polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
2003 онд АНУ-ын нэртэй, дорно дахины хөгжим судлаач Теодор Левиний урилгаар Нью-Хэмпшир муж улсын Дартмутын их сургуульд өгжмийн зохиолчийн мэргэжлээр 6 сарын сургалтад уригдаж, хөгжмийн зохиолч Жон Абелтонтой электрон хөгжмийн зохиомжийг судалсан байна.
Хилийн чанадад өөрийнхөө хүүхдүүдийг өсгөн хүмүүжүүлж, өрөөлийн хүүхдүүдэд ч төгөлдөр хуур, хөгжим зааж байгаа С.Сансаргэрэлтэх Чингис хааны сэдэвтэй “Тэмүүжин”, “Жамуха”, “Хархорин” гээд гурван том симфони бичжээ.
Энэхүү тогтоосон хилийг баримтлан Монгол улсын хойд хил нь БНМАУ, ЗСБНХУ -ын хооронд байгуулсан 1958, 1976 оны “БНМАУ ба ЗХУ-ын хоорондын Улсын хилийн тухай” гэрээнүүдээр шинэчлэн тодотгож тогтоосон бөгөөд хилийн шугамыг бодит газар дээр нь тогтоон тэмдэглэх ажлыг БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хоорондхи монгол-зөвлөлтийн улсын хилийн тухай 1958 оны Гэрээ ба 1959-1960 онд хилийг газар дээр нь тогтоон тэмдэглэсэн баримт бичгийн дагуу Асгатын давааны хярын хойд өндрийн оройгоос эхлэн зүүн тийш Монгол Шарын давааны зүүн өндрийн орой хүртэл 1305 км хилийн шугамаар 332 овоо тэмдэг босгож бүрэн тодорхойлолтын зураглалтай хил тогтоогдон батлагджээ.
Орос улс газар нутгаа Номхон далай хүртэл тэлж, нутаг дэвсгэрээ умард тийш тэлж ахуйд нь өмнөд болон халх монголчууд 1636, 1691 онд эрхшээлд нь орсноор Манжууд Орос улс, оросуудад тулж очжээ.
Орос, Чин улсууд дундынхаа хилийн талаар ойлголцох зайлшгүй шаардлагатай болж, Нерчийн гэрээ , Буурын гэрээ , Хиагтын гэрээ -нүүдээр хилээ тогтоосон байдаг.
Монгол, Зөвлөлтийн хооронд 1976 онд Монгол Шарын давааны зүүн өндрөөс эхлэн зүүн тийш Тарваган дахын хилийн овооны 645 тоот хүртэл байгаа 1727 оны "Буурын гэрээ"-гээр тогтоогдсон зүүн хэсгийн 1890 км хил, Асгатын даваанаас эхлэн баруун тийш Алтай таван богд уул хүртэл байгаа 1864 оны Тарвагатай хотын хилийн гэрээгээр тогтоогдсон баруун хэсгийн 290 км хил эдгээр бүгд 2180 км хилийг тодотгон тогтоох хэлэлцээ хийгдэж, хилийн гэрээ байгуулагдсан юм.
Хил хамгаалах байгууллага нь 1996 оноос БХЯ-ны харьяа Засгийн газрын тохируулагч агентлаг, 2000 оноос Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын эрхлэх асуудлын хүрээнд шилжиж Засгийн газрын тохируулагч агентлаг-Хилийн цэргийг удирдах газар нэртэйгээр тус тус ажиллаж ирсэн бөгөөд 2002 оноос Засгийн газрын тохируулагч агентлаг-Хил хамгаалах ерөнхий газар нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Монгол Улс, Оросын Холбооны Улс хооронд 2006 оны 12 дугаар сарын 8-ны өдөр байгуулсан “Монгол-Оросын улсын хилийн дэглэмийн тухай“ гэрээг Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр 2007 оны 10 дугаар сарын 4-нд УИХ-аар соёрхон баталсан байна.
Монгол Улс нь ОХУ-ын 4 субьекттэй хил залгадаг: Бүгд Найрамдах Алтай Улс, Бүгд Найрамдах Тува Улс, Бүгд Найрамдах Буриад Улс, Өвөр Байгалын хязгаар.
Хилийн “Боршоо” боомт нь 1975 оны 10 дугаар сарын 16-ны өдөр Увс аймгийн Давст сумын Хандгайт багийн нутагт орших “Хоо дэл”-ийн хөтөл нэртэй газар анх байгуулагдсан.
ОХУ-тай хилийн боомтын асуудлаар байгуулсан хэлэлцээрийн дагуу хоёр талын шинжтэй, байнгын ажиллагаатай боомт бөгөөд зөвхөн Монгол Улс, ОХУ-ын иргэд улсын хил нэвтэрнэ.
Хятадад хувьсгал гарч Манж Чин улс мөхөх нь тодорхой болох үед халх монголчууд тусгаар тогтнолоо сэргээхээр үгсэн, үүнийг сурвалжит язгууртнууд, ихэс лам нар толгойлох болжээ.
Тэд Тусгаар тогтнолоо зарлахын өмнө Хүрээний газрын Бүгд хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газар буюу одоогийн хэлээр Түр Засгийн газар байгуулж Чагдаржавыг Ерөнхий сайдаар томилжээ.
“Ноётны өргөө нь 5 төө хатгуур тооно, унь 81, 15 толгойтой хана 5, будаг самбар цүү цуургатай хаалга 1 гэх мэтчилэн тоочиж байснаа хүрэн сандал ширээ 2, тамхины цохиур 2, хайрцаг 2, өвсөн туужуур 1” гэж бүртгэсэн байна.
Тусгаар тогтнолоо сэргээж, улсаа тунхаглан зарлаж, Богдыг хаан ширээнээ залахад чухамдаа Чагдаржав л Богдод төрийн тамгыг гардуулснаас үзвэл бодоход тэрээр улс орондоо хааны дараа орох хоёр дахь хүн байсан байна.
Ханддорж хундага өргөсөн, Намнансүрэн өргөмжлөл уншсан, Цэрэнчимэд ерөөл айлтгасан гээд зиндаагаараа ёсчлон журамлагдсан нь тэмдэглэгдэн үлджээ.
Тусгаар улсаа зарлахаар бэлдэж байгааг улс орны бүх нэгжид мэдээлсэн, Манж Чингийн төлөөлөгчийг хөөсөн, мөн Улиастайн жанжинг орхиж явуулахыг сануулсан, Хиагтын гаалийг мэдэлдээ авсан, зэр зэвсэг цэрэг цуух цуглуулсан, улсаа тогтнуулах ухуулах тараасан зэрэг бүхий л бичиг баримт тушаал шийдвэр Түр засгийн Ерөнхий сайд Чагдаржавын нэрээр үйлдэгджээ.
Тиймээс Олноо өргөгдсөн Богд Хаант Монгол Улсыг тунхаглан, төрийн яамдыг байгуулахад Сангийн хамаг хэргийг бүгд захиран шийтгэх яамны анхны тэргүүн сайдаар Чагдаржав томилогджээ.
Манж Чин улсын дарлалаас ангижирч, тусгаар улсаа байгуулахаар эвлэлдэн нэгдсэн Монголын ихэс дээдэс, хутагт хувилгаад 1911 оны намар Халхын Хүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн захиран шийтгэх газар буюу Түр засгийн газар байгуулж даргаар нь Түшээ гүн Г.Чагдаржавыг томилсон байна.
Гадинбалын Чагдаржав 1869 оны орчим Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүний хошуу одоогийн Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай сумын нутагт Засаг түшээ гүн Гааданбал ноёны хүү болон төржээ.
Дүрслэх урлагийн дугуйланд /нэрт уран бүтээлчид болох /олон хүн суралцаж байснаас Л.Гаваа, Н.Цүлтэм, Гүрдорж, Л.Намхайцэрэн, Л.Ванган, Цэнд-Аюуш, Б.
Өвөг эцэг Үржин нь арван засгийн “заан” цолтой бөх хүн байснаас гадна модон эдлэл,тэрэг уналга хийдэг, сийлбэрээр оролддог гарын уртай нэгэн байсан нь бяцхан ач хүүд нь нөлөөлсөн нь дамжиггүй.
Ядамсүрэн нь 1941 оноос уран бүтээлийн гараагаа эхэлж том, бага хэмжээний 50 гаруй хөрөг, түүх хувьсгал, аж байдал, байгаль зэрэг төрлөөр хэд хэдэн бүтээл хийснээс гадна ардын гар урлал, эдийн соёлтой холбогдсон 400 гаруй зураг зурсан байна.
Үржингийн Ядамсүрэн —(1905 оны 12-р сарын 25-нд өнөөгийн Дорнод аймагт төрсөн-1986 онд Улаанбаатар хотод нас баржээ)- БНМАУ-ын Маршал Чойбалсангийн нэрэмжит шагналт, анхны Ардын Зураач, орчин үеийн дүрслэх урлагийг үндэслэгчдийн нэг зураач.
Ядамсүрэн 13 нас хүрэхэд нь эх нь хүүгээ Чойдаш ламд шавь оруулах хүсэлт гарган хандахад ах лам Чойдаш нь хүлээн авснаар урлах ухаан,сийлэх арга барил, бурхан зурах ухаанд суралцан ламын хажууд шавилан суух амьдрал нь эхэлсэн гэдэг.
Ядамсүрэн нь Монголын эртний урлаг соёлыг цуглуулагч, цогцлуулан бүтээгч, өрнөдийн уран зургийн соёлыг дэлгэрүүлэгчдийн гурван гавъяат” гэж Д.Сандагдорж гуай 1991 онд “Зохист аялгуу” сонинд бичиж байсан билээ.
2014 оны долоодугаар сард чөлөөт тоглогч болсон Брэдлид багууд 3.6 сая долларын жилийн цалинтай тоглох санал тавьсан ба бэртэлийн улмаас улирал өнжсөн Ражон Рондог давгүй орлосоныг үнэлэн «Бостоноос» долоодугаар сарын 15-нд 32 сая долларын дөрвөн жилийн гэрээг санал болгосон билээ.
Эйвери Брэдли (; 1990 оны арваннэгдүгээр сарын 26-нд Вашингтон мужийн Такома хотод төрсөн) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Бостон Селтикс» хамгаалагчаар тоглодог.
1969 оны 9 дүгээр сарын 11-нд Зөвлөлтийн Ерөнхий сайд Алексей Косыгин Вьетнамын удирдагч Хо Ши Мины оршуулгад оролцоод буцах замдаа Бээжинд түр саатаж нисэх онгоцны буудал дээр хятадын Төрийн Зөвлөлийн удирдагч Жоу Энлайтай уулзсан байна.
Хүйтэн хөндий харьцаатай хоёр коммунист тал Элчин сайдуудаа харилцан солилцох (үүний өмнө хямрал эхлэхэд Элчин сайдуудаа эргүүлэн татсан байв) хилийн гэрээгээ дахин эргэн харахаар болжээ.
Барууны түүхчид Чжэньбао, Даманы арлын талаар авч үзэхдээ, удаа дараагийн Шинжааны болон Даманы хилийн мөргөлдөөн нь Мао-гийн бодлоор бол гадаад бодлогын хувьд АНУ-тай ойртон нөхөрлөх гэсэн алсын бодол байсан, Оросын түүхчдийн тодорхойлсноор АНУ-ын дэлхийд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэх гэсэн оролдлого бөгөөд түүндээ БНХАУ-ыг ашигласан явдал гэж үздэг юм.
Зөвлөлт Холбоот Улс хилийн цэргээ 1960-аад оны төгсгөлөөр сайжруулсан нь Хятадыг бүс нутгийн дагуу цэргийн хүчээ нэмэгдүүлэхэд хүргэсэн гэхэд болно.
Энэ нь: 1964 оны 7 сарын 10-нд Жоу Эньлай “Кунашири, Эторофү арлууд бол гарцаагүй Японых гэдгийг Хятад улс дэмждэг бөгөөд гэхдээ үүнийг өдөөн хатгасан хэмээн ойлгож болохгүй, зүгээр л маргаантай чухал асуудлаа зөв шийдээсэй гэж хүссэн юм” хэмээн мэдэгдэж байснаас харахад болно.
Тэртээ 1945 онд Зөвлөлтийн цэргүүд Японы квантуны армийг буулгаж авах тэр үед хилийн дагуу түр эргүүл хийж байсан ба тэр үед Даманы арал хэний эзэмшилд байсан нь бас л тодорхойгүй байсан юм.
Хятадын удаа дараагийн шаардлагаар голын эзэмшлийн хилийн талаар олон улсын дүрмийн дагуу усан онгоцны хилийн шугам тогтоох санаачилга гаргасан боловч ЗХУ арлыг, голын хамт бүхэлд нь эзэмших болзол тавьж байжээ.
1969 оны 3 дугаар сарын 2-нд Хятадын цэргүүд анх Даманы арал дээр ээлжит эргүүлээ хийж явсан Зөвлөлтийн хилийн манааг отолтод оруулж, тулалдсан бөгөөд Зөвлөлтийн талаас танкаар дэмжүүлсэн цэргийн нэмэгдэл хүч ирсэн ба Хятадын тал хариу их буу минёмотоор галлан багахан хэмжээний цэргийн мөргөлдөөн гарч Зөвлөлтийн талаас 31 хүн нас барж 14 хүн шархдан 1 танкаа алдсан байна.
Удалгүй 3 дугаар сарын 15-нд Хятадын цэрэг Даманы арал болон Уссури голын эргийг бөмбөгдөж, Зөвлөлтийн тал хариу артилерын маш хүчтэй цохилт өгч Хятадын талаас 800 гаруй хүн шархдах буюу алагдан хохирсон гэсэн тоо баримт байдаг.
1963 оноос хоёр улсын удирдлагууд хоорондоо захидлаар харилцаж үзэл суртлын асуудлаар мэтгэлзэх болсон бөгөөд 1964 оноос эхлэн ЗХУ-Хятадын харилцаа зогсонги байдалд орон юм.
Тухайлбал хамгийн ноцтой будлиан нь 1962 оны 5 сард, Хятадын үндэстний цөөнх болсон 60,000 орчим Шинжаны Уйгарчуудыг ЗХУ тодорхой нөхцөл болзолтойгоор нутагтаа оруулсан байна.
БНХАУ ЗХУ-д хандан “алдагдсан газар нутгийн” жагсаалтыг 1963 оны гуравдугаар сарын 8 нд нийтэлж, Зөвлөлт, Хятадын хилийн шугам нь эрх тэгш бус гэрээнүүдийн дүн болохыг хүлээн зөвшөөрөхийг шаардсан шаардлага тавьж байжээ.
Хоёр тал арлын эргэн тойрон өөрсдийн харуулыг гаргахыг зөвшөөрсөн ба 1995 оны 10 дугаар сарын 17 ны гэрээгээр хилийг 54 км сунгаж Амур ба Аргун голын гурван арлын асуудлыг бас шийдсэн байна.
2004 оны 10 дугаар сарын 14 нд хоёр орны тэргүүнүүд “ОХУ болон БНХАУ хоёрын хоорондын улсын хилийн зүүн хэсгийн тухай нэмэлт хэлэлцээр”-т гарын үсэг зурсан ба хилийн маргаан эргэж буцалтгүй шийдэгдсэн.
Гэрээнд заагдсаны дагуу Чита мужийн Аргунь голын Большой арал, Хятад Амур голын Тарабаров арлыг өөртөө авч, Даманы/Чжэньбао арлын ойролцоогоор 50% мөн Большой Уссурийский арлын хагасыг өгсөн байна.
Энэ цагаас эхлэн Тарабаровийн арлуудыг Инь-лундао буюу Мөнгөн Луугийн, Их Уссурийн арлуудыг Хэй-сяцзыдао буюу Хар баавгайн арлууд гэж нэрлэх болов.
1949-1956 онд Зөвлөлт Хятадын харилцаа шинэ шатанд хүрч, ЗХУ Хятадын талд арми байгуулах, мэргэжилтэн бэлтгэх ажилд идэвхтэй тусалж, Далянь хот, Дорнод Хятадын төмөр зам /КВЖД/-ыг Хятадын талд буцааж өгсөн.
Юутай ч 1964 онд хоёр тал алс дорнодын хилийг урьдчилсан байдлаар хэлэлцэж зөвшөөрсөн ба, үүний дотор Чжэньбао арлын , хувь заяа бүрхэг хэвээр үлдсэн байдаг.
1964 оны 7 сард Мао Зэдүн социалист төлөөлөгчдийн их хурал дээр Хаант Орос нь Хятадын өргөн уудам газар нутаг болох Монгол, Сибирь, Алс дорнод, Камчаткыг хүчээр эзэлсэн гэж мэдэгдсэний хариуд Зөвлөлтийн удирдагч Н.С.
ЗХУ Хятадад цөмийн цохилт өгч болзошгүй гэдгийг АНУ мэдэж байсан бөгөөд ЗХУ-ын АНУ-аар төвийг сахиулах гэсэн оролдлого нь бүтэлгүй болсон гэхэд болно.
Энэ нь Хаант Орос улсад ашигтай байсан бөгөөд Айгунь , Бээжингийн , гэрээнүүд, Чугучамын протокол , Илиймын тус тус гэрээгээр Чин гүрэнд шахалт үзүүлэн 1 сая км2 нутаг Чин гүрнээс Хаант Орос улсад ирсэн байдаг.
ЗХУ ба хятадын хооронд 1917 онд ЗХУ үүсгэн байгуулагдсанаас хойш түүнийг бутран татн буулгасан 1991 оны хооронд хилийн болон газар нутгийн төдийгүй улс төр, эдийн засгийн шалтгаанаар хэд хэдэн удаа томоохон хилийн зэвсэгт мөргөлдөөн болсон түүхтэй.
Хрущев засгийн эрхэнд гарч ЗХУКН-ын ХХ их хурал дээр анх удаа “ганц хүнийг тахин шүтэх” явдлыг эрс шүүмжилсэн нь БНХАУ-ын удирдагчдыг эмзэглүүлж, энэхүү намын Их хурлын дараа хоёр орны харилцаа хүйтэрч эхэлсэн түүхтэй.
1969 оны 3 сарын 29-нд Зөвлөлтийн Засгийн газар БНХАУ-д хандан 1964 онд эхлүүлсэн хэлэлцээрээ үргэлжлүүлж Хилийн маргааныг тайван замаар шийдэхийг ЗХУ уриалсан байна.
1991 онд дэлхийн улс төрийн системд өөрчлөлт гарч Зөвлөлт холбоот улс байхгүй болсноор хилийн заагийг тогтоох ажилд санаанд оромгүй өөрчлөлт гарч ЗХУ-ыг залгамжлагч ОХУ, БНХАУ хоёрын харилцааны шинэ үе шат эхэлсэн.
Гэвч тэрээр БНМАУ-ын Хэнтий аймгийн газар нутагт 1971 оны 9 дүгээр сарын 13-нд онгоцтойгоо гэр бүл ойр дотны хүмүүсийн хамт сүйрэн амь үрэгдсэн юм.
зууны үед анхны хилийн маргаан гарч байсан бөгөөд 1689 онд Хаант Орос - Хятадын хилийн анхны гэрээ “Нерчийн гэрээ”-гээр хоёр орны дорнод хилийн тухай асуудлыг авч хэлэлцсэн байдаг.
2009 оны драфтын 41 Микс хуваарилагдсан «Милуоки Бакстаа» сэлгээнээс хагас улирал тоглоод 2010 оны хоёрдугаар сарын 18-нд «Филадельфияд» Франциско Элсоны хамт Примож Брезеца болон Ройал Айвигийн солигдон элсчээ.
Жоди Микс (; 1987 оны наймдугаар сарын 21-нд Теннесси мужийн Нашвилл хотод төрсөн) — Америкийн мэргэжлийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд НБА-гийн «Детройт Пистонс» хамгаалагчаар тоглодог.
Хуучин ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байгаад тусгаарласан Дундад Азийн орнууд буюу Казахстан, Киргизстан, Тажикстан, Туркменстан, Укбекстан зэрэг улсууд 1991 оноос хойш Хятад улсад зурвас газруудаа алдсан.
Харин тусгаар тогтносон даруйдаа иргэний дайнд нэрвэгдэн улс төр, эдийн засгийн хувьд маш хүнд байдалд орсон Тажикстан Маркансу гол, Памирын нуруун дахь Сарыгол уулс орчмын 1358 км.
Энд Вьетнам, Малайз, Бруней, Филиппин гээд Зүүн Өмнөд Азийн хэд хэдэн улсын эрх ашиг огтлолцож байдаг газар болох Спартли арлууд, Параселийн арлууд болон Тонкийн булан оршино.
Энэ орчмыг аль нэг улс нь өөрийн эзэмшилдээ багтаахын тулд 100 гаруй жилийн турш маргалдсаар байгаа ба сүүлийн хэдэн жил БНХАУ бусдыгаа давамгайлахыг оролдож байна.
БНХАУ-тай хил залгаа улс орнуудын хувьд асар их болгоомжтой хандахгүй бол асуудал хүндэрч болзошгүй гэж эмээдэг ч улсынхаа хил хязгаарын бүрэн бүтэн байдлын төлөө бүгдийг хийж байгаа.
Мао Зэ Дуны өөрийн болгох зорилготой байсан газар нутгийн жагсаалтад Бирм, Лаос, Энэтхэгийн хойд бүс нутаг, Непал, Бутан, Таиланд, Малайз, Сингапур, Киргиз, Монгол, Тайвань, өмнөд Казахстан, Афганистаны Бахдашан суурин, алс дорнодын зүүн өмнөдөөс Охотск хүртэлх нутаг бичигдсэн байсан.
Хоёр талаасаа үе үе тус арал дээр өөрсдийн улсын туг далбаагаа мандуулснаас болж, хоёр улсад нэгнийгээ эсэргүүцсэн жагсаал цуглаан болж, улангассан зарим нь бусдын эд зүйлс, бизнест хохирол учруулах үйлдлүүд хийсээр ирлээ.
БНХАУ-ын дөнгөж байгуулагдсаны дараа Ардын чөлөөлөх арми нь Бирмд үүрлэсэн Гоминданы үлдэгдлийг бут цохихоор тус улсын нутагт цөмрөн ороод буцаж гараагүй байна.
Эдийн засгийн хувьд өдөр ирэх бүр хүчирхэгжсээр байгаа Хятад Улс сүүлийн жилүүдэд хилийн маргаан будилааны хэргийг байнга өдүүлж, олон улсыг хамарсан маргаан мэтгэлцээн, тулгаралтыг өрнүүлэх болоод байна.
Иймээс Казахстан, Киргизстан улсуудтай маргааныг шийдвэрлэснийхээ дараа 2011 оны нэгдүгээр сард Тажикстан улстай 1877 оноос хойш тодорхойгүй байсан Памирын уулсын бүс дэх хилийн зурвасыг асуудлыг өрийн асуудалтай уяолуулдан шахалт үзүүлэн тохиролцож чадсан байна.
Тэрээр жар, далаад оны үед Монголын чөлөөт бөхийн алтан үеийнхнийг удирдан олимп дэлхийн дэвжээнд Монгол эх орныхоо нэрийг анх цуурайтуулах, Монголын тамирчид олимп дэлхийн анхны медалийг хүртэхэд өөрийн үнэлж баршгүй хувь нэмрээ оруулсан билээ.
Дасгалжуулсан баг, тамирчид нь олимп, дэлхий, тивийн аварга шалгаруулах болон олон улсын тэмцээнүүдэд тогтмол оролцож 340 гаруй медаль хүртэж, олон алдартан төрсөн байна.
1991 оноос хойш үндсэндээ биеийн тамир спортын төв байгууллагуудад ерөнхий нарийн бичгийн дарга, ерөнхий дасгалжуулагч, ерөнхий зөвлөх, албаны дарга зэрэг алба хашиж иржээ.
1980-1984 онд УБТЗ-ын зүтгүүрийн депод туслах, жинхэнэ машинчаар, бусад бүх хугацаанд биеийн тамир спортын төв, хөдөөгийн байгууллагуудад дасгалжуулагч, зааварлагч, багшаар ажилласны дотор
Ойролцоолох үед гарах бодолтын алдаа нь алхамын хэмжээний квадраттай пропорциональ, нийлбэр алдаа нь нь хугацааны алхамтай профорциональ учир энэ арга нь нэгдүгээр эрэмбийн арга юм.
Монгол ардын уртын дууг дуучин Ж.Дорждагва, ардын билэгзүйч Ж.Бадраа нар судалж Боржигин барил, Баянбараат барил, Төв халхын барил гэж хуваагаад түүнд доорх нутгуудыг оруулжээ.
Боржигин барилд Сэцэн хан аймгийн Боржигин Сэцэн вангийн хошуу, Баянбараат барилд богдын шавь, Төв халхын барилд Түшээт хан аймгийн Говь мэргэн вангийн хошуу, Сэцэн хан аймгийн үйзэн бээлийн хошууг хамааруулжээ.
Ринчен доктороос нэгэн удаа асуухад "Тэр чинь ордных шүү дээ Чингис хаан өөрөө боржигин хүн бололцооны бас түүний хаялага байгаа юм байлгүй" гэжээ Ж.Дорждагва гуай түүнийг хүлээн зөвшөөрөөд боржигин аялгуу ийм тийм аймаг ч гэлтгүй Дорноговийн хойд Дундговийн зүүн талаар байна гэжээ.
Төв аймгийн Батсүмбэр суманд бага, дунд сургууль төгсөж, 1959-1963 онд УДБЭТ-ын дэргэдэх гоцлол дуучны анги, 1970-1972 онд Болгарын Софи хотын Хөгжмийн дээд сургүулийг дуурийн дуулаачийн мэргэжлээр суралцаж төгссөн.
Москва хотын Их Театр, Кремлийн их хурлын ордон, Кишинев, Ташкент, Душанбе, Алма-Ата хотын дуурийн театр, Болгарын Софи хотын “Ардын театр”, Пелевен, Варна, Стара Загора хотын дуурь бүжгийн театруудад уригдан тоглосон.
Манжийн эзэн хааны сан хөрөнгө хүнд байдалд орж 1830-1840 оны хооронд гадныхан хятадын бараанд 7 сая доллар төлсөн бол хятадууд 56 сая доллараар хар тамхинд зарцуулсан аж.
Худалдааны энэхүү алдагдал нь Хятадын эдийн засгийг хямралд оруулж, улс орны дотоод дахь металл мөнгөний үнийн өсөлтөөс үүдэн тариачдад татвараа барагдуулахад нь улам хүнд хэцүү болж ирснээр нийгэм дэх бухимдал гаарсан байна.
Гуандун мужийн тэнгисийн цэргийн хүчнийг захирагч Линь Цзэсий гэгч Гуанжоугийн орчимд оршин суугч гадаадынхныг бүтэн хагас сарын турш цэрэглэн бүслэн хааж, 3 сая фунт стерлингийн үнэтэй 20 мянган хайрцаг хар тамхийг нь хураан авчээ.
Үүний хариуд 1840 онд Их Британи Хятадын эрэг рүү тэнгисийн цэргийн флотоо илгээснээр хар тамхины анхдугаар дайн /1840-1842 он/ хятадын цэргийг хэд хэдэн удаа бут ниргэсэн байна.
Үр дүнд нь 1842 оны 8-р сарын 29-нд Нанжин хотод Энхийн гэрээ байгуулснаар Их Британи нь Хонконг арлыг үүрд мөнх эзэмших эрхтэй болсноор энэ арал нь олон арван жилийн турш Европ, Америкийн хар тамхины наймаачдын гол бааз суурь болон хувирсан түүхтэй.
Английн цэргүүдийн зорилго нь Хятад дахь Их Британийн худалдааны ашиг сонирхлыг хамгаалах, далайн худалдааг хориглох Манж Чин улсын бодлогод саад болж байсан хар тамхины худалдааг нэн тэргүүнд өргөжүүлэх явдал байсан.
1833 онд “ ” нь Их Британид цай нийлүүлэх монополь эрхээ бүрмөсөн алдсан бөгөөд үүний дараагийн жил нь цайны импорт 40 хувь өсөхийн хэрээр Хятадад хар тамхи экспортлох явдал 1830-1836 онд гуравны нэгээр нэмэгдэн 30 мянган хайрцагт хүрчээ.
Энэ чуулганд Халх, Ойрадаас 28 ноён оролцсоны дотор Эрдэнэ бишрэлт засагт хаан Субадай, Очирай түшээт хаан Гомбодорж, Сэцэн хан ноёдын төлөөлөл, Ойрадын Эрдэнэбаатар Хунтайж, Хөндлөн Уваш, Гүш хаан Төрбайх, Хөх нуур, Ижил мөрний Торгуудын төлөөлөгч, Халх Ойрадын шашны зүтгэлтнүүд оролцсон ажээ.
Их цаазын гол үзэл санаа нь, Манж гүрний зүгээс эзлэн түрэмгийлэх аюул занал нүүрлэж байгаа нөхцөлд, түүний эсрэг тэмцэх явдал бол хүн амын нийт давхрааны үүрэг хариуцлага болгох, Шарын шашныг улсын шашин болгон хуульчилж, шашны нөлөөн дор Монгол үндэстний эв нэгдлийг бэхжүүлэх, Том ноёдын хоорондын зөрчил сөргөлдөөнийг зогсоож хүчээ нэгтгэх зэрэг гол асуудлуудыг хуульчлан өгчээ.
Эрдэнэбаатар хунтайжийн эрх барьж байх хугацаанд Оросын хаант улс руу 33 удаа элч илгээж байсан баттай баримт Орос улсын архивт байдаг бөгөөд 19-өөс багагүй нь түүний өөрийнх нь илгээсэн элч байжээ.
Тэрбээр элч илгээж хот байгуулахад зориулж мужаан, дархан, чулуучин зэргийн мэргэжлийн хүмүүс ирүүлэх болон үржлийн зориулалтаар гахай, тахиа, хүнсний зориулалтаар агталсан гахай зэргийг удаа дараа захиалан авч байжээ.
Эрдэнэбаатар хунтайж 1640 онд Тарвагатайн Улаанбураа хэмээх газар Халх Ойрадын их ноёдын чуулганыг санаачлан хуралдуулагчийн нэг байж “Их цааз”-ыг батлалцаж байв.
Түүний баримталж байсан гол бодлого дотоод байдлаа бэхжүүлэхийн тулд хөрш орнуудтай тухайлбал, , Хасаг, Монголын Алтан хантай найртай харилцаж холбоо харилцаагаа бэхжүүлэх явдал байв.
1804 онд байгуулагдсан Харьковын Их сургууль /Василь Назарович Каразины нэрэмжит/ нь 21 факультеттай: биологи; физик, техникийн; радио физик, биоанагаахын электроник, компьютерийн систем; биеийн тамирын; компьютерийн шинжлэх ухаан; философийн; математик, компьютерийн шинжлэх ухаан; газарзүй, геологи, амралт, аялал жуулчлал; экологийн; эдийн засгийн; Гадаад хэл; түүхэн; филологи; эмнэлгийн; химийн; социологийн; сэтгэл судлал; хууль ёсны; бие махбодийн болон эрчим хүч; олон улсын эдийн засгийн харилцаа, аялал жуулчлалын бизнес.
Орчин үеийн Харьков хотын нутаг дэвсгэр нь есөн Засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн нэгжид хуваагддаг - хотын дүүрэг: Шевченков, Новобавар, Киев, Слобод, Холодногор Москва, Аж үйлдвэрийн, Немышлян болон Основян юм.
Харьков буюу Харкив гэдэг нь Украин улсын зүүн хэсэгт орших Харьков мужийн засаг захиргааны төв, 350 км² газар нутагтай 1.45 сая хүн амтай улсдаа хоёрдугаар ордогсаятан хот юм.
Чойбалсан Оспан баатартай Ховд аймгийн Булган суманд биечлэн уулзаж нэг удаагийн уулзалтаар 395 винтов, 200 мянган сум, 30 хөнгөн пулемёт, 6 хүнд пулемёт, 45 автомат, 2000 гранат өгч байжээ.
Дорнод Туркестаны Бүгд Найрамдах Улс гэж 1949 он хүртэл оршин тогтосон, одоогийн Шинжаан уйгарын нутаг дэвсгэрт оршин байсан улс бөгөөд ХХ зууны эхээр Манж Чин гүрэн задрахад Уйгарт ч бослого дэгджээ.
Шиньжаны амбан захирагчаар томилогдон ирсэн Хятадын генерал Шэн Шицай эхэндээ оросуудад сайн хандаж байснаа хожим Хятадын гоминданы намд элэгтэй болсонд дургүйцсэн ЗХУ уйгарын үндэсний чөлөөлөх хөдөлгөөнийг дэмжих болов.
Тэрээр ажил хөдөлмөр, уран бүтээлийн гараагаа 1959 оноос хотын Зураг урлалын газарт зураачаар эхэлж, Дүрслэх урлагийн газарт мэргэжилтэн, Урчуудын эвлэлийн хороонд зураач, 1973-1997 онд тус хорооны харьяа Хэвлэл чимэглэлийн үйлдвэрт уран сайхны удирдагч, даргаар ажилласан байна.
Уран бүтээл туурвих, дүрслэх урлагийн салбарт удирдах алба хашихын сацуу Дүрслэх урлагийн дунд сургууль, Улсын Багшийн Их сургуулийн харьяа Урлал үйлдвэрлэлийн дээд сургууль, “Их Засаг” олон улсын их сургуулийн харьяа Дүрслэх урлаг, дизайн технологийн “Од” дээд сургуульд чимэглэлийн график дизайны чиглэлээр багшилж байсан.
Д.Цэрэнпил 1937 онд Улаанбаатар хотод төрсөн бөгөөд нийслэлийн арван жилийн 1 дүгээр сургуульд суралцаж төгсөөд 1954-1958 он хүртэл Урлагийн сургуулийн зураг баримлын ангид суралцсан.
Хожим нь БНАГУ-ын Лейпциг хотын Хэвлэлийн техникумд хэвлэлийн зураг чимэглэл, 1967-1972 онд хуучнаар ЗХУ-ын Москва хотын Строгоновын нэрэмжит Үйлдвэрлэлийн Урлагийн дээд сургуульд тус тус суралцсан байна.
Үндсэн загварт Адамд радио, цахилгаан удирдлага бүхий цонх хаагч болон гадна толины тохируулга, өдрийн гэрэл, , , дундуур нь хуваасан хэвтүүлэх боломжтой арын суудал, төв түгжи систем, дотор талд хромжуулсан гоёлын зураас болон - (энэ төрөл нь хэвийн шингэний удирдлагатай жолооны хүрднээс илүү хүчтэй буюу хүрд эргүүлэх хүч багатай хувилбар) гэж нэрлэх шингэний удирдлагын тусламжтай жолооны хүрдтэй.
Энэ загварт нэмэлтээр агааржуула төхөөрөмж, хурд автоматаар баригч, бордкомпьютер, жолооны хүрд ширэн бүрээстэй, хөнгөнцагаан дугуй, -радио болон гар утаснаас чөлөөлөн ярих тоноглолууд багтсан.
Энэ жижиг тэрэгний дизайн болон загварыг Опел хүмүүсийн сонирхолд нийцүүлэн хийхэд ихээхэн санаачлага гаргасан бөгөөд бусад загвараас ялгагдан харагдах үүднээс түүний Адам гэсэн нэрийг ар талын эмблемийн дэргэд биш харин С-багана дээр нааж өгсөн.
Дээврийн доторлогоог олон төрлөөс сонгох боломжтой жишээлбэл: тэнгэрийн загвар , шатрын хөлөгийн загвар эсвэл 63 ширхэг гэрлийн диодоор гэрэлтүүлсэн одот тэнгэрийн загвар гэх мэт.
Мөн гадна талыг төрөл бүрийн материал болон түүнд тохирсон төрөл бүрийн будаг хэрэглэсэн бөгөөд энэ нь зайн удирдлага бүхий түлхүүрийн таг хүртэл өөр өнгөөр будсан байна.
Спорт загварт нь арын салхивчны шилнүүдийг бүрэг өнгийн дулааны хамгаалалттай шилээр тоноглон, хагас ширэн доторлогоо, хэмжээ томтой хөнгөнцагаан дугуй, -арын гэрэл, спорт загварын явах ангийг нэмж тоногложээ.
Адамыг Айзенахын Опелийн үйлдвэрт үйлдвэрлэсэн бөгөөд энэ үйлдвэрт Адамыг угсрах бэлтггэл ажилд зориулан 190 сая евроны хөрөнгө оруулалт хийсэн байна.
1998 онд Монгол Английн хамтарсан "ВИЖНИ" нэртэй нүдний эмнэлэг байгуулж, уг эмнэлэгийн ерөнхий захирал, зөвлөх эмчээр ажиллан, хөдөө орон нутагт нүдний эмчилгээний шуурхай тусламж хүргэх төслийг хэрэгжүүлсэн.
Төгсгөлөг мужийн нэгэн шинж чанар бол тухайн нэг мужийн элементүүд дээр гүйцэтгэсэн арифметик үйлдүүд нь үргэлж тухайн муж дээрээ шийдтэй гэсэн чанар юм.
Үйлдвэрлэлийн технологи буюу процессын хөгжлийг түүний бүрэлдхүүн хэсэг болох тоног төхөөрөмжтэй нь болон тэдгээрийн шинэчлэлийг лаборатор болон туршилтын үйлдвэрт аж үйлдвэрийн хэмжээнд хүртэл хөгжихөөр тооцож үзэх