polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Цэргүүд нь хангалттай бэлэн болжээ гэдгийг мэдсэн Модун анд эцгийнхээ араас дагахдаа түүн рүү дуут сумаа тавив, тэрхэн мөчид Түмэн шаньюйг сум зарааны өргөс мэтээр бүрхэн нэвчжээ.
Сандраан үймээн болж байх хооронд Модун эцгийгээ алж, эрхийг булааж авахад нь саад болж байсан хойд эх, зонхилогчид болон дүүгээ дуусгаж орхив, тэгээд өөрийгөө шанью хэмээн зарлажээ.
Туцитан, түүний дурлалт бүсгүй Жуанькюй-яньжи эцгээсээ зүүн гарын их зюйкюй хэргэм авсан, энэ бүсгүйн бага дүү Дүлүнки нар цэргийн бүлэглэлийнхний дайсан нь байв.
Тэдний улс төрийн лоозон нь Хятадтай найрамдах явдал байлаа, гэвч тэд юуны өмнө эзэн суудал залгамжлах ёс жаягийг өөрчилж, ургийн язгууртнуудыг хоёрдугаар зэрэг рүү шахаж, бүх хэргэм, төрийн албан тушаалыг ойр дотныхондоо, өөрөөр хэлбэл, шанью-гийн ургийн гишүүдэд өгөхийг эрмэлзэж байсан аж.
Ээлж дарааллын зарчмыг эвдэх нь нэгэн ургийн дотор янз бүрийн бүлэглэл буй болгоно гэсэн үг, ингэхлээр ураг задарна гэсэн үг, харин Хүн гүрэн ургийн зарчим дээр үндэслэж байсан учир ураг задрах нь гүрэн нурна гэсэн хэрэг байлаа.
Дотоодын хэрүүл тэмцлийг зогсоож, Их Цагаан хэрэм мэт асар том байгууллагаас татгалзсан зэрэг нь газар тариалан, урлал хөгжиж, худалдаа наймаа дэлгэрэн, хүн ам өсөхөд сайнаар нөлөөлжээ.
Хятад, Хүн гүрэн хоёрыг адил тэгш эзэнт улс хэмээн зөвшөөрч, үнэндээ хятадын сонирхлыг хохироосон найрамдлын доромжлолт гэрээг шууд таслахыг эзэн хаан У-ди хараахан зүрхэлсэнгүй, тэр ч бүү хэл тэрээр алдагдалтай байсан ч чөлөөт худалдааны гэрээг батлав.
Хаанчлалынхаа хоёрдох жилд тэрээр өөрийн дотны хүн Жан Цянд юэчүүдийг эрж олоод хятадын цэрэгтэй зэрэг Хүн гүрэн рүү довтлох даалгавар өгч илгээв.
Маи хотод төрсөн Нйе И гэгч өөр нэг тагнуулчийг хятадын эд юмсыг Хүн гүрэн рүү нууцаар оруулж байгаа этгээд мэтээр эзэн хааны тушаалаар илгээв, тэр нь шанью-д итгэл олоод төрөлх хотоо дээрэмдэх саналыг түүнд тавьжээ.
Энэ үед эртний хүнчүүд анх удаа дэлхий ертөнцөд өөрсдийгөө үзүүлж, тэднийг хятадын яруу найраг нь «тэнгэрийн бардам зантнууд» хэмээн өргөмжлөн эх барьж авсан бол бүдүүлэг хүүрнэл туурвилууд нь «хорт муу хулгай нар» гэж нэрлэсэн байна.
Гэвч хятадын элч нар шанью-гийн өргөөнд ирэхэд хүлээн авсан бүх ёслол нь харьяатын тухай ямар ч яриа байхгүйг харуулжээ; шанью «энх ургийн» гэрээ байгуулахыг хүсчээ.
Нэгэн удаа түүнийг Хүн гүрэн рүү хятадын дипломат төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд оруулан илгээхэд мах цус нэгтнийхээ үгийг сонсож, Хятадтай холбоогоо таслан, өөрийн ард түмэн рүү эргэж иржээ.
Тэдний ялихгүй хэсэг нь үндсэн зоноосоо тасарч, бага юэчүүд гэдэг нэртэйгээр Нань-шаньд үлджээ, харин олонхи хэсэг нь эсэргүүцэн тэмцэлдсээр байв.
165 онд Кидолугийн залгамжлагч үлдсэн хүмүүстэйгээ хамт Сыр-дарья мөрнийг гаталж, Аму-дарья мөрний эрэг дээр Македоны Александрын эзэнт улсын тасархай Грек-Бактрийн улсынхантай тулгарчээ.
Ертөнцийг байлдан дагуулагчдын угсаа «грекийн хүнд зэвсэгт явган цэрэг номхотгох аргагүй пельтастууд» 150 жил тайван сайхан амьдарснаас болж байлдаанч чадвараа алджээ.
Тиймээс ч тэдний байлдах ур чадварыг хятадууд их л доогуур үнэлсэн байдаг, тэдний номд: «сул дорой бөгөөд тулалдаанаас айдаг ард түмэн» гэж тэднийг тодорхойлжээ.
Энэ адууны гарлыг тайлбарлан бичихдээ: «Давань нутагт өндөр уулс буй. Эдгээр уулсад барьж авах аргагүй адуун сүрэг үржмү, иймд алаг цоохор гүү шилэн авч уулын азарганд гишгүүлэхээр уулын бэл рүү бэлчээн тавьдаг. Эдгээр гүүнээс цусан хөлстэй унага төрөх бөгөөд энэ унагыг тэнгэрийн хүлгийн үүлдэр гэж нэрлэх болжээ» хэмээн дурдсан байна.
Эршийн гэр бүлийг цаазалсан гэдгийг шанью мэдэж байсан учраас түүнийг охинтойгоо гэрлүүлж, түүнд бусад цагаачдаас илүү нааштай хандаж байлаа; цагаачдын дотор Вэй Люй байсан бөгөөд байлдаанд Эршид ялагдсан учраас өшөө хорсол, атаархлаар бялхаж байсан аж.
Тэд «бүдүүлгүүдийг» уул руу, хээр тал газар руу, тэр ч бүү хэл шигүү ой шугуй руу шахан хөөсөн байна, гэвч үүгээр ялалт дууссан гэж үзэж болохгүйг бид цаашид өгүүлэх болно.
Модун шаньюй нутаг дэвсгэр бол төр улсын үндэс гэсэн үзэл баримтлал тогтоон мөрдөж, хүн бүр цэргийн алба хаах, даргадаа үг дуугүй захирагдах хийгээд албан тушаалын тогтолцоо буй болгосон нь цоо шинэ этносыг бүрдүүлсэн юм.
Энэ мэтчилэн нүүдэлчдийн анхны төрт улс болох Хүн гүрэн /Хүннү/-ийг байгуулагчдын өвөг дээдэс, газар нутаг, хүчирхэгжиж байсан үе, зөрчил тэмцэл, мөхөл зэргийг маш тодорхой, сонирхолтой байдлаар бичсэн энэхүү ном нь монголчууд өөрсдийн үүх түүхээ сайтар ойлгоход ихээхэн тус болох юм.
Тэр ч бүү хэл хятад газрын дотоодод жүн-гийн вант улсыг устгаж, тархай бутархай вант улсуудыг нэгтгэсний дүнд байгуулагдсан эзэнт улстайгаа шууд хил залгасан аймгуудыг захирчихаад байхдаа ч гэсэн хятадууд өөрийнхөө газар нутаг дээр өөрсдийгөө байгалийн гамшгаар хүрээлэгдсэн өнчин арал дээр байгаа юм шигээр мэдэрч байлаа.
огтмол цэгээр 1730 онд танилцуулж байсан Реомюра-хуваарилалтыг ашигласан ба энэ нь усны хөлдөх температураас буцлах температурын хооронд даралтыг хэвийн даралтанд буюу агаарын даралт нь 1013,25 гектопаскал эсвэл 760 миллиметр мөнгөн усны баганаар.
Өнөөгийн хэрэглэж байгаа цельсийн хуваарилалтаас Цельсийн хуваарилалт нь 0 утганд усны буцлах температур, харин 100 утганд хөлдөх утгыг хэрэглэж байснаараа өөр байжээ.
1948 онд буюу бараг 200 жилийн дараа олон улсын 9 дэх хэмжилт болон жингийн нэгдсэн хуралдаанаар Цельсийн хийсэн ажилд хүндэтгэл үзүүлэн тэр хүртэл хэрэглэж ирсэн температурын хуваарилалтын хоорондын зай центиградусыг өөрчлөн цельсийн градус болгон хэрэглэх болжээ.
Орчин үеийн цельсийн температурын хуваарилалтанд буцлах температурын утгыг 100 болон хөлдөх температурын утгыг 0-р хэрэглэдэг бөгөөд үүнийг Цельсийн найз Карл фон Линне түүнийг нар барсны дараахан буюу 1744 онд өөрчлөн хэрэглэжээ.
Орос оронд дараалан гурван жил өлсгөлөн болоход хэдийгээр хаантан сангаасаа хөрөнгө хаян маш их арга хэмжээ авч байсан боловч өлссөндөө нэг нэгнээ барьж идэхдээ хүрсэн ард олны дунд хууль бусаар засгийн эрхийг булаасан хааныг бурхан гэсгээж байна гэсэн цуурхал тархсанаас түүний эсрэг бослого хөдөлгөөн ч гарч эхэлжээ.
1584 онд Фёдор Иоаннович хаан өөрийг нь эсэргүүцэн боссон Догшин Иваны бага хүү Дмитрийг дарахад Борис Годунов гол үүрэг гүйцэтгэснээр түүний нөлөө их болжээ.
Дэлхийн 2-р дайны үеэр Поршегийн хийсэн бүтээлүүдэд шумбагч автомашин болон бага оврын дайны зориулалттай жип буюу бартаат замын тэрэг орохоос гадна 1939 онд хөнгөн жинтэй танк үйлдвэрлэх захиалга ч авч байж.
Мөн түүнчлэн танкийн загварууд болох тигер, элефант, маус зэргийн хийцийн зураг төсөл гаргах захиалгууд авч байснаас, түүний зохион бүтээсэн бензин болон цахилгаан моторт тигер танкийн хөдөлгүүрийн найдваргүй ажиллагаа болон үйлдвэрлэлтийн өндөр өртөгөөс шалтгаалан үйлдвэрлэгдээгүй юм.
Үүнээс хамааралтайгаар Фердинандын ач нар болох хөгжил хариуцсан дарга Фердинанд Пиёх, үйлдвэрлэлт хариуцсан дарга Ханс-Петер Порше болон ахлах дизайнер Фердинанд Александр Порше нар ажлаа орхин гарсан байна.
Товчилсон үгийн утга нь: буюу орчуулбал: Доктор, инженер, хүндэт доктор, Фердинанд Порше хувьцаат компани) нь германы автомашин үйлдвэрлэгч бөгөөд төв нь Штутгарт хотын Цуффенхаузен дүүрэгт байрладаг.
Энэ компани нь 1931 онд Поршегийн Фердинандын Штутгарт хотод анх үүсгэн байгуулсан зохион бүтээх товчооноос үүсэлтэй бөгөөд дараа нь автомашины үйлдвэрлэлд орон спорт загварын автомашин үйлдвэрлэх болсноор эхэлсэн түүхтэй.
Компанийн анхны ажилтнуудын тоонд түүний хүү Поршегийн Ферригээс гадна ахлах инженер Карл Рабе, хурдны хайрцаг буюу дамжуулагчийн мэргэжилтэн Карл Фроелих, дотоод шаталтын хөдөлгүүрийн мэргэжилтэн Жозеф Калес болон тэнхлэгийн хийцийн мэргэжилтэн Жозеф Цаарадник нараас бүрдэж байлаа.
1980-аад он хүртэл цөөн тооны спорт загварын автомашин үйлдвэрлэж байсан ч түүнээсээ олсон орлого нь зах зээлд амжилттай оршин тогтнох боломжийг олгож байсан гэж өөрсдөө дүгнэн үздэг аж.
1934 онд германы автомашины аж үйлдвэрийн холбооны захиалгаар Фолксваген зохион бүтээх гэрээ хийсэн бөгөөд энэ нь сүүлд КдФ-Ваген буюу Фолксваген Кэфер гэсэн нэртэй болсон.
1951 онд Фердинанд Порше нас барсны дараа түүний хүү Поршегийн Ферри компанийн хөрөнгийн талыг өвлөн авч өнөөдрийн олны мэдэх уралдааны загварын автомашин үйлдвэрлэж эхэлсэн аж.
Поршегийн Ферри нь 1947 онд эцгийнхээ Штутгарт дахь компанийг өөрийн нэр дээр шилжүүлэн авч үйл ажиллагааг нь үргэлжлүүлсэн бөгөөд учир нь тухайн үед түүний эцэг Фердинанд францын дайны хоригдлоор хоригдож байсан аж.
Гуминий хүчил нь гуминий бодисуудын үндсэн бүрдүүлэгч бөгөөд гуминий бодисуудаас, хөрсний органик бүрдүүлэгч болох гумус, занар, нүүрс тогтох ба тэд олон гол, горхи, тогтмол ус, нуур, далайн усны найрлагад багтдаг, үхсэн органик материудийн биозадралын үр дүнд бий болдог хүчил юм.
ГХ нь дан хүчил бус харин, карбоксил ба фенолат бүлгүүдийг агуулсан ялгаатай хүчлүүдийн холимог бөгөөд хоёр суурьт хүчил, заримдаа гурван суурьт хүчлийн шинж чанаруудыг үзүүлдэг.
Гуминий ба фульвиний хүчлүүд нь ихэвчлэн газар тариалангийн хөрсний бүтэцэд багтдаг хөрсийг сайжруулах хэрэгсэл болдог ба хүний хүнсний бүтээгдэхүүнд ховор ордог.
Орчин цагийн хөрс судлаачид, органик бодисийн нөлөөлөлийг илүү өргөн хүрээнд авч үзэх болсон ба ямарч байсан гумус нь хөрсний ус агуулах чадварыг нэмэгдүүлснээр хөрсний үржил шимийг сайжруулдаг болохыг хүлээн зөвшөөрсөн.
Үүнээс гадна, ургамалууд нь системийн инсектицидуудын комлекс органик молекулуудыг шингээн авч хэрэглэдэг нь тогтоогдсоноос хойш, ургамалууд нь уусмал байдалтай гумусыг шингээх боломжтой байхыг үгүйсгэхээ болисон.
АНУ-ын Огаёгийн Их Сургууль, гуминий хүчлийн ургамлын өсөлтөд нөлөөлөх нөлөөллийг судлаж, "гуминий хүчил нь ургамлын ургалтыг нэмэгдүүлдэг" ба "бага зарцуулалтаар өндөр үр дүнд хүрдэг" болохыг тогтоосон.
Зүүнгарын Галданцэрэн хаан их цэрэгийг авчиран Халхад ахин цөмрөн орлоо бүр Сайн Ноён Ханы нутаг, эфү Цэрэнгийн төрсөн Тамирын гол орчмыг эзэлж түйвээж байна гэх мэдээгээр Халхын ноёдууд өөр өөрсдийн хошуудаас цэрэг цуглуулан ойрдуудтай дайтахаар илгээсэн аж.
Ингээд Чин Ван Данзандорж, зоригт тайж Боохой тэргүүтэй Халхын ноёдын зөвлөлөөс өмнөх жилийн дайнд онцгой гавьяа байгуулж авьяас чадвараа харуулсан Цэрэнд итгэл үзүүлэн Түшээт ханы голдуу хошуудаас ирсэн их цэргийг удирдах эрхийг өгсөн байна.
Энэ дайнд Халхын зарим ноёд “ойрдууд манаи хошуунд довтлоогүй” гэх шалтгаанаар оролцоогүйн улмаас зарим хошуудаас цэрэг огт ирээгүй тул Эфү Цэрэнгийн удирдлагад дөнгөж 30,000 хүрэхтэй үгүйтэй цэрэг байсан гэдэг.
Галданцэрэнгийн давуу хүчийг хэрхэн цохихоо Цэрэн сайтар бодож боловсруулсан ба шууд бөөн хүчний шийдвэрлэх тулаан хийх нь хүч тэнцвэргүй байсан тул бөөн хүчний тулаанаас зайлсхийж дайсныхаа их хүчийг уулгамдан бутарааж сарниан цувуулан цохих нарийн төлөвлөгөө боловсруулсан гэдэг.
Цэрэнгийн шийдмэг ажиллагаа, ухаалаг, зоримог бодлогын хүчинд төлөвлөгө амжилттай хэрэгжиж Галданцэрэнгийн гол хүчийг одоогийн Архангай аймгийн нутаг Хэрсэн Чулуу, Хар Шанд гэдэг газаруудад отоонд оруулан бут цохисон ба дээрэмчидийн үлдэгдлийг хөөсөн жижиг тулаанууд Тэс, Нөмрөг, Тэрих Цагаан нуур, Байдараг гол, Орхон гол, Эрдэнэ Зуугийн хийдийг дамнан бүр Алтайн өвөрийг давтал үргэлжилсэн гэдэг.
Өдөр шөнийг үл ялган уулын хяр газрын өндөрлөгөөр нисэх мэт шуурхайлан давхиж дайсныхаа байрлалыг цаг мөч тутамд тагнан мэдэж байсан Халхын цэргийн туршуулын шилдэг отряд нь Халхын армийг энэ дайнд ялахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн хэмээн түүхэнд тэмдэглэн үлдээжээ.
Тухайлбал Цэрэн жанжины итгэлт нөхөр Түшээт Ханы Туга-гүн гэх нэгэн баатарлаг эр байсан ба тэрвээр мянган бээрийн газрыг хоромхон хугацаанд туулах чадвартай төдийгүй уул толгодын оройд дүүлэн гарч бүргэдийн дүрд хувилан далавчтай мэт дүрийг үзүүлэн зүсээ нууж дайснаа тагнан мэддэг байсан ба түүнийг ойрдууд огт ажиглахгүйгээр өнгөрдөг байсан ажээ.
Харамсалтай нь Галданцэрэнгийн гол хүчийг бут цохиж ялсан Хэрсэн Чулуу, Хар Шандын гол тулааны дараа Халхын ихэнх ноёдууд дайн дууссан хэмээн үзэж өөр өөрсдийн хошууны цэрэгийг авч таран явцгаасны улмаас Цэрэнгийн хүч тооны хувьд ихэд цөөрч Галданцэрэнгийн ялагдсан цэрэгийн үлдэгдлийг үлдэн хөөж цохиход ихэд хүч дутагдалтай байж багагүй бэрхшээлийг туулсан гэдэг.
Галданцэрэнгийн үлдэгдлийг нь мөрдөн хөөж сунжиран үргэлжилсэн байлдаанд Халхын Сүндэб тайжийн удирдсан мянгат отряд гарамгай гавьяа байгуулсан гэж бичигдсэн байна.
Халдаар ирсэн Галданцэрэнгийн их цэргийг бут цохин ялсан энэ байлдаан нь түүхэнд Халх Зүүнгарын хооронд болсон хамгийн том тулаан байсан ба цар хүрээгээр өмнхө тулаануудаас тухайлбал 1688 онд болсон Галдан бошготын дайн, мөн өмнөх жил нь буюу 1731 онд болсон Зүүнгарын Цэвээндондовуудын халдаар ирсэн дайнаас том илүү олон цэрэг оролцсон хүрээтэй байсан юм.
Зөвхөн Халх цэрэгийн хүчээр явагдсан энэхүү байлдаануудад Манж нар цэрэг зэвсэгийн байтугай ямар ч туслалцаа үзүүлээгүй ба тийм ч учираас Халхын зарим ноёдын зүгээс Манжуудыг урьдны адилаар ойрдуудтай, Галданцэрэнтэй эрх ашигийн ямар нэгэн тохиролцоо, нууц хуйвалдаан хэлэлцээртэй байсан байж болзошгүй хэмээн сэжиглэж байжээ.
Үүний ч улмаас Цэрэн дараа дараачийн үйл ажиллагаандаа, ялангуяа гадаад бодлогын тал дээр Манжуудын оролцоог багасагах, аль болох бие даасан бодлого явуулах чигийг баримталж байсан нь харагддаг ба Халх Монголын эрх ашигийг хамгаалах тал дээр тэрбээр туйлбартай зогсож байв.
Тухайлбал Орос болон Зүүнгартай хэлэлцээ хийж Халх Монголын хилийн зурвас тогтоох ажиллагааг Цэрэн өөрийн биеэр удирдан оролцож байсан төдийгүй, хэлэлцээ будлих үед Халх Монголчууд эх нутагаа цэрэг зэвсгийн хүчээр хамгаалах чадвартай гэдгийг Оросуудад сануулах зорилгоор үхэр буугаар буудан ёслол хийж, Зүүнгарын дайнд ялсан Халх Цэрэгээ жагсаан морьт цэрэгийн марш хийн сүрийг үзүүлж байсан баримт бий аж.
Цэрэн хэдийгээр Халхын Түшээт Ханаас салбарлан гарч хожмоо Сайн Ноён Хан хэмээн нэрийдэх болсон аймгийн нэгэн хошууны захирагч үе залгамжлагч ноён байгаад Халхын бусад томоохон ноёд, тайж нараас зэрэг дэв, албан тушаалаар бага байсан ч өөрийн авьяас чадвар, оюун ухаан, эр зоригоор тодорон гарч Халх Монголын төрийн үйл хэрэгт бусдийгаа оройлон оролцдог байсан нь түүний түүхэн амьдралаас тодорхой харагддаг.
Тухайн үедээ нэн хүчирхэг байсан Зүүнгарын хаант улсын армийг алдарт их бага Цэрэндондов жанжидтай нь, хүчирхэг Галданцэрэн хаантай нь хамт удаа дараа бут цохиж ахин сэхэхгүй болтол нь даран Халх Монголын ард түмнээ сүйрэл хоморголон хядагдах аюулаас хамгаалсан Цэрэн нь түүхэнд маш ховор төрдөг суу билэгт хүмүүсийн нэг гарцаагүй мөн юм.
Газар нутгийн хол, Халх Монгол, Өмнөд Монголоор Манжуудаас тусгаарлагдсан байршилдаа дулдуйдсан Зүүнгарын үе үейин хаад эв аргын хүчээр Монгол үндэстнийг нэгтгэн зангидахын оронд, Халх Монголыг ганцаардуулан сулруулах бодлогыг хэдэн арван жилийн турш тууштай явуулж, улмаар дотоод гадаад зөрчилийг нь дэвэргэн эмзэг үед нь цэргийн хүчээр гэндүүлэн дайрсан нь хожмоо нийт Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирсан юм.
Зүүнгарын арми Халхын нутгийн гүнд тэр дундаа Эфү Цэрэнгийн хошууны нутагт ямар ч саадгүй нэвтэрэн орж замд тааралдсан бүхнээ устган энгийн ард иргэдийг алж хядан, адуу мал, эд хөрөнгийг нь дээрэмдэн их хохирлыг учируулав.
Байдал иймийн тул Эфү Цэрэн бодит байдалд дүн шинжилгээ хийж, холбоотон хэмээх Манж болон Халхын бусад ноёдын цэргийн тусламж нь огт найдваргүй хуурмаг гэдгийг ойлгон маш оновчтой шийдвэрийг бие даан гаргаж, өөрийн шууд удирдлагад буй цэргин хүчээр дайсантайгаа тулах шийдвэрийг гаргасан байна.
Хожим Зүүнгарын хаан Галданцэрэнгийн удаа дараагийн довтолгооны эсэрэг Цэрэнгийн бие даан явуулсан олон амжилттай байлдаан болон бусад үйл ажиллагаанаас ажиглахад Цэрэнгийн зүгээс Манжид найдах хэрэггүй гэдгийг бүрнээ ойлгож эх нутаг ард түмнээ хамгаалах ажиллагааг хэнээс ч үл хамаарсан, бие даасан бодлого дээр үндэслэн явуулж байсан нь илт байдаг.
Манж чин улсын төрийн бодлогын хуурамч нүүр царайг илчлэн харуулсан, Халх Монголын цэрэг армийн, ялангуяа Цэрэнгийн эр зориг, ур чадварын шалгуур бослон энэхүү тулаанд өмнөх жилүүдэд цэвэр Манж цэргийн бүрэлдхүүнтэй томоохон отрядуудыг бут цохиж ихэд омогшсон Цэрэндондовуудаас гадна Зүүнгарын нэртэй жанжид болох Хайлунь, Манж нарын зэрэг олон шилдэгүүд нь оролцсон гэх ба ихэнх нь энэ тулаанд алуулсан аж.
Халхын талаас Түшээт Ханы Боохой тайж (Боохой, Бахай, Багахай гэх хувилбарууд буй ба Боохой Данзан гэдэг шиг Боохой хочоороо алдаршсан байж болно гэж үзэв.) гэх эрэлхэг эрийн удирдсан 600 хүнтэй шилдэг отряд онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн гэх ба тус отряд зүүнгарын гол хүчийг эр зоригтойгоор дайрч задлан бутараах, хүчийг нь сарниан үхрийн баас мэт таслан цувуулах үүргийг гүйцэтгэж байжээ.
Жишээ нь нэгэн удаагийн тулаанд Боохой шилдэг отрядаа удирдан Ойрд цэргийн гол хүч рүү гэнэдүүлэн дайрч олон цэргийг алж, захаас нь гурван хүнийг амьдаар нь олзлон зугтсан байна.
Цэрэндондов жанжин Боохойн араас өөрийн итгэлт жанжин Гүнцэгжав Хар Баатарт гурван мянган хүнтэй отрядаа өгч мөрдүүлсэн гэх ба, Боохой ялагдан зугтсан дүр үзүүлж улам цааш холдон зугтаж нэхэн мөрдөгчидийг гол хүчнээс нь таслан дагуулан явсаар эфү Цэрэнгийн гол хүч хориглон нуугдсан отоонд оруулж дайснаа бүгдийг нь хиар цохисон гэдэг.
1731 оны зун Түшээт ханы нутаг болох Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон энэхүү тулаан нь 1688 оны Галданбошготын дайнаас хойш даруй 43 жилийн дараа болсон Халх Зүүнгарын хоорондын анхны том байлдаан байсан төдийгүй 1727 онд Цэвээнравдан хааныг нас нөгчихөд хаан ширээг нь залгамжлан суусан Галданцэрэнгээс Халхын эсэрэг хийсэн бүтэлгүй дайнуудын эхлэл байсан юм.
Энэ тулаан нь Манж нарын зүгээс Халх Зүүнгарын зөрчлийг дэвэргэх хорт бодлого, тэдний хоорондын зэвсэгт мөргөлдөөнд бодит байдал дээр хэрхэн ханддагийг тодоор харуулсан гэх ба, цэрэг дайны урлаг талаасаа судлаачидын анхаарлыг зүй ёсоор татдаг юм.
Халхыг байлдан дагуулахаар Галданцэрэн хааны итгэлт жанжид болох, бүр Цэвээнравдан хааны үеэс идэр залуугаараа авьяас чадвараараа гайхагдаж зөвхөн Халх Монгол, Дөрвөн Ойрдад төдийгүй Ойрхи Дорнод, Төв Азид нэр түгэн алдаршиж, Түрэг, Хасаг, Түвдийг байлдан дагуулж, Манжийн хүчирхэг армийг Хөх Нуур, Түвдэд удаа дараа бут ниргэн тэдэнд гүнээ айдас төрүүлдэг байсан Зүүнгарын алдарт ах дүү жанжид, их бага хэмээн нэрийдсэн Цэрэндондовууд их цэргээ өөрсдийн биеэр удирдан ирсэн гэх ба тэд ялалтандаа ихэд итгэлтэй байсан аж.
Дайн тулааны арвин туршлагатай алдарт Цэрэндондовтнуудын давуу хүчийг зөвхөн Халх цэргийн хүчээр ялж хөөн гаргасан энэхүү тулаан нь Эфү Цэрэнгийн дайн тулаанд авьяастай, эрэлхэг жанжин байсныг харуулаад зогсоогүй, хүчээ нэгтгэн оновчтой зөв удирдлагад байвал Халх Монголчууд суут эцэг өвгөд, Чингис Богдынхоо жишигээр эрэлхэг зоригтой дайтаж ялалт байгуулах чадвартай бөгөөд тэднийхээ эр зориг, авьяас чадварыг хадгалан үлдсээр байсаныг батлан харуулсан юм.
Тухайн үед нэн хүчирхэгжиж байсан Манж Чин Улсад улс төр, цэргийн холбоотон болон орсон Халхад Зүүнгарын их цэрэг довтлон Манжийн их цэрэг бүхий харуулын хажуугаар “тойрон” огт эсэргүүцэлгүй, ямар ч тулаангүйгээр өнгөрч Халхын нутгийн гүнд орж ирэн түйвээсэн нь хачирхалтай байсан ба, Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг Цэрэнгийн хүссэн цэргийн тусламжийн хариуг Манж нар өгөлгүй огт хайхрахгүй өнгөрөөсөн нь Цэрэнд их л сэжигтэй санагдсан төдийгүй Халхчуудын зүгээс Манжид итгэх итгэлийг ихэд бууруулсан байна.
Цагийн ороо бусгаа энэ үед хожмоо Халхын Сайн Ноён Хан аймаг хэмээн тусгаарласан, тухайн үейин Түшээт ханы харьяа Түмэнхан ноёны угсааны сурвалжит бэр нэгэн бүсгүй өнчин хоцорсон нялх балчир хоёр хөвүүнээ дагуулан олны хамтаар өмнө зүг дайжин одсон аж.
Галдан бошготын гарт орж гарцаагүй хөнөөгдөх аюулаас дайжин бэлэвсэн эхийгээ даган одсон өөдсэн чинээ өчүүхэн балчир хоёр хөвүүний бага нь хожим түүхнээ эфү гэж алдаршсан Халх Монголын суу билэгт авьяаслаг жанжин Цэрэн байжээ.
Багаас эрдэм номд шамдан суралцаж цэрэг дайны арга барилд сайтар боловсорсон Цэрэн зориг тэвчээр, авхаалж самбаа, оюун билгээрээ бусдаас илтэд ялгаран Манжийн дээдэст ихэд тоогдож байсан гэх ба Манжийн хаан өөрийн хамгийн хайртай охиноо түүнд гэргий болгон өгч байсан нь хямсгар ихэмсэг Манжууд Цэрэнгийн авьяас чадварыг хэрхэн өндөрөөр үнэлдэг байсны тод илрэл юм.
Бага залуу насандаа Манжийн хааны үзэсгэлэнт охиныг гэргий болгон авч суусанаар Эфү буюу хүргэн хэмээн нэрийдэж алдаршсан алтан ургийн тайж угсаат Цэрэн тухайн үейин Халх түмэнд төдийгүй, ер нь нийт Монголын түүхэнд гарсан цэрэг улс төрийн хамгийн гарамгай суут жанжнуудын нэг байсан гэдгээ хожим нь өөрийн түүхэн үйл ажиллагаагаараа батлан харуулсан байдаг.
Төв Ази, Түвдийн өндөрлөг, Хасаг, Түрэг, Чантуу , лалын шашинтнуудыг дайлан дагуулж, удаа дараагийн,эцэс төгсгөлгүй дайн тулаанаар хатуужин чангарсан Зүүнгарын хүчирхэг арми 26,000 мянган дайчидтай их цэргийг Хангайн нурууны ар зоонд тосон авч зөвхөн өөрийн болон зэргэлдээх Халх хошуунуудаас бүрдсэн 15,000 орчим Халх цэргүүдийг удирдан тулж тоо, хүч, туршлагаар нэн давуу дайснаа бут цохин ялсан нь Эфү Цэрэнгийн хамгийн анхы бие даасан томоохон ялалт байсан төдийгүй эр зориг, суу ухаан, авьяас чадварын томоохон сорилт, түүний цааш цаашдын улс төр, дайны суут ялалт, амжилтуудынх нь үндэс болсон юм.
Түүхэн баримтуудаас харахад Сүх Алдах, Үдийн Сөл, Цагаан Сөл гэх газаруудад болсон гол байлдаанудад Эфү Цэрэнгийн зүгээс Зүүнгарын давуу хүчний эсэрэг хэрэглэсэн тулааны арга зам нь нэн гайхамшигтай бөгөөд эзэн Чингисийн үейин Монголын адарт жанжид Зэв, Сүбэдей нарын гавьяаг давтахуйц онцгой авьяас чадаварыг харуулсаныг түүхэнд тодорхой тэмдэглэн үлдээжээ.
Зүүнгарын зүгээс Халхыг ахин дээрэмдэн талах, Цэрэнд ялагдсан өшөөгөө авах зорилготой дараачийн байлдааны ажиллгааа нь Зүүнгарын цуут жанжид ах дүү Цэрэндондовууд Халхын эфү Цэрэнд ялагдсан байлдаанаас яг нэг жилийн дараа буюу 1732 оны зун болжээ.
Энэ удаа Зүүнгарын хаан Галданцэрэн цэрэг дайны бэлтгэлийг сайтар базааж өөрийн биеэр 40,000 аас илүү тоот их цэрэгээ удирдан Халхын нутгийн гүн лүү ахин ямар ч байлдаан, тулаан саадгүйгээр цөмөрөн орж иржээ.
Ховд, Заг Байдарагт байсан гэх Манжийн харуулууд, тухайлбал Манжийн цэргийн их жанжин Марсайгаас Галданцэрэнгий цэрэгийг мөн л ямар ч эсэргүүцэлгүйгээр оруулсан байсан ба Бээжинд суух Манжийн хаан ч байдлыг сайтар мэдэж байсан нь чухам л Монголыг Монголоор хөнөөлгөх, болж өгвөл бүр хоюуланг нь бие биеэр нь устгуулах бодлогын тод жишээ болсон юм.
Овжин Манжууд хожим нь Халхуудыг хууран жүжиг тавьж Марсай жанжиндаа хариуцлага алдсан тул шийтгэл хүлээлгэв хэмээн зэрэг дэвийг нь буулгасан дүр үзүүлсэн гэдэг.
1688 оны зун Түшээт хан Чахундорж дүү Шидшид тайжид 6000 цэрэг захируулан Хотгойдын Гэндэн баатарын дүүгийн хамт хойд хязгаараа илбэн тохинуулж Байгаль нуур орчим суурьшин цайз бэхлэлт бариад байсан Оросуудыг хөөлгөхөөр явуулав.
Гэвч Шидшид баатар Байгалын хойд хязгаар луу хэзээ ч орох хувьгүй байж, яагаад гэвэл яг энэ үед Халх руу Зүүнгарын Галдан их цэрэгийн хүчээр довтоллоо гэсэн мэдээ ирж яаран нутаг буцах хэрэг гарсан юм.
Улс төрийн хувьд ганцаардаж, цэрэг дайны бэлтгэл муу, хамаг анхаарлаа хойд зүгт Оросуудад хандуулаад байсан чухам ийм л эмзэг үед нь Манж, Оросуудтай үгсэн хуйвалдсан Зүүнгарын хаан Галдан бошгот их цэргийн хүчээр Халх руу довтолсон нь Монголд түмэнд харамсаж барамгүй уршигт үр дагаварыг авчирч Монголын түүхэн дэх урт удаан гашуун зурвас үейин эхлэлийг тавьсан юм.
Гэндүүлэн довтолсон амжилтандаа эрдсэн Галдан бошгот Халх Монголын газар нутгийг нь түймэрдэн шатааж, ард иргэдийг нь алж хядан, язгуур угсаат ихэс дээдсийг нь хоморголон хөнөөх бодлого явуулж байсан тул Халхын ноёдууд ард иргэдээ аван хойш урагш таран зугтаж Манж чин улс, Хөх нуурын хязгаар, мөн саяхан дайтаж байсан Орос лугаа одох болжээ.
Галдан Бошготын үед сибирийн нүүдэлчдийн хэд хэдэн улсыг эзэлсний гадна Гималайн уулс буюу төвдийг бас хүрч, ийн Баруун Монголыг Каспийн тэнгисийн эрэг хүртэл өргөтгөж тэлэв.
Тэрбээр энэ үед Зүүнгар улсдаа цэрэг-захиргааны төвлөрсөн нэгдмэл удирдлага бий болгож, өмнө нь тогтож байсан ойрадын чуулганы зохион байгуулалтанд байсан хунтайж, тайш цолыг хүчингүй болгон, улсаа дөчин хоринд хувааж тэдгээрийг зайсан, дэмч, шүүлэнгэ нарт тус тус харгалзуулан захируулж хааны буюу төвлөрсөн эрх засаглалыг бэхжүүлэв.
Энэ нь Галдан Бошгот эртний хүннүгээс эхлээд Их Монгол Улсад уламжлан ирсэн цэрэг-засаг захиргааны тогтолцоог өөрийн улсын түүхэн өвөрмөц онцлогт уялдуулан зохицуулсан хэрэг байв.
Хойд талаасаа газар нутаг, албат иргэдээ булаалдан зөрчилтэй байсан Орос, өмнөд талаасаа тухайн үед нэн хүчирхэгжиж байсан Манж, баруун талаасаа ашиг сонирхолын том зөрчилтэй байсан Зүүнгарын Хаант улсуудад хавчигдсан Халх Монгол мөн дотооддоо хямралтай, язгууртан ноёдуудын газар нутаг эд хөрөнгө булаалдсан дайнтай байсан нь Халх түмний доройтлын гол шалтгаан болсон юм.
Гэхдээ үйлдвэрлэлтийн өртөг болон амьдралын хугацааг нь чухалчлан авч, аль болох өргөн хүрээг хамруулан ашиглах зорилготойгоор дараах төрлийн дугуйг үйлдвэрлэдэг.