polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1207 онд Чингис хааны хүү Зүчи Ойн иргэдийг эзлэн авсанаар Ойрад нэг гол хүч болж хүчин зүтгэж,14-р зууны сүүлч 15-р зууны эхэн үед Ойрад аймгийнхан Тагна Соёны нуруу орчмоос нүүж,Алтай орчмын нутгаар нутаглажээ .16-р зууны сүүлээр Ойрад Халхын хооронд дайн болж Ойрадын Галдан бошигт Тува,Урианхай,Хотгойд,Дархад нутгийг эзлэн авсан боловч манжийн цэрэгт ялагдаж Гэндэнгийн хүү Бүүвэйн хараанд орж, удалгүй Өндөр гэгээний дархлагдсан шавь гэгдэн Хараа,Ерөө рүү нүүсэн боловч эргэн удалгүй дархад нутагтаа ирж зунд нь Шишгэд голын сав газар, өвөлд нь Баянзүрхын Агар,Бэлтэс,Алтрага хавиар жилийн жилд 200-300 км газар нүүдэллэн амьдарч ирсэн юм.
Сонирхолтой баримт Монгол улс Ховд аймаг Дөргөн суманд Бөөгүүд гэх цөөн тооны хүмүүстэй овог байдаг бөгөөд тэд өөрсдийн өвөг эцэг бөө хүн байсан бас Хөвсгөл аймгаас гаралтай гэж ярилцдаг юм.
Энэ домгийг бичвэл Дайнд дийлдэж үзээгүй Хорломайчууд Дархадын Ноё бөөтөй уулзаж түүнийг зэвсгээр,галаар хороохийг оролдсон боловч дийлэхгүй байсан тул түүнийг авч дайнд явахаар болжээ.
Дархад шавийг зөвхөн тусгай бичигтэйгээр явж болох хууль гаргасан тул, дархадын нутгаас нь гадагш гаргалгүй янз бүрийн шалтгаанаас болж бусад ястнаасаа тусгаарлагдаж хамгийн хоцрогдсон ястан болсон юм.
Манж нар болон, шарын шашинг дэмжигч ноёдууд дархадын хотгорт бөө мөргөлийн хүч их байсан учраас бусад үндэстэнд халдварлаж болзошгүй гэж тусгаарлаж байсан байх магадлалтай.
Мөн 1586 онд Халхийн Автай сайн хан Эрдэнэзуу хийдийг бариулснаар шарын шашин улам их хүчээ авч байсан ч, дархадын хязгаар нутаг тэр үед Урианхайн отогт хамрагдаж бөглүү хязгаарт байсан учир бөө мөргөл хэвээр үлджээ.
Дархад нутаг нь Хөвсгөл аймгийн умард хязгаар Улаан тайга,Соёны нуруу,Хөвсгөл нуураар хүрээлэгдэж тогтсон хангайн уулархаг үзэсгэлэн төгөлдөр,хөвч сүрлэг өндөр уулс,гол мөрөн цэнгэг устай,ашигт малтмал, ан амьтнаар дүүрэн нутаг билээ.
Дархадын хотгор гэж нэрийддэг Ренчинлхүмбэ,Цагааннуур,Улаан уул, Баянзүрх сумдууд нь эртний бөө мөргөлөөр алдартай олон сайн удган зайрангын өлгий нутаг болсон газар юм.
дархад ястны дотор зонхилох хэсэг болох хар дархад нь Засагт ханы Гэндэн сайн хунтайжийн дүү Гэлэг ноёны харьяат албат байсан ба нутгаасаа зарлиг дагуу гарч Хараа,Ерөөднутаглаж байсан Өндөр гэгээнд шавиар өргөгдсөн ардууд бөгөөд нутаг орноо сананШишгэд нутаг рүүгээ явахыг гуйж өндөр гэгээн зөвшөөрч миний дархлагдсан шавь болтугай гэснээр анх дархад гэх нэр үүсссэн ба хар дархадууд юм
Өндөр гэгээнд шавь орох хүртэл дархадын хязгаарт нутаглаж байсан овог,аймгууд нэлэнхүүдээ Дархад ястны бүрэлдхүүнд орсон бөгөөд одоогийн хар дархадын дотор хамниган отгоос ч орсон байж магадгүй гэж судлаачид үздэг юм.
Дархадын Балагч овог нь дархад,цаатан дотор их байдаг ба Тагна,Соёны нуруу орчимд нутаглаж байсан Түрэг,Уйгар,Хиргис аймгийнхан анчин,загасчин,ойн овог зэрэг хүмүүсийн амьдарч буй газар хийж байгаа ажлаас нь харгалзан нэр өгдөг байснаас Балагч буюу монголчилбол загасчин овог үүссэн.
Дархадын Эрхит овог нь самоди буюу нэн угсаатнаас гаралтай бөгөөд Эрхүү хавиар нутаглаж байсан буриадын эрхидээс нүүн ирсэн хүмүүсийн удам , 17-18 р зууны үед нүүдэллэн ирсэн юм.
1257 оны өвөлөөс 1258 оны эхэн хүртэл Сали Ноян Синдийн хүч рүү элсэн орж Мултаны бэхлэлтийг задлаж, түүний хүч магадгүй Бакхарын аралын цайз руу нуугдсан байх.
Гэхдээ Хулага султаны эзэмшил рүү их дайралт хийх саналаас татгалзсан бөгөөд хэдэн жилийн дараа хоёр захирагчийн дунд өсөн нэмэгдэж байгаа энх тайвны төлөө дипломат харилцаа тогтсон.
Энэтхэг рүү дайрах гэж байсан том хэмжээний Монгол цэргийн дайралт түр зогсов, Дэлигийн султан хугацаа хойшлуулан Мултан, Уч, Лохарэ улсын хил болсон хотуудыг хөл дээр нь босгож, Ранас болон Райс орон нутгийн иргэдийг болон Хорезм эсвэл Монголын түрэмгийлэгчтэй холбогдсон хүнийг шийтгэв.
Олон тооны хүмүүстэй овгийг Дэлигийн газарт амьдрахыг зөвшөөрөв үүний үр дүнд Энэтхэгийн хойд хэсэгт Монголчуудын эрх мэдлийн тэнцвэр өөрчилөгдсөн юм.
Килжи овгийнхон хуучин Дэли Султанаас төрийн эрхийг булаан аваад түргэн эрх мэдлээ Энэтхэгийн бусад газар нутагуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэх төлөвлөгөөгөө эхлүүлсэн.
Кашмирууд 1254-1255 оны хооронд бослого үймээн гаргажээ, тэгээд 1251 онд Мөнх хаан Их хаан болов, бэлтгэгдсэн түүний жанжин, Сали ба Такудар, товлосон ёсоороо Буддийн багш, Орогочи болон Кашмирийн Даругачийг ордондоо урин авчирсан.
Нутгийн захирагч Синдтай тулалдаж байхдаа, Ираны өмнөд мужид дахь Кирманд үймээн гарч буйг сонсоод тэр газар руу нэн даруй явав,замаараа өмнөд Балучистаныг дайран өнгөрөв.
Дээрх халдаллага дайралтуудыг Чингис хааны үр удмынхан эсвэл Монголын жанжин нар удирддаг байсан ба ийм арми нь 10000-30000 морин цэрэгтэй байдаг, хэдийгээр Дэлигийн он тооллын бичиг хөтлөгч нар арай хэтрүүлэн 100000-200000 морин цэрэгтэй гэж бичсэн байдаг, аль нь дайсны цэргийн хэмжээ хүч тодорхой бичсэн бол.
Жалал ад динийг Самаркандаас эхлэн мөшгөж, 1221 онд Индусын тулалдаанд ялжээ, Чингис хаан 2 түм цэргийг Бала, Дорбэй, Фэйрс нарт удирдуулан үргэжлүүлэн дайруулжээ.
2001 оноос Бразилын багийг дасгалжуулж буй Бернардиньо мэргэжилтэнгийн удирдлаган дор жинхэнэ «мөрөөдлийн багийн» тоглолтыг үзүүлсээр байгаа бөгөөд «Дэлхийн чансааг» чансааг тэргүүлж буй.
Буханы шашныг бадруулагч хэмээх Дамбадаржаа хийдийг анх Манжийн хааны зарлигаар Тэнгэр тэтгэсний 29-р онд буюу 1764 онд Богд Хан уулын ар хөндийд баруун, зүүн Сэлбэ голын уулзварт байгуулжээ.
Уг хийдийг Богд Жибзундамба хутагтын дурсгалд зориулж байгуулсан хэмээдэг бөгөөд түүний шарилын суврагыг 1774 онд уг хийдийн хэрмийн баруун хойд өнцөгт босгож, тахих болсон ажгуу.
2004 онд Улаанбаатар хотод доктор Г.Гэрэлбаатарын санаачлалаар Мөнх тэнгэр судлалын дэлхийн академи байгуулагдаж, 2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсан 800 жилийн ойд зориулан Мөнх тэнгэр судлалын олон улсын хурлыг зохион байгуулжээ.
Бас энэ чиглэлд хувь нэмэр оруулсан зүтгэлтэн бол Мөнх тэнгэр судлалаар эрдэм шинжилгээний өгүүлэлбичиж, Мөнх тэнгэр дээд сургууль байгуулж байсан МУИС -ын профессор, Онолын физикч, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн О.Лхагва юм.
2011 оны 11 сард Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар Монголын тулгар төрийн 2220, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 805, тусгаар тогтнолоо сэргээсэн Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын 100 жилийн ойд зориулан “Мөнх тэнгэрийн бичиг” үзэсгэлэнг Үндэсний уран зургийн галерейд нээж байв .
Лхагвасүрэн, “Хар сарнай” хамтлагийн дуучин С.Амармандах, “Номин талст” хамтлагийн дуучин Т.Дэлгэрмөрөн нар “Мөнх хөх тэнгэр мину” цомог, тоглолт хийхээр болсон.
Үүний дотор Хубилай хааны тогтоосон “Дөрвөн цагийн хурим” гэх дөрвөн улирлын тахилга ёслолын зан үйл байх ба Цагаан сүргийн их тайлга зэрэг нь бүр Хүннүгийн үеийн тэнгэр уламжлал болно.
Тэнгэризмийн хөдөлгөөний зарим цөөн тооны идэвхтэн нар Тэнгэризмийг “Төрийн шашин” болгох сэргээх тухай санал санаачлаг гаргаж ирсэн нь иргэдийн дэмжлэгийг олсон бөгөөд нийгмийн оюунлаг хэсгийн хүрээллийг илүү олжээ.
Исламын шашин нь Турк хүмүүсийн хувьд гаднаас орж ирсэн харь шашин бөгөөд Төв Азид үндэстний үзлийн нам бүлэглэл үгүйлэгдэж байна хэмээн тэнгэрист үзэлтэн нар үздэг.
Ташрамд дурдахад “Хотжилт эрчимжиж Оросжилт түргэсэж буй өнөөгийн нөхцөлд хуучин уламжлалаа сэргээх гэсэн оролдлого нь Тэнгэризм юм. Тэнгэризм нь Зөвлөлтийн үед алга болсон нүүдлийн амьдрал, гэр, мал аж ахуй, эх байгалийн хүйн холбоо зэрэг Киргиз, Казакийн өвөрмөц хэв маяг болсон унаган дүрэхээ сэргэх гэсэн үзэл санаа, хүсэл эрмэлзэл илэрхийлэл мөн. … Харин Еврейн эсрэг үзэлтэй/-/ холих, Барууныг эсэргүүцсэн туйлшрамтгай үзэл болон хувирч гадаад ертөнцийн дургүйцлийг хүргэхгүй байх талд анхаарвал зохино” гэсэн болгоомжлол ч буй бололтой.
Чингис хааны нэрэмжит Их засаг их сургуулиас Хэрлэнгийн Хөдөө аралд Чингис хааны онгон шүтээний төвийг байгуулж жил болгон Мөнх тэнгэр, Чингис хааны тахилгыг эртний ёсоор хийж ирсэн.
Эртний Хятад сурвалжид: “Цагаан сар ноёд язгууртан нар шаньюй ордонд бага чуулган болж ихсийн тайлга хийнэ. Таван сард -д их чуулган болж тэнгэр газар, онгодоо тахина. Намар адуу таргалах үед -д их чуулган болж хүн малын тооллого явуулна ”, “Хүннүгийн хаан шаньюй өдөр наранд мөргөж, шөнө саранд залбирдаг” гэсэн байдаг нь одоогоос 2300 жилийн өмнө Монголчууд тэнгэр шүтлэгтэй байсныг харуулна.
Тэнгэр шүтлэгтэн нь тэнгэр газар, байгаль дэлхий, өвөг дээдсийн онго тэнгэр бүх хүн төрөлхтнийг харж хамгаалдаг хэмээн үзэж, орчлон ертөнцийг үүсгэн бүтээж, эзэмдэн захирагч хүчирхэг онго тэнгэрүүд болох Хөх Мөнх Тэнгэр, эцэг тэнгэр, эх газар, удган эх зэргийг сүсэглэн шүтнэ.
Тэнгэр шүтлэгтэн нь хүн өөрийн оршин амьдарч бүхий байгаль орчныхоо тэнцвэрийг хадгалах, бие хүнийхээ хийморь, сүр сүлд, эрчим хүчийг дээд хэмжээгээр дайчлан бадрааж, шударга ариун амьдрахыг эрмэлздэг.
Түүний байгуулсан нийгэмлэг нь албан ёсны 500,000 гишүүнтэй бөгөөд Тэнгэр судлалын олон улсыг төвийг ажиллуулж, Киргизүүдийн Тэнгэризмийн үзэл баримтлалыг боловсруулж байгаа ажээ.
Их Монгол улсын Мөнх хаан “Бидний Монголчууд цорын ганц нэгэн бурхан -ыг шүтдэг . Тэрээр төрж үхэхийн заяаг захирдаг болохоор бид түүнд шударга байдаг”, “Тэнгэр бидэнд адил бус арван хуруу заяасан шигээ адил бус амьдрах арга замыг соёрхов” гэсэн байдаг.
Сурвалж зохиолд тэмдэглэснийг үндэслэвэл: Тогун тайш 1434онд, Батмөнх Даян хаан 1473 онд, Боди Алаг хаан 1519 онд, Дарайсүн Гүдэн хаан 1548 онд тус тус Ерөнхийн шүтээн-Найман цагаан гэрт мөргөж хаан цолоо тунхаглан авч байсан бол Их Монгол улсын хамаг сүүлчийн Лигдэн хаан “Бурхны эцэг сэтгэл, сэтгэлийн эцэг мөнх тэнгэр”гэсэн байдаг.
Казахстаны ерөнхийлөгч Нурсултан Абишевич Назарбаев ба Киргизийн ерөнхийлөгч асан Аскар Акаевич Акаев нар уулзалдах үеэрээ Тэнгэризм бол Түрэг угсааны үндэстний “байгалийн” шашин болох тухай ярилцаж байжээ.
Монголын дээдэс Хүннү гүрэн нь тэнгэрийн шүтлэгтэй байсан бөгөөд Их Монгол Улсын үед Чингис хаан нь Мөнх тэнгэрийн шашинболтол хөгжүүлж төрийн шашин болгож шүтэж байсан нь шарын шашин хүчээр дэлгэртэл уламжлагдсан.
Тэнгэризм нь Хүннү ба эртний Болгараас зуун европт уламжлагдсан, Уйгарын хаант улс 8-р зуунд Манийн шашныг // төрийн шашин болгох үед тухайн оронд Тэнгэризм нь голлох үүргээ алджээ.
МЭӨ 3-р зуунд Монголын дээдэс Хүннүгийн төрийн шүтлэг болж байсан ба МЭ 6-9 -р зууны эртний Булгар, Унгар зэрэг үндэстний шүтлэг бишрэлийн сэтгэлгээнд чухал байр эзэлнэ.
Вильгельм Конрад Рентген (, 1845 оны 3-р сарын 27 төрсөн — 1923 оны 2-р сарын 10-нд нас барсан) - Германы агуу физикч бөгөөд 1895 онд цахилгаан соронзон долгионы тусламжтайгаар нарийн бүдэг туяаг ялгаруулан түүнийгээ «Икс туяа» хэмээн нэрлэж, шинжлэх ухаан, техник технологийн дэвшилд шинэ хуудсыг нээсэн эрхэм юм.
Уг шинжлэх ухааны бүтээл нь анагаах ухаанд «Рентген туяа» нэртэй болж, 20-р зууны сод бүтээл болж, улмаар 1901 онд анх удаагаа олгогдсон «физикийн салбар дахь Нобелийн шагналыг» хүртсэн билээ.
Буддагийн онцгой бөгөөд аугаа чанар нь анх удаа бидэнд өөрийн үнэний зам мөрийг ойлгох боломжтой гэдгийг нээж, өөрийн үнэнд нэвтрэх зөв замыг зааж ирээдүй үедээ үнэний хуулийг дамжуулсанд оршдог.
Зэнгийн хүрч дэлгэрсэн эдгээр орнуудад болон хөгжлийн тухайн эрин үед Зэн-зам мөрийн хамгийн чухал асуудал, үндсэн тулгуур нь Будда гэгээрснийхээ дараа хийж байсан Зазэн дадлага гэдгийг чухалчлан тэмдэглэх ёстой.
Буддаг нас барсны дараа Энэтхэгээс төрсөн анхны 28 Зэн багшид “Зэн-эцэг” хэмээх цол хэргэм олгосон бөгөөд тэдний 6 нь үнэний хуулийг Хятадад үеэс үед, оюун санаанаас оюун санаанд амжилттай түгээн дэлгэрүүлсэн Зэн багш нар болсон юм.
Зэн уламжлалаар бол Будда үнэний хуулийг өөрийн шавь, залгамжлагчдадаа шууд дамжуулсан бөгөөд шавь нар нь өөрийнхөө шавьд гэх мэтээр үеэс үед, оюун ухаанаас оюун ухаанд өнөөдрийг хүртэл дамжиж иржээ.
Ахлах сургуулиа төгсөөд Рутжерс ИС-д элсэн орсон тэрээр сургуулийнхаа сагсан бөмбөгийн Скарлет Найтс багийг ахлан 97-22 гэсэн амжилт үзүүлэн, Биг-Ийстийн АШТ-д 2005, 2006 онд дараалан түрүүлэв.
Тэд Чикагогийн Жон Маршалл Метрополитан ахлах сургуульд суралцаж, сургуулийнхаа сагсан бөмбөгийн багт багтан тоглодог байсан бөгөөд тэр үедээ Пондекстер ЭСБДХ-ноос тодруулдаг бүх Америкийн багт нэрлэгдэж байв.
2009 оны улиралд Пондекстер ЭҮСБХ-ны түүхэнд 3 долоо хоног дараалж Баруун Конференцийн шилдэг тоглогчоор нэрлэгдсэн анхны тамирчин болсноос гадна Баруун конференцийн багийн нөөц тоглогчоор 3 дахь бүх оддын тоглолтдоо оролцов.
2007 онд Пондекстер Меркуриг аваргалахад гол үүрэг гүйцэтгэж, өрсөлдөөнтэй болсон шигшээ тоглолтын 5 цуврал тоглолтод дунджаар 22 оноо авч, хамгийн үнэ цэнтэй тоглогчоор тодорчээ.
Хүлэг жанжин цэрэг, дипломатын аргыг хослуулан, эсвэл Чурмаган, Бачу нар Армян, Гүржид хэрэгжүүлсний нэгэн адил гол гол төвүүдийг нь олон замын цэргээр зэрэг цохих зорилготой байв.
Гэвч Хүлэг өвлийн хүйтэн, цайз бэхлэлтийг үл тоон тэвчсээр эцэст нь бага багаар сэтгэхүйн дайралт хийж Хур шахыг буулгаж аваад бусад хотууд руу нь бууж өгөх тушаал буулгуулснаар цэргийн хохирол багатай өнгөрчээ.
Хүлэгийг Багдадын Халифт /Ирак/ очиход Африк, Европ дахь эзэмшил нутгаа алдсан Рум, Перс, Керман зэрэг вассал нь Монголын мэдэлд орсон, Халиф нь зоргоороо, сайдтайгаа зөрчилддөг, самуун ихтэй орон байв.
Хүлэг лалын нийслэл Багдадын хүчийг их гэж бодон, олон тагнуул суулга, мөн Алхамия түүнд улсын зэр зэвсэг, эдийн засгийн талаар мэдээлэл өгснөөр өөртөө итгэн давшжээ.
1258 оны 2-р сард Багдадыг нэгмөсөн эзэлж, Халифийг садангуудынх нь хамт хороож ингэснээр несториан-христ шашинтныг 600 гаруй жил дарлаж байсан Арабын эзэнт улсыг мөхөөж, Загалмайтнуудаас талархалыг хүлээжээ.
1223 онд вангууд зөвлөлдөж Киев, Чернигов, Волынь, Новгород, Смоленскийн вангууд дайнд оролцохыг дэмжиж Днепр гатлах завь бэлтгэж Оросын мөн Хибчагийн 8 түмэн цэрэг бэлтгэж Галичийн ван толгойлох болов.
Галич, Волыний вангууд Котяны цэрэгтэй нийлж Днеприйн адагт монголын цэргүүд рүү цохиход тэд Калкад буй Зэв, Сүбээдэйн гол цэрэг рүүгээ зугтан 1223 оны 5-р сарын 31-нд ширүүн тулаан болжээ.
Энэ тулаанд Оросууд 3 дахин их цэрэгтэй хэрнээ ялагдсан нь тэдний зөрчил, цэргийн нэгдсэн удирдлага сул, Хибчагууд замаас зугтсан зарим хэсэг нь монголд урвасан, мөн тэд монгол цэргийн тактик бүү хэл, татар гэж эндүүрч байсан төсөөлөлтэй нь холбоотой.
Желал Аддиныг мөхөөж Бага Ази, Кавказ тогтворжиж, Алтан улсыг мөхөөснөөр зүүн хил хатан гол хүрч, 1223 онд Зэв, Сүбээдэй нар Каспйг тойрч 20 гаруй улс үндэстэнтэй дайтаж тагнаж бэлтгэлээ хангажээ.
Бат 5 түм монгол, 7 түм турк болон бусад угсааны цэрэг авч эхлээд зүүн хойд орос, дараа нь Крым эцэст нь хамгийн иүчтэй гэж тооцсон Киев рүү довтлох болж, намаг шалбааг хөлдөх өвлийн цагаар /1237/ бэхлэлт муу зүүн хойд оросын Рязань, Коломна, Владимир, Сито, Козельскийг эзлэв.
Монголчууд Хар Киданаас очсон Зэвийн цэргийг Ферганаас давшуулж, гол чиглэлээ нуухын зэрэгцээ Сартуулын гол хүчийг тийш татаж, гол цохилтыг Кызыл-Кумын цөлөөс хийх, гол бэхлэлт байгаа Самаркандад Зэв, Цагаадай, Чингисийн 3 арми нийлэх бодлого барьжээ.
Желал Аддиныг сөнөөж, Чурмаганы цэрэг Персэд цөмөрсөн нь /1231/1220 онд Отрарыг Өгөөдэй, Цагаадай, мөн ондоо бүх цэргийн хүчээр Самаркандыг, 1221 онд Ургенчийг эзлэв.
Сүбээдэйн хүү Урианхайдай 1254 онд Төвдийг, 1255 онд Далийг, 1258 онд Вьетнамыг эзэлж, мөн онд Солонгосын ванг буулгаснаар Сүн улсыг далайд шахан боймлох бодлого хэрэгжив.
Ийнхүү Сычуань мужийн цэрэг эдийн засгийн тусламж Вьетнамаас авах албыг нь Сүнгээс салгаж нутгийн баруун хэсгийг нь хурааж, давагдашгүй гэж бодож байсан Хөх мөрнийг нь гаталж нийслэлд нь 600 км тулж очив.
Сүн улс дотроо самуунтай, арми нь идэвхигүй зөвхөн өргөн уудам нутаг, Хуэнхэ, Ханьшуй гол, Хөх мөрөн, Сычуаны өндөр уулс, халуун чийглэг уур амьсгал, их хүн ам, үйлдвэрлэл, усан замдаа л найдаж байв.
Харлуг /Ижил мөрний чанад тал дахь үндэстэн/, Гуз/туркмен/, Алан /кавказад нутагладаг перс овогтон/, Черкес /кавказад нутагладаг суннит лалчууд/, Хибчаг /хүннүгийн удам Чумугань, Харлуг, Хибчагаас бүрдсэн дорнод Казакстан, Эрчис, Днепр мөрнөөр нутагладаг ард түмэн/ овог нүүдэлчин аймгууд, Хар тэнгисийн сав, Оросын өмнөд тал өнөөгийн Халимагийн нутгаар нутаглаж Орос, Визант тэргүүт суурьшмал орнуудын гар хөл, хилийн манаа болж, заримдаа тэдний турхиралтаар хоорондоо тэмцэлдсээр бутран цөөрч их үндэстэнд уусан, нэгдсэн төр тогтоож чаддаггүй байжээ.
Эдгээрээс 12-р зуунд арай нөлөөтэй байсан нь Хибчаг бөгөөд 1208 онд зугтсан Мэргидэд тусалснаараа монголын довтолгооныг өөртөө чиглүүлж 1216-1238 оны хооронд 6 удаагийн тулаан хийж мөхсөн байна.
Хойд мөсөн далайгаас Хойд кавказ, Ижил мөрнөөс Днепр, Висла хүртэл нутагтай 6 сая хүн амтай Орос орон Мстислав вангаас /1125-1182/ хойш 10 гаруй вант улсад задарч, дотоодын хямралтайн сацуу Герман, Швед, Дани зэрэг орны өнгөлзлөг дор оршин байлаа.
Монголчууд Днепрт тулаад Хибчагийн хаан Котянийг мөшгиж Оросод 10 элч зарж өөрсөдтэй нь байлдах санаагүй, гагцхүү эртний дайсан Хибчагаа хамтарч цохих санал тавьжээ.
Энэ нь Тангудаас Алтан улстай хийсэн дайнаа зогсоож, Тангуд тэрсэлсэн, Мухулай Алтан улсын давшилт хориглолт орсон, Желал Аддиныг эс тооцвол Сартуул улс бүрэн мөхсөн зэрэгтэй холбоотой.
Мухаммед нь лалынхны дунд нэрээ алдсан, монголчуудыг хотод байлдаж чадахгүй гэж эндүүрсэн, армиа тарааж байрлуулсан, нийслэлээ орхин зугтсан зэрэг ялагдлын шалтгаан байна.
Оросууд эргэн тойрны “жийргэвчүүдийн” ачаар 100 жил шахам гадагш дайтаагүй, дотооддоо л хэмлэлдэж, тархай байсан явдал, мөн ван, хамбууд нь хотоосоо зугтаж, зэвсэггүй шахам иргэд хамгаалж байсан нь монголын 3 фронтоос хамгийн хохирол багатай ялалтыг авчирсан юм.
Хөх нуур, хатан голын эхээр нутаглах Төвд /МЭӨ-Ү/ хүчирхэг байгаад 10-13-р зууны үед сүм хийдийн эзэмшилд хуваагдаж, 1207 онд 300 элч монголд зарж зарим хэсэг нь дагаар оров.
Эдгээрээс заримыг нь буулган аваад 1215 онд дахин Борохулыг түмэд, зүчийг ойн иргэд, Сүбэдэйг Худу, Чулуун нарыг нэхүүлэхээр, Зэвийг Хүчүлүгийг дайлуулахаар явуулж, 1217 онд эхний 3 жигүүр цэрэг ялалт авчрав.
Энэ бүх аяны эцэст Монгол улс Сартуултай хиллэж 10 түм цэрэг гаргах чадвартай Хар Киданыг мөхөөж Ойрад, Түмэд, Тува, Киргиз, Уйгур, Харлуг зэрэг аймгуудын цэрэг, эдийн засгийн хүчийг ар тал болгон ашиглаж, лалын ертөнцөд Мухаммед шахаас илүү итгэл хүлээлээ.
Дундад бага азид дайлан дагуулсан нь өнөөгийн Шинжаан, Зүүнгар, Киргиз, Казакстаны зүүн хэсэгт Тарвагатайгаас Кашгар, Хамигаас Чүй голын завсар Хар Кидан оршиж Хипчак, Их Монгол, Тангуд, Хорезмтой хиллэж байв.
Гүр хаан нь Хүчүлүгийг дэргэд байлган эцэст нь өөрөө алагдаж, 1211 онд Хүчүлүг төрийн эрхийг гартаа булааж, Сартуултай холбоо тогтоогоод Монголын вассал Харлугт довтолсонд Чингис довтолхоор шийджээ.
Энэ дайнд монголчууд шашны зөрчлийг зөв ашиглаж, дипломат аргаар төрийн зүтгэлтнүүдийг талдаа татаж, лалын дайсан Исмайлитыг дарж суннит лалын төв Багдадыг унагаж, Сирийн шийтүүдийг баярлуулж зэвсэггүйгээр дагуулж чаджээ.
Сүн улс зам гуйхаар очсон Тулуйн элчийг алж /1231/, Өгөдэйн хүнс гуйхаар очсон элчийг алж, хуучин өөрийнх нь байгаад Алтан улсынх болсон Кайфин, Хэнань, Шунтям хотуудаа монголоос авахаар довтолж 1221 оныхоо гэрээг зөрчжээ.
Оросын вагууд Унгар, Польш, Францад элч илгээж тусламж гуйсан ч, удаа дараа босон тэмцсэн ч нэмэр болсонгүйгээро үл барам Төв Европт монголын түрэмгийллийг чиглүүлжээ.
13 дугаар зууны эхэн гэхэд Хорезмийн шах Мухаммед одоогийн Казакстан, Киргизийн баруун өмнөд хэсэг, Ираны хагас, Узбекистан, Туркменистан, Таджик, Афганы нутгийг хамарсан, өрнөөс дорно, орос- энэтхэгийг худалдааны зангилаа, эртний соёлт хагас суурьшмал орон байсан.
Сүн улсын фронтод залуухан туршлага багатай шинэ цэргүүдийг илгээж 3 хуваан жилийн зайтай явуулсан, дайснаа дутуу үнэлсэн олон фронтод зэрэг тулалдсан зэргээс болж хүч нь тарамдаж эцэстээ давших биш хориглох төдий болжээ.
Мөн Хипчак Булгар, Орос, 1242 онд Польш, Мажар, Морави, Словак, Болгар, Сербийг эзлэн Адриатын тэнгист тулаад Өгөөдэйг нас барснаар цэргээ Ижил мөрөн рүү ухраагаад байлаа.
Сүн улс, Зүрчид нарын хамтарсан хүчинд цохигдон нутагт нь Зүрчидийн Алтан улс байгуулагдахад Киданчууд илт дургүй байгааг Чингис хаан мэдэж тэдэнд туслан, улмаар тэднийг Алтан улс, Солонгос, Сүн улсын харьцааг таслах зүүн гар болгохыг зорьжээ.
Зүрчидийн алтан улс нь 50 орчим сая хүнтэй, 50 орчим түм цэрэгтэй Сүн, Кидан, Монгол, Солонгос зэрэг вассал улсаар хүрээлэгдсэн хүчирхэг гүрэн байв.
Орос, Хибчагийг Калкад бут цохисон Зэв, Сүбээдэйн цэрэг Зүчийн улсын хойд, баруун хойд, хилийг тохинуулан, торгоны зам дайран өнгөрдөг Булгар хотыг эзлэх, Хибчагуудыг өмөөрсөн оросын хилийг цэвэрлэх зорилгоор Ижил мөрөн тийш эрэгж, 1223-1234 онд Башкирыг /Унгар/, 1236 онд Булгарыг /Ижилийн Булгар/ эзэлснээр Буртас, Саксин, Мордов аймаг угсаатныг гартаа оруулав.
Мөн Бат, Сүбээдэйг Европт, Чурмаганы цэргийг Перс рүү давшуулснаар Монголчууд Каспийн тэнгис, Хар тэнгисийн заагаас Пхеньян Кайфины зааг хүртэл хоорондоо 7000 гаруй км зайд 2 чиглэлд фронт нээжээ.
Харт 2010 оны есдүгээр сард шигшээ багийн бүрэлдэхүүнд томоохон тэмцээний анхны гараагаа хийхдээ Английн тэргүүн хаалгач болохоо харуулсан гэх ба Английн хөгжөөн дэмжигчдийн талархалыг хүлээгээд буй.
Улмаар 2006 оны аравдугаар сарын 14-нд Премьер лигийн Шеффилд Юнайтед багтай хийсэн тоглолтонд анхны гараагаа хийж, тус тоглолтонд үүргээ гүйцэтгэн гоолгүйгээр тэнцэж байв.
Зээллэгээр амжилттай тоглосон Хартыг Манчестер Ситид эргэн ирэхэд тухайн үеийн дасгалжуулагч Свен-Ёран Эрикссон багийн нэгдүгээр хаалгачаар тоглуулах болсон ба "авъяасаа" нээн таниулах болсон залуу хаалгачыг 2008 оны зургаадугаар сарын 1-нд Английн шигшээ Тринадад ба Тобагогийн шигшээгийн эсрэг тоглолтонд дуудан тоглуулсан түүхтэй.
Дээр дурдсаны дагуу Хартыг шигшээ багийн түүхэнд цахиур хагалж болох хаалгач гэснийг тодотговол, өдгөө цагийн дэлхийн шилдэг залуу хаалгачдын нэг хэмээн түүнийг Дэлхийн цомд түрүүлж байсан хаалгачид болох Английн Гордон Бэнкс Италийн Жанлуижи Буффон болон Испанийн Икер Касильяс нар дүгнэсэн нь бий.
2007 оны нэгдүгээр сард Харт сарын хугацаатайгаар Нэгдүгээр лигийн Транмир Роверс багт зээллэгээр очсон ба 6 тоглолтонд оролцож 8 гоолыг хаалгандаа алдсан байх юм.
Жилд хэдхэн удаа -г ашиглах шаардлагаас болж бид олон зуун долларын үнэтэй уг програмыг худалдан авах шаардлаггүй болж байгаа бөгөөд зөвхөн ашигласан хэмжээгээрээ л мөнгө төлөх юм.
Интернэт кафед ороод эрхээрээ нэвтрээд хийсвэр компьютер дээрээ нэлээд удаан цаг авахаар програм ажиллуулж орхичихоод гадуур явж хүмүүстэй уулзан ажлаа хөөцөлдөж яваад таарсан интернэт кафед орон өмнө эхлүүлсэн програмыг ажиллаж дууссан эсэхийг шалган дууссан бол үр дүнг нь флаш руугаа хийгээд авч болно.
Тэндээ байгаа интернэт кафед ороход компьютерууд нь тэвчишгүй удаан, болхи эд байсан ч интернэт л байж байвал та өөрийн эрхээр нэвтрэн хүчирхэг сэрвэрүүдийн хүчийг ашиглан ажлаа хийх тул танд хөдөөний компьютерийн хурд саад болохгүй.
Найз чинь ажлаа хийж чадахгүй танаас тусламж гуйвал та цагаа үрэн түүний ажил дээр гэрт нь очих шаардлаггүй, түүний эрхээр хаана байгаа газраасаа нэвтрэн хэрэгтэй зүйлийг нь түүний хийсвэр компьютер дээр хийгээд өгнө.
Тэгвэл одоо танд тийм зүйл байхгүй болох ба та файлаа компьютер дээрээсээ устгасан ч тэдэн сарын тэдний өдөр гэж хэлж байгаад тэр үед нь байсан файлаа буцаан гарган авах болно.
ий цаад санаа нь бүүр 1960 онд “Компьютерийн тооцоололт ирээдүйд нэг компьютер дээр биш нийтийг хамарсан үйлчилгээ байдлаар зохион байгуулагдаж болох юм” гэсэн хэлснээс үүдэлтэй гэж болох юм.
Цаашилбал 2007 онд , болон зарим их сургуулиуд хамтран томоохон хэмжээнд үйлчлэх төслийг эхлүүлсэн бөгөөд 2008 оны дунд үеээс компаниуд байгууллагууд өөрийн гэсэн програм хангамж үйлдвэрлэх чиглэлээс хэрэглэгч бүр үйлчилгээгээ ашигласан хэмжээгээрээ төлөн ашиглах чиглэл рүү хөрвөх үйл ажиллагаа эхэлсэн байна.
Яагаад үүлэн тооцоолуур гэж нэрлэгдэх болсон шалтгаан нь дэлхийн хаана ч үүл байж л байдаг үүнтэй адилаар дэлхийн хаанаас ч сүлжээтэй холбогдож болох юм.
гэдэг нэршил нь 1960-д оны үеэс АНУ болон барууны орнуудаар нэрлэгдэж ирсэн ба энэхүү нэрний гол санаа дэлхийг хамарсан 1 --т дэлхий даяар холбогдох боломж юм.
Үүний тулд бид програм бүрт тодорхой хэмжээний үнэ төлөхөөс гадна уг програмыг суулгах, алдаа гарвал учрыг нь олох, суулгасан програмуудынхаа шинэ хувилбарыг олж суулгах, гарсан нэмэлтүүд сайжруулалтуудыг нь нэмж суулгах зэрэг олон төрлийн үйл ажиллагаа гүйцэтгэж байдаг.
Мөн зарим програмууд ажиллахдаа компьютерийн хүчин чадлыг нэлээд ихээр шаарддаг тул бид түүнийг ажиллуулахын тулд өөрийн компьютерийн үзүүлэлтийг олж мэдэн сайжруулах тохиолдол ч гарна.
Тиймээс хүмүүсийн ашиглах програм хангамж болон өгөгдлүүд нь ямар нэг хувь хүний компьютер дээр биш томоохон сэрверүүдийн сүлжээнд байрлах ба хэрэглэгчид хувь хүмүүс вэб броузер, тусгай програм ашиглан эдгээр нөөцөд ханддаг.
буюу шууд тооцоолуур нь нэг газраас тооцооллын өгөгдөл, тооцоолох хүчин чадал зэргийг бусад холбогдсон компьютерууд, төхөөрөмжүүдэд хангаж өгөх бүтэцийг хэлнэ.