polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Аюултай илрүүлэгч нь хорлонтой зан үйл гэж үздэг бөгөөд хөтөлбөрийн дагуу хяналтанд байдаг,програмыг хортой буюу аюултай эсэхийг шийдэхийн тулд өөрийн илрүүлэх техникийг ашиглаж болно.
Аномаль суурилсан илрүүлэлт техник нь шалгалтын доорхи хөтөлбөрийн хор хөнөөлийг тодорхойлохын тулд хэвийн зан төлөвийг бүрдүүлэх талаархи мэдлэгээ ашигладаг.
ба нь санаатайгаар хохирол учруулах, эсвэл системийн рилтот функцийг өөрчлөхийн тулд ямар ч кодыг нэмсэн, өөрчилсөн, эсвэл хасагдсан програмын кодыг "хортой код гэж тодорхойлдог." "Энэхүү судалгааны зорилгоор вирус, трек, болон бусад интрузив кодыг багтаасан ерөнхий нэр томъёог" вируев "," Ярабалли "гэсэн тайлбарыг бид баталсан.
Энэ аргын үндсэн хоёр хязгаарлалт энэ нь хуурамч дохиоллын өндөр түвшин бөгөөд ямар онцлог шинжийг тодорхойлоход төвөгтэй байдал юм сургалтын үе шатанд сурч мэдсэн байх ёстой
Хортой код илрүүлэх таны компьютерийн үйл ажиллагааг таслан зогсоох мөн таны компвютерийг ашиглан таны хувийн мэдээллийг олж авах, тараах, сүрдүүлэх гэх мэтээр ашиглаж болох програм хангамж юм.
2013 онд АНУ-ийн элчин сайды яамтай хамтаран “Хамтдаа бүжиглэе” орчин үеийн бүжгийн сургалтыг хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд болон мэргэжлийн бүжигчидэд дунд явуулав.
Ажиллах хугацаандаа 5 бүрэн хэмжээний бүжгэн жүжиг, 4 бэсрэг бүжгэн жүжиг,150 гаруй уран бүтээл болон концертийн бүжгүүдийг дэглэн найруулсан нь СУИС, ҮДБЭЧ, ХЦДБЧ, “Түмэн Эх” чуулга, “Сүлд” чуулга болон Дундговь, Дорноговь, Өвөрхангай, Увс, Төв, Баянхонгор аймгуудын театрын урын санд орж тайзнаа тоглогдсоор байна.
Сэвжидийн нэрэмжит мэргэжлийн Бүжиг-дэглээчдийн 3-р уралдаанд амжилттай оролцож хоёрол бүжгээр Тэргүүн байр, гурвал бүжгээр Тэргүүн байр, бүжиг дэглээч номинацид Тэргүүн байр тус тус эзэлсэн.
Улаан-Үд хотод зохиогдсон Ази Номхон далайн орнуудын шилдэг бүжигчдийн “Венок дружбы” уралдаанд 2010 онд бүжигчин Номгонмаа “Нэгэн хүний явдал” гоцлол бүжгээр Тэргүүн байр, 2011 онд бүжигчин Ариунболд, “Торгууд эр”, “Тал нутаг”, бүжигчин Мөнгөнчимэг “Эх биелгээ”, “Бүсгүй” зэрэг М.Мөнгөнцэцэг багшийн дэглэсэн бүжгүүдээр Тэргүүн байр эзэлсэн.
2012 оны 2-р сард Новосибирск хотноо болсон ЮНЕСКО-оос зохион байгуулсан Бүжиг дэглээчдийн Олон Улсын уралдаанд Хүүхдийн төрөлд , Орчин үеийн бүжгийн төрөлд , Ардын бүжгийн төрөлд байр тус тус эзлэн ерөнхий оноогоор байранд шалгарч Мөнгөн Нефертит цом авчирсан.
2012 оны 9-р сард ӨМӨЗО-ы Ордос хотноо болсон олон улсын ардын бүжгийн 3-р уралдаанд “Сугсраан донж”,”Аврага зээрд” бүжгүүд нь 3-р байр Хүрэл цом,”Домог биелгээ” бүжиг 2-р байр Мөнгөн цом, Бүжиг дэглээч Алтан цом хүртсэн.
2014 оны 6-р сард ОХУ-ын Тува улсын Кызыл хотноо болсон “Сердце Азий”олон улсын бүжгийн уралдаанд “Сугсраан донж”, “Домог биелгээ” бүжгүүдээр оролцож 2-р байр Мөнгөн цом хүртсэн.
2015 оны 3-р сард ОХУ-ын Буриад улсын Улаан-Үд хотноо олон улсын бүжиг дэглээчдийн 7-р уралдаанд “Шонхор биелгээ”, ”Домог биелгээ” бүжгүүдээр оролцож Тэргүүн байр эзэлсэн.
1990 онд Цэнгээнт бүжгийн “Улаан сарнай” хамтлагийг үүсгэн байгуулалцсан, 1995 онд ХААИС-ийн дэргэд Цэнгээнт бүжгийн “Хатантуул” хамтлагийг үүсгэн байгуулсан, 2004 онд “” мэргэжлийн бүжгийн студийг үүсгэн байгуулсан.
2012 онд СУИС-ийн СИС-аас зохион байгуулсан “Соёл Судлалын Их Семинар”-т “Монголын соёлын түүх, онол, пратиктийн асуудал” сэдэвт семинарт “Хад агуйн зураглалаас бүжиг дүрсэлгээ” илтгэл,
Түрэг улсын нэр алдар үл сөнөх болтугай хэмээн хаан эцэг, хатан эхийн өргөмжилсөн улсыг заяагч тэнгэрээс Түрэг улсын алдар нэр үл сөнөх болтугай хэмээж миний биеийг хаан болгов.
Энэ төрлийн буган хөшөө тооны хувьд хамгийн олон бөгөөд Монгол Улсын Архангай, Өвөрхангай, Завхан, Баянхонгор, Булган, Төв, Сэлэнгэ, Хөвсгөл, Хэнтий, Ховд, Увс, Баян-өлгий аймгийн нутагт олдоод байгаа боловч гол шигүү тархан төв нь Хангайн, Хэнтий, Соёны уулсын орчин тойрны нутаг юм.
Архангай аймгийн Эрдэнэ мандал сумын нутаг Хануй багийн /хуучин сум/ төвөөс зүүн тийш Ханхуйн голын хойт дэнжит олон жижиг 2-3м голчтой дугуй далангаас бүтсэн том дөрвөлжин дугуй хэлбэрийн тахилын байгууламжууд хиригсүүр, том дөрвөлжин хашлага болон бусад байгууламж арван буган хөшөө бүхий ёслол оршуулгын цогцолборыг бүтээжээ.
Хөшөөний орой ташуу нүүрэн талын дээд оройн хэсэгт том жижиг хоёр онги , дунд хэсэгт арван бугын дүрсийг загварчлан урласны дотор гурван бугын цээжин хэсэг, нэг эх бие бусад нь бүтэн буга байна.
Бугануудыг хоншоороор нь хөшөөний зүүн дээд тал руу жишүүдүү хандуулж дүрсэлсэн ба харин хамгийн зүүн доод өнцгийн зайд дүрсэлсэн жижиг бугыг хөшөөний хажуу ирмэг рүү хоншоороор нь хандуулан эврийг эгц дээш босгон салаалуулжээ.
Хөшөөний баруун хажуугийн дээд оройн хэсэгт дүрс урлаагүй ба харин дунд хэсэгт долоон бугын дүрсийг урласнаас хоншоорыг зүүн дээш жишүүдүү хандуулан дүрсэлсэн дөрвөн бүтэн буга, нэг бугын цээжин хэсэг, нэг бугын эх бие, өөр нэг бугын бөгсөн бие байна.
Хөшөөний өргөн ар талын дээд оройн хэсэгт том жижиг хоёр онги дүрслээд доогуур нь нэг эгнээ олон хонхор гаргаж зааглан дунд хэсэгт есөн бугыг дүрсэлсний дотор хөшөөний орой руу хоншоороор нь жишүүдүү хандуулсан зургаан бугыг хос хосоор нь зэрэгцүүлж, хоёр бугын цээжин хэсэг нэг бугын эх биеийг дүрсэлжээ.
Архангай аймгийн Хашаат сумын Цайдам бригадын нутагт Өгий нуураас баруун урагш 36 км, Хархориноос хойш 47 км зайд Хөгшин Орхон голын зүүн эрэг, Цайдам нуурын баруун өмнө оршдог.
Эл дурсгал нь Хөшөө цайдмын дурсгал, Орхоны хөндийн дурсгал, Культегины бичээс, Билгэ хааны дурсгал гэх мэтээр нэрлэгдэн 100 гаруй жилийн турш судлагдсаар иржээ.
Цогцолборын урт 67 метр, өргөн 29 метр, 1 метр зузаан тоосгон хэрэмтэй, түүний гадуур шуудуугаар хүрээлэгдсэн, хэрмийн доторх сул зайг бүхэлд нь 32 х 32 х 6 см хэмжээтэй тоосгоор бүрсэн байжээ.
Цогцолборын голд наран ургах зүгт харуулан Культегины гэрэлт хөшөөг байрлуулсан бөгөөд мэлхий чулуун суурийн хамт өндөр нь 383 см, өргөн нь 132 см, зузаан нь 46 см юм.
Хөшөөний дээд хэсэгт эвхэрсэн хоёр лууг чимэглэж, бичээсийг голлуулан Ашина овгийн тамга болох янгирын дүрс, гурван талд нь нийт 68 мөрөнд 10 мянган үсэг зурлага бүхий руни бичээсийг сийлжээ.
Эл бичээсийг Культегины хөшөө ач хүү Йолуг Тегин 20 хоног сийлж, Түрэг төрт улсаа хэрхэн байгуулсан, Культегин 16 настайгаасаа улсын хэрэгт оролцож ямар овог аймаг, улс орныг байлдан эзэлсэн, хэрхэн тулалдсан, ямар зүсмийн морьд унадаг байсан, өдөр шөнийг үл хайхран улсынхаа төлөө хэрхэн зүтгэж, ядуусыг баян, өнчнийг өнөр болгож, тойгтныг сөхрүүлж, толгойтныг бөхийлгөн хаан төрийг байгуулалцаж, наран ургах зүгээс наран шингэх зүг хүртэлх өргөн уудам газар нутгийг захиран дээд тэнгэрээс дарах аюулгүй, доод газраас цөмрөх айдасгүй амар жимэр болгон хүчирхэг улсыг байгуулсан тухай, Культегинийг оршуулах үед ах Билгэ яаж эмгэнэн гашуудаж байсан тухай, түүний оршуулгын ёслолд гадаадаас ирж оролцсон зочдыг хүртэл дурдан өгүүлжээ.
Орхоны хөндий нь нүүдэлчдийн түүхийн олон үеийн археологийн дурсгалуудаар онцгой, баян түүхт нутаг бөгөөд Чулуун зэвсгийн үеэс эхлээд - зуун хүртэлх үеийн булш, бунхан, тахилгын цогцолбор газрууд болон хот суурин гэх мэт олон тооны дурсгалууд бий.
Тэдгээрийн нэг нь Хөшөө Цайдамын урд 3 км зайтай Шивээт толгойн орой дээр орших чулуун байгууламж болно Малталтаас олдсон хүн чулуу нь хөлөөс толгой хүртэл 160 см өндөр, газарт суулгах хэсэг нь 50 см урт бөгөөд доод хэсгийг зөвхөн нарийсгах төдийхнөөр засаж янзалжээ.
Хүн чулууны толгой буюу нүүрний төрх нь ихээхэн бодит байдалтай бөгөөд дөлгөөн, ихэмсэг харцтай, сахалгүй, жавжиндаа инээмсэглэл тодруулсан монгол төрхтэйгөөр дүрсэлсэн байна.
Хүн чулууны дээлийг Түрэгийн томоохон дурсгалуудад түгээмэл ажиглагддаг цэцгэн хээгээр чимэглэсэн байх бөгөөд ханцуй, зах, дотуур цамц, дээлийн энгэр, зах гэх мэтийг маш нарийн урлажээ.
Харин малгай нь нилээд сонирхолтой зулай хэсэг нь нам, ар тал нь өндөр бөгөөд хятад мэтийн дорно зүгийн улс орны хаад, түшмэдийн өмсдөг малгайтай төстэй харагдаж байна.
Хөшөө нар салхи, бороо усанд элэгдэж хэмхрээгүй, маш сайн хадгалагдсанаас үзвэл хүн чулуун хөшөөг урласнаас төдий л удалгүй чулуун байгууламжид дарагдан хадгалагдсан бололтой.
Энэ нь суугаа байдалтай дүрсэлсэн хөшөө чулуунд ажиглагддаг арга барил бөгөөд мөн Түрэгийн үеийн томоохон цогцолбор байгууламж болох “Баян даваа, Хуц Ухнатай, Их хөшөөт, Тоглохын тал зэрэг газарт нэг нэг хүн чулуунд байх ажээ. /Д.Баяр, 1997/”
Насан эцэслэсэнд наран мандах зүгийн бүхэл талын аймгийн хүмүүн Нанхиад, Төвд, Парфурум, Хиргис, Уч, Хуриган, Отус, Татар, Хятан, Татаби зэрэг өчнөөн олон улсын хүн ирж хүйлэн хайлан гашуудан уйлав.
Хөвгүүд эцэг лүгээ адилгүй болсон учир будангуй хаад ширээг залгамжлан уйлхай хаад төрийг барьж сайд нь будангуй, уйлхай бэхи болоод албат олон шударга батгүй, нанхиадуудын хутган эвдрүүлж хөнөөсөнд дүү нар нь ах нар лугаа эвдрэлцэн муудалцаж, бэхи нар албат олон лугаа харшлан хөнөөлцсөн тул Түрэг улс эрхэм болсон эл улс юугаа эвдэж, эзэн болсон хаад юугаа тэвчлүгээ.
Түрэг бэхи нар түрэг цолоо гээж нанхиад бэхи нарын адил нанхиад цол хүлээн зүүж нанхиад хааныг дагаж тавин жилийн турш сэтгэл хүчээ өгч, зүүн тийш наран мандах зүг Бүгли хаан хүртэл баруун тийш Төмөр хапаг хүртэл тэдэн лүгээ яван нанхиад хаанд эл улс эрх мэдлээ өгөв.
зууны хоёрдугаар хагасаас Монголд хүчтэй дэлгэрсэн буддын шашин, сүм хийд, бурхан дүрслэл Монголын уран баримлын төрөл салбарлан хөгжихөд ихээхэн нөлөө үзүүлжээ.
Өнгөрсөн зууны монголын соёл, түүхийн томоохон дурсгалын нэг болох "Их Бурхант" цогцолбор нь Дорнод аймгийн Халх гол сумын төв Сүмбэрээс хойш 35 км-т, Халх голын баруун эргийн тохойн 35 градусын налуу энгэрт оршино.
Найман аюулаас аврагч Жанрайсиг /Жигжид-жав/ бурханы дүр эл шүтээнийг То ван болон Сэцэн хан аймгийн хошуу ноёд, ихэс дээдэс чулуугаар хэвтээ байдлаар бүтээн залахаар шийдэж аймаг, хошуу нутгийнхны хандив хөрөнгөөр зуу шахам гар урчуудыг оролцуулж урлан бүтээсэн байна.
Тухайн үед нутаг хошууны ихэс дээдэс, лам харгүй энэ шүтээнд хөрөнгө хандивлан, газарт суурилуулах талбайг тэгшилж засах ажилд 40 хүн оролцож 1-3 метр гүнтэйгээр ухаж бэлджээ.
Гадуур том хүрээ нь 220 х 97 метр, түүний дотор талд 165 х 110 сантиметр хэмжээтэй 20 ланз үсгийг хэвтээ байдлаар шигтгэж, бага хүрээн дотор 200 х 110 сантиметр хэмжээтэй 12 ширхэг суварга, “Их Бурхант”-ыг тойруулан 20 гаруй жижиг бурханг бүтээсэн нь хосгүй нандин дурсгал болсон юм.
Түрэгийн угсаатан ард түний үлдээсэн хүн чулуун хөшөө нь Евро Азийн нутагт өрөн тархсан бөгөөд одоогоор Монгол, Өмнөд Сибирь, Уулын Алтай, Тува , Казахстан, Шинжаан зэрэг газарт илрүүлэн олдоод байна.
Энэ үеийн хүн чулуун хөшөө нь гол мөрний сав хөндий, тэдгээрийн ойр орчмын тэгш тал зэрэг хүний нүдэнд тусахуйц байгалийн үзэмжит газар тахил шүтээний байгууламжийн бүрэлдэхүүнд орж байрладаг.
Эдгээр нь нэг дор буюу нэг цогцолбор дурсгалын бүрэлдэхүүнд ганц нэгээрээ байхаас гадна ихэвчлэн нэг дор хоёр буюу түүнээс дээш тоогоор нэг цогцолборт хамт байх ба ямар нэгэн алдар цуут, язгууртан, баатар эрсэд зориулан босгосон том онгонуудад хэдэн арваараа хамт байх тохиолдол ч бий.
Түрэгийн үед холбогдох хүн чулууг зориуд зассан хавтан чулууг дөрвөлжлүүлэн хийсэн хашлаганы зүүн өмнө талд нүүрээр нь нар мандах зүүн зүгт хандуулан босгосон байдаг.
Хүн чулуу нь ганц нэгээрээ байх тохиолдолд хашлага чулуу болон зэл чулуутай байх бол ихэс язгууртанд зориулсан онгонд тахилын сүм, эзэн ноёны болон бараа бологч нарын чулуун хөрөг, чулуун хонь, арслан зэрэг адгуус амьтны дүрсийг тодорхой дэс дарааллын дагуу тавьдаг байна.
Ард олны дунд энэ зууны эхээр яригдаж байсан нэгэн хууч ярианд: “Занабазартай хамт амьдарч байсан Хүүхэн ноён хэмээх эмэгтэйг таалал болоход түүнд зориулж бүтээсэн” гэдэг.
Жишээ нь: Ралджигма баруун хөлөө буулгаж, зүүн хөлөө эвхэж суусан байх ба баруун мутартаа бумба барьж, эзэн мутартаа дигуг барьсан, Одсэржамаа хоёр хөлөө очироор завилж, зуун мутраа өвдгөндөө аваачиж, алгаа дэлгэж, баруун мутартаа цэцэг барьсан байна.
Эндээс нэгэн зүйлийн ялгаа гарч буй нь Ралджигма, Ногоон дарь эх хоёрын хөлийн байрлал зөрж байхад, Ногоон дарь эх, Одсэржмаа хоёрын гарын байрлал зөрж, тэгснээрээ өвөрмөц нэгдмэл нэгэн хэмнэл бүрэлдүүлж байна.
Ралджигмаагын 2 мөрөн дээр цэцэг байхгүй, Одсэржамаагийн баруун мөрөн дээр цэцэг дэлбээгээ нээж, Ногоон дарь эхийн баруун, зүүн 2 талд удвал цэцэг дэлгэрч байгаагаас үзэхэд эдгээр гурван бурхан хоорондоо давтагдаагүйн жишээ болох бөгөөд бусад нь буюу үлдсэн 18 нь нэг хэвэнд цутгажээ.
Аливаа хүрээ хийд цамтай болохдоо нутаг хошууныхаа зураач, барималч, наамалч, урчууд, үйлч, оёдолчдыг цуглуулж, мэргэжлийн хүнээр удирдуулж хамтын хүчээр тэдгээр баг, хувцас, зүүлт чимгийг бүтээдэг байв.
Хүрээ цамын багууд дотроос Тавхай Борын урласан Жамсрангийн багийг цаасаар шууж, гадуур нь нүүрний мах булчингийн ширхэг дагуу том жижиг улаан шүрээр битүү шигтгэж урласан нь хосгүй урлаг болсон бөгөөд иймэрхүү хэд хэдэн баг одоо Улаанбаатарын гол музейнүүдэд хадгалагдаж байна.
Урлагийн музейд байдаг Намсрай, Лүнтэн гэдэг өнгөлсөн тунгалаг хар чулуун нүдтэй Сэндмийн баг, инээлгэн баясгагч, урт наст монгол царайтай Цагаан өвгөн, уулын эзэн, соёо нь зөрсөн Хөх өвгөн, цоохор буга, өглөгийн эзэн малигар өвгөн, түүний хүүхдүүд зэрэг нь манай уран баримлын сайхан бүтээлүүдийн нэг юм.
Түрэгийн монументаль баримлын урлагийг Уйгурууд уламжлан үргэлжлүүлсэн гэж үзэх бүрэн үндэстэйг Баян-Өлгий аймгийн нутаг дэвсгэрээс олдсон хүн чулуун хөшөөнүүд гэрчилнэ.
Түүний нүүрний малгайны хэв загвар, нүдний аньсага, жирэвгэр хөмсөг, цагираг унжлагатай ээмэг зүүсэн чих зэргийг маш тодорхой үзүүлсний дээр цээжин тушаа барьсан жижиг цүндгэр ваар барьсан гарын хуруунуудыг ихэд нарийн тоочин үзүүлсэн байна.
Хөшөөний нүүрэн тал болон хоёр хажуу маш нарийн нийцтэй ч арыг нь төдийлөн сайн янзлаагүйгээс үзэхэд ямар нэгэн хананд нуруугаар нь тулгаж байрлуулах зориулалттай бүтээсэн гэмээр.
Түүний дэргэд байрлах улбар шар өнгийн боржингоор урласан хөшөө нь түрүүчийн хөшөөний хийцтэй тун адил боловч цээжний байдлаараа эмэгтэй хүний дүрс болох нь тодорхойн дээр “бие”-ээр ч жижиг юм.
Хүн чулууг төр улс, овог аймгийн тэргүүн буюу цэрэг дайны алдар гавъяатан зэрэг нэр цуут хүний дурсгалд зориулсан тахилын онгоны бүрэлдэхүүнд оруулан тавьсан байдаг.
Өндөр гэгээн Г. Занабазар “Номын их хүрээ” , “Баруун хүрээ”, “Төвхөн” зэрэг Төв халхын олон хийдүүдийг үндэслэн байгуулж, Монголын “соёмбон бичиг” зохиож, хэл, уран зохиол, дүрслэх урлагийн хэд хэдэн төрлийн бүтээл туурвисан шашин-төрийн нэрт зүтгэлтэн байв.
Занабазар урлагийн олон төрөл дотроос уран баримал дээр онцгой тодорч, 1680-аад оны үед Их Хүрээний гол шүтээн “Очирдарь”, “Язгуурын таван бурхан”, “Хорин нэгэн дарь эх”, том хэмжээний “Цэвэгмид” тэргүүтэн алтан цутгамал олныг бүтээсэн.
Их Хүрээний таван нандин гэж алдаршсан эхийн “Зуу” , “Аюуш”, “Намсрай”, “Манал”, “Барайшир” , Эрдэнэзуу хийдэд байсан магнай дээрээ хумсны толионы дайтай сувд шигтгээтэй “Очирдарь”, баруун Хүрээний гол сахиус “Махгал”, гурван настай хүүхдийн дайтай “Хажид”, Гантэгчинлэн хийдийн гол шүтээн Занабазарын бүтээсэн “Очирдарь” зэрэг халх даяар цуутай олон бүтээл байна.
Викторова Дорнод Монголын талд судалгаа хийж, Дорнод аймгийн нутаг Шонх Таван толгой гэдэг газар байдаг хүн чулууг судлаад "Хувцас хунарын байдал дундад зууны монголчуудынх байгаа учраас энэхүү хүн чулууд нь Түрэгийнх биш дундад зууны монголчуудын дурсгал байна." гэж үзсэнээр Их Монгол Улсын үеийн хүн чулуудыг тусад нь ялгаж судлах эхлэл тавигдсан байна.
Их Монгол Улсын үед хамаарах хүн чулуудын ерөнхий төрх нь баруун гартаа хундага сав барьж, түшлэгтэй сандалд суусан эр хүний дүрс зонхилдог, Түрэгийн хүн чулуунд байдаг шиг зэл чулуу байдаггүй.
Тухайн үеийн монгол эрчүүдийн гэзэг үсний хэлбэр нь хоёр чихний араар багцлан боож унжуулсан үс, мөн дух руу унжуулсан гөхөл бөгөөд тэр үед Монголд ирж байсан гадны элч төлөөлөгчдийн тэмдэглэн бичсэн тэмдэглэлтэй яг тохирдог байна.
Буган хөшөөний нэгэн өвөрмөц төрөл болох буга болон амьтдын дүрсгүй, харин нар сар/ ээмэг , зэр зэвсэг, бүс зэргийг дүрсэлсэн хөшөө Монгол улсын баруун аймгуудын нутгаар цөөвтөр боловч тархсан байдаг.
Мөн сумын Бурхутайн өвөрт 0,4 м өндөр, 0,2 м өргөн, 0,2 м зузаан хөшөөг дээд хэсгийн ар өвөр талд тус бүр нэг онги дүрсэлж доогуур нь нарийн зураасан бүс татжээ.
Мөн аймгийн Улаангом хотын хойт талаар урсах Хархираагийн голын Цагаан сайд 0,9 м өндөр, 0,3 м өргөн, 0,35 м зузаан нэгэн хөшөө буйн оройг нь хүний хүзүү мэт нарийсган засаж, өргөн талд нь олон зэрэгцээ хонхорыг хоёр эгнээ доош ташуу дүрсэлсэн ба хажуугийн нарийн талын дээд хэсгээр нэг эгнээ олон хонхор, түүний арай доохнуур ганц нарийн ховилон зураас татжээ.
Ховд аймгийн Булган сумын нутагт Авын Хөх уулын ар хормойд хиргисүүд, хөшөө чулуу, чулуун овоололт булш зэрэг олон үед холбогдох дурсгалууд цогцолбор байдлаар орших бөгөөд тэдгээрийн төв хэсэгт зүүнээс баруун тийш цувран байрлах дугуй дараастай хойд талд нэгэн хүн чулуу бий.
Ингэхдээ хоёр гарыг тохойн үеэр нугалж, зүүн гарын эрхий хурууг гозойлгон бусад дөрвөн хурууг тэнийлгэн цээжин газарт буюу баруун гарын бугалга дээр тавьсан байна.
Хүнийг дугуйрсан урт хөмсөг бүхий зууван дүрлэгэр том нүдтэй унжуу урт хамартай, ооч сахалтай болов уу гэмээр , зузаан уруулаа жимийсэн байдалтай өргөн гонзгой царайтай байгаа нь сүрлэг догшин бүртэй харагдуулна.
Энэ дурсгал Монгол Улсад хоёрхон ширхэг байдаг Завханы музейд хадгалагдаж буй улаан сахиусны шүрэн баг Жамсран харин нөгөөх нь Чойжин ламын сүм музейд Монгол Улсын хосгүй үнэт өв болох шүрэн баг, иж бүрэн өмсгөлийн хамт хадгалагддаг юм.
Энэ бүтээлийг зууны үед хүрээний алдарт барималч Пунцаг-Осор цаасан шуумлын аргаар урлаж, алт, мөнгө, шүр, сувд, оюу, номин зэрэг эрдэнэсийн чулуугаар чимэглэжээ.
Улаан Жамсран бурхны өмсгөлд шүрэн баг, дээл, жавдар, хиур, рүжин буюу ясан чимэг, мядаг буюу хормогч, цээживч, тэтэжад буюу Жамсран бурхны дагуул нөхдийн шүр, үлбэн чимэглэлтэй цаасан шуумал цамын баг зэрэг 18 зүйл багтдаг байна.
Ногоон дарь эхийг анхны үүссэн дарь эх гэх ба Занабазарын уран бүтээлийн оргил энэ бүтээл үзэгч олны сэтгэлийг булаах нууц нь уг баримлын биеийн хэлбэрийг аль ч талаас нь тойруулан харахад зохицсон уран гоё хийцэнд нь байдаг байна.
Хэрвээ Ногоон Дарь Эхийн суурь лянхуаг байхгүй болгоод сэтгэлдээ ургуулан бодвол дарь эхийн бүжиглэж байгаа дүрийг олж харах бөгөөд эмэгтэй хүний суултын донжинд бүжгийн хөдөлгөөнийг ингэж шингээсэн бүтээл дэлхийн урлагт өөр бий болов уу.
Монголын урчууд ногоон дарь эхийн баримлыг янз бүрийн материалаар асар ихээр бүтээж байсан боловч Занабазарын бүтээл шиг бүжиглэл илэрхийлсэн хүний сэтгэлд амьд жавхаатайгаараа тод томруун харагдах, уран сайхны ийм өвөрмөц шийдлийг бүтээж чадсан нь байхгүй болой.
Хүний бие сэтгэлийн хамгийн сайн сайхныг тэр дундаа эрүүл чийрэг, хүч чадал, гоо үзэсгэлэн, ариун ёс энгийн байдлыг нэгдмэл байдлаар хослуулан хэрэгжүүлж тухайн цогцолборыг буй болгож байгаа урлаг юм.
Уран баримлыг чулуун цоолбор, мод, яс, чулуу, ган, сийлбэр, цаасан шуумал, зэс, гуулин, хөөмөл, ган цутгамал, гөлтгөнө, цемент, гантиг, боржин, хүрлээс эхлээд хатуу зөөлөн янз бүрийн материалыг чадварлаг ашиглан урлагийн энэ салбарт шинийг бүтээж байна.
Хамгийн сонирхолтой нь Жанрайсаг бурханыг тойрон хүрээлэх бусад бурхадын дүрийг бүтээхдээ чулууг хайлуулж хийсэн мэт байдаг боловч үүний нарийн учрыг одоо болтол тайлж чадаагүй байна.
Гэвч энэхүү гайхамшигт дурсгал нь ХХ зууны эхэн үеэр сүйтгэгдэж байснаас гадна шашин соёлоо ид гадуурхан хавчиж байсан 1930-40 оны үед бүр ч ихээр эвдэрчээ.
Монголчууд өөрсдөө чулууг нь малын хашаа саравч барих, барилгын суурь зэрэгт хэрэглэхээр зөөж сүйтгэж байсан ч Халхголыг гатлан ирсэн Япончууд энэхүү дурсгалыг хөндөж зүрхлээгүй гэдэг.
Энэ бүхнээс үзвэл Шивээт толгойн хүн чулуун хөшөө нь газарзүйн байрлалын хувьд уулын орой дээр, том чулуун байгууламжийн хөшөө дурсгал хэлбэрээр зориулагдан босгосон.
Мөн хөшөө чулууны хийц урлалын хувьд бусад томоохон дурсгалтай адил суугаа байдлаар хийгдсэн нь тухайн хөшөөг олбог сэнтийдээ залран байгаа хаад, язгууртан хүнийг илтгэж байна.
Хэрэглэгдэхүүнээс үзвэл хүн чулуудыг завилсан, сөхөрсөн, бохирсон болон зогсоо байдлаар дүрсэлсэн байх бөгөөд нийт судлагдсан хүн чулуудаас завилан суусан байдлаар хийсэн 30 гаруй хүн чулуу олдсоны 20 нь монголд бүртгэгджээ .
Энэхүү завилан суусан хүн чулуудын ихэнх нь Налайх дахь Тонъюкук, Онгийн голын дурсгал болон Орхоны сав дахь орших Хөшөө Цайдам, Шивээт Улаан гэх зэрэг томоохон алдартай цогцолбор дурсгалын бүрэлдэхүүнд багтаж байгаа нь тэдгээрийг түрэгийн хаад, сурвалжтанууд болохыг дам зааж буйн нэг илрэл хэмээн үзэж болох юм.
Энэ төрлийн буган хөшөөний жишээ болгон Хөвсгөл аймгийн Шинэ Идэр сумын нутаг Дөрвөлжийн амны өргөн хөндийд том хиргисүүрийн дунд дөрвөн буган хөшөө байдаг.
3 м өндөр, 0,4 м өргөн хэмжээтэй бөгөөд түүний оройн хэсэгт төвгөр хэсэг гарган малгай мэт зүйлийг дүрсэлсэн ба хөшөөний оройн хэсгийг эргэн тойрон нэг эгнээ олон хонхор гаргаж доод талаар нь нарийвтар бүс татаж гурав загалсан байна.
Хөшөөний баруун хажуугийн дээд оройн хэсэгт хоёр ташуу зураас , бүснээс зүүсэн хоёр үзүүр нь дээш тахийж этийсэн эдлэл, нүүрэн өргөн талын дээд хэсэгт онги , дунд хэсэгт дөрвөн бугын нэгийг нь хөндлөн, гурвыг нь хөшөөний орой руу хандуулан цувуулж бодит байдлаар дүрсэлжээ.
Буган чулуун хөшөө: Буган чулуун хөшөөг эрдэмтэд хүрэл зэвсгийн сүүл буюу төмөр зэвсгийн түрүү үед хамруулан үздэг боловч нарийвчилсан он цагийн хувьд ялгаатай талууд бий.
Нийлээд судлаачдын гаргасан он цагийн судалгааг нэгтгээд буган чулуу хөшөөг үндсэндээ МЭӨ- зуунд холбогдуулан түүнийг хүрэл зэвсгийн эцэст нь зарим нь бүр төмөр зэвсгийн түрүү үед үүссэн гэж тодорхойлж байгаа юм.
Ази, Европ хоёр тивийн хээр талын бүс нутагт хүрэл ба төмөр зэвсгийн түрүү үед өргөн тархсан түүх соёлын гайхамшигт дурсгал болох буган хөшөөг эрдэмтэд 100 орчим жилийн тэртээгээс судалж энэ завсар 700 орчим буган чулуун хөшөөг олж илрүүлжээ.
Үүнд Монгол улсын нутгаас 500 орчим, уулын Алтайгаас 60 орчим Казакстан, дундад Азиас 20 орчим, баруун тийш Оренбург муж, Кавказ, Украйн, Эльба гол хүртэл нийт 12 олджээ.
Тэрээр 17 настайдаа нэгэн цэргийн хамт 1000 адуу олзолж байсан, 19 нас ч хүрээгүй байхдаа олон газрын аян дайнд орж, Түвд хүртэлх газар нутгийг эзэлж, улмаар 21-тэйдээ далайн эрэгт хүрсэн тухай эндээс уншиж болно.
Зарим судлаачид Баруун Европын хожуу неолит-түрүү хүрлийн үеийн археологийн соёлуудтай холбож тайлбарладаг бол зарим нь Умард Кавказ-Украин-Ижил мөрний сав нутгийн түрүү хүрлийн Нүхэн булшны соёлын хүн чулуутай харьцуулан үзсэн байдаг.
Учир нь, босоо, суугаа байдалтай гол төлөв дүрслэгдсэн эдгээр хүн хөшөөнүүд цээжиндээ салаалсан захтай, урт дээл өмсөж, баруун гараа урдаа авсан байх бөгөөд ихэнх тохиолдолд хундага барьсан байна.
Хүн чулуунуудын бүс, түүнд зүүсэн хутга сэлт нь цэрэг эр гэх сэтгэгдлийг төрүүлэх агаад урт дээлийн хормой хөлийг тагласан байдгаас ихэд биеэрхүү сүрлэг харагддаг.
Аливаа дуган, сүмд байх гол бурхан шүтээн, дөрвөн Махаража зэргийг гол төлөв муутуу цаас хольж биежүүлсэн шавраар шаваж бариад, гадаргууг цардаж өнгө будгаар ялган будаж, заримыг нь алтадсан байдаг.
Шавар урлагийн талаар бол томоохон хийд, хүрээнд нөлөөтэй том лам, хутагт хувилгаад жижиг багц бурханыг олноор хийж, өөрийн шавь нар, өглөгийн эздэд тараадаг байсан нь монголын бага хэлбэрийн баримлын урлагийг ихэд баяжуулжээ.
1-10 см хэмжээний дугираг, гонзгой хэлбэрийн талбай дээр догшин дүртэй Чойжин сахиус, насны гурван бурхадын ингэмэл медальонуудыг жижиг гуунд хийж хүзүүнд зүүхэд зориулагдаж байсан эдгээр гуулинд хэвлэн дарж олшруулсан ингэмлүүдийг өнгөөр ялгаж, заримыг нь алтадсан байх нь том бүтээлүүдээс ялгагдахгүй биеэ даасан урлагийн төрөл байв.
Өвөг дээдсийн мандуулсан улсын алдар нэр мөхөн сөнөвөөс зохихгүй хэмээн хэлэлцэж Түрэг улсын учир шөнө үл унтан, өдөр сул үл суун дүү Культегин бид хоёр шад үхэн цуцтал зүтгэн оролдож улсыг их болголоо.
Ийнхүү зүтгэн байлдахад улсыг гал, ус үл болгон, сарнин тархаж цуцан ядуурагсад хуран чуулсныг тэнхрүүлэхийн учир умраад Огус, зүүнш Хятан, Татаби өмнөдөд Нанхиадыг байлдахаар аялж хорин хоёр удаа байлдвай.
Тэнгэрээс ивээж өлзий хутаг соёрхсонд би мөхөхөд хүрсэн улсыг өргөн тэнхрүүлж нүцгэн улсыг хувцастай, ядуу улсыг баян, өнчин улсыг өнөр болгож, эл улсын элдэв зүйлсийг засан хаан алдрыг бататгавай.
Эдгээр хүн чулуудыг таних гол тэмдгүүд нь товойлгон дүрсэлсэн бүлтгэр дугуй нүд, хагас нуман хөмсөг, хацрыг дүрсэлсэн гурвалжин товгор, амны доороос эрүүний үзүүр хүртэл холбосон шулуун зураас, хүзүүнд дүрсэлдэг хөмөргөн гурвалжин унжлагууд зэрэг дүрслэлүүд болно.
Дээрээс Түрэгийн тэнгэр, доороос ариун дэлхий ус, Түрэг улс үл сөнөх болтугай, өнөд орштугай хэмээн миний эцэг Элтерес хаан, эх Элбилгэ хатан зулайгаас өргөн дэвшүүлэв.
Тэнгэрээс ивээн тэтгэснээр хаан эцгийн цэрэг чоно мэт харш дайсан нь хонь мэт болж зүүнш баруунш явсаар хүчийг бүртгэн хүнийг ятган бүгд долоон зуун эр боллоо.