polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Коммунист түүхийн шинжлэх ухааны үзлээр феодализмын буюу дундад зууны хамжлагат ёсны хөгжил тодорхой шатанд хүрмэгц хаад ноёд ийнхүү эрх мэдлийн төлөө тэмцэлдэж эхэлдэг бөгөөд үүгээр тухайн улсын феодализмын үе төгсч капитализмд буюу хөрөнгөтний нийгэмд шилжин ордог ажээ.
Оросын баруун талд хүчирхэг хөршүүд байснаас уламжлан дундад зууны үед газар нутгаа тэлж чадаагүй бөгөөд зөвхөн Их Петр хааны шинэчлэлийн үр дүнд шинэчилсэн армийн хүчээр түрэмгий дайнуудыг хийсэн байна.
Баруун талын хүчирхэг хөршийн эсрэг биш харин зүүн талын нүүдэлчдийн сул талыг анзаарсан оросууд өөрсдийн галт зэвсгийн давуу тал, хүний нөөцөд түшиглэн түрэмгийллийг ээлж дараалан шатлан өргөжүүлэх аргаар гүйцэтгэсэн.
Эхний шатанд хүчээр сул Сибирийн ханлигийг бут цохин газар нутгийг нь эзэлсэний дараа Зүүнгарын хүчирхэг хаант улстай шууд хил залгах болсон ба Красноярскийн чиглэлд хйисэн түрэмгийлэл нь Зүүнгарын цэргийн хүчтэй хэд хэдэн удаагийн тулалдаанаар ялагдсан тул зогссон байна.
Орост хийгдэж буй газрын зурганд бутралын үеийн Өвөр Монгол, Зүүнгарын хилийг зөв зурдаг боловч 14-17-р зууны Монголын газрын зурганд өмнөд Сибирийг оруулалгүй зурдагаас орос иргэд тухайн үед Монголын хил өмнөд Сибирийг хамарч байсныг мэддэггүй байна.
Монгол улс эхэндээ Хятадыг эргүүлж эзлэх зорилготой дайтаж байсан ч 14-р зууны сүүлээс Хятадад уугуул нутгаа алдаж эхэлсэн тул Хятадын эдийн засгийн хавчлага хяхлага, Монголын хүчийг бутарган доройтуулах үйл ажиллагааг нь зогсоох болон хилээ хамгаалах зорилготой цэрэг, улс төрийн бодлогийг 17-р зуун хүртэл явуулжээ.
Тэр үед Монголын хил өмнүүрээ Цагаан хэрэм, зүүн биедээ усны гурван зүрчид буюу манж нартай хиллэж, зүүн өмнөд тал нь Ляо-дунгийн хойгийг эзэлж, Бохайн тэнгисээр Номхон далайд тулж байв.
Ойрад болон Халхын хооронд байлдаан болж, манжууд халхыг дагуулан эзэлсэн нь буриад түмэн харийн эзлэгчдийг эсэргүүцэх үндсийг таслаад зогсоогүй манжийн дарлал, дотоодын дайны хүнд дарамтад дургүйцсэн монголчууд умард зүг нүүж, Оросын харъяат болох нөхцлийг бүрдүүлж байлаа.
Хошууд Ойрадын нутгийн баруун өмнө талд , Цорос, Өөлд хоёр Или мөрний эхэнд, Торгууд Тарвагатайн нуруунд, Дөрвөд, баяд хоёр хамгийн хойно Зайсан нуур орчимд Эрчис мөрний эхээр нутаглаж байв.
14-17-р зууны үед одоогийн монгол үндэстний байршил, газар нутгийн хил, монгол гэсэн үзэл үндсэндээ тогтвортой болж тогтсон байсан ч 17-р зууны үеэс харийн түрэмгийлэлд өртөн тэр үеэс монголчуудын тоо цөөрч газар нутгаа алдан нутгаасаа шахагдахад хүрчээ.
Буриадууд голчлон Байгаль нуурын баруун талаар Ангар мөрнөөс Монголын хил хүртэлх нутагт байсан бололтой бөгөөд 17-р зууныг хүртэл Байгалийн зүүн талаар байсан буриадуудын талаар бага мэдээлэл үлджээ.
1641 оны 04-р сарын 30-нд буриадуудын тэмцлийн томоохон удирдагч эхиридийн буур аймгийн тэргүүн Шэбшэй баатар тулалдаанд амь үрэгдсэнээр оросууд давамгайлж эхэлжээ.
1647 онд Енисейскээс илгээгдсэн Похабов тэргүүтэй цэргүүд Байгалийг гатлан ирж Үд, Сэлэнгэ мөрний хавиар ирэн буриадуудтай тулалдсан хэдий ч эрхшээлдээ оруулж чадалгүй 70 гаруй эхнэр, хүүхдийг олзлон авчээ.
Монгол судар бичигт: "Тогоонтөмөр хаанаас хойш хэд хэдэн хаадын үе тасарч явахад" Мандухай хатан Мандуул хааны дүү, Баянмөнх жононгийн 7 настай өнчин хүү Батмөнхийг Монголын нөлөө бүхий ноёдтой хамтран 1470 онд хаан ширээнд өргөмжилж, "Даяарыг эзлэх болтугай" хэмээн даян хаан цол олгожээ.
Тухайлбал: Мандухай Монгол ноёдын саланги, бутархай байдлыг арилгахын тулд Дөрвөн Ойрадыг дагуулан нэгтгэхийг чухалд үзэн өөрийн биеэр цэрэглэн дайрч хааны захиргаанд оруулсан байна.
Малчид эзэн ноёны тодорхой нутагт нүүдэллэж, мал аж ахуйг хөтлөх шинэ арга барил нэвтэрч, ноёнд ноогдуулах алба нарийн болж, улсын санг нэмэгдүүлж байжээ.
Энэ үед Монгол улс дотоодын хямрал, Манжийн түрэлтэд сульдан хойд хязгаараа өмгөөлөх чадвар мөхөс байсан бөгөөд 1667 онд Зүүн гарын Сэнгэ тайж Красноярскийн бэхлэлтийг эзлэн колончилогчдод заналхийлж, 1669-70 онд Дайхан тайжийн монголчууд 15 мянган цэргээр Нерчийг эзлэн буриадуудыг хураан буцааж, 1674 онд Тавнангийн Гэгээн тайж цэрэглэн хөдөлж байв.
1684 онд Эрхүүд Очир-сайн ханы элч илгээж, Эрхүүгийн буриадууд монголын иргэд болохыг тайлбарлан хэлэлцээ хийхэд "Танай монголын Очир сайн хан манай их эзний эртний албат буриадуудаас татвар авна гэдэг ухаан санаанд багтамгүй" хэмээн дээрэлхээд элчийг хөөж буцаасан билээ.
1380-1410-аад оны хооронд Хятадын Мин улсын цэрэг Монгол улсыг удаа дараа довтолж, дээрэмдэн өвөлжөө билчээрийг шатаахын зэрэгцээ Мингийн засгийн газраас Монголчуудыг өөр хороондоо эвдрэн хямрах бодлогыг идэвхтэй явуулж байсан 14-р зуун 15-р зуунд Монголын улс төр туйлын донсолгоотой байв.
Монгол улс манжид дагаар орж, Галдан бошигт ялагдсаны дараа Орос, Манж гүрнүүд шууд хиллэж, хилийг тогтоох асуудал Монгол төрийн мэдлээс давж, 1727-28 оны Буурын хэлэлцээр гэгчээр буриадыг өгөөд зогсоогүй.
Харин 1727 оны 08-р сарын 20-нд Хиагт хотоос холгүй Буур голын эрэг дээр Оросын талаас Савва Рагузинский, Манжийн талаас Халхын Түшээт хан уулзаж Буурын гэрээ гэгчийг байгуулжээ.
1950-иад оноос хойш тэдний зарим хэсэг нь монгол гэдгээ батлахын тулд нилээдгүй хөрөнгө зарж шүүхээр хөөцөлдсөний эцэст Хятадын засгийн газраас монгол гэдгийг нь хүлээн зөвшөөрчээ.
Ойрад, хотгойдууд Баруун Монголд ноёрхохын төлөө тэмцэлдэн хотгойдууд ойрадуудыг баруун тийш шахсан боловч 17-р зуунд хотгойдын хүч буурч Красноярск хавийн нутаг ойрдын захиргаанд оржээ.
1690-ээд онд Түшээт ханы Охин тайжийнхан Сэлэнгийн тавнангуудтай нийлж, 1722 онд Сэцэн ханы Ээж гүнжийн албат болгож Түшээт ханаас өгсөн гурван тавнангийн отог Онон голын Биндэръяа нутгаасаа Хэнтийн хөвчийг нэвтлэн зугтаж Хёлго, Цөхийн голд суурьшсан юм.
1641 оны 4 дүгээр сарын 30-нд Эхирисийн Шэвшэй баатар тулалдаанд алагдсанаар колоничлогчид Эхирис, булгадыг байлдаанд ялах боломж олсоныг түүхэнд тэмдэглэсэн байдаг.
1645 онд Зүлхийн эхирисүүд бослого гарган татвар төлөхөөс татгалзаж, түүнийг дарахаар явуулсан А.Бедаревын зэвсэгт отрядтай 50-аас доошгүй хүнтэйгээр өдөржин тулалдсан түүх нь буриадыг колончилсон үйлс цусан мөртэй байсны баримт юм.
Урианхай түмэн Өвөр Монголын зүүн урд нутаг, Ляонин мужид , Цахар түмэн Урианхайн хойно одоогийн Өвөр Монголын Шилийн Гол аймагт, Юншээбүү түмэн Түмэд, Цахарын дунд, Хаалган хотын зүүн хойно, хойд талаар, Ордос түмэн Шар мөрний урд эрэг буюу Ордосын тохойд, Түмэд түмэн Хөх хот орчимд байв.
Тэнд өгүүлэхдээ, "Ашабагад яст Байбилгэ омогийн Туршихи Молхааны эрт төрсөн газар хэмээвээс Алтай, Хангай газраас Сайн ханы албат бөгөөд тэр орноос Бошигт ханд гахай жилийн өвлийн дунд сард цэрэг мордоод Бошигтын хоёр цэргийг нь довтлоод чинагшид Бошигтод очиж дүрвээж орхиод хоол хүнс тасалдан буцаж иртэл хойт хулгана жилд Бошигт цэрэглэн биднийг довтолсон босгуулагсан.
Цахарыг харьяанд Их Хянганы нурууы зүүн, зүүн урд талаар байсан хорчин, дагуур, жарууд, жалайд, горлос, аохан, найман, баарин, хишигтэн, онгуд нар бүрэлдүүлдэг байсан байна.
Энэ үед Манж Чин улстай хилийн хэлэлцээр хийхээр 2000 цэрэгтэй явж байсан Федор Головин энэ тэмцэлд хүч хавсран табангуудын тайш Сэрэн-Сэкулайг бут цохижээ.
15-р зуунд Монголын баруун талд Сибирийн ханлиг байгуулагдан хиллэх болсон бөгөөд урьд нь Алтан Ордод харъяалагдаж байсан нутаг Сибирийн ханлигийн бүрэлдэхүүнд орсон бол Сибирийн ханлиг 16-р зууны сүүлээр Орост цохигдон хүч нь суларсан үеэс газар нутаг нь Казахын Хант Улс, Дөрвөн Ойрадын хилд оржээ.
14-17-р зууны Монгол улс нь Хүн, Сяньби, Жужан, Их Монгол улсаас нэг онцлог ялгаатай байсан нь өрнө, умар талдаа монголын алтан ургийн хаадын эзэгнэл нутгаар хиллэж байсанд оршино.
Америкийн кино академийн таван шагнал буюу Шилдэг найруулагч, Шилдэг бүтээл тус бүр хоёр удаа, Ирвинг Г. Талбергийн нэрэмжит шагналыг хүртэж кино урлагт оруулсан нөр их хөдөлмөрөө 2009 онд үнэлүүлэн Үндэсний одонгоор шагнуулсан байдаг.
1960-1980 оны туршид вестерн адал явдалт кинонуудын ихэнхи төлөв дуу цөөтэй байдаг гол дүрүүдээрээ Клинт Иствүүд Холливүүдийн хамгийн алдартай жүжигчин болсон билээ.
Төр засгаас хөдөлмөр бүтээлээ үнэлүүлсэн тухайд 2009 оны арваннэгдүгээр сарын 13-нд гуравдугаар зэргийн Алдрын легион одонгоор, түүнчлэн Ерөнхийлөгч Николя Саркозигийн зарлигаар Францын Дээд шагналаар шагнагдсан.
А́лан Ба́ртлет «Эл» Ше́пард-залуу (англиар. «» , .; 1923 оны 11 дүгээр сарын 18-нд АНУ-ын Нью-Хэмпшир мужид төрсөн- АНУ-ын калифорни мужийн Монтрей тойрогт 1998 оны 7 дугаар сарын 21-нд нас барсан)- Америкийн анхны сансрын нисгэгч бөгөөд АНУ-ын Усан цэргийн хүчний Контр-адмирал.
Мэргэжлийн өндөр ур чадвар, бусад чанарууд нь түүнийг Америкийн анхны сансрын нисгэгч болсогон төдийгүй "Меркури" хөтөлбөрийн Сар руу ниссэн цорын ганц сансрын нисгэгч болсон юм.
Сургуулиа төгсөөд тэрээр нислэгийн туршилтанд оролцож, Хойд Америкийн нутаг дэвсгэр дээрх агаарын массын гэрэлтүүлэг, бүтцийн талаархи мэдээллийг олж авах ажилд оролцсон байна.
хамтлагийн цахим хуудсанд мэдээлснээр нь Их Британий дууны чартад бичигдээгүй байна учир нь нь болон бусад татаж авах боломжтой хэрэгслүүдээр худалдаанд гарч харин физик хэлбэрээр худалдаанд гараагүй байснаас үүдэлтэй ажээ.
Улмаар нь 14 долоо хоногийн дараа буюу 2012 оны хамгийн анхны -д тэргүүн байранд бичигдсэнээр хамтлагийн Чартыг тэргүүлсэн 2дох, дуунаас хойш Чартыг тэргүүлсэн анхны дуу болжээ.
Худалдаанд гарсан цагаасаа эхлэн нь шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авч байсан бөгөөд 2011 онд Их Британид 410,000 хувь борлогдож Их Британы хамгийн их борлуулалттай рок дуугаар тодоржээ.
Харин АНУ-н Биллбоард чартад 15-р байранд бичигджээ.2011 оны 9-р сарын 12нд худалдаанд гарсан Их Британы чартад тухайн үедээ бичигдээгүй бөгөөд энэ нь тэд дууныгаа физик синглийг гаргаагүйтэй холбоотой.
Ийнхүү нь 2012 Британы анхны тэргүүн сингл болоод зогсохгүй чартыг тэргүүлсэн 2дох сингл,2011 оны Британы хамгийн их борлуулалттай рок дуугаар тус тус нэрлэгджээ.
Тухайлбал . "бас нэгэн сэтгэл санаа сэргээх бүтээл,тод хийл хөгжим,хурц синтез,хүнд хэмнэлтэй басс хөгжимтэй" гэж хэлэн нэмээд өнөөгийн хөгжимд дутагдаж байсан шинэ зүйлсийг гаргаж ирсэн хэмээн магтжээ.
дээрхтэй ижил дүгнэлт өгөхөөс гадна "Бөмбөрийг нь сонсоод Рианна-н дуу,харин хэмнэлийг нь сонсоод -н дуу байна гэж бодохоор ялангуяа дууны эхэн хэсгийн "" гэсэн хэсэг дээр.Үнэхээр тэс өөр,Крис Мартин дуугаа дуулж эхлэх хүртэл чамд энэ -н дуу гэсэн бодол төрөхгүй боловуу.-- гэсэн дахилтыг нь сонсоод тэднийг ямар сайн гэдгийг дахин сануулж байна.Энэ дуу нь шууд таалагдаж болно яг л чад дутагдаад байсан шинэ хувцас шиг" хэмээн онцолжээ.
харин энэ дуунд 3,5/5 үнэлгээ өгсөн энэ талаараа тэд "Хэдийгээр шиг сонсогдож байгаа боловч,тэд хөгжмийн хэв маягаа өөрчилж байна,энэ нь одоо ч мөн адил сайхан мөч хэвээр.-н эхлэл хэлэх үггүй гайхамшигтай гэхдээ дуу тэр чигээрээ миний хүсэж байснаас сайн байж чадаагүй" хэмээн дүгнэсэн бол сэтгүүл -г магтаал шүүмжлэлийн аль алинаар нь дүгнэсэн.
Үүндээ тэд " энэ дуугаараа юу өгүүлэх гээд байгааг ойлгоход хэцүү, хөлбөмбөгийн цэнгэлдэг хүрээлэн дэх , -н эрч хүчийг хуулбарлсан уу? Хэрвээ тийм энэ дуу тийм ч онц биш" гэж хэлээд цаашлаад "Хэрвээ чамд аажмаар өөрчлөгдөж байгаа таалагдаж байгаа бол чамд таалагдана." хэмээн дүгнэжээ.
Ийнхүү Крис Мартин тэрхүү хүсэлтийН хариу болгон дуугаа зохиож байсан боловч хамтлагийн бөмбөрчин Вилл Чэмпион энэхүү дууг өөрсдийн 2011 онд гаргах цомогтоо багтаахыг илүүд үзжээ.
Мөн тухайн жилийнхээ Америкийн үндэсний хоккейн лиг -н аварга шалгаруулах Стэнлийн цомын тэмцээний Америк болон Их Британи дах телевизийн сурталчилгааны дуугаар сонгогдоод зогсохгүй Оскарын шагналын 11 төрөлд нэр дэвшсэн " " киноны трайлэр дуугаар сонгогджээ.
Ийнхүү анх удаа дууг нь сонссон үзэгчид -г "маргаангүй" -н түүхэнд дэх шилдэг дуугаар нэрлэжээ.2011 оны 9-р сарын 15нд нь телевизийн нэвтрүүлгээр анх удаа цацагджээ.
Тэрбээр Монголын Радио, телевизэд сурвалжлагч, Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн хороонд мэргэжлийн зохиолч, Залуу зохиолчдын зөвлөл, Яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1967 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын телевизэд дадлагаар ажиллаж ирээд 1979 он хүртэл Монгол телевизэд ажилласан байна.
Монголын зохиолчдын хороонд мэргэжлийн зохиолч, яруу найргийн зөвлөлийн эрхлэгч, Дуурийн театрт утга зохиолын эрхлэгчээр ажиллаж байгаад 1986-1988 онд МХЗЭ-ийн илгээлтээр Сэлэнгэ аймагт ажиллаж, улмаар 1990 оноос Монголын Үндэсний Чөлөөт зохиолчдын холбооны тэргүүн, тэргүүлэгч, хүндэт ерөнхийлөгчөөр ажиллаж иржээ.
Шаравын Сүрэнжав (1938 оны 3-р сарын 15-нд Төв аймгийн Авдарбаян сумын нутагт төрсөн- 2018 оны 12-р сарын 19-нд Улаанбаатар хотод нас барсан) - БНМАУ-ын Төрийн шагналт, Монгол улсын Ардын Уран Зохиолч, яруу найрагч.
Сүрэнжав нь 1990 онд Ардын Их хурлын депутат, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, Монгол-Солонгосын Найрамдлын нийгэмлэгийн тэргүүнээр ажиллаж байв.
Энэ үед Хэт Буха жанжин цэргээ зоригжуулан “Хүлэгү Хаандаа ялагдлын мэдээ дуулгаж түүний урмыг хугалснаас баатар зоригийг үзүүлэн байлдаж, бид баатар зоригтой байлдаж амиа алдсанаар, “Хааны цэргийн эхнэрүүд нэгэн жил төрөөгүй, унасан азарга маань үрэгдвэл Хааны адуун сүргийн гүү нэгэн жил унагалаагүй гэж бод”.
Мамлюкын цэрэг ойд орж бүгсэн Монгол цэргийг ойг шатаан шахаж хядаад улмаар Монгол цэргийн хүрээг эзэлж тэнд байсан хүүхэд, эмэгтэйчүүд түүний дотор Хэт Буха ноёны Хатанг олзлон, бусад хүмүүсийг бүгдийг тарчилган цаазалжээ.
Хэт Буха Ноёныг амьдаар нь олзолж Мамлюкын Хаан өргөөндөө авчирч ингэж хэлжээ, Худал үг хоосон амлалтаар хууран бидний орон гэрийг устгаж, олон баатар эр эхнэр хүүхдийг хөнөөсний төлөө буруу номтон чамайг цаазаар авна гэжээ, үүний хариуд хүлээтэй байсан Хэт Буха эгц өндийн босож ирээд огтхон ч айсан шинжгүйгээр бид ялан дийлэх болно, хэрвээ чи намайг цаазалвал би үүнийг чи биш бурхны таалал гэж үзнэ, чиний өнөөдрийн ялалт бол хэсэг зуурын юм, энэ мэдээ Хүлэг Хаанд хүрмэгц түүний хилэн бадарч Азербайжанаас Египет хүртэл өшөө хорслын тэнгис буцалж Мамлюкын нутаг Монгол цэргийн морин туурайн дор талхигдан дуусна гэжээ.
Энэ зоригт, баатар эрийг үтэр цаазалж толгой гар хөлийг салган Мамлюкын нутгаар шонд тараан өлгөсөн ч султан Кудуз түрхэн зуур баярлаж хэдхэн хоногын дараа өөрийн цэргийн жанжин аз-Захира Байбарс гарт амь үрэгджээ.
Мамлюкийн Султан болсон Байбарс Алтан ордны исламын шашинд орсон Бэрх хааныг халифын нэрээр өөртөө татан монгол хаадын маргааныг дэвэргэж монголчуудыг дотор нь бутаргах бодлогыг хэрэгжүүлэв.
Исламын ертөнцийн шашны тэргүүн халиф мамлюк султаны гарын үзүүрийн тоглоомын хүн болсон бөгөөд гол дайсан болох монголчуудын эсрэг халифыг ашиглах нь цаг үеийн тулгамдсан асуудал болж байв.
Исмаилийнханы Аббасын удмын шинэ халиф нь султанаас бүрэн хамааралтай байсныг аз-Захира Байбарс овжин ашиглан өөрийн өв залгамжлагчдын исламын ертөнцөд тэргүүлэх байр суурийг хууль ёсны болгож чаджээ.
Монголын эрхшээлд ороогүй Лалын сүүлчийн улс Египетийн Мамлюк улс Дамаск төвтэй байсан бөгөөд Аббассидын халифт улсын хууль ёсны залгамжлагч хэмээн өөрийгөө зарлан Исламын ертөнцийг аврах төдийгүй өөрийн эрх мэдлээ баталгаажуулан тус ертөнцөд нөлөө бүхий байр суурьтай болоход гол зорилгоо чиглүүлэв.
Иран, Кавказын чанад, Дундад Ази, Афганистан, Месопотами, Бага Азийн зүүн хэсгийг өөртөө багтаасан Эл хаант улсын нөгөө талд Египет, Хиджаз, Сирийг хамарсан Мамлюкийн султант улс тогтож байв.
Учир нь Их хааны үхлээс гадна тэрээр Алтан Ордны улсын Хаан Бэрхтэй Кавказын нуруу орчмын орнууд түүн дотроо Армян Азербайжаны нутгийн маргаан үүснээс их цэргийг гэдрэг татах шаардлага гарав.
Мамлюкын цэрэг гэнэтийн давшилтанд орсныг Монгол цэргийн ангийг толгойлж байсан Байдар жанжин Өгүл Бек хэмээх элчийг зарж Хэт Буха жанжинд мэдээлж хариуд нь “байрлалаа орхиж үл болно” гэсэн тушаал авав.
Гэвч Хэт Бухаг давших үед Мамлюкууд байрлалаа өөрчилж нууц отолтонд хэсэг хүчээ оруулан ухарч улмаар бүсэлж цохисон нь Монгол цэргийн аргаар өөрийг нь цохисон хэрэг болжээ.
Энхчимэг болон бусад судлаачдын үгүүлснээр монголчуудын холбоотон байсан Иерусалимын вант улсын загалмайтны шашинт эрх баригчид учир битүүлэг шалтгаанаар монголчуудаас урван мамлюкийн цэргийг өөрийн нутгаар нэврүүлж Хойт Палестины Эздрелон голын хөвөөнд байрлаж байсан монгол цэргийн ар талаас маммюкууд 1260 оны 9-р сарын 3-нд гэнэт довтлон бут цохижээ.
Их цэрэг нутаг буцсан бөгөөд Монголчуудад туслах хүчин ойр хавьд байхгүй бөгөөд Хэт Буха жанжины удирдсан цэргийн тоо, Монголчуудын нөхцөл байдлыг сайн мэдэж байв.
Мөнх Хааны зарлигаар Лалын ертөнц дахь Аббасидын Калифыг устгахаар Иранд анх илгээгдсэн Эзэн Чингис Хааны ач хүү Хүлэгү Хан Эл Хант улсыг үүсгэн байгуулав.
1935 оноос соёлын довтолгооны багш, үлгэр жишээ бага сургууль, нэгдүгээр дунд сургууль, Багшийн сургууль, зураг урлалын газар, зураг урлалын сургууль, Монголын пионерийн ордон, ХБДС, УБДС-д багш, зураач зэрэг ажлыг насан туршдаа хийж багшлах болон дүрслэх урлагийн мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэхэд хүч зүтгэлээ зориулжээ.
О.Цэвэгжавын уран бүтээлийн нэгэн онцлог тал, хөдөлгөөнийг илэрхийлдэг арга, эрчим идэвх, тэр нь нийт дүрслэлийн агаар амьсгал, өнгө зүс, үзэл санааг илэрхийлж, амьд бодитой дүр бүтээсэн нь юу юунаас чухал юм.
Очирын Цэвэгжав (1915 онд Оросын Чит мужид төрсөн-1975 оны 7-р сарын 23-нд Улаанбаатарт нас барсан) — БНМАУ-ын Төрийн хошой шагналт, анхны Ардын Зураач, УГЗ, зууны манлай зураач.
1913 оноос Зоригт ханы хошууны хэргийг эрхлэн шийтгэж, 1920 онд Автономит засгийг сэргээх асуудлаар Бээжинд очсон Монголын төлөөлөгчдийн дунд баруун хязгаарыг төлөөлөн бэйс очиж байв.
1912 онд харьяат аймгийн хан, да жанжин, олон засгуудын хуучин тамгуудыг халж, шинэ тамга цутгуулах, мөнгө хүргэх, бас Богд гэгээнд мөргөхөөр очсон учирт бэйсийн зэрэг хүртжээ.
Ж. Самбуу 1895 оны 6 дугаар сарын 25-нд Чин улсын Түшээт хан аймгийн Зоригт вангийн хошуу, одоогийнхоор Монгол улсын Төв аймгийн Бүрэн сумын нутагт малчин ард эцэг Жамсран, эх Балжин нарынд мэндэлжээ.
1954 оноос МАХН-ын Төв хорооны бүрэлдэхүүнд орж, Намын Төв Хорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүнээр сонгогдон,1972 он хүртэл Монгол улсын Төрийн тэргүүнээр ажилласан.
1934 оны зургаадугаар сарын 22-нд Фердинанд Порше эзэнт гүрний автомашины аж үйлдвэрлэлийн холбооноос хямд үнэтэй, түлш бага хэрэглэдэг суудлын автомашины шинэ загварыг хөгжүүлэх гэрээг хүлээн авчээ.
Үүнээс нэг жилийн өмнө Адольф Хитлер берлинд зохиогдсон олон улсын автомашин мотоциклийн 24 дэх үзэсгэлэн худалдаанд зочилсоны дараа нийт ард түмэнд зориулсан хямд үнэтэй автомашин үйлдвэрлэх шаардлагатай байна гэсэн аж.
Дайны дараа их британийн зэвсэгт хүчний удирдлагын доор фолксвагений үйлдвэрийг "Вольфсбург Мотор Воркс" нэрээр өөрчлөн нэрлээд 1945 оны хоёрдугаар хагасаас КдФ-Вагений загварыг Фолксваген гэх нэр албан ёсны нэртэй болгов.
Ингээд тус үйлдвэр таван жил бараг л дан ганц энэ загварыг үйлдвэрлэсэн бөгөөд 1950 онд Фолксваген транспортер үйлдвэрлэж эхэлсэнээр үйлдвэрийн дотоод нэршил болох Тип 1 буюу төрөл 1 гэсэн нэмэлт тодотголтой болжээ.
1938 долоодугаар сарын 3-нд Нью-Йорк Таймс сонинд магад анхны англи нэр болох "" гэх нэршлийг хэрэглэсэн бөгөөд түүнд "Тун удахгүй германы хурдны зам дээр мянга мянган жижигхэн гялтганасан цохнууд түгэн тархах нь" хэмээн бичиж байж.
Фолксваген Кэфер жижиг дунд ангиллын Фолксваген компанийн суудлын автомашин бөгөөд агаарын хөргөлт бүхий дөрвөн цилиндрт боксер мотор болон ардаа хөтлөх тэнхлэгтэй, 1938 оны сүүлээс 2003 он зун хүртэл үйлдвэрлэсэн автомашин юм.
21,5 сая ширхэг борлуулагдсан тоогоороо дэлхий дээр хамгийн ихээр зарагдсан автомашин байсан бөгөөд 2002 онд энэ борлуулалтын тооны рекордыг нь Фолксваген Голф шинээр тогтоосон байна.
Маш хүнд зовлон бэрхшээлийн даван туулж аялан ирээд өөрийн хэсэг нөхдийн хамт хойд туйлд “Колчак ба Туйл” гэдэг аялал зохион байгуулж Оросын газар зүйн нийгэмлэгийн шагналаар шагнуулж байжээ.
1914 онд Дэлхийн нэгдүгээр дайн эхлэхэд Балтийн флотыг удирдан дайнд удаа дараа ялалт байгуулж шалгарсан тул 1916 оны 04 сард контр-адмирал, 08 сард вице-адмирал цолоор тус тус шагнуулсан байна.
Омск хотноо ихэнх хүчээ алдсан адмирал Колчак Эрхүүгийн зүг Транс-Сибирийн төмөр замаар Чехийн легионы хамгаалалтайгаар явсан боловч Эрхүүд бослого гарган хотыг хувьсгалчид хянаж байсан.
Эрхүүгийн хувьсгалт зөвлөл адмиралд үймээн дэгдээгч гадаадын гар хөл хэмээн ял тулгасан бөгөөд Москвагийн зөвлөмжийн дагуу адмирал Колчакийг цагаантаны түр засгийн газрын ерөнхий сайд Виктор Николаевич Пепеляевийн хамт 1920 оны 2 сарын 7 нд буудан хороож цогцосыг нь Ангар мөрөн живүүлэн мөрөө балласан юм.
Александр Васильевич Колчак (1874 оны 11 сарын 16 нд Санкт-Петербург, 1920 оны 02 сарын 07 нд Иркутск хот) Хаант Оросын Тэнгисийн цэргийн командлагч, иргэний дайны үед большевик засгийн газрын эсрэг цагаантаны армийг удирдаж байсан бөгөөд Орос улсын Дээд захирагч байсан хүн юм.
Ленин тэргүүтэй большевикууд “Монголд хувьсгалд хийх нь Хятадад хувьсгал хийх эхний шат, Хятадын хувьсгал нь дэлхийн хувьсгалын тал” нь гэж онцгой ач холбогдол өгч байжээ.
Оросын хувьсгалт хороо буюу коминтерний салбар зөвлөл, Монгол дахь улс төрийн намуудаас Данзан тэргүүтэй түшмэдийн бүлэг, Бодоо тэргүүтэй сэхээтний бүлгийг шууд удирдлагаар хангаж байсан байна.
Улмаар хилийн цаана Ардын нам байгуулах, түр Засгийн газар байгуулах, Хиагт хотыг байлдан эзлэх, улмаар Нийслэл хүрээг эзлэх хүртэл бүхнийг оросын хувьсгалчдын технологиор явуулсан байдаг юм.
Оросын Дотоод яамныхан болон хувьсгалт хорооны шууд удирдлагаар Хүрээний ба консулын “хоёр бүлгэм” нийлж хурал хийж, тамгатай болж, бичиг сачиг гаргасан түүхийг бид мэднэ.
Тийм ч учраас Хятадын Гоминдоны нам, Монголын Ардын нам хоёр адилхан “Ардын нам” гэсэн утгатай үг байх нь дорно дахины ард түмний сэтгэл зүйд нийцнэ гэж коминтернийхэн тооцоолж байжээ.
Ердөө долоохон хүн Орос руу яваад Ленинтэй уулзаад, Коминтерний хуралд суугаад, цэргийн сургууль төгсөөд, хилийн цаана МАХН-ыг дахин байгуулаад, бүр түр Засгийн газар байгуулаад Алтанбулагт цэрэг татаад, Хиагтад үүрлэсэн 10 мянган гаминг бут цохиод үлгэрт л байж болмоор гайхамшигт хувьсгалын түүхэнд бид өнөө хүртэл үнэмшдэг.
Мөн Монгол Ардын Намыг Өвөрмонголын ардын намаас ялгахын тулд “Гадаад Монголын Ардын нам” гэсэн тодотголтой байгуулахаар ярилцан, гадаад Монголын Ардын намын тангарагийн бичгийг гаргасан байдаг.
Тэгэхээр Нийслэл хүрээнд “Ардын нам”-ыг анхнаас нь улаан Оросын Хүрээн дэх хувьсгалт бүлгэм өлгийдөн авч бойжуулан, Хятадад дэлхийн хувьсгал хийлгэхээр бэлтгэх гэж төлөөлөгчдийг нь Москва руу дагуулан морджээ.
Зөвлөлт Сибирьт довтлохоор 1921 оны 5 сарын хорьдоор Хүрээнээс хөдөлсөн Унгерн, Резухиний захирсан бригадууд Монголын умард хилийн район, зөвлөлтийн нутагт Монгол ардын журамт цэрэг, АДБНУ-ын цэрэг, Улаан цэргийн армийн ангиудтай удаа дараа байлдсан ч эцсийн зорилгод хүрч чадаагүй.
Монголын хувьсгалчдын түрүүч Орос руу 1920 оны долодугаар сарын эхээр тусламж гуйхаар гараад л жил бололгүй 1921 оны долодугаар сарын эхэн гэхэд улаан армийг, зэр зэвсэг, цэргийн сургагчдын хамтаар эх орондоо дагуулан ирсэн байдаг.
1922 онд Далай лам, Банчин богд хоёрыг эвлэрүүлэх ажиллагааг удирдсан, 1926-1927 онд Монголын аюулаас хамгаалахын ерөнхий сургагчаар ажиллаж байгаад зөвшөөрөлгүй буцсан.
Зөвлөлт Орос улсын армийн цэргийн зөвлөлийн гишүүн, Зөвлөлт Орос улсын гадаад хэргийн ардын комиссарантын Сибирь ба Монголыг хариуцсан бүрэн эрхт төлөөлөгч, Коминтерний алс дорнодын нарийн бичгийн дарга нарын удирдагч, Монголын хувьсгалыг зохион байгуулагчийн ажил хийж явжээ.
Бодоог Ерөнхий сайдынх нь ажлаас халсныг ч, дахин баривчилсныг ч, Бодоо, Чагдаржав нарыг онц хэрцгийгээр байцаан буудан алсныг ч гардан зохион байгуулагч удирдагч нь Шумяцкий, гүйцэтгэсэн нь Д.Сүхбаатар байжээ.
Бид энэ бүлгийг Монголын угсаатны зүйн тодорхойлолт, тайлбарт зориулж буй бөгөөд аяллын явцын талаар цааш өгүүлэхдээ оршин суугчдын тухай мэдээ сэлтийг хэсэг хэсгээр нь оруулж байх болно.
Дайран өнгөрч эсвэл очсон газар орныхоо физик-газарзүйн шинж чанар, байгалийн төрхийг тодорхойлох, аяллын янз бүрийн адал явдлуудыг дүрслэн өгүүлэхдээ оршин суугчдын талаар бүлэг бүрт эрээвэр хураавар маягаар орсноор уншигчдын анхаарлыг татахгүй байж мэдэх билээ.
Ийм байдлаас зайлсхийхийн тулд би Монгол орны оршин суугчдын талаарх тэмдэглэлүүдээ нэг бүлэг болгон цэгцэлж, нүүдэлчдийн ахуй амьдралын гол гол онцлог шинжүүдийг түүндээ өгүүлж, улмаар аяллын явцыг өгүүлэхдээ аахар шаахар зүйлүүдийг нэмэн оруулж, баяжуулахаар шийдсэн болно.
Хэрэв гадаад төрх байдлыг дүрслэн бичихээс эхэлье гэвэл цэвэр цусны монгол хүн хамгийн илүүтэй үлдэж хоцорсон Халхын оршин суугчдыг жинхэнэ, язгуурын монгол хүний үлгэр, эх загвар болгож авах хэрэгтэй нь эргэлзээгүй юм.
Товгор шанаа түүш бүхий өргөн хавтгай нүүр, навтгар хамар, жижигхэн онигор нүд, гурвалжин маягийн гавал, том дэлдэн чих, ширүүн хар үс, маш шингэн сахал, наранд гандаж борлосон арьс, эцэст нь бахим, махлаг бие, дунд зэргийн болон өндөрдүү нуруу-энэ бүгд халх хүний гадаад төрх байдлын хамгийн гол онцлог шинжүүд юм.