polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Үүнээс гадна, Шивээхүрэн-Нарийнсухайт чиглэлийн 55 км урт хатуу хучилттай авто зам, Оюутолгой-Цагаансуварга чиглэлийн 220 КВТ-ын 160 км хоёр хэлхээ цахилгаан дамжуулах агаарын шугамын дэд станц, Дорноговь аймгийн Даланжаргалан суманд 120 хүүхдийн цэцэрлэг, Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын 320 хүүхдийн сургууль, 120 хүүхдийн дотуур байр, хамгийн сүүлд Сэлэнгэ аймгийн Ерөө суманд олон улсын стандартад нийцсэн 960 хүүхдийн эко сургууль барьж байгуулан хүлээлгэн өгөөд байна.
Үүний зэрэгцээ байгаль орчинд сөрөг нөлөөгүй, дэлхийд тэргүүлэх сүүлийн үеийн дэвшилтэт техник технологийг үйл ажиллагаа, үйлдвэрлэлдээ нэвтрүүлж, улс эх орныхоо хөгжил, эдийн засагт даацтай хувь нэмэр оруулах томоохон төсөл хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлж байна.
Сүүлийн 22 жилийн хугацаанд "Үндэсний ТОП 100 аж ахуйн нэгж"-ийн жагсаалтад дараалан эрэмбэлэгдэж, улсын болон орон нутгийн эдийн засгийг дэмжиж, төсөвт төвлөрүүлдэг татвар, хураамжийн хэмжээгээр тогтмол эхний 10 байрт бичигдэж байна.
Мөн сум орон нутагт жижиг, дунд үйлдвэрлэл шинээр байгуулах, үйл ажиллагааг нь өргөтгөх, дэмжих, шинээр ажлын байр бий болгох зорилгоор "МАК сан" Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сум, Дорноговь аймгийн Мандах, Дорнод аймгийн Баянтүмэн зэрэг сумдын нутагт үйл ажиллагаа явуулж байна.
Тухайлбал, есөн жилийн өмнө 100 сая төгрөгийн санхүүжилттэйгээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн Гурвантэс сумын "МАК сан" жил бүр 18-30 иргэнд жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих 10 хүртэлх сая төгрөгийн зээлийг 30 хүртэлх сарын хугацаагаар олгож байна.
Одоогоор Монголын Алт ХХК нь барилгын материал үйлдвэрлэлийн чиглэлд 4 үйлдвэртэй (МАК Евро Блок, МАК Евро Цемент, МАК Евро Виндоор, МАК Евро Венти) бөгөөд дэлхийн жишигт нийцсэн техник технологи, арга туршлагаар нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж импортын хараат байдлыг арилган нийт 3,000 гаруй хүнийг ажлын байраар хангаж байна.
2016 онд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Зарлигаар хүн амын эрүүл мэнд, аюулгүй байдал, байгаль орчинд ээлтэй бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэн зах зээлд нийлүүлж, аж үйлдвэр, барилгын салбарын хөгжилд шинэ жишиг, технологийн шинэчлэлээр үнэтэй хувь нэмэр оруулсныг үнэлж Үндэсний бүтээн байгуулалтын дээд шагнал "Төрийн Гэрэгэ"-ээр шагнуулсан.
Америкийн хятад судлаач . Хятадын үндэсний үзлийн илрэх хэлбэр дэндүү өргөн барьцгүй учир Хятад гэж чухам хэн бэ гэдгийг хэлэх бололцоогүй, утгагүй гэж тэмдэглэж байлаа.
Хятадын үндэсний үзэлд Ертөнцийг соёл иргэншил, бүдүүлэг зэрлэгүүд гэж хоёр хувааж үзэх зэрэг хятадын ард түмний уламжлалт сэтгэлгээ, Америкийн прогрессивизм, марксизм, Оросын этнолог сэтгэлгээ ул мөрөө үлдээсэн гэж үздэг байна.
БНХАУ-ын зүгээс Тайванийг тусгаар тогтнолоо зарлавал цэргийн ажиллагаа явуулна хэмээсэн нь тусгаар тогтнохыг эрмэлзэгчдийн цөсийг хөдөлгөсөн байж болох талтай.
Харин Тайваны хятадуудын хувьд үндэсний үзэл гэдэг нь Сун Ят Сений үзэл санаа, түүний үндэслэсэн Гоминдан намын коммунизмыг эсэргүүцэх үзэл хэлбэртэй болсон байна.
Хэдийгээр хятадын үндэсний үзлийг БНХАУ болон Тайваньд өөр өөрөөр ойлгох болсон ч аль аль нь бие биенийхээ нутаг дэвсгэрийг өөрийн гэж үздэгээрээ нэгдмэл юм.
БНХАУ-ын албан ёсны үзэл суртал нь Хятад улс - олон үндэстний улс, хэдийгээр хүн амын 90 гаруй хувь нь хан үндэстэн боловч бүх л үндэстний хэл, соёлыг адилхан хүндэтгэнэ гэсэн илэрхийлэлтэй.
Гэвч практик дээр жижиг үндэстнээ хан үндэстэн хүний олонлогоор аажмаар уусгаж байгаагаас харахад хятадын үндэсний үзлийг хан үндэстний ноёлох байр суурийг бэхжүүлэх үзэл гэж үзэх нь бий.
Гэхдээ Династи гэдэг нь тэр энэ ургийнхны хаанчлал гэдэгт илүү утга нийцэх бөгөөд бөөн тэмцэл тулааны үр дүнд нэг ургийнхныг нөгөөгөөр солихыг Династи солигдоно гэдгээр ойлговол Династи нь “хятад үндэстэн” гэсэн ойлголт бүрэлдэхэд их л халгаатай байсан шиг байгаа юм.
Дюссельдорф хот нь Райн мөрний дэргэд оршдог, Райн-Руурын метропол нутгийн төвд байрлалтай ба энэ нутаг нь нийт 10 сая гаран оршин суугчтай европын эдийн засгийн гол төв нь болж явдаг.
Мөн эдийн засгийн шалгалт, аж ахуй нэгж- болон хуулийн зөвлөгөө, зар сурталчилгаа, болон хувцас загвар мөн түүнчлэн чухал банкууд- болон үнэт цаасны арилжааны газар зэрэгт германдаа хамгийн сайн орлоготой газрын тоонд ордог.
Дюссельдорф нь Умард Райн-Вестфален муж улсын нийслэл нь бөгөөд 598.686 хүн амтай , муж улсдаа хүн амын тоогоороо Кёльн хотын дараа хоёрдугаарт байранд бичигддэг хот юм.
Мэдрэгч нь , мөн детектор эсвэл хэмжилтийн хэмжээс хүлээн авагч, хэмжилт мэдрэгч гэх зэргээр нэрлэгдэх техникийн эд хэсэг бөгөөд тодорхой физикийн эсвэл химийн шинж чанаруудыг (физикийн жишээ: дулааны хэмжээ, температур, чийгшилт, даралт, хурдатгал эсвэл химийн жишээнд: , ионжилт, цахилгаан химийн багтаамж) мөн түүнчлэн бодисын бүтцийг чанарын болон тоон үзүүлэлтээр хэмжин тогтоогчийг хэлдэг.
Хэмжих техникт хэмжилтийн утгыг хүлээн авагч гэсэн ухагдхуун бай ба энэ нь тодорхой хэмжилтийн утгыг шууд заагч, хэмжилтийн төхөөрөмжийн нэг хэсэг гэж тодорхойлдог.
Цаашлаад хэмжилтийн утга хүлээн авагч нь хэмжилт хөрвүүлэгчид хамаарахаас гадна хэрэв физикийн оролт болон гаралтын утга ижил тохиолдолд түүнийг хэмжилтийн утга шилжүүлэгч гэж нэрлэнэ.
Мэдрэгч, хэмжилтийн утга хүлээн авагч, хэмжилт мэдрэгч, хэмжих төхөөрөмж, хэмжилтийн багаж зэрэг нь мэдрэгчдээ орох ба ялгаа нь мэдрэгч дээр нэмэгдэн үндсэн хэмжээсийг хөрвүүлэх, шилжүүлэ нэмэлт эд хэсэг тухайн төхөөрөмж эсвэл багажинд нэмэгдэн ордог.
Зарим төрлийн идэвхитэй мэдрэгч нь өөрийн мэдээллээ цахилгааны хэмжээс болгон тээвэрлэх бөгөөд үүнийг нь цааш боловсруулахын тулд хүчдэл болгон хувиргах шаардлагатай байдаг.
Зүрхний мэс заслын салбарын олон талт судалгааны үр дүнд үнхэлцэг хальсны эд, эс, анатомийн тогтоцын онцлогуудыг судлан зүрхний үнхэлцэг хальсны өрцтэй нийлж байгаа хэсэг нь бусад хэсгээсээ 0.1-02 мм илүү зузаан болохыг тогтоон зүрхний таславчийн цоорхойг зөвхөн тэр зузаан хэсгээс авч нөхөх шинэ аргыг боловсруулсан.
Зүрхний таславчийн цоорхойг өөрийн нь үнхэлцэг хальсаар нөхөх арга нь эдийн нийцэл, ариун чанар, эдгэрэлтийн давуутай болохыг нотлон, эмнэлгийн практикт нэвтрүүлсэн.
Гар сарвууны гэмтлийн үед гэмтлийн зэргээс хамаарч, нөхөн сэргээх эдийг цусан хангамжтай нь хамт суулгах бичил мэс заслын сонгомол аргыг гүнзгийрүүлэн тайлбарлаж, практикт нэвтрүүлсэн.
Зүрхний таславч хоорондын цоорхой гажгуудын оношлогооны онцлогуудыг шинэчлэн тогтоож цоорхойн байрлалаар шинэ ангилал гарган, зүрхний гажигтай Монгол хүний цусан дахь микро элементүүдийн хэмжээг тогтоосон.
Анагаах ухааны мэс заслын салбарт 30 гаруй жил ажиллахдаа зүрх судасны мэс заслаас гадна уушиг, улаан хоолой, дотор гэдэс, элэг цөсний замуудын олон хувилбар хагалгаануудын арга технологийг төгс эзэмшсэн.
Үйлдвэрлэгдэж байгаа бүх загварын үндсэн тоноглолд жолооны хүрдний серво мотор, зайн удирдлагатай төв түгжих систем, цахилгаанаар урд цонх өргөгч болон цахилгаанаар удирдах гадна талын толь, зургаан аюулгүйн дэр, , хулгайгаас хамгаалах түгжээ, , , болон тоормосны туслах систем зэрэг орно.
Харин сонголтоор хурд тохируулагч, агааржуулагч автоматик, -навигацын систем, долгионт техникийн тусламжтай чөлөөтэй ярих төхөөрөмж, дугуйн хий хяналтын систем эсвэл зогсоолын туслагч төхөөрөмжүүдээс нэмэн захиалах боломжтой.
Ингээд нэлээд хугацаанд Кадеттийн үйлдвэрлэлийг зогсоосон байснаа 1962 оноос эхлэн Кадетт А гэсэн нэртэйгээр түүний үйлдвэрлэлийг буцаан сэргээв.
Их биеийн хувилбарт гурван хаалга- болон таван хаалгатай налуу ар талын хийц бүхий лимузин, дөрвөн хаалгатай шаталсан ар тал бүхий лимузин, таван хаалгатай комби буюу Опелийн нэршлээр караван, хоёр хаалгатай купье болон хоёр хаалгатай кабрио загварууд үйлдвэрлэгдсэн.
Гурван од: Механик-, Спорт- эсвэл Автоматик хурдны хайрцагтай; Налуу- болон шаталсан артай эсвэл караван; энд бичигдсэн утга нь зөвхөн ХБНГУ-д зарагдсан загварт хүчинтэй
1939 оны долдугаар сард Д.Дамбыг МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгож, тэр өдрөө Намын Төв Хорооны тэргүүлэгчдийн хурлаар Улаанбаатар хотын намын хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргаар батлагдсан байна.
Энэ үеэс 20 жилийн турш МАХН-ын удирдах дээд албан тушаалыг хашиж, Монгол оронд шинэ цагийн аж үйлдвэрийг бий болгох, худалдаа, тээврийн шинэ салбарыг хөгжүүлэх, халдварт өвчинд баригдсан ард түмнээ эрүүлжүүлэх, сонгуулийн системийг шинэчлэх, халхын голын дайны үед ч цэрэг дайчдад иргэдээс бэлэг цуглуулах ажлыг зохион байгуулах, улсын үйлдвэр, аж ахуйн газруудыг дэлхийн дайны үеийн нөхцөлд зохицуулан удирдах, ард түмний бэлэглэлийн Төв Комиссын ажлыг идэвхижүүлж, Зөвлөлтийн ард түмэнд туслах хөдөлгөөнийг зохион байгуулах үйлсэд авъяас чадвараа харуулж, жинтэй хувь нэмэр оруулсан билээ.
Дамба хүү бичиг үсэг сурч, "Оюун түлхүүр", "Шидэт хүүрийн үлгэр","Цагаан шувууны үлгэр" ном судрыг уншиж, дөрвөн аргын тоо бодож, сампин цохиж суржээ.
Өнөөгийн Монголын хөгжлийн суурийг тавих их бүтээн байгуулалтын он жилүүдэд МАН-ын төв байгууллагыг удирдаж, шинэ Монголыг бий болгох үйлсэд оройлон зүтгэж байсан хүн юм.
Мөн Наушка-Улаанбаатарын 400 км өргөн царигтай төмөр зам тавих, гурилын үйлдвэр, мах комбинат, Зүүнбаянд нефть боловсруулах үйлдвэр байгуулах зэрэг энх цагийн бүтээн байгуулалтад гар бие оролцож явсан аж.
Түүнчлэн тухайн цаг үед Монгол Улс 700 мянган хүн амтай, дийлэнх нь нэн ядуу, бичиг үсэгт тайлагдаагүй, бэлчээрийн мал аж ахуйгаас өөр амьжиргааны эх үүсвэргүй, өвчин эмгэг бүхий, буурай орны нэг байхад Д.Дамбын санаачилгаар Зөвлөлтөөс хүн амыг эрүүлжүүлэх болон арьс өнгө, сүрьеэ өвчнийг эмчлэх экспедиц ажиллуулан, хүн амаа эрүүлжүүлэхэд ихээхэн хувь нэмрээ оруулж байжээ.
МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, МАХН-ын Төв Хорооны 1-р нарийн бичгийн дарга, БНМАУ-ын анхны Ардын Их Хурлын дарга, АИХ-ын Тэргүүлэгч гишүүн зэрэг албыг хашиж байлаа.
Дашийн Дамба (1908 оны 3-р сарын 29-нд Булган аймгийн Тэшиг суманд төрсөн-1993 онд нас барсан) -Монгол Улсын төрийн зүтгэлтэн, БНМАУ-ын анхны Ардын Их Хурлын дарга.
1957-1958 онд Сүхбаатар аймгийн арван жилийн сургуульд Орос хэл, Уран зохиолын багшаар ажилласан бөгөөд 1959-1962 онд Ардыг Гэгээрлийн яамны хүүхдийн утга зохиолын газрын редактороор ажиллажээ.
Мөн тэрээр Гадаад явдлын яаманд референт, Каир дахь Монголын элчин сайдын яамны орчуулагч, атташе зэрэг алба хашиж байгаад шинжлэх ухааны академийн Дорно дахины судлалын хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, дэд захирлын алба хашжээ.
1996 онд Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээ сумын сургуулийг Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, эрдэмтэн зохиолч Орлой Мажигийн Дүгэржавын Маамын нэрэмжит болгосон.
1990-1992 онд Улсын Бага Хурлын гишүүнээр ажиллаж шинэ Үндсэн хуулийг боловсруулах батлахад өөрийн оюун ухаан, мэдлэг чадвараа зориулж явсан төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн.
Орлой Мажигийн Дүгэржавын Маам 1935 оны 2-р сарын 26 хөхөгчин гахай жил Сүхбаатар аймгийн Түвшинширээ сумын нутаг Бүдүүн овооны Завсрын бууц хэмээх газар төрсөн.
Уг баримтанд “. Зарлигаар шагнасан Чин сүжигт, номч нэвтэрхий сайн Самади багш сэтгэлэг үнэнхүү төрөлх эрс ялгуусан хутагтын шавь нарыг захирагч Шанзудба Гэндэнгээс манай харьяат арван гуравдугаар үеийн хутагт Лувсандамбадаржаагийн үед Сайшаалтай Ерөөлтийн арванзургаадугаар /1811/ онд байгуулсан сүмд зарлигаар “Хол дахиныг тогтоогч” сүм нэр шагнажээ.
Бадаргуулт Төрийн гуравдугаар /1877/ онд арвандөрөвдүгээр үеийн хутагт Лувсансандив Шанзудба Баянтөрбат нар Цаннид ба Мөнх Нүннээ , оточ, Аюушийн чого зэрэг хурал номыг тогтоожээ.
Бадаргуулт Төрийн хориндөрөвдүгээр /1898/ онд арвантавдугаар үеийн хутагт Лувсанданзан, Шанзудба засаг лам Дамба-осор нар Гэсэрийн цам, Гүнрэгийн хурал зэргийг тогтоожээ.
зууны эхэн үеэр Ялгуусан гэгээний хүрээ нь 10 орчим сүм дугантай дотроо баруун дэнжийн хүрээ зүүн дэнжийн хүрээ хэмээн хуваагддаг 150 гаруй лам сууж хурдаг хүрээ байжээ.
Баруун дэнжийн хүрээ зүүн дэнжийн хүрээ нь хоорондоо 2 км гаруй зайтай бөгөөд баруун хүрээнд нь хүрээний гол цогчин дуган, Ялгуусан хутагтын орд өргөө байрлаж байв.
Энэ хүрээнд 1915 онд Ялгуусан гэгээний сүүлчийн дүр болох Чимэдцэрэн хутагтыг Хамба ширээнд нь залж байв.1932 оны сүүлч 1933 оны эхээр тус хүрээний лам нарыг дээрээс нь эхлэн баривчлан хэлмэгдүүлснээр хурал номын үйл тасалдсаар 1936 оны эх гэхэд хүрээ үндсэндээ хаагджээ.
Одоо Ялгуусан гэгээний хүрээний туурь маш тод мэдрэгдэх бөгөөд УБ хотын Ялгуусан компани 130 гаруй сая төгрөгний хөрөнгө оруулалт хийж дурсгалын цогцолбор босгосон байна.
Энэхүү хүрээ нь одоогийн Идэр сумын газар нутаг хүн амын нэгээхэн хэсгийг хамарч байсан тухайн үеийн Сайнноён хан аймгйин Ялгуусан хутагтын шавийн гол хүрээ нь байсан төдийгүй бурханы шашны соёл боловсролын нэг төв болж байжээ.
Холдсоныг тогтоогч сүм/ Хуучин Сайнноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошууны Ялгуусан гэгээний шавийн нутаг одоогийн Идэр сумын төвөөс баруун урагш 18 км орчим зайд Сэвжидбалбар уулын ар Дархан уулын өвөр бэл, Идэрийн голын хойт эрэг дээр энэ хүрээ төвхнөж байжээ.
Суурь загвар нь 1.0 литрийн бензин мотортой, гэхдээ үнэтэй загварт нь мөн энэ моторыг угсруулан авах бололцоотой бөгөөд суурь загвараасаа ялгагдах ялгаанд хромжуулсан хаалганы бариул, гадна толь зэрэг орно.
Арын цүнхний өрөө нь 225 литрийн багтаамжтай нь ердийн хүүхдийн тэрэг багтах зай бөгөөд харин арын суудлыг урагш нь хэвтүүлвэл 1050 литрийн багтаамжтай болгон өргөтгөх боломжтой.
Нэгд: эзлэгдсэн орны иргэдийг дарангуйлан захирах, Хоёрт: Өгэдэй хааны ач хөвгүүн Хайду хан, Цагаадай ханы удмын Дува хан хоёрын цэргийн довтолгооноос газар нутгаа хамгаалж, Монгол нутгийг захирч суусан Бэй ань ван Номуган, Баян жанжин нарын цэргийн нэгэн жигүүр болж, Хайду ханыг дарж номхотгох байв.
Гэвч 1277 онд Номуган ванг дагаж очсон монгол хан хөвгүүд, ноёд бослого гарган Номуган, Аньтун нарыг барьж Хайдуд хүргэж өгөөд, түүнтэй нэгдэж Хубилай хааны эсрэг дайн зарласны дараа Мангала энэ үймээнийг төвшитгөхөөр явж байгаад 1280 онд нас барсан.
Ананд нь 1307 онд хаан ширээний төлөө тэмцэлд ялагдан цаазлуулснаар Цинь вангийн тамгийг хурааж, Шаньши, Ганьсу, Сычуань муж дахь Цинь ван, Аньши вангийн хөрөнгийг төрд хураан авчээ.
Жи Юань-ий 10-р оны 10-р сард Хаан зарлиг буулган, түүнийг Аньши ванд өргөмжилж, алтан тамга соёрхоод Шаньши, Тангуд мужийг захируулж, Лю Пан Шан дахь монгол цэргийн хуаранг давхар захируулан, Аньши вангийн ордны түшмэлээр Ли Дэхуйг томилов.
1273 онд Хубилай хааны зарлигаар Цинь ван өргөмжлөгдөж, Тангуд муж, Сычуань мужийг захируулан, Цинь вангийн ордны баруун гарын сайдаар Ван Шишянь, зүүн гарын сайдаар Ли Дэхуй нарыг томилов.
Юань улсын сударт тэмдэглэснээс үзвэл монгол ёс заншлаар өвлийн ордон нь Шаньши мужийн Жинжао фуд байрлаж, зуны өргөө нь Тангудын Лю Пан уулны монгол цэргийн хуаранд зунших зэргээр жилийн дөрвөн улиралд хоёр ордны хооронд нүүдэллэж байсан.
Мөнх тэнгэрийг шүтэх монголчуудын гүн ухааны ухамсар нь тэдний эзэн хаанаа хүндэтгэн бишрэх философи-ёс зүйн үзлийг, хаанаа хүндэтгэх философи-ёс зүйн үзэл нь төрийг шүтэх төр ёсны улс төрийн үзлийн онол, үнэлэмж бүрэлдэн төлөвшихөд тус тус нөлөөлсөн билээ.
Улс орны тусгаар тогтнолын гол хэмжүүр нь газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, хүн амын эрүүл-цэвэр өсөлт түүний хөгжлийн аюулгүй байдал, улс төрийн хараат бус бие даасан байдал юм.
МУНН-нь Монгол Улсын Тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлыг бодиттойгоор хангах эдийн засаг, улс төр, дипломатын зохистой бүхий л аргыг хүлээн зөвшөөрч, тэдгээрийг бодиттой хэрэгжүүлэхийн төлөө байдаг.
МУНН-ын мөрийн хөтөлбөрт “ОХУ-тай тогтоосон уламжлалт ах дүүгийн найрамдалт харьцааг сэргээхэд онцгойлон анхааран, эрх тэгш харилцан ашигтай байх зарчим баримтлана” хэмээн тусгайлан заасан байдаг.
Парламентын бус намуудаас ялгагдах онцлог нь байнгын үйл ажиллагаатай намын ажлын аппарат, түүний дэргэдэх судалгаа мэдээллийн баг, өөрийн сонин, телевизийн студитэй ажилладаг ба парламентийн гаднах хүчтэй сөрөг хүчний байр суурийг эзэлдэгт оршидог.
Бусад намуудаас давуу шинж нь ихэвчлэн цэрэг, хүчний байгууллагад ажиллаж байсан хүмүүсээс гишүүдийн цөм нь бүрддэг ба цэвэр үндэсний эх оронч үзэл дээр нэгдсэн нэгдэл юм.
Намын эрх барих дээд байгууллага нь намын их хурал, их хурлын чөлөө цагт их хурлаас сонгогдсон Улс Төрийн Ерөнхий Зөвлөл, намын тэргүүлэгчид, өдөр тутмын үйл ажиллагааг намын тамгын газар, нийслэл, дүүрэг, аймаг бүсүүдийн нарийн бичгийн дарга нар эрхлэн явуулдаг.
МУНН-ын туйлын зорилго нь Монгол Улсад Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтоож, биеэ даасан бодлого явуулдаг, олон сая хүн амтай, онгон сайхан байгальтай, уламжлал, түүх, соёлоо дээдэлдэг, хүчирхэг, баян тансаг Монгол Улсыг буй болгож түүний тогтвортой хөгжих нөхцлийг бүрдүүлэхэд оршино.
МУНН-ын үнэт зүйлс нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, Үндэсний аюулгүй байдал, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдал, Монгол хүн амын өсөлт, Монгол ахуй, бэлчээрийн мал аж ахуй, онгон тансаг байгаль, Монгол уламжлал ёс заншил, түүх, соёл, өвгө дээдсээс уламжлан ирсэн төрийн гүн ухаан түүний сургаал номлолууд болно.
Монголын Уламжлалын Нэгдсэн Нам 1993-12 -5-ны өдөр Монголын Хувийн Өмчтөний нам, Монголын Малчин Тариачны Нэгдсэн нам, Монголын Тусгаар Тогтнолын намууд нэгдэн анхдугаар чуулганаа хийж Монголын Уламжлалын Нэгдсэн намыг байгуулсан юм.
1996 оны УИХ-ын сонгуулийн үр дүнгээр О.Дашбалбар УИХ-ын сонгуулийн 31 дүгээр тойргоос сонгогдон парламентад суудалтай нам болон төлөвшиж улмаар тус намын дарга болсон юм.
О.Дашбалбарын тусгаар тогтнол, газар шороогоо хамгаалсан эх орончийн цогтой дуу хоолой МУНН-ыг төлөөлөн УИХ-ын чуулганы индэр дээрээс цуурайтаж байсан билээ.
Хөрш хот болон тойрог хотын тоонд Висбаден, Гинсхайм-Густавсбург , Майнц-Бингений тойрог , Цорнхайм, Доод-Олм, Дээд-Олм, Клайн-Винтерхайм, Эссенхайм, Ваккернхайм, Рейний Хайдесхайм болон Буденхайм орно.
Үүнээс гадна Рейн мөрний нөгөө талд орших Хессен мужийн нийслэл Висбаден хоттой нийлэн муж улсууд дамнасан давхар нийслэлийг үүсгэх ба нийлээд барагцаагаар 480.000 хүн амтай болдог.
Дэлхийн 2-р дайн тус хотыг 1942 он хүртэл тойрч гарсан бол харин энэ цагаас эхлэн бага багаар нэмэгдсээр 1945 оны 2 сарын-27-нд английн нисэх хүчний бөмбөгдөлтөнд бараг 80% нь сүйдсэн байна.
Бүрэн бүтэн байдал – : Бүрэн бүтэн байдал буюу мэдээлэл цаг үедээ нийцсэн, зөрчилдөөнгүй, хууль бусаар, зөвшөөрөлгүй өөрчлөх, нөлөөлөхөөс хамгаалагдсан байх
Нууцлагдсан байдал, нууцлал – : Нууцлагдсан, хамгаалагдсан байдал буюу үйлчилгээ, бүрдэл хэсгүүд болон дэд бүтцийн элементүүд хууль бус нэвтрэлтээс хамгаалагдсан байх, зөвхөн эрх бүхий этгээд хандах боломжийг хангасан байх.
Татгалзах боломжгүй байдал - -: Хууль зүйн ухаанд гэрээгээр хүлээсэн үүргээ чандлан биелүүлэх, үүрэг болон хэлцлээсээ татгалзах ёсгүй гэдэг ойлголтыг энэ нэр томъёо илэрхийлдэг.
Мэдээллийн технологид хэрэглэгч, үйлчлүүлэгч болон цахим хэлцлийн талууд хийсэн үйл ажиллагаа, үйлдлээсээ үл татгалзах шинжийг заавал хангасан байж аюулгүй байдал хангагддаг.
Дээр дурдсан нэг болон түүнээс дээш асуултад “тийм” гэсэн хариу гарч байвал тухайн байгууллагад Мэдээллийн болон МХТ-ийн аюулгүй байдлын өндөр шаардлага тавигдах ёстой
Зөвхөн аудит, эрсдлийн үнэлгээн дээр суурилан хяналтыг сонгох, бодлого, журмуудаа боловсруулж батлах, шинэчлэх, програм, техникийн шийдлүүд нэвтрүүлэх стратеги г.м.
Эрсдэлийг үнэлсний үндсэн дээр эрсдэлийн түвшнийг тодорхойлон гаргаж, дараалалд оруулж хамгийн ноцтой эрсдэлүүдээс эхлэн бууруулах арга хэмжээг төлөвлөн хэрэгжүүлнэ.
Нийгмийн салбараар нь (Улс төрийн тогтолцооны эсрэг, Батлан хамгаалах чадварын эсрэг, нийгмийн сэтгэл зүйг удирдах чиглүүлэх зорилготой, нийгмийн онц чухал дэд бүтцийн эсрэг аюулууд гэх мэт).
"Нууцлагдсан, бүрэн бүтэн, хүртээмжтэй байдлыг хангах үүднээс Мэдээлэл, мэдээллийн системд зүй бус, зөвшөөрөлгүй хандах, ашиглах, нээлттэй болгох, эвдлэх, өөрчлөх, устгах үйлдлээс хамгаалсан байдал."
"Ямар ч хэлбэрийн мэдээллийг хаана байгаагаас нь үл хамааран мэдээлэл үүсгэж, боловсруулж, хадгалж, дамжуулж, устгаж байгаа системийн хүрээнд хүртээмжтэй бүх төрлийн механизм (зохион байгуулалт, техник, хүнээс хамааралтай болон хууль зүйн) ашиглан аюулгүй байдлын тогтолцоо хэрэгжүүлэх судалгаа, мэргэжлийн олон талт үйл ажиллагаа.
Эрсдэлийн эрэмбэ дээр тулгуурлан хүлээн зөвшөөрч болохгүй эрсдэлүүдийг бууруулах цогц арга хэмжээ, тухайлбал төрөл бүрийн хяналт, зохион байгуулалтын арга хэмжээ, бодлого, журам, техник, технологийн хамгаалалт хэрэгжүүлнэ.
Аюул заналхийлэл нь зорилготой санаатай МАБ-ын удирдлага, зохион байгуулалт, Мэдээллийн Систем, сүлжээн дахь эмзэг байдал, цоорхойг ашиглан нэвтэрч хэрэгжүүлдэг.
Шинэ цоорхой, эмзэг байдал, түүнийг ашиглах хэрэгсэл, арга байнга шинээр үүсэж, бий болж байдаг тул аюул заналын цонх байнга оршин байдаг, тиймээс эдгээр цонхыг байнга хянан шалгаж, шуурхай бөглөж байх ёстой.
Зарим эд хөрөнгийг устгах, МС-ийг гэмтээх, нууцлал, бүрэн бүтэн байдал, хүртээмжтэй байдал, тасралтгүй ажиллагаа, сэргээгдэх шинж, бодит байдал, найдвартай шинжийг алдагдуулах хор уршиг учирч болно.
Мэдээлэл боловсруулах орчинд орж буй аливаа өөрчлөлтийг (сервер, компьютер, сүлжээ, систем, програм хангамж, бүтэц, зохион байгуулалт, журамд орж буй) удирдах, хянах албан ёсны үйл явцыг “Өөрчлөлтийн удирдлага” гэнэ.
Гэхдээ мэдээлэл боловсруулах өдөр тутмын үйл ажиллагаа, зохих журмын дагуу хийгдэж буй ажлууд, тохируулга, шинэ хэрэглэгч нэмэх гэх мэт өөрчлөлтүүд энэ удирдлагад хамаарахгүй.
Байгууллагад МАБ-ын аливаа будлиан учралыг бүртгэх, ангилах, таслан зогсоох, үр дагаврыг арилгах, урьдчилан сэргийлэх чиг үүрэгтэй ажилтан, бүлэг, баг, нэгж заавал ажиллах ёстой.
Хяналтууд мөн чанараараа янз бүрйн байж болох ч эцсийн дүндээ мэдээлэл, мэдээллийг дэмжих дэд бүтцийн нууцлагдсан, бүрэн бүтэн болон хүртээмжтэй байдлыг хангахад чиглэгддэг.
Байгууллагын өгөгдөл мэдээлэл, түүнийг дэмжих дэд бүтэц, тухайлбал систем, сүлжээ, тооцоолох төхөөрөмж, ажилтнуудын хэвийн ажиллагаа, нууцлагдсан, хүртээмжтэй, бүрэн бүтэн байдалд зүй бусаар халдаж, зөрчиж буй аливаа үйлдлийг МАБ-ын будлиан, учрал гэж үзнэ.
Үүнээс Эрүүгийн хуулинд заасан гэмт хэргийн шинжтэй үйлдлүүдийг “Кибер гэмт хэрэг”, Монгол Улсын Эрүүгийн Хуулиар “Компьютерийн Мэдээллийн Аюулгүй Байдлын эсрэг гэмт хэрэг” гэж үзнэ.
Анх “Компьютерын Аюулгүй Байдал”, “Мэдээллийн Технологийн Аюулгүй Байдал” гэсэн ойлголтууд байсан бөгөөд зөвхөн технологитой холбоотой аюулгүй байдлыг илэрхийлэх нь элбэг байсан.
Улмаар хүнээс хамааралтай аюул, удирдлага, зохион байгуулалттай холбоотой эрсдэлүүд нэмэгдсэн учир утга нь өргөсөж “Мэдээллийн Аюулгүй Байдал” хэмээн нэрлэж байна.
Мэдээллийн аюулгүй байдлын хүрээнд Нууцлагдсан —Бүрэн бүтэн — Хүртээмжтэй байдлыг гурван зүйлийг тэнцвэртэйгээр баталгаажуулахаас гадна МАБ-ийн бодлого хэрэгжүүлж, байгууллагын үйл ажиллагааг сааруулахгүй байх үүргийг хүлээдэг.
Мэдээллийн аюулгүй байдал нь мэдээлэл болон мэдээллийн системд зөвшөөрөлгүй хандах, мэдээллийг ашиглах, ил болгох, өөрчлөх, хуулах, устгах, мэдээллийн системийн үйл ажиллагааг тасалдуулах, гаднаас хяналт хийхээс хамгаалах үйл ажиллагаа юм.
Байгууллагын бүх үйл ажиллагаа МТ-оос хамаардаг болсон өнөө үед найдвартай тасралтгүй үйл явцыг хангахад чиглэсэн механизм буюу “Бизнесийн Тасралтгүй Ажиллагааны Удирдлага”-ыг хэрэгжүүлсэн байх ёстой.
Өргөн утгаараа “Нийгэм, институт, байгууллагын мэдээллийн орчны хамгаалагдсан байдал”, эсвэл Мэдээлэл, өгөгдөл, түүнийг дэмжих дэд бүтцийн хамгаалагдсан байдлыг илэрхийлнэ.
Шингэн өөрийн хүндийн хүчний урсгалаар шилжиж, шилжих боломжгүй газар механик энерги ашиглан шахах шахуурга зэрэг зохион бүтээгдсэн ба шахуурга нь усыг шилжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэвээр байна.
Жишээлбэл Виллиам Мүлхолдийн нөлөөгөөр хязгаарлагдмал усны нөөцтэй газар босож буй Лос-Анжелес хотын ойролцоох орчинд усыг шилжүүлэн, гадаргын усыг хуримтлуулан ашигласан байна.
Калифорнийн зарим туршлагаас судлавал Тиннесэнийн хээр газрын удирдлага хэмээх байгууллага голуудад үеийн менежмент хийх, боомт барьж хямд эрчим хүчийг үйлдвэрлэх болсоноор үйлдвэржилт даган тухайн бүс нутагт хөгжсөн байна.
Усны инженерчлэл нь иргэний инженерчлэлийн нэг салбар бөгөөд шингэнтэй холбоотой бүхий л барилга байгууламж ялангуяа устай холбоотой иргэний нийтлэг аж ахуйн инженерчлэлийн салбар юм.
Энэ төрлийн иргэний инженерчлэлээр мэргэшсэн усны инженерүүд нь хүн ард, хот хөдөө, үйлдвэр аж ахуйг усаар хангах ус хангамжийн систем, усан цахилгаан станц, боомт, хот суурин газрын үерийн хамгаалалт, хөдөө аж ахуй тариалангийн услалтын систем, хот суурингийн шүүрүүлэх систем, боомт, далан, авто замын ус гаргуур, суваг, барилга байгууламжийн үйлдвэрлэлийг гардан хийдэг байна .
Орчин үед зарим улс оронд хүрээлэн буй орчны инженерчлэлийн зарим асуудалтай холбогдон хөдөлмөрийн хүрээ өргөжин тэлж шинэ чиглэлийн нарийн мэргэжил үүсч байна.
19-р зууны сүүлч үед гидравликийн шинжлэх ухаанд хэд хэдэн хэмжээсгүй тоонууд бий болж, энэ нь улмаар хэмжээсийн анализ хийх, турбулент хөдөлгөөний үндсийг тайлах, туршилт онолыг хослуулахад дэвшилт болж өгсөн байна.