polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Иймд 1922 онд Нийслэл хүрээнд байсан улаан армийн командлалд Сүхбаатар жанжин албан ёсоор эсэргүүцэл илэрхийлж, цэргийн тоог 500 болгон цөөрүүлэх санал тавьж байжээ.
ЗХУ ба БНМАУ нь 1934 оны 11-р сарын 27 нд зөвшилцөл байгуулсан бөгөөд учир нь ЗХУ нь Монголыг хятадын нэг хэсэг гэж үзэх тухай Зөвлөлт-хятадын гэрээг 1924 онд байгуулсан байжээ.
Энэ үед Японы эзэнт гүрэн манжуурыг эзэлсэн бөгөөд 1935-1936 онуудад БНМАУ-ын дорнод хилийн дагуу Буйрнуур орчимд Адагдулаан, Булан дэрс, Халхын сүмийн хэсгүүдээр удаа дараа хилийн будилаан үүсгэн, зэвсэгт мөргөлдөөнд хүргэж байсан байна.
Японы зүгээс ЗХУ-ын Алс дорнод, Байгаль орчим, Сибирьт аюул учруулах нөхцөл бүрдсэн тул бамбай улсын үүрэг гүйцэтгэж байсан БНМАУ-ын удирдлага газар нутагтаа улаан армийн ангиудыг байрлуулах замаар японыг түрэлтийг зогсоох арга хэмжээ авахаар шийдвэрлэжээ.
Үүнийг олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрөх нөхцлийг бүрдүүлэхийн тулд 1936 оны 3-р сарын 12-д Улаанбаатар хотноо Зөвлөлт-Монголын харилцан туслалцах протоколыг 10 жилийн хугацаагаар байгуулжээ.
Энэхүү Протоколд талуудын аль нэг рүү гуравдагч этгээд цэрэглэн халдсан тохиолдолд цэрэг, зэвсгийн тусламж үзүүлэх, энэ зорилгоор нэг талын цэргийг нөгөө тал нь өөрийн нутаг дэвсгэрт байрлуулахаар заасан байна.
Монголд байрлаж байсан ерөнхий цэргийн 39 армийн штаб нь Улаанбаатар хотод байрлаж байсан бөгөөд түүний бүрэлдхүүнд танкийн дивиз 2, мотобуудлагын дивиз 2, тагнуулын бригад, зенит-пуужингийн бригад 2, радиотехникийн бригад, холбооны тусгай хороо, инженерийн хороо 2, десантын дайрагч батальон, радио-электроникийн батальон, нисдэг тэрэгний тусгай хороо, тусгай радиобатальонтай байжээ.
Энэхүү Протоколын дагуу 1936 оны 3-р сарын 12-нд тэр даруй ЗХУ-ын Зэвсэгт хүчний Улаан армийн ангиудыг Монголд байрлуулсан ба тэдгээр цэргийн ангиудыг буудлагын 57 онцгой корпус болгон зохион байгуулсан байна.
Буудлагын 57 онцгой корпус нь 1939 оны 5-р сард Халхын голын тулалдаанд анхлан оролцогчдын нэг байсан бөгөөд улмаар Зөвлөлтийн Зэвсэгт хүчний Өвөр байгалийн тойргоос нэмэлт хүч татах замаар түүний бүрэлдхүүнийг хүчжүүлэн Армийн 1 бүлэг болгон өөрчлөн зохион байгуулсан нь Халхын голын тулалдааныг Монголын Ардын армитай хамтран ялалтаар дуусган япончуудыг бут цохисон түүхтэй.
Зөвлөлтийн цэрэг Монголд-Тухайн үед нэрлэж байсан ЗХУ-ын Улаан Арми буюу Зөвлөлтийн зэвсэгт хүчиний янз бүрийн цаг үед Монгол улс болон БНМАУ-ын нутаг дэвсгэрт байрлаж байсныг хэлдэг.
Ийнхүү цэргийн хүчийг шилжүүлэн байрлууулах болсон нь Монгол улсын эсрэг гадны халдлагыг зогсоох болон болзошгүй дайсны эсрэг ЗХУ болон Монгол орныг батлан хамгаалах зорилготой байсан гэж үздэг байна.
Монголд байрласан цэргийг хэзээ ч "цэргийн бүлэг", "цэргийн бүлэглэл" гэж нэрлэн бүрдүүлж байгаагүй бөгөөд учир нь үүнийг шууд Зөвлөлтийн жанжин штаб эсвэл Өвөр байгалийн цэргийн тойрогт харъяалагддаг байснаараа бусад социалист болон холбоотон улсууд дах цэргээс ялгаатай.
ЗХУ-ын Батлан хамгаалах Ардын комиссарын 1940 оны 6-р сарын 21-ны өдрийн тушаалаар Армийн 1 бүлэгт үндэслэн Монгол дах Зөвлөлтийн Улаан армийн ангиудыг нэгтгэн ерөнхий цэргийн 17 дугаар армийг байгуулж, командлагчаар нь хошууч генерал А.И.
Үүнтэй уялдуулан БНХАУ нь Ардын Чөлөөлөх Армийн ангиудыг хойт хил дээрээ бөөгнөрүүлэх замаар Умарт цэргийн бүлэглэл гэсэн цэргийн хүчтэй бүлгийг байгуулсан байна.
Энэ армиудын бүлэглэлд 33 хээрийн цэргийн дивиз, механикжуулсан 11 дивиз буюу нийтдээ 44 дивиз бүхий ерөнхий цэргийн 9 арми багтаж байсан нь өөрийн зэвсэглэлдээ 4300 танк, 10 мянган их буу, пуужинт төхөөрөмжтэй байсан байна.
Үүний учир нь Ялтын уулзалтаар тохирсоны дагуу ЗХУ-ыг Японы эсрэг дайнд ороод цэргийн хүчийг нэмж бүлэглэх шаардлагатай байсны дагуу энэхүү армийг ЗХУ-ын Дээд ерөнхий командлалын бэлтгэл хүчнээс татан Өвөр байгалийн фронтод шилжүүлсэн байна.
Гэсэн хэдий ч Монголын дотоод хэрэгт Хятад, Орос хоёр улс оролцохгүй байхаар тогтсон төдийгүй Эзэн хаан, Засгийн газар, нутаг дэвсгэр, хил хязгаар, цэрэг зэргийг хэвээр байлгаж үлдээхээр болжээ.
Гэрээний 2 дугаар зүйлд "Гадаад Монголоос Дундад улсын сюзеренитетийг зөвшөөрөн хүлээв. Дундад, Орос хоёр улсаас Дундад улсын газрын нэгэн хэсэг болох Гадаад Монголын автономийг зөвшөөрөн хүлээв" гэсэн нь өмнөх 1913 оны Орос-Хятадын тунхаглалыг улам лавшруулжээ.
Харин 4 дүгээр зүйлд "Гадаад Монголын богд Жибзундамба хутагт хааны цолыг Дундад Иргэн Улсын их Жунтангаас өргөмжилнө. Албан бичигт Дундад улсын оны цолыг Монголын арван хоёр жилт цаг улирлын тоотой хавсран хэрэглэнэ" гэсэн нь Монголын төлөөлөгчдийн саналыг зарим ч атугай талаар харгалзсан гэж үзэж болно.
Дундад улс хийгээд Орос улсын, Гадаад монгол газар дор аху ашиг шимийн учир хийгээд тус бүр газрын эдүгээхийн төлвөөр үүсэн гарсан олон сэдэв учрыг хамт нийлэн зөвдөн тогтсугай хэмээн их Дундад Иргэн Улсын Да Жунтан тусгайлан дүтүн зэрэг бигүй ван Мишиг, улс дор суух бүрэн эрхтэй ерийн сайд Цан Лу-г томилж, Их Орос улсын их Хуанди тусгайлан гадаад явдлын түшмэл бөгөөд монгол газар дор суух Сүн Линзи, хянан зөвлөгч түшмэл Милерийг томилж, Гадаад монголын Богд жибзундамба хутагт хан тусгайлан Гадаад монголын дотоод явдлын дарга билигт гүн да лам Дашжав, эдийн явдлын дарга түшээт чин ван Чагдаржавыг томилж төлөө илэрхийлэгч болгосноо, тус тусын төлөө илэрхийлэгч нар бид бүрэн эрхийн тэмдэг бичгээ харилцан үзүүлсэн хойно зөвдөн тогтоох олон зүйлийг дорогш жагсаан бичив.
Үүний тулд Хятад, Оросын Тунхагыг Монгол улсаар бүрэн хүлээн зөвшөөрүүлэх, Монголын тусгаар тогтнол оны цол хааны цолыг хэрэгсэхгүй болгох зэрэг зорилго тавьсан.
Хэлэлцээрийн явцад Хятадын төлөөлөгчид Монголыг "Улс" гэж томъёолохыг эсэргүүцэж хэрэв ингэж бичвэл Хятад улсаас салсан болон хэмээн Монголыг тусгаар тогтнолоо устгаж Хятадын бүрэлдэхүүнд орохыг шаардсан ч бүтээгүй.
Дашжав, Сангийн яамны тэргүүн сайд түшээт чин ван Г.Чагдаржав, зөвлөх нараар Шүүх яамны дэд сайд засагт чин ван Удай, Цэргийн яамны эрхлэн зөвлөх сайд жүн ван Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Гадаад яамны дэд сайд хичээнгүй гүн Цэрэндорж, гүн Жигжиджав, орчуулагч түшмэлээр гүн Цэнд, Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав, эх зохиох түшмэлээр гүн Насандэжид нарын 4 хүнийг тус тус тохоон томилсон байна.
Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд Халхын ноёдоос гадна Монголоос ирсэн Удай ван, Манлайбаатар Дамдинсүрэн, Цэнд, буриад угсааны Цэвээн Жамсран, Цогт Бадамжав нарыг оруулсан нийт Монгол үндэстний эрх ашгийг төлөөлүүлэх зорилго өвөрлөжээ гэж үзэхээс өөр аргагүй.
Хиагтын хэлэлцээрийн эхний үеэр Хаант Орос улс Монгол улстай мөнгө зээлдүүлэх, буу зэвсгийн, төмөр зам байгуулах, цахилгаан мэдээний тухай 4 зүйлийн гэрээ байгуулсан нь Монголд олж авсан улс төр, эдийн засгийн байр сууриа бататгасан явдал байсан.
Хятадын талын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Хар мөрөн /Хэйлунцзян/ мужийн цэрэг, иргэний захирагчаар ажиллаж байгаад дуудагдан ирсэн генерал Би Гуйфан, зөвлөх нараар Мексикт Элчин сайдаар ажилаж байсан туршлагатай дипломат Чэнь Лу, Монгол-Төвдийн хорооны зөвлөх Чэнь И, нарийн бичгийн даргаар Ван Цзиньци, Фан Ци гуань нар, орчуулагчаар Фан Фынь, Фу Хай нар томилогджээ.
Эдний дундаас Чэнь Лу, Чэнь И нар Хиагтын бага хурлын дараа Монголд суух ДИУ-ын төлөөний сайдаар тус тус томилогдон ажиллаж байсан бөгөөд ялангуяа Чэнь И гадаад Монголын автономийг устгах "64 зүйлийн бичиг" гэдгийг боловсруулж байснаараа онцлогтой.
Би Гуйфан, Чэнь Лу нар Хиагтын бага хуралд оролцсон тухай дуртгалаа бичиж, Би Гуйфан 1928 онд, Чэнь Лу 1919 онд Шанхайд тус тус хэвлүүлжээ.
Энэхүү Гурван улсын гэрээгээр Монгол улсын тусгаар тогтнол, бие даасан байдлыг хязгаарлаж, "Өөртөө эзэрхэх Гадаад Монгол"-ын хилийг зөвхөн Халх дөрвөн аймаг, Ховдын хязгаараар зааглаж, Монголчууд нэгдмэл нэг улс болох үйл хэргийг хүчээр таслажээ.
Мөн гэрээнд Гадаад монголын хил хязгаарыг ерөнхийдөө хаанаас хаа хүрэхийг тодорхойлоод, гарын үсэг зурснаас хойш 2 жилийн дотор гурван талын төлөөлөгчид оролцсон тусгай комисс нарийвчлан тодотгохоор тогтоожээ.
Энэ заалт хэрэгжилгүй явсаар 1945 онд ЗСБНХУ, АНУ, Англи гурван их гүрний удирдагчдын Ялтын бага хурлын үеэр дайны дараах Гадаад Монголын "Статус-кво"-г тухайн үеийн газар нутгийн байгаа хилээр нь тогтоох шийдвэр гарсан юм.
Харин аль алины нь саналаас ямар нэг хэмжээгээр тусгаж дунджаар шийдэх, эсвэл хэлэлцээг бүрмөсөн орхиж, улс төрийн аргыг хэрэглэхгүй болох ийм л хоёр зам байсан байна гэж үзжээ.
Хаант Орос дэлхийн нэгдүгээр дайнд нэгэнт татагдан орж хамаг анхаарал нь өрнө зүг хандаж байсан тул уг хэлэлцээг аль болох түргэн хугацаанд өөртөө ашигтайгаар шийдвэрлэх, ДИУ дэлхийн дайнд хэдүйгээр төвийг сахина гэж зарласан боловч Япон улс Шаньдуны нутгийг булаан эзэлж "21 шаардлага" гэгчийг тулган хүлээлгэх болсон нь мөн л хэлэлцээг түргэтгэх, гэхдээ Монголд байр сууриа бататгаж авахыг чармайж байв.
Ийнхүү Монгол улсын Олноо өргөгдсөний 5 дугаар он буюу хөхөгчин тахиа жилийн зуны тэргүүн сарын 25-нд буюу Европын 1915 оны 5 дугаар сарын 25-ны өдөр Хятад улсыг төлөөлж Би Гуйфан, Чэнь Лу, Хаант Оросыг төлөөлж А.Я.
Миллер, Монголыг төлөөлж Ширнэндамдин, Чагдаржав нар гарын үсэг зурж, франц, монгол, хятад, орос хэлээр 22 зүйлтэй гэрээг батлан тогтоогоод бичиг зүйлсийг солилцон уг бага хурлыг дуусгасан байна.
Гадаад Монгол эзэн хааны цолоос татгалзах, Богд гэгээнийг нэрийдэх нэрийг Гадаад Монголын Жибзундамба хутагт хан хэмээн ДИУ-ын Да Жунтангаас /Ерөнхийлөгчөөс/ өргөмжлөх,
Автономит Монголын хил хязгаарыг тогтоохдоо "Хүрээний сайд, Улиастайн жанжин, Ховдын сайдын захиргаанд агсан газрууд бөгөөд Дундад улстай нийлсэн хил болбоос зүүн зүгт Хөлөнбуйр, өмнө зүгт Дотоод Монгол, баруун өмнө зүгт Шинэ Газар /Шинжааныг хэлж байна/, баруун зүгт Илийн хязгаартай зааг нийлсэн Халхын дөрвөн аймаг ба Ховдын хязгаарын олон хошуудын хилээр буй" гэжээ.
үүнийг Ар Монголд автономит төдий эрх олгоод түүнд нэгдээд байсан Хөлөнбуйрын Баргыг салгаж "тусгай район" болгох, бусдыг нь ДИУ-ын ноёрхолд үлдээх болсон учраас нэгэнт тусгаар тогтноод 4 жил шахам болсон Монголын хувьд харгис үүрэг гүйцэтгэсэн гэж түүхч Л. Жамсран бичжээ.
Түүхч О.Батсайхан "Гурван улсын Хиагтын гэрээгээр тодорхойлогдсон Монголын олон улсын улс төр эрх зүйн статус нь юуны өмнө хөрш хоёр их гүрэнтэйгээ харилцаагаа хөгжүүлэх үндэс болон тогтсон хэмээн үзэх нь бодит байдалд илүү зохицохсон билээ Цаашилбал, гурван улсын Хиагтын 1915 оны гэрээний олон улсын ач холбогдол нь Хятад, Орос, Монголыг хамарсан бүс нутгийн төлөв байдлыг төлөвшүүлсэн явдалд оршиж байв" гэж дүгнэжээ.
Гурван улсын гэрээ нь колоничлол ид ноёрхож байсан цаг үед байгуулагдсан бөгөөд энэ үед их гүрнүүд бага буурай оронд өөрийн ашиг сонирхолыг тулган хүлээлгэдэг эрх тэгш бус зарчим үйлчилж байв.
Дотоод газрын арилжааны ард, Гадаад монголын арилжааны хүмүүн лугаа иргэний хэрэг эрүүгийн хэргээр заргалдах хэргийг алин заалдсан, алин заалдагдсаныг үл бодон цөм дотоод газрын түшмэл шуувангаас шүүмүй.
Дундад, Орос хоёр улсын хүмүүн иргэн Гадаад монгол газар дор иргэний хэрэг, эрүүгийн хэргээр заалдах хэргийг басхүү Түгээмэл Элбэгтийн наймдугаар оны Дундад, Орос хоёр улсын болзоо бичгийн долдугаар зүйлийн ёсоор шийтгэмүй.
Гадаад монголын алив газар дор угаас Дундад газрын олон албан яамны ерд бүхүй эд хөрөнгө хийгээд цогцлон байгуулсан харилцан нэвтрүүлэх албан газар зэргийн зүйл ба жич дотоод газрын арилжааны иргэдийн өөртөө бүхүй арилжааны хэрэг үнэн хөрөнгө хийгээд хувьны хүмүүний эд хөрөнгө ба цогцлон байгуулсан алив юмыг хуучин ёсоор эгүүлэн өгмүй.
Хэрэв Гадаад монголын гагцаар байгуулахын учир тэр үед элдэв чигийн хорогдол алдагдлыг амссан буй болбол зүйгээр Гадаад монголын өөртөө засах яам зүй зохисоор төлж олгуулмуй.
Түүнчлэн гурван улсын гэрээ байгуулагдсаны дараа ДИУ Гадаад Монголын Засгийн газар дор дагаар орсон өвөр Монголчуудын ялыг бүрэн төгсөөр хэлтрүүлэн тэднийг нутаг буцаах ажлыг шуурхайлан хийхдээ Удай ван, Хайсан гүн нарыг Юань Шикай онцгой анхааран үзэж шагнан урамшуулж байв.
Гадаад монголын өөртөө засах эл яам шууд хүлээн шийтгэж болохгүй, Гэгээн дор гадаад улсын гадаадын явдлын түшмэлийг хүлээн авах хийгээд гадаадын явдлын түшмэл томилон гадаад улс дор явуулах эрх үл баймуй.
Дотоод газрын арилжааны ардын суух газар, арилжааны буудал эд барааны пүүс хийгээд өөрөө суусан айл газрыг ямар үеийн, ямар хэрэг дор боловч Гадаад монголын түшмэл шуувангууд цөм халдаж болохгүй.
Дундад, Оросын илэрхийлэн гаргасан бичиг зүйлийн нэгдүгээр зүйл хийгээд Дундад,Оросын харилцан солилцсон бичгийн нэгдүгээр зүйлийн ёсоор Гадаад монгол гагцаар байгуулснаа устгаад, Дундад Иргэн Улсын эрхлэн захирах эрхийн доор байж, бас ч Дундад Иргэн Улсын хязгаарын доторх газар шорооны нэг анги газар болох, Дундад улс, Орос хоёр улсын илэрхийлэн гаргасан бичгийн хоёрдугаар зүйлийн ёсоор Гадаад монголыг өөртөө засах газар орон хэмээн мэдрэн хүлээмүй.
Оросын түүхч С. Лузянин "Орос-Монголын /1912/ болон Орос-Хятадын /1913/ хэлэлцээрүүд нь Монголын төрийг олон улсын харилцааны субьект болох үйл явцад түлхэц болсон төдийгүй Орос-Гадаад Монгол-Хятад гэсэн бүс нутгийн гурвалсан систем бий болоход үндэс болж өгсөн. . Хиагтын гэрээний тогтолцоо нь нэг талаас Орос болон Хятадын хооронд бий болсон тэнцвэрийг, нөгөө талаас Гадаад Монголын бие даах боломж бололцооны түвшинг илтгэн харуулсан юм" гэжээ.
Хаант Оросын бүрэн эрх барих төлөөлөгчдийг 1913 оны 8 дугаар сараас Нийслэл Хүрээнд Ерөнхий консулаар томилогдон ирж ажиллаж байсан туршлагатай дипломат А.Я.
Миллер тэргүүлж, зөвлөх нараар Хиагт дах оросын хилийн комиссар, Жанжин Штабын хурандаа А. Д. Хитров, Нийслэл хүүрээн дэх Оросын ЕКГ-ын дэргэдэх Оросын худалдаа, аж үйлдвэрийн яамны төлөөлөгч А.П.
Ингээд Оросын төлөөлөгчийн саналаар 9 дэх хуралдаан дээр Оросын тал 21 зүйлтэй, Хятадын тал 23 зүйлтэй, Монголын тал 13 зүйлтэй төслүүдийг тарааж солилцсон байна.
Монголын төлөөлөгчдийн тэргүүн эдгээртэй танилцаад Хүрээнд явуулсан цахилгаандаа "Хятадын эхээс хүлээж авах зүйл нэгээхэн ч үгүй, Хятадын бичсэн нь хэтэрхий эзэрхэг, Оросын бичсэн нь бөөрөнхий" хэмээн тодорхойлж байжээ.
Иймд Орос, Хятадын тал Монголын Засгийн газрыг элдвээр шахамдуулахын зэрэгцээ Монголын бүрэн эрх барих сайд Дашжавыг "Даан ч улс төрийн ёсыг мэдэхгүй", зөвлөгч манлайбаатар Дамдинсүрэнг "омгорхог" хэмээн үл ойшоох болсон тул Нийслэл Хүрээ тэднийг 1914 оны 11 дүгээр сард гэдрэг татаж, төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Шүүх яамны дэд сайд Эрдэнэ жонон бэйс Ширнэндамдинг томилж гурван этгээдийн бага хурлыг хэвийн урсгалд оруулжээ.
Гадаад монголын энгийн үед цэргийн хэргээ бодон тохируулах ба жич гадаад улсын хүмүүнийг залж хэрэгсээд цэргийн явдлаа туслан шийтгүүлэх дор урьдан Дундад газрын засгийн яамнаа мэдүүлж хянан тогтуулах.
Тус хязгаар газрын үйлдвэр арилжаа шууд золгох, алслан золгохыг бодохгүй, түүний холбогдол учир энэ хязгаар газрын гадна гарч хэрэв гадаад улсын хүмүүн лугаа гэр болзоо тогтоон байгуулах хэрэг буй болбоос зүйгээр Дундад газрын засгийн яамнаас шийтгэмүй.
Да хүрээний өөртөө засах засгийг явуулах яамнаа засгийн яам хэмээх нэр хийгээд алив журган яам хэмээн нэрийдэж болохгүй, захиран шийтгэх олон тушаалтныг цөм Дундад Иргэн Улсын түшмэл шууван болгон үзэж Гадаад монголоос сонгон томилох боловч Дундад газрын засгийн яамнаа өргөн мэдүүлж тушаан талбиулмуй.
Ямар үед боловч Дундад улс, Орос улс, Гадаад монгол хийгээд бус олон улсын гаралт бодисоор элдэв зүйлийн эд юм үйлдэн хийж зөөж гаргах, зөөж оруулах дор, хязгаараас гарах орох гааль тушаахыг байлгамуй.
Нүүр золгон учрах хийгээд шинэлэхийн жишээний ёслолыг цөм хуучин ёсоор аваачиж пүнлүү мөнгө, шүүсний ам зэрэг зүйлийг басхүү хуучин ёсоор олгон өгмүй.
Халхын дөрвөн чуулганы Дотоод монголын олон чуулган лугаа нийлэх хил хязгаар хийгээд Ховдын артай лугаа нийлэх хил хязгаарыг зүйгээр Дундад газрын засгийн яамнаас тушаалтан томилон Гадаад монголын томилох түшмэл лугаа нийлэн байж дахин байцаан тогтоомуй.
Харин Нийслэл Хүрээний засгийн газар Хятадын худалдаачдаас Монголын нутаг дотор наймаа арилжаа хийхэд олон зүйлийн дотоодын гаалийн хураамж хураах, Хиагт-Хүрээ-Чуулалт хаалганы хооронд тавьсан телефон утасны өөрийн нутаг дах хэсгийг хөрөнгө болгон эзэмших зэрэг зарим эдийн засгийн нааштай заалтуудыг Хиагтын гэрээнд тусгасан байна.
Өөрөөр хэлбэл, оны нэрээс эхлэн улсын нэр хүртэлх тусгаар тогтносон, бие даасан улсын хэрэглэдэг бүхий л бэлэг тэмдгийн чанартай боловч зарчмын чанартай асуудлуудаар Монголын талыг тулган шахаж тэднийг байр сууриа хамгаалан хатуу тэмцэхэд хүргэжээ.
Оросын бүрэн эрх барих төлөөлөгч Миллер асуудлыг зохицуулах үүднээс "Гадаад Монгол бол тусгай автономит улс, энэ улсын хувьд Хятад зөвхөн сюзерен эрхийг эдэлнэ, энэ улсад Хятадын төв засгийн газраас үл хамааран өөрийн нутаг дэвсгэрийн хязгаар дотор өөрийн эрхийн хүрээнд ажиллах Засгийн газар байх ёстой" гэж мэдэгджээ.
Тус хязгаар газрын үйлдвэр арилжаа шууд золгох, алслан золгохыг бодохгүй, түүний холбогдол учир тус хязгаар газрын гадна гарсан эл бүхүй захиран шийтгэх эрхийг зүйгээр Дундад газрын засгийн яам баримуй.
Нэгэн мянга есөн зуун арван хоёрдугаар он арван сарын хорин нэгний Орос улсын Гадаад монгол лугаа хэлэлцэн тогтсон арилжааны явдлын тусгай болзооны арван долоон зүйлийн эл бүхүй ашиг шимийг Дундад улсын хүмүүн иргэн нэгэн адилаар эдэлмүй.
Дотоод газрын арилжааны иргэд Гадаад монголын арилжааны иргэд лугаа өөр өөрийн ба хоршоо хурлын урьд өдөр дор тогтоосон хөрөнгийн хэрэг хийгээд өрийн явдлын олон зүйлийн хэрэг болзоог басхүү залгамжлан мөрдөн явж явцтай болгомуй.
Гадаад монгол, Дундад Иргэн Улсын хоёрдугаар он арван нэгэн сарын тавны өдрийн Дундад, Орос хоёр улсын илэрхийлэн гаргасан бичиг зүйл хийгээд Дундад, Орос хоёр улсын харилцан солилцсон бичгийг мэдрэн хүлээх.
Монгол улсаар өөрөөр нь тусгаар тогтнолыг нь хүчингүй болгуулах, Ар, Өвөр Монголыг өөртөө нэгтгэж нэгэн хэсгээ болгох, Олноо өргөгдсөн оны цол, хаан гэдэг цолыг хэрэглэхгүй болгохыг зорив.
Ар Монголд Хятадын эзэрхийллийг /сюзеренитет/ ёс төдий тогтоож, 1912 онд Монголтой хийсэн гэрээгээр олж авсан улс төр, эдийн засгийн байр сууриа алдахгүй нөлөөгөө бэхжүүлэхийг эрмэлзжээ.
Гадаад монгол төв дүрмийн албан бичиг, болзоо бичиг, тэмдэг бичгийн дээрээ Дундад Иргэн Улсын он тоог хэрэглэх, жич өнгө жилтний он тоог хавсруулан хэрэглэж болмуй.
Хасбаатар дүрвэдийн хязгаарыг чөлөөлөх их тэмцэлд зөвлөлтийн улаан цэрэгтэй хамтран ширүүн тулалдааныг 1921 оны зун, намрын турш Хасбаатарчууд өөрөөсөө хэд дахин давуу цэрэг, зэвсгийн хүчтэй атаман Кайгордовын отряд, генерал Бакичийн корпустай Арлын хой, Ачит нуур, Намирын хүрээ, Усан хоолой, Шар нуур гэдэг газруудад удаа дараа 3-5 хоног хүртэл хүч тулан зууралдан байлдаж, ихэнхдээ дайсныг үлэмж хохируулан зугтаалгадаг байжээ.
Хасбаатартай хамт байлдаж явсан Цэндийн Аюушжав "Манай энэ хэрэг бат хувиралтгүй юм шүү. Дайсантай айхгүй тулалдах хэрэгтэй. Зориг л байвал бид заавал дийлнэ" гэж Хасбаатар бидэнд хэлдэг байсан.
Тулалдаан болоход Хасбаатар ханцуйгаа сэгэлдрэглээд л тахир сэлмээрээ даллан хурайлаад, хамгийн түрүүнд давхин ордог байв" гэж ярьж байгаа нь тэр хүн хичнээн их эрэмгий зоригтой, ирээдүйдээ хатуу итгэн, цэргүүдээ ялалтанд зоригжуулагч байсныг нотлох юм.
"Байлдаж яваа цэргийн хүн ухрах ёсгүй. Давшаад! гэж хэлээд хар сахалтай, нимгэвтэр шар царайтай, идэр насны нэг эр буу бариад биднийг шаламгайлан дагуулж хятадын хоёр мянга гаруй цэргийн өөдөөс Хярааны элсэнд байлдаж явсан" гэж Цэрэндоржийн Чимэд партизан Хасбаатарыг дурсан ярьжээ.
Мөн оны хавар Монгол Ардын Намын Төв Хорооны гишүүд, хошуу, шавь, цэргийн төлөөлөгчид хамтран хуралдаж, Монгол Ардын Түр засгийн газрыг байгуулахад Хасбаатар цэргийн ангийн төлөөлөгчөөр сонгогдон ирж хуралдсан байна.
Үүний дараа Монгол оронд ардын хувьсгал эхэлж, Хиагт хотыг хятадын цэргээс чөлөөлөн авах тэмцэлд Хасбаатар хороо удирдан оролцож, улмаар бүх цэргийн дотор үлэмж их алдаршсан байна.
Монголын эрх чөлөөний тэмцлийг дарахаар 1913 онд Хятадын хар цэрэг довтлоход Хасбаатар нь таван замын байлдаанд Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн цэргийн ламаар томилогдон явж өөрийн биеэр байлдан туслалдсаар булаан эзлэгчдийг Улаандовын шил хүртэл хөөн зайлуулаад буцаж ирсэн юм.
Ардын хувьсгалын анхны партизан, Автономит Монголын цэрэг Д.Чойжинжав "Бид нэг их буутай мянгаад цэрэг, хятадын цэрэгтэй есөн удаа их бага тулалдаж билээ. Хошмог цагаан нуурын дэргэд болсон анхны байлдаанаар бид хятадаас их буу найм, бага буу хэдэн зууг олзлов. Дараа нь Шандын гол, Хөх сүм, Найман сүмийн манханд болсон тулалдаануудад Ярин баатар, Хасбаатар нар морин дайралтаар хамгийн түрүүнд л чавхдах адил гялалзан өнгөрч харагддаг байлаа." гэж ярьсан.
Долоон Гөрөөчин овгын хэргэм залгамжлах Бэйлийн удам залгах цор ганц хүү байсан хэдий ч эцгийн зэрэг дэсийг өв залгамжлахаас татгалзаж хүрээ хийдэд шавилан сууж бичгийн эрдэм, бурханы шашинд хичээнгүй суралцаж шарын шашины томоохон лам хувилгаан болжээ.
Тэд эх нутгаа хамгаалан хятадын түрэмгий их цэргийн өөдөөс удаа дараа ширүүн тулалдсаны эцэст арга буюу хүчин мөхөстөн оросын хилийг нэвтрэн ороод одоогын хөвсгөлийн нутгаар орж тэндээ гэр бүлээ үлдээн дараа нь Их хүрээнд ирсэн байна.
Тэд харуулд байсан Содномдаш, Манибадар, Хасбаатар нар Сүхбаатартай уулзан монгол түмэнд тохиолдсон гашуун бэрх, зовлонт байдлын тухай ярилцсаны эцэст шинээр байгуулах журамт цэрэгт орохоор саналаа шууд илэрхийлэн өөрсдөө хүн олж элсүүлэхээр ярилцаж тогтсон байна.
Тэд 1921 оны хоёрдугаар сард Хяраанд очсон хятад цэргийн тагнуулуудыг баривчлан устгаж, ардын хөрөнгө хогшил, амь биеийг бүрэлгэн сүйтгэж байгаа гамингийн 1000-2000 цэрэгтэй Пунцаг, Хасбаатар, Нанзад нарын удирдлагаар удаа дараа тулалдан тэмцэж байжээ.
Хасбаатарчууд хэдэн сарын турш товч тайлж, тохом эгшээлгүй тулалдсаар олон бүлэг дээрэмчдийг устган, Ардын хувьсгалын ялалтыг тунхаглан яваад 1921 оны есдүгээр сарын 10-даар Толбо нуурын захад Саруул гүний хүрээнд урвагч феодал ноёдын хорон санааны уршгаар цагаантны 3000 орчим цэрэгт бүслэгдсэн.
Тэд гаднаас шувуу ч орохооргүйгээр бүслэгдсэн боловч 42 хоногийн турш өлсгөлөн, өвчин, цаг уурын бусад хэцүү, хүнд бэрхшээлийг баатарлаг тэмцлээрээ туулсан байна.
Генерал Бакич ". зэвсгээ хураалган бууж өгвөл амь бие, эд хөрөнгөд чинь халдахгүй. Эсэргүүцвэл байран дээр чинь буудаж ална!" гэж тулган шаардсан боловч Хасбаатарчууд бат цайз хэвээрээ байлаа.
Монгол Ардын Түр засгийн газрын хурлаас Сүхбаатарын санал ёсоор Хасбаатарыг Алтайн цаадах Урианхай хошуу Ховд, Улаангом зэрэг нутгийн монголчуудад Ардын нам, засгийн бодлогыг таниулж, цэрэг элсүүлэн, тэнд бүгсэн цагааны оргодлуудыг устгах даалгавар өгч, ардын засгийн бүрэн эрхт төлөөний их түшмэлээр томилжээ.
Хасбаатар засгийн даалгаврыг биелүүлэхээр Дамбадорж, өлзийханд, сургагч Байколов, Церенов нар болон цөөн цэргийн хамт Зөвлөлтийн нутаг Эрхүү хотоор дамжин урианхай, дүрвэдийн нутагт удалгүй хүрэлцэн очжээ.
1921 оны эхээр Монголын хувьсгалчид ардын журамт цэрэг байгуулж, хятадын булаан эзлэгч гамин, оросын цагааны оргодлуудыг хөөн зайлуулж, эх орныхоо төрийн тусгаар тогтнолыг босгохоор шийдвэрлэж, их хэргийг үүсгэсэн билээ.
Энэ зорилгор Д.Сүхбаатар 1921 оны хавар цэрэг элсүүлэхээр Хиагтын зүүн харуул өөд мордож, Хүдэрт нутагтай байсан Цэдэнбалжир, Галдангийнд анх очжээ.
Хасбаатар монголын баруун хязгаарыг эзлэн авч аллага, дээрэм явуулж байсан цагаантны ард олныг дайчлан зохион байгуулж, цэргийн үлэмж хүчийг ахархан хугацаанд хуралдуулсан байна.
Хувьсгалын элчийг очиход хязгаарын ард олон "Халхын долоон баатрын нэг нь ирж явна. Амар тайван болгох гэнэ" гэхчлэнгээр хэлэлцэж, халуун сэтгэлээр угтан аваад, улмаар учир явдлыг танилцсан дороо эрчүүд Хасбаатарын цэрэгт элсэн, уналга морьд, эд хөрөнгөөрөө туслах болжээ.
"Алтанбулагийг авахад би Хасбаатартай хамт явсан. Хийж яваа ажлаараа тэр цэрэг, улс төрийн их зүтгэлтэн байлаа. Хар хиазтай шар торгон дээлтэй, урт тахир сэлэм, модон хуйтай буу ташаандаа зүүнэ. Хурц сэргэлэн нүдтэй, тун алиа, зай чөлөө л гарвал цэргийн дунд орж ирээд дуулна. үлгэр, оньсого ярьж таалцана." гэж партизан Лувсандоржийн Пунцагийн ярьснаар үзэхэд Хасбаатар маш энгийн мөртөө цэрэгтээ хайртай, олон түмэнч эр байжээ.
Хэрэв хуурай газар, агаарын амьтдад ус дутагдах үед түүнийг усаар хангах явдал хамгийн чухал болдог бол гидробионтуудад бие дэх усны хэмжээг тогтвортой байлгах, илүүдэл усыг биеэс байнга зайлуулах явдал түүнээс ч чухал.
Иймээс пойкилоосмос бие махбодиуд өөрийн эрдэс давсны солилцоо, тэнцвэрийг тогтмол байлгах гол арга нь тохиромжгүй давсжилт бүхий орчноос зайлж холдох, шилжих явдал юм.
Иймээс биед орж буй усны хэмжээг байгасгах, эсвэл илүүдэл усыг зайлуулах үүргийг бүдүүлэг биет амьтдад вакуолууд, олон эст амьтдад тусгай ялгаруулах эрхтний тогтолцоо гүйцэтгэдэг.
Тухайлбал: усны гадаргуу мөсөөр хучигдах, гадаргуугийн температур ихэссэнээр хүчилтөрөгчийн уусах чанар багасах, ёроолын органик нэгдлүүдийн ялзрал эрчимжих үед тод ажиглагдана.