polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Санаандгүй учралаар 1925 оноос эхлэн аугаа Петрийн үндэслэсэн Кунсткамерийн алдарт музейн содон үзмэр болсон Жа ламын хатаасан толгой 65 гаруй жилийн турш тэндхийн үзмэрийн агуулахад химийн бодис формалинаар дүүргэсэн шилэн саванд аниргүй хадгалагдаж байна.
Хүмүүс үхэж, орд харш, музейн үнэт үзмэрүүд үрэгдэж байсан Ленинградын бүслэлтийн аймшигт жилүүдэд ч уг толгой байсаар л байсан бөгөөд хэзээ ч үзмэр болж нийтийн өмнө ил тавигдаж байсангүй.
Ер нь ч тэгээд тавигдахгүй биз ээ. “Тал дахь бослого” гэсэн өргөн цар хүрээтэй кино хийх гэж олон жилийн турш мөрөөдсөөр ирсэн кино зохиолч, найруулагч Петер Садецкийн даалгаврыг биелүүлэхээр ирсэн Баруун Берлиний эрдэмтэн, Зөвлөлт судлаач Карин Вольфод зургийг нь авахуулах гэж музейн сан хөмрөгт резинэн урт бээлий өмсөн 3394 дугаарын үзмэрийг нэгэн эмэгтэй гаргаж ирэхэд миний сэтгэл нэг л хачин оргиж, дотор эвгүйцээд явчхав.
Богд хаан өөрөө түүний хувилгаан чадлыг бүх нийтийн өмнө хууль ёсоор бататгаж, “Догшин ноён хутагт” хэмээн нэрлэсэн төдийгүй “номун хаан” цол хэргэм хүртээн үйл ажиллагааг нь өндөр үнэлсний дараа тэрээр хэн болов оо?
Жа лам тэрээр, Монголын тал нутагт хоёр тэмээтэй ирсэн, мөн тэрээр “Догшин ноён нутагт номун хаадын” угсааны үндсийг тавигч мөн болохыг төр, шашны тэргүүн өөрөө хүлээн зөвшөөрлөө шүү дээ.
Жа ламын өсөн дэвжих нь асар түргэн байсан учир “монголчуудын дунд үйл ажиллагаа идэвхтэй явуулдаг хүмүүс цөөхөн, хэдийгээр маш цөөхөн боловч байдаг”, “Ховдыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагааны гол удирдагч”, “монголын нэгэн гарамгай хүн” Дамбийжанцан лам эдгээр цөөхөн хүмүүсийн тоонд орно” гэсэн бодол эргэцүүллээ Бурдуков “Сибирская жизнь” сонинд дөнгөж явуулаад ганцхан сарын дараа түүний өргөөнд очтол гайхам их өөрчлөлт орсон байлаа.
“Өдий төдий түшмэл, бичээч нар бүхий тамгын газар гоёмсог гэрт байрласан байх агаад эргэн тойронд нь малчдын олон гэр харагдана. Гал тогооны, хүлээн авалтын тусгай гэр байх аж. Жа лам өөрөө мөнөөх л жижиг гэртээ амьдарч байсан бөгөөд маш олон янзын бараа таваар, түүний дотор дөрөв юм уу, зургаан хүний цэрэг хувцас, өөртөө зориулсан өвөл, зуны иж бүрэн генерал хувцас Оросоос захиалсан байлаа. Ерөөсөө сүсэгтэн олны асар их өргөл барьцын ачаар Дамбийжанцан маш түргэн баяжиж байв. Түүний орд өргөөний ойролцоо асар олон тооны тэмээд бэлчиж явдаг байсныг монголчууд “ламын сүрэг” гэдэг байжээ.
Тэгэхдээ Ширэндэв 1942 онд хэвлэгдсэн дээрх бүтээлд тулгуурлан Магсаржав яг мордохдоо хамтран зүтгэгчдэдээ (Чойбалсаны бичсэнээр бол өөрт нь морь барьж өгсөн өртөөчин Мөнх гэдэг хүнд) захиас болгон: “Хэрэв амбан яаманд та нарыг дуудаж байцаавал юуг ч нуулгүй цөмийг нь ний нуугүй хэлээрэй. Миний биеийг Төв Засгийн газартаа тэдний шаардлагыг амбан сайд хүлээж авахгүй татгалзахын хамт элдэв мууг сэдэж байгаа хэмээн мэдүүлэхээр явлаа, бас намайг тун удахгүй их цэргийн хамт эргэн ирж, харгис хатуу энэ дэглэмийг үүрд зүйл дуусгана гэсэн гэж хэлээрэй. Би эгэл жирийн хятад худалдаачид, гар урчуудад муу юм санахгүй, тэднээс авах өшөө ч байхгүй. Ард түмнийг маань ингэтэл зовоосон манжийн эрх баригчидтай л би тооцоо хийнэ”33 хэмээсэн байна.
Ахмад үеийнхэн, үндэсний баатруудын эх оронч үг яриа маш чухал болоод байсан дайны тэрхүү хэцүү жил маршал Чойбалсанд зориулж хэн ийм “уран сайхан” үг олж бичсэнийг Монголд гаргаж тавих цаг ирэх байх гэж надад бодогдоно.
“Монголын гарамгай зүтгэлтний” тухай ард түмний ой дурдатгалыг сэргээж “ардын Хатанбаатар Магсаржав амьд биелэл нь болж байсан хязгааргүй шударга, үнэнч, эрэлхэг чанаруудын үзэл санаагаар” манай цэргүүдийг “хүмүүжүүлэхэд дөхөм үзүүлэх” зорилгоор санаанаасаа зохиосон ганц ч үг, өгүүлбэргүй” уг номоо бичсэнээ тэрээр бүр эхлээд дурдсан байдаг.
Зарим нэгнийх нь ярьж байгаагаар: Орост түүнийг аваачаад галаар тамлаж байна гэнэ, гурван өдөр гал дотор байлган хөөрөгдөөд үзэхэд духан дээр нь хөлс бурзайх төдий байж гэнэ, монголчуудыг адислаж байсан нөгөө бяцхан судар номоо уншиж байгаа л ажээ.
Цааш нь “Жа ламыг яагаад ч дийлж болохгүй нь гэдгийг оросууд ойлгоод германчуудтай хийж байгаа дайнд өөрсдийн талд оролцохыг түүнээс гуйсан гэнэ. Хэрэв Жа лам түүнийг нь зөвшөөрсөн бол Ховдыг чөлөөлсөн шиг л богино хугацаанд дайн дуусах байлаа”, “Оросуудын өөрийн нь л буруу байхгүй юу. Жа ламыг барьж хориод л дайн гарсан юм чинь түүнийг суллаагүй цагт дайн дуусахгүй л дээ.” гэх мэтээр монголчууд энд тэнд цууран ярьж байлаа.
Бүр 1914 оны зургадугаар сарын 4-нд Ховдын консул Люба Өргөө рүү цахилгаан явуулж: “Сайн ноён хан аймгийн Дашдондогийн хошуунд өөрийгөө Жа лам гэж нэрлэж байгаа нэг эр” гарч ирснийг бараа бологсод нь таньж байна.
“Оросууд маш ихээр тамлан тарчилгасан учир нүүр царай, бие хаа нь өөр болсон мэтээр тэрхүү хуурамч этгээд ярьж байгаа ажээ”.76 Бурдуковын тэмдэглэсэнчлэн, 1915 оны зуны турш Улиастайн хязгаарын газарт хуурамч Жа ламууд бий болж байлаа.
Таамгаар нээсэн галын тэнэсэн сум шунгинаж, тэмээд хавтгайлдан унаж, дээр дээрээсээ овоорч эхэлсэн бөгөөд талаар нэг болсон тэмээдийн сэг зэмний дотор ганц нэг амьд үлдсэн нь нам хэвтээд өгсөн ч хятадууд хэрмийн хананаас буудсаар байлаа.
Ядамсүрэн түүний хөргийг монгол зургийн аргаар хавтгай дүрслэлийн хэлбэрээр дүрслэн гаргаж, жинхэнэ амьдрал дээр байсны нэгэн адил түгшүүрийн дохио дуугармагц хуураа хойш тавьж, зэвсгээ гартаа авахад бэлхэн туульч дайчин эрийн байдлаар зурсан байдаг.
Манжийн засаг захиргааны тэргүүн 1696 оноос хойш ямагт Улиастайд байсан бөгөөд хуучин ажил үүргээ нэгэнт гүйцэтгэхээ больсон хятад албан хаагчид одоо зөвхөн тогоочид, ногоочид, оёдолчдын алба хаших болж, хэрмийн гаднах гэрүүдэд тэдний монгол эхнэрүүд, хүүхдүүдтэйгээ амьдран сууж байлаа.
Одоо энэ бүхнийг орхих болох нь… Дэлгүүр лангуунуудаа тонуулж, өрийн дансаа шатаалган үхтлээ айсан хятад наймаачид өмгөөлөл эрэн Ховд, Улиастай руу цуврах болов.
Бурдуков “Алж талж, хүчирхийлж, зодож нүдсэн явдал ганц ч гараагүй боловч эвдэн сүйтгэсэн нь хятадуудын цөсийг хагартал айлгасан байлаа. Гол төлөв ийм юм болдог байв. Орой болохын хэрд хэдэн монгол хүн давхиж ирээд орилж хашгичиж, хятадуудыг даруй зайлахыг Шаардан, эс явбал хүйс тэмтэрнэ хэмээн сүрдүүлнэ. Хятадууд тал бүр тийш сандран дутаамагц эд юмыг нь хуу хаман авч одох бөгөөд өрийн дансыг шатаачихдаг байлаа.”30 Хөөгдөж туугдаж байгаа хятадуудын тухайд монголчууд юу дуртайгаа хийдэг байсны нэг жишээ бол Улаангомд тоосгоор хоёр сүм барьж байсан арван найман хятад барилгачидтай тохиолдсон явдал юм.
Олноо өргөгдсөний хоёрдугаар оны тэрхүү түгшүүрт зун Баруун Монголын хамгийн нэр хүндтэй язгууртан болох Жалханз хутагтын шийтгэсэн бичиг бүхий тэдний жингийн цуваа Улиастайг дайран нутгийн зүг хөдөлсөн байна.
Бурхны шашинтан Оросын харьяат нарт бурхны орон Лхаст очно гэдэг асар хүнд байсан Буриад нутгийн арван найман настай Агваан Доржиев хөвүүн Монголоос гаралтай хэмээн худал мэдүүлж байж л Төвдөд очиж чаджээ.
Тэндхийн хийдэд буддын философийг гүнд нь хүртэл судлан лхарамбын мяндаг хүртэж, далай ламын номын багшаар томилогдсоныхоо дараа тэрбээр Оросоос тэнд очих гэсэн хүн болгонд чадлынхаа хэрээр тусалж байсан байна.
Позднеевийн зөвлөсний дагуу эгэл жирийн мөргөлчний дүрээр явж тэнд очсон бөгөөд энэхүү гайхалтай аяллынхаа талаар “Шарын шашны мөргөлчин Төвдийн шүтээний дэргэд” номдоо өгүүлсэн байна.
Цыбиков Төвдөөс маш олон салбарын мэдлэгт хамаарах өдий төдий ном зохиол, гэрэл зураг авчирсан ба Оросын эзэн хааны газарзүйн нийгэмлэг түүний нэрэмжит алтан медаль бий болгон Н.М.
Пржевальскийн нэрэмжит шагналыг өөрт нь олгожээ. Тэрхүү мөргөлийн ажил нь асар их эрсдэлтэй, амь нас дүйсэн, хэдэн жилийг эзэлсэн, удаан хугацааных байсан агаад хүнээс эрүүл мэнд, тэсвэр хатуужил, эр зориг, юм бүхнийг шаардсан байлаа.
Жа лам тэгэхэд Шарав гэдэг нэрээр газарчин хийж явсан бөгөөд “өөрөө Лхаст очих боломжгүй П.К.Козлов уулзах газрынхаа талаар тохиролцуулахаар Жа ламыг явуулсан байна. Жа лам Лхасаас буцаж ирээд болзсон газраа Козловтой уулзаж чадаагүй гэх шалтгаанаар Карашарт очсон ажээ.” Яваандаа “гэх шалтгаанаар” гэдэг нь алга болж, уг баримт гарцааг үй болох нь баталгаажин ном зохиолд орсон байдаг.
Рерихийн үгээр: “амьдрал нь нууцаар дүүрсэн, хаанаас гаралтай, чухам ямар бодол санаа агуулж явсныг нь хэн ч үл мэднэ. Үйл ажиллагааны талбар Астраханаас Бээжин хүртэл, Өргөө хотоос Энэтхэг хүртэл азийг бүхэлд нь хамарч байлаа.”22 Нүүдэлчин ахуй амьдралд, соёл иргэншлээс хол хөндий төрж өссөн баатар эрийн талаар мэдээлэл олох бололцоо байдаггүй гэж өнөөгийн зарим хүмүүс буруу зөрүү боддог юм шиг байна.
Жишээлэхэд, Г.Цыбиков эцгийнхээ талаар өөрийнхөө номд нэлээд оруулж, бага залуудаа тэрээр шашны мяндаг зэрэгтэй болохыг хүсдэг байсан ч бөө мөргөлийг хатуу баримтлан шүтдэг эцэг эх нь зад эсэргүүцэж, бие даан монгол, төвдөөр уншиж бичиж сурсан нь хожим ажил, албан тушаалтай болоход хэрэг болсон тухай бичсэн байдаг.
Монгол Улсын Гэгээрлийн яамны анхны сайд Эрдэнэбат хаан анкетдаа бичихдээ эцэг эх нь хагас нүүдэлчин, малчин-тариаланч хүмүүс байсан бөгөөд “байшин, гэр, хагалгааны газар, хадлангийн талбайтай, 5 аравт газарт тариа тарьдаг” байсан, эцэг эх нь хоёулаа хувьсгалаас өмнө нас барсан, өөрөө багш нарын түр сургуульд суралцаж байсан гэх мэтийг оруулжээ.
Бидний хэн маань ч гэсэн нас барсныхаа дараа загас жараахай ч юм уу, араатан жигүүртэн ч юм уу, ямар нэгэн амьд амьтанд хувилж, өөр төрлийг олно гэж буддын шашин номлодог.
Шашин шүтлэг, сүсэг бишрэлийг хамгаалагч догшин бурхан Махгалын хувилгаан гэж ламын шашны үздэг зууны үеийн Ойрадын ван Амарсанаагийн хойд дүр хэмээн Жа лам өөрийгөө зарласан ажээ.
Яагаад ер нь эсгий гэрийн тооноор үүрийн цолмон харагдаж, өвсний шивнээ, салхины сэржигнээн сонстон байх хотын бидэнд огт байдаггүй, огт өөр маягийн уянгалаг яруу мэдрэмж бүхий л насан туршид минь баяр баясгалан төрүүлсээр байна вэ?
Хулгана, мэлхий мэтийн амьтдын аминд хүрэхийг жигшин зэвүүцдэг маань миний урьд дүр болсон монгол анчин эр цагтаа үй түм харваж буудаж, өдий төдий амьтныг хядаж алсантай холбоотой байж ч болох нь ээ.
Бүх есөн улсын (түүний дотор Бага дөрвөдийн улсын ивээн тэтгэгч, Велимир Хлебниковын эцэг В.А.Хлебников мэтийн) эрх баригчдын гаргаж өгсөн мэдээллийн үндсэн дээр бичиж, 1892 онд Астраханьд хэвлүүлсэн “Астраханий халимагууд” хэмээх И.А.
Житецкийн номонд ус чийг багатай, давс хужирт идэгдсэн энэхүү тал нутагт хөх цэнхэр агь, харганан бут болон хамхуулаас өөр ямар ч юм ургадаггүй гэсэн байх аж. Зундаа 40 хэм хүртэл халуун болон шатаах дөхдөг бөгөөд өвөл цагт салхи шуурганы хүйтэнд газар нь хага хага үсэрдэг бөлгөө.
ШУА-ийн архивт: Бага дөрвөдийн улсын Астраханьд амьдардаг нүүдэлчин халимагуудын нэрсийг” 1860 оны байдлаар жагсаан гаргаж, тус улсын бүх халимаг отог овгийн нэрс, нүүдэллэн амьдардаг нутаг орныг нь заасан байна.
Үүнээс үндэслэн би Жа ламын нэрийн бүх хувилбарыг (Сухайтын голоор Асматовынхан, Хөгөлтийн гол хавиар Асматов, Хабчинов нарынхан гэх мэт) тодруулан авч үзлээ.
Тэгэхэд нэг бол Жа лам энэ улсаас гаралтай биш, эсвэл зуун жилийн дараа ул мөр нь огт олдохооргүй маягаар нэр усаа өөрчилжээ гэсэн дүгнэлт хийхээс өөр зам үлдсэнгүй.
Монголыг колончлох бодлогоо идэвхжүүлж, нийслэлд нь байгаа цэргийнхнийхээ тоог нэмэгдүүлэн, үлэмж хэмжээний уудам нутаг оронд хятад иргэдийг байрлуулан суурьшуулахаар Бээжингийн засгийн газар шийдээд байсан үед Монгол орон сэрэв.
1911 онд Хятад хувьсгал гарч, Манжийн ноёрхол унан Бүгд найрамдах улс тогтож, түүнчлэн Орос улс тусламж дэмжлэг үзүүлэх болсноор Монголд эргэлт гарах явц түргэсжээ.
Энэ үед Гадаад Монголд 100 мянга орчим хятадууд оршин сууж байсан ба харийн түшмэлүүд хийгээд худалдаачдын ичгүүр сонжуургүй дээрэм тонуулд нэрвэгдсэн ард олны дургүйцэл туйлдаа хүрээд байлаа.
Майскийн тэмдэглэснээр, Монгол дахь хятадын хамгийн юм Даашинхүүгийн пүүс гэхэд л ганцаараа жил тутам 500 мянган хонь, 70 мянган адууг өрийнхөө хүүд ард олноос авч Хятад руу туудаг байжээ.
Халхын ихэс дээдсийн нэрийн өмнөөс Богд гэгээн Оросын цагаан хаанд хандан тусламж гуйж, гантай жилийн бороо адил түүний хүчин туслалцааг гүнээ хүсэж байгаагаа илэрхийлжээ.
И.Майскийн тодорхойлсноор “Хятад, Орос хоёрын хооронд газарзүйн болон улс төрийн талаар хавчигдсан Монгол орон дуртай ч, дургүй ч хувь заяагаа бидэнтэй хуваалцахаас өөр аргагүй байв.” Хоёр зуун хорин жил Бээжингийн Засгийн газрын эрх мэдэлд байсан Монгол орон эдүгээ Хятадаас хөндийрөхийн тулд тус орон дахь өөрчлөлтийг нэлээд сонирхох болсон умард хөршийнхөө дэмжлэгт түшиглэх ёстой болсон байв.
1921 оны хавар Эрхүү хотноо хэвлэгдсэн “Современная Монголия” хэмээх асар баян материал бүхий номдоо дараа дараагийн үед зааварчлагдан зохион байгуулагдаж, засварлагдан боловсруулагдсан гажуудал, нэмэлт хасалтгүйгээр: “1911-1912 онд Автономит Монгол улс байгуулагдсан нь Орос улсын дэмжлэгтэйгээр хийгдсэн ажил байсан нь хэний ч хувьд нууц зүйл биш юм” хэмээн шууд бичсэн байдаг.
Энэ бол өвс ургамал, араатан амьтан цөмд нь хор хүргэхгүй байх тухай буддын шашны номлолтой зэрэгцэн мөрдөгдөж ирсэн зэрлэг бүдүүлэг ёс заншил байсан юм.
Ингэхэд догшидыг нүүдэлчин ард олон шарын шашны бясалгагч, газар дэлхийн амьдралыг үгүйсгэхэд хүрдэг энэрэнгүй бурхдаас илүү сайн ойлгодог байсан ажээ.
Ялгуусан тугийг мялааж тахих ёс заншил нь дайсандаа айдас төрүүлж, түүнийг сүрдүүлэхэд чиглэсэн мухар сүсэгтэй холбоо бүхий зан үйл байсан бөгөөд хэдэн зуун жилийн турш хэрэгжсээр иржээ.
Хэдий тийм боловч агь тарнийн ёсны сургаалын дагуу Очирваань бурхны эрдэнийн хүрдний сахил хүртсэн цөөхөн этгээд л хийж болох ийм үйлдлийг зуунд, 1912 онд хийж байна хэмээн төсөөлөхөд ч бэрх билээ.
Ховдыг дайран эзлэх үед сэмхэн оргох гэсэн гучин таван хятад худалдаачин монголчуудын гарт орсон бөгөөд чухамхүү тэдэнд л аймшигт үхлээр төгсөх хувь ногдсон юм.
Жа ламын гэрт мах, гурил гэх мэт хүнс хоолны зүйлээс гадна олзны нэгэн киргиз хүнээс битүү туламлан өвчиж аваад маш чадварлагаар давслан хатаасан хүний арьс байдаг ажээ.
Малын хулгайч буюу баартагчингаас авсан тэрхүү битүү тулмыг хорон муу үйлт мангасын арьсыг хэрэглэн үйлддэг зан үйлийн үед дэвсэж хэрэглэдэг гэж Жа лам өөрөө ярьдаг байв.
Ховдын хязгаартай хөрш зэргэлдээ Алтайн чанадад амьдардаг бүлэг киргизүүд* аль эртнээс монголчуудын адуу мал, хонь ямаа, үхэр тэмээ зэрэг мал сүргийг нь дээрэмдэн хөөж амь зуусаар ирсэн байлаа.
Домгоос үзвэл тэрээр тэдний хоёрынх нь чихийг огтлон аваад тулмаа хулгайч нарын чихээр дүүргээгүй цагт санаа нь амар биш байх болно гэдгийг бусдад нь хэлүүлэхээр суллан явуулсан аж.
Жа ламын гарт байдаг тэрхүү тулмын талаар тал нутгийнхан тэр аяараа мэддэг байлаа. Зальжин хасагуудын дээрэмдлэгтэй Жа лам хэрхэн тэмцэж байсан тухай нэгэн баримт түүхийг А.В.
Хэдэн зуун хасаг Жалчин бэйсийн хошууны зах руу довтолж, арван хоёр мянга орчим хонь, зургаан зуугаад адуу үхэр дээрэмдэн авахын хамт хорь орчим хүнийг олзлон авч одлоо гэсэн мэдээг үдэш орой болсон хойно авсан Жа лам Магсаржавын отрядаас хагас зуу орчим цэргийн хамт дээрэмчдийг амдан хөдөлжээ.
Ховдыг чөлөөлснөөс хойш хоёр долоо хоног өнгөрсний дараа өөрийгөө “Сибирская жизнь” сонины уншигчдад энд болж буй зүйлийн уур амьсгалыг мэдрүүлэх үүрэгтэй сэтгүүлч хүн гэдгээ үл умартсан Бурдуков тэнд очиж, эрж суран асууж лавлаж, бичиж тэмдэглэж, зураг авч эхэлжээ.
“Хойд ханын дэргэд байх Гэсэр хааны гайхамшигт сүмд намайг ороход хэдэн буу саадагтай монгол цэрэг төмөр хүрз барин Гэсэрийн асар том шавар баримлыг нураахаар нүдэж байлаа. Хоёр гарыг нь хуга цохичихсон, цээжийг нь эвдэж байв. Би тэднийг түр азнахыг гуйн баримлын зургийг авлаа. Хэдхэн хормын дараа Гэсэр хөсөр ойчив.”45 Хот тэр аяараа эмх замбараа алдаж, бүрэн бүтэн хашаа хороо огт үлдээгүй байв. Тогтох тайжийн баргуудын авчирсан шинэ хувцсыг өмссөн Ма сайдыг* олж уулзан Дамдинсүрэнтэй танилцсан нь “маш энгийн, ихэд яриа”, тэвчээртэй, юмыг эргэцүүлэн боддог хүн байлаа.
Тэр үед Монголын нийслэлийн гол шүтээн байсан Майдар сүмд Оросын баатар цагаан хааныг эсэн мэнд байлгах, орос цэргийн ялалтыг бататган ерөөх их хурал 1914 оны долдугаар сарын сүүлчээр болсон тухай Өргөө дэх Оросын ерөнхий консулаас мэдээлсэн байдаг.
Дараа нь тэрээр Баатар цагаан хааныг урт наслуулж, Оросын ард түмнийг амар жимэр байлгахад зориулсан түмэн ламын ерөөлийн хурлыг наран ургах хүртэл бүтэн шөнийн турш хурахыг зарлиг болгожээ.
Гурван гүрмийн уншлага эхэлж байгааг “гурван их, мянган жижиг буугаар” буудан хот даяар мэдэгдэнэ. Уншлагыг Богд хаантан өөрөө эхэлдэг байлаа. Орос улс Германтай дайтаж эхлээд байв.
1914 оны нэгдүгээр сарын 22-нд Ховд руу нууц түлхүүрээр дамжуулагдан, Баруун Монголын тэргүүний хувь тавиланг шийдсэн 46 дугаар цахилгаан дээр Николай хаан өөрөө “гүйцэтгэх” гэсэн цохолт хийсэн байдаг.
Тэр цахилгаанд: “Жа ламыг баривчилж, Орос дахь оршин суудаг газрыг нь тодорхойлохоор Томскийн засаг захиргааны мэдэлд хүргүүлэх арга хэмжээ авах” гэсэн үгнээс гадна: “Түүнийг манай нутаг дэвсгэрт авчирсны дараа л гарал үүслийг нь тогтоож болох юм” гэсэн нэгэн сонин өгүүлбэр байгаа ажээ.
Тэр лам өөрийгөө Амарсанаагийн ач хүү, түүний Төмөрсанаа гэдэг хүүгээс төрсөн Дамбийжанцан хэмээдэг гэж ярьсан болохыг бичээч лам хэлсэн хэмээн А.М.
Цаашилбал, тэрхүү лам монголчуудыг хятадын ноёрхлоос чөлөөлнө, тэгэхийн тулд асар удалгүй умард зүгээс цэргүүдтэйгээ ирнэ гэж өөрийгөө газар сайгүй танилцуулан зарлаж явжээ.
Мөнөөх бичээч тийм цэрэг айсуй яваа юм уу, аян дайнд бэлтгэж байгаа сураг ажиг сонсогдож дуулдсан эсэхийг нууцаар ч атугай хэлж өгөхийг профессороос гуйсан аж.
Тиймэрхүү юм огт сонсоогүй гэдгээ Позднеев бичээчид хариулсан бөгөөд цаг хугацааны байдлыг бодоход 1755 онд таалал төгссөн Амарсанаад эдүгээ 30-аад настай ач хүү байх аргагүй юм гэдгийг тайлбарлажээ.
Тэгэхдээ тэрхүү бичээч ч, бусад монголчууд ч тэр хүнийг Амарсанаагийн ач хүү мөн гэдэгт, бас түүний хэлж ярьсан болгон үнэн гэдэгт итгэж байгаа нь түүний цаашдын ярианаас илэрхий болжээ.
Монгол орон, монголчуудын тухай хэд хэдэн бүтээл туурвисан, авьяаслаг судлаач, чадварлаг нийтлэлч Инесса Ломакинагийн бичсэн энэхүү баримтат уран сайхны нэн сонирхолтой, сургамжтай ном манай мэргэн уншигчдад машид таалагдана гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна.
ОХУ-ын Улсыг аюулаас Хамгаалах Хорооны архив, Оросын Антропологи, угсаатны зүйн музейн болон ОХУ-ын ШУА-ийн Дорно дахины судлалын институтийн Ленинград дахь салбарын архивуудад хадгалагдаж буй ховор, нууц материалд түшиглэн бичсэн энэ ном Жа ламын амьдрал, үйл ажиллагааг ойлгож тодруулахад чухал баримт, хэрэглэгдэхүүн болох нь дамжиггүй.
Архивын материалаас гадна И.Ломакина түүхийн сурвалж бичиг, төр засгийн тогтоол шийдвэр, эрдэм шинжилгээ, судалгааны олон ном зохиолыг ашигласны зэрэгцээ Монголд удаа дараа ирж, суурьшин амьдарч эрдэмтэд, түүхийн гэрч болох хүмүүстэй биечлэн уулзаж, тэдний яриа дурдатгалыг сонсож байсан нь нэн сайшаалтай юм.
“Жа ламын толгой” гэдэг энэхүү ном бол зөвхөн Дамбийжанцангийн тухай биш, тэр үеийн Монгол орны нөхцөл байдал, гадаад дотоод хүчин зүйл, төр засгийн бодлого, зорилт, ард иргэдийн хүсэл зориг, санаа сэтгэл, Жа ламын анд нөхөд, атаат дайсны талаар дэлгэрэнгүй өгүүлсэн бүтээл мөн.
“Сибирийн буудлагын 41 дүгээр хорооны ахмад Булатов ар Байгалийн хасаг цэргийн Дээд-Үдийн нэгдүгээр хорооны гуравдугаар зуут, Сибирийн хасаг цэргийн 3 дугаар хорооны тавин цэргийн хамт Жа ламыг баривчлахаар Шажинбадрах гэдэг газар очсон тухай” бүрэн тэмдэглэлийг Оросын Гадаад бодлогын архивт хадгалагдаж байгаа хуулбараар анх удаа тэр чигээр нь нийтэлж байна.
Р.Гончигдорж 1970 онд Архангай аймгийн Тариат сумын 10 жилийн дунд сургууль, 1975 онд Монгол Улсын Их Сургууль, 1981 онд Новосибирскийн Их сургуулийн аспирантурт тус тус суралцан төгсчээ.
Мөн 2010 он буюу Монгол Улсад анхны байнгын ажиллагаатай ардчилсан Парламент үүсч, хөгжсний 20 жилийн ойн жилээр Төрийн дээд одон болох “Чингис хаан”-ы одонгоор шагнагдсан.
1990-1992 онд Монгол Улсын Дэд Ерөнхийлөгч, Улсын Бага Хурлын дарга, Улс төрийн талаар хэлмэгдэгсдийг цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах комиссын дарга,
4,53 метр урттай таван хүний суудал бүхий энэ загвар нь өмнөхөөсөө 21 сантиметрээр урт бөгөөд гурав дахь эгнээнд нэмэлт хоёр хүний болон автомашины шаланд далд орох нэг суудалтай.
Гадна талын хувьд Кашкай+2 нь дээврийн хашилт, гурван том хажуугийн цонх, шинэ хэлбэртэй хаалганууд, өөрчлөгдсөн дээврийн шугам, мөн түүнчлэн хөргөлтийн шинэ нүүргэвч, арын шилийг томруулсан болон сайжруулсан урд гупртэй.
Цувралаар үйлдвэрлэгдэж байгаа бүх хувилбарууд нь агааржуулагч төхөөрөмж буюу агааржуулалтын автомат, зайн удирдлага бүхий төв түгжилтийн систем, цахилгаанаар цонх хаагч болон -задгай ярих төхөөрөмж бүхий -радиотой.
2006 оны есдүгээр сарын 6-нд Парисын автомашины үзэсгэлэн дээр цувралаар үйлдвэрлэхээр танилцуулсан энэхүү загвар нь Ниссан Тийда болон Ниссан -Трайл хоёрын дунд байрладаг автомашины загвар юм.
Зорчигчийн хамгаалалтын үнэлгээн дээр нийт 37 онооноос 36,8 оноог авсан нь Евро ШАҮП-ын туршилтын сүүлийн арван жилийн хугацаанд тогтоосон хамгийн сайн үзүүлэлттэй тэрэг байв.
Ниссан Кашкайг тоноглолтын дөрвөн төрлөөр захиалах боломжтой ба суурь загварыг Висиа-тоноглолт, дараах нь Акента, арай дээгүүр нь Ай-Вэй болон хамгийн сайн тоноглогдсон хувилбарыг Текна гэдэг.
Нууцлах гэдэг нь мэссэжийг шифрлэх буюу уншигдахгүй хэлбэр рүү шилжүүлэх, харин хамгаалах нь мэссэжийг анхны хэлбэрээс өөрчлөгдөөгүй гэдгийг баталгаажуулахыг хэлдэг.
Өөрөөр хэлбэл их хэмжээний өгөгдлийг баталгаажуулах тухайн өгөгдлөөс урган гарч ирсэн жижигхэн дагалдагч код үүсгэхийн тулд хаш функцыг ашигладаг гэсэн үг.
Очирбатын Чулуунбат (1958 оны 4-р сарын 22-нд Улаанбаатар хотод төрсөн-2016 оны 3-р сарын 6-нд нас барсан)- Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Монголбанкны Ерөнхийлөгч байсан.
Долгорсүрэнгийн Сэржбүдээ нь Монголын үндэсний бөхийн улсын начинцол хүртэж Монголоос анхны мэргэжлийн бөхийн тамирчин болж 2001 оноос 2005 оны хооронд байгууллагад харьяалагдан, хэмээх дэвжээний нэрээр мэргэжлийн бөхийн ринг дээр 4 жилийн турш зодоглож явсан.
Түүнчлэн холимог тулаанаар ч хүч сорьж явсан бөгөөд 2005 оноос бизнесийн салбарт ажиллаж өдгөө Эрчим хүч, Газ, Дэд бүтцийн салбарт & группийг удирдан ажилладаг.
2004 оны 5 сарын 22 нд Япон улсын Сайтама аймгийн д болсон бүтэн контакттай холимог тулааны тэмцээнд АНУ ын тамирчин о тай тулалдан ялж анхны холимог тулааны ялалтыг Монгол эх орондоо авч ирж байсан.
нь таны компьютер дээрхи бичиг баримт, зураг, аудио, зиплэсэн файл гэх бүхий л хэрэгтэй файлуудыг буюу шифрлэж хэрэгцээт файлуудыг чинь нээх боломжгүй болгож орхидог.
вирус танд хэлбэрээр ирэх бөгөөд санамсаргүйгээр нээх аваас таны компьютер дээрхи файлуудыг буюу шифрлэн түгжиж та хэрэгцээт файлуудаа нээх боломжгүй болж орхидог байна.
гэдэг нь таны компьютерт хадгадагдаж буй нэн чухал хэрэгцээтэй файлуудыг тусгай аргаар шифрлэж дахин ашиглах боломжгүй төрөлд хувирган форматыг өөрчилдөг хортой код юм.
Энэ төрлийн хортой код буюу вирусыг хөгжүүлэгчид нь сүүлийн үед идэвхижиж ажиллах чадварыг нь улам сайжруулсаар байгаа бөгөөд нэгээс нөгөөд дамжуулахдаа имэйл болон вэб сайт, зөөврийн төхөөрөмжийг ашигладаг байна.
Уг вирусны халдвар хувь хүн, байгууллагатай хамтран ажилладаг гэрээлэгч компаниудын нэрийг хуурамчаар ашигласан имэйл , , , , зэрэг онлайн суурьт аппликэйшнүүд, сонирхол татсан зар суртчилгаа, , - ийн урилга, ботнет зэргээр дамжиж хэрэглэгчдэд хүрсэн байна.
нь анх гарсан үедээ хэрэглэгчдийн үйлдлийн системийг гэмтээх, файлуудын форматыг алдагдуулах, веб браузерийн хандах хандалтыг хаах зэрэг хохирол учруулан хэрэглэгчээс багахан хэмжээний төлбөр төлөхийг шаардан хэрэглэгч рүү гэсэн мессеж илгээдэг.
Хэрэв та нэгэнт -т өртсөн бол нэн түрүүнд энэхүү вирусээс салахын тулд өөрийн файлуудыг яаралтай хийх буюу шифрлэлтийг буцаах замаар вирус халдаагч этгээдтэй холбогдох юм.
Төлбөрийг буюу онлайн мөнгөний хэрэгслийг сонгож нэхэмжлэх ба төлбөрийн энэ аргыг ашигласан тохиолдолд дансны эзэмшигч этгээдийг олж илрүүлэх боломжгүй байдаг.
таны комьпютерт зүсээ хувилган хэлбэрээр ирэх бөгөөд санамсаргүйгээр нээх аваас таны комьпютер дээрхи файлуудыг -кодлон түгжиж та хэрэгцээт файлуудаа нээх боломжгүй болж орхидог байна.
Тэд өмнө нь Интернет хөтөч болон үйлдлийн системрүү хандах хандалт зэргийг блок хийдэг байсан бол одоо хэрэглэгчийн хард диск дээр хадгалагдаж буй файлуудыг /цоожлох/ хийж байна.
нь анх 2004 онд Орост бүртгэгдэн гэсэн нэрээр олонд танигдах болжээ ийн ажилтан шинжээч уг вирус ын кодыг зохиосон зохиолчийн алдаан дээр ажиллаж вирусыг эвдэж чадсан боловч одоо улам боловсронгуй болж маш ярвигтай болсон байна.
Урьд буга чоно үүрлэсэн нутгуудаас бүрэн дайжиж, тэр нутагт нь мод ургамал нөхөн сэргэдэг байсан бол ан агнуур нь байгалийн энэхүү зохицуулалтыг орлож чаддаггүй байна.
Судлаач Сэр Фрэнк Дарлинг 1950-иад оны үед нэг хавтгай дөрвөлжин км-т бугын тоо таваас дээшгүй бол ой жамаараа нөхөх сэргэх боломжтой байдаг гэсэн байдаг.
Махчин амьтан буга барих, анчид бугыг агнахын бас нэг ялгаа нь, махчин амьтад буга барьснаар бугын биомасс махчин чоно ба сэг идэштэн амьтдын тэжээл болж экосистемдээ үлддэг байжээ.