polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Иргэншилд тухайн хүний нийгэмд эзлэх байр суурь, эд баялагийн хэмжээ хамаарахгүйгээр бүгд хуулийн дор ижил эрхтэй гэж тунхагласан нь хүн төрөлхтний түүхэнд анхных юм.
Грекчүүд МЭӨ500 оны орчмоос өөрсдийн эх нутгаас гадагшилж, өнөөгийн өмнөд Франц, Испани, өмнөд Итали, умард Африк болон Хар тэнгисийн эрэг орчмийн газруудаар колони хот улсуудаа байгуулж, нутгийн уугуул хүн ардтай холилдон, нийтлэг өвөрмөц соёл иргэншлийг бий болгосон бйна.
Эртний Грекэд Грек хэлээр яригсадаас гадна зан заншил, шашин шүтлэг, амьдрал, засаглалын хэлбэр нь ижил газрын дундад тэнгисийн эрэг орчмын хүмүүсийг оруулан авч үздэг.
Эртний Грекийн хамгийн алдартай үе нь МЭӨ480-323 он хүртлэх хугацааг хамрах Сонгодог эрин бөгөөд Грекчүүд хөгжил дэвшлийнхээ оргилд хүрч, гайхалтай урлагийн бүтээлүүдийг үйлдэж үлдээсэн билээ.
Урт удаан хугацааны турш оршин тогтносон Эртний Грекийн улс төр, эдийн засгийн ноёрхох байдал нь өөрийн өндөр хөгжилтэй соёл иргэншлийг бий болгосон бөгөөд гүн ухаан, бичиг соёл, жүжгийн урлаг нь Ромчууд, дундад зууны Арабууд, Сэргэн мандалтын үеийн Европ даяар гүнзгий нөлөө үзүүлсээр байсан билээ.
Эртний Грекийн Философичдын үзэл санааны үнэ цэнэ одоо хүртэл зүйрлэшгүй үнэ цэнийг агуулсаар байдаг ба уран барилгын эд хэсгүүд нь өнөөгийн барилга байгууламжуудад ч тусгалаа олсон байдаг.
Грек даяар явагдаж байсан үймээн самуунт 200 гаруй жил нь Грекийн нийт хүн амд хүчтэй муугаар нөлөөлж, ядуурал газар авч, бүхий л грекийн эдийн засгийг үлэмж доройтуулсан байна.
Грекчүүд энэ хугацаанд өөрсдийн бүтээн бий болгосон соёл иргэншлийн онцлог болон хот улсууд, аварга ордон, сүмүүд байгуулах, бичиг үсэг гэх мэт зүйлсүүдийг умартсан мэт байв.
Газар тариалан эрхлэхэд зохимжгүй болж, хотуудад суурьших хүмүүсийн тоо эрс цөөрч зарим хотууд хорь хүрэхгүй хүнтэй үлдэж байсан гашуун баримтууд байдаг ажээ.
Микений соёлын төгсгөл үед хар тугалганы худалдаа эрчимтэй болж ирсэн бөгөөд хүрэл зэвсэг, хөдөлмөрийн багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэх нь элбэг болж иржээ.
Төмрийн хүдэр боловсруулж төмөр зэвсэг, хөдөлмөрийн багаж хэрэгсэл үйлдвэрлэж эхэлсэн нь эдийн засагт үр нөлөөгөө өгч, Грекийн хүн амын амьжиргаа сайжирч дахин сэргэж эхэлсэн байна.
МЭӨ6000 оны орчимд загас, далайн амьтдаар элбэг Эгейн тэнгист орших тариалан эрхлэхэд нэн тохиромжтой, усан тээврийн чухал зангилаа Крит хэмээх арал дээр Бага Азиас хүмүүс ирж суурьсан нь Минойн соёлын эхлэлийг тавьжээ.
Критчүүдийг Грекүүдтэй ижил бус, угсаа гарал өөр хүмүүс гэж үздэг байсан боловч сүүлийн үеийн судалгаагаар Эртний Грекүүдтэй адил хэлтэй байсан хэмээн үзэх хандлага бий болсон байна.
Тэд МЭӨ4000 оны орчмоос Балканы хойгийн уулархаг умард хэсгээс зүүн тийш нүүдэллэн суурьшсан бөгөөд МЭӨ1400 он гэхэд хэдийн баян, хүчирхэг нөлөө бүхий болж ирсэн байна.
МЭӨ 1400 оны орчимд Эгийн тэнгист болсон цуврал газар хөдлөлт, галт уулын том тэсрэлтээс бий болсон тоос шороо нь дэлхийн агаар мандалд цацагдан хэдэн жилийн турш нарны шууд тусгалыг бууруулсан нь дэлхийн уур амьсгалд хүчтэй нөлөөлжээ.
Галт уулын тэсрэлтээс бий болсон цунами нь хэдхэн хормын дотор бүх худалааны хөлгүүдийг нь боомттой нь сүйрүүлж, гадаад орчноос бүрэн тасалсан бөгөөд, дараагийн хэдэн жилийн турш ургац авч чадаагүй Минойчууд богино хугацааны дотор бүх талаараа доройтон, мөхлийн шатандаа оржээ.
Минойчуудын хувь газар тариалан маш үр ашигтай ажиллах туйлын бололцоотой байсан нь тэднийг аажимдаа хүчирхэгжиж бүс нутагтаа нөлөөтэй болоход нь гол нөлөө үзүүлжээ.
Энэхүү боломж нь Минойчуудад эрүүл хүнсний байнгын тасралтгүй хангалтыг бий болгосон бөгөөд хүн ам нь хурдацтай өсч, Минойчууд Эгийн тэнгисийн эрэгт суурьших болжээ.
Сонирхолтой нь Минойчууд өөрсдийн хийсэн бүтээгдэхүүнээ хаандаа авчирч тушаан оронд нь өөрт хэрэгцээт зүйлсээ хааны шийдвэрээр сольж авдаг байжээ.
Уг дайн МЭӨ1230-1180 оны орчимд болсон бөгөөд Микенчууд Трой хотыг түрэмгийлэн эзэлж, тонон дээрэмдэн, дахин сэргэхээргүй болтол нь сүйтгэн шатаажээ.
Энэхүү соёл иргэншил нь Балканы хойгт төвлөрөн зүүн болон өмнөд Италийн нутаг, Газар дундын тэнгисийн арлууд, Бага Ази, Ойрх Дорнод, умард Африкийн эрэгт өөрийн нөлөөгөө тогтоож байсан ажээ
Хятадын Лю Шанг хөнгөн атлетикын халхалттай 110м-ийн гүйлтийн төрөлд 12.91 секундын амжилтаар дэлхийн дээд амжилтыг давтан, гүйлтийн төрөлд алтан медаль хүртсэн анхны Азийн тамирчин болж түүхэнд нэрээ үлдээлээ.
Эрэгтэй марафонд Бразилын гүйгч Вандерлей де Лима уралдааны тэргүүлэн гүйж, 35км зам туулаад байх үедээ гүйлтийн замд нэвтрэн орсон эрэгтэйд түлхүүлэн уралдааны замаас гарч, 10 секунд алдан, ритмээ алдсан хэдий ч 3-р байранд шалгарсан.
Ердийн олимпод нээлтийн ёслолд тамирчдын жагсаалыг Грекийн баг тэргүүлэн орж ирээд, бусад орны тамирчид тухайн зохион байгуулагч орны цагаан толгойн дарааллаар орж ирэн, хамгийн сүүлд зохион байгуулагч улсын баг тамирчид орж ирдэг.
Харин энэ олимп нь Грект болсон учраас эхлээд Грекийн зөвхөн далбааг нь цэнгэлдэхэд оруулж, улсуудыг грек хэлний цагаан толгойн дарааллаар оруулж ирэн, хамгийн сүүлд Грекийн баг тамирчид жагссан юм.
Рөүд-Айленд , албан ёсоор Рөүд-Айленд ба Провиденсийн Плантаци нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Зүүн Хойд хэсгийн Шинэ Английн бүсэд орших АНУ-ын нэгэн муж улс.
Рөүд-Айлендийн эх газрын нутаг дэвсгэрийн аравны нэг орчим хувь нь давстай усаар бүрхэгдсэн бөгөөд муж улсын аль ч хэсэг усны захаас автомашинаар гучин минутаас илүү явахааргүй газар оршдог тул "Далайн муж улс" гэсэн хочийг албан ёсоор авсан боловч урьд нь "Бяцхан Рөүди" гэж олон жил хочилдог байжээ.
Туйлбартай тусгаар тогтнолын түүхтэй Рөүд-Айленд Америкийн анхны арвангурван колониос хамгийн түрүүнд Британийн ноёрхлоос тусгаар тогтносноо тунхагласан бөгөөд АНУ-ын Үндсэн хуулийг хамгийн сүүлд соёрхон баталсан юм.
Микрокомпьютер гэх нэр томьёо миникомпьютер гэх ойлголтын дараагаар олонд танигдаж эхэлсэн хэдий ч Исаак Асимов анх 1956 онд “ ” гэх богино нийтлэлдээ микрокомпьютер гэсэн нэр томьёог хэрэглэж байсан.
Францын хөгжүүлэгчид -г) микропроцессортой анхны хагас дамжуулагчийн төхөөрөмжийг тодорхойлохын тулд микрокомпьютерын яг ижил "-" гэх нэр томьёог боловсруулсан, АНУ-д нь 256 бит шиг жижиг, гэрэл болон асаагуураас өөр орох гарах төхөөхөмжгүй, энгийн төхөөрөмжийн хийж чадах зүйлийг хийх 8800 зэрэг эрт үеийн загварууд хэрэглэгчдийн өөрсдөөр нь угсруулдаг бүрэлдэхүүн хэсгээр зарагддаг байсан.
Төхөөрөмжийг ашиглахад ямар нэгэн мэргэжилтний шаардлагагүй, хямд өртөгтэй -г бий болгохын тулд тэдгээр суурилуулагдсан программууд нь хэрэглэгчдийн хөндлөнгийн оролцоогүйгээр гаднын хадгалах төхөөрөмжүүдийн илүү төвөгтэй программ хангамжуудыг автоматаар унших боломжтой болсон.
Шуурхай санах ой нь 4025 эсвэл 8025 текстэн дэлгэц болон том хэмжээний өнгө өнгийн графикуудтай нийтлэг гэр ахуйн телевизорт зориулж ойролцоогоор санах ойн 1-2 килобайтыг эзэлсэн хангалттай хямд үнэтэй болсон.
1979 он гэхэд , , , , , , , болон өөр бусад маш олон компаниуд идэвхтэй эцсийн хэрэглэгчид болон зөвлөх компаниудад нягтлан бодох бүртгэлийн, өгөгдлийн сангийн удирдлага гэх зэрэг бизнесийн системүүдийг хүргэх болон жижиг бизнесийн үг боловсруулахад зориулагдан загварлагдсан системүүдийг боловсруулах болсон.
Энэ нь компьютерыг ажиллуулахын тулд бүтэн цагийн ажилтан хөлслөхгүйгээр, миникомпьютерын лизингийн үйлчилгээ үзүүлэх боломжгүй бизнесүүд эсвэл бизнесийн томъёонуудыг автоматчилах боломжтой - үйлчилгээг бий болгосон.
Орчин үеийн десктоп компьютер, видео тоглоомын удирдах хэрэгсэл, зөөврийн компьютер, таблет компьютер болон, гар утас, тооны машин, үйлдвэрлэлд суулгагдсан систем зэрэг олон төрлийн гар төхөөрөмжүүдийг дээрх тодорхойлолтын дагуу микрокомпьютерын жишээ гэж үзэж болно.
9100 нь 1968 онд сурталчилгаа дээрээ хувийн хэрэглээний компьютер байхаар Шинжлэх ухаан сэтгүүлд дурдагдсан боловч тэрхүү сурталчилгаа удалгүй татан буугдсан байна.
Учир нь гэвэл тухайн үеийн ойлголт бол компьютер илүү хүчирхэг байхын тулд том хэмжээтэй байх ёстой иймд тэд өөрсдийгөө зах зээлд тооны машин гэж нэвтрүүлэхээр шийдсэн.
Нэмж хэлэхэд тухайн үед хүмүүс компьютер худалдаж авахаасаа илүү тооны машин авахыг илүү үздэг байсан ба мөн худалдааны агентлаг ч мөн адил тооны машин нийлүүлэхийг эрмэлздэг байсан нь компьютерийн худалдаа хийхэд нэмэлт эрхийн зөвшөөрөл шаардагддаг байсан нь шууд хамааралтай юм.
Эсвэл магадгүй улам ихээр өсөж буй микропроцессорт суурилсан олон төрлийн төхөөрөмжүүд микрокомпьютер гэх нэр томьёонд багтах боловч өдөр тутмын ярианд тэр бүр ашиглагдахгүй.
Микрокомпьютер нь анх 1959 онд гарч ирсэн бөгөөд тэр үедээ хувь хүний хэрэглээнд илүү зориулсан загвартай Персонал компьютер болон зэрэг нэр томьёонуудад шахагдан ердийн хэрэглээнээс гарсан.
Микрокомпьютерыг бүрдүүлэгч бусад төхөөрөмжүүд болох баттерей, эрчим хүчний хангамж, зэрэг олон төрлийн орох гарах төхөөрөмжүүд хэрэглэгчийн удирдлагаар мэдээллийг зөөвөрлөхөд ашиглагддаг.
Микрокомпьютер тухайн үед зөвхөн нэг хэрэглэгчид үйлчлэх боловч ихэвчлэн нэгэн зэрэг нэгээс олон хэрэглэгчдэд үйлчлэх программ хангамж, техник хангамжууд нь өөрчлөгдөж болдог.
Дундад зууны үе болон Сэргэн мандалтын үед Венецийн Бүгд Найрамдах Улс нь томоохон усны хүчин байсан бөгөөд Загалмайтны аян дайн, Лепантогийн тулааны бэлтгэлийг хийж байсан газар байв.
Эртний хүмүүс буудайг үр тариа чигээр нь хүнсэндээ хэрэглэдэг байсан бөгөөд улмаар чулуун дээр тавьж, чулуугаар нүдэн бяцлаад устай хольж чанан, зутан хэлбэртэй болгон идэж эхэлсэн байна.
Түүнийг шарвал амт чанараа удаан хадгалдаг болохыг мэдэж, шарах болсон нь анхны талх гэгддэг бөгөөд эртний Месопотамид МЭӨ 6000 жилийн үеэс буудай тариалдаг байсан тул тэр үед талх үүссэн бололтой.
Увс нуур нь Их нууруудын хойд хагаст, Увс аймгийн зүүн хойд хэсэгт орших бөгөөд талбайн хэмжээгээрээ Монголд хамгийн том нь буюу 84 км урт, 79 км өргөн, 3350 ам.
Увс нуур нь Евразийн тал нутгийн байгалийн унаган төрхийг хамгийн сайн хадгалан үлдээсэн 700'000 хавтгай дөрвөлжин километр нутгийг хамрах Увс нуурын сав газрын төв нь билээ.
Ийм хатуу ширүүн уур амьсгалтай ч 400 орчим зүйл шувуу, дэлхий дахинаа маш ховордсон цасны ирвэс, аргаль, янгир тэргүүтэй 100 орчим зүйл хөхтөн амьтны амьдрах орчин болдог.
ЮНЕСКО 1985 онд “Петра нь хүн төрөлхтөний соёлын өвийн хамгийн гайхамшигт шинж чанаруудыг агуулсан бүтээлүүдийн нэг” хэмээн үзэж, Дэлхийн өвд бүртгэн авчээ.
Птолемейн улсын харъяанд байх үед Грек, Египет, Сирийн соёл иргэншлийн нөлөө хүчтэй түрэн орж ирсэн байдаг ба Селевкид, Птолемейн улсуудын нөлөө багасч, Набатейчуудын улс сэргэхэд улс орны чухал хэсэг болж байв.
Сассанидын эзэнт улсыг байгуулсан шинэ Персүүдийн халдан довтолгоо ширүүсч, байгалийн гамшигт үе үе болох болсон нь Арабын худалдааны гол төв Петрад шинэ барилга байгууламжууд сүндэрлэхэд хориг болж, мөхлийн шатандаа оржээ.
Дундад зууны үед Петра нь адал явдал хайгчид, аянчин гийчдийн очих дуртай хамгийн гайхалтай газруудын нэг байсан бөгөөд зууны үед Египетийн султан Бейбарс орхигдсон хотын туурийг очиж үзэж байсан нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ.
2006 онд уран барилгачдын нэгэн баг Петрагийн загварыг сэргээн босгож, аялагчдын төв байгуулсан нь гайхалтай амжилтанд хүрч, Йорданд ирэх жуулчдын тоог эрс нэмэгдүүлсэн гэдэг.
Дэй-Сэчэн өмнөх шөнө "Цагаан шонхор шувуу нар,сар хоёрыг агтган түүнд өгөж байна" гэж зүүдэлж Есүхэй хүүтэйгээ ирэхийг зүүдэлсэн гэж тайлбарлаж, энэ нь сайны дохио гэж итгэжээ.
Ард түмнийхээ Хонгирадын эмэгтэйчүүд сайхан хүүхнүүдтэй гэдгээрээ алдартай бөгөөд арван настай Бөртэ охин Тэмүжинд сайн эхнэр болно гэж тэрээр өгүүлэв.
Бөртэтэй уулзангуутаа Есүхэй түүнийг “Нүүрэндээ гэрэл, нүдэндээ цогтой” охин хэмээн тодорхойлж, хоносоныхоо дараа Дэй-Сэчэнгээс хүүгийнхээ төлөө Бөртэгийн гарыг гуйв.
Түүний бага насны амьдралын нарийн ширийнийг төдийлөн мэддэггүй ч түүнийг багадаа Тэмүжинтэй сүй тавьж, арван долоон настайдаа гэрлэж, улмаар Мэргидэд хулгайлагдсан байна.
Түүнийг Тэмүжинтэй гэрлэсний дараахан Сэлэнгэ, Орхон мөрний сав газраар нутаглаж байсан гурван овгийн холбоо болох Гурван Мэргид буюу Мэргидүүд Бургийн Далай руу дайрчээ.
Гурван Мэргидээс олон жилийн өмнө Тэмүжиний эх Өүлэн толгойлогч Их Чилэдүгээс хулгайлсны хариуд өшөө авах гэж төлөвлөж байсан тул энэ дайралтаа ялсан гэж итгэжээ.
Тухайлбал, тэрээр цэргийн удирдагч Жамухатай холбоогоо таслахыг Тэмүжинд амжилттай зөвлөсөн бөгөөд тэрээр энэ холбоог харилцан ашигтай байхаа больсон гэж үзжээ.
Нэмж дурдахад Тэмүжиний гэр бүлийг доромжилсон үйлдэл хийсэн Тэв Тэнгэр хэмээх бөөгийн увайгүй байдлын төлөө түүнийг эсэргүүцэх ёстой гэж тэрээр шаардав.
Бөртэгийн инжийг бэлэглэсэн Тоорил ван Тэмүжинд Бөртэг Гурван Мэргидээс эргүүлэн авчрахад туслахаа амлаж, хамтдаа түүнийг буцаан авах төлөвлөгөө зохиов.
Мэргидийн улс Сэлэнгэ уруу шөнөд дүрвэж явахуйд, бидний цэргүүд дүрвэж явахун Мэргидийг шөнөдхүү дарцаж дагуулин, талан явахуйд, Тэмүжин дүрвэж айсахун иргэнд "Бөртэ! Бөртэ!" хэмээн уншиж явахуйд учирчухуй.
Бөртэгийн есөн хүүхэд нь эцсийн дүндээ Тэмүжинд өгсөн өөр нэг нөөц байв; Түүний таван охин дипломат харилцаа тогтоохын тулд улс төрийн гол холбоотнуудтайгаа гэрлэж байсан бол түүний дөрвөн хүү Ази даяар Тэмүжиний байлдан дагуулалд ихээхэн нөлөө үзүүлсэн.
Соёл иргэншлийн хөгжлийн түвшин нь ихэнхдээ хөдөө аж ахуйн үйл явц, худалдаа арилжаа, ажил мэргэжлийн ахиц, засаглалын анги бүлэг, хотжилт зэргээр тодорхойлогддог.
Мөн эдгээрээс гадна соёл иргэншил нь хоёр дагч хүчин зүйлс болох хөгжсөн тээвэрлэх систем, утга зохиол, мөнгө, гэрээт болон эрхийн хуулийн систем, соёл урлаг болон архитектур, математик, шинжлэх ухааны ойлголт, төмөрлөгийн боловсруулалт, улс төрийн бүтэц, шашин зэрэг тодорхойлно.
Тавигдах бодлогууд нь дунд сургуульд үздэг математикийн мэдлэгийн хүрээнд бодогдохоор түвшний алгебр, комбинаторик, геометр, тооны онол гэсэн 4 төрлөөс сонгогдсон байдаг.
Армстронгийг нэрлэсэн боловч Армстронг татгалзсан тул Томас Голден Стейт Уорриорсын довтлогч Карлос Рожерс, Виктор Александр болон драфтын 2-р шатанд тоглогч сонгох эрхээр Армстронгийг арилжсан байна.
Рэпторс анхны улирлаа 21 ялалт, 61 ялагдалтай дуусгасан хэдий ч 72 ялалт, 10 ялагдалтай дуусгаж дээд амжилт тогтоосон хүчирхэг Чикаго Буллзыг хожиж чадсан билээ.
МакГрэди чөлөөт агент болж, Орландо Мэжик рүү, мөн Даг Кристи солилцоогоор Сакраменто Кингс рүү явсан боловч дасгалжуулагч Ленни Уилкинс ахмад хамгаалагч Марк Жэксоныг багтаа элсүүлж , 47 ялалт 35 ялагдлаар өндөрлөв.
Хэдийгээр плэй-оффт шалгарч чадаагүй ч шилдэг шинэ тоглогч болсон Винс Картер, Трэйси МакГрэди зэрэг залуу тоглогчид, Окли, Уиллис зэрэг ахмад тоглогчдын хүчээр 23 ялалт, 27 ялагдалтайгаар дуусгажээ .
Гарри Каспаров 1963 оны 4 дүгээр сарын 13-нд хуучин ЗХУ-ын БН Азербайжан Улсын нийслэл Баку хотод төрсөн, эцэг Ким Моисеевич Вайнштейн нь эрчим хүчний инженер мэргэжилтэй, эх Клара Шагеновна Каспарова инженер, автоматжуулалтын чиглэлээр мэргэшсэн, телемеханик.
Аавын талын бүх гэр бүл хөгжимтэй холбоотой байв: аавын дүү Леонид Моисеевич Вайнштейн бас хөгжмийн зохиолч, Азербайжаны урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, эмээ нь дунд сургуулийн хөгжмийн багш байжээ.
Гарри долоон настайгаасаа эхлэн Баку хотын Пионерын ордонд шатрын хичээл заалгаж эхлүүлсэн бөгөөд түүний анхны дасгалжуулагч нь мастер Олег Исаакович Привороцкий байжээ.
Нөхрөө нас барсны дараа эх Клара Шагеновна хүүгийнхээ шатрын карьерт өөрийгөө бүхэлд нь зориулж 1975 онд түүнийг 12 настай байхад Клара Каспарова эцгийнх нь еврей Вайнштейн овгийг Каспаров болгон өөрчилжээ.
Каспаров Крамникт аваргын титмээ алдсан ч гэсэн шатрын ертөнцөд шилдэг нь гэдгээ удаа дараа харуулж байсан бөгөөд 2000 оноос хойш 2007 онд зодог тайлах хүртлээ шилдэг их мастеруудын тэмцээнд үргэлж дээгүүр байранд орж байсан ба дийлэнхэд нь түрүүлж байв.
1976 оны эхээр, арван хоёр настайдаа Гарри Каспаров ЗХУ-ын өсвөрийн шатрын аварга шалгаруулах тэмцээнд түрүүлэхэд оролцогчдын ихэнх нь түүнээс хэдэн насаар ах байжээ.
Тухайн үед Ф.Кастро тэргүүтэй босогчид арлын төв хэсэгт байрлах Санта Клара хотыг эзэлж, зүүн хэсэгтээ томоохон газар нутгийг хяналтандаа байлгаж байсан ч нийслэлд шууд аюул учраагүй бөгөөд Батиста томоохон цэргийн хүчний мэдэлд байсан юм.
Энэ үйл явдал нь Испаничуудтай хийсэн шинэ дайны эхлэл болсон бөгөөд энэ үеэр Кубачууд томоохон хотуудыг эс тооцвол арлын бараг бүх нутаг дэвсгэрийг хяналтандаа авч чадсан байна.
1933 онд түрүүч Фулхенсио Батиста и Салдивар тэргүүтэй хувьсгалчдын зохион байгуулсан төрийн эргэлтийн үр дүнд дарангуйлагч Жерардо Мачадо и Моралесийг түлхэн унагаж, ардчилсан дэглэм тогтоосон.
Куба улс НҮБ , Эвсэлд үл нэгдэх хөдөлгөөн , Карибын бүсийн орнуудын байгууллага , Дэлхийн худалдааны байгууллага зэрэг олон улсын байгууллагуудын гишүүн орон юм.
Монгол Улсын Их Хуралд ардчилсан хүчин олонхи болж чадсан 1996 оны сонгуулиар МҮАН, МСДН -ын Ардчилсан Холбоо эвсэлээс нэр дэвшин Р.Амаржаргал УИХ-ын гишүүн болсон юм.
2004 онд сонгуулийн 64-р тойрогт бие даан нэр дэвшиж 2 дахь удаагаа, 2008 онд Арчилсан намаас Ховд аймагт нэр дэвшин 3 дахь удаагаа, 2012 онд Сүхбаатар дүүрэгт нэр дэвшиж тус дүүргийн иргэдийн итгэлийг хүлээж УИХ-ын гишүүнээр 4 дэх удаагаа сонгогдон ажилласан.
Мөн Техникийн их сургуульд санхүү-эдийн засгийн хичээл нэг жил заасны дараа 1991 оны 7-р сард Эдийн засгийн коллежийн захирлаар томилогдон, шинэ санаачлага, шинэлэг сургалтын систем нэвтрүүлэн ажилласанаар одоогийн Санхүү эдийн засгийн их сургуулийг бий болгож чадсан.
Эдийн засгийн коллежийг удирдаж байхдаа Р. Амаржаргал өөрийн сургуулийг улс орны хөгжлийн төлөө шинэ санаа, арга замыг эрэн хайдаг, мэтгэлцээн өрнүүлдэг оюуны хүч хуримтлуулагч төв болгон өөрчлөхийг чармайн ажилласан тухайгаа хожим дурссан байдаг.
Зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоонд ажиллаж чадах мэдлэг хийгээд боловсрол бүхий боловсон хүчнийг тус сургууль шинэ нөхцөл, нийгмийн хэрэгцээнд бэлтгэж эхэлсэн юм.
Залуу захирал, мэргэжил нэгт нөхдөөсөө бүтээлч хандлага, олон тохиолдолд анхдагч байхыг шаардаж байсан нь зах зээлийн эдийн засгийн чиглэлээр гаргасан анхны сурах бичиг, хичээлийн хөтөлбөр, энэ хамт олны бүтээл байсан нь үүнийг нотолно.
21 настай Москва хотод дээд сургуулиа эдийн засагч мэргэжилээр төгссөн Р.Амаржаргал Монголын үйлдэврчний эвлэлийн төв зөвлөлд зааварлагчаар ажил мэргэжлийн гараагаа эхэлсэн.
1983 онд цэргийн албанд мордон, байлдагчаас ахмад офицер болтлоо дэвшиж, улмаар Цэргийн нэгдсэн дээд сургуульд 1990 он хүртэл санхүү-эдийн засгийн багшаар ажилласан.
Эцгийгээ тухайн үеийн Зөвлөлт Холбоот Улс дахь Монголын элчин сайдын яаманд ажиллаж байсан 4 жилийг Москва хотноо өнгөрүүлснийг эс тооцвол Амаржаргал хүүхэд насаа төрөлх хотынхоо Маахуур толгой гэдэг газар өнгөрөөжээ.
Тэрээр Шинэ Дэвшлийн Холбоо, Үндэсний Дэвшлийн Намыг үүсгэн байгуулсан хүмүүсийн нэг бөгөөд улс төрийн дөрвөн нам нэгдэж одоогийн Монголын Үндэсний Ардчилсан намыг 1992 онд байгууллахад тус намын гишүүнээр элссэн юм.
"Мэдлэг бол хүч" хэмээн хэлэх дуртай тэрээр Улаанбаатар,Москва, эргээд 1978 онд Улаанбаатар дахь зөвлөлтийн 14-р дунд сургууль-ийг төгсөж, мөн оны намар Москва хотын Плехановын нэрэмжит Улс Ардын Аж Ахуйн Дээд Сургуульд элссэн оржээ.
Тус коллежид хэлэлцэгдэж байсан макро эдийн засгийн шинэчлэл, хувьчлал, банкны бүтцийн өөрчлөлтийн талаархи үзэл бодлын нэлээд нь 1996 оны Улсын Их Хуралд олонхи болсон ардчилсан хүчний бодлогын баримт бичиг, мөрийн хөтөлбөрийг боловсруулахад тусгагдсан билээ.
Маастрихтын Менежментийн Олон Улсын Хүрээлэнгийн удирдах албан тушаалтанд зориулсан тусгай сургалтыг 1992 онд Нидерландад, Канадын Баруун Онтариогийн Их Сургуулийн удирдлагын тусгай сургалтыг 1993 онд Улаанбаатарт тус тус дүүргэсэн.
Амаржаргал нь Британийн зөвлөлөөс олгодог Чевингийн тэтгэлэгээр Брэд Фордын их сургуульд 1994 оноос 1995 оны 2 жилийн хугацаанд макро эдийн засгийн бодлого, төлөвлөлтөөр судалгаа хийж шинжлэх ухааны магистрын зэрэг хамгаалжээ.
Эрдмийн зэргийн судалгааны ажилдаа Монгол улсад эдийн засгийн шинэчлэл эхэлснээс хойшхи дөрвөн жилийн үйл явцыг дүгнэн шинжилсэн нь улс орны хөгжлийн стратегийг тодорхойлоход эдүүгээ ч ач холбогдолтой байгаа билээ.
Хойд зүгийн омгууд, тухайлбал хоорондоо дайсагнагч Нгапухи болон Нгати Вхатуа омгууд анх галт зэвсэг олж эзэмшсэнээр харилцан бие биендээ болон зарим нь насандаа галт зэвсэг хараагүй хөрш омгууддаа асар их хохирол учруулжээ.
"1807 онд Хокианга ба Кайпара боомтуудын хооронд Маунгануйн ойролцоо Моремонуйд Нгати Вхатуа омгийнхон Нгапухи омгийнхныг ялсан тулалдаанаар энэ дайны эх тавигджээ. Энэ тохиолдолд уг нь Нгапухи омгийнхон мушкет буугаар зэвсэглэсэн байжээ. Гэвч Нгати Вхатуа омгийнхон уламжлалт зэвсгээ ашиглан тэднийг отож, буугаа цэнэглэх буюу дахин цэнэглэхээс нь өмнө устгажээ." .
Энэ үед Маоригийн бүх омгууд мушкет буу авах наймаа хийж байсан бөгөөд зарим омгийн хүн ам хүйс тэмтрүүлж, өөр өөр омгуудын хянадаг нутаг дэвсгэрийн хил хязгаар маш их өөрчлөгдсөний эцэст энэ зөрчил мөргөлдөөн түгшүүртэй гацаанд оржээ.
1574 оны 5 дугаар сарын 30-нд -р догшин Иван хааны /Иван Грозный/ зарлигаар бухар, халимаг, казаны ордын худалдаачид Оросын Яков, Григорийн цайзад татваргүй наймаа хийхийг зөвшөөрсөн байна.
Мөн тэр жил дүрвэдийн Далай тайж, Зүүнгарын Хар-Хул, Чихэр, торгуудын Хөө-өрлөг, Хошуутын Хүндүлэн, Убаши нар Түвдийн Лхас хотод боловсрол эзэмшихээр явжээ.
Нүүдэлчин халимагууд энэ үед Доод Волга мөрнөөс Каспийн тэнгисийн хойд хэсэг, өмнө зүгт Терек гол, хойд зүгт Самар хот, баруун зүгт Дон мөрөн, зүүн зүгт Яик мөрөн хүртэл өргөн уудам газар нутгийг эзлэж байжээ.
Жишээ нь оросын хязгаарт ирсэн хойно Доод Волга мөрний эрэгт халимагын төрт улсыг анх байгуулсан Торгуудын тайж Хөө-өрлөг Дөрвөдийн Далай тайж, Гуши хаантай муудалцаж, бүр зэвсэг барин тулалдаж байжээ.
Энэ зөрчилөөс болж, эсвэл өөр ямар нэгэн шалтгааны улмаас торгуудын тайж Хөө-өрлөг Доод Волга, Каспийн тэнгис рүү нүүж, тэндээ суурьшин амьдрах болсон байж мэдэх юм.
1645 Далай ламаас цол хэргэм авахаар тэрээр Түвдэд очсон үеэр буюу 1646 онд Халимагийн зарим жижиг ноёд Астрахань хотод очиж, оросын бүрэлдэхүүнд орох хүсэлт гаргаж байжээ.
Азовын тэнгисийг эзэмших, мөн Крым орчимд байгаа овог аймгуудыг устгахад туслаач хэмээн Оросууд халимагийн Аюка хаанд 1674 онд хандсан боловч Аюка хаан татгалзсан хариу өгсөн байна.
1696 онд халимагийн цэргүүд Азовын тэнгисийн авах дайнд оролцжээ.1697 онд Оросын эзэн 1 дүгээр Петр хаан хилийн чанад руу явахдаа Оросын хязгаар нутгийг хамгаалж байх хүсэлт халимагуудад тавьжээ.
Орост хаант засаг унаж, Октябрийн хувьсгал ялсаны дараа Халимагийн ард түмэн өөрсдийн хувь заяагаа гартаа авч, төрт улсаа сэргээх оролдого хийсэн ч Халимагт оросын нөлөө дэндүү их байсан тул бүрэн тусгаар тогтнох асуудлыг угаасаа хөндөх боломжгүй байжээ.
1917 оны 3 сарын 25-нд Халимагийн язгуур угсаатан, сэхээтний төлөөллүүд Астрахань хотод их хурал хийж Оросын түр Засгийн газарт хандан өөртөө засах улс байгуулах эрх олгооч гэсэн бичиг үйлдсэн боловч 1917 оны 7 сарын 1-нд Оросын түр Засгийн газар “Халимагийн ард түмний талын муж” байгуулах шийдвэр гаргасан түүхтэй.
Октябрийн хувьсгалын дараа халимагууд бие даах зорилгоор 1917 онд Ван цолтой Тундутовын удирдлага дор Халимагийн зэвсэгт бослого гаргасан ба Зөвлөлтийн эсрэг эсрэг 1930-д онд мөн Халимагийн зэвсэгт бослого гарган эсэргүүцэхэд ЗХУ өөрийн Улаан Армийн хүчээр цус урсган хүчээр дарж байжээ.
1985 онд Оросын удирдагч М.Горбачев зогсонги байдалд ороод байгаа эдийн засаг, нийгмийн амьдралд түлхэц өгөх зорилгоор алдарт "Перестройка" буюу өөрчлөн байгуулалт зарлав.
1991 оны 10 сарын 18-нд “Улс төрийн хэргээр хэлмэгдсэн хүмүүсийг цагаатгах тухай” хууль батлагдаж Дэлхийн хоёрдугаар дайны он жилүүдэд нутаг заагдан цөллөгдөж зовж шаналсан Халимагуудыг цагаатгах ажил эхэлсэн байна.
2000 онд В.Путин ОХУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсоноос хойш ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн Бүрэн эрхэт төлөөлөгчийн албан тушаал оросын мужуудад бий болсоны нэгэн адил Халимагт мөн бий болсон байна.
р зууны үед Зүүнгарт амьдарч байсан монголчуудын нэг хэсэг нь Хөх нуурын орчим руу, нөгөө хэсэг нь төрөлх буурин дээрээ үлдсэн бол, гурав дахь хэсэг нь тухайн үеийн Оросын хаант улсын нутаг руу нүүжээ.
Халимаг нь өмнөд хэсгээрээ ОХУ-ын Дагестан, баруун өмнөд хэсгээрээ ОХУ-ын Ставрополийн хязгаар, баруун хэсгээрээ Оросын Ростов муж, баруун хойд хэсгээрээ Оросын Волгоград муж, зүүн хэсгээрээ Оросын Астрахань мужтай хил залган оршдог.
Гэвч дэлхийн 2-р дайны үед халимаг цэргүүд Халимагийн тусгаар тогтнолын төлөө Халимагийн морьт корпусыг байгуулан фашист Германы талд орж Оросуудын эсрэг байлдсан түүхтэй.
1709 онд Оросын эзэн хаан 1-р Петр олзны швед цэргүүдээр Оросын эзэнт улсын газрын зургийг зуруулахад тухайн үеийн Оросын хөрш орнууд дотор ногоон өнгөөр Зүүнгарын хант улсыг тэмдэглэсэн байдаг.
1724 онд Аюка хаан нас барсаны дараа Оросын засгийн газар Халимагийн удирдагчийг томилоход хөндлөнгөөс нөлөөлөх гэж оролдож Аюкийн бутач хүү Дорж Назаровыг оросууд дэмжиж байсан ч Халимагийн ихэс дээдэс хан ширээнд Цэрэн Дондогийг залсан байна.