polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тэр зуун гучаад онд Парист олон удаа концерт тоглож нэрээ цуурайтуулж, Швейцар, Итали орноор аялан хөгжимдөхийг зэрэгцээ “Аян замын тэмдэглэл” хэмээх хоёр боть зохиол бичсэн билээ.
1968 оны 02 сарын 16- ны БНМАУ-н АИХ -н тэргүүлэгчийн зарлигаар Хуягт,Их-Уул сум нэгдэж шинээр ИХ-УУЛ сум , нэгдлийг Жаргалант хэмээн сумыг Идэр голын хөвөө , Баян-Ухаа гэдэг газар байгуулахаар тогтожээ .
Нийслэл Улаанбаатар хотоос 841км, аймгийн төв Улиастай хотоос 224км , Сангийн далай, Солонготын даваа хойт талаараа, өмнө талаараа Тарвагтайн нуруу,буг , бор гөрөөс, гахай,нохой зээх,чоно, үнэг ,шилүүс ,дорго , жирхэ , өмхий хүрэн амьтантай ,шинэс, хуш гололсон модтой малын тэжээл ,эмийн ургамалаар баялаг , төрөл бүрийн жимс ургадаг нутаг юм.
Исламын шашинтай Иранаас засаг захиргааны болон шүүхийн тогтолцоог нэвтрүүлсний дараа хадгалагдан үлдсэн туркүүдийн Исламын өмнөх тодорхой уламжлалууд Османы Эзэнт гүрний засаг захиргааны хүрээнд чухал хэвээр байв.
Төрийн гол үүрэг бол эзэнт гүрнийг хамгаалах, өргөжүүлэх, мөн эрх мэдлээ хадгалахын тулд улс орны аюулгүй байдал, тэнцвэрт байдлыг хангах явдал байжээ.
Османы Эзэнт гүрэн Дэлхийн нэгдүгээр дайнд ялагдал хүлээснээр хаант засаг нь унаж, Лозанны энхийн гэрээний дагуу 1923 онд Бүгд Найрамдах Турк Улс үүссэн байна.
Үүний үр дүнд Европ дахь туркүүдийн нөлөө огцом суларсан; Болгар, Румын, Серби улсууд тусгаар тогтнолоо олж авсан бөгөөд 1878 онд Австри-Унгарын Османы мужууд Боснийн Вилает, Новопазар Сандзакийг өөртөө нэгтгэсэн боловч туркүүд энэ мужид орсныг хүлээн зөвшөөрөөгүй бөгөөд тэднийг буцааж өгөхийг оролдсон.
Энэ үед Османы эзэнт гүрэн дэлхийн хамгийн хүчирхэг улсуудын нэг болж, Ариун Ромын эзэнт гүрний өмнөд хилээс Вена хотын зах, Унгарын хаант улс, хойд талаараа Польш-Литовын Хамтын орнуудаас сунаж тогтсон үндэстэн дамнасан, олон хэлтэй улс байв.
Гэвч эдгээр бэрхшээлүүдийг үл харгалзан гол эзлэн түрэмгийлэгч гүрэн байсан Османы эзэнт гүрэн 1683 онд Венийн тулалдаанд ялагдах хүлээж туркүүдийн Европ дахь давшилт тэлэлт зогссон юм.
Тухайн үед Османы эзэнт гүрний хүн ам 28 сая байсан бөгөөд үүний 17 сая нь Анатолид, 3 сая нь Сири, Ливан, Палестинд, 2,5 сая нь Иракт, үлдсэн 5,5 сая нь Арабын хойгт амьдарч байжээ.
Танзиматын үе буюу Эзэнт гүрэнд шинэчлэл хийсэн үед цэргийн албыг хугацаатай болгож, банкны тогтолцоог шинэчилж, шашны хуулийг иргэний хуулиар сольж, үйлдвэрүүдийг гильдээр сольсон байна.
1960-аад оны үед өрнөсөн атар газар эзэмших хөдөлгөөний үр дүнгийн илрэл болон 1969 онд БНМАУ-ын СнЗ-ийн 157-р тогтоол гарч тэр үеийн ЗХУ-ын тусламжтайгаар ТАА барьж эхэлсэн байна.
Энэ үед Баян-Уул сумын МААМС-ийг татан буулган тэндээс гинжит ба дугуйт трактор 9, ХАА-н чиргүүл, дүүжин машин 20 гаруй нийт 2 сая төгрөгний хөрөнгийг Тэсийн ТАА-д шилжүүлэн өгсөн байна.
1969 онд тариалангийн анхны шангаа татаж Тэвхэн, Цагаанчулуут, Төөнт зэрэг газар 3056 га газар хагалан боловсруулж 3100 тонн хадлан бэлтгэж үйлдвэрлэлээ эхэлсэн ажээ.
Үүнд, жилд 10-н мянган тонн тэжээл үйлдвэрлэх хүчин чадал бүхий тэжээлийн үйлдвэр, 120-н тракторт засвар хийх чадалтай ХАА-н машины засварын газар, 70-аад мотортой авто граж, 900 квт-ын хүчин чадалтай цахилгаан станц, жилд 10-н мянган калл дулаан үйлдвэрлэх хүчин чадалтай уурын зуух, 35-н хүний суудалтай ажилчны гуанз, талхны газар, халуун ус, 50-н айлын орон сууц зэрэг байгууламжууд багтсан байна.
Мөнхүү ТАА нь газар тариалан, МАА-н тэжээл үйлдвэрлэлтийг хослон эрхэлдэг бөгөөд нийт бүтээгдэхүүний 88,6 хувийг газар тариалан, 5,2 хувийг МАА-н, 6,2 хувийг тэжээлийн үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүн эзэлж байв.
1987 оны байдлаар 529-н өрхийн 2,9 мянган хүн ам, 32 мянган га эргэлтийн талбайтайгаас жилд 19,5 мянган га-д үр тариа тариалан 19-28 мянган тонн ургац хураан авч бүс нутгийнхаа гурилын хэрэгцээг хангаад зогсохгүй Улаангом, Мөрөнгийн гурилын үйлдвэрүүдэд улаан буудай нийлүүлсээр иржээ.
1655 онд байгуулагдсан Хотогойд нэгэн хошуу Засагт хан аймгийн Эрдэнэдүүрэгч вангийн хошуу, Манжийн эрхшээлийн үеийн Халхын баруун замын дундад зүүн дэх гарын зүүн этгээдийн хошуу, 1924-1931 онд Хантайшир уулын аймгийн Дэлгэрхан уулын хошуу, 1931-1959 он хүртэл Баян-Уул сумын нэгээхэн хэсэгт нь багтаж байсан.
1958 онд тэр үеийн Баян-Уул сумын Дооно, Баян-Уул, Бэрх, Нисэх багийн иргэд энэхүү багуудын нутаг нь одоогийн сумын төвөөс алслагдсан, газар нутаг хол, зохицохгүй байгаа тухай санал гаргахад газар дээр нь шалган үзсэний үндсэн дээр БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдийн 1959 оны сарын 31-ний өдрийн тогтоолоор дээр дурьдсан багийн нутаг дэвсгэр, ард иргэд “Дэлгэрэх” нэгдэл дээр тулгуурлан Тэс хэмээх сумыг салган байгуулжээ.
Мөн удалгүй Монгол орон даяар өрнөсөн атар газар эзэмших явдалтай холбогдуулан 1969 онд Тэс суманд ТАА байгуулахдаа малын бэлчээр, тариалангийн талбай хоёр зохицохгүй хэмээн үзэж 1974 онд Тэс сумын “Дэлгэрэх” нэгдлийг татан буулгаж Баян-Уул сумын “Жаргалант-Амьдрал” нэгдэлд нэгтгэн “Дэлгэрэх-Амьдрал” нэгдэл хэмээн нэрийдэж Баян-Уул суманд харъяалуулсан ажээ.
Улмаар Тэсийн сум хэмээх статусыг татан буулгаж Баянтэс сумын Тэсийн ТАА буюу Тэс хороо хэмээн нэрийдэн хорооны захиргаа, ТАА-н даргаар Ч.Ядамжавыг томилжээ.
Сумын газар нутаг нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай, зундаа дунджаар 23-32 хэм дулаан, өвөлдөө мөн 35-42 хэм хүйтэн, жилд унах хур тунадасны хэмжээ 180-210 мм бүхий энэ бүс нутаг хөрсний хувьд үржил шимт хар хүрэн, мөн элсэрхэг хөрстэй, тус сумын нутагт Их, бага Бэрх, баруун, зүүн Дооно,Халбан,Зүр, Зос, Дормон, Нарт, Навхан, Онгон, Холбоо, Талын өвөлжин, Аамбагаа, Жаамбагаа, Арц суурь, Аргалант, Суман хад зэрэг уул нуруу, Тэс, Зайгал, Цэрэг, Могой, Хатгуурантай зэрэг гол горхитой.
Ургамалжилтын хувьд дэгд, юмдүжин, ажигцэрэн, мэхээр, сонгино, мангина, гоньд, цээнэ, тагш зэрэг өвс ургамал, самар, чацаргана, тошлой, үхрийн нүд, чонын хэл, гишүүнэ зэрэг жимс, хуш, хар мод, улиас, гацуур, бургас, нохойн хошуу, тавилгана, яргай, зэрэг мод, бутлаг ургамалтай, буга, гахай, бор гөрөөс, дорго, жирх, чандага, туулай, чоно, шилүүс, үнэг, хярс, мануул, тарвага, зурам, үен, солонго, өмхий хүрэн, нохой зээх, хээрийн булган суусар зэрэг хээрийн ан амьтан, сойр, хур, хэрээ, бүргэд, тас, шаазгай, турлиах, харцага, сар, шар шувуу, ууль, цорхируул, өвөөлж, ятуу, хөхөө, хун, галуу, ангир нугас, тогоруу, тоодог зэрэг шувууд бүхий.
Тэс суманд оршин байсан “Дэлгэрэх” нэгдлийг анх 1956 онд Г.Иш, Г.Ичинноров, И.Дамдинбазар, Л.Магсар нарын хүмүүс санаачлан Баян-Уул сумын , , , багийн 17-н өрхийн 23-н гишүүн, 2000 гаруй малтайгаар байгуулан нэгдлийн анхны даргаар И.Дамдинбазарыг сонгожээ.
Энэ үед тус нэгдэл нь МАА-н гурван бригад, 500 гаруй гишүүдтэй, 3-н сая төгрөгний үндсэн хөрөнгөтэй, жилдээ 1 сая төгрөгний орлоготой ажиллаж байв.
Тэс суманд ТАА байгуулах болсонтой холбогдон 1974 онд Тэс сумыг татан буулгаж улмаар “Дэлгэрэх” нэгдлийг Баян-Уул сумын “Жаргалант-Амьдрал” нэгдэлд нэгтгэсэн байна.
Завхан аймгийн Баянтэс, Баянхайрхан, Увс аймгийн Зүүнхангай, ОХУ-ын Тува зэрэгтэй хиллэн Завхан аймгийн хойд хэсэгт Тагнын нуруу, Хан хөхийн нурууны салбар уулс дунд далайн түвшнээс дээш 1300 гаруй метр өндөрт өргөгдөн оршин байна.
1886 онд Японы Цагдаагийн ерөнхий газрын Тулааны урлагийн тэмцээнд бүх тулааны урлагууыг ялж аврага болсноор Коодоокан жүдо нь цагдаагийн албан ёсны хичээлүүдийн нэг болж, одоогийн жүдо хөгжихөд эхлэл цэг нь болсон.
Сайгоогийн хамгийн сайн хийдэг мэх нь "Яма Араши - Уулын салхи" ба багаасаа хийж ирсэн ажлын нөлөөгөөр хөл нь "Наймаалжан хөл" шиг болсон байсан ба түүнийгээ ашигласан мэх юм.
1882 онд нийслэлд ирж тэр үед Хээрийн цэргийн офицерийн сургуулийн бэлтгэл сургууль болох Сейжоод элсэн орж Тэнжиншинёо урсгалын Иноүэ Кэйтароогийн дэвжээнд суралцаж байхдаа ижилхэн Тэнжиншинёо жүжицүгээс гаралтай Каноо Жигороод уруу татагдан коодооканд элссэн байна.
Сайгоо Таномо нь Такеда Соокакүд Дайтоорюү Айки хэмээх жүжицүгийн тулааны урлагийг зааж байсан гэгддэг ба Таномогийн өргөмөл хүү болох Сайгоо ч бас Дайтоорюүд суралцаж байсан гэх боломж бий.
Тус сум нь лаборатори бүрэн дунд сургууль, Сум дундын нэгдсэн эмнэлэг, Мэдээлэл соёлын төв, улсын тэргүүний "Бялзуухай" цэцэрлэг зэрэг төр төсвийн газруудаас гадна, ХААН ба Төрийн банктай 24 цагийн цахилгаанд холбогдсон.
Сумын эдийн засаг, үйлдвэрлэлийн бааз суурь нь мал аж ахуй, газар тариалангийн үйлдвэрлэл ба бизнес худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээ, хатуу зөөлөн оёдол, дархан, засварын газрууд, жижиг үйлчилгээний цайны газрууд, дугуй засвар, зочид буудлууд дээр тогтож байна.
245,5 мянган га газар нутагтай, далай түвшингээс дээш дунджаар 1300 метр өргөгдсөн ойт ба тал хээрийн бүсэд багтдаг, цаг уурын хувьд зундаа дунджаар +21 халуун, өвөлдөө дунджаар -23,5 хүйтэрдэг ба жилийн хур тунадасны нийлбэр 250-300мм.
Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сум нь анх Дайчин Вангийн хошууны Сундуй гүний хошуу нэртэйгээр байсан бөгөөд улмаар 1931 онд одоогийн Гурванбулаг, Могодыг нийлүүлэн Авзага сум нэртэйгээр засаг захиргааны нэгжид хуваарилсан ба удалгүй 1939 онд Мааньт, 1940 онд Хишиг-Өндөр сум хэмээн нэрийджээ.
Тэрээр "Учиртай гурван толгой" дуурийн Балган, "Амарсанаа" дуурийн Амарсанаа, "Тэмцэл" дуурийн Дандар, "Мартагдашгүй 42 хоног" дуурийн Саруул гүн, "Үүлэн заяа" дуурийн Хоролдой, "Фауст" дуурийн Мефистофель, "Лусын дагина" дуурийн тээрэмчин, “Евгений Онегин” дуурийн Гремин, "Игорь Ван" дуурийн Галицкий, “Октябрь” дуурийн Тимофеев зэрэг үндэсний болон сонгодог 20 гаруй дуурийн гол дүрийг амжилттай бүтээсэн зууны манлай дуурийн дуучин байлаа.
Пүрэвдорж зөвхөн дуурийн дуучин төдийгүй найруулагч, жүжигчний нарийн мэргэжилд авьяас чадвараа сорин “Алеко”, “Шивээ хиагт”, “Жаргал” зэрэг дуурийг найруулан тавьж “Алтан шонхор” киноны Будан мэргэний дүрийг дэлгэцнээ мөнхжүүлжээ.
Пүрэвдорж 1964 оноос Улсын дуурь бүжгийн театрын дэргэдэх дуулаачийн студи, УБДС, 1990 оноос Соёл урлагийн их сургуульд багшилж, урлагийн залгамж үеийг бэлтгэхэд авьяас билэг, эрдэм чадлаа зориулж байв.
Бүтээгдэхүүний зах зээл нь хөрөнгө оруулалт болон хадгаламжийн тэнцвэрээс, мөнгөний зах зээл нь мөнгөний нийлүүлэлт болон эрэлтийн тэнцвэрээр илэрхийлэгддэг.
Макро эдийн засаг нь эдийн засаг хэрхэн ажилладагийг судлахын тулд дотоодын нийт бүтээгдэхүүн, инфляци, үндэсний орлого, үнийн индекс болон салбаруудын хамаарал зэрэг том үзүүлэлтүүдийг судалдаг.
Макро эдийн засагчид үндэсний орлого, гарц, хэрэглээ, ажилгүйдэл, инфляци, хадгаламж, хөрөнгө оруулалт, олон улсын худалдаа, олон улсын санхүү зэрэг хүчин зүйлсийн хамаарлыг судлах гэж загваруудыг хөгжүүлдэг.
Макро эдийн засаг нь маш өргөн салбар боловч хоёр сэдвийг энэ салбарт их судалдаг: тухайн орны орлогын богино хугацааны хэлбэлзэлийн учир шалтгааныг ойлгох, урт хугацааны эдийн засгийн өсөлтийн хүчин зүйлсийг ойлгох.
Эдийн засаг потенциал үйлдвэрлэлээс илүүг үйлдвэрлэх боломжгүй учир нийт эрэлт илүү их нэмэгдэх нь илүү их үйлдвэрлэлийг бий болгохоос илүүтэй үнийг өсгөдөг байна.
1950 онд Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар баталсан “Гэрлэлт ба гэр бүл, асрамж, тэтгэмжийн хууль”-ийг биелүүлэх зорилгоор Сайд нарын Зөвлөлийн 1950 оны 12 дугаар сарын 8-ны өдөр “Иргэний гэр бүлийн байдлыг бүртгэх байгууллагыг байгуулах тухай” 286 дугаар тогтоол гарч, 1951 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэн иргэний гэр бүлийн байдлын бүртгэлийг хөтлөн явуулахаар шийдвэрлэн, бүртгэлийн маягтын загваруудыг баталж, аймаг, хотод бүртгэлийн ажлыг эрхлэн явуулах товчоодыг байгуулж, хүн амын бүртгэл байршлыг тогтоож, гэр бүл болон хүүхэд төрсний гэрчилгээ олгож эхэлсэнээр иргэний бүртгэлийн байгууллагын гүйцэтгэх үүрэг нэмэгдсэн байна.
Энэхүү тооллого нь Монгол Улс төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн харилцаанаас зах зээлийн эдийн засгийн харилцаанд шилжиж байгаа үед хийгдсэн анхны тооллого болсны хувьд нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийг шинэчлэн өөрчлөх шаардлагыг тусгах хэрэгтэй байв.
2000 оны тооллого нь НҮБ-ын удирдамж, зөвлөмжүүдийг голчлон удирдлага болгосон тул олон улсын стандартад нийцсэн, Монгол улсад явагдсан анхны орчин үеийн тооллого болсон гэж үзэж болно.
Майскийн тооцоонд тусгагдаагүй хүн амын дундаж тоо 38.1 мянга гэж тооцсоны дотор Алтайн урианхай 17.4 мянга, Казах 45.2 мянга, Торгууд 3.2 мянга, Дарьганга 1.2 мянга, Хөвсгөлийн урианхай 1.3 мянга, нийт 68.3 мянга байсан гэж дурьджээ.
1974 онд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв хорооны Улс төрийн товчоо хүн амын бүртгэл, судалгаа, түүнд тавих хяналтыг сайжруулахын тулд улсын хэмжээгээр паспортжуулах ажлын бэлтгэл хангахыг Сайд нарын Зөвлөлд даалгасны дагуу “Бүх иргэдийг паспортжуулах тухай”, БНМАУ-ын паспортын дүрэм, заавар, паспортын хэлтсийн дүрэм, паспортын байцаагч нарын ажлын заавар, хаяг, лавлагааны ажлын заавар гэх мэт тогтоол, дүрэм, заавар зэрэг эрх зүйн актыг боловсруулсанаар паспортын хэлтсийн үйл ажиллагаагаа явуулах эрх зүйн үндэс шинэчлэн бүрдсэн байна.
1921 оны Ардын хувьсгалын дараа Монгол Улсын Нутгийн захиргааны дүрэмд “Орон нутгийн засаг захиргааг арван гэр, баг, сум, хошуу, аймаг, гэж хуваарилан дүрмийн ёсоор арван өрхөөр нэг арван, тавин өрхөөр нэг баг, зуун тавих эрх, аж ахуйтнаар нэг сум байгуулж хүн амыг нас, хүйсээр нь бүртгэнэ” гэжээ.
Эдгээрийн үндсэн дээр 1921-1923 оны үед малын тоо, толгойг тоолж тодорхойлох, албан татвар ногдуулах зэрэг төрийн бодлогтой уялдуулан хүн амын тоог тогтоодог байсан бөгөөд энэ нь орон нутгийн засаг захиргааны хүрээнд явагдаж байсан байна.
1960 оны 4 дүгээр сарын 7-ны өдөр Ардын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн зарлигаар 1940 оны “Иргэний паспортын дүрэм, заавар”-ыг хүчингүй болгож, нийгмийн хэв журам сахиулахад иргэний паспортын үүрэг ролийг өндөржүүлж, хүн амын бүртгэл, ялангуяа хот, суурин газрын хүн амыг журамлах, засаг захиргаа завсардагсад, эрхэлсэн ажилгүй хүмүүсийг илрүүлэн хөдөлмөрт оруулах зорилгоор Сайд нарын Зөвлөлийн 1960 оны 163 дугаар тогтоолоор “Иргэний паспортын шинэ дүрэм, заавар”-ыг баталж, мөрдүүлсэн нь зохих ач тусаа өгчээ.
БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн тогтоолоор 1940 онд Дотоод явдлын яамны Улсын цагдан сэргийлэх газарт паспортын албыг 6 хүний орон тоотой, Сайд нарын Зөвлөлийн 1941 оны 5 дугаар сарын 9-ний өдрийн 25 дугаар тогтоолоор хотын захиргаанд ажиллаж байсан гадаадын харьяат нарыг бүртгэх паспортын хэлтсийг Улсын цагдан сэргийлэх газарт шилжүүлж, паспортын хэлтэст гадаадын харьяат нарыг бүртгэх, зөвшөөрөл олгох визийн тасгийг байгуулснаар паспорт бүртгэлийн бие даасан алба бий болжээ.
1926 оны 10 дугаар сарын 15-нд Засгийн газрын эрхлэх товчооны хурлын тогтоолын 3 дугаар зүйлд “эр, эм бололцохоор санаа тохирч батлуулахыг хүсч мэдүүлэх өргөдөл бичиж өөрсдийн гарын үсгийг тавьж батлан мэдүүлбээс зохих ба мөн харьяат хотын захиргааны газраас ёсоор болгож баталсан тухайн хариуг зохигчдод бичиж, хуудас тушааж, хойч өдрийн бат баримт болгон .” хэмээн зааснаас үзвэл гэр бүлийн бүртгэлийн талаар гарсан анхны албан ёсны түүхэн баримт гэж хэлж болно.
Шинэ шинэ дэвшилтүүдийг 1963 оны тооллогоор нэвтрүүлсэн, жишээлбэл тооллогын үйл ажиллагааг хурдасгах болон тооллогын аргачлалыг улам сайжруулах зорилгоор анх удаа цахим тооцоолуур машиныг ашигласан байна.
Энэ нь улсад оршин суугаа болон түр ирээд байгаа болон гадаад иргэдийг ч бас хамарсан нийт иргэд оршин суугчдын тоо, хөдөлгөөн, хөдөлмөрийн байдал гэх мэт мэдээллийг олох зорилготой ч хувь хүний мэдээллийг цуглуулж хэрэглэж ашиглахыг хориглосон байдаг.
Хүн ам, орон сууцны 1979 оны тооллогоос эхлэн тооллоготой хамтруулан хүн амын зарим бүлгийн дотор тодорхой сэдвээр өргөн хүрээтэй асуулгаар түүвэр судалгаа явуулж байв.
1956 онд 845.5 мянган хүнтэй болж, 12 жилийн дотор 86.0 мянган хүнээр нэмэгдсэн нь эерэг үзүүлт бөгөөд дайн дуусаж, улс орон тайван замаар нийгэм, эдийн засаг, эрүүл мэндийг хөгжүүлэх таатай нөхцөл бүрэлдсэн.
Сайд нарын Зөвлөлийн 1977 оны 42 дугаар тогтоолоор иргэний гэр бүлийн байдлыг бүртгэх ажлыг удирдан зохион байгуулах үүргийг Шүүх яаманд хариуцуулж, тус яаманд иргэний гэр бүл, нотариатын хэлтэс, аймаг, хотын гүйцэтгэх захиргаанд иргэний гэр бүл, нотариатын товчоог байгуулжээ.
Тухайлбал 1979 оны тооллоготой хамт аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлд ажиллагч “Ажилчин”, “Малчин”-ы судалгааг, 1989 онд ажил эрхлээгүй хүн амын судалгаа, нөхөн үржихүйн асуудлаар эмэгтэйчүүдийн дунд түүвэр судалгааг явуулсан байна.
Харин 1924 онд Засгийн газраас Дотоод явдлын яамны дэргэд “Эдийн засгийн хэлтэс”-ийг байгуулснаар 1925 оноос эхлэн 1935 он хүртэл улсын хүн амын тоог жил бүр малын тоотой хамт гаргах болсон байна.
Иргэний гэр бүлийн байдлыг бүртгэх ажлыг товчоодын эрхлэгч, сумдад сумын захиргааны нарийн бичгийн дарга нар, нарийн бичгийн даргагүй бол сумын захиргааны дарга нарт тус тус хариуцуулжээ.
860 онд Новгородын эзэн Рюрик гэгч викинг хүн Хазар Түргүүдийг ухраан эзэмшлээ өргөтгөсөн нь Волхов гол, Днепр мөрний хөндийн худалдааны замын эзэрхсэн, Зүүн Славуудын түүхэн дэх анхны төрт улс Киевийн Русь болжээ.
1453 онд Византын Константинополь Османд эзлэгдэж төгссөнөөр Византын агуу өвийг Орос залгаж байна гэдэг ойлголтоор их ван Иван «царь» гэдэг цолыг бий болгон өөрөө анхлан хүртсэн.
Догшин Иван Балтын тэнгист гарцтай болохын тулд Ливонтой олон жил байлдаж, Астрахань , Казань ханлигийг мөхөөж, Уралыг давж Сибирьт цэргээ илгээж газар нутгаа тэлснээр олон үндэстний Орос, Зөвлөлтийн шав тавигджээ.
Пётр , Елизавета , Екатерина , Александр зэрэг түүхэнд тодоор үлдсэн хаад төр барьж, өнөөгийнхөөр хэлвэл Финланд, Польшоос Аляска, Өвөр Кавказ, Дундад Ази хүрсэн уудам газар нутгийг дайтахдаа дайтаж мухардуулсаар өөрийн улсынх болгож байв.
Кирилл бичигт "Росия" гэдэг үгийг анх 1387 оны 4-р сарын 24-ний өдөр Константинополь хотод хамба Киприаны цолонд хэрэглэсэн бөгөөд "Киев ба Бүх Оросын бишоп" хэмээн биечлэн гарын үсэг зуржээ.
Үгийн орчин үеийн зөв бичгийн дүр төрх - "С" гэсэн хоёр үсэгтэй - зууны дунд үед гарч ирсэн бөгөөд эцэст нь Петрийн удирдлаган дор бүрэн нэгтгэгджээ.
Романовын удмын Петр хаан 1700 онд төрийн эрхэнд гарч Оросын Эзэнт улс байгуулж томоохон өөрчлөлт шинэчлэл хийж европоос эрдэмтэн, инженерүүд олноор урин авчирч "Европ руу цонх гаргаж, үүдээ нээж" өөрийн усан флот, аж үйлдвэрийн суурийг тавьж хөгжүүлжээ.
ОХУ-ын тунхагласан хил хязгаар дахь нутаг дэвсгэр нь 17,125,191 км² (дэлхийн улс орнуудын дунд газар нутгийн хэмжээгээр нэгдүгээрт) бөгөөд энэ нь Өмнөд Америк тивээс арай бага юм.
Бүхэлдээ хойд бөмбөрцөгт байрладаг бөгөөд Оросын ихэнх нутаг нь зүүн бөмбөрцөгт байрладаг, зөвхөн Чукоткийн автономит тойргийн зүүн хэсэг нь баруун бөмбөрцөгт байрладаг.
ОХУ-ын атираат бүс нутгуудад Балтийн бамбай, Урал, Алтай, Урал-Монголын эпипалеозойн атирааны бүслүүр, Номхон далайн атираат бүсний баруун хойд хэсэг, Газар Дундад тэнгисийн атираа бүсний гаднах бүсний хэсэг багтана.
Оросын Холбооны Улс нь өргөн уудам нутагтай бөгөөд тус улсын үндсэн нутаг дэвсгэртэй хиллэх улсуудыг цагийн зүүний дагуу нэрлэвэл Умард Солонгос, Хятад, Монгол, Казахстан, Азербайжан, Гүрж, Украин, Беларусь, Латви, Эстони, Финланд, Норвеги зэрэг болно.
1922 онд үүсэн байгуулагдсан Зөвлөлт Холбоот Улсын гол цөм нь Орос орон байсан ба 1922 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Орос Улс нэрээр хожмын ойлголтоор 15 бүгд найрамдах улсынх нь нэг болж байгуулагджээ.
Хожим 17-18 дугаар зуунд дорно зүгт Үнэн алдартны шашинаа дэлгэрүүлэн түгээх замаар шинэ газар байлдан дагуулах, нэгтгэн хавсаргах, газар зүйн нээлт хийх зэрэг нэрийдлээр Оросын Хаант Улс нь Польшоос Аляска хүртэл газар нутаг тэлжээ.
1945-1990 оны хооронд ЗХУ-аар толгойлуулсан коммунист , АНУ-аар толгойлуулсан демократ хоёр үзэлд дэлхийн улсууд хуваагдаж бие биенээ хүчирхэгжихийг эсэргүүцдэг болсон үеийг "хуйтэн дайн" гэж нэрэлдэг.
1985 оноос Михаил Горбачёвын санаачилсан "Перестройка", "Гласность" хэмээх өөрчлөн байгуулалт нь ЗХУ болон бусад коммунист орнуудыг ардчилсан зам руу орох үүдийг нээж салхийг оруулжээ.
Европын хэсгийн өмнөд хэсэгт Их Кавказын хойд нуруунууд , Сибирийн өмнөд хэсэгт Алтай, Баруун ба Зүүн Соёны нуруу, Становое өндөрлөг газар болон бусад уулын системүүд байрладаг.
19-р зууны төгсгөл, 20-р зууны эхээр хувьсгалын үзэл санаа дэлгэрч, дэлхийн нэгдүгээр дайны үед буюу 1917 оны 2-р сард хөрөнгөтнүүд эзэн хаан Николайг түлхэн унагав.
Цагаан Арми, салан тусгаарлагч ястан үндэстний цэрэг, төртэй шинэ төрж гарсан Зөвлөлт улс, түүний Улаан Арми хэдэн жил Иргэний дайн өрнүүлсэний үр дүнд ялсан байна.
ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээрх Номхон далайн нугаламын бүслүүрийг хойд баруун хойд хэсгээр төлөөлдөг бөгөөд үүнд эртний Рифейн өмнөх массивууд, мезозой, кайнозойн эвхэгддэг хэсгүүд, орчин үеийн тектоникийн идэвхтэй бүсүүд байрладаг.
Зүүн Европын тавцантай хилийн дагуу хойд хэсэгт нь нүүрсний орд, хотгорын дунд хэсэгт поташийн орд агуулсан Пермийн давхаргуудаар дүүрсэн Сис-Уралын урд ирмэг байна.
Оросын газар нутаг Хойд Азийг бүхэлд нь, Европын 40 хувийг бүрхдэг, хөндлөнгөөрөө 9 цагийн бүсээр хуваагддаг, байгаль, газрын тогтоц олон төрлөөс бүрддэг уудам их нутагтай болно.
Эдүгээ Орос нь худалдан авах чадвараар тэгшитгэсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр дэлхийд 6-д, нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээгээр 9-д эрэмбэлэгддэг, Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн Байнгын 5 гишүүн орнуудын нэг, Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөлийн тэргүүлэх гишүүн, Их Наймын гишүүн, хүлээн зөвшөөрөгдсөн цөмийн зэвсэгтэй 5 орны нэг гэх мэт нөлөө бүхий том гүрэн юм.
Баруун Камчаткын атирааны систем нь дээд цэрдийн теригенийн геосинклиналь цогцолбор бөгөөд энэ нь боржин-гнейс ба занарын үндсэн подвалд ууссан бөгөөд эвхсэний дараа палеоген-неогенийн чулуулаг давхцсан байв.
Хамгийн том газар нутагтай Орос төрөл бүрийн ашигт малтмалаар баялаг бөгөөд газрын тосны нөөцийг улс орны олон бүс нутагт, тухайлбал Тюмень муж, Сахалин, Башкортостан бөгөөд байгалийн хийн ихээхэн нөөц нь Ямал-Ненецийн автономит тойрогт байдаг.
ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дэх нүүрс, чулуулаг, калийн давс, нефть, хийн томоохон ордууд нь Сибирийн тавцангийн бүрхүүл, Норильскийн зэс-никелийн ордууд хавхны интрузив, алмаз нь кимберлитийн хоолойтой холбоотой.
1991 оны ЗХУ задран бутарсанаар бусад бүрэлдэхүүнд байсан Бүгд найрамдах улсууд тусгаар улс болоход Оросын Холбооны Улс байгуулагдаж олон улсын эрх зүйн хувьд хуучин ЗХУ-ын залгамж халааг албан ёсоор авч үлдсэн улс болсон юм.
Тэрээр Котлер Маркетинг Групп хэмээх консалтинг компаниараа дамжуулан АНУ болон гадаадын олон компанийн маркетинг төлөвлөгөө, маркетингийн бодлого, олон улсын маркетингийн зөвлөгчөөр ажиллаж байв.
Мигель Сервантес (, 1547 оны есдүгээр сарын 29-нд Алкала де Энарес хотод төрж 1616 оны дөрөвдүгээр сарын 23-нд Мадрид хотноо нас барсан) нь Испанийн үргэлжилсэн үгийн зохиолч.
Испани улсын сэргэн мандлын оргил үеийн томоохон үйл явдлын нэг болох Ледантогийн далайн тулалдаанд суманд өртөж зүүн гар сайн хэрэглэж чадахгүй болсон ч дахин 4 жил орчим үргэлжлүүлэн цэргийн алба хашжээ.
Харин энэ үед Плато ба Аристотелиос хойш гарсан хамгийн агуу их философчдын нэг Иммануил Кант энэ маргааныг шийдэж,философыг нэгэнт шигдэж орсон мухраас нь татаж гаргахаар оролдсон юм.
Кантын агуу зохиол болох 1781 онд хэвлэгдсэн "Цэвэр оюун ухааны шүүмж" нь татин мэдэхүй, ухамсар, хувь хүн болон юм үзэгдэл хэрхэн оршидог болон бид юуг мэдэж байгаа хоёрын холбооны тухай манай ойлгоцыг нэг мөсөн өөрчилж,
16-р зуунд Францын агуу их математикч, эрдэмтэн, философич Рене Декарт бид юу мэдэж чадах вэ, мэдлэгийг хаанаас авч болох вэ гэдэг тухайд үндсэн суурь болох асуудлыг дэвшүүлсээр философи дахь эргэцүүллийн чиг хандлагыг өөрчилжээ.
Бидний амьдралд байнга дайралддаг математикийн, шинжлэх ухааны, шашны болон өдөр тутмын ерийн итгэл үнэмшлийн ихэнх нь иим шалгалтыг даван гарч чадахгүй болохыг Декарт харуулж чадсан юм.
Тэд Декартын скептик үндэслэгээнд өөрөөс нь гүнзгий дүгнэлт хийж,ингэснээрээ физикийн үндсэн баталгаанууд,Бурхны оршихуйн баталгаа ба тэр ч бүү хэл математикийн теоремыг хүртэл үндэсгүй гэж үзэхэд хүрч байв.
Үзэгдэл ба бодит байдлын хоорондох эртний платоны ялгааг ашиглан Кант бид бодит байдлын тухай мэдлэгийг хэзээ ч эзэмшиж чадахгүй бөгөөд харин зөвхөн туршлагаар бидэнд өгөгдсөн юмсын тухай мэдлэгийг л олж авдаг,харин оюун ухаан бол бидний хэрэглэн юм үзэгдлийг танин мэддэг тэр хэлбэрийг нөхцөлдүүлж байдаг гэж баталжээ.
Бүгд Найрамдах Хятад Улс буюу Тайвань 1971 онд Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага дахь суудлаа алдаж, түүний орыг эдүгээгийн Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс эзэлжээ.
Улмаар 1979 онд Америкийн Нэгдсэн Улс Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай Дипломат харилцаа тогтоосноор Гоминданы намаар удирдуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Улс олон улсын тавцанд Хятадыг төлөөлөх боломжоо алдсан бөгөөд 1980-аад оны дунд үеэс Гоминданы Засгийн Газар бодит байдалтай эвлэрч, арлынхаа хил хязгаарт зохицсон прагматик төрийн бодлого баримтлахыг эрмэлзэх болсон юм.
Ерөнхийдөө ерөнхийлөгчийн засаглалтай бөгөөд Ерөнхийлөгч, Таван юань, Бүх Ард Түмний Үндэсний Их Хурал гэсэн гурван шатны институцаар дамжуулан төрийн удирдлагаа хэрэгжүүлдэг.