polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Үүнтэй зэрэгцээ 1928 онд Нихон Сангё гэх нэртэй концерн үүссэн ба түүний хувьцаа нь Японы хөрөнгийн бирж дээр Ниссан гэсэн товчлолоор хэрэглэдэг байж.
Шинэ үүсэн компани нь өөрийн гэсэн нэртэй болж үнэтэй автомашин үйлдвэрлэх зорилготой байсан бол Датсун нь хямд загварын автомашинаар нийтийн хэрэгцээг хангах ёстой байлаа.
Ниссан компанийн түүх нь 1911 оноос эхлэх ба Токиогийн техникч Хашимото Масүжиро нь Кайшинша Моторкар Воркс гэх нэртэй компани байгуулаад 1914 онд анхныхаа суудлын автомашиныг үйлдвэрлэжээ.
Энэ автомашинаа «ДАТ» хэмээн нэрлэсэн нь түүнд автомашин үйлдвэрлэх боломжийг гарган, хөрөнгө оруулсан хүмүүсийн овгийн эхний үсгүүдээс бүтсэн юм .
Гэвч түүний үйлдвэрлэсэн автомашин нь тухайн үедээ нэг их борлуулалт байхгүй байсны учир нь энэ төрлийн тансаг хэрэглээний зах зээл байхгүй мөн түүнчлэн автомашиныг ашиглах дэд бүтэц хөгжөөгүй зэрэг шалтгаан байв.
Датсон гэх нэр нь англи хэлний "ДАТ-ын хүү" гэсэн утгаар хэрэглэсэн ба учир нь ДАТ нь тэр хүртэл зөвхөн тансаг зэрэглэлийн том оврын суудлын автомашин үйлдвэрлэж байж.
1950 онд гарсан Солонгосын дайны улмаас Ниссан Америкийн армийг өөрийн хэрэглэгчээр авч чадсан бөгөөд маш том гэрээ хийн олон мянган ачааны автомашиныг Америкийн лицензээр үйлдвэрлэжээ.
Энэ гэрээнээс олсон орлого нь үйлдвэрлэлийн тоноглол төхөөрөмжид сайнаар нөлөөлсний дотор хуучин болон засаж сайжруулсан үйлдвэрлэлийн машинуудаа орчин үеийн хувилбараар солих бололцоог олгосон байна.
Япон дахь компанийн удирдлага нь тухайн үед Ниссан гэсэн нэр нь америкийн армийг хуяглагч концерноор гадныхны санаанд үлдсэн байх магадлалтай бөгөөд үүнээс шалтгаалан автомашинууд нь зарагдахгүй байх аюултай хэмээн эмээж байв.
Харин одоо гучаад жил өнгөрсөн учир маркийн нэрээ өөрчлөн Ниссан болгох нь ямар нэг асуудал үүсгэхгүй гэж үзээд дэлхий даяар өөрийн салбар үйлдвэрүүдийн нэрийг өөрчилсөн ажээ.
Их Британийн Аустин Мотор Компанийг хамтрагчаар авч чадсан бөгөөд тэдний үйлдвэрлэсэн автомашин нь Японы муу замд нэлээд эдэлгээ сайтай болох нь батлагдсан компани байжээ.
Үйлдвэрээ шинэчилсэний дараа нэрээ өөрчлөхөөр шийдэн "Датсун" болгосон ба сун нь англи хэлнээс гаралтай үг бөгөөд бас ургах нарны улс буюу наран япон улс гэсэн утгыг давхар илэрхийлдэг аж.
1999 онд Ниссан францын автомашин үйлдвэрлэгч Рено компанитай Рено-Ниссаны холбоог үүсгэсэн ба энэ холбооны нийт хөрөнгийн 43,5 хувийг Ниссан эзэмшдэг байна.
1934 оны зургаадугаар сард болсон хувьцаа эзэмшигчдийн хуралдаанаар толгой компани болох Нихон Сангё нь ихэнх хувьцааг эзэмших болсноор тус компани нэрээ өнөөдрийн бидний мэдэх нэр Ниссан Мотор Ко.
Гэвч тариалан эрхлэх газар булаалдаж Лаосын Вьетнамтай хил залгаа зүүн хойд нутгийн уугуул “кхму” буюу “мон” үндэстэнтэй олон удаа зэвсэгт мөргөлдөөнд орж байжээ.
Үүнийг зөвшөөрөөгүй хмонгчуудын эсрэг Францын эрх баригчид цэрэг-цагдаа илгээсэн боловч ширүүн эсэргүүцэлтэй тулж, Францын колончилогчид татвараа зөөлрүүлэхээс өөр гарцгүй болсон байдаг.
Удалгүй 1918 онд Вьетнамын умард хэсэгт тосгоны ахлагчийн ойрын садан Па Чайгаар тэргүүлүүлсэн хмонгчууд энгийн олны дэмжлэг аван бослого гаргаж, Дьенбьенфу нийслэлтэй тусгаар тогтносон улс болохыг хүртэл санаархаж байсан байна.
Лаост 1960-1975 онуудад өрнөсөн иргэний дайны үеэр социалист баримжаатай “Патет Лао”-гийн эсрэг тэмцэх сайн дурын ангиудад Америкийн тусгай албаныхан олон хмонг ястныг элсүүлж байжээ.
Америкчууд энэ дайнд ялагдал хүлээж Вьетнам, Лаосаас цэргээ гаргах үерээ өөрийн талд байлдаж байсан 300 мянга орчим хмонгчуудыг мөн Тайланд руу дүрвүүлэн гаргасан байдаг.
Хмонгчууд Хятадын умард хэсэгт Шар мөрний сав газраар амьдарч байсан боловч Манж Чин Улсын үед эрх баригчдын дарамт шахалттай эвлэрч чадахгүй тэмцэж, — зууны турш олон удаа бослого гаргаж байжээ.
Хмонг ястан болох Чонг Зуа Хэ, Па Као Хэ нар 1976 онд Тайландад төвтэй, Хятадын дэмжлэгтэйгээр социалист Лаосын Засагтай тэмцэх “Лаосыг чөлөөлөх Үндэстнүүдийн байгууллага” хөдөлгөөн зохион байгуулсан.
нь одоогоор 23 гишүүнтэй ч цаашид ч олон гишүүд нэмэгдэн дэлхийн томоохон хотуудад дэбют хийнэ гэж . -н үүсгэн байгуулагч И Сү Ман мэдэгдсэн юм.
4 сарын 9-нд анхны сингль дуу болох " 7 " гаргасан ба дараагаар нь 4 сарын 10-нд " ", гэх сингль дуугаа 2 хувилбартай цацав (Солонгос хувилбарыг Тэил, Дуёон, Жэхён нар дуулсан бол Хятад хувилбар дээр -н Күн хамтарсан юм.).
Бүх үйлдвэрлэгч 2016 оны улиралын тэмцээнд 32 токенд өөрчлөлт буюу сайжруулалт хийж болох бөгөөд энэ нь хөдөлгүүрийн 48%-ийг засаж сайжруулах боломжтой гэсэн юм.
Уг нь 2016 онд 25 токен болгон багасгахаар төлөвлөсөн байсан ч, хөдөлгүүр үйлдвэрлэгчдийн цаашдын хөгжүүлэлтэнд боолт болохгүйн үүднээс хэрэгжүүлээгүй юм.
Сүүлчийн уралдаан дээр германы нисгэгч Нико Розберг түүний хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч Льюис Хамилтоноос таван онооны илүүгээр анх удаа Формула 1-ийн дэлхийн аварга болов.
Харин Европын гран-при нь хамгийн сүүлд 2012 онд Валенсиад болсон ба энэ удаагийн онцлог нь анх удаагаа Европоос гадна буюу Азербайжаны нийслэл Баку хотноо зохиогдохоор болсон байна.
Дугуй нийлүүлэгч Пирелли нь гурван төрлийн дугуйг уралдааны өдрүүдэд бэлэн байлгах бол үүнээс зөвхөн хоёр төрлийн дугуйг л жолооч уралдаан бүрт хэрэглэх дүрэмтэй.
Түүний тоглосон 2 дахь кино нь алдарт жүжигчин Мэрил Стриптэй хамт “Прада өмссөн чөтгөр” 2006 бөгөөд энэ дүрээрээ Алтан бөмбөрцөг, БАФТА-д нэр дэвшиж байв.
Британийн жүжигчин, Алтан бөмбөрцөг наадмын шагналт жүжигчин Эмили Оливиа Ли Блант 1983 оны 2 сарын 23-нд Их Британийн Лондонд 4 хүүхэдтэй хуульч Оливер Блант, жүжигчин, багш Жоанна нарын 2 дахь хүүхэд нь болон мэндэлжээ.
Эмили 7 настайгаасаа ээрэх болсон нь 14 хүртэл нь үргэлжилж, янз бүрийн арга хэрэглэсэн ч ээрүү нь арилахгүй байсан ч сургуулийн багш нь жүжгийн дугуйланд яваад үз, өөр хоолойгоор жүжиглэж үзэхийг хүссэнээр ээрүү нь арилжээ.
Хувийн амьдралаас нь дурьдвал Канадын дуучин Майкл Бублетай 3 жил үерхээд /Майкл “” дуугаа Эмилид зориулж бичсэн/ 2008 онд салсан бол мөн ондоо Америкийн жүжигчин Жон Кразинскийтэй танилцан 2010 онд гэрлэн 2 охинтой болжээ.
Эмили 16 хүрээд Доркин хотын “ ” ахлах сургуульд сурахдаа дуулах, спортоор хичээллэх, морин хийл /8-р зэрэгтэй/ тоглож сурсан бөгөөд сургуулийн тайзны урлагийн хөтөлбөрт 2 жил хамрагдахдаа 2000 онд Эдинбургийн фестивалд оролцохдоо алдарт жүжигчин, менежер Кеннет Макреддигийн нүдэнд өртөж, түүний тусламжтайгаар , , болон Лондоны театртай гэрээ байгуулж чадлаа.
Эмили Оливиа Лаура Блант — Британы жүжигчин бөгөөд 2007 ондоо «Гидеоны охид» цувралын туслах дүрээр Алтан бөмбөрцөг хүртэж, «Прада өмссөн чөтгөр»-ийн туслах дүрээр Алтан бөмбөрцөг, БАФТА-д дэвшиж байв.
Анх « Генри»-д хатан хаан Екатерина Ховард, «Хайрын зун»-д гэнэн Тэмзиний дүрээр танигдсан Блант жазын нэрт төлөөлөгч Майкл Бублетэй дотны харилцаатай байгаад америкийн жүжигчин Жон Красинскитэй 2010 онд гэрлэсэн ба жүжигчин Стэнли Туччитэй .
Азотын фиксаци нь, байгалийн ба синтетик, бүхий л амьд организмуудад чухал ач холбогдолтой, учир нь азот нь ургамал, амьтан болон бусад амьд организмуудын барилгын материалуудын биосинтезэд оролцдог.
Хадбаатар, Л.Лха-Очир, Ж.Сүхбат нарын тэргүүтэй аймаг цэргийн цолтой 256 бөх зодоглосноос зүүн талын тэргүүн магнай Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын харьяат Дүнжингарав дэвжээ Акс херо ХХК-ний бөх аймгийн хурц арслан Ч.Батчулуун түрүүлж, Ховд аймгийн Буянт сумын харьяат Ховд дэвжээ, Аврагч спорт хорооны бөх аймгийн арслан О.Хангай үзүүрлэлээ.
Сүхбаатарын одонт Төв аймгийн нэрэмжит аймаг цэргийн цолтой болон залуу 256 бөхийн нээлтийн барилдаан Монгол бөхийн өргөөнд өнөөдөр /2013-10-20/ болж өндөрлөлөө.
Гинжит хөрөө гэдэг нь бензин- эсвэл цахилгаан мотор, даралтат хий эсвэл тосны даралтат хөдөлгүүр бүхий хөрөөг хэлэх бөгөөд түүний хөрөөдөх үндсэн хэсэг нь хөрөөдөгч гинж юм.
Хамгийн ихээр ашиглах хийцийн төрөлд мод болон ойн аж ахуйд зориулсан гараар чиглүүлэх гинжит хөрөө орох бөгөөд түүнийг ярианы хэлэнд ихэвчлэн моторт хөрөө хэмээн нэрлэдэг юм.
1926 онд анхны бензин хөдөлгүүрт гинжит хөрөөг германы Хамбург хотод байх Долмар компанийг үндэслэгч бөгөөд зохион бүтээгч Эмиль Лерп цувралаар үйлдвэрлэн зах зээлд гаргасан байна.
Техникийн зарчим нь замын дагуу эргэлдэн хөрөөдөх гинж ба түүнийг 1830 онд вюрцбургийн эмч Бернхард Хайне хүний ясыг тайрч хөрөөдөхөд хэрэглэж байсан аж.
Д. Оюунтүлхүүр нь 1989 оны 8 сард Токио хотноо зохиогдсон 7 дахь удаагийн Дэлхийн хүүхдийн хөгжмийн наадамд өөрийн зохиосон "Ээжийн бүүвэй" дуугаараа оролцож, гран-при шагнал хүртсэн.
1992 онд Хөгжмийн бүжгийн дунд сургуулийн төгөлдөр хуурын анги, 1994 онд Доохо ахлах сургуулийн хөгжмийн анги, 1998 онд Нагоягийн хөгжмийн их сургуулийн төгөлдөр хуурын ангийг дүүргэсэн.
1990 оны 12 сарын 31-нд, Эн-Эйч-Кэй телевизийн оны шилдэг дуунуудыг багтаасан шинэ жилийн нэвтрүүлэг "Коохакү Үта-гассэн"-д тэр үедээ түүхэнд хамгийн залуу оролцогч болж байсан.
Түүнийг сонсоод Таян хан “Монголын агт туранхай байна. Бид Алтай даван хөдөлж монголыг “Өдөж хөдөлгөж” (хуурмагаар ухарч дайсныхаа хүчийг нь тарамдуулах зорилготой хэрэглэдэг байсан тактикийн овт нэгэн аргыг ийн нэрлэдэг), Алтайн өлгийг хүртэл Нохой хэрэл хэрж” займруулан чирэгдүүлж аваачвал монголын агт улам туранхилан ядрах болно” гэжээ.
Гэвч Таян ханыг дагагсад хүний тоогоор олондоо эрдэн бардамнаж “ Жирэмсэн эмийн шээх газраас хол яваагүй, жижиг тугалын бэлчих газраас гарч үзээгүй эм Таян зүрх алдаж энэ үгийг хэлж байна” гэхчлэн доромж хариу барьсан тул Таян хан “Тийм бол хатгалдая” гэж Чингис хааны өөдөөс хөдөлжээ.
Наху гүний байлдаанд Чингис хааны цэрэг хүн хүчээр эсрэг этгээдээс дутуугийн дээр, Найманы цэргийн байлдааны журам, хүчний бүлэглэл эхлээд сайн мэдэгдэхгүй байсан агаад хоёр талын цэргийн түрүүч /харуулууд/ нэгэнт хатгалдан тулалдаж эхэлсэн тэр нөхцөлд дайсны байдлыг байлдааны явцад л тандан мэдэхээс өөр аргагүйд хүрчээ.
Дайсныхаа байдлыг тодорхой мэдэхгүйгээр, тэр тусмаа илэрхий давуу хүчтэй тулгарсан нөхцөлд мухар сохроор цэргээ удирдана гэвэл ялан дийлэхийн тухай санахын ч хэрэггүй нь мэдээж.
Тийм учраас дайсныхаа хүн хүчний бололцоо, байлдааны журмынх нь эмзэг хийгээд хүчтэй талыг илрүүлж, түүнд зохицуулан байлдааны ажиллагааг оновчтой удирдан зохион байгуулах зорилгоор, хором бүр алтнаас үнэтэй болсон тэр давчуу чухал үед, үхэх сэхэхийн алин болохыг тодорхойлох тэрхүү амин чухал хэргийг өөрөөсөө өөр хэнд ч үйл найдан, тийнхүү Чингис хаан өөрийн биеэр алгинчилсан буюу “Байлдан тагнах” ажиллагаа явуулсан нь илэрхий байгаа юм.
Түүнээс биш зөвхөн баатар эрийн ид хавыг өөрийн биеэр үлгэрлэн үзүүлэх гэсэндээ тийн алгинчилсан хэрэг бус бөгөөд бас Хасарт гол хүчээ өгч захируулсан нь байлдааны ажиллагааг бүгдийг нь түүгээр удирдуулсан ч гэсэн үг биш юм.
1204 он бол монгол туургатаныг нэгтгэх олон жилийн тэмцэл шувтрах шатандаа орж, Монгол овог аймгууд үндсэн хоёр том хэсэгт, тухайлбал нэгд, Хамаг Монголын буюу Чингис хааны нэгтгэн жолоодсон овог аймгууд, хоёрт, Найман, түүний талынхан гэж хуваагдсан байсан үе.
Тийн байтал Найман аймгийн хан ноёд тэр үед дөнгөж сэргээн байгуулагдаад байсан Хамаг Монголын зүг анхаарлаа хандуулж хүчин чадал бүрэн бүрдэхээс нь өмнө дарж авахаар шийдвэрлэжээ.
Тэр тухай Монголын нууц товчоонд өгүүлэхдээ Найманы Таян хан: “Энэ дорно зүгт цөөхөн монгол буй хэмээмүй. Эдүгээ мөн хан болоё хэмээн санаж байна уу тэд. Тэнгэрийг гэгээн гэрэлтэй болгохын тул нар сар хоёр байдаг биз. Гэтэл газар дээр хоёр хан хэрхэн байж болох. Одоо би явж тэр хэдэн монголыг авч ирье” гээд цэргээ хөдөлгөсөн гэжээ.
Жишээ нь тагнуулын бүхэл бүтэн сүлжээг анх зохион байгуулсан бөгөөд өрнийн улс орны армиудын штабууд зуун гэхэд л дөнгөж цэргийн тагнуулын тусгай байгууллагатай болсон билээ.
Монгол цэрэг аль ч улс оронд өөрийн нутагт байгаа мэт чөлөөтэй, түргэн шуурхай довтолгож асан нь чухамдаа бүх төрлийн тагнуулын сүлжээ найдвартай ажиллаж байсны үр дүн мөн.
Учир нь хүчээр дутмаг цэрэг хатгалдан тулалдах аваас хүчирхэг дайсны олз болмуй” гэсэн байдаг бол Чингис хаан: “Олноос олон, цөөнөөс цөөн гарз болмуй за” хэмээсэн байдаг нь зарчмын эсрэг тэсрэг хандлагын нэгээхэн илрэл болой.
Ийнхүү “Цөөнөөр олныг ялах ухаан” хэмээн томъёолж болох зарчим нь тэр үед улс орноо батлан хамгаалах стратеги, тактикийн бүхий л асуудлыг боловсруулж ирсэн онолын үндэс суурь болж байсан нь одоо ч ач холбогдлоо алдаагүй бөгөөд дэлхий дахинаа цэргийн тактикийн чухал нэг зарчим хэвээр байсаар байна.
Үүнд: Нэгдүгээр цувраанд анх Халх голын Ор нугын Хэлтгий хаднаас хөдлөхдөө урдаа алгинчлуулан гаргасан Зэв, Хубилай, мөн Зэлмэ, Сүбээдэй нарыг давшуулсан бөгөөд тэд Найманы харуулыг их голд нь хүртэл үлдэн хөөгөөд өргөн фронтоор шууд халз дайран тулалджээ.
Зэв, Хубилай, Зэлмэ, Сүбээдэй нар ижил эрх дархтай ноёд учир хэн хэндээ захирагдахгүй, бие даан өөр өөрсдийн цэргийг удирдан довтолсон гэж үзвэл энэ нэгдүгээр цувраа нь дотроо мөн дөрвөн хэсгээс бүрдэж байж гэж болно.
Байлдааны журмыг бүрдүүлэгч хэсэг, тэдгээрийн хүн хүчний тоо хэмжээ нь байлдаан бүрт харилцан өөр өөр байхаас гадна нэгэн тулалдааны явцад ч цагийн байдлын өөрчлөлтөд зохицуулан хүч, бүлэглэлээ хялбархан өөрчлөн хувьсгаж, гэнэтийн дайралт, сөрөг цохилт хийх боломжоор илүү байсан юм.
Энэ нь нэгд: дийлж буй талынхан байлдааны талбарт шархдагсад, үрэгдэгсдийг тонон дээрэмдэж, олз хөөн сатаардагтай; хоёрт: мөн ерөнхийлөн захирагч хан, ноёныхоо тушаал, захирлагыг хүрээдийн ноёд үл тоомсорлон толгой мэдэн шийдвэр гаргаж, дур дураараа ухарч давшихаар барахгүй, байлдааны цагийн байдал хүндэрвээс хүрээгээ аваад байлдааны талбараас бүр цойлон гарч одох нь ч энүүхэнд байсантай холбоотой байв.
Энэ нь Урууд, Мангудын цэрэг нэгдүгээр цуврааны араас нэмэгдэл /бэлтгэл/ хүч болон дайсныхаа урдаас халз дайраагүй, харин дээр өгүүлсэнчлэн нэгдүгээр цуврааныхаа халхлалтын дор Найманы цэргийн зах сэжүүрээр дэрлэж цохих юмуу эсвэл ар хударгаар нь тойрч бүслэхээр фронтын хоёр жигүүрээр ороон довтолж буйг харуулж байна.
Өөрөөр хэлбэл манлайн эл хоёрдугаар цувраа нь нэгдүгээр цувраанаасаа тактикийн хувьд өөр үүрэг хүлээсэн бөгөөд Урууд, Мангудын цэрэг тус бүр өөр өөрсдийн, ижил эрх дархтай ноёдод захирагдаж байсан тул эл цуврааг мөн бие даасан хоёр хэсгээс бүрдэж байж гэж үзэж болно.
Алгинч, алгинчлах хэмээн дурдсан зүйл “Монголын нууц товчоо”-нд 9 удаа гарч байгаагаас зөвхөн энэ тохиолдолд л байлдааны ажиллагааны явцтай холбогдон гарч байгаа бөгөөд бусад нь зөвхөн аяны журамтай холбоотой байна.
Тэрбээр цэргээ бүхэлд нь аравтын тогтолцоонд тулгуурласан “Мянгатын байгуулалт”-ад шилжүүлж, цэргийн ардчиллын төгөлдөржсөн хэлбэр дээр үндэслэсэн удирдлагын “Нэгдмэл захиргааны ёс”-ыг анх удаа практикт хэрэгжүүлэн цэрэг-захиргааны эрс шинэчлэл хийж, түүхийн асар богино хугацаанд дэлхийд хосгүй сахилга, зохион байгуулалттай армийг буй болгосон нь тийнхүү монгол цэргийн урлагийг дэлхийд тэргүүлэх түвшинд гаргах боломжийг бүрдүүлж өгчээ.
“Монголын нууц товчоо” болон тэр үеийн бусад сурвалжид үзэхүл “Өдөөх буюу өдөж хөдөлгөх”, “Нохой хэрэл хэрэх”, “Нүүр дээрээс нь асгах”, “Харгана зорчил зорчих”, “Нуур байрт байлдах”, “Цүүц хатгаа хатгах”, “Алгинчлах”, “Дэрэлгэх буюу дэрлэх”, “Тойрох”, “Шивээлэх”, “Хороолох” хийгээд “Хүрээ цэрэг”, “Цацсан одны жагсаал”, “Бүгэх”, “Огжатгах”, “Цувруулан цохих”, “Нуман түлхүүр байр хийх”, “Бух сэжүүр байр хийх” гэхчилэн цэргийн холбогдолтойгоор зөвхөн нэрлэсэн төдийгүй, бас үйл хөдлөлөөс нь шууд үлгэр аван тусгасан арга цөөнгүй тохиолдоно.
Тэгэхдээ нэгэн эцэнхий саарал морийг дайсандаа зориуд олзлуулсан бөгөөд тэр нь “монгол цэргийн агт туранхай ядруу учир байлдах чадвар муутай” гэж дайснаа төөрөгдүүлэхээр зохиосон цэргийн ов мэх байв.
Дашрамд өгүүлэхэд монголчууд цэргийн ов мэхийг дээд зэргээр чадварлаг ашигладаг байсан нь гадаад, дотоодод хийсэн олон дайн, байлдааны түүхээс илэрхий байдаг билээ.
Тийнхүү Чингис хаан Наху гүний тулааны бэлтгэл үед цэргээ шинэчлэн зохион байгуулж, хуучин “Хүрээний байгуулалт”-ыг халж аравтын тогтолцоонд үндэслэсэн “Мянгатын зохион байгуулалт”-ад шилжүүлжээ.
Хүрээг халж, цэргийн зохион байгуулалтын үндсэн шинэ нэгжүүд болох аравт, зуут, мянгатын ноёдоор гагц үе залгамжилсан, хуучин хүрээний ноёдыг бус, харин авъяас чадвараараа тодрон шалгарагсдыг томилсон нь цэргийн хүчин чадавхи, удирдлага, зохион байгуулалт, сахилга журмыг бэхжүүлэхэд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлэв.
Зүрчидийн “Алтан улс”, Тангудын армид хүнд зэвсэгт явган цэрэг зонхилж асан тул байлдааны жагсаалаа аль болох чигжүү, нягт агаад гүн тийшээгээ олон шахуу эгнээ болгон зохион байгуулж, фронтынхоо энгээр дайснаа ааглан түрж цохихыг эрмэлздэг байжээ.
Ер нь дайтан тулалдана гэдэг амь дүйсэн үйл хэдий ч манлай болон одогсдын хувьд бол ямагт дайсныхаа зохион байгуулалт нь алдагдан сарниагүй, хүчир тулаанд бие зүдэж, зүрх халираагүй шинэ сэргэг хүчний эсэргүүцэл, сөрөг цохилттой тулгардаг, үнэхээр амь зольсон хэрэг байсан бөгөөд түүний хир амжилт олохоос тухайн байлдааны төгсгөл ихээхэн шалтгаалдаг байсан учир Чингис хаан онцгой анхаарч, манлайд хамгийн итгэлтэй, шилдэг баатруудаасаа тохоон томилдог байжээ.
Таян хан цэргээ хөдөлгөхийн өмнө Онгуд аймгийн эзэнд элч илгээж Монголын эсрэг хүчин хавсрахыг санал болгосонд Онгудын эзэн үл зөвшөөрснөөр үл барам Найман дайрах гэж байгаа тухай Чингис хаанд мэдэгджээ.
Монгол цэргийн жанжид, түүний дотор Чингис хааны цэргийн жанжны авъяас чадвар тодоос тод харагдсан Наху гүний тулалдааны жишээгээр монгол цэрэг ямархуу тактик хэрэглэж байсныг өгүүлье.
1204 онд Наху гүнд Найманы цэрэгтэй хийсэн энэ тулалдаан монгол туургатныг нэгтгэн барах сүүлчийн, шийдвэрлэх томоохон тулалдаануудын нэг байсан учир тэр талаар Монголын нууц товчоо тэргүүтэн түүхэн сурвалжид тодорхой тэмдэглэн үлдээсэн байна.
Үүнд нэн даруй цэргээ цуглуулан зэр зэвсгээ хурцлахын ялдамд өөрийн хийгээд дайсныхаа хүчтэй, сул талыг судлан тодорхойлсны үндсэн дээр цэргийн зохион байгуулалтыг өөрчлөх түүхэн шийдвэр гаргажээ.
Хүрээдийн ноёд байлдаан тулалдаанд орохдоо өөр, өөрийн хүрээнийхээ цэргийг захирч тулалддаг агаад тэд тухайн цагийн цэрэг, улс төрийн байдлаас шалтгаалан хэн нэгэн нөлөө бүхий хан, ноёдыг түшиглэн нөмөр нөөлөгт нь багтаж, хоорондоо эвсэн нэгдэж явавч, өөрт ашиггүй юмуу аюул тулгарч болзошгүй болсон үед бол байлдааны дундуур ч хамаагүй, хүрээгээ аваад салаад явчих боломжтой байв.
Түүнээс гадна шадар цэрэг болох наян хэвтүүл, далан турхаг болон шилдэг мянган баатраас бүрдсэн одоогийн ойлголтоор бол байнгын цэргийн шинжтэй “Хишигтэн” цэргийнхээ үндэс суурийг тавив.
Чингис хааны цэргийн урлаг буюу стратеги, тактик нь эсгий туургатан, монголчуудын үе үеийнхний боловсруулан хэрэглэж ирсэн цэргийн эрдэм ухааны төгөлдөржсөн хэлбэр байсан бөгөөд Чингис хаан тэргүүтэй цэргийн жанжнуудын суу ухаанаар үржигдэн агуусаж дундад эртний монгол цэргийн түүхэн их ялалт амжилтуудын үндэс суурь нь болсон билээ.
Монголчууд эртнээс эхлэн овог, овгоороо нэгдэж хам олныхоо хүчинд дулдуйдан амь зууж асан агаад өвсний шим, усны тунгалгийг дагаж нүүдэллэн явсаар хаа нэгтээ буудаллахдаа овгийн ахлагч ноёныхоо орд өргөөг төв дундаа байрлуулж, бусад нь зэрэг дэвээсээ шалтгаалан тодорхой зохион байгуулалттайгаар тойрч дугуйран буудаг.
Эл бүхнээс харахад манлай цэргийн тэр гуравдугаар цувраа нь нэгдүгээрт: дайсны байдлыг заншлан мэдэх зорилгоор “Байлдан тагнах” ажиллагаа явуулах; хоёрдугаарт: дайсны эгнээний аль эмзэг, сул газрыг олж, “Цүүц хатгаа” эхлэн хатгаж цөмлөөд, цаашид байлдааны явцад дайсныг хэсэглэн хувааж бүслэх ажиллагааг эхлүүлэх ийм хоёр гол үүрэгтэй байжээ гэж болно.
Орчин үеийн ойлголтоор дайсан этгээдийн хүчин чадавхи, байлдааны журам, байр байдал тодорхой мэдэгдэхгүй байгаа нөхцөлд түүнийг тандан илрүүлэх зорилгоор байлдааны ажиллагааны эхэнд хүчжүүлсэн батальон хүртэлх хүчийг тусгайлан гаргаж “Байлдан тагнах” /оросоор “Разведка боем”, англиар “ ” гэдэг/ ажиллагааг зохион байгуулдаг.
Энэ дүрслэлээс үзэхүл тэр цуврааны бусдаас ялгарах шинж нь хошуурсан буюу гурвалжин хэлбэрээр жагссан байсныг “Монголын нууц товчоо”-г зохиогч зориуд онцгойлон цохсон хэрэг бололтой.
Ийнхүү олон улсад, ялангуяа өрнөдийн орнуудад тархаж түгээд байсан байлдахуй аргын “Тогтонги хэв загварчлал ”-ыг таягдан хаяхад хүргэсэн нь цэргийн урлагийн хөгжлийг зогсонги байдлаас гаргахад хүчтэй түлхэц өгсөн бөгөөд энэ нь дэлхий дахины цэргийн урлагийн хөгжилд Чингис хааны оруулсан нэг гол хувь нэмэр байсан билээ.
Харин дээрхээс үзвэл “Байлдан тагнах” тактикийн ийм аргыг Чингис хаан бүр 1204 онд хэрэглэж байсан нь нотлогдож байгаа бөгөөд түүнээс өмнө ийнхүү урьдчилан төлөвлөж, тодорхой чиглэл, зорилготойгоор “Байлдан тагнах” ажиллагаа явуулсан баримт одоогоор өөр хаана ч гараагүй байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй болов уу.
Хүрээ, хүрээгээр бие даан тусгаар амьдрах эл хэлбэр монголжин улс аймгийн дотор ХШ зуун хүртэл уламжлагдан ирсэн бөгөөд харин хүн ам өсөн төлжихийн хирээр овгууд ихэд томорсон учир нэгэн аймаг бүү хэл, нэгэн овгийн дотор ч хөрөнгө чинээ, хүчин чадал ихтэй ноёдын тэргүүлсэн олон хүрээд буй болсон байжээ.
Гэхдээ байлдах өдөр Чингис хааны өмнө явж тулалдах ёстой Архай Хасарын мянган шилдэг баатар хийгээд хааны бие сахигч хэшигтэн цэрэг болон шадар сайд, черби нарын мэдлийн цэрэг лав багтаж байсан нь ойлгомжтой.
Хрээдийн ноёд цагийн эрхээр аль нэг хүчирхэг овог, аймгийн зонхилогчийг даган нэгдэхдээ өөр, өөрсдийн хүрээг авч очдог бөгөөд аль нэгэн ханлиг, аймаг гэхэд үндсэндээ олон тооны хүрээдийн нэгдэл болж байв.
Энэ мэт цэргийн удирдлага, зохион байгуулалтыг төгөлдөржүүлэн сайжруулах арга хэмжээ авч аян дайны бэлтгэлээ шуурхай базаамагц 1204 оны хулгана жилийн зуны тэргүүн сарын арван зургааны улаан тэргэл өдөр туг-сүлдээ тахиж Наймантай байлдахаар Халх голын Ор нугын хэлтгий хад гэдэг газраас морджээ.
Иймээс байлдаан сунжирч, хүчээр ааглаж байсан ч дайснаа эцэслэн сөнөөж чадалгүй зугтаалган алдах юмуу эсбөгөөс байдал таагүй тийшээ эргэж болзошгүй болсон тохиолдолд зарим хүрээд тасран салж оддогоос байлдааны талбарт үлдэгсэд аргагүйдэж гарцаагүй хүчин мөхөсдөхөд хүрэх нь цөөнгүй байлаа.
Чингис хаан тэргүүтэн монгол цэргийн жанжнууд дайн, байлдааны ажиллагааны технологид тоог бус, чанарыг эрхэмлэх зарчмыг тууштай нэвтрүүлж, ямагт цөөнөөр олныг ялан дийлж байсан тактикийн өвөрмөц аргуудыг хэрэглэж байсан нь тэр үеийн дэлхий дахины цэргийн урлагт цоо шинэ зүйл байв.
ХХ зуунд АНУ-ын Зэвсэгт Хүчинд үүсгэн байгуулсан “Түргэн байрлуулах хүчин” болон бусад улсын ийм маягийн цэрэгтэй үүрэг, зориулалтын хувьд ижил гавшгай цэрэг болох "Тама" хэмээх цэргийг монголчууд бүр зуунд цэргийн хэрэгт хэрэглэж эхэлсэн билээ.
Европын улсуудын шилдэг цэрэг болох Рыцарь хэмээх “Морьтон баатар”-ууд гэхэд “Шивээ”, “Бодонгийн толгой” буюу “Төмөр гахай” ч гэж оросуудын нэрлэж асан байлдааны журам, түүндээ тохирсон тактикийг л байлдаанд зонхилон хэрэглэдэг байв.
Үүнээс гадна "Дайны ажиллагааны театр"-ыг сайтар тандан судалж, их цэрэг явах зам, гүүр барих зэргээр урьдчилан бэлтгэж, төхөөрөмжилдөг байсан аргыг ихэнхи улс орон ХХ зуун хүрч байж л сая хэрэглэх болсон билээ.
Тэр үед олон улс даяар ноёрхож байсан гол хандлага бол улс аймгуудын цэрэг бүр байлдаанд ерөнхийдөө ямар нэгэн тогтсон хэв загварт баригдсан байлдааны журам, тактик хэрэглэдэг байсанд оршино.
Чингис хаан ийнхүү байлдах арга тактикаа тодорхойлоод цэргээ тэр үеийн заншил ёсоор цэргээ гүн тийш нь манлай, гол, хөтөд гэсэн хэсэг буюу цувраа бүхий байлдааны журамд оруулан тулалджээ.
Ийнхүү дайны санаачилгыг эхнээс нь гартаа авч, байлдааны ажиллагааг тасралтгүй, идэвхитэй явуулдаг байсан нь ямагт ялан дийлэхийнх нь үндэс суурь болдог байжээ.
Бараг хагас зууны турш Их тал нутгийг донсолгон, нүүдэлчдэд итгэл бишрэл, айдас хүйдэс төрүүлж явсаар амьд сэрүүндээ хутагт хувилгааны зиндаанд өргөмжлөгдсөн Жа лам хэмээгч бол академич И.М.
Монгол Улсын Дотоодыг хамгаалах газраас маш нарийн боловсруулж сайтар бэлтгэсэн ажиллагааны дүнд 1922 оны эцсээр, уг ажиллагаанд оролцсон Харти Кануковын хожим бичсэнээр 1923 оны эхээр баривчлагдан алагдсан Жа ламын толгойг жадны үзүүрт өлгөн, түүний нэгэнт үгүй болсныг монголчуудад үнэмшүүлэн итгүүлэх зорилгоор газар сайгүй харуулан давхиж “Жа лам мөнхийн хутаг олсон хүн биш байжээ”, “Одоо тэр үгүй болов”, “Жа лам үхсэн!” хэмээн сүр бадруулан зарлаж явсан гэдэг.
Өстнүүдийнхээ өвчүүг хадаж, улаан гараараа зүрхийг нь суга татан, нүдийг нь бүлт шахаж, чихийг нь огтолж явсан тэр хүн өөрөө аймшигт үхлээр өөд болсон байна.
Хувьсгалт өөрчлөлтийн их шуурган дунд Жа ламыг цааш харуулсан нь Буддын шашны бурхдад өргөсөн тахил байсныг хэн ч тааж мэдээгүй байсанд л гол ялгаа оршиж байлаа.
Шарын шашны, дайснуудын зүрхийг суга татан цусыг нь уухаар завдаж амаа ангайн, илдээ далайсан байдлаар ариусгагч хүчтэй галын дөлөн дээр ямагт дүрслэгдэх учир жанцантай догшин дүрт Махгалын хувилгаан Жа лам өөрөө муу муухайг зүгээр нэг ялан дийлээд зогсдоггүй, бас ямагт баясан хөөрдөг байсан аж.