polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
1925 онд Японы "Манжуур" хөлөг онгоц хүндрүүлэгч бүхий утсыг доош нь унжуулах аргаар Марианы хонхор хавьд 9814м гүнийг тэмдэглэсэн нь дэлхийд Марианы хонхорыг хэр гүн болохыг анх мэдүүлсэн юм.
Өнгөрсөн зуунд Марианы хонхорын гүнийг Зөвлөлт Холбоот Улсын "Витязь" онгоцны хэмжсэнээр 11034м хэмээн тэмдэглэдэг байсан боловч сүүлийн үеийн судалгаагаар 10911м гүн болох нь тогтоогджээ.
Гэвч Марианы хотгорын гүний хэмжээний тухай мэтгэлцээн намжаагүй тул 1984 онд Япончууд "Такүёо" хэмээх судалгааны хөлгийг илгээж, сүүлийн үеийн технологи ашиглан 10924м байна хэмээн тогтоожээ.
Өдгөө олон удаагийн судалгаагаар хөдөлшгүй батлагдсан хэмжээ нь 1995 оны 5-р сард Японы судалгааны хүнгүй онгоц "Кайкоо"-гийн хэмжсэн 10911м нь хамгийн гүн бөгөөд түүнээс гүн хэсэг байгаа эсэхийг албан ёсоор хэлэхэд хэцүү.
1957 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын усан цэргийн флотын "Витязь" хөлөг 11034м гүн хэсэг тэмдэглэгдсэн хэмээн зарлаж, "Витязийн ангал" хэмээн нэрийдсэн.
Нийгмийн гишүүний хувьд хүний эзэмшсэн мэдлэг, шүтлэг, урлаг, ёс суртахуун, дадал зуршлын нэгдлийг соёл гэх бөгөөд түүнийг нийгмийн шаардлагад нийцүүлэн нэг үеэс дараагийн үед дамжуулан уламжлах хэрэгслийг боловсрол гэж ойлгоно.
Боловсрол гэдгийн дор түүхээр бий болсон, нийгмийн ухамсарт зохих хэмжээгээр суусан, ямар нэгэн төгс дүрд зориуд чиглүүлэн бие хүний оюун санаа, бие бялдар, нийгмийн шинжийг төлөвшүүлэх бүх л үйл явцыг ойлгоно.
Агуулга нь эцсийн эцэст тухайн нийгмийн нийгэм эдийн засаг, улс төрийн байгууламж, түүний материал техникийн түвшнээр тодорхойлогдох шинжлэх ухааны мэдлэг чадвар, дадал, зан суртахууны үнэт зүйл, биеэ авч явах хэм хэмжээг нийгмийн гишүүдэд эзэмшүүлэх үүрэг бүхий сургалт, хүмүүжлийн бие даасан тогтолцоог боловсрол гэж ойлгоно.
Хэрвээ хувь хүний түвшинд буюу явцуу утгаар авч үзвэл боловсрол нь "хүний өөрийгөө боловсруулж хөгжүүлэхийн тулд ухамсартайгаар хийж байгаа танин мэдэх үйл ажиллагаа, түүний үр дүн" гэж тодорхойлж болно.
Харин нийгмийн түвшинд буюу өргөн утгаар нь авч үзэж байгаа тохиолдолд боловсролыг "иргэдийн сурч боловсрох, хөгжих эрхээ эдлэхэд нь төр, нийгмээс дэмжлэг үзүүлж байгаа үйлчилгээ, түүний үр дүн" гэж тодорхойлж болно.
Албан ёсны бус боловсрол нь голдуу гэртээ, эрдэм мэдлэгээр хязгаарлагдахгүй, жишээлбэл хүүхдийн, эцэг эхээсээ гэрээ цэвэрлэх, хоол хийх, мал маллах зэргийг суралцах явдал юм.
Харин өрнөдийнхнөөс 1806 онд Английн халим агнуурын онгоцны ахмад [[Абрахам Бристоу нээж, аавынхаа найз Уильям Эдений цолыг билэгдэн 1806 оны 8 сарын 18-нд "Лорд Оклэндийн эзэмшил" хэмээжээ.
1846 онд Английн шинэчлэгч Чарльз Эндербай Оклэндийн арлуудад газар тариалан, халим агнуур эрхлэх байгууллага байгуулж, маоричуудын нэг хэсгийг Шинэ Зеландын арлуудаас Оклэндийн арлууд руу шилжүүлэн суурьшуулах төлөвлөгөө гаргасан.
СУИС-ийн гадаад харилцаа өргөжиж, Английн Лондон хотын Вимбледоны урлагийн сургууль, Францын Лион хотын Хөгжмийн консерватори, ОХУ-ын Дорнод Сибирийн Соёл, урлагийн Улсын Академи, Кемерово мужийн Соёл, урлагийн Улсын Академи, Екатеринбург хотын Хөгжмийн Академи, Москвагийн Гнесиний нэрэмжит Хөгжмийн Академи, ХБНГУ-ын Мюнхен хотын Телевиз, киноны дээд сургууль, Японы Сока их сургууль, БНХАУ-ын өМөЗО-ны Багшийн их сургууль, Урлагийн дээд сургууль, Солонгос улын Чунг-Ангийн их сургууль, Югославын Белградын Соёл, урлагийн Академитай хамтран ажиллаж байна.
Английн Вимбельдоны урлагийн сургуультай хамтын ажиллагаатай бөгөөд багш, оюутан, сургалтын материал солилцох, эрдэм шинжилгээний хурал, семинар сургалт, ярилцлага зохион байгуулах, сургалтын удирдлага, зохион байгуулалт, ажлын арга барилаас харилцан суралцах, тоглолт хийх, үзэсгэлэн гаргах хэлбэрээр хамтран ажиллаж байна.
Соёл Урлагийн Их Сургууль нь 1957 онд үүсгэн байгуулагдсан улсын их сургууль бөгөөд нийслэл Улаанбаатар болон Улиастай хотуудад салбартай соёл, урлагийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг их сургууль юм.
Монгол улсын соёл, урлагийн салбарын эрдэм шинжилгээ, сургалт, уран бүтээлийн үндэсний цөм байж, олон улсын жишигт нийцэхүйц тэргүүлэх чадвар бүхий мэргэжилтэн бэлтгэх дорно дахины уран сайхны сэтгэлгээний төв болох.
Соёл, урлагийн их сургуулийн эх суурь анх МУИС-д 1957 онд театрын найруулагч, УБИС-д 1959 онд кино-драмын жүжигчин, 1967 онд дуулаач, 1989 онд ардын хөгжмийн мэргэжлээр бэлтгэж эхэлснээр тавигдан, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн 1990 ины 6-р сарын 8-ны өдрийн 292 тоот тогтоолооор Соёл, урлагийн дээд сургуулийг бие даалган байгуулж, 1992 онд Соёл, урлагийн их сургууль болгож өргөтгөжээ.
Нийт нийлүүлэлтийн бууралтаас хамаараад Хэрэв үйлдвэрлэл уналтын үед байх юм бол хүн ам, үйлдвэр, аж ахуйн газрууд бүтээгдэхүүн ба үйлчилгээг худалдан авахад зарцуулах хөрөнгийн хэмжээ багасна.
Энэ үед удаан эдэлгээтэй барааг худалдан авах явдал багасах бөгөөд үйлдвэр аж ахуйн газруудын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ багасч, хуучин тоног төхөөрөмжүүдээр үйлдвэрлэл явуулахыг хичээнэ.
Ажилгүйдэл гэдэг нь Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагын тодорхойлолтор тухайн улс орны ажил хийх насны ажил хийх сонирхолтой боловч тогтмол ажилгүй байгаа хэсгийг хэлнэ.
Ажилгүй байснаас өөрийн хэрэгцээт зүйлсээ авахад хэцүү, эсвэл боломжгүй болдог ба үүнээс болж сэтгэл санааны хямралд орж, эрүүл мэндэд сөрөгөөр нөлөөлж болно.
Ажилгүй хүн гэдэгт албан ёсоор хийсэн ажилгүй боловч ажил идэвхтэй хайж байгаа хүнийг хэлэх бөгөөд ажил хайхгүйгээр сууж байгаа хүнийг албан ёсны ажилгүй хүний тоонд оруулдаггүй.
Зарим пүүс хаагдаж, зарим нь шинээр байгуулагдаж хүмүүс нэгээс нөгөөд шилжих үед шилжилтийн улмаас үүссэн ажилгүйдлийн мэргэжил дадлага нь урьдын адил эрэлт хэрэгцээтэй байгаа учраас ажиллах хүчээ шууд худалдах боломжтой байх ба богино хугацаатай сайн дурын ба түр зуурын шинжтэй байна.
Европын Холбоонд Европын парламентын судалгааны төвийн мэдээлснээр 2018 оны 1-р сард 25-аас доош насны залуучуудын дунд хамгийн өндөр ажилгүйдлийн түвшин Грек , Испани , Итали улсад ажиглагдсан байна.
Ихэнх хүмүүс ажил солих үед үүсэх түр зуурын ажилгүйдлийг завсрын ажилгүйдэл гэх бөгөөд гэхдээ ажилчид шинэ ажилд ороход тодорхой хугацаа шаарддаг тул түр зуурын ажилгүйдэл үүсдэг байна.
Сумын нутагт алт, оюу, зэс, номин, усан ба утаат болор зэрэг үнэт эрдэнэс, төмрийн хүдэр занар, гантиг, цахиур, жонш, шохойн чулуу, төрөл бүрийн өнгийн шороон будаг зэрэг эрдэс баялагтай.
Манай нутгийнхны шүтээн болсон Алтанманзушир гэж нэрлэдэг их говийн сүрлэг уулс Цогт хайрхан, Цагаан хайрхан, Сэнжит цохио, Харганын мандаа, Товхош, Бэрх, Алтан зэрэг уул цармууд, Товхошийн ар, Багануурын гацаа, Их бага авгаш, Хөшөөт, Хөлийн ам, Тосон, Тээлийн хүн чулуун хөшөөнүүд, Урт булаг, Дааган дэл, Бага хөлийн сүг зураг, Асгат, Агуйт, Сэнжитийн гүнжийн зам, Цогт хайрханы агуйнуууд, Их, бага, Хар нуур, Мухарт, Нарийн голын эх зэрэг түүх дурсгалт болон үзэсгэлэнт газрууд байдаг.
Сумын нутгийн уулархаг хэсгээр хар модон ой, бургас, харгаас, мягмансанж, ванжингарав, сэврээ, алтан гагнуур, таван салаа дэгд, манчин зэмбэ, өвдөл, гомбо, жаргомбо зэрэг эмийн ургамлууд, үхрийн нүд, улаалзгана, тошлой, гүүн саам, мөөг, нохойн хошуу зэрэг цэцэг жимс ургадаг.
Мөн дээр үеэс уламжлан хэрэглэж, чанар чансаа нь танигдаж судар номонд тэмдэглэгдсэн Багануурын шунхан, Замбалын модны зодог, Нуурмагийн гиван, Мөсөнгийн булгийн жуган, Мухарт, Нарийн голын гоньд, Олон түрүүний дэгд хужир Их хайрханы сэндэр, барагшуун, Шаварт, Нарийн голын хаяагийн хунчир зэрэг ховор нандин эмийн ургамлууд энэ нутагт ургадаг.
Нутгийн хойд хэсгээр Багануурын Бэрх, Түдэвтэй уул, Тосон, Уужимын хяр, Их билчир, Налуу, Мөсөн, Харганын салаа, Сэнжитийн хярууд, дунд хэсгээр Товхош, Бор хирийн элсэн манхан, Цагаан хайрхан, Алтан, Ар баян айраг, Хүйтэн нуруу, Залаа Хуугаа, өмнөд хэсгээрээ Улаансээр, баруун зүүн Зос, Өвөр баян айраг, Цогт хайрхан зэрэг уул хяр цармууд, Улаагчны хар нуур, Бага нуур, Жаахан нуур, Урт булаг, Салаа, Баянзүрх, Өвөр улаагчин, Тээл, Мөсөн, Бургаст, Шаварт, Мухарт, Нарийн голууд бүхий говь хангай хосолсон уудам, үзэсгэлэн төгөлдөр нутагтай билээ.
1952 онд Эрдэнэхайрхан сумыг Чандмана-Өлзийт сумаас 6 баг, Завханмандал сумаас 1 баг авч байгуулан Эрдэнэхайрхан гэдэг том айлын тулгын чулууг тулан, гал голомтыг асаааж, шинэ хөрс суурин дээр, сум, баг, байгууллагуудынхаа шинэхэн удирдлагуудтайгаа хөгжил дэвшил, амьдрал тэмцлийн харгуй замд орсон түүхэн замналтай бөлгөө.
Сумын төв Алтан нь 48º 07 ' өргөрөг, 95º 43' уртраг далайн төвшнөөс дээш 1850 метрт өргөгдсөн Хайрхан худаг, Улаанбаатараас 1100 км, аймгийн төвөөс 115 км алслагдсан, 1924 онд Хантайшир уулын аймгийг байгуулж засаг захиргааны нэгжүүдийг шинээр зохион байгуулахад тус сумын нутагт Цэцэн Сарт-Уул, Шинэ хошууны харъяанд байсан нутгуудад Бугат, Цогт-Уул, Эрдэнэ-Уул, Айраг сумдыг байгуулжээ.
Эрдэнэхайрхан сум нь эртнээс Халхын Засагт Хан аймгийн Сэцэн засгийн хошуу, Богд Хаант Монгол Улсын үед Сартуул Сэцэн вангийн хошуу, 1924 оноос Хан Тайшир Уулын аймгийн Сэцэн Сарт Уулын хошууны нутгийн төв хэсэг болох Хангай нурууны салбар уулсаас Их нууруудын хотгорын бүс нутгийг хамарсан 409.9 мянган га талбай эзлэн оршдог.
Эрдэнэхайрхан сум баруун талаараа Цэцэн-Уул сумтай 76.5 км, хойд талаараа Түдэвтэй сумтай 20 км , зүүн хойд талаараа Яруу сумтай 122 км, зүүн өмнө талаараа Алдархаан сумтай 10 км, урд талаараа Дөрвөлжин сумтай 38 км хиллэдэг.
Ахлах сургуульд байхдаа Овербрук сургуулийнхаа сагсан бөмбөгийн багт тоглож байсан бөгөөд түүнийг байсан 3 жилийн хугацаанд баг нь 56 ялж, 3 ялагдсан байдаг.
Түүнийг -д тоглож байх үе нь Филадельфи багтай нэг дивизионд харьяалагддаг Бостон Селтикс багийн алтан үе байсан бөгөөд Билл Расселлийн тэргүүлсэн Бостонд 7 жил дараалан Плей-оффт хожигдон, шигшээ тоглолтонд шалгарч чадаагүй юм.
1966-67 оны улиралд Филадельфи багийг Алекс Ханам удирдах болж, Чемберлен өмнөхөөсөө бага шидэлт гүйцэтгэж, авдаг оноо нь анх удаа 30-с бага болсон ч дамжуулалт нь эрс өсч, багийн амжилт нь ч сайжран анх удаа Селтиксийг ялж, тэр эрчээрээ анх удаа түрүүлжээ.
Тэр үед -гийн багууд драфтын 1-р үед тамирчин сонгох эрхийнхээ оронд, нутгийнхаа тамирчныг сонгож болдог "Бүс нутгийн драфт" гэгдэх дүрэмтэй байсан бөгөөд тэр дүрмийн дагуу Филадельфи Уорриорз баг түүнийг сонгожээ.
Нас ахихын хэрээр оноо, самбараас бөмбөг авах үзүүлэлт нь буурч байсан боловч тэр үед хүчирхэг байсан Лэйкерсийн гол тоглогчдын нэг болж, 1972 онд 2 дахь удаагаа аваргын цомыг гартаа атгажээ.
Анх Хантайшир уулын аймгийн Баян-Өндөр уулын хошуу буюу Жонон вангийн хошууны хамжлага ардуудаас бүрдсэн сумыг таслан байгуулж нутгийнхны шүтээн “Залаажинст” уулаар нэрлэж, “Ямаан дээлт” хэмээх хочтой Гоонсүрэн хэмээх хүнээр даргалуулсан түүхтэй ажээ.
Гэтэл “Баартагчингуудын хөдөлгөөн” гэгч өрнөж шинэ сумын удирдлагад захирагдахгүй зөрчилдсөнөөс 1932 оны үеэс сумыг буцаан нэгтгэхэд хүргэжээ.
1955-1956 онд Шинэжинст суманд анхны жижиг нэгдлүүд үүсэж, 1958 оны намар тэдгээрийг нэгтгэн “Дэлгэрэх” нэгдлийг байгуулснаар тус сумын хөгжил цэцэглэлтийн түүх эхэлжээ.
Говийн гоёл болсон үзэсгэлэнт баянбүрд бүхий газруудад нь хар сүүлт зээр, хулан хавтгай, мазаалай баавгай, цөөвөр чоно, цоохор ирвэс зэрэг дэлхийд ховор амьтад нутагладаг.
Ногоон цавын хоолой, Дөш хайрхан, Дархан булаг, Цагаан хаалга, Улаан хайрхан, Зуун мод, Хүж хад гэх мэт аянчин жуулчдын сэтгэлийг соронздон татдаг байгалийн үзэсгэлэн төгс газруудтай.
Уран зохиолд мөнхөрч, ард түмний оюун бодолд сүмбэрлэсэн хилчин уул, эх нутгийн минь байгалийн харуул, ЮНЕСКО-гийн шим мандлын санд бүртгэлтэй домогт хөх сүмбэр оргил Сэгс Цагаан Богд хайрхан энэ л сумынх.
Найраглалын гол дүр болсон тэмээчин бүсгүй Надмидын Сүхбат нь уран зохиолд мөнхөрсөн баатар төдийгүй нутаг усаа олон түмний танил болгож алдаршуулсан гавъяатай хэмээн “Алтан гадас” одонгоор энгэрээ мялаажээ.
Эдүгээ сумын мал 200 мянга давж, 2015 оноос төвийн эрчим хүчинд холбогдож, зах хязгаар газарт тохиолддог бэрхшээлүүдээс бага багаар ангижирч, эдүгээ өндөр хурдны цахим сүлжээ, үүрэн холбооны операторууд бүхий шинэ цагийн төв суурин болж хөгжиж байна.
Ниламата Пуранаас уснаас хөндийн гарал үүсэл, нэр хүндтэй геологичид нотлогдохгүй нь баримтыг тайлбарлах, газрын маш нэр хатаалтын үйл үгээс хэрхэн харуулж байна - "ус" гэсэн утгатай ба " нь" гэсэн үг юм.
эсвэл буюу , "тэнгис, эсвэл уулын" нь агшилт байх авдаг Кашмирийг онол ч бас байдаг " нуурын усыг хуурай учир нь дансны кредитэд нь мэргэн, Кашмир энэ нь нөхөн сэргээлт өмнө байсан юм. Пуранаас "далайн нуур, уул гэсэн үг юм.
Хинду шашинтнууд ихэнхийг нь эзэлдэг боловч олон үндэстэн ястан, шашинтнуудаас бүрдэх Энэтхэг, исламын шашныг төрийн шашнаа болгосон Пакистан нь зэрэг тусгаар тогтнолоо зарласан тул шашнаас болж ислам шашинтнууд Пакистан руу, Хинду шашинтнууд Энэтхэг рүү нүүдэллэж эхлэв.
Сумын төвд 560 гаруй хүүхэдтэй, 160 хүүхдийн хүчин чадалтай дотуур байр бүхий бүрэн дунд сургууль, улсын тэргүүний Ундраа цэцэрлэг, 10 ортой хүний их эмчийн салбар, Соёлын төв, Номын сан, Улсын үрийн нөөц, Холбоо шуудангийн салбар, Сэлэнгэ үүлдрийн үхрийн цөм сургийн үржлийн төв, цаг уурын станц зэрэг төр төсвийн байгууллагууд, халуун ус, үсчин, шатахуун түгээх станц, эмийн сан, Хаан болон Хадгаламж банк, зочид буудал, гурилын үйлдвэр, зэрэг худалдаа үйлчилгээний 13 цэг иргэддээ үйлчилж байна.
Атар–3 тариалангийн хөгжлийн үндэсний хөтөлбөрийн хүрээнд Ингэттолгой ХК, ИНТОСЭ ХХК, Хастав ХХК, Оргил Дэлгэр ХХК, Өрмөгтэй ХХК зэрэг аж ахуйн нэгжүүд хөнгөлөлттэй зээлд хамрагдан 1.4 тэрбум төгрөгийн техник тоног төхөөрөмжөөр парк шинэчлэл хийж 864 га-д усалгаатай тариалан эрхлэхээр тоног төхөөрөмж суурилуулан 2012 онд 668 га талбайд усалгаатай тариалан эрхэлсэн байна.
Сумын иргэдийн амьжиргааны гол эх үүсвэр эдийн засгийн үндэс болсон тариалангийн үйлдвэрлэл нийт 15153 га-д эргэлтийн талбайтайгаас 70%-ийг ААН, 30%-ийг иргэд эзэмшин жилдээ 10–14 мянган тонн үр тариа, 7500-8900 тонн хадлан тэжээл бэлтгэн авч гурил мах, төмс хүнсний ногооны сумын хэрэгцээг 100% хангаж Орхон аймаг, Хялганат тосгоны зах зээлд нийлүүлж байна.
Сэлэнгэчүүдийн уламжлалт бог будаа тариалалтыг 2005 оноос эхлэн сумын бодлогоор дэмжиж 2010 онд энэ үйлдвэрлэлийг дагнасан Сайхан харзтай ХХК байгуулагдаж үйлдвэрлэлийн тоо хэмжээ, чанар жилээс жилд өсөн нэмэгдэж үлсын үндэсний тохирлын тэмдэг авч шилдэг 99 бүтээгдэхүүнд бүртгэгдээд байна.
Сум бүрт байгуулагдсан Агропарк, ХХААХҮЯ-ны шийдвэрээр олгогдсон дундын үйлчилгээний техникүүд жижиг аж ахуй болон иргэдэд үйлчилж шинэ сортыг турших газрын ашиглалтыг сайжруулахад ач холбогдлоо өгч байна.
Нийт нутгийн 75-78 хувийг ой мод эзлэж, хуш, хар мод, нарс, улиас зэрэг 10 гаруй модлог ургамал ерхөг согоовор, хялгана зэрэг өвслөг болон эмийн ургамал, самар, анис, нэрс, мойл, гүзээлзгэнэ зэрэг жимс элбэг, ойдоо баавгай, гахай, буга согоо, шилүүс, нохой зээх, хүдэр зэрэг ан амьтад олонтой, голдоо андотор, тул, зэвэг зэрэг 10 гаруй нэр төрлийн загас жараахайтай.
Хөдөөгийн Тариахтай, Сэлэнгэбүрэн, Атар багууд нь Сэлэнгэ мөрний хойд талд сумын төвөөс 24-110 км зайтай оршиж хүний бага эмчийн салбар, хүүхдийн цэцэрлэг, алслагдсан Атар багт бага сургууль ажиллаж байна.
Нийт хүн амын 40 гаруй хувьд төрийн үйлчилгээ үзүүлдэг хөдөөгийн эдгээр багууд төвийн эрчим хүчний системд холбогдсон, утсан харилцаатай, 6 сувгийн телевизийн антен, суурин утасны Инкомнет антен, гар утасны Скайтел, Мобиком, Юнителийн сүлжээ ашиглаж бүх багт Мобикомын сүлжээтэй байгаа нь орон нутгийн давуу боломжийг тодорхойлж байна.
Энэ түүхийг мэдэх бараг нэг л хүн үлдээд байгаа ахмад дайчин 90 нас гарсан Дамдинжав гуай Дух нарс уулаа улсын хамгаалалтад авахуулах юмсан гэж халаглаж суух юм.
Тус сум нь хойд талаараа ОХУ-ын Буриад улстай 180 орчим км-ээр хиллэж Баруун ба баруун хойд талаараа өөрийн аймгийн Тэшиг, Хутаг-Өндөр, Бугат сум урд талаараа Орхон аймгийн Баян-Өндөр сум, Зүүн урд, зүүн талаараа өөрийн аймгийн Хангал, зүүн хойд талаараа Сэлэнгэ аймгийн Цагааннуур, Түшиг сумдтай хиллэн Хантай, Бүтээлийн нурууны ойт хээрийн бүсэд оршдог.
1950-аад оноос тус сум нь казакын цагаан толгойт 15 бухыг авчирч монгол үхэртэй үржилд оруулж махны чиглэлийн үхэр бий болгох эрдэм шинжилгээний ажлыг зоотехникч Цэвээн, ХАА-н дээд сургуулийн багш мал аж ахуйн шинжлэх ухааны доктор Р.Жавзмаа нараар удирдуулан урт хугацаанд явуулсны үр дүнд махны чиглэлийн “Сэлэнгэ” үхрийг бий болгож 1984 онд махны чиглэлийн хамгийн анхны үүлдрээр батлагдан үүлдрийн удирдагч ХАА-н дээд сургуулийн багш Р.Жавзмаа, сумын ерөнхий зоотехникч О.Мэдэхгүй, үржлийн тоо бүртгэгч П.Балгансүрэн, малчин Г.Банзрагч, Ч.Ойдов, нар Төрийн соёрхол хүртсэн байна.
Өндөр ашиг шимт Сэлэнгэ үүлдрийн үхрийг өсгөн үржүүлэх цөм сүргийн Сэлэнгэ төвийн үйл ажиллагаа нь өсвөр үхрийг үржүүлж үүлдэр угсаа сайжруулагчаар ашиглахад чиглэгдэж байна.
Сэлэнгэ сум Монгол улсын Засгийн газар, аймаг, сумаас дэвшүүлж буй жил бүрийн зорилтуудыг орон нутгаа хөгжүүлэх өөрсдийн бодлоготой нягт уялдуулан ажилласнаар сүүлийн жилүүдэд аймагтаа 1-3-р байрт тогтмол шалгарч жил тутам 140 – 150 сая төгрөгийн зарлага санхүүжилтээр орон нутагт төрийн ажил үйлчилгээ явуулж, нийт зарлагад өөрийн орлогын эзлэх хувийг 80–90%-д хүргэн эдийн засгийн бааз сууриа өсгөх замаар иргэдийн амьдралын чанарыг дээшлүүлэхээр орон нутгийнхаа боломжийг дайчлан ажиллаж байна.
Ойн тухай хуулийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан ойн санг гэрээгээр хоёр аж ахуй нэгж, иргэдийн 27 нөхөрлөлийг байгуулан 75166 га талбайд ой зохион байгуулалт хийж гэрээ байгуулан байгаль орчноо хамгаалах нөхөн сэргээх ажлыг хийж байна.
Сүүлийн жилүүдэд иргэдийн жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжиж гадаад дотоодын хөнгөлөлттэй зээл тусламжид хамруулан жимс, жимсгэний тариалалт, өрхийн үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэн байнгын болон түр ажлын байрыг 200 гаруйг бий болгон ажиллаж байна.
Нутгийн хамгийн өндөр цэг нь Монгол орсын хил дээр байдаг далайн түвшнээс дээш 2027 метр өргөгдсөн Сарьдаг уул, хамгийн нам дор газар нь далайн түвшнээс дээш 700 метр өргөгдсөн Ингэттолгой болно.
Хаекыг сонгодог либерализм лүү оруулсан хүн бол яах аргагүй Людвиг фон Мизес бөгөөд Хаекын эдийн засаг болоод сонгодог либерализмд оруулсан хувь нэмэр нь Мизестэй салшгүй холбоотой.
Ф.А Хаек Виены их сургуульд сурч байхдаа Мизесын хичээлийг судалдаг байсан бөгөөд тэрээр Мизесын социалист бус үзлийг өөрийн төсөөлж байснаас хэтэрхий их байгааг мэдсэн.
1930-аад оны үед Лондонгын Кембриж дээр Кейнстэй хийсэн эдийн засгийн маргааны гол төлөөлөгч Хаек байсан бөгөөд түүний үзэл 20 орчим жил Лондонгийн Эдийн засгийн сургуульд чухал нөлөөтэй байжээ.
Хаек засгийн газрын хөндлөнгийн оролцоо, социализмын үеийн эдийн засгийн төлөвлөлт, нийгмийн байгуулалын хөгжил гэсэн гурван ойлголтыг боловсруулан томъёолсон нь бидэнд оруулсан томоохон хөрөнгө оруулалт байлаа.
Тэрээр 1921 онд 21-н настайдаа анх Эрх зүйч мэргэжлээр Докторын зэрэг хамгаалсан /Эрх зүйгээр мэргэших нь түүнд Эдийн засагт суралцахад нь улам дөхөм болж байв/ бөгөөд дараа нь 1923 онд 23-н настайдаа улс төрийн эдийн засагчаар докторын зэргээ тус тус хамгаалав.
Жүжгийн гол баатраар нь дураар авирлагч харгис эздийн эсрэг босож тэмцсэн тариачны бослогын удирдагч, "Төмөр нударга" хочтой рыцарь Гец фон Берлихинген хэмээх домогт түүхэн хүн гарч байдаг.
Тэрбээр энэ жүжгээ олон түмний дунд ихэд дэлгэрсэн доктор Фаустын тухай герман ардын домгоос сэдэвлэн бичсэн бөгөөд бодит ахуйн реалист дүр зураглалыг Библи судар, ардын аман зохиолоос уламжлалтай дам яриа, хийсвэрлэл, ёгтлол, уран сэтгэмж, бэлгэдлийн арга маягтай хослуулан дүрсэлсэн байна.
Дараа нь Лайпциг, Страсбургийн их сургуулиудад хууль эрхийн ухаан судлахын зэрэгцээ уран зохиол, анагаах ухаан, гүн ухаан, байгалийн ухааны чиглэлээр лекц сонсон, шинийг сурч мэдэх, орчлонт ертөнцийн хамаг л нууцыг тайлж таних гэсэн эл эрмэлзлээ бага хүүхэд цагаас аваад насан өндөр болсон хойноо ч орхиогүй бөгөөд мэдлэгийн өөр өөр салбарт хамаарах олон бүтээл туурвисан юм.
Энэ тухайд Гёте өөрийн намтартаа: "Миний энэ бяцхан номд гарах үйл явдлыг их чухаг, бүр гойд ач тустай ч гэж хэлж болно. Үүний хамаг учир нь цагаа олж гарсанд байгаа юм. Хүчтэй том бөмбөгийг нарийн утсаар дамжих уугих төдий цог дэлбэлдэг шиг залуу үеийнхэн доороо байгаа тулгуур суурийг өөрсдөө ухаж сэндийлсэн байсан учраас тэсрэлт ийм хүчтэй байгаа юм" гэж бичсэн байдаг.
Гёте өөрийн дотны нөхөр Эккермандаа "Амьдрал байнга хөгжиж, хүмүүс хоорондын харилцаа 50 жил тутам солигдож байдаг. 1800 онд үлгэр жишээ юм шиг санагдаж байсан ёс дэглэм 1850 он гэхэд сөнөж сүйрэхдээ тулж, түүхэн хөгжилд саад болоод ирнэ" гэж ярьж байжээ.
Залуу Вертерийн шаналан хэвлэгдсэн даруйдаа Европын бараг бүх хэлнээ орчуулагдаж, өөрсдийгөө Вертерийн адил байдалд байна хэмээн ухаарч ойлгосон залуус энэ романыг шимтэн уншицгааж байжээ.
Тэрбээр их сургуулийн оюутан ахуй цагаасаа тархай бутархай улс үндэстнээ нэгтгэх, феодалын хоцрогдлыг халах зорилготой "Шуурга ба түрэлт" хөдөлгөөний идэвхитэй гишүүн болж, эх орноо дэвшил хөгжлийн замд оруулах үйлсийг тууштай дэмжигч байжээ.
Тэрбээр жаахан хүүхэд байхаасаа гэрийн багшаар гадаад хэл, тоо бодлого, бодисын зүй, түмэн бодисын ухаан заалгаж, эцгийнхээ цуглуулсан номын санг ашиглан сайн боловсрол олж авчээ.
Чухам энэ л итгэл үнэмшлээ түүнийг алдаршуулсан анхны том зохиол болох Гец фон Берлихинген эмгэнэлт жүжигтээ зууны үед германд гарсан тариачны дайны тухай сэдвээр дам үзүүлсэн байна.
Гёте 16 настайгаасаа шүлэг бичиж байсан бөгөөд уран бүтээлээ яруу найргийн богино хэлбэр, уянгын шүлэг, дууль, найраглал, зэргээс эхэлсэн боловч улмаар жүжгийн зохиол туурвих болжээ.
Гёте 1600 орчим шүлэг бичсэнээс амьдралыг үгээр зурагласан, чихнээ яруу эгшиглэнтэй сонсдох олон шүлэгт нь хожим Бетховен, Моцарт, Шуберт нар ая зохион олны дунд ихэд дэлгэрсэн юм.
2021 онд Талибанчууд Кабулыг булаан авахаас өмнө тус улсыг Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан Улс гэж нэрлэдэг байсан бол одоо Афганистаны Исламын Эмират Улс гэж нэрлэдэг.
Өөрийн хичээл зүтгэл, оюун ухаанаараа элдэв зовлон хүлээснээс өөрийгөө ангижруулах чадал хүний дотоодод, өөрт нь байдаг тул өөрийгөө хөгжүүлж, аливаа дарамтаас өөрийгөө чөлөөлөхийн тулд хувь хүн нэг бүр чармайлт гаргахыг сурган зааж, урамшуулан, хөгжөөж байв.
Будда хэлэхдээ: " Сайн замыг л Татагата нар ( үнэнд хүрсэн буюу Үнэнийг олж нээсэн хүмүүс гэсэн утгатай Буддаг нэрлэсэн өөр үг) номлон заадаг. Сайн үйлд та нар өөрсдөө л шамдагтун гэжээ. Хэрвээ Буддаг "аврагч" гэж нэрлэх юм бол энэ нь Будда зөвхөн зовлонгоос чөлөөлөгдөх, Нирваанд хүрэх зам мөрийг нээж , заасанд л оршино гэсэн утгаар илэрхийлэгдэнэ.
Тухайн үеийн ёс заншлын дагуу тэрээр бага залуу 16 насандаа Ясодара хэмээх үзэсгэлэнт, залуу авхайтай гэрлэсэн бөгөөд 29 настайдаа цорын ганц хүү болох Рахуллаагаа төрсний дараахан нь тэрээр амьдралын бодит байдал, хүн төрөлхтний зовлон зүдгүүрийг нүдээр харж, хорвоогийн энэ зовлон зүдүүрийг хэрхэн яаж даван туулах арга замыг олж нээхээр сэтгэл шулуудаж, энэ бодлоо биелүүлэхээр хаант улс, баян тансаг амьдралаа бүгдийг орхин одож, даяанч болжээ.
Ийнхүү даяанч болсон Готама Ганга мөрний хөндийгөөр 6 жилийн турш хэрэн явж, шашны нэрт зүтгэлтнүүд, багш нартай уулзан учирч, тэдний номлол сургаал, бясалгалыг судлан дагаж, даяанч нарын хүнд хэцүү, маш нарийн дэг журмыг хатуу сахиж байлаа.
Ийн явж байгаад нэгэн орой Буддагаяад Неранжана голын эрэг дээр модны ёроолд бясалгал үйлдэн сууж байгаад гэгээрэлд хүрсэн бөгөөд тэр цагаас хойш Будда хэмээн алдаршжээ.
Буддын номлол ёсоор нэг эринд 5 будда ирэхээс эдүгээ бидний амьдран байгаа энэ цагийн будда нь Готам Будда бөгөөд дараачийн 5 дахь будда бол Майттэяа буюу манайхны хэлдэг Майдар бурхан юм.
Үүнийхээ дараа нь анхны сургаал номоо өөрийн таван даяанч нөхөддөө айлдсан ба түүнээс хойш Будда 45 жилийн турш янз бүрийн анги давхрагын хүмүүс, хаан хийгээд харц тариачин, бярман болоод тэнүүлчид, баян болоод ядуу гуйлагчид, ариун үйлстэн хийгээд тонуулч, дээрэмчин зэрэг эр, эм бүхий л хүмүүст өчүүхэн ч ялгавралан үзэлгүйгээр сургаал, номоо номлож явжээ.
1989-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны орлогч гишүүн, Төлөвлөгөө, эдийн засгийн улсын хорооны дарга бөгөөд Сайд нарын Зөвлөлийн нэгдүгээр орлогч дарга
Тэрээр 1970 онд Эдийн засгийн шинжлэх ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан бөгөөд Олон улсын дээд боловсролын академийн жинхэнэ гишүүн, Москвагийн эдийн засаг, статистик, информатикийн их сургууль, МУИС-ийн Хүндэт доктор цолтой.
1950 онд Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын долоон жилийн дунд сургууль, 1956-1961 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын Москва хотын Эдийн засаг-статистикийн дээд сургуулийг төгсчээ.
Үүний зэрэгцээ - зууны үед Арменид Арменийн язгууртнуудыг шинэ цэргийн нүүдэлчин монгол, түрэг, күрд язгууртнууд аажмаар нүүлгэн шилжүүлэх үйл явц өрнөв.
Өнөөгийн Арменийн нутагт МЭӨ 4-р зуунд Арташес хаан Их Армени улс бий болгож МЭӨ 428 он хүртэл оршин тогтносон бөгөөд Тигран хааны удирдлах үед мандан бадарч байжээ.
1918-1920 оны хооронд богино хугацаанд "Бүгд Найрамдах Ардчилсан Армени Улс" нэрээр тусгаар тогтнож байгаад ЗХУ-д нэгтгэгдэж "Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Армени Улс" болсон.