polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Морин хуурыг хүн төрөлхтний соёлын их өвийн санд оруулж буй ач холдбогдлыг үнэлж, ЮНЕСКО-гийн Ерөнхий захирал К.Мацуура « Морин хуур хэмээн алдаршсан энэхүү хоёр чавхдасаар хөглөгдөх хөгжим нь монголын нүүдэлчин ард түмний соёлын олон жилийн түүхтэй хүйн холбоотой явж иржээ. Эгэл жирийн амьдралын зан үйл түүнчлэн ёслолын чухал нэгэн хэсэг болсноор жирийн нэгэн зэмсгийн утгаас хальж монголын нийгмийн оюун санааны хөгжилд их хувь нэмэр оруулжээ» гэж хэлсэн байна.
Хүн төрөлхтний аман болон биет бус соёлын шилдэг өвөөр тунхаглагдсан “Морин хуурын уламжлалт урлагийг хамгаалах” төслийг тусгайлан хэрэгжүүлж, 16 аймагт буюу ихэнх нутагт хээрийн судалгаа явуулж, сургагч багш нарын бүсийн сургалт хийж, морин хуурчдад ардын уламжлалт арга барилаар тоглох чадвар дадал эзэмшүүлж, Морин хуурчдын Их Наадмыг анх удаа зохион байгуулав.
2003 оны “Соёлын биет бус өвийг хамгаалах тухай” Конвенци хүчин төгөлдөр болсонтой холбогдуулан тус Конвенцийн 31 дүгээр зүйлийн заалтын дагуу Хүн төрөлхтний соёлын аман болон биет бус өвийн шилдэг дээжист тунхаглан зарлан тунхаглагдсан “Монголын Морин хуур хөгжмийн уламжлалт урлаг”-ийг Хүн төрөлхтний соёлын биет бус өвийн Төлөөллийн Жагсаалтад нэгтгэн бүртгэсэн.
1972 онд “Эрдэнэтийн-Овоо”-ны зэс, молибдены ордыг эзэмших Техник, эдийн засгийн үндэслэл /ТЭЗҮ/ батлагдаж 1973 оны арваннэгдүгээр сарын 22-нд "Эрдэнэт" үйлдвэр байгуулах гэрээнд Монголын талаас Сайд нарын Зөвлөлийн дарга Ю.
Ингээд шинэ хот, баяжуулах үйлдвэрийн өртөг нь тухайн үеийн нэг тэрбум рубль болж хагасыг нь Монголын талд зээлдүүлж, түүнийгээ дараа нь зэсийн баяжмалаар авахаар тохиролцжээ.
Уг хэлэлцээрийн дагуу анх 50:50 хувийн эзэмшилтэйгээр байгуулагдаж, 1978 оны 12 дугаар сарын 14-нд анхны баяжмалаа гаргаснаар үйл ажиллагаагаа эхэлсэн тэр үеэс зууны Монгол Улсын хамгийн том бүтээн байгуулалт болох Эрдэнэт үйлдвэрийн түүх эхэлсэн төдийгүй уул уурхай дагасан, иж бүрэн дэд бүтэц бүхий Эрдэнэт хотыг цогцоор нь бүтээн босгосон нь уул уурхайн томоохон төслийн сонгодог загвар болсон юм.
"Эрдэнэтийн овоо"-ны орд газар шинэ төмөрлөгийн эрин Неогений галавын үед одоогоос 25-30 сая жилийн тэртээд геологийн тектоник хувирлын үйлчлэлээр үүсч тогтсоныг эрдэмтэд тогтоожээ.
Эдийн Засгаар Харилцан Туслалцах Зөвлөлийн гишүүн орнуудтай геологийн салбарт хамтран ажиллах хүрээнд Монгол-Чехословакийн Засгийн газар хооронд 1963 оны зургаадугаар сарын 18-нд гэрээ байгуулсан юм.
Ингээд жилийн дараа Монгол-Чехословакийн хамтарсан геологийн анги Булган аймгийн Хангал сумын нутаг Эрдэнэтийн овооны орчим дөрвөн гэр, дөрвөн майхантай судалгааныхаа ажилд орсон түүхтэй.
1964-1968 онд хоёр улсын хамтарсан шинжилгээний анги Цагаанчулуут, Эрдэнэтийн овоо, Хөөврийн гол, Оюуттолгой зэрэг уртаараа 25 км, өргөнөөөрөө 3 км орчим газар судалгаа хийж Эрдэнэтийн овоо орчим хүдэржилт илүү байгааг тогтоожээ.
Монгол Улсын Засгийн газар 2019 оны 03 дугаар сарын 21-ний өдөр тогтоол гаргаж, “Эрдэнэт үйлдвэр”-ийг Төрийн өмчит үйлдвэрийн газар болгон өөрчилж, дүрмийг баталлаа.
Эрдэнэт үйлдвэр нь Улсын үйлдвэрийн газрын статустай болсонтой уялдуулж, Ерөнхий захирлын 2019 оны 06 дугаар сарын 13-ны өдрийн А/552 дугаар тушаалаар үйлдвэрлэлийн удирдлага, менежментийн тогтолцоо, үйл ажиллагааны зарчим, хөгжлийн төлөвлөлтийг хамарсан урт хугацааны “Тогтвортой хөгжлийн бодлого”-ыг баталсан.
Энэ хүрээнд Технологийн бодлого, Техникийн бодлого, Эдийн засаг, санхүү бүртгэлийн бодлого, Нийгмийн бодлого, Байгаль орчны бодлого гэсэн тэргүүлэх 5 чиглэлийн хүрээнд 25 зорилт дэвшүүлэн ажиллаж байна.
1978 онд Монгол, ЗХУ хоёр орны засгийн газар хоорондын гэрээний дагуу "Эрдэнэтийн овоо"-ны орд газарт байгуулагдсан бөгөөд 2016 онд ОХУ-ын эзэмшлийн 49 хувийг Монголын зэс корпораци худалдан авсан.
"Эрдэнэт үйлдвэр" ТӨҮГ Финляндын “Оутокүмпү” , Австралийн “Бейтмэн Инженеринг” , “Пэсифик Оур Техноложи” , Их Британийн “Брүк Хант” , АНУ-ын “Фелпс Дож” корпораци, “Кей-Ди Инженеринг” компани, Өмнөд Солонгосын “Самсунг” корпораци зэрэг уул уурхай, өнгөт металлургийн салбарын манлайлагч нартай түншийн нягт холбоотой хамтран ажиллаж байна.
"Эрдэнэт” үйлдвэр нь хоёр улсын Засгийн газар хоорондын 1991 оны хэлэлцээрийн дагуу 51:49 хувийн эзэмшилтэй хамтарсан үйлдвэр, 2003 оны хэлэлцээрийн дагуу хязгаарлагдмал хариуцлагатай компани /ХХК/-ийн хэлбэрээр ажиллаж байгаад 2016 оны 06 дугаар сард ОХУ-ын “Ростех” корпораци өөрийн эзэмшлийн 49 хувийг худалдсанаар Монгол Улсын Засгийн газар 51 хувийг, “Монголиан коппер корпорейшн” ХХК 49 хувийг эзэмшиж байв.
Орд газар нь Улаанбаатар хотоос баруун хойд зүгт 340 км, Дархан хотоос баруун зүгт 180 км, Булган аймгийн төвөөс хойд зүгт 60 км, мөн Оросын Холбооны Улсын хилээс 140 км-т тус тус байрладаг.
2016 оны зургаадугаар сарын 24-нд Орос-Монголын хамтарсан хоёр уул уурхайн компанийн Ростехийн эзэмшилд байсан 49 хувийг Монголын зэс корпораци худалдан авснаар "Эрдэнэт" үйлдвэр 100 хувь Монгол улсад шилжжээ.
Тувачууд Алтайн урианхай, хотгойд, дархад зэрэг монгол ястныг 18 зуунд тувачуудыг нүүлгэх үед бусад тувачуудаас тасарч аажимаар тува хэлээ мартаж монголжсон тувачууд гэж үздэг ч хотгойдуудын дунд тува гаралтай овог байхгүй.
Алтайн урианхайчуудын дунд тувачуудын бүрэлдэхүүнд байдаг овгууд байдаг ч дийлэнх нь монгол овог тул тува гаралтай биш харин тувачуудтай хөрш зэргэлдээ удаан хугацаанд нутаглаж байсан тул аажимаар холилдсон гэдэг нь тодорхой бөгөөд уулаасаа урианхайчуудыг Бурхан Халдунд нутаглаж байсан дарлигин монгол аймаг болохыг МНТ, Рашид-ад-Дины "Судрын чуулган" зэрэг хуучны эх сурвалжуудад тодорхой заан үлдээсэн байдаг.
Тува́ , тувагаар Тыва, олон тоонд Тывалар, дуудлага нь , оросоор олон тоонд Тувинцы, уламжлалт монгол тодорхойлолтоор Тува, бүр тодруулвал Тагнын Тува) — Соёны нуруугаар голлон нутагладаг угсаатан.
Ихэнх судлаачдын үзэж байгаагаар Тувагийн Монгуш, Кара-Монгуш овог аймгууд нь Монгол гаралтай бөгөөд "Монгуш" гэдэг нэр нь өөрөө "Монгол" гэсэн нэрнээс гаралтай.
МНТ-ны "Уйгур ба Ойн иргэдийг эзэлсэн нь" бүлэгт Зүчийг 1207 онд ойн иргэд рүү илгээн тас, туба зэрэг аймгийг оруулав гэсэн нь тувачууд мөн бололтой.
Тэрбээр Өвөрмонголын зарим ноёдоор дамжуулан Манжийн их цэрэг ирснийг мэдсэн тул Манжийн зүүн замын цэргийг угтуулан хамгаалалтын зуутуудыг үлдээгээд гол хүчээ Хэрлэнгээс Туулын сав, Тэрэлж, Зуун модны орчим нүүлгэжээ.
Манжийн түүхэнд зөвхөн Манжийн цэрэг тулалдсан мэтээр бичдэг боловч үнэндээ Манжаас гадна халхын ноёдын цэрэг тулаанд гол үүрэгтэй байсан түүхэн баримт нилээд бий.
Гэвч хугацаа хожих, хууран мэхлэх зорилгоор Манжийн Энх амгалан хаан, Галданд 200 лан мөнгө, хэлхээтэй зоос, алтан хуяг, магнаг дээл, булган малгай зэрэг ховор нандин бэлэг хүргүүлсэн байна.
Мөн Элчин сайд нь суугаа оронтой улс төр, худалдаа, эдийн засгийн харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлж, тухайн гадаадад улсад буй өөрийн иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах зэрэг олон асуудлууд байдаг.
Өөрийн албан үүргээ ямарваа саад бэрхшээлгүй биелүүлэхийн тулд суугаа орныхоо төрийн байгууллагуудтай харилцахаас гадна тухайн орны улс төрийн сөрөг хүчин, олон нийтийн байгууллагуудтай харилцах эрхтэй байдаг.
Элчин сайд нь гадаад улсад болон олон улсын байгууллагад өөрийн улсаа төлөөлөн сууж буй хамгийн өндөр албан тушалтан, өөрийн орны иргэдийн болон улсын эрх ашгийг хамгаалах, дэмжлэг үзүүлэх, хоёр болон олон талт ажиллагаанд санаачилга гаргах замаар харилцаа, хамтын ажиллааг хөгжүүлж, улс хоорондын өдөр тутмын ажил үүргийг эрхлэн удирдах үндсэн үүрэгтэй дипломат дээд зэрэг, цол бүхий албан тушаалтан юм.
Элчин сайдын зэрэг, цол зарим улс оронд ялгаатай онцлог байх хэдий ч олон улсын нийтлэг хэрэглэгдэх "Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд" гэсэн гуншинг дэлхий даяар хэрэглэнэ.
Элчин сайд нь аливаа нэг улс оронд эсвэл олон улсын байгууллагын дэргэд суухаас гадна тодорхой нэг асуудлаар буюу онцгой үүрэг хүлээсэн "Тусгай үүрэг гүйцэтгэгч Элчин сайд" гэсэн албыг нэрлэх нь бий.
Дундад зууны үеийн англи хэлээр , англи-францаар , латин гаралтай - /сайд/ гэсэн үгнээс гаралтай гэж үздэг бөгөөд дүгээр зуунаас эхлэн анх хэрэглэж эхэлсэн байна.
Төрийн тэргүүн Элчин сайдыг албан ёсоор томилсоны дараа тухайн улсын Гадаад хэргийн яамнаас суух гэж буй орноос албан ёсоор “агреман” буюу тухайн суух гэж буй орны зөвшөөрөл албан ёсоор асууж авдаг.
Митохондрын исэлдэлтийн явцад чөлөөт өөхөн хүчлийн исэлдэлт нь жирийн тохиолдолд ч дутуу исэлдсэн хүчилтөрөгчийн чөлөөт язгуурууд /ХЧЯ/ үүсэгдэг боловч эдгээр эмгэг молекулуудыг организмын өөрийн антиоксидантууд саармагжуулдаг.
Үүний нэг шалтгаан нь ихэнх тохиолдолд энэ өвчиний эхний шатанд эмгэг өөрчлөлт эсийн ханан дотор явагдаж энгийн лабораторийн шинжилгээгээр нарийн оношлогдох магадлал бага байдагтай холбоотой.
Согтууруулах ундаа удаан хугацаагаар хэтрүүлэн хэрэглэх, судсаар тэжээл авах, зарим төрлийн эм хэрэглэх, өөхөн хүчлийн исэлдэлтийн ферментүүдийн төрөлхийн дутагдал гэх мэт тохиолдолуудад элэг өөхлөх боловч дийлэнх тохиолдолд өөх тос хэтрүүлэн хэрэглэж, таргаласантай холбоотойгоор элэг өөхөлдөг.
Таргалалттай холбоотой элэг өөхлөлтийн үед мөн инсулины мэдрэгшил алдагдах, өлөн үеийн цусан дахь чихрийн хэмжээ нэмэгдэх, дислипидеми, даралт нэмэгдэх зэрэг шинж тэмдэгүүд илэрдэг учир зарим мэргэжилтэнүүдийн үзэж байгаагаар элэг өөхлөл нь метаболизмын синдромын элэгний илрэл юм.
Метаболизмын синдром нь өнөөгийн нийгэм дэхь тэжээлийн хэрэгцээ, биеийн хөдөлгөөний хоорондох тэнцвэр алдагдсантай холбоотойгоор үүсдэг өөрчлөлт бөгөөд жингийн илүүдэл, таргалалтын хамт дэлхийд тархац өндөртэй байна.
Өөр (элэгний вирусын халдваргүй, согтууруулах ундаа хэтрүүлдэггүй зэрэг) шалтгаангүй элэгний хатуурлын тохиолдолд элэг өөхөлсөн байх магадлалтай байдаг нь стеатогепатитын хор хөнөөлтэйг батална.
Элэгний өвчнүүдийн оношлогдох магадлал бага байгаа харагдах боловч эдгээр хүмүүсийн нас баралт эрүүл хүмүүсийнхээс үнэн магадлалтайгаар өндөр байгаа нь метаболизмын синдромын бусад илрэлүүдтэй холбоотой байж болох юм.
Эдгээрээс хархад өөхөлсөн элэгийг үрэвсэлд хүргэж байгаа хүчин зүйл нь таргалалтаас тусдаа байгаа бөгөөд элэг өөхлөлт нь зөвхөн эмгэгийн суурийг бүрдүүлж өгч байна.
Тэдний үзэж байгаагаар өөхөлсөн элэгний суурин дээр зарим төрлийн эм хэрэглэх /амиодарон, аспирин, интерферон, валпоат/, согтууруулах ундаа хэрэглэх, генетикийн хүчин зүйлүүд / исэлдэлтийн энзимуудын бага итэвхжил, цитохром Р 450 2Е1 энзимын харьцангуй өндөр итэвхжил гэх мэт/, хүнс тэжээлийн онцлог /антиоксидант багатай хүнс хэрэглэх гэх мэт/ зэрэг нь өвчин хүндрэх шалтгааныг бүрдүүлдэг байна.
Элэг нь липидийн метаболизмд чухал эрхтэн бөгөөд нарийн гэдэснээс шимэгдсэн өөх, тосны гаралтай бодисуудыг үүдэн венийн судасны системээр хүлээн авч, боловсруулж, хадгалаж дараагийн эрхтэнд хүргүүлэх нарийн тэнцвэрт үүргийг биелүүлдэг.
Тэнцвэр алдагдах шалтгаан нь олон байж болох боловч өөх, тосны хангалтын илүүдэл эсхүл задлан боловсруулалтын дутагдал гэсэн үндсэн 2 хэсэгт шалтгаануудыг хувааж болно.
Элэгний эдийн шинжилгээ нь эмчилгээ, тавиланд шаардлагатай эдийн өөрчлөлтийн талаарх мэдээлэлийг дэлгэрэнгүй өгөх боловч шинжилгээний эрсдэлээс шалтгаалж өргөн хэрэглэх боломж алга байна.
Эрдэм шинжилгээний зориулалтаар ашиглагддаг цөмийн соронзон спектроскопийн аргаар судалхад хүний гарал үүсэл, хүйснээс хамааран дундажаар эрүүл элэгний 2,8- 4,8% нь триглицерид байдаг байна .
Согтууруулах ундаа хэтрүүлэн хэрэглэдэггүй хүмүүст (долоо хоногт 140 г-аас дээш хэмжээний этилийн спирт хэрэглээгүй гэх) үүсэх элэгний эд дэх өөхний хэт хуримтлалыг архины бус гаралтай элэг өөхлөх өвчин гэнэ.
Элэг өөхлөх нь бүлэг өвчин бөгөөд эхний шатандаа элэгний энгийн стеатоз хэлбэрээр илэрч, хүндэрсэн дараагийн шатандаа эдийн үрэвсэл, элэгний эсийн хөөлт, фиброз бүхий архины бус гаралтай стеатогепатит гэх өвчнүүдээс бүрддэг .
Бэлхүүсний бүжиг тухайн улс, бүс нутгаас хамааран стиль, хувцас зэргээрээ ялгарах ба сүүлийн үед Өрнийн болон Дэлхийн бусад орнуудад их сонирхох болсноор олон шинэ стиль бий болж байна.
Чөлөөт нислэгийн 1 төрөл гэдэг нь Нисэх загвар -ыг чирэх утас, дотоод шаталтын хөдөлгүүр, цахилгаан хөдөлгүүр, резинэн хөдөлгүүр ашиглаж, эсвэл гараас шидэж тодорхой өндөрт хөөргөснөөс хойш нислэгийг нь ямар нэг зүй­лээр удирдахгүй, цаашид онгоц үргэлжлүүлэн чөлөөт нислэг үйлддэг төрөл юм.
Дуураймал 4 төрөл гэдэг нь бүрэн хэмжээ бүхий онгоцыг тодорхой масштабаар багасгаж, гаднах байдлыг яг ижил дуурайлган хийж, мөн нислэгийн бодит байдлыг дуурайлган нисгэдэг төрөл юм.
Жолоодлогот нислэгийн 2 төрөл гэдэг нь тамирчин тодорхой урттай аргамжаа буюу кордны нэг үзүүрт холбосон бариулыг барьж, нөгөө үзүүрт нь онгоцны далавчны үзүүрт байх удирдлагатай холбож, онгоцыг тойруулж нисгэдэг төрөл юм.
Тамирчин загварыг бариулын хөдөлгөөнөөр удирдах бөгөөд нэг бол хэвтээ чиглэлд, эсвэл кордын уртын радиустай тэнцүү хөмөрсөн тал бөмбөрцгийн хэлбэр дотор янз бүрийн чиглэлд нисгэдэг.
Нисэх загварын зарим нь түүний их биед бэхлэгдсэн зөөгч гадаргууд аэродинамикийн хүчнүүд үйлчлэхэд үүсдэг өргөх хүчний үйлчлэлээр, зарим нь зөөгч сэнсний үүсгэсэн өргөх хүчний үйлчлэлээр агаарт ниснэ.
Дэлхийн агаарын спортын холбоо -оос Нисэх загварын спортын төрөл, ангилал бүрт далавчны нийт талбай, жин, хөдөлгүүрийн үзүүлэлт болон холбогдох бусад бүх зүйлийг зохих дүрэм, стандартаар зохицуулсан байдаг.
Радио удирдлагат 3 төрөл гэдэг нь газрын гадаргуу дээр байгаа тамирчны радио удирдлагаас ирэх дохионы тусламжтай хөдөлж буй онгоцны залуурнуудын аэродинамик үйлчлэлээр онгоцны орон зай, чиглэл, өндрийг өөрчилж нисгэдэг төрөл юм.
2023 онд Жолоодлогот загварын Дэлхийн цомын "Зуун билэг цом-2023" болон "Занабазарын дурсгалын цом" тэмцээнүүдийг Жолоодлогот Хурдны 2 болон Жолоодлогот Уран нислэгийн 2 ангиллуудаар амжилттай зохион байгуулсан.
1999 оны 4 сарын 14нд 1.ФС Брюннтой хийсэн тоглолтод топ багтаа дебет хийж, 5 сарын 16нд ФК Жяблонек 97тай хийсэн тоглолтод лиг дебет хийж, дараагийн хоёр тоглолтод гараанд гарч тоглосон.
Дараагийн улирал олон удаа гараанд гарч тоглох боломж олдсоноос, 9 сарын 11-нд 7-0-оор СК Динамо Ческе-Будювайце багийг хожсон тоглолтод 2 гоол хийсэн бөгөөд энэ нь түүний анхны гоол байсан.
Францын хагас хамгаалагч Робер Пиресийн өмнө нь эзэмшиж байсан 7 долоо дугаарын өмсгөлтэйгээр анхны гараагаа Хорватын Динамо Загреб багийг 3-0 харьцаагаар хожсон Аваргуудын лигийн тоглолтонд 2006 оны наймдугаар сарын 2-нд хийсэн бол анхны гоолоо тухайн оны есдүгээр сарын 13-нд Хамбург багийг 2-1 харьцаагаар хожсон Аваргуудын лигийн тоглолтонд хийсэн байдаг байна.
Дортмундад түргэн идээшиж үндсэн тоглолтоо үзүүлэх болсон түүнийг Реал Мадрид, Атлетико Мадрид, Тоттенхэм Хотспур, Челси болон Арсенал багууд онц сонирхож байсан ба хөлбөмбөгийн мэргэжилтэн, сонирхогчидоос Бяцхан Моцарт гэж талбай дээр тоглолт найруулдаг чадварлаг авъяасаа үнэлүүлж байсан байна.
2011 оны аравдугаар сарын 16-нд Росицкий Сандерлэнд багийг 2-1 харьцаагаар хожсон Премьер лигийн тоглолтонд гоолын дамжуулалтыг Робин ван Персид эхний 28 секундэд өгч лигийн хамгийн богино хугацаанд орсон гоолоор нэрлэгдсэн билээ.
Сэтгүүл зүйн онолд тогтмол хэвлэлд нийтлэгдсэн бүх материалыг бичлэгийн арга барил, нийгэм улс төрийн үйл амьдралыг тусгах цар хэмжээгээр нь үндсэн хоёр төрөлд хуваан авч үздэг.
Ингэж үзэхдээ амьдралын тодорхой хэсгийн баримт үйл явдалд тулгуурлан мэдээллийг нийгмийн тодорхой хэсэгт зориулан туйлын шуурхай хүргэдэг үйл ажиллагааг сэтгүүл зүй, өгүүлж буй асуудалдаа нийгэм улс төрийн гүн гүнзгий дүн шинжилгээ хийж, энэ чанараараа орчин үеийн түүхийн субъектив хүчин зүйлд голлон анхаардаг нийтэд зориулагдсан даацтай бүтээл туурвих үйл ажиллагааг нийтлэл зүй гэж нэрлэдэг.
Үнэхээр гүн гүнзгий утга агуулгатай, жинтэй, яруу тод үг хүн бүрийн анхаарлыг татаж, нийгмийн амьдралд ноцтой нөлөө үзүүлж байсныг судлаачид нэг бус удаа тэмдэглэсэн байдаг.
Нийтлэл зүйн мөн чанар нь “үгийн урлагийг эзэмшиж чадсан нийгмийн аль ч гишүүн үйл явдал, үзэгдэл, баримт, асуудлын талаарх үзэл бодлыг хувийн туршлага, мэдлэг, үнэт зүйлсийн үндсэн дээр олон түмэнд илэрхийлэх замаар иргэний үүргийг биелүүлэхэд оршино” .
Хувь хүний үзэл бодол нөлөөлөх, итгүүлэн үнэмшүүлэх чадварын хувьд янз бүрийн төвшинд байдаг бөгөөд энэ нь олон нийтийн санаа бодлыг бүрдүүлэхэд тэр хэмжээнд нөлөөлдөг.
Ардчилсан иргэний нийгэмд нийтлэл зүй ил тод байдал, олон ургальч үзлийн нэг гол илэрхийлэл болж, дэвшилт өөрчлөлт шинэчлэлийн үр ашигтай хэрэгслийн үүргийг гүйцэтгэдэг.
Тийм хурц дайчин, олон нийтийн сэтгэл зүйд нөлөөлөх чадвар сайтай, томоохон асуудлуудыг дэвшүүлэн тавьж, зохиогчийн үзэл бодол, үнэлэлт, дүгнэлтийг яруу тод илэрхийлсэн нийтлэл 90-ээд оны эхний хагаст олноор гарч байсан нь үүний тод жишээ мөн.
Харин нийтлэл нь тухайн асуудлыг илүү өргөн хүрээнд авч, нийгэм улс төрийн үйл ажиллагааны баримтуудыг тусгахдаа улс төрийн санааг оюуны үнэт зүйлстэй зохицуулан үзүүлдэг.
Тусгах гэж байгаа зүйлийн нийгмийн нэгдмэл чанар, улс төртэй холбогдох нийгмийн сэтгэл зүйн үйл явц, онцлогт соргог хандах явдал нийтлэл зүйн онцлог шинжийн нэг юм.
Нөгөө талаар нийтлэл зүй, сэтгүүл зүй хоёр өөр өөр хэмжүүртэй бөгөөд өөр өөр үйл ажиллагаагаар олон түмний ухамсар, сэтгэхүйд нөлөөлдөг.
Сэтгүүл зүйд сонгож авсан сэдвийг “шуурхай” гэсэн нэр томъёоны хүрээнд авч үздэг бол нийтлэл зүйд “цаг үеийн чухал” гэсэн ойлголтын хүрээнд задлан шинжлэх аргаар тусгадаг.
Нийтлэл зүй нь цаг үеийн нэлээд урт хугацааг хамардаг бөгөөд түүний баримт сэлт нь нийтлэлчийн өөрийнхөө үнэлэлт дүгнэлт, санал бодол, тайлбарыг шаарддаг юм.
Нийтлэлд зохиогчийн “би” гэсэн ойлголт нэлээд тод тусдаг бөгөөд нийтлэлч өөрийн гэсэн санал бодол, үнэлэлт дүгнэлтийг чөлөөтэй илэрхийлдэг.
Ер нь сэтгүүл зүйн материалуудын нийлбэр нь хэдийгээр өргөн олон уншигчид зориулагдсан боловч бүтээл нэг бүр нь тодорхой бүлэг хүмүүст хандсан байдаг, сэтгүүлч юуны өмнө зохих мэргэжлийн буюу нийгмийн тодорхой давхаргын хүмүүстэй “ярилцдаг”.
Тэгвэл нийтлэл зүй, сэтгүүл зүйн гол ялгаа нь тусгаж буй объектын шинж чанар, зохиогчийн өмнөө тавьсан тодорхой зорилт, танилцаж байгаа амьдрал, үйл явдлын хамрах цар хүрээ, бодит байдлыг тусгах арга барил, хэл найруулгад оршдог гэж хэлж болно.
Тэгвэл нийтлэл зүй бол сэтгүүл зүйн суваг болон бусад аргаар тарж байгаа олон нийтийн улс төрийн бичлэгийн тодорхой нэг төрөл бөгөөд цаг үеийн чухал асуудлыг тусгах замаар олон түмэнд нөлөө үзүүлэх зорилго бүхий нийгмийн үйл ажиллагааны нэг өвөрмөц хэлбэр юм.
1980-аад оны дундуур ирээдүйд гэрэлтэх өсвөрийн одуудын нэгдэл болох Брэт Пэкийн гишүүн болсон Дауни Гайхамшигт шинжлэх ухаан болон Мөнгөний сүйрэл зэрэг кинонуудаараа кино шүүмжлэгчдээс өндөр үнэлгээ авч чадсан ч түүний аль эрт олонд урлагийн дүр төрхтэй нь хамт илэрхий болсон мансууруулах бодисын дон сөрөг шүүмжлэлд өртүүлж байв.
Мел Гибсонтой хамтран тоглосон Эйр Америка , Салли Филд, Кевин Клайн, Вүүпи Голдберг нарын Оскарын шагналтнуудтай хамтран тоглосон Савангийн дуурь , Мэттью Модайн, Жулианна Мур, Том Уэйтс, Тим Роббинс нарын хамт тоглосон Бэсрэг түүхүүд болон Вүүди Харрельсонтай хамт тоглосон Алуурчидын нутаг зэрэг кинонуудын гол болон туслах дүрүүдээрээ тэрээр нэрд гарсан байна.
Даунигийн эрч хүчийг илтгэх төрх, бүдүүн царгил хоолой фантастик, тулаант кинонууд ихээхэн тохирч байдаг ба 2008 онд инээдмийн Чарли Бартлетт кинонд тэрс үзэлт архичины дүр, супер баатрын адал явдлыг харуулсан фантастик Ер бусын Халк кинонд Тони Старкын дүрээрээ, Бен Стиллерийн найруулан өөрөө гол дүрд нь тоглосон инээдмийн Бүтэлгүй цэргүүд Австралийн бүс нутагт тулалдаж буй Африк-Америк цэргийн дүрийг бүтээсэн байдаг байна.
2009 Дауни Гай Ричигийн найруулж, Сюзан Даунигийн продюсерлэсэн Шерлок Холмс киноны гол дүрийг бүтээж алдарт мөрдөгчийн дүрийг гайхалтайгаар гаргаж өгсөн билээ.
1996-2000 оны хооронд Дауни мансууруулах эсрэг хэд хэдэн удаагийн эмчилгээнд орж байсан бөгөөд бүр 1999 оны наймдугаар сард нэг жилийн хорих ял авч Калифорнигийн шоронд хүмүүжиж байв.
Мөрдөгчийн дуулал , Үнсэлт, буун дуу болон Булингар зэрэг кинонуудад тоглож уран бүтээлийн замналаа эрчтэйгээр эхэлсэний сацуу адал явдалт жанарт өөрийн орон зайг бий болгож чаджээ.
Түүний эхнэр Сюзан Дауни нь кино продюсер бөгөөд Готика , Лааны тосон байшин , Өнчин хүүхэд , Шерлок Холмес , Элигийн ном , Төмөр хүн 2 зэрэг олон олон киноны продюсерээр ажилласан нэгэн юм.
Хөгжимчид фургон машинтайгаар хотоос хот дамжин явж, хэн нэг нь:"Пол Маккартни бидэнтэй хамт яваа өнөөдөр танайд тоглож болох уу?" гэхэд л бүх зүйл бүтдэг байжээ.
Уран бүтээлийн хямралд орсон Маккартни өрөөгөө дотроос нь түгжээд " 2" цомгийнхоо ажилд орж, яг л 10 жилийн өмнөх шигээ бүх хөгжмөө өөрөө бичиж эхэлсэн байна.
Энэ цомгийг шүүмжлэгчид болоод үзэгчдээс өндөр үнэлэлт авсан, Маккартнийн уран бүтээлийн харьцангуй шинэ үеийг зарласан бүтээл гэж бүрэн хэлж болох байв.
Ирсэн хөгжимчид нь Полын тахиа, хонь, бэлчсэн ферм, хоол хүнс ч хомс , бохир заваан орчныг нь ажиглаж бүр зурагт ч байхгүй байсныг нь гомдоллон өгүүлж байлаа.
1977 оны 12-р сард Маккартни, өөрийнхөө болон Дэнни Лэйнтэй хамтран бичсэн дуундаа Шотландын " " гэдэг хөөрөгт цуурчдын хамтлагийг оролцуулан сингл гаргасан нь оргил болсон юм.
""-ийн хөгжимчид Линдагийн тааруухан хөгжимчин болохыг нь байнга шүүмжилж маргаан дэгдээдэг байсан нь Нигерт хийх " " цомгийнхоо бичлэгт хоёр Маккартнийг оролцуулахгүй гэдэгт тулдаг байлаа.
Пол энэ ажлыг ихэд сонирхон гүйцэтгэсний дараа, сонгодог хөгжмийн боловсролтой, симфони найрал хөгжмийн удирдаач, "Битлз" хамтлагийн продюсер Жорж Мартинийн зөвлөгөөг хэзээ ч авч болохоор болсон юм.
1991 онд Ливерпулийн Хатан хааны филармонийн 150 жилийн ойг тэмдэглэх тухай яригдаж эхэлмэгц гоцлол дуучин, найрал дуу, найрал дуу хөгжимд зориулсан, сүмийн найрал шиг сүрлэг магтуу байхаар шийдсэн байна.
1979 оны 10-р сард Гиннессийн амжилтын номыг хэвлэгчид Пол Маккартнид бүх цаг үеийн, бүх ард түмний дууны зохиолч, алдартай хөгжимчин, олон удаагийн "алтан цомог"-ийн эзэн хэмээн "цомогтой төрсөн хүн" гэдэг шагналыг гардуулжээ.
2005 он хүртэл Төрийн ордны өмнө Чойбалсан, Сүхбаатарын бунхан байсныг буулгаж 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойг угтан Чингис, Өгөөдэй, Хубилай хааны суугаа хөшөө болон морьтой хоёр баатрын хүрэл хөшөө бүхий Төрийн ёслол хүндэтгэлийн цогцолбор баригдсан.
Талбайн баруун талаар авто зам, түүний цаана МҮЭ-ийн Төв Зөвлөлийн ордон 1954-1956 онд барьж, Худалдаа хөгжлийн банк, Нийслэлийн захиргааны байр, Голомт банкны төв байр, Монголын хөрөнгийн бирж (1946-1948 онд баригдсан, хуучнаар Элдэв-Очирын нэрэмжит кино театр), Монголын Цахилгаан Холбоо ХК буюу Улсын Төв шуудан байрладаг.
1945 оны БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хорооны 31/27 дугаар тогтоолоор Улаанбаатар хотын төв хэсгийн зохион байгуулалтын төлөвлөгөө баталж, уг төлөвлөгөөний дагуу Сухбаатарын талбайг шинэчлэн байгуулах ажлыг "субботник" /сайн дурын ажил/ хийж эхлүүлж байжээ.
"Их Чөлөө" гэдэг нэртэй байсан тус талбайг 1921 оны Ардын хувьсгалын дараагаас “Индрийн талбай” хэмээн нэрлэж байгаад 1946 оны АИХ-ын тогтоолоор Дамдины Сүхбаатарын талбай гэж албан ёсоор нэрийдэж хөшөө босгосон байна.
зууны үед буюу Хубилай хаан, Их Юань гүрний үед Урианхайчуудаас зарим нь Хангайн зүүн, Хэнтийн баруун хэсгээр нутгаа сахин үлдэж, зарим нь Юань гүрний хойд хил рүү нүүж харуулын үүрэг гүйцэтгэж байжээ.
Одоогоор тодорхой бус байгаа шалтгаанаар урианхайчууд удаа дараа бослого гаргаж байсан учраас Батмөнх даян хаан, түүний хүү, ач нар нь үе дамжин урианхайчуудыг дарж тарааж байжээ.
Тэр үед Урианхай түмэн одоогийн Монгол улсын төв хэсэг, Хангайн нурууны зүүнээс Хэнтийн нурууны баруун хүртэлх нутагт буюу Булган, Өвөрхангай, Төв аймгуудын нутгаар нутаглаж байжээ.
Энэ үед урианхай түмний зарим нь Алтайн нуруунд нүүдэллэн очиж Зүүн гарын хаант улстай хаяа нийлэн суусан бөгөөд улмаар Цоросын хаадын шууд харьяанд хамаарч явжээ.
Төв Монголд үлдсэн урианхайчуудыг Батмөнх даян хааны ач Алтан хан баруун түмнээс хүч сэлбэж байж 1544 онд Зоргол хайрхан уул (Төв аймгийн Баян-Өнжүүл сумын төвөөс баруун урагшаа 15км-т бий) орчим дарж түмэн байх эрхийг нь хасч бусад түмэнд хуваан тараажээ.
Ингэхдээ урианхай түмнээс хэсгийг нь баруун хилээ сахиулхаар Алтайн нуруунд дангаар нь байршуулсан нь одоогийн Говь-Алтай аймгийн Бүс хайрхан уулын урианхайчууд болжээ.
1756 онд Чингүнжав Чин улсын эсрэг бослого гаргасан тул Алтайн урианхайг түүний мэдлээс гаргаж урианхайн зайсан Чадаг, Чулуун нарт дотоод сайд, мэйрэн зангийн хэргэм хүртээж, бүгдийн даргын долоон хошуу хуваав.
Зүүн гарт Зүүн амбаны хошуу, Мэйрэн зангийн хошуу, Цагаан соёны хошуу, Хар соёны хошуу багтаж байсан бол баруун гарт Баруун амбаны хошуу, Гомбо да-гийн хошуу, Шар да-гийн хошуу тус тус багтаж байжээ.
Монгол улс Манж Чин улсаас салж төрийн тусгаар тогтнолоо сэргээхэд Урианхайчууд Монгол улсдаа дагаар орсон тул Богд хаанаас Алтайн Урианхайн 7 хошууны бүгдийн дарга нарт засаг цол, улсад туслагч гүнгийн хэргэм хүртээж харьяат ардыг засаг хошуу болгон Дөрвөдийн Үнэн зоригт хан аймагт харьяалуулав.