polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Хэдийгээр нүүдэлчин амьдрал нь суурин соёлын нөхцөлтэй нийцэхэд хэцүү боловч өнгөрсөн хэдэн зуун жилийн хугацаанд хятадууд янз бүрийн арга, ов мэх хэрэглэн зэрлэг догшин хөршүүддээ үзүүлэх нөлөөгөө маш их идэвхжүүлж чадсан учир өнөө үед нүүдэлчдийн тэн хагас нь Их хэрмийн ойр орших газар нутагт нэгэнт хятадчилагдаад байгаа ажээ.
Зарим нэг онцгой зүйлийг эс тооцвол эндхийн монголчууд хуучнаараа мэт, эсгий гэртээ амьдарч, мал сүргээ хариулсаар байгаа боловч гадаад төрх шинжээрээ ч, түүнээс бүр илүү зан чанараараа ч умардын монголчуудаасаа эрс ялгагдах болж, хятадуудтай хавьгүй адилхан болжээ.
Миний бие залуу анд Михайл Александрович Пыльцовын хамт шуудангийн тэргээр Сибирийг туулан, Монгол орон болон түүнтэй залгаа орших Дотоод Азийн нутаг орнуудаар хийх бидний аялал эхлэх ёстой Хиагтад 1870 оны 11-р сард ирлээ.
Хотын гудамжуудаар явах тэмээн хөсөг, монголчуудын наранд борлосон шанаархаг нүүр царай, урт гэзэг унжуулсан хятадууд, үл ойлгогдох харь үг яриа-энэ бүгд эх орноос минь, ойр дотно, нэн эрхэм юм бүхнээс минь удаан хугацаагаар хагацаах тэр ганц алхмын өмнө бид зогсчихоод байгааг тов тодхон илтгэж байлаа.
Ийм бодол санаатай эвлэрэхэд хэчнээн хэцүү ч идэр залуугаасаа хүсэн мөрөөдөж ирсэн тэрхүү аялал маань эхлэх гэж буйг баяртайяа хүлээх хүлээлт үүнийг зөөлрүүлж байсан юм. Хийх гэж байгаа аялал, аян замынхаа нөхцөл байдлыг бид огт мэдэхгүй учраас хамгийн түрүүнд Бээжинд очиж тэнд Хятадын засгийн газрын үнэмлэх бичиг олж аваад дараа нь хэрмийн цаад тал, Тэнгэрийн эзэнт гүрний нутаг орноор аялахаар шийдлээ.
Тэр үед Хятадад сууж байсан манай элчин, генерал Влангали бидэнд энэхүү зөвлөгөөг өгсөн ба аяллын эхний өдрөөс эцсийн өдрийг хүртэл өөрөөсөө хамаарах бүхий л арга чадлаараа тусалж дэмжин, уужим сэтгэлээр анхаарал халамж тавьж байсан нь манай аяллын амжилтыг хэнээс ч илүүтэй бэлтгэн хангаж өгсөн билээ.
Хожим нь, Бээжингээс гарсан анхны алхмаасаа эхлэн Хиагтын хилийн комиссараас биш харин Хятадын Гадаад хэргийн яамнаас шууд олгосон үнэмлэх бичигтэй байх нь ямар их ач тустайг бид нүдээрээ үзэж явсан билээ.
Ийм үнэмлэх бичиг биднийг нутаг нутгийн оршин суугчдын хувьд илүү чухал, том хүмүүс болгон харагдуулж байсан нь Хятад орноор, ний нуугүй хэлэхэд хаа газар аялан явахад маш чухал байв.
Шар мөрний хойт тохойд оршиж, баруун болон зүүн, хойд гурван талаараа энэ голоор хүрээлэгдэж, урд талаараа Шэнь-си, Гань-су мужуудтай хаяа нийлсэн нутаг орныг Ордос хэмээнэ.
Энэ хэрэм тэнд ч, энд ч төв Хятадын соёл болон суурин амьдралыг ард олон нь зөвхөн мал маллан нүүдэллэж амьдрах боломжтой уулархаг өндөр газрын говь цөлөөс тусгаарлаж байдаг.
Дэлхийн бөмбөрцгийн газрын гадаргын физик бүтэц хамгийн эрс тэс хоёр нөхцөл байдал буюу нэг талаас дулаан, үржил шимт, ус чийгээр арвин, уул нуруудаар хэрчигдэн хуваагдсан Хятадын нам дор газар, нөгөө талаас хүйтэн, говь цөлөрхүү өндөрлөг газар хоёр ингэж хил нийлэн залгах болсон нь тэдгээрт оршин амьдардаг ард түмнүүдийн түүхэн хувь заяаг ч нөхцөлдүүлж өгчээ.1 Эдгээр ард түмэн ахуй амьдралынхаа хэв маягаар ч, зан чанараараа ч хоорондоо огт адилгүй агаад цаг ямагт бие биеэсээ хүйтэн хөндий байж, нэг нэгнээ үзэн ядах ёстой байсан нь зүй ёсны хэрэг юм.
Нүүдэлчдийн хөл хөдөлгөөнтэй, юм болгоноор дутагдаж гачигдаж байдаг ахуй амьдрал хятадуудын хувьд огт ойлгомжгүй, бүр үзэн ядмаар байдаг бол нүүдэлчид ч гэсэн хөрш зэргэлдээх газар тариаланчийнхаа хуруу хумсаа хуйхалсан чимхлүүр хөдөлмөрийг жигшин үзэж, өөрсдийнхөө зэрлэг бүдүүлэг чөлөөт байдлыг хорвоогийн хамаг жаргалаас дээгүүр тавьж явдаг.
Ийм хоёр ард түмний зан чанарын эрс тэс шинж чухам үүнээс үүдэлтэй болно: хэдийгээр өвөрмөц боловч харьцангуй өндөр соёл иргэншилд өнө эрт цагт хүрсэн хөдөлмөрч хятад хүн цаг ямагт дайн дажин, байлдаан тулаанаас зайлсхийж, түүнийг хамгийн том гай гамшиг гэж үздэг бол дээрхийн эсрэгээр зэрлэг, бүдүүлэг, үргэлжийн хөдөлгөөнд байдаг, хүнд хэцүү хөдөлмөр дунд хатаагдаж хатуужсан өнөөгийн Монголын хүйтэн говь цөлийн оршин суугчид уулгалан довтолж, тонон дээрэмдэхэд цаг ямагт бэлэн байдаг.
Говийн өндөрлөгийн өмнөд хэсэг нь Шар мөрний дунд биеэс баруун тийш өөлд монголчууд оршин суудаг Алашаа буюу Ар Ордос нэрээр алдаршсан зэлүүд, үржил шимгүй цөл болой.
Энэ нутаг орон баруун тийшээ Эзний гол хүртэл үргэлжилж, урагшаагаа Гань-су мужийн өндөр ууланд тулж очин, хойд талаараа говийн дунд хэсгийн үржил шим муутай, шаварлаг тал хээртэй хил залгажээ.
Байгалиас заяасан эдгээр зааг хязгаар нь хойд талаараа Халх, уруд нартай, бусад талаараа Гань-су болон Ордосын багаахан хэсэгтэй залгадаг Алашаа нутгийн улс төрийн хил болдог байна.
Үүнийг энэ хавийн газар орон тэгш байдалтай, шаварлаг, давс хужир бүхий хатуу хөрстэй, дээрээс нь элсэн давхраа тогтсон, эцэст нь хамгийн нам дор, урьд цагийн усны сүүлчийн үлдэгдэл хураагдсан газруудад тунаж үлдсэн давст нуурууд зэрэг нөхцөл байдал үүнийг гэрчилнэ.
Алашаагийн говь цөл нь олон арван, бүр олон зуун бээрийн дайд даяар төөнөсөн аагим халуунаараа аян замын хүнийг боомилж алахад эсвэл элсэн шуургаараа дарж алахад ямагт бэлэн нүцгэн нуранги элснээс тогтжээ.
Заримдаа энэ их элс монголчуудын хэлдэгчлэн, тэнгэр мэт хязгааргүй үргэлжлэх бөгөөд хаана нь ч дусал ус үл олдоно, араатан, жигүүртний аль нь ч огт байхгүй агаад энэхүү үхмэл цулгуй хоосон байдал нь ийш ирсэн хүний сэтгэл санааг айдас хүйдсээр өөрийн эрхгүй дүүргэдэг бөлгөө.
Ордосын Хүзүүвчийн элс Алашаагийн их элсний дэргэд өчүүхэн санагдана, түүнээс гадна хэдийгээр ховор боловч шинэхэн өвс ургамлаар хучигдсан баян бүрд тэнд хааяа тааралддаг билээ.
Тэгвэл энд ямар ч баян бүрд байхгүй агаад шаргалтан харагдах элс зах хязгааргүй орон зайг эзлэн үргэлжлэхээс гадна давс хужирт шаварлаг том талбайгаар солигдоно, ууландаа ойрхон газрууд нь нүцгэн хайрга чулуугаар бүрхэгджээ.
Хамтрагч цэргүүдийнхээ хамт аялалд хэрэг болох аахар шаахар зүйлсээ сэмхэн бэлтгэх, мөн Хөх хотоос авсан тэмээд маань тун ч тааруу учир өөр тэмээд олж авах ажилтай Хаалганд үлдэв.
Олж, хуримтлуулж авсан бүхий л цуглуулгаа эмхлэх, боож баглах, Хиагт руу илгээх, өнгөрсөн жилийн судалгаа шинжилгээний ажлуудынхаа тайланг бичих зэрэг янз бүрийн ажил дунд бүтэн хоёр сар буюу нэг, хоёрдугаар сар өнгөрсөн байлаа.
Бид тэгэхэд ч, одоо ч хөрөнгө мөнгөний хувьд дээд зэргийн хүнд байдалд орсон юм, учир нь 1872 оны аялалд зориулагдсан мөнгө Бээжинд бүрэн ирээгүй байв.
Гэвч дахиад л надад шаардлагатай мөнгийг, түүгээр ч үл барам өнгөрсөн жил авсан мөнгөнөөс илүү хэмжээний мөнгийг надад зээлдүүлсэн генерал Влан-галийн хэрсүү зангийн ачаар энэ саад тотгор удалгүй ариллаа.
Тэгэхдээ уг үнэмлэхийн хавсралт болгож, дээр дурдсан газар орнууд өнөө үед дунгануудын үймээн болон элдэв бусын самуунд өртөөд байгаа болохоор аялан явахад нэн эрсдэлтэй, тийм учраас Хятадын засгийн газар бидний аюулгүй байдалд баталгаа өгч чадахгүй гэсэн албан ёсны нотолгоог хятадууд өгсөн байлаа.
Өмнөх аяллын туршлагаас үзэхэд Азийн нэн хорон санаатай, дээрэмчин амьдралтай, дээр нь бас арчаагаа алдсан аймхай хулчгар амьтдаас чухамхүү энэ л европ хүний хамгийн сайн хамгаалалт болох байсан юм.
Явахынхаа өмнөх үдшийг бид анд найз Гэгээн, Сия хоёрынд өнгөрүүлсэн бөгөөд тэд үнэхээр гунигтайгаар биднээс салахдаа аль болох түргэн буцаж ирэхийг хүсэж байв.
Эцэст нь бас нэг таагүй явдал болсон нь миний хамтрагч Михайл Александрович Пыльцов Дыньюань- инээс гараад нэг их удалгүй хижиг өвчнөөс үүдэлтэй халуунд маш хүчтэй нэрвэгдсэн учир бид Алашаагийн хойд хязгаарын Хар морьтын булаг гэдэг газар есөн хоног сул зогсоход хүрлээ.
Хэдийгээр бидэнд зарим эм байсан ч би анагаах ухааны мэдлэггүй учир хэрхэн зөв хэрэглэхээ мэдэхгүйгээс миний хамтрагчид эмнэлгийн тусламж үзүүлэх боломжгүй болж, байдал үлэмж аюултай болоод байв.
Шар мөрний зүүн эрэг хавийн төрх байдал, түүний хөндийг хүрээлэн эмжсэн уул нуруутай танилцахыг эрмэлзэн Алашаатай залгаа орших уруд нарын газар нутгаар дайрч явахаар би шийдсэн байлаа.
Зургаадугаар сарын 20-ны өглөө бид Дажиныг орхин хөдөлж, тэр өдөртөө Гань-су уул өөд өгсөн цоо шинэ цаг уур, шинэ байгаль ертөнцтэй шууд тулгарлаа.
Үнэмлэхүй өндөр ихтэй, заримдаа бүр мөнх цасны шугамд хүрсэн аварга уул, хар шороон хөрс эцэст нь цаг уур нь нэн чийглэг, тэгээд ч ус горхи элбэгтэй байдал энэ бүхэнтэй бид Алашаагийн говь цөлөөс ердөө 40 бээрийн зайд орших Гань-сугийн уулархаг өндөрлөг өөд ганц алхаад л тааралдах нь тэр.
Ургамал, амьтны ертөнц нь ч эрс өөр болоод явчихав: өтгөн сахлаг өвслөг ургамал үржил шимт тал, хөндийг дүүрэн бүрхэж, өндөр уулын хэц бэлүүд нь ой модоор хучигдсан бөгөөд амьтны ертөнц нь ч бас арвин баялаг төрөл зүйлтэй ажээ. Гэхдээ бүгдийг дэс дараагаар нь өгүүлэх болно.
Тэр ч байтугай, бидний яваа замын баруун гар талд 50 орчим бээрийн зайд хоцорч байгаа Кулиан, Лиань-чжу уулсын мөнх цаст сэрвэн хяр ч өндөрлөг рүүгээ нэлээд налуу буусан нь алсаас харагдахын зэрэгцээ эндээ, өөрөөр хэлбэл өвөр бэлдээ энд тэнд цоохортсон нимгэн цасан хучлагатай байх ажээ.
Энэ уулын үзүүрээс 28 бээрийн зайд орших даваанаас холгүй дунгануудын хөлд өртөн сүйрсэн Да-и-чу гэдэг багаахан хятад хот байх ба биднийг түүгээр өнгөрөх үед 1000 хятад цэрэг тэнд суурьшсан байлаа.
Монголын зүүн өмнөд нутгаар хоёр сар тэнэсэн нь одоо хийх гэж байгаа аяллынхаа шинж чанартай танилцаж, цаашдын маань аян замд биднийг хүлээж байгаа нөхцөл байдлыг ямар нэгэн хэмжээгээр үнэлж дүгнэх боломжийг бидэнд өгсөн юм.
Оршин суугчдын дайсагнасан хандлага ямар нэгэн хэлбэрээр нэг бус удаа илэрхий харагдаж байсан нь цаашдаа ч бидэнд найз нөхөд олдохгүй нь гэдгийг, тэгэхээр юм бүхэнд зөвхөн өөрөө өөрсдөдөө л найдах ёстой гэдгийг тод харуулсан билээ.
Эндхийн аймхай хулчгар хүмүүст европ хүний нэр нь хүртэл төрүүлэх гүнзгий сэтгэгдэл, аз дайрна гэсэн найдвар, эцэст нь зориг зүрхээр ямар ч ид шидийг бүтээж болно гэсэн итгэл – энэ бүхэн юу болох бол?
Хоёр шинэ цэргийн нэг нь буриад, нөгөө нь орос байсан бөгөөд эхнийх нь хэлмэрчийн үүрэг гүйцэтгэх, хоёр дахь нь аж ахуйгаа эрхлэх ёстой байлаа.
Тэд бас бидэнтэй хамтран аян замын бүхий л ажил үүргийг, тухайлбал тэмээдээ ачаалах, буулгах, арчилж маллах, унаа морьдоо эмээллэж бэлтгэх, асар майхнаа барих, буулгах, аргал түлшээ түүх гэх мэтийг хийж гүйцэтгэх болно.
Энэ бүгд цаг үргэлжийн борви бохисхийх чөлөө завгүй ажил мөнийн дээр эрдэм шинжилгээний ажил хийх цаг хугацаанаас ихэд хороож байсан болохоор бидний хувьд нэн түвэгтэй байсан билээ.
Хэдий тийм боловч аялалд зориулагдсан мөнгө хөрөнгө хэт хомсын улмаас би хоёроос илүү цэрэг авч чадаагүй, харин тус дэм үзүүлэх монгол юм уу, хятад хүнийг ямар ч үнээр хөлслөх аргагүй болохоор өөр зам байсангүй.
Тэд Гань-сугийн уулархаг нутаг, Хөх нуурын болон Цайдамын зүүн хэсэгт суудаг боловч Шар мөрний дээд биеийн усан савыг хамгийн илүүтэй эзэгнэн амьдарч, урагшаагаа Хөх мөрөн, бүр түүнээс ч цааш тархжээ.
Хөх нуур, Цайдамаас бусад дээр дурдсан газар нутгийг тангуд нар нийтэд нь Амдуу хэмээн нэрлэж, хэдийгээр хятадууд, зарим газар монголчуудтай ихэвчлэн холилдон амьдардаг ч тэдгээрийг өөрсдийнхөө газар нутаг гэж үздэг бөлгөө.
Эмэгтэйчүүд нь үсээ урт ургуулж голоор нь хагалан самнаж гэзэг тавин сүлжих бөгөөд толгойнхоо баруун, зүүн хоёр талд 15-20 ширхэг жижиг сүлжмэл гэзгүүд унжуулахын хамт хээнцэрлэхийн тулд тус бүрээс нь тууз, зүүлт гэх мэтийг уяж чимэглэнэ.
Энд биднийг эх орон нэгтнүүд, дипломат болон шашны байгууллагуудын гишүүд хамгийн сайхнаар, туйлын элэгсэг дотно зочилж, бид аян замд бэлтгэн бараг 2 сарыг энд өнгөрөөж билээ.
Хот маш том, европ хүнд хол хөндий, өвөрмөц хятад ахуй байдал, эцэст нь тэдний хэлийг огт мэддэггүй зэрэг нь Тэнгэрийн эзэнт гүрний нийслэлтэй дэлгэрэнгүй сайн танилцаж, олон гайхамшгийг мэдэж аваагүйн шалтгаан болсон юм.
Хамгийн олигтой гудамжууд нь хүртэл хог хаягдлын нүх хонхор, нүцгэн шалдан гуйлгачингуудаар дүүрсэн ийм хот шинээр ирсэн хүнд яаж ч таалагдах вэ дээ.
Дээр нь хятадуудын ичгүүр сонжуургүй наалдан шалдаг зан, өөр бусад зүсэн зүйлийн хараалтай холилдсон “янь-гуйза” гэдэг хочийг нэмээд үзэхэд л эзэнт улсын нийслэл хотын гудамж, талбайгаар зугаалах европ хүний хувьд хэр зэрэг таатай байх нь ойлгомжтой болно.
Хотыг нэг нэгнээс нь хэдэн зуун алхмын зайд тавьсан гурван хөлт модон тулгуур дээр байрлуулсан цаасан дэнлүүгээр гэрэлтүүлнэ, тэр дэнлүүнүүд дотор хааяа өөхөн лаа, зул асаах аж.
Энэ хээр тал, Төвөдийн өндөр уулархаг нутаг хоёрын цаг уурын эрс тэс ялгаа даанч их байснаас би Бурхан Буддагийн нуруунаас бууж явахдаа бараг алхам тутамдаа хэрхэн дулаарч, хаврын урь орж буйг мэдэрч байлаа.
Арай дулаан Цайдамын тал нутгаас зэргэлдээ орших Төвөдийн хэсэгт үзүүлдэг нөлөө бүр Шуга уул хүрэхээс өмнө илэрхий болж, бид буцах замдаа энэ нурууны ар тал руу ормогц цаг уур эрс зөөлрөөд явчихсан билээ.
Шөнөдөө -28,5с хүртэл хүйтэрч байсан хэдий ч өдөр нь нарны илчинд нэлээд сайн бүлээцдэг байсан учир 2-р сарын 5-ны өдөр Бурхан Будда уулын Төвөдийн талд эхний хорхой шавжнууд гараад ирчихсэн байв.
Мөр-Ус руу анх бид явж байхад Шуга гол хүртэл нэлээд таатай, өдөр нь бүр дулаахан байснаа дээрх уулыг давж Уян харзын голын цаад талын өндөрлөг хавтгайд өгсөж очмогц ихээхэн хүйтэн, салхи шуургатай болж эхэлсэн юм.
Наранд ээвэр газрын мөс хаа сайгүй хайлж, 2- р сарын 10 гэхэд анхны усны шувуу-ангир ирсэн харагдлаа, 13-нд цоно нугас1 ирсэн бол маргааш нь бохио нугас , улаан гүеэт хөөндий , цагаан хун ирж, өглөө болгон жижиг шувуудын жиргээ, гургуулын дуу сонстох болов, нэг үгээр хэлэхэд хаврын улирал нэгэнт ирчихээд байсан юм.
Бурхан Будда уулын зүүн үзүүр нь Ёграй уулнаас холгүй, Тосон нуураар огцом хязгаарлагджээ, түүний баруун зах нь Бурхан Будда уулын урд хормойгоос эх аван энэ уулыг баруун талаар нь тойрон урсаж, Цайдамын тал руу оронгуут Баян голд цутгадаг Номхон гол болно.
Үүнээс үзэхэд Бурхан Будда уул нь зүүн, баруун аль ч талаасаа тодорхой байдлаар хашигдаж хязгаарлагдсан нэг зурваст Цайдамын тэв тэгшхэн тал доор огцом сүндэрлэн боссон нуруу бөгөөд үргэлжилсэн хяр болой.
Тэрхүү гэгээн Төвөдийн говь цөлийн бүхий л хүнд хүчир, айдас хүйдсийг амсаж туулсны эцэст Цайдамын арай дулаан тал нутагруу бууж ирмэгцээ умард Төвөдийн хүйтэн, цөлөрхүү, өндөрлөг газрын аварга том манаач болсон энэ нурууг Будда бурхны нэрээр нэрлэсэн гэдэг.
Уулын урд талаас эхлэн тухайн газар орон 13-15 мянган футын маш үнэмлэхүй өндөрт өргөгдсөн бөгөөд ийм өндөрт орших энэ өндөрлөг Бурхан Будда уулнаас Хөх мөрний дээд бие хүртэлх бүхий л орон зайд бас түүнээс хавьгүй цаашилж бүр Тань-ла нуруунд хүрэхдээ бүр ч өндөрссөн бололтой үргэлжилсэн байх ажээ.
Сариг долоон нуураас өглөө эрт хөдөлж эхлээд нуранги цулгуй элсэн дундуур хэдэн бээр явсны эцэст удахгүй хоёр салаалсан нэгэн зам эхэлж байгаа шавар хавтгай руу гарлаа.
Баруунаас зүүн тийш чиглэсэн их тэнхлэгтэй зууван дугуй хэлбэртэй энэ нуурын тойргийн урт 300-350 бээр орчим, хэмжээг нь яв цав тогтоох боломжгүй ч нутгийнхны ярьж буйгаар нуурыг явганаар бүтэн тойроход хоёр долоо хоног харин мориор тойроход 7-8 өдөр болдог юм байна.
Хөх нуурын эрэг маш гүехэн агаад хэрчигдэж эвдэрсэн, тахиралдаж муруйсан газар байдаггүй, ундаанд хэрэглэж болохооргүй шорвог устай бөгөөд энэхүү давсархаг шорвог чанар нь нуурын мандлыг хар хөх өнгөтэй болгон харагдуулдагт монголчууд хүртэл анхаарлаа хандуулан, цэнхэр торго шиг гэж хэлсэн нь тун ч оносон зүйрлэл юм.
Хөх нуур маш үзэсгэлэнтэй харагддаг бөгөөд ялангуяа ойр хавийн нь уул цасанд дарагдан, бидний буусан газраас зүүн тийш тэртээ тэнгэрийн хаяа руу тунаран цэлийх хилэн цэнхэр өнгийн өргөн цэлгэр усыг хүрээлсэн цав цагаан жааз мэт харагдах намрын адаг үеэр бүр ч чамин тансаг болох ажээ.
Монголчуудын түүх соёл, ахуй амьдрал, нийгэм цаг үеийн байдлыг судалж, тэмдэглэн бичдэг монгол судлаач болон монгол нутгаар аялагчид цөөнгүй байдаг бөгөөд тэдний нэг нь Н.М.
Түүний Монгол, Гань-су, Хөхнуур, Умард Төвөдөөр 11000 бээрийг туулан, судалгаа хийж бичсэн “Монгол орон ба тангудуудын нутаг газар” хэмээх хоёр боть бүтээлийг орчуулан нэгэн боть болгон та бүхэнд толилуулж байна.
Энэ бүтээл нь төв Азийн уудам нутгийг туулан байгаль, цаг уур, ургамал амьтанг гурван жилийн турш судалж шинжлэхийн зэрэгцээ тэндхийн хүн ардын ахуй соёлыг европ дахинд таниулсан юм.
Зуу гаруй жилийн өмнө тал нутагтаа тааваараа идээшин буй амьтад, араатан жигүүртэн, онгон зэрлэг байгалийг нүдэнд харагдтал дүрслэн бичсэн нь уг бүтээлийг улам сонирхолтой болгосон байна.
Түүний монгол нутагт хийсэн судалгаа шинжилгээний энэхүү бүтээл нь монголчууд бидний хувьд түүх, угсаатнызүй, шинжлэх ухааны үнэт хэрэглэгдэхүүн болох төдийгүй ургамал амьтан сонирхогч, судлаач хэн бүхэнд оюуны томоохон хөрөнгө оруулалт болох юм.
Ангаахай мэргэн ноён 1646 онд Абуху мэргэн ноёны хүү Рахули далай ноён Түшээт ханы хоёр түмэн цэргийг удирдаж манжийн цэргийн эсрэг Зажибулагийн газарт байлдаж манж нар халхын цэргийн цэргийн хүчин чадлыг сорьсон анхны тулалдаан болсон билээ.
Хатан хаан Евдокиа бурхан тэнгэрт мөргөн гуйж хүннү нарын хаан Ругилад Визант хотод аюул занал учруулж амжихаас нь өмнө завдан аянга цахилгаан буулгасны хүчээр тэрбээр тамд одсон байв.
Дорнод Ромын нийслэл Визант хотод наран жаргах зүгийн өөр бусад аль ч хотоос илүү хууран мэхлэх, садарлаж самуурах, матаж ховлох, хөрөнгө мөнгө үрэн таран хийх ажил явдал ихэд дэлгэрсэн бололтой байдаг агаад дараагийн мянган жилд ч үүнийгээ тавилгүй, эцэст нь хүннү нарын холын хамаатан османууд 1453 онд энэ бүхнийг эцэслэн цэг тавьж, Визант хот эздээ солих үеийг хүртэл үргэлжилжээ.
Энэ хоёрын дараа мөн л ах дүү нар Бледа, Аттила хоёр засгийн эрхэнд гарсан нь Мисир оронд нэг хэсэг эгч дүү хоёр төр барьж асан, мөн өнөөдөр ч Сан Марино хэмээх усан үзмийн мод ургасан налуу ухаа толгодоос тогтсон энэ бяцхан үзэсгэлэнт оронд хоёр капитан-регент төрийг захирч буйн адилаар Хүннү гүрэнд хоёр хаан төр барих засаглалын тун сонин хэлбэр заншсан байжээ гэсэн таамаглал төрж буй юм.
Гэвч хуучны Хятадын Хүннү гүрний хаадын нэрсийн жагсаалтад хоёр хааны засаглалын ийм тогтолцооны талаар Христийн тооллын өмнөх 127 оны хавьд Ихизэ хэмээх нэгэн хаан эцгээс бус ахаасаа хаан ор залгамжилсан тухай дурдсаныг эс тооцвол өөр ямар нэг барьцтай зүйл олдоогүй.
Гэхдээ хүннү нарын нас нөгчсөн хоёр хаан Ругила, Октар хоёрт бас өөр хоёр ч дүү, тухайлбал Мүндзүх, Оебарсиус нар байсан бөгөөд Ругилаг нас барах үед лав л Оебарсиус нь амьд байсан нь бидэнд мэдэгдэж буй тул будлиан үүсэж байгаа хэрэг.
Тэр үед Аттила гучин естэй, Бледа түүнээс арай ах байсан бололтой агаад тэд засгийн эрхийг авч мөнөөхөн Октар, Ругила нарын адилаар эрх засгаа хувааж авахдаа эрх үүргийн дагуу бус, харин газар зүйн орон зайг голчилсон нь мөн л зүй ёсны хэрэг байв.
Жинхэнэ хоёр хаан төр барих уламжлалт ёс тогтнож буй үед жишээлэхэд Аттила их цэргийн жанжин, Бледа дээд тайлгач болох ч юм уу, эсвэл нэг нь дайн тулаанд, нөгөөх нь энх цагт ард түмнийг удирдах ёс байж болох байв.
Аттила, Бледа хоёр эртнээс инагш хүннү нарын үе үеийн хаадыг төрүүлсээр ирсэн нэг л овгоос, нэг л гэр бүлээс гаралтай, бүх эрчүүд нь үндсэндээ нэг л адилхан хүсэл санаархалтай байжээ гэдэгт эртний бүх эх сурвалж санал нийлдэг.
Үнэхээр ч зөвхөн хамгийн шилдэг, хамгийн хүч чадалтай нь юм уу, өөрөөр хэлбэл хамгийн өршөөл энэрэлгүй, харгис хатуу нь төрийн эрхийг авч байжээ.
Өдий төдий ах дүүс, ач гуч нар, татвар эмсийн хүүхдүүд, аль эсвэл хаан эзний суудалд санаархагч өөр бусад олон хүн ганц Хүннүгийн улс ч бус, ер нь хаа сайгүй л маш хурдан үхэж үрэгдэж алга болж байсан билээ.
Дунай мөрний хөндийд хөшилдсөн манан дотор эхлээд жижиг жижигхэн хар цэгүүд мэт байснаа манан хөөрч талын дээгүүр өнгийх нарны алтан туяа цэргүүдийн хуяг дуулга, зэр зэвсгээс ойн гялсхийх тэрхэн мөчид Ромын хилийн хана хэрмийн өмнө цэлийх уужим тал газар гэв гэнэтхэн тэдгээр муу ёрын халдаар ирэгсэд язганах нь харагдав.
Намхан хэрнээ бахим морин дээрээ бат сууж хийсгэх агаад тохиолдох саад хоригийн өмнө хэд хуваагдаж таран байрлаж, дөрөө шүргэм өвсөн дундуур салхи мэт хурдлахыг нь ажихад хараа үл гүйцэх аж.
Тэр цагт Истер хэмээн нэрлэгдэж асан Дунай мөрөн Ромын эзэнт гүрний хувьд хэдэн зууны турш халхавч хамгаалалт болж, өмнөд эрэгт нь Ромын эзэмшлийн цэрэг байрлаж байв.
Дунайн хойд эрэгт морьтойгоо нэг цул болсон тэдгээр тоо тоймгүй хүн хар саарал кентаврууд өргөн эгнээгээр ус руу харайлган орох мөчид мөрний битүү хүрхрэх чимээнээс нэг их гай зовлон юу юугүй гэтэн ирж, яагаад ч хориглож саатуулах аргагүй болсон нь мэдрэгджээ.
“Үүгээр түүгээр хэрэн давхилдах үй олон зэрлэг морьтнуудын хамт шинэ гай гамшиг нөмрөн ирсэн агаад тэдний ийн аюумшиг тарьж, түйвээн сүйтгэж эзэрхийлж хүчирхийлэх нь зэрлэг бүдүүлэг овог аймгууд дотроо ч хэтийдсэн зэрлэг гэхээр байлаа” хэмээн хүннүчүүд Дунай мөрний доод бие хавьд анх үзэгдэх үеийг дүрслэн Клермоны хамба ламтан, эрдэмд нэвтэрсэн яруу найрагч, бичгийн хүн Солиус Аполлинарис Модестус Сидониус бичиж байв.
Гэхдээ түүний хүүхэд нас хэдэн зууны турш амгалан тайван амьдарч ирсэн Европ энэ их аюул заналыг ерөөс ойлгох чадваргүй байсан тэрхүү гамшгийн цаг үед тохиожээ.
Хүннү нарын нэр болон уг гарвалын тухай асуудлыг лавтай барьж ажиллах үедээ би авьяас билигт хэдэн арван судлаач энэхүү хүчир ажилд насан туршийн амьдралаа зориулсан, эл асуудал яагаад өнөөг хүртэл шийдэгдээгүйн учрыг ухаарч эхэлсэн юм.
Учир нь хүн бүр л хэзээ нэг цагт, хаа нэгтээ тэдний тухай сонссон байдаг ч үнэн хэрэгтээ тэд бүх улс түмэн дотроос хамгийн танигдаж мэдэгдээгүй нь бөгөөд учир нь тэд өөрсдийгөө хэн болох, хэний хэлээр ярьдаг, үхэгсдээ ямар ёс заншлаар оршуулдаг гэдгээ бараг л мэдэхгүй, за тэгээд хаанаас ирснээ бүр ч мэдэхгүй билээ.
“Хүннү нарын гарал үүслийн тухай эртний домогт өгүүлснээр гоотуудын тавдугаар хаан Филимер Скандинав арлаас гарч яваад скифүүдийн оронд ард түмнийхээ хамт буужээ. Тэнд тэрбээр албат нарынхаа дунд “” хэмээн нэрлэгдэх ид шидийн ухаанд нэвтэрсэн олон эмс хүүхэн байгааг олж мэджээ.
Тэд өөрийг нь болон ойр дотны хүмүүсийг нь хорлож магадгүй хэмээж эмээхдээ Филимер хаан тэднийг их цэргээс холдуулж зайлуулахаар тушаасныг ёсоор болгосонд тэд харь нутгийн эзгүй зэлүүд газраар тэнэж бэдэрч явах болсон аж.
Энэ бол намхан загзгар, жигшмээр муухай дүртэй, ухаан муутай, ерийн хүнтэй адил төстэй юм бараг үгүй хүмүүсийн овог байсан бөгөөд хүнээс гарах дуу авиаг санагдуулам төдий хэлээр ярилцдаг байжээ.
Тэд ажил хийж дадаагүйн учир хэсэг хугацаанд ан гөрөө хийн амьдарч байгаад, бие даасан ард түмэн болж өсөж үржсэнийхээ дараа хөрш ард түмэн, овог аймгуудад халдан дээрэм тонуул хийж, амар суулгахгүй болжээ.
Дотоодын үймээн самууны улмаас эх нутгаасаа гарч Евразийн уудам тал нутаг, Перс, Ойрхи Дорнодоор дамжин Европод хүрч, төр улсаа байгуулан суусан хүннүчүүдийн талаар цэгцтэй ойлголтыг та энэ номноос авах боломжтой юм.
Хожуу үеийн нүүдэлчин ард түмнээс өнөө цагийн хүмүүсийн ой тойнд хамгийн ихээр бат бөх хадгалагдан үлдсэн нь Хүннүчүүд болон тэдний хаан Аттила бөлгөө.
Зохиогч Хүннүчүүдийн гарал үүслийн тухай домог түүхийг буурьтай судалсны үндсэн дээр тэдний Ази болон Европын уудам орон зайд бусдыг айлган сүрдүүлсэн хүчирхэг гүрэн болж дэвшсэн замнал, Аттилагийн ноёрхлын чухал үйл явдлууд, түүний оргил нь болох Хүннүчүүд Европт хэрхэн цөмрөн орсон болон их тулалдаан, учир битүүлэг байдлаар мөхсөн түүхийг тод томруун дүрслэн үзүүлжээ.
Херманн Шрайберын эл бүтээл нь Хүннү гүрний талаар эртнээс уламжлагдан ирсэн бүх л эх сурвалж, шинжлэх ухаан болон хуучин судлалын мэдлэг мэдээлэлд тулгуурлаж буй бөгөөд тэдгээрт шүүмжлэлтэй хандаж, бүтээлчээр судалж, өөрийн үнэлэлт дүгнэлтийг оруулсан байна.
Тиймээс энэ бүтээл нь өрнийн он дарааллын бичиг, түүх бичлэг, сүм хийдийн түүх, домог туульс, хууч яриа гэх мэт ховор нандин эх сурвалжуудыг судлан өнөөг хүртэл төдийлөн нэг мөр болоогүй, тодорхой бус олон асуудлыг тодруулсан байна.
МНТ-д: "Боржигидай мэргэний хөвүүн Торголжин баян, Борогчин гоо гэргийтэй. Боролдай суялби гэдэг залуутай, дайр, бор хоёр хүлэг агттай бүлгээ. Торголжины хөвүүн Дува сохор Добун мэргэн хоёр бүлгээ. Дува сохор магнай дундаа ганц нүдэт, гурван нүүрийн газарт харах бүлгээ. Нэгэн өдөр Дува сохор Добун мэргэн дүүтэйгээ Бурхан халдун дээр гарав. Дува сохор Бурхан халдун дээрээс харж, Түнхэлиг горхи руу нэгэн бөлөг иргэн нүүж орж айсуйг харж үзэж өгүүлрүүн: Тэд нүүж айсуй иргэдийн дотор нэгэн харуутай тэрэгний өлжигт нэгэн сайхан охин буюу хүнд эс өгсөн бөгөөс Добун мэргэн дүүдээ, чамд гуйя хэмээж Добун мэргэн дүүгээ үзүүлэхээр илгээв. Добун мэргэн тэд иргэнд хүрвээс үнэнхүү гоо сайн, алдар нэр ихтэй, Алан гоо нэртэй хүнд өгөөгүй охин ажгуу." хэмээсэн байна.
Хорилардай мэргэн, хорь түмдийн газарт булга, хэрэм зэрэг ан гөрөөс агнахаа хориглон булаалдаж харилцан муудалцаад салж, хорилар овогтон болоод Бурхан халдун ууланд ан гөрөөс элбэг гэж сонсож, Бурхан халдуны эзэн бурхан босгосон Шинч баян урианхайтай уулзахаар нүүж ирсэн ажээ.
Дува сохор өгүүлрүүн: "Тэр нүүдэл иргэний дотор, тэрэгний мухлагийн өмнө нэг сайхан охин сууж явна. Хүний гэргий болоогүй бол Добу мэргэн дүү чамд гуйж гэргий болгоё" гээд түүнийг үзүүлэхээр Добу мэргэн дүүгээ илгээв.