polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Халх, Нөмрөгийн сав газрын гол онцлог нь энэ газар нутаг байгалийн маш үзэсгэлэнт, онцлог шинжтэй тул энэ орчмын газрын унаган төрийг хадгалан хамгаалах, судлан шинжлэн зорилгоор Нөмрөгийн дархан цаазат газрыг байгуулсан байна.
Дархан цаазат газрын нийт нутаг дэвсгэрийн хэмжээ нь 312 мянган га бөгөөд энд жинхэнэ Амар мөрөн, Манжуурын гаралтай амьтан ургамлын төрөл зүйл тархсан байдаг.
Хэрлэн Барс хотын хөх тоосгоор барьсан тав, долоон давхар хоёр суварга хийц маягийн хувьд Энэтхэгийн суварганы хэлбэртэй бөгөөд 1940-өөд он хүртэл хананд нь том бурхны зурагтай байжээ.
Барс хот-1-ээс малтлагаар илэрсэн олдвороос үзэхэд Хятан улсад буддын шашин их дэлгэрч, олон хүрээ хийд байгуулсан ба олон мянган лам нартай байсан гэж Хятаны түүхийн сурвалж бичигт дурдсантай дүйдэг.
Энд 368 зүйлийн ургамал ургадгаас хус, улиас, нарс, бургас, зэрэг модлог үхрийн нүд гүзээлзгэнэ, улаалзгана, нохойн хошуу зэрэг жимс жимсгэнэ, багваахай, зүр өвс хялгана, хиаг алаг өвс, улалж, гичгэнэ, таван салаа, цагаан цээнэ, башир, хошоонгор, багвар үрт агчаахай, их саадган цэцэг зэрэг ургамлуудыг дурьдаж болно.
Бусад амьтны хувьд хар мөрний цариг могой, дорнодын мэлхий, бамбай хоншоорт могой, рашааны могой зэрэг хоёр нутагтай хэвлээр явагчид байдаг бол харин энд Монгол орноос өөр хаана ч байдаггүй монгол хясаа, дагуурын сувдан хясаа, тархжээ.
Ой хээр, голын эрэг, усархаг газрын шавьж, сээр нуруугүйтний ихэнх төрөл зүйл энд тархсан бөгөөд Дорнын заарт эвэрт цох, Штубендорфын дэвүүр эрвээхэй зэрэг ховор шавьж Монгол улсын Улаан номд бүртгэгдсэн байдаг.
Усны аьтаны гол төлөөлөгч болох тул, зэвэг, цулбуурт, булуу цагаан, хэлтэг, улаан живэрт, улаан далбаа, морин загас, амарын цурхай, амарын сугас, давх зэрэг олон төрөл зүйл загастай.
Төв Азийн бүс нутагт цорын ганц үлдсэн Киданы үеийн дурсгал, Хэрлэн барс хотын туурь, цамхаг нь МЭ зууны үед хүчирхэгжиж байсан идан гүрний үетэй холбогддог.
Хэрлэн Барс хотын малтлагаас олдсон олдворуудын ихэнх нь бурхан шашны зүйл боловч чухамдаа жинхэнэ хот, цэргийн хуаран байжээ гэж судлаачид үздэг бөгөөд Хятан улс эзэлсэн баруун хойд зүгийн аймаг угсаатны эсэргүүцлийг дарангуйлж, Хэрлэн голд гол төлөв нүүдэлчдээс дайчлан бүрэлдүүлсэн олон анги цэрэг суулгаж, байсны нэг анги нь Барс хотын их хэрмэнд түр сууршин сууж байсан гэж эрдэмтэд үздэг.
Сүүн тэжээлт амьтдаас Дорнын бараан хандгай, халиун буга, зэрлэг гахай, бор гөрөөс, халиу, чоно, үнэг, хярс, шилүүс элбинх, өмхий хүрнэ, туулай, манжуур номин, тарвага байдаг бөгөөд зарим тохиолдолд хүрэн баавгай гүйдлээр орж ирэх тохиолдол бий.
Халх, Нөмрөгийн сав газар нь энэхүү хоёр голоос гадна олон жижиг гол горхи, голын татам, бургасан шугуй өүхий голын хөндий, ой бүхий бэсрэг уулс, уулын хөндий, нуга, намхархаг газар хийгээд, элсэн манхан бүхий дов толгод, нугачаануудтай байгалийн гайхамшигт тогтоцтой билээ.
Жигүүртнээс алтан гургуул, хур, тоодог, усны нөмрөг бүргэд, усны цагаан сүүлт бүргэд, начин шонхор, идлэг шонхор, амарын шонхор хар өрөвтас, хөх дэглий, хэд хэдэн зүйлийн нугас, цэн тогоруу, хөхвөр хөөндэй, хургач бор болон бусад олон төрөл зүйлийн шувууд бий.
Эндээс зүүн тийшлэх тутам ОХУ, БНХАУ-ын нутаг дахь алс Дорнодын хэсгийг хамран өмнө зүг чиглэлтэй үргэлжилэн сунаж тогтсон их хянганы нуруутай залгана.
Хянганы нурууны баруун тийш түрж орсон багаахан хэсгийн Монголын их талтай нийлж байгаа зааг нутаг болох Халх, Нөмрөгийн голын сав газар нь байгалийн үлэмж үзэсгэлэнтэй мөн соёл, түүхийн ховор нандин өвийг агуулсан нутаг юм.
Халх, Нөмрөгийн сав газрын нэг томоохон гол бөгөөд Хавтгай өндөр хэмээх уулаас эх аван Нөмрөгийн дархан цаазад газрын хилийн гадна талаар зүүн хойш чиглэлтэйгээр 42 орчим км урссаар Халхголд цутгана.
Гэсэн хэдий ч хувийн буюу дотоод сүлжээнүүд олноор гарч ирэхэд заавал тус тусдаа хаягтай байх нь хүрэлцээгүй болохоор байсан тул 1918 стандарт гаргасан бөгөөд энэ стандартын дагуу хэн ч, хаана ч дотоод сүлжээндээ хэрэглэж болохоор дотоод хаягуудыг тодорхойлж өгсөн.
Интернет протокол нь сүлжээнүүдийн хооронд мэдээллийн багцуудыг чиглүүлэх үүрэгтэй бөгөөд хаягууд нь сүлжээний бүтэц, зам дээр мэдээллийн эх үүсвэр болон хүрэх төхөөрөмжийн байрлалыг тодорхойлж байдаг.
хаягийн үүргийг дараах хэлбэрээр тодорхойлжээ: "Нэр нь бидний хайж байгаа зүйлийг тодорхойлдог. Хаяг нь хаана байгааг нь харуулдаг. Зам нь яаж тэнд очихыг харуулдаг юм."
Гэсэн хэдий ч интернетийн хурдацтай өсөлтийн улмаас 4 хаягийн нөөц хүрэлцээгүй болж байгаа учраас шинэ хаягийн систем - 6-г 128 бит хэрэглэн боловсруулжээ.
Энэ байгууллага бүс нутгийн 5 бүртгэлийн байгууллагатай хамтран улс улсын интернэтийн үйлчилгээ үзүүлэгч байгууллагууд болон бусад талуудад хаягуудыг хуваарилан өгдөг.
Эцэг эх нь Кубрикын боловсролд тус болох болов уу гэсэн итгэлээр түүнийг Лос-Анжелест хамаатных руугаа 1 жилийн хугацаанд амьдруулхаар явуулж байсан боловч энэ нь тэдний санаснаар болсонгүй.
Тэрээр ахлах сургуульд байхдаа сургуулийн зурагчнаар 1 жил ажиллаж байсан ба тэрээр зургийн цувралаа “” сэтгүүлд зарсан нь улмаар тэндээ албан ёсны ажилтан болох эхний нүүдэл байсан бөгөөд тухайн үед тэрээр дөнгөж 17 настай байлаа (албан ёсны зурагчин болох хүртлээ тэрээр чөлөөт уран бүтээлч хийж, завсраар нь шатар тоглож орлого олдог байсан нь муугүй шатарчин байсныг нь нотолдог).
“” сэтгүүлд ажиллаж байх үедээ Кубрик ахлах сургуульдаа танилцаж байсан Тоба Мецтэй 1948 оны 5-н сард гэрлэсэн ба тэд Гринвич тосгонд амьдардаг байсан.
Энэ үеэс Кубрик нь кино урлагтай холбогдож ирсэн ба түүний агуу уран бүтээлийн эхэн үе нь АНУ-д эхэлж тэрээр хэд хэдэн баримтат бүтээл, мөн анхны уран сайхны кино болох "Айдас бас хүсэл" -ээ гаргасан юм .
Энэ нь шүүмжлэгчдээс төдийлөн өндөр үнэлэлт аваагүй ч цаашдын уран бүтээлүүдээ гаргах үед тэрээр аль хэдийнээ чадварлаг кино уран бүтээлч болсон байлаа.
Түүний АНУ-д байхдаа хийсэн сүүлийн кино нь алдарт "Спартак" байсан ба Кубрик өөрийн бүтээлээ хожим үнэлэхдээ уйтгар гуниг ханхалсан болсон хэмээн хэлсэн байдаг ч АНУ кино урлагийн хамгийн дээд шагнал Оскарын шагналд 6 төрөлд нэр дэвшиж 4-т нь ялалт байгуулсан юм.
Тэрээр удалгүй Англи очсон ба энэ хугацаанд тэрээр 2 ч эхнэрээ сольсон бөгөөд 1958 онд Кристина Харлан гэх герман бүжигчин, жүжигчин, зураач бүсгүйтэй гэрлэж 1999 он хүртэл буюу амьдралынхаа эцсийн мөч хүртэл хамт байсан юм.
Кубрик амьсгал хураах хүртлээ 16 кино бүтээсэн ба түүнийхээ 12-т нь зохиолчоор ажилласан бөгөөд 1999 оны 3-н сарын 7-нд 70 насандаа Английн Харфендин хотод амьсгаа хураасан.
Стэнли Кубрик 1928 оны 6 сарын 26-нд Нью-Йорк хотын Манхаттэн дүүргийн эмнэлэгт Жак Леонард Кубрик болон түүний гэргий Сэйди Гертруда гэсэн еврэй гэр бүлийн анхны хүүхэд болон мэндэлжээ.
Кубрикын намтар бичээч түүний гэр бүлийг ямар нэгэн шашин шүтлэггүй байсан хэмээн тэмдэглэсэн байдаг хэдий ч тэдний эцэг эх нь еврэй ёсоор хуримласан гэдэг.
Кубрик үүнийгээ тайлбарлахдаа "эрвээ шатар уран бүтээл туурвитай ямар нэгэн байдлаар олбоотой байдаг бол энэ нь сэтгэл өдөлсөн үед түргэн шийдвэр гаргааас илүүтэйгээр өөр өөр сонголтууд байж болох эсээд тусалдаг бай" гэсэн байсан.
Тэрээр хожим сургуулийнхаа талаар ярихдаа түүний сонирхлыг огтхон ч татдаггүй байсан, тухайн үеийн ерөнхий боловсролын системийг шүүмжилсэн, зэвүүцсэн өнгө аястайгаар дурдсан байдаг.
Кубрикын дэлгэцийн бүтээлүүд нь дайн, гэмт хэрэг, дэврүүн болон гунигт хошигнол, аймшиг, туульсын, шинжлэх ухааны уран зөгнөл гэ мэт кино урлагийн бүх л төрлийг агуулсан байдаг.
Түүний анны уран бүтээлүүлийн нэг ”Спартак” нь олливүүдэд ашиг орлогоороо тэргүүлсэн ба түүнээс ойш тэрээр И Британид амьдрал уран бүтээлээ үргэлжлүүлсэн юм.
Энэ үйлдэл нь түүнийг кино урлагийн сор мэргэжилтэн болоход чуал нөлөө үзүүлсэн боловч өрөнгө санүүгийн увьд нь олливүүдийн баян студитэй арилца боломжийг багасагасан юм.
Түүний эд эдэн уран бүтээл нь туайн үедээ салбартаа нээлт болсны дотор "2001: Сансрын Одиссей" нь шинэ төрлийн ийсвэр дүрслэл ашигласнаараа алдартай ба "Бэрри Линдон" -д Кубрик нь байгалийн лааны гэрлийг ашиглан онцгой альс ашигласан.
Георг Фридрих Гендель (, , 1685 оны 2 сарын 23-нд Халле хотод төрж, 1759 оны 4 сарын 14-нд Лондонд нас эцэслэсэн) нь Германд төрсөн, дуурь, оратори, магтуу, органы концертуудаараа алдаршсан, Британийн Барокко хөгжмийн зохиолч юм.
Чухамдаа энд хөгжим бол эх оронч бадрангуй, орь хүслийг илэрхийлж хүмүүсийн сэтгэл оюуны эрмэлзэл, зан суртахууны дээдийг номлох ёстой гэсэн гоозүйн ертөнцийг үзэх үзэл нь бүрэлдэн тогтсон байна.
Хатан хааны хөгжмийн академи буюу английн дуурийн театрыг 1720-иод оноос тэргүүлж ер бусын үр бүтээлтэй хөдөлмөрлөж өөрийн дуурийн уран бүтээлийн оргилд хүрч "Радамисто" , "Оттон" , "Юлий Цезарь" , "Роделинда" дууриудаа бичлээ.
Энэ чиглэлийн зохиолууд амьдралд ойр, нийт олонд зориулагдсан ардчилсан урлаг учраас дэвшилт ухаантнуудын талархал хүлээж харин язгууртнуудын таалалд эс нийцсэн учир хаан түүнийг хориглов.
Эх газартайгаа хамт байж түүний ундарга булгаас ууж амьдрахын эх хүч сэлбэж байдаг домогт Антей баатар лугаа адил Гендель төрөлх эх оронтойгоо элэг зүрхний холбоотой байсныг бүтээлүүд нь харуулж байдаг.
Гендель нийтдээ 32 оратори бичсэн бөгөөд энэ өргөн сүрлэг баатарлаг хэлбэр маягаар бичсэн гайхамшигт зохиолууд дуурийг шахан түрж эхлээд, төдөлгүй түүнийг босохгүй болтол нь нам цохилоо.
Харин Гендель улам шуурхай давшиж ялалт байгуулсаар иргэнлиг ардач үзэл агуулга улам бүр хүчтэй тодорсон "Мессия", "Самсон", "Валтасар" зэрэг гайхамшгуудаа зохиосоор байлаа.
Генделийн шинэчлэлийн гол ач холбогдол бол түүнийг сүм дуганаас салгаж тайзнаа авчирсанд орших бөгөөд эдгээр зохиолын сэдвийг хэдийгээр библь судраас зээлдсэн боловч орчин цагийнхаа амин чухаг асуудалд түүнийг чиглүүлсэн явдал түүний гавъяа юм.
Стюартын бослогын хүчинд англи өвдөг сөхөрч Шотландаас нийслэл рүү дайсан нөмрөн айсуй үед дэвшилт талынхан хүчээ нэгтгэн бэлтгэж байхад хөгжмийн их зохиолч Генделийн бүтээл тэдний туг болж хувирсан юм.
Түүний "Баатарлаг хөвгүүд минь эгнэн жагсацгаа!" гэдэг сүлд дуулал, "Баярын оратори", "Иуда Маккавей" зэрэг эх оронч баатарлаг оратори ялалтад зоригжуулан цууриатаж байлаа.
Үүнчлэн франц, испани аргыг сонирхож нилээд зохиол бичсэн бөгөөд Корелли, Скарлатти зэрэг алдартай хүмүүстэй танилцсан нь түүнд хөгжмийн янз бүрийн барил чиглэлийн талаар тод ойлголт өгсөн билээ.
1710-16 онд "Германы магтуу", гобой, флейт хөгжимд зориулсан концерт, сонатууд, "Ринальдо", "Тезей", "Амадис" дууриуд, "Усны мандал дахь хөгжим" зэрэг алдартай зохиолоо бичсэн ажээ.
Аливаа суут бүтээлчдийн адил тал бүрийн үйл ажиллагааг Гендель өрнүүлж агуу ихээс өчүүхэн юмны тухай, баатарлаг үйл ойр зуурынхны тухай, ордон харш жирийн ахуйн тухай хөгжмийн бүх төрөл хэлбэрээр бичжээ.
Гэвч түүний бүтээлийн гол сэдэв бол дарлагдан шаналсан, дарлал зовлонг тэмцэж ялсан, эрх чөлөө гэрэл гэгээ, энхийн төлөө тэмүүлсэн ард түмэн байдаг.
Гендель амьдралынхаа сүүлийн арван жилд "Соломон" зэрэг сэтгэл догдлом хүчтэй олон зохиолоо туурвисан бөгөөд сохорч байх үедээ "Цаг үе, үнэний уриа" хэмээх эрт бичсэн оратори дахин гайхамшигтай сайхан засварласан байна.
Ийнхүү Хендель, ордны явцуурлаас хөгжмийг ангижруулж, дарангуйллын харанхуй манангийн эсрэг эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч ард түмний дүрийг илэрхийлсэн өргөн сүрлэг энэ шинэ төрлийг буй болгосон байна.
Ан-2 анх зохион бүтээгдэхдээ тагнуулын хөнгөн бөмбөгдөгч /тэр дундаа артиллерийн галыг чиглүүлэх/, цэргийн тээврийн буюу хорлон сүйтгэх-десантын жижиг бүлгийг дайсны ар талд хаях, шархтан зөөвөрлөх зориулалттайгаар боловсруулагдаж анх 1941 онд ЗХУ-ын цэргийн аж үйлдвэрийн комисст төсөл нь танилцуулагдсан боловч 300 км/ц-аас бага хурдтай тул зенитийн гал болон сөнөөгч онгоцны дайралтанд хялбархан өртөх бай болно гэсэн шалтгаанаар хассан байна.
Монгол улсад 1956 оноос хойш нийтдээ 90 гаруй онгоц Иргэний агаарын тээвэрт болон Цэргийн нисэх хүчинд хүлээн авч ой хээрийн түймэр, цас зуд зэрэг байгалийн гамшигтай тэмцэх, үйлдвэрлэлийн ослын хор хөнөөлийг арилгах зэрэт өргөн ашигласанаар ард иргэд онгоцны өнгө болон хаана ч буух чадварыг нь үнэлж "царцаа ногоон онгоц" хэмээн нэрлэж хэвшжээ.
Монгол улс тэр үеийн ЗСБНХОУ, ЗХУ-ын шууд оролцоо, дэмжлэгтэйгээр хүн амынхаа эрүүл мэндийг хамгаалах социалист хэвшинжийн тогтолцоог бий болгон хөгжүүлсэн 70 орчим жил нь Монголын хүн амыг эрүүлжүүлж, биологийн мөхлөөс аварсан боловч, уг тогтолцоо нь 1980-аад оноос нөөц бололцоогоо шавхаж, шинэ эрэл хайгуулыг эхлүүлсэн юм.
Төсвөөс эрүүл мэндэд зориулах зардал нь аль болох бага зардлаар хамгийн олон хүний эрүүл мэндийг хамгаалах, өөрөөр хэлбэл өвчлүүлэхгүй байхад зориулагдах ёстой гэсэн дүгнэлт болно.
Харьцангуй бага зардлаар хүн амын эрүүл мэндийн сайн үзүүлэлтэд хүрсэн улс орнууд нь эмнэлгийн анхан шатны тусламжийн зардлыг улсынхаа төсвөөс гаргаж, орлогын түвшингээс нь хамааралгүйгээр бүх хүн амдаа жигд хүргэх, бусад зардлыг даатгал, хамт олны сан, шууд төлөх хэлбэрээр хувь хүнээс болон ажил олгогчоос гаргах механизм хэрэглэдгээс үзвэл манай эрүүл мэндийн тогтолцооны өөрчлөлтийг эрүүл мэндийн салбарын санхүүжилтын эх үүсвэрийг олон болгож, ашиглалтын үр дүнг нь сайжруулахаас эхлэх хэрэгтэй нь тодорхой байлаа.
1941-1990 оны хоорондох 50 жил бол БНМАУ-д социалист эрүүлийг хамгаалахын зарчмуудыг тууштай хэрэгжүүлсэн он жилүүд бөгөөд төрийн бодлогын хүрээнд авч хэрэгжүүлсэн дэс дараатай арга хэмжээнүүдийн үр дүнд тус улсын хот, аймаг, сум, сангийн аж ахуйн төв зэрэг төвлөрсөн суурин газрын хүн амыг их эмчийн ерөнхий мэргэжлийн тусламжаар үндсэнд нь бүрэн хамарч, анагаах ухааны гол салбаруудаар эмнэлгийн төрөлжсөн нарийн мэргэжлийн тусламжийг хөгжүүлж, үндэстний мэргэжилтгүүд цээжний хөндийн болон тархины мэс засал, сэхээн амьдруулахын тусламжийг үзүүлэх арга барил, ур чадварыг эзэмшиж, дотуур дурандалт, дүрс оношлогоо, хүний генетик, вирус болон дархлал судлалын аргуудыг эмнэлгийн практикт нэвтрүүлж эхэлсэн байлаа.
Төв, орон нутагт шат дараалсан бүтэцтэй эмнэлгүүдийг байгуулах, шинжлэх ухааны эмнэлгийн мэдлэг бүхий мэргэжлийн боловсон хүчин бэлтгэх их ажил өрнүүлсний үр дүнд 1940 он болоход үндэсний 12 их эмч, 159 бага эмч, эмийн тусгай дунд боловсролтой 38 мэргэжилтэн, 269 сувилагчтай болж, хөдөөд багийн бага эмчийн 157 салбар, аймаг, хотод 37 эмнэлэг ажиллах болсноос гадна 1923 оноос бага эмчийн болон сувилагчийн курсуудыг зохион байгуулж, улмаар 1934 онд Хүн эмнэлгийн техникум байгуулан эрүүл мэндийн үндэсний боловсон хүчнийг эх орондоо бэлтгэж эхэлсэн нь эрүүл мэндийн албаны шинэ үеийн эхлэл болжээ.
1980-1990-ээд он бол зөвхөн шилжилтийн гэгдэх манай мэтийн улс орнуудад төдийгүй, дэлхий дахинд, түүнд дотроо хөгжлийн өөр өөр үзэл баримтлалтай АНУ, Япон, Швед зэрэг өндөр хөгжилтэй орнуудад ч эрүүл мэндийн тогтолцоогоо шинэчлэх оролдлого хийж байсан үе юм.
Энэхүү зурвас үеийн дэлхий дахины эрүүл мэндийн тогтолцооны өөрчлөлт, шинэчлэл нь орон бүрт өөрийн гэсэн зорилт, чиглэлтэй, ялгарах онцлогтой байсан боловч хоёр зүйл дээр бүгд санаа нэгдэж байсан юм.
1924 онд батлагдсан БНМАУ-ын анхны Үндсэн хуульд хүн амаа үнэ төлбөргүй эрүүл мэндийн тусламжид бүрэн хамруулахаар шийдвэрлэсэн нь нэн зоримог, алсын хараатай, зөв шийдэл байжээ.
Үндсэн хуулийн заалтыг хэрэгжүүлэх үүднээс эрүүл мэндийн асуудал хариуцсан төрийн захиргааны төв байгууллагыг 1925 онд анх Дотоод яамны бүрэлдэхүүнд Ардын эрүүлийг хамгаалах газар нэртэйгээр байгуулж, 1930 онд бие даасан Яам болгон өргөтгөсөн байна.
Энэ чиглэл нь 1992 онд батлагдсан “Монгол улсын үндсэн хууль”-д “Монгол улсын иргэн … эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах, орчны бохирдол, байгалийн тэнцэл алдагдахаас хамгаалуулах, … эрүүл мэндээ хамгаалуулах, эмнэлгийн тусламж авах эрхтэй. Иргэдэд эмнэлгийн төлбөргүй тусламж үзүүлэх болзол, журмыг хуулиар тогтооно”, “… эрүүл мэндээ хамгаалах нь … иргэн бүрийн журамт үүрэг мөн”2 хэмээн тусчээ.
Эрүүл мэндийн даатгалд хүн амаа аль болох бүрэн хамруулах үүднээс эв нэгдлийн буюу тэгшитгэх зарчимд үндэслэсэн албан журмын хэлбэртэйгээр, ажиллагч болон ажил олгогч хураамжийг тэгш хуваан хариуцах, хүүхэд, өндөр настан зэрэг нийгмийн эмзэг давхрынхны даатгалын хураамжийг төр хариуцахаар боловсруулсан нь уг даатгалыг нэвтрүүлж эхэлсэн 1994 ондоо хүн амынхаа 92.4%-ийг даатгалд хамруулах бололцоо олгосон юм.
Сүүлийн 10 жилд амьд төрсөн 1000 хүүхэд тутамд ногдох нялхсын эндэгдэл 2.5 дахин, 5 хүртэлх насны хүүхдийн эндэгдэл 2 дахин буурч, эдгээр үзүүлэлт цаашид тууштай сайжрах хандлага ажиглагдаж байгаа нь чухамхүү 1990-ээд оны эхнээс боловсруулж хэрэгжүүлсэн Засгийн газрын хөтөлбөрүүдийн бодит үр дүн гэж үзэх үндэстэй.
Эрүүл мэндийн даатгалд хүн амаа бүрэн хамруулахын тулд эрүүл мэндийн албан журмын даатгалыг анх бий болгосон Герман улс 100 гаруй жил, энэ үзэл баримтлалыг хуулбарласан Япон улс 40 шахам жил, өмнөх бүх туршлагыг нямбай судалсан БНСУ 10 жил зарцуулсантай харьцуулбал энэ нь том амжилт байлаа.
Энэ үеийн төгсгөл гэхэд бөөсний хижиг, цагаан цэцэг өвчин Монгол улсад бүртгэгдэхээ больж, хүн амын тоо жил тутам 0.2-0.5 хувиар өсч эхэлсэн нь хүн амын эрүүл мэндэд гарч эхэлсэн эерэг өөрчлөлтийн анхны дохио байлаа.
Хүн амын эрүүл мэндийг хамгаалан бэхжүүлэх талаар авч хэрэгжүүлсэн иж бүрэн арга хэмжээний үр дүнд манай улсын хүн амын эрүүл мэндийн үзүүлэлтүүд өнгөрсөн 10 жилд үндсэндээ сайжирсан.
Энэхүү эмгэнэлт явдлаас сургамж авсан Изриаль үүнээс хойш алан хядагч барьцаалагч нартай хэзээ ч тохиролцоо хийхгүй харин ийм үйлдэл бүхэнд түүнийг зохион байгуулсан алан хядагч нарыг устгах болохоо албан ёсоор мэдэгдэсэн байна.
Үүнээс хойш Палестиныг чөлөөлөх байгууллага болон бусад Арабын салан тусгаарлах байгууллагуудын эсрэг тэд нарын удирдагч, барьцаалалтыг зохион байгуулагч, оролцогч нарыг аль ч улсын нутаг дэвсгэрт байсан хамаагүй устгах үйл ажиллагаануудыг хийж эхэлжээ.
Үүний хариуд Изриалийн Моссад түүнийг зохион байгуулагч нарыг Иордан, Египит, Ливи, Франц, Швед болон бусад улсуудад алах олон удаагийн тусгай ажиллагаануудыг нууцаар зохион байгуулжээ.
Эдгээрийг тухайн улсын эрх баригч нарт мэдэгдэлгүй хуурамч бичиг баримт ашиглан зохион байгуулж байсан нь тухайн аллагыг мөрдөн шалгалтаар илрэн түүнд оролцогч нарын заримыг баривчилсан нь дэлхий даяар ихээхэн шуугиан тарьжээ.
Түүнчилэн Моссад Шведэд аллага хийхдээ тус улсын иргэн болсон энгийн иргэнийг алан хядагчтай андууран устгасан нь бүүр байдлыг хүндрүүлсэн ба Канад болон бусад улсууд өөрийнх нь гадаад паспортууд яагаад изриалийн иргэдэд хуурамчаар олгогдсон байсан тухай албан ёсны асуулгыг Изриалийн Гадаад явдлын яаманд албан ёсоор тавьсан байна.
Энэ үед Изриалийн нууц алба болох Моссад алан хядагч, барьцаалагидтай тэмцэх тусгай бүлгийг байшинд нэвтрүүлэн тусгай ажиллагаа явуулахыг Баруун Германы талд санал болгожээ.
Гэвч баруун Германы тал саналд татгалзсан хариу өгч барьцаалагч нарын шаардлагыг биелүүлэхгүй байх шийдвэр гарган өөрийн тусгай хүчний хүчээр барьцаалуулагч нарыг чөлөөлөх шийдвэр гаргасан байна.
Чөлөөлөх ажиллагааны үед 11 барьцаалагчийн 8-ийг устган 3-ыг баривчилсан бөгөөд барьцаалуулагч нарыг амьдаар нь аварч чадаагүй ба тусгайн 1 ажилтан амь үрэгдэн хохирчээ.
Амьд үлдсэн 3 барьцаалагч баривчлагдсан ч Хар есдүгээр сарынхан Люфтханзагийн онгоцыг барьцаалсан хэрэг гарч, тэрхүү гурван алан хядагчийг Баруун Германы тал суллахаас өөр аргагүй болсон түүхтэй.
Баруун Германы Бавари мужийн Мюнхен хотод зохиогдсон 1972 оны зуны олимпийн үеэр Палестины Хар есдүгээр сар бүлгийнхэн Израйлийн тамирчин, дасгалжуулагч 11 хүнийг барьцаалж, улмаар бүгд амь үрэгдсэн эмгэнэлт явдлыг Мюнхений хядлага гэдэг.
Барьцаалагчид Израйлийн шоронд хоригдож байсан 234 хоригдол, мөн Германы шоронд хоригдож байсан, тус улсын Улаан Армийн Фракцыг үндэслэгчдийг нарыг суллах шаардлага тавьж байв.
Тэд уг ажиллагаагаа 1948 онд Хагана буюу Британийн ивээл дэх Палестины парламентын шийдвэрээр цөлөгдсөн Христ итгэлт арабчуудын 2 тосгоны нэрээр "Икрит ба Бирам" хэмээн нэрлэж байв.
“Олон улсын олимпийн хороо Палестин улсыг спортын их наадамд оролцох хїсэлтээ илэрхийлсний хариуд татгалзсан гэдгийг бид долоодугаар сарын 13-ны єглєє Ром хотод байхдаа мэдээд энэ санааг сэдсэн билээ. Палестин гэж улс энэ дэлхий дээр байхгїй гэсэн хариуг тэгэхэд єгсєн юм. За, яахав. Тэгвэл бид ийм улс дэлхий дээр байдаг гэдгийг хүн тєрєлхтєнд харуулаад орхиё л доо гэж би хэлсэн. Барууны улс, орнууд тэр үед Палестин гэдэг улс огт байхгїй мэтээр ярьж байлаа. Тэгвэл бид олимпийн тоглолтыг үзэж суугаа 500 сая хүнд тийм улс байдаг юм шүү гэдгийг харуулахыг зорьсон” гэж тэрхүү барьцаалалтыг зохион байгуулагчдын нэг Дауд хожим дурсчээ.
1996 оны 3 сарын 26 онд Германы залуучуудын шигшээ багт орж чадсан.1997 онд луу явж эхний улиралдаа л бундеслигт түрүүлж 1999 оноос Германы шигшээд орж мөн ондоо Байер Леверкузен луу 4,1 сая еврогоор зарагдсан.
Кыргызстан 1991 онд ЗХУ-аас салж тусгаар тогтнож нийслэл хотын анхны нэрээ сэргээснээр дэлхий дахинаа 75 жилийн уламжлалт Фрунзе нэрийг халж эргээд Бишкек гэх болсон.
Сонирхуулахад Зөвлөлтийн үед Ж. Гүррагчаа нарын олон монголчууд Фрунзед суралцсан байдгаас гадна Бишкект одоо ч гэсэн Д. Сүхбаатарын гудамж байгаа юм байна.
Ногоон малгайт Дамдинсүрэнгийн удирдсан шар цэрэг Шумуултайн хүрээн дээр хүчээ бөөгнүүлж 500 гаруй болоод, Завхан аймгийн Идэр, Улаагчин сумд ба аймгийн төвийг эзлэх гэсэн авч улаан цэрэгт ялагдах үедээ чекист Ц.
Колосс, С.Янсанжав нарыг тамлан алаад, Архангай аймагт Тариатад ирж, Рашаантаас Архангайн чиглэлд зугтсан Самбуу, Жамц, Аюурзана, Магнай, Сумъяа, Жур нартай нийлж үлэмж их хүчийг хуралдуулжээ.
1932 оны таваас зургадугаар сард босогчдын нарын гол хүч Архангай аймгийн Тариатад бөөгнөрчээ.1932 оны тавдугаар сард “Ногоон малгайт” Дамдинсүрэнгийн цэрэг Архангай аймгийн Тариатын хүрээн дээр төвлөрч байхдаа хуучин сайн ноён хаан аймгийн Далай Чойнхор чин ван Цэдэнсодномын хошууг “сэргээхээр” түүний хүү 16 настай Жигжидсүрэнг хошуу ноён болгон феодализмыг сэргээх гэсэн зохион байгуулалтын зарим оролдлого хийжээ.
Архангай аймгийн удирдлага, Засгийн газрын бүрэн эрхт комиссын дарга Ж.Лхүмбийн шийдвэрээр өөрийн аймаг дахь нутгийн зарим албан хаагчдаар хоёр отряд байгуулж, нэгийг Хөвсгөл аймагт, нөгөөг Тариат сумыг хамгаалуулахаар явуулжээ.
Архангай аймгийн намын хорооны нарийн бичийн дарга Г.Гончигдорж, дотоодыг хамгаалах ангийн дарга Намжаан нарын отряд босогч нартай хэдэн удаа тулалдсан ба тэд 1932 оны тавдугаар сарын 5-нд Тариатаас хойш Арын хүрээний орчимд эсэргүү нартай байлдаж тавдугаар сарын 9-нд Дамдинсүрэнгийн илүү давуу хүчтэй тулгараад зугтааж гарсан байна.
Харин Өмнөговьд гарсан болого дарагдсан учир тэр чиглэлд засгийн газрын бүрэн эрхт комиссын даргаар ажиллаад дөндөж ирээд байсан Худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны сайд Г.Содномыг Архангай аймгийн Тариатын хүрээний босогчдын бүлгийг дарах ажлыг эрхлэх засгийн газрын бүрэн эрхт комиссын даргаар томилон явуулжээ.
Г.Содном Архангай аймагт очиж байдлыг танилцаад Аймгийн цэргийн хорооны түр цэргээс 30-40 хүнтэй нэг салаа цэрэг, аймгийн албан хаагчдаас тийм хирийн хүн авч бүгд 70-80 хүнээр яаравчлан байгуулсан отрядыг удирдан авч явжээ.
Кияковский, ДХГ-ын хэлтсийн дарга Цэдыпов , сургагч Бадамын буюу Балдан, Архагай аймаг дахь ДХ ангийн ажилд туслахаар очсон С.Галиндэв, төлөөлөгч Л.Аюушжав, сургуулийн багш Д.Даш, мөн Самбуу хүний эмч Немой зэрэг хүмүүс оролцсон байна.
Тэнд улаан цэргийн отряд Улиастайгаас тосон ирж байлдаад тэднийг ялж Батчулуун алагдсан учир Завханыг орхиж, Архангайн төвийг эзлэхээр уналга, байр, хүнс бэлтгүүлэхээр Тариатаас хоёр өртөө хол зайтай Гичгэнэ гэдэг газарт 30 хүнийг урьдчилан явуулэжээ.
Тэгээд 5-р сарын 13-ны өглөө Содномын отрядтай байлдахдаа нэг шар, хоёр цагаан тугтай, цэргүүд нь зүүн мөрөндөө цагаан даавуу тэмдэг уяж бас “Зая Бандид” гэсэн төвд ном хадагт боож зүүсэн зангиатай байж, бүх цэргийг морьтой хүн командлаж байлдаанд оруулсан ба хойноос нь лам нар орохоор хүлээн зогссон байжээ.
Босогчид 100-аад хүн алагдаж 100-аад хүн шархадсан ба Содномын отрядын Кияковский, Ниожиготов, Немой зэрэг олон тооны хүн тулалдаанд алуулсан ба Содном тэргүүтэй олон хүн олзлогдсон байна.
Ногоон малгайт Дамдинсүрэн тэргүүтэй босогчид Архангайн төвийг эзлэхээр Тариатаас гарсан боловч 19-ний өдөр Гичгэнийн голд Өлзийбатын отрядтай тулгарч буудалцаад олон хүнээ алуулж, зарим нь зугтаажээ.
Д.Өлзийбат, Юшкеевич нараас 1932 оны тавдугаар сарын 19-нд Цэргийн зөвлөлд ирүүлсэн илтгэлээс үзэхэд, “Гичгэнийн гол дээр ирээд бидний зэрэгцээ 100 гаруй эсэргүү явааг илрүүлсэн бөгөөд Тэрхийн голыг гатлах аргагүй тул эсэргүү нарыг аэроплан ба их буу, пулемётоор довтлов.
Харин Д.Өлзийбат, Д.Намсрай нараас 1932 оны наймдугаар сарын 5-нд цэргийн зөвлөлд бичсэн илтгэлээс үзэхэд тус отрядын оролцсон 15 тулгаралтыг сар өдөргүй бичсэн ба анх удаа Архангай аймгийн Тариатын хүрээнээс урагш 60-70 км зайтай Гичгэнийн голд “Ногоон малгайт Дамдинсүрэн, Дэндэв нарын 600 гаруй эсэргүү нартай тулгарч байлдсан байна.