polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Өргөн тархсан ойлголт болох "Бараа үйлчилгээг худалдаалснаас олох ашгийг нэмэгдүүлэхийн тулд хэрэглэгчийн үйлдэл, сонирхлыг судлан дүн шинжилгээ хийх", "тэдгээр судалгаа, дүн шинжилгээний үр дүнд үндэслэн бараа бүтээгдэхүүний арилжааг явуулах үйл явц" гэх зэрэг утгаар хэрэглэгдэх боловч үнэндээ энэ нь маркетингийн нэг бүрэлдэхүүн ойлголт төдий бөгөөд ялангуяа эхнийхийг нь маркетингийн судалгаа хэмээн нэрлэдэг.
Маркетинг нь Филип Котлерын тодорхойлолтоос үзвэл, "Бүтээгдэхүүн болон үнэ цэнийг бий болгон бусадтай солилцох замаар хувь хүн буюу байгууллагууд хэрэгцээтэй буюу хүсч байгаа зүйлсээ олж авахын тулд явуулах нийгэм, бизнесийн үйл явц" юм.
Нийгэм эдийн засгийн ухаан болон макро эдийн засгийн ухаанд илүү өргөн хүрээнд "Хэрэглэгч болон нийлүүлэгчийн хоорондох солилцоо" гэж үздэг ч "Нийгэм дэх амьдралын түвшинг сайжруулах үйл ажиллагаа" гэж тодорхойлох нь ч бий.
Тэр үед Монгол хэлийг сурч судлах нь улс төр, цэрэг эдийн засгийн үүднээс зайлшгүй шаардлагатай байсан тул Нууц товчоог галиглан орчуулж унших бичиг болгон хэрэглэгддэг болжээ.
Мин улсын Хунъү хааны 15 дугаар онд нууц товчоог Ху Юань хэ, Ма Ша Ихэ нар хятад галиг үсгээр буулган бичээд товч утгыг хятадаар орчуулж хадмаллан хавсаргаж модон бараар хэвлүүлжээ.
Нууц товчоог судлагчид энэ үеийн анхан барын эхээс юм уу хожим нь хувилсан "Гү Гуанчи"-гийн дэвтэр, "Е Дэхуй"-н дэвтэр, "Чянь Дашинь"-ний дэвтэр зэрэг хэдэн эхийг гол хэрэглэгдэхүүн болгож байна.
Нууц товчооны монгол бичгээр бичсэн эх олдоогүй бөгөөд ханз үсгээр монгол хэлийг тэмдэглэж, хятад орчуулгыг хадсан Мин улсын үеийн эх бичиг нь эдүгээгийн нууц товчооны үндэс болсон.
Панкратов, Германы Хениш, Хайсег, АНУ-ын нэрт монголч эрдэмтэн, “Монголын нууц товчоо”-г маш нарийн судалсан Ханс Петер Вийце, Австралийн агуу их судлагч Игорь Дэ Рахевилз нар байна.
Яг ямар арга замууд "Хөдөө аж ахуйн зохистой дадал" гэдэгт багтах талаар олон тодорхойлолтууд байдаг ч дадал нь "зохистой" байх эсэх гэдэг нь ер нь нэвтрүүлж буй стандартуудаас хамаардаг.
Хөдөө аж ахуйн зохистой дадал гэдэг нь ферм дээрх үйлдвэрлэл болон үйлдвэрлэлийн дараах үйл ажиллагаанд нэвтрүүлдэг цогц зарчимууд бөгөөд ингэснээр аюулгүй, эрүүл хүнсний үйлдвэрлэл болон хүнсний бус ХАА-н бүтээгдхүүнүүдийн хувьд эдийн засаг, нийгэм, болоод байгаль орчины тогтвортой байдалыг хангах явдал юм.
Тэдгээрийг тогтвортой хөдөө аж ахуйн арга барилуудаар тухайлбал хортон шавьжны нэгдсэн хяналтын удирдлага, бордоожуулах нэгдсэн удирдлага зэрэгүүдэр дамжуулан нэвтрүүлдэг.
Энэ өгүүлэл нь цаашид НҮБ-ийн Хүнс Хөдөө Аж Ахуйн Байгууллагаас гаргасан "Хөдөө аж ахуйн зохистой дадал"-ын талаарх тодорхойлолтыг авч үзнэ.
Германд эзлэгдсэн Америк, Британи, Францын эзэмшлүүд, Австри, Итали болон Японд эзлэгдсэн орнууд дахь амжилттай ардчилсан үйл явцууд дэглэмийн өөрчлөлтийн цаашдын онолын загварууд болж чадсан.
Дэлхий дайны дараахь арван жилд барууны ардчилсан ихэнх орнууд холимог эдийн засаг, улс төрийн намууд, сонгогчдынхоо ерөнхий зөвшилцлийг тусгасан халамжит төрийг хөгжүүлэв.
1960-аад он гэхэд үндэстэн-улсуудын дийлэнх олонхи нь нэр төдий ардчилсан бөгөөд тэдгээрт дэлхийн хүн амын олонхи амьдран суудаг ч ялангуяа коммунист болон колони байсан орнуудад хуурамч сонгууль явагддаг байв.
1980-аад оны эдийн засгийн сулралтай хамт коммунист дарлал, хавчлагад дургүйцсэн уур амьсгал Зөвлөлт Холбоот Улсын задралын эхийг тавин Хүйтэн дайныг төгсгөж Зүүний эвсэлийг ардчилал, чөлөөт нийгэм рүү хөтөлсөн.
Ардчилал руу хамгийн амжилттай шилжилт хийсэн нь газар зүйн болон соёлын хувьд ойролцоо Зүүн Европын орнууд бөгөөд тэд одоо Европын Холбооны гишүүн улсууд болцгоосон билээ.
Чөлөөт нийгэм рүү шилжих оролдлог хийж байгаа сүүлийн үеийн жишээнд 1998 оны Индонезийн хувьсгал, Югослав дахь Бульдозорын Хувьсгал, Гүржийн Сарнайн хувьсгал, Украйны Улбар шарын хувьсгал, Ливаны Седарын хувьсгал, Киргизстаны Алтан зулын хувьсгал зэргийг багтааж болно.
Эдгээр онолуудыг чөлөөт ардчилалаас ардчилалын дараа үе рүү орох хувьсалаас эмээгчид болон чөлөөт бус ардчилал нэмэгдэнэ гэж үздэг хүмүүс шүүмжлэлтэй ханддаг.
Хэдийгээр Америкийн Нэгдсэн Улсыг үндэслэгч эцгүүд ардчилал гэдгийг тодорхойлоогүй ч тэд жам ёсны эрх чөлөө, тэгш эрхийн зарчмуудын үндсэн дээр анхны чөлөөт ардчилалын үндэс суурийг тавьсан билээ.
Гэхдээ л 1776 оноос өмнөх колоничлолын үед зөвхөн хувийн өмчтэй дунд эргэм насны цагаан арьст хүмүүс санал өгч байсан бол Африкаас авч ирсэн боолууд, чөлөөт хар арьстнууд, эмэгтэйчүүдэд сонгуулийн эрх байсангүй.
1840 оны үе гэхэд бараг бүх өмчийн хязгаарлалтууд төгсгөл болж үндэсний, мужийн, орон нутгийн албан хаагчдыг сонгох сонгуулийн ирц дунджаар 60-80 хувьд хүрч бараг бүх цагаан арьстнууд санал өгдөг болжээ.
Гүн ухаантан Плато монархи буюу нэг хүнээр удирдуулах, олигархи буюу цөөн тооны элит хэсгээр удирдуулах, тимархи буюу нэг үндэстэн нөгөөгөө удирдах засаглалын хэлбэрүүдийн эсрэг “төрөөр удирдуулах” системийг сөргүүлэн гаргаж иржээ.
Афины бүх иргэд их хуралд үг хэлэх, санал өгөх эрхээр хангагдан хот-улсын хуулийг баталдаг боловч эмэгтэйчүүд, боолууд эсвэл харъяалалгүй хүнд улс төрийн болон иргэний эрхийг эдлүүлдэггүй байлаа.
Төлөөлөгчид нь тухайн нэг тойргоос /сонгуулийн тойрог/ эсвэл нийт сонгогчдын саналыг хувь тэнцүүлэн тооцсон системээр сонгогдохоос гадна энэ хоёрыг аль алиныг нь багтаасан холимог хувилбарыг мөн хэрэглэж болно.
Төлөөллийн ардчиллын нэг шинж нь ард түмнээс сонгогдсон төлөөлөгчид нь тэдний ашиг сонирхлын төлөө ажиллахаас гадна өөрсдийн хувийн үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөгөө хадгалж байдаг.
Зарим үед олигархи хэмээн маргадаг ардчилал бүхий иргэншлийн хамгийн эртний жишээний нэг бол МЭӨ 6 дугаар зуун, Гаутама Буддаг төрөхөөс өмнө Эртний Энэтхэгийн бүгд найрамдах улсууд байсныг олж тогтоожээ.
Эдгээр бүгд найрамдах улсуудыг Маха Жанападас хэмээн хэмээх бөгөөд Вайшали буюу одоогийн Энэтхэгийн Бихар нь дэлхийн хамгийн анхны бүгд найрамдах улс байж болох юм.
Ардчилсан Сангха, Гана, Панчяатын системүүд тэдгээр бүгд найрамдах улсуудад хэрэглэгдэж байсан бөгөөд Панчяатын систем өнөөг хүртэл Энэтхэгийн суурингуудад хэрэглэгдсээр байна.
МЭӨ 4-р зуун Аугаа Александрын төгсгөл үед Грекчүүд Сабаркаэ болон Самбастай төрүүд буюу одоогийн Пакистан, Афганистан улсуудын талаар “хаангүй боловч ардчилсан төрийн хэлбэртэй байсан” хэмээн бичиж үлдээжээ.
Эдийн засгийн нөхцөл байдал, колоний задрал, хувьсгал, дайн зэрэг олон янзын хүчин зүйлийн үр дүнд чөлөөт ардчилал руу хийх 20-р зууны шилжилт амжилттай “ардчилалын давалгаанууд” болсон.
1920-иод он гэхэд ардчилал хөгжин цэцэглэж эхэлсэн боловч Их хямрал түүний нэр хүндийг унагаснаар Ази, Латин Америк, Европын ихэнх улсууд дарангуйлал буюу хүчтэй хүнээр удирдуулах засаглал руу эргэн орсон.
Пиер-Йосиф Праудон шууд ардчилалын зөвшөөрч болох цорын ганц хэлбэр бол хэдийгээр санал нэгтэй баталсан боловч олонхийн шийдвэр цөөнхтэй ямар ч холбоогүй байх үе юм гэж мэтгэдэг.
Гэхдээ анархи-коммунист Марей Бүүкхин ардчилалын эсрэг байдаг хувь анархистуудад шүүмжлэлтэй ханддаг бөгөөд "олонхийн засаглал" анархизмтай нийцнэ гэж хэлсэн байдаг.
Зарим анархи-коммунистууд шууд ардчилалын олонхийн засаглалын эсрэг байдаг ба шууд ардчилалын талаарх Праудоны байр суурьтай төстэйгээр зөвшилцлийн ардчилалын хэлбэр болох олонхигүй засаглал нь хувь хүний эрх чөлөөнд саад хийдэг гэж үздэг.
Дундад зууны үеийн Швейцари, Тиролын улсууд, Скандинавын Тингс, Славяны Вече, дундад зууны эхэн үеийн Ирландын туата систем, дундад зууны Италийн Венеци зэрэг тодорхой хот-улсууд, Исландын Алтинг, Польш-Литвийн Холбоо, Бенгалын Гопала болон 16 дугаар зууны үеийн Япон дахь өөртөө засах эрх бүхий худалдааны хот Сакай зэрэг газруудад ихэнхдээ хүн амын цөөнх оролцсон сонгууль явуулах эсвэл хурал зохион байгуулдаг янз бүрийн системүүд оршин байжээ.
1688 оныДуурьсгалт Хувьсгалын дараа буюу 1689 онд парламентын нөлөөг ихэсгэж тодорхой эрхүүдийг зааж өгсөн Английн Эрхийн тухай Хуулийн төсөл хүчин төгөлдөр батлагджээ.
Чөлөөт сонгууль явагдахын тулд үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хэвлэл мэдээллийн чөлөөтэй байдал, хууль ёсны дагуу удирдах зэрэг чадамжууд хэрэгтэй байдаг.
Энэхүү хамгийн бага ардчилалтай байх үзэл баримтлал нь иргэдийг "засаглах" ёсгүй тэгээд ч чадахгүй тухайлбал тэдэнд ихэнх асуудлын талаар сайтар бодож боловсруулсан тодорхой үзэл баримтлал байдаггүй гэж үздэг.
Үүний гол санаа нь сонгож авсан хүмүүс ихээхэн олон хүний ашиг сонирхол, үзэл бодлыг төлөөлөх бөгөөд сонгуулиар гарч ирсэн албан хаагчдаас илүү үнэнч шударга, аль нэг талыг барихгүй байж чадна гэж үздэгт оршино.
Өөрөөр хэлбэл, нийгэмд нөлөөлөх улс төр, эдийн засаг, соёлын болон бусад амьдралын орчинд хэм хэмжээ, зүй тогтол, хууль, дүрэм, журмыг үүсгэх, сайжруулах, хэвшүүлэхэд хүмүүс чөлөөтэйгээр, тэгш оролцоно гэсэн үг юм.
Улс төрийн идэвхтэнгүүд олон нийтийн оролцоотойгоор хүчирхэг элит хэсгийг хянах, иргэдийг гэгээрүүлэн нийгэмшүүлэхэд өөрсдийгөө ихээхэн үнэ цэнэтэй гэж үздэг.
Зөвхөн тухайн омгуудийн хамгийн настай эмэгтэйчүүд удирдагчдыг сонгох болон огцруулахад санал өгөх эрх эдэлдэг байсан ба ихэнх хүмүүсийг энэ үйл явцад оролцуулдаггүй байв.
Учир нь зөвлөлүүд гэж заримдаа нэрлэгддэг коммуний системээр дамжуулан шууд ардчилалыг хэрэгжүүлнэ хэмээн итгэдэг Марксист, Ленинч болон Тройцкистүүд капитализм дахь улс төрийн элитизмыг шахан зайлуулах шаардлагатай гэж үздэг.
Ард түмнээс сонгогдсон хууль тогтоох эрхтэй парламентад харилцан хяналт, тэнцвэртэй байдал хадгалагдах ба парламентын ардчилал бүхий засгийн газар нь гүйцэтгэх засаглал буюу яамдын төлөөлөлөөр эрхээ хэрэгжүүлдэг.
Иргэдийнхээ давуу талыг эрхэмлэн үзэж нийгмийн ямар бодлогыг батлан хэрэгжүүлэх вэ гэдэг дээр тэднийг хамтад нь нэгтгэдэг ардчилсан үйл явцыг нэгтгэх ардчилал гэж үздэг.
Чөлөөт ардчилал бол сонгогдсон төлөөлөгчид нь шийдвэр гаргах эрх мэдлийг эдлэн хувь хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалахыг тодотгож, цөөнхийн эрхийн эсрэг олонхийн хүсэл зоригийг хязгаарласан үндсэн хуультай, хууль ёсыг эрхэмлэсэн төлөөллийн ардчиллын нэг хэлбэр мөн.
Тухайлбал ард түмнээс олгосон эрх мэдлийн хүрээнд ажиллах тєрийн хэлбэр, дээд эрх мэдлийг ард түмэнтэй хамтран эдлэх тєрийн тогтолцоо гэх мэтээр тодорхойлдог.
Ардчиллын гадаад нэр нь демократ гэх ба энэ нь эртний грек хэлний "ард түмэн" , "засаглал" гэсэн хоёр хэллэгээс гаралтай үг бөгөөд нийлээд "ард түмний засаглал" гэсэн утгатай болно.
1789 оны Францын Хувьсгал Иргэн ба Хүний эрхийн тунхаглалыг баталсан бөгөөд богино хугацаанд оршин тогтносон ч Үндэсний Чуулган бүх эрчүүдийн саналаар сонгогдож байжээ.
Гомбосүрэн гуай эмхэтгэн ном болгож гаргахдаа “Монголын за андгаар буй заа” хэмээн нэрлэсэн нь үгийн үнэт чанар монгол хэлний сангийн далай мэт гүн, тэнгэр мэт өргөн утгыг илэрхийлсэн сайхан нэршил болжээ.
Их хаадын түүхэн дунд улирсан Монгол орны “Гэрэгэ” хэмээх пайз нь угтаа давуу байдал, үл маргах журмаар биелүүлэх эрх олгосон болон түүнийг дагалдан биелүүлэх үүрэг болгосон хэм хэмжээний цогц болж байсан нь тухайн цаг үеэс монгол түмэн гэрээ эрхийн харилцааны талууд болж байсан нь харагддаг билээ.
Энэ үгийн гарвал түүхийг ухан үзвээс “Гэрэгэ” буюу элч этгээдийн эрх сүр, хүчин чадлыг илэрхийлэх нэгэн төрлийн дипломат эрх ямбын үүсгэл болсон зүйлийн нэршилтэй угшил ойр байгаа нь харагддаг юм.
Гэрээ гэдэг нь хоёр буюу хэд хэдэн этгээд тодорхой асуудлаар бие биедээ буюу гуравдагч этгээдийн өмнө ямар нэгэн үүрэг хүлээх талаар тохиролцож, хуулийн дагуу үйлдсэн бичиг баримтыг хэлнэ.
Жанибег хаанаас хойш Алтан Ордны Улсын Хөх Орд буюу Батын улсад эрх мэдлийн төлөө 23 жил үргэлжилсэн цуст тэмцэлийг эцэслэж, "Батын Хөх Орд", "Ордын Цагаан Орд", "Шибаны Саарал орд"-ыг нэгтгэн төр барьсан сүүлчийн хаан юм.
1382 онд Хөх болон Цагаан Ордыг нэгтгэснийхээ дараа Тохтамыш Куликовт ялагдасныхаа хариуг авахаар Москвагийн вант улсыг амжилттай дайлж, Оросын Монголын ноёрхлоос чөлөөлөгдөх эрмэлзлийг нь нэг хэсэгтээ унтраав.
Хэдэн үеийн туршид түүний гэр бүл Флоренц-д Банкир хийж ирсэн бөгөөд түүний эцэг болох Лиудовик ди Леонардо ди Бонаротто Симони банкны санхүүг хянаж чадаагүйгээс дампуурч, улс төр хөөцөлдөх болж.
Гиоргио Васари-гийн тэмдэглэлд Микеланжело-гийн хэлсэн үг дурдагдсан байдаг бөгөөд түүнд нь “Надад байгаа авьяас чадвар бүхэн минь төрсөн нутаг Ареззо-гийн маань уран зөөлөн чамин тансаг орчин, уур амьсгалын л ач, төрсөн цагаас эхлэн эхийн сүүтэй минь хамт надад байгаа энэ бүх ур дүй, авьяас минь өвлөгдсөн” гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.
Бага байхад нь эцэг нь түүнийг хуульч Франциско да Урбино-г дагуулан боловсрол олгохоор явуулсан боловч тэрээр хичээл номоос илүүтэй сүмийн уран зураг хуулбарлахад ихэнх цагаа зарцуулж байлаа.
1489 онд Флоренцын захирагч Лорензо дэ Медики, Гирландайо-оос хамгийн шилдэг хоёр шавийг нь гуйсан бөгөөд Гирландайо түүнд Микеланжело болон Францеско Гранасси-г явуулжээ.
Академи-д суралцаж байх хугацаанд түүний үзэл бодол, урлагийн бүтээлүүд нь тэр үеийн хамгийн цуутай философичид болох Полизиано, Марсилио Фицино, Пико дэлла Мирандола зэрэг хүмүүсийн бүтээл туурвилд ихээхэн нөлөө үзүүлж байлаа.
Тэр үедээ хоёул их алдартай чадварлаг уран барилгачид байсан боловч Пиетро Торригиано 17 настай байсан Микеланжело-гийн хамар руу цохисны улмаас түүнээс хойших бүх хөрөг зурган дээрээ муруй хамартай зурагдсан байдаг.
1492 оны тавдугаар сарын 8-нд Лорензо дэ Медики нас барсны дараа Микеланжело эргээд эцгийнхээ гэрт буцсан бөгөөд тэндээ модоор цовдлогдсон есүсийн дүрстэй загалмай урлан түүнийгээ сүмийн эмнэлэгт цогцос дээр хүний биеийн анатоми судлахад нь тусалж байсан ламтан Санто Спирито-д бэлэг болгон илгээжээ.
1942 оны нэгдүгээр сарын хоринд ширүүн цасан шуурганы дараа Лорензо-гийн өв залгамжлагч Пиеро дэ Медики Микеланжело-д цасан шуурга орж буй сийлбэр бүтээхийг даалгасан бөгөөд Микеланжело эргэн Медики-гийн ордонд амьдрах болж.
Тэр жилдээ Савонарола Медики-г Флоренцоос хөөсөн бөгөөд Микеланжело улс төрийн эргэлтээс дүрвэн хотоос дайжиж Венец рүү, түүний дараа нь мөн Бологна руу нүүжээ.
1494 оны сүүлчээр Флоренцын байдал тайван болсны дараа Микеланжело эргэн Флоренц руу нүүсэн боловч Савонарола-гийн удирдлаган дор засгийн газар байсан учир хэн ч түүнд ямар ч ажил даалгахгүй байв.
Лорензо ди Пиерфранцэско дэ Медики гэгч нь Микеланжело-гийн гэгээн “Адислагч Гэгээн Жонн” гэх бүтээлийг захиалсан хүн бөгөөд түүнийг бүтээлээ илүү эртний байдалтай болгож засахыг санал болгосон ба тэд хуйвалдаж түүнийгээ Ром руу эртний эдлэл хэмээн хил дамнуулан худалджээ.
Тэр үед Микеланжело-ийн бүтээсэн “Моисейн хөшөө” гэх бүтээл Ромын Велконид гэгээн Петрогийн сүмд тавигдсан ба хэзээ ч түүний санаанд хүрэхээр болж дуусгаж чадаагүй аж.
Микеланжело одот тэнгэрийн доорх 12 ном айлдагч гэсэн бүтээлийн захиалга авсан байсан боловч улс төрийн хүмүүсийн нөлөөгөөр илүү төвөгтэй Хүн төрөлхтний уналт, болон Авралын тангараг зэрэг Христийн шашны үүсэлтэй холбоотой бүтээл туурвихаар болжээ.
Дотроо гурван үндсэн хэсэгт хуваагдаж байсан ба эхнийх нь: Бурхан дэлхий ертөнцийг бүтээсэн нь, хоёр дахь нь: Бурхан хүн төрөлхтнийг бүтээсэн ба тэд бурхны ивээлээс гарсан нь, гурав дахь нь: Хүн төрөлхтний бэлэг тэмдэг болгож Ноа-ийн гэр бүлийн дүрийг бүтээх ажил байлаа.
Уран зургийн талаарх түүний тааруухан үзэл бодлыг эс тооцвол тэрээр өрнөдийн уран зургийн түүхэнд хамгийн нөлөөтэй бүтээлүүд болох Ромд байрлах Сикстиний сүмийн ханан дээрх “Сүүлчийн шүүх” хэмээх бүтээл, Паулын мөргөлийн сүм дэх "Цовдлуулсан Гэгээн Питер" зэрэг уран зургуудыг туурвижээ.
74 насандаа тэрээр Антонио да Сангалло гэх уран барилгачны барьж байсан “Гэгээн Питерийн сүм”ийн барилгыг үргэлжлүүлэх болсон бөгөөд тэрээр барилгын төслийг бүхэлд нь шинэчилж уг сүм нь бүхэлдээ түүний загвараар бүтээгдсэн бөгөөд түүнийг нас барсны дараа л бүрэн баригдаж дуусжээ.
Энэхүү бүтээлийг тэрээр 1534-1541 онуудад туурвисан ба энэхүү бүтээл нь Сикстиний сүмийн тахилын ширээний цаадах ханыг бүхэлд нь хамарсан асар том бүтээл байлаа.
Микеланжелогийн бүтээсэн бүх бүтээлүүдийг цэнзүүр байнга дагаж явдаг бөгөөд түүнийг италиар “Инвентор дэллэ порчэрие” / / буюу элдэв хачин бүхнийг сэтгэгч гэж нэрлэх нь ч бий.
Хоёр жишээ хэлэхэд л Христо дэлла Минерва гэх гантиган бүтээлийг бүтээлгээр халхалсан бөгөөд одоог хүртэл нүцгэн Христийн хүүхэд байх үеийн төрхтэй баримал халхлагдсан хэвээр байдаг.
1513 онд Хоёрдугаар Юлий ромын пап нас барж түүний өв залгамжлагч Медичийн гэр бүлийн Аравдугаар пап Лео Микеланжелод Флоренцд байрлах Сан Лорензогийн сүмийн барилгын нүүрэн талыг дахин шинэчилж уран баримлаар чимэглэх үүрэг даалгасан ба Микеланжело үүнийг нь дурамжхан зөвшөөрч.
Гурван жилийн турш бүтээлийнхээ загварыг гарган, Пиэтрасанта-д шинээр гантигийн уурхай нээхээр болсон боловч харамсалтай нь ивээн тэтгэгчийнхээ санхүүгийн гачигдлаас болж гэнэт цуцлагджээ.
1527 онд Флоренцын иргэд Ромын дээрэм тонуулаас болж уурсан Медики-ийн засаглалыг унагаж бүгд найрамдах улсаа эргүүлэн байгуулж, бэхлэлт босгожээ, хайрт Флоренц хотдоо туслах үүднээс Микеланжело Флоренц-д эргэн очиж 1528-1529 онуудад хотын бэхлэлтэд тусалж байсан боловч 1530 онд хотын бэхлэлт нурж Медики засгийн эрхийг дахин гартаа авчээ.
Микеланжело энэрэх сэтгэлгүй залхаан цээрлүүлж байсан Медики гүнгийн хаанчлалаас дүрвэн сүм барих ажлаа туслахдаа даатгаад 1530 оны дунд үед Флоренцоос дүрвэжээ.
1499-1501 онд Микеланжело Флоренц-д эргэн ирсэн ба сэргэн мандалтыг эсэргүүцэгч гэгээнтэн Гироламо Савонарола 1498 онд цаазлуулсны дараа Флоренцын нөхцөл байдал өөрчлөгдөж мөн тэр үед засгийн эрхийг барьж байсан Пиеро Содэрини Микеланжело-д 40 жилийн өмнө Аугистин ди Дуккио-гийн эхлүүлээд дуусгаж чадаагүй Флоренцын эрх чөлөөний бэлэг тэмдэг болох Давид-ийг дуусгахыг даатгажээ.
Өмнө нь өөр уран бүтээлчийн хийж байгаад орхисон гантиг дээр урласан энэхүү бүтээл нь түүний авьяас билэг, уран барилгачны ур дүйг нотолж, түүний алдар цуу орон даяар түгж байлаа.
Микеланжело мөн энэ үедээ Гэгээн Жонн ба ариун гэр бүл , мөн Анжело Дони болон Маддалена Строззи нарын хуриманд зориулж захиалгаар “Дони тондо” гэх бүтээлээ туурвиж байжээ.
Микеланжело ди Лодовико Буонарроти Симони (* 1475 оны гуравдугаар сарын 6; † 1564 оны хоёрдугаар сарын 18) ихэвчлэн Микеланжело гэдэг нэрээр хүмүүст алдаршсан, Италийн сэргэн мандалтын үеийн зураач, зохиолч, уран барилагч, барималч, яруу найрагч, зохион бүтээгч бөгөөд өрнөдийн урлаг болон инженерчлэлийн хөгжилд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан хүн юм.
Түүний дахин давтагдашгүй авьяас суу билэг тэр үеийн урлагт ноёрхсон байсан хэвшмэл сэтгэлгээг эвдсэнийх нь төлөө түүнийг болон Леонардо да Винчи, Рафаэль Санти нарыг сэргэн мандалын үеийн их гурав ч гэгддэг.
Амьдарч байсан цаг үедээ Микеланжело хамгийн агуу уран бүтээлч хэмээгдэж байсан бөгөөд одоог хүртэл хамгийн агуу уран бүтээлчдийн нэгт зүй ёсоор тооцогддог.
Тэдгээрийн нэг болох Гиоргио Васари-ийн бичсэн намтарт сэргэн мандалтын эхэн үеэс эхлэн түүний туурвисан урлагийн бүхий л бүтээлүүд, ололт амжилтуудыг тусгасан байдаг ба түүний үзэл бодлыг одоог хүртэл баримталдаг.
Түүний амьдарч байсан цаг үеийнхнээс түүнийг үнэлдэг байсан гол чанарууд нь түүний бүтээлүүдэд тусгагддаг эрхэмсэг сүрлэг бөгөөд гоёмсог байдал байсан ба энэ нь эцэстээ маннеризм хэмээх урсгалыг үүсгэсэн гэж үздэг.
Мөн энд амьдарч байх хугацаандаа тэрээр одоо Ватиканд байрлах Лаокүүн ба түүний хөвгүүд гэх бүтээлийг туурвисан гэж яригддаг боловч хэн бүтээсэн нь одоог хүртэл маргаантай байдаг.
1497 оны арван нэгдүгээр сард Францын элчин сайд Микеланжело-гийн хамгийн алдартай бүтээлийн нэг болох Пиета //-г захиалсан ба тэр жилийнхээ найман сард тэрээр уг саналыг зөвшөөрчээ.
Васари-гийн тэмдэглэлд энэ бүтээлийн талаар “Энэ бол уран баримлын ухааны бүх боломжийг нээн харуулсан гайхамшигт бүтээл, жирийн нэг боржин чулууг ийм гайхамшиг болгон өөрчилсөн гэдэгт би нүдэндээ ч итгэхгүй байна” гэж тэмдэглэгдсэн байдаг.
Тэр жилийнхээ дөрөвдүгээр сард Раффаел Риарио-гийн захиалгаар Ромын дарсны бурхан Баккхус-ийн дүрийг бүтээх захиалга авсан ба бүтээл хараахан дуусаагүй байхад нь Раффаел уг бүтээлийг голж Жакопо Галли гэх банкирийн цэцэрлэгт хүрээлэнд тавигджээ.
Манай орон 21-р зууны дэлхий нийтийн тогтвортой хөгжлийн түгээмэл үзэл хандлагад нийцүүлэн байгаль орчин, нийгмийн хөгжлийн тэнцлийг эрэмбэ дараатай хангах замаар эдийн засгаа экологийн баримжаатай хөгжүүлэх, байгаль хамгаалах үндсийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн урт хугацааны төрийн цэгцтэй бодлого боловсруулж хэрэгжүүлэх шаардлагатай байгаа.
Төрөөс экологийн талаар баримтлах бодлого нь байгаль орчин, байгалийн нөөцийнхөө харьцангуй давуу байдалд тулгуурлан наац сэргээж, төрх байдлыг хангаж, иргэний аюулгүй эрүүл орчинд амьдрах нөхцлийг бий болгоход чиглэгдэнэ гэжээ.
Экологи дэлхий дахины асуудал болж байгаа эдүгээ үед үүнээс нэг ч иргэн хол хөндий байх учиргүй, яс үндэс, арьс өнгө, шашин шүтлэг, угсаа гарал ямар болохоос үл шалтгаалан экологи дэлхий дахиныг нэгтгэж байна.
Экологийн шинжлэх ухаан дотроо аутоэкологи буюу бодгаль бие хүрээлэн буй орчны хамаарлыг судлах, синэкологи буюу бүлгэмдлийн экологи популяцийн экологи гэсэн 3 том салбартай.
Тухайлбал, энэ асуудлыг түүх, хэл шинжлэл, эдийн засаг, философи, социологи, хууль зүй зэрэг шинжлэх ухааны үүднээс судлан боловсруулж болох бөгөөд харин энэ салбаруудад хийгдсэн судалгаа туйлын хомс байна.
Экологийн шинжлэх ухааны ач холбогдол нь, байгалийн нөөц баялагийг зөв зохистой ашиглах, хүрээлэн байгаа орчныг бохирдлоос хамгаалах, тэгснээрээ хүн төрөлхтний байгальтайгаа шүтэлцэн амьдрах онолын үндсийг тодорхойлоход оршино.
Организмын амьдралын үйл ажиллагааны зүй тогтлыг тэдгээрийн амьдрах бололцоот нөхцөлд нь , тэгэхдээ тэр орчинд хүний үйл ажиллагааны үр дүнд гарсан өөрчлөлтийг тусган судлах шинжлэх ухааныг экологи гэнэ.
Экологийн шинжлэх ухааныг судлах зүйл нь биологийн макро систем, тухайлбал популяци, бүлгэмдэл, биосфер бөгөөд тэдгээрийн өөрчлөлтийг орон зай цаг хугацааны орчинд судалдаг.
Экологийн шинжлэх ухааны зорилго нь орчны өөрчлөгдөж байгаа нөхцөлд зүйл бүхэн мэнд оршин тогтнож үлдэх буюу экологийн тэнцвэрийг хадгалахад туслах явдал юм.
Геологи нь дэлхийг судалдаг салбар шинжлэх ухаан бөгөөд түүнийг бүрдүүлэгч эрдэс, чулуулгийн найрлага, структур, физик шинж чанар, хөгжлийн түүх, явагдаж буй төрөл бүрийн процессуудыг судлана.
Эдгээр хүмүүс нь дэлхийн нас, үүсэл, дотоод бүтэц гэх мэт онолын судалгаа, мөн байгалийн баялгийг (эрчим хүчний түүхий эд болох нүүрс, газрын тос, байгалийн хий, төрөл бүрийн металлууд болох төмөр, зэс, уран, мөн үнэт чулуу, барилгын материалыг) нээх, үүсэх зүй тогтолыг илрүүлэх зорилготойгоор судалгаа хийнэ.
Чарлз Лиелл "Геологийн үндсүүд" номоо анх 1830 онд хэвлүүлсэн бөгөөд 1875 онд нас барах хүртлээ хэд хэдэн удаа шинэчилж, дахин хэвлүүлсэн Түүний униформизм онол нь геологийн үйл явцууд дэлхийн хөгжлийн туршид удаан бөгөөд тасралтгүй явагдах ба одоо ч үргэлжилсээр байна гэж үздэг байна.
Зарим судлаачдынхаар геологийн шинжлэх ухааныг Абу ал-Раихан ал-Бируни үндэслэсэн гэж үздэг бөгөөд түүний бүтээлд Энэтхэгийн геологийн тогтцын талаар тэмдэглэсэн байдаг.
Мөн Хятадын эрдэмтэн Шен Куа далайн эргээс хол байрлах уулнаас олдсон хясааны үлдэгдэл дээр тулгуурлан хуурай газар нь уулын өгөршил болон шаварлаг чулуулгийн хуримтлалаар үүсдэг гэж бичиж байв.
1556 онд хэвлэгдсэн, физикч Георг Агрикола -гийн " " ном нь салхи усны эрчим хүч, хүдэр хайлуулах, хүдэр тээвэрлэх, натри, хүхэр, хөнгөн цагааныг ялгаж авах, мөн удирдлага, зохион байгуулалтын талаар нилээн иж бүрнээр нь авч үзсэн анхны дорвитой бүтээл бөгөөд, Николас Стено тунамал чулуулгийн үелэлийн талаархи ойлголтуудыг гаргаж тавьсан байна.
Тэрээр 1785 онд "Дэлхийн онол" өгүүлэгтээ уул нурууд элэгдэж, далай, тэнгисийн ёроолд шинэ чулуулаг үүсэн, улмаар тэнгисийн ёроол өргөгдөн хуурай газар бий болно гээд энэ бүх процесст маш урт хугацаа хэрэгтэй бөгөөд Дэлхийн нас одоо таамаглаж байгаагаас хамаагүй хөгшин гэж бичиж байв.
Интрүүз болон тунамал чулуулгийн хоорондын хамаарал - Хэрэв ямар нэгэн интрүүз чулуулаг тунамал чулуулгийг огтлосон байвал тухайн интрүүз чулуулаг нь тунамал чулуулгаас сүүлд үүссэн, насны хувьд залуу байна.
Тивүүд нүүх онолыг анх 1908 онд Франк Бурслэй Тэйлор дэвшүүлж, Альфрэд Вегенер болон Артур Холмес өргөжүүлсэн боловч, 1960-аад оны эцэс буюу плит тектоникийн онол хүртэл нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй байна.
Вильям Смит анхны геологийн зургуудын нэгийг зурсан бөгөөд тунамал чулуулаг үелэн байрлах, энэ үелэлийн дарааллыг амьтдын үлдэгдлээр тогтоож болох талаар бичиж байжээ.
Цэцдийн цэнхэр нутаг Цэцэн хайрханаараа овоглосон Цэцэн-уул сум БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн 1959-08-05-ны өдрийн 29-р зарлигаар Сантмаргац сумын 6, 7, 8, 9, 10-р баг, Түдэвтэй сумын 2, 4-р баг, 3, 10-р багийн хагас, Сонгино сумын Тэгшийн артель, 10-р багуудыг нэгтгэн байгуулагдсан түүхтэй.