polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Мөнхүү бүх тамга тутам хэрэглэх шавар сав нэгийн үнэ 3 цаас, лав нэг жингийн үнэ 3 цаас, нүүрс 2 шуудайн үнэ 4 цаас, хар мод нэг тэрэгний үнэ 20 цаас, төмөр утас, шавар холих муутуу цаас, хэв ороох даавууны үнэ 1 цаас, орос лаа нэг толгойн үнэ 40 мөнгө, таван урчуудын хүнс хонины мах нэг бүхлийг, зузаан цайны хагас, мөс нэг тэрэг олгох ба ажлын хөлсөнд тамга тутам 30 лан олгоно.
Тамганы бичээс, хэлбэр хадгалах нь: Монгол улсын яам, аймаг, хошуу, албан газрын тамгын гол дахь соёмбоны хоёр талд монгол бичгээр уул газрын нэрийг бичсэн тамга хэрэглэх болжээ.
Төрийн байгууллагуудын тамга нь дөрвөлжин хэлбэртэй байсан хуучин уламжлалаа хадгалан, тамгыг тусгай гэр-өргөөнд эрхэмлэн хадгалдаг учир “тамгын өргөө” гэх буюу товчлон “тамга” гэсэн тодотголоор нэрлэсэн байдаг.
Довтолгон явуулах учир: “…Эдүгээ манай дотоод яаманд буулгасан зарлигийг хичээнгүйлэн дагаж, халхын дөрвөн аймгийн хан, ван, бээл, бээс, гүн, засаг, чуулганы дарга, туслагч жанжин нар, хамба номун хан, дүйнхор хутагт, эрдэнэ шанзудба нарын хуучин тамгыг цөм сольж, шинэ шагнан олгох тамгуудыг манай яамны ёслолын хэргийг хавсран шийтгэгч газраас эхлэн шийтгэж, цутган үйлдвэрлэхийн тулд одоо олон тамгыг цутган үйлдвэрлэхэд хэрэглэх мөнгө, лав, урчуудын хүнс зүйл, олгох хөлс зэргийг жагсаан бичив” Үүнд:
Яамдын сайд нар төр улсдаа үнэнчээр зүтгэж ажиллах талаар өргөсөн тангарагтаа: “…Дотоодод болбоос тус тусын үнэн шудрагыг илэрхийлнэ. Гадаадад болбоос аюулт дайнаас аянга цахилгаан мэт буцалтгүйгээр улсын сүрийг бадруулан, хаан эзний өмнөөс шашин төрийн төлөө зүтгэхэд хялбарыг эрэхгүй, бэрхээс зайлахгүйгээр эдүгээгийн байгуулсан төрийн тул энэхүү батлан тогтоосон тангараг сахилгыг нүдний цөцгий, зүрхний тольт мэт хичээнгүйлэн хайрлана” гэсэн байдаг.
Үүнийг дөрвөн аймгийн чуулганы дарга, туслагч жанжин, хүрээний хамба номун хан, эрдэнэ шанзудба нарт нэгэн адил довтолгон явуулаад уламжлан харъяат олон газраа зарлан тушааж өөр өөрийн хошуу шавийн газраас тус тусын тамга цутган үйлдэх мөнгө зэрэг зүйлийг тооны ёсоор гаргуулж жинхэнэ тушаалын түшмэл зайсан нарт авахуулан хурдан түргэнээр манай яамнаа ирүүлээд олон тамгыг дэс дараалан цутган олгуулахад бэлтгүүлсүгэй.
Халхын дөрвөн аймгаас цэрэг татахад Түшээт хан аймгийн жанжны хувьд Ханддоржийн харъяаны цэргүүд голлон цугларч, Хүрээнд сууж байсан Манжийн амбан Монгол хязгаараас зайлан явах тулган шаардах бичиг өгсөн байна.
Энэ болбоос тулгар төрийг нээж тогтоогоод тэргүүнд “тамга”-ыг олгуулах нь маш чухал, Зүй нь энэ жилд эрхгүй шавдан гүйцэтгэвээс зохих бөгөөд саатсан, саатуулах зэрэгт хүргүүлбээс үл болох явдлыг хамтаар ухуулан тушаасугай!
Тамгыг хүлээн авах нь: Шинэ тамгыг цутгаж төгсгөн Дотоод яам байцаан үзсэний хойно дансанд тэмдэглэж уул тамга барих хүн нь нийслэлд буй аваас биед тушаан өг, хэрэв нутагт суусан нь болбоос бичиг явуулан, түшмэл гарч хүлээж ав.
Яамдаас ирүүлсэн албан бичигт хэрхэн хариуцлагатай хандаж, шийдвэрлэдэг байсны жишээ болгон 1911 оны 12 дугаар сарын 11-ний өдөр явуулсан бичгийн ёсоор Засагт ханаас тушаасан тамганы данс тооцоо нийлсэн баримтыг үзье.
Энэ асуудлыг шийдэхдээ хэмээх нөөцийг ямарваа нэгэн процесс эзэмшиж эхлэхээс өмнө өөр хэн нэгэн эзэмшиж буй эсэхийг шалгадаг байх шаардлага тавьснаар шийдэж болно.
1977 он - Япон улсын Засгийн газраас БНМАУ-ын Засгийн газарт 5.0 тэрбум иенийн буцалтгүй тусламж олгож, Улаанбаатар хотноо ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах үйлдвэр байгуулах тухай Монгол-Японы Засгийн газрын хэлэлцээр байгуулав.
1981 он - Ямааны ноолуур, тэмээний ноос боловсруулах үйлдвэрийн машин тоног төхөөрөмжийн угсралт, тохируулгын ажлыг гүйцэтгэн, технологийн шугамыг ашиглалтанд хүлээн авч, Монгол-Японы хамтын ажиллагааны хүрээн дэх анхны байгууламж Говь үйлдвэр үүд хаалгаа нээлээ.
1991 он - Олон улсын -9000 стандартыг үе шаттайгаар нэвтрүүлж, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүний 98 хувийг экспортлон Олон улсын чанарын цом, гэрчилгээг авсан Монгол улсын анхны үйлдвэр боллоо.
1993 он - Монгол Улсын Засгийн газрын Өмч Хувьчлалын Комиссын тогтоолоор Говь УҮГ-ыг Говь ХК болгон зохион байгуулж, МХБ-д бүртгүүлэн, нийт дүрмийн сангийн 25.1% буюу 1,919,061 ширхэг хувьцаа нь хөрөнгийн биржээр арилжаалагдсан.
1998 он - Гадаад зах зээлээ өргөжүүлэн Япон улсад “Алтай”, Бельги улсад “ ”, АНУ-д “- ” зэрэг охин компаниуд байгуулж, дэлхийн 30 гаруй оронтой түншийн харилцаа тогтоов.
2007 он - Говь компанийн төрийн өмчлөлд байсан 73.45%-н хувьцааг “ЭФ СИ АЙ” ХХК Олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар Говь ХК хувийн эзэмшилд бүрэн шилжлээ.
2014 он - Монгол ямааны ноолуурын үндсэн 4 өнгө болох цагаан, цайвар шаргал, бор, хөх саарал өнгийн ноолуурыг цайруулж будахгүйгээр байгалийн өнгөөр нь бэлэн бүтээгдэхүүн болгон гаргасан "- " брэндийг худалдаанд гаргалаа.
Говь кашмер нь түүхий эд нийлүүлэгчдээс шууд түүхий эдээ татдаг бөгөөд маш сайн технологиор боловсруулан өндөр зэрэглэлийн ноолууран бүтээгдхүүнийг хэрэглэгчдэд хүрэгдэг байна.
Ноолуурын салбарт тэргүүлэгч “Говь” ХК нь үйлдвэрлэлийн аль ч шатанд ноолуурын органик байдлыг нь алдагдуулаагүй, будаагүй, цайруулаагүй эцсийн бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэж байна.
“Говь” ХК-ийн төрийн мэдлийн хувьцааг 2007 оны 7 сард “Эф Си Ай” ХХК Олон улсын нээлттэй дуудлага худалдаагаар худалдан авснаар “Говь” ХК хувийн хэвшлийн бүтэц зохион байгуулалт, менежменттэйгээр үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
Монгол ямааны 100% ноолуур, тэмээний ноос болон сарлагийн хөөврийг ашиглан дэлхийн зэрэглэлд нийцсэн хамгийн сүүлийн үеийн техник, технологиор үйлдвэрлэл явуулдаг.
Үйлдвэрлэл, хүчин чадал, чанар, үйлчилгээ зэрэг бүх талын үзүүлэлтээрээ дэлхийн топ 10-н ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчийн тоонд зүй ёсоор тооцогддог билээ.
АНУ-ын Үндсэн хуулийн дагуу 35-аас дээш настай, 14-өөс доошгүй жил АНУ-д оршин суусан, АНУ-д төрсөн америкийн иргэн АНУ-ын Ерөнхийлөгчид нэр дэвшиж болдог.
Үнэн хэрэгтээ хамгийн залуу ерөнхийлөгч нь Теодор Рузвельт байсан бөгөөд тэрээр 42 нас 10 сартайдаа албан тушаалд очсон ч сонгогдоогүй байгаад 1901 онд Уильям Мак Кинли-г алагдсаны дараа ерөнхийлөгч болсон түүхтэй.
2017 оны нэгдүгээр сарын 20-оос эхлэн 45 дахь ерөнхийлөгчөөр Бүгд Найрамдах намаас нэр дэвшин гарсан Доналд Трамп сонгогдон ажилласан бол 2021 оны сонгуулиар Ардчилсан Намын Жо Байден 46 дахь ерөнхийлөгчөөр сонгогдон 1-р сарын 20-нд албан ёсоор үүрэгт ажилаа орсон байна.
Сонгогдсон ерөнхийлөгч дөрвөн жилийн хугацаатай үүрэгт ажлаа гүйцэтгэх ба 1951 онд Үндсэн хуулийн 22 дахь удаагийн оруулсан засвараар улиран буюу хэсэг хугацааны дараа дахин нэг л удаа сонгогдохыг зөвшөөрдөг болжээ.
“ 7”-с дэлгэц дээрээ зүүн баруун талдаа хоёр програмыг зэрэг хардаг байсан бол “ 10” дээрээс зүүн дээр доор, баруун дээр доор гээд дөрөв хувааж зэрэг харах боломжтой болсон.
Энэ нь нэг талаас эд бараа, шинэ санаа оноогоо солилцох бололцоог бий болгосон ч, нөгөө талаас газар нутаг, эдийн засаг, цэрэг дайны сонирхлын үүднээс бий болсон зөрчилдөөнийг ч бас авчирсан байна.
Усан тээвэр гэж усны тээврийн хэрэгслийг ашиглан эх газрын дотор болон далай, тэнгист төрөл бүрийн зорилгоор тээвэр хийх буюу ялангуяа хүн болон ачаа барааг бизнесийн зорилгоор тээвэрлэлт хийхийг хэлдэг.
Ялангуя жижиг үртэй, гэрэлд мэдрэмтгий нэг наст хог ургамлууд болох луулийн зүйлүүд , урвуу гагадай , дунд ажигана , үнэгэн сүүл зэргийг сайн дарангуйлдаг.
Хөх тариа нь гол үндэсгүй ч түүний богино хугацаанд ургах утаслаг үндэсний систем нь 60-130 кг/га, дээд тал нь 250 кг/га хүртэл азотыг шингээн барьж дараагийн хавартай залгуулдаг .
Мэрилэндэд хийсэн судалгаагаар, хөх тариа нь лагархаг холимог хөрсөнд тариалсан, хэт бордсон эрдэнэ шишийн ашиглаагүй үлдээсэн азотын 60 хувийг барисан нь тогтоогдсон .
Хөх тариа нь ноу-тилл ба минимум-тилл системүүдэд гайхамшигтай сүрлэн хучлагын эх үүсвэр бөгөөд 3-5 тн/га, зарим тохиолдолд 12 тн/га хүртэл хуурай биомассыг бий болгодог .
Тосон таслуур нь ачаалалтай байгаа өндөр хүчдэлийн сүлжээг таслаж залгах зориулалттай бөгөөд хэлхээг таслахад гарах үүсэх нумыг тосоор унтраах зарчим дээр ажиллана.
Таслуурын контактууд тос дүүргэсэн саванд байрлах бөгөөд контактууд тасрах үед үүссэн цахилгаан нумыг дулааны үйлчлэлээр тос задарч усны уур бүхий өндөр даралтын хийг үүсгэхэд цахилгаан нум 0.68-1 секунданд унтарна.
Төрл бүрийн горимд (удаан хугацааны ачаалалын хэт хүчдэл, богино, залгаа, автомат дахин залгалт, бэлтгэл залгалт гэх мэт) ашиглаж байгаа цахилгаан хэлхээг таслаж залгахад зориулагдсан тоноглолыг таслуур гэнэ.
Сангийн хөрөнгийг арвижуулах зорилгоор “Улаанбаатар” сугалааг зохион байгуулж, хонжворт нь дөрөв хүртэлх өрөө байр, машин, электрон бараа олноор олгосон нь иргэдийн талархлыг хүлээв.
2004 онд Баянгол дүүргийн орлогч даргаар томилогдож 2008 он хүртэл ажиллаад мөн онд Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралд нэр дэвшин өрсөлдөж сонгогчдын 50.98 хувийн саналаар ялалт байгуулжээ.
Түүний аав Адъяадоржийн Лувсандаш нь хуучнаар Түшээт хан аймгийн Говь түшээ гүний хошуу, тухайн үеийн Богд хан уулын аймгийн Дэлгэрхангай уулын хошуунд 1932 онд төржээ.
А.Лувсандашийн ээж Адъяадорж нь Монголын шинэ үеийн утга зохиолын тулгын чулууг тавигчдын нэг, төр нийгмийн зүтгэлтэн, зохиолч Сономбалжирын Буяннэмэхийн төрсөн дүү юм.
А.Лувсандаш нь бага наснаасаа эрдэм номын мөр хөөж, хөдөө бага сургууль, улмаар Улаанбаатар хотод долоон жилийн дунд сургууль дүүргээд тухайн үеийн Багшийн сургууль төгсгөж түүх-газарзүйн багшийн мэргэжил эзэмшжээ.
А.Лувсандаш, С.Цэрэнпагма нар Багшийн сургуулиа төгсөөд удаагүй байхад гэрийн эзэн Өвөрхангай аймгийн Хужирт суманд 10 жилийн сургуулийн захирлаар томилогдон гэр бүлээрээ тус суманд очсоноос нэг жилийн дараа хоёр дахь охин Амгалан мэндэлжээ.
Л.Амгалангийн аав спортын олон төрлөөр тогтмол хичээллэдэг байсан бөгөөд түүх-газарзүйн багшийн ажлаа эрхлэхээс гадна сургуульдаа сагсан бөмбөгийн секц хичээллүүлдэг байсан тул охин нь дөрөвдүгээр ангид байхдаа энэ спортоор, улмаар удаах жилээс нь гар бөмбөгөөр хичээллэж эхэлсэн байна.
Л.Амгалан Дундговь аймгийн охидын шигшээ багт таван жил тоглох хугацаанд тэдний баг дасгалжуулагч багш Анжийн Доржсүрэнгийн удирдлага дор волейболын УАШТ-д хэд хэдэн удаа түрүүлж, тогтмол дээгүүр амжилт үзүүлж байв.
Байгаль экологийн чиглэлээрх төслүүдийн ажлын хэсэгт ажиллаж, тухайлбал Үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнг байгуулах ажлын бүхий л шатанд идэвхтэй оролцсон юм.
Тухайн үеийн нийслэлийн томоохон бүтээн байгуулалтын нэг “Нарны гүүр”-ийг Япон улсын Засгийн газрын тусламжаар барьж байгуулах төслийг батлуулах, хэрэгжүүлэхэд тэрбээр идэвхтэй оролцсон бөгөөд уг гүүрийг барих газрыг чөлөөлөх ажлыг гардан зохион байгуулсан байна.
Гадаад дотоодын аж ахуйн нэгж, иргэдийн хандив тусламж, бусад орлогоос бүрдсэн санг байгуулж нийслэлийн хөгжил, бүтээн байгуулалтад зарцуулж болох талаар “Нийслэлийн эрх зүйн байдлын тухай хууль”-д заасныг үндэслэн “Улаанбаатар” санг 1997 оны хоёрдугаар сарын зургааны өдрийн Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын 02 тоот тогтоолоор байгуулжээ .
Тухайн үеийн волейболын улсын шигшээ багийн дасгалжуулагч, алдарт тамирчин Цээ-Оригийн Шоовдор Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд багшилж байсан тул Л.Амгалан уг спортод үнэнхүү дуртайдаа хөтлөгдөж, эцэг эхтэйгээ зөвлөлдөөд хуваариа солин Хөдөө аж ахуйн дээд сургуульд элсэв.
Тус сургуулийн шигшээ багт байхдаа ч тэрбээр насанд хүрэгчдийн УАШТ, идэрчүүдийн УАШТ, Монголын бүх ард түмний спартакиад, МХЗЭ-ийн цомын төлөө тэмцээний алт, мөнгөн медалиудыг олон удаа авч, улсын шилдэг холбон тоглогчоор шалгарч байсан бөгөөд 1981 онд волейболын спортын мастер цол хүртжээ.
ХААДС-д таван жил суралцаад (дундуур нь гэр бүл зохиож, хүүхэд төрүүлсэн тул нэг жил сунасан) 1981 онд сургуулиа дүүргэж, нөхрийнхөө нутаг Хэнтий аймагт шилжин суув.
Энд тэрбээр аймгийн Мал аж ахуйн үржил селекцийн станцад мэргэжилтнээр ажиллах болж улмаар, 1983 оноос Аймгийн ардын депутатуудын гүйцэтгэх захиргааны Хөдөө аж ахуйг удирдах газрын мэргэжилтэн , 1985 оноос ХААУГазрын Боловсон хүчний тасгийн дарга, 1986 оноос Хэнтий аймгийн намын хорооны эмэгтэйчүүдийн тасгийн зааварлагч, 1988 оноос 1990 он хүртэл аймгийн Эмэгтэйчүүдийн зөвлөлийн даргаар ажиллажээ.
Дүүргийн эрүүл мэндийн нэгдлийн шинэ барилга барих газрыг олгох (хувийн эзэмшилд эмх замбараагүй ашиглан машины 47 гарааш байрлуулж байсан газрыг чөлөөлсөн), хөрөнгийг төсөвт суулгах, зураг төсөл гаргах ажлыг зохион байгуулж, барилгын шав тавьсан.
Дүүргийн аж ахуйн нэгжүүдийн орлого нэмэгдэж, дүүргийн татварын нийт орлого 2009 оноос тууштай өссөөр 2012 онд 6,5 тэрбум төгрөг болж, 2008 оныхоос 4,6 тэрбум төгрөгөөр буюу 3,4 дахин нэмэгдсэн нь дүүргүүд дундаа хамгийн өндөр үзүүлэлт болжээ.
Туул голын урсацыг нэмэгдүүлэх, нийслэлийн агаарын бохирдлыг багасгах зорилгоор Дулааны цахилгаан станцын урд талд “Мөрөөдлийн цэцэрлэгт хүрээлэн”-г байгуулж 18 нэр төрлийн 117 мянган мод, бут тарьж, усалгаа арчилгаанд нь зориулан гүний худаг гаргав.
Улмаар нийтийн сайн сайхны төлөө үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагын чиглэлээр дагнан ажилласан бөгөөд 2015 оны 2-11 сард Хөдөлмөрийн яамны Хөдөлмөр эрхлэлтийн үйлчилгээ, судалгаа мэдээллийн үндэсний төвийн тэргүүн дэд даргын алба хашив.
Сургууль, цэцэрлэгүүдийн гадна талбай болон биеийн тамирын талбайн тохижилтонд 679.2 сая төгрөгийг зарцуулснаар нийт сургууль, цэцэрлэгийн 90 хувийн гадна тохижилтийг шинэчлэв.
Тэрбээр Мандалговь хотын 10 жилийн сургуульд нэг ангид суралцаж байсан Л.Амгаланг шинэ тутам байгуулагдсан “Улаанбаатар” санд ажиллана уу хэмээн урьсанаар Л.Амгалан тус сангийн зааварлагчаар ажиллах болжээ.
Түүнийг Баянгол дүүргийн засаг даргаар ажиллах дөрвөн жилийн хугацаанд тус дүүрэг ажлын үзүүлэлтээр хоёр жил дараалан Нийслэлийн шилдэг дүүргээр шалгарч, үлдсэн хоёр жилд нь энэ шалгаруулалтад дэд байр эзэлжээ.
Сервер нь өндөр хүчин чадалтай үйлдлийн систем шаардагдах ба энэ нь хэрэглэгчдэд нэг дор олноор үйлчлүүлэхэд хангалттай хүчин чадалтай байх хэрэгтэй, нөгөө талаас найдвартай байх шаардлагатай.
Вэб хуудас зөөж байршуулдаг ийм төрлийн програм хангамжуудын хийж гүйцэтгэх зорилго нэг учраас ажиллах зарчим ерөнхийдөө адилхан, харин команд, цэсний байрлал болон харагдах цонхны байрлал өөр байх нөхцөлтэй.
Програм хангамжийн гол онцлог аюулгүй өөр өөр сервертэй файлыг шилжүүлэх ба протоколуудыг дэмждэг эвдэрсэн файл татаж авах, каталог нь кэш, алсын хайх гэх мэт сангуудын харьцуулах сэргээж аюулгүй холболт, талбайн менежер, дэмжлэг ордог.
Сервер холбогдох хүсэлтийг зөвшөөрсөн бол хэрэглэгч нэвтрэх нууц үгээрээ нэвтэрч болно, гэхдээ сервер уг хандалтыг зөвхөн хязгаарлагдмал олгоно.
Энэ хувийн талбаруудад төрөл бүрийн программ хангамж, олон төрлийн баримтууд, сүлжээг төхируулдаг файлууд, график зураглал дүрслэлүүд, дууны үгс, 3 төрлийн дуунууд ба бүх төрлийн мэдээллүүд хадгалагдаж байдаг.
Бүх дамжуулж байгаа хэрэглэгчийн нэр, нууц үг, командууд, цэвэр текст хэлбэрээр сүлжээн дээгүүр дамждаг учраас Сүлжээнд байгаа дурын этгээд гээр дамжуулж байгаа пакетуудыг барьж ) авахад хэрэглэгчийн мэдээлэлээ алдах боломжтой.
Хэрэглэгчид өөрийн эрхийн хүрээнд уг сервэр лүү вэб хөтөчөөр дамжиж, файлыг устгах, бичих, үүсгэх гэх мэт бүхий л үйлдлүүдийг өөрийн эрхийн хүрээнд тус сервэр дээрх файлуудад гүйцэтгэх боложмтой юм.
Ингэж тоолоход 1-р хулгана хөх, 2-р хулгана улаан, 3-р хулгана шар, 4-р хулгана цагаан, 5-р хулгана хар болох бөгөөд бүх амьтан энэ мэтээр таван өнгөөр тоологдоно.
Долоон Бурхан буюу Шанага долоо нь Их Баавгайн ордын долоон тод одоос бүрдэх шанага хэлбэртэй астеризм юм; эдгээрийн 6 нь хоёрдугаар магнитудын, үлдсэн Мегрез буюу Тэнгэрийн эрих нь гуравдугаар магнитудын од болно.
Долоон бурхан одны тахилгын судар анх уйгур хэлнээс монгол хэлнээ орчуулагдан тархсан бол Хятадын Тансан лам хятад хэлнээ орчуулсан байсныг төвөдүүд өөрийн хэлнээ орчуулсан гэдэг.
Од бүрт оногдсон бурханы тарнийг 7 удаа уншиж “Өөр болон өөр бусдын өвчин зовлон, аливаа саад бүхэн арилж, нас уртсаж, эд баялаг, яруу алдар дуурсагдах цог учралын хотол чуулган дэлгэрэх болтугай” хэмээн сүсэглэн айлдаж 7 удаа мэхийж хүндэлдэг заншилтай.
1913 оны 1 сараас эхлэн өвөр монголын нутагт давшин орсон олноо өргөгдсөн монгол улсын цэргийг баяртай угтан авч байсан өвөр монголын ард түмний санаа сэтгэл алдагдаж хошуудыг аж ахуйн сүйрэлд оруулсан янз бүрийн албан татварыг хөнгөвчилж өгөхийг гуйсан өргөдлүүд зүүн өмнөд хязгаарын хэргийг захиран шийтгэх сайдад олонтой ирэх болжээ.
Шилийн голын чуулганы зүүн хуучидын засгаас сайд Егүзэрт ирүүлсэн захидалдаа “Тус хошуу нь бүр дайчин улсын үеэс туйлдаа хүртэл ядуурч доройтсон нь хятад цэргийн довтолгоон болон монгол цэргийн бүх зардалд хөрөнгө нийлүүлсэний улмаас ядуу дорой байдал улам бүр ихэслээ” гэж бичиж татвар төлөөсөөс чөлөөлж өгөхийг хүсчээ.
Энэ үед хятадын засгийн газар халхын Сэцэн хан аймгийн өмнө нутаг Хурц ван Түдэнгийн хошуу Егүзэр хутагтын шавь нарыг түрэмгийлэх талаар ичнээ явуулга хийж байсан бөгөөд олноо өргөгдсөн 4 оны зун хятадын цэрэг Егүзэрийн хийдэд цөмрөн орсон байна.
Байдал хүндэрсэн энэ үед Егүзэр хутагт Бээжинд очиж хятадын ерөнхийлөгч Юань-ши-кайтай хэлэлцээр хийж улс орныхоо эрх ашгийн үүднээс ухаалаг, зөв зохистой харьцаж байсан баримт бий.
Олноо өргөгдсөний 5 оны намар /1915 он/ хятадын цэрэг “морьт хулгай Бавуужавтанг нэхэж явна” хэмээх шалтгаар Егүзэрийн хийдийг дээрэмдэж Егүзэр хутагтыг баривчилж Бээжинд хүргүүлсэн байна.
Богдын засгийн газар хүрээнд суугаа хятадын ерөнхий консулын хэрэг шийтгэх сайд Чен-И-гээр дамжуулж хятадын засгийн газарт эсэргүүцэл илэрхийлж Егүзэрийн хийдээс цэргээ түргэн гаргах Егүзэр хутагтыг суллаж тавихыг шаардсан.
Оросын засгийн газар ч энэ шаардлагыг бас тавьж байсан тул хятадын засгийн газар цэргээ татаж Егүзэр хутагтыг буцаасан бөгөөд Егүзэрийн хийдийг хятадад авах гэсэн балмад оролдлого биелэгдсэнгүй.
Харин Егүзэрийн хийдэд хятадын цэрэг ирсэн үед манлай баатар Дамдинсүрэн, гүн Бавуужав нарын удирдсан монгол цэргүүд Егүзэрийн хийдэд ирж “Өндөр яам” байгуулан хятад цэрэгтэй байлдаж байсан тухай партизан Чойжилын Гончиг агсаны дурдатгалд өгүүлсэн байдаг.
Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш хязгаар нутгийг захирах сайдын хувьд хил хязгаараа хамгаалахад зориулж монгол цэргийн тоог олшруулах, зэвсэг техникээр хангуулахад их анхаарч байсан баримт байдаг.
1916 онд Богдын засгийн газар Хаант оростой зэвсэг авах тухай хэлэлцээр хийж Оросын Ашко хотоос 4 их буу, 2000 гаруй винтовыг олон зуун сумтай авч Хүрээ, Сан-бэйс, Егүзэрийн хийдэд хувааж явуулсан байна.
Монгол ардын засгийн газрын 1921 оны 7 сарын 13 ны өдрийн тогтоолоор Егүзэр хутагт Галсандашийг “Монголын зүүн өмнө хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах сайд”-аар улируулан томилжээ.
Энэ нь ардын засгийн газраас ард олны дунд шашны нөлөө хүчтэй байгааг харгалзан юуны өмнө Егүзэр хутагтын өндөр нэр хүндийг ашиглан сүсэгтэн ард олонд төрийн бодлогыг ойлгуулах гэсэн арга хэмжээ байв.
Тухайн үеийн нийгмийн захиалгаар бичиж түүхэн үнэнийг гуйвуулж монгол улсын тусгаар тогтнол болон ардын хувьсгалын ялалт ардын төр засгийн бодлогыг эсэргүүцэгч, нам төрийн дайсан мэтээр харуулсан нь өнөөдрийн өндөрлөгөөс харахад түүхэн үнэнийг гажуудуулсан хэрэг болох нь нэгэнт тодорхой болжээ.
1921 оны 8 сард жанжин Д.Сүхбаатарын тушаалаар тус хязгаар нутгийг цагаантаны дээрэмчидээс чөлөөлөхөөр явсан Сэцэн хан аймгийг тохинуулах сайд бөгөөд ардын журамт цэргийн 2-р морин бригадын дарга Магсархурцын Дугаржав, хорооны дарга Гончигийн Бумцэнд хурандаа нарын анги хийд дээрээ ирэхэд Егүзэр хутагт сан часаасаа бүрэн хэрэглэлтэй 2 гэр гарган өгч албан хэрэгт нь тусалж байжээ.
Егүзэр хутагтыг ардын засгийн сайд болсонтой холбогдуулж тодруулбал зохих нэгэн зүйл бол ардын засгийн газрын анхны ерөнхий сайд Д.Бодоогоос Егүзэр хутагтад захидал ирүүлж төрийг төвхнүүлэх, шашныг мандуулах, жасын хөрөнгөө арвижуулах үйлст нь ерөөл тавьж байсан тухай ахмадуудын ам дамжсан яриа бий.
Егүзэр хутагт 1923 оны хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд /цагаан сараар/ Сан-бэйсийн хүрээнд ихэс лам нартай шинэлж явахдаа тэнд ажлаар явж байсан дэд жанжин Х.
Малын ноос худалдаалах гэрээ харийн хүмүүстэй байгуулж ажиллуулсан зэрэг нь тухайн үедээ төр шашны хэрэгт зориулагдсан боловч нутаг орныхоо алс ирээдүйд тэмдэглүүштэй зүйл болсон юм.
Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш бол Монгол төрийн тамгатай 13 хутагтын нэг, зүүн өмнөд хязгаарыг илбэн тохинуулах сайд, ачит мэргэн цорж, арилсан чин бишрэлт, хувилгаан тойн, зан бадарсан эрдэнэ мэргэн хамба хутагт, ялгуусан чин зүтгэлт, үнэн сүжигт гэгээнтэн, соён гэгээрүүлэгч, байгаль ан амьтныг энэрэхүйн экологич, хязгаар нутгийн аж ахуйг үлгэрлэгч гэхчлэн маш олон цол гуншинтай.
Энэ хүний тухай энгийнээр хэлэхэд, төр, шашныг хослон барьсан мундаг удирдагч байсны дээр байгаль экологи, хүн амын эрүүл мэнд, боловсрол, соёл урлагийн асуудалд маш их анхаарал хандуулдаг, эдгээр чиглэлээр тодорхой ажлуудыг эхлүүлж чадсан байдаг.
Жишээлбэл, ваар, цаас, хөх чулууны үйлдвэрлэлийг түгээн дэлгэрүүлж, утсан хүүхэлдэйгээр сүүдэр ший тавьж, хийдийнхээ шавь нар болон ард иргэддээ сонирхуулдаг байсан юм билээ.
Эцэст нь хэлэхэд Егүзэр хутагт Ж.Галсандаш бол зөвхөн Эрдэнэцагаан сумынхан, эсвэл Сүхбаатарчуудын шүтээн биш, нийт монголчууд таньж мэдэж, хүндэлж, дурсч явах учиртай хүн.
Егүзэр хутагт Галсандаш, гүн Дашням нар Зоригт бэйс Мижиддоржийн хошууны гүн Пунцагтай хамтарч 1923 оны 5 сарын 3 нд Английн худалдаачид болон орос Шливоновтой ноос /унгас/ худалдахаар байгуулсан 131 тоот гэрээ бичиг улсын төв архивт байдаг.
1923 оны өвөл зах хязгаарын хошуу шавийн дунд ардын нам засгийн бодлогыг таниулах, намын үүрүүд байгуулах ажлаар ирсэн Монгол ардын намын төв хорооны төлөөлөгч бөгөөд засгийн газрын төлөөний түшмэл Ц.
Бавуудорж, Т.Бүтэмж, С.Гочоо, С.Дэлгэрсан, Н.Жамсран, Ч.Сандэлэг, зайсан түшмэл Т.Чадраабал нарын 14 хүнийг хуралдуулж монгол ардын намын үүр байгуулсан байна.
Хэрэв Егүзэр хутагт нам төрийн бодлогыг эсэргүүцэгч байсан бол шавь нар болон хийдийнх нь дэргэд нам эвлэл, сургууль соёлын олон байгууллага байгуулагдан ажиллах боломжгүй.
Егүзэр хутагт (1870 онд Монгол, Сэцэн хан аймаг, Хурц вангийн хошуунд төрж, 1930 оны есдүгээр сард Нийслэл хүрээнд нас барсан) Халхын тамгатай хутагтын нэг.
1911 онд үндэсний хувьсгалыг талархан угтсан ба 1913 оноос Монголын зүүн өмнө хязгаарын сайдаар томилогдож Өвөр Монголын олон хошуудыг Монгол Улсдаа дагаар оруулах хэргийг явуулж, хил хязгаарыг Хятадаас сахин сэргийлэн суужээ.
Монголын засгийн газар зүүн өмнөд хязгаарын сайдаа суллуулахаар сэцэн хан Навааннэрэнг тусгайлан зарсан бөгөөд тэд 1916 оны эхээр Нийслэл Хүрээнд буцаж иржээ.
Тэрээр Монголын зүүн хязгаарт маш их нөлөөтэй нэгэн байсан тул 1921 онд ардын засгаас зүүн хязгаарт буй цагаантны цэргийн эсрэг тэмцэлд туслалцаа үзүүлэхийг хүсч байв.
Монгол улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхагласан 1911 оны өвөл цагт Егүзэр хутагт хил залгаа Өвөр монголын чуулган, хошуудаар заларч, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглах гэж байгааг мэдэгдэж, үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэлд нэгдэн нийлэхийг уриалжээ.
Гэвч үнэн хэрэгтээ түүнийг гэрийн хорионд байлгаж байгаад 1930 оны зун баривчлан хорьж, хилс хэрэг тулган мөн оны 9 дүгээр сарын 30-нд хуулийн дээд хэмжээгээр шийтгэжээ.
БНМАУ-ын Дээд шүүхийн Бүгд хурлын 1990 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдрийн тогтоолоор Егүзэр хутагтад тулгасан хилс хэргийг хэрэгсэхгүй болгож, цагаатгажээ.
Монгол Улсын засгийн газрын 2000 оны 5 дугаар сарын 31-ний өдрийн тогтоолоор Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын дунд сургуулийг Егүзэр хутагт Галсандашийн нэрэмжит болгов.
Дундад Иргэн Улсын цэрэг 1915 оны 11 дүгээр сарын 11-ний шөнө Өнө-Өглөгт хийдийг довтлон эзэлж, бурхан шүтээнийг нь түйвээн сайд Егүзэр хутагтыг баривчилж, улмаар Бээжинд хүргэжээ.
Монгол Улсын засгийн газар Шүүх яамны сайд Сэцэн хан Навааннэрэн, Цэргийн яамны дэд сайд Жамъяндорж нарыг томилон Бээжингийн засгийн газартай хэлэлцэн Егүзэр хутагтыг суллан авчээ.
Егүзэр хутагт багаасаа шашны эрдэм номд гарамгай сайн суралцаж, эрдэм ухаан, рид хувилгаанаараа олныг бишрүүлж, өөрийн Өнө-Өглөгт хийдээс гадна Нийслэл Хүрээ, Сэцэн ханы хүрээ болон Барга, Өвөр монголын олон хүрээ хийдээр явж ном айлддаг байв.
Ж.Галсандаш мяндаг тушаалтай, мэдлэг боловсрол ертөнцийг үзэх үзлийн хувьд тухайн нийгмийнхээ хүн байсан боловч улс орноо өөд татах сэтгэлгээгээрээ шинэчлэлийн уур амьсгалтай байсныг үгүйсгэж болохгүй.
Егүзэр хутагт 1921 оны 5 дугаар сарын 19-нд Зүүн өмнөд хязгаарыг байцаан үзэж илбэн тохинуулах сайдаар томилогдож, мөн оны аравдугаар сард сайдын үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгджээ.