулаа салхин цэцэг тусаад эдгэрсэн.
Зальцбург дэх гэртээ эргэн ирснээс хойш 1 жилийн дараа эхнэр охин хоёроо үлдээгээд 1769 оны арван хоёрдугаар сараас 1771 оны гуравдугаар сарыг хүртэл Леополд хүүгийн хамт Итали руу аялжээ.
1762 оноос эхлэн 3 жил хагасын хугацаанд үргэлжилсэн урт удаан аялан тоглолтоо Европын хотуудаар хийсэн бөгөөд гэр бүлийн аялан тоглолт Мюнхенийн Баварын ордноос эхлэн, Вена болон Прагын хааны ордон, Хааг, Лондон зэрэг олон газруудаар явж тогложээ
”Улаан кхмерүүдийн” Засгийн газар 1976 өргөн цар хүрээтэй дөрвөн жилийн төлөвлөгөө батлан цагаан будааны тариаланг өмнө байгаагүй их хэмжээнд хүргэнэ гэлээ.
Өдөр бүр -21 шоронд тамлан байцааж, хэрэгтэй гэсэн мэдүүлэг авахын тулд цахилгаанд цохиулж, хумсанд нь зүү шааж, хутга ба дал модны хурц навчаар зүсэн хэрчиж байлаа.
Гадаадын жуулчид тэнд байгаа хүн төрлөхтний хэзээ нэгэн цагт зохиож байсан тамлах багаж хэрэгслүүдийг тоо ба төрлөөрөө ардаа орхисон тамлах зэвсгүүдийг хараад ухаан алдмаар болдог гэнэ.
Камбожид Пол Потын дэглэм тогтсоны дараа эхэлсэн нийгмийн өөрчлөл нь харгислал ба хүмүүнлэг бусаараа Мао, Гитлер, Сталины хийж байсан адилхан туршилтуудаас даван гарсан юм.
Тэр үед тус улсад улс төрийн нөхцөл байдал ээдрээтэй, Америкийн талыг баримтлагч генерал Лон Нолын 1970 онд тогтоогдсон дэглэм ихэнхийн дэмжлэгийг алдаад байлаа.
Байлдааны гол ажиллагаа Лаос, Вьетнамын нутаг дэвсгэрт явагдаж байсан ч Хо Ши Мины партизануудаас “цэвэрлэх” Америкийн сүйрлийн бөмбөгдөлтөд Камбож тогтмол өртөж энгийн иргэд хохирлыг ихээр амсаж байлаа.
Түүний ярьснаар бол эхний жил хичээлдээ шамдан сурч байсан боловч, найзуудынхаа нөлөөгөөр удалгүй оюутнуудын уулзалт цуглаан зэрэгт оролцож К.Марксын "Капитал"-ыг сонирхох болсон гэдэг.
Тэнд л залуу оюутан марксизмын үзэл санааг сонирхож өөрийн хамтран зүтгэгч болсон Иенг Сарийн хамт хувьсгалт бүлгэмд суралцаад 1952 онд Францын коммунист намд гишүүнээр элссэн байна.
Тэр үеэр камбож оюутнуудын гаргаж байсан сэтгүүлд Салот Сарын “Хаанчлал эсвэл ардчилал” нэртэй өгүүлэл гарч тэрээр өөрийн хэт даврагч улс төрийн санаагаа цухуйлгасан байлаа.
Салот Сар зөвхөн улс төрийн уран зохиол сонирхоогүй тэрээр Францын сонгодог уран зохиол нэн ялангуяа Жан Жак Руссогийн , бүтээлийг шүтэхээс гадна Луи Арагон ба Эжен Гильвикийн шүлгүүдийг чээжээр мэддэг байлаа.
Улмаар Францад очсон эхний жилээсээ сурлага нь муудаж, тэтгэлэг нь цуцлагдаж эх орондоо 1953 оны 1-р сард буцаж ирж Пномпеньд том ах Лот Суонг-ийн гэрт амьдарсан байна.
Пномпенийг эзэлсэн “улаан кхмерүүд” бараг л тэр даруйдаа хөдөө орон нутагт хүүхэд, хөгшид, өвчтэй, тахир дутуу хүмүүсийг оролцуулаад хотын оршин суугчдыг нүүлгэхээр зарлав.
Дөнгөж Ардчилсан Кампучиар зарлагдаад байсан улсын Ерөнхий сайд болсон Пол Пот “Хот бол хувьсгалын эсэргүү нарын үүр. Хувьсгалын гол хүчин нь тариачин анги” гэж радиогоор зарлав.
Пол Пот 1925 оны 5-р сарын 19-нд төрсөн -1998 оны 4-р сарын 15-ий өдөр Анлонгвенг-д нас барсан) Кампучийн Коммунист намын Төв хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга , Кампучийн Ерөнхий сайд , Камбожийн Улаан Кхмерүүдын хөдөлгөөний толгойлогч байсан.
Салот Сар 1950-иад оноос "Пол" хэмээх нууц нэрийг ашиглаж эхэлсэн бөгөөд сүүлд 1976 оноос "Пол Пот" хэмээх нууц нэрээ бүрэн хэрэглэж эхэлсэн ажээ.
Үэшиба Морихэй залуу наснаасаа Япон үндэсний тулааны урлагийн хэд хэдэн төрлөөр хичээллэн Бүдогийн замд залуу багаасаа шамдан орсон баримт мэдээнээс бидэнд үлдсэн байдаг.
Тухайлбал: 1901 оны үед Токио хотноо Тозава Токүзабүрогийн удирдлагын дор “Тэншин Шиньё-рюү Жү-Жицү” /зөөлөн урлаг, чадвар гэсэн утга агуулна/, 1903 – 1908 оны хооронд Сакай хотод Накай Масакацүгийн удирдлагын дор “Гото-ха Яагюү Шинган-рюү Жү-жицү”, 1911 онд Танабэд Кийочи Такагийн удирдлагын дор Жүдо урлагаар тус тус хичээллэж байсан байна.
Гэсэн хэдий ч жинхэнэ “Бүдо” /бүдо – гэдэг нь дайчин эрийн замнал гэх утга агуулдаг/ урлагт нэвтэрч гүнзгийрэх болсон шалтгаан нь 1912 оны үйл явдлуудтай холбоотой байдаг билээ.
Тухайн онд Үэшиба Морихэй өөрийн гэр бүлийн хамт хэсэг дагалдагч хүмүүсийг удирдан Японы хойд арал болох Хоккайдод шилжин ирж газар тариалан эрхлэх болсон бөгөөд энэ газраа суурьших үедээ “Дайто-рюү Айки-Жү-жүцү” урлагийн Их багш Такэда Сокакүтай учирч энэ урлагаар хичээллэж эхэлсэн нь түүний цаашдын хувь тавиланг тодорхойлсон үйл явдал болсон.
Их багшийн эцэг Үэшиба Ёорокү болон эх Үэшиба Юки нар нь 5 хүүхэдтэй байсны ганц хүү нь Морихэй байсан бөгөөд бага балчир наснаас аавынхаа онцгой анхаарал халамжинд өсөн бойжсон хүү байв.
Үэшиба Морихэй бага байхаас бие сул, өвчлөмтгий хүүхэд байсан бөгөөд мөрөөдөмтгий болоод ном, үлгэрт дуртай хүүхэд байсан учир эцэг нь Сүмо бөхөөр хичээллүүлж бие бялдрыг нь хөгжүүлэх тал дээр анхаарал тавьдаг байснаас гадна японы эртний домогт баатарууд, эрэлхэг самурайчуудын тухай домог түүхийг ярьж өгөн эр хүний ёсоор хүмүүжүүлэхийг хичээдэг байсан байна.
Түүгээр зогсохгүй Үэшибагийн гэр бүлийн өвөг дээдэс болох Кичиэмон гэж нэртэй өөрийнхөө цаг үедээ алдартай, эрэлхэг нэгэн самурай байсан талаар аав нь хүүдээ бахархан ярьж өгдөг байсан гэдэг.
Өнөөгийн Монгол нутагт төвлөн сууж байгаагүй ч 923 оноос Алтайгаас зүүн тийш Хэрлэн голын хойт бие хүртэл нутгаа тэлж соёл, түүхийн олон зүйл дурсгал Монгол нутагт үлдээжээ.
Энэ өөрчлөлт нь 10-11-р зууны үеийн Төв Ази дахь үндэстний шинэ орчныг харгалзсан бөгөөд онцолж хэлбэл тэр үед эрч хүч нь оргилон гарч ирсэн зүрчид угсаатны өөдөөс угсаа нэгт нүүдэлчдийн хүчийг ашиглах, тэднийг улс төрийн холбоотон болгоход чиглэсэн юм.
Елюй Амбагян амьдралынхаа идэвхтэй хугацааг улсынхаа дотоод засаглалыг сайжруулах, улс төрийн нөлөөгөө өргөжүүлэхэд чиглүүлсний үрээр түүнээс хойш бараг 100 жилийн турш Төв Азид Кидан улс тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Анагаах ухааны дөрвөн үндэсийн дохионы тайлбар Ялгуулсан арүрийн үзэсгэлэнт эрхи, Нэмсэн аргын дохионы тайлбар Арүрийн эрхи, Анагаах ухааны дөрвөн үндсийн эцсийн шинжлэл, Анагаах ухааны дөрвөн үндсийн дэлгэрсэн ёсны түүх зэрэг анагаах ухааны холбогдолтой зохиолууд тууривсан.
Өвөр Монголд Дөрвөн үндэсний дохионы тайлбар нь Монгол хэлээр орчуулагдан 1981 онд Хөх хотод хэвлэгдсэнээс гадна төвд эхээрээ Өвөр Монголын Хөх хот , Төвдийн өөртөө засах ороны Лхас , Энэтхэгийн Дхарамсала хотод хэвлэгдсэн.
Дөрвөн үндэсний эцсийн шинжлэл-ээр нь Бакүла ринбүчигийн Бэтүб хийдийн Найдан эмнэлэгийн эмч Оюунбаатар 2004 онд докторын зэрэг хамгаалан орчуулсан.
Лүнриг Дандар нь 1820 онд хуучин Сайн Ноён Хан аймгийн Далай Чойнхор Вангийн хошуу одоогийн Архангай аймгийн Цахир сумын нутагт төрсөн, уламжлалт анагаах ухаанаар мэргэшсэн лам хүн байв.
Багш нар нь Гаачин лам ринбүчи, Ялгасан хутагт Артсэдбазар, Наран гэгээн Дэчэн Одсал, Тариатын хүрээний Мамба дацангийн ширээт Жамбацүлтэм, Тариатын хүрээний Гэсэр ламтан зэрэг олон эрдэмтэн багш нарыг шүтэж төвд хэл бичиг, яруу найраг, анагаах ухаан, бурхны шашины гүн ухаанд боловсорсны эцэст өөрийн дацангийн ширээт, Тариатын хүрээний хамба болж явсан.
1905 онд 13-р Далай лам Заяын хүрээнд морилон саатах үеэр өөрийн өглөгийн эзэн Далай Чойнхор ван Цэдэнсономын хамт очиж мөргөхдөө өөрийн зохиолуудаа толилуулахад Далай лам болон түүнтэй хамт явсан Төвдийн эрдэмтэн мэргэд магтан биширч бусад зохиолуудаа үргэлжлүүлэн бичиж дуусгахыг гуйж байжээ.
Олон бугыг бишрэн гоёмсог загварчилж зэрэгцүүлэн, үелүүлэн, эгнүүлэн, зөрөлдүүлэн босоо, ташуу, хэвтээ чиглэлээр урласан энэ туурвил нь нарыг шүтэж, бугыг сүлдлэн, хутгыг эрхэмлэн нум сумыг дээдлэх буюу цогц утгаараа эцгийн эрхт ёс, тэмцэл үймээнт догшин зуунаа баатарлаг оршихуйн үзэл хандлагыг илтгэжээ.
Хуучин чулуун зэвсгээс шинэ чулуунаа шилжихэд хүн төрөлхтөн байгалийн бэлэн бүтээгдэхүүнийг эгэл нэгэн хэрэглэгч бус, харин өөрсдөө үйлдвэрлэн бүтээгчид, цохон хэлбэл мал аж ахуй, газар тариалан эрхлэгчид болон хувирчээ.
Ийнхүү үсрэнгүй их үйлсийн тэргүүн эгнээнд манай Монгол, түүний дотор Архангайчууд, түүнээс Чулуутынхны өвөг дээдэс идэвхлэн тэмцэж, нүүдлийн мал аж ахуйг сонгодог хэлбэрээр хөгжүүлсэн нь дамжиггүй гэхийг дээр дурдсан дурсгалууд цогцолбор бүтцээрээ харуулж байна.
Түүнээс хойшхи үе зууны залгамжид Арын Сайхан Хангай, түүнээс Чулуутын дүүрэг нутагт тогтнож асан олон аймаг, улс, ястан угсаатны түүх соёлын үнэт баримт сэлтийг янз бүрийн булш хиргисүүр , хот балгадын туурь , мөн сурвалж бичиг шастирын гэгээн хуудаснаас бэлээхэн олж үзән болно.
Үүнд, НТӨ - зууны Хүннү, - зууны Сяньби ,- зууны Их Нирун , - зууны Түрэг, Уйгар, - зууны Хятан болон - зууны Их Монгол Улсын үе цөмөөр багтаж, мянга хол илүү он цагийн үүх түүхийг хуучилна.
Гэтэл үүний цаана он цаг, нэр тухайлбал нь тодроогүй булш хиргисүүр, хөшөө дурсгал, буйр туурь өдий төдий бөгөөд үүний дотор Чулуут сум багтаж буйг уншигч түмэн юун эс андах билээ.
Тийм болохоор, нэгд, тэдгээр дурсгалыг өв соёлын дайсан-хар мөрт шуналтнаас сайтар хамгаалах; хоёрт, ШУА зэрэг мэргэжлийн судалгааны газар албан ёсоор захиалга өгч шинжлүүлэх, улмаар орон нутаг судлал, аялал жуулчлалд зориулсан үзмэр болгон сурталчлах асуудал чухал билээ.
"Монголын Нууц Товчоо", Лу "Алтан Товч", Рашид ад -диний "Сударын Чуулган" зэрэг сурвалж бичигт довтлон ирсэн Найман аймагтай дайтаж, тэднийг мөхөөхдөө Чингис хаан өнөөгийн Тамир,Чулуутын нутаг дэвсгэрдээгүүр зорчиж, морилон саатаж байсныг тов тодорхой өгүүлсэн байна.
"МНТ" -ны 189 дэхь зүйлд Таян хаан хэлэхдээ "Дорно зүгийн цөөн Монгол омогдоод байх болов. Тэд бүгдийг эзлән хаан болох санаатай юу? Тэнгэрийг улам гэгээ гэрэлтэй болгохын тулд наран саран хоёр байдаг буй заа. Гэтэл газар дээр хоёр хаан байж яахин болно. Одоо тэр хэдэн Монголыг эзэлж авчиръя!" гэж ихэд бардамнахад түүний эх Гүрбэсү "Юу хийнэ! тэдний монголчууд ханхлах муу үнэртэй, хар муухай хувцастай тул авчирч юу хийнэ. Холхон байваас дээр буй. Гагцхүү шилдэг сайн охид бэрээдийг нь авчраад гар хөлийг нь угаалгавал үнээ хонь саалгаж болох мэт!" гэхчлэн ихэмсэглэн дээрэнгүйлж байв .
Тэгээд Таян хан цэргээ авч хөдлөн Тамир руу яваад Орхоныг гаталж, Цахар Модод хэмээх газар хүрч ирэхэд Чингис хаан өөрөө манлайд явж, Хасарт гол хүчээ захируулан, Отчигин ноёноор бэлтгэл агтыг мэдүүлээд Наймануудтай тулалдаж наран орой болохын хэрд Чингис Хаан Наху Гүн уулыг бүсэлж аваад хоножээ.
Монголын давшилтад түрэгдэн ухарч уул өөд авиран ихээхэн дээр гарсан бөгөөд газар мэдэхгүй найманууд өндөр уулан дээрээс халтиран унаж бие биеэ дарж, яс үсээ хугалан өөрсдийгөө сүйрүүлж байна.
Түүний хүү Хүчлүгхан цөөн хүний хамт зугтаж Тамир Гол хүрч нэхсэн цэрэгт гүйцэгдээд хүрээ бэхлэлтийг барьж байлдсан боловч тэс ч чадсангүй Хангайг даван оджээ.
Таяны эх Гүрбэсү хатныг Чингис хаан дуудан ирүүлж"Чи Монгол хүнийг муухай үнэртэй гэдэг бил үү. Чи одоо юунд ирэв!" гэхчлэн эре чанга мохоон асуусан байдаг.
Арын сайхан хангай, түүний үлэмжийн өлзийт талбар-Чулуут сум бол Төв Азийн өндөрлөг дэх эртний нүүдэлчдийн эд оюуны соёл, хөшөө пайлуур, зураг бичээс тэргүүтэн түүхийн дурсгалт өвийг хадгалагч нутгийн нэг билээ.
Үүгээрээ соёл иргэншлийн чухал бүс болж, ач холбогдол нь өнөөгөөр үл барам, шинжлэх ухаан, технологийн эрин зуун, аялал жуулчлалын ирээдүйд ч улам өсөх бүрэн магадлалтай.
Уул ус нь жигд, ургамал байгаль нь төгөлдөр энэхүү өгөөж буянтай нутагт ан амьтан, ой мод, алив баялаг нэн элбэг учраас энд өнө балар цагаас хүмүүний мөр тамгалж, оршин отоглон суусан нь зүйн хэрэг ээ.
Эртний элэнц хуланц дээдсийн хөдөлмөр, соёл суртахуун, аж хэрэглээний багаж хэрэглэгдэхүүн болох чулуун зэвсгийн үеийг хамрагч үнэт зүйлс Чулуут нутгаас олддог.
Хайрхан, Хүрэм, Өлзийт гол, Зуун мод, Халуун ус багийн нутаг Ширээ Чулуу, Нуурын Хоолой, Ялаатын Дөрөлж, Бумбат, Тооромт, Тээл, Бүрд, Хойт, Урд Мөрөн, Цахиурт, зэрэг газруудад булш бунхан, хиргисүүр, хадны бичээс, зураг байдаг.
Үүнд сумын төвөөс баруун тийш Өлзийт Гол багийн нутаг дахь 60*60 см-ийн орчим хэмжээ бүхий хадны сүг зураг, Зуун модны эхэн дэх бичигт хад нь түүхийн ховор дурсгал болохыг цохон дурдалтай.
Эл бүхэн нь дээр дурдсанаар НОТӨ 800 мянгаас 6000 жил дэх хуучин, шинэ чулууныг хамарч, хүрэл төмөр-лөг зэвсэгт шилжсэн үе хүртэлх түнэр галавын он цагийг эзэлж байна.
Хүрэл зэвсгийн зарим төлөөлөл гэвэл хүрэл хутга, "Тэнгэрийн сум", "Даллагын сум" гэгдэх хүрэл зэв, ялангуяа "Дуут зэв" зэрэг зүйлсийг дурдаж болно.
Энэ нь нэгд, аянга цахилгаан буух, газар тэнгэрийн аюул учрахаас сэргийлэх; хоёрт, үнээ сүүтэй болно, үр төл нь нэмэгдэнэ хэмээн бэлгэдэж "Тэнгэрийн сум", "Даллагын сумаар " аравнайлж байсан зан үйл ажээ.
Чулуут нутгийн ахмад хүмүүс, тэр цагтаа дөмөг гэгддэг эрчүүд хэт хутга болон бу-уныхаа хот цэнэгт хүрэл зэв зүүдэг байсныг тус сумын уугуул-өнөөгийн дал наян настан нар хүүхэд ахуй ба идэр үеэ эргэн санахад эрхбиш санах мэдэх билээ.
Жишээ нь гэхэд, эхэн үедээ Зуун Модоор, хожим Хангал, Даваатаар байнга нутаглах болсон бас ч барилдаж ноцолддог, тоглож нааддаг, ан агнуур хийдэг Зааран хэмээх хочтой эхэр Өлзий, Билигт нар, Цагаан Сайр, Өлзийт голоор нутаглах, бас ч барилдаж ноцолддог сайхан дуулдаг Содномпил, Чимиддулам гэсэн охидтой, Цавдир хэмээх Галдан, Ойдов тэргүүний отгийн аян жин тээдэг, авхаалжтай гавшгай хулгар хэмээх Гэндэн, мөн отгийн сайн анчин мунан хэмээх Балбар, Төмөр тайжийн багийн жогноон хэмээх уран Сүрэнхүү, сайн эр явсан хятай хэмээх Цэвэгжав, Жооргой хэмээх Халзан зэрэг цөөн бус харчуул тийм байсныг хэлж болно.
Ийн аялахдаа Эзэн Чингис ба түүний их цэрэг хэзээнээс нааш Хангайн нурууг давдаг нийтээр заншил болсон гол их зам-Эгийн даваагаар замнасан байх бөгөөд өнөөгийн Чулуут, Тамир, Батцэнгэл, Өгий, Хашаатын нутгаар дамжин буцсан байх юм.
Эдгээр нь цэнгэг сайхан гол устай, тарвага зурамнаас өгсүүлээд ан ав ихтэй, морь малын идэш бэлчээр сайтай, харуул сэргийлэлд тохиромжтой, их цэргийн бие сэтгэл хийгээд аялалд нэн таатай, уудам талбай бөгөөд өнгө үзэсгэлэн төгөлдөр газар орон билээ.
Цогт Сүмбэр хайрхантай залгаа Хойт Ангархай хэмээх гурван талаасаа юу ч орж нэвтрэхийн аргагүй цавчим өндөр асга хад, гүн хавцал бүхий газар Чингис хааны арван мянган цэрэг байрлаж байсан юм гэнэ лээ.
Цогт Сүмбэрийн орой дээр өнөөгийн хүн өргөж даахааргүй хасаг тэрэгний асар том дугуй байдаг гэсэн домог мэт боловч угтаа үнэн түүхийг Чулуут сумын ардууд ярьдаг билээ.
Тэр Хойт ангархай нь Эгийн даваанаас арав гаруйхан км зайд, үүнчлэн Хэрэйд, Мэргэд аймгийг мөхөөхдөө өнөөгийн Архангайн олон сум, түүний дотор Чулуутын нутаг дээгүүр тулалдан өнгөрч байсныг цаашид нягтлан судлах учиртай байна.
Чулуут бол урд хойт, баруун зүүн бүх талаараа өргөн зам харилцаатай, тэр дундаас Хангай, Тариат сумтай хил залгаж, Хэц, Ороох, Гичгэнэ, Ангархайн даваа зэрэг олон даваа, Суман гол, Хүрэм, Удган мод зэрэг зам жимээр эртнээс нааш харилцсаар ирсэн түүхтэй.
Эртний ялангуяа, Эзэн Чингистэй холбоо бүхий домогтүүх, хууч яриа Чулуутад өнөө ч хадгалагдан бий, гагцхүү түүнийг уйгагүй цуглуулж, сайтар нягтлан, үнэн магадыг тогтоох нь чухал билээ.
1920 оны сүүлчээр баруун зүг зорьсон гамин цэргийн олон мянган хүнтэй ангиуд Эгийн давааны /өвөр дэх/ Галуутын өртөөн дээр хоноглохдоо өртөөнийхнийг сүрдүүлж, өртөө зангийг баривчлан авч агт морь сэлбэхийг шаардаж, эрүү тулган амбан захирагчдаа угсраа гурван гэр бариулж, нэг гэрт нь хонох, нөгөө гэрт нь хоол идэх, гурав дах гэрт нь бие засах /нүх ухуулан/ газар болгох зэргээр дээрэнгүйлж, байжээ.
1921 оны дундуур цагаатны генерал Казгарандын цэрэг баруун зүг довтлохдоо зам зуур тааралдсан Хануйн голын Бор Бургас, Бичигт Хангайн айлуудаас 3000 адууг дээрэмдэн авч Хануйн голыг өгсөн явахад адууны эзэд араас нь нэхэж Чулуут сумын Ялаатын Дөрөлж хавьд түр байрлаж байсан цагаатныг гүйцэж очоод газраа сайн мэдэх нутгийн ардуудын тусламжтайгаар адууг эргүүлэн бартаатай газраар хэдэн хэсэг болгон бууруулан хөөж дайсны савраас аварч гарсан ажээ.
"Монголын нууц товчооны" 116-дугаар зүйлд "Тэмүүжин Жамуха хоёр анд бололцоход. Жамуха нэгэн гурын шагайг Тэмүүжинд өгч, Тэмүүжин нэгэн цутгамал шагайг Жамухад өгч Ононы мөсөн дээр шагалцан наадаж, анд бололцеон бөлгөө. Түүний хойт хавар алангир нумаар харваж бүхийд Жамуха бярууны хоёр эврийг нааж нүхэлж хийсэн Дуут сумаа Тэмүүжинд өгч, Тэмүүжинд арц модон годил Жамухад өгч анд бололцов" гэж бичсэнийг нэхэн санахад нэн сонирхолтой.
Хүрлээс хойш мянган жилийн дараа ч дуут сумыг монголчууд хэрэглэж, тэр цагтаа дээдсийн болон эрчүүдийн дунд чухал бэлэг дурсгалд орж байжээ гэж даруй бодогдуулна.
Дуут сумаар харвахад хүчтэй исгэрэн шунгинах дуун гарахын хамт агаарыг шураглан эрчилж зүсэх холын тусгалтай бөгөөд онч цэц нь сайн, салхины хажуугийн цохилтод амар үл автах зэрэг давуу талтай ажээ.
Ялангуяа, дайн тулааны үед олон дуут сумаар зэрэг зэргээр онилон харваж мендәр мэт шунгинуулан буулгаж онч мәргән тусгахад дайсныг ихэд цочоон ширвэгдүүлж, аюулган сүрдүүлэх гүн учир холбогдолтой байсан байна.
НТӨ гуравдагч мянгаас нэгдэх мянган жил хүртэлх он цагийг хамарсан хүрэл зэвсгийн үеийн Чулуутын нутаг дэвсгэр дэх олдворын зүйлс ийнхүү илтгэж байна.
Морин өртөөний баруун зүгийн төв зам байсан Эгийн давааг ардын хувьсгалын жилүүдэд төрөөс онцлон анхаарч Чулуут сумын Галуут, Хүрэм, Хануйн голд гүүр тавьж замыг засч сайжруулав.
Ийнхүү Эгийн даваа бол нэн эрт цагаас өнөө биднийг хүртэлх олон зуу мянган жилийн турш холыг ойртуулж хоёрыг уулзуулах чухал зангилаа байж, өлзий буянаа Чулуут нутгийнхан хийгээд Монгол түмэндээ хайрласан арвин түүх, алдар цуутай газар билээ.
Эрдэмтэн мэргэдийн нотолсноор Чулуут сумын нутагт баатад, барчууд, байчуул, боржигон, бөөчүүл, бэргэнүүд, дайртан, онжирготон, олхонууд, сархчуул, сахлагууд, тангуд, хариад, шовгор гэхчилэн олон овогтон хүмүүс аж төрж иржээ.
1930-аад оны үед Шива ширээт гэгээний хийд болон бусад олон сүм дуганыг татан буулгахад уран зургийн олон бүтээл, монгол уран зураг, шилдэг дархчуулын ур ухаан шингэсэн хосгүй нандин бурхад дахин сэргээгдэхгүй болтлоо эвдэрч, хожмын үеийнхний хайрлан хадгалж явах ёстой түүх, соёлын өв дурсгалт зүйлс бусармаг үзэлтний хүйтэн гарт өртөн устаж үгүй болжээ.
Хангайн нурууны ар талд, баруун талаараа Баянхонгор аймгийн Жаргалант, урд талаараа Баянхонгор аймгийн Галуут, Архангай аймгийн Ихтамир, хойд талаараа Хангай, зүүн талаараа Өндөр-Улаан сумуудтай хиллэдэг.
Үүний дараахан Завханы Улиастайд бүгж байсан цагаантны цэргийн дарга Ванданов ардын баатар Хатанбаатар Магсаржавт баригдахаас амь тавин зугтахдаа Эгийн даваагаар давж Улаалзайн давааны арын хадан цохионы өвөрт явж байгаад өртөөчинд баригдаж байсан түүхтэй.
Улаан цутгалан нь Өвөрхангай аймгийн Хархорин хотоос 132 км зайтай, Орхон голын баруун биед цутгах Улаан голд үүссэн 20 гаруй метр өндрөөс буух 10 орчим метр өргөн хүрхрээ юм.
Дөрөвдөгч галавын үед Хангайн нуруунаас эх авах Цагаан азарга голын эхэнд галт уул дэлбэрэн оргилж түүний халуун хайлмал бодис нь Орхоны хөндийг уруудан урсаж хэдэн арван км зузаан хүрмэн чулуун хучлага үүсгэжээ.
1863 онд Эдүар Мане нэгэн уушийн газар "Зүлгэн дээрх өглөөний цай" гэдэг зургаа толилуулан, улмаар Гербүагийн кафед шинэ урсгалын суурийг тавьсан яруу найрагчид болон зураачидтай танилцжээ.
Ийм шинж чанар бүхий загварын жишээ гэвэл, Шатар, Даам зэрэг 2 тоглогч тодорхой хэлбэржсэн дүрмийн дагуу тодорхой зорилго биелүүлэхийг зорьж тоглох тоглоомууд болно.
Тоглоомын онол гэдэг нь 20 дугаар зууны дундуур үүсч хөгжсөн ухаан бөгөөд Үйлдлийн шинжилгээ, микро эдийн засаг, Улс төр судлал, Олон улсын харилцаа, Сэтгэл судлал зэрэгтэй өргөн холбоотой.
Дэлхийн эргэлтийн тэнхлэг хэдэн зуу, мянган жилд аажим өөрчлөгдөж, үүнтэй холбоотойгоор Дэлхийд Нарнаас ирэх дулааны энергийн хэмжээ өөрчлөгдөн, улмаар уур амьсгалын өөрчлөлтийг бий болгоно .
Орон нутгийн хэмжээнд, температурын ялгаа нь, далай, ой, мөстлөг, хүний гараар бүтээгдсэн зүйлс зэрэг газрын гадаргуугийн физик ялгаанаас өөрөөр хэлбэл дулааны энергийг ойлгох байдал , агаарын болон хөрсний чийгшилт зэргээс хамаарна.
Дэлхийн агаар мандлын нэг хэсэг дэх багахан өөрчлөлт нь нийт системд хүчтэй нөлөөлдөг тул цаг агаарын өөрчлөлтийг олон хоногийн өмнө урьдчилан, алдаагүй хэлэх нь одоогийн түвшинд боломжгүй байна.
Нөмрөг сум нь анх 1923 онд Хантайшир уулын аймгийн Нөмрөг уулын хошуу нэртэйгээр байгуулагдаж, улмаар 1931 онд орон нутгийн Засаг захиргааны зохион байгуулалтыг шинэчилж өөрчлөхөд Завхан аймгийн Нөмрөг сум гэж 7 багтай 1800 гаруй хүн амтай 500 гаруй хувийн аж ахуйтайгаар зохион байгуулагдсан юм.
Монгол орныхоо тусгаар тогтнол эрх чөлөөний төлөө цогтой тэмцэгч Хотгойдын ард түмний үндэсний баатар Шадар Ван Чингүүнжавын ард түмнээ гэсэн тэмцлийн дараа Хотгойдын ард түмнийг Эрдэнэдүүрэгч вангийн, Цогтой вангийн, Мэргэн түшээ гүний, Далай гүний, Ахай бэйсийн гэсэн Таван хошуунд задалсны нэг Цогтой вангийн хошуунд одоогийн Нөмрөг сумын нутаг харьяалагдаж байв.
Нөмрөг уулын хошуу нь одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум бүхэлдээ, Түдэвтэй сумын Ойгон, Сант баг, Яруу сумын Өргөн, Тэлмэн сумын Нуур, Өгөөмөр багууд, мөн Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын баруун хэсгийг хамарсан өргөн уудам нутагтай, уугуул иргэд нь дан Хотгойдууд байв.
Тэрбээр 1267-1268 онд Пап лам Клементтэй харилцаа тогтоохыг оролдож, 1268 онд Монгол элч илгээж, Өрнөдийн орнууд болон хадам эцэг Михаэлтэй хамтран Франц-Монголын эвсэл байгуулахыг зорьж байлаа.
Абахагийн нарийн бичгийн дарга Рихалдус Лионы Хоёрдугаар Зөвлөлийн хурал дээр Хүлэгү Христүүдтэй ямар найрсаг байсныг тэдэнд сануулж, Абаха Сириэс Мамлюкуудыг хөөж гаргахаар төлөвлөж байгааг батлан хэлжээ.
Нас барахаасаа өмнө тэрбээр Византийн Эзэн хааны гэр бүлийн нэг охиныг Хүлэгүгийн олон эхнэрийн нэг болгохоор Византийн Эзэн хаан Михаэл Палэологостой яриа хэлэлцээ хийж байлаа.
Абахагийн үеийн зарим зоосон дээр Христийн загалмайг дүрсэлж, "Эцэг, Хүү, Ариун Сүнсний нэрийн өмнөөс" гэдэг Христ шашны үгийг арабаар сийлсэн байдаг.