polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тус аймагт Дорнод аймгаас Дарьганга, Баяндэлгэр, Хонгор, Онгон, Асгат, Зотолхан, Дарханхан, Халзан, Урт, Жавхлант шарга сумдыг, Хэнтий аймгаас Түвшинширээ, Өлзийт, Уулбаянмөнх, Баянтэрэм зэрэг 14 сумыг шилжүүлэн өгчээ.
1930 онд хуралдсан МАХН-ын их хурал, Улсын их хурлуудаас тус улсын нутаг дэвсгэрийг эдийн засгийн талаар ангилж орон нутгийн засаг захиргааны зохион байгуулалтанд өөрчлөлт оруулан аймгуудыг олшруулан, хошуудыг татан буулгаж сумдыг цомхотгон өргөтгөх талаар шийдвэрлэсэн.
Засаг захиргааг шинэчлэн зохион байгуулахад Монгол орны газар зүй, хөрс ургамал, байгалийн баялаг, нутаг бэлчээр, цаг уур, зам харилцаа, мал аж ахуй, газар тариалан, хүн амын нягтшил зэрэг эдийн засгийн бүсчлэлийг гол болгон авч үзсэн.
Мөн оны 2, 3, 4 саруудад аймгуудын төлөөлөгчдийн анхдугаар хурлуудыг шинэ сонгуулийн хуулийн дагуу явуулж аймгийг удирдах дээд байгууллага “Аймгийн яам”-ыг байгуулжээ.
1931 онд шинээр байгуулагдсан сумдын нэр нь хэтэрхий урт, тахин шүтдэг уул овооны нэрээр нэрлэсэн хэмээн үзэж 1932 онд 60 орчим сум, аймгуудаас Тариалангийн аймгийг Сэлэнгэ, Дөрвөд аймгийг Увс аймаг хэмээн өөрчилсөн.
Тус аймгийн Толбонуур, Баяннуур, Хужирт, Цагаан гол, Цагаан нуур, Улаанхус, Дэлүүн сум нь хасаг, Алтанцөгц, Цэнгэл, Сагсай сумд нь урианхай ард түмнээр байгуулагдсан.
1956 онд Сэлэнгэ аймгийг татан буулгаж Ерөө, Дархан, Хушаат, Шаамар, Баянгол, Орхонтуул сумууд, Сүхбаатар, Алтанбулаг, Зүүнхараа хотыг Төв аймагт, Баруунбүрэн, Цагааннуур сумыг Булган аймагт шилжүүлсэн.
Сибирийн тэсгэм хүйтэнд хурдан хугацаанд чанаж болгодог ой шугуйд, холын замд анд явахад хамгийн тохиромжтой тэжээлтэй хүнс нь банш гэж үзэх хоол судлаачид мөн цөөнгүй бий.
Сар шинийн өмнөх орой буюу хуучин он солигдох мөчид хүний орчлонгоор ирэхэд хүмүүс өөрсдийнх нь толгойг идэн баярлалдан суухыг хараад айж буцдаг гэсэн домогтой холбоотой.
зууны эхэн үеэс Хойдууд тархан сарниж эхэлсэн бөгөөд 1612 оны Халх-Ойрадын дайны өшөөр Хотогойдын Алтан хан Хойдод сэхэл өгөхгүй довтлох болж улмаар Их мянган овгийн голдуу хүн амыг өөрийн эрхшээлдээ оруулж авч чадсан байна.
1752 онд Хойдыг захирч байсан Амарсанаа Даваач хаантай эвдрэлцэн өөрийн харъяат 2000 Хойдын хамтаар Манжид дагаар орсонд Халхын Засагт ханы нутагт нутаг заан суулгасан улмаар Манж нар Ойрадыг эзлэх явцад Султан тайшийн удмын Галдандаржаа 1755 онд хүчинд автан дагаар орсонд Манж нар түүнийг тэргүүн зэргийн тайж өргөмжлөн Амарсанаагийн харъяаттай хамтаар захируулан нэгэн хошуу зохион Засагт хан аймагт хавсруулжээ.
Улмаар энэ хошуу Засагт хан аймагт хавсаргасан Хойд засаг тэргүүн зэрэг тайжийн хошуу, Засагт хан аймагт хавсарсан Хойд Сүжигт гүний хошуу, Хантайшир уулын аймгийн Батхайрхан уулын хошуу гэгдэж байгаад 1924 онд Гурван сайхан жаргалант уулын хошуунд нийлсэн байна.
Чингис хааны дээд өвөг болох Торголжин баян Дува сохор, Добу мэргэн хэмээх хоёр хүүтэй аж Дува сохор ах нь Доной, Догшин, Эмнэг, Эрх гэх дөрвөн хүүтэй атал Дува сохорыг үгүй болсны хойно дөрвөн хөвгүүн нь Добу мэргэн авга юугаа урагт үл тоон гурван голын сав нутгаас дүрвэн нүүж Горлос буюу Енисей мөрний сав газар нутагласан хэмээн Монголын нууц товчоонд бичжээ.
Ингээд Дува сохорын хөвгүүдээс салбарласан нь Ойрад /баруун монгол/ Добу мэргэний хөвгүүдээс салбарласан нь язгуурын монгол /зүүн монгол/ хэмээн нэрлэгдэх болжээ.
Цагтаа Ойрадын хамгийн том, хүчирхэг аймаг байсан тэдний ихэнхийг 1755-1758 оны үед Манж Чин улс Зүүнгарын хаант улсыг унагах үеэр хядаж хүйс тэмтэрсэн гэдэг.
Монгол-Ойрадын түүхнээ өөрийн балрашгүй ул мөрийг үлдээсэн олон арван улс төр, нийгмийн зүтгэлтнүүд Хойд аймгаас төрөн гарсан бөгөөд тухайлбал Хутуха бэх, Иналчи, Явган мэргэн, Төрөлчи, Хар хирүгэ, Мөнхтөмөр, Эсэлбэй, Сайн хиа, Султан тайш, Сүмэр тайш, Алдар хошууч, Баяр гүн, Амарсанаа зэрэг тухайн үедээ нөлөө бүхий д тооцогдон байсан төрийн зүтгэлтнүүдийн зэрэгцээ “Дөрвөн Ойрадын түүх”-ийг зохиогч Баатар увш түмэн Хойт хүн байсан ажээ.
Чухамдаа Халхад үлдсэн Чингис хааны цагаан сүлдийг сахин хамгаалагчид тусгай хэргэм олгох хэрэгцээ байсан ч, эрх мэдэл, албан тушаалд дуртай ноёд, тайж нар жонон цолыг хавтгайруулахад хүргэжээ.
Нэг нь, Элжигин халхын Цагаан сүлдийг хамгаалан тахигч Сэцэн жинон Пунцагравдан, Хоёр дахь нь, Хэрлэн голд Чингисийн сүлдийг тахигч Далай жинон Гэгээн Сэцэн хан Шолой, Ойрадын Хошуудад Сэцэн жинон хэмээх цолтон нар байжээ.
Ар Халх 1911 онд Манж Чин гүрний захиргаанаас гарч, тусгаар тогтнолоо зарласны дараа хошууны ноёдод цол чимэг шагнахад Сэцэн ханы аймагт Жонон вангийн хошуу, Түшээт ханы аймагт Жонон гүний хошуу, Засагт ханы аймагт Жонон вангийн хошуу нийт 3 хошуу бий болжээ.
Цагаан түүхд ".Гурван их үйлийг 3 хонжин мэд, хоёр үйлэнд эндүүрэлгүйеэ аварваас амьтныг удирдагч биеийн шүтээн хонжин хэмээюү. энх төрөөр гар газар хөл хөсөр амируулваас улсыг засагч зарлигийн шүтээн хонжин хэмээюү. харь дайсныг арга хүчнээр доройтуулан чадваас иргэн ургуныг сахигч шүтээн хонжин хэмээюү." гэж заасан байдаг.
1570-аад онд Ордосын Хутагтай сэцэн хунтайж нэгэн удаад Очир түмэйд Уханчу чандан хэмээгдэх гэргийг , гүй он хонжин,цол өгч түшмэдийн тэргүүн болгосон тохиолдол гарч байжээ.
Чин улсад дагаар орох хүртэл 10 язгууртан залгамжлан хүртээд Ордос түмэнд төвлөрөн сууж, Монголын баруун гарын гурван түмэн улс ардыг ерөнхийлөн захирч, Чингис хааны тахилын найман цагаан ордын тахилга, зан үйлийг удирдаж байсан.
Манжийн цэрэг 1635 онд эзлэн авсны дараа дагаар орсны дараа, уг цолыг сул тушаал болгож, зөвхөн Чингис хааны онгоныг тахих 500 өрх дархадыг даргалах хэмжээнд хүрч очоод, Ордос түмнийг 7 хошуунд хуваан Хатан голын Бор тохойд суулгасан.
Ж.Цэвээн гуай Ордост Чингис хааны онгоны талаар судалгааны ажил хийж явах үедээ "Хонжин дэвтэр оршивой" гэдэг хурим ёслолын холбоотой нэгэн сурвалж олсныг Ц.
Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн 1994 оны 67-р хавсралт дахь Төрийн тугийг хүндэтгэн залах журамд зааснаар Үндэсний их баяр наадмаар есөн хөлт цагаан тугийг залах торгон цэргийг залах захирагчыг хонжин гэж нэрлэж, Төрийн тугийг хүндэтгэн залах үед Төрийн хонжин . оролцож байгаа төрийн ёслолын торгон цэргийг захирна
Хятадын эрдэмтэн Лю Жинсо нь хонжинг "ёслолын явдлыг эрхэлсэн сайд түшмэлийн хэргэм байсан", хятадын судлаач Ринчингаваа нь "Их Юань улсын үеийн ёслолын хэрэг эрхлэх түшмэлийг хонжмн түшмэл гэдэг".
Энэ цэцэг 3 сая жилийн өмнө Еврази, Хойд Америкт үүссэн гэж үздэг ба хүн төрөлхтөн хоол хүнсэндээ болон эмийн ургамал болгон хэрэглэж байсан баримт байдаг.
Англи хэл дээрх ном зохиолд гэдэг нэр зонхилдог бөгөөд 1920-иод онуудад Америкийн Байгалийн түүхийн музейн зохион байгуулсан Төв Азийн экспедицийг ахлан энд ирсэн палеонтологич Рой Чапмен Эндрюс хадан хясааны тод улбар өнгөөр өгсөн нэр юм.
Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотоос баруун урагш 550, Өмнөговь аймгийн төв Даланзадгад хотоос баруун хойш 110, Булган сумын төвөөс зүүн тийш 18 километрт, Арц богд уулын хөндийд оршино.
1920-иод онд ирсэн америкчууд Баянзагийн суурин хэмээн нэрийдсэн бөгөөд Төв Азийн экспедицийн тайланд ".Баянзагийн суурин нь Хятадын Хаалган хотоос баруун хойш 600 километрт, Ховд орох замын дагууд оршино" хэмээн тэмдэглэжээ.
21 цомог Грэммийн наадамд Шилдэг цомог, Оны шилдэг дуу бичлэг, Шилдэг поп гоцлол цомог, Шилдэг клип, Шилдэг бие даасан тоглолт зэрэг зургаан номинацид нэр дэвшиж бүгдэд нь шалгарчээ.
Адель 1988 оны 5-р сарын 5-нд Английн Лондон хотын Тоттенхэм дүүрэгт Англи гаралтай ээж Пэнни Адкинс болон Уэльс гаралтай эцэг Марк Эванс нарын охин болон мэндэлжээ.
Мөн 25 цомогт багтсан дуу нь сайтад тавигдсанаасаа хойш 24 цагийн дотор 1 тэрбум 200 сая гаруй хүн үзсэнээрээ Тайлор Свифтийн амжилтыг эвдсэн юм.
Түүний анхны 19 нэртэй цомог нь 2008 онд хэвлэгдэж Английн хөгжмийн ертөнцөд тэсрэлт болсон байх бөгөөд 4 удаа платинум болж улмаар тухайн ондоо 2009 оны Грэммийн наадмаас Шилдэг Залуу уран бүтээлч болон Шилдэг эмэгтэй поп гоцлол номинацид шагналын эзэн болсон юм.
Гар буюу хулганыг удирдах програм хангамж нь энгийн байхаас гадна үйлдлийн системд бага зэрэглэлтэй байхад харин график карт, өндөр хурдтай сүлжээний төхөөрөмжүүдийг удирдах програм хангамж нь үйлдлийн системд маш өндөр зэрэглэлтэй байдаг.
үйлдлийн систем нь Орол/Гаралтын төхөөрөмжтэй харьцахын тулд уг төхөөрөмжийн удирдлагын регистрт удирдлагын мэдээлэлийг бичих эсвэл унших уг төхөөрөмжийн хаягаас мэдээлэлийг унших эсвэл бичих аргаар харьцана.
Компьютерт маш олон төрлийн Оролт Гаралтын төхөөрөмжүүд ашигладаг ба тэдгээрийг оновчтойгоор удирдах нь компьютерийн систем зохион бүтээгчдэд маш их үндрэл учруулдаг.
Оролт/ гаралтын төхөөрөмж нь асар олон төрөл байдаг ч тэдгээртэй харьцахад энгийн болгох үүднээс төхөөрөмж удирдах программ ашиглан бүгдийг нэг ижил буюу ойролцоо интерфейстэй болгож өгдөг.
Үүнд төхөөрөмжийн санах ойг үндсэн санах ойн нэг хэсэг болгон хаяглах эсвэл удирдлагын регистрүүдийг үндсэн санах ойн нэг хэсэг болгон хаяглах нь төхөөрөмж үйлдлийн системээс шалтгаалдаг.
Жишээ: Гарнаас өгөгдөл ямар нэг кодлолтгүйгээр төхөөрөмжид шууд очдог бол мэдээллийг дэлгэцэнд дүрслэхдээ дэлгэцийн горим зэргээс хамааран нарийн кодолж өгдөг.
Дөлгөөний санаачлагаар анхлан байгуулагдсан Монголын урлагийг сурталчлагч энэ хамтлаг анхны уран бтээлээ Кремлийн тайзан дээр, сургуулийнхаа 50 жилийн ойд зориулан тавьсан юм.
“Чингисийн үр сад”ансамбль эх орноо сурталчилах арга хэмжээнд тогтмол идэвхитэй оролцдогоос гадна саяхан болж өнгөрсөн ОХУ-н Оюутны урлагийн “ФЕСТОС”-их наадамд “ МИР ТАНЦА” төрөлд амжилттай оролцон тусгай байрын шагнал хүртсэн юм.
Түүнээс дурьдвал: РУДН-ын “ИНТЕР КЛУБ” ын харьяа “РАДУГА” дууны чуулгад 5, Бүжгийн “РИТМ ДРУЖБА” ансамбльд 2, төгөлдөр хуурын дугуйланд монгол оюутнууд суралцаж, өөрийн авъяас чадвараа хөгжүүлж байгаа нь сайшаалтай.
Тус Оюутны хөгжил клуб нь “Шинжлэх ухаан, Танин мэдэхй”, “Спорт,чөлөөт цаг”, “Фото зураг сонирхогчид”-ын клуб гэсэн хэсгүүдэд хуваагдан 7 хоног бүрийн хагас сайн өдөр үйл ажиллагаагаа явуулдаг.
15 жилийн өмнөөс анхлан суралцаж эхэлсэн Монгол оюутнуудын тоо сүүлийн жилүүдэд өссөөр одоогоор 170 гаруй оюутан залуус мэдлэг боловсролоо дээшлүүлэн тус сургуульд суралцаж байна.
Москва хот төдийгүй ОХУ дахь их дээд сургуулиудаас хамгийн олон Монгол оюутан суралцдаг сургууль гэдэг утгаараа РУДН дахь Монголын Оюутны Зөвлөлийн үйл ажиллагааг өргөжүүлж “РУДН-д суралцагч Монгол Оюутны Холбоо” /РМОХ/ болгон шинэчилсэн зохион байгуулалттайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
РМОХ нь тус сургуульд суралцагч Монгол оюутны нийтлэг хүсэл эрмэлзлэлийг илэрхийлсэн, тэдний үүсгэл санаачлагад тулгуурласан, бие даасан, ашгийн төлөө бус, гишүүддээ үйлчилдэг, байгууллага юм.
Улс Түмний Найрамдлын их сургуульд сурч байгаа Монгол оюутнууд энэ оны 11-р сард Улс Монголынхоо тусгаар тогтнолоо тунхагласны 86 жилийн ойг тохиолдуулан “Монголын 7 хоног” хөтөлбөрийг санаачлан, зохион байгуулав.
Энэ арга хэмжээ нь өөрийн сургуулийнхаа 50 жилийн ойд бэлэг барьж буй явдал төдийгүй хөтөлбөрийн хүрээнд эрдэм шинжилгээний хурал, спортын уралдаан тэмцээн, урлагийн тоглолт, гэрэл зураг болон гар урлалын үзэсгэлэн, худалдаа зэргийг зохион байгуулахаар төлөвлөөд байна.
Ойн арга хэмжээний хрээнд ОХУ-ын төр засаг, яамдын удирдлагууд, Гадаадын улс орнуудын элчин сайд, зочид төлөөлөгчид оролцсон баярын хурал болон гадаадын авъяаслаг оюутнууд, сургуулийнхаа ансамблиудын нэгдсэн хндэтгэлийн тоглолтыг Кремлийн ордонд амжилттай зохион байгуулсан юм.
Мөн бүтэн жилийн хугацаанд Улс орнуудын төр засгийн удирдлага, ОХУ-д суугаа элчин сайдуудын айлчлалуудаас гадна олон улс орны оюутнуудын дунд өдөр өнжилгүй шахам янз бүрийн олон арга хэмжээ тасралтгүй зохион байгуулагддаг.
Үүнээс дурдвал Олон улсын Эрдэм шинжилгээний хурлууд, КВН тэмцээн, "Мисс РУДН," Тив тус бүрийн "7 хоног", Улс орнуудын өдөрлөг, Шинэ жил, Спорт, урлагийн олон арга хэмжээнүүд, жил бүрийн 5 сарын 1-нд "Планета Юго-запад" наадам, .
Өнгөрсөн жилүүдэд сургуулийн факультет, олгох мэргэжил, оюутны тоо нэмэгдэж, “бакалавр-магистр” боловсролын хоёр шатлалтай систем нэвтрүүлснээс гадна боловсролын нэмэлт хөтөлбөртэй болсон байна.
Мөн РУДН-ы давуу талуудын нэг нь сонгосон мэргэжлээр, нэг эсвэл хоёр гадаад хэлээр, бр хоёр дахь дээд мэргэжлээр хэд хэдэн дипломтой төгсөх боломжтой юм.
Учир нь орон орноос ирсэн оюутан залуус эрдэм номдоо шамдан суралцахаас гадна өөр хоорондоо үзэл бодлоо харилцан солилцож, хамтдаа чөлөөт цагаа өнгөрүүлж найзалж нөхөрлөдөг ер бусын орчин бүрдүүлж өгсөн байдаг.
Их сургуулийн биеийн тамир, эрүүлжүүлэх цогцолборт сагсан бөмбөг, хөлбөмбөг, йогоос эхлүүлээд 32 дугуйлан секц жилийн дөрвөн улиралд тогтмол үйл ажиллагаагаа явуулдаг.
Улс Түмний Найрамдлын Их Сургууль — ЗХУ-ын засгийн газрын шийдвэрээр 1960 оны 2-р сарын 5-нд “Улс Түмний Найрамдлын Их Сургууль”-ийг үүсгэн байгуулжээ.
Байгуулагдсанаас нь жилийн дараа тус сургуулийг Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсын анхны ардын ардчилсан засгийн газрыг тэргүүлж байсан яруу найрагч, төр нийгмийн зүтгэлтэн Патрис Лумумбагийн нэрэмжит болгосон юм.
Анхлан Ази, Африк, латин Америк гэхчлэн колончлолоос чөлөөлөгдсөн, хөгжиж буй орнуудын боловсон хүчнийг бэлтгэдэг байсан Улс Түмний Найрамдлын Их Сургуульд өдгөө ОХУ, ТУХН-ын улсуудаас гадна дэлхийн 146 гаруй орны 25 мянга орчим оюутан залуус суралцаж байна.
Сургуулийн гадаад харилцаа жилээс жилд сайжирч Европын улс орнуудын нэр хүндтэй их, дээд сургуулиудад төгсөх курсүүддээ суралцан 2 дипломтой төгсөх боломжийг ч олгож эхлээд байгаа юм.
Дэлхийн 5 тивийн 140 гаруй орны 450 гаруй үндэстэн ястны залуус тус их сургуульд боловсрол эзэмшиж байгаа нь найзалж нөхөрлөх, зан заншилтай танилцах, түүх соёлыг нь судлах гээд асар их боломжийг хувь хүнд олгодогоороо давуу талтай.
Сургууль болон РМОХ-ын үйл ажиллагааг сурталчилах, оюутнууддаа шинэ соргог мэдээ мэдээллийг цаг алдалгүй түгээж, Ансамбль, клубуудын үйл ажиллагааг дэмжих зорилгоор РУДН-д суралцагч Сэтгүүл зйн ангийн оюутнуудын баг энэх цахим хуудсыг ажиллуулж байна.
РМОХолбоо нь сургуулийнхаа монгол оюутнуудаас жил бүр шилдэг оюутан шалгаруулдаг уламжлалыг энэ жилээс эхлүүлсэн бөгөөд, оюутнуудынхаа дунд олон арга хэмжээ зохион явуулахаар төлөвлөж байна.
Оюутны хотхон нь сургуулийн төв байртайгаа зэргэлдээ байрладаг бөгөөд 2000 гаруй камер суурилуулсан хяналтын систем, галын аюулгүй байдлын систем, өндөржүүлсэн харуул хамгаалалттай 11 дотуур байр, спортын иж бүрэн цогцолбор, дэлгүүрүүд, үйлчилгээний төв, үсчин, гоо сайхан, интернет кафе, зоогийн газруудтай юм.
Манай оронд 528 кВт-ын хүчин чадалтай анхны УЦС 1959 онд Өвөрхангай аймгийн Хархорины услалтын системийн бүрэлдэхүүнд байгуулагдсан бөгөөд түүнээс хойш Увс аймгийн Жигжийн голын 200 кВт, Завхан аймгийн Богдын голын 2000 кВт, Ховд аймгийн Манхан, Мөнххайрханы 150 кВт, Үенчийн 930 кВт, Говь-Алтай аймгийн Гуулингийн 400 кВт, Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэбулганы 200 кВт, Завхан аймгийн Тосонцэнгэлийн 380 кВт-ын хүчин чадалтай УЦС-уудыг барьж ашиглалтанд оруулсан ба Завхан аймгийн Цэцэн-Уул, Завханмандал суманд бага чадлын УЦС-ын барилга ажил дуусах шатандаа явагдаж байна.
Баруун бүсийн эрчим хүчний хангамжийг сайжруулах зорилгоор 2005-2008 онд Завхан голын 11МВт-ын Улаанбоомын УЦС, Ховд аймгийн Дөргөний 12 МВт-ын УЦС-уудыг барьж байгуулан дуусч байгаа бөгөөд ойрын үед ашиглалтанд бүрэн хүчин чадлаар нь оруулахаар ажиллаж байна.
Өргөн уудам газар нутагтай монгол орны сум сууринг нийтэд нь эрчим хүчний нэгдсэн системд холбох бололцоо муу байгаагаас шалтгаалан тухайн бүс нутагт ойртуулан бага оврын усан цахилгаан станцаар эрчим хүчний хэрэглээг хангах үүднээс энэ төрлийн УЦС-ыг бариж ашигладаг.
Хөдөөгийн сум, баг, суурин газруудыг өндөр хүчдлийн цахилгаан дамжуулах шугам, дизель цахилгаан станцаар эрчим хүчээр хангаж болох боловч импортоор авдаг шатахууны өндөр өртөг, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл, тээврийн зардал, цахилгаан дамжуулах шугамын алдагдал, барьж байгуулах үнэ өртөг өндөр зэргээс шалтгаалан цахилгаан хангамжийн хязгаарлагдмал түвэгтэй байдлыг буй болгодог.
Хүн ам цөөн суурин газрууд нь хоорондоо алс зайтай, тархай байрладаг манай орны хувьд ихээхэн өвөрмөц цахилгаан хангамжийг буй болгодог бөгөөд нэн ялангуяа хөдөө нутагт тухайн бүс нутагт тохирсон байгаль цаг уурын онцлогтой уялдсан эх үүсвэрийг ашиглах нь хамгийн тохиромжтой арга зам гэдэг нь сүүлийн үед улам бүр нотлогдож байна.
150 кВт Усны бодлогын хүрээлэн, Вьетнам улсын институт Орон нутгийн усны барилгын байгууллага Ус дөхүүлэх сувагтай Тоног төхөөрөмж - Вьетнам улсын тусламж, БУА -улсын төсөв
Мөн Булган аймгийн Сэлэнгэ мөрөн дээр 300 МВт-ын, Булган аймгийн Эгийн гол дээр 220 МВт-ын, Орхон гол дээр 100 МВт- ын хүчин чадалтай УЦС барихаар техник эдийн засгийн үндэслэл болон урьдчилсан судалгааны ажил хийгдэж Монгол улсын Засгийн газрын шийдвэр удаа дараа гарч байсан боловч тухайн үеийн төр, засгийн удирдлагуудын үйл ажиллагаанаас шалтгаалан өнөөдрийг хүртэл эдгээр УЦС-ыг барих ажил зогсонги байдалд ороод байна.
Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын Мунгаашийн гол дээр 200кВт-ын, Баян-Өлгий аймгийн Булганы 400кВт-ын, Майхан толгойн 21 МВт-ын хүчин чадалтай УЦС-уудын ТЭЗҮ-ийг боловсруулах ажлыг хийж гүйцэтгэсэн байна.
Цаашид эрчим хүчний системийн горимыг тогтворжуулах, эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангахад усны эрчим хүчний оролцоог нэмэгдүүлэх бодлогоор Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэнд 64 МВт-ын, Хөвсгөл аймгийн аргайтад 24 МВт-ын хүчин чадлын УЦС-уудыг барих техник эдийн засгийн үндэслэл боловсруулах,тооцоо судалгааны ажлуудыг хийгээд дуусч байна.
УЦС нь деривацийн усан цахилгаан станц бөгөөд нийт деривацийн сувгийн урт нь 5020м, ус хаях сувгийн урт нь 273м, түрэлтийн сан, түрэлтийн хоолой, станцын барилга зэргээс бүрдэнэ.
Суурилагдсан чадал нь 960кВт бөгөөд Үенч, Алтай, Булган сумдын хэрэглэгчдийг эрчим хүчээр хангах зориулалттай баригдсан ба Үенч голын урсацын хэмжээнээс хамаарч жилдээ 1.1-2.4 сая кВт*ц цахилгаан эрчим үйлдвэрлэнэ.
Хархорин, Гуулингийн УЦС-ууд услалтын системийн ус дөхүүлэх сувгийг ашиглан түрэлтийн усан сан, түрэлтийн хоолой, станцын барилга, ус зайлуулах суваг гэсэн шийдэлтэйгээр баригдаж дан ганц эрчим хүч үйлдвэрлэх үйл ажиллагаагаар хязгаарлагдахгүй газар тариалангийн үйлдвэрлэлд ашигласнаар УЦС-ын барилга байгууламжийн хөрөнгө оруулалтын үр ашгийг ихээхэн хэмжээгээр нэмэгдүүлэх боломж олгосон байна.
Ус дөхүүлэх суваг ашиглах нь төвлөрсөн эрчим хүчний системээс алслагдсан сум суурин газруудыг дулааны улиралд цахилгаан эрчим хүчээр хангах, зөвхөн тухайн хэрэглэгчид зориулагдсан хязгаарлагдмал чадлыг гаргаж ашиглах хамгийн өртөг хямдтайд тооцогддог хувилбар юм.
Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэбулган сумын нутагт сумын төвөөс 3 км зайтай газар Эгийн гол дээрх усан цахилгаан станцыг Дани улсын буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр 2006 онд барьж ашиглалтанд оруулсан.
Богдын голын УЦС-ын анхны хийсэн зураг төслийн техникийн шийдэл, барилга байгууламжийн чанар, ашиглалтын байдал хангалтгүй зэргээс шалтгаалан эвдэрч байнга засвар шаардах болсон тул 2005 оноос ХБНГУ-ын буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр станцын толгойн барилга байгууламж, ус дөхүүлэх суваг, түрэлтийн сан, ус халиагуур, түрэлтийн хоолойн тулгуур, хаях, сувгийг дахин шинэчилж, ашиглалтанд оруулсан.
Усны эрчим хүчийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр ашиглах асуудлыг 1950 оноос хойш эхэлж, усны эрчим хүчний нөөцийн хамгийн анхны үнэлгээг 1960 онд хийж Монгол орны усны эрчим хүчний нийт чадлыг 3800 МВт гэж ойролцоогоор тооцсон байдаг.
Мөнххайрханы УЦС–ын толгойн барилга Цэнхэр, Улиастай голуудын уулзвар дээр байрласан, усны төвшин өргөх боомт, дөхүүлэх суваг, усан сан, түрэлтийн хоолой, станцын барилга, ус хаях суваг зэрэг байгууламжаас бүрдэнэ.
Манай оронд сэргээгдэх эрчим хүчийг өргөнөөр ашиглах, түүний дотор хамгийн хямд, томоохон чадал гарган ашиглах илүү их боломжтой нь усны эрчим хүчийг гэж үзэх бүрэн үндэслэлтэй юм.
Усан цахилгаан станцын үйлдвэрлэсэн эрчим хүчийг 250КВа-ийн дэд өртөөгөөр 2.86 км зайд 10кВ-ын цахилгаан дамжуулах шугамаар сумын төврүү дамжуулдаг.
Монгол туургатан Өвөр Монгол, Шиньжян Уйгурын өөртөө засах орнууд, Бүгд Найрамдах Буриад Улс, Бүгд Найрамдах Тува Улс, Бүгд Найрамдах Халимаг Улсуудад удаа дараа уригдан очиж байснаас гадна Япон, АНУ, БНСУ, Европын холбооны улсууд зэрэг дэлхийн 30-аад оронд уран бүтээлийн тоглолт, ая дуугаа өргөжээ.
Өөрийн санаачилсан "Хамаг Монгол" төслийн хүрээнд Буриад, Өвөр Монгол, Халимаг, Тува зэрэг улсуудын цэнгэлдэх хүрээлэнд Монгол туургатны уран бүтээлчидтэйгээ хамтдаа тоглолтоо өргөжээ.
Жавхлан Улаангомын 10 жилийн дунд сургуулийг дүүргээд 1997 онд 17 настайдаа Улаанбаатарт ирж СУИС-т дуурийн дуучны ангид элсэн сураад 2003 онд бакалавр зэрэгтэй төгсөж мэргэжлийн дуучин болжээ.
Ахиулан Ардын жүжигчин дуурийн дуучин Г.Хайдав багшийн удирдлага дор Хүмүүнлэгийн Ухааны Их Сургуулийг урлаг судлаачийн мэргэжлээр сурч 2006 онд магистр зэрэг авсан.
1997 онд сургуулиа дүүргээд эх орондоо ирж Монгол Банканд хянан шалгагчаар ажиллаж байгаад 1998 онд НҮБ-ын "МикроСтарт" жижиг зээлийн төслийн удирдагчаар ажиллахаар болсон байна.
"Хас банк" буюу анхны нэршил нь "Хөгжлийн Алтан Сан" үүсгэн байгуулагдсанаас хойш 2009 он хүртэл захиралаар нь ажиллаж байгаад, тус банкны толгой компани болох Тэнгэр санхүүгийн группийг удирдаж ажиллахаар болжээ.
Ч.Ганхуяг 2006 оноос Унгар улсын өргөмжит консулаар ажиллаж байгаад 2009 онд Монгол улсын ерөнхий сайд С.Батболдын эдийн засаг, хөгжлийн асуудлын зөвлөхөөр томилогдсон.
Тус гол нь Хэнтийн нурууны Ононгийн халуун рашааны орчмоос 1950 м өндөрт орших газраас эх авч улсын хил хүртэл 445 км, нийт 808 км урсаад ОХУ-ын Ингэтэй голтой нийлж Шилка мөрнийг үүсгэдэг.
Хилэм, тул, зэвэг, хэлтэг, улаан живэрт, морин загас, цагаан хадран, гутаар, амарын цурхай, амарын сугас, булуу цагаан зэрэг нэн ховор болон, ховор, агнуурын ач холбогдол бүхий олон зүйлийн загастай.
Онон мөрний сав газраар Эзэн Чингис хааны амьдрал, түүхтэй холбоотой Нууц товчоонд гардаг Хорхонгийн хөндий (Хорхонуг Жибурын хөндийд Тэмүүжин Жамух нар анд барилцаж байсан, Хотулаг хаан ширээнд өргөмжилж байсан зэргээр МНТ-ны 57, 116, 201-р зүйлүүдэд гардаг), Зээрэн хавцал (Дадал сумаас зүүн хойш 50-иад км-т Онон голын хойт урд хоёр этгээдэд орших Дэгэн, Жигэн хэмээх сүрлэг өндөр байц гацаа хад юм.
1 .Дорнод монголын нутаг дахь Хятаны үеийн хот суурины томоохон дурсгалын нэг нь Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сумын Баруун Дөрөө нуурын зүүн урд оршдог Хэрлэн Барс хот юм.
1953 онд тэнд хийсэн эртний судлалын хайгуулаар Хэрлэн Барс хотын хуучин үлдэгдэлтэй холбогдох хоёр хэрмийг ойролцоо нь илрүүлж,судлаачид тусгайлан дугаарлаж,нутгийнхны Барс хот гэж нэрлэдэг суварга бүхий их хэрэмт хотыг Барс хот-1 гэж бичиж тэмдэглэх болжээ.
Пэрлээ Барс-1 хотын хэрмийн доторхи дөрвөн барилга, бага хэрмийн орчин тойрны жижиг барилгын суурь, мөн шохой шатааж байсан зуухны ор зэргийг малтан шинжилж олон, том бурхны сэнтий, дээврийн хөх тоосгон ваар, том жижиг хэмжээний угалзтай, угалзгүй тоосго, шавар баримал, ур хийц сайтай бурхны үлдэгдэл, бурхны баримал чимэглэлийн хэсэг, жансагийн мал адгуусны дүрс, цац, сийлбэртэй мод, яс, төмөрлөг зүйл илрүүлэн олж уг барилга нь бурхан шүтээний газар байсан болохыг тогтоосон байна.
Төв Азийн өргөн уудам нутаг, түүний дотор Дорнод Монголын нутаг дэвсгэр бол түмэн үеийн буурал түүхийн хүрдэнд нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн сонгодог уламжлал бүрэлдэн цогцолсон өлгий нутаг билээ.
Энэхүү түүхт нутагт амьдран идээшиж, бүтээж туурвиж ирсэн бидний өвөг дээдэс түүх, соёлын асар их өв, гайхамшигт сайхан дурсгалуудыг уламжлуулан үлдээсэн нь хойч үеийнхний бахархал мэдлэг оюуны ундарга болж байна.
Дорнод Монголын газар нутаг, түүний хөрсөн дээр болон дор хадгалагдаж буй эртний хүмүүсийн бууц суурин, чулуун зэвсгийн үеийн дурсгал, булш бунхан, буган ба хүн чулуу, хот суурины туйрууд, уран барилга зэрэг түүх, соёл урлагийн үнэт дурсгалууд нь өнөө болтол өнө эртний түүхийг хүүрнэн өгүүлсээр байгаа билээ.
Чингис хааны ахуй амьдрал, монголын эзэнт гүрний түүхтэй олон сэжмээр холбогдох Чингисийн хэрмэн зам хэмээх эртний туурь нь Дорнод монголын бахархалын нэгэн хэсэг болж байна.
Түүхнээ “Чингисийн далан”, “Чингисийн хэрэм”, хэмээн тэмдэглэгдсэн уг дурсгал нь Хэнтий аймгийн Баян-Адарга сумын хуучин төвийн баруун талаас эхлэн Хуурай давааг чиглэн, Нарийн хөндийд хүрч, Сайхны араас Сайн цагаан нуурын хойгуур гарч, Норовлин сумын Улзын өндөр дов, Дорнод аймгийн Баяндун сумын нутаг хэрмийн худаг зэрэг газраар дамжин улмаар, Цагаан-Овоо, Сэргэлэн, Гурванзагал сумдын нутгаар БНХАУ-ын нутагт ортол хэсэг газар тасран үргэлжилсэн шороон хэрэм юм.
Монгол орны нутаг дэвсгэрийн хамгийн зүүн цэг нь болох Соёлз уулын салбар Зараа Орч, Баянхээр зэрэг уулсаас авсан Бүрийн гол, Галтастайн гол, Болийн гол нийлэн Гурьан голын бэлчир хэмээх үзэсгэлэнт газрыг бий болгох бөгөөд үүнээс цааш улам өргөсөн урсах голыг Нөмрөг хэмээнэ.