polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тодорхой нэг хэвлэл мэдээллийн байгууллагад ажилладаггүй боловч нийгэм улс төрийн шинжтэй цаг үеийн чухал, тулгамдсан асуудлаар өөрийнхөө үзэл бодол, иргэний байр суурийг илэрхийлж, тодорхой баримт мэдээллийн хүрээнд эргэцүүлэн бодож үнэлэлт, дүгнэлт өгч, түүнд олон нийтийн анхаарлыг хандуулж, сэтгэл зүйд нь нөлөөлөх зорилгоор нийтлэл зүйн бүтээлийг туурвидаг хүнийг нийтлэлч гэж нэрлэдэг.
Нийтлэгчдийн үзэл бодол ижил төстэй биш байсан ч сэтгүүл зүйн эх бичвэрүүдэд янз бүрийн үндэслэл, санал бодол, дүгнэлтийн нэг ёсны “өрсөлдөөн” бий болж, хүлээн авагчдад тэднийг харьцуулах, тунгаан бодох замаар өөрсдийн байр суурийг илэрхийлэх, болж байгаа үйл явцын доторх өөрсдийн эзлэх байр суурийг тодорхойлох боломж олгож байдгаар томоохон ач холбогдолтой юм.
Ингэхдээ нийтлэлчид өөрсдийнхөө үндсэн мэргэжил, ажлын явцад олж авсан мэдлэг, боловсрол амьдралын дадлага туршлага, таньж мэдсэн зүйлд тулгуурлан үзэл бодолд, байр сууриа илэрхийлдэг байна.
Нийтлэлч нийгмийн амьдралын хамгийн чухал асуудлыг хөндөж, улс төрийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог бөгөөд шинжлэх ухаан, урлагтай нягт уялдаа холбоотой оршдог учир түүнийг бас олон янзаар тайлбарладаг байна.
Өнөөдөр нийтлэлч, нийтлэл зүй гэсэн үг Европын орнуудад нэлээд өргөн тарсан бөгөөд зарим оронд одоогийн бидний хэрэглэж буй утгаас өөрөөр авч үздэг тохиолдол элбэг байна.
Анх “нийтлэлч” гэж олон нийтийн өмнө зөвхөн төр эрхийн асуудлаар үг хэлдэг хүнийг нэрлэж байсан бол аажим аажмаар тогтмол хэвлэлд цаг үеийн тулгамдсан асуудлаар улс төрийн шинж бүхий материал бичдэг хүнийг хэлдэг болжээ.
Энэ бол тухайн мэдээллийн хэрэгслийг ашиглаж буй хувь хүнтэй шууд холбоотой бөгөөд сонинд нийтлэгдсэн, радио телевизээр нэвтрүүлсэн бүх мэдээлэл тухайн уншигчийн хувьд зуун хувь ашигтай болох баталгаа хаана ч байдаггүй.
Хүн бүрийн ухамсар, мэдлэг боловсролын төвшин, мэдээлэл хүлээж авах боломж, амьдралын нөхцөл байдал, тухайн орны хөгжлийн ерөнхий төвшин харилцан адилгүй зэрэг олон хүчин зүйл үүнд нөлөөлнө.
Тухайн хүлээн авагч тухайн мэдээллийн хэрэгслээс олж авч байгаэа аливаа шинэ зүйл, шинэ мэдлэг, эсвэл хуучин мэдлэгийг улам гүнзгийрүүлж, баталгаажуулж байгаа мэдээлэл нь ашигтай мэдээлэл болно.
Урьд нь өөр мэдээллийн хэрэгслээс мэдсэн, хуучин баримтыг давтсан, шинэ зүйл агуулаагүй, мэдлэгийн хүрээнд ямар ч нөлөөгүй мэдээлэл нь ашиггүй мэдээлэл юм.
Хэдийгээр энэ томъёог уншигч болгоны хувьд ашиглах боломжтой боловч нийт уншигчийн дунд судалгаа явуулах замаар тухайн мэдээллийн хэрэгслийн үйл ажиллагааны үр дүнг хэмжих бүрэн боломжтой.
Өөрөөр хэлбэл, эх бичвэрийн агуулж буй суурь мэдээллийн хэмжээ, түүний нөлөөллөх чадвар сайн, цаашид бодит мэдээлэл болж чадах магадлал нь өндөр байх ёстой гэсэн үг юм.
Хэлний Институт нь “Эм Ай Ю” Дээд Сургуульд суралцах хүсэлтэй оюутнуудад Англи хэлний суурь боловсрол олгодог бөгөөд гадаад хэлний мэдлэгээ сайжруулахыг хүссэн хүн бүрийн өмнө нээлттэй.
Хичээлийн хөтөлбөр нь суралцагсдад англи хэлээр унших, бичих, сонсох, ярих чадвар олгоход чиглэсэн байдаг ба суралцагсдын нэг жилийн хугацаанд сурсан мэдлэг, чадвар “Эм Ай Ю” Дээд Сургуульд элсэн, улмаар амжилттай суралцах суурь болдог.
“Эм Ай Ю” Дээд сургууль нь 2002 онд байгуулагдсан бөгөөд Олон улсын түвшинд өрсөлдөхүйц өндөр мэдлэг боловсролтой, чадварлаг, шилдэг удирдагчдыг бэлтгэн гаргах зорилготой ажиллаж байна.
Тус сургууль нь өвлийн амралтын аялал болон оюутан солилцооны хөтөлбөрөөр оюутнуудаа АНУ, БНСУ, БНХАУ руу аялуулан, тухайн улс оронтой танилцаж мэдлэг туршлагаа арвижуулах боломжийг олгодог.
Бид нийгмийн хөгжлөө дагаад орчин үеийн өндөр технологи, эрчим хүчний нөөц, байгаль орчин хамгаалал, хүнс судлалын чиглэлээр явуулсан судалгаа шинжилгээнд тулгуурлан сургалтаа явуулж зууны удирдагчдыг бэлтгэсээр байна.
1964-1967 онд ЦШНИ-д ажиллахдаа нейтроны цахилгаан туйлшралыг тодорхойлох талаарх тулгуур судалгаанд оролцохын зэрэгцээ МУИС-ийн нейтрон генератортой холбоотой хэмжих төхөөрөмжийг Ш.
Нейтроны генераторыг боловсронгуй болгон милли-микросекундын импульс ажиллагаанд оруулан зарим тулгуур ба хавсарга судалгааны 15-н эрдэм шинжилгээний ажлыг хэвлүүлэн судалгааны ажлын явцад тус лабораторийн ажилтан нарт цөмийн техник, цөмийн физикийн судалгааны арга барилыг эзэмшүүлсэн.
Ж. Сэрээтэр цөмийн физикийн ололтыг улс ардын аж ахуйд нэвтрүүлэх зорилгоор уул уурхайн бүтээгдэхүүн дэх үнэт ховор элементүүдийг тодорхойлох цөмийн физикийн арга боловсруулах болон үйлдвэрлэлиын процессийг хянахад зориулсан багаж төхөөрөмжийг зохион бүтээж нэвтрүүлэх ажлыг хийж, тухайлбал Бэрхийн жоншны үйлдвэрт хайлуур жоншны хүдэр дэх фторын хэмжээг хурдан тодорхойлох төхөөрөмжийг бүтээн туршин нэвтрүүлэхэд оролцсон, Бор-Өндөрийн уулын баяжуулах үйлдвэрт уурхайнуудаас автомашинаар ачиж ирсэн жоншны хүдэр дэх фторын хэмжээг шууд машин дээр нь хурдан тодорхойлдог нейтрон идэвхжилийн төхөөрөмжийг зохион бүтээж үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх гэрээт ажлыг удирдсан.
1988-1994 онд ЦШНИ-д ажиллах хугацаанд газрын ховор элементүүдийн муж дахь альфа задрал, изомер үүсгэдэг цөмийг хайх, цөмүүдийн бета задралын схемийг тогтоох, дээд хилийг тодорхойлох талаарх хэд хэдэн чиглэлийн судалгаанд оролцож альфа задралд үүсэх шинэ изомер төлөвүүдийг шинээр олж хагас задралын үеийг тодорхойлон, 20 гаруй изотопын хувьд бета-спектрийн дээд хилийг шинээр буюу шинэчлэн тогтоов.
Нийтдээ дээрх судалгааны чиглэлээр 20 орчим өгүүллийг хамтран зохиогчдын хамт "Известия РАН сер.физ", "Сообщения ОИЯИ", "Приборы и техника эксперимента", " ", ". . . "," " зэрэг шинжлэх ухааны нэр хүндтэй сэтгүүлүүдэд хэвлэгдсэн болно.
Цөмийн шинжилгээний лабораторийг түшиглэн цөмийн физикийн сургалтын групп байгуулагдсан 1967 оноос эхлэн Ж.Сэрээтэр сургалтын програм, төлөвлөгөө зохиоход оролцож, "Цэнэгт бөөмс бодистой харилцан үйлчлэх", "Цөмийн спектроскопи" зэрэг тусгай мэргэжлийн хичээлийн лекц уншиж, практикийн ажлуудыг тавьж бакалавр, магистрын дипломны ажлууд болон докторын зэрэг хамгаалах ажлыг удирдсан болно.
1998 онд ЦШНИ-д уригдан очиж 2002 он хүртэл ажиллах хугацаандаа "мини-апельсин" төхөөрөмжийг ашиглан ховор шорооны элементүүдийн мужид изотопуудын задралд гарах конверсийн электроны спектрийг хэмжиж хэд хэдэн нуклидын задралын схемийг тодотгож, иж бүрнээр зохиох ажлыг гүйцэтгэсэн.
1963 онд Москва хотын Ломоносовын нэрэмжит Улсын Их Сургуулийг физикийн шинжлэх ухааны салбарт эрдэм шинжилгээний ажилтан болон их, дээд сургуулийн багшийн мэргэжлээр төгссөн.
Энэ чиглэлийн судалгааны дүнг олон улсын бага хуралд илтгэж одоо энэ чиглэлээр "мини-апельсин" маягийн бета-спектрометрийн тусламжтай хэмжсэн спектрүүдийг боловсруулан цөмийн цахилгаан соронзон мультиполилогийг тодорхойлох, шинэ "" шилжилт хайх талаар Дубнагийн эрдэмтэдтэй хамтарсан судалгааг шавь нарын хамт явуулж байна.
Ж. Сэрээтэр цагаан тугалга, индийн ялгасан изотопуудыг хурдан нейтроноор шарж үүсгэсэн индийн цөмүүдийн задралын схемын талаар цуврал судалгаа явуулан үр дүнг нэгтгэн нэг сэдэвт зохиол бичиж 1977 онд Москвагийн Улсын Их Сургуулийн Цөмийн физикийн эрдэм шинжилгээний институтийн эрдмийн зөвлөл дээр дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан.
“Хаврын баяр” цэнгээнт бүжгийн улсын уралдааны 14 удаагийн аварга МЗХ-ны “Хөдөлмөрийн алдар” алтан медальт СЭЗИС-ийн дэргэдэх “Улаан Сарнай” хамтлаг нь анх 1986 Боловсролын болон Соёлын тэргүүний ажилтан Давийнямын Төмөрхүү багшийн санаачилгаар байгуулагдсан.
2011 онд Герман улсын Брауншвег хотноо зохион байгуулсан Европын Стандартын төрлөөр Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцож хагас шигшээ /Дэлхийд шилдэг 10 хамтлагийн нэг болсон/
Гүр хаан энэ үед төрийн хэргийг мэдэхээсээ илүүтэйгээр баяр цэнгэл, ан гөрөө хөөцөлдөх болж, төрийн хэргийг огоорч эхэлсэн нь Хүчүлүгт сайхан далим болсон байна.
1218-1220 оны орчимд Хар Хидан улс нь Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд орж харьяат иргэд нь хаяа нийлэн сууж байсан казах, узбек, ногай, каракалпак, башкир зэрэг угсаатны бүлгүүдтэй холилдон аажимдаа ууссан байна.
Ингээд 1211 онд Хүчүлүг хадам аавынхаа нэрийг барин Самаркандад нэр хүндтэй болж Хорезм Шахтай Монголчуудын эсрэг холбоо тогтоосноор Чингис хааны байгуулсан Их Монгол улсын баруун-өмнөд хил аюултай байдалд орсон байна.
Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэлд нийтлэх, нэвтрүүлэх бүх төрлийн бүтээл болон зохиогчийн номыг хянан найруулж, засах, зөвлөх эрх бүхий итгэмжлэгдсэн хүнийг редактор гэж нэрлэдэг.
Гол үүрэг нь тухайн бүтээлийн алдаа, мадгийг илрүүлэн арилгах, хэлний хэм хэмжээ, бүтэц зохиомжийн талаар зохиогчид зөвлөх, найруулгын хэм хэмжээг хангуулах, хэвлэлийн технологи болон редакцийн газраас тавигдах шаардлагыг мөрдүүлэхэд оршино.
Радио, телевизийн байгууллагуудад нэвтрүүлгийн зохиолыг бичиж, хянан найруулж бэлтгэдэг уран бүтээлийн ажилтныг хариуцаж буй ажлын онцлог, албан тушаалыг харгалзан ерөнхий, ахлах, туслах редактор болон нэвтрүүлэг хариуцсан редактор гэдэг.
Эх бичвэрийг бүхэлдээ зохиогчийн бичсэн хүрээнд үлдээж, найруулга зүйн үүднээс хянан засаж, зохисгүй нэр томъёо, ач холбогдолгүй үг хэллэг, илүү мэдээллийг арилгах зорилгоор хянах аргыг боловсруулан засах гэж нэрлэнэ.
Түүний бүтээлүүдэд “Байгалийн тухай” зохиол чухал байр суурь эзэлдэг бөгөөд ертөнцийн үүсэл, хөгжил хөдөлгөөн, зүй тогтол, цаг уурын үзэгдлийн талаар энд дэлгэрэнгүй тусгасан байдаг.
Энэхүү сургуулийн материалистууд тухайн үеийн боолын эздийн тэргүүний дэвшилттэй хэсгийн төлөөлөгчид байсан хэдий ч шашны үзэл болон идеалист чиглэлийн зарим урсгалыг зоригтойгоор шүүмжилдэг байжээ.
Милетийн сургуулийн материализм нь Дорно дахины орнуудад үүсэн илэрч байсан материалист үзлийн нэгэн адил байгалийн талаарх тухайн үеийн төсөөлөлтэй уялдаатайгаар үүсч хөгжсөн бөгөөд гол төлөөлөгчид нь улс төрийн томоохон сэтгэгчид байсны зэрэгцээ байгалийн шинжээчид байжээ.
Анаксимандрын орчлонгийн гарал судлалын онолоор бол орчлонгийн төв нь газар бөгөөд хавтгай, цилиндр хэлбэртэй, түүнийг тойрон тэнгэрийн 3 цагираг нар, сар, оддын цагираг эргэлдэн байдаг ажээ.
Эсрэг тэсрэг, халуун хүйтэн, хуурай нойтон зүйлс хийгээд тэдгээрийн хоорондын хямрал тэмцэл апейроноос ялгаран гарах замаар ертөнцийн хязгааргүй олон хэлбэр дүрийн юмс үүссэн гэж үзсэн байна.
Апейрон бол үргэлжийн хөдөлгөөнд оршиж байдаг бөгөөд нэгдмэл материаллаг анхдагч эхлэл, тодорхой бодис үзэгдлийн эх булаг нь мөн гэж Анаксимандр тэмдэглэжээ.
Анаксимандрын апейроноос ялгаран гарч олон тооны ертөнц ба бодисыг үүсгэж үгүй болгож байдаг эсрэг тэсрэг талын тухай сургаалд урсгалын диалактикийн элемент агуулагдаж байгаа нь харагдаж байна.
Гэхдээ энэхүү эртний материалистын төлөөлөгчид нь матери, байгаль анхдагч, ухамсар хоёрдогч гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг байсан хэдий ч матери ухамсар хоорондоо ямар хамааралтай байх вэ гэдгийг тэр бүр нарийвчлан тайлбарлаагүй байдаг.
Орчлон ертөнцийн үүслийн талаар Анаксимандрын баримталж байсан үзлийг авч үзвэл: эхлээд апейроноос төрүүлэгч эхлэл болох халуун хүйтэн хоёр ялгарч улмаар түүнээс галт хүрээ үүсэж, тэр нь дэлхийг бүрхэж байгаа агаар мандлыг үүсгэсэн бөгөөд дараа нь энэхүү галт хүрээ нь тус тус олон тооны цагаригууд болон салан тасарч түүнээс тодорхой үед сар, нар, одод үүсчээ гэж үзсэн.
Ер нь орчлон ертөнцөд бодис нь юмсын хязгааргүй мөнхийн тойрон эргэлт болдог бөгөөд энэхүү хөдөлгөөнд гадны хүч, бурхан шаардлагагүй байдаг гэж тэрээр үзэж байв.
Энэ бол янз бүрийн мэдээлэл олж авахад чиглэгдсэн бүх төрлийн үзэсгэлэн, уулзалт, наадам зэргийг зохион байгуулагчид, оюуны өмчийн зохиогчийн эрхийг хамгаалах, төлөөлөх албад юм.
Сэтгүүл зүйн дэд бүтцийн техникийн талыг хэвлэх үйлдвэрүүд, радио, телевизийн техникийн төв, шуудан холбооны, түүний дотор сансрын холбооны байгууллагууд, тогтмол хэвлэлийг хүргэх, захиалах, тараах, номын худалдааг эрхэлдэг байгууллагууд, ОНМХ-үүдэд зориулж техник хэрэгсэл, хальс, цаас болон телевизор, радио хүлээн авагч үйлдвэрлэгчид бүрдүүлдэг.
Тухайлбал, шуудан холбоонд гарсан гэмтэл, хүргэлтийн өндөр зардал зэрэг нь мэдээллийг “хүлээн авагчдад” шуурхай, саадгүй хүргэхэд багагүй бэрхшээл учруулдаг нь тодорхой юм.
Үүнд юуны өмнө сэтгүүлч бэлтгэдэг их, дээд сургуулиуд, сэтгүүл зүйн факультет, салбар, сонин, хэвлэл, радио, телевизийн ажилтнуудыг давтан бэлтгэх, мэргэжил дээшлүүлэх байгууллагууд ордог.
Түүнчлэн сэтгүүлчдийн мэргэжлийн байгууллага , зохиолчдын холбоо, эвсэл, киноны уран бүтээлчдийн нийгэмлэг зэрэг байгууллагууд ОНМХ-ийн боловсон хүчний асуудлыг шийдвэрлэхэд тодорхой үүрэг гүйцэтгэдэг.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны дараа Барууны орнуудад медиа-корпорациуд мэдээллийн бус томоохон компаниудтай нэгдэн нийлэх болсон нь ажил хэргийн үйл ажиллагааны бусад хүрээтэй холбоотой асар том медиа-корпорациуд үүсэхэд нөлөөлсөн юм.
Өнөөдөр мэдээлэл харилцааны хамгийн сүүлийн үеийн технологийг ашигладаг санхүү эдийн засгийн нүсэр том баазтай корпорациуд олон улсын мэдээллийн зах зээлд тэргүүлэх байр суурийг эзэлж байна.
Томоохон медиа-корпорациудад харьяалагдах Америкийн « », « », « », Английн « », Францын « е», Германы « » сонин, «», «», « » сэтгүүл зэрэг тогтмол хэвлэл дэлхийн олон оронд маш олон хувиар тарж байна.
Ийм сонин, сэтгүүл дэлхий дахинд өргөн дэлгэрч байгаа нь сэтгүүл зүй судлаачид «олон улсын», эсвэл «даяарчлалын» тогтмол хэвлэлийн шинэ хэв маяг, бүлэг бүрэлдэн төлөвших тухай дүгнэлт хийхэд хүргэж байна.
Одоогийн Иракийн нутагт байсан эртний Шумерт худалдаа арилжааны анхны сүлжээ бий болж, арилжаа наймааны ёсчлон мөрдөх журам, Шумерийн худалдааны гэрээ хэлэлцээр үйлчилж байсан нь менежментийн анхны оролдлого бөгөөд менежментийн сэтгэлгээ үүсэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ.
Америкийн саятан Ф.Тейлорын 1911 онд “Шинжлэх ухааны удирдлагын зарчмууд” ном нь менежмент бие даасан шинжлэх ухаан мөн гэдгийг баталсан бол Францын бизнесмен Анри Файоль Тейлорын нээлтийг улам баяжуулан захиргааны менежментийн үндсийг боловсруулж, менежментийн үүргийг тодорхойлжээ.
зуунд дэлхийн аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн орнуудын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн хөгжлийн нэг гол чиг хандлага нь тэдний төвлөрөл, хэдхэн томоохон концерний мэдэлд бөөгнөрөх явдал юм.
зууны зааг дээр дэлхийн аж үйлдвэр өндөр хөгжсөн орнуудад үүссэн монопол нэгтгэлүүд өнгөрсөн зууны эхний хагаст өөрийн орны хэвлэлийн үйл ажиллагаа болон радио нэвтрүүлгийн хүрээнд тэргүүлэх байр суурийг эзлэх болжээ.
Сонин, сэтгүүл, радио, телевиз, мэдээллийн агентлаг, цахим хэвлэл бүгд мэдээллийн үйл ажиллагаа явуулдаг тодорхой нэг байгууллагын хэлбэрээр оршин тогтнодог хуулийн этгээд мөн.
Аливаа хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын үйл ажиллагааны ололт амжилт, нэр хүнд, зах зээлд өрсөлдөх чадвар нь түүний нийтлэл, эсвэл нэвтрүүлгийн бодлогоос шууд шалтгаалдаг.
ОНМХ-ийн шинжлэх ухааны үндэстэй, оновчтой, чиглэсэн зорилготой, алсын хараатай нийтлэлийн бодлогын үр дүнд захиалагч, хүлээн авагчдын оюуны эрэлт хэрэгцээг системтэй, тогтвортой хангасан мэдээллийн чанартай бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, түүнийг мэдээллийн зах зээлд амжилттай борлуулах замаар тухайн байгууллагаа үр ашигтай удирдан зохион байгуулах үйл ажиллагаа бол менежмент мөн.
Өөрөөр хэлбэл, “Оюуны бүтээл үйлдвэрлэгч, хэрэглэгчийн харилцааг уялдуулж, бүтээлч сэтгэлгээтэй уран бүтээлийн ажилтнуудын хөгжлийг удирдлагын арга хэлбэр, зарчмуудаар хангах хүмүүсийн харилцааны урлаг, удирдлагын шинжлэх ухаан” юм.
1990 онд өрнөсөн ардчилсан хувьсгал нийгмийн амьдралын бүх хүрээ, салбар өөрчлөн шинэчлэгдэж, хөгжлийн цоо шинэ замаар замнах, үйл ажиллагааг бүхэлдээ шинээр зохион байгуулахад хүргэсэн нь Монголын сэтгүүл зүйн тогтолцоонд томоохон өөрчлөлт гарахад нөлөөлсөн юм.
Нэг намын тогтолцоо задарч, олон намын тогтолцоо бүхий ардчилсан хүмүүнлэг нийгэм байгуулах үйл явц эхэлсэн нь захиргаадалтын тогтолцоо бүхэлдээ нурж, ОНМХ-д тавих бүх төрлийн хяналтыг халж, бие даасан чөлөөт сэтгүүл зүйн эх суурийг тавьж, нийтлэл, нэвтрүүлгийн агуулга, ур чадварт чанарын шинэ ахиц өөрчлөлт гарчээ.
Интернет, цахим хэвлэл үүсч, сэтгүүл зүйн хамрах хүрээ ч орон зай, цаг хугацааны хувьд эрс өргөжиж, дэлхийн сэтгүүл зүйн жишигт хүрэх шинэ боломж нээгдсэн билээ.
1990-ээд оноос хойшхи үеийн ОНМХ-ийн тогтолцоог төр засгийн, улс төрийн хүчнүүдийн, олон нийтийн байгууллагын, салбарын, пүүс компани, аж ахуйн нэгжийн, хувийн, хамтарсан, гадаадын, олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл бүрдүүлж байна.
Мэдээллийн агентлагууд, мэдээллийн албад бол телевиз, тогтмол хэвлэл, радио, мэдээллийн агентлагууд, төрийн болон төрийн бус янз бүрийн байгууллагын хэвлэл мэдээллийн алба, төв , товчоо , сурталчилгааны алба, нийгмийн бусад институтуудын олон түмэнтэй харилцах зорилго бүхий байгууллагуудын тогтолцоо юм.
Энэ байгууллагууд мэдээлэл цуглуулах, боловсруулах, түүнийг тараах, ОНМХ-үүдийг мэдээллээр хангах, сэтгүүлчидтэй янз бүрийн харилцаа холбоо тогтоох зэрэг олон төрлийн үйл ажиллагаа явуулдаг.
Гэхдээ түүний ажил үүргийн хүрээ зөвхөн ОНМХ-тэй холбоо тогтоохоос хамаагүй өргөн, харьцангуй өвөрмөц бөгөөд гол зорилго нь “захиалагчийн”, өөрөөр хэлбэл улс төр, эдийн засаг, соёл, шинжлэх ухаан, шашны зэрэг янз бүрийн байгууллагын болон улс төрийн зүтгэлтэн, худалдаачин, менежер, эрдэмтэн, жүжигчин гэх мэт хүмүүсийн дүр төрхийг бүхэлдээ бүрдүүлэн бий болгоход оршино.
Энэ бол үйлдвэрлэлийн бүх хүрээ болон хүмүүсийн амьдрах үйл ажиллагаанд үйлчилдэг, гэхдээ хөрөнгөлөг зүйл үйлдвэрлэдэггүй аж ахуйн бүх салбарыг илэрхийлдэг нийтлэг шинжтэй ерөнхий нэр томъёо юм.
Дэд бүтцийг үйлдвэрлэлийн, нийгмийн, тусгай салбарын (эрүүл мэнд, соёл, боловсрол, нийгмийн аюулгүй байдал, ахуйн үйлчилгээ), институцийн, мэдээллийн, зах зээлийн гэж ангилдаг.
ОНМХ-ийн дэд бүтэц гэдэг нь сонин хэвлэл, радио, телевиз нь янз бүрийн мэдээллийн хэрэгслийн нийлбэр цогц болж, үйл ажиллагаагаа хэвийн байдалд явуулахад нөлөөлдөг байгууллага, нэгжүүдийн тогтолцоо юм.
Энэ тогтолцоо нь нэг талаар сонин сэтгүүл, радио, телевизийн газруудыг бүх шаардлагатай мэдээлэл, техник болон холбооны хэрэгслээр хангадаг бол нөгөө талаар мэдээллийн бүтээгдэхүүнийг хүлээн авагчдад шуурхай хүргэх үүрэг гүйцэтгэдэг.
Иймд дэд бүтцийн нэгжгүйгээр аливаа редакцийн үйл ажиллагаа “ганцаардмал” байдалд орж, үнэ өртөг ихтэй, нарийн төвөгтэй, хүнд хэцүү болохын хамт маш удаан, эрчимгүй явагддаг.
АНУ-ын нэрт судлаач, менежментийн шинжлэх ухааны эцэг Фредрик Тейлор менежментийн шинжлэх ухааны үндсийг “Уламжлалт дадлын оронд шинжлэх ухаан, сөргөлдөөний оронд харилцан итгэлцэл, хувиа хичээхийн оронд хамтран ажиллах, бүтээмжийн өсөлтийг хязгаарлах биш, улам нээх, ажилчин нэг бүрийн ур чадварыг дээд зэргээр хөгжүүлэх явдал” гэж тодорхойлсон байдаг.
Өргөн утгаар нь авч үзвэл менежментийн шинжлэх ухаан гэдэг нь байгууллагыг шинжлэх ухааны үндэстэй, тогтолцоотой удирдах онол, удирдагч хүнд байгууллагаа авч явах ухаан, урлагийг эзэмшүүлэх ухаан гэж хэлж болно.
Явцуу утгаар нь авч үзвэл, нэгэн зорилгод нэгдсэн байгууллагыг үр ашигтай удирдан жолоодон ажиллах хүч, санхүү, нийтлэл мэдээын нөөцийг хамгийн үр ашигтай зохион байгуулах ур чадварыг менежмент гэнэ.
Арилжааны хүчин зүйл орчин үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн үйл ажиллагаанд ямар нөлөө үзүүлж байгааг Америкийн сэтгүүл зүйн жишээгээр тайлбарлаж болно.
Ийм сурталчилгааын нөлөө сонин хэвлэлийн агуулгад бас нөлөөлж, аль болохоор олон уншигчийн анхаарлыг татахуйц нийтлэл мэдээ нийтлэхийг чухалчилдаг болж байна.
Тухайлбал, 90-ээд оны эхэнд АНУ-ын сонины сурвалжлагчдын 19 хувь нь спортын, 8 хувь нь гэмт хэрэг, шүүхийн үйл ажиллагааны асуудлаар, 7 хувь нь бизнесийн чиглэлийн сэдвээр дагнан мэргэших болжээ.
Мэдээллийн хэрэгслийн ихэнх нь нийслэл хотод бий болж, хотод төвлөрсөн шинжтэй байсан бөгөөд орон нутгийн хүн амыг мэдээллээр хангах явц нэлээд хоцронгуй байдалд байсан.
ОНМХ-ийн чухал төрөл болох баримтат киног мэдээллийн хэрэгслийн хувьд биш урлагийн бүтээлийн хувьд үнэлэх үзэл бодол давамгайлж ирсэн бөгөөд баримтат киноны хөгжил харьцангуй сул байгаа зэрэг болно.
Сүүлийн 20 жилд нэвтрүүлгийн томоохон компаниуд олон нийтийн анхаарлыг онцгой татдаг спортын уралдаан, шоу зэрэг үйл явдлуудыг дагнан нэвтрүүлдэг эрх олж авах явдал өргөн дэлгэрч байна.
Ийм эрхийг гол төлөв санхүү, эдийн засгийн нөөц боломж сайтай арилжааны телекомпаниуд авч байгаа нь олон нийтийн телевизийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлдэг болжээ.
Судлаачдын дүгнэлтээс үзэхэд ОНМХ-ийн арилжааны шинж улам гүнзгийрч, компьютерийн сүлжээг өргөн ашиглах болсон нь зууны эцэст баян, ядуугийн хоорондох зөрчил дээр мэдээллээр хангах гэсэн өөр нэг томоохон шалгуур нэмэгдэхэд хүргэжээ.
Уншигчдын нэг хэсэг нь интернетээс эхлэн мэдээллийн бүх суваг, эх сурвалжийг ашиглаж байхад нөгөө хэсэг нь хөрөнгө мөнгөний хүчин зүйлээс шалтгаалан мэдээлэл хүлээж авах боломж нь эрс хязгаарлагдмал байна.
ОНМХ-ийн дэд бүтцийн чухал хэсэг бол мэдээллийн агентлагууд, мэдээлэл солилцох албад, үйлдвэр-техникийн нэгжүүд, холбооны байгууллагууд, мэдээллийг түгээх, хүргэх тогтолцоо, ОНМХ-ийг боловсон хүчнээр хангаж, сургалт судалгааны талаар тусалдаг байгууллагууд, хэвлэн нийтлэгчид болон эрхлэгчдийн нийгэмлэгүүд, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийг бүртгэж зөвшөөрөл олгодог, нийтлэлийн бодлого, хөтөлбөрийг зөв хэрэгжүүлж байгаа эсэхийг хянадаг төрийн байгууллагууд зэрэг болно.
Түүнчлэн хэвлэл мэдээллийн талаарх хууль, бусад эрх зүйн актуудыг зөв биелүүлж байгааг хянадаг прокурорын, мөн тийм хууль зүйн актуудыг зөрчсөн тохиолдолд иргэний болон эрүүгийн хэргүүдийг авч үздэг шүүхийн байгууллагууд ч ямар нэг хэмжээгээр сэтгүүл зүйн үйл ажиллагаатай холбоотой байдаг.
Нэг дэх нь мэдээллийн хэрэгслүүдийн нийтлэл, нэвтрүүлгийн нийлбэр нь тусгаж буй бодит байдлын дүр зургийг дээд зэргээр бүрэн дүүрэн, өргөн хүрээтэй, олон талын, төгс төгөлдөр харуулсан байх ёстой.
Тиймээс сэтгүүл зүйд олон төрлийн сонин хэвлэл, радио, телевизийн хөтөлбөр, нэвтрүүлэг бий болж, түүний дотор бодит байдлын янз бүрийн хүрээ, асуудалд хандсан булан, нүүр, боолт, булангийн нэвтрүүлгүүд байдаг.
Сэтгүүл зүйн дэд бүтцэд шууд холбоотой өөр нэг нэгж бол сурталчилгааны агуулгыг бэлтгэх, байрлуулах, сонин хэвлэлд нийтлэх, радио, телевизээр нэвтрүүлэх зорилго бүхий сурталчилгааын агентлагууд юм.
Хэвлэл мэдээллийн томоохон байгууллагуудад сурталчилгааын агентлаг, албадтай харилцаа холбоотой ажиллаж, өөрийн сонин хэвлэл, нэвтрүүлгийн сурталчилгааын бодлогыг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй сурталчилгааын хэлтсүүд ажилладаг.
Үүнээс гадна сэтгүүл зүйн дэд бүтцийн үйл ажиллагаанд ОНМХ-д ашиглах боломжтой янз бүрийн мэдээллийг бэлтгэдэг, хадгалдаг бусад олон нэгж оролцдог байна.
Монгол Улсын үндэсний анхны тогтмол хэвлэл болох “Шинэ толь хэмээх бичиг” сонин 1913 оны 3 дугаар сарын 6-нд Өргөөд хэвлэгдэн гарч сэтгүүл зүйн эх үндсийг тавьсан.
Олон нийтийн мэдээллийн тогтмол хэвлэл , радио, телевиз, мэдээллийн агентлаг, баримтат кино зэрэг үндсэн хэрэгслүүд бүрэлдэн тогтож, мэдээллийн бие даасан салбарын хэмжээнд төлөвшиж, харилцан нөхцөлдсөн нэгдмэл үйл ажиллагаа явуулах тогтолцоог ОНМХ-ийн тогтолцоо гэж нэрлэдэг.
Ямар ч хүн энгийн, ойлгомжтой мэдээллийг олон нийтийн мэдээллийн аль ч хэрэгслээс тогтмол хүлээн авч, оюуны хэрэгцээ шаардлагыг хангаж чадах нь сэтгүүл зүйн мэдээллийн гол зорилго юм.
Харин энэ зорилгыг амжилттай биелүүлэх нь тухайн оронд үйл ажиллагаа явуулж буй ОНМХ-ийн тогтолцоо, түүний бүтэц, зохион байгуулалт, харилцан нөлөөлөл, уялдаа холбоо нь ямар түвшинд байгаагаас шууд шалтгаална.
Арилжааны чиглэл бүхий сэтгүүл зүйд сэтгүүлч болон хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл тодорхой зах зээлд үйлчилдэг ёстой гэсэн үзэл баримтал өргөн дэлгэрсэн бол сэтгүүл зүйн бусад чиглэлийн төлөөлөгчид юуны өмнө иргэдэд, олон нийтийн санаа бодолд, эсвэл хувь хүн болох уншигчид хандах хэрэгтэй гэж үздэг байна.
Сэтгүүл зүйн арилжааны шинж өсөн нэмэгдэж байгаа нөхцөлд зах зээлийн механизмаар дамжин хэрэгждэг ХМХ-ийн болон сэтгүүлчдийн үйл ажиллагааг эдийн засгийн хувьд зохицуулах нь шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг.
Зах зээлийн дарамт нь өрсөлдөөний орчинд үйл ажиллагаа явуулж буй ОНМХ-ийн болон сэтгүүлчдийн давуу тал, «тоглоомын дүрэм»-ийг тодорхойлж өгдгөөрөө онцлогтой юм.
Сэтгүүл зүйн удирдан зохион байгуулах дэд бүтцэд ОНМХ-тэй холбоотой хууль эрх зүйн актуудыг боловсруулдаг парламентээс эхлээд тодорхой үйл ажиллагаа явуулдаг мэдээллийн хэрэгслийг бүртгэх, удирдах зорилго бүхий орон нутгийн байгууллага хүртэлх олон төрлийн, янз бүрийн төвшний нийгмийн институтууд ордог.
Сонин, сэтгүүлийг хэвлэх, нэвтрүүлэг бэлтгэх үйл явц мэдээллийн үйлдвэрлэлийн салбар болон хувирч, хэрэглэгчдийн зах зээлийн шаардлагыг харгалзсан ажил хэрэгч шинж, үр ашигтай ажиллах менежмент, маркетингийн стандарт нэвтэрч байна.
Тиймээс Баруун Европт ОНМХ-ийг «медиа-үйлдвэрлэл», сэтгүүлчдийн бүтээлийг зах зээлд нийлүүлж буй бараа бүтээгдэхүүнтэй адилтгаж «медиа-бүтээгдэхүүн» гэж нэрлэдэг нь түгээмэл болжээ.
Дэлхий дахинд тогтмол хэвлэл 300 жилийн турш олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслийн үүргийг дангаараа гүйцэтгэж байсан бөгөөд кино, радио, телевиз бий болсноор ОНМХ-ийн цоо шинэ тогтолцоо бий болжээ.