polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Өнөөдөр монголчууд гадаад болон дотоодын олон нэр төрлийн шар айргийг дэлхийн бусад ард түмний нэгэн адил хэрэглэж заншсаны зэрэгцээ тухайн бүтээгдэхүүний тухай мэдлэг, соёлч хэрэглээ төлөвшин тогтож байна.
Шар айраг нь өдөр тутам хоол хүнстэй цуг өргөнөөр хэрэглэгдэх болсон ба Эртний Египетийн Папирус бичигт хааны бунхан барих ажилчдын хүнсэнд шар айраг түгээж байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг.
Эртний хүмүүс шар айраг исгэх талаар хад чулуу болон шавар самбар дээр сийлж тэмдэглэн үлдээснээс үзэхэд МЭӨ 7000 жилийн орчим буюу одоогоос 9 мянган жилийн тэртээ Тигр, Ефрат мөрний хооронд нутаглагч шумерууд арвайн соёолжоор нэгэн зүйл ундааг чанаж чаддаг байжээ.
Хамгийн өргөн дэлгэрсэн хүрэн шар айраг нь ихээхэн өтгөн, тунадастай, хэвийн хөөсөрдөг, спиртлэгийн хэмжээ багахан, гашуувтар соёолжийн үнэртэй, исгэлэндүү амттай байв.
Түүнийг хэрхэн шоронгоос оргуулах оролдлого хийгээд, шоронгоос оргох үед нь буудаж алахаар төлөвлөж байгаад, уг операцийг зогсоосон талаар ӨАБНУ-ын тагнуулын тусгай ажилтан о 1981 онд гэсэн нэртэй ном болгон хэвлүүлсэн нь цувралд багтсан байдаг.
Дараа үеийн хар арьст тэмцэгчид, идэвхтнүүдийг мөн -д хорих болж, үүнийг нь хүмүүс Манделагийн их сургууль гэж нэрлэдэг болсон тул түүнийг 1982 онд -д шилжүүлсэн.
Хэдийгээр тайван замаар эсэргүүцлээ жагсаал гэх мэт байдлаар илэрхийлж байсан ч тухайн үеийн эрх баригчид үл ойшоон 1956 оны 12 сарын 5-нд түүнийг өөр бусад 150 гаруй хүний хамтаар баричвлан эх орноосоо урвасан, төрийн эсрэг гэмт хэрэг хийсэн хэмээн ял тулгасан.
1956 оноос 1961 оныг хүртэл төрийн эсрэг гэмт хэрэг хэмээн ял тулгасан хэмээн алдаршсан шүүх хурлууд хойно хойноосоо болон 5 жил үргэлжилж эцэст нь тэднийг буруугүй хэмээн цагаатгаснаар өндөрлөсөн.
Олон жилийн турш энх тайван замаар үр дүнгүй тэмцсэн байдал, арьс өнгөний үзэлт төрийн зүгээс ирж буй хавчлага, шахалт дарамт улам бүр нэмэгдсэн зэргээс болоод зэвсэгт тэмцэл хийхээс өөр зам байхгүй болсон гэж Мандела хэлж байв.
ӨАБНУ-аас түүнийг террорист хэмээн өмнө нь тодорхойлж байсан тул 2008 оны 7 сар хүртэл Нельсон Мандела болон түүний бүлэглэлийнхнийг НҮБ-ын байрнаас өөр газарт орж, АНУ-ын нутагт дэвсгэрт нэвтрэхийг нь АНУ хориглосон байв.
Нелсон Холилала Мандела (; * 1918 оны 7 сарын 18-нд Мфезо, Транскейд; † 2013 оны 12 сарын 5-нд Иоханнесбургт) нь Өмнөд Африкийн бүрэн төлөөллийн ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон анхны ерөнхийлөгч.
Ерөнхийлөгчөөр сонгогдохоосоо өмнө Мандела апартейдийн эсрэг идэвхтэй, Африкийн Үндэсний Конгрессийн зэвсэгт бүлэглэл Умхонто вэ Сизвегийн удирдагч байлаа.
Өмнөд Африкийн шүүхээс түүнийг апартейдийн эсрэг хөдөлгөөнийг толгойлж байхдаа хорлон сүйтгэх ажиллагаа болон бусад гэмт хэрэг үйлдсэн гэж ял шийтгэжээ.
Энэ удаад тэрээр эвдэн сүйтгэх үйл ажиллагаа явуулсан гэж, мөн хоёрдугаарт нь ӨАБНУ-ыг гадаадын улсуудад эзлэгдүүлэхийн тулд ажилласан гэсэн 2 ял тулгасан.
1990 оны 2-р сарын 11-нд шоронгоос суллагдсаныхаа дараа Мандела эвлэрэл, хэлэлцээг дэмжиж, Өмнөд Африкийн олон арьстны ардчилал руу шилжих шилжилтийг удирдахад хувь нэмрээ оруулжээ.
1964 оны 6 сарын 12-нд болсон шүүх хурлаас Мандела болон түүний нөхдөд зэвсэг ашигласан үйлдэл хийсэн, 4 удаа зэвсэгт эсэргүүцлийн саботаж хийсэн, ӨАБНУ-руу довтлох зорилгод нь гадаадын улсад тусалсан зэрэг ял тулган цаазаар авах ял өгөлгүй, харин бүх насаар хорих ял оноосон.
4 жилийн дараа Лондонд болсон 1908 оны олимпод Картмелл АНУ-ын холимог буухиа багийн бүрэлдэхүүнд Уильям Ф.Хамильтон, Жон Тэйлор, Мэл Шеппард нарын хамт багтаж, хоёрдугаар ээлжинд буюу 200 метрийн зайд гүйсэн бөгөөд багаараа алтан медаль хүртжээ.
Натаниэль "Цусан хүзүүт" Жон Кармтелл (, мөн Нэйт, Нэт гэж дуудагддаг, 1883 оны 1 сарын 13 - 1967 оны 8 сарын 23) нь Америкийн Нэгдсэн Улсын хөнгөн атлетикч, хоёр олимпийн медальтан, Хойд Каролина Тар Хийлс сагсан бөмбөгийн эрэгтэй багийн анхны ахлах дасгалжуулагч байв.
Селекцийн үзүүлэх болон үндсэн сорилтод орж байгаа сортуудаас буудайн ишний зэв өвчин тэсвэрийн талбайн үнэлгээгээр Дархан-72 сорт гойд тэсвэртэй, Дархан-165, Бурятская-34 сортууд тэсвэртэй, альтернариоз өвчин тэсвэрлэлтээр Дархан-74, Дархан-131, Дархан-173, Халхгол-1, Орхон, Бурятская-34 сортууд, септориоз өвчин тэсвэрлэлтээр Дархан-106, Дархан-74, Орхон, Халхгол-1 сортууд тэсвэртэй сортоор шалгарсан байна.
Нэлээд сүүл хэрд хамаарах Хомерийн найман зүйл намтар үлдэж хоцорсон боловч зохиогчид нь нотлох баримтад тулгуурласан бус, голдуу уран сэтгэмж, хувийн таамгаар бичсэн тул итгэж үнэмших аргагүйн дээр, зарим нь бүр илт зохиомол зүйл байдаг.
Үүнд: нэг хэсэг судлаач Илионы дуулал, Одиссейн дуулал хоёрыг өөр өөр зохиогчтой, салангид зохиолуудын нэгдэл гэж үзэж байсан бол нөгөө хэсэг нь Вольф нарын саналыг үгүйсгэн, дээрхи хоёр найраглал ардын аман зохиол, домог үлгэрүүдийг нэг шугамд зангидан, уран сайхны аргаар боловсруулсан, тодорхой нэг зохиогчтой гэсэн саналыг тууштай хамгаалж байсан юм.
Өнөө үед олонхи эрдэмтэд Илионы дуулал, Одиссейн дуулал хоёр найраглалыг аль алин нь олон үеийн ардын аман зохиолын уламжлалд тулгуурлан, саланги тусгай үлгэр домгийг нэг сэдэв, үйлдэлд холбон зангидаж, зохиомжийн хувьд хатуу төлөвлөгөөнд захируулан бичсэн нэг л зохиогчтой гэдэгт санал нийлж байна.
Өөрөөр хэлбэл, энэ хоёр найраглалыг Хомер гэж хүн биш байлаа ч гэсэн, ямар нэгэн гоц авъяас билэгтэй, суут найрагч хүн түүхэн хэрэг явдлаас үүдэлтэй ардын домог үлгэр, хууч яриаг ашиглан, ойролцоогоор НТӨ - зууны үед зохиосон болов уу гэж үздэг.
Анх францын нэг хувраг Франсуа д'Обиняк гэгч Илионы дууллын тухай ганц сэдэвт зохиол бүтээлдээ эртний грек, ромын үеийн холбогдох материалыг нарийвчлан судалж үзээд, энэ хоёр найраглал бол тодорхой нэг зохиогчгүй бөгөөд хоорондоо үйл явдлын хувьд холбоотой салангид зохиолуудын эмхтгэл гэсэн өвөрмөц санаа дэвшүүлсэн байна.
Хомерийн амьдрал, түүний зохиосон гэж үзсээр ирсэн Илионы дуулал, Одиссейн дуулал хоёр найраглалын зохиогчийн тухай асуудлыг зууны зааг үеэс шинжлэх ухааны үүднээс нарийн судалж эхэлсэн байна.
Энэ хоёр найраглалыг НТӨ зууны үед Писистрат хааны зарлигаар Афина тэнгэрийн баярын үеэр олонд хайлан уншиж байх зорилгоор туульч нараар хэлүүлж, эмхлэн цуглуулж авсан аж.
Хомер бол өрнөдөд төдийгүй дэлхий дахинд алдаршсан Илионы дуулал, Одиссейн дуулал хэмээх гайхамшигт хоёр туульсыг зохиогч гэж эрт цагаас үзсээр ирсэн, эртний Грекийн домогт яруу найрагч, туйлч.
Энэ цуут найрагчийн цадиг намтар төрсөн газар ус нь огт мэдэгдээгүй балархай тул ерөөс Хомер гэгч түүхэн хүн мөн үү, биш үү гэдэг асуудал ч гарч, эрдэмтэн судлаачид маргалдсаар ирсэн юм.
Эмчилгээ амжилттай болохын гол үндэс бол өвчтөн эмчийн зааврыг дагаж мөрдөх явдал бөгөөд эмчилгээг үр дүнтэй явуулах сонгомол арга шууд хяналттай эмчилгээ юм.
Тиймээс ч Дэлхийн банкнаас шууд хяналттай эмчилгээ нь эдийн засгийн хамгийн үр ашигтай арга гэдгийг тодорхойлоод эмнэлгийн анхан шатны нэгжийн нэн чухал үйлчилгээний хэсэг нь сүрьеэгийн үр үнтэй эмчилгээ юм гэж дүгнэсэн.
Сүрьеэ нь нянгаар үүсгэгддэг, янз бүрийн эрхтэн, ялангуяа уушгинд үрэвслийн голомт нухфац үүсгэдэг, амьсгалын замаар тархдаг нийгмийн халдварт өвчин юм.
Кохын савханцар буюу сүрьеэгийн нян нь гадаад орчинд маш их тэсвэртэй /тоосонд 100 хоног, хөрсөнд 6 сар, усанд 150 хоног гэх мэт/, удаан хугацаанд хуваагдан үрждэг /20-24 цагт нэг удаа/ онцлогтой.
Эдгээр эмүүд нян устгах, ариутгах, эмийн дасал үүсгэхээс сэргийлэх гэсэн үндсэн чанарыг янз бүрийн хэмжээгээр агуулсан байдаг тул эмийн үйлчилгээг нэмэгдүүлж, сайжруулах зорилгоор хавсруулан хэрэглэнэ.
Энэ нь өвчтөний сорьц /цэр, идээ, нугасны ус, плеврийн шингэн, шээс/-оос түрхэц бэлтгээд микроскопын тусламжтай сүрьеэгийн нянг илрүүлдэг шинжилгээ юм.
1135 онд Алтан улсын хаан ширээнд Хи Цзун өргөмжлөгдсөнөөс эхлэн Алтан улс Хамаг Монголыг цэрэг зэвсгийн хүчээр шууд эзлэн авахыг эрмэлзэж Хушаху жанжнаар удирдуулсан их цэргийг Монгол нутагруу илгээжээ.
Хабул довтлон ирсэн зүрчдийн их цэргийг газар мэдэхгүй байдлыг нь ашиглан нутгийнхаа гүнд эсэргүүцэлгүй шахаж оруулаад тэдний хөдлөх бүрийг хянамгай ажиглаж цөөн цэргээр алсаас өдөж чулуу хөөлгөн дайснаа сульдааж, сэтгэл санаагий нь үхүүлж байлаа.
Хушаху гийн цэрэг Монголын уудам тал, Хэнтий нурууны бартаат уулс дунд хүн малаа сульдаан ядрааж, хоол хүнсээ дууссаны улмаас аргагүйн эрхэнд буцаж эхлэхэд Хабул хааны удирдсан Хамаг Монголын гавшгай эрчүүд гэнэт уухайлан довтлон цохиж Хайлан уулын орчим 1139 онд бүрмөсөн сөнөөжээ.
Алтан улс тухайн үед Хятадын Сүн улстай шийдвэрлэх тулалдаан хийж байсан тул Хабулын довтолгооныг сөрөн зогсож чадалгүй хойд хил орчмынхоо 27 цайз, боомтыг алдсан эжээ.
Тэрбээр өөрийн цэрэг зэвсгийг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ Алтан улсын цэргийн дотор бослого гаргасны улмаас цаазлуулсан Зүрчидийн томоохон ноён Далань хэмээгчийн хүүтэй холбоо тогтоож түүний албат иргэдийг Алтан улсын эсрэг тэмцэлд ашиглах болов.
Зүрчид, монголчуудын хооронд бүтэн 5 жил үргэлжилсэн энэ дайнд Хабул хааны эрэлхэг зориг, авхаалж самбаа, жанжны ур чадвар, ихэд товойн гарсныг хэлэх юун.
Алтан улс тухайн үед Төв Азийн хамгийн хүчирхэг улс болж байсан агаад Зүрчидийн цэрэг тоогоор олон, түүний дээр өмнөд Хятадад олон жил тулалдаж дайны дадлага туршлагаар илүү байсан зэрэг олон зүйлээр давуутай байсан боловч Хабул хааны удирдсан монголчууд тэр их тулалдаанд ялж гарсан юм.
1147 онд Хамаг Монгол, Алтан улс хоёрын хооронд найрамдлын гэрээ байгуулагдаж түүгээр Зүрчидийн Сипинь голоос хойшхи 27 цайзыг Хамаг Монголд шилжүүлэн өгөх, Алтан улс Хамаг Монголд жил бүр үхэр, хонь, амуугаар алба төлөх болов.
Хабул хаан хоолонд хор хийсэн байх магадгүй гэж сэргийлж, аагим халуунаас сэрүүцэх нэрийдлээр голын усанд шумбан идэж уусэн бүгдийгээ гаргаад дахин Алтан хааны өргөөнд орж ирээд өгсөн бүх хоол унд, архи дарсыг хүртэн сууж байв.
Зүрчидүүд сүрлэг том биетэй, ухаалаг царайтай, жавхлан төгс эрийг сонжиж, ямар ч их архи уусан согтохгүй байгааг гайхан “Бурханаас заяасан ер бусын баатар чийрэг эр юм” гэж гайхан шагшиж байжээ.
Хабул хааны дотооддоо гүйцэтгэсэн гол гавъяа бол улсыг байгуулсан, ихэс дээдсийн хуралдайг хуруулан хаан сонгож, боржигины угсаа залгамжлалыг бий болгосон явдал юм.
Алунгоогийн тэнгэрийн хөвгүүдээр овоглосон Боржигин овгийг түүхийн тайзанд тэргүүлэх үүрэгтэй өргөн гаргаж, монголын хаадын залгамжлах угсаа гарлыг тогтоож, тэдгээр цагаан ясны хаадын удирдлагын дор "Олонхийн монгол улс" буюу "Хамаг Монгол" улсыг тийнхүү байгуулсан нь Хабул хааны монголын түүхэнд байгуулсан хамгийн том гавъяа мөн юм.
Хабул хааныг зарим түүхийн номонд "шинэчлэгч хаан", "олноор хэлэлцэх ардчилалыг тогтоогч" гэх мэтээр бичсэн нь түүний хуралдайн журмыг тогтоож, хааныг сонгуулиар гаргадаг болсныг хэлсэн байна.
Хабул зууны сүүлчээр Тумбинай сэцэний хоёр хөвүүний ахмад нь болон төрсөн гэж Нууц товчоонд дурдсан бол Рашид-Ад-Диний «Судрын чуулган»-д Тумбинай ханы зургаа дахь хөвүүн, түүний бага хатны ууган хүү болон төрсөн гэж өгүүлсэн байдаг.
Нэг удаа Хабул хаан санамсаргүй согтож, Татаар зэрэг аймгийг хамаг Монголын эсрэг Алтан улс ил далд өдөөн турхирч байдгийг эгдүүцэж явдгаа хэлж, Алтан улсын хааны сахлыг шувтарчээ.
Иймээс нийгмийн бүтэц гэдэг нь ердийн механик цогц биш, хүмүүсийн нийгмийн байр суурь, үйл ажиллагаануудын чиг үүрэг, үйлдлүүдийн харилцан холбогдол, хэлхээ холбоо юм.
Нийгмийн эд эсийн нэг болох хувь хүний нийгэмд эзлэх байр суурь, байдал нь зөвхөн түүний үйл ажиллагаа, эрх үүрэг хийгээд харилцаа, харилцамжаар тодорхойлогдоно.
Нийгэм хэмээх том тогтолцооны дэд тогтолцоо буюу институтууд нь улс төр, эдийн засаг, нийгэм, соёл, оюун санаа,гадаад харилцаа зэрэг түүний амьдрал, харилцааны чухал хүрээнүүд юм.
Уг хүрээнүүд нь тодорхой ялгаатайн сацуу өөр хоорондоо харилцан шүтэлцээтэй, нийгмийн нийтлэг хэрэгцээ болон бүхэллэг, хөгжимтгий шинжийг хангагч дэд системийн чиг үүргийг гүйцэтгэнэ.
Явцуу утгаараа нийгэм нь байнгын нутаг дэвсгэртэй, улс төр, эдийн засгийн бүрэн тусгаар тогтнолтой, бие даасан соёлтой, нийгмийг бүрдүүлэгч олон түмэн нь сэтгэл зүйн хувьд нэгдмэл шинжтэй байх хүмүүсийн том нийтлэг юм.
Тухайлбал Германы социологич М.Веберийн тодорхойлсоноор "нийгэм гэдэг нь бусад хүмүүс болон үйл явдалд хандсан нийгмийн бүтээгдэхүүн болдог хүмүүсийн харилцан үйлчлэл юм".
Америкийн томоохон социологич Т.Парсонс нийгмийг тодорхойлохдоо "холбогч эхлэлийн цэг нь хэм хэмжээ ба үнэт зүйлс байдаг хүмүүсийн хоорондын харилцааны тогтолцоо" хэмээн үзжээ.
Нийгмийн үүсэл хувьсал, хөгжил, түүний уг мөн чанар, ирээдүйн төлөв, хандлагыг философи, түүх, социологи, улс төр, эрхзүй, эдийн засаг, соёл судлал, антропологи, ёсзүй, хэл шинжлэл зэрэг нийгмийн болон хүмүүнлэгийн олон шинжлэх ухаанууд тал бүрээс нь авч үзэж тайлбарладаг.
”Нийгэм” гэсэн ойлголт, түүний утга, агуулгыг илэрхийлэх олон талт асуудлыг “Монголын нийгэм”, ”Америкийн нийгэм”, ”Хүний нийгэм”, ”Нийгэм бол хүмүүс”, ”Нийгмийн бүлэг”, ”Нийгмийн харилцаа”, ”Нийгмийн хөгжил”, ”Иргэний нийгэм” гэх мэт нэр томьёо, ухагдахуунаар тодорхойлон хэлэлцдэг.
Нийгэм бүрэлдэн буй болж оршин тогтнож, хөгжихүйн үе буюу хүмүүс хэсэг бүлгээрээ нэгдэн нийлмэл нийгмийн зохион байгуулалт, хамтын амьдралаар хөгжсөн үе
Орчин үеийн оюун ухаант хүн 50 - 40 мянган жилийн тэртээ үүссэнээр нийгэм бүрэлдэн бий болох үндэс сууриа тавьсан бөгөөд тэр үеийн нийгэм нь хүй нэгдлийн овог, аймгийн байгуулалд үндэслэсэн, эд хөрөнгө, анги давхрааны ялгарал гараагүй, төр үүсээгүй “энгийн нийгэм” байв.
Эдийн засгийн амьдралын хүрээнд хүн ардын хязгааргүй өсөх хэрэгцээ ба хязгаарлагдмал нөөцийн сонголт дахь болон баялагийн үйлдвэрлэл хуваарилалт хэрэглээ, солилцооны явц дахь хүмүүс хоорондын эдийн засгийн харилцааг зохицуулна.
Өөрөөр хэлбэл, нийгэм дэх ялгарал, давхраажил үүсэхийн нэг шалтгаан, хэмжигдэхүүн нь баялаг, орлоготой холбоотой байдгийг нийгмийн эдийн засгийг судлах явцад танин мэднэ.
Нийгмийн улс төрийн хүрээ нь төр, засаглалын хэрэгслүүдээр дамжуулан ард нийтийн хэрэгцээ, ашиг сонирхлыг хэрэгжүүлэх явц дахь хүмүүс хоорондын харилцан үйлдэл ба харилцааг тохируулна.
Нийгэм гэдэг нь өргөн утгаараа хүн амын болон соёлын нөхөн үйлдвэрлэлээрээ өөрийн залгамж, тогтвортой чанарыг хангадаг, нэг нутаг дэвсгэр дээр амьдардаг, өөрийн зохион байгуулалт, эмх цэгц бүхий, улс төрийн хувьд биеэ даасан өөрсдийгөө тухайн нийгэмд харьяалуулдаг хүмүүсийн тогтвортой нэгдэл юм.
Нийгмийн тэгш биш байдал буюу давхраажил болон социаль хүрээг судлах явцад хүмүүсийг нийгмийн давхарга, анги бүлэг, нийтлэг, угсаатны, хүн амын, үндэстний, мэргэжлийн, нутагшилын нийтлэгүүдэд ялгаруулж буй болон нийгмийн хэвтээ, босоо шилжилтэд оруулж буй социаль шалтгаан, холбоо, харилцаануудыг судална.
Нийгэм нь маш нарийн нийлмэл бүтэц, зохион байгуулалт, өргөн агуулгатай, оршин тогтнол, өөрчлөлт, хөгжил бүхий зүйрлэн хэлбэл, амьд организм лугаа өөрөө хөгжигч, хүнийг хөгжүүлэгч том тогтолцоо мөн.
1940 - "Салхинд туугдагсад" кинонд үйлчлэгч Меммигийн дүрийг бүтээсэн Хетти МакДаниель "Оскар"-ын шагнал хүртэж, энэ шагналыг хүртсэн анхны хар арьст жүжигчин болжээ.
Канадын ард нийтийн танхимын гишүүн Свенд Робинсон өөрийгөө ижил хүйстэн хэмээн зарласнаар парламентын гишүүн өөрийнхөө бэлгийн чиг баримжааг ил зарласан анхны тохиолдол болжээ.
Одоо бидний хэрэглэж байгаа болон өмнө нь ашиглаж байсан он тооллууд дэлхийг 365 хоног буюу 8,760 цагт тойрдог дэлхий дөрвөн жилд нэг удаа зургаан цагаар удаан хугацаанд нарыг тойрдог учир ийнхүү дөрвөн жил тутамд нэг удаа нэг өдөр нэмж тооцдог байна.
Тухайлбал Шинэ Зеланд улс энэ өдөр төрсөн хүмүүсийг хоёрдугаар сарын 28-ны өдөр төрснөөр тооцох тухай хуультай бол Их Британи, Хонг Конг-д энэ өдөр төрсөн хүмүүсийг гуравдугаар сарын 1-ний өдөр төрсөн гэж үзэн бүртгэдэг хуультай.
13-р зууны үед 8,760 цаг дээр нэмэгддэг цаг дөнгөж гурван цагтай тэнцдэг байсан бол үүнээс яг нэг зууны дараа энэ тоо 5 цаг 49 минуттай тэндэг болсон байна.
Григорийн он тоолол үүнд эрс шинэчлэл хийж, дөрвөн жил тутамд нэг өдөр нэг удаа нэмж байхаар зохицуулсан ч 100 жил тутамд өндөр жил гэж байхгүйгээр тооцжээ.
Бүс нутгийн тархалт: Энэ зүйл нь Толбо, Ачит, Үүрэг, Хотон нуурууд Дунд нуур , Увс нуур болон голын цутгал, Хар ус, Хар, Дөргөн, Хяргас, Айраг нуур болон ховд голын цутгал , Баян нуур, Завхан гол , Орхон гол болон Сангийн Далай, Өгийн нуур , Тэрхийн цагаан нуур, Сангийн далай, Хар нуур , Хөвсгөл нуур, Эгийн гол ,
Шишгэд, Доод нуур , Орхон, Сэлэнгэ, Хараа, Ерөө голууд , Онон, Балж, Хэрлэн гол,Хайчийн цагаан, , Дэлгэр цагаан нуурууд (- , Халха, Нөмрөг, Дэгээ, Азрага голууд, Буйр, Ташгайн таван нуур ;, Булган голын хөндий , энэ зүйл нь эдгээр бүс нутгийн дагуу тархсан ба Захуйн Баян бүрд )
Пунсаа, Д.Пүрэв , Ж.Пүрэвжал, У.Рагчаа, Д.Рийзэн, Ж.Роозон, Н.Сайжаа, Т.Сайнжаргал, Д.Сахиа, Т.Тойвгоо, Ч.Төмөрбаатар, Ч.Түмэндэлгэр, Д.Түмэнжаргал, М.Хүрлээ , Т.Цагаанбаньд, Т.Цэвэгмэд, З.Цэвээн, С.Цэвээндорж, Н.Цэрэн , Ц.
НАМ ТӨРИЙН ЗҮТГЭЛТНҮҮД: Төрийн тэргүүнээр 10 жил, МУ-ын 12 дахь ерөнхий сайдаар 22 жил, МАХН-ын даргаар буюу Улс төрийн товчооны даргаар 44 жил ажилласан Улсын баатар, Хөдөлмөрийн баатар, маршал Юмжаагийн Цэдэнбал,
Бямбажав , З.Батжаргал , Ж.Амарсанаа , Д.Насанжаргал , Н.Баяртсайхан , Ч.Хүрэлбаатар (Сангийн сайд, Түлш, эрчим хүчний сайд, ЗГХЭГ-ын дарга, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд, Давст), С.Отгонбаяр , С.Амарсайхан , Н.Хүрэлбаатар , Б.
Увс аймгийн Бөхмөрөн, Давст, Наранбулаг, Өлгий, Өмнөговь, Сагил, Түргэн, Ховд, Улаангом, Тариалан, Ховд аймгийн Дөргөн, Баян-Өлгий аймгийн Ногооннуур суманд болон Увс аймгийн Завхан суманд гурван баг, Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд "онгоцны дөрвөдүүд", Мянгад суманд нэг баг дөрвөдүүд амьдарч байна.
Мөн социализмын үед атар эзэмших, аж үйлдвэржүүлэх зорилгоор, 1990 оноос хойш зах зээлд ойртох зорилгоор Улаанбаатар, Эрдэнэт, Дархан хотууд, Төв, Сэлэнгэ, Булган аймгийн сумдаар ихээхэн шилжин нүүж суурьшсан байна.
Мөн Абулгази хан өөрийн ургийн бичигтээ " Бөртэ Чино-ын хүү Хоо марал түүний хүү Бэчин хиан, тэр 5 хүүтэй ба бага түү Тамачиг илүү хайрлах тул том 4 хүү нь гомдож харийн нутаг руу нүүж, тэднийг Дөрвөн гэж дуудах болов" хэмээн бичжээ.
10 дугаар зууны үед Дува сохорын 4 хүүгийн албатууд Енисей, Эрчис мөрний хавиар, 12 дугаар зууны үед дөрвөдүүд Халх гол улмаар Байгал нуурын ойролцоо ирж нутаглажээ.
Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулахад Дөрвөдүүд Ойрадын Хархируга, Хутагбэх, Дөрбэй догшин, Мөч бүдүүн ноёдын удирдлагын дор явж хүчин зүтгэсэн байна.
Чингис хаан энэ гавьяа зүтгэлийг үнэлж ойрадын Хутагбэхтэй худ ураг болж өөрийн охин Цэцэгхэнийг Хутагбэхийн хүү Иналчид гэргийн болгон өгснийг түүхэнд тэмдэглэжээ
Нэгэн үе бүх Монголыг нэгтгэн захирч их хаан ширээнд суусан ойрадын Эсэн тайш өөрийн ууган хүү Борнагалд дөрвөдүүдийг өгч захируулсан бөгөөд дөрвөдийн ноёд түүний удмын хүмүүс байдаг.
Мөн БНХАУ-ын Хар мөрөн муж (Өвөрмонгол, ОХУ-ын Владивосток болон БНАСАУ-ын хооронд орших муж)-ийн Дачин хотын Дөрвөд Монголын өөртөө засах хошуун -д дөрвөд ястан бөөнөөрөө орших бөгөөд эдгээрийг дөрвөдүүд Енисей мөрнөөс Халх гол, Байгаль нуур луу 11 дүгээр зуунд нүүдэллэн ирж нутаглаж байгаад баруун тийш нүүх үед тасран үлдсэн гэж үздэг.
17 дугаар зууны үед Ойрадуудыг Манжаас хамгаалахын тулд торгууд, дөрвөд, өөлдүүдээс сайн эрсийг шилж гэр бүлээр нь захлуулан амьдруулснаар одоогийн захчин ястан бий болсон.
Үлдсэн дөрвөдүүд баядуудын хамт Алтайг даван нүүж Заг, Байдрагийн газар ирж 8 жил гаруй нутаглаж байгаад Жуудгай гэдэг хүнээр газар шинжүүлсний дараа Увс нуурын газар баядуудтайгаа ирж нутаглажээ.
17 дугаар зуунд Ойрадын их бутрал эхлэхэд дөрвөдүүдийн нэг хэсэг нь Гүүш хаан хэмээх Төрбайх ноёны удирдлагаар хошууд нар Хөхнуур руу нүүхэд дагалдан оджээ.
Мөн их, бага дөрвөдүүд Далай тайшийн удирдлага дор баруун зүг нүүдэллэн Баруун сибирь, Ил, Урал мөрнийг гатлан Ижил мөрний хөвөөнд очиж нутаглахдаа Халимаг хэмээх нэр авч Орос улсын бүрэлдэхүүнд оржээ.
Даян дээрхийн агуйн дэргэд шарын шашин, бөө мөргөлийн нэгэн төв болох Даян дээрхийн хийдийг 1864 онд байгуулсан ба 1938-аас 1939 оны их хэлмэгдүүлгийн үеэр нураан, эвдлэн сүйтгэжээ.
Сумын нутаг нь өндөр уул нуруу, ян сарьдаг, хөвч ой тайга, тунгалаг гол горхи, булаг шанд, рашаан ус, зүйл зүйлийн ургамал, ан амьтан бүрдмэл, онгон дагшин байгалийн үзэсгэлэн цогцолсон хангай дэлхий юм.
Хол ойрын хүний сэтгэл татам байгаль дэлхийн үзэсгэлэнг илтгэсэн Зүүн Соёоны нурууны салбар уулсын цаст сарьдгууд, холбоо долоон нуур, дахин давтагдашгүй өвөрмөц сонин тогтоцтой байгаль эхийн бүтээл Даян дээрхийн агуй, Бадарын нуурын мөсөн агуй, Сэнжит хад, арслан барс, аварга могойн дүрс хэлбэртэй байц, хадан цохио, дэвээд гарч байгаа бөх шиг сонин хэлбэртэй уул, нэг үндэснээс олноор салаалан гарсан мод, Онгон давааны элсний нарс зэрэг байгаль дэлхийн гайхамшигт бүтээл болсон газар нутаг энэ суманд элбэг юм.
Бадарын нурууны Алмат Улаан зүрх уулын ар биед байгаа Мөсөн агуй бол багавтар амтай боловч дотогш ороход 10 орчим метр урт, 5 метр өргөнтэй уудам зайтай, дээвэр хэсгээс унжсан мөсөн баганатай.
Мөсөн агуйн хэсэг нар үздэггүй боловч сүүлийн жилүүдэд дулааралтаас болж зарим хэсэг нар үздэггүй боловч сүүлийн жилүүдэд дулааралтаас болж зарим хэсэг хайлмагтсан байдаг.
УИХ-ын тогтоолоор Даян дээрхийн Байгалийн дурсгалт газар байгуулж, аймгийн ИТХ-ын 2002 оны тогтоолоор тус сумын Саравслагийн рашааны 1 га газрыг аймгийн тусгай хамгаалтад авсан бол сумын ИТХ-ын 1998 оны 18 дугаар тогтоолоор Үүрийн голын сав дагуух нутгийг орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газар нутаг болгосон байна.
Даян дээрхийн Байгалийн дурсгалт газарт агуйны орчны 31,3 мянган га газар нутгийг хамруулж, энэ нутгийн байгаль орчин, биологийн төрөл зүйл, ялангуяа Эг-Үүрийн голын тулыг хамгаалах, байгалийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх ажлыг хийх ажээ.
Цагаан-Үүр сум, ялангуяа Уйлган гол нь уг нутгаас төрөн гарсан монгол үндэсний бөхчүүдээрээ улс даяар алдартай бөгөөд уг сумаас гурван аварга , нэг хурц арслан , нэг гарьд , харцага Далайцэрэнгийн Лхагва-Очир болон 10 гаруй начин цолтон төрөн гарчээ.
Дархан аварга Дарийн Дамдин нь улсын баяр наадамд 5 түрүүлж 5 үзүүрлэсэн амжилтыг үзүүлсэн ба Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар, гавьяат жүжигчин цолуудыг хүртэж байжээ.
Цагаан-Үүр сумын бөхчүүд улсын баяр наадамд нийт 7 түрүү, 9 үзүүр авч байсан ба 1959 оны баяр наадмын үзүүр түрүүнд нэг сумын бөхчүүд үлдэж Дамдин аварга 9 давж түрүүлэн Бадамсэрээжид арслан үзүүрлэж байсан нь Монгол бөхийн түүхэнд нэгэн онцгой түүх болон үлдэж байжээ.
Нутгийн амьдрах хэв маяг, ёс заншилд буриад болон оросын нөлөө одоогоор ч их үлдсэн нь уг сумын нутагт орос маягийн улаан дүнзэн байшин, буриад талх, цөцгийн тос, ёпоошиг, арьс элдэх эргүүлэг зэргээс харагддаг.
Үнэг, чоно, хандгай, хүрэн баавгай, хүдэр, зэрлэг гахай, халиун буга, гөрөөс, туулай, тарвага, Нохой зээх, булга, үен гэх мэт үслэг болон ойн хөхтөн амьтад элбэг боловч сүүлийн жилүүдэд ан агнуур зүй бус их хэмжээгээр хийгдсэн тул цөөрөх хандлагатай байна.
Уг нутагт Хойд мөсөн далайн ай савд багтах Үүр, Ариг, Уйлган, Халхант, Дархинт, Хөх, Хар-Ус, Баянгол, Бургалтайн гол зэрэг том жижиг 20 гаруй гол, 150 орчим горхи бий.
Цагаан-Үүр сумын нутагт мэдрэл, дотор эрхтэнд сайн Цагаан турагт, Ганц хушт, Хээгт, Дээрхийн агуйн, Үүрийн эхний зэрэг хүйтэн рашаанууд байдаг.
Аравдугаар сарын 9 - Германы сэтгүүлч Анна Рюллинг "Шинжлэх ухаанч хүмүүнлэгийн зөвлөл"-ийн хуралд ижил хүйстнүүдийн эрхийг хамгаалах талаар үг хэлэв.
Гуравдугаар сарын 26 - Хятад ажилчдыг Өмнөд Африкад гэрээгээр ажиллуулах шийдвэр гаргасан Британийн парламентийг эсэргүүцсэн иргэд Хайд цэцэрлэгт эсэргүүцлийн жагсаал зохион байгуулав.
Нэгдүгээр сарын 25 - Халфорд Макиндер "Газарзүйн байршил түүхэнд хэрхэн нөлөөлсөн бэ" нэртэй эрдэм шинжилгээний бүтээлийг Эзэн хааны газарзүйн нийгэмлэгт илгээснээр Геополитикийн эхлэлийг тавив.
Тавдугаар сарын 5 - Төвд рүү аялах Британийн экспедиц: Чанглод байрлаж байсан Британийн цэргийн түр бааз руу Төвдүүд гэнэт довтолж, 200 гаруй хүн амь үрэгдэн, Британийн тал зэр зэвсгээрээ ихээхэн хохирол амсав.
Тавдугаар сарын 15 - Орос-Японы дайн: Лүшүн боомтоос 15 км-ын урд Оросын бөмбөгдөгч "Амур" онгоц Японы "Яшима" онгоцыг бут ниргэж, хөлгийн багийн 496 хүн бүгд амь үрэгдэв.
Арваннэгдүгээр сарын 8 - АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгуульд Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшсэн Теодор Рүүзвельт, Ардчилсан намаас нэр дэвшсэн Алтон Б.
Орос, Казак, Узбек улс болон ОУХН-ын холбогдох байгууллагын оролцоотойгоор Арал тэнгис, түүний сав газрыг хамгаалах, нөхөн сэргээх арга хэмжээг 2010-2015 хооронд эхний шатанд хэрэгжүүлэхээр болжээ.
Шинжээчдийн үзэж байгаагаар Амударья, Сырдарья мөрний гольдролыг сэргээн урсгасан ч усны төвшин нь наанадаж 200 жилийн дараа хуучин хэвэндээ орно, түүний ай сав газрын экологи нөхөн сэргэхгүй, хэтэрхий оройтсон арга хэмжээ хэмээн үзэж байна.
Арал тэнгисийг аврах Олон улсын сангийн Фолькер Фробарт Женнифер Зеринг нар "Арал тэнгисийн мөхөл буюу бүхнийг эхнээс нь эхлэх оролдлогын хооронд” гэсэн өгүүлэлдээ ийм дүгнэлт хийжээ.