polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Туайлбал: биеийн гадаргууг ихэсгэх, хавтгайрах, уртсах, нэмэлт олон тооны унцлага сэртэн бий болох, биеийн хэмжээ багасах, хэлхээ яс алга болох, биед хйин бөмбөлөг, өөх тос хуримтлуулах гэх мэт.
Хөвд бол 35000 орчим зүйлтэй, ногоон ба хүрэн замгаас үүсэлтэй, маш өргөн тархсан ус чийг ба хуурай газар ургахад зохилдсон, найлзуургүй архегонит ургамалд хамаарагдах спорт дээд ургамал юм.
Долоо дахь тоглолтоор ялагчаа тодруулсан тус тоглолт 111-102 харьцаагаар Бостоны талд шийдэгдэхэд улирлын болон шувтаргын тоглолтын Бёрд 20 оноо, 12 бөмбөг авалт хийж байжээ.
Бостоны домогт тоглогч нэг тоглолтонд хамгийн дээд тал нь 60 оноо авч байсан ба нийтдээ 59 удаа трипл-дабл хийсэн үзүүлэлтээрээ түүхэнд айргийн тавд багтжээ.
Ларри Жо Бёрд (, 1956 оны арванхоёрдугаар сарын 7-нд Индиана мужийн Уэст Баден Спрингс хотод төрсөн) — Ирланд гаралтай америкийн сагсан бөмбөгчин бөгөөд Үндэсний сагсан бөмбөгийн холбооны Бостон Селтикс багийн түүхэн тоглогч билээ.
Олимпийн аварга , НБА-гийн 3 удаагийн аварга , улирлын 3 удаагийн үнэ цэнэтэй тоглогч , бүх оддын бэлгэдлийн багт 10 удаа нэрлэгдсэн уртаас урт үргэлжлэх гуншинтай домогт 50 тоглогчийн нэг, хамгийн ашигтай тоглолтуудыг хийсэн арван тоглогчийн нэг Бёрд 1997—2000 оны хооронд Индиана Пэйсерс багийн дасгалжуулагчаар ажиллаж байв.
1978 оны драфтын 6 сонголтоор Бостон Селтикс багт элсэн, НБА дахь шинэ улиралдаа онцгой байж 82 тоглолтын дунджаар 21.3 оноо, 10.4 бөмбөг авалт, хасагдах шатны тоглолтуудад 21.3 оноо, 11.2 бөмбөг авалт дунджилж оны шинэ тоглогчоор алдар нэрээ дэлхий дахинд түгээсэн юм.
Ларри Бёрд жижиг болон хүчний довтлогчийн байрлалд тоглодог байсан ба талбай дээр маш гярхай, байрлал сэлгэх хурд сайн, хамгаалалтанд түлхүү оролцдог, шидэлтийн хувь өндөр, цуцаа багатай, зан араншин тогтвортой гээд шилдэг тоглогчид байх ёстой бүхнээ өөртөө цогцлоосон зууны шилдэг цагаан арьст сагсан бөмбөгчин билээ.
Монголд 1911 онд Үндэсний хувьсгал ялж Монгол улс тусгаар тогтнолоо 200 гаруй жилийн дараа сэргээсэн бол 1921 онд Ардын хувьсгал ялж харц язгууртан бүгд эрх чөлөгөө эдлэх болжээ.
1985 онд ЗХУ-ын шинэ "залуу" удирдагч Михаил Горбачёв өөрийн улсдаа «Өөрчлөн байгуулалт» хийж эхэлсэн ба Монголын удирдагч Юмжаагийн Цэдэнбалыг "эрүүл мэндээр" огцруулж Жамбын Батмөнх улс орныг удирдаж эхэлсэн юм.
Цуглаан дээр МоАХ-ны Ерөнхий зохицуулагч Санжаасүрэнгийн Зориг "МАХН нийгмийн удирдан чиглүүлэгч мөн" гэсэн томъёоллыг Үндсэн хуулиас хасахыг дахин шаардав.
1989 оны 12 дугаар сарын 10-нд Улаанбаатар хотын "Хүүхэд залуучуудын соёлын төв"-ийн гадаа талбайд анхны цуглаанаа хийж Монголд олон намын улс төрийн систем тогтоох, хүний эрхийг дээдлэх, бүх нийтийн сонгуулийг хугацаанаас нь өмнө 1990 оны эхний хагаст багтаан явуулах, улс төрийн хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, хэвлэлийн эрх чөлөөг баталгаатай болгох зэрэг 13 зүйлийн шаардлага тавьснаар Монголд Ардчилсан хувьсгал эхэлсэн гэж үздэг.
1989 оны 12-р сарын 4-д Эрдэнэт хотод анхны тайван жагсаал болсон бөгөөд «Эрдэнэтээс Оросын цэргийн ангийг гаргах, Тосон Заамарын алтны уурхайг ашиглахгүй байх, Эрдэнэт үйлдвэрийг үндэсний үйлдвэр болгох, баригдаж байгаа Эсгий, эсгий гутлын үйлдвэрийг барихгүй байх, Мод дамжуулах үйлдвэрийг нэн даруй хаах» гэсэн шаардлагыг НТХ-ны 5-р бүгд хуралд явуулж хэлэлцүүлж байв.
1990 оны 3 дугаар сарын 4-нд ардчиллын төлөөх дөрвөн холбоо Монголын Ардчилсан Холбоо, Ардчилсан Социалист Холбоо, Шинэ Дэвшлийн Холбоо, Монголын Оюутны Холбоо нэгдэж БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдэд хандан МоАХ-ны тавьсан шаардлагуудад даруй хариу өгөх болон намын үйл ажиллагааг төрөөс тусгаарлахыг шаардсан юм.
Өөрчлөн байгуулалт ЗХУ төдийгүй бүх Зүүн европын социалист орнуудад ардчилал, шинэчлэлийн хөдөлгөөн өрнүүлсэн бөгөөд 1989 онд Хятадад ардчилсан хөдөлгөөн өрнөөд цэргийн хүчээр дарагдаж, дорно Европын хуучин социалист Польш, Унгар, Зүүн Герман, Чехословак , Румын зэрэг улсад шил шилээ даран ардчилсан хувьсгал тэмцэл өрнөж амжилтанд хүрч эхэлсэн үе байв.
1990 оны 2 дугаар сарын 18-нд Монгол улсын 16 аймаг 3 хотоос 611 төлөөлөгч, 200 зочин цуглаж МоАХ-ны анхдугаар Их хурал болж Монголын Ардчилсан нам байгуулагдсан ба хурлын ажилллагааг телевиз радиогоор орон даяар шууд дамжуулсан юм.
Эрх баригч МАХН, төрийн удирдлагын зүгээс хариу өгөөгүй учир 3 хоногийн дараа 1990 оны 3 дугаар сарын 7-нд МоАХ-ны ЕЗЗ-ийн 10 гишүүн нийслэлийн төв талбайд улс төрийн өлсгөлөн зарласан байна.
Улс төрийн жагсаал цуглаан, өлсгөлөнгийн үр дүнд коммунист дэглэмтэй Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын удирдлага бүрэн огцорч, ардчилсан Монгол Улсыг байгуулагдсан юм.
Гэвч Израилчуудад Англи, Францын талаас дэмжлэг үзүүлж байсны ачаар Израилын цэрэг Арабын цэргийг бут цохиж, Йордан голын баруун эрэг, Газын зурвас, Синайн хойгийг хяналтандаа авсан.
АНУ санхүүгийн тусламж үзүүлэхээс татгалзсан тул ашиг ихтэй Английн мэдэлд байсан Суэцийн сувгийг эзэлж авсан бөгөөд Англи уг довтолгооноор 1/3 г буцааж авчээ.
1977 онд Бакугийн 6 дугаар дунд сургуулийг дүүргэж, Москвагийн олон улсын харилцааны дээд сургуульд олон улсын харилцааны мэргэжлээр суралцан 1982 онд төгсөөд тэндээ аспирантурт оржээ.
1961 оны 12 сарын 24-нд Зөвлөлт Азербайжаны Бакуд сөрөх тагнууын албаны дарга Гейдар Алиев , эрдэм шинжилгээний ажилтан Зарифа Алиева нарын хүү болж төрсөн.
Улаан мөнгөн усны дуулиан-ЗХУ-ыг задран унасны дараа зүүн Европ болон хуучин социалист байсан улсуудад болон зарим нэг орнуудад янз бүрийн стратегийн түүхий эд, техник, технологийг нууцлагдмал хар захын худалдаагаар арилжих асуудал түгээмэл байсан бөгөөд түүнд гэмт хэргийн бүлэглэлүүд, хууль бус наймаа эрхлэгчдид төдийгүй жирийн иргэд, төрийн байгууллагын ажилтан албан хаагчид, цэрэг, цагдаа, тагнуул зэрэг тусгай албаныхан хүртэл оролцож байсан хуурамч түүхий эдийн наймааны тухай хуурамч цуурхал юм.
Монгол оронд нийгмийн хувьсал явагдсан 1990 оноос хойш зах зээлийн систем нэртэйгээр ажилгүйдэл, эмх замбараагүй байдал, худал цуу яриа, хар захын буюу хууль бус арилжаа наймаа, луйвар зэрэг нийгмийн сөрөг үзэгдлүүд эрс хүчтэйгээр нийтэд түгээмэл болсон байлаа.
Мөн энэхүү улаан мөнгөн ус нь орост байдаг тэндээс нууцаар монголд оруулж ирж чадвал түүнийг монголд ирсэн хятадуудад маш өндөр үнээр зарж болно гэж цуу яриа тарсан байжээ.
Мөн 1990 оноос хойш Монгол улс урд хөрш БНХАУ-тай сайн харьцаа тогтоох зорилгоор хоёр орны иргэдийг харилцан нэвтрэх асуудлыг харьцангуй чөлөөтэй болгосон тул энэхүү улаан мөнгөн усыг худалдан авах зорилготой хятадууд бас монголд ирж байжээ.
1993 оны үед байх Цагдаагийн дарга асан генерал Пүрэв хил дээр хураагдсан их хэмжээний улаан мөнгөн усыг Засгийн Газрын зөвшөөрөлгүй дур мэдэн хятадуудад дамалсан хэрэг гарав.
Түүний энэ таамаглал /ингэж бичвэл зохилтой байх/ ыг сийрлбэл: "Берия Бакуд бүтэлгйтсэн нууц ажиллагааны дараа Албани руу зугтаж, тэндээ Иосиф Титотой танилцжээ.
Түүний сонирхлын хүрээ нь хуучин хаант засгийн үеийн болон үндэстний цагаачдын дунд чиглэгдэж байсан бөгөөд өөрөө тэдний хүрээнд нэвтэрч, шинэ тагнуулын сүлжээг бий болгожээ.
1940 оны 5-р сарын 27-нд болсон энэ халдлага бүтэлгүй болсон боловч хагас жилийн дараа 8-р сарын 20-нд зөвлөлтийн тагнуулч Рамон Меркадер түүнийг алж чадсан юм.
Европын нууц тагнуулын хэлтсүүдээс Герман улс ЗХУ-д илэрхий дайсагнаж Англи, Франц, Польшийн эрх барих хүрээнийхэнтэй далдуур гэрээ хийж байгаа тухай мэдээнүүд ирж мөн олон даалгавар биелүүлж байсны дотор Молотов, Риббентроп нарын баруун Украин, Белорусын тухай гэрээнүүд орж байв.
1924 онд Берия меньшевикууд бослого дэгдээхээр зэхэж зэр зэвсэг, отрядууд бэлдэж байгааг мэдэж авч урьдчилан сэргийлэх үүднээс Гүржийн ТХ-ны дарга Оржоникизегийн зөвшөөрөл авч босогчдын төлөвлөгөө нь илэрсэн гэдгийг мэдүүлэх зорилгоор хэргээр гадагш мэдээлэл цацсан боловч тэд үүнийг огт тоосонгй, үргэлжлүүлэн бэлдсээр байжээ.
Лавре́нти Па́влес дзе Бе́риа; 1899 оны 3 дугаар сарын 17-нд Оросын Эзэнт гүрний Кутаиси мужийн Мерхеули тосгонд төрсөн- 1953 оны 12 дугаар сарын 23-нд ЗХУ-ын нийслэл Москва хотод цаазлуулж нас барсан) -ЗХУ-ын улс төрийн болон намын зүтгэлтэн.
ЗХУ-ын Аюугүй байдлын ерөнхий комиссар , ЗХУ-ын Маршал , ЗХУ-ын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртэж байсан боловч 1953 онд бүх цол, шагналаа хураалгасан.
1930-1937 онуудад Берия хэд хэдэн удаа гадаадад явсан бөгөөд түүний удирдлаган дор зөвлөлтийн эсрэг үзэлтэй тэргүүнүүдийг устгах, хулгайлах нууц ажил хийгдэж байжээ".
Энэ нь гарцаагүй үнэн зарчим бөгөөд бодит амьдралд "гурван бээлийний аль нэг хоёр нь заавал баруун эсвэл зүүн гарынх байна", "арван тагтааг есөн үүрэнд багтаавал, дор хаяж нэг үүрэнд нэгээс илүү тагтаа байна" гэдгээр батлагдана.
Бууны жад ирлэсэн хүрзээр үзэлцсэний эцэст гудмаас дайсныг цэвэрлэлээ дараагийн атакаар төв вокзал мөн цаашлаад олон дахин атаклаж маш их хүнээ алдсан ч Мамай толгойг дайснаас булааж авсан нь уг тулааны хамгийн шийдвэрлэх мөчүүдийн нэг байлаа.
Байшингаас байшин, гудамжнаас гудамж, орцноос орцны хооронд барьцалдан тулалдаж хэн хэнийх нь тэвчээр эр зоригийг сорьсон дэлхийн түүхэнд үлдэх томоохон зэвсэгт тулаан юм.
Эх орон, ард түмнэээ харийн түрэмгийлэгчдээс хамгаалан тэмцсэн Зөвлөлтийн мянга мянган баатрууд амиа үл хайрлан зоригтой, тэвчээртэй байж чадсанаар ялалт байгуулсан билээ.
Зөвлөлтийн арми, хотын иргэд бүслэлтэнд хамгийн хүнд нөхцөлд байсан ч эргэлт буцалтгүй давшиж 1942 оны 11-н сард байдал эсрэгээр эргэн улмаар Германы алдарт 6-р арми бүхлээрээ бүслэгджээ.
Германы генерал-фельдмаршал, өмнөдийн цэргийн бүлгийн 6-р армийн командлагч Паулюсын цэрэг армийнхаа үлдэгдэл хэсгийн хамт зөвлөлтийн цэрэгт бууж өгсөн байна.
Бүслэгдсэн дайснуудад өршөөл үзүүлж энэрэнгүй хандахаа амлаж явуулсан элч ахмад Осипенког фашистууд нуруунд нь буудаж алснаар зөвлөлтийн армийн хайр найргүй цохилтонд өртсөн байдаг.
Паулюсыг байцаасан Рокоссовский Воронов нар үлдсэн цэрэгтээ бууж өгөх тушаал өгөхийг шаардсан ч Паулюс би олзлогдсон хүн хойд бүлгийн командлагчид бууж өгөх шаардлага өгч чадахгүй гэж татгалзсан байдаг.
Дэлхийн тэнхлэгээ тойрон эргэх хөдөлгөөнөөс шалтгаалсан нэг сонин зүйл гэвэл дэлхийд урсаж байгаа голуудын баруун талдаа илүү гүн эрэг өндөр байдаг.
Дайны туршлага Итали Румыны цэргүүдийн байлдах чадвар зэвсэглэл зохион байгуулалт эр зориг олон талаараа Германы цэргүүдээс дэндүү хол дутууг Оросуудад хэдийнээ тодорхой болсон байв.
Хойд талааас довтлох давшилтыг 11-19нд Рокоссовскийн цэргүүд хийх ёстой бөгөөд түүнээс нэг өдрийн хойно өмнө талаас Сталинградын фронт хийхээр төлөвлөгөө гаргав.
Оросуудын анхны тооцоогоор 80-90 мянган цэрэг бүслэгдсэн гэж тооцож байсан нь алдаатай болж энэ чинээгээр бүслэгдсэн цэргийг устгах ажиллагаа удаашралтай болж байв.
Манштейны цэрэг ч сайн байлдаж бүслэгдсэн цэрэгтээ бараг л хүрсэн мэт болох үед зуны байлдааанд бүтэлгүйтэж нэр хүндээ илт алдаад байсан хурандаа генерал Малиновскийд том боломж гарсан байна.
Тэгтэл энд нэг давруу гэмээр хүсэлт гарсан нь шууд Манштейны цэргийг мөшгиж хөөсөөр Азовын тэнгис хүртэл хөөж чадвал Сталинградаас урд зүгт байгаа бүслэлтийн гадна байгаа олон тооны цэргийг хангамжаас таслах бололцоотой гэж үзэл гарч ирсэн ч Германчуудыг дутуу үнэлэхээс хэт болгоомжилж энэ төлөвлөгөөг орхисон байх юм.
12 сарын өдрүүдэд тэдгээр цэргүүдэд байсан ихэнх хоол хүнс дуусаж уналга эдэлгээнд байсан 4000 гаруй морьдыг арьсыг нь хүртэл идэж дуусгахад нэг их цаг орсонгүй.
Хэд хэдэн газраар мөрөнд хүрч бүслэгсэн ч үзэлцсээр хойд хэсэгт бүр 200 радиустай жижгэвтэр тойрог Золудаевын арал нэртэйгээр тэсэн байлдсаар байсан байна.
Оросууд зорилгоо биетүүлж агаарын тулаанд ялж чадсанаар 6-р армийн хангамж маш хурдан эрсдэлд орж цэргүүд өлсгөлөнд автаж дагаад байлдах чадвар ялалтанд итгэх бүслэлтээс гарах морал эрс унав.
Оросууд 1942 оны хавар Москвагийн тулалдаанд ялж Ленинградын босгонд дайсныг барьж чадсан нь тэдэнд өөртөө итгэх итгэл ялалт ойрхон байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлсэн байдаг.
Тэнд байгаа цэргүүдийг архи хоолоор хангахын тулд ар талаас хүргэж өгөхгүй бол буудах сануулгатайгаар мэргэн буучийн овоон хараанд цэргүүдийг явуулдаг байсан ч гэдэг.
Өөрийгөө буудсан айсан хулчийсан улсууд жинхнээсээ торгуулын батальонд Оросуудаас хүнд байдалд орсон бөгөөд хэрвээ дайсны нэг атакийг зогсоож чадвал шархыг нь боож эм хоол өгнө.
Өвлийн цасан шуурга хүйтэн бүслэгдсэн цэргийн байрлалаа хадгалж өөрийнхөө иртэл тэсэх Оросуудын хувьд аль болох зүүн зүгт хол хөөх эсрэг тэсрэг сонирхол зөрчилдөн тасралтгүй байлдаан өрнөж байлаа.
Оросуудын хувьд ажил жинхнээсээ ундарлаа бүслэгдсэн цэргийг маш яаралтайгаар баруунаас зүүн тийш өөрийн нутгийн гүн лүү түрж өөрсдийнхнөөс нь аль болох холдуулах зорилготой байв.
6-р армийг агаараас байдаг боломжоороо хангаж байгаа Германы нисэгчдийг устгах хангамжийг хүргүүлэхгүй тал дээр аль аль тал онцгой анхаарал тавьж агаарын ширүүн тулаан өрнөлөө.
Бүслэгдсэн цэргийн баруун талыг Рокоссовкийн фронт зүүн талыг Еременкогийн Сталинградын фронт барьж байсн бөгөөд дээд командлалын хурлаар бүх цэргийг Рокосссовкийн мэдэлд өгсөн байна.
Сталинградын тулаан нь Дэлхийн хоёрдугаар дайны үед ЗХУ-ын Улаан Арми болон Гитлерийн Германы Армийн /Вермахт/ хооронд 1942 оны 7 дугаар сарын 17-ноос эхлэн 1943 оны 2 дугаар сарын 2-нд болсон томоохон тулалдаан бөгөөд уг тулалдаанд Германы арми бууж өгч дуусгавар болсон юм.
Манштейн 2 газраас зэрэг цохилт өгч бүслэгдсэн цэрэгтээ хүрэх тактик боловсруулсан ч цэрэг цуглуулах ажил удааширч аргагүй эрхэнд нэг цохилтын бүлгээр давшилтаа эхлэхээс аргагүй болов.
Оросын генералуудад тагнуулын мэдээгээр 2 жигүүртээ Румын Италийн сулхан дивизүүдийг байрлуулж гол Герман цэргүүдээ хотын гол хэсэгт өрнөж буй тулаанд түгжсэн байсан нь давшилт явуулж хотод байгаа цэргийг бүслэх талаар бодоход хүргэв.
Одоогийн Шинжаан-Уйгур, Зүүнгар, Киргиз, Казакстаны зүүн хэсэгт Тарвагатайгаас Кашгар, Хамигаас Чүй голбын завсар Хар Кидан оршиж Хипчак, Их монгол, Тангуд, Хорезмтой хиллэж байв.
Гүр хаан нь Хүчүлүгийг дэргэд байлган эцэст нь өөрөө алагдаж, 1211 онд Хүчүлүг төрийн эрхийг гартаа булааж, Сартуултай холбоо тогтоогоод Монголын вассал Харлугт довтолсонд Чингис цохихоор шийджээ.
13-р зууны эхэн гэхэд Хорезмийн шах Мухаммед одоогийн Казакстан, Киргизийн баруун өмнөд хэсэг, Ираны хагас, Узбекстан, Туркмен, Таджик, Афганы нутгийг хамарсан, өрнөөс дорно, оросоос энэтхэгийг худалдааны зангилаа, эртний соёлт хагас суурьшмал орон байв.
1933 оны дөрөвдүгээр сарын 19-ний өдрийн оройн дөрвөн цагт Ардын цэнгэлдэх улсын төв театрын байшинд БНМАУ-ын Ардын Сайд нарын Зөвлөлөөс томилогдсон тусгай өргөн шүүх таслах газрын хурал нээж, тус шүүхийн дарга н.Дэндэвээс “Өнгөрсөн 22 дугаар онд Хөвсгөл, Завхан, Архангай, Өвөрхангай зэрэг хэдэн аймгуудад ардын эрх чөлөө ба ардын хувьсгалт засгийг устгахаар зэвсэг барьж тэмцэлдсэн хувьсгалын эсэргүү хөдөлгөөий толгойлогчид ба идэвхтэн туслагчид болох бөгөөд БНМАУ-ын шүүх цаазны бичгийн 42, 43, 45, 47 дугаар зүйлүүдэд заасан гэмт хэргийг үйлдсэн тус улсын харъяат Чимэдийн Самбуу дүвчин, Самбуугийн Буриад, Чойжин, Аюурзана, Түгж нарын зэрэг 39 этгээдийн хэргийг мөрдөн байцааж, хууль цаазны ёсоор таслан шийтгэсэн байна.
Шүүхийн дарга нь Дэндэв, гишүүд нь Гончигдорж, Дашзэвэг, Дэндэв, Цагаанхүү, Дансцоодол, Ядамсүрэн нар сууж улсын яллагчид прокурор Ядамсүрэн, Гомбожав нар, хэрэгтний өмгөөлөгчид Найдан, Дамдинсүрэн, Сүхжав, Гочоо нар тусгай асуултыг хянан боловсруулах экспертэд улаан цэргийн Цэрэндагва, Олон нийтийн өмнөөс шүүмжлэгч ба нэхэмжлэгчид Хөвсгөл аймгийн ардын төлөөлөгч Даваа, Архангай аймгийн ардын төлөөлөгч Пэрэнлэйням нар суужээ.
Энэ хуралд хэрэгтэн нарын дотроос хоёр хүн хүнд өвчтэй байсан тул улсын прокурорын газраас тусгай байцаагч гаргаж хэргийг байцаалгасанд тэр хоёр хүн хуралд суухгүйгээр хэргээ таслуулахыг зөвшөөрсөн ба мөнхүү шүүхийн дарга, өмгөөлөгчид татгалзахгүй гэжээ.
Улсын дээд шүүхээс зургаан шүүгдэгчийг суллах буюу тэнсэн өгч, 15 шүүгдэгчид хорих ял оногдуулж, 18-д нь цаазаар хороох ялыг амь гуйх эрхтэйгээр оноожээ.
Цэдэнгийн Жамц нь 1932 онд БНМАУ-ын баруун дөрвөн аймагт гарсан 1932 оны зэвсэгт бослогод идэвхитэй оролцон зохион байгуулж байсан нөлөө бүхий гол удирдагч нарын нэг юм.
Галдан бошигт Халхыг эзэлж, Оросоос цэргийн тусламж авсан хэмээн цуурхаж байсан тул Манж нар Ойрад, Оросын цэргийн холбоо байгуулагдахаас айн болгоомжилж, Оростой найрамдал тогтоохыг яаравчилжээ.
Манж нар “Ариун хамар” хүртэл, Агнуурын тэнгис төдийгүй Камчатскийн ихэнх хэсгийг өөртөө авахыг зорьж байсан бол Оросууд Байгаль нуур, Агнуурын тэнгисийн эрэг хавийн нутгийг авч үлдэн Хар мөрнөөс урагших газрыг Манжид өгснөөр хэлэлцээр дуусгавар болсон.
Хил тогтоох хэлэлцээрийн хоёр дахь үе Халх Оросын хил орчмын Буур голын хөндийд 1727 оны 8 дугаар сарын 25-нд Манжийн талаас амбан сайд Тулушин, Халхын ван Эфү Цэрэн, Оросын талаас гүн Рагузинский нар тэргүүлж Буурын гэрээг байгуулав.
Хилийн шугамыг газар дээр нь тодорхойлон тогтоох ажил нь Хиагт горхи дахь Монгол, Орос хоёр харуулын хоорондох газрыг тэгш хуваан голд нь овоо босгон “Дундын овоо” хэмээн нэрийдээд түүнээс баруун, зүүн тийшхи хилийн шугам, овоо тэмдгүүдийг босгон байгуулжээ.
Манжийн хиа Хувьт, хаван Наянтай, Оросын хилийн комиссар И.Глазунов нарын толгойлсон зүүн зүг явсан ажлын хэсэг Дундын овооноос Эргүнэ голын эрэг дэх Авгайт уул хүртэл Халх, Баргын нутгийн хойд талаар хилийн 63 хос овоо тэмдэг босгоод түүнийгээ тодорхойлсон бичиг үйлдэж, 1727 оны 10-р сарын 12-нд Авгайт уулан дээр гарын үсэг зуран солилцжээ .
Дундын овооноос баруун зүгт одсон хэсэг Дундын овооноос эхлэн Тагнын Тувагийн баруун хойно орших баруун Саяны нурууны Шавинайн даваа хүртэл Халх, Хөвсгөлийн урианхай, дархад, Тагнын Тувагийн нутгийн хойд захаар хилийн 24 хос овоо тэмдэг босгож, андалдах бичгийг 1727 оны 10-р сарын 27-ны өдөр Шавинайн даваан дээр солилцжээ.
Тийнхүү Баргын нутгийн зүүн хойд захын Авгайт уулнаас тагнын Тувагийн баруун хойд талын Шавинайн даваа хүртэл 87 хос овоо босгохдоо хилийн овоог хөдөлгөх, зөөхөөс сэргийлэн монгол, орос хэлээр бичиг бичиж, модонд хавчуулан хүмүүст үзүүлэхгүйгээр захын хоёр овооны хооронд булсан байна.
Монгол, Оросын хилийг албан ёсоор тогтоож, чандлан хамгаалах болсон нь зууны дунд үеэс Монголын нутгийн баруун хойд, хойд талаас хүчтэй түрэх болсон Оросын газар нутгийн түрэмгийллийг зогсоох чухал ач холбогдолтой арга хэмжээ болсон ч Монголчуудын уугуул нутгаас ихээхэн газар нутаг алдагдсан түүхийн нэгэн хар толбо болон үлдсэн юм.
Галдан бошготын Манжийн эсрэг тэмцлийн гол бааз, тулгуур болж байсан Улаангомын тариалангийн газар, Ховд голын сав газар, Урианхай зэрэг нилээд хэмжээний газар нутгаа Манжид алдсанаар Ойрад Халхын нутгийн хил барууншилж, Монгол Алтайн нуруу хавиар тогтох болсон байна.
Урьдын Зүүнгарын хаант улсын нутгийн үлэмж хэсэг Зүүнгарын Алатау нурууны ар бие, Догол нуур, Төмөрт нуур, Долоон ус гол, Или мөрний дунд ба адаг урсгалын сав газар Оросын мэдэлд, үлдсэн ихэнх нутаг манжийн харьяанд оржээ.
Зүүнгарын улсын үндсэн хүн амын олонхи нь алагдаж, зарим хэсэг нь зүг бүр дүрвэн явсан, үлдэж хоцорсон нь тооны хувьд цөөн төдийгүй, эзэмшиж буй нутаг бэлчээр нь бага тул Уйгур угсааны монголын нутгийн баруун зах хязгаарыг 1760 аад оны үеэс Халх монголын Ховдын хязгаараар авч үздэг.
Хаант Орос, Манж Чин улс хоёр 1864 оны 9 дүгээр сарын 25-нд Тарвагатайн нурууны өвөрт орших тарвагатай /одоогийн Чугачук/ хотод байгуулсан гэрээгээр хуучин Зүүнгарын Хаант улсын нутгийн хойд хилийг буюу Тагнын Урианхайн Шавинайн даваанаас баруун тийшхи хилийг тогтоохдоо монголчуудыг огт оролцуулаагүй ажээ.
Уг гэрээгээр Тарвагатайн нуруу, түүний ар бие, хөндий, Хар эрчим голын адаг, Зайсан нуур, Мароканоль нуур зураг Зүүнгарын улсын нэлээд нутаг Оросын мэдэлд орсон байна.
Манжийн түрэмгийлэгчид Зүүнгарын хаант улсын үндсэн хүн амын ихэнхийг хядаж, уг газар нутагт нь уйгуруудаар голлосон цэрэг засаг захиргааны онцгой нэгж Шинэ хязгаар-Шинжааныг байгуулснаар Монголын баруун нутаг, хил хязгаарт том өөрчлөлт орсон юм.
Манж Чин улсын ноёрхлыг эсэргүүцсэн бослого, хөдөлгөөнүүд ХХ зууны эхээр Хятад, Монгол улсад өрнөж, Халхын ноёдын төлөөлөгчид Хаант Орос улсаас дэмжлэг авч, Манжийн захиргааг халж, 1911 оны 11 дүгээр сарын 29-нд тусгаар тогтнолоо зарлаж, Богд Жибзундамбыг хаан ширээнд өргөмжлөн улсын нэрийг Монгол хэмээн төрт ёсоо дахин сэргээв.
Улсын хил бүрэлдэн тогтох нь хэдхэн жилийн хэрэг явдал бус, түүхийн урт хугацаанд хөрш орнуудын улс төрийн харилцааны явцад аажим алгуур бүрэлддэг бөгөөд зэрэгцэн оршдог субъектүүдийн болон олон улсын хэлэлцээрээр баталгаажиж, улс орны үндэсний тусгаар тогтнолын эрхэм чухал шалгуур болдог.
Энэ онцлог, ялгагдах зүйл нь нийгмийн ахуйтай, тэр дундаа эрхлэх гол аж ахуй болсон нүүдлийн мал аж ахуйтай, мөн мал адгуулан өсгөхөд зохицсон байгаль, газар зүйн бүс нутагтай холбоотой юм.
Монгол нутагт байгуулагдсан нүүдэлчдийн анхны төр улс Хүннү улсын нутаг дэвсгэр “өмнө зүг Цагаан хэрэм, Ордос нутаг, умар зүг Байгаль нуур, баруун зүг Ил тарвагатай, дорно зүг Солонгос хүртэл уудам их нутгийг эзлэн” оршин тогтнож байжээ.
Чингис хаан тархай бутархай олон овог аймгуудыг 1206 онд нэгтгэн Их Монгол улс байгуулсан тэр үед Монгол улсын газар нутаг “умард байгалиас өмнөд Түмэн газрын цагаан хэрэм хүртэл, зүүн зүг Хянганы нуруунаас өрнө зүг Алтайн уулс өнгөртөл өргөн уудам газар, нутаг, дэвсгэрийг хамарч байжээ.
Оросын засгийн газраас Сибирь рүү газар зүйн шинжилгээний анги, хасаг цэргийн отрядуудыг илгээж, газар орны байдал, байгалийн баялаг, нутгийн оршин суугчдын аж амьдрал, эрхлэх аж ахуй, шашин шүтлэгийг тагнан мэдэж, Оросын эзлэн түрэмгийлэх төрийн бодлогыг боловсруулахад хэрэгтэй мэдээ сэлт цуглуулж байв.
Сибирь дэх Оросын томхон хот, бэхлэлтүүдийг дээд газрын даалгавраар урьдаас төлөвлөсөн газар, тусгайлан бэлдсэн зураг төслөөр мэргэжлийн барилгачид, цэргийн инженерүүдийн удирдлагын дор барьж байгуулж байв.
Учир нь Сибирийн овог аймгуудын нийгмийн хөгжлийн төвшин доогуур, хүн ам нэн ялангуяа эрэгтэйчүүд цөөн байсан нь Оросын газар нутгийн түрэмгийллийг хүчтэй сөрөн эсэргүүцэж чадахгүй байсны илрэл юм.
Манжийн Энх-Амгалан хаан Оросын газар нутгийн түрэмгийллийг эсэргүүцсэн халхчуудын тэмцлийг дэмжиж, 1676 онд Түшээт хан Чахундорж, Баатар хунтайж, Өндөр гэгээн нарт их бэлэг сэлт бүхий элч илгээж, Оросын эсрэг Халх, Манжийн улс төр, цэргийн холбоо байгуулан Манжтай хэлэлцээ хийхээр ирсэн Ф.А.
Энэ үед Оросууд Сибирь болон буриад монголчуудыг эрхэндээ оруулсны адилаар Халхыг амар эзэлж хараахан чадахгүй байсан бөгөөд үүнд Сибирь дэх Оросын цэргийн хүч хүрэлцэхээргүй байжээ.
1962 оны 12 дугаар сарын 26-ны өдөр гарын үсэг зурсан “БНМАУ ба БНХАУ-ын хилийн гэрээ”-нь НҮБ-ын Нарийн бичгийн дарга нарын газарт бүртгэгдсэн олон улсын гэрээ, хэлэлцээрүүдийн 14375 тоот бүртгэлд 1975 оны 10 дугаар сарын 09-нд бүртгэсэнээр манай улсын өмнөд хил олон улсын хэмжээнд баталгаажсан байна.
Монгол, Оросын хил нь Монгол улс Манж чин улсад дагаар орсны дараа Хаант Орос улс, Манжийн хооронд байгуулсан 1689 оны Нерчүүгийн хилийн гэрээ, 1727 оны Буурийн гэрээ, Хиагтын гэрээ, 1864 оны Тарвагатайн протокол, 1881 оны Санкт-Петербургийн гэрээгээр анх үүсгэн тогтоогдсон.
Энэхүү тогтоосон хилийг баримтлан Монгол улсын хойд хил нь БНМАУ, ЗСБНХУ -ын хооронд байгуулсан 1958, 1976 оны хилийн гэрээнүүдээр шинэчлэн тодотгож тогтоосон бөгөөд хилийн шугамыг бодит газар дээр нь тогтоон тэмдэглэх ажлыг БНМАУ, ЗСБНХУ-ын хоорондхи монгол-зөвлөлтийн улсын хилийн тухай 1958 оны Гэрээ ба 1959-1960 онд хилийг газар дээр нь тогтоон тэмдэглэсэн баримт бичгийн дагуу 1977-1979 онд явагдаж, улсын хилийн анх удаагийн хамтарсан шалгалтыг 1987-1996 онд хийж дуусгасан байна.
Ийнхүү Монгол улсын дархан хил олон зуун жилийн туршид өөрчлөгдөн хувирсаар ХХ зууны дунд үеэс олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн өнөөгийн хил хязгаар, газар нутагтай болсон билээ.
Харин зуунаас эхэлсэн улс төрийн тархай бутархай байдал монголын нэгдмэл байдлыг сулруулж, монголчууд өмнөд монгол, Халх монгол, Баруун монгол буюу Ойрад гэсэн харьцангуй биеэ даасан гурван хэсэгт хуваагдахад хүргэжээ.
Чухам үүнтэй уялдан хойд нутгаа монголчууд зохих ёсоор анхаарах, өөрсдийн нутаг бэлчээрээс зах заагийг нарийн тодорхойлон тогтоох, түүнийгээ сахин хамгаалах шаардлагатай болсон.
Монголчууд Сибирь, Байгаль нуур хавийн газар нутагт бүрэн суурьшиж чадаагүй нь тэдний эрхлэх үндсэн аж ахуйтай нь холбоотой бөгөөд энэ нь нүүдлийн мал сүргийг тал хээрийн бүс нутагт адгуулан хариулах боломжтой байдгаар тайлбарлагдана.
Монголын эзэнт гүрэн 1260-аад оны үеэс Монгол, Түвд Хятадыг батгаасан Юань улс, Дундад Ази, Дорнод Туркестаныг хамарсан Цагадайн улс, Иран, Ирак, Өвөр Кавказын эзэлсэн Хулагугийн буюу Ил хаадын улс, Кипчакийн тал, өмнөд оросыг багтаасан Алтан ордны улс гэсэн дөрвөн том улсад хуваагдсан юм.
Байгалийн шинжлэх ухааны хүрээлэнгүүд байгуулагдсан бөгөөд тэдгээрийн хамгийн алдартай нь Шведийн Байгалийн түүхийн музей, Бергианска трэдгарден ботаникийн цэцэрлэг юм.