polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Энэ нь тоглоомын онол, шийдвэр гаргалтын онолоор дамжуулан хүмүүсийн сэтгэл хөдлөл, хүртэхүйн ур чадварыг загварчлах замаар тус элементүүдийг ухаалаг төлөөлөгчид суулгах явдал юм.
Мөн хүн болон компьютерын харилцан үйлдлийг хөнгөвчлөхийн тулд ухаалаг төлөөлөгч нь сэтгэл хөдлөлөө харуулах боломжтой ба энэ нь үнэн хэрэгтээ тэдэнд өөрийгөө мэдрэх боломжийг олгохгүй ч гэсэн динамик байдлаар хүний сэтгэл хөдлөлийг харилцан мэдрэх боломжийг олгох юм.
Жишээлбэл, ангиллын тусламжтайгаар хэд хэдэн зүйлийг зэрэг хараад дараа нь түүнийг тодорхойлоход ашиглаж байдаг бол тоон регрессийн тусламжтайгаар орц болон гарцын хоорондын харилцан хамаарлыг тодорхойлох ба орцыг хэрхэн гарц болгон хувиргаж буй функцийг таамаглаж байдаг.
Оюун ухаантай байхад итгэсэн хүн төрөлхтөнтэй төсөөтэй байгууламжууд үндсэн чухал соёл иргэншил бүрт бүтээгдсэн байдаг: Египет болон Грект мөргөлийн хүүхэлдэйн дүрүүдийг шүтдэг байсан бол Ян Шигийн бүтээсэн хүн дүрстэй роботууд, Александрын Баатар болон Ал Жазари.
Тэдгээр амьтад, тэдний хувь тавилангийн тухай түүхүүдийн ихэнх нь хиймэл оюун ухаанаар төлөөлүүлсэн нэгэн ижил итгэл найдвар, айдас, ёс суртахууны байдлыг авч үздэг.
Хиймэл оюун ухаан /зохиомол оюун/ нь компьютерын програм хангамжаар бүтээгдсэн хүний сэтгэхүйг дууриалгасан ба бараг ижил түвшинд хүргэхийг хичээдэг технологийн төрөл ба аливаа хүний хийдэг үйл ажиллагааг хийж орлуулахад зориулагддаг болно.
Энд ухаалаг агент гэж "орчноо танин мэдэж, тохирсон үйлдлийг гүйцэтгэхдээ амжилтад хүрэх магадлалаа дээд зэрэгт хүргэхийг эрмэлздэг систем"-ийг хэлжээ.
Анх "Хиймэл оюун ухаан" хэмээх нэр томьёог Жон Маккарти 1955 онд өөрийн бүтээлдээ ашиглаж, "ухаант машин техник бүтээх онолын болон инженерийн шинжлэх ухаан" гэж тодорхойлжээ.
Тэд болон тэдний оюутнууд ихэнх хүмүүсийн хувьд зүгээр л гайхамшигтай программуудыг бичсэн: тоглоомд хожигч, алгебрт өгүүлбэртэй бодлогыг боддог, логикийн теорем баталдаг, мөн ярианы англи хэлний компьютерууд байв.
ХО-ыг үндэслэгчид ирээдүйн шинэ салбарын талаар эерэгээр гүн гүнзгий итгэж байв: Херберт Саймон “машинууд 20 жилийн дотор хүний хийдэг ямар ч ажлыг хийх чадвартай байх болно” хэмээн таамаглаж байсан ба Марвин Мински “үр хойчууд маань. ‘хиймэл оюун ухаан’ бүтээх асуудлыг бодитойгоор шийдвэрлэх болно” гэж бичин, түүнтэй санал нэгджээ.
Олон судлаачид хиймэл оюун ухааныг бүтээх энэхүү ажлын эцэст дээрх бүхий л оюун ухаан, ур чадварыг хослуулан эзэмшсэн буюу хүний бүхий л ур чадварыг эзэмшсэн хүчирхэг хиймэл оюун ухаан бүхий машин бий болно гэж үзэж байгаа ажээ.
Жишээ нь машин хоёр хэлээр унших болон бичих бөгөөд тэр ч байтугай орчуулах, зохиогчийн аргументыг дагах , юу ярьж байгааг мэдэх , мөн итгэлтэйгээр зохиогчийн бодлыг төөрүүлэх гэх мэт үйлдлүүдийг хийх аж.
Энэ нь неврологи, танин мэдэхүйн онол, кибернетик дэх нээлтүүдтэй зэрэгцэн цөөн тооны судлаачдыг электрон тархи бүтээх боломжийн талаар илүү нухацтай авч үзэж эхлэхэд нь зоригжуулсан байна.
Тухайлбал зураглал хийх буюу бидний эргэн тойрон, хүрээлэн буй орчин чухам ямар болох талаар байгаль орчны зураглал хийх болон роботын хөдөлгөөний төлөвлөлтийг хийхдээ бие нь хэрхэн яаж хөдлөж, ажиллах болон эрсдэлээс хамгаалан хамгаалалтын гарцыг төлөвлөх буюу нэг цэгээс нөгөө цэг рүү шилжих хөдөлгөөнийг хангасан байх ба бие махбодийн хувьд холбох, удирдах гол эд анги нь чухам юу болохыг нарийн судлах, тодорхойлох шаардлагатай.
Түүний амжилт нь олон хүчин зүйлээс үүдэлтэй: компьютерын тооцоолох хүчин чадал өссөн , тусгай дэд асуудлуудыг шийдэх тал дээр илүү онцгой байдал, ХО ухаан болон бусад салбаруудын хоорондын шинэ харилцаа холбоо бий болсон, мөн хүнд хэцүү математикийн арга, шинжлэх ухааны стандартуудад зориулсан шинжээчдийн шинэ шийдэл зэрэг.
Мөн тэр жүжигчин биш бөгөөд тэрээр өөрийгөө дэлхий ертөнцөд зайлшгүй байх шаардлагатай эсэхээ урьдчилан таамаглаж, үүний хүрээнд тодорхой бус нөхцөл байдалд учир шалтгааныг тодруулан, шаардлагатай тохиодолд өөрийн төлөвлөгөөгөө өөрчилж чаддаг байх ёстой.
1980 оны эхээр ХО-ны судалгаа нэг болон хэсэг бүлэг шинжээчдийн мэдлэг, дүн шинжилгээ хийх чадварыг хөгжүүлдэг ХО-ны хөтөлбөрийн хэлбэр болох экспертийн системийн арилжааны амжилтаар сэргэж эхэлсэн байна.
2011 онд АНУ-д Ай Би Эм корпораци телевизийн асуулт хариултын шоунд зориулж, Ватсон нэртэй 40ш энгийн комьпютерыг холбон супер хиймэл оюуны лавлах бүтээж, дотор нь олон мянган ном, бүх төрлийн нэвтэрхий толь, Википедиаг багтааж хүмүүстэй өрсөлдүүлэхэд хүнийг маш хялбархан ялжээ.
2011 оны 2 сард –ийн асуулт хариултын систем болох Ватсон нь асуулт хариултын шоу үзүүлэн тоглолтод Жеопардигийн хамгийн агуу хоёр ялагч болох Брэд Руттер, Кен Женнингс нарыг хол зөрүү ялжээ.
360 болон –д 3 биетийн хөдөлгөөний харилцан үйлчлэл үзүүлдэг нь ХО-ны удаан хугацааны судалгаанаас бий болсон алгоритмыг ашигладаг ба ухаалаг гар утаснууд дахь ухаалаг хувийн туслахын үүргийг ч мөн гүйцэтгэдэг.
Энэ нь маш хүчирхэг хэлний систем бөгөөд тухайн төрөлх хэлний хэрэглэгчийн харилцаа холбооны хэрэгсэл болон мэдээлэл дамжуулагч эх үүсвэрээс мэдлэгийг шууд олж мэдэх боломжтой байдаг.
1974 онд Ноён Жеймс Лайтхилын шүүмжлэл болон илүү үр дүнтэй төсөл санхүүжүүлэхээр үзүүлж байсан дарамтын хариуд АНУ болон Британийн засгийн газрууд ХО-ны салбар дахь бүх шууд бус туршилтын судалгааг зогсоосон байна.
Машины хүртэхүй, ойлголт нь оролтоос мэдээлэгчийг оруулан ашиглах буюу тухайлбал камер, микрофон, мэдрэгч, дуу авианы локатор болон бусад этгээд сонин зүйлсийг оруулан ашиглах чадвар байлаг бол харин компьютерын дүрслэл нь оролтын тусламжтайгаар дүрслэлд дүн шинжилгээ хийх чадвар юм.
Хиймэл оюун ухааны дэд талбарыг онолын хувьд гүн ухааны болон сэтгэл зүйн талаас нь авч үзвэл аль аль нь мөн бөгөөд бүтээлч байх системүүдийн тодорхой шийдлийг бий болгох, үнэлэх, тодорхойлох шаардлагатай байна.
Ингэхдээ тэд ирээдүйгээ төсөөлөн бодож, дэлхий ертөнцийн нэг төлөөлөл гэдгээ мэдэрч, ирээдүйд тэднийг хэрхэн өөрчлөх үйл явцыг таамаглан мэддэг байхын зэрэгцээ тавьсан зорилго болон тэдгээрийг биелүүлэхийн тулд боломжит арга хэрэгслийг сонгох сонголтыг хийх чадвартай байх ёстой.
Роботын хөгжлийн чиг хандлагыг хангах, хөгжүүлэх үүднээс суралцах арга барилыг нь биеэ даасан болгож, тухайн робот өөрөө эрэл хайгуул хийх замаар хүний нийгмийн харилцаанаас насан туршдаа идэвхтэй суралцах, даган дуурайх зэргээр шинэ ур чадварыг эзэмших механизмыг боловсруулсан байдаг.
Машин будах, нарийн гагнуур хийх, маш нягт нямбай байдлыг шаарддаг бусад ажлыг гүйцэтгэдэг механик багаж, төхөөрөмжүүдийг хөгжүүлж, үйлдвэрлэдэг инженерчлэлийн нэг салбар юм.
Зарим судлаачид Ольмек хөшөө дурсгалуудыг судласнаар Ольмекуудын нүүрний хэв маягийг тодорхой мэдэж болно гэж үздэг бөгөөд энэ судалгаанаас харвал тэд Африк хүмүүстэй төстэй царайтай байсан нь харагддаг гэж нотлохыг оролддог байна.
Толгой хэлбэрт баримлууд болох Хуйяпаны дурсгалыг судалсан Хосе Мелгар 1862 онд хэвлүүлсэн бүтээлдээ анх удаа “Негржүү төрх”-ийн талаар дурьдсан байдаг.
Тухайлбал яг ийм таамаглал дэвшүүлэгч Иван Ван Сентима, Клайд Ахмед Винтерс нар Ольмекууд нь Баруун Африкийн Манде хүмүүстэй маш төстэй байсан гэж мэдэгдсэн байдаг.
Остеологи нь хүний араг ясны бүтцийг судалдаг шинжлэх ухаан бөгөөд энэ шинжлэх ухааныг ашиглан зарим судлаачид Мексик дахь балар эртний олдворуудаас Африк хүний араг ясны хэлбэрийг олсон хэмээн нотолдог байна.
Эхнийх нь олдвор Ольмекуудын соёл иргэншил ид цэцэглэж байсан үед хамаарах бөгөөд олдвор олдсон Тлатилько нь Олмекуудын Ольмекуудын үндсэн нутаг биш ч нөлөөлөлтэй байжээ.
Сан Лорензо орчмын байгалийн таатай нөхцөл нь хүн амны нягтшилыг үүсгэсэн бөгөөд энэ бүс нутгийн хүмүүс элит ангийг бий болгож, бусад бүс нутгуудаа дараалан өөрийн эрхшээлд оруулснаар Ольмекууд өөрийн соёлыг бий болгосон гэж үздэг байна.
Тэд тухайн үед бүхий л мезоамерик даяар худалдаа наймаа эрхэлдэг байсан бөгөөд арилжааны гол хэрэгсэл нь хас, обсидиан, магнетит зэрэг ховор чулуу, түүгээр урласан багаж зэвсэгүүд байдаг байжээ.
Шинэ хүчирхэг төв Ла Вента нь МЭӨ 900 оноос МЭӨ 400 оны хооронд оршин тогтнож байсан бөгөөд энэ үед пирамид болон бусад ёслолын гол байгууламжуудыг барьсан байдаг ажээ.
Түүний дүгнэлтээр Ольмекууд хар арьстнууд байх магадлал тун бага гарсан бөгөөд Тлатилькогос олдсон араг ясны 14 хувь, Месасаас олдсон араг ясны 4,5 хувь нь “хар хүмүүс”-т тохиолддог шинжийг агуулсан байжээ.
Виерцинский өөрийн судалгаандаа үндэслэн бушменууд атлантын далайг гатлан Мексикт суурьсан байж болзошгүй ба Шангийн үеийн хятадын зарим нөлөө Мезоамрикт нэвтэрч байжээ гэсэн дүгнэлт гаргасан байна.
Өнөөдөр мэдэгдэж байгаа Ольмекуудын соёлын илэрхийлэл болсон хамгийн эртний төв нь Сан Лорензо бөгөөд уг төв МЭӨ 900 онд устаж үгүй болсон гэж тогтоосон байна.
Зарим судлаачид Ольмекийн соёл иргэншил нь хятадын Шан улсын төгсгөл үеийн самуун цагаар эх газрын хятадаас дүрвэсэн хятад хүмүүсийн тусламжтайгаар бий болсон гэж нотлохыг оролддог байна.
1975 онд Смитсоны институтын эрдэмтэн Бетти Меггер МЭӨ 1200 оны орчимд Шан хятадуудын нөлөөгөөр Ольмекийн соёл үндэслэгдсэн гэж өөрийн таамаглалаа дэвшүүснээр энэ хандлага бий болжээ.
Тэд Мексикийн булангийн төв эрэг орчмоор, Юкатан хойгийн баруун эргийн намаг, бамбалзуурт халуун орны ширэнгэн ойд буюу өнөөгийн Мексик улсын Веракруз, Табаско мужийн нутагт аж төрдөг байжээ.
Ла Вентад эрэгтэй хүний толгойг дүрсэлсэн дунджаар 3 метр өндөртэй 4 ширхэг аварга том чулуун баримал байдаг нь ольмекийн уран баримлын чадавхийг илэрхийлэх тод жишээ юм.
1996 онд хийгдсэн Испаничуудаас өмнөх үеийн уугуул иргэдийн шүдний олдворт тулгуурлсан судалгаагаар уг шүднүүд нь 73 хувь зүүн өмнөд азийн хэв маягтай, 27 хувь зүүн хойд азийн хэв маягтай болохыг тогтоожээ.
Тэдгээр таамаглалуудын дотор “Ольмекууд Африк хүмүүс шиг байсан” гэх үзэл нилээд түгээмэл байдаг ч мэргэжлийн судлаачдын ихэнх нь хүлээн зөвшөөрдөггүй байна.
1977 онд ашиглалтанд орсон, тоосгон хийцтэй, 320 хүүхдийн байртай өргөтгөл 1994 онд хийгдэж ашиглалтанд орсон өргөтгөлийн байранд их засвар хийх, биеийн тамирын заал шинээр барих шаардлагатай
2010 онд 80 хүүхдийн дотуур байранд яамны хөрөнгө оруулалтаар их засвар хийгдсэн боловч чанаргүй хийгдсэнээс дээвэрээс нь ус гоождог, вакум цонхнууд битүүмжлэл байхгүй, хаалга эвдэрсэн нь чанаргүй материалаар хийгдсэн болно
Сумын хэмжээнд газар тариалангийн 5 аж ахуйн нэгж, малчны 5 бүлэг, хувийн мал эмнэлгийн 6 нэгж, 5 төсөвт байгууллага үйл ажиллагаа явуулж орон нутгийн орлого төсвийн татварын орлого 115,2 сая төгрөг, санхүүгийн дэмжлэгээр 128,7 сая төгрөг, тусгай зориулалтын санхүүжилтээр 1076,4 сая төгрөг нийт 1,320,3 сая төгрөгийг төсөвт байгууллагууд үйл ажиллагаандаа зарцуулсан.
Сумын нийт үйлдвэрлэлийн 60,1 хувийг МАА-н салбар, 25 хувь нь газар тариалангийн салбар, 14,9 хувь нь аж үйлдвэр болон үйлчилгээний бусад салбараас тус тус ордог.
Ашиглалтанд орсноос хойш ганц ч удаа засвар хийгдээгүй дээвэр, ханаар нь ус нэвчиж их засварт орох шаардлагатай болсон мөн “Ном авъяас” хөтөлбөрийн хүрээнд өргөтгөл хийгдэж заал дуу хөгжмийн кабинет, багшийн хөгжлийн танхимтай болох шаардлагатай байна.
Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургуулийн 22 бүлэгт 502 хүүхэд өдрөөр суралцаж, албан бус боловсролын дүйцсэн хөтөлбөрөөр бага, суурь, бүрэн дунд боловсрол нөхөн олгох сургалтанд 27 иргэн суралцаж байна.
Бүртгэлтэй ажилгүй иргэдийг боловсролын түвшингээр нь авч үзвэл 15 хувийг дээд, 6 хувийг тусгай дунд, 62 хувийг бүрэн дунд, 16 хувийг бүрэн бус дунд, 6 хувийг бага буюу боловсролгүй хүмүүс тус тус эзэлж байна.
Сумын газар нутгаар Баяннуур сум орох 80 км өвлийн цагаар Увс аймгийн Ховд сум орох 53 км, Ховд аймаг орох 220 км зам дайран өнгөрдөг бөгөөд багууд хооронд шороон замаар холбогдсон.
Уг станцаас Увс аймгийн Ховд сум, Ногооннуур сумын Дулаан харын хар тугалгын уурхай, цаашид Асгатын мөнгөний стратегийн орд газрын уурхайг эрчим хүчээр хангах гол станц тус сумын нутагт байдаг.
Сумын хэмжээгээр жилд 1,5 га талбайд үр тариа, 68 га талбайд төмс, 43 га талбайд хүнсний ногоо, 3 тонн үр тариа, 722 тонн төмс, 559 тонн хүнсний ногоо хураан авч байна.
Иоханнесын анхны хөгжмийн багш нь түүний эцэг байсан бөгөөд тэрээр хүүдээ төрөл бүрийн чавхдаст хөгжим болон үлээвэр хөгжмийн зэмсгүүд дээр тоглох дадал олгож байсан бөгөөд Отто Коссель гэдэг багшаар төгөлдөр хуур, хөгжмийн онол заалгаж эхэлсэн юм.
Энэхүү аяллаас үүдээд Коссель Иоганнесын ятгаж түүнийг Альтоны хөгжмийн зохиолч, багш Бах, Бетховены уран бүтээлэр дагнасан судлаач Эдуард Марксен дээр хичээл заалгах болсон байна.
Олон жилийн уран бүтээл, их хөдөлмөрийг нь үнэлж, И.Брамсыг Берлиний Урлагийн Академийн гишүүн, Хамбург хотын хүндэт иргэнээр сонгож, Кембрижийн их сургуулийн хөгжмийн докторын зэрэг хүртээсэн байна.
Тухайн цагийн дэвшилт тэргүүний үзэл санаа, хөдөлгөөнөөс тасарч байсан зэрэг амьдралын ээдрээ зөрчил бий боловч ардын болон реалист сонгодог урлагийн өв уламжлалыг хадгалах, хамгаалах үйлсэд түүний оруулсан хувь нэмэр их юм.
Тэрээр “Моцартын адил гоё сайхан бичиж чадахгүй ч ядахдаа түүн шиг цэвэр бичихийг оролдоцгооё” хэмээн уриалж С.Бах, В.Моцарт, Л.Бетховен зэрэг хөгжмийн сонгодог зохиолчдын уламжлал, ардын дуу хөгжмийн баялаг санд тулгуурлан өөрийн бүтээлээ туурвиж байв.
Иоханнес Брамс (, ; * 1833 оны 5-р сарын 7-нд Хамбургт; † 1897 оны 4-р сарын 3-нд Венад) — германы хөгжмийн зохиолч төгөлдөр хуурч, романтизмын үеийн голлох төлөөлөгчдийн нэг.
Дөрвөлжин үсгээр Юань улсын бүх албан хэргийг хөтлөхийн зэрэгцээ нийт монголчуудын дунд түгээн дэлгэрүүлэх талаар Хубилай хаан өөрийн биеэр ихээхэн зүтгэл, хүч чармайлт тавьж байсан хэрнээ чухам яагаад дөрвөлжин бичиг өргөн олны дэмжлэгийг олж, удаан жил "улсын бичиг" болж чадсангүй вэ гэвэл:
Дөрвөлжин бичгийг хааны ордны цөөн хүний хэлний аялгуунд өөрөөр хэлбэл нэг л нутгийн аялгуунд үндэслэн зохиосон болохоор монголын олон аялгуунд тэр бүрий таарч тохирсонгүй.
Юань улсын бүрэлдэхүүнд байсан монгол, хятад, төвд, уйгар үндэстнүүд өөр өөрийн утга зохиолын хэл, үсэг бичигтэй байсан тул хааны зарлигаар зохиосон шинэ үсгийг шууд авч хэрэглэхэд саадтай байжээ.
Дөрвөлжин үсэг нь үеийн зохимжтой үет үсэг тул үеийн тоо олон, үгийн хэлбэрийн хувиралт ихтэй, нарийн төвөгтэй хэлэнд тохиромжгүй зэрэг шалтгаанаас монгол туургатнуудын дунд түгээмэл дэлгэрч чадсангүй.
Эл бичигт монголчуудын соёлын хэрэгцээнд, тухайлбал монголын их Юань гүрний хэмжээнд албан ёсны төрийн бичиг болж 100 гаруй жил буюу Хубилай хааны байгуулсан их Юань гүрнийг мөхтөл хэрэглэгдэж байжээ.
Тийм учраас дөрвөлжин бичгээр эдүгээ өвлөн уламжлагдсан дурсгал, өв соёл гэвэл ихэнхдээ хааны ордны албан хэрэг, зарлиг бичиг, төрийн тамга, тэмдэг, пайз, зоос мөнгө, хөшөө, чулууны бичээс зонхилж байгаагаас үзвэл уг бичиг нийт монгол хэлтэнд өргөн тархаж дэлгэрэлгүй, явцуу хүрээнд хэрэглэгдэж байсан ажээ.
Тэгэвч дөрвөлжин бичиг Монголчуудын нэгэн үеийн түүх, соёлын хэрэгцээнд үйлчилсэн өвөрмөц нэгэн үсэг бичиг мөн тул монгол үндэстний бахархал, монгол туургатны соёлын нэгэн нандин өв юм дөрвөлжин бичиг нь эрт дээр үеээс уламжлагдан ирсэн байдаг.
Нэг төрлийн РНХ нь ДНХ болон рибосом гэгддэг уургийн нийллэгжилтийн хооронд мэдээлэл илгээгч маягаар ажилладаг бол харин бусад нь уургийн нийллэгжилтэнд ашиглагдах амин хүчлүүдийн молекулуудыг зөөх замаар ажиллаж рибосомуудын бүтцийн голлох хэсгүүдийг бүрдүүлдэг ба эсвэл идэвхтэй генүүдийг өөрчилдөг байна.
Монгол улс, Ойрадын хил өмнөд Сибирийн томоохон хэсгийг хамарч байсан тул Оросын цэрэг хоёр улсын хилийг тойрч баруун хойд зүгээс нь Буриадад цөмрөн орж 1648 онд Үдийн цайз, 1652 онд Баргажаны, 1654 онд Эрхүүгийн, Нэршүүгийн нутагт гэх мэтээр хэрэм барин сууж Буриадуудыг захирч эхлэв.
17-р зууны эхэнд Байгалийн зүүн хэсгээр байсан буриадуудын талаар харьцангуй бага мэдээ үлдсэн бол баруун талаар байсан буриадуудын талаар харьцангуй дэлгэрэнгүй мэдээ буриад, орос сурвалжид үлджээ.
Буриадууд 17-р зууны эхэнд Оросын түрэмгийлэлд өртөн Байгалийн зүүн тал руу буюу голчлон одоогийн Буриад улсын нутагт ихэнх хэсэг нь нүүн орж ирсэн бололтой бөгөөд тэд тэр хавиар байсан халхуудыг шахан одоогийн нутагтаа суужээ.
14-р зуунд Ойрад буюу Баруун Монголчууд өрнө зүг нүүж, Барга Буриад аймгууд Зүүн Монголын Батмөнх Даян хааны харьяат болоод, зургаан түмэн Монголын зүүн 3 түмний нэг Урианхай түмэний бүрэлдэхүүнд багтаж байв.
Буриадууд хүн цөөтэй, Монголын төв нутгаас хол зайдуу байсан тул 12-р зууны дотоодын тэмцэл тулаан, 14-17-р зууны Халх-Ойрадын зөрчил, Монгол ноёдын дундах маргаан тэмцэлд төдийлөн оролцоогүй юм.
16-17-р зууны үед Сибирийн хамгийн олон тоотой, цэрэг, эдийн засгийн хувьд хүчирхэг ард түмэн бол буриадууд байсан бөгөөд тэд ойр хавийн кеть зэрэг жижиг үндэстнийг захирч байв.
Зөвлөлтийн удирдагч Хрущёвээс нэг хүн танайд яагаад Буриад-Монгол гэсэн нэртэй улс байгаа юм бэ гэж асуусны дараа Хрущёв Москвад буцаж ирээд Буриад-Монголын Автономит БНУ гэсэн нэрнээс Монгол гэсэн үгийг, Карели-Финийн Автономит БНУ-н нэрнээс Фин гэсэн нэрийг хасчээ.
Зөвлөлтийн зүгээс нэрийг өөрчлөх болсон шалтгаанаа монголчууд Буриадад амьдардаггүй гэж тайлбарласан байдаг бол зарим эрдэмтэд дундад зууны үед буриадууд монголчуудын нэг хэсэг байсан тул нэр өөрчлөх шаардлагагүй гэсэн байр суурь илэрхийлж байв.
Мөн оросууд одоо ч буриад, халимагуудыг монгол гэж хүлээн зөвшөөрөхөөс зайлсхийдэг ба тэднийг жинхэнэ монгол угсаатны бүлэг биш харин монгол гаралтай угсаатны бүлэг, бусад монголчууд, монголын түүх болон Монгол улстай төдийлөн холбоогүй мэтээр бичиж тайлбарладаг.
Нөгөөтэйгүүр БНМАУ-д шилжин суурьшсан буриад иргэдийн тоо бүртгэлийг гаргах, тэдний дотроос цагаантантай хобоотой байсан хүмүүс, баячууд, гэмт хэрэг үйлдэгчдийг судлан тогтоох зорилгоор ДХГ-т ДХАТ-ын төлөөлөгч сургагч сууж Буриадаас тэдний удирдлагад ажиллах нууц ажилтнуудыг нарыг ирүүлсэн байна.
"Буруут" гэдгээс гаралтай – Монголчууд исламын шашинтай кыргызуудыг буруу номтон гэж нэрлэдэг байсанчлан монголчуудаас өөр шашин шүтдэг байсантай холбоотой байж магадгүй ч энэ хувилбар нь үндэслэл муутай юм.
Хорь буриадууд буриад ястны эртний томоохон бүлэг бөгөөд түмэдүүд мөн хорь түмэд нэрээр МНТ-д тэмдэгдэглэгдсэн байдаг учир түмэд, буриадыг гарал нэгтэй байж магадгүй гэж үздэг.
Буриадын эрдэмтэд буриадын бичгийн хэл зохиохдоо халх аялгад хамгийн ойр сонгоол аялган дээр түшиглэхийг зорьж байсан ч Орос буриадуудыг монголтой ойртохоос болгоомжлон халх аялгатай хамгийн төсгүй хорь аялган дээр буриадын орчин үеийн бичгийн хэлийг зохиохыг тулгажээ.
Тэд яваандаа буриадуудын дунд ууссан ч халхуудын адилаар хэл яриандаа "с" үсгийг түгээмэл хэрэглэдэг хэвээр байсан ба харин эртний буриад аймаг болох хорь буриадуудын хэл ярианд "с" үсэг бараг хэрэглэгддэггүй харин "с"-г "х"-р дууддаг байна.
2008 онд Усть-Ордын Буриадын тойргийг Эрхүү мужтай, Агын Буриадын тойргийг Өвөр Байгалын хязгаартай нэгтгэх санал асуулга явуулан уг хоёр тойргийг өөр мужтай нэгтгэн автономит эрхийг нь хасчээ.
Буриадууд нэгтгэх ажиллагааг эсэргүүцэж байсан ч В.Путины ЗГ хүлээн аваагүй ба бусад үндэсний цөөнхүүдийн автономит эрхтэй БНУ, тойргуудыг орос мужуудтай үргэлжлүүлэн нэгтгэхээр төлөвлөөд байна.
Оросын ЗГ Буриадын БНУ, Өвөр Байгалын хязгаар, Эрхүү мужийг Байгал гэсэн шинэ мужид нэгтгэхийг оролдож байгаа бол харин Алтайн Бүгд Найрамдах Улс, Алтайн хязгаарыг Кемерово мужид нэгтгэхээр оролдож байна.
Нийт буриад хүний тоо 550,000 орчим бөгөөд эдгээрээс 445 мянга нь Орост , 70 мянга орчим нь Монголын хойд хэсгээр , 25 мянга орчим нь ӨвөрМонголын зүүн хойд хэсэгт оршин суугаа гэсэн үнэлгээ бий.
Үүнд Орсод гарсан хувьсгал Оросын хүн амын түрэлт зэрэг нь ихээр нөлөөлж Буриадууд урагшаа ихээр нүүн суурьшиж хүн амын хувьд тархай бутархай нэгдмэл биш байдалтай болжээ.
Орос буриадыг 1656 онд сайн дураараа дагаар орж 1689 онд албан ёсоор нэгдсэн гэдэг ч буриадууд зэвсэг дутмаг, хүн цөөний улмаас 1620-иод оноос эхлэн Оростой хийсэн тулаануудад олон хүнээ алдсан байдаг.
Монгол улсын буриадууд нь хэл аялганы хувьд Онон Улзын Хорь, Ага, Хамниган, Худир буриадын аялга болон Сэлэнгэ-Үүрийн голын Түнхэн-санагын сонгоол буриадын аялгаар голчлон ярилцана.
Тэр үед Нармай Монгол хөдөлгөөн өрнөж байснаас болж Иосиф Сталины дэглэм 10 гаруй мянган буриад хэлмэгдэж, улсын нэр Буриад-Монгол байсныг Буриад болгон өөрчилсөн гэдэг.
Хорь, эхирид, булагад нь буриадын хамгийн эртний үндсэн аймгууд ба сартуул, цонгоол, хонгодор нь 1680-аад оны Халх-ойрадын дайн тулаанаас дүрвэж хойд зүгт дүрвэн очсон хүмүүс юм.
Монгол Кирилл үсгээр "Буриад" эсвэл "Буриад Монгол", Буриад Кирилл үсгээр "Буряад" эсвэл "Буряад Монгол" гэж бичээд араас нь "зон", "ястан", "ард" юм уу олон тооны дагавар залгаж хэвшсэн.
Дагуур монголчууд одоогийн Өвөр Байгалийн хязгаарын Агийн Буриадын тойргоос Амар мөрнйи дунд урсгал хүртэлх нутагт тархан сууж байсан ба тэд Оросын цэрэгт шахагдан Өвөрмонголд дүрвэн очсон тул эзгүйрсэн нутагт нь буриадууд суусан байна.
16-17-р зууны үед хорь-буриад Байгалийн баруун, зүүн эрэгт, ашибагад баруун хойно, атаган Сэлэнгийн адагт, табунуд Сэлэнгийн баруун эргээс Шилка, Онон гол хүртэл нутаглаж байжээ.
Бийр бэхтэй нөхөрлүүлсэн энэ ажил нь түүнд яг тохирч байсан бөгөөд сэтгүүлчээс зохиолч болсон тэрээр жинхэнэ нэрээ нуухын тулд сурвалжит язгууртны байдалтай Де Фо хэмээсэн нэрээр зохиол бүтээлээ хэвлүүлж байжээ.
Далан нэг наслахдаа улс төр, эдийн засаг, далайн аялал зэрэг олон төрөл зүйлээр нийт 250 гаруй зохиол бүтээл бичиж туурвисан асар хөдөлмөрч энэ зохиолч хэзээ ч жуулчин байгаагүй юм.
Харин бараг 60 шүргэх насандаа дэлхийн сонгодог утга зохиолын түүхэнд Робинзон Крузо хэмээх алдарт бүтээлээ бэлэглэж нэрээ үүрд мөнхөлсөн энэ эрхмийг Английн тагнуулын байгуулагын удирдагч байсан тухай нь тэр бүрий уншигчид мэддэггүй билээ.
Англи орныг бүхэлд нь тор мэт сүлжсэн нарийн нягт туршуулын сүлжээ бүхий тагнуулын байгууллага байгуулж тэргүүнээр нь олон жилийн туршид чадварлаг ажиллаж байсан түүний энэхүү нууц намтар нь хэдэн арван жилийн дараа л нийтэд ил болсон билээ.
Тэрээр английн тусгай албыг 10 шахам жил гайхмаар чадварлаг удирдаж байсан бөгөөд 70 гарсан хойноо ч тэр тагнуулчийн авьяас билэг, мэргэжлийн ур чадвараа ашиглан татварын албанаас бултаж ор сураггүй алга болж байсан тухай Кембриджийн их сургуулийн доктор, тагнуулын түүх судлаач Кристофер Эндрю Английн тагнуулын алба үүсэн байгуулагдсан түүх номдоо тэмдэглэсэн байдаг.
Английн католик сүм болон Тори нам тэр үед католик шүтлэгтэн биш хүмүүсийг устгах бодлого барьж байсныг шүүмжилж, " " хэмээх зурагт хуудас хэвлүүлсэн нь түүнийг баривчлахад хүргэжээ.
Уурхайн усыг шүүрүүлэх явцад уг хүхрийн хүчил гадагшлах ба уурхайн овоолго дахь пирит ч борооны устай урвалд орон удаан хугацааны туршид, тасралтгүй хүхрийн хүчил үүсгэсээр байдаг.
Хүхрийн хүчил нь хөрс, хөрсний усанд нэвчин, улмаар урсгал болон тогтмол усны рН-ын хэмжээг өөрчилж, амьтан, ургамлыг хордуулах ба улмаар мөхөхөд хүргэнэ.
Нүүрсийг шингэрүүлэх нь нэгэн төрлийн нөөц технологи бөгөөд, газрын тосны нөөц, олборлолт багасан, эрэлт их хэмжээгээр нэмэгдсэн үед хэрэглэх боломжтой юм.
Одоо хэрэглэгдэж буй нүүрс шингэрүүлэх технологиудын талаархи Вилиамс, Ларсон нарын тайлангаас үзэхэд, Хятадад нүүрснээс гарган авч буй шингэн бүтээгдэхүүний өөрийн өртөг 25-35 ам.
Нүүрсний цахилгаан станцаас үлэмж хэмжээний , мөн ажиллаж байгаа болон хаагдсан уурхайгаас нилээдгүй хэмжээний метан ялгарах ба эдгээр нь дэлхийн цаг уурын дулааралтын гол шалтгаан болж байна.
Нийт нүүрсний 75% нь цахилгаан гаргаж авахад зориулагдаж байгаа ба хамгийн том хэрэглэгч БНХАУ, Энэтхэг 2 улс бөгөөд одоогийн байдлаар нэг жилд 1.7 тэрбум тонн нүүрс хэрэглэж байна.
Одоогийн байдлаар нүүрсний хэрэглээ 3 жил тутамд ойролцоогооор 25% нэмэгдэж байгаа нь бусад төрлийн эрчим хүчний түүхий эдүүдтэй харьцуулахад хамгийн их хурдацтайгаар хэрэглээ нь нэмэгдэх байгаа түүхий эд болж байна.
Нүүрс болон түүний хаягдалд хүнцэл, хар тугалга, меркури, никель, ванади, берилли, кадми, бари, хром, зэс, молибден, цайр, селени, ради зэрэг хүнд металууд, мөн бага хэмжээгээр уран, тори зэрэг байгальд тааралдах цацраг идэвхит бодисыг агуулдаг .
Эдгээр нь, ялангуяа цацраг идэвхит бодисууд, байгаль дээр нүүрсэнд агуулагдахдаа сарнимал, бага хэмжээтэй байх ч, их хэмжээний нүүрсийг шатаах явцад хуримтлагдан, зарим тохиолдолд атомын цахилгаан станцын хаягдлаас өндөр цацраг идэвхит бодисын агуулгатай байх тохиолдол бий .
Шууд шингэрүүлэх хэд хэдэн өөр технологи боловсрогдсоноос, АНУ-ын Гальф Ойл компанийн боловсруулсан - - технологи, 1976 онд Вильбурн Шроедэр нэр дээр патентлагдсан корпорацийн технологи зэргийг дурьдах хэрэгтэй юм.
Эдгээр бүх нүүрсийг шингэрүүлэх технологиудын сул тал нь газрын тосноос бензин, дизель түлш ялгаж авахаас хамаагүй илүү их хэмжээний нүүрстөрөгчийн давхар исэл ялгаруулдаг явдал юм.
Тиймээс цаашид уг технологийг их хэмжээгээр хэрэглэх тохиолдолд, нүүрсийг шингэрүүлэх явцад ялгарч буй СО2-ийг багасгах, мөн агаар мандалд цацалгүйгээр СО2-ийг азот, эсвэл бусад хийн тусламжтайгаар шингэрүүлэх зэрэг аргаар шийдэх хэрэгтэй гэж үзэж байна.