polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Орос-Монголын гэрээнд тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлэх талаар дараагийн шатны арга хэмжээ, алхам хийх зорилгоор Монголын Засгийн газар Ханддоржоор толгойлуулсан бүрэн эрхт төлөөлөгчөө Орос улсад илгээхээр шийдвэрлэснээр 1912 оны өвлийн дунд сарын 14-нд төлөөлөгчид мордож, өвлийн адаг сарын шинийн 4-нд Санкт-Петербургт очсон байна.
Далай лам Вангийн хүрээнд өвөлжихдөө Ханддорж вантай байнга уулзаж, санаа бодлоо солилцож байсны дотор “Монгол улс Цагаан хаант Орос улстай хил залгасан учир хорвоогийн бусад гүрнүүдтэй холбоо тогтоож болмоор юм байна” гэсэн байдаг.
Үүнд дургүйлхсэн шадарлаж явсан лам нар нь Далай ламд хатуу үг хэлж, хүндээ хөнгөнөөс өгч, хөдөөний хийдийн ламд шавь орлоо хэмээн зэмлэсэнд үүнийг няцаах зорилгоор өөрийг нь дагаж ирсэн номч хамба зэрэг нэлээд номтой гэвш нараа Дандар аграмбатай ном хаялцуулахад аграмбыг дийлэх лам гараагүй бөгөөд ингэснээр тэдний хэл ам дарагджээ.
Далай лам Монголд ирсэн, ялангуяа вангийн хүрээнд хэдэн сар саатсан нь цэвэр шашин номын бус, улс төрийн, тухайлбал Монголоор дамжин Хаант Оростой холбоо барихын хамт Монголын ихэс дээдэс, лам нартай Манжаас тусгаарлах асуудлаар санал солилцох, цаашид хүч хамтатгах холын бодолтой байсан ажээ.
Энэ үед Далай ламыг даган одсон хүүг нь Манж Чин улс зэрлэгээр цаазалсанд Ханд ванд хорсон зэвүүцэж, “Монхор хүүгээсээ хагацах хэцүү ч Монголоосоо хагацаагүй цагт болно., Жанчхүүгийн даваанаас нааш хятад шаахайн мөр бүү гарга.” хэмээх алдарт үгээ хэлж, улс орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө эргэж буцалтгүй эрслэн тэмцжээ.
Уулзалтаар Бадаргуулт төр хаан “За хө, чиний хошуу баруунаас зүүн тийш, хойноос урагш хүртэл хэдэн газар юм дээ” хэмээн басангуй асуухад Ханддорж ван “Манай Халхад хошуу нутгийнхаа хэмжээг газраар биш өртөөгөөр хэлэлцдэг. Өрнөөс дорно хүртэл 12 өртөө” хэмээн даруухан мөртлөө төв ихэмсгээр хариулсан байна.
Ингээд 1890 онд Улиастайн амбан монголчуудад дааж давшгүй алба гувчуур ногдуулж, элдвээр дарлаж буй тухай Жалханз гэгээн, Ялгуулсан хутагт, Дамбийжаа буюу Жа лам нарын хамтаар Бээжинд зарга мэдүүлэхдээ “Хэрэв хэрэг явдал цаашид ийм байвал монголчууд зэвсэг барихаас өөр аргагүйд хүрнэ” хэмээн Чин улсын эрх баригчдад анхааруулжээ.
Энэ явдлын дараагаар тэднийг мөшгин мөрдөж, шахаж хавчиж эхэлсэн агаад энэ хэргийг мөрдөхийг Ханд вангийн өвөг эцэг Цэрэндоржид даатгахад тэрбээр уг хэргийн учгийг мэдэж байсан учир аргацаалан хаацайлж, тэднийг цаазлахгүй байхыг Бээжингээс хүсэж байсан.
Манж Чин улс “Шинэ засгийн бодлого” гэгчээ хэрэгжүүлэхийн тулд Монголын олон хошуудаас судалгаа шаардаж, 18 үзүүлэлтээр орон нутгийн байгалийн баялгийн мэдээ гаргуулахаар шахахад Дайчин вангийн хошуу ихэнх асуултад нь “байхгүй” хэмээн хариулсан.
Тус хошууны эрх баригчид 1907 онд энэ судалгааг шалгахаар зарлигаар зарагдсан манж, монгол түшмэдэд өртөө унаа нийлүүлэхээс татгалзаж, Хүрээний амбан сайдын яаманд тамгагүй цагаан бичиг хүргүүлж уг албыг тасалдуулсан байдаг.
Улмаар 1909 оны сүүлчээр Халхын бүх аймаг, хошуудаас дахин 18 зүйлийн чухал судалгааг хугацаа тогтож гаргуулахад Ханддорж чин вангийн тэргүүтэй Түшээт хан аймгийн 5 хошуу тогтоосон хугацаанд гаргаж өгөлгүй цааргалж байжээ.
Энэ бүхэн нэг талаар Манж Чин улсын “Шинэ засгийн бодлого”-ыг монгол түмэн эсэргүүцэж, эх нутгаа онгон байдлаар нь хадгалахыг эрмэлзэж, нөгөө талаар Ханд ван нарын дэвшилтэт үзэлтнүүдийн Манж-Хятадыг эсэргүүцсэн улс төрийн үйл ажиллагааны цар хүрээ өсөж байсны нотолгоо юм.
Тэр үед хошуу захирагч болсон хүн Манж Чин улсын хаанд, биеэ үзүүлэх ёстой байсан бөгөөд Манжийн хааны ордны хатуу дэг жаягийн улмаас Ханд ванг хаантай нүүр учруулаагүй байна.
Залуу ноёны өмнө нэг талаар хошуу нутгаа өөд татаж, хамжлагат ардынхаа итгэлийг олох, нөгөө талаар Манж, Хятад, Төвөд, Монголын ихэс дээдсийн ааш аягийг тааруулж, учрыг олж харьцах яггүй асуудал тулгарав.
Монгол улсын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэхийн төлөө Ханддоржийн дипломат шугамаар тэмцэж буй тэмцэл нь ид өрнөж байсан үед Монголын талаарх асуудлаар Орос-Хятадын хэлэлцээр 1912 оны Х сараас 1913 оны Х сар хүртэл үргэлжилж, Монголын тусгаар тогтнолыг эвдэн бусниулах чиглэл бүхий тунхаглал гаргасан нь монголчуудын дургүйг ихэд хүргэв.
Эв санаагаа нэгтгэн Монгол улсаа тусгаар тогтнуулах үйлсэд хүч хавсран тэмцэхийн чухлыг нэн тэргүүнд ойлгосон Ханд ван хамгийн түрүүнд Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэнд хандаж үндэсний тусгаар тогтнолын гол төлөвлөгөөгөө боловсруулсан билээ.
Ханддорж чин ван, Сайн ноён хан 2 нийт монгол туургатан, ялангуяа сүсэгтэн олны дунд үлэмж нэр нөлөөтэй Богд гэгээнийг үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд татан оролцуулах бодлого баримталж, түүнийг Манж Чин улсын төрд үйлчлэхээс аль болохоор хөндийрүүлэх оролдлого хийж байв.
Гүн Минжиддорж тэр үеийн ихэс дээдсийн нэгэн адил Ханддорж ноёнтонд гэрийн багш Данигайг авч 6-7 нас орчимд нь монгол бичиг заалгаж эхэлсэн ба багш нь монгол бичигт гарамгай, манж, төвөд хэлийг сайн мэддэг, төрт ёс, эрх зүй, дорно дахины гүн ухааныг нэлээд гадарладаг, Вангийн хүрээнд номтой нэгэнд тооцогддог томоохон сэхээтний нэг байжээ.
Монгол Улсын төрийн нэрт зүтгэлтэн, тусгаар тогтнолын төлөө, Манжийн дарлалын эсрэг тууштай тэмцэгч, Богд хаант Монгол Улсыг үүсгэн байгуулагч гол удирдагчдын нэг, Монголын дипломат албыг үүсгэн байгуулагч нь Эрдэнэ дайчин чин ван Минжиддоржийн Ханддорж юм.
Монголын хоккейн баг ДАШТ-ий доод дивизионд хэд хэдэн удаа оролцож байсан ба 2007 онд буюу дээрээсээ 3 дахь дивизионд дэвшин оролцсон нь ДАШТ-д гаргасан хамгийн том амжилт болжээ.
Сүүлийн үед ширээний теннис, жүдо, сагсан бөмбөг, хөлбөмбөг ихээхэн дэлгэрч, монгол тамирчид эдгээр төрлүүдээр олон улсын тэмцээнүүдэд амжилттай оролцож байна.
Тэгээд Шишмарев Богд хаанд бараалхаж Лихунчаны Монголд Манжийн хааны зөвшөөрлөөр 25 жил алт ашиглах зөвшөөрөлтэй учир Ар Монголд ирээд байна, та хүлээж авна уу гэж мөргөж гуйсан байдаг.
Гэвч хэсэг хугацааны дараа Шишмайров дахин Богдод хүсэлт тавин таван гүнгийн хурлаар хэлэлцүүлж өгөөч гээд ахиухан хэмжээний алтан зоос хахууль маягаар өгөх гэсэн байна.
Тэр үеэр Түшээт хан цэрэг дагуулж очоод Богд хааны зарлиггүй газар нутаг ухлаа гээд даруйхан эндээс зайлахгүй бол дараагийн арга хэмжээ авна гэж хэлээд буцсан байдаг.
Тэглээ гээд ажил урагштай биш техник хэрэгсэл муугаас болоод ялангуяа хятадууд шөнө нууцаар алт хулгайлж , угаах явдал гарч Грот нэг хүн дагуулан Америк явж, Калифоренийн уурхайгаас тоног төхөөрөмж ачуулсан гэдэг.
Ингээд энэ асуудлыг Виттей сайд хөөцөлдөх болоод 1901 онд гэхэд Франц, Голланд, Бельги гэх мэтийн нэлээд олон орон оролцсон "Монголор" хэмээх олон улсын нийгэмлэг байгуулагдсан байна.
Тэгээд Лихунчаны түүнийгээ дуудаад "чи Ар Монголд очиж алтны уурхай нээх ажлыг хариуц" гээд хэрэв хэрэгцээтэй гэвэл 10.000 орчим ядуу хятадуудыг би явуулж болох байна.
1899 онд Бээжин дэх Оросын Элчин сайдын яамны түшмэл Фон Грот, Манжийн засгийн Улиастай дахь төлөөлөгч Аянтай хэлэлцээр хийж Түшээт хан, Цэцэн хан аймгуудын нутагт алт ухаж ашиглах 25 жилийн хугацаатай концессийн эрх авсан байна.
Үүний үндсэн дээр Түшээт хан, Цэцэн хан аймгийн Уурхайн хэргийг захирах ерөнхий газар байгуулсан нь 1900 оноос “Монголор” хэмээх нийгэмлэг болон өргөжсөн аж.
Монголорын харъяаны 20-иод уурхай байсан бөгөөд багцаалж хэлэхэд Ерөөгийн сав газар, ай савын дагуу нэлээд олон уурхай хүдэр голын сав нутаг наашаагаа ноён уулын хавьцаа байсан байна.
1948 оны нэгдүгээр сарын 29-нд хилийн долоо, наймдугаар заставын уулзвар Бага хавтагийн 2908 тоот өндөрлөг орчмоор 70 морьт хасагийн дээрэмчин хил нэвтрэн оржээ.
Даржаа нь 1947 онд Байтаг богдод болсон удаа дараагийн тулгаралт, байлдаанд гарамгай үүрэг гүйцэтгэсэн учир байлдааны гавъяаны одонгоор шагнагдсан бөгөөд хожим нь улаан тугийн одонгоор нэхэн шагнагдаж, отрядын заставыг байлдагч Х.
Даржаа нарын энэ тулалдааны чимээг сонссон боловч “Манайхан ан хийж яваа биз” хэмээн бодсоноос арга хэмжээ аваагүй бөгөөд хожим заставын дарга Дашзэвэг, улс төрийн орлогч Дамба нар нь шүүхээр шийтгэгджээ.
Бага Хавтагийн хилийн тулгаралт нь 1940-д онуудад Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Баруун хилийн дагуу болсон Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Гоминданы цэргүүд болон Хасагийн дээрэмчдийн хийсэн хилийн зэвсэглэсэн цуврал халдлагуудын нэг юм.
Уургийн гуравдагч бүтцийг эсвэл тэдгээрийн комплексүүдийн дөрөвдөгч бүтцийн судлах нь уураг өөрийн үүргийг яаж гүйцэтгэдэг тухай чухал мэдээллийг өгөх юм.
ЦСР туршилтууд нь хос атомуудын хоорондын зай нь таамаглагдаж болох үед мэдээлэл бүрдүүлж чаддаг ба уургийн авч болох эцсийн төлөвийг зайн геометрийн тооцооллыг хийсний дараа мэдэж авдаг.
Давхар туйлшралтын интерферометр нь уургийн ерөнхий конформац ба харилцан үйлчлэлцэл эсвэл өөр эрмэзлэлээс үүсэлтэй конформацийн өөрчлөлтийг хэмжих тоон аналитик арга юм.
Ихэнх организмууд урьдчилсан мРНХ-ээ, транскрипцын дараах сайжруулалтын ялгаатай хэлбэрүүдийг ашиглан боловсорсон мРНХ болгодог ба дараа нь энэ нь рибосомуудаар явагдах уургийн нийлэгжилд загвар болон ашиглагддаг.
Эсрэгээр, эукариотууд мРНХ-ийг эсийн бөөм дотор бий болгоод, бөөмийн мембраныг нэвчүүлэн цитоплазмд байрлуулдаг ба цитоплазмд уургийн бионийлэгжил явагддаг.
Уураг-уураг холболтууд нь, ферментлэг идэвхжилийг тохируулах, эсийн циклийн үйл явцыг удирдах, ердийн биологийн үйлдэлүүдтэй холбоотой олон урвалуудыг явуулдаг том уургийн иж бүрдлийг үүсгэх зэрэг үйлдлүүдийг гүйцэтгэдэг.
Уургуудын хоорондын харилцан үйлчлэл нь буцах ба энэ нь янз бүрийн бүлэг уургууд нь өөр хоорондоо ялгаатай бүлэг үүргүүдийг гүйцэтгэж чадах агрегатуудыг үүсгэж чадах эсэхээс хамаарна.
Уургуудын хоорондын харилцан үйлчлэлийн судалгаа нь, эсийн үүргийн чухал шинжүүдийг ойлгох түлхүүр болох ба эцэст нь эсийн төрлүүдийг ялгах шинж чанаруудыг тодорхойлох юм.
Холбогдох цэгийн халаасыг тодорхойлдог уургийн гуравдагч бүтэц ба эргэн тойронд орших амин хүчлүүдийн туслах хэлхээнүүдийн химийн шинж чанаруудаас уургийн холбогдох чадвар хамаардаг.
Жишээлбэл: рибонуклеазагийн ингибитор уураг нь дэд фемтомоляр диссоциацийн тогтмолтой хүний ангиогенинтэй холбогддог боловч, түүний амфиб гомолог онконазатай огт холбогддоггүй.
Уургийн хэлхээнд холбогдсон бол тухайн амин хүчлийг "үлдэгдэл" гэдэг ба нүүрстөрөгч, азот болон хүчилтөрөгчийн цуваа атомуудыг нь "үндсэн хэлхээ" буюу "уургийн нуруу" гэж нэрлэдэг.
Пептидийн холбоо нь хоёр резонанс хэлбэртэй ба эдгээр холбоо нь хосолсон холбооны зарим шинж чанарыг агуулж, тэнхлэгүүдээ тойрон эргэхийн хориглосноор альфа нүүрстөрөгчийн атомуудыг бараг копланар байрлалд оруулдаг.
Уургийн чөлөөтэй карбоксил бүлэгтэй төгсгөлийг С-төгсгөл эсвэл карбоксил төгсгөл, чөлөөтэй амин хүчилтэй төгсгөлийг нь -төгсгөл буюу амин төгсгөл гэдэг.
Уураг гэдгээр ерөнхийдөө бүтэн бүрэлдсэн, тогтвортой байгаа биологийн молекулуудыг илэрхийлдэг байхад, пептид гэдэг нь ерөнхийдөө богино, 3 тогтвортой бүтэцгүй амин хүчлийн олигомерийг хэлдэг.
Нийлэгжил дуусмагц эсвэл явагдаж байх үед үүссэн/үүсэж буй уураг нь трансляцийн дараах сайжруулалтад өртдөг бөгөөд энэ нь уургийн физик болон химийн шинж, нугалралт, тогтвортой байдал, идэвх, эцэст нь үүргийг нь өөрчилдөг.
Уургийн бүлгийг төлөөлж чадах бүтцүүдийн үндсэн нугларалтаар нь ангилан бүтцийг системчлэх замаар уургийн бүтцийг тодорхойлж дээрх дутагдлыг арилгах санааг бүтцийн геномик гаргасан.
Химийн нийлэгжил нь полипептидийн хэлхээнд байгалийн гаралтай бус амин хүчлүүдийг залгах аргыг нээж өгсөн, жишээлбэл: амин хүчлүүдийн хажуугийн хэлхээнд флуоресцент тэмдгийг залгах.
Өргөн тархсан лиганд-холбогддог уураг бол гемоглобин юм, энэ уураг нь бүх сээр нуруутаны уушигануудаас хүчилтөрөгчийг авч бусад эдэд зөөж өгдөг ба бүх биологийн ангид ойролцоо гомологтой байдаг.
Энэ өөрчлөн байгуулалтын хүрээнд хамрагдах гуравдагч ба дөрөвдөгч бүтцүүдийг хувиралт , тэдгээрийн хоорондын шилжилтийг хувиралтын өөрчлөлт гэж тус тус нэрлэдэг.
Субстратын молекул ферментийн идэвхтэй талд эсвэл химийн урвалд катализаторын үүрэг гүйцэтгэж байгаа уургийн физик хэсэгт холбогдсоноор дээрх өөрчлөлтүүд ихэвчлэн бий болдог.
Ихэнх рецепторууд нь эсийн гадаргууд орших холбогдох хэсэг, эс дотор орших -г агуулдаг ба энэ нь ферментлэг идэвхийг үзүүлэх эсвэл эс дотор орших бусад уургуудын тодорхойлсон конформацийн өөрчлөлтөд орох боломжтой.
Уургууд нь, катализаторт метаболизм, ДНХ репликац , сөрөг нөлөөлөлд хариу үйлдэл үзүүлэх, нэг байрлалаас нөгөө рүү молекул зөөх зэрэг амьд организм дотор маш өргөн хүрээний үүргүүдийг гүйцэтгэдэг.
Уургууд нь үүссэнийхээ дараа 3 хэлбэрт орж нугалардаг ба яаж нугарах нь уургуудын амин хүчлийн дарааллаас хамаардаг бөгөөд нугалралтаас тэдгээрийн идэвх шалтгаална.
Эсрэг биетүүд нь дасан зохицох дархлааны системийн уургийн бүрдүүлэгч ба тэдгээрийн гол үүрэг нь антигентэй эсвэл организм доторх гадны бодистой нэгдэж, тэдгээрийг усгахаар онилдогт оршино.
Уургийн бүтэц болон үүргийг судлахад иммуногистохими, сайт чиглэлтэй мутагенеци, рентген кристаллограф, цөмийн соронзон резонанс болон масс спектрометрийн аргуудыг ихэвчлэн ашигладаг.
Ферментүүд нь олон зуун амин хүчлүүдээс бүрддэг хэдий ч тэдгээрийн үлдэгдлүүдийн хэдхэн хувь нь субстраттай нэгдэж, ойролцоогоор дөнгөж 3-4 үлдэгдэл л яг катализад оролцдог.
Их чуулган нь жилд хоёроос доошгүй удаа хуралдаж, шинжлэх ухаан, технологийг хөгжүүлэх бодлогын хэрэгжилт, эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлын үр дүнг хэлэлцэж судалгааны тодорхой чиглэлийг хөгжүүлэхэд Засгийн газарт дэмжлэг үзүүлэх, Монгол улсын эдийн засаг, нийгмийн хөгжлийн байдалд үнэлэлт дүгнэлт өгөх, зөвлөмж гаргаж Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Засгийн газарт өргөн барих, ШУА-ийн эрдэм шинжилгээ үйл ажиллагааны тайланг хэлэлцэх, Академийн ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгч, тэргүүлэгчид болон эрдэмтэн нарийн бичгийн даргыг 4 жилийн хугацаагаар сонгох болон хуулиар заагдсан бусад асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэж байдаг.
ШУА-ийн салбарын бага чуулганы үйл ажиллагаа нь Шинжлэх ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай Монгол улсын хууль, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны Академийн дүрэм, ШУА-ийн бага чуулганы дүрэм, эрх зүйн бусад актын хүрээнд шинжлэх ухаан, технологийн хөгжлийн тулгамдсан асуудал, төрөл бүрийн шинжлэх ухаан, технологийн төслийг хэлэлцэж дүгнэлт гаргах, судалгаа хөгжүүлэлтийн ажлын явц, үр дүнд хяналт тавьж, үнэлэлт дүгнэлт өгөхөд чиглэнэ.
Ардын засгийн газрын 1921 оны 11 дүгээр сарын 19-ний өдрийн тогтоолоор “Судар бичгийн хүрээлэн” байгуулагдсанаар Монгол улсад шинэ үеийн шинжлэх ухааны төв байгууллага бий болсон түүхтэй бөгөөд хожим нь 1930 онд Шинжлэх ухааны хүрээлэн, 1957 онд Шинжлэх ухаан, дээд боловсролын хүрээлэн болгон өргөжин тэлсээр 1961 онд Шинжлэх ухааны Академи болон зохион байгуулагдсан юм.
ШУА-ийн салбарын бага чуулган тус бүр 25 гишүүнтэй бөгөөд академийн гишүүд, шинжлэх ухаан, технологийн салбарыг төлөөлөн сонгогдсон эрдэмтдээс гишүүнчлэл нь бүрддэг.
Салбарын бага чуулганы гишүүдийн мэргэжлийн чиглэл, тооны хязгаарыг Шинжлэх ухааны Академийн Тэргүүлэгчдийн хурлаас тогтоодог бөгөөд гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа 4 жил байна.
Их чуулганы чөлөөт цагт ШУА-ийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг Ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгчид, эрдэмтэн нарийн бичгийн дарга, Тэргүүлэгчид гишүүдээс бүрдсэн Академийн Тэргүүлэгчид удирддаг бөгөөд Академийн Тэргүүлэгчид ажлын албаараа дамжуулан үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлдэг.
Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи нь Монгол Улсад шинжлэх ухаан, тэргүүний технологийг зохион бүтээх, хөгжүүлэх зорилго бүхий шинжлэх ухааны нэг байгууллага юм.
Монгол улсын Их Хурлаас 1996 онд баталсан “Монгол улсын Шинжлэх ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай” хуулиар ШУА нь тус улсад шинжлэх ухаан, тэргүүний технологийг зохион бүтээх, хөгжүүлэх зорилго бүхий шинжлэх ухааны нэг байгуулага болохыг хуульчлан заасан юм.
Бага чуулганы үйл ажиллагааны үндсэн хэлбэр нь хуралдаан бөгөөд улиралд нэгээс доошгүй удаа хуралдаж, хэлэлцсэн асуудлаар тогтоол, зөвлөмж, дүгнэлт гаргадаг.
Бага чуулган нь жилийн ажлын төлөвлөгөөтэйгөөр үйл ажиллагаагаа явуулах бөгөөд тайлангаа ШУА-ийн Тэргүүлэгчдийн хурлаар хэлэлцүүлэн дүгнүүлдэг.
“Сэтгүүлч” дээд сургууль нь Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн туршлага болон сэтгүүл зүйн дээд боловсрол олгох барууны сэтгүүл зүйн сургалтын стандарт, хөтөлбөрийг Монгол улсад мөрдөж буй сэтгүүл зүйн сургалтын стандарттай харьцуулан судалсны үндсэн боловсруулсан сургалтын хөтөлбөрөө хэрэгжүүлж байна.
Бакалаврын зэрэг олгох дөрвөн жилийн сургалттай "Сэтгүүлч" дээд сургууль нэг хичээлийн жилд 100 гаруй оюутантай хичээллэж, сургалтынхаа бүрэн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж ирсэн.
"Сэтгүүлч" дээд сургуулийг үүсгэн байгуулагч Хэвлэлийн Хүрээлэн ТББ нь Монгол улсад чөлөөт, хараат бус хэвлэл мэдээллийг хөгжүүлэх эрхэм зорилгын үүднээс сэтгүүл зүй өндөр хөгжсөн улс орнуудын туршлагаар Монголын сэтгүүлчдийг мэргэшүүлэх урт, богино хугацааны сургалтуудыг 1995 оноос хойш зохион байгуулж ирсэн түүхтэй.
"Сэтгүүлч" коллеж буюу "Сэтгүүлч" дээд сургууль нь Хэвлэлийн хүрээлэнгийн Сэтгүүл зүйн дээд курсийн туршлага дээр үндэслэн 2004 онд бакалаврын зэрэг сэтгүүл зүйн сургууль байгуулсан юм.
Барууны сэтгүүл зүйг дадлага давамгайлсан орчинд мэргэжлийн сэтгүүлч бөгөөд бэлтгэгдсэн сургагч багш нар оюутнуудад хичээл зааж эхэлсэн онцлогтой юм.
“Сэтгүүлч” дээд сургууль, Монголын Оюутны холбоо хамтран 2012 оноос эхлэн “Мэдээллийн индэр” оюутны эрдэм шинжилгээний хурлыг сэтгүүл зүйн салбарын оюутнуудыг дунд зохион байгуулж ирсэн юм.
Удалгүй 1908 оны 10 сард тэр Иоффе, Матвей Скобелев болон Виктор Копп хэмээх хүмүүстэй хамтран Правда сониныг хэвлүүлж эхэлсэн ба үүнийг Орос уруу нууцаар хил давуулан гаргадаг байжээ.
Сонины хувьд тус хэвлэлийг тогтмол хүмүүст хүргэж өгч чаддаггүй байсан ба сонин хэвлэлд орсон жилийнхээ эхний жилд ердөө 5-хан хэвлэлийн дугаарыг Оросод гаргасан байна.
Тэгсэн хэдий ч сониныг Оросын үйлдвэрийн ажилчид маш таатай хүлээж авсан ба уг сонин нь үзэл суртал болон агуулгын хувьд, тухайн үед хоёр хуваагдсан байсан Большевик болон Меншевикчуудын аль нэг талыг баримталдаггүй байжээ.
Харин мөнгө төгрөг, санхүүжилтийн хувьд Правда сонин нь нилээд хүнд асуудалтай байсан ба үүний дагуу Троцкий бүхэл бүтэн 1909 оны жилийг тус сонинд санхүүжилт олохоор Оросын Төв Хороонд хандсан байна.
Энэ үед Оросын Төв Хорооны дийлэнх хувийг Большевикчууд эзэлж байсан ба үүний дагуу тэдний тэргүүн болох Ленин, Троцкийд зөвхөн тус бүлгэмийн нэг гишүүнийг редактороор томилсон тохиолдолд Правда сонины үйл ажиллагаанд хөрөнгө оруулахаа амласан байна.
Ингээд 1910 оны 1-р сард Большевикчууд болон Меншевикчууд Парист уулзалт зохион байгуулж, дахин нэгдэхийг оролдсон ба энэ үеэс эхлэн Правда сонин Оросын Социал Демократ Лейборист Намын санхүүжилттэй төв байгууллага болжээ .
Иймдээ ч сонины удирдах бүрэлдэхүүнд, Троцкийн хүргэн ах Лев Каменевыг Большевикчуудын төлөөллөөр редактор болгосон боловч хоёр бүлгэмийн нэгдэл бүтэлгүйтэж мөн дотоод зөрчлийн улмаас Каменев ердөө долоохон сарын дараа редакторын албан тушаалаас буусан байна.
Харин тун удалгүй Троцкий эх орондоо дахин эргэн иржээ, учир нь тухайн үед Орос даяар ажилчдын бослого гарч байсан ба энэ завшааныг ашиглан Троцкий ямар ч саад бэрхшээлгүйгээр Оросод буцаж иржээ.
Тухайлбал: 1905 оны 9-р сарын 19-нд Москва хотын Сытин Хэвлэлийн ажилчид ажиллах цагаа багасгахын төлөө болон цалингаа нэмэгдүүлэхийн төлөө бослого гаргаж, 1905 оны 9-р сарын 24-нд Санкт-Петербург хотын 50 гаруй хэвлэлийн байгууллагууд бослого гаргаж, 1905 оны 10-р сарын 2-нд Санкт-Петербург хотын үсэг өргөгч машины үйлдвэрийн ажилчид бослого гаргаж, мөн 1905 оны 10-р сарын 7-нд Москва - Казаны төмөр замын ажилчид тус тус бослого гаргасан байна.
Троцкий, Санкт-Петербург хотноо ирсэн даруйдаа тус хотын Зөвлөлт Ажилчдын Депутат Консултай уулзаж, тус хуралдаанаар өндөр албан тушаалтнуудтай уулзахаас гадна хотын нийт ажилчдын 50% буюу 200,000 гаруй хүмүүсийн өмнө илтгэл тавьж амжжээ.
Лев Троцкий (улс төрийн намын нууц нэр -Перо́, Антид Ото, Л.Седов,- жинхэнэ нэр: Лейба Давидович Бронштейн; 1879 оны 11-р сарын 7 -нд Оросын Хаант Улсын Херсон мужид төрсөн- 1940 оны 8 дугаар сарын 20-нд Мексикт Рамон Меркадер гэгч испани гаралтай КГБ-ийн туршуул мөс хаглагчаар толгойд нь цохиж Троцкий 21-нд нас барсан) нь Оросын Марксист хувьсгалч болон онолч, Зөвлөлт Холбоот улсын улс төрч болон Оросын Улаан Армийн анхны тэргүүн байсан юм.
Зөвлөлт Холбоот улсын эхэн үед тэрээр тус улсын Гадаад Хэргийн Ардын Комиссараар ажиллаж байсан ба удалгүй Зөвлөлт Холбоот Улсын Улаан Арми байгуулагдсанаар тэрээр Цэргийн болон Тэнгисийн Хүчний Ардын Комиссар болсон байна.
Сибирьт байх хугацаандаа Троцкий нь тус намын доторх мөргөлдөөний талаар сайтар мэдэж авсан ба 1898 болон 1899 онуудад болсон баривчилгаанууд түүнд энэ асуудлыг ямар түвшинд явагдаж байгааг шууд харуулсан байна.
Зарим хэсэг нь: социал демократууд буюу "эдийн засагчид" гол төлөв, "Ажилчдын аж ахуйн амьдралыг дээшлүүлэх нь тус намын гол зорилго" хэмээн үзэж байсан ба "засгийн эрхийг өөрсдийн гарт авах шаардлагагүй" хэмээн үзэж байжээ.
Гэтэл нөгөө талаас: тус намын үлдсэн гишүүд нь, "Хаант засаглалыг нураан унагаах нь маш чухал хэрэг" хэмээн үзэж "засгийн эрхийг шинэ дэг журамтай хувьсгалт нам авах шаардлагатай" хэмээн үзсэн байна.
Харин Троцкийн хувьд тэрээр тус намын "эдийн засагчдын" оронд "засгийн эрхийг өөрсдийн гарт авах" үзэлтнүүдтэй санаа нэгдэж, удалгүй Английн Лондон хотноо байдаг Искра сонинд ажиллаж эхэлжээ.
Ингээд 1905 оны 1-р сарын 9-ны өдөр буюу Ням гаригт Георгий Гапон хэмээх санваартан хүн иргэдийг дагуулан Санкт-Петербург хотын Өвлийн Ордон уруу тайван жагсаал удирдан зохион байгуулсан юм.
Троцкийг Искра сонинд анх ирэхэд тус сонинд нийт 6 ахлах ажилтан байсан ба эдгээр нь хоорондоо хоёр фракцад хуваагдаж байжээ (Эхний фракц нь "хөгшчүүдийн" фракц, хоёрдугаар фракц нь "залуучуудын" фракц гэж хоёр хуваагдаж байсан байна).
"Хөгшчүүдийн" фракцыг Георгий Плеханов удирдаж "залуучуудын" фракцыг Ленин болон Мартов нар удирддаг байсан ба Плехановын фракцад багтах хүмүүс голдуу 40 - 50 настай байсан аж.
Түүнийг шоронд суугаад хоёр сар болж байх хугацаанд буюу 1898 оны 3-р сарын 1 - 3-ны хооронд Оросын Социал Демократ Нам өөрсдийн анхны уулзалтаа зохион байгуулсан байна.
Харин 1900 онд Лев Троцкийн шүүх хэрэг явагдаж үүний үр дүнд түүнийг Сибирийн Эрхүү уруу цөлсөн бөгөөд түүнийг эхнэртэйн хамт тус нутаг уруу цөлсөн байна.
Мөн Троцкийг Киевээс Санкт-Петербург хотод ирсний дараагаар, түүнийг Зөвлөлтийн анхны Ажилчдын Зөвлөлийн дэд тэргүүнээр томилсон бөгөөд тухайн цаг үед тус зөвлөлийн тэргүүн нь Хрусталёв Носарь байжээ.
Ингээд 1905 оны 12-р сарын 2-нд, Санкт-Петербургын Ажилчдын Зөвлөл тухайн үеийн Оросын Хаант засаглал болон түүний гадаад өрийн асуудлаар дараах тунхаглалыг албан ёсоор зарлажээ:
Ингээд Троцкийн 11-р сарын 7 - 8-ны хооронд зохион байгуулсан цэргийн үйл ажиллагаа амжилттай явагдаж, удалгүй үүний хариуд Оросын засгийн газар хариу арга хэмжээ авахыг оролдсон байна .
Гэвч хамгийн харамсалтай нь Троцкий болон Зиновьев хоёр чухам тэдгээрийн хоорондын дайсагнал болон өрсөлдөөн тэдгээрт хэр их хор хөнөөлтэй болохыг даанч мэдээгүй юм.
Большевикчууд буюу Ленин болон түүний дэмжигчид намын удирдлагыг жижиг бөгөөд өндөр зохион байгуулалттай байхыг шаардаж, харин Меншевикчууд буюу Мартов болон түүний дэмжигчид намыг том бөгөөд илүү чөлөөтэй байхыг хүссэн байна.
Учир нь Плеханов Большевикчуудаас салж, Троцкий 1904 оны 9 сард Меншевикчуудыг Оросын Либерал үзэлтнүүдтэй нэгдэхийг эсэргүүцэн тус эвлэлээс гарсан байна.
Маш удалгүй түүнийг Нью-Йорк хотод амьдарч байхад, 1917 оны хоёрдугаар сарын хувьсгал гарч үүний үр дүнд Оросын Хаан болох 2-р Николасыг хаан ширээнээс огцруулсан байна.
Хэдийгээр тухайн цаг үеийн Оросын дипломат төлөөлөгч Павел Милюков Троцкийг суллах асуудал дээр эргэлзэж байсан ч, тэрээр Их Британы засгийн газарт хандан түүнийг Орос иргэн тул суллахыг хүссэн байна.
Тэрээр 1924 оны 1 дүгээр сард В.Ленин нас барсны дараагаар Иосиф Сталины эсрэг Зүүнтний Сөрөг Хүчинг байгуулж түүний бодлогыг эсэргүүцсэн боловч, энэ нь бүтэлгүйтэж Сталины хүч чадавх нэмэгдсэнээр Зөвлөлт Холбоот улсын төрийн эрхийг Сталин авч, удалгүй Троцкийг 1927 онд нэг мөсөн албан тушаалаас нь халсан ба Коммунист Намаас хөөжээ.
1928 оны 1 дүгээр сард Алма-Ата хот руу цөллөгдөж үүний дараа түүнийг Зөвлөлт Холбоот улсаас 1929 онд хөөн гаргаж улмаар Түркийн Константинопольд /Истанбул/ амьдарсан байна.
Тухайлбал тэрээр Украйны Киевын Бодол хэмээх сонинд хэд хэдэн удаа нийтлэл бичиж байсан бөгөөд үүнийхээ хүрээнд ч 1912 оны 9-р сарын үеэр Балканы хойгт болж буй дайны сурвалжлагчаар илгээгдсэн байна .
Энэ үйлдэл нь Троцкийн хувьд түүнийг маш их уурлуулсан ба тэрээр 1913 онд Николай Чхейдзе хэмээх Меншевик бүлгэмийн тэргүүнд захидал илгээж, Ленин болон түүний Большевик бүлгэмийг тэр чигт нь муулж буруушаажээ.
Хамгийн харамсалтай нь 1924 онд, хожим нь Ленин нас барсны дараагаар цагдаагийн архивд хадгалагдаж байсан ийнхүү захидлыг Троцкийн өрсөлдөгчид олсон ба үүнийг ашиглан ЗХУ-н Коммунист намын уулзалтуудаар Троцкийг Лениний дайсан хэмээн олон нийтэд танилцуулж чаджээ.