polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
АНУ-ын Ерөнхийлөгч арлуудыг атомын бөмбөгөөр бөмбөгдсөнөөр Япон улсыг дайнаас шууд гаргах бөгөөд энэ нь Америк, Японы аль алиных нь олон зуун мянган хүний ​​амийг аврах болно гэсэн үндэслэлээр шийдвэрээ зөвтгөв.
Дэлхийн 2-р дайны үед тэрээр Үндэсний батлан ​​хамгаалах хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг шалгадаг Сенатын хорооны даргаар үндэсний хэмжээнд алдар нэрийг олж авсан; Тус хороо цэргийн гэрээ байгуулахдаа төсвийн хөрөнгийг үр ашиггүй зарцуулсан, авлига авсан баримтуудыг илрүүлсэн юм.
Трумэн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж эхэлмэгц гарч ирж буй санал зөрөлдөөнийг ЗХУ-ын ашиг сонирхлыг харгалзахгүйгээр шийдвэрлэхийг хичээж ирсэн.
1945 оны 4-р сарын 12-нд Ерөнхийлөгч Ф.Рузвельт гэнэт нас барсаны дараа АНУ-ын Үндсэн хуулийн дагуу Харри Трумэн Ерөнхийлөгчийн албан тушаалд очсон байна.
Тэрээр 1830 онд одоогийн Бударын чулуу" хэмээх газар төржээ. Нанзадыг бага байхад эцэг нь насан өөд болж эхийн хамтаар ядуу тарчигхан амь зууж байв. Эхийн хүсэлтээр багадаа "Бургасан дуганд" шавилан сууж байсан боловч лам багшийн элдэв харгислалыг үл тэвчин дуганаасаа оргон гэртээ иржээ.
Түүний энэ тэмцэл нь зөвхөн амин хувийн ашиг сонирхлоо бодсонгүй хошуу нутгийнхаа ядуу дорой ард олонтой олсон олзоо хуваан тараадаг байсан нь нутгийн олондоо хүндлэл хайрыг олсон.
Тэрээр Торойн дууны тухай судалгаа хийсэн төдийгүй Торойн дууг нийтэлж, монгол ардын аман зохиол буюу ардын дууг сонирхох гадаадын монголч эрдэмтдэд анх удаа танилцуулсан байна.
Дамдинсүрэн гуай "Торой банди бол сайн эр, муу хулгайч хэмээх хоёр нэртэй явсан хүн. Ардууд түүнийг сайн эр гэж магтдаг. Ноёд, хятадын зальхай худалдаачин түүнийг муу хулгайч гэж занадаг байсан. Торой банди бол тэмцэлт хүн хэмээн нотлон бичсэн" байна.
Тухайлбал, "Торой банди", Тоорой банди" гэх зэргээр чухам аль нь зөв байх тухай асуудал юм. Судлаачид эдүгээ дээрх хоёр янзаар бичдэг боловч эдгээр хоёр үгний угга санаа нь нэг мэт санагдана. Судлаач Ц.Бавуудорж "Торой банди" гэж бичих нь зүйтэй бөгөөд "Тоорой" хэмээх нь гахайн зулзагын торой биш, сарлагийн торой биш, харин өөр утгатай. Тоорой банди хошуу нутгийнхаа ард түмэн өөрийн туүхийн ярих дуртай өвгөн байсан гэж Дарьгангачууд ярьдаг. Торой банди Торой би торойгоод л байлаа" залуудаа.
Иймээс энэ домог бол үнэн болов уу гэж санана" гэжээ. Б.Я.Владимирцов "Монгол овогтны аман зохиолын жишээ" хэмээх номондоо Торойн дууг галигчлан тэмдэглэхдээ "Тора" хэмээх нутгийн аялгуугаар тэмдэглэжээ. Харин Г.Жамсранжав "Торой банди" хэмээх өгүүлэддээ "Тоорой" банди хэмээн бичиж "Тооройлох" гэдэг үгнээс гаралтай хэмээн тайлбарлажээ. Харин бид үзэхдээ дээрх хоёр нэр бол бичлэгийн хувьд хоёр өөр янзаар бичигдэж байгаа боловч угга санаа нэг байна. "Торой банди" хэмээх нь олны дундаас эр чадал, авхаалж самбаагаараа торойн гарсан банди гэсэн утга санааг агуулдаг бол Тоорой банди" гэдэг нь элсэн говь цөлд байгалийн хатуу шалгуурыг даван өнө удаан жил ургадаг мод бол "Тоорой" мод билээ.
Мөн Нанзад багадаа хүрээ хийдэд шавилан сууж байсан мэдээ бий, Тэгэхлээр "Тоорой банди" хэмээх нэр бол эр зоригоороо гайхагдан шалгарсан хүнд олгодог цол юм.
Гэтэл самбаатай сэргэлэн Тоорой банди их элсэнд ороод мориныхоо эмээлийг авч чөдөрлөж орхиод хэсэг үхэр байснаас нэгийг барьж унаад дээлээ эргүүлж өмсөөд цагдаа нарыг өөдөөс явж гэнэ.
Тоорой хариуд нь "аа? Бүү мэд! Тоорой ч юм уу? Хэн ч юм бэ? бүү мэд, нэг ядарсан морьтой хүн урагшаа явж гарсан, тэр гүдгэрийн араар саяхан орлоо гээд алсыг заачихаад явчихсан" гэнэ.
Адуучин нь ирээд морио үзэж танивал Тоорой өгсөн" гэж хэлээрэй. Хэрэв морио авч явбал надад хэл хүргүүлээрэй гэж хэлээд явжээ. Удалгүй нөгөөх түшмэлийн адуучин ирээд морио үзэж таниад авахад нь "Тооройгоос авсан" гэж хэлсэн боловч нэмэр болсонгүй. Тэр хүн энэ тухай Тоорой бандид хэл хүргүүлжээ. Үүнийг сонссон Тоорой банди өөрийн нөхдийн хамт нөгөө түшмэлийн адуунаас шилж байгаад 20 адуу авсан гэнэ. Түүнээс хойш Тоорой банди "Төрийн бөөс" хэмээн аддаршсан бөгөөд баяд ноёдууд алдсан адуу малаа үзэж таниад "Тоорой өгсөн" "Тооройгоос авсан" гэвэл буцааж авдаггүй байсан гэдэг.
Хүрэхгүй, очихгүй газар үгүй байсан Тоорой банди өөрийн цаашдын хувь заяаг мэргэлүүлж зам мөр, хэтээ болгоолгох бололтой говийн их мэргэн ноён хутагтынд нэгэн удаа хүрэлцэн очиж ороход Ноён хутагт "Шагайт" зооглон сууж байсанд Тоорой мэнд амрыг нь асуун суужээ.
Хенри Кавендиш нь Францын Ницца хотод 1731 оны аравдугаар сарын 10-нд Девонширын гүнтэн Вильям Кавендишын гутгаар хүү лорд Чарльз Кавендиш болон Кентийн гүнтэн Хенри Грейн дөтгөөр охин Анна Грей нарын том хүү болон мэндэлжээ.
Тэрээр Кулоноос бүр өмнө цахилгаан цэнэгийн харилцан үйлчлэлийг нээж, Фарадейгаас түрүүнд цахилгаан тусгаарлагчийн коэффициентийг тодорхойлж, Резерфордоос өмнө азотыг нээсэн боловч эдгээр нээлт бүтээлээ хэвлүүлээгүйгээс эзэн нь болж чадаагүй ажээ.
зууны эхэн үеийн энэ алдарт лабораторид физик, биологийн шинжлэх ухаанд эргэлт гаргасан гарамгай нээлт, жишээлбэл 1897 онд атомын электрон нээгдэж, 1919 онд атомын цөмийг зохиомлоор ялган тодорхойлж, 1932 онд нейтроныг нээжээ.
Мөн 1912 онд атомын бүтцийг судлах Вильсоны камер, 1913 онд масс-спектрограф, 1932 онд цөмийн физикийн шугаман хурдасгагч гэх мэт гайхамшигт багаж, аппарат, 1953 онд эсийн ДНХ-ийн молекулын байгууламжийг тогтоосон анхны загвар зохион бүтээгджээ.
Тэрээр агаар, шүлт дундуур цахилгаан оч дамжуулан агаарын найрлагыг судлах явцдаа хүчилтөрөгчтэй үл нэгддэг өчүүхэн хэмжээний өөр төрлийн хий байгааг олж тогтоожээ.
Тэрээр нэг сая фунт стерлингийн хөрөнгөтэй байсан боловч ганц бие, тун даруу аж төрж, олсон бүх орлогоо дэлхийд нэрд гарсан тоног төхөөрөмжтэй физикийн лаборатори байгуулахад зориулжээ.
Мөн эрх баригчдын уналтад мөнгөний буруу шинэчлэлийн бодлого, татварын ноцтой хүнд дарамт, Шар мөрний гамшигт үерээр усалгааны хуучирсан байгууламжууд эвдэрч, сүйдэж тариачдад учирсан эдийн засгийн хүнд цохилт зэрэг нь бослогын гол үүсвэр шалтгаан болсон гэж эрдэмтэн судлаачид үздэг.
Юань гүрний төр мөхөх аюулд хүрсэн тэр мөчид Тогоонтөмөр хаан зарлиг гарган, монгол цэргийн нэрт жанжин Цагаантөмөр, Дашбаатар нарыг хятад газрын эзний нутгийн хамгаалах цэрэгтэй хамтран улаан алчууртны бослогыг дарах ажлыг удирдуулахаар томилжээ.
Эхлээд тэрээр Ялтад амьдарч, хүмүүжүүлэгч багш, эрүүгийн цагдаагийн хянан шалгагчийн ажил хийж байгаад дараа нь Москва руу нүүж ирээд дахин хууль зүйн ажил мэргэжлээрээ ажиллан бичих туурвих ажлаа үргэлжлүүлжээ.
Хүний сэтгэл зүйн тогтцын онцлог, үйл хөдлөлийн асуудлыг сонирхох болсноор тэр «Эрдэмтэн Доуэлийн толгой», «Ертөнцийг эрхшээгч», «Нүүрээ гээсэн хүн», "Агаар худалдагч", "Ариэль", "Мөнхийн талх" зэрэг романуудаа бичсэн юм.
Александр Романович Беляев (1884 оны 3 дугаар сарын 4-нд Оросын Смоленск хотод төрсөн -1942 оны 1 дүгээр срын 6-нд нас барсан)- оросын болон зөвлөлтийн зөгнөлт-зохиолч, сэтгүүлч, хуульч.
Германчууд Брестийн цайзыг дайрахдаа 500 кг хүнд сумаар бууддаг, 600 мм-ийн Карл хэт хүнд их бууг ашиглаж байсан төдийгүй довтолгоонд орсон танкууд нь устгагдахад зөвлөлтийн олзлогдсон танкуудыг ашиглан дайралт хийж байжээ.
Германы армийн ахмад Иоганн Вестман 1943 оны зун Брестэд байсан бөгөөд өөрийн өдрийн тэмдэглэлд "Зарим шөнө цайзын байруудад нуугдсан оросууд биднийг бууддаг. Тэдгээр нь 5 аас илүүгүй хүн байна гэж ярьцгааж байна. Тэд нар ус, хоолгүйгээр яаж 2 жил амьдарч байна вэ? Би үүнийг мэдэхгүй байна" гэж бичсэн байдаг.
Гэтэл Брестийн цайзад байрлаж байсан Улаан Армийн 6-р дивиз болон 42-р дивизийн ангиудын зарим хэсэг нь цайзаас ухран гарч чадалгүй бүслэгдсэн боловч хатан зоригийг үзүүлэн баатарлагаар хамгаалж эхэлсэнээр домогт Брестийн цайзын хамгаалалт эхэлжээ.
Цайзыг хамгаалагчид эхний үед нэгдсэн штаб байгуулан зохион байгуулалт бүхий 3 хэсэгт хориглолтыг хийж байсан боловч их буу, танк байхгүй, агаарын дэмжлэггүй, ар талын нөхөн хангалтгүй энэ хамгаалалтыг германчууд 6 сарын 29 гэхэд үндсэнд нь устган цайзын ихэнхи хэсгийг эзэлжээ.
Үүнээс хойш тархай бутархай байдлаар нэг сар гаруй хугацаанд зөвлөлтийн цэргүүд германчуудад эсэргүүцэл үзүүлсэн ба 1941 оны 8-р сарын сүүлчээр эсэргүүцлийн эцсийн цэгүүдийг германчууд Буга голоос ус татан живүүлсэн байна.
Германчууд "Барбаросса ажиллагаа"г эхэлсэнээс хойш буюу 1941 оны 6-р сарын 22-29 хоорондох эхний долоо хоногт амссан нийт хохиролын 5 хувийг зөвхөн Брестын цайзын дэргэд авчээ.
Брестийн цайзыг Нацистын Германы зэвсэгт хүчин болох Вермахтын довтолгооноос Улаан Арми баатарлагаар хамгаалсан бөгөөд Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Зөвлөлтийн баатарлаг эсэргүүцлийн билэг тэмдэг болон алдаршжээ.
Үл орлуулах амин хүчлүүдийг, уургийн нийллэгжүүлэлт эсвэл ерөнхий гомеостазд бусад амин хүчлүүдтэй харьцуулахад илүү чухал оролцоотой учраас нь "үл орлуулах" гэж нэрлээгүй, харин тухайн организм уг амин хүчлүүдийг нийллэгжүүлэн үүсгэж чаддаггүй учраас ингэж нэрлэсэн.
Цистеин, глицин, глютамин, пролин, аргинин ба тирозинийг "харьцангуй үл орлуулах" амин хүчлүүд гэх ба ердийн нөхцөлд тэд "тэжээлийн багцад" байх шаардлагагүй ч, эдгээрийг хангалттай хэмжээгээр нийллэгжүүлэн гарган авч чаддаггүй бүлэг хүмүүст гаднаас нэмэлтээр өгөх шаардлагатай байдаг.
Ийм өвчтэй хүмүүс оюун ухааны хөгжлийн сааралтыг ба бусад метаболизмийн хүндрэлүүдийг зогсоохын тулд фенилаланиний хэрэглээг маш өчүүхэн байлгах шаардлагатай байдаг.
Өнөөгийн интернэт болон бусад компьютерын сүлжээнүүд нь / протоколын багцыг хэрэглэдэг бөгөөд үүний буюу Интернэт түвшин нь -гийн сүлжээний түвшинтэй ерөнхийдөө дүйцнэ.
Эдгээр нь гэхдээ хоорондоо ялгаатай бөгөөд -гийн сүлжээний түвшин нь сүлжээгээр мэдээлэл дамжуулах чадвартай бүх протоколыг өөртөө агуулах бол / нь зөвхөн Интернэт протокол ашиглан сүлжээ хоорондын дамжууллыг дэмжинэ гэсэн байдаг.
Түүнчлэн /-д тус тусын түвшингүүдэд хуваахыг шаардлага болгоогүй байдаг тул Интернэт сүлжээний стандартыг хөгжүүлж дэлгэрүүлдэг байгууллага нь тус хоёр түвшинг адилтгахгүй байхыг зөвлөдөг.
Компьютерын сүлжээг сабнэт буюу дэд сүлжээнүүдэд хуваадаг тул эдгээр сабнэт хооронд өгөгдөл дамжуулахдаа рүүтэр буюу замчлагч төхөөрөмжийг хэрэглэдэг.
1900 онд гадаадынхны хүчирхийллийг эсэргүүцсэн “боксерийн бодлого”-ын үеэр баригдаад байсан төмөр замын ихэнх хэсгийг эвдэж сүйтгэсэн ч богино хугацаанд сэргээн барьж дуусгажээ.
Октябрийн хувьсгалын дараагаар буюу 1919 онд Зөвлөлт Орос Улс КВЖД-гээс татгалзаж байгаагаа зарласан боловч 1924 онд Хятадтай хамтарч эзэмшихээр дахин тохирсон хэдий ч 1928 онд Жан Сюлинь КВЖД-г эзэлсэн тул Зөвлөлт Холбоот Улс 1929 онд Хятадын эсрэг байлдааны ажиллагаа явуулж эрхээ дахин сэргээжээ.
1945 онд Зөвлөлтийн Улаан арми Манжуурыг Японоос чөлөөлснөөр уг төмөр замыг Ялтын хэлэлцээрийн дагуу Зөвлөлт-Хятад хоёр хамтран эзэмших болсон байна.
1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд Мао тэргүүтэй БНХАУ байгуулагдсаны дараагаар буюу 1952 онд ЗХУ уг төмөр замыг коммунист БНХАУ-ын мэдэлд хоёр талын Хэлэлцээрийн дагуу үнэ төлбөргүй шилжүүлж өгсөн түүхтэй.
Албан ёсны замын нээлт 1901 оны 11 сард болсон бөгөөд анхны зорчигчоо Санкт-Петербург-Владивастокийн хооронд тээвэрлэсэн байна.1903 онд барилгын ажил бүрэн дуусч Оросын эзэнт гүрний бүрэн эзэмшилд байж оросууд үйлчилгээг эрхэлж байсан.
Дорнод хятадын төмөр зам- (оросоор:КВЖД; 1917 оноос өмнө- Маньчжурын зам, 1945 оноос хойш -Хятадын Чанчуны төмөр зам, 1953 оноос Харбины төмөр зам) -БНХАУ-ын Манжуурын нутаг дээгүүр дамжин хойноос урагш Харбин хотыг дайран Ляаодуны хойгийн Порт-Артур боомт хот хүрдэг төмөр замын сүлжээ.
Эдгээр хүчнүүд нь хурандаа генерал Г.Рундштедтийн командалсан "Өмнөд" армиудын бүлэглэл /33 дивиз/, хурандаа генерал Ф.Бокийн командалсан "Умард" армиудын бүлэглэл /21 дивиз/ хуваагдсан бөгөөд үлдсэн багахан хүч нь эдгээр бүлэглэлүүдийн хооронд Герман, Польшийн хилийн төв хэсэгт байрлан идэвхтэй байлдааны ажиллагаа явуулж Польшийн армиудыг барьж гол хүчнийхээ цохилтыг төөрөгдүүлэх зорилготой байв.
Дайн эхлэхэд Польш улс Вермахтын өөдөөс 24 явган дивиз, 12 бригад, цөөн тооны тусгай ангийн бүрэлдэхүүнтэй хуурай замын 1 сая орчим цэрэгтэй арми, 4300 их буу, миномёт, 220 хөнгөн танк, 650 танкетк, хуягт машин сөрөн зогсож байв.
Германы цэрэг давшилтад ороод моторжуулсан анги, танк, нисэх хүчнээр өргөн фронтоор цохилт өгч өгч Польшийн армийн халхлах ангиудыг бут ниргэж, польшийн армийн гол хүчтэй байлдан хэд хэдэн чиглэлээр эрчимтэй давшжээ.
Германы цэргүүд богино хугацаанд давшиж төмөр зам, гол гол радио станц, харилцааны холбооны зангилаа газруудыг тасралтгүй бөмбөгдөж байснаас польшийн командлал зэвсэгт хүчнээ дайчилж дуусах, байрлуулах, цэрэгтэйгээ холбоо барих, удирдах бүхий л боломжоо алджээ.
үүний дараа Германы командлал хүчээ шинэчлэн бүлэглэж Польшийн цэргийн нэгтгэлүүдийг Варшаваас зүүн тийш бүслэн авч 9 сарын 13-15нд польшийн армийн үлдэгдэлүүдийг хэсэг хэсгээр таслан авч устгаж чаджээ.
Польшийн элч төлөөлөгчид Англи, Францаас тасралтгүй тусламж гуйсны хүчинд Францын цэрэг Зигрфидын шугамын дагуу 30 км өргөнтэй байлдааны ажиллагаа явуулж 10 км давшжээ.
Өгөгдлийг гэж тэмдэглэхэд сегмэнтийн түрүү хэсэгт тавигдаж түүнийг хүлээж авсны дараа нь сегмэнтээс өгөгдлийг буруу дараалалтайгаар програм руу хүргэнэ.
Монгол улсад 20 дугаар зуунд тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэл, нийгэм, улс төрийн хувьд өөрчлөлт, шинэчлэл зэрэг эерэг хувьсал өөрчлөлтүүд дэс дараалан болсны үр дүнд Тусгаар тогтносон Монгол улс үүсэн байгуулагдаж чадсан юм.
Гэвч энэхүү үйл хэргийн эсрэг талд тухайн үеийн шинэчлэл өөрчлөлтийг эсэргүүцэх, түүнийг ашиглан ашиг завшаан хөөцөлдөн гарсан улс төрийн шинжтэй болон хээл хахууль, авилга, аллагын хэлбэртэй маш олон тооны хэрэг гарсан сөрөг талын хар түүхтэй.
Энэ сангийн мөнгөн хөрөнгө нь голчлон хандив ба сургалтын төлбөрөөс хуримтлагдаж бий болсон мөнгөн дүнгээс бүрдэж, түүнийг төрөл бүрийн хөрөнгө оруулалтын компаниуд ба процессуудаар дамжуулан хамгаалж арвижуулж, мөн авьяаслаг оюутнуудын сургалтын төлбөрийг даах, материаллаг шинэчлэл хийх ба бусад боловсролын ажлуудад зарцуулдаг.
Тэрээр “Орос түшмэд та нарыг доромжлон гутааж байна. Оросын төр та нарыг тариачин болгох гэж шахаж байна. Ижил, Яик мөрний ай сав козакуудаар дүүрлээ. Хойд нутгаар германчууд битүү суурьшлаа. Удахгүй энд амьдрах аргагүй болно… Цаашдаа боол болох уу, Оросоос явж энэ зовлонгоос ангижрах уу? Далай лам биднийг хоёр жилийн дотор Зүүнгартаа нүүж очоорой гэж айлдсан, энэ хугацаа одоо өндөрлөж байна”.
Тэрээр манжийн цэргийн томоохон удирдагчдыг алсан хэрэгтэй тул араас нь Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны цэргүүд нэхэн, Буурын гэрээгээр Орос, Чин улс хоёр оргодол хэрэгтэнг солилцон буцааж өгөх ёстойг сануулсан боловч Цэрэн зүүнгарын харъяат байсан учир энд Буурын гэрээ хамаарахгүй гэж татгалзжээ.
Дондогдашийн хүү 17 настай Убашиг Астраханы губернатор шинэ хаанаар зарлангуут Дондог-Омбын өөр нэг ач Цэвэгдорж хүлээн зөвшөөрөхгүйгээ зэрэгцэн зарлав.
Гэвч хатан хаан Екатерина татгалзсан төдийгүй ерөөс Халимагийн хааны эрх мэдлийг багасгаж “Зарга” хэмээх зөвлөл байгуулах, тэнд нь халимагийн бүх овог отгийн төлөөлөгчдийг оролцуулах шийдвэр гаргав.
Торгуудууд ногайчуудыг нутгаас нь хүчээр шахсан тул цаадуул нь Азовын тэнгис хүрч хорогдоод, хожим нь бас л Алтан Ордын нэг тасархай Крымын хаанаас хамгаалал хүсчээ.
Удаа дараа болсон Орос-Түрэгийн, Орос-Крымын аян дайнд газрын дунд нь оршдогийн хувьд ямар нэг хэмжээгээр оролцож байсан ч голдуу төвийг сахиж аль аль талаас нь бэлэг сэлт, амлалт авч байлаа.
Төвдүүд Гүшээс гадна Сэнгэ, Галдан байтугай Аюукт хүртэл “хаан” цол олгож, зөвхөн Чингис хааны удамд олгодог баримтлалыг хэрэгсэхгүй болгосон нь Аюук ихэд баяжин өглөгийн эзэн болсонтой холбоотой бололтой.
Тухайн үед Аюукийн эзэмшилд өмнө этгээдэд Каспийн тэнгис, зүүн талаараа Ураал мөрөн, баруун болоод хойд талдаа Ижил мөрөн гэсэн өргөн уудам нутаг хамаарч байв.
Ийнхүү торгуудууд нэгэн үндэстэнтэйгээ шөргөөцөлдөхөөс зайлсхийн нүүснээр Каспийн тэнгис орчмын өргөн уудам нутагт шинэ ноёрхогч болон суурьших нь тэр.
Гэхдээ тэд өөрсдийгөө Дөрвөн Ойрадын холбооноос гарсан гэж үзсэнгүй, үргэлж тэдэнтэй холбоотой төдийгүй дотоод үйл ажиллагаанд нь идэвхтэй оролцож, заримдаа тодорхойлогч хүчин зүйл нь болсоор ирсэн юм.
Хо өрлөг 1618 онд Каспийн тэнгис тийш тэргүүн ангийн явуулж тэндхийн газар эзэнгүйг мэдсэнээр 1628 онд өөрийн таван түмэн харьяат иргэдээ зургаан хүүгийн хамт дагуулаад тийш нүүдэллэжээ.
Тэд эрт урьдын Алтан Ордын задралаас үүссэн Ураал мөрний чанад дахь татааруудыг дайлж дийлээд цаашлан ногай, кипчак нарыг дайлан дагуулсаар 1630 онд Ижил мөрөнд хүрчээ.
Тухайн үед шинэ бүрэлдэхүүнийг бүрдүүлж лигтээ тэсрэлт хийхийг зорьж байсан Милан баг Пирлог онилж 2001 оны зургаадугаар сарын 30-нд 18 сая еврогоор солилцооны цонх яг хаагдахын өмнө эгнээндээ элсүүлсэн байдаг.
Пирло довтолгооны бүсэд идэвхитэй тоглох болсоноор гоол оруулах нь өсч байсан ч түүний үндсэн гол үзүүлэлт бол дамжуулалтын хувь, бөмбөг таслалт зэргээр тодорхойлогдож байв.
Тэдгээр сайд нар Баруун хязгаарын ноёдтой харилцаж монголчуудын нэгдсэн улсын хэргийг сурталчлахын зэрэгцээ нийт нутгийг чөлөөлөх бэлтгэл ажлуудыг хийв.
Энэ зорилгоор 1912 оны зуны эхэн сарын шинийн 9-нд Нийслэл Хүрээнээс Богдын зарлигаар 500 цэрэгтэй Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Хатанбаатар Магсаржав нар Улиастайд ирэв.
Ховдын байдал нэн яаралтай арга хэмжээ авахыг шаардаж байсан тул С.Магсаржав нар Ховдын тойрог, Урианхайн хязгаарт цэрэг татлага яаралтай зарласан боловч эхний үед явц муутай байлаа.
Баруун монголын ард түмнийг эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд босгож чадсанаар хотыг бүслэх үед цэрэг нь 5000-д хүрсэн боловч, зэвсэг муутай нэлээд хэсэг нь бороохой шийдэм, цахиур буунаас өөр зэвсэггүй байлаа.
Бүслэлтийн үед харуул хамгаалалт болон дайрах жижиг бүлгүүдийг зохион байгуулах, арван бүр ээлжлэн холбоочны үүрэг гүйцэтгэх, жижүүр томилон ажиллуулах зэргээр дайсны хүчийг мохоон тамирдуулах тактик хэрэглэж, харуул сэргийлэхийг алж устган, агт морийг олзлон авах, шөнийн цагаар хий буудаж сүрдүүлэн дайсныг гал нээлгэн сум хэрэглэлийг нь хороох, бэхлэлтийн хэрмийг дэлбэлэх, хотын хүн амыг аль болох амь бие үрэгдэхээс болгоомжлох, байлдах дургүй хятад иргэдийг талдаа авах аргыг хэрэглэж байжээ.
Үүнээс Чин улсын сайд түшмэл 27, цэрэг иргэн 610-ыг Оросын хил хүртэл монгол цэргээр харгалзуулан, морь тэмээ хүнсний зүйлийг нийлүүлэн өгч, Оросын нутгаар дамжуулан нутагт нь буцаажээ.
Тэрбээр хожим Монголын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бөгөөд Ховдыг чөлөөлөх тулалдаанд оролцох маш их хүсэлтэй байсан авч "оросууд үүнд хутгалдаж болохгүй" гэсэн дээрхийн заавраар консул Кузьминский түүнийг байлдаанд оруулсангүй.
Улмаар Дөрвөд далай ханы ахмад хүү Түмэндэлгэржав дөрвөд, баяд нийлсэн 700-гаад цэргээ авч Жалханз хутагтын дэргэд, мөн Урианхайн Гомбодорж 300 цэрэгтэй Улаангомд, түүнчлэн Урианхайн Ши бэйсийн 17 сумын 300 цэрэг нэмэн ирснээр цэрэг дайчилгааны ажлын явц түргэсэж ирэв.
Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав нар Улиастайгаас мордож баруун хоёр аймгийн 400 гаруй цэргийг замдаа авч, Ховдын босго Хар усны өртөөний орчим очоод, Манлай баатар Ж.Дамдинсүрэн монгол цэргийн уламжлалыг дагаж цэргээ хороо, анги, арванаар хуваан тэгшлэн засаж, арван хүнд галын дарга, 50 хүн тутамд ангийн дарга, дөрвөн анги тутамд хорооны дарга, жагсаалын дарга бичээч тус тус томилон журамлажээ.
Хэрмийг ийнхүү Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав, Нанзад, Дамба, Дорждэрэм нарын 28 хүн дүүжингээр даван орж хэрмийн хаалгуудыг тулалдан зам гаргаж онгойлгосон.
Ийнхүү бага үд хүртэл байлдаан үргэлжлэн манжийн цэрэг эцсийн найдвар болсон Сангийн хотоо эзлэгдэхэд арга буюу хүчин мөхөсдөж, аврал эрэгсдийн цагаан хиурыг ёдорт өлгөн хүлцэн бууснаа илэрхийлэв.
Энэ хооронд Алтайн Шар сүмээс ван Балдарын зүгээс Ховдын цэрэгт зэвсэг хүргэж туслахаар явуулсан 500-гаад цэргийг Буянт голын нэг цутгал Шаварт гол дээр Магсаржавын удирдсан цэрэг тосон байлдаж, Улаан богочид байсан цэрэг нэмэн очиж бүтэн өдөр тулалдан дийлж, 139 хүнийг алж, 3000 лан мөнгө, олон морь тэмээ, зэр зэвсэг олзлон авчээ.
Энэ өдрийн буудалцааны үеэр туслахаар ирсэн цэргээ хамгаалахаар хотын манж хятад цэргийн хүрээнээс цэрэг гарган явуулсныг дөрвөд хоёр аймаг, Урианхайн хошуудын цэрэг хавсран цохиж буцаав.
Ховдын манж цэргийн удирдлага хилийн чанад дахь Өрөмч, Шар сүмийн цэргийн ангид хэл хүргүүлж, монгол цэргийг гаднаас нь бүслүүлээд гадна дотно хоёр талаас хавчин цохих санаатай байгааг Ховдод суугаад 7 дугаар сарын 25-нд хотыг орхин гарсан Оросын консул Михаил Николаевич Кузминский монголчуудад хэлж тус хүргэжээ.
Нэг өдөр хотын байдлыг тагнаж мэдэхээр С.Магсаржав өөрөө Бүүвээ, Дамчаа, Дорждэрэм, монхор Хайдав нартай, Ж.Дамдинсүрэн мөн хориод цэрэгтэй явж, баруун, зүүн талаар нь Алаг толгой, Модон овооны зам өнгөрдөг Ховд хотын урд хөндийд оршдог Ширээт улаанд сэм гарч, хотын байдлыг ажиглахад, хөл хөдөлгөөн ихтэй байжээ.
Тэгтэл хотын хэрмийн урд хаалгаар найман морьтой хүн гарч, Алаг толгойн замаар ирэхэд нь нууцаар ойртон, буудаж сандаргаж дөрвийг нь алж, хоёрыг нь зугтаалган, бас хоёрыг нь амьдаар баривчлав.
Тэднийг байцаахад Ховдын амбаны газраас Ж.Дамдинсүрэн, С.Магсаржав нар цөөн цэрэгтэй Захбулгийн өртөөний ойролцоо ирж хориглосныг мэдэж байлдахаар бэлтгэн, зүг бүрт харуул, тагнуул гаргаж буйг мэдээд тэр оройдоо цэргээ хөдөлгөжээ.
Хотын хэрмийг байлдаангүйгээр буулгаж авахаар Оросын консул, монгол цэргийн удирдлага оролцсон тулган шаардах бичиг өгсөн боловч бууж өгөх янзгүй болж заасан хугацаанд хариу өгөөгүй учраас 7 дугаар сарын 25-нд Ховд хотыг бүрэн бүсэлжээ.
Тэгэхэд монгол цэрэг нь халх, барга, цахар, урианхай, дөрвөд, тува, торгууд зэрэг монгол овогтны төлөөллөөс бүрдэл болж, тэднийг Магсаржав, Дамдинсүрэн, Тогтох, Хайсан, Дамдинбазар, Дамбийжанцан нарын зэрэг жанжин, сайд, санваартны төлөөлөгчид монголын өөр өөр угсааны хүмүүс нэгэн сэтгэлээр соёмбот тугийн дор нэгдэн, удирдан зохион байгуулж байв.
Монгол цэрэг 1912 оны 8 дугаар сарын 5-нд уулнаас шөнө дунд өгсөн галын дохиогоор, урьд болзон тогтсон ёсоор баруун талын Рашаант хэмээх өндөр ууланд олон бамбар гэнэт дүрэлзэн асахад, зүүн өмнө талаас хариу болгон олон бамбарууд яралзан бадарч, хот руу дөрвөн зүгээс нь нэгэн зэрэг дайрснаар хоёр хоног цус асгаруулсан ширүүн тулалдав.
Манж, хятадууд хотыг олны хөлс цус урсган байж эргэн тойрон нэвтрэхийн аргагуй гүн шуудуу ухаж, нүсэр бэхлэлт байгуулан, давхар давхар өндөр өргөн хана хэрмээр бэхэлсэн тул хэр баргийн юм орж ирэхгүй гэж бүрэн итгэсний дээр, байлдааны хориг бэхлэлтийг удаан хугацаагаар чамлалтгүй сайн хийсэндээ бардам байсан байна.
Цэргийн гол хүчний түрүүнд гурван хэсэг сэргийлэх харуул гаргаж, толгойн сэргийлэхийг Модон овооны замаар, баруун, зүүн, хажуугийн хүчийг Алагтолгой, Эмээлтхөтөлийн чигээр, гол хүчийг Модон овооны замаар хөдөлгөж, хотын өмнөх их, бага хоёр элсэн толгойн зүүн талаар өнгөрөөд баруун хойш эргэж, Талын улааны /хожим Баатар Хайрхан нэртэй болсон/ баруун суганд байрлуулав.
Тэр цагаас эхлэн дайчилсан цэргүүд ирж нийлсээр монгол цэрэг 3000 орчим болж, 1912 оны 5 дугаар сард Ховд хотыг баруун талаас нь хагас бүсэлж, чухал замын хүзүүвч гарц боомтыг эзлэн, манж цэргийн хүрээг гаднаас тусламж авах боломж муутай болгожээ.
Ховдыг чөлөөлөх байлдаан нь Дундад зуунд монголчуудын Манжийн эсрэг хийсэн дайны тулалдаануудаас хойш анх удаа Монгол-Манжийн хооронд болсон эхний бөгөөд эцсийн тулалдаан юм.
Аарон Жамал Кроуфорд (, 1980 оны гуравдугаар сарын 20-нд Вашингтон мужийн Сиэтл хотод төрсөн) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны Лос-Анжелес Клипперс багт тоглодог.
Сүн улсын хаан түүнийг зөвхөн хятадын эзэн хаанд зориулагдсан “Эзэн хаан” хэмээн үзэхгүй амбан захирагч хэмээн үзэж байсан ч 1043 онд түүнийг эзэн хаан хэмээн Тангуд улсыг хүлээн зөвшөөрч жил бүр харилцан бэлэг сэлт солилцох болжээ.
Лианзутын дараагаар түүний дүү Бинчан хаан болох ёстой байсан ч эх нь түүнийг гэрийн хорионд оруулан өөрөө төр барин Сүн улс руу цэрэг оруулсан нь амжилтгүй болж, Бинчан эрх мэдлээ олж авчээ.
Түүнийг залгамжлан Чианшүн хаан болоход түүний эмэг эх нөгөө хөгшин дахин төрийн эрхийг гартаа авч Кидан болон Сүн улсын эсрэг дайныг эхлүүлсэн ч хоёуланд нь цохигдсноор Чонзон Тангудыг шууд удирдах болж дайныг зогсоон дотоодын шинэчлэл хийжээ.
1207 онд Чингис хаан Тангудад дайлаар орж Тангудыг алба бариулах болгосныг Монголын нууц товчоонд: “Хашин иргэний Бурхан элсэн “Баруун гар чинь болж хүч өгсү” хэмээн Чаха нэртэй охин Чингис хаанд гаргаж өгөв.гээд .Тангуд иргэний Илаху бурханыг элсүүлж.” хэмээсэн байна.
1216 онд Монголчууд Сартуул улсад дайлаар мордохдоо Тангудыг цэргийн дэмжлэг үзүүлэхийг холбоотны ёсоор хэлж элч илгээсэн авч Тангудын жанжин Аша Гамбу хүлээн авахыг эсэргүүцэн хаанаа ятгасанаар ёсоор болгуулжээ.
1227 онд Монголчууд Яргай хотыг авч, Түрэмгий балгасыг довтолж байхад Сянь монголчуудад буун өгч өөрийн биеэр бэлэг сэлт аван хүрч ирснийг Чингис хааны зарлигаар Толун чэрби цаазлан хороож Монголчууд Тангудын газар нутаг, ард иргэдийг шууд захиргаандаа оруулжээ.