polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Үүний араас Оливер Твист , Николас Никелбийн амьдрал, адал явдал , Мартин Чезлвит зэрэг этгээд адал явдлын тухай өгүүлсэн роман, нийгмийн асуудлуудыг хурцатган үзүүлсэн Домби, хүү хоёр , Хүйтэн байшин , Бэрх үес , Бяцхан Доррит, гэмт хэрэг мөрдөгчийн тухай зохиолын элемент оролцсон Их горьдлого , Бидний цөмийн нь найз зэрэг нийгэм-сэтгэхүйн романууд, Хуучны эд юмсын дэлгүүр , Христийн мэндэлсэн өдрийн туужууд зэрэг сургамжийн чанартай сентиментал роман, Барнаби Раж , Хоёр хотын тухай тууж түүхэн роман, Дэвид Копперфилд хүмүүжлийн роман нь цувран гарсан байна.
Усан боомтын доод албаны түшмэлийн хүү Диккенс бага балчир наснаасаа дутагдах гачигдахын зовлонг амсаж, эцэг нь өр төлбөрөөсөө болж шоронд орсон тул арван настайгаасаа хар бор ажил хийн явснаа сүүлдээ сонины сурвалжлагч, Английн парламентад бичээчээр ажиллаж байсан нь түүний хувьд нэг ёсны их сургууль болж, хожим нь зохиолч болоход нь нөлөөлсөн байна.
Диккенс уран бүтээлийнхээ гучаад жилд арван таван роман, хэд хэдэн тууж, жүжиг, найрууллын ба өгүүлэгийн түүвэр зэргийг бичсэн бөгөөд бас Гэрийн уншлага, Бүтэн жил хэмээх утга зохиол, уран сайхны хоёр сэтгүүл эрхлэн гаргаж байжээ.
Түүнээс хойш Засаг захиргааны хувьд биеэ даасан хорооны статустайгаар зохион байгуулагдаж Монгол Улсын баруун хязгаарыг өргөн хэрэглээний бараа, материал, түүхийэд, шатах тослох материалаар хангах үүрэг бүхий Дамжлага бааз, мөн Нефть Хангамжийн газарт түшиглэн улсын экспорт, импортын үүргийггүйцэтгэж байв.
Газар зүйн хувьд Алтайн уулархаг мужийн “Б” тойрогт багтах ба Улаанбаатар хотоос 1700 км, Өлгий хотоос баруун хойш 70 км, Ногооннуур сумаас 45км, Улаанхус сумаас 70км-ийн зайд оршдог.
Одоо Цагааннуур тосгон нь засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн хувьд Ногооннуур сумын нутагт 9 дүгээр баг болон бие дааж, баг-тосгоны статусаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Цагааннуур нь анх 1930 онд Ховд аймгийн Эрдэнэ-Хайрхан сум нэртэй байгуулагдаж байсан ба 1940 онд Баян-Өлгий аймаг байгуулагдахад анхны 10 сумын нэг байсан.
Мөн оны 4 сарын 28-нд Кооракүэнд болсон тэмцээнд Файтинг Маэзаваг нокаутаар ялж, анхны тоглолтоосоо хойш жил хүрэхгүй хугацаанд Японы тулааны урлагийн кикбоксын холбооны аваргын бүсийг эзэмших болжээ.
2001 оны 5 сарын 4-нд Японы Тулааны урлагийн кикбоксийн холбооны зохион байгуулсан Китазавагийн тэмцээнд Чиба Шинобү хэмээх дэвжээний нэрээр анхны тоглолтоо хийж, 1-р үеийн 1 минут 30 секундэд өрсөлдөгчөө нокаутаар ялжээ.
Польш нь 1918 онд Дэлхийн нэгдүгээр дайны дараа Версалийн Гэрээний дагуу тусгаар тогтнолоо олж авсан боловч Дэлхийн хоёрдугаар дайнд Нацист Герман, ЗХУ хоёрт эзлэгдэж тусгаар тогтнолоо дахин алдсан гэж үздэг.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеэр Польш нь 6 сая гаруй иргэнээ алдсан бөгөөд хэдэн жилийн дараа ЗХУ-ын нөлөөгөөр "Зүүн эвсэл"-ийн Социалист Бүгд найрамдах улс болсон байна.
Умард хэсэг нь Балтын тэнгисээр хүрээлэгдэж, зүүн хойд талаараа Оросын Холбооны Улс , Литва, зүүн хэсгээрээ Беларусь, Украин, өмнөд талаараа Словак, Чех, баруун талаараа Герман гэх долоон улстай газраар хиллэдэг.
Еврэйчүүд нь Ромын мэдэлд орохоос өмнө Птолемейн ивээлээр Киренед ихээр суурьшиж байсан ба Грек хүн амын дараа орохуйц олон тоотой, ижил тэнцүү эрхээр хангагдсан байв.
Ромын мэдэлд орсноос хойш Еврэйчүүд дарамт шахалтанд ихээр автах болсон учир Ромын эзэн хаан Веспасиан, ялангуяа эзэн хаан Траяны үед бослого үймээн дэгдээж байжээ.
Эусебусийн тэмдэглэснээр энэ явдал нь Киренээс ихээхэн хэмжээний хүмүүс дайжин зугтах нөхцөл болсон бөгөөд хүмүүс өөр амьдрах боломжтой газруудад очин амьдарцгаах болжээ.
Энэ он жилүүдэд Обама Ардчилсан болон Бүгд Найрамдах намуудын аль алинтай хамтран ёс зүйн, өргөжүүлсэн эрүүл мэндийн халамжийн үйлчилгээний болон ядуу хүүхдүүдийн боловсролын хөтөлбөрийн хуулийг сайжруулан шинэчлэх тал дээр ажиллав.
Мөн цаазаар авах ялтай шоронгийн хэдэн хоригдлууд буруугүй болох нь мэдэгдэхэд Обама хуулийн байгууллагынхантай хамтран бүх томоохон хэргүүдийг мөрдөн байцаах, ярилцах явцад заавал вилео бичлэг хийлгэж байхыг шаардуулсан билээ.
Бизнесийн Олон Улсын корпораци (корпорацийн үйлчлүүлэгчдийг ОУ-ын бизнесийн мэдээллээр хангадаг компани) мөн Нью-Йоркийн олон нийтийн сонирхлын судалгааны бүлэг зэрэгт ажиллаж байгаад Обама 1985 онд Чикаго руу нүүжээ.
Тэрээр Чикагогийн Росленд дахь доогуур орлоготой иргэдийн дунд олон нийтийн ажил зохион байгуулж, хотын өмнөд хэсэг дэх Алтгелд Гарденс-ийн нийтийн орон сууцжуулах хөтөлбөрийн ажилд оролцож байжээ.
Тэрбээр дурсамжийн номондоо олон төрлийн гарал угсааг бусад хүмүүс хэрхэн хүлээж авах үзэл бодлыг нийгэмд засах, өөрчлөхийн төлөө хичээдэг байснаа бичжээ.
Хуулийн сургуулийг төгсөөд Обама иргэний эрхийн өмгөөлөгч, хуульчаар ажиллахаар Чикаго руу буцаж Минер, Барнхилл ба Галланд хэмээх хуулийн байгууллагад ажиллах болсон юм.
Мөн тэрбээр Чикагогийн Их Сургуулийн Хуулийн сургуульд хичээл зааж, 1992 онд Билл Клинтоны ерөнхийлөгчийн сонгуульд сонгогчдын бүртгэлийг зохион байгуулах комисст ажиллаж байжээ.
Цөмийн зэвсгийг хорогдуулах, сөргөлдөөнийг энхийн аргаар зохицуулах талаар гаргасан хүчин чармайлт, амжилтын нь төлөө 2009 онд Энхтайвны салбар дахь Нобелийн шагналаар шагнажээ.
Чикагогийн Холбооны Плазад болсон цуглаан дээр Иракт хүч хэрэглэх шийдвэрийг гаргасны эсрэг байгаагаа илэрхийлэх үед буюу 2002 оны 10 дугаар сард Обама мужийн сенатч байсан юм.
Тэрбээр 2008 оны АНУ-ын Ерөнхийлөгч сонгуульд Ардчилсан Намаас албан ёсоор нэр дэвшиж, багц саналаар өрсөлдөгчөөсөө хавьгүй олон санал авч, Америкийн Нэгдсэн Улсын түүхэнд анхны африк-америк Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.
1999 оны дөрөвдүгээр сарын нэгэнд Нунавутын Акт болон Нунавутын Газар Эзэмших Эрхийн Хэлэлцээрийн дагуу Баруун Хойд Нутаг Дэвсгэрээс салж байгуулагдсан боловч одоогийн хил нь бүр 1993 онд тогтоогдсон байлаа.
Жишээнь: томууны вирус нь салст бүрхүүл, ялангуяа мөгөөрсөн хоолойн салст бүрхүүлийн хучуур эсүүдэд бэхлэгддэг, хомхойны вирус нь мэдрэлийн эс, дархлалын олдмол хомсдолын вирус нь дархлаа ны эсүүдэд очиж бэхлэгддэг.
Вирусээр үүсгэгддэг хамгийн түгээмэл халдваруудаас тоочвол: томуу, хомхой, дархлалын олдмол хомсдол, улаан бурхан, улаан эсэргэнэ, гахайн хавдар, цагаан цэцэг, гепатит гэх мэт.
Вирусийн ангилал нь нуклейн хүчил, уургийн бүрэлдэхүүн, вирионы морфологи, репликацийн стратеги, физик химийн шинж чанар энгийнээс комплекс руу шилжсэн өөрчлөлт дээр тулгуурлан ангилдаг.
АНУ-ын хүн амын тооллогын товчооны мэдээлснээр Мэрилэнд муж улс 2007 онд өрхийн орлогоор тэргүүлж байсан бөгөөд дунджаар $68,080 байсан бөгөөд энэ үзүүлэлтээр 2006 онд Нью-Жерсиг гүйцжээ.
Ерөнхийдөө Мэрилэндийн баруун болон өмнөд хэсэг, зүүн эргийн хөдөө нутаг нь Өмнөдийн соёлын тусгал болсон бол, хүн ам шигүү суурьшсан төв хэсэг, тухайлбал Балтимор, Вашингтоны хавийн нутаг Зүүн Хойд нутгийн шинжийг агуулдаг.
Мэрилэндэд Мэрилэндийн Их сургуулийн систем, Жонс Хопкинсын Их сургууль, Ховард Хюгзийн Анагаах ухааны хүрээлэн, Селера геном зүй, Хүний геном судлал, Ж. Крэйг Вентер хүрээлэн, Хүнс, эмний удирдах газар, МедИммюн, Үндэсний эрүүл мэндийн хүрээлэн, Үндэсний стандарт, технологийн хүрээлэн байрладаг.
Гипотенуз-Катетын теорем: Хэрэв хоёр тэгш өнцөгт гурвалжины гипотенуз болон аль нэг катет нь харгалзан тэнцүү бол тэдгээр хоёр тэгш өнцөгт гурвалжнууд нь тэнцүү байна.
Гол теорем болох Пифагорын теорем нь аливаа тэгш өнцөгт гурвалжны гипотенузын уртын квадрат нь нөгөө хоёр талынхаа уртуудын квадратуудын нийлбэртэй тэнцүү байдаг гэсэн теорем юм.
Харин Цогт хунтайж улааны шашиныг баримтлагч байсан ба Зан дахь улааны шашны ноёрхогч Цогттой холбоолж, Лхас дахь 5-р Далай ламын доройтуулахаар тохиролцсоноор Цогт түмэн цэрэгтэй Төвөдөд иржээ.
Энэ үед Далай ламын төлөөлөгч Содном Равдан Дөрвөн Ойрадоос тусламж гуйснаар Хошуудын Төрбайх Хошууд, Ойрадоос бүрдсэн цэрэг дагуулан очиж Далай ламын талыг хамгаалан 1637 онд Хөх нуурын орчим Цогтын цэргийг дийлж, Далай ламаас "шашныг баригч номын хаан" гэх утгатай "Данзан Чойжил" гэх цолоор шагнуулсанаар хожим "мууг зайлуулагч" гэх утгатай Гүш нэрээр алдаршжээ.
Дараагийн 3 жилд Гүш хааны цэрэг улааны шашны эрхтнийг зайлуулах байлдааныг өрнүүлж, бүх Төвөдийг эзэлсэн бөгөөд 1642 онд 5-р далай ламд эрхийг шилжүүлэн, өөрөө Амду орчмыг эзэн мэдэж, тэр үеэс хойш 90 орчим жил буюу 1723 он хүртэл тогтсон Хошуудын хаант улсын үндэслэгч болжээ.
Түүний ачаар Төвөд оронд шарын шашин бусад урсгалаас давамгайлан дэлгэрч, Төвөдийн улс төрийн тэргүүн нь шашны тэргүүн Далай лам байх хожмын ёс тогтож орчин цагтай золгосон.
1609 онд анх Хэнри Хадсоны нээсэн тус бүс нутагт голландчууд 1614 онд одоогийн Олбани хотын ойролцоо Форт Оранж хэмээх бэхлэлт барьсан бөгөөд 1624 онд Олбани ба Манхэттэнг хоёуланг нь колоничилжээ.
Нью-Йорк нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Дундад Атлантын муж улсууд болон Зүүн Хойд бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс бөгөөд хүн амаар АНУ-ын муж улсууд дунд гуравт ордог.
Нью-Йорк Муж Улс төдийгүй Америкийн Нэгдсэн Улсын хамгийн том хот болох Нью-Йорк хот нь АНУ руу цагаачлах үүд болж байсан түүх болон санхүү, соёл, тээвэр, үйлдвэрлэлийн төвийн байр сууриараа алдартай юм.
Анагаахын информатик, биоинформатик гэх мэтээр тухайн салбарын нэртэй хамт хэрэглэх нь информатикийн тусгай төрлийг тэр салбар дахь мэдээлэл, мэдлэг, өгөдлийг боловсруулахтай холбож өгч байгаа явдал болно.
Бусад шинжлэх ухааны нэрнүүдийн авдаг “ик” дагаврыг информэшн гэдэг үг авч мэдээллийн шинжлэх ухаан болон мэдээлэл боловсруулах практик хоёрыг хамтад нь агуулсан шинжлэх ухааны нэр томьёо болсон болно.
Нидерланд, Герман зэрэг улсын амьтны хүрээлэнгүүдээс төсөл хэрэгжүүлж Монголд авчран Хустайн нуруу, Тахийн тал, Хомын талд дахин нутагшуулан, үржүүлж байгаа юм.
Нэгэн цагт гэршсэн байж байгаад эргэн зэрлэгшсэн Америкын Мустанг, Австралийн Брамбы нараас ялгаатай нь, тахь хэзээ ч хүний гарт гэршиж байгаагүй жинхэнэ онгон зэрлэг адуу юм.
Энэхүү цамхаг нь Аналог цацалт, Телевизийн дижитал цацалт, Телевизийн цацалт болон радио, радио долгионы антены зориулалтаар ашиглагдахаас гадна, төмөр замын нийтийн зорчигч тээврийн утасгүй холбооны систем, цаг уур судлалын төхөөрөмжүүд суурилуулагдсан байдаг байна.
Ивановын шөнө, Сульхаугийн найр, Хаан ширээний төлөөх тэмцэл зэрэг долоон жүжиг энэ үед бичигдсэн бөгөөд цөм түүх домгийн сэдэвтэйн хувьд нийтлэг шинжтэй юм.
Хоёр дахь түүний реалист хандлагаар бичиж байсан үе бөгөөд Хүүхэлдэйн байшин, Бранд, Пер Гюнт, Нора зэрэг гүн ухаан, бэлгэдлийн шинжтэй найман жүжиг туурвижээ.
Тэмдэглэлийн дэвтэрт нь орон нутгийн хөрөнгөтнүүд, түшмэдийн тухай наргиантай шүлэг, шог зураг олширсоор, тэдгээр нь хүмүүсийн дунд түгэн тархсаар, тэр хэмжээгээр Ибсен олны танил болж байв.
Дэлхийн хүүрнэлт жүжгийн онол зүйн хөгжилд үлэмж нөлөөг үзүүлэн, нийгэм-сэтгэлзүйн жүжгийн шинэ хандлагыг төлөвшүүлсэн хэмээн урлаг судлаачид үнэлдэг.
Уг зарлигт “Элэнц хуланцаас үүсэлтэй энэ сайхан нутгийн сав шим бүхнийг сайтар тэтгэж, буян хишигт мал сүргийг маань үржүүлэн өсгөж, үйлс зорилго нэгт үндэстэн ястан ард түмний маань заяа буяныг тэгшитгэн, хорлол цээрлэл барцад саадгүй хотол даяараа энх тунх эв найртай оршин, далай мэт арвин, тэнгэр мэт тэнүүн жаргаахын өлзий хутгийг дэлгэрүүлж бүрэн улс, сүлдэт төрийг минь бат энх, өнө мөнхөд мандуулахыг сүсэглэн даатгаж айлтгая. Цаглашгүй буянт тугийг өргөн соёрхохыг цагаан тугийн их үйлсийг эзэгнэн захирагч Ханхөхий уулын тэнгэр та таалан болгоогтун. Арвандолоодугаар жарны шороон хулгана жилийн зуны адаг шаргачин хонин сарын билэгт сайн шаргачин хонь өдөр” хэмээжээ.
Хожим 1905 онд Жалханз хутагт Дамдинбазар Хан Хөхийн тахилгат овоог шинэчилж хуучин нэрийг нь сольж, олон лам нараар ном уншуулан хуурын магнай дуугаар ая барихад тэр өдрийн үдшээс хур бууж ган тайлагдаж байсан тухай хошууны ноён Лу гүн бичиж үлдээжээ.
1836 оны арванхоёрдугаар сарын 28-нд Захирагч Жон Хиндмарш Өүлд Гам Трий дээр тус муж улсыг байгуулагдсаныг тунхагласнаар иргэд албан ёсоор суурьшиж эхэлсэн гэдэг.
Энэхүү суурьших бодлогыг чиглүүлэгч зарчим нь Эдвард Гиббон Вэйкфийлдийн гаргасан системтэй колоничлох онол байсан бөгөөд энэ онолыг сүүлд Шинэ Зеландын Компани ашигласан билээ.
Тус муж улсад Австрали тивийн хамгийн хуурай хэсгүүд багтдаг бөгөөд нийт 983,482 км2 нутаг дэвсгэрээр Австралийн зургаан муж улс, хоёр нутаг дэвсгэр дундаа дөрөвт ордог.
Баруун талаараа Баруун Австрали, хойд талаараа Хойд Нутаг Дэвсгэр ба Квийнслэнд, зүүн талаараа Квийнслэнд, Шинэ Өмнөд Вэльс, Викториа муж улсуудтай хиллэдэг, өмнөд талаараа Австралийн Их Булан болон Өмнөд Далайгаар хүрээлэгддэг.
Хүн амын ихэнхи нь муж улсын нийслэл Аделаидад оршин суудаг ба үлдсэн хүн амын ихэнхи нь зүүн өмнөд эрэг, Мөррэй голын дагуу үржил шимтэй нутгуудаар суурьшсан.
Жишээ нь хамаагүй эм хэрэглэсэн тохиодолд элэг нь хордож гэмтэж болно, мөн хүний гар хуруун дээр дуссан химийн бодиснууд, угаалгын нунтаг, принтерийн хор зэргийг элэг дотроос нь цусны эргэлтээр дамжуулж цэвэрлэх задлах аюултай хүнд үүргийг гүйцэтгэдэг.
Эгэл бөөмийн физикт эгэл бөөм буюу тулгуур бөөмийг тодорхойгүй дотоод бүтэцтэй бөөм гэж тодорхойлдог бөгөөд өөрөөр хэлбэл энэ бөөм нь жижиг бөөмсөөс тогтсон эсэх нь тодорхойгүй байдаг гэсэн үг юм.
Сибирийн төв хэсэгт хагас нүүдлийн байдалтай тогтнож байсан Сибирийн ханлиг 1572 онд ангийн арьсаар татвар төлөхөөс татгалзсан тул Оросууд Сибирийг эзлэхээр цэрэг хөдөлгөх нь тодорхой болсон юм.
Ермак 1578 оны 10 сард зүүн зүгийг чиглэсэн аянаа эхэлсэн бөгөөд Сибирийн ханлигийг бут цохих тулалдааны үеэр Ермак өөрөө алагдсан ч эцэст нь 1598 онд Сибирийн ханлиг мөхсөн юм.
Өтгөн шигүү ой тайга, намгаас үнэртэх шивтрээс нь болж Монголчууд Шивэр хэмээн нэрлэж байсан уламжлалтай бөгөөд одоо ч ОХУ дахь Буриадууд Шэбэр хэмээж байна.
Монголчууд хүч суларсан үедээ Хятадын довтолгооноос зугтан Сибирь лүү оддог байснаас эзлэгдэж байсан удаагүй, морь хөлөглөсөн Монголчуудад Сибирийн тайга нь сайхан түшиц газар болдог байв.
Эхнэр, нөхөр хоёр радио идэвхт бодисыг хамтран судалж, 1898 оны 7 сард хамтдаа Мари Кюрийн төрөлх нутгийн нэрээр Полони хэмээн нэрлэсэн шинэ радио идэвхт элемент нээжээ.
1911 онд Мари Кюри Нобелийн шагналыг Химийн шинжлэх ухаанаар авснаар Нобелийн шагналыг 2 удаа хүртсэн анхны хүн болоод зогссонгүй хоёр өөр шинжлэх ухаанаар Нобелийн шагнал хүртсэн цорын ганц хүн болсон юм.
Энэ нь персонал дижитал туслагчаас авахуулаад суперкомпьютер хүртэлх хүчин чадал ба багтаамжтай компьютерууд бол нэгэн адил үүрэг даалгаврыг хэрэгцээт багтаамж, цаг хугацаатайгаар биелүүлж чадна гэсэн үг юм.
Компьютер эсвэл Тооцоолуур гэдэг нь нэг буюу хэд хэдэн төв процессор өгөгдсөн заавар буюу програмын дагуу өөрийн системийн төхөөрөмжүүдтэй мэдээлэл дамжуулах шугамуудаар харилцаж, мэдээллийг солилцох ба боловсруулан, тэдгээрийн үйл ажиллагааг удирдах цогц байгууламж юм.
Делавар нь Делмарва хойгийн зүүн хэсэгт, Делавар булан, Чикапийк булангийн хооронд орших бөгөөд нутаг дэвсгэрээр Рөүд-Айлендийн л өмнө сүүлээсээ хоёрт ордог.
Өмнөд хоёр тойрог нь хөдөө аж ахуйн тойргууд бол, хойд хэсэг нь тус муж улсыг иргэний эрдэмтэд, инженерийн ажиллах хүчинд эзлэх хувь болон 1000 хүнд ногдох компани, хувь хүнд олгогдсон патентын тоогоор хоёрт ороход нэмэр болсон.
Муж улсын эдийн засаг, үйлдвэрийн хөгжлийн түүх нь дэлхийн хамгийн том химийн үйлдвэрүүдийн нэг болох Дюпоны гэр бүлийн нөлөөлөлтэй ойр холбоотой.
Анх зуунд европчууд эргийг нь нээхээс өмнө, Делаварт уугуул америкчуудын хэд хэдэн бүлэг оршин сууж байсны дотор хойд зүгт Линапе, өмнө зүгт Нантикоке омгийнхон нутаглаж байв.
Делавар нь Америкийн хувьсгалд оролцсон анхны 13 муж улсын нэг бөгөөд 1787 оны арванхоёрдугаар сарын 7-нд АНУ-ын Үндсэн хуулийг соёрхон баталсан анхны муж улс болжээ.
Тус муж улсын нэр Британийн тайж, Виржиниагийн анхны колонийн захирагч Томас Вэст, 3-р барон Де Ла Варрын нэрээр өдгөөгийн Хэнлопен хошууг анх нэрлэснээс үүдэлтэй.
1521 оны гуравдугаар сарын 16-нд Фердинанд Магелланыг ирэхээс өмнө , Филиппинд Хятад, Энэтхэг, Япон, Малайн олтриг зэрэг Азийн бусад орны оршин суугчидтай худалдаа наймаа хийдэг байсан австронез угсааны ард түмэн нутагладаг байжээ.
Фердинанд Маркос 1972 онд дайны байдал зарласны улмаас Филиппинд бослого тэмцэл өрнөж, Ардын Шинэ Арми, Моро Үндэсний Чөлөөлөх Фронт зэрэг босогчдын бүлэглэл үүссэн.
Ниной Акино алуурчны гарт амь үрэгдсэнээс хойш удалгүй түүний бэлэвсэн эхнэр Корасон Акино, тухайн үед тус улсын оюуны санааны удирдагч байсан Хайме Кардинал Син нар 1986 онд Ардын эрхийн хувьсгал хийж, тус улсыг эргээд ардчилсан засаглалтай болгосон юм.
Чойр хот хуучин Сэцэн хан аймгийн Боржигин Цэцэн вангийн хошууны төв бөгөөд Боржигины уг гарал нь Монгол төрийг нэгтгэн захирч байсан Батмөнх даян хааны отгон хүү Гэрсэнз хун тайжийн удмын Далай хун тайжийн том хүү Цэвдан 1691 оны Цагаагчин хонин жил Сэцэн хан аймгийн Боржигон хошууг байгуулж *Засаг бэйл * хэргэм эдлэх болсон гэж түүхэн сурвалж бичгүүдэд тэмдэглэн үлджээ.
1924 оноос Хантайшир уулын аймгийн Ханхөхий уулын хошуу гэж байгаад 1931 онд Ханхөхий сум тасарч даргаар нь Пунцагнамжил сонгогдон, сум дотроо арав хүртэл дугаартай хорингуудад хуваагдаж байснаа 1932 онд Өндөрхангай сум гэж нэрлэгдэх болж, хорингууд татан буугдаж 11 багтай болжээ.
Өндөрхангай сумаас соён гэгээрүүлэгч, нэрт яруу найрагч С.Лувсандондов, төрийн сайд Л.Гончигдамба гүн, төрийн сайд П.Дамдин, генерал Ч.Түмэндэмбэрэл, генерал Г.Рагчаа хөдөлмөрийн баатар Л.Гангиа, Х.
Санхувраг, З.Шархүү, Монгол Улсын гавьяат хуульч Даниагийн Алтангэрэл, ардын жүжигчин Г.Түмэндэмбэрэл, Ж.Лхамхүү, төрийн соёрхолт Л.Шаравдорж, улсын заан М.Яринпил, Ж.Ганболд, начин П.Цэдэнбалжир, В.Малиа, Д.Даваасамбуу, С.Дангаасүрэн зэрэг бөхчүүд, академич М.Даш, эрдэмтэн Б.
1958-1966 он хүртэл 30 ортой эмнэлэг, 320 хүүхдийн хичээлийн байр, сумын клуб, артелийн үйлдвэрлэлийн байр, бригадын улаан булангууд, нэгдлийн 4 айлын сууц, халуун ус, гуанз зочид буудал, контор, номын сан, орон нутгийг судлах кабинет, авто гараж, барааны агуулах зэрэг барилгууд нэмж баригджээ.
Хэрэглэгчдийн хэрэгцээ өссөөр удалгүй ойр байгаа компьютеруудтай өгөгдөл солилцох шаардлага гарах болсон ба үүн дээр үндэслэн анхны дотоод сүлжээ үүсчээ.
Цэргийн сүлжээ нь өнөөдөр сүлжээ болон хэрэглэгдэж байгаа бөгөөд нөгөө хэсэг нь дэлхийн олон нийтийн хэрэглэж байгаа Интернетийн сүлжээ болжээ.
Цасан малгайтай Дашдаваг, Түмэнсант, Унтаа ямаат, цавчим оройтой Ангархай, Алтанбумбат, Өндөр модот, Тахилгат хайрхан, Ноён хангай, Хатун хангай, Овоон энгэр, Шар магнай, Баясгалан, Тэмээн сүүл, Дээд, Доод Төмөрт, Тайхарын нуруу, Хушт, Өндөр Дэлгэрэнгүй, Өлзийт зэрэг уулсууд, Тэрх хоёр Гичгэнэ, Унтаа ямаат, Хөх даваа, Ноён хангай, Жаргалант, Хантрагат, Бүлээн, Мөрөн, Хөлөрт, Хужирт, Буйруутын голууд, Цэцэгт, Зоо хунт, Овоот, замаг зуусан чулуутай Бөөрийн зэрэг 30 гаруй нуур тойром, хол ойрдоо алдартай Ноён Хангай, Ёл Ангархайн, халуун, хүйтэн рашаан, Цагаан чулуут, Шариач, Хэсэг модны булаг, Гишингийн харз уснуудтай.
Аль ч талаасаа харсан үелүүлэн босгосон гэмээр чулуун хана, хэрэм суврагууд гэмээр элдэв дүрсийн байц ханан хад, цохио бүхий Цурхат, Туулайн үргэлжилсэн хяр, Ноён Хатун хангай, Цэцэгт нуур, Ангархай Ёл, Шунагар зэрэг олонд алдартай үзэсгэлэнт нутагтай.
Вансэмбэрүү, алтанхундага, ванжингарав, алтангагнуур, цээнэ, барагшун, жамъянмядаг, таван салаа, бамбайн үндэс, гоньд, арц, даль, хөх шар дэгд, сөд зэрэг эмийн, хад, нэрс, үхрийн нүд, тошлой, гүзээлзгэнэ, нохойн хошуу, улаалзгана, чонын элэг зэрэг жимсний, зэрлэг сонгино, мэхээр, мангир, хүнхээл болон төрөл бүрийн мөөг,самар зэрэг хүнс тэжээлийн ургамал, олон зүйлийн өвс ногоо өнгө хослуулан ургана.
Аргаль хонь, янгир ямаа, халиун буга, согоо, бор гөрөөс зэрлэг гахай, цоохор ирвэс, шилүүс, мий, дорго, бор гөрөөс, мануул, бадангаа хүдэр, чоно, үнэг, хярс, өмхий үен, хэрэм, туулай, чандгана, тарвага, зурам, алагдаахай, сохдоо зэрэг 50 шахам хөхтөн амьтад бий.
Тас хойлог, харцага, шонхор, шаазгай, шатар шаазгай, тоншуул, болжмор, алаг ятуу, цохируул, элээ, хэрээ, хон хэрээ, ахуунь, хун, галуу, өрөвтас, ангир, хавтгалжин, зуун хурга тэргүүтэй байнгын болон нүүдлийн шувуудын өлгий нутаг.
Согоо гулсам Дашдагва, Ноён Хатун хангай, тахилгат Түмэнсант, уулсын хооронд Ноён хангайн халуун рашаан нь газрын гүний хагарал дагасан чулуурхаг хэсгээс оргилон гардаг азот, хүхэр, хүчилтөрөгч, устөрөгч бүхий цацраг идэвхтэй, хүний биеийн ойролцоо халуунтай рашааны ундрагууд юм.
Ойр орчны аймаг сумдын иргэд эрт дээр үеэс эхлэн энэ нутагт ирж, сэрүүн сайхан агаарт нь ядаргаагаа тайлж самар жимс, эмийн ургамал түүж дотрын элдэв өвчин сав суулгаас эхлээд үе мөч, нүд, хамар хоолойгоо эндхийн рашаанаар эмчлүүлдэг уламжлалтай.
Хангай сум нь газар зүйн байрлалын хувьд Хангайн уулархаг мужийн Тэрхийн голын усан хагалбараар тогтсон Унтаа ямаат хэмээх нурууны арын уудам хөндий, урд Тэрхийн голын ай сав нутаг, Бүдүүн, Нарийн Гичгэний голын дагуу далайн түвшингээс дээш 2500-3456 метрийн өндөрт өргөгдсөн алаг царам уулс, ойт хээрийн бүсэд багтана.
Нутгийн онцлог нь унаган төрхөөрөө байгаа уулсын хяр, олон сая жилийн өмнө унтарсан галт уулын үлдэгдэл, мөлгөр оройн нуранга асга нь зэрлэг янгир ямаа, аргаль угалзын хөл алдвал гулсан ойчих нарийн жим -той нуранга асганы доод ирмэгээс үргэлжлүүлсэн хад асга байц цохио бүхий ойн өргөн зурвас, уулын бэл, хормойгоос эхлэн тарвага, зурам бужигнасан тал хээрийн дов толгод, уудам хөндийн гол горхи, нуур цөөрөмтэй байгалын хэд хэдэн бүсээс бүрдсэн сонин тогтолцоотой нутаг юм.
Нутгийн дийлэнх хэсгээр Хангайн нурууны гол хэсэг, түүний салбар Цагаан асгат, Цахир хайрхан, Тээл, Тэрх, Гичгэний уулс, хойд, урд Тэрх, Тээл, Гичгэнэ, Хунтын голын хөдийнүүд, Ноён Хангай хэмээх рашаан бүхий байгалийн үзэсгэлэнт дархан цаазат газар, мөн Хатан Хангай уул, Ноёны суудал хэмээх газар бий.
1921 оноос өмнө эдүгээгийн Хангай сумын оршиж буй дэвсгэр нутгийг Халхын Сайн Ноён Хан аймаг Далай Чойнхор вангийн хошууны өвөр гол хамжлагын баруун сум хэмээн нэрийдэж байжээ.
Гол хамжлагын баруун сум нь 11 багаар бүрдэж түүний 7 нь тайж нарын баг, 2 нь саарал адуу, бор адууны баг гэж аж ахуйн нэрээр, 2 нь хатгин, боржигон гэсэн овгийн нэрээр хаяглаж байв.
Гол хамжлагын баруун сум нь умар дорно зүг өөрийн хошууны гол хамжлага Зүүн сумтай, өрнө зүг Эрдэнэ ван жонон бэйсийн хошуу, өмнө зүг Сэцэн чин вангийн хошуу, Шива ширээт гэгээний шавьтай зах залгаж оршиж байв.
Социализмын үеийн хэт хувьсгалчид олон жилээр ажиглаж бүтээсэн эрдэмтэй маарамбуудын тайлбар бичиг -үүдийг хураан авч шатаан устгаснаар ямар рашаан юунд ашигтайг мэдэхэд хүндрэл учруулж рашаан усны тогтолцоог мэдэх олны нүдийг сохолсон үнэн баримттай.
Монгол Улсын Их Хурлын 1998 оны 28-р тогтоолоор “Ноён хангай уул Цэцэг нуурын сав” газрыг Улсын тусгай хамгаалалтад авч, байгалийн Үндэсний цогцолбор газар болгосон нь нутгын зон олны сэтгэлд нийцсэн билээ.
Цэцэрлэг Мандал аймаг байгуулагдахад 1923 оны 5-р сарын 18-нд хошууны ардын төлөөлөгчдийн хурлаас Бааран, Бор адууны багуудын тайж Жамбал, Сайнхишиг, Янсанжав нарын 3 багтай нийлүүлж Ар Баясгалант уул сум байгуулжээ.
Дараа нь Хангай сумыг 1925 онд Архангай аймгийн Чандмань Өлзийт далай хошууны Ноён хангай, Дэлгэрэнгүй уул, Гичгэнэ гол сумдыг оролцуулан Ар Баясгалант уул сумаас таслан байгуулж БНМАУ-ын Бага Хурлын 1931 оны 2 дугаар сарын 07-ны өдрийн 5-р тогтоолоор Архангай аймаг байгуулагдахад өмнөх орон нутгийн захиргааны хуваарийг өөрчилсөн юм.
Хангай сумын нутагт олон мянган жилийн эртний хүмүүсийн суурьшин амьдрах хэв ёс орогнож байсан Хэцийн дархан овоохой, Бэлчирийн өндөр овоохой, Хүүшийн агуйг 1956-1958 оны үед ШУА-ын архелогчид олж тогтоожээ.
км нутагтай, баруун өмнөд талаараа Баянхонгор аймгийн Жаргалант, заг, Гурван булаг, Баруун хойд талаараа Цахир, хойд талаараа Тариат, зүүн хойд, зүүн талаараа Өндөр Улаан, Чулуут сумтай зах залгаа оршиж байв.
Төмөр зам гарч ирж, Жон Дийр өөрөө хагалагч ган анжис зохион бүтээснээр төв Иллинойн үржил шимтэй тал нутаг дэлхийн хамгийн үр өгөөжтэй, үнэ цэнтэй фермийн газар болж, Герман, Шведийн цагаач фермерүүдийн сонирхлыг татах болжээ.
1900 он гэхэд хойд хотууд дахь үйлдвэрийн өсөлт болон төв ба өмнөд хэсгийн нүүрсний уурхай зэрэг нь Зүүн болон Өмнөд Европоос цагаачдыг татаж, тус муж улс дэлхийн хоёр дайны үеэр зэ зэвсгийн үйлдвэрлэлийн томоохон төв болжээ.
Зүүн хойд хэсэгт нь Чикаго хот орших бөгөөд төв болон баруун хэсгээрээ жижиг үйлдвэрийн хотууд болон хөдөө аж ахуйн салбар хөгжсөн, өмнөд хэсгээр нь нүүрс, мод, газрын тос зэрэг байгалийн баялагийн салбар хөгжсөн Иллиной муж улсын эдийн засаг олон салбар дээр тогтдог.
Сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох энэхүү ойлголт эхэн үедээ философийн судалгааны шинж чанартай байсан бол 1995 онд судлаач Розалинд Пикардын компьютерын шинжлэх ухааныг сэтгэл хөдлөлийн салбартай холбон тайлбарласан эрдэм шинжилгээний ажлын үр дүнд сэтгэл хөдлөлийг тооцоолох орчин үеийн чиг хандлага үүсэн бий болсон.
Өөрөөр хэлбэл машин нь хүний сэтгэл санааны байдлыг ойлгох, тэрхүү сэтгэл хөдлөлд зохих хариу үйлдэл үзүүлэх болон түүнд дасан зохицох хэрэгтэй болох ажээ.