polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Баттулга зарлиг гаргаж Үндэсний шигшээ багийн тамирчин Доржсүрэнгийн Сумъяад Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар цол хүртээж /2017.11.01/ шагналыг гардуулан өгөв.
Доржсүрэнгийн Сумъяа — жүдо барилдааны 57 кг жинд олимпын мөнгө, Дэлхийн АШТ-ий алт, хошой хүрэл медаль, Азийн наадмын хошой хүрэл, Азийн АШТ-ий алт, хошой хүрэл медаль хүртсэн, Монгол улсын эмэгтэй жүдоч.
Да лам Цэрэнчимэд Чин ван Ханддорж нар санаачилан 1911 оны 7 дугаар сард Богд гэгээнд бат оршил өргөхөөр ирсэн Халхын дөрвөн аймгийн хан, чуулганы дарга, жанжин, хутагт хувилгаан зэрэг ихэс дээдсийг Богд уулын Нүхтэд цуглуулан, Манжаас тусгаарлах хэргийг хэлэлцүүлэн дэвшүүлжээ.
Чингээд эл хэрэгт Хаант Орос Улсаас тусламж гуйхаар Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд, өвөрлөгч түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан нарыг итгэмжлэн зарж байжээ.
1912 оны Орос-Монголын хэлэлцээрийн үеэр эсэргүүцэл илэрхийлж, нармай Монгол Улсыг хүлээн зөвшөөрөхгүй бол хэлэлцээрийг таслана хэмээн мэдэгдэж байсан.
Тэр Монголын тусгаар тогтнолын баталгаа зөвхөн Оростой холбоо тогтоосноор хангагдахгүй, харин бусад хүчирхэг улсуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэх нь чухал гэж үздэг байсан тул 1913 онд бинт ван Гончигсүрэний хамт Японтой харилцаа тогтоохоор Хайлаарт очиж, Оросын явуулгаар мухардаад буцаж ирж байжээ.
Энэ бүхний эцэст 1914 онд түүнийг баруун хязгаарыг тохинуулах сайдаар томилж Нийслэл Хүрээнээс холдуулсан бөгөөд замдаа 5-р сарын 7-нд сэжиг бүхий байдлаар нас барсан гэдэг.
Гомбын Цэрэнчимэд (1872 онд Их шавьд төрж, 1914 оны тавдугаар сарын 7-нд нас барсан) нь Монгол Улсын төрийн нэрт зүтгэлтэн, тусгаар тогтнолын төлөө, Манжийн дарлалын эсрэг тууштай тэмцэгч, Богд Хаант Монгол Улсыг үүсгэн байгуулагч гол удирдагчдын нэг, Монгол улсын шадар сайд, бүгд захирах сайд, Дотоод Яамны хэргийг Бүгд Захиран Шийтгэгч яамны тэргүүн сайд Да лам Гомбын Цэрэнчимэд юм.
Мё Чон нь курёгийн вангийн засаглалыг дэмжигч байсан тул Алтан улсын шахалт дарамтыг эсэргүүцэж, улсын нийслэлийг Согёнд шилжүүлж, Алтан улстай байлдахыг уриалагчдын нэг байв.
1135 онд Инжун вангийн зарлигаар Мё Чонгийн талын зарим албан тушаалтныг огцоруулж, шийтгэсэнд Мё Чон Согён хотод Тэйви хэмээх шинэ улс байгуулснаа зарлаж бослого гаргав.
1136 онд Ким Бушик сайдаар удирдуулсан Курёгийн цэргүүд Пёнянд дөхөж очиход Мё Чон өөрийн хүмүүстээ алуулж, бослого гаргасан цэргүүд бууж өгснөөр уг бослого төгсөв.
1126 оны эхээр И Жагёмын эрх мэдлийг эсэргүүцэж Ким Чан, Ан Порин түшмэлээр удирдуулсан хорин таван залуу түшмэд бослого гаргаж, вангийн ордон, хэд хэдэн сүм хийдийг эзэлсэн ч, И Жагёмын талын цэргүүдэд ялагдан алуулсан.
Мөн жилийн 5 сард И Жагёмын итгэлт цэргийн түшмэл Чок Чунгён өөрийн захиргааны цэргүүдээ удирдан бослого гаргаж, И Жагём болон түүний гэр бүлийг нь баривчлан цаазаар авч, заримыг нь Чолла муж руу цөлөв.
И Жагёмыг түлхэн унагахад баруун нийслэл Пёнян хотоос гаралтай күнзийн сурталтан Чон Чисан, буддын шашны лам Мё Чон, яруу найрагч Пак Сухан зэрэг түшмэдийн дэмжлэг чухал үүрэг гүйцэтгсэн тул албан тушаал хуваарьлахад Мё Чоныг Инжун вангийн зөвлөх түшмэлээр томилов.
Сукжун вангийн хөвгүүн Тэбан гүн Ван Бо-д төрийн эргэлт хийхээр хуйвалдсан ял тулгаж, түүнийг дэмжиж, байсан сөрөг хүчний түшмэл Хань Аньин тэргүүтэй ноёдыг цаазлан, Тэбан гүн Ван Бог алс газар цөлж, дагалдагч түшмэдийг баривчлан албан тушаалыг бууруулах, цөлөх, цаазлах зэрэг арга хэмжээ авчээ.
1124 оны эхээр И Жагёмын талыг баримтлагч цэргийн жанжин Чой Хонжэ, Чок Чунгён тэргүүтэй түшмэд төрийн эргэлт хийж, И Жагёмыг устгахаар хуйвалдаж байгаад баригдаж цөлөгдөв.
Энэ явдлын дараа И Жагём өөрийн охиноо Инжун вангийн их хатан болгон, төрийн бүх албан тушаалд зөвхөн өөрийн садан төрлийнхөн болон итгэлт хүнийг томилж аюулгүй байдлаа баталгаажуулахыг зорьжээ.
Ингээд И Жагёмд ялагдаж цөлөгдсөн ноёдыг цагаатгаж, Кэсонд буцаан дуудаж, Инжун вангийн И овогтны хоёр хатныг хатны суудлаас нь зайлуулж, алс газарт цөлөв.
Базарын Ширэндэв (1912 онд 5 дугаар сарын 15-нд Сайн ноён хан аймгийн Далайчонхор вангийн хошуу, өнөөгийн Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумын нутагт "Цохиот" хэмээх газар төрсөн–2001 онд нас барсан) - Монгол улсын нэрт эрдэмтэн, түүхч, төр нийгмийн зүтгэлтэн хүн байв.
Нэршүүлсэн хэмээхийн учир нь нэгд, энэхүү цаазын эхүүдэд Халх журам, Баруун хүрээний халх журам, Шавь яамны халх журам, Яамны халх журам хэмээх оноосон нэрийн алийг нь ч бичсэнгүй, хоёрт, Монголын түүхэн эх сурвалжуудад “Халх журам” нэрийг тэмдэглэсэнгүй, гуравт, харин “Улаан хацартад “Халх журамын бичгийн” гэсэн хоёр хэсэгт л тэмдэглэсэн байна.
Мөн “Улаан хацартын хуулга данс”-нд 1800-аад оноос хойш үйлдсэн эрх зүйн зөрчлүүдийг тэмдэглэсэн нь магадгүй эл үеэс хойш “Халх журам” гэж нэрлэсэн байж болох юм.
Нөгөө талаас “Улаан хацарт”-д дурдсан “Халх журамын бичиг” нь хэвлүүлж буй эхүүд мөн эсэхэд өнөөдрийг хүртэл судлаачид анхаарлаа хандуулаагүй бөгөөд тухайн зөрчлийг шийдвэрлэхэд баримталсан хэм хэмжээ нь энд хэвлүүлж байгаа эх сурвалжуудтай тэр бүр тохирохгүй, дөрөвт, тухайн цаг үед бичгийн нэгэн түшмэл халхын өөр өөр хошуунд тогтоосон цаазуудыг нэгтгэж, бусад хошуудад нэгэн мөр мөрдүүлэх зорилгоор нэгэн дэвтэр болгосон байж болох, тавд, “Гурван хошууны цааз”-д нэгдсэн эсэхийг нэмэлт оруулсан гэж үзээд байгаа бусад цаазуудад дурдаагүй, зургаад, нэмэлт оруулсан зохицуулалт хоорондоо давхардаж байгаа зэрэг нь магадгүй 1770-аад оны үед хэн нэгэн этгээд эмхтгэж эл үеэс хойш л “Халх журам” хэмээн нэрлэсэн бололтой.
Фүтаки “Шанзадба яаманд “Халх журам” гэдэг нэрээр эмхтгэсэн” гэж өгүүлэлдээ дурдсан ч хэзээ эмхтгэсэн болох талаар өгүүлсэнгүй, гэхдээ түүний санааг дэмжиж байна.
Бидэнд мэдэгдээд байгаагаар зууны эхэн хагасаас эхлэн Монголд бурханы шашин нэвтэрч эхэлсэнтэй зэрэгцэн хууль цаазын эх сурвалжуудын өмнө тахил хэсэг буюу бурханы шашны гүн ухааны агуулга бүхий шад шүлэг бичиж , цааз баталсан чуулганд оролцогчдын нэр, хэргэм зэрэг -ийг нэг бүрчлэн бичиж, цааз тогтоосон газар , орон, он цагийг билгийн улирлын он тооллоор, зарим тохиолдолд тухайн жилийн зурхайн бие махбодиор тэмдэглэдэг, мөн цаазын товч утгыг тэмдэглэдэг болсон байна.
Тухайлбал, Алтан ханы цаазад “Ум сайн амгалан болтугай. Ялгуусан бүгдийн дээдэд эрхшээсэн, зургаан зүйл огтоотын авралын орон Аръяабал нь алинд алиныг номхотгохын лагшинд хувилсан Алтан номын хааны зарлиг, .” , “Хоёр үнэнийг олсон, дөрвөн шуламыг дарсан, ялж төгс нөгцсөн Шугамуни бурханд мөргөмүү. . Дээд тэнгэр бурхны заяагаар төрсөн, тэнгэрлэг төрөлт, төгс эрдэм билгийн залгамж болсон алтан ураг хаан ахай, засаг барьсан Хатан баатар ноён, засаг барьсан дархан Түшээт ноён, Дайчин баатар ноён, Хөндлөн цүүхэр ноён, .” , “О сийн амгалан болтугай. Хоёр чуулганы далайн дунд Хоосон чанарын номын биеэс Хотол агсан бэлэг үлгэрээр цогтойёо чимсэн . баатар төмөр луу хэмээх жилийн намрын дундад сарын таван шинэд сайн өдөрт, Эрдэнэ засагт хаан, эхлэн Түшээт хаан, Убаши далай ноён, .” гэх мэт.
Пучковскийн “Монгольские рукописи и ксилографы Института востоковедения” бүтээлд “Яамны халх журам” хэмээх хоёр эх бичгийг “Дорнодахин судлалын институт”-д хадгалж байгаа тухай тэмдэглэсэн байна.
Энэхүү бүтээлээс хойш ОХУ-д үргэлжлүүлэн хэвлэсэн Дорнодахины институтэд хадгалж буй эх сурвалжийн жагсаалтад ч Халх журамын тухай тэмдэглэн өгүүлсэнгүй .
Монгол Улсын Үндэсний номын санд Халх журамын хоёр хуулбар эх, харин МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төвд “Яамны халх журамын дүрэм” хэмээх нэгэн хувилбар тус тус хадгалж байна.
Гэтэл манжийн эрхшээлийн үеийн монголын түүх, эрх зүйн түүхийн судалгаанд хариулт авмаар олон асуулт байгаа бөгөөд нэн тэргүүнд 1961-1911 оны хооронд монголын улс төрийн статус, хил хязгаарыг хэрхэн тогтоосон, засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн хуваарь хэрхэн бүрэлдэн тогтсон, монгол нутаг дахь манжийн төрийн орон нутгийн байгууллага хэрхэн бүрэлдэн төлөвшсөн, манжийн төрөөс монголд хэрэгжүүлж байсан улс төрийн бодлого гэх мэт олон асуулт, судалгаа эзнээ хүлээсээр л байна.
Мөн эл үеийн монголын хууль цаазыг “Гурван хошууны их цааз” буюу “Халх журам”-аар л төсөөлж, зарим нэгэн түүхийн судалгаанд “Монгол цаазын бичиг”, “Зарлигаар тогтоосон Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамны хууль зүйлийн бичиг”-ийн нэрийг дурьдсныг эс тооцвол бараг судлаагүй байна.
Халх журамын цаазууд нь манжийн үед монголчуудын хувьд тусгаар тогтнол бүрэн эрхт байдлаа хэвээр хадгалан, улс төрийн хувьд нэгдмэл байхыг эрхэмлэсэн хууль цаазын эх сурвалж болно.
Нөгөө талаас монголын улс төрийн бутралын үеийн хууль цаазын хэв шинж, уламжлалыг хадгалсан, нийгмийн олон талт харилцааг зохицуулсан, монголчуудын заншлын болон позитив эрх зүйн сэтгэлгээний хувьсал өөрчлөлтийг ажиглан дүгнэх боломжтой.
Профессор Н.Лүндэндорж “Төр, эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжлийн чиг хандлага” бүтээлдээ “- зууны үеийн монголчуудын хууль цаазын сэтгэлгээний бодит илрэлийг 1709 оны “Гурван хошууны их цааз” буюу “Халх журам”-ын үзэл санаа, зохицуулалтын арга хэлбэрээс олж харж болох юм.
1640 оны “Монгол-Ойрадын цаазын” гол зорилго агуулга – овог аймгуудын хоорондын зөрчлийг шийдвэрлэхэд гол зохицуулалт нь хандсан байдаг бол “Халх журам” монголын дотоод амьдралын харилцааг түгээмлээр зохицуулахад чиглэж, өмнө хуулиар бүрэн зохицуулагдаагүй олон харилцаанууд зохицуулалтад оржээ” гэж дүгнэсэн.
Амьтны итгэл бурхны шажин огторгуй газар түгтэл дэлгэрч Аль түүнийг баригч богд ламын өлмий очир мэт бат болоод Аргадал үгүй ерөөл барилдагсадын хамаг зовлон уггүй арилж Ахуй сайн үйлийн үр жаргалан улам арвидах болтугай.
Сувасди, хоёр чуулган нь алтан сүмэр мэт ил өндөр болоод Хоёр засгийг нь уламжлан тэжээн шийтгэгч шажины өглөгийн эзэд, Хоцролгүй дэлхий дахиныг сахигчид шажины засгийг хутагтын орон хүртэл арван зүгт гийгүүлэхүй зорин ерөөсүгэй би.
Хязгаар дахь монголын энэ оронд хиргүй үнэхээр туулсан бурхан багш тэр хөлийн өлмийгөөр эс гишгэвээс хязгааргүй зарлигийн гэрлээр номын засгийг арван зүгт дэлгэрүүлэн үйлдэв.
МЭӨ зуунаас хойш монголын эрх зүйн түүхэнд мэдэгдээд байгаа эе, язгууртны хуралдай, их хуралдай, зөвлөл, чуулган гэх мэт язгууртнуудын чуулганы зохион байгуулалтын хэлбэрийг түүхэн эх сурвалжуудад нэлээдгүй дурдсан боловч эх сурвалж одоогоор олдоогүй л байна.
Гэсэн хэдий ч түүхэн эх сурвалжийн мэдээнд тулгуурлавал МЭӨ 209 оноос МЭ-ний зууны дунд үеийг хүртэл шаньюу, толгойлогч, хаанд зөвлөх үүрэгтэй, харин - зууны эцэс хүртэл эрх хэмжээ нь өргөжиж улс орны нийгэм, улс төрийн амьдралд дүгнэлт өгч улс төрийн шийдвэр гаргах түвшинд хүрч, “ноёдын чуулган” хэмээх хурлын байгууллага институцын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах болжээ.
Нэн ялангуяа монголын улс төрийн бутралын үед ноёдын чуулганы үүрэг өргөжиж аливаа улс орны өмнө тулгарсан асуудлыг чуулганаар хэлэлцэж, эцэслэн шийдвэрлэж, уг чуулганы эцсийн шийдвэрийг “цааз”-ын хэлбэрээр баталгаажуулдаг байсан бололтой.
Тэнгэрийн тэтгэсний арван нэгдүгээр он зуны сүүл сарын хорин есөнд жасааны газраас илгээсэн нь, Тэнгэрийн тэтгэсний арван нэгдүгээр он зуны дунд сарын арванд: Засагт хан, Сэцэн хан, Дайчин ван Дэчинжав, Чин ван Ринчэндож, Туслагч жанжин Шигээ, туслагч жанжин жүн ван, туслагч жанжин бэйл, туслагч жанжин гүнтэн эхлэн хүрээний газраа чуулган нийлэхүйд тогтоосон нь ь-ь ь - - , , - , , , ь , , ь , ь-ь - ь-ь ,
Тэдний дундаас Манж аймаг зууны сүүлчээс мэдэгдэхүйц хүчжиж, бусад аймгуудаасаа давамгайлах болсон төдийгүй Зүрчидийн олон аймгийг Мин улсаас хараат байдлаас гаргаж, тусгаар улс болохын төлөө тэмцэх болжээ.
Ингэж манжууд өөрийн дотоод дахь хүчийг нэгтгэсэний дараа 1636 онд Өвөрмонголыг өөрсдийн эрхшээл оруулсны дараа 1644 онд хятадын Мин улсын Бээжин төвтэй хэсгийг эзлэн авч Чин улсыг байгуулснаар тэдгээр улс төрийн байр сууриар бэхжүүлэх, газар нутгаа өргөжүүлэн улмаар 1691 онд Хөхнуур дахь Долнуурт чуулган гарч Халх Монгол дагаар орсноор монголчуудын олон зуун жилийн улс төрийн бутрал үндсэндээ шийдэгдсэн байна.
Каляа хэмээх шороо бичин жилийн намрын дунд сарын сайн өдөр Очирай бат Түшээт хан, Халхын зүүн гарын цэргийг захирах туслагч жанжин ван эхлэн засгууд дээдийн зарлигаар чуулган чуулсан Орхон Туулын уулзарт хэлэлцсэн цааз
Тухайлбал, 1640 оны Ойрдын нутаг Тарвагатайн Улаан бурууд болсон Халх, Ойрдын ноёдын чуулган нь Азид нэгэнт хүчирхэгжээд байсан манжийн эсрэг нэгдсэн хүчээр тэмцэх, дотоодын улс төрийн үймээнийг даван туулах зорилготой байсныг уг чуулганаас баталсан “Их цааз”-ын агуулгад тодорхой дурдсан байна.
Хэдийгээр монголчууд ингэж олон удаагийн оролдлогоор нийгэм, улс төрийн бутралыг даван туулах оролдлого хийж байсан ч тэр бүр амжилтанд хүрч байгаагүй бөгөөд “1689 онд Халхын баруун, зүүн гарыг эвлэрүүлэх чуулганыг Манжийн хаан зохион байгуулж, Далай ламын элчийн удирдлагын дор Хүрэн бэлчир гэдэг газар хуралдуулж байсан баримт үлджээ.
Эл үед нэгд, хэдийгээр өргөн уудам нутагт тархан суурьшиж байсан ч монголын түүхэнд анх удаа 1689 , 1727 онуудад Хаант Оростой хамтран Халх монголын хил тогтоосон, хоёрт, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг хуулиараа баталгаажуулан, зохицуулах болсон, гуравт, төрийн захиргааны орон нутгийн суурин байгууллагын үндсийг тавьсан, дөрөвт, төрийн алба, түшмэлийн зэрэг дэвийг хуулиар тогтоосон, тавд, дорнодахины эрх зүйн сэтгэлгээ нэвтэрсэн, зургаад, дэлхийн оюуны соёлтой харилцах боломж нээгдсэн зэрэг нь монголын эрх зүйн түүх, сэтгэлгээнд эерэг нөлөө үзүүлснийг хууль цаазын эх сурвалжийг судлахад тодорхой харагдана.
Судлаачид Халх журамыг зууны монголын хууль цаазын эх сурвалж гэж үзсэнийг тухайн эх сурвалжид гарч буй он тооллыг баримталсан нь хэн бүхэнд тодорхой боловч агуулгыг нь авч үзвэл зууны үеийн эх сурвалж гэж үзэх бүрэн үндэстэй болно.
Японы монголч эрдэмтэн М.Хагихара “1691 оноос 1728 он хүртэл бол дан Халх журам байсан. Энэ үе бол өөр хууль цааз байсангүй. Өвөр Монголд бол хүчинтэй байсан Манж хааны Монгол цаазын бичиг нь ар Монголд бол хүчинтэй болоогүй байжээ” гэж Их шавийн хэрэг шийтгэсэн хуулга дансыг судалсан өгүүлэлдээ дүгнэсэн нь Халх журамын цаазуудын он цагийг тогтооход үнэтэй судалгаа болсон.
Хутагтын гэгээний өмнө сүсэг хүчин төгссөн Очирай Түшээт сайн хан, Далай сэцэн хан эхлэн их, бага ноёд гал луу жилийн намрын адаг сарын хорин таванд, Туулын голын Цагаан буланд хийдийн тусад цааз хэлэлцэв гэх зэргээр өгүүлжээ.
Ер нь тухайн цаазуудын зүйл, зурвасуудыг нэгэн цаазын бичиг болгон эмхтгэсэн нь цаг хугацааны хувьд 1770 оноос хойш л халхын хошуудад мөрдөж байсан цаазын бичгүүдийг бичгийн нэгэн түшмэл эмхтгэн нэгтгэсэн бололтой.
1770 он гэхийн учир нь халх журамд “ц - - -- - , ь -- ьь-ь - .” хэмээх нэгэн цааз бол уг цаазын бичигт гарч буй хамгийн сүүлийн он цаг бөгөөд Халх журам хэмээх нэрийг эмхтгэсэн бичгийн түшмэл өгсөн гэж үзэх үндэстэй.
Бидний судалж буй эх сурвалжид бичснээр “шороо үхэр жилийн зуны дунд хорин наймны учрал тохиосон сайн өдөр” буюу нийтийн он тооллын 1709 онд одоогийн Монгол Улсын Сэлэнгэ аймгийн Баруун-Бүрэн сумын нутаг дахь Амарбаясгалант хийдийн урьд би еэр урсах Ивэнгийн голын хөвөөнд Түшээт хан аймгийн засгийн хошой чин ван, эфү Дондовдорж, засгийн төрийн ноён Данзандорж, засгийн тэргүүн зэрэг тайж Байнцурдорж нарын гурван хошууны язгууртан, мэргэд ноёдын чуулган нийлж “Гурван хошууны их цааз” буюу “Халх журам” хэмээн нэршүүлсэн цаазыг баталсан.
Бидний судалгаанд хамрагдсан “Халх журам”-ын эх бичгүүдийг нь ямар нэг төрөлжүүлэлтгүй, зүйл хуваагаагүй байсныг эх бичгийн бичвэрийн дэс дарааллыг алдагдуулахгүйгээр зүйл хувааж цаашид ашиглахад хялбар болгохыг хичээсэн болно.
Гэхдээ 1950 оны үеэд уг эх сурвалжийг профессор С.Жалан-Аажав зүйл хуваан судалж байсан бөгөөд тэрээр эх бичгийн бичвэрийн дэс дараалалыг харгалзахгүйгээр хууль зүйн шинжлэх ухааны салбаруудаар нь хуваан авч үзсэн нь тухайн үеийнхээ судалгааны хүрсэн түвшиний шаардлагад бүрнээ нийцэж байсныг тэмдэглэмээр байна.
Арван зүгийн хамаг бурхадын хураангуйлсан үлэмж биет, Амьтан бүхнээ номын тариаг хандлан түгээгч, яруу зарлигт, Алагчлахуй үгүй нигүүлсэхүйгээр хотлыг удирдагч бодь сэтгэлт, Авралын эрхэн дээд ламд бишрэхүй бээр сүслэн мөргөмүй.
Амьтны оройн чимэг, дээд ламын өлмийн очир мэт батдан шажин бадарч, Аль түүнийг тэтгэгч өглөгийн эздийн насан урт болоод төр хийгээд улс дэлгэрэн, Аль муу үйлийн нэрийг дурдахын төдий ч тун үгүй болоод сэтгэл амууж, Ариун сайн явдал улам өрнөх нь хязгааргүй ундрах болтугай.
Манжийн Энх-Амгалан хааны буюу 1668 оны “Монголын цаазын бичиг”-т “Богд хааны зарлигаар гадаад олон аймгийн Монгол улсад их засаг цаазыг тараасан бөлгөө” гэж өгүүлсэн нь манжууд Монголын уламжлалт цаазын бичгүүдийг анхааран судалж байсныг гэрчилнэ.
Тийм ч учраас энэхүү 1668 оны “Монголын цаазын бичиг”-т “Их засаг” цаазын тухай дурдсан нь санамсаргүй хэрэг биш бөгөөд “Халх журам”-ын уг сурвалж нь монголын уламжлалт цаазууд болон манжийн хааны тогтоосон хууль цааз болохыг гадаадын эрдэмтэд тогтоон судалсан байдаг.
1800-аад оны үед холбогдох “Улаан хацарт” хэмээх хууль цаазын түүхэн эх сурвалжид “Халх журамын дүрэм” хэмээн тэмдэглэсэн нь бидний судалж буй эх сурвалжийн агуулгатай харьцуулан судлаагүй, мөн зарим нэгэн зүйлийн агуулга зөрүүтэй байгаа нь тухайн үеийн аль нэгэн хошуунд мөрдөж байсан хэм хэмжээг нэрлэдэг ерөнхий нэр байсан уу, эсвэл өөр Халх журам нэртэй хууль цаазын эх сурвалж байсан уу гэдэг асуулт зүй ёсоор тавигдана.
Өнөөдрийг хүртэл судлаачид 1709 оноос хойш “Гурван хошууны их цааз”-д нийт 14-20 удаа нэмэлт өөрчлөлт орж, халх даяар шийтгэх болсноор “Халх журам” хэмээх нэртэй болсон хэмээн судлаачид дүгнэснийг нягтлах шаардлагатай.
Мөн хэдэн удаа цааз буюу хуулийн хэм хэмжээ тогтоосон болохыг судлаачид янз бүрээр бичиж, тайлбарлаж байгаа нь тэдгээр судлаачид Монгол Улсын Үндэсний номын санд хадгалж байгаа уг эхийг судалсан уу, эсвэл өөр хувилбар эх бичиг байна уу гэдэг эргэлзээ төрүүлэхээр байна.
Ер нь тахил шүлэг нь 1640 оны Монгол Ойрадын “Их цааз” эл үед холбогдох бусад цаазын бичгүүдийн нэгэн адил тухайн үеийн нийгэм, улс төрийн байдлаас хамаарч агуулга нь харилцан адилгүй юм.
Манжийн төрөөс эхний үед Халх монголыг дотроос нь хагалан бутаргах, Халхын баруун, зүүн гарын зөрчлийг дэвэргэх бодлогыг тууштай явуулж байснаа, Ойрдын Галдан бошигтыг Халхын дотоод хэрэгт оролцох болсон тэр үеэс Халхын дотоод хямралыг намжаах бодлогыг баримталж, түүнийгээ хэрэгжүүлэхийн тулд Хүрэн бэлчирийн чуулганыг Манжийн хаан өөрөө санаачилан зохион байгуулсан нь тэр юм” .
Аврал бүхний хураангуй дээд ламын өлмий батдаад Ариун шашин хийгээд амьтны тусыг хоцрол үгүйеэ үйлдэн Аль түүний ном лугаа барилдсан ихэсийн насан өнөд уртдаад Ашид төр хийгээд зөв үйлээр хотлыг жаргаланд зохион Хэдий бүх буянт үйлсээр өдөр шөнийг нөгчөөсөөр Хэрэглэх ёст хүсэл өөрөө бүтэж бүрүүн Хэзээ бээр муу үйлсийн нэрийг ч үл сонсон Хэрэгт цагаан буяныг насад эдлэхийн өлзий болтугай.
Түүхэн хувь заяаны эрхээр Халх монголчууд манжийн эрхшээлд хэдийгээр 220 гаруй жил байсан ч эл үед өөрсдийн төр ёсны уламжлалт үнэт зүйлсийг мэдрэх, үнэлэх, нөгөө талаар их гүрний уламжлалт ёсыг бусдад мэдрүүлэх, манжийн төрийн бодлогод бие даасан улс төр, оюун санааны боломжит нөлөөллийг үзүүлэх зэргээр түүхийн өнгөрсөн он жилүүдэд урьд өмнө байгаагүй хүч гаргасны үр дүнд манжийн төрөөс зарим нэгэн эерэг бодлого баримталж байлаа.
Гэтэл эх бичигт “Гурван хошууны их цааз”-д өөр өөр агуулга бүхий 15 удаагийн цаазын оршил хэсэгт тухайн цаазад нэгдсэн тухай өгүүлээгүй, мөн халх даяар мөрдөхөөр тогтоосон хэм хэмжээ үндсэн эх бичигт ер дурьдаагүй байна.
Манжууд 16 дугаар зууны сүүл 17 дугаар зууны эх үеэс Ази тивд хүчирхэгжиж нэн ялангуяа эл үед монголд улс төрийн бутрал хүчинтэй болж нийгэм, улс төр, эдийн засгийн бүхий л салбарт гүн хямралд орсон нь монголын нөлөө бүхий язгууртнууд нэгэнт хүчирхэгжиж буй манжийг дагах, тэдгээртэй ураг барилдах зэргээр өөрсдийн улс төрийн байр сууриа алдсаар байсан юм.
Эл үеэс хойш монголчууд манжийн эрхшээлд орсноос хойш одоогоор мэдэгдээд байгаа хууль цаазын эх сурвалжуудын хамгийн сүүлийнх нь гэж хэлж болох “Халх журам”-д улс төрийн бутралын үеийн хууль цаазын эх сурвалжуудын нэгэн адил хэлбэртэй байна.
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн “Монголын төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны төв” БНХАУ-ын Өвөрмонголын Их Сургуулийн Монгол судлалын төвтэй сүүлийн жилүүдэд идэвхитэй хамтран ажиллаж байгаа бөгөөд бидний хамтран хэрэгжүүлж байгаа “Халх журамын судалгаа” төслийн хүрээнд энэхүү хууль цаазын эх сурвалжийн эх бичгийн судалгааг түмний хүртээл болгоод байна.
Үүнээс өмнө 1600-1639 оны хооронд болсон ноёдын хэд хэдэн удаагийн чуулган, 1640 оны Тарвагатайн Улаан бураад болсон чуулган нь монголын эрх зүйн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.
Монгол Улсад хадгалж буй “Халх журам” хэмээх нэр бүхий одоогоор олдоод байгаа 3 янзын эх бичгийн баруун хүрээний хэмээх тодотголтой “Халх журам”-д нийт 16 удаа хэлэлцсэн, эсвэл хэн нэгэн эрх мэдэлтэн тогтоосон хэм хэмжээг эмхтгэсэн байна.
Ингэж цаазын оршил хэсгийн ерөнхий байц нь монголын түүхийн улс төрийн бутрал хэмээх үеэс хойш тохиож байгаа нь нэг талаас эрх зүйн түүхэнд нэгэн шинэ үзэгдэл, нөгөө талаас төрийн байгуулалд ноёдын чуулганд цааз тогтоох эрх мэдэл шилжсэн нь хэмжээгүй эрхт хаант төрийн удирдлагад түүний нөлөө хүчтэй байсныг нотолно.
Дээрх он тооллуудад тогтоосон цаазад 1709 оны “Гурван хошууны их цааз”-д нэмэлт оруулсан, эсвэл эл цаазыг өөрийн хошуу нутагт мөрдөх болсон зэрэг ямар нэгэн агуулга байхгүй байгаа нь судлаачдын өгүүлсэнчлэн “Гурван хошууны их цааз”-д нэмэлт оруулсан гэх судалгааг няцаах хамгийн энгийн нотолгоо болно.
Халх журамын цаазуудыг ажиглахад ноёдын чуулганд тухайн үеийн нийгмийн нөлөө бүхий хэргэм зэрэгтэн, номын мэргэд оролцсон нь чуулганы үйл ажиллагаанд тэр бүр хүссэн бүхэн оролцох боломжгүй байсныг харуулж буйн дээр Монголд язгууртны хэмжээт эрхт хаант өөртөө засан тохинох улс оршин байсан бололтой.
зууны сүүл үеийг хүртэл монголын улс төрийн байгуулалд ноёдын чуулганы нөлөө хүчтэй болж нийгмийн амьдралын олон талт асуудлыг хэлэлцэн эцэст нь цааз баталж нийтээр дагаж мөрдөх болсон нь монголын эрх зүйн хөгжилд гарсан томоохон өөрчлөлт байсан гэж дүгнэх үндэслэлтэй.
Монголын эзэнт гүрэн унаснаас хойш монголчууд Төв Азид улс төр, эдийн засгийн бүхий л салбарт үзүүлэх нөлөө буурч байсан нь монголын зүүн өмнө орших Манж, тунгус угсааны аймгууд зууны эхэн үеэс хүчирхэгжих үйл явцтай холбоотой.
Ува сувасти, Хоёр чуулганыг сайтар төгсгөсөн тансалгүй бурхан хийгээд Хоёр үнэнийг хослон орохуй иш онол Дээд ном ба ухахуйяа алдаршсан хоёр лугаа төгөлдөр Хутагтан хувраг лугаа аргадалгүй дээд гурван эрдэнэд мөргөн сөгдмүй.
Эрх зүйн түүхэн эх сурвалжуудад “хэлэлцэн тогтоосон нь, хэлэлцсэн нь” гэх зэргээр тэмдэглэснийг ишлэвэл ямартай ч төрийн удирдлагад хамтын удирдлагын хэв шинж бүхий байнгын бус институц ажиллаж байсныг гэрчилнэ.
Энэхүү эх сурвалжуудын дотроос В, С эх хоорондоо агуулгын ямар нэгэн зөрүүгүй бөгөөд А эх нь агуулгын хувьд нөгөө хоёр эхтэй харьцуулбал бүрэн бүтэн гэж үзэх үндэстэй.
1690 онд Зүүнгарын ойрад монголчуудтай манж Чингийн цэрэг Улаан бутанд тулалдаад 1696 онд Энх амгалан хаан өөрийн биеэр 8 түмэн цэрэг авч мордон Зуун модноо Галданг дийлж дутаалгажээ.
Түүний засаглалын үед Тухай, Фиянгу, Жан Юн, Жоу Пэйгун, Ши Лан зэрэг олон жанжид гарч ирсэн нь олон удаагийн дайн байлдаанд ялалт байгуулахад чухал үүрэг байгуулсан.
1683 онд Тайвань дахь Туннингийн вант улсыг Кошингагийн ач Жөн Көшуан удирдаж байхад Ши Лангаар удирдуулсан тэнгисийн цэрэг очин мөхөөж газар нутаг хүн ардыг Чин улсад дагуур оруулжээ.
Тэрээр “Монголын байдал гэвэл миний хэлснээс нэн муу байна. Хаалган -аас Урга , Долон нуур, Гүй Хуачэн хүртэлх зам үнэхээр муу” гэж, чухал чухал газраас Монгол цэргийг ухруулж чадсангүй гэдгийг ярьсан нь тухайн үеийн зөв мэдээлэл юм.
Мөн тэрээр “Монгол цэрэг тухайн газрын уур амьсгалд тэсвэртэй боловч ―хятад цэрэг уур амьсгал ус шороонд дасаагүй нь хятад цэрэгт тун ашиггүй” байгааг дурдав.
Моррисон тэдгээр шалтгааныг үндэслэн “Хятадын цэргийн байлдах арга ба цэргийн сэтгэл санааг эртхэн өөрчлөхгүй бол Өвөр Монгол бас тусгаар тогтнох аюултай” гэж Хятадын засгийн газарт чанга сануулга өгч байв.
Байлдааны ажиллагааны баруун хэсэгт, тэр намрын тэргүүн сард Цахарын чиглэлд Монгол цэрэгт сум дарь зэрэг зэвсэглэл ихэд дутагдаж, зэр зэвсэг нэмж нийлүүлэхийг хүссэн хүсэлтийг удаа дараа Хөх хотын тэндээс Богд хааны засгийн газарт хүрч ирж байв.
Гэвч энэ үед Богд хааны засгийн газар, Өвөр Монголын дайны хэрэгцээг хангах үлэмж хэмжээний тусламжийн төсвөө батлаж чадаагүй тул Монгол цэргийн байлдааны ажиллагааг үргэлжлүүлж чадахгүй байдалд оров.
Үүний шалтгаан нь Орос улсаас авахаар төлөвлөсөн байсан зээлийн асуудал байсан боловч Хаант оросын засгийн газар урьд нь өгөхөөр амалсан зээлээ өгөхгүй болсон явдал байлаа.
Мөн Хаант Орос улс Өвөр монголыг чөлөөлөх дайнаа зогсоохыг шаардан Богд хааны засгийн газарт эдийн засаг, улс төрийн болон бусал бүх талын шахалт дарамтыг үзүүлсэн байдаг.