polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ар Дархинтын Шинэстэй гэдэг аманд цэргийн хүнсний зориулалтаар гахайн ферм байсан /одоо Гахай жалга гэх нэршил үүссэн/, Царамаас баруун тийшээ 20 км орчимд Онон голруу түрж орсон гацааг сэтэлж / одоогийн Хясуу гэх нэршил үүссэн/ зам тавьснаар,Өвөр Дархинтаас хүнсний ногоо, Ар Дархинтаас гахайн мах болон бусад бүтээгдхүүн тээвэрлэдэг байжээ.
Өвөр Дархинтын Госпитал жалганд Оросын цэргийн хээрийн эмнэлэг, Өвөр Дархинтын нисэх онгоцны буудал нь байлдааны онгоцны нөөцүүд нь энд байрладаг ба баруун талд /одоогийн Сайжрахын нарс гэж нэрлэгдсэн/ тэр үед энэ нарсан дотор нисэхийн дарга нарын байр байсан.
Сургууль цэцэрлэгийн байруудыг задалж зөөвөрлөн сумын төв хэсэгт аваачин цэцэрлэг ясли, сургуульд хичээлийн байр хүүхдийн дотуур байр зэрэгт ашиглаж байсан /одоо нэг цагаан корпус, яслийн байр нь хүүхдийн цэцэрлэг хэлбэрээр ашиглаж байгаа/
БНМАУ-ын зүүн хязгаар Халхын гол орчмоор Япон эзлэн түрэмгийлэгчид довтлох нь гарцаагүй болсноос үүдээд ЗХУ нь 1935 оноос Чита хотоос Баянтүмэн, Баян-Уулаас Өндөрхаан хүртэл сайжруулсан шороон хучилттай зам тавих ажлыг эхлүүлэв.
Цагаантаны үлдэгдэл, ардын дайсан, нударган баячууд, хувьсгалын эсэргүү, Троцкийг дэмжигч, эрүүгийн гэмт хэрэгтнүүд зэрэг нэр заагдсан хоригдлуудын хүчийг ашиглан зам тавьжээ.
Дээрх барилга байгууламж, модон бүтээгдхүүн боловсруулах мод бэлтгэх зэрэг зохицуулалтыг Баян-Уул сумын Ойн анги нь орос мэргэжилтний туслалцаатай гүйцэтгэж байсан 6.
Канадын ихэнх шилдэг хоккейчид нь мэргэжлийн тамирчид байсан тул Канадын Сонирхогчдын Хоккейн Холбоо мэргэжлийн тамирчдын олимпод оролцуулахаар хөөцөлдөж эхэлсэн.
Урт удаан хугацааны мэтгэлцээний үр дүнд Олон Улсын Олимпын Хороо 1988 оны олимпын дараа болсон чуулганаараа мэргэжлийн тамирчдыг олимпод оролцуулахыг зөвшөөрсөн байна.
Олимпын наадам нь саяхан болтол сонирхогчид л оролцох эрхтэй тэмцээн байсан тул Хойд Америкийн Үндэсний Хоккейн Лиг буюу болон бусад мэргэжлийн лигийн тоглогчид оролцох боломжгүй байв.
1998 оны олимпын өмнө тоглогчдоо олимпын наадмын шигшээ тоглолтуудад оролцуулахыг зөвшөөрсөн шийдвэр гаргасан боловч Топ-6 багт ашигтай шийдвэр болсон гэдэг шалтгаанаар 2006 оны олимпын өмнө өөрчлөгдөж, мэргэжлийн тамирчид хэсгийн тоглолтоос эхлэн оролцох болж, багууд хэсэгтээ 5 тоглолт хийх болсон байна.
1992 оны 7 сард ОУОХ эмэгтэйчүүдийн хоккейн спортыг олимпын их гэр бүлд багтаасан бөгөөд эмэгтэйчүүд 1998 оноос олимпын медалийн төлөө өрсөлдөж эхэлжээ.
2015 онд явагдсан бүх нийтийн сонгуулиар Аун Сан Су Чигийн тэргүүлсэн Ардчиллын төлөөх Үндэсний Лиг ялалт байгуулан засгийн эрхийг авсан ч, Армийн улс төр дэх нөлөө үндсэн хуулиар хамгаалагдсан байгаа бөгөөд нэг дэд ерөнхийлөгч нь армийн генерал хүн юм.
Өрнө умард талаараа Бангладеш , Энэтхэг , дорно умнөд талаараа Хятад , дорно өмнөд талаараа Тайланд , Лаос улстай хиллэж, өмнөд талаараа Бенгалын булан, Андаманы тэнгист тулна.
Зүүн хойд талаараа Хятад, зүүн талаараа Лаос, зүүн урд талаараа Тайланд, баруун талаараа Бангладеш, баруун хойд талаараа Энэтхэг улсуудтай хиллэх ба мөн баруун урд талд нь Мартабаны булан, Андаманы тэнгис оршино.
1994-1995 Европын Холбоо дахь Литвын элчингийн Өргөмжит төлөөлөгч, ЕХ дахь Европын Гэрээний дэд ажилтан, Брюссель дахь Үндэсний тусламж зохицуулалтын албаны төлөөлөгч.
1-р хэлбэрийн чихрийн шижин - Инсулины туйлын дутагдал (нойр булчирхайн үйл ажиллагааны алдагдалтай холбоотойгоор үүснэ. Үүний улмаас цусан дахь сахарын хэмжээг зохицуулдаг инсулин нэртэй дааврыг ялгаруулахаа больдог. Ихэвчлэн бага насны хүүхэд)
2-р хэлбэрийн чихрийн шижин - Инсулины харьцангуй дутагдал (инсулиний ялгаралт хэвийн байдаг ч биеийн эсүүд инсулинийг мэдрэхээ байдаг. 2-р төрлийн чихрийн шижин нь голдуу 35 буюу түүнээс дээш насныханд илэрдэг).
Энэ нь хамгийн түгээмэл бөгөөд Хойд Америкын чихрийн шижинтэй хүмүүсийн 90% нь 2-р төрлийн шижинтэй байжээ, ялангуяа Америкийн цөөнх хувийг эзэлдэг Латин-Испани, Африк-Америк, Ази, Индианчууд болон Ази Номхон Далайн орнуудаас гаралтай хүмүүс.
Энэ бүлгийн эхэнд дурдсаны дагуу сүүлийн үед хүмүүс маш их таргалж, ямарч дасгал хөдөлгөөн хийхгүй байгаагийн улмаас чихрийн шижинтэй хүмүүсийн тоо нэмэгдэж байгаа билээ.
Нэгдүгээр хэлбэрийн чихрийн шижингийн үед заримдаа бие илэрхий сулран, хэвлийгээр өвдөх, бөөлжүүлж, амнаас ацетон үнэртэх /кетоацидоз/ зэрэг шинж тэмдэг илэрсний дараа биеийн байдал эрс мууддаг.
Таргалалттай холбоотой 2-р төрлийн чихрийн шижин нь турсанаар алга болдог, учир нь өөх тосоо хайлуулсанаар инсулины эсрэг тэмцдэг амьтны тосны эснүүд нь жижигэрч хүний биенд хэрэгтэй гормон гаргаж эхэлдэг.
Чихрийн шижин нь хүний биеийн нойр булчирхай хангалттай хэмжээний инсулин боловсруулж чадахгүй, эсвэл боловсорсон инсулин нь бие эсүүдэд нөлөөлж чадахгүй болсон үед үүсдэг бодисын солилцооны бүлэг өвчин.
Цыши хатан эх авилгад өртсөн төрийн албан хаагчдыг сольж халж, Тайпингийн бослогын эсрэг манж бус харин Зөн Гуофань хятад жанжныг тавьснаар 1864 онд Тяньжиньд шийдвэрлэх ялалт байгуулж бослогыг даржээ.
1862 онд Бээжинд их сургууль шиг Тунвэнь гуань хэмээх хүрээлэн үүсгэж Өрнөдийн багш хөлслөсөн ба Британиас хөлөг онгоц худалдаж авсан ч удалгүй буцааж өгсөн.
Цыши хатан өөрөө болон хүү нь хангалттай эрх мэдэл байгаагүй болохоор ордны найз, хааны их хатан Цыаньтай хамжиж найман сайдаас төрийн эрх булаах эрх сүр бүрдүүлж чаджээ.
Цыань хатан эхийг 1881 онд нас барах хүртэл энэ хоёр хамтдаа төр барьсан бөгөөд Цыши баруун ордонд суудаг болохоор Баруун хатан эх, Цыань нь Зүүн хатан эх гэж хэлэгддэг байв.
Хар тамхины хоёрдугаар дайны үе 1860 онд Түгээмэл элбэгт хаан Бээжингээс зугтан Халуун голд очоод Бээжин дэх хааны зуны ордон эзлэгдсэнийг сонсож сэтгэлээр унан өвчилж 1861 онд нас барахад Цыши хатны 5 настай хүү Зайчунь хааны цорын ганц амьд хүү нь байж угсаа залгамжлах болов.
1873-1875 оны богинохон хугацаанд төр барьсан Бүрэн засагч хаан 1860 онд сүйдсэн зуны ордныг сэргээн засварлахыг шийдсэн ч улсын сан дутмаг байснаас олон сайд эсэргүүцэж бүтээгүй.
1922 оны 4 дүгээр сараас МАН-д гишүүнээр элсч, Намын Төв Хороонд туслах түшмэлээр батлагдаж зохион байгуулах хэлтэст ажиллаж байгаад уг хэлтсийн эрхлэгч болсон.
Улс орны батлан хамгаалах хүчийг бэхжүүлэх, цэрэг дайчдыг сурган хүмүүжүүлэхэд бэеэ даасан тогтмол хэвлэл чухал болохыг харгалзан үзэж, МАХН ын Төв Хороо, Засгийн газрын хамтарсан хурлын шийдвэрээр Бүх цэргийн зөвлөлөөс эрхлэн «Ардын цэрэг» сонинг энэ өдрөөс эхлэн долоо хоногт нэг удаа хэвлэн гаргахаар тогтож сонины эрхлэгчээр тэр үед Бүх цэргийн зөвлөлд алба хааж байсан Н.Жамбаа, Д.Нацагдорж нарыг томилжээ.
1929 оны хавар хүртэл Берлин, Лайпциг хотуудад хэл бичиг, сонин, сэтгүүл, дорно дахин, ерөнхий эрдэмд суралцан орос зөвлөлтийн болон дэлхийн сонгодог зохиолчид, эрдэмтэн мэргэдийн бүтээлтэй эх хэлээр нь танилцжээ.
1923 оны 3 дугаар сард Намын Төв Хорооны бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны орлогч гишүүн, мөн оны 6 дугаар сард Намын төв Хорооны 11-р бүгд хурлаар Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдов.
1923 оны 7 дугаар сард Монгол Ардын намын 2-р их хурлаар Намын Төв Хорооны гишүүн, тэргүүлэгч гишүүн бөгөөд Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргаар сонгогдож байжээ.
Энэ үед Д.Нацагдорж монгол бичгээр тодорхой уншиж, сайн бичдэг болсон бөгөөд эртний сургаал бичиг болох «Зүрхэн тольт», «Элдэв тайлбар толь бичиг», «Хав муур хулгана гурвын үлгэр», «Хоёр загалын тууж», «Оюун түлхүүр» зэрэг монгол хэл, уран зохиолын түүхтэй холбогдох ном дэвтрүүдийг судалж ертөнцийг харах, амьдралыг танин мэдэж эхэлсэн байна.
Д. Нацагдорж 1929 оны хавар эх орондоо буцаж ирээд нэг жил Улаанбаатар хотын Төмрийн үйлдвэрт орчуулагч, 1930 оны хавраас 1931 оны нэгдүгээр сар хүртэл "Залуучуудын үнэн" сонинд утга зохиолын ажилтан, 1931 оны 1-р сараас Шинжлэх ухааны хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, 1934 оноос мөн хүрээлэнд түүхийн ба дуун ухааны тасгийн эрхлэгч, 1937 оны 3-р сарын сүүлчээс Төв театрт мэргэжлийн зохиолчоор ажиллаж байжээ.
1931 оны 12 дугаар сарын 31-нд Д.Нацагдорж нь хэсэг нөхдийн хамт шинэ жилийг угтаж ёсолсныг нь шалтгаан болгон Д.Нацагдорж, орос хэлний орчуулагч Лооройсамбуу, Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн гэрэл зургийн мэргэжилтэн Гомбожав, Комбинатын инженер Хурлаат, орос эхнэрийнхээ хамт, Намнандорж орос эхнэрийнхээ хамт, Гаалин мөн орос эхнэрийнхээ хамт… Т. Нацагдорж, Гомбо, бас Намдаг нарыг баривчилсан байна.
Герман улсын холбогдох албаны хүмүүстэй ярилцаж тохиролцсоны дагуу 1926 оны 9 дүгээр сарын 11-ны өдөр намын Төв хорооны Зохион байгуулах зөвлөлийн 24 дүгээр хурлаас Д.Нацагдорж, Пагмадулам, Пунцаг, Лувсанчүлтэм, Санжаа, Бат-Очир нарын зургаан хүнийг Герман улсад явуулж сургах шийдвэр гарсан байна.
Д. Нацагдорж нь 1906 онд хуучин Түшээт хан аймгийн Дархан чин вангийн хошуу, өнөөгийн Төв аймгийн Баяндэлгэр сумын нутаг Гүн Галуутай гэдэг газар ядуу тайж Дашдоржийн гэрт төржээ.
1923 оны 7 сарын 24-нд тусгай комиссын боловсруулан нийтэлсэн "Эдийн засгийн үндсэн бодлого"-ын 16-р зүйлд аж үйлдвэр, техник, технологийн арга ажиллагаанд суралцсан дунд, тусгай, дээд түвшний үндэсний боловсон хүчинг гадаадын аль нэг улсад бэлтгэн сургахаас өөр аргагүй болсныг хүлээн зөвшөөрсөн байдаг.
Түүнийг 1913 онд долоон настай байхад эх Цоомойн Пагма нь бие барсан тул тэрээр эцэг Дашдоржийн эвээлд гэрээрээ өсөж 1914 онд нийслэл Хүрээ рүү шилжин суурьшсан байна.
Боржигон овогт Дашдоржийн Нацагдорж (1906 оны арваннэгдүгээр сарын 17-нд төрсөн, 1937 оны долоодугаар сарын 13-нд нас барсан) нь Монголын орчин үеийн уран зохиолыг үндэслэгчдийн нэг, зохиолч, яруу найрагч байв.
1924 онд 18 настай Д.Нацагдорж Улсын Анхдугаар Их Хурлын зохион байгуулалтын ажилд оролцож мөн оноос Д.Нацагдорж МХЗЭ-ийн Төв Хорооны хоёрдугаар нарийн бичгийн даргын ажлыг хавсран гүйцэтгэж байжээ.
Тэрээр 1905 онд Түшээт хан аймгийн Хүдэр харуул сумын нутаг "Сүвсүүлийн баруун бэлчир" гэдэг газар Хульжийн голын Хөх бууц өвөлжөөнд төрсөн бөгөөд жинхэнэ нэрийг нь Манджавын Батсүх гэдэг байв.
Эх Манджав нь Батсүх хэмээх нэрийг зүүн чихэнд нь гурвантаа шивнэсэн авч долоон настай байхдаа хүндээр өвдсөний улмаас нэгэн лам түүнд Цэгмид хэмээх нэрийг хайрласан байна.
1941 онд "Шарай голын гурван хаан" жүжгийн Цасчихэр баатар, "Гайхамшигт лимбэ" жүжгийн Лимбийн хаанд залуу насаа мөнхлөн үлдээсэн тэрбээр 1946 онд Монголын кино урлагийн манлай бүтээлээр шалгарсан "Цогт тайж" киноны гол дүрд гарамгай сайн тоглож, МУАЖ цолыг бусад жүжигчдээсээ түрүүлж хүртсэн байдаг.
1932 оны хавар түр цэрэгт тэнцсэн учир Улаанхуарангийн пулемётын суманд цэргийн алба хааж байгаад ЗХУ-д цэргийн нисэхийн сургуульд тэнцсэн боловч театрын хөгжимчин, жүжигчин, жүжгийн зохиолч Лувсангийн Дамдинбазарын дэмжлэгээр урлагийн хүн болохоор шийджээ.
Тэрбээр 18 наснаас өрх толгойлон, мал маллах, ан гөрөө хийх, өвс хадах, мод түлээ бэлтгэх, үхэр тэрэг хөллөн жин тээх, тэрэг шаах, байшин барих, хоршооны манаач, ойн цагдаа хийх, хамтралын сургагч зэрэг олон ажил хийж амьдарлаа залгуулж байжээ.
Цагааны Цэгмид (* 1905 онд Булган аймгийн Сайхан сум; † 1963 оны 7 сарын 23-нд Улаанбаатарт) нь Монгол Улсын Ардын Жүжигчин цолыг анхлан буюу 1942 онд хүртсэн, Төрийн шагналт, Монголын зууны манлай театр, киноны жүжигчин юм.
1911 оны 12-р сарын 29-нд Олноо өргөгдсөн Богд хаант Монгол Улс тунхагласнаас 15 хоногийн дараа Хөлөнбуйрт үндэсний эрх чөлөөний тэмцэл гарч, Хайлаар хотыг Хятад түшмэлээс чөлөөлж, Баргын ноёд хуралдан, Богд хаант Монгол улсад нэгдэхээр шийдвэрлэж, тэмцлийг манлайлагчдын нэг суман занги Ж. Дамдинсүрэн зургаан нөхрийн хамт Их Хүрээнд ирж нэгдэх бичгийг барьсан байдаг.
Барга нь 13-р зууны үед Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан, 15-р зууны үед Ойрадын бүрэлдэхүүнд багтаж байсан ба Ойрадыг баруун зүг нүүдэллэхэд зүүн Монголд үлдсэн.
17-18-р зууны үед Оросын эзэнт гүрэн газар нутагаа тэлэхэд түрэгдэн Баргажин төхөм нутгаа орхин, Халхын Сэцэн хан аймгийн бэйс Жанчивдорж, бэйл Ванчин, ван Доржжан, засаг Шагдаржавын зэрэг хэдэн хошуунд харъяалагдаж байгаад ноёдын дарлалаас зайлан 1734 онд Манжийн Найралт төв хаанд өргөн мэдүүлснээр Хөлөнбуйрт нүүдэллэн ирж Шинэ Барга хэмээн нэрлэгдэх болсон ажээ.
Мөн Монголын Их Удирдагч Хорлоогийн Чойбалсан Барга ястан хүн байсан бөгөөд Монгол улсын Тусгаар Тогтнолын асуудал шийдэгдэх ярвигтай үед тухайн үеийн ЗХУ-ын хүчийг ашиглан Монгол улсын тусгаар тогтнолыг бататгаж "Эрхэмлэж яваарай хэмээн машид итгэн эрх чөлөө,тусгаар тогтнолыг та нарт үлдээв" гэсэн захиасаа үлдээсэн байдаг.
1928 онд БНМАУ-аар дэмжигдэж өдөөгдсөн, Дагуур хүн Мэрсээгээр удирдуулсан Баргын зэвсэгт бослого Гоминданы засгийн бодлогыг эсэргүүцэн Хөлөнбуйрт дэгдэж, удалгүй хүчинд автагдан дарагдаж байсан.
Эртний Тан улсын сударт бичигдсэнээр Баргууд нь Хүн гүрний үед нэгэн томоохон хүчирхэг аймаг байсан тухай бичигддэг бөгөөд хөшөө дурсгалууд дээр "Баегү" хэмээн бичигдэн үлдсэн байна.
Норовлин сум ойт хээр ,хээрийн бүсэд байрладаг бөгөөд 533.3 мянган гектор нутагтай, нутгийн умард цэг Онон голоос өмнөд цэг Шилийн холбоо хүртэл 120км, өрнөд цэг Цогт-Өндөрөөс дорнод цэг бага Онцгой уулын орой хүртэл 70 орчим км, хойноос өмнө зүгт сунасан өргөн уудам нутагтай.
Хамгийн өндөр цэгүүд сумын төвөөс баруун өмнө 35 км орчимд буй Хаядэлгэр хаан уул 1594.3м, хойно орших Бүрэн хаан уул 1554.0м, зүүн урд байрлах Түмэн хаан уул 1357.0м, Норовлин, Баян-Уул сумын заагт орших Дун хаан уул 1534.7м болон хойт хэсэгтээ Хэнтийн нурууны салбар уулс болох Эрээн давааны нуруу зэрэг ой модот уулстай.
Сумын нутаг нь далайн түвшнээс дээш дунджаар 1200 м өргөгдсөн, жилдээ 220-230 мм орчим тунадас унаж, хөрсний 60 орчим хувь нь борооны, 40 орчим хувь цасны чийгээр тэжээгддэг учир ган зуд тохиох нь харьцангуй цөөн.
Норовлин сумаас зүүн тийш 15-20 км-т оршдог энэ газарт Чингис хаан Шихихутагийг багад нь олзлон авч ээждээ авчирч өгч өсгөн бойжуулсан тухай Монголын нууц товчоонд өгүүлсэн түүхэн газар юм.
Онон, Улз, Орной, Хөндий, Дарцагт, Урт, Бэрх, Баянгол, Могой, Мэхээрч, Хуцын гол, Алтан эмээл, Цагаан чулууут, Шивэр, Хөндлөн, Баянбулаг, Замт зэрэг гол мөрөн горхинуудтай боловч ихэнх нь ширгэж байна.
Мөн Улзын Цагаан нуур, Түмэнхааны Цагаан нуур, Хулстай, Ангирт, Бул нуур, Далтын Цагаан нуур, Улзын Хулстай, Харчулуут, Хар нуур, Цэгээний нуур гэх мэтийн олон нууруудтай боловч зарим нь ширгэж байгаа нь байгаль экологийн тэнцвэр алдагдаж байгааг харуулж байна.
Норовлин сумын төв нь аймгийн төвөөс 202 км, Улаанбаатар хотоос Өндөрхааны замаар 533 км, шууд 495 км,аймгийнхаа нутгийн зүүн хойт өнцөгт Улз голын хөвөөнд Өргөн ар, Дэл гэдэг уулын ард, Уран дөш уулын баруун талд Ар жаргалант гэдэг жижиг голын хөвөөнд оршдог.
Шивэрийн даваа, Улаанхамар, Их даваа, Сонор, Цагаан даваа, Ар, Өвөр Орной, Хуцын хоолой, Уртын хөндий, Хулстай, Хонгор, Ангиртын тал гэх мэт олон тал хөндийтэй.
Сумын нутаг дэвсгэрт тахиж шүтдэг уул овоонууд: Мөст, Өгөөмөр, Ухаа, Бэрхийн гол өндөр, Цагаан овоо, Буян дэлгэр, Бүрэн хаан, Уран дөш, Түмэн хаан, Хаядэлгэр хаан, Ангиртын хар овоот, Норовлин, Уртын баян уул зэрэг юм.
Өнөөдөр Монголд мэргэжлийн хөгжмийн сургалтанд битүү амьсгаагаар хөгжимдөх арга барилыг заан сургасаар байгаа бөгөөд энэ сургалт нь уламжлалт заах арга дээр тулгуурласан байдаг.
Уртын дууны хэмнэлийг уудам тал, эрх чөлөөт тэнүүн орон зайгаар төсөөлөн тайлбарладаг бөгөөд хэмнэлийн такт буюу тасалдал мэдрэгдэх өрнийн нот тэмдэглэгээгээр тэмдэглэн буулгах боломжгүй байдаг.
Нот тэмдэглэгээг өнөө үед уртын дууны эгшгийн өндөрлөг, хэмжээний урт богинын харьцааг тоймлон харуулахад хэрэглэдэг боловч, энэ нь аялгуу хэмнэлийг бүрэн илэрхийлж чаддаггүй.
Энэ бүх онцлогуудаас шалтгаалан битүү амьсгаа заах арга нь тэмдэг тэмдэглэгээ биш бодит байдал дээр үзүүлэн таниулах, дагуулан хөгжимдөх, ардын аман уламжлалт сургалтанд тулгуурладаг.
Монгол лимбэчид битүү амьсгаагаар хөгжимдөхдөө хацрын хөдөлгөөн оролцуулдаггүй бөгөөд хэлний уран хөдөлгөөнөөр амьсгаануудыг хооронд нь холбож чаддаг.
Өөрөөр хэлбэл нэгэнт авсан амьсгаагаар үлээх зуур амны хөндийд байгаа хийг хэлээр шахан даралт үүсгэж түүгээрээ эгшгээ үргэлжлүүлэн дуугаргах явцад хамраар амьсгаа авна.
Битүү амьсгаа нь 2011 онд "Монгол лимбэчдийн уртын дуу хөгжимдөх арга барил-Битүү амьсгаа" гэсэн нэртэйгээр яаралтай хамгаалах ёстой биет бус соёлын өвөөр ЮНЭСКО-д бүртгэгдсэн.
МУБИС нь проректорын 4 ажлын алба, бүрэлдэхүүний 12 сургуультай бөгөөд Ховд аймгийн Биеийн тамирын дээд сургууль, Архангай, Баян-Өлгий, Дорнод аймаг дахь Багшийн коллежууд нь мөн тус сургуулийн харьяанд багтдаг.
Сургуулийн удирдлагын менежментийн салшгүй бүрэлдэхүүн хэсэг болсон бүтцийн өөрчлөлтийг хийж ректор проректорууд ажлын албатай, албад нь менежерийн багуудтай байхаар шинэчлэн зохион байгуулсан юм.
Шинэчилсэн бүтцийн дагуу ажлын албад нь өөрсдийн ажлын чиглэл, үүргийн дагуу өдөр тутмын үйл ажиллагааг удирдлагаар хангах, чиглэл чиглэлийн дагуу маркетинг, менежмент хийх, зах зээлд өрсөлдөх чадавхийг нэмэгдүүлэхэд гол үйл ажиллагаагаа чиглүүлж байна.
МУБИС нь өнгөрсөн түүхийн хугацаанд монгол хэл-уран зохиол, физик, математик, мэдээлэл зүй, хими биологи, түүх, газарзүй, зураг-шугам зураг, техник хөдөлмөр, найрал дуу, хөгжим, кино драм, цэцэрлэгийн хүмүүжүүлэгч, бага ангийн багш, англи, герман, хятад, солонгос, япон хэлний багш орчуулагч зэрэг 40 гаруй мэргэжлээр мэргэжилтэй 50000 гаруй, дээд мэргэжилтэй 40000 гаруй боловсон хүчнийг бэлтгэн гаргажээ.
Багшлах боловсон хүчин бэлтгэх хэрэгцээ шаардлагын дагуу 1957 онд Улсын Багшийн Дээд Сургууль , 1990 онд Улсын Багшийн Их Сургууль , 2004 онд Монгол Улсын Боловсролын Их Сургууль болон өргөжжээ.
Эдүгээ МУБИС нь 700 гаруй профессор багш, 800-гаад ажилтан ажилчид, 9000 гаруй оюутан, 500 гаруй магистрант, докторанттай, Тус улсын хэмжээнд төрөл бүрийн мэргэжлийн багшлах боловсон хүчин, боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын ажилтан бэлтгэдэг хамгийн том төв болж байна.
Мал сүргээ олон толгойгоор өсгөсөн амжилтаар Дашын Авирмэд,Цэвэлийн Мижид нар “Улсын сайн малчин” цолоор,ХААН-ийн мал аж ахуй дээр гаргасан амжилтаараа Монгол улсын хөдөлмөрийн баатар цолоор Даваасүрэнгийн Жижээ 1961 онд, Далайн Хамар 1991 онд, Дулаан эрчим хүчний салбараас Төрийн соёрхолоор Далайн Нүдэн, бусад салбараас Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цолоор Содномын Батцэрэн, Гомбын Оргой,Үйлчилгээний гавъяат ажилтан цолоор Г.Хайсандай, Гавъяат хуульч цолоор Ц.
Рашзэвэг, тэмээн сүргээ өсгөсөн амжилтаараа Улсын аварга малчин цолоор Цэрэндашийн Батсүрэн, Өлзийхутагийн Лхагва, Монгол Улсын сайн малчин цолоор Аюушийн Батбуян, Улсын залуу аварга малчин цолоор ,Адъяагийн Эрдэнэчулуун, Даваагийн Лхамдэгмид, Цэдэнбалжирийн Цэрмаа, Жамъянгийн Сайнхүү нар шагнагдаж олон арван хүмүүс улс аймгийн болон салбарын тэргүүний ажилтан цол, төрийн дээд шагнал одон медалиар 200 шахам хүн энгэрээ мялаажээ.
Тус сум нь Дундговь аймгийн Дэлгэрхангай, Сайхан-Овоо, Өвөрхангай аймгийн Төгрөг, Баянгол, Богд өөрийн аймгийн Булган, Ханхонгор, Цогт-Овоо сумдтай хиллэдэг.
Хойноос урагш Ахарын уулнаас Ханын цагаан суварга, баруунаас зүүн тийш Бор хацавчийн амнаас Алгуй улаан цавын Оонын даваа хүртэл 6433 хавтгай дөрвөлжин км нутаг дэвсгэртэй.
Түүхийн дурсгалт Их эзэн Чингэс хааны Тангуд улсыг дайлаар мордохдоо буудаллан өвөлжиж байсан Цоорхойн харнуудын “Элст хүрээ”, байгалийн өвөрмөц тогтоц бүхий Бурхан дэл, Овоогийн хөв, Баянхошууны ам, Их бага хүрээ, Улаан нуур, Шархулсангийн баян бүрдүүд зэрэг үзэсгэлэнт газрууд элбэг тохиолдоно.
Няравын хоолой, Гэр сухайн хоолой, Улаан худгийн хоолой зэрэг газруудад 10-20м өндөр элсэн далан молцогтой 3-4 м өндөр загийн ширэнгэн ой зэрэг нь манай сумын бахархал болсон “Ханын хэцийн хүрэн “ омгийн тэмээн сүргийн идээшин бэлчээрлэхэд тааламжтай нутаг юм.
Гэсэн хэдий ч 1954 онд “Хөдөлмөр” нэгдэл байгуулагдахад хамтын том аж ахуй зохион байгуулагдаж эдийн засгийн хувьд бэхжин 1992 оныг дуустал идэвхитэй үйл ажиллагаа явуулж гишүүдийнхээ амьдралын түвшинг жигд дээшлүүлж байгаад улмаар хувьчлагдан хувийн аж ахуйд шилжсэн билээ.
Нутаг бэлчээрийн хувьд үндэс сийрэг ,бударгана багалуур,таана хөмүүл, монгол, хазаар, борог, шаваг, хуйраг төрөл бүрийн шарилж, хамхаг ургадагаас гадна заг, бүйлс, харгана, бөөрөлжгөнө, хайлаас зэрэг бут мод, дэрс ,хулс, сондуул ургана.
Мөн хармаг, цагаан гоёо, цулхир, бор таар, давс, хужир, лидэр, чихэр өвс, зээргэнэ, алтан үндэс, таван салаа, юмдүүжин зэрэг эмийн болон хүнсний хэрэгцээний ургамал ургадаг юм.
Сумын төв нь 1923 онд Онгийн голын хөвөөнд ”Хаяагийн гол” гэдэг газар байгуулагдснаас хойш 25 жил нүүдлийн байдалтай байж байгаад 1948 онд одоогийн байгаа “Шархулсан”-д төвлөрсөн юм.
Тус сум нь эрт дээр үеэс Говь Түшээ гүний хошууны шилмэл тэмээн сүргийн өлгий нутаг болсон, Онгийн голын адаг, Улаан нуурын сав газар Ханын баруун үзүүр нь “Долоон бууртай тэмээ” гэдэг газар усны домгийн билэгдлээрээ Монгол орон даяар алдаршсан “Ханын хэцийн хүрэн” тэмээг өсгөн үржүүлж ирсэн билээ.
Энэ бол жирийн нэг бослого биш, харин төв хэсэгт нь их буу, нисэх онгоц, явган цэрэг ашиглан нэгдсэн довтолгоо хийсэн, сайтар төлөвлөсөн цэргийн ажиллагаа байсан.
1953 онд Пиночет "Чили, Аргентин, Боливи, Перугийн газарзүй" нэртэй анхны номоо хэвлүүлж, бакалаврын зэрэг хамгаалж, Чилийн их сургуулийн хуулийн сургуульд элсэн орсон боловч төгсөж чадаагүй ажээ.
Төрийн эргэлт хийсний дараахан Пиночет зэвсэгт хүчин мэргэжлийн үүргээ үнэнч хэвээр үлдээж, зөвхөн эх оронч үзлийн мэдрэмж, түүнчлэн "Марксистууд ба улс орны нөхцөл байдал" нь тэднийг засгийн эрхийг өөрийн мэдэлд авахад хүргэсэн гэж мэдэгдэв.
Пиночетыг ерөнхийлөгчөөр ажиллаж байсан үед Чили улс зах зээлийн эдийн засгийг Милтон Фридманы Монетар онолыг ашиглан сэргээж, хувийн хэвшлийн хүчтэй оролцоотой болсон байна.
1974 оны 12-р сар хүртэл тэрээр цэргийн хунтын тэргүүн хэвээр байсан бөгөөд 1974 оны 12-р сараас 1990 оны 3-р сар хүртэл Чилийн ерөнхийлөгчөөр ажиллаж, нэгэн зэрэг тус улсын зэвсэгт хүчний ерөнхий командлагч байв.
1972 оны 11-р сарын эхээр Дотоод хэргийн сайд, генерал Карлос Пратс-ын орлогч сайд бөгөөд Армийн хуурай цэргийн ерөнхий командлагчийн үүрэг гүйцэтгэгч болжээ.
"Дундаж давхаргын" гаралтай Аугусто зөвхөн зэвсэгт хүчинд алба хааж амжидтанд хүрдэг байсан тэр үед 17 настайдаа Сан Бернардо дахь явган цэргийн сургуульд элсэн орж хувь заяагаа цэргийн албатай жил холбосоноор л оргилд хүрэх замаа нээж чадсан юм.
1971 онд Пиночет Сантьягогийн гарнизоны командлагчийн албан тушаалыг авсан нь Ерөнхийлөгч Сальвадор Альендегийн тэргүүлсэн Ардын эв нэгдлийн Засгийн газрын үед анх томилогдсон явдал байв.
БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1956 оны 8-р сарын 131 дүгээр зарлигаар Замын-Үүд хороо, 1992 оны 9 дүгээр сард Дорноговь аймгийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн хуралдааны 12-р тогтоолоор Эрдэнэ сумын 5-р баг, 1994 оны 5 дугаар сарын 6-нд УИХ-ын 34 дүгээр тогтоолоор Замын-Үүд сум болгон зохион байгуулжээ.
Замын-Үүдийн нутгаар олон улсын худалдааны Торгоны, Гүнжийн, Цайны зам дайран өнгөрч байсан нь худалдаа арилжаа, аян жин, аялал жуулчлалын дамжин өнгөрөх харилцааны зангилаа зам, морин өртөө, хил хязгаарын хамгаалалтын суурин, харуул гэх зэрэг боомт, суурин болох эх үүсвэр тавигдсан.
Худалдаа үйлчилгээ: Тус суманд 90 мухлаг 22 зоогийн газар, 10 зочид буудал, 60 хүнсний дэлгүүр, 4 бөөний цэг, 160 жижиг дунд үйлдвэрлэл , 6 банк , 24 үсчин , 4 гоо сайхан, 7 халуун усны газар, жижиг ахуйн үйлчилгээний цэг салбар 38 үйл ажиллагаагаа явуулж байна.
ШУА-ийн газар зүйн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Базаргүр нэгэн шинэ санаа дэвшүүлсэн бөгөөд тэрбээр “Тэмүжин Бүрги эрэг гэдэг газар нутаглаж байхад тайчууд дайлан ирж Тэмүжин Бүрги эргээс 24 километрт орших Мөнхжаргалан уулын зүг өдөртөө зугтаасан. Энэ ууланд тэр олон жил амьдарсан. Тийм учраас энэ уул бол жинхэнэ төрийн тахилгатай Бурхан Халдун уул байх ёстой” хэмээн үзэж байна.
Түүнчлэн 2015 оны 6-р сард ХБНГУ-ын Бонн хотноо болсон ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн хорооны 39-р чуулганаас "Бурхан халдун уул, түүнийг хүрээлсэн тахилгат газар нутаг" хэмээх нэрээр Дэлхийн соёлын өвд бүртгэж авчээ.
Монголчууд тус хайрханыг "Хадун хайрхан" гэж нэрийддэг байсан бол сүүлд Буддын шашны нөлөөгүүр Бурхан гэдэг нэршил нэмэгдэж "Бурхан Халдун" болсон бөгөөд Буддын шашины нөлөөнөөс өмнө Монголчууд "бурхан" гэдэг үг хэллэг хэрэглэдэггүй байсантай маргахгүй бизээ.
Бургас цавчих зэрэг цэргийн урлаг номер үзүүлдэг тэр наадмыг Богдыг хаан ширээнд дахин залсан ба "Ардын" засаг тогтсоныг тэмдэглэж зуны тэргүүн сарын 6-нд наадахаар заасан.
Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс тогтсны дараа хоёр наадмыг хамтруулах шийдвэр 1925 оны 5-р сарын 15-нд Засгийн газрын хуралдаанаас гарч, наадмын товыг 7-р сарын 11 гэж заажээ.
2015 оны байдлаар Хүннү улс нэгдсэн оноос эхлэн наадмын тодотголыг «Тулгар төрийн 2224 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 809 жил, Ардын хувьсгалын 94 жилийн ойн Үндэсний их баяр наадам» гэдэг болсон байв.