polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Давуу тал нь иргэдийн амьжиргааны эх үүсвэр болсон мал сүргийн тоо толгой жил тутам өсч, түүний дотор тэмээ болон ямаан сүргийн нийт малд эзлэх хувийн жин нэмэгдэж түүнээс ашиглах ашиг шим үр өгөөжийг малчид бодитойгоор хүртэснээр сүүлийн жилүүдэд иргэдийн амьжиргааны түвшин харьцангуй дээшилж байгаагаас гадна малчид иргэдийн худалдан авах чадвар сайжирч байгаа сайн тал байна.
Сумын нутаг дэвсгэрт буй байгалийн үзэсгэлэнт газар, монгол ахуй, уламжлалыг сурталчлах түгээн дэлгэрүүлэх зорилгоор орон нутгийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх бодлого барин ажиллаж сүүлийн жилүүдэд үр дүнгээ өгч байна.
Хуучнаар Сайн ноён хан аймгийн Ханхөгшин хошуу, Өлзийт хошуу, Хөөвөр, Баяндөхөм, Гүн-ус, Далан, Ялаатай, Ховд гэсэн 7 багийн нийт 1385 өрхийн 5266 хүн амьдардаг.
Тус сум нь Өмнөговь аймгийн Булган сум , Мандал-овоо, Сэврэй, Баянхонгор аймгийн Баянлиг, Богд, өөрийн аймгийн Баруунбаян-Улаан, Төгрөг, Гучин-Ус сумдтай хиллэдэг.
Үүнд: Еврейчүүдэд Сүмийн Уул, Баруун Хана, Христосын шашинтнуудад Ариун Авсны Сүм, Мусульмантнуудад Чулууны Пөмбөгөр, Ал-Акса сүм гэх зэргээр байна.
1860-аад он хүртэл дангаараа хот нь болсон Иерусалимын хаалттай хэсэг нь одоо Хуучны Хот гэгддэг бөгөөд үүнийг 1982 онд аюулд байгаа Дэлхийн өвүүдийн жагсаалтад оржээ.
Израил улс Зүүн Иерусалимыг эзлэсэн явдалд НҮБ болон бусад олон байгууллагууд эсэргүүцэж байгаагаа мэдэгдсэн бөгөөд үүнийг Палестинчууд ирээдүйн орныхоо нийслэлээ болгох талаар хардаг.
ТэнГэр Санхүүгийн Нэгдэл нь Монгол улсын анхдагч хоёр томоохон банк бус санхүүгийн байгууллага болох Хөгжлийн Алтан Сан ХХК болон Говийн Эхлэл ХХК 2001 оны 10 дугаар сарын 1-ний өдөр нэгдэж нийлснээр ХасБанкийг үүсгэн байгуулж, түүний албан ёсны толгой компани болсон түүхтэй.
Эдгээр хоёр компани нь тухайн үеийн шилдэг ББСБ байсан бөгөөд жижиг дунд бизнес болоод бичил зээлийн чиглэлээр газар зүйн хувьд давхардалгүйгээр тус бүр үйл ажиллагаа явуулж байсан юм.
Мөн түүнчлэн ХАС болон Говийн Эхлэл нь донор хандивлагч байгууллага болох НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөр, АНУ-ын Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн төслийн санхүүжилттэй, Монголын болоод олон улсын төрийн бус байгууллагууд эрхэлсэн боловч мэргэшсэн удирдлагын багтай үйл ажиллагаа явуулж байжээ.
Компанийн засаглал, Нийгмийн хариуцлагын хүрээнд авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээгээрээ салбартаа жишиг тогтоож буй ХасБанк нь Эх дэлхий, Эрдэнэт хүмүүн, Эрүүл ашгийг эрхэмлэсэн, санхүүгийн зах зээлд манлайлах үйлчилгээтэй тэргүүлэгч банк байх эрхэм зорилгыг өмнөө тавин Монгол орон даяар үйл ажиллагаа явуулж буй 69 салбар нэгж, бизнес үйлчилгээний төвүүд, тэдгээрт ажиллаж буй 1,400 мэргэшсэн ажилтан, 5,000 гаруй мерчант, 350 гаруй АТМ-аар дамжуулан 1 сая харилцагчдадаа санхүүгийн цогц үйлчилгээг хамгийн сүүлийн үеийн дэвшилтэт технологийг ашиглан, нэр төртэйгээр хурдан шуурхай хүргэж байна.
Хэдийгээр бүхнийг эхнээс нь эхэлсэн ч тун богино хугацаанд буюу 2001 онд Говийн эхлэл ББСБ-тай нэгдэн ХасБанк нэрээр Монгол Улсын банк санхүүгийн салбарт, тэр дундаа бичил санхүүгийн секторт хүч түрэн орж ирсэн юм.
Өдгөө тус банк нь Монгол Улсын бичил санхүүгийн салбарт тэргүүлэгч төдийгүй үйл ажиллагаандаа дэлхийн хэмжээний стандарт, загваруудыг нэвтрүүлэн бусдыгаа түүчээлэн ажиллаж байна.
1998 онд НҮБ-ын Хөгжлийн Хөтөлбөрөөс хэрэгжүүлж байсан “МикроСтарт” хэмээх төсөл нь Хөгжлийн Алтан Сан ХХК-ийн тулгын чулууг анх тавьсан юм.
ХасБанк нь 2001 онд байгууллагдсан цагаасаа Монгол улсын банк санхүүгийн системд тогтвортой өсөлтийг бий болгож, үйл ажиллагаагаа өргөтгөж ирсэн бөгөөд өдгөө системийн хэмжээний 4 том банкны нэг болоод байна.
Текст өөрчлөх, зураг нэмэх эсвэл солигдох, жагсаалтууд дахин дараалагдах эсвэл бүх файлын бүтэц дахин бичих ба өргөтгөх зэрэгийг зөвхөн ганцхан ашиглан хийх нь хялбар байна.
Перу дахь Испанийн захиргааны хэсэг болох креоло олигархиуд босогчидтой дайтаж байсан ба Ла Платын колонид тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн ялснаас 21 хоног болоход Хосе де Сан Мартин цэрэг шинээр элсүүлж Андын цэргийг үүсгэжээ.
1818 онд тэрээр Чилийн жанжин Бернардо О Хиггинстэй нийлж Чилийг чөлөөлж, 1820 онд Перугийн Паракас боомт руу 8 хөлөг онгоц илгээн Писко хотыг эзлээд Хуачод төвлөж Лимагийн Каллао боомтыг бүсэлжээ.
1821 оны 7 сарын 12-нд Сан Мартин Лимаг эзэлж 7 сарын 28-нд Перугийн тусгаар тогтнолыг зарлан тунхаглаж, анхны төрийн далбааны загварыг зохион бүтээсэн түүхтэй.
Харин НТӨ 1000-200 оны үеийн Куписникийн соёлын үеийн ваар сав дурсгал мөн олдсон ба НТ 100–700 оны үе эрэг дагуу Паракас, Нацка, Вари, Чиму, Моче зэрэг нутаг их хөгжсөнөөс Моче нь маш хөгжсөн нийгэм байжээ.
18-р зуунд Испанийн хаан ширээ Бурбон урагт шилжсэнээр эдийн засгийн шинэтгэл явуулаад Шинэ Гранадын колонийг Перугийнхаас таслан үүсгэсэн ба колониудад татвар өсгөж дарамталсан ба энэ нь явсаар бослого хөдөлгөөнд өдөөж, нэгэн зууны дараа тусгаар тогтнолын хөдөлгөөн ялах суурь нэгэн шалтгаан болжээ.
Перуд байсан соёл дээр колонийн шалтгаанаар ирсэн соёл угсаатны холимог нийгэм бүрдсэн ба нутгийн уугуул иргэдээс 1742 онд Хуан Сантос Атахуалпа, 1780 онд 2-р Тупак Амару нарын бослого нь Испанийн удирдлагын эсрэг боссон гол тэмцэл байв.
Номхон далайн ирвэс хэмээх Мексик, Колумб, Перу, Чили дөрвөн улсын улс төр, эдийн засгийн холбоонд нэгдсэн ба мөн Ази-Номхон далайн хамтын ажилл, Номхон далайн хамтын ажиллагаа, Дэлхийн Худалдааны Байгууллага зэрэгт гишүүнээр элсчээ.
Тухайн үед Панамын захирагч байсан Дон Себастьян Хуртадо де Коркуера нь Филиппинд Замбоанга хотод шинээр суурьшихыг хариуцаж байхдаа Перугийн цэрэг, колоничлогчидыг авчран суулгаж байсан нь түүхэнд тэмдэглэгджээ.
1821 онд Перу улс тогтосноо зарлан тунхагласан ба Хосе Франциско де Сан-Мартин, Симон Боливар нарын чөлөөлөгч нар тусгаар тогтнолын төлөө Испанийн даргач нартай байлдаж 1824 онд Аякучогийн тулалдаанд ялснаар тусгаар тогтнолыг бүрнээ олжээ.
1438-1533 оны хооронд Инк нь өмнө зүгт Чилийн умард хэсэг, умард зүгт Колумбын өмнөд хэсэг, дорнод зүгт Амазоны ширэнгэн ой, өрнөд зүгт Номхон далай хүртэл тэлсэн өргөн уудам газар нутгийг эзэлжээ.
1968 онд Фернандо Белунде Терри ерөнхийлөгч болсон ч цэргийн эргэлтээр Хуан Веласко Альварадо төрийн эрхэнд гарч Америкийн компанийн мэдэлд байсан газрын тосны компанийг төрийн өмчинд авч, газар тариаланд шинэтгэл хийв.
Энэ шинэтгэл нь том газар эзэмшигчдийн газрыг хурааж хоршоо байгуулсан тариаланчдад хувааж өгсөн ба боловсролын системд уугуул хэлийг испани хэлний зэрэгцээ түвшинд авч үзжээ.
Франциско Пицаррогоор удирдуулсан Испанийн эзлэн түрэмгийлэгчид чанка, хуанка, канар, чапоя зэрэг индиан овгоор замчлуулан ирж Кажамаркийн тулалдаанд инкийг байлдан дагуулж Атахуалпа хааныг баривчилжээ.
Хүчирхэг инкийг буулган авсан нь Испанийн хувьд Өмнөд Америк дахь дайны чухал ололт байсан ба өмнө нь хэд хэд мөргөлдсөний дараа ийнхүү ноёрхлоо тогтоож, Перу колонийг үүсгэн байгуулсан гээд Лимад төвлөжээ.
Симон Боливар Шинэ Гранадаг чөлөөлсөний дараа жил 1822 онд Сан Мартин Боливар нар нь Куакильд хуралдан Перугийн үлдсэн хэсгийг бүрэн чөлөөлөхөөр хэлэлцэж, Боливарт төрийн эрхийг өгчээ.
1992 онд гарсан төрд гарсан генерал Альберто Фүжимори нь мэдээллийн хэрэгслийг хяналтандаа авч, эмзэг бүлгийн бөглүү тосгоны эмэгтэйчүүдийг цэргийн хүчээр хядсан бөгөөд 300000 гаруй хүний аминд хүрч, дараа нь 2000 онд Фүжимори авилга авснаасаа болж буун Япон руу оргон зайлжээ.
Жишээ нь Рашомоны эхлэлийн хэсэг, "Эрэлхэг долоон Самүрай"-н төгсгөлийн хэсэгт хүчтэй ширүүн бороо, "Золбин нохой"-д гаслам халуун, "Ёожимбо"-д хүйтнийг, "Икирү"-д цас, "Цуст хаан ширээ"-нд манан зэрэг цаг агаарын үзэгдлүүдийг гайхалтайгаар үргэлж оруулж өгдөг байв.
"Цуст хаан ширээ"-ний төгсгөлийн хэсэгт Мифүнэ Тоширо харвуулдаг хэсэгт мэргэжлийн харваачдаар ойрын зайнаас жинхэнэ сумаар харвуулж биенээс нь см-ын зайтай л өнгөрч байсан бол "Ран" дээр оргил хэсэгт зөвхөн сууриндаа хүртэл шатаж гардаг цайзыг шинээр бариулж байжээ.
Жишээ нь, Цэргийн сувилагч эмэгтэйн тухай "Хамгийн үзэсгэлэнтэй", Японы жүдо Америкийн боксоос хамаагүй илүү гэдгийг харуулсан "Жүдогийн домог 2" гэх мэт кино хийж байлаа.
Мөн тэрээр киноныхоо хөгжмийг хийхдээ нэг цогц хөгжим хэзээ ч киног сайхан болгохгүй гэж үздэг байсан ба кинондоо ихэвчлэн бишгүүрийн ая гэх мэт дан нэг хөгжмийн зэмсгээр тоглосон аязуудыг оруулж өгдөг байсан.
Түүний дайны дараах анхны кино нь улс төрийн үзлээсээ болж баривчлагдсан зүүнтний эхнэрийн тухай өгүүлэх "Бидний залуучуудад гашуудал байхгүй" хэмээх хуучин дэглэмийг шүүмжилсэн бүтээл байлаа.
Тэрээр өөрийнхөө ид үе буюу 1940-өөд оны сүүлээс 1960-аад оны дунд үеийн хугацаанд нэг хүмүүстэйгээ ажилласан байдаг ба энэ баг нь кино урлагийн түүхэнд хамгийн алдартай баг билээ.
Уильям Шекспирийн "Лир ван", "Макбет", "Гамлет", мөн Оросын алдарт зохиолчид болох Фёдор Достовский, Максим Горький, Лев Толстой нарын алдарт зохиолуудаас тусгагдсан байдаг.
Ёожимбо нь Сержио Леонегийн "Атга дүүрэн доллар" болон Брюс Уиллисын хоёр кино болох "Ласт мэн Стандинг", "Азтай тоо Слевиний үндэс" болон хожим дахин хийгдсэн.
Түүний удирдсан усан онгоцууд 1492 оны наймдугаар сарын 3-ний едөр замд гарч эхний удаа Африк тивийн хавьд Канарын арлуудад буудаллаж дараа нь есдүгээр сарын 6-нд баруун зүгийг барин хөдөлжээ.
Удаан үргэлжилсэн энэ аяллын үед усан цэргүүд зах хязгаар нь үл харагдах далайн дунд амиа алдах гэх зэргээр олон хэцүү төвөгтэй үйл явдал болж байсан ч Колумб нугаршгүй итгэл өөдрөг тэмүүллээр бүгдийг зоригжуулж явсаар тэд хүн төрөлхтөний соёл иргэншлийн түүхэнд эгнэгт мөнхөрсөн 1492 оны аравдугаар сарын 12-ны өдөр эх газар сая олж харж бөөн баяр хөөрөнд умбажээ.
Атлантын далайг баруун чиглэлээр дайрч Дорнод Европ орж болно гэсэн бодол мөрөөдлөө олон жил сэтгэлдээ тээж явсаар Кастилийн нэгдүгээр Изабелла хатан хааныг ятгаж аялал хийх санхүүжилт авч чаджээ.
Тус улсын одоогийн хил нь 1939 онд бүрэлдэн тогтсон бөгөөд тэр үед Польш-Зөвлөлтийн дайнаар нэг хэсэг газар нутгийг Польшоос салган авч, ЗСБНБелорус Улсад нэгтгэсэн аж.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Беларусийн нутаг дэвсгэр Нацист Германд эзлэгдэж, хүн амынхаа гуравны нэгийг, эдийн засгийн нөөцийнхөө хагасаас илүүг алджээ.
20-р зууныг хүртэл беларусь үндэстэн нь өөрсдийн үндэсний үзэл санааг төлөвшүүлэх боломжоор бага байсан бөгөөд энэ нь орчин үеийн Беларусь улсын нутаг дэвсгэр нь Полацкийн вант улс, Литвын Их Вант Улс, Польш-Литвын Нөхөрлөл зэрэг улсуудын мэдэлд хэдэн зууны турш байсантай холбоотой.
1918-19 онд богино настай Бүгд Найрамдах Беларусь Ард Улс бий болж, тун удалгүй Зөвлөлт Холбоот Улсын бүрэлдэхүүнд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Белорус Улс нэртэйгээр нэгдэн оржээ.
Майкл Фарадейтэй эн зэрэгцэхүйц хэмжээнд үнэлэгддэг тэрээр туяа болон туяануудыг нээж, Резерфордын сарнилтаар атомын цөмийг илрүүлж, атомыг өөрчлөх зэрэг судалгаануудаараа "Цөмийн физикийн эцэг" гэгддэг билээ.
Олон улсын Гидрографикийн байгууллага -ын тогтоол болон НҮБ-ийн Газар усны нэрийн стандарт тогтоох хурлын тогтоолд "Хоёр буюу түүнээс дээш улс нэг газар нутагт зэрэгцэн оршиж байгаа тохиолдолд газар нутгийн нэр томьёоны талаар нэгдэж, нийтлэг нэр томьёог ашиглахыг хичээх, хэрэв нэгдсэн саналд хүрч чадахгүй бол улс тус бүр өөрийн хэрэглэх нэр томьёог газрын зурагт тэмдэглэх журмаар тогтоохыг зөвлөнө" гэсэн байдаг.
Иймд Солонгос улсын хувьд Зүүн тэнгис нь Солонгос, Умард Солонгос, Япон, ОХУ зэрэг 4 оронд харьяалагддаг учир тус тэнгисийг аль нэг улсынх нь онцлог нэр томьёогоор нэрлэх нь зүй бус, Зүүн тэнгис болон Япон тэнгис гэсэн хоёр нэршлийг хамтад нь бичиж хэрэглэх нь зүйтэй гэж үздэг.
Зүүн тэнгис буюу Япон тэнгис нь хойд талаараа Оросын эх газрын хэсэг болон Сахалин арлаар, баруун талаараа Солонгосын хойгоор, зүүн талаараа Японы арлууд болох Хоккайдо, Хоншү, Кюүшүгээр хүрээлэгдэнэ.
Хар нүх өөрөө шууд харагдах боломжгүй ч түүнийг үзэгдлийн хаяаныхаа гадна талаарх бодос, биетүүдтэй харилцан үйлчилж байгаа байдлаар нь ажиглан илрүүлж болно.
Физикийн энэхүү тулгуур онолын дагуу их хэмжээний масс маш бага орон зайд төвлөрсөн нөхцөлд орон зайн гажилт үүсдэг тул матери ба гэрэл, цацаргалт орон зайн тэр хэсгээс зугтаж гарах боломжгүй болдог.
Харьцангуйн ерөнхий онолын хүрээнд хар нүхийг төвдөө цэг сингуляр чанартай, захдаа үйл явдлын хязгаартай орон зай маягаар дүрсэлдэг бол квант механикийн үйлчлэлийг тооцож үзвэл энэ дүрслэлд өөрчлөлт оруулах шаардлагатай болно.
Хэдийгээр хар нүхний доторх харагддаггүй ч хар нүхний оршин байгааг бусад бодос болон гэрэл зэрэг цахилгаан соронзон цацрагтай харилцан үйлчлэлцэж байгаагаар тайлбарлаж болно.
Энэ сэдвээрх зарим судалгаанаас хар нүх нь татагдсан бодсыг эцэс төгсгөлгүй өөртөө агуулсаар байдаг биш харин Хокингийн цацаргалт хэмээх үзэгдлийн явцад дулааны энерги хэлбэрээр аажмаар цацаргадаг бөгөөд нас нь ч хязгаартай байдаг гэсэн дүгнэлт хийгддэг байна.
Ийнхүү судлаач Фарли Моват Канадын тундрт чононууд хэрхэн хол зайд мэдээлэл дамжуулж байсныг ажиглаж, тэдний хүлээж байсан буга өөр зүгт нүүлээ гэх мэдээг гинжин хэлхээний дагуу мэдээ дамжуулсаныг ажигласан юм.
Нэгэнтээ Еврази, Хойд Америкийн ихээхэн хэсэгт элбэг тархацтай байсан саарал чоно өдгөө хотжилт болон хүний нутаг тэлж буй түрэлтээс болж энд тэнд устсаар хуучин эзэлж байсан нутаг дэвсгэрийнхээ тун өчүүхэн хэсэгт амьдардаг болжээ.
Түүний биеийн урт 160 см хүрдэг, сүүлний урт 52 см хүртэл байдаг, сэрвээний өндөр 90 см хүртэл өсдөг бөгөөд нас бие гүйцсэн чонын биеийн жин 90—110 кг татдаг байна.
Анх Богд хаант Монгол улсын үед Жамсран бээсийн хошуу, 1921 оноос Тариачин хошуу, 1922 оноос Наранхайрхан уулын хошуунд багтаж байснаа 1924 оноос одоогийн зохион байгуулалтанд орж Буянт сум гэж нэрлэгдсэн түүхтэй.
Буянт сумын төвийг 1958 онд Ховд аймгийн төвд шилжүүлсэн ба 1979 оноос Тэжээлийн аж ахуй, эрдэм шинжилгээний станцын хамтаар төвлөрүүлхээр шийдвэрлэж одоогийн оршин багаа Норжинхайрхан гэдэг газар байршуулсан байдаг.
урианхай, халх, өөлд, захчин, торгууд, дөрвөд, баяд, казах, Тува, чантуу зэрэг 10 гаруй угсаатны бүлэг, гурван мянга гаруй хүн ам найман зуугаад өрхөд амьдарч байгаагаас 600 гаад өрх нь хөдөө, 200 гаад нь сумын төвд амьдарч байна.
Маяагийн он дараалийн сударт тэмдэглэснээр 1221 онд бослого гарч, иргэний дайн дэгдсэн тухай тэмдэглэсэн байдаг ба үүнийг батлах мэт Чичэн Итцагийн барилгуудын дийлэнх модон хийцүүдэд шатсан ул мөр байдаг.
Археологичидын хийсэн судалгаагаар Чичэн Итцагийн эд өлөгийн чүйлст радиокарбон шинжилгээ хийхэд уг төвийн мөхөл 1000 оны орчимд болжээ гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн байна.
Хэрэв Чичэн Итца 1000 оны орчимд мөхсөн бол түүнийг залгамжлагч Маяапан 1221 онд байгуулагдсан ба эн хоорондох 200 жил чухам юу болсон талаарх мэдээлэл маш хомс байна.
Чичен Ица нь өнөөгийн Мексикийн нутаг болох Юкатаны хойгийн умард хэсэг, умард Маяагийн нам дор газарт байрлах Маяагийн соёл иргэншлийн бий болгосон Колумбаас өмнөх үеийн археологийн аварга том төв юм.
Тус төв нь сонгодог үеийн төгсгөлөөс постклассик үеийн эхэн хүртэл оршин байсан ба өөрийн гэсэн онцлог бүхий “мексикжүү” Маяагийн соёл иргэншлийг бий болгосон юм.
Чичен Итцагийн археологийн олдворуудаас харахад олон чухал барилга байгууламжуудад шатсан ул мөр ажиглагдаж байгаа ньуг төвийн сүйрэл нь маш догшин ширүүн эмэгнэлтэй байсныг илтгэж байна.
Чичэн Итцагийн дурсгалт газар Бабачаногийн гэр бүлийн хувийн эзэмшил газар ордог ч Мексикийн Антропологи, Түүх судлалын Үндэсний институтын хяналтан дор холбооны өмч хэлбэртэйгээр оршдог байна.
Зарим угсаатны түүхийн эх сурвалжид тэмдэглэснээр 987 онд Төв Мексикт оршин тогтнож байсан Тольтек гүрний хаан Кецалькоатль өөрийн армитайгаа ирж, холбоотон Чичэн Итцаг хоёрдахь Тула буюу дэд нийслэлээ болгож байжээ.
Өмнөх үеийн Маяагийн адилаар нэг захирагчтай хэлбэрийг сонгоогүй бөгөөд нөлөө бүлий элитүүд болох цэргийн жанжид, лам нараас бүрдсэн бүлэглэлийн зөвшилцлөөр сонгогддог консул маягийн хүн Чичэн Итцаг удирддаг байв.
Мөн Герман улсын “Констант” пүүсийн тусламжтайгаар баригдсан мах боловсруулах үйлдвэр ажилладагийн зэрэгцээ гахай үржүүлэх цогцолбор, Хэнтий аймгийн МХГ-ын хяналтын алба, Татвар, Нийгмийн даатгалын тасаг, УБТЗ-ын Бор-Өндөр өртөө, Гүний гаалийн салбар, Бор-Өндөр цогцолбор сургууль, хувийн Их-Ирээдүй дунд сургууль, “Энхжин”, “Бүжинхэн” болон "Нархан" цэцэрлэг, Сум дундын шүүх, прокурор, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх газар, Цагдаагийн хэлтэс, Хас банк, ХААН банк, Төрийн банкны салбарууд, Эргэлтийн эмийн сан, Холбооны салбар, Монгол шуудан, Нэгдсэн эмнэлэг, Өрхийн эмнэлэг, Мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв зэрэг төрийн болон түшиглэсэн байгууллагууд үйл ажиллагаа явуулж байна.
Бор-Өндөр хот нь далайн түвшнээс дээш 1000-1500 метр өргөгдсөн бөгөөд физик газарзүйн хувьд Монголын дорнод талын их мужийн Халхын дундад ухаа гүвээт талын тойрогт, Байгалийн бүсийн хувьд хуурай хээрийн бүсэд тус тус багтдаг.
Мөн 43 км зайд орших, Дорноговь аймгийн Хажуу-Улааны уурхай, 65 км зайд орших Иххэт сум, Айраг сум, 59 км зайд орших Даланжаргалан сумд хүртэл сайжруулсан шороон зам бий.
Тус хотын нутаг дэвсгэрт тохижилт үйлчилгээний “Бор-Өндөр хот тохижилт” ОНТҮГ, худалдааны “Пүрдэм” ХХК, “Дэлгэрнуур” ХХК, “Морьтын даваа” ЗБН зэрэг томоохон ААН, 100 гаруй жижиг дунд худалдаа үйлчилгээний цэг салбарууд хотын иргэдэд үйлчилж байна.
МУ-ын хөдөлмөрийн баатар Сурахын Ганхуяг, МУ-ын гавъяат жүжигчин Цэдэндоржийн Ичинхорлоо, гавъяат эдийн засагч Цэрэнгийн Дагдан, гавъяат уурхайчин Буувангийн Түмэндэмбэрэл, зэрэг алдартнууд Бор-Өндөр хотод ажиллаж амьдардаг.
Хүн амын тоогоор Хэнтий аймгийн 18 сумаас эхнээсээ 1-д, газар нутгийн хэмжээгээр 18-д ордог /аймгийн төвийг оролцуулалгүйгээр/ хүн амын нягтралаар хамгийн өндөр 60,99 хүн/га сум юм.
Засаг захиргааны хувьд 1-р баг /Бор-Өндөр/, 2-р баг /Холбоо/, 3-р баг /Бумбат/, 4-р баг /Уурхайчин/, 5-р баг /Хүйх/, 6-р баг /Өлгий/ гэсэн 6 багтай.
2001 оны наадамд 9-ийн даваанд барилдахдаа тухайн үеийн Монгол улсын заан Г.Өсөхбаярт барилдааны дараа тийрүүлэн өшиглүүлж наадмыг 2 цаг хэртэй удаашруулж байв.
2014 оны наадамд Дархан аварга цолтойгоор барилдан Г.Өсөхбаяр аваргатай "Зүүний магнай" булаацалдан улмаар маргаан үүсэж Зүүний магнайд А.Сүхбат гарснаар эрэмбээ батлан протоколд тэмдэглүүлэн үлджээ.
Агваансамдангийн Сүхбат нь Төв аймгийн Сэргэлэн сумын харьяат, үндэсний бөхийн дархан аварга, сонирхогчдын сүмо бөхийн дэлхийн хошой аварга, Монгол Улсын гавьяат тамирчин цолтой бөх, мөн 2016 оны УИХ-ын сонгуульд МАН-аас нэр дэвшин сонгогдон ажиллаж байв.
Тэрээр Монголын үндэсний бөхийн барилдаадн "6 залуу заан" хэмээх нэгэн үеийг эзэлсэн, үзэгчдийг шуугиулж барилдаж байсан 6 бөхийн нэг бөгөөд эдгээр заануудаасаа анх удаа Улсын наадамд түрүүлж Монгол улсын Арслан болж байсан.
2015 оны наадамд дахин барилдана гэдгээ хэвлэл мэдээллээр зарласан боловч түүнд Зүүний магнайг өгөхгүй гэх эсэргүүцэл Бөхийн холбоо, Наадмын бөхийн хороонд байсан тул барилдаагүй болно.
2022 оны Ардын хувьсгалын 100 жилийн ойгоор мөн л Зүүний магнайд гарах гэсэн боловч Г.Өсөхбаяр түрүүлэн гарч тэрээр зүлэг ногоон дэвжээнд хүндэтгэл үзүүлэн барилдалгүй өнжив.
Цагаанхайрхан сум нь Засагт хан аймгийн Чин ачит вангийн хошуу сүүлд 1923 оноос Хантайшир уулын аймаг Ханхөхий уулын хошуу гэгдэж байгаад 1931 оны 2 сарын 18-ны Улсын бага хурлын тогтоолоор Хантайшир уулын аймаг татан буугдахад Ханхөхий уулын хошуунаас тасарч 1931 онд Увс аймагт харьяалагдаж Туруун сум нэртэй болжээ.
Ханхөхийн нурууны ар өврийг дамнасан хангай, говь, ойт хээр хосолсон 399,4 мянган га нутаг дэвсгэртэй, Хяргас, Зүүнговь, Баруунтуруун, Өндөрхангай, Завхан сумд, Завхан аймгийн Ургамал сумтай хиллэнэ.
Нийт төсвийн-5 байгууллага, ШТС-2, арилжааны банк-2, нарийн боовны цех-2, эсгийний үйлдвэр-1, мужааны цех-3, мод боловсруулах цех-5, хатуу зөөлөн оёдлын цехүүд зэрэг нийт 40 гаруй аж ахуй нэгж байгууллага ажиллаж байна.
Улсын аварга Малчин А. Ягаан, С. Ягаан, Л. Рэгзэн, Д. Мөнхжаргал, Л. Мэндбаяр, Н. Дорж зэрэг 6 аварга малчин, Улсын аварга тариаланч З. Дэмбэрэл яруу найрагч Я.
Хүн амын үндсэн хэсэг нь Элжигэн нар бөгөөд, Элжигэн овог нь Хамаг Монголын ханлигийн Дарлигин хэмээх хэсэгт нь хамрагдаж байгаад Чингис хааны анхны 13 хүрээний нэг болж байжээ.
Манжийн үед Засагт хан аймгийн Ачит вангийн хошуугэж нэрлэгдэж байгаад, 1923 оноос Хантайшир уулын аймгийн Ханхөхий уулын хошуу гэж, тухайн үеийн өөрчлөн байгуулалтаас хамаарч нэрээ Элжигэн нарын хошуу нэрээ өөрчилж байжээ.
Эдгээр нь тухайн үед засаглаж байсан Ачит ван Гончигдамба, Зоригт ван Наваанцэрэн нарын цол хэргэмээс хамаарч Ачит вангийн хошуу, Зоригт вангийн хошуу гэгдэх болжээ.
Ленин орос оронд эхлээд хаант засгийг унагааж, үндсэн хуульт бүгд найрамдах улс байгуулах, дараа нь хамжлагат ёсыг халж, өдөрт 8 цаг ажилладаг хөдөлмөрийн хуваарьт шилжих,эцэст нь социалист хувьсгал хийж пролетарийн дарангуйлал тогтоох хэрэгтэй гэж хөтөлбөртөө тусгажээ.
1915 онд Циммервальде, 1916 онд Кинтальд болсон хурлын үеэр империалист дайныг иргэний дайн болгон хувиргах хэрэгтэй гэж тайлбарлаж, Орост социалист хувьсгал ялах боломжтой гэж нотлож байлаа.
2-р сард болсон хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгалаас социалист чиг баримжаатай болох хэрэгтэй гэж Ленин өөрийн илтгэлдээ онцлон тэмдэглэж байлаа.1917 оны 10 сард Ленин өөрийн дэмжигчдэд хандан зэвсэг барин бослого гаргах хэрэгтэй гэж ятгаж дөнгөв.
Орос улс 1920 онд Финланд, Эстони, 1921 онд Польш, Турк, Иран, Монгол улстай дипломат харилцаа тогтоожээ.1920 оны 10 сард Москвад Монголын төлөөлөгчид ирж тусгаар тогтнолоо Орос улсаар хүлээн зөвшөөрүүлэх асуудлыг тавьжээ.
Лениний үйл ажиллагааг товчхон дүгнэж хэлэхэд тэр бээр өөрийн ахыг нь цаазалсан хаант Орост ихэд өш хонзон санаж хаант Оросын төрийн түшээд, баян чинээлэг ардууд, газрын эздийг хөнөөх хэрэгтэй, хаант засгийн устгах хэрэгтэй.
Лениний үүсгэн байгуулсан харгис хатуу большевик засаглал нь түүнийг нас барсны дараа улам харгис хатуу болж түүний залгамжлагч Сталин улаан хядлагыг улс орон даяар зохион байгуулж 1924-1945 онуудад нийтдээ зөвлөлтийн 24 сая хүн хэлмэгдэж амь насаа алдсан байдаг.
Уг гэрээ бичгийн оршилд: “Урьдын Оросын хаант Засгийн газраас түүний эзэрхэг түрэмгий, зальт шунахай бодлогын хүчээр дарлаж, автономит Монголын Засгийн газартай байгуулсан гэрээ бичгүүд хоёр улсад шинэ байдал тогтсон учир хүчингүй болсон”-ыг онцлон тэмдэглэжээ.
Мөн гэрээ бичгийн нэгдүгээр зүйлд: “Зөвлөлийн засагт Орос улсын засгийн газраас гагцхүү хуулийн ёсоор эрх барьсан Монголын Ардын засгийн газрыг зөвшөөрөн хүлээнэ” гэж заажээ.
Богд хаант Монгол улсаа хятадуудад алдсан монголчуудын нэг хэсэг /ардын намынхан/ зэвсэг тусламжыг хэнээс ч хамаагүй авна хэмээн шийдэж улаан Оростой харилцаа тогтоож буу зэвсэг, улаан орос цэрэг авахаар болж түүний оронд оросын большевик төр засгийг Монголд тогтоох амлалт өгсөн нь "Түүгээр явсан чөтгөрийг үүгээр дуудан ирүүлэв" гэгч болсон юм.
1921 оны 2-р сард Барон Унгерн монголыг гамин цэргээс бүрмөсөн чөлөөлж Богд хаант Монгол улсын төрийг сэргээн байгуулж Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо олчихоод байхад нь ардын намынхан 1921 оны 3-р сард сөрөг түр засгийн газар байгуулж олон арван мянган улаан орос цэрэг авчирч нийслэл Хүрээг дайран эзэлж Богд хаант монгол төрөө устгаж оронд нь улаан оросын большевик загварын төр байгуулсан нь эмгэнэлт хэрэг болсон юм.
Ардын намынхан Ленин,Сталины онол үзэл суртлыг хүлээн авч улаантны харгис бодлогыг явуулсны дүнд Монгол улс 35 000 монгол хүнээ алдаж амь насыг нь хөнөөлгөж, 1250 буддын сүм хийдээ устгуулж монгол бичиг үсэг монгол ёс заншлаа устгуулж мал сүргээ хураалгаж азийн хамгийн ядуу орон болсон юм.
Ленин,Сталин нар бол дэлхийн хамгийн харгис улаантан большевик удирдагчид бөгөөд тэдний улаан хядлагын дүнд дэлхий даяар улаантан коммунистуудын гарт 100 сая хүн амь насаа алдсан байдаг.
Ленин: “…Европт улам бүр хойш түрэгдэж байгаа хаант засаг эрх чөлөөний төлөө хувьсгалт тэмцэл хийж байгаа . Монголын эсрэг чиглэсэн колонийн ёсны түрэмгийлэл хийх замаар шунахай эрх ашгаа хангахыг оролдож байна” гэсэн шүүмжлэлээр манай улсын талаархи санаа бодлоо анхлан илэрхийлж эхэлжээ.
Ленин 1912 оны арваннэгдүгээр сард “Думын ажилчны депутатууд ба тэдний тунхаглалын тухай асуудалд” сэдэв бичиж, түүндээ Оросын засгийн газар “…сайн харилцааг зөрчиж Монголыг эзлэн авах” гэж байгаа хэмээн буруушаажээ.
1916 оны 8-10 дугаар сард бичсэн “Марксизмыг дууриах гээд хөглөсөн нь” хэмээх зохиолдоо монголын талаар оруулсан түүний санааг чухалчлан анхаарах нь зүйтэй болов уу гэж санагдана.
Тэрхүү томоохон зохиолд:“…их Оросын ажилчин бид засгийнхаа газрыг Монгол, Туркестан, Персээс зайл гэж шаардах ёстой…” гээд эл шаардлага бол, жишээ нь, Монголыг Оросын пролетари нараас холд гэсэн үг биш гэдгээ нотлоод, “энэ бол дарлагдсан бүх орны, түүний дотор колониудын дарлагдсан бүх ангийг биднээс битгий тусгаарла, харин бидэнтэй аль болохоор ойртон нийл”8 хэмээсэн үг гэж тайлбарлажээ.
Цааш нь тэрбээр үүнээ лавшруулж: “колониуд тусгаарлах бүрэн эрх чөлөө, үнэхээр өөрөө засан тохинох эрх олгохыг засгийнхаа газарт шаардаж байгаагаа” илэрхийлжээ.