polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Европын националист үзэл дайн болон эзэнт гүрнүүдийн задрал, Германы ялагдал болон Версайллесийн гэрээ-ний асуудлуудын улмаас үүссэн бөгөөд энэ нь Дэлхийн хоёрдугаар дайн үүсэх гол хүчин зүйлүүд болсон юм.
Австри-Унгарын удирдагч нар Германыг Оросын эсрэг тулалдана гэж таамаглаж байтал харин Германы хувьд Австри-Унгарийг цэргийн хүчээ Орос руу явуулан өөрсдөө Францтай тулалдана гэж таамагласан юм.
Үр дүнд нь Лондонгийн тулгах бичиг хүргэгдсэн бөгөөд үүний үр дүнд Оттоманы Эзэнт гүрэн улам жижгэрэхийн зэрэгцээ Болгар, Серби, Монтенегро, Грек зэрэг улсуудын газар нутаг ихэсч Албанийн муж бие даасан шинжтэй болж эхэлсэн юм.
Болгар Серби болон Грек рүү 1913 оны 6-р сарын 16-нд довтлохдоо Македоны ихэнх хэсгийн Сербид, Грек болон Өмнөд Добружаг Руминд 33 өдөр үргэлжилсэн хоёрдугаар Балканы дайн-д алдсанаар устах аюулд улам ихээр ойртсон юм.
Хурандаа Паул Эмил Вон Леттов-Ворбек-ээр удирдуулсан Зүүн Африк дахь Германы колоны цэргийн хүч нь партизаны дайн хийсэн бөгөөд Дэлхийн дайн дуусч Европт нөлөөлж эхэлснээс 2 долоо хоногийн өмнө бууж өгсөн юм.
Австри-Унгар 1908-1909 онд Боснийн хямралыг далимдуулан 1878 оноос хойш Оттоманыг газар нутаг байсан Босниа болон Херзеговинагийн нутгийг албан ёсоор өөртөө нэгтгэсэн.
1914 оны 9-р сарын 9 Германы канцлер --ийг гаргасан -д Германы зорилго болон Германы талаас Холбоотны хүчний дүрслэл зэрэг зүйлс нь тусгагдсан байсан ч хэзээ ч хүнд хүрч чадаагүй юм.
Үүний шалтгаан нь, социализмын үеэс зонхилох салбараар нь Монгол улсыг 'мал аж ахуй - аж үйлдвэрийн орон' гэж байхад Дорнод аймаг ганцаараа 'аж үйлдвэр - мал аж ахуйн' аймаг гэж нэрлэгдэтлээ өндөр хөгжсөн үйлдвэрийн салбартай холбоотой.
Үүний жишээ гэвэл, улсдаа том бөгөөд ховор үйлдвэр болох Мах комбинат, Хивсний үйлдвэр, Силикат тоосгоны үйлдвэр, Ноос угаах үйлдвэр зэрэг байлаа.
Мөн аймгийн төвүүдээс цор ганц өөрийн гэсэн цахилгаан дулааны үйлдвэрлэгчтэй нь бөгөөд энэ үүргийг 1968 онд байгуулагдсан Чойбалсан хотын Дулааны цахилгаан станц гүйцэтгэдэг.
Богд хаант Монгол улсын үеэсбуюу 1911 оноос 1922 оныг хүртэл Ачит бэйс Тогтохын хошууны төв болж дорнод Монголын шашин, худалдаа, аж ахуйн томоохон төвүүдийн нэг байжээ.
Хамгийн том, усжуулалтын өндөр нягтшилтай улс дамнасан газар нь Хойд Энэтхэг, Пакистанд Инд Ганга мөрнүүдийн дагуу, Хятадын Хөх мөрөн, Шар мөрний ай сав, Египет болон Суданд Нил мөрний дагуу, Калифорнийн зарим хэсэг болон Миссисипи-Миссури мөрний ай саваар байна.
Усжуулалтын усны зарцуулалт, усжуулах эрчим, усны түрэлт, услах арга, усжуулах төхөөрөмжийн матрериалын багтаамж зэргээс хамааран услах аргыг микро болон макро түвшнээр нь ангилж болно.
Ойролцоогоор МЭӨ 300 оны тэртээгээс тэмдэглэгдэн үлдсэн эртний Шри Ланкаийн усжуулалтын ажил нь хаан Пандукабхаяагийн хаанчлалын үед болон түүнээс хойш дараагийн мянган жилийн турш хөгжсөөр ирсэн бөгөөд энэ нь эрт дээр үеийн хамгийн нарийн төвөгтэй усжуулалтын системүүдийн нэг байсан.
Хэрэв зөв ажиллуулж чадвал ус нь ууршихгүй, мөн урсаж алга болох нь бага байдаг учраас энэ төрлийн систем нь ус зарцуулалтаараа хамгийн үр ашигтай усжуулалтын арга болж чаддаг.
Перу улсын Андын нурууны Зана хөндийд археологчид нүүрстөрөгчөөр ончлогдсон МЭӨ 4-р мянган, МЭӨ 3-р мянган болон МЭ 9-р зууны үеийн усжуулалтын шуудуунуудын үлдэгдлийг олсон байна.
МЭӨ 1800 оны үед байсан Египетийн 12-р гүрэний фараон 3-р Аменемхэт нь Файюмын баян бүрдийн нуурыг хуурай улиралд ашиглах зориулалтаар илүүдэл усыг нөөцлөх усан сан болгон ашиглаж байжээ.
Нийтэд 10-р дан нь хамгийн дээд дан гэж яригддаг ч, Жүдог үнлэслэгч Кано Жигороо нь "Жүдо" хэмээх номдоо "1-р дангаас ахиулсаар 10-р дан хүрч, цаашид улам хүчирхэгжин дээшилж байвал 11, 12-р дан болж болно" гэж дээд хязгаар заагаагүй байдаг.
1935 Ямашита Ёшицүгү, 1937 Исогай Хажимэ, Нагаока Шюүичи, 1945 Мифүнэ Кюүзоо, Ийзүка Күнисабүроо, Самүра Кайчироо, Табата Шоотароо, Окано Ёшитароо, Шоорики Мацүтароо, Накано Шоозоо, Күрихара Тамио, 1984 Котани Сүмиюки、2006 Тайго Тошироо, Абэ Ичироо, Оосава Ёшими нар юм.
Коодоокангийн дүрмийн дагуу бол 67, Олон Улсын Жүдогийн Холбооны дүрмийн дагуу бол 66 төрлийн "шидэлт"-ийн мэх, 29 төрлийн "даралт"-ийн мэхийг ашиглан ялалтын төлөө тэмцэлддэг.
Энэ үед 1882 онд Каноо Жигороо нь хэвтээ барилдаан болон атемивазаг голлодог Тэнжиншинёо, босоо барилдаан голлодог Китоо хэмээх жүжицүгийн 2 урсгал дээр тулгуурлан, өөрийнхөө Китоогийн туршлагаас "Тэнцвэр алдагдуулах" чадварын талаар нарийн боловсруулж гимнастик, бие заслын аргачлал, бие бялдаржуулалт, тулааны урлаг болгон, хүнийг боловсруулж хөгжүүлэх аргачлал боловсруулж "Жүдо" хэмээн нэрлэн, хуучин Токиогийн Шитая дүүрэгт орших Эйшо сүмд Коодооканг байгуулсан байна.
Би, чи, бүгдээрээ сайн сайхан - "Өрсөлдөгчдөө хандаж талархал, хүндэтгэл үзүүлж хоорондоо итгэлцсэний үндсэн дээр бусдын төлөөх сэтгэлийг өөртөө төлөвшүүлэн, зөвхөн өөрөө биш бусад хүмүүст ч гэсэн сайн сайхан байх орчин бүрдүүлье"
Олон улсын дүрэмд өрсөлдөгчийнхөө нуруу, 2 далыг хоёуланг нь эсвэл нэгийг нь дэвжээнд хүрэхээр дарж, өрсөлдөгчийнхөө хөлд бие эсвэл хөлөө хавчуулагдаагүй нөхцөлд 25 секунд болбол "Цэвэр ялалт - Иппон", 20-25 секунд бол "Ваза-ари" гэсэн үнэлгээ авдаг.
Хоёр хүн хоорондоо золгон, мэх хийж өрсөлдөгчөө ар нуруугаар нь унагаах эсвэл хэвтээ барилдаанд тодорхой хугацаанаас дээш хугацаанд цэвэр дарж чадвал ялалт болдог.
Өчих мэхний хувьд бууж өгснөө илэрхийлэх нь тухайн тамирчны эрх бөгөөд тохой, мөрөндөө хүнд гэмтэл авсан ч ялах итгэлтэй байгаа бол "майтта" хийхгүй байсан ч болно.
"Атэмиваза" төрлийн мэх нь орчин үед зэрэг нэмэх үеийн шалгалтад хүртэл хэрэглэгдэх нь ховор болсон учир жүдогоор хичээллэдэг хүн ч мэдэхгүй байх нь их.
Дээр үеээс жүдогийн бүсийг угаадаггүй байснаас бэлтгэл сургуулилт хийсээр удах тусам бүс нь хар болж ирдгээс хар бүс нь тухайн хүний хүч чадал, чадварын илэрхийлэл болсон байна.
Коодоокангийн 4 эзний нэг болох Сайгоо Широо нь Японы Цагдаагийн ерөнхий газрын Тулааны урлагийн тэмцээнд аварга болсноор орон даяар Коодоокан жүдог хүлээн зөвшөөрсөн.
Боох мэх болон өчих мэхэнд өрсөлдөгч нь бууж өгснөө илэрхийлж шүүгчид ойлгогдохоор дэвжээг эсвэл өрсөлдөгчөө 2-3 удаа цохивол цэвэр ялалт болдог.
Дорно умард талаар хүн ам шигүү суух тэнгисийн эргийн нам доор газар, Хятадын их тал байх ба умард нутгаар Монголын тэгш өндөрлөгийн өмнөд зах, баруун өмнөд хэсэгт Хөхнуур-Төвөдийн тэгш өндөрлөг байна.
Мөн онд Мингийн жанжин Ү Сангуй Цагаан хэрэмийн хаалгыг манжийн цэрэгт онгойлгон өгсөнөөр манж Чин улс Бээжинг эзлэн улмаар 1662 он гэхэд Дотор газрыг бүрэн дагуулжээ.
Чин улс 18-р зууныг дуустал газар нутгаа ихээр тэлсэн нь Юань улсынхаас арай бага газар нутагтай байсан боловч 19-р зуунаас дотоодын хятад, мяо, дунган зэрэг ардын бослого, Британи, Франц зэрэг Европын империалист улсуудын гар дүрэлтэд хүчин доройтжээ.
Мао 1976 онд нас барж Дэн Сяопин төрийн эрхэнд гарч 1978 оноос эдийн засгийг чөлөөлж эхэлсэнээр Хятад улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт аажмаар шилжин холимог шинжинд оржээ.
Хятад улс 9.6 сая км2 нутаг дэвсгэртэй дэлхийн 3-р том орон бөгөөд зүүн талаараа Номхон далайд тулж бусад талаараа Вьетнам, Лаос, Бирм, Бутан, Энэтхэг, Балба, Пакистан, Афганистан, Тажикистан, Киргиз, Казах Монгол, Орос, Хойд Солонгос гэсэн 14 улстай хиллэдэг.
Олон улс халалцсаар 1911 онд манж Чин улс мөхсөнөөр хаант засгаас татгалзаж, бүгд найрамдах засаг авсан бөгөөд иргэний дайныг төгсгөж өнөөгийн БНХАУ 1949 онд байгуулагдсан.
Тан улсын үед уран зураг, яруу найраг хөгжиж, буддын шашин хүчтэй дэлгэрсэн бол Сүн улсын үед цаасан мөнгө хэвлэж, байнгын тэнгисийн цэрэгтэй болж, күнзийн үзэл эргэн иржээ.
Удалгүй Чингийн жанжин асан Бээжинд суугаа Юань Шикай ерөнхийлөгч болсон ба Хятадын зүг бүрт жанжид бүлэг үүсгэх ба нэр төдий нэгдмэл, үнэндээ дайн байлдаан ихтэй байв.
Хятад 22,117 км хуурай газрын хилийн уртаар дэлхийд тэргүүлэх бөгөөд Вьетнам, Лаос, Мьянмар, Энэтхэг, Бутан, Балба, Пакистан, Афганистан, Тажикистан, Киргиз, Казахстан, Монгол, Орос, Умард Солонгос гэсэн 14 оронтой хиллэдэг.
Үүнд Бохайн тэнгис, Шар тэнгис, Дорнод Хятадын тэнгис, Тайванийн хоолой, Өмнөд Хятадын тэнгист гарах бөгөөд Өмнө Солонгос, Япон, Тайвань, Вьетнам, Филиппинтэй усан хил тогтоожээ.
Хятад улс аж үйлдвэржиж, эдийн засаг нь тогтмол хурдтай өсч байгаа бөгөөд дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр Америкийн Нэгдсэн Улсын дараа 2-рт байна.
НТӨ 221 онд Цинь Ши Хуан бусад улсыг байлдан дагуулж хятад үндэстний анхны нэгдсэн улсыг Шиань хотод төвлөн байгуулж, хэл бичгийн дүрэм, мөнгөний нэгж, хэмжих нэгж зэрэг нэгэн хэв болгожээ.
Гэвч улс төрийн ардчилалгүй хэвээрээ бөгөөд 1989 оны ардчиллыг хүссэн Тяньаньмэний талбайн бослого, 2000-аад оны уйгур, төвөдийн салан тусгаарлах хөдөлгөөнийг цэргийн хүчээр дарав.
Их Монгол улс Евразийг нэлэнхүй эзлээд Хубилай хаан нийслэлийг Дайдуд нүүлгэн, 1371 онд улсын нэрийг Юань хэмээгээд 1279 онд Сүн улсын үлдэгдлийг бүрэн даржээ.
Мин улсын үед урлаг соёл цэцэглэж, хөлөг онгоц нь Африк хүрч аялсан ба Цагаан хэрэмийг ихээр барьж Наньжинд байсан нийслэлийг 1421 онд Бээжинд авчирчээ.
Хималайн Эверест , Лхоцэ , Макалу , Чо Оюу , Каракорумын Чогори , Гашербрум , Конгур , Тэнгэр уулын Ялалтын оргил , Кунь-Луний Улугмузтаг , Алтайн Хүйтэн болон Утай зэрэг уулс байна.
Үндсэн хүн ам Дотор газрын унаган, тариачин уламжлалтай хятад үндэстэн 91.5 хувийг бүрдүүлж, Төвөд Шиньжян хоёроос бусад муж, оронд дийлэнх олон болон амьдарч байна.
Өмнөх хоёр хан хүү үхсэний дараа Тэнгэрийн Тэтгэсэн хаан 1773 онд Юнъяныг залгамжлагчаа хэмээн бодсон гэх ба 1789 оноос Жя чин ван цол хэргэм хүртээсэн.
Юун түрүүнд эцгийн шадар байсан Хөшэнь сайдыг баривчилж гэрийг нэгжихэд улсын 20 жилийн орлоготой тэнцэхүйц нэг живаа мөнгөн зоос идсэн байсан нь илэрч, хөрөнгийг хураан цаазаар аваачиж, Хөшэний бүлгийг төрөөс зайлуулсан ажээ.
Харри Поттер ба Философийн чулуу эсвэл Харри Поттер ба Шидэт чулуу нь Британийн зохиолч Ж. К. Роулингийн бичсэн өсвөр насны хүү Харри Поттерийн тухай долоон цуврал, уран зөгнөлт зохиолийн эхний ном нь юм.
"Шидтэн гэдгээ мэдсэнээс хойш Харри ид шидийн сургууль Хогвартст сурж эхэллээ. Сургуульд сурч байх үеэрээ Харри сургуулийн захирал гурван толгойтой нохойгоор философийн чулууг мануулж байгааг олж мэднэ. Гэвч хэн нэгэн чулууг хулгайлах гээд байв. Харри болон түүний найзууд Снейпийг сэжиглэнэ. Гэвч Снейп үнэхээр чулууг хулгайлах гэж байгаа гэж үү". Энэхүү ном нь 17 бүлэгтэй.
Тэр үеийн тухай өгүүлэхдээ: “Би дахиж багшилахаар шийдэж байсан юм. Нэгэнт багшилж эхэлбэл олон дэвтэр засахаас эхлүүлээд, хичээлийн төлөвлөгөө гаргах дээрээс нь хүүхдээ ганцаараа харах гээд маш олон ажил гарч номоо бичих зав дахиж гарахгүй гэдгийг мэдэж байсан болохоор би номоо дуусгах ажилд орж, номоо яаж ийж байгаад хэвлүүлэх төлөвлөгөө гаргасан юм. Жессика тэргэндээ унтах бүрийд хажуугийн кафе руу гүйж очоод галзуу мэт бичдэг байснаа санаж байна. Би бараг өдөр бүр бичдэг байсан. Би номоо бүгдийг өөрөө шивж байхдаа заримдаа номыг үзэн ядах, хайрлах хоёр сэтгэгдэл зэрэг төрдөг байсан.”
"Би Манчестераас Лондон руу явах галт тэргэнд юм бичих талаар огт бодоогүй сууж байтал санаанд минь маш тодоор Харри, туранхай хүү ороод ирсэн. Би урьд нь хэзээ юм бичих талаар огт бодож байгаагүй, тэрнээс өмнө миний энгийн нэг санаа надад ингэж их нөлөөлж байгаагүй л дээ. Цүнхээ уудалж ямар нэгэн бичих юм олдоогүй, бүр хөмсөгний харандаа ч байгаагүй дээрээс нь галт тэрэг саатсан учир би бичих зүйлийнхээ талаар олон цагийн туршид бодож суусан."
Мөн тэрээр -д ингэж хэлжээ: "Би тэр үед агентын талаар огт мэддэггүй байсан ч тэр жилийн Зохиолч, Уран бүтээлч нарын номноос хэдэн хаяг авч санал явуулсан. Кристофер Литл нь миний саналаа явуулсан дөнгөж хоёр дахь агент байсан юм. Би захиагаа буцааж авч байсан өдрөө маш сайн санадаг юм. Захиагаа авахдаа татгалзсан хариу байх байх гэж бодож байтал захианд ингэж бичсэн байсан: "Таны гар бичвэрийг бид тусгайлан хүлээж авна гэдгийг мэдэгдэхэд таатай байна.
"Ном надад амьдрах итгэл өгдөг байсан. Надад эмэгтэй дүүгээс минь өөр таньдаг хүн байдаггүй байсан юм. Би амьдралдаа тэр үеийнхээс илүү их гутарч байгаагүй. Цуглуулсан жаал юмаа хүүхдийн хэрэгсэлд зориулж дуусчихан байж билээ. Гэрлээд, насан туршдаа ажилласан ч би гэнэт ажилгүй, ядмаг орон сууцтай ганц бие эх болж хувирсан юм. Миний бичвэр л надад урагшаа явах итгэл өгч байсан юм."
Тэрээр өөрийн вэбсайт дээрээ ингэж бичжээ: "Би Гүн ухааны чулууг тэр орой нь л бичиж эхэлсэн ч, төгсгөлийн ном нь тэр үеийн анхны бичвэрүүдтэй огт төсгүй. Би Манчестер руу янз бүрийн зүгт ургах өөрийн санаануудтай бичвэрээ барьсаар очиж, Харригийн Хогвартс дахь амьдралын татаар эргэцүүлсэн дээ."
Ингэснээр Ховд, Дөрвөд , Алтай , Хөвсгөл, Завхан, Архангай, Өвөрхангай, Өмнөговь, Тариачин , Төв, Дорноговь, Хэнтий, Дорнод аймгууд үүсгэгджээ.
1691 онд Халх Манжид дагаар орсны дараа Түшээт, Сэцэн, Засагт 3 хаан, 8 засаг буюу 8 хошууны нутгийг тус бүр хошууг шинээр бий болгож, 1725 онд баруун Монголтой байлдахад гавъяа байгуулсан гэж үзсэн Чин ван Дашдондовт Түшээт хан аймгаас 19 хошуу тасалж, мөн Засагт ханы зүүн өмнөд нутгийг нэмж өгч Сайн ноён хан аймгийг үүсгэснээр Халхын 4 аймаг гэх болсон.
1921 оны хувьсгалын дараа аймгуудын хуучин нэрийг халж, Сэцэн хан аймгийг Хан Хэнтий уулын аймаг, Түшээт хан аймгийг Богд хан уулын аймаг, Сайн Ноён хан аймгийг Цэцэрлэг Мандал уулын аймаг, Засагт хан аймгийг Хан Тайшир уулын аймаг, мөн Ховдын хязгаарыг Чандмань уулын аймаг болон Их уулын аймаг гэж уулуудын нэрээр өөрчилжээ.
1911 оны Богд хаант Монгол улсын үед аймгуудын эрх хэмжээ, чуулган, тамга, тэмдэгийг шинээр батламжилсан ба нэрүүдийг хэвээр үлдээсэн чуулгадыг уулын нэрээр нэрлэжээ.
Зүүн хойд талаараа Тунис, зүүн талаараа Ливи, зүүн өмнөд талаараа Нигер, баруун өмнөд талаараа Мали, Мавритан, баруун хойд талаараа Марокко улсуудтай тус тус хиллэнэ.
Баруун Ромын эзэнт улс задран унахад берберүүд олон газар дахин тусгаар тогтносон улсаа байгуулсан бол үлдсэн хэсэгт нь вандалууд хяналтаа тогтоож, Византын эзэн хаан Юстинианы цэрэгт цохигдон хөөгдөх хүртлээ тэндээ байжээ.
Цаашлан боловсролоо АНУ-д Блүүмингтон хотын Индианагийн их сургуульд гаргууд ятгач, профессор Сюзан МакДоналдын дор үргэлжлүүлсэн бөгөөд түүний багш нар нь хоёулаа Францын Ятганы сургуулийн гайхалтай төлөөлгчидийн шавь нар байжээ: Марсел Тюрнер , Хенрийт Рений .
Залуу авъяас маань Индианагийн их сургуулийн Хөгжмийн сургуульд суралцах үедээ хүн болгоны хүсэл болсон урлагийн өргөмжлөлийг дээд зэргийн ятганы үзүүлэлтээрээ хүртэж байв.
Түүнийг Нъю-Йорк-д болсон МакГрау Хилл-н Залуу уран бүтээлчдийн үзүүлэн тоглолтод "өөрийн үеийн шилдэг хөгжмийн авъяастнуудын нэг" хэмээн Америкийн үзэгчдэд танилцуулж байсан ажээ.
Тэр үед Равнополска-Дийн зүүн гарын хагас хэсэгтээ мэдээ алдалттай байсан ч 6 ятганы цөөхүүлийн анхны ятгыг дарж мөн тусгай ганцаарчилсан үзүүлбэр хийж байсан явдал болно.
1953 онд Жэймс Ватсон болон Францис Крик нар Розалинд Франклины хийсэн Рентген кристаллографчлалыг ашиглан ДНХ-ийн бүтцийг мушгиа буюу спираль хэлбэртэй болохыг нь тогтоосон байна.
Энэхүү бүтэц нь дан ганц нуклеотидуудын дараалалд агуулагдсан мэдээллийн физик тайлбарыг гаргаад зогсохгүй мөн хэлхээг салгах замаар хосмог үүсгэх, нуклеотидуудын хослол дээр үндэслэн хос хэлхээг шинээр үүсгэх физик механизмыг гаргаж өгсөн юм.
Үүнээс хойш олон эрдэмтэд хэрхэн ДНХ нь рибозом доторх уураг үүсэх процессыг хянадаг болохыг ойлгохыг оролдсоор ирсэн бөгөөд улмаар ДНХ нь зуучлагч РНХ болон хөрвөх транскрипцыг нээж, зуучлагч РНХ-ийн нуклеотидын дарааллыг уургийн амин хүчлийн дараалалтай холбодог генетик кодыг тайлсан.
Менделийг нас барсаны дараа түүнийхтэй ижил төрлийн судалгаа хийж байсан хэсэг эрдэмтэд түүний судалгааны ажлыг олж илрүүлэх хүртэл буюу 20-р зууны эхэн хүртэл түүний хийсэн ажиглалтын ач холбогдолыг хүн төрөлхтөн ойлгоогүй ирсэн юм.
Менделийн судалгааны ажлыг маш ихээр дэмждэг, сурталчлагч Виллиам Бэйтсон "Генетик" гэдэг энэ үгийг анх 1905 онд Адам Сэджвикт бичсэн захидалдаа оруулж хэрэглэсэн юм.
"Генетик" гэдэг тэмдэг нэр нь (Грек хэлний "генно" буюу төрүүлэх гэсэн утгатай үгнээс гаралтай) нэр үг болон хэрэглэгдэхээс өмнө 1830-аад оны үед анх хэрэглэгдэж эхэлсэн бөгөөд 1859 онд Чарьлз Дарвин өөрийн Зүйлийн үүсэл номондоо анх удаа биологийн нэр томъёо болгон ашиглаж байжээ.
Бэйтсон 1906 онд Английн Лондон хотод болсон Ургамалын эрлийзжүүлэлтийн олон улсын гуравдугаар чуулган дээр өөрийн шинэ ажлын анхны илтгэлдээ удамшлын судалгааг "генетик" гэдэг үгээр тодорхойлж, энэхүү үгийн хэрэглээг түгээмэл болгосон.
1900-аад оны эхэн үед Менделийн хийсэн ажиглалтуудыг дахин туршиж нээсний дараа 1910-аад оны үеэр эхэлсэн судалгааны үр дүнд анх удаа удамшлын тухай физик ойлголтыг гаргаж ирсэн.
ДНХ-ийн нэг хэлхээ нь дөрвөн төрлийн нуклеотидоос бүрдсэн гинжин бүтэцтэй бөгөөд удамшлын мэдээлэл нь эдгээр нуклеотидуудын дараалалд агуулагддаг.
1953 онд Ватсон, Вилкинс, Крик нар ДНХ-ийн гурван хэмжээст бүтэц нь хос хэлхээ бүхий спираль бөгөөд хэлхээ тус бүр дээрх нуклеотидууд нь хос хосоороо холбогдон оршдгийг гаргасан байна.
Организм нь гетерозигот байх тохиолдолд түүний нэг аллелийг ихэвчлэн "давамгайлагч" гэдэг бөгөөд учир нь тэрхүү аллелийн шинж чанар нь тухайн организмын финотип дээр "давамгайлдаг".
Зарим аллелийн хувьд бүрэн гүйцэд давамгайлал байдаггүй бөгөөд үүний оронд дундын фенотипыг илэрхийлэх замаар бүрэн бус давамгайлалтай байдаг эсвэл хоёр аллелийг нэгэн зэрэг илэрхийлэх замаар давхар давамгайлалтай байдаг.
Хромосом нь генүүдийг агуулдаг мөн хромосом нь уураг болон ДНХ хоёулангаас нь бүрэлддэг болохыг мэддэг байсан ч, чухам аль нь удамшлын зүй тогтолд чухал нөлөөтөй эсвэл хэрхэн удамших процесс явагддаг болох нь тодорхойгүй байсан юм.
Үүнээс 16 жилийн дараа 1944 онд Освальд Теодор Авери, Колин Маклеод, Мэклин Маккарти нар энэхүү үзэгдлийг ашиглан хувиралтад чухал үүрэгтэй байдаг молекул буюу ДНХ-г тусгаарлаж, илрүүлж чадсан байна.
1952 онд хийгдсэн Хершей-Чэйсийн туршилтаар ДНХ нь вирусийн генетикийн материал бөгөөд цаашилбал ДНХ нь удамшил зүй тогтцыг хариуцсан молекул гэдгийг тогтоосон.
Грегор Мендель 1865 онд Брунны байгалийн түүхийн нийгэмлэгт илтгэсэн өөрийн судалгааны ажил болох " "-дээ вандуйн ургамалын тодорхой шинж чанаруудын удамшлын зүй тогтлыг илрүүлж, математик аргаар илэрхийлж болохыг харуулсан байна.
Гэхдээ бүх онцлог шинжүүд Менделийн удамшлын эдгээр зүй тогтлыг дагадаггүй ч түүний ажил нь удамшлын судалгаанд статистикийн хэрэглээг ашиглаж болох санааг гаргаж өгсөн юм.
Генетикийн шинжлэх ухааны гарал үүсэл нь 19-р зууны дунд үед амьдарч байсан Грегор Менделийн ажлаас эхэлдэг ч удамшлын талаарх олон онол түүнээс өмнө хийгдэж байжээ.
Тэрээр энэхүү удамшлын зүй тогтлыг ашиглан биологийн зүйлүүдийн доторх олон шинж чанарын хувьслыг тайлбарласан юм (одоо үед эдгээр өөрчлөлтүүдийг сул удамшлын үр дүнд бий болдог гэхээс илүү байгалийн шалгарлын үр дүн гэж үздэг).
Хэдийгээр тэрээр удамшлын зүй тогтолын физик суурь тулгуурыг мэддэгүй байсан ч Мендель удамшлын тулгуур нь тодорхой шинж чанар хоорондоо хамааралгүй замаар удамших дискрет процесс болохыг ажигласан байна.
ДНХ-ийн дараалалд гарсан өөрчлөлт нь уургийн бүтэц болон ажиллагааг өөрчилөх бөгөөд энэ нь улмаар эсийн хувьд болон тухайн бүхэл организмын хувьд томоохон өөрчлөлтийг бий болгож болно.
Цэцгийн өнгөний шинж чанарыг судалж байсан туршилтаараа Мендель вандуйн ургамал бүрийн цэцгүүд нэг бол ягаан эсвэл цагаан өнгөтэй бөгөөд хоёр өнгөний дундын хувилбар ерөөсөө олдохгүйг ажигласан байна.
Генетик нь хэдий организмын зан төлөв болон шинж чанарыг тодорхойлоход гол үүрэгтэй оролцдог ч, энэ нь мөн организмын хүрээлэн буй орчинтойгоо харилцсаны үр дүнд бий болох үр дагаварын харилцан үйлчлэлийг судалдаг.
Жишээлбэл ген нь хүний өндрийг тодорхойлоход гол үүрэгтэй байдаг ч, тухайн хүний хүүхэд ахуй насанд учирсан эрүүл мэндийн нөхцөл, шим тэжээл ямар хэмжээтэй авсан зэрэг өндөрт багагүй нөлөөлдөг.
Менделийн судалгааны ажил нь дахин нээгдэж нийтэд түгээмэл болсоноос хойш арваад жилийн дотор ДНХ-ийн молекул үндсийг эрэлхийлж, судалсан олон тооны туршилтууд хийгдсэн.
1910 онд Томас Хант Морган нь жимсний ялааны үржлийн явц дахь цагаан нүдний мутацыг ажигласны үндсэн дээр тэрээр гениүд нь хромосом дээр суурилдаг гэсэн дүгнэлтэд хүрчээ.
Баатар, хөдөлмөрийн баатар Ж.Чулуунбаатар /Баянхонгор аймгийн анхны хөдөлмөрийн баатар болжээ/, хоньчин хөдөлмөрийн баатар Л.Бэгз, сум нэгдлийн даргын албыг 40 гаруй жил хашсан хөдөлмөрийн баатар Г.Жамсран, улсын сайн малчин Д.Бэгзжав, Д.Гонгор, Ч.Жамъян, улсын хошой аварга малчин Л.Чадраабал, улсын аварга малчин Ц.
Рагчаа, улсын тэргүүний мал тууварчин С.Цээлхаажав, улсын анчин Н.Пүрэв, Н.Ядамсүрэн, М.Жагдаг улсын сайн малчин Ч.Даваажаргал, М.Батболд нарыг дурдаж болно.
Далайн түвшнээс дээш 3086-3259 м өндөрт өргөгдсөн Тост, Бургаст, Наран, Бугатын сүрлэг уулс, тахилга шүтлэгт Баянбулаг, Өндөр Өлзийт, Баянцагаан зэрэг үзэсгэлэн төгөлдөр хайрхан уулс бий.
Тус сумын төв нь Баянбулаг, Далан, Тэгшбуянт гэсэн чандманалсан гурван уулын бэлчирт Хөдөө нуур, Бүрд булгийн хөвөөнд /далайн түвшнээс дээш 2242 м өндөрт/ оршдог.
Уул нуруудыг хэрчсэн Сүмбэрийн даваа, Цагаан даваа, Худагт, Бүлээн, Үерт, Дөшин, Хангал, Элст, Бугат зэрэг олон даваатай бөгөөд нутгийн төв хэсэгт орших Далангийн нурууг Цахир, Хэц, Дунд, Зүүн, Муруй гэхчилэн таван даваагаар давдаг.
Баатар, Г.Далхаа, Л.Чадраабал, Ч.Дамдин, П.Дорж, С.Мишигдорж нарын санаачилгаар байгуулан түүхэнд ”16-гийн асаасан гал” гэж нэрлэн тэмдэглэгджээ.
Харин 1990 оноос сүсэгтэн олны зүтгэлээр Төгс баясгалант Өлзийхутагтын сайн амгалан арвижих хийд байгуулагдаж, өдгөө Завхан, Говь-Алтай, Баянхонгор аймгийн 10 гаруй сумын нутагт сүсэгтэн олонд бурхны номын буян үйлдэж байна.
1924 оны анхны хуваариар Цэцэрлэг Мандал уулын аймгийн Хүрээмарал уулын хошууны бүрэлдэхүүнд багтаж байсан 18 сумдаас Тэгшбуянт, Эрдэнэмандал хоёр сумыг нэгтгэн Баянбулаг уулын хормойд орших Хөдөө нуурын дэнж дээр сум болон төвлөрсөнөөр ”Баянбулаг” алдраа цууриайтуулан засаг захиргааны бие даасан нэгж болон өдий хүрлээ.
Баянцагааны эзэн хөх чоно, Өндөр Өлзийт хайрханы эзэн савдаг нь хар буур хөлөглөж, нум сум агссан хар хүн, Баянбулаг хайрханы эзэн савдаг нь хүрэн халзан морь унасан, нум сум агссан, жад барьсан баатар эр байдаг гэлцдэг.
Ихэвчлэн нутгийн омгийн хонь, сарлаг үхэр өсгөн үржүүлдэг, Энэ нутгийнхан хэзээнээс нааш эдүгээ хүртэл бэлчээрийг жилийн дөрвөн улирлаар ашиглаж заншжээ.
Өндрөөрөө 5 м, хөндлөн голч нь 30-аад м, боржин чулуун том хиргисүүр /Өндөр хиргисүүр гэдэг/, эртний домогт Дааган чулуу хэмээх онцгой содон ганц боржин хад, Хөшөө нуурын буган чулуу, Хангалын давааны өврийн хөшөө зэрэг эрт үеийн өвөг дээдсийн бүтээсэн дурсгалт түүхт газрууд олон.
Эрдэс, түүхий эдийн хувьд эрэл хайгуулаар батлагдсан нөөцтэй ашигт малтмалын орд газар одоогоор хараахан нээгдээгүй ч үнэт, өнгөт, хар металл, газрын ховор элемент, өнгөт эрдсийн хуримтлал, барилгын түүхий эдийн төрөл зүйл нилээдээр мэдэгдэж байна.
Цоргийн хавцал, Сангийн далай, Эмчийн мухар, Тостын мухар, Зүүн салааны эх, Бургасны эх, Их Элстий зэрэг байгалийн үзэсгэлэнт газрууд, Оцон хүрэнгийн агуй, Өврийн хатуугийн агуй зээрг агуй хонгилтой.
Баянбулаг сум нь хойт талаараа Завхан аймгийн Отгон сум, баруун талаараа Говь-Алтай аймгийн Дэлгэр сум, зүүн, зүүн хойт, урд талаараа Баянхонгор аймгийн Гурванбулаг, Заг, Хүрээмарал сумтай хиллэдэг.
Тэндээ жил болсон бөгөөд монгол хэл сурч улмаар Ар Монголын нөлөө бүхий олон хүмүүстэй найз нөхрийн харьцаа тогтоож чадсан бөгөөд уг улсын нутаг дэвсгэрээр олон удаа хөндлөн гулд библийн сургааль тараах, худалдаа наймаа эрхлэх зорилгоор аялж байжээ.
Ларсоны гэр бүлийн бас нэг зочин бол Бээжин болон Монголын хилийн хоорондох төмөр замын барих асуудлыг судалж байсан инженер, Америкийн ирээдүйн ерөнхийлөгч Херберт Хувер байв.
Тэрээр 1910, 20-оод онуудад Монголын төр засгийн удирдлагад байсан хэд хэдэн хүмүүст зөвлөхийн хувьд нөлөөтэй байсан бөгөөд 1919 оны 12-р сарын 30-нд Монгол төрийн "Гүн" цол хэргэм хүртэж "Эрдэнийн очир" одонгоор шагнуулж байжээ.
1912-1914 онуудад Хятадын засгийн газрын дэргэд Монголын асуудал хариуцсан зөвлөхөөр ажиллаж байсан ба 30-аад онуудад ерөнхийлөгч Чан Кайши албанд ч ажиллаж байжээ.
1900 оны Нударганчуудын хөдөлгөөний үеэр тэрээр Хятадын Хаалган хотоос швед америкийн нийт 23 номлогч бүхий бүлгийн дагуулан говийг туулан Ар Монголоор дамжин Оросын Сибирь ороход нь туслаж байсан түүхтэй.
Баянхонгор аймаг нь Монголын баруун өмнөд хэсэгт Хангайн нурууны өмнөх өндөрлөг, Говь Алтайн нурууны уулс, Алтайн өврийн говийг хамран говь хангайн бүсийг дамнан оршдог аймаг юм.
Баянхонгор аймгийн нутагт манай орны байгалийн энэ гурван бүсэд оршдог амьтад тарвага, үнэг, чоно, ирвэс, аргаль, бор гөрөөс гээд бараг цөм байх бөгөөд дэлхийд нэн ховордсон мазаалай гэх амьтан цөөн тоогоор оршиж байна.