polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1958 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 54 дүгээр зарлиг гарсны дагуу Дарви сумын 7-р баг, 8-р багийг “Хасагт” суманд шилжүүлсэн нь сумуудын хүн амын тоог тэнцвэржүүлэх, газар нутгийн ойрыг харгалзан үзсэн, нөгөө талаар шинээр байгуулагдсан МААМС -ыг дэмжих зорилготой байсан аж.
БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1959 оны 8 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 129 дүгээр зарлигт .Манай орны хөдөө аж ахуйд социалист харилцаа ялж, ардын аж ахуйтан хөдөө аж ахуйн нэгдэлд нийтдээ нэгдсэн явдал нь орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтал зохих өөрчлөлт хийхийг шаардаж байгаа бөгөөд энэ нь хөдөлмөрчдийн хүсэлтээр хэрэглэсэн туршлагаар нотлогдсныг үндэслэн БНМАУ-ын ИХТ-ээс тотоох нь.гэж заасны дагуу “Овоот“ сум байгуулагдаж, Дарви сумын 6-р баг дээр нэмэгдэн хуучин шилжсэн хоёр баг, мөн “Хасагт” сумын хоёр баг орж байсан аж.
Нэг жилийн дараа БНМАУ-ын Ардын их хурлын тэргүүлэгчдийн 1960 оны 5 дугаар сарын 5-ны өдрийн “Аймгуудын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хуваарьт өөрчлөлт оруулах тухай” 109 дүгээр зарлигаар ”Овоот”, “Хасагт” сумууд татан буугдаж Дарви, Шарга сумуудад нэгдсэн ажээ.
1933 оны хүн амын тооллогоор 13 наснаас дээш нас зөрүү гэр бүлийн тоо өсөж 52 болсон нь хүрээнд шавилан сууж байсан лам нар хөдөө гарч хар болон залуухан охид хүүхнүүдтэй гэр бүл болох явдал ихэссэн ажээ.
Баянжавхлан суманд Дарви гэдэг нэртэй эмэгтэй хоёр хүүхдийнхээ хамт амьдарч байсан, хамгийн олон ам бүлтэй өрхүүд Загджавын нэр дээр 3 өрх 15 хүн, Ширчингийн нэр дээр 3 өрх 12 хүн, Тэгшжавын нэр дээр 3 өрх 13 хүн, Жигмэдийн нэр дээр 14 хүн амьдардаг, Зүүнсутай сумын Жамьян тайж бүгд ам бүл 14 , Чоймболынх ам бүл 13 байсан нь сонирхолтой ажээ.
Нийт өрх 641 байсны дотор ганц биеэр өрх толгойлсон 209 өрх бүртгэгдэж, 5-аас дээш насны зөрүүтэй гэр бүл нийт өрхийн 70% орчим хувийг эзэлж, 13 наснаас дээш зөрүүтэй гэр бүл 33 байж, хамгийн их насны зөрүүтэй гэр бүл Зүүнсутай сумын Норов эхнэрээсээ 29 насаар ах, Баянжавхлан сумын Дүгэр эхнэрээсээ 30 насаар ах байсан, хоёр эхнэртэй хүн Зүүнсутай сумын Дамдины Гэлэг тайж байсан бол 1933 оны бүртгэлд Далантайн Санжмятав гэдэг хүн нэмэгджээ.
Улсын төв архивд байгаа 1945 оны 10 дугаар сарын 20-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард улсын Тусгаар тогтнолын талаар бүх ард түмний санал асуулга явагдахад Говь–Алтай аймгийн Дарви сумын 18-аас дээш настай нийт 8 багийн 1338 хүн оролцох ёстойгоос 1281 хүн (сургуульд сурахаар явсан, хоршооны мал туусан, жинд явсан зэрэг шалтгаанаар данстай хүмүүсээс 57 хүн хамрагдаагүй) саналаа өгснөөс 100% дэмжиж, татгалзсан болон түдгэлзсэн хүн гараагүй байна.
Сумын комиссын дарга Цүлтэм, гишүүдэд Бавуужав, Хас-Очир нарын 4 хүн байж, баг бүрд комиссын дарга, гишүүдэд мөн 4 хүн байж санал асуулгыг зохион байгуулсан байна.
Жишээ нь 3 дугаар багийн комиссын дарга П.Балжин, гишүүдэд: Дамдин, Дэмбэрэл, Нямаа, Д.Бадарч нар, 4 дүгээр багийн комиссын дарга Лхүндэв, гишүүдэд: Намжиа, Жалцав, Жамц, Б.
Эрдэмтдийн судалгааны ном, зохиол, сурвалжаас үзэхэд тус суманд "Боржигин", "Бэсүд", "Урианхан", "Урианхай", "Олхонуд", "Жалайр", "Баарин", "Соёг", "Убаши", "Алаг адуут", "Өөлд", "Улаан залаатан", “Тангад” зэрэг овгууд бүртгэгдсэн байна.
Дарви сумын нутгийн баруун, баруун хойд талд ”Урианхан”, “Олхонууд”, ”Бэсүд” овогтнууд зонхилж байхад сумын урд хэсгээр “Урианхан”, “Жалайр,” “Бэсүд”, “Баарин” овогтой гэцгээдэг хүмүүс зонхилож, “Өөлд” “Соёг” овогтон байгаа нь Баатар ван, Сүжигт гүний хошууныхантай ураг барилдаж ямар нэг хэмжээгээр холилдож байсных ажээ.
Баян нуруу (энд оросууд 10 гаруй жил, канад, австралиуд 20 гаруй жил хайгуул хийж буй), Баян нуруу-Хүрэн хамарын үнэт металлын, Элстэйн амны алтны, Ёлын бэлчир, Өлзийтийн төмрийн хүдрийн, Алаг уул, Цахир хайрханы боксит -ын, Хартолгой, Хайчийн амны нүүрсний, Гангатын хүлрийн, бал чулууны илэрц ордууд байх бөгөөд Ихэс нуур, Бөөрөгт давсны орд тогоонууд, мөн малын болон амны хужрууд байдаг, нутгийнхан холоос эрж, хүнээс гуйдаггүй хэрэгцээгээ бүрэн хангадаг.
Бүх нутаг дэвсгэрийн ¾ хувь нь жилийн аль ч улирлын нөхцөлд 5 хошуу мал бэлчээрлэхэд тохиромжтой, дэд бүтцийн хувьд Баруун бүсээс 35кВ-ын шугамаар цахилгаанаар хангагддаг, хөдөлгөөнт холбооны бүх операторуудын салбартай, интернет бусад сумуудаас хамгийн түрүүнд нэвтэрсэн, Алтай-Ховд чиглэлийн засмал зам тус сумын нутгаар сумын төвөөс 50 км зайтай өнгөрдөг.
1922 онд Дюк Каханомокугийн эзэмшиж байсан 100м-ийн чөлөөт сэлэлтийн дэлхийн дээд амжилтыг шинэчилж, 1924 оны олимпоос усанд сэлэлтийн төрөлд 3 алт, усны пологийн төрөлд багийн хамт хүрэл медаль хүртсэн бол дараагийн Амстердамын олимпоос мөн 2 алтан медаль хүртжээ.
Орчин үед хувийн компаниуд ба их сургуулиуд Улаанбаатарт өөрсдийн ба гадны дэмжлэгтэй судалгаа туршилтуудыг эрчимтэй хөгжүүлж импортыг орлох бүтээгдхүүн үйлдвэрллийг эрчимтэй хөгжүүлж байна.
Нарны зайн шинэ технологийн үйлдвэр, цахилгаан станцын системийн удирдлагыг дотооддоо бүрэн бүтээх ажилууд 2011-2013 онуудад хувийн компаниудын оролцоотойгоор амжилттай хийгдэж Монголын шинжлэх ухаан технологийн хөгжлийг дэлхийн түвшинд ойртуулсан алхмууд хийгдэж байна.
Улаанбаатар дахь 100 орчим их дээд сургуулиуд нь судалгаа шинжилгээг хөгжүүлэх нийгэм эдийн засгийн дэвшлийг хангах гол түшиц болж төсөл хөгжүүлэлтийн ажилууд хийгдэж байна.
2016 оноос 4 гар утасны холболт Улаанбаатарт нээгдэснээс хойш технологийн шинэ дэвшил хотын оршин суугчидын мэдээлэл түргэн шуурхай авах боломж эрс сайжирч гар утсаараа телевиз үзэх зэрэг шинэ үйлчилгээ ба бусад техноллогийн инновацыг хотын орчинд бүрдүүлж байна.
Одоогоор Улаанбаатарт Монголын Цахилгаан ХК шугамын холбооны үйлчилгээг ба үүрэн утасны үйлчилгээг, Монгол Шуудан компани энгийн шуудангийн үйлчилгээг, 80 гаруй интернэт холболтын компаниуд, 4 үүрэн утасны хувийн компаниуд тус тус шуудан холбоо харилцааны үйлчилгээг хариуцаж байна.
2016 оны дундаас Улаанбаатарт 4 гар утасны холбоо нэвтэрсэн нь хотын иргэдийг дэлхийн аль ч өндөр хөгжилтэй хотын адилаар өндөр хурдны интернэтээр хөдөлгөөнт байдлаар харилцах боломжийг олгосон байна.
Наушки-Улаанбаатар-Замын-Үүдийн чиглэлийн замууд 1949, 1956 онуудад баригдсанаар өрнө, дорнотой төмөр замаар холбогдсон бөгөөд кинотеатр, жүжгийн театр, музей зэрэг олноор баригджээ.
Энэ хотын нэг онцлог нь үндэсний хамгийн их үйлдвэрлэл үйлчилгээ төвлөрсөн бүс болдогт бөгөөд одоогоор 40000 орчим том жижиг компаниуд Монгол улсын Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 46%-ийг үйлдвэрлэж байна.
1919 онд Сю Шүжанээр толгойлуулсан Хятад цэрэгт хот эзлэгдсэн ба 1921 оны 2-р сард Барон Унгернээр толгойлуулсан цагаан цэргүүд Хятад цэргээс хүрээг чөлөөлж, Богдыг дахин хаан ширээнд залсан бол 3-р сард Хиагт хотыг чөлөөлсөн Монгол-Зөвлөлтийн цэргүүд цагаантнуудыг 6-р сард цохин дутаалгаснаас хойш нийслэл нь гадаадын цэргийн түрэмгийллээс чөлөөлөгдсөн.
1756 онд анхны шашны сургууль болох "Цаниг" байгуулагдсан бөгөөд 1786 оноос манж амбанд Сэцэн хан, Түшээт хан хоёр аймгийг хариуцуулах болсон зэрэг олон шалтгаанаас Их хүрээ суурьших шаардлагатай болжээ.
Ингэж нүүлгэхдээ Эрдэнэ зуу хийдийн доторх мөнхийн галтай Баруун өргөөг нүүлгэн гаргаж Занабазарын өргөөтэй нэгдүүлж Ширээ цагаан нууранд аваачжээ.
Түүнээс хойш монголчууд нэгдмэл байдалгүй болоод нүүдлийн иргэншилд бүрэн шилжиж, хот байгуулах завдалгүй дотоод, гадаадад тэмцэлдэн байлдацгааж байснаас үүдэн, амарлингуй байдлыг дэлгэрүүлэхээр 16-р зуунаас шарын шашинд сүсэглэснээр Монголд сүм хийдүүд баригдаж эхэлсэн юм.
Хотыг 4 жил тутамд хотынхоо нийт иргэдээс сонгогддог Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал удирдах бөгөөд Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал хотын даргын нэрийг дэвшүүлж Монгол Улсын Ерөнхий сайдад өргөн барьдаг бөгөөд Ерөнхий сайд бүрэн эрхийн хүрээнд хотын даргыг 4 жилийн хугацаатайгаар томилдог.
Түшээт хан Гомбодоржийн хүү Занабазарыг анхны Богд Жавзандамба хутагтаар өргөмжлөн 1639 онд өнөөгийн Өвөрхангай аймгийн Бүрд сумын нутагт орших Их Монгол уулын өвөр, Бага Монгол уулын ар бэлийн Ширээт цагаан нуурын хөвөөнд байгуулсан хожмоо “Шар бүсийн хот” хэмээн нэрлэгдэх болсон Өргөө нь өнөөгийн Улаанбаатарын үүслийн үндэс болсон.
Засаг захиргааны хувьд Баянзүрх, Баянгол, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй, Сүхбаатар, Хан-Уул, Налайх, Багануур, Багахангай гэсэн 9 дүүрэгт хуваагддаг.
Улаанбаатар хот нь Хэнтийн нурууны урд үзүүр болох Баянзүрх, Богд хан, Сонгино хайрхан, Чингэлтэй хайрхан уулсаар зүүн, урд, баруун, хойд талаараа тус тус хүрээлэгдсэн бөгөөд Туул, Сэлбэ голуудын бэлчир хөндийд байрладаг.
Улаанбаатар нь маш өндөр газарт, харьцангуй өндөр өргөрөгт, ямар ч эргээс хэдэн зуун километр зайтай оршдог зэрэг шалтгаанаас болж дэлхийн хамгийн хүйтэн нийслэлд тооцогддог.
Хотын тээврийн нэгэн онцлог нь хувийн машинтай иргэд хувиараа такси маягаар үйлчилэх явдал элбэг бөгөөд энэ нь бусад өөр улсын нийслэлд бараг ажиглагддаггүй онцлог үзэгдэл юм.
Улаанбаатар хот Монгол Улсын төв хэсэгт хуучнаар Алтан тэвшийн хөндий, өнөөгийнхөөр Туул-Сэлбийн гол бэлчир хөндийд, далайн түвшнээс дээш 1300-1350 метр өндөрт Богд хан, Сонгино хайрхан, Чингэлтэй уул, Баянзүрх дөрвөн уулаар хүрээлэгдэн оршдог.
Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр «12-р зууны хоёрдугаар хагаст Хэрэйд аймгийн удирдагч Ван ханы өргөө нь Туулын хар шугуй гэдэг газар байв» гэж тэмдэглэсэн нь одоогийн Улаанбаатар хот оршиж буй хөндийг гэж судлаачид таамагладаг.
Улаанбаатар хотын доторхи тээврийн үйлчилгээг Нийслэлийн Нийтийн тээврийн газар удирдан зохион байгуулдаг ба нийтийн тээврийн үйлчилгээ нь Үндсэн, Туслах, Буухиа, Хот орчмын, Такси гэсэн ангиллаар зохион байгуулагддаг.
Тэрээр УАДБЧ-д гоцлол хөгжимчин, СУИС-ийн лимбэ хөгжмийн анхны багш, Багшийн сургууль, Соёлын дунд сургууль, Цэцэрлэгийн багшийн сургуулийн лимбэ хөгжмийн багшаар ажиллаж байв.
Баруун Виржинигийн нутаг дэвсгэрийн ихэнхи нь Мэйсон-Диксоны шугамаас өмнө зүгт оршиж байгаа учраас АНУ-ын хүн амын тооллогын товчоо Өмнөдөд оруулж тооцдог.
Америкийн иргэний дайны явцад болсон Вийлингийн хурлын дараа Баруун Виржини Виржиниэс тусгаар тогтнож, 1863 оны зургадугаар сарын 20-нд Холбоонд тусдаа муж улс байдлаар нэгдэн орсон бөгөөд Иргэний дайны үеийн хилийн гол муж улс болсон.
Баруун Виржини нь Америкийн иргэний дайны явцад бүрэлдэн тогтсон хоёрхон муж улсын нэг бөгөөд Америкийн Холбооны Улсаас салан тусгаарлаж байгуулагдсан цорын ганц муж улс, өөр муж улсаас салан тусгаарласан гурван муж улсын нэг ажээ.
Тус муж улс зүүн өмнөд талаараа Виржини, баруун өмнөд талаараа Кентакки, баруун хойд талаараа Охайо, зүүн хойд талаараа Пеннсилвани, Мэрилэнд муж улсуудтай хиллэдэг.
Түүнчлэн цанаар гулгах, салаар аялах, хаданд авирах, агуйгаар аялах, загасчлах, явган аялах, ууланд дугуйгаар аялах, ан хийх зэрэг чөлөөт цагийн үйл ажиллагаагаар нэртэй юм.
1241 оны сүүлээр Бат, Сүбэдэй хоёр Австри, Итали, Германыг дайлах төлөвлөгөөгөө гаргаж дуусч байхад, Өгэдэй хаан тэнгэрт хальсан тухай мэдээ ирж, цусан төрлийн хөвүүд болон Сүбэдэй Хархорум руу Их Хуралдайд дуудагдсанаар 1242 оны хаврын сүүлээр Монголын цэрэг буцжээ.
Чингис хааны ач нарын хоорондох харилцаа улам бүр муудаж Монголын Эзэнт гүрний төгсгөл ойртсон энэ үед тэр дорно зүгээс ирэх довтолгооноос сэргийлж цэргээ бэлэн байлгаж байхаас өөр аргагүй байлаа.
Гүюг хааныг нас барсны дараа тэрбээр шинэ аян дайн хийхээр төлөвлөж байсан боловч (тэр Европыг байлдан дагуулах Сүбэдэйн төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх санаатай байв) 1255 онд нас барж, ханлиг нь Сартагт өвлөгдлөө.
Оросын янз бүрийн вант улсуудыг ээлж дараагаар дайлж дууссаныхаа дараа, тэр Европын төв хэсэг рүү довтлох довтолгоондоо бэлтгэн Польш, Унгар, бүр Австри хүртэл тагнуул илгээж байв.
Зүчийн хүү Бат хан ерөнхийлөн захирагч байсан боловч Сүбэдэй Оросын хойд, өмнөд хэсгийг дайлсан Монголын аян дайныг газар дээр нь удирдаж байсан шигээ Европын аян дайныг мөн удирджээ.
Хайдугийн хойд замын хүч Легницийн тулалдаанд ялалт байгуулж, Хаданы цэрэг Трансильванид амжилттай дайтаж байхад, Сүбэдэй тэднийг Унгарын тал нутагт хүлээж байлаа.
Бат хан их цэргээ хэд хэд хувааж, Оросын 14 хотыг, тухайлбал Ростов, Углич, Ярославль, Кострома, Кашин, Кснятин, Городец, Галич, Переславль-Залесский, Юриев-Польский, Дмитров, Волоколамск, Тверь, Торжок хотуудыг дайлжээ.
Эзлэн авахад хамгийн хэцүү байсан хот нь Козельск хэмээх жижиг хот байсан бөгөөд тэр хотын насанд хүрээгүй хунтайж Титус оршин суугчдынхаа хамтаар Монголчуудын довтолгоог долоон долоо хоног эсэргүүцэн тулалдсан байна.
Монголчуудад дагаар орж, алба гувчуур өргөхийг зөвшөөрсөн Смоленск, алслагдсан байрлал, өвлийн цаг агаарын улмаас Монголчуудын хүрч чадаагүй Новгород, Псков хотууд томуухан хотуудаас устгуулалгүй үлджээ.
Чингис хааны хатан, Зүчийн эх Бөртэ Мэргэдэд олзлогдож байгаад эргэж ирснийхээ дараа удалгүй Зүчийг төрүүлсэн байдаг нь ихэнх хүмүүс Зүчийг Мэргэдийн орхидос хүүхэд хэмээн жигшихэд хүргэсэн байдаг.
Чингис хаан амьд ахуйдаа энэ асуудлыг цэгцлэн Бөртэ хатныг олзлогдохоосоо өмнө жирэмсэн байсан гэдгийг хэлж Хуагчин эмгэн ч баталсан бөгөөд энэ мэт асуудлаар хагарал үүсгэн хэлцэхийг хориглож байжээ.
Хэдийгээр Зүчи өөрийн эцэгтэй заалгаж авсан Кипчакийн талыг цэрэг дайны хөлд өртүүлэхгүй байх талаар зарим нэг саналын зөрүүтэй байсан ч насан их хааны хайртай хүү байсаар насан эцэслэжээ.
Бат хаан нь алтан ургийнхантай цусан өшөөтэй мэргэдийнхэн, тэднийг өмгөөлөлдөө авсан куманчууд половчуудыг аль болох монголын хилээс хол байлгах, тэднийг сэхэх боломжгүй болтол нь дарах, Монгол нутгаас холдуулах үүргийг хүлээн Европд тэднийг мөшгин дарах дайныг удирдсан гарамгай удирдагч юм.
Мөн оросын алдарт Невийн Александр хүртэл түүний хүү Сартагтай анд барилцан хуурай хүү нь болж түүний суу алдар, цэрэг армиар Орос орныг нэгтгэж бусад улс орнуудын довтолгооноос хамгаалж байжээ.
1255 онд Бат нас нь өөд болох үест түүний угсаа залгамжлагчаар нэрлэгдсэн ханхүү Сартаг Их Монголоос авга ах Бэрхийн хамт буцах замдаа гэнэт нас барахад, Батын дүү Бэрх Алтан Ордыг залгамжлан авчээ.
Бат хаан 19 настайдаа гэхэд суут өвөг эцгийнхээ аян дайн хийх стратеги, тактикийг гүнзгий судалж эзэмшсэн, их морин цэргийг захирах чадвартай цэргийн удирдагч болон төлөвшсөн байв.
Түүний эцэг Зүчи хаан ууган хүүгээ цэргүүддээ лгэр дууриалал болохуйц жинхэнэ цэрэг болгон хмүүжүүлж их цэрэг удирдах урлаг, улам өргөжин тэлсээр байгаа улс орондоо дотоодын самуун үймээн гаргахгй удирдаж байх чадварыг түүнд зааж сургажээ.
Монголын нөлөө бүхий удирдагч, Хөх Ордыг үндэслэн байгуулагч тэрээр Европ руу хийсэн Монголын эзэнт гүрний байлдан дагуулалтыг удирдсанаараа Монголын бусад хаадаас өрнө дахинд илүү алдаршсан.
Гурван чиглэлийн замын цэргээ дахин нэгтгэж, 1241 оны дөрөвдүгээр сарын 11-нд Мохи дахь тулалдаанаар Унгарын Белагийн удирдсан цэргийг бут цохисноор Унгарыг номхотгожээ.
Батын ах Ордын захирсан Цагаан Орд Алтайн нуруунаас Арал нуур хүртэлх газар нутгийг, Батын дүү Шейбаны захирсан Хөх орд Арал нуурын орчим газар болон баруун Сибирийг, Батын захирсан Их Орд Ижил мөрний сав газрыг тус, тус захирч байжээ.
Бат хааны захирсан Их Ордыг Оросын он тооллын бичгүүдэд Алтан орд, Орд хэмээн тэмдэглэдэг бөгөөд Их орд нь Хөх орд, Цагаан ордыг хараат улсын хувиар захирдаг байжээ.
Орчин үеийн зарим түүхчид Бат хан хожим Европчуудын зүгээс жигүүрүүд рүү нь халдан довтлохоос сэргийлж, бас зарим талаараа цаашдын байлдан дагууллынхаа угтвар дохио болгохыг зорьж энэ дайныг хийсэн гэж таамагладаг.
Бат хаан бусад хаадын адил их хатан Хонгирадын Борогчин, бага хатад болон татвар эмстэй байсан бөгөөд бичигдэж үлдсэн хөвүүд нь их хатнаас мэндэлсэн ханхүү Сартаг болон Тогоон нар юм.
1936 онд 1024 бөхөөс 9-н даваанд Дорноговь аймгийн харьяат “Гандангийн бүрхэг” хэмээх Г.Намжилваанчиг орхиж, 10-н даваанд Дорнод аймгийн харьяат “Хумбан хар” хэмээх Т.Балсанд унаж үзүүрлэсэн.
Түүний эцэг нь Хэнтий аймгийн Цэнхэрийн голоор нутагладаг 1911 оны Халхын даншиг наадмын үзүүр бөх Гэндэндаржаа арслан гэх боловч эх Хорлоо нь Чимэдийг өөрийн төрсөн ах Лувсанмөрөөр овоглосон байдаг.
Л.Чимэд багадаа ах Навааншаравын хамт Номчийн хийдэд шавилан сууж байсан тул “Номчийн Чимэд” хочтой байснаа хар болж ид барилдан гарч ирэх үедээ нутаг усныхаа нэрээр “Мөнгөнморьтын Чимэд” гэсэн нэрийг зүүдэг болжээ.
Л.Чимэд арслан 198 см өндөр гуалиг нуруутай , шар цоохор нүүртэй, хөнхөрдүү нүдтэй, жижигхэн чихтэй, өргөн зузаан цээжтэй , бүдүүн хүзүүтэй хоёр шуу нь том бөгөөд бяртай, хурдтай , эгэм тахим мэхийг аль ч талаараа хийдэг, хүнийг хоёр сугаар нь тэвэрч шилбүүрддэг, барьцгүй харвах, хамж дайрах, гол мэхүүдийг чадамгай хийдэг өрсөлдөгчөө барьж авахаар хөөж явахад нь наадмын талбай тоосорч байдагсан гэж түүний барилдааныг мэдэх хүмүүс ярьж байсан байна.
Л.Чимэд арслангийн гуяны хоёр өгзөг хойшоо овойсон, гарын хоёр хуруу том, гар нь учиргүй урт, мөрөн дээгүүр өрөөсөн гараа тавихад хүнд байдаг байсан ба тэрээр зодог шуудагаа өмсөөд засуул руугаа очиход маш их хурц, түүнийг харсан хүн ёстой л сүрдмээр байдаг.
Энэ талаар өндөр настан Ринчин гуай өгүүлэхдээ: Л.Чимэд арслан үхсэн адууг хөлийг нь хоньчилж боогоод хашаан дээгүүр давуулаад хаячихаж байхыг би нүдээрээ үзсэн гэжээ.
Л.Чимэд багадаа жижгэвтэр биетэй , ноомой хүүхэд байснаа 17-18 насандаа суга өсөж удалгүй нийслэлд ирж нагац ах Лувсанмөрийндөө хамт амьдарч түүний ажилсаг бөх, моринд хорхойтой сайн талыг өвлөн авч өөрөө барилдсанаас гадна бас морь уядаг байсан тухай түүний эхнэр Ч.Дулам дурсан ярьсан байна.
Түүнийг сурагч байхад сургуулийнх нь багш . сурагчдыг хийлгэх ажилтай байлгаж цаг авахын тулд тэднийг 1-100 хүртэлх тоог нэмж нийлбэрийг нь бодож олох даалгавар өгчээ.
Математикийн хаан хэмээн алдаршсан Карл Фридрих Гаусс 1777 оны 4 сарын 30-нд Германы Брауншвайг хотод төрсөн бөгөөд 1855 оны 2 сарын 23-нд Гёттинген хотод таалал төгсчээ.
Хэдийгээр 1801 онд хэвлүүлсэн хэдий ч түүнийг өөрийн оргил бүтээл болох Арифметикийн хүүрнэл хэмээх бүтээлээ 1798 онд 21-тэйдээ бичиж дууссан гэдэг.
Үүний улмаас янз бүрийн зураг, текст холилдсон баримт бичгийг гипер текст гэж нэрлээд ийм гипер текстийг файлд график хэлбэртэй хадгалах, түүнийг интернэтээр дамжуулах, компьютер дээр үзэж харах, програмын хэрэгсэл зохион хэрэглэх болжээ.
Интернэт анх АНУ-ын цэрэг дайны тагнуулын зориулалтаар 1969 онд байгуулагдсан нь сүлжээ бөгөөд 1980-аад оны үед , хэмээн хуваагдаж, -ийг 1990 оны үед хүйтэн дайны уур амьсгал намжсантай холбогдуулан АНУ-ын Засгийн газраас дэлхий нийтийн мэдээллийн сүлжээ болгон ашиглах шийдвэр гарсан гэдэг.
Өнөөдөр интернэтийг мэдээллээ түгээх, мэдээлэл авах зорилгоор вэб сайт байрлуулах, хоорондоо харилцах зорилгоор электрон шуудангийн гэсэн хоёр үндсэн хэлбэрээр ашиглаж байна.
Гэхдээ Монгол улсад бид гол төлөв фирмийн персональ компьютер , түүний програмын орчин системийг хэрэглэдэг учраас энэ системийн , Е зэрэг програм системд суулгагдсан байдаг тул тэнд зохих тохируулга хийхэд хангалттай байдаг юм.
Интернэт (англ. гэсэн үгнээс бүтсэн нийлмэл үг бөгөөд - “хооронд, дунд”; - “сүлжээний алба” буюу товчоор “сүлжээ”) гэдэг нь стандарт протоколыг ашиглан өгөгдлийг дамжуулах боломж бүхий харилцан холбогдсон компьютеруудын сүлжээ бөгөөд энэхүү сүлжээ нь дэлхий даяар тархсан байдаг.
Үндсэндээ интернэтийг "сүлжээнүүдийн сүлжээ" хэмээн нэрлэж болох ба уг сүлжээнд хот хоорондын, академик, бизнес болон засгийн газрын гэх мэт хэдэн сая сүлжээнүүд багтсан байна.
Бусад компьютерийг интернэтэд холбох, өөрийнхөө хатуу дискэн дээрх файлыг хүссэн хүнд дамжуулж өгөх замаар файлаар үйлчлэх хоёр үүрэгтэй эзэн компьютерийг сервер компьютер гэж нэрлэдэг.
Гэртээ эсвэл ажлынхаа өрөөнд утас тавиулахад та цахилгаан холбоо компанитай гэрээ хийж, тэд танд утасны нэг шинэ дугаар өгч, таны утасны аппаратыг тэр дугаартай холбож өгдөгтэй адил, компани таны компьютерт нэг дугаар хаяг өгсөн байдаг.
Хоёрдугаарт, Халхын голын дайн нь Дэлхийн дайнд оролцогч хоёр эвслийн голлох гишүүдийн хооронд дэгдсэн анхны мөргөлдөөн бөгөөд дайн Алс Дорнодын театраас Европын театр руу шилжих нөхцөл болсныхоо хувьд Дэлхийн дайны эхлэл гэж үзэх нь зүйтэй байна.
Гуравдугаарт, Монгол-Зөвлөлтийн ялалт нь Японы стратегийг өөрчилж, улмаар Зөвлөлтийн арми нэг фронт дээр байлдах боломжийг бүрдүүлсэн төдийгүй АНУ-ыг холбоотны талд татан оролцуулахад хүргэсэн ач холбогдлоороо дэлхийн дайн холбоотны ялалтаар дуусахад шууд ба дам байдлаар нөлөөлжээ.
Фашист Герман ЗХУ-д халдан довтолсон өдөр БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, УБХ-ын Тэргүүлэгчид, МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгчидийн хамтарсан хурал болж, 1936 оны Харилцан Туслалцах протоколоор өөртөө хүлээсэн үүргээ чин үнэнчээр биелүүлнэ гэдгээ Зөвлөлт Засгийн газар, ЗХУКН-д илэрхийлж,.
Ийнхүү дайны жилүүдэд БНМАУ Зөвлөлтийн Сибирь, Дундад Ази, Алс Дорнодын нэгэн адил фронтын ар тал болж байсан төдийгүй “АНУ, Британийн зэрэгцээ Сталины бас нэг холбоотон” нь болж байв.
Энэ нь ч холбоотон гүрнүүдийн зүй ёсны анхаарал, хараа сонирхолд өртөж, хожим 1945 оны Ялтын бага хурлаар тусгаар оршин ирсэн статус-квог хүлээн зөвшөөрүүлэхэд дэм болсон гэж үзэхэд хилсдэхгүй.
Цэргийн яамны цэргийн алба хариуцсан товчоог 1941 онд толгойлсон Танака Рюкичи дайны дараа мэдэгдэхдээ “АНУ-тай хийх дайны талд Цүжи Масанобу тууштай зогсч байсан” гэж мэдэгдэж байжээ.
Зөвлөлтийн цэргийн боломжийг дутуу үнэлсэн Япон Англи-Америкийн хүчний эсрэг эсвэл Германы хамт Зөвлөлтийн эсрэг дайнд оролцох гэсэн хоёр боломжоос хойд чиглэлийг шилдэг сонголт гэж үзэх байсан болов уу.
Алс дорнод дахь олон улсын цэргийн шүүхийн хуралдаан 1946-1948 онд Токиод болох үеэр Квантуны Арми Халхын голд түрэмгий байлдааныг эхлүүлсэн эсэхийг нотлох шүүн хэлэлцүүлэг явагдаж, зөвлөлт, монголын оролцогчид гэрчийн мэдүүлэг өгч, японы түрэмгийллийг нотлох баримтуудыг зөвлөлтийн яллагч нар гарган тавьж, японы оролцогчид, өмгөөлөгч нар эдгээрийг няцаасан мэдүүлэг, үндэслэлүүдийг сөргүүлэн тавьжээ.
Солонгосын дайн 1950 онд эхэлсэнтэй холбогдуулан АНУ-ын цэргийн командлал ЗХУ-аас БНАСАУ-д хэрхэн туслахыг судлах хүрээнд Халхын голын байлдааны үед БНМАУ-д тусалсан туршлагыг судлах чиг үүргийг цэргийн түүхчиддээ өгч байв.
АНУ-ын цэргийн түүхийн байгууллагаас дэлхийн хоёрдугаар дайн түүний дотор Халхын голын байлдааны холбогдолтой японы баримт материалыг судлах, англи хэлнээ орчуулах ажлуудыг 1950-иад онд хийж гүйцэтгэсэн байна.
АНУ-ын “Нью Йорк Таймс” сонинд 1939 онд Халхын голын байлдааны эхлэл, явц, төгсгөл, БНМАУ, Манжго-гийн хоорондын хил тогтоох комиссын хуралдаан, дүнгийн талаар Японы Домейн, Зөвлөлтийн ТАСС, Ассошейтэд Пресс, Квантуны Армийн хэвлэлийн мэдээ зэргээс иш татан байнга мэдээлж байжээ.
Тус сонин 1939 оны 7 дугаар сарын 10-ны дугаартаа Халхын голын байлдааныг “зарлаагүй дайн”, 7 дугаар сарын 20-ны редакцийн тэргүүн өгүүлэлдээ “хачин дайн” гэж тус тус нэрэлж байжээ.
Номонханы хэрэг явдлыг судалсан ном бүтээлүүд 1980-аад онд АНУ-д нилээд гарсаны дотор хамгийн жинтэй нь А.Кууксын “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” хэмээх хоёр боть зохиол юм.
Үүний зэрэгцээ мөн үед АНУ-ын батлан хамгаалах бодлого судлалын байгууллагууд, сургуулиудад Халхын голын байлдааны туршлагыг хуучин ЗХУ-ын давших, хориглох номлолтой холбогдуулан судлах, оюутнуудын дунд уг сэдвээр сэдэв боловсруулах, цэргийн урлагийн сэтгүүлд нийтлэх явдал өргөн байв.
ЗХУ задарсанаар архивын материалууд нээлттэй болж, өмнөх дүгнэлт, баримтуудыг эргэн харах хэрэгтэй болсноор зөвлөлт, оросын түүхийн асуудалд өрнөдийн түүхчид хүлээцтэй хандах болсон байна.
Куукс Халхын голын байлдааны түүхийг японы баримт материал, дайнд оролцогчидтой хийсэн ярилцлагад тулгуурлан Квантуны армиас ЗХУ-ын талаар баримтлаж байсан бодлогын үүднээс бичжээ.
Иймд түүний бүтээл нь японы үзэл бодлын үүднээс гаргалгаа хийсэн үндсэн талтай боловч эдүгээ хүртэл өрнөдөд төдийгүй бусад улсад ч үүнтэй тэнцэх жинтэй бүтээл гараагүй байна.
Тэрээр Квантуны арми цэргээ хойш татсан байтал зөвлөлтийн цэрэг яагаад 1939 оны 6 дугаар сарын дундаас Манжуурын нутгийг довтлов гэдэг асуудлыг дэвшүүлжээ.
А.Кууксийг нас барсантай холбогдуулан “НьюЙорк Таймс” сонинд бичихдээ “Куукс нь арав гаруй номын зохиогч буюу хамтран зохиогч бөгөөд гэхдээ түүний түүхчийн нэр хүнд нь “Номонхан: Япон Зөвлөлтийн эсрэг 1939” зохиолд оршдог юм” гэж тодорхойлоод энэхүү байлдаанд япон, зөвлөлтийн талаас ойролцоогоор 70 мянган хүн алагдаж, шархадсан юм.
Мөн “энэ нь дэлхийн хоёрдугаар дайнд фашист гүрнүүдийн баримтлах бодлогыг тодорхойлоход нөлөөлж, профессор Кууксын гавьяа нь тэрээр дэлхийн хоёрдугаар дайны босгон дээрх энэхүү шийдвэрлэх тулалдаан нь ач холбогдлоороо Сталингардтай дүйцэхүйц гэдгийг олж харсанд оршино” гэж үнэлжээ.
Японы бодлогыг судлах хүрээлэнгийн захирал Ч.Жонсон Кууксын бүтээлтэй холбогдуулан “Номонхан нь дэлхийн хоёрдугаар дайны хамгийн чухал тулалдааны нэг байсан бөгөөд учир нь уг тулалдаан японы цусыг урсгаж ЗХУ-аас эмээхэд хүргэсэн бол харин АНУ-ыг хөнгөн зууш гэж үзэхэд хүргэжээ” гэж хэлсэн байна.