polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тэрхүү сургуульд багш, захирлаар ажиллаж байтал 1935 оны 8-р сард яамны шийдвэр гарч, эх орны алс зүүн хязгаар буюу Дорнод аймгийн төвийн дунд сургуульд багшлуулахаар илгээсэн.
Ийнхүү үлгэр жишээ дунд ба багш нарыг бэлтгэх сургуульд багш, хичээлийн эрхлэгчээр 6 жил ажиллаад байтал 1942 онд МУИС үүд хаалгаа нээхэд нь лаборантаар шилжиж ажиллав.
Түүний “Үхэр оготоно ба туулайн жишил анатомын судалгаа нь биологийн шинжлэх ухааны салбарт анх түрүүн хийгдсэн бөгөөд үхэр оготно, туулай хоёр угаас нэг гаралтай ч дэлхийн мөстлөгийн нөлөөгөөр амьдралын өөр өөр орчинд дасан зохицож хоёр өөр амьтан болсоныг нотолсон юм.
“Д.Цэвэгмид 1962 оны 6 дугаар сараас 1967 оны 08 дугаар сарыг дуустал БНМАУ-аас БНХАУ-д суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайдын алба хашжээ. Дипломатчаар дагнан хаасан энэ 7 жилийн үйл явдлыг Гадаад Харилцааны Яамны архиваас үзэж зарим зүйлийг тодруулахыг миний бие оролдсон билээ. ГЯЯ-ны 1 дүгээр орлогч сайд, Элчин сайдын гарын үсэг бүхий 1200 гаруй ярианы тэмдэглэл, утсаар ярьсан тэмдэглэл, танилцуулах мэдээ, илтгэх хуудас, түүний оролцоотойгоор гарсан Засгийн газрын болон ГЯЯ-ны тэмдэглэл нот бичиг меморандум, санамж хуудас зэрэг дипломат баримт бичиг, олон арван гэрэл зураг архивт хадгалагдан үлджээ” гэсэн байдаг.
Биологийн шинжлэх ухааныг эртнээс сонирхож Багшийн сургуульд багш, хичээлийн эрхлэгчээр ажиллаж байхдаа “Ургамал судлал”, “Амьдралын үүсэл”, “Хүний үүсэл” номуудыг орос хэлнээс орчуулж, МУИС-д лаборант байхдаа Зөвлөлтийн нэрт эрдэмтэн Э.
Юнатов нарыг дагаж судалгааны ажлаар Монгол нутгаараа аялж амьтан, ургамлын талаар ихийг мэдэж, судалгаа шинжилгээний арга барилтай танилцсан нь цаашдын эрдэм судлалын ажилд нь их суурь дэвсгэр болсон байна.
Гадаад явдалын яамны орлогч сайд байхдаа 1961 онд БНМАУ-ыг НҮБ-д бүрэн эрхт гишүүнээр элсүүлэх бүрэн эрхт төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнийг тэргүүлж (бүрэлдэхүүнд нь Халхгол сумын харъяат, дипломатч Б.Жаргалсайхан, Б.Дашцэрэн нар оролцсон) ихээхэн хүчин чармайлт гаргаж БНМАУ-ыг 1961 оны 10 дугаар сарын 27-ны өдөр НҮБ-ын гишүүнээр элсүүлхэд гар бие оролцож НҮБ-ын индэр дээрээс үг хэлжээ.
Дондогийн Цэвэгмид — (1915 оны 3 дугаар сарны 26-нд Дорнод аймгийн Баяндун суманд төрсөн- 1991 онд Улаанбаатарт нас баржээ)- 1942 онд БНМАУ-ын анхны гавьяат багш, АИХ-ын дарга, дипломатч, зохиолч.
Цао Сюэ Чин эмэрхүү гайхамшигт зохиол бичиж чадсан явдал нь түүний тєрєлх авьяас чадвар болон мэдлэг боловсролтой холбоотойгоос гадна, нэн чухал нь туйлын баян чинээлэг байснаасаа туйлын ядуу зүдүү байдалд орсон амьдралын нєхцєл байдлынх нь єєрчлєлттэй нь холбоотой байсан юм.
Цао Сюэ Чиний євєє нь Манж Чин улсын Энх амгалан хааны үед хааны хайр итгэлийг гүн хүлээсэн хүн байсан бєгєєд Цао Сюэ Чин бас бага насны үедээ тун баян чинээлэг гэр бүлд єссєн байжээ.
Гэвч хожим нь Цао овогтын гэрт маш их хуралт гарч, засаг тєрээс ноён зэргийг нь хасч гэрийн эд хєрєнгийг нь хураан авснаар тэднийх нь ємнєд нутгаас Бээжин хотноо нүүж ирсэн байлаа.
Єтлєє насныхаа үедээ, Цао Сюэ Чин Бээжин хотын баруун түүрэгт амьдарч, туйлын хатуу бэрх орчин нєхцєлд “Улаан асрын зүүд” хэмээх зохиолынхоо 80 бүлгийг бичиж, бүх номоо туувьж дуусахаасаа ємнє нь хүнд євчилснээс хойш дахиж үзэг барьж чадсангүй нас барсан байжээ.
Цао Сюэ Чин уг зохиолоо бичиж дуусгахаас ємнє нь түүний амь сэрүүн байсан үед “Улаан асрын зүүдн”-ий гар бичмэл нь олон нийтийн дунд єргєнєєр тархсан байлаа.
Түүнийг нас барсны дараа, Гао Э гэдэг нэртэй бичгийн хүн Цао Сюэ Чиний уг санааг тєсєєлєн бодож, 40 бүлэг болгон үргэлжлүүлэн бичээд “Улаан асрын зүүдн”-ийг туурвьж дуусгасан байна.
Уг зохиолд илэрсэн хүмүүст хаадын удам угсаа, язгууртан ноёдоос авхуулаад боол шивэгчин, худалдаачин, тариачдыг хүртлэх тухайн үеийн Хятадын нийгмийн олон шат давхаргыг бараг бүхнийг хамарсан байдаг ба дүрслэн бичсэн хүрээнд нь дээд давхаргын ёслол журам, бэлэг талахлын харилцаагаас эгэл жирийн ард иргэдийн ажил байдал, жич цэцэг мод тарих, тєлєг үзэж мэргэлэх, туурийн урлагийн тоглолт гаргах зэрэг олон талыг багтааж, Манж Чин улсын үеийн нийгмийн амьдралыг бүх талаас нь харуулсан юм.
Манай тооллын 18-р зууны дунд үеэр Хятадын Чин улсын Цянь лун ди буюу Тэнгэр тэтгэсэн хааны цэцэглэл хєгжлийн үед, феодлын нийгмийн мєхллийн үе удахгүй хүрч ирэх гэж байгааг гярхайгаар сэрж мэдсэн бєгєєд түүний тєлєє гансран гуньсан санааг илтгэсэн нэгэн роман Хятадын соёлын тавчан дээр илэрсэн юм.
Сүүлийн үеийн зарим судалгаанд “МҮОНРТ-ийн шилжилтийн хөтөлбөрийн бүтэц, мэдээ, хөтөлбөрийн агуулгын хяналт-1,2,3”, “Хүүхдийн эрхийг хамгаалах талаархи хэвлэл мэдээллийн хяналт”, “УИХ-ын сонгуулийн сурталчилгааны мониторинг”, “Нийтлэг ёс зүйн алдааны талаархи хэвлэл мэдээллийн судалгаа”, “судалгаа эрэн сурвалжлах сэтгүүлзүйн агуулгын талаар ” зэрэг багтаж байна.
Монголын хэвлэл мэдээлэл олон нийтийн хүлээлтийг хэрхэн хангаж буйг тандах зорилго бүхий судалгаанууд нь хэвлэл мэдээллийн нийгэмд гүйцэтгэж буй үүрэг, мэргэжлийн ажлынх нь чанарын үнэлэмж болдог.
2015 онд явуулсан судалгаагаар судалгаанд оролцогсдын 57 хувь нь Хэвлэл мэдээллийн байгууллага, сэтгүүлчид ёс зүйтэй ажиллаж чадаж байна гэж үнэлсэн бол 2017 онд энэ үнэлгээ 8 хувиар буурсан байх жишээтэй.
Түүнчлэн 2019 онд ахлах ангийн хүүхдүүдийн дунд хийсэн судалгаагаар өсвөр үеийнхний 40 орчим хувь нь хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр гарсан мэдээ, мэдээлэлд шүүмжлэлттэй ханддаг болсныг харуулсан байна.
Алсын хараа Монголын нийгэмд хариуцлагатай, итгэл үнэмшилтэй, тунгалаг мэдээллийн орчныг бий болгохын төлөө мэргэжлийн хэм хэмжээгээр манлайлагч мэдлэгийн хүрээлэн байна.
Хэвлэлийн Хүрээлэн нь Монгол, Данийн засгийн газрын хэлэлцээрийн дагуу, Данийн Олон Улсын Хөгжлийн Агентлагийн буцалтгүй тусламжаар Монгол улсад хараат бус бие даасан хэвлэл мэдээллийг дэмжин хөгжүүлэх зорилготой "Чөлөөт хэвлэл" төслийн хүрээнд 1995 онд анх байгуулагдсан юм.
Нийслэлийн 500 гаруй өрхөөс анкетаар авдаг байсан энэхүү судалгаа нь уламжлалт болон цахим хэвлэлийн нийтлэл, нэвтрүүлгийн рейтингийг сар тутам тодорхойлж харуулах зорилготой байв.
Тухайлбал, аль телевизийн, ямар нэвтрүүлгийг 7 хоногт хамгийн их үзэв, тэдгээр үзэгчдийн нас, хүйс, нэвтрүүлэг үздэг цаг зэргийг телевиз тус бүрээр гаргадаг.
Монголын Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн Сургалтын алба нь сургалтын өвөрмөц технологи буюу дадлага давамгайлсан аргаар орчин цагийн сэтгүүл зүйн онол, дадлыг эзэмшсэн сэтгүүлч бэлтгэдэг.
СЗДК нь хэвлэл мэдээллийн байгууллагад ажиллаж буй идэвхтэн бичигчид, өөр мэргэжлээр бакалаврын зэрэг эзэмшсэн хүмүүст сэтгүүл зүйн мэргэжил олгох зургаан сарын сургалт юм.
Ахисан шатны сэтгүүл зүй (эрэн сурвалжлах, мэдээллийг нягтлан шалгах арга зүй, дата сэтгүүл зүй)Хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн суурь боловсрол (мэдээллийн хэрэгслийн төрөл, онцлог нийгмийн мэдээллийн сүлжээ, алгоритм,худал мэдээллийн төрөл, нягтлан шалгах арга, мобайл сэтгүүл зүй, нийгмийн мэдээллийн сүлжээнд зориулж контент бүтээх, түгээх арга, Интернэтийн орчин дахь харилцааны ёс зүй г.м)
Эчнээ дээд курст суралцагсад долоо хоногийн нэг өдөр буюу Баасан гариг бүр танхимын сургалттай, бусад үед гэрийн даалгавар, бие даалт хийдэг тул ажлаасаа хөндийрөлгүй өөрийн сонгосон сэдвээр онолын мэдлэг эзэмшиж, дадлагажна.
Сонины нийтлэл ба олон нийтийн санаа бодол, хэвлэл мэдээллийн хариуцлага ба сэтгүүлзүйн хэм хэмжээ, хэвлэл мэдээллийн хөгжлийн шалгуур үзүүлэлтийг хэмжих хэвлэл мэдээллийн эзэмшлийн мониторинг, сэтгүүлчдийн хөдөлмөрийн нөхцөл байдал зэрэг хэвлэл мэдээллийн салбарын орчин нөхцөл байдал, үнэлэмжийг тодруулсан судалгаанууд багтана.
Төр засаг, бизнес, иргэний нийгэм, олон улсын аль ч байгууллагын баг, хамт олны өөрсдийнх нь эрэлт хэрэгцээ, шаардлагад тулгуурласан сэдэв, хөтөлбөрөөр байгууллага, хувь хүний имиж бүрдүүлэх, хэвлэл мэдээллийг зөв ойлгож, ашиглах зэрэг чиглэлээр мэргэшүүлнэ.
Хэвлэл мэдээллийн ажилтан, сэтгүүлчдийг богино хугацааны мэргэшүүлэх сургалтад хамруулж орчин цагийн сэтгүүл зүйн ойлголт мэдлэг, ур чадварыг нь нэмэгдүүлж Монгол улсад чанартай, хариуцлагатай сэтгүүл зүйг хөгжүүлэх, улмаар ардчиллыг бэхжүүлэх үндсэн зорилготой.
Захиалгат болон төсөл хөтөлбөрийн сургалт: Хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын баг, хамт олон, сэтгүүлчдийн хэвлэл мэдээллийн агуулгын судалгааны хүрээнд чадавхжуулах шаардлагатай сэдэв, үзэл баримтлалын хүрээнд сургалт зохион байгуулж байна.
Редакцийн сургалт: Хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын баг, хамт олныг өөрсдийнх нь эрэлт хэрэгцээ, шаардлагад тулгуурласан тодорхой сэдэв, хөтөлбөрөөр мэргэшүүлж чадваржуулах сургалт зохион байгуулдаг.
Хэвлэл, мэдээллийн байгууллагын баг, хамт олныг өөрсдийнх нь эрэлт хэрэгцээ, шаардлагад тулгуурласан тодорхой сэдэв, хөтөлбөрөөр мэргэшүүлж чадваржуулна.
Хэвлэлийн Хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирлаар 2003 оноос хойш сэтгүүл зүйн магистр, хэвлэл мэдээлэл, мэдээллийн харилцааны шинжлэх ухааны доктор Мягмарын Мөнхмандах ажиллаж байна.
Яг анх гадаадын тайзан дээр гарч тоглосон нь гэвэл 14 настайдаа Болгарын дуурь бүжгийн театрт тоглож байсан бол харин яг ганцаараа тайзан дээр тоглолт хийгээд одоо 25 жил болж байгаа юм байна.
Испани, Болгарь, Украйн, Киев, Нью-Йоркт олон сайхан тоглолт хийж байсан бөгөөд Москвад суут төгөлдөр хуурч Рихтерийн музейд тоглож байснаа хэзээ ч мартдаггүй гэнэ.
Нөхөртэйгөө хамтраад 1995 онд анх Испанид хувийн сургуулиа байгуулсан бөгөөд хувийн сургууль учир мэргэжлийн төгөлдөр хуурч болох хүүхдүүд давтлага авах юм уу, хөгжмийн боловсролтой болохыг хүссэн хүмүүс сурдаг.
Аав, ээж нь бууз чимхээд, төгөлдөр хуур тоглож байтал аав нь түүнд дөрвөн мөр аялгуу өгөөд, дагавар аяыг нь бич, бичихгүй бол хоол идэхгүй шүү гэсэн.
Долоон настайдаа Хөгжим бүжгийн дунд сургуульд шалгалт өгөхөд түүнийг төгөлдөр хуур тоглодог гээд аваагүй учир С.Гончигсумлаа гуайд очин шалгуулж, түүний гарын үсэгтэй бичгээр сургуульд орж байжээ.
Тэрбээр нэгэн сэтгүүлд “хүнд хань нөхөр гэдэг маш чухал. Учир нь, надад найз нөхөд бараг байдаггүй. Хүнтэй танилцаад, найзлаад байх зав олддоггүй юм. Өглөө босоод хөгжмийнхөө ард суугаад, олон цагаар давтдаг. Хэдэн хоногоор ч хамаагүй нөхрөө, хүүхдээ орхиод л тоглолтоор явдаг. Тийм учраас энэ амьдралыг дааж авч явах ханьтай байна гэдэг маш хэцүү. Тэр болгоныг ойлгож чаддаг болохоор миний хань сайн хүн” хэмээн ярилцлага өгсөн байдаг.
Түүний авьяас чадвар 7 настайдаа Рочэстэр Дикэнс наадамд дуулснаар анх тодорсон ба тус наадам нь 2 өдрийн турш үргэлжилсэн бөгөөд тэнд алдартай хөгжмийн зохиолч Чарльз Дикэнстэй танилцаж холбоо тогтоосон байна.
Түүний ээж Сиобан Гэлбрейт ”бид түүнд маш их авьяас чадвар байгааг анзаарч мэдсэн бөгөөд тэр нь түүний хувьд маш том зорилгоо биелүүлэхэд тусалсан” гэсэн байна.
Түүний хамгийн дурсамжтай тоглолтууд нь, Сент Пол сүмд Хатан Хааны 60 жилийн ойн баярын үеэр тус сүмийн найрал дуучидтай цуг дууг дуулсан, мөн Элтон Жоны концертын үеэр 22000 гаруй үзэгчийн өмнө дуулсан явдал байлаа.
Өөр нэг том амжилт нь аялан тоглолтынхоо үеэр, 2002 оны 12 сард Одиссей Арена Бельфастад 10000 хүүхдийн хамт амьдаар дуулсан төдийгүй радио болон хиймэл дагуулын тусламжтайгаар Их Британийн өнцөг булан бүрээс холбогдсон 80000 хүүхэд өөрсдийнхөө сургууль дээрээ хамтран дуулсан нь хамгийн олон хүнтэй найрал дууны үзүүлбэр гэгдэж Гиннессийн номд бичигдсэн.
1636 онд Чин улсыг тунхаглах баяр ёслолд Солонгос төлөөлөгчөө ирүүлээгүйгээр шалтаглан Манжийн хааны удирдсан 140000 хүнтэй арми мөн оны сүүлээр Солонгост цөмрөн орж , Сөүлийг эзлэн Солонгоын хааны хоргодож байсан Намхан гэдэг уулын цайзыг бүсэлжээ.
1637 онд байгуулагдсан шинэ гэрээгээр Солонгос Чин улсын түшмэг улс болж, Хятадтай харилцаагаа бүрмөсөн зогсоож, Хятадтай хийх байлдаанд хөлөг онгоц зэвсэг хэрэгсэл, хүн хүчний туслалцаа үзүүлэх үүрэг хүлээж жил бүр алт, мөнгө, цагаан будаа, торго хөвөн цаасан давуу, цаасны алба барих болжээ.
Манжийн довтолгооны үр дүнд, японтой хийсэн дайны шарх нь гүйцэд эдгээгүй байсан Солонгос улс дахин дайны хөлд сүйрч, үгүйрэн хоосорч хөдөө аж ахуй гар үйлдвэр нь уналтанд оржээ.
Солонгосын дундад зууны улс байгуулагдсанаас хойш, гадаадын түрэмгийлэл тухайлбал Кидан, Монгол, Япон, Манж нарын довтолгоонд өртөж, зарим нь Хятадын захиргаанд орж, тэдний эсрэг хийсэн олон зуун жилийн тэмцлийн явцад солонгос үндэстэн, солонгос хэл, соёл бүрэлдсэн байна.
Бэгма цайзад бэхэлсэн Им Гёнъобын удирдсан цэрэгтэй тулалгүй шууд нийслэл Ханьсон руу довтлогосонд солонгосын түүхэн уламжлал ёсоор Иньжу ван Канхуа арал руу дутаасан.
Жавзандамба хутагт Монгол улсын хаан болсон нь: Тал бүрээсээ араатанд боорлуулсан гөрөөс мэт болсон Манж чин гүрэн өнгөрсөн зууны эхээр шинэчлэл хийж улсаа өөд татахаар шийджээ.
Монголчууд мэдээж өөрчлөлт шинэчлэлт хийж хөгжих хэрэгтэйг ойлгон ялангуяа хөгжингүй орнуудад боловсрол эзэмшсэн Өвөр Монголын Хорчин, Харчин зэрэг Манжийн хааны ордонд шадар Монгол ноёдууд өөрсдийн гараар өөрчлөлт хийхийг хүсэж байв.
Хэт дайнч, дайныг аж ахуй, орлогын нэг эх үүсвэр болгосон Монголчууд цагаа тулахаар нэгдэж хүчирхэг цэрэг, арми гаргахын оронд хоорондоо хэмлэлдсээр бусдын эрхэнд орсон бол зууны эхэн үед хоцрогдсон үзлээрээ шинэчлэлийг эсэргүүцэн, үндэстний соёлоо хамгаалан тэмцэв.
Хэрэв хуучин шигээ дайнч, зэвсэг сайтай байсан бол бас л хоорондоо нүдэлдээд эсвэл дош дошин дээрээ суучихаад шинэ аюулын эсрэг тэмцэж чадахгүй нэг нэгээрээ цохигдох талтай ч байсан юм билүү?
Язгуураасаа Монгол улс нь тусгаар байсан тул эцэг өвгөдийн үйл хэргээ үл мартан тусгаар төр улс болох олон жилийн мөрөөдлөө биелүүлэх цаг ирснийг ойлгон Монголчууд даяр Манжийн эсрэг тэмцэж эхэлсэн түүхэн цаг үе байлаа.
Хоёр талын ашиг сонирхол яв цав нийлснээр 1577 онд Түвдийн шарын шашны тэргүүн Содномжамц Түмдийн Алтан хаантай уулзаж Далай лам цол хүртэн Түвдийн тэргүүн гэгдсэн бол Далай ламын зүгээс Алтан хааныг номын хаан энэ тэр гэж өргөмжлөн хаан цолыг нь баталгаажуулж өгчээ.
Хэдий Далай лам гэсэн нэрээр алдаршсан боловч уулаасаа Далай лам нарын урьд болон хойд дахь дүрүүд нь ямагт “жамц” буюу Монголоор далай гэсэн нэртэй байсныг анзаарахгүй байж болохгүй.
Баатарлаг өвөг дээдсийнхээ зориг зүрхээр хоймроо сэргээн зоригжуулж, цавчих сэлэмний ир шиг хурц явсан Монголчууд боолын боол босгоны шороо болон хувирч, хавь ойрынхоо улсуудаа эзэрхэн захирч эзэн нь явсан харц дээгүүр омог бардан Монголчууд доош харан дорой дуугаран хувь заяандаа эзэн биш захирагдаж харийн хүнийг мөргөн шүтэж явахын үндэсийг нээжээ.
Хэдий тийм боловч тэр үеийн Монголчууд их гүрний үлдэгдэл гэсэндээ Түвдийг эрхэндээ оруулах санаагаа орхилгүй Далай лам Содномжамцыг нас бармагц Алтан хааны ач Сүмэр тайжын хүү Далай-Эрдэнэг Ёндонжамц хэмээн Далай ламын дараагийн дүрд өргөмжилснөөр Монголчууд бусдын доор биш дээр байх ёстой бодлогыг үргэлжлүүлсэн.
Гэвч тал хээрийн дайнч, энгийн, шударга, шулуун хүмүүс болохоор Монгол Далай ламаа нас бие нь жигдэрмэгц болзошгүй аюулаас хамгаалан цэргийн хамгаалалтан доор Түвд оронд тавьсан боловч шашин, сүм хийдийнхэн элдэв далд, нууц явуулгуудыг тооцоолж чадаагүйгээс Түвдэд очоод тун удалгүйгээр Монгол Далай лам ид залуухан насандаа сэжигтэйгээр жанч халив.
Монгол улстай дайсагнан өрсөлдөж байсан Хятадын Мин улсын эсрэг тэмцэлд дотоодын сөрөг хүчнийг ашиглан, тэдний Монголд хэрэглэж байсан өөрийг нь өөрсдөөр нь устгах арга технологийн эргүүлж хэрэглэх.
Цагаан лянхуан бүлэг хэмээх Хятадын буддын шашны нууц нийгэмлэг нь Алтан хааны холбоотон болсноор Мин гүрний эсрэг тэмцэлд амжилт олоход нь түшиг тулгуур болж байжээ.
Егөөтэй нь Монголын Юан гүрнийг түлхэн унагаахад голлох нөлөө үзүүлсэн улаан алчууртын босогчид энэхүү Цагаан лянхуа бүлгийн гишүүд байсан бөгөөд Мин гүрний эсрэг Алтан хааны холбоотон болсон нь хувь заяаны тохуурхал байлаа.
Жишээ нь: Алтан хааны нэгэн ачыг оршуулах хойллогод зуун хүүхдийг алж эхчүүдийн уйлуулах, зуун ботгыг алж ингэ буйлуулах балмад шийдвэр гарч ард, олны дургуйцлыг төрүүлэн эсэргүүцэл тэмцэл гарчээ.
Түүнчлэн тэр үеийн Монгол оронд аллага таллага, дайн мөргөлдөөн газар авч Монгол хүний зан авир хэт догшин, дайнч байлдаанч, ёс суртахуун зан заншлын үнэт зүйлс нь зэр зэвсэг, бахархал нь баатар эрс төдийхнөөр хязгаарлагдаж байсныг нийгмийн хөгжлийн шаардлагын дагуу өөрчлөх болсон нь гарцаагүй.
Ингээд шарын шашны талыг баримталдаг түүхчдийн тэмдэглэдгээр Буддын шашинд орсноор цусан давалгаа хөдөлсөн их мөрнийг сүүгээр үйлдсэн тунамал далай болгон нийгмийн ёс суртахууны хэм хэмжээг өөрчлөх явдал болсон байна.
Бяр нь амтагдсан хүчирхэг феодал Зүрчид рүү дайран довтолж тэднийг дагаар оруулснаар ирээдүйн Манж гүрний мандалтыг хэдэн жилээр хойш нь татаж буян үйлдсэн байж магадгүй.
Баруун зүгт Ойрадыг дайран довтолж зүүн Монгол руу халдах аюулыг цаашлуулж шахаж, хавчигдан давчидсан Ойрадуудыг Дундад ази руу булаан эзлэх дайнд түлхсэн нүгэлтэй ч байж болох.
Онцлууштай нь Алтан хаан чөлөөт худалдаа, цагаач иргэдийн чөлөөтэй амьдрах эрхийг шаардаж, суларч доройтсон Хятад орныг эзлэн түрэмгийлэх бодлоос татгалзан байлдааны ажиллагаагаа хязгаарлаж байсныг бодохоор их дэвшилтэт үзэлтэй хүн байсан мэт.
Тэр үед Монголчууд ч Хятадад цэргийн голдуу албанд зүтгэж, Хятадууд нь цөөнгүй тоогоор Монгол нутагт ирэн Монгол хааны иргэний салбарт зүтгэж байсныг Алтан хаан Мин гүрний хоорондын харьцаанаас харагддаг.
Хубилай нь маш өндөр боловсролтой байсан нь анх уулзахдаа Пагва ламтай Хежавра тарнийн судрын талаар ярилцахад Пагва лам тэр судрыг ерөөсөө уншаагүй байсан тул маргааш нь ярилцая гэж гуйснаар харагддаг.
Хэдий түүхчид ялангуяа бурханы шашны түүхчид буддын шашинд Хувилай хааныг энэ үес орсон гэж үздэг боловч өөрөөсөө боловсролоор нэг их илүү гарахгүй арван наймтай Түвд хүүд шавь орсон гэдэг нь юу л бол.
Тэгээд ч өмнө нь Хятад зөвлөхүүд дотор нь Буддын шашинтай маш нөлөө бүхий, эрдэмтэй эрхэмүүд байсан, Пагва ламын уншаагүй байсан бурханы шашны судрыг уншсан байсан зэргээс үзэхэд арван наймтай Түвд хүүд дэлхийг эзэлж Монголын ноёрхолд оруулах зорилготой хүн оюун санааны хувьд дагаж орно гэдэг үнэмшил муутай юм.
Зарим бичиг номд нь “сэрэмж алдан” тахилгын ламаар өргөмжилсөн гэсэн үг орчихсоныг ажихад дайн байлдааны явцад үрэгдсэн хүн, амьтны амь насыг тахилга болгоод даатгасан ёс төдий сэтгэл засал үйлдсэн гэлтэй.
Тэгээд ч Хувилайн хожмийн үйлийг харж байхад Монгол оронд Монголчууддаа уг шашныг шүтүүлэх, дэлгэрүүлэх талаар дорвитой зүйл хийгээгүйг анзаарахгүй байхын аргагүй.
Ногоон дарь эхийг Занабазарын оргил бүтээл гэдэг ба үнэхээр ногоон дарь эх нь эмэгтэй хүний бэлхүүс, хөх зэрэг биеийн харьцааг тун чадварлаг гаргаж чадсан секси бүтээл болсон.
Эр хүний далд хүслийг өдөөхөөр сайхан биетэй Монгол хүүхнийг дүрсэлснийг нь ажихад мань хүн бүсгүй хүний гоо сайхныг сайн мэдэрч, амталж явсан юм уу даа гэмээр.
Манжид дагах Долон нуурын чуулган дээр Халхын ноёдод буян заяагүй шар хятадыг дагаснаас, эд баялагтай, нүнжигтэй хар хятадыг дагасан дээр гэж хэлснээр Халхын 550 ноёдоос нэг нь татгалзаж бусад нь зөвшөөснөөр Халх тусгаар тогтнолоо алджээ.
Ихэд өндөр насалсан бөгөөд түүний үхэл тойрсон үнэн худал янз бүрийн яриа байдгаас Халхын тусгаар тогтнолыг алдсанд гэмшиж, Манжуудын эсрэг хандаснаас хорлуулсан гэдэг боловч түүнийг батлах баримт, нотолгоо байдаггүй.
Энэ бол Халхуудын тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэх гэсэн хүсэл, шарын шашны нь лам нарын түүний түүхэнд гүйцэтгэсэн сөрөг үүргийг цагаатгах гэсэн хүслээс гаралтай цуу яриа л байх.
Хэдийгээр Хятадын соёл иргэншлийг хүндэтгэж үздэг байсан боловч Хувилай уулаасаа ухаалаг алсын бодолтой хүний хувьд Монголчууд тэдний нөлөөнд автаж уусахаас сэргийлэн хэд хэдэн арга хэмжээ авсны нэг нь Хятад бус өөр газраас шашин шүтлэг авахаар шийдсэнд оршино.
Хэдий Хувилайн хүрээнд Хятадын Күнз, Дао, Буддын шашны эрдэм номтой мундаг зөвлөхүүд байсаар байсан ч Түвдийн буддизмийг сонгосноор Монголчуудыг оюун санааны хувьд Хятадын нөлөөнд орохоос сэргийлж чадсанд Хувилай хааны улс үндэстнийхээ өмнө бас нэг гавьяа байгуулсан.
Ийнхүү Хувилай хаан нь Гунгаажалцанг залсан боловч тэр үед нас нөгчсөн байсан тул түүний зээ дүү Годан ноёны ордонд байсан 18 настай Лодойжалцанг авчирч Пагва ламд өргөмжлөн Түвдийн шашны тэргүүнээр залж буддын шашны нэр хүндээр Түвд дэх Монголын ноёрхолыг бэхжүүлэн өөрийн тахилгын ламд өргөмжилжээ.
Гадны түүхчидийг дагадаг манай толгойгүй түүхчид зөвхөн Монголчуудад суурин иргэншлийн бүтээгдэхүүн шаардагдаг байснаас Монголчууд хөрш Хятад зэрэг орон руу уулгалж байсан гэж хэт нэг талыг барьсан дүгнэлт хийдэг нь алдаатай ойлголт юм.
Хятад оронд байтугай бүх дэлхий дахинд техникийн хувьсгал хийхээс өмнө нүүдэлчдийн бод мал хөдөлгөх хүчинд нь их хэрэгцээтэй байсан, мөн хүйтэн сэрүүн болдог газруудад нь дулаан хувцас шаардлагатай л байсан, хоол тэжээл энергийн давтагдашгүй эх булаг мах хэнд ч хэрэгцээтэй байдаг юм.
Тэдний эдийн засаг нүүдэлчидтэй худалдаа хийхгүйгээр эдгээр хэрэгцээгээ бүрэн хангах болоцоогүй байсан гээд тоочоод байвал маргаж болох нилээн зүйл байж л байна.
Энэ бүхнийг хааж, боогдуулж байснаараа тэр үеийн Хятадын эрх баригчид бүс нутгийн хөгжлийг хясан боогдуулснаар өөрийнхөө орны хөгжилд хүртэл мэдэхүйц саад болсон.
Ямар ч байсан Монгол оронд буддын шашныг дахин залж ирсэн Алтан хаан гэж алдаршсан Ананд нь дэлхийн түүхэнд нөлөөлөх хэмжээний сүүлчийн Чингисийн удмын хүн, тухайн үедээ бүс нутгийнхаа түүхэн хөгжилийг тодорхойлсон хамгийн хүчирхэг хүн байсныг хүлээн зөвшөөрөх байхаа.
Хар багаасаа бурхан мэт хүндлүүлсэн жирийн нэгэн азтай Монголжсон Түвд эр дураараа авирлаж шашин санваараа тоолгүй “хүүхэндсээр” өнгөний өвчнөөр өвдөж байсан гээд л зөндөө “баримт” байдаг ч гэсэн Монголыг гэсэн сэтгэлтэй хүн байсан нь илэрхий.
Үнэндээ 1911 оны эрх чөлөөний хувьсгалын уг нь, үндэс язгуур угсаагаа хамгаалсан Монголчуудын хүсэл эрмэлзлийн үр дүн болохоос хаант Оросын хатгаас, Богдын оройлол энэ тэр бол туслах, хавсарга үүрэг төдий байсан юм.
Шарын шашинд автаж эрчүүдийн ихэнхи нь лам болсон Монгол орон дахь ганц зохион байгуулалтай хүч нь лам нар, түүний Богдоос өөр өндөр нэр хүндтэй хүн тэр үед байгаагүй ажээ.
Иймээс лам нар болон хутагт Жавзандамба энэ үйл хэрэгт маш чухал үүрэг гүйцэтгэсэн нь хорхой хүртэл биедээ хүрэхээр атирдаг гэдэг шиг номхон хүлцэнгүй аж төрөх болсон Монголчуудад өөр авралын зам байсангүй.
Хэдий тийм ч түүхийн энэ нэн эгзэгтэй үед шашин дэлгэрээд удаагүй байсан үедээ зуунд ганц Түшээт хан аймаг нь 30,000 цэрэг гаргадаг байсан Халх Монгол арайхийж 4,000-аад муу зэвсэглэсэн ядмагхан цэрэг цуглуулж байснаар Монгол орон ямархуу түвшинд ортлоо бие бялдар, сэтгэл санаа, цог золбооны хувьд доройтсоныг бодитойгоор илэрхийлж байна.
Монголын их гүрний номлолын дагуу тэнгэрт ганц бурхан газарт ганц л Монголын хаан байх ёстой тул Түвдийг эрхшээлдээ оруулах нь эзэмшил нутаг нь хөрш зэргэлдээ Годан ноёны тэр тусмаа ирээдүйн Их хааны ширээг залгамжлах ёстой хүмүүсийн эхэнд тавигдаж байсан хүний нэр төрийн хэрэг ажгуу.
Иймд Годан ноёны мэдэлд Түвд орныг шууд эзэлчих хангалттай хүч байгаагүй тул тухайн үеийн Түвдийн хамгийн нөлөө бүхий Сажа хийдээр дамжуулан эзлэн дарангуйлахаар шийджээ.
Ингээд Годан өөрийн мэдлийн багахан цэргийн хүчээр “үзүүлэх тоглолт” хийн бурханы шашин шүтэн урьдын дайчин байдлаа алдсан Түвдийн цэргийг хялбархан цохин зарим сүм хийдийг нураан ихэд тонон сүйтгэсэн байна.
Юан гүрэн мөхөхөд л Буддын шашин Монголчуудад наалдаж үлдээгүй бодоход мань хүн шашнаар дамжуулж наанадаж Түвд орон цаанадаж бусад улс, ард түмнүүдийг барьж байх улс төрийн бодлого явуулж байсан гэлтэй.
Хувилай хаан дайн байлдаан, ан гөрөө хийх, татвар эмстэй зугаалах, архи дарс уух, өөр шашны хүмүүсийг төрийн хэрэгтээ ашиглахаас ерөөсөө цааргалж байгаагүйг харахад үнэн бишрэлт буддын шашин шүтэгч болж хувирсан гэдэг эргэлзээтэй!
Тийм боловч Пагва ламын Түвд үсэг дээр зохиосон шинэ бичиг амжилт олоогүйтэй хамт, уг бичиг дээр бичигдсэн олон бичлэгүүд түүхийн сорилгыг даван дамжиж ирж чадсангүй.
Түвдүүд шашнаар дамжаалан нөлөөлөө тогтоож орлогын баялаг эх үүсвэрээ хадгалах зорилгоор Монгол хэл рүү Буддын ном зохиолыг орчуулж байсан улааны шашны Сажа/Сакяа урсгалынхантай тэмцэлдэж, уг урсгалыг дэмжигч Лигдэн хаан, Цогт хунтайж нартай дайсагнаж байсан нь Манжийн улс төр, эдийн засаг, дипломат бодлогоор Монголыг эзлэх зорилготой яв цав нийцэж байлаа.
Эх хэл дээрээ Буддын философийг уншин ухаарч сэтгэж, хэлэлцэж чаддаг хүмүүс юу гэж Манжийн далд явууллагад амар автан, дотоодын тэмцлээсээ шалтгаалан харийн харьяат болохыг хүсэх билээ.
Манж, Түвдийн аль алинд нь Буддын шашны мөн чанарыг ухаардаг, түүний философийг судлан оюун санаагаа хөгжүүлдэг Монголчууд бус харийнхны хэлснийг цээжлэн, бодож сэтгэж ухаарах шаардлагагүй манкуртууд, сохроор дагадаг дуулгавартай дагалдан гүйцэтгэгч нар хэрэгтэй байсан нь ойлгомжтой.
Хамгийн анхны мэдээгээр бол НТӨ 121 онд Хүннүгийн Хөх нуур, Ганьсу мужийг захиран суусан ноёноос Хятадууд алтан хүний дүрс олзолсоныг судлаачид Будда байсан гэж үздэг.
Хожим хэдий Монгол оронд Түвдийн буддизм хүчтэй нэвтэрсэн ч шашин болон соёлын судар, очир гэх мэт олон хэллэгүүд Самгард хэлний угшилтай байдаг нь Монголчууд Буддизмтай эрт үес танилцаж байсныг гэрчилдэг.