polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Энэ цуурхалд японы том даргын дэргэд байдаг, 50 үсэрдэг буутай, Хэнтийд ирээд буцдаг гэнэ гэх мэт яриа газар аван дэлгэрч байсан нь Хэнтийнхэн японы тагнуулын сүлжээнд хамрагдсан байж болзошгүй гэх нийгмийн сэтгэл зүй бүрэлдэх үндэс суурь нь болсон байна.
Тэр үеийн Хэнтий хүмүүс Д.Данзанг Дотоодыг Хамгаалахын нэрээр бусдыг их айлган сүрдүүлдэг, өмнөх Норовринчин төлөөлөгч байхдаа ер тэгдэггүй сайн хүн байсан, “Данзангаас бүх хүн айж байх юм, ямар муухай догшин ширүүн хүн бэ“ гэж ярьж байсан нь эдүгээ Тагнуулын Ерөнхий Газрын архивт хадгалагдан үлджээ.
Лхүмбийн хэрэг гэдэг нь ЗХУ-ын талын Монголыг зөвлөлтжүүлэх зорилгоор үүнийг эсэргүүцэж байсан монголын удирдагч нар болон бусад боловсрол мэдлэг бүхий монголчуудыг зохион байгуулалттайгаар хомроглон устгасан Их Хэлмэгдүүлэлтийг эхлэл болсон улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн хэрэг юм.
1932 оны 10 сараас эхлэн мөнөөх Шодойн Дамдин Монголд ирээд буцсан тухай мэдээг Хэнтий дэх Дотоодыг хамгаалах анги хүлээн авсан ба энэ талаарх мэдээллүүдийг цуглуулж эхэлжээ.
Дараа нь Ж.Лхүмбэ Хэнтийд очоод Р.Цэвэгжавтай аймгийн төвийн хойно нэгэн хашааны ард нууцаар уулзаж холбоо бариад шууд хот буцсан юм гэсэн яриаг Хэнтийн Дотоодыг Хамгаалахаас тараав.
Тэд түүхийн оргил үе болох Ромын эзэнт гүрнийг урт удаан хугацаагаар дагалдсан.1300-аад оны үед энэрэлт хүн яруу найрагч Пэтрарч Христосын өмнөх хугацааг хэмжиж байсан.
Пэтрарчийн энэ хуваалт нь ямар нэг шашин судлалд суурьлагдаагүй бөгөөд энэ хүн доогуур зиндааны хүн байсан хэдийч соёл болон улс төрд оруулсан хувь нэмэр маш их юм.
Леонардо Барни хоёр нь Флоренцийн үеийн хүмүүс Барнигийн түүхэнд ашигласан гурван үеийн нэршил нь анхны түүхч болох Патричийн онолд суурилагдсан тэр Итали уналтанд байх уртгүй хугацаанд нэгэн шинэ нэршлийг бий болгосон.
Тэр эцэст нь -с гадна , -с английг хөөн гаргаж дууссан өмнө тэр эхэндээ энх тайваныхэсэг түр ба хоёр өргөтгөсөн хугацаануудад тулалдсан санба Францын хаан ширээруу англи хаан маргааныг дуустал байлдсан.
Зөрчлүүдийнэнэ цуврал ихэнхдээ Арк Жоан гадаад байдал дараа Англи хөрөнгөнүүдийн удаан бууралт ба ,Ланкастрианы дайн, ,карүлиан дайн Эдвардйн дайн: гурванэсвэл 4 үеболгон хуваадаг.
Дундад зуун гэдэгт Европын түүхийн 5-р зуунаас 15-р зууны үеийг хамруулдаг.] Дундад зуунд 476 оны Баруун ромын эзэнт гүрний уналт болон сэргэн мандалтын үе хамарагддаг.
боловсон байдал ба боловсон хайрын ёс зүйгүүд жинхэнэ зан байдалд удирдахаар тавьсан, байхад Хоосон цэцэрхэгч философичид итгэл үнэмшил ба шалтгаан эвлэрүүлэхээр оролдсон.
энэ үед Гарамгай ололт амжилт -ийн Ёс зүй оруулдаг, ба -ийн математик, -ийн философи гүн ухаан, -ийн уран зургууд, ба -ийн яруу найраг, Полонын аялал, ба гэх мэт -ийн уран барилга
Үг хэллэг анхны 1469 -д латин хэлд санагддаг, үед эхэн үеийн хэрэглээнд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл тэнд олон хувилбарууд байсан оролцуулаад дундаж анхны 1604 -д тэмдэглэж авсан, ба хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл анхны 1625.
1979 онд Ли Зүн гэдэг хүн "Юан улсын хүний зохиосон эмхэтгэлийг харгалзсан хэлхээс" хэмээх номдоо хятад хэлээр хэвлэгдсэн "Юан Ши"-г маш нарийвчлан нягталж түүхэн үйл явдал , түүхэн зүтгэлтэн, түүхч хүмүүсийн нмтар, хууль дүрэм, утга урлаг, тэмдэглэл зохиол зэргийг 3 том төрөл, 16 дараалалд оруулж хэвлэсэн байна.
Үүнийхээ дараа Хятадын бүх муж, засаг захиргааны бүх нэгжүүдэд тараан хүргэж түүнээс хойш 1522-1566 оны хооронд Жия Жингийн үед Нанжин хотын сургуулийн яамнаас "21 түүх" хэмээх цуврал зохиол хэвлэсэн .
Үүнийг "Бээжингийн их дэвтэр" гэж нэрлэдэг Манж Чин улсын үед Тэнгэрийн Тэтгэсэн хааны 4-р онд /1739 он / Бээжингийн сургуулийн яамны дэвтрийг дахин тусгай бараар хэвлэсэн .
Үүнд хаан, хатан цолоор нэхэн өргөгдсөн 8 хүний намтар, монгол, хятан, зүрчин, сартуул, нанхиад угсааны гавъяат сайд түшмэдийн намтар, хаан угсааны вангууд, бичгийн мэргэд, цэргийн жанжин, тэдгээрийн эхнэрүүд, урвасан түшмэл, тэрслүү түшмэл, тайган нарын намтар ба Курё улс, Япон, Аннам, Ява арал, Тайланд, Бирм гэх мэт улсын хэрэг явдалыг бичсэн.
Өрнө дахины судлаачид Юан улсын сударт байдаг "Олон вангийн илтгэл шастир", “Сонгож гаргахуйн тэмдэглэл", "Идээ ундаа ба эд барааны тэмдэглэл", "Цэрэг дайны тэмдэглэл" зэргийг франц , англи хэл рүү орчуулжээ . Уг орчуулгандаа маш дэлгэрэнгүй тайлбарыг Оросын эрдэмтэн Бичурин 1829 онд Юан улсын судрыг түүвэрлэж Монголын эхний 4 хааны намтрыг орчуулсан байна. АНУ-ын Харвардын их сургуулийн профессор Филипп, Баян жанжны намтрыг орчуулсан. Мөн Хубилайн намтрыг англиар хэвлэсэн. Японы Киотогийн их сургуулийнхан "Юан ши-гийн үсгийн хурмал /сан/" гэдэг чамбай бүтээл хэвлүүлсэн .
1368 оны 9 сард Тогоонтөмөр хаан нийслэл Дайду хотоос зугтан гарсны дараа Сюй Да жанжны удирдсан цэргүүд тус хотыг эзлэхэд Юань улсын хааны ордоноос Юань улсын хаадын үнэн магад тэмдэглэлийг олсон бөгөөд Нанжин хот руу илгээсэн.
Тухайлбал: "Үнэн тэмдэглэл буюу магад хууль" , "Үе засах хууль бичиг" ,"Гавъяат түшмэдийн намтар" эдгээр зохиолыг Юан улсын судрыг зохиосноос хойш устгасан бололтой байдаг.
Уг зохиолыг Хятад, Монгол сурвалж, аман мэдээг ашиглаж боловсруулсан ба 331 өдрийн дотор багтааж бичсэнээрээ хятадын түүхэнд хамгийн бага хугацаанд бичсэн, чанрын хувьд тааруу бүтээл юм.
Юань улсын судар нь Хятадын төрийн судруудын уламжилалт хэв загварын дагуу бичигдсэн байдаг ч, өмнөх үеийн судраас ялгаатай нь ямар нэгэн шүлэг, найраг багтаалгүй зөвхөн түүхэн хэрэг явдлыг бичсэнээрээ ялгардаг.
Эдгээрийг хооронд нь харьцуулахад Төр гэрэлтийн 4-р онд /1824 он/ Юан улсын судард үг үсгийн засвар хийж үндсэн баримттай харьцуулж , цөөн зүйл зассан ба зарим зүйлийг өөрчилсөн нь ямар учиртай нь тдйгүй.
Юан Ши-г судлахад түүхчид төдийгүй угсаатны зүйчид , хэл шинжлэлчид тодорхой үүрэг гүйцэтгэж байна .1950-иад оны үед Зей Ме гэгчийн эмхэтгэсэн "Юан улсын үеийн ярианы хэлний хөшөөн дэх бичгийн түүвэр" гэдэг эмхэтгэл Юан Шигийн судлалд чухал хувь нэмэр оруулсан байна .
Мөн Нанжин, Бээжин Их Сургуулийн эрдэмтэд Юан улсын судрын талаар судалгаа хийхдээ "Үе засах хууль бичиг", "Магад хууль" зэргийг Юан улсын үед монголчилж байсан эхтэй тулган үзэж Юан улсын судрын зарим бүдэг мэдээг тодруулсан байна.
Юан Ши-гийн эхний 47 дэвтрийг ялангуяа түүний эхний хэсгийг ашиглаж бичсэн олон бүтээл Ази , Европ , Америкийн хэд эдэн эрдэмтдийн бүтээл байхаас гадна Юан Ши-д гардаг цөөнгүй хүн , газар ус , үйл явдалд тайлбар өгсөн байна.
Спёрс 2014 оны НБА-гийн шувтаргад Майами Хитийг 4:1 харьцаагаар ялахад 22 настай залуу довтлогч Леонард гялалзсан тул Билл Расселлын нэрэмжит шувтаргын үнэ цэнтэй тоглогчийн шагнал хүртэж, Тим Данканы тогтоосон "Спёрсийн хамгийн залуу " амжилтыг эвдэв.
2011 оны драфтын 15 Леонард Индиана Пэйсерс багт хуваарилагдсан ч Спёрс багийн хөөцөлдлөгөөгөөр буюу Жорж Хилл, Дэвид Бертанс нарын тоглогчдоор солилцоо хийн тус багт ирсэн.
Манай орны байгаль, газар зүй, экологийн нөхцлөөс хамааран үхрийн тархалт өндөр уулын бүсэд 27.6, ойт хээрийн бүсэд 25.2, тал хээрийн бүсэд 28.8, их нуурын хотгор, Алтайн бүсэд 12.5, говийн бүсэд 5 хувийг эзлэн үржүүлж байна.
Манай улс 3.4 сая үхэртэй бөгөөд нутгийн монгол үхрээс гадна Дорнод талын махны хэвшлийн болон Сэлэнгэ үүлдрийн үхэр, Сарлаг, Хайнаг үржүүлж байна.
Одоо манай улс 23.2 сая хоньтой бөгөөд бүдүүн, бүдүүвтэр ноост өөхөн сүүлт Монгол, Байдраг, Баяд, Говь-Алтай, Үзэмчин, Сартуул, Барга үүлдэр, Дархад, Сутай" омог, Хотонт Тамир" үүлдрийн хэсэг, ууцан сүүлт "Керей" үүлдэр, "Торгууд" үүлдрийн хэсэг", Алтанбулаг" үржлийн хэсэг, нарийн нарийвтар ноост “Хангай”, “Орхон”,.
“Талын нутгийн цагаан" үүлдэр, "Ерөө" үүлдрийн хэсэг, "Жаргалант" үржлийн үржлийн хэсэг, буржгар арьсны чиглэлийн “Сүмбэр”үүлдрийн хонинуудыг үржүүлдэг.
Манай улс одоо 22.0 сая ямаатай бөгөөд Монгол үүлдрийн ямаанас гадна Говь гурван сайхан, Уулын бор үүлдэр, Алтайн улаан үүлдрийн хэсэг Өнжүүл үүлдрийн хэсэг, Залаа жинстийн цагаан, Эрчим, Баяндэлгэрийн улаан, Буурал, Өлгийн улаан зэрэг омгийн ямааг үржүүлж байна.
Эх газрын эрс тэс, экологийн нөхцөлд байгалийн урт хугацааны шалгарал, мал маллагааны олон зууныг дамжиж ирсэн ардын сонгон үржүүлгийн үр дүнд байгаль-цаг уурын хатуу ширүүн нөхцөлд дасан зохицож, биологийн онцгой шинжийг хадгалсан нутгийн монгол мал бий болсон юм.
Монгол улс 3.0 сая орчим адуутай бөгөөд түүний дотор галбир, бие цогцос, тэсвэр хатуужил, хурдлах чадвар, ашиг шимийн онцлог ялгаатай Тэс, Дархад, Галшар омгийн адуу байдаг адуу нь тахийн удамтай хэмээн хүмүүс ярилцдаг
Монгол адууны махны нядалгын гарц 52-56 хувь, илчлэг чанар 2886-3000 ккал, адууны өөх нь ханаагүй тосны хүчлээр бялаг, цусны даралт ихсэх, цусны хана хатуурах зэрэг өвчний эсрэг үйлчилгээтэй.
Эртнээс нааш Монгол түмний гол амин зуулга нь мал аж ахуй болж ирсний хувьд монгол зон олон таван хошуу малаа их дээдэлдэг бөгөөд таван хошуу малыг нийтэд нь мөн таван эрдэнэ хэмээн хэлдэг.
Таван хошуу мал гэдэг нь монголчуудын эртнээс нааш гаршуулан өсгөн, ашиг шимийг нь хүртэж буй адуу, үхэр, тэмээ, хонь, ямааг бүхэлд нь ерөнхийлөн өгсөн нэршил.
Монголын тал нутагт дэгдсэн түйрэн буюу шар шороон шуурга Хятадын ихэнх нутгийг дайрч, Солонгосын хойг, Японд улмаар Номхон далайг гатлан Канад, Хойд Америкт ч хүрч, аж үйлдвэрийн бүсээс элдэв төрлийн хорт бодис хаман хаа сайгүй тараадаг байна.
Шороон шуурганаар шороо, элсний том ширхэгтэй нь ойрхон хийсч, жижиг нарийн ширхэгтэй нь 1-3 км-ийн өндөрт дэгдэн хуй салхи хэлбэрээр хэдэн мянган км зам туулж, электроникийн бичил схемийг гэмтээх чадалтай.
Монголын цаг уурын системд Жайкагийн төслөөр шороон шуурганы хяналт шинжилгээ хийх, 4 станц, шороон шуурганы сүлжээ байгуулж, нийслэлд тоосны агууламж хэмжих төхөөрөмж суурилуулан хэмжилт хийх болсон.
БНСУ, БНХАУ-тай хамтран Өмнөговийн Номгон , Даланзадгад сум, Дорноговь, Говь-Алтай, Өвөрхангай, Хэнтий аймагт шороон шуурганы мониторингийн байнгын станц байгууллаа.
Энэ нь манай орны агаар дахь тоос шорооны агууламжийг хэмжиж, мэдээллээ бүс нутгийн оронтой солилцох боломж бүрдэн шороон шуурганы сөрөг нөлөөллийг бууруулах, урьдчилан сэрэмжлүүлэхэд тус болж байгаа.
Монголын түйрэн буюу шар шороон шуурга Хятад, Солонгос, Япон улсыг бүхэлд нь бүрхдэг улирал бий болоод байгаа учир БНХАУ-ын Засгийн газар манай улсад шар шороон шуурга хэмжих хоёр станц бэлэглэснийг Хэнтий, Өвөрхангай аймагт суурьшуулсан.
Шороон шуурганы улмаас малын бэлчээрлэхэд саад болох, мал хорогдох, цахилгааны болон харилцаа холбооны шон унаснаас шугам тасрах, элсний нүүлтээс хот суурин, зам харгуй элсэнд дарагдах зэрэг олон сөрөг үр дагавартай.
Хүчтэй шуурга хөрсний үржил шимт хэсгийг хийсгэх, хөрс элэгдэх, элс нүүх, цөлжилт ихсэхэд ч нөлөөлөхөөс гадна агаарын булингаршил ихэсч, цацрагийн балансад тодорхой өөрчлөлт оруулдаг байна.
Магнийн ионыг таньж илрүүлэхийн тулд аммонийн гидроксид ба аммонийн хлоридын байлцаатайгаар натрийн гидрофосфаттай харилцан үйлчлэлцүүлж магни аммонийн фосфатын цагаан тунадас үүсгэх урвалыг ашигладаг.
өөрчлөлтийн утга нь тухайн урвалын дүнд үүссэн нийт бүтээгдэхүүний чөлөөт энергийн нийлбэрээс анхдагч бүтээгдэхүүний чөлөөт энергийн нийлбэрийг хассантай тэнцүү байдаг.
Сүүлийн үед дан ганц механик аргаар боловсруулахад хүндрэлтэй хүдрийг баяжуулах, баяжмал ба завсрын бүтээгдэхүүнийг гүйцээн боловсруулахад технологийн хосолсон схемийг хэрэглэх болсон.
Гидрометаллургийн процесс явагдах зарчим нь металлуудыг тэдгээрийн хүдэр, баяжмал, үйлдвэрлэлийн завсрын бүтээгдэхүүн, хаягдал зэргээс химийн урвалжийн усан уусмалаар уусган уусмал байдалд шилжүүлэн тухайн металлыг сонгомлоор ялган авахад үндэслэгдэнэ.
Эрдсийн био-уусгалт Эрдсийн био-уусгалт нь байгаль дээр орших бичил биет органик бус нэгдлийн исэлдэлтээр ялгарах энергээр тэжээгдэх зүй тогтолд үндэслэгдэж явагдах бөгөөд ердийн атмосферт ус агаарын нөлөөгөөр бактергүй орчинд явагдах исэлдүүлэлтээс олон дахин өндөр хурдтай явагдана.
Ихэнх бичил биет нь өсч үржих энергийн эх үүсвэрээ органик устөрөгчөөс авдаг бол био-уусгалтанд ашиглагдах бичил биетүүд нь амьдралын эх үүсвэрээ органик бус нэгдлээс авдаг онцлогтой тул бусад амьд биетэнд өсч үржих үйлчлэл үзүүлэх бололцоогүй.
Ихэвчлэх зэсийн исэлдэлтээс үүсэх хүчиллэг орчинд, жишээ нь халуун рашаан, галт уулын бүс, сульфидээр баялаг бүс, ялангуяа төмрийн сульфидийн орчинд ихэвчлэн тааралдана.
Хүдэр дэх зэсийн агуулга овоолгын уусгалттай харьцуулахад өндөр, уусгалтын хугацаа нь хэдэн долоо хоногоос хэдэн сараар ч үргэлжлэх ба энэ нь овоолгын уусгалтаас харьцангуй богино байдаг.
г хийхдээ хүчиллэг уусмал үл нэвчүүлэх материалаар хучигдсан талбай дээр дөрвөлжин хана байгуулж доторх талбайд хиймэл улыг уусмал шүүх материал ба уусмал үл нэвчүүлэх суурины дунд нүх сүвэрхэг хавтангууд байрлуулж хийдэг.
уусгалтын баян уусмал дахь зэсийн агуулга маш өндөр, баян уусмалыг овоолго, далангын уусгалтын баян уусмалтай (зэсийн агуулгыг экстракцийн нөхцөлд тохиромжтой болтол ихэсгэх зорилгоор) хольж боловсруулдаг.
Ил уурхайгаас олборлосон хүдрээ тодорхой хэмжээтэй болтол бутлаад конвейер-стакерын системээр тусгайлан бэлтгэсэн хүчилд тэсвэртэй полиэтилен дэвсгэр дээр овоолго байгуулж уусгахыг овоолгын уусгалт гэнэ.
Шүүрлийн ус ба халуун рашааны усны хүчиллэг орчинд амьдарч металлын сульфидын найрлаганд байх төмөр ба хүхрийг исэлдүүлэх үйлчилгээ бүхий гетеротроф бактертай харьцангуй цөөн тооны бичил биетүүд байдаг.
Хүдрийн биетийг тээвэрлэлгүйгээр тэслэн буталж рафинат уусмалыг өндөр даралтаар шахан өгч уусмал цугларах хэсгээс баян уусмалыг газрын гүнээс өөр хоолойгоор соруулан авах замаар уусгах процесс явагдана.
Рудольф 1893 оноос Аугсбургийн машины үйлдвэрт хөдөлгүүр бүтээх хэсэгт 1904 оныг хүртэл ажиллаж байгаад Фридрих Крупп болон ах дүү Зульцер нартай хамтран компани байгуулсан байна.
Тэдний гэр бүлийнхэн 1870 онд Франц-Пруссийн дайн эхлэхэд Англи руу дүрвэн нүүсэн бөгөөд 1873 онд Рудольф эрдэм сурахаар Германыг зорьсон бөгөөд 1875 онд Аугсбургс хотын техникийн сургуульд оржээ.
1892 оны хоёрдугаар сарын 27-ны өдөр Дизель хөдөлгүүрийн дотоод илчийг өндөр даралтаар ихэсгэвэл бүтээмж нь эрс өсдөг болохыг туршилтаар нотлон шинэ "илчит хөдөлгүүрийн оновчтой шинэ санаа" бүтээлийн гэрчилгээгээ авсан юм.
1913 оны есдүгээр сарын 29-ны орой Рудольф Дизель "Дрезден" нэртэй гатлага онгоцоор Бельгийн Антверпен хотоос Лондон руу хүрэх замдаа учир битүүлэг шалтгаанаар нас эцэслэжээ.
Тэсийн голын олон салаалсан хэсэгт улиасан төгөл, бургасан шугуй, тэмээн харганы ширэнгэ бүхий баруун Монголын хэв шинжийн алаг өвст үетэнт, улалжит нуга, алаг цоог төгөл бий.
Тэсийн гол нь олон улсын ач холбогдол бүхий усны шувуудын өндөглөн зусдаг гол газар нутаг бөгөөд монгол улсын улаан номонд орсон ховор болон нэн ховор хотон, халбаган хошуут, хар өрөвтас, ямаан сүүлт нугас, гангар ба хуруут хун, релик цахлай, цасч дэглий, хээрийн галуу, тоодог, жороо тоодог, уран шувуу, усны цагаан сүлт бүргэд, хошуу галуу зэрэг оолон зүйлийн шувуудтай.
Тэсийн голын шугуйд улаан номонд орсон ховордож байгаа зэгсний гахай, азийн минж, эрээн хүрнэ, усны булга, сибирийн гүлмэр, зэрлэг гахай, бор гөрөөс, буга, ойн солонго, ширх хөхтөн амьдардаг.
Тамсагийн гэсэн нэршилтэй 6 дугаар морьм дивизийн ахмад дайчин Жамсран овогтой Осор 1980 оны 5 дугаар сард Халхын голын дайны эхлэл бую 1939 оны 5 дугаар сарын ширүүн тулалдаанд түүний дивиз болон дивизийн захирагч Ч.Шаарийбуу хэрхэн баатарлаг байлдсаныг ингэж дурссан байна.
“Цэргийн сайд, Бүх цэргийн жанжин, маршал Х.Чойбалсан танаа Японы онгоцууд Сүмбэрийн заставыг бөмбөгдсөнөөс гадна Тамсагийн дээгүүр тагнуулын нислэг хийж байна. 6 дугаар дивиз байлдааны байдалд ороод байна. Эх орноо хамгаалахаар явахад бэлэн. Энэ тухай таны шийдвэрийг хүлээж байна. Дивизийн дарга Шаарийбуу” гэсэн утгатай цахилгаан утас явуулж байсан юм.
Тэндээ хариуг хүлээж 30 гаруй минут болж байхын хамт нэвтрүүлэгч Ойдов “Танай цахилгааны хариу ирж байна” гэж хэлээд цахилгаан утас өгснийг үзвэл “6 дугаар дивиз энэ өдөр хөдөлж 20-ны өдөр Халх гол хүрсэн бай. Маршал Х.Чойбалсан.” гэсэн утсыг авсан юм.
Ингээд 6 дугаар дивиз нэг өдөр хоёр шөнө явж, нар мандахын өмнө Баянбүрдийн отрядын өмнүүр өнгөрөөд 5 дугаар сарын 18-ны өдөр Хамар даваа хүрэхэд Сүмбэрийн заставын дарга Чогдон мориор тосон ирж дивиз ирсэн явдалд баяр хүргэж билээ.
Энэ үед Тамсагт байсан Зөвлөлтийн ангиас манай дивизтэй холбоо барьж, мэдээ авах ба шуудан хүргэхээр хоёр жолоочтой Зөвлөлтийн Р-5 гэдэг нисэх онгоц ирээд байсан юм.
Маргааш өглөө нь 11 цагийн үед Японы хэд хэдэн хөнгөн бөмбөгдөгч онгоц ирж манай дивизийг бөмбөгдсөн бөгөөд түүний улмаас цөөнгүй байлдагч амиа алдаж, зарим нь шархдаж 30 гаруй агт морьд, атан тэмээ алагдав.
Ер нь Халхын голын дайн бол бага газарт их хэмжээний техник хэрэглэснээрээ онцлогтой дайн байсан бөгөөд зөвхөн агаарын тулалдаанд зарим өдөр 300-гаас дээш онгоц үүрэг гүйцэтгэж байв.
1939 оны 28-ны өдөр, өглөө тэнгэр цэлмэг, наран зүгээс алгуурхан мандаж, алтан шаргал туяанд нь шинэхэн ногоо цэцэг навч нь соёолон эхэлж байгаа эх нутгийн маань зах хязгаар улам ч үзэсгэлэнтэй сайхан харагдаж байв.
Тус дивизийн 15 дугаар морьт хороо хилийн шугамын дотор зүүн гар талд Хайлааст голын эх Номунхан бүрд овооны орчим хилийн шугамд, Дамба даргатай тус дивизийн их буугийн дивизион штабын баруун гар талд, Хайлааст голын хойд талд байрласан байлаа.
5 дугаар сарын 28-ны өдрийн тулалдааны дараа Шаравын командласан суман нь шинэ зохион байгуулалтаар өөрийн хороонд шилжин нийлсэн бөгөөд нөхөр Шарав нь өөрийн суманг Халхын голын дайн дуустал командалж, дивиз, хорооноос өгсөн байлдааны тушаалуудыг сайн биелүүлж, сумангийн хэмжээгээр дайны хугацаанд 80 гаруй самурайг устгаж гарамгай байлдсан учир түүний командалсан 1 дүгээр сумангаас 20 гаруй хүн Засгийн дээд шагнал одон, медаль хүртсэн юм.
5 дугаар сарын 28-ны 07:00-08:00 цагийн үед тагнуулын мэдээгээр 15 дугаар хорооны өмнө 60 машин цэрэг, түүний дараагаар 90 машин цэрэг болон нэмэгдэн бууснаас гадна морьтой ба явган ангиуд хилийн шугамд ойртож байна гэсэн мэдээ дивизийн штабт ирж байв.
Энэ тулалдаанд нөхөр Л.Дандар эрэлхэг баатарлагийн гайхамшгийг үзүүлсэн бөгөөд 17 дугаар хорооны байлдагч, дарга цэргүүд үлэмжийн гавьяат үйлийг гүйцэтгэж, өөрийн секторыг хамгаалж байлаа.
Мөн хорооны тагнуул ангийн дарга Баатар, Олзвой, Жүгдэрнамжил, салааны дарга Янсанжав, холбоо салааны дарга Содовын Гэлэгбаатар, сэлэмт салааны дарга Зундуй, хөнгөн пулемётын наводчик Ширчингийн Самдан, Очирын Намжил, Жамсрангийн Барс нар онц сайн байлдсан юм.
5 дугаар сарын 28-ны өглөө 6 дугаар морьт дивизийн зүүн гар талаар тойрон нууцаар давшиж байсан Японы хэсэг хүчний өөдөөс дивизийн дарга нөхөр Шаарийбуу, тусгай байранд байсан дивизийн бага даргын сургуулийн суманд үүрээр очиж, тушаал өгч байлдуулсан байна.
Энэ байлдаанд салааны дарга бөгөөд сургуулийн сумангийн даргыг орлож байсан Намжаа, мөн сумангийн улс төрийн орлогч Зандраагийн Төгсжаргал нар хүч давуу дайсны өөдөөс сумангаа чадамгай удирдан байлдаж их хохирол хүлээсэн боловч эрэлхэг зоригтой тулалдаж, 40-50 шахам самурайг устгажээ.
Пулемёт салааны дарга Бандийн Жамбалгарав, наводчик Одхүү, Түдэв, Пүрэв, Лэгжид, Лхагваа, байлдагч Давгадорж, Тумбааш нар онц сайн байлдсан бөгөөд үүнд нөхөр Намжаа, Төгсжаргал нар дивизийн штабаас удирдлага, тушаал авч чадахгүй байсан боловч өөрийн сумангаа сайн удирдан бүтэн өдрийн турш Хайлааст манхан дунд дайсныг хориглож байлдсаар 28-ны орой дивизийн гол хүчинд амжилттай нийлж чадсан юм.
Цэвэгжав даргатай хуягт дивизион дайсны хүчийг мөн өдрийн өглөө сарниулан устгаж байсан бөгөөд үүнд дивизийн комиссар Пэлжээ хуягт дивизионыг байлдаанд зохион байгуулалцаж, хуягтын хамт хэд хэдэн атакт орж, эрэлхэг зоригтой байлдсаны гадна нөхөр Пэлжээ манай хуягтууд элсэн манханд хүнд араагаар явснаас ус нь буцалж, явахын аргагүй болоод байсан үед халуун тогоотой тэмээн тэргэнд ачсан халуун цайг авч хуягтуудад өгч, хуягт дивизионы байлдааны ажиллагааг саадгүй үргэлжлүүлсэн юм.
Ингээд тус дивизийн хуягт дивизион хэд хэдэн удаа атаканд орж, дайсны дөрвөн машин шахам цэргийг устган 30 гаруй хүнийг олзолсон бөгөөд энэ тулалдаанд хуягт сумангийн дарга Н.Дэлгэр мөн хуягт сумангийн Хорлоо, жолооч Хаянхярваа, Чойжил, улс төрийн удирдагч Шагдар нар сайн байлдаж байсан бөгөөд 3 дахь атакан дээрээ дайсны суманд оногдож, улс төрийн удирдагч Шагдар гурван байлдагчийн хамт хуягтан дотроо шатсан юм.
Мөн өдрийн өглөөний 8 цаг хагасын үеэр хуягт дивизионы сургагч Крыченко дивизионы комиссар Шагдаржав нар дөрвөн хуягтаар олзлогдож, шархадсан дайсны 30 гаруй хүнийг өөрсдийнх нь эвдэрсэн машинд суулган хуягтаар чирч дивизийн штабт авчирч тушаасан юм.
Энэ үед дивизийн штабын зүүн гар талаас японы их бууны хүчтэй гал ирж байсан учир түүний эсрэг байлдан устгуулахаар дивизионы сургагч Крыченкод миний бие дивизийн штабын өмнөөс тушаал өгсөн ёсоор хуягт сумангийн дарга Дэлгэр, салааны дарга Доржготов, наводчик Ернин, Бямбацэдэн, Лхасүрэнжав нар дивизионы сургагч Крыченко, комиссар Шагдаржав нарын командын дор явж, Японы их бууны батарейг амжилттай устгасан.
Мөн энэ үед их бууны дивизионыг хөдөлгөж штабын байрласан өндөрлөгийн дэргэд ирж дивизийн зүүн гар талаас буудаж байгаа дайсны их бууны эсрэг байлд гэж миний бие тушаал өгсөн юм.
Энэ үед дивизийн штаб хороодтойгоо утсан холбоо тасарч, маш хүнд байдалд орсон учир баруун гар талдаа байгаа их бууны дивизионтой яаралтай нийлэх шийдвэр гаргаж, их бууны дивизионыг хуучин байрандаа буцан давшиж байгаа дайсантай байлдах тушаал дахин өглөө.
Энэ үед миний бие баригдан ирсэн хэдэн дайсныг аргагүйн эрхэнд устгах арга хэмжээ авсан бөгөөд жижиг довцог өндөрлөгт байгаа пулемётын дэргэд яаран очиж дайзтай сумыг тэгшлэн засаад давшиж ойртсон япончууд уруу хэдэн минут үргэлжлүүлэн галласан.
Энэ үед их буу уруу бушуу яв гэж өндөрлөгийн ард байсан дивизийн хэлмэрч нөхөр Рагчааг явуулахын хамт надад байлдааны мэдээ, хороодын байрлалыг тэмдэглэсэн зураг зэрэг маш нууц зүйлүүд байсан учир арга буюу гацсан пулемётоо оролдохоо больж, дайсанд ашиглуулахгүйн тулд замгийг нь салган авч элсэнд нуун булаад их бууны дивизионы байрласан манхан тийш нэргүй жижиг өндөрлөгт нуугдан гүйлээ.
Их бууны дивизион байрласан манхны ар ёроолд хүрээд хэсэг алтан харганын ард нуугдан хэвтээд штаб байсан газраа харвал япончууд гүйлдэн буудаж, Нэргүй өндөрлөгийг өнгөрөөд давшив.
Энэ үед манхан дотор цэргүүд үймэлдсэн, хоёр их буу онхолдсон байгааг үзээд тэнд байсан байлдагчдад тушаан их бууг босгохын хамт, бүх дарга, цэргүүдэд тушаал өгч давшиж байгаа японы эсрэг байлдуулав.
Энэ үеэр дивизийн холбоо сумангийн эх зохиогч Лхагва, 17 дугаар хорооны 4 дүгээр сумангийн улс төрийн удирдагч Жамбалжамц, хоёр байлдагчийн хамт шархдан япончуудад баригдаж, маш аймшигтайгаар тарчлан зовж, тамлуулан алагдсан юм.
Хүний үнэргүй дайснууд манай эрэлхэг дайчин нөхөр Лхагва, Жамбалжамц нарыг тарчилган тамласан нь тэдний бузар санааг хангасангүй учир нөхөр Лхагва нарыг амьдаар нь машинаар хоолойгоор нь оосорлож, чирэх зэрэг туйлын хэрцгий зэрлэгээр хороосныг элэг эмтрэн харамсалтайгаар дурсаж байна.
Энэ үед би дивизийн байлдааны ангийн даргыг түр орлож байсан П.Шагдарсүрэн, тагнуул ангийн даргыг түр орлон ажиллаж байсан Н.Дугаржав, их бууны дивизионы дарга Дамба нарын хамт дайсны эсрэг байлдааны ажиллагааг удирдан зохион байгуулж, их буу, хүнд хөнгөн пулемёт, винтовын галаар тулалдав.
Энэ тулалдаанд манай дарга, байлдагчид өчүүхэн ч айж сандарсангүй, өөрийн эх оронд халдан довтолсон харийн дайсны өөдөөс амь биеэ хайрлалгүй тулалдаж бараг хүн бүр сум тоолон дайсныг устгаж байв.
Энэ тулалдаанд ар талаасаа бүслэгдсэн 400 шахам дарга, цэргүүд дайсны давуу хүчтэй үхэх сэхэхээ үзэлцэж, японы хэд хэдэн удаагийн дайралтыг няцааж байв.
Гэвч ийм байдлаар дайсны улангассан дайралтыг удаан барьж чадахгүйд хүрч хүнд байдалд ороод байсан яг энэ үеэр Зөвлөлтийн улаан армийн моторчилсон дугаар ротын командын состав байлдааны өнгөлөн далдлалт хийсэн хоёр хөнгөн тэрэг, тонн хагасын нэг тэрэгтэйгээр манай дивизийн удирдлагатай уулзахаар Хайлааст голоор хөндлөн гарсан нэгэн жалга уруудан манай дивизийн штаб байрлаж байсан бөгөөд хоёр цагийн өмнө дайсанд эзлэгдсэн өндөрлөгийг чиглэн явж байгааг нэгэн байлдагч харж надад мэдэгдэв.
Энэ байдлыг мэдмэгц барьж явсан буугаа хуйнд нь хийж дэргэд нь очоод ёслон бүх байдлаа тоочин хэлэх гэтэл орос хэл мэдэхгүй байсан учир ямар нэгэн байдлаар тийш явж болохгүйг мэдэгдэж, өөрийн бүслэгдсэн байдлыг ойлгуулах хэрэгтэй болов.
Ийнхүү элсэн дээр өөрийн ангийн байрлалыг зурж, мөн япон бүсэлсэн тухай зурж, үзүүлээд Красная армия помагайте очень быстро гэх зэрэг мэддэг ганц хоёр үгээ ичиж зовохыг үл хайхран хэд дахин давтаж, тусламж үзүүлэхийг гуйж байв.
Эргэж ирэхэд байдал их л хүндэрч алагдсан, шархадсан хүний тоо олширч пулемётын хэд хэдэн наводчикууд гэдсээрээ хүнд шархдан тогтон байж чадахгүй хөлбөрч байлаа.
Би тэдэнд одоохон эмч ирнэ, эдгэнэ, үхвэл бид хамт үхнэ жаахан тэсэж үз гэж толгойг нь илж, духан дээр нь үнсээд бие биеэр нь асрамжлуулаад явж байлаа.