polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Өвлийн дугуйг европын холбооноос 1992 онд тодорхойлсон тодорхойлолтод: «"+" тэмдэгээр тэмдэглэсэн өвлийн дугуйны газартай харьца эргэлтийн талбайн хээ болон бүтэц нь цас болон шавартай замд зориулагдсан учир хэвийн дугуйнаас илүү явалт- болон зүтгэлтийн шинж чанарыг үзүүлэх ёстой. Мөн түүний хээ нь хэвийн дугуйнаас өргөн, хээ хоорондын зай томтой байхаас гадна хээний гүн нь бас гүн суусан байх шаардлагатай"» хэмээн тодорхойлжээ.
Эдгээр бүх хэмжээсийг дугуйн хажуу бөөрөн дээр бичсэн байх ба үүнээс өргөн, бөөрний өндрийг явалтын талбайд харьцуулсан харьцаа болон обудны диаметр нь тухайн дугуйны үндсэн хэмжээсийг илэрхийлэх тэмдэглэгээ болдог.
Энэ мэдээлэл нь автомашины гарын авлага дээр эсвэл хаалган дээр наалдагч цаасан дээр бичиж наах, урд хайрцагны таг болон түлшний банкны хаалтны дотор талд харагдахуйц бичиж тэмдэглэдэг.
Үйлдвэрлэгчид дугуйг үйлдвэрлэхдээ өөр хоорондоо эсрэгээр нөлөөлөх шинж чанаруудыг сонгон, тус шинж чанаруудын аль алинд тохирсон оновчтой шийдэл гарган үйлдвэрлэхийг эрмэлздэг.
Зуны дугуйг бодвол өвлийн дугуй нь тухайн тээврийн хэрэгслийн гэрчилгээнд заасны дагуух хурдны индекс бүхий дугуйнаас бага хурдны индекстэй дугуйг хэрэглэж болдог.
Бартаат замын тэрэг, ачааны автомашин, тусгай зориулалтын тээврийн хэрэгсэл, трактор болон цэрэг армийн зориулалттай тээврийн хэрэгслийн дугуй нь ихэнх тохиолдолд зүтгэлтийн чиглэлтэй байдаг.
Энэ төрлийнн тээврийн хэрэгслүүд нь дээд тал нь 80км/ц хурдтай явах учир зүтгэлтийн чиглэл заасан сум нь техникийн талын мэдээлэл болохоос заавал ингэж угсрах ёстой гэсэн угсралтын заавар биш юм.
Энэ төрлийн дугуйг өвөл зуны температурын ялгаа багатай улсуудад хэрэглэнэ (жишээ нь Их Британи, Герман зэрэг улсуудад ихээхэн тархсан байдаг бол, Альпийн нурууны улсуудад огт хэрэглэдэггүй).
Дөрвөн улирлын дугуйны хээ нь хоёр өөр төрлийн хээний хослол байх ба өндөр температур болон нойтон замд шаардагдах уртаашаа байрлалтай хээ мөн цас мөстэй замд барьцалдалт өгөх гүн шүднүүдтэй байна.
Уул болон цасан ширхэг бүхий тэмдэгийг америкийн зам тээврийн байгууллага нь цас болон шавартай замд туршилт хийн, харьцуулсан дугуйнаас хамгийн багадаа 7%-ийн зүтгэлтийн шинж чанараар илүү тохиолдолд тус тэмдэгээр тэмдэглэдэг байна.
Өвлийн дугуй нь зуны дугуйтай харьцуулахад түүний хээ нь хавьгүй олон байхаас гадна нийт хээний харьцах ирмэгийн урт зуны дугуйны харьцах ирмэгийн уртаас хамаагүй их байснаар сул газарт илүү барьцалда шинж чанарыг үзүүлдэг.
Автомашины олон клуб болон холбоод нь өвлийн дугуйг зургаан жилээс илүү настайг аль болох ашиглахгүй байхыг зөвлөдөг ба учир нь жил өнгөрөх тусам өвлийн дугуйны резиний хольц нь хатуурсанаар барьцалтын шинж чанараа алддаг аж.
Австри улсад хадаастай дугуйг хот суурин газар дээд тал нь 50 км/ц хурдтай хэрэглэх ба харин хот хоорондын замд 80 км/ц, хурдны зам дээр 100 км/ц-с илүү хурдтай явахыг хориглодог.
Хүйтний улиралд, гэхдээ хуурай цаг ууртай байх үед дугуйны даралтыг 0,2-0,3 бар даралтаар илүү хийлж явах шаардлагатай бөгөөд үүний учир нь үйлдвэрлэгчийн тооцоолсон, явалтын үед халалтаар үүсэх даралтын хэмжээг зунаас дугуйнаас хамаагүй бага авсантай холбоотой байдаг.
Хэдийгээр "М+" дугуйг ийнхүү тодорхойлсон боловч ямар нэг хуулиар хамгаалсан "хээтэй" өвлийн дугуй байхгүй учир хальтиргаа гулгаатай замд ашиглахад тохиромжгүй дугуйнд ч энэ тэмдэгийг хэрэглэсэн байдаг.
гэсэн тэмдэглэгээ нь хамгийн сайн барьцалдалтыг заах бол үүнээс арай муу барьцалдалттай дугуйн тэмдэглэгээ нь А, дараа нь гэх мэтээр явсаар -нь хамгийн муу барьцалдалтын утгатай дугуй юм.
Өвөл зуны дугуйны хослол учир, сайн өвлийн дугуйтай харьцуулахад цасанд муу, зуны улиралд түүний зөөлөн резиний хольцоос хамааралтай элэгдэл ихтэй байхаас гадна түлшний хэрэглээ өндөр байна.
Мөстсөн замд хадаастай дугуй хэрэглэх нь автомашин гулгахаас сэргийлэх сайн арга боловч замын гадаргууг маш ихээр элэгдэлд оруулдаг муу талтай учир европын зарим улсуудад зөвхөн тодорхой зөвшөөрсөн цаг үед болон тодорхой хурдтайгаар хэрэглэх эсвэл бүр хориотой байдаг.
Европын холбооны улсуудад 2012 оны арваннэгдүгээр сарын 1-с эхлэн автомашины дугуй үйлдвэрлэгчид тухайн үйлдвэрлэж буй дугуйныхаа түлшний хэрэглээ, норсон үеийн гулсахгүй байх чанар болон чимээний ангилал зэрэг мэдээллийг заавал тогтсон шошгон дээр тавих шаардлагатай болсон.
Мункуев хятад хэлнээс орос хэлнээ орчуулж удиртгал, тайлбар бичиж хавсралт бэлтгэн, 1975 онд хэвлүүлсэн энэ номонд 1221 онд Яньцзин хот дахь Монголын их жанжны өргөөнд ирж байсан хятад элч Чжао Хуны тэмдэглэлийн эх, орчуулгын хамт багтсан болно.
Уг тэмдэглэлд есөн хөлт цагаан сүлд болон догшин хар сүлдийг ямар хүмүүс мандуулж явах эрхтэй байсан болон тухайн үеийн монголчуудын аж ахуй, цэргийн зохион байгуулалт, албан тушаал, зэрэг дэвийн тогтолцоо, ахуй амьдрал, ёс заншлын тухай нэлээдгүй мэдээ баримтууд оржээ.
Энд хэвлүүлж байгаа тодорхойлолт нь бидэнд үлдэж хоцорсон зууны Хятадын аялагчдын бүх тэмдэглэлээс хамгийн эртнийх нь бөгөөд монголчуудад тусгайлан зориулагдсан болой хэмээн эхлэх энэхүү хэсэгт уг номын тухай болон бусад хятад аялагчдын хийгээд монголын тухай ном бүтээлүүдийн талаар эрдэм шинжилгээний чухал ач холбогдолтой хэсгийг өгүүлсэн байдаг.
Жишээлбэл Татаарын эзэн Тэмүжиний тухайд гэвэл өндөр нуруу, сүрлэг том биетэй, өргөн дух магнай, урт сахалтай хүн бөгөөд дайчин зан чанартай хүчирхэг эр болой хэмээн өгүүлсэн байдаг.
Тэдний биедээ авч явдаг алтан пайз гэрэгийн тухайд гэвэл хамгийн дээд зиндааны ноёд язгууртнууд өөд өөдөөсөө харсан хоёр барын дүрстэй барсын тулалдаан нэртэй алтан
Н.Цэрэнпилийн үлээвэр найрал хөгжимд зориулсан маршууд нь Ардын армийн дайчид хөдөлмөрчид залуу үеийг ард түмний дайчин уламжлалаар хүмүүжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэж байгааг нь үнэлж 1961 онд Ардын армийн 40 жилийн ойг тохиолдуулан Ардын Их Хурлын тэргүүлэгчдийн зарлигаар "БНМАУ-ын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн" хүндэт цолоор шагнажээ.
Н.Цэрэнпил өөрийнхөө авъяас чадвар, онолын мэдлэгээ дээшлүүлэх талаар чармайн ажиллаж уран бүтээлийнхээ чанарыг сайжруулахад ихээхэн анхаарч ирсэн нь түүний 60-70-аад оны үед туурвисан уран бүтээлүүд нь тодорхой харагддаг юм.
Тэрээр уран бүтээлийнхээ 30 гаруй жилийг үлээвэр найрал хөгжимд зориулсан бүтээл зохиоход зориулсны тод илрэл нь олон арван марш, нитийн бүжгийн хөгжим, монгол ардын болон орчин үеийн дуу олон арвыг найруулсан бичсэн нь амжилттай болсон явдал юм.
Түүний зохиосон маршуудын сэдвийг авч үзвэл түүх хувьсгал, найрамдал, нөхөрлөл, шинэ амьдрал, ард түмний хүсэл тэмүүлэл, цэрэг дайчдын сүр жавхаа, биеийн тамир спортын болон хүүхэд багачуудын сэргэлэн цовоо байдлыг илтгэсэн зэрэг манай нийгмийн амьдралын олон талыг тусгажээ.
Н.Цэрэнпил угийн сонсгол сайтай, хөгжим тоглох эв дүйтэй авхаалжтай байсны хувьд хөгжмийн ангид орсон цагаас эхлэн цээл бүрээ, нарийн бүрээ цэрэг хөгжмийн зэмсгийг шамдан оролдож богино хугацаанд сурч, захирагч дарга нарынхаа хайр хүндэтгэлийг хүлээжээ.
Энэ үеэс эхлэн цэргийн төв клуб "Нардом"-ын хөгжмийн дугуйланд шамдан суралцаж А.Кольцов, Р.Решетняк, С.Гальперин нараар хөгжмийн онол, гармони найруулах арга ухааныг заалгасан нь хөгжимд найруулга хийх, зохиол бичих дүр хүслийг нь оргилуулжээ.
Тэрээр 1945 он хүртэл хөгжмийн дарга, удирдаачаар ажиллаж байгаад ар гэрийн гачигдлаар цэргийн албанаас түр халагдаж нутагтаа очиж Ерөөгийн модны үйлдвэрт намын үүрийн нарийн бичгийн даргаар ажиллах болж, ажилчин ангийн эгнээд дахин орж, нэг жил шахам болох хугацаандаа хамт олноо чадварлаг зохион байгуулж, хөдөлмөрийн амжилт гаргасны учир төрийн дээд шагнал Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар шагнагджээ.
Монголын цэргийн үлээвэр найрал хөгжмийн нэрт удирдаач, хөгжмийн зохиолч Навааны Цэрэнпил 1915 оны 10-р сарын 15-нд Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сумын нутагт "Ходоод" гэдэг газар төржээ.
Бага насаа эцэг эхийн гар дээр ядуу зүдүү амьдралын дунд өнгөрөөж 14 нас дөнгөж хүрмэгцээ ажилчин ангийн эгнээнд орж Ерөөгийн модны үйлдвэрт салчин болж, тэр үеэс эхлэн амьдралын урт замыг ухаарч нэгэн насны амьдралаа түмний төлөө үйлсэд зориулсан юм.
Ажилчин хамт олны дунд амьдарч хөдөлмөрлөж байх үедээ бие даан хуучир, лимбэ сонирхон оролдож ардын дуу оруулах болж, түүндээ урамшин, хожим хойно урлагийн хүн болж хүн арддаа зориулан олон сайхан бүтээл туурвина гэдгээ тэрхэн насандаа яахан мэдэх билээ.
1950-иад оны үеэс 1990-ээд оныг хүртэл их жанжины талбайд болдог асан цэргийн парад хөдөлмөрчдийн жагсаалд хөгжмийн зохиолч Н.Цэрэнпилийн марш эгшиглээгүй удаа нэг ч үгүй билээ.
Тэрээр Улаанбаатар хотыг тунхагласны 50 жилийн ой тохиолдуулан "Нийслэлийн алдар бадартугай" /1974 он/ хэмээх 101-р марш, эрүүлийг хамгаалах байгууллагын 55 жилийн ойд зориулан "Эрүүлийг хамгаалагчид" /1976 он/ гэдэг маршаа тус тус бичсэн нь цаг үеэ гярхай мэдэрдэг хөгжмийн зохиолч байсны нь тод илрэл билээ.
Сүүлийн үед зохиогдсон эдгээр маршууд нь орчин үеийн үлээвэр найрал хөгжмийн маршийн өнгө аястай зохиомж, найруулгын хувьд өндөр түвшинд бичигдсэн бүтээл болсон байна.
Хөгжмийн удирдаач Н.Цэрэнпил энэ ажилд гол үүрэг гүйцэтгэн улсын баяр наадмаар үзүүлэх нийтийн гимнастикийн тоглолтонд зориулж хөгжим бичиж авъяас чадлаа сорьжээ.
Лувсангэндэн /Монгол улсын соёлын тэргүүний ажилтан/ дурдатгалдаа: "Хөгжмийн удирдаач Н.Цэрэнпил энэ үеэс эхлэн уран бүтээлийнхээ гарааг эхэлсэн юм. Бүх нийтийн биеийн тамирын хөдөлгөөн болж байсан гимнастикийн хөдөлгөөнд зориулж олон сайхан аялгуу зохиосон" гэж дурсдаг.
Нийт хөдөлмөрчид ялангуяа хүүхэд, залуу үеийнхний бие бялдар, гоо сайхны хүмүүжлийг дээшлүүлэхэд онцгой анхаарал тавьж байсан тэр үед Н.Цэрэнпилийн зохиосон биеийн тамир спортын арга хэмжээнд зориулсан аялгуунууд одоо ч гэсэн ач холбогдлоо алдаагүй, сонсогч түмний таашаалыг зүй ёсоор хүлээсээр байна.
Н.Цэрэнпил ийнхүү амьдралыг улам өргөн танин мэдсэний дараа өөрийн хүсэлтээр 1946 онд Дотоод Яамны төв сургуулийн хөгжимд алба хаах болсон тэр үеэс түүний уран бүтээлийн урт зам үргэлжлэв.
Н.Цэрэнпил үлээвэр найрал хөгжимд эхлээд ардын дуу найруулж туршин, анхандаа санаанд нь хүрэхгүй байсан боловч өөрийн уйгагүй хөдөлмөрөөрөө онолын мэдлэгээ ахиулсны үр дүнд найруулах ур чадвар нь өсч 1948 оноос анхны бие даасан уран бүтээл "Улаан наран" марш /одоо "Баатарлаг марш" нэртэйгээр тоглогдож байгаа/ "Тамирчдын марш", "Саруул шөнө", "Савлуур", "Яармаг вальс" зэрэг марш, нийтийн бүжгийн нилээд хөгжим зохион найруулсан нь амжилттай болсон байна.
Уран бүтээлээ анх ардын дууны найруулгаар эхэлсэн Н.Цэрэнпил 1950-иад оны дундууд бичсэн маршийн зохиолууддаа монгол ардын дууны намба төрхийг нь алдагдалгүйгээр чадмаг наруулсан нь түүний уран бүтээлийн нэг эрэл байлаа.
Анхны бие даасан уран бүтээл болох 1948 онд бичсэн "Улаан наран" маршийн зохиолд "Шивээ хиагт", "Агаараар нисдэг аэроплан" дуунуудыг маршийн цоглог хэмнэлд оруулсан нь хувьсгалт дайчдын марш болж чаджээ.
Мөн аяны 13, 20-р маршуудад монгол ардын дуу "Могой хээр", "Найгал гол", "Талын таван толгой" дуунуудын хэлбэрийг нь алдагдуулалгүйгээр маршийн хэмнэлд эвтэйхэн ашигласан нь сонсогчдын сэтгэлд ойр дотно тусч, таашаалыг нь төрүүлсэн зохиол болжээ.
Дэлхийн дайны дараа манай эх орон ард түмний амьдрал, соёлын түвшнийг дээшлүүлэхэд онцгой анхаарал тавьсан энэ үед цэргийн албаны хугацаа дуусагчдыг халж, батлан хамгаалах зардлыг хорогдуулан, хэмнэгдсэн хөрөнгө материалын зардлыг улс орны эдийн засаг, соёлын хэрэгт зарцуулахаар болсон 1954 онд Ардын цэрэг, хязгаарын цэргийг нэгтгэж билээ.
Тэр үед Н.Цэрэнпил ардын цэргийн үлээвэр найрал хөгжимд дарга, удирдаачаар томилогдон ирж ажиллах болсон цаг мөчөөс эхлэн түүний зохиол бүтээлийн цар хүрээ тэлжээ.
Хөгжмийн зохиолч удирдаач Н.Цэрэнпилийн цэрэг дайчдын талархал хүлээсэн "Ардын цэргийн марш", "Аяны 1, 2-р марш", "Монгол-Зөвлөлтийн нөхөрлөл", "Халх голын баатарчууд", "Дайчдын алдрыг магтая" зэрэг олон алдартай бүтээл нь энэ үед туурвигдсан юм.
Түүний бичсэн "Пионерийн хүндэтгэлийн", "Багачуудын", "Пионерийн", "Улаан бүч", "Пианерийн уриа" зэрэг маршууд нь манай жаргалант ирээдүй болсон хөвгүүн охидын сэтгэл зүрхийг эзэмдсэн золбоо төгс аялгуутай марш болсон нь хүүхэд багачуудын олон үеийг хүмүүжүүлэхэд чухал ач холбогдлоо өгсөөр байна.
Казах ардын аялгууны сэдвээр "1, 2, 3-р марш", буриад ардын аялгууны сэдвээр "Буриад 1, 2-р марш" нь шинэ хэлбэр зохиомж, дүрслэх арга ухааныг эрж хайсан бүтээлүүд болжээ.
Н.Цэрэнпил зөвхөн ганц үлээвэр найрал хөгжимд зориулсан маршийн зохиол бичээд зогсоогүй олон арван ардын дуу, өөрийн орны болон дэлхийн сонгодог хөгжмийн нэрт зохиолчдын зохиол бүтээлийг үлээвэр найрал хөгжимд хөрвүүлэн найруулсан юм.
Үлээвэр найрал хөгжимд зориулан зохиосон, найруулсан бүтээлүүд нь зохиомж, агуулга, найруу эгшгийн зохицолдоо, найралжуулга бичлэгийн арга барилын хувьд энгийн ойлгомжтой байдаг.
Тэрээр өөрийн авъяас чадвар, идэвхи зүтгэл, уйгагүй хөдөлмөрийнхөө үр дүнд үлээвэр найрал хөгжмийн мэргэжлийн өндөр түвшинд хүрч, хөгжмийн зохиолч удардаачийн нөр их алдар хүндийг хүртсэн манай урлагийн нэрт зүтгэлтнүүдийн тоонд зүй ёсоор ордог юм.
Төрийн шагналт Ардын жүжигчин Д.Лувсаншаравын "Ажилчны марш", "Хүрэн зандан ташуур", Л.Мөрдоржийн "Түүхт хил", дуугаар "Миний нутаг" марш, "Хөдөлмөрийн дуу" марш, Лха.
Доржийн "Монголын залуучуудын дуу", "Найрамдалт нөхдийн дуу" марш, өөрийнхөө зохиосон дуугаар "Эрдэнэт хүлээж байна", "Манай цэрэг" зэрэг дуунуудаар дуу-марш бичсэн нь баяр наадам, ёслол хүндэтгэл, ажил хөдөлмөрийн талбарт нүргэж өргөн олноо үлээвэр хөгжмийн яруу эгшгээр уриалан дуудаж байлаа.
Түүх хувьсгал, найрамдал нөхөрлөлийн сэдэвтэй маршийн тоонд "Баатарлаг марш", "Тугийн марш", "Халх голын баатарчууд", "Найрамдал", "Ардын цэргийн ялалт", "3-р сарын 18", "Магнай үсэгтэй туг", "Ялалт" цэрэг маршууд орно.
Хувьсгалын сэдэвтэй ардын дууны сэдвээр бичсэн "Баатарлаг марш", "Тугийн марш" нь хувьсгалт тэмцлийн гал дунд төрж бойжсон монгол түмний сэтгэлийн дуудлага болон цуурайтсан марш юм.
"Тугийн марш"-ийн сүр жавхлант аялгуугаар цэргийн жанжин туг намиран мандаж, цэрэг эрсийн алхаа, сүр хүч, олон түмэн ардын зүрх сэтгэлийг бадруулан эх оронч хүслийг бадрааж байлаа.
Монгол улсын урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Навааны Цэрэнпил жагсаалтын цэргээс Ардын цэргийн хурандаа, түргэн жагсаалын бүрээчээс цэргийн хөгжмийн ерөнхий байцаагч, удирдаач, хөгжмийн зохиолч хүртэл амьдралын их зам туулжээ.
Түүнийг сэтгэл сэргэм яруу аястай, хөл жигдрүүлсэн цоглог хэмнэлтэй, бадрангуй дайчин бүтээлээрээ тухай үедээ шилдэг уран бүтээлч гэж манай хөгжим судлаач нар зүй ёсоор үнэлдэг байлаа.
Навааны Цэрэнпил (* 1915 оны 10-р сарын 15-нд Сэлэнгэ аймгийн Ерөө сум; † 1978 оны 8-р сарын 2-нд Улаанбаатарт) нь цэргийн үлээвэр найрал хөгжмийн удирдаач, хөгжмийн зохиолч Монгол Улсын урлагийн гавьяат зүтгэлтэн хурандаа Навааны Цэрэнпил манай орчин үеийн хөгжмийн урлагийн нэрд гарсан зүтгэлтнүүдийн нэг билээ.
Н.Цэрэнпил Монгол хүний хийморь зоригийг бадраасан үлээвэр найрал хөгжмийн олон сайхан марш, ардын дууны найруулга, бүжгийн хөгжим, нийтийн болон хүүхдийн дуу зэрэг зохиолоороо Монголын хөгжмийн урлагт тодорхой хувь нэмэр оруулсан юм.
"Жагсаалын 1, 2 дугаар марш", "Угтах марш", "Угтах марш", "Харуулын марш", "Ардын журамт цэрэг", "Нисгэгчид", "Холбоочид", "Хөгжимчид", "Пуужинт цэргийн марш" зэрэг нь цэрэг дайчдыг хол нийлүүлэн жагсаалын эгнээнд нөхөрлүүлсэн түүхтэй.
Хурандаа Н.Цэрэнпил 1963 онд пионер сурагчдын үлээвэр хөгжмийн "Улаан бүч" чуулгын урын санг баяжуулахад уран бүтээлээ зориулсан манай уран бүтээлчдийн нэг юм.
Монголын ардын цэргийн үлээвэр найрал хөгжмийн зохиолын "Маршийн эцэг" гэж алдаршсан урлагийн гавъяат зүтгэлтэн Навааны "Дашлин" Цэрэнпил хурандаагийн зохиосон олон сайхан бүтээлийг радиогоор байнга сонсож, жил бүрийн төрийн баяр наадмын өдрүүдэд их жанжин Сүхбаатарын талбай, Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд түүний монгол өнгө аястай "Марш" цол жавхлант үлээвэр найрал хөгжим цангинан байхад сэтгэл зүрх өөрийн эрхгүй догдолж, хийморь сэргэж түм буман хүн бишрэн бахархдаг билээ.
гэж асуухад нь би: "Хуучир Лимбэ тоглодог гэж хариулж билээ. Миний хуучир лимбэ ч тоглох гэж дээ, хэд гурван ардын дуунаас хэтрэхгүй л байсан байх" гэж дурсан ярьсан байдаг.
Нутгийн унаган иргэдийг бүдүүлгээр шахан зайлуулж одоогийн Афганистан, Пакистан болон Дундад Азийн нутаг дэвсгэрт суурьшсан тэднийг хаанаас гаралтай, хэн гэдгийг мэдэх арга байхгүй бололтой.
Македоны Александрийн эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрийн дорнод хэсэг буюу Грек-Бактирийн хаант улсын хөндийгөөр урсах Аму-Дарья мөрний зүүн талд Кушаны хаант улс оршин тогтнож байсныг археологийн олдвор гэрчилж байна.
Хожмоо Модунь Шаньюй энэ үйл явдлыг хойд эхийнх нь хатгаас байсныг мэдээд, улмаар Кушанууд өөрийг нь алах гэж байгааг мэдсэний дараа тэндээс оргон тал нутагтаа ирсэн түүхтэй.
Кушанууд нэг хэсэг Азид суурьшсан их эзэн мэт байсан бөгөөд баруун талдаа Ром-Грекийн соёлтой, өмнө талаараа Энэтхэгтэй, зүүн талаараа Хятадтай, хойд талаараа Хүннү нартай нутаг залгаж байв.
Кушаны хаант улсын үеийг барууны түүхчид Ази тив дэхь олон үндэстнийг нэгтгэж, соёл, шашин, хэлний хувьд өөр ч гэсэн нэгэн туг дор оршин байж болохыг харуулсан хамгийн анхны жишээ хэмээн үздэг аж.
Кужула Кадфиз хаант улсаа байгуулсаны дараа нийслэл хотоо Ланьши гэж нэрлэсэн бөгөөд энэ нь өдгөөгийн Таджикистаны нийслэл Душанбе хотоос баруун тийш 44км зайтай орших Шахринау хот юм.
гэрэлтдэг зурагт нь энэ ялгааг багасгах гэж илүү хөгжсөн дэлгэцийн самбар нь 6см зузаан, ерөнхийдөө төхөөрөмж нь нийтдээ 10см- с бага зузаантай байхыг шаарддаг.
Ихэнхдээ дэлгэц нь анхдагч горимоор дэлгүүрт тавигддаг ба ойролцоогоор 500-700 ватт хүч буюу хамгийн багадаа 2 дахин хүчтэй, хэт тод нь арай багаар гэрт тавигддаг.
Харин 1970-аад оны сүүлээр борлуулатын бууралт нь удаан хугацааэд үргэлжилсэн, яагаад гэвэл хагас дамжуулагч санах ой дэлгэц нь 512 512 хэмжээтэй Плато дэлгэцээс 2500 доллараар хямдхан байсан.
дэлгэц нь өөрөөр хэлбэл хий цэнэглэх эсвэл хийн плазма дэлгэц гэдэг ба энэ нь сүүлд гарсан плазма дэлгэцтэй ижил технологи ашигладаг боловч үүсэхдээ нэмдэг төхөөрөмжинд ашиглагддаг 7 хэсэгтэй дэлгэцээр үүссэн.
Эд нар нь 1970-1990 оны хооронд их түгээмэл хэрэглэгддэг болсон ба энэний учир нь цэвэрхэн тод шаргал өнгө бас кассны машин, радио гэх мэт онгоцны төхөөрөмж, байрлалын төхөөрөмж болон шуурганы төхөөрөмж гэх мэт маш олон төхөөрөмжөнд ашиглагдаж байсантай холбоотой.
Улмаас хар цагаан загваруудаас нь хүнд өрсөлдөөнд 1987 онд -ийн Нью-Йорк дахь үйлдвэрээ хаахаар төлөвлөж, толгой компьютер үйлдвэрлэлийн талд дэлхийн хамгийн том плазмын үйлдвэр.
"Плазма" дэлгэц гэж нэрлэдэг учир нь ионжуулсан хийгээр цэнэглэгдсэн цахилгааныг эд эсүүд нь агуулдаг ба түүний тусламжтайгаар гэрлийг харуулж байдаг.
Тэрбээр 1967 онд «Коммунист хүмүүжил» гэдэг бэсрэг ном, 1968 онд «Монголын ард түмний ёс суртахууны дэвшилтэт уламжлалаас», 1978 онд «Хүн, хүмүүжил, ёс суртахуун», 1982 онд «Коммунист ёс суртахууны үндэс» хэмээх гарын авлага, бусад ном товхимлыг хэвлүүлжээ.
Мөн хүн, хүмүүжлийн асуудлаар судалгаа хийж, бусад философич эрдэмтдийн хамт «БНМАУ-д социалист аж төрөх ёс төлөвшин хөгжиж буй асуудал» , «Өнгөрсний үлдэгдэл, өнөөгийн сөрөг үзэгдэл, тэдгээрийг даван туулах асуудал» , «БНМАУ дахь социалист бие хүний төлөвшлийн асуудал» бүтээлийг удирдан хэвлүүлжээ.
Доктор Г.Лхагвасүрэн агсантай хамтран 1997-2001 онд «Монголын философийн түүх» 4 дэвтэр бүтээлийг удирдан хэвлүүлсэн бол 2009 онд профессор Р.Дарьхүү, доктор М.Золзаяа нартай хамтран «Монголын ёс зүйн сэтгэлгээний түүх» гэсэн нэгэн сэдэвт бүтээлийг хэвлүүлжээ.
ХХ зууны хоёрдугаар хагасаас хойших монголын түүх, философи, ёс зүйн ухааны хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан төдийгүй ШУА-ийн Философийн хүрээлэнгийн үндэс суурийг академич Б.
Д.Дашжамц ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнд ажиллахдаа түүхч эрдэмтэн С.Пүрэвжавтай хамтран ардын хувьсгалыг ялах үед шашин хүрээ хийд, лам нарын асуудал хэр зэрэг цар хүрээтэй оршиж байсан, МАХН, төрөөс энэ талаар ямар бодлого явуулж хэрэгжүүлснийг архив, номын санд буй үлэмж материалыг уудлан судалж, «БНМАУ-д сүм хийд, лам нарын асуудлыг шийдвэрлэсэн нь» гэсэн хамтын бүтээлийг 1965 онд хэвлүүлсэн нь эдүгээ ч судалгаанд өргөн ашиглагддаг.
Тэрээр 1970 онд «Монгол дахь дэвшилт ардчилсан үзлийн хөгжлийн асуудалд» гэсэн товхимлыг нийтлүүлсэн бөгөөд түүнд дэвшилтэт ардчилсан сэтгэлгээ нь В.Инжинаш, Д.Дэмчигдорж, Хишигбат, Ж.Цэвээн нарын бүтээл болон «Шинэ толь» сэтгүүл, «Нийслэл хүрээний сонин бичиг», Харбинд хэвлэгдэж байсан «Монголын сонин бичиг» дэх материалд хэрхэн тусаж байсныг хураангуйлан авч үзжээ.
Мөн М.Санждорж, Л.Дүгэрсүрэн нарын хамт «БНМАУ-ын түүх» хэмээх дунд сургуулийн 10 дугаар ангийн сурах бичгийг бичсэн нь 1965-1987 онд 5 удаа хэвлэгдсэн байна.
1953 онд Хэнтий аймгийн дунд сургуульд багшаар ажил хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж, Монгол Улсын дээд боловсрол, шинжлэх ухааны салбарт 60 орчим жил үр бүтээлтэй ажилласан.
Профессор Д.Дашжамц нь 1958 оноос хойш Монголын түүх, түүхэн бие хүний намтар судлал, ёс зүй, нийгэм-улс төрийн сэтгэлгээний түүхийн чиглэлээр эрдэм шинжилгээний дорвитой бүтээлүүдтуурвиж нийтлүүлжээ.1960-аад оны сүүлээс эхлэн монголын нийгэм-улс төр, философи сэтгэлгээний түүхийг судлахад эрдмийн үйл ажиллагаагаа чиглүүлэн ажиллажээ.
Уатербейргийн тулалдааны дараа генерал фон Трода нь “Германы цэргүүдийн агуу жанжин миний бие энэхүү илгээлтийг Херерогийн хүн ардад явуулж байна. Бүх херерочууд энэхүү газрыг орхин одох ёстой бөгөөд Германи улсын нутаг дэвсгэрээс илэрсэн аливаа хереро хүнийг буутай, буугүй эсэх, үхэртэй, үхэргүй эсэхээс үл хамааран үг дуугүй буудан хороох болно. Ямар ч эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд гэсэн ялгаварлал байхгүй бөгөөд нэг бол өөрийн хүмүүстэйгээ цуг газар нутгийг чөлөөлж өгөх, эс бөгөөс та нарыг галдан шатаах болно.” гэсэн мэдэгдэлийг бүх херерочуудад хандан гаргалаа.
Ингээд бослогыг дарж, дайнд бүрэн ялалт байгуулж чадахгүй байсан тул генерал Тродагийн тушаалаар герман цэргүүд баривчлагдсан эрчүүдийг цаазлах, эмэгтэйчүүд ба хүүхдүүдийг цөлөх явдал хавтгайрах болов.
Энэхүү харгислалыг тэвчээгүй колонийн захирагч Теодор Лютвин генерал Тродагийн үйлдлийн талаар эзэн хаанд гомдол мэдүүлж, колонийн хууль ёсыг уландаа гишгэж, нөхцөл байдлыг тогтворжих боломжгүй болгож байна гэж мэдэгдсэн байна.
Мөн тэрээр нь цааш нь “Тродагийн үйлдэл нь христийн ёс зүй болоод хүмүүнлэг ёсонд харш бөгөөд колонийн эдийн засгийг сүйрүүлэн, Германы эзэнт гүрний нэр хүндийг уландаа гишгэж байна.” гэж эзэн хаанд мэдүүлжээ.
Энэ үед Их Британий засгийн газраас Уатербейргийн тулалдаанд амьд үлдсэн херерочуудад Британий Өмнөд Африкийн Бечуанлэнднд нутаг олгосон учир, амьд үлдсэн хереро дайчид тийшээ дүрвэцгээсэн байна.
Сүүлд Германчууд 25-50 метр гүн ухсан нүхнүүдийн хажуугаас хүний араг яснууд олноор олсон бөгөөд ус ихээр дутагдаж байсан тул ердөө л 1,000 гаруй херерочууд Калахариг гатлан Бечуанлэндэд ирсэн гэдэг.
Европын их гүрнүүдийн Африк дахь колончилолын эрин үед өнөөгийн Намибын нутаг дэвсгэрт Их Британи улс ямарваа нэг ашиг сонирхолгүй болохоо зарласан даруй буюу 1884 оны 8-р сард Герман улс яаравчлан уг нутгийг өөрийн протекторат болохыг зарласнаар өнөөгийн Намиб улсын нутаг дэвсгэр нь тухайн үеийн Германы эзэнт улсын колони нутаг болсон бөгөөд нийт Африк дахь Германы колониудаас эдийн засгийн хувьд хамгийн чухал нутаг дэвсгэрт тооцогдож байв.
Харин энэ үед колонийн захирагч Теодор Лютвин цэргийн нэмэлт хүч илгээхийг Берлинээс хүссэний дагуу Германы Баруун Өмнөд Африкийн цэргийн командлагчаар томилогдсон, генерал Лотар фон Трода 14,000 цэргийн хамтаар Дамарлэндэд ирлээ.
Генерал Трода нь Германы эзэн хаан Уилльямаас олгосон эрхийн дагуу зөвхөн Эзэн хаанд шууд захирагдаж байсан нь колонийн захирагч Лютвинээс хавьгүй илүү эрх мэдэлтэй байсан гэсэн үг юм.
Захирагч Лютвин бослогыг дарсаны дараа хэлэлцээ хийх сонирхолтой байсан бол генерал Трота нутгийн уугуул иргэдийг дахин эсэргүүцэх тэнхэлгүй болтол нь нам дарах сонирхолтой байлаа.
Херерогийн хядлага нь Германы Өмнөд Африкийн Херерочуудын Германы колонийн дарлалын эсрэг гаргасан бослогыг нухчин дарах гэснээс үүдэн Германы эзэнт улс Херерочуудын хооронд 1904-1907 онуудын хооронд өнөөгийн Намиб улсын нутаг дэвсгэрт явагдсан цуст мөргөлдөөн бөгөөд энэ нь ХХ зууны анхны геноцид хэмээн түүхнээ тэмдэглэгджээ.
Харин Германы эзэнт улсын хаан Уилльям өөрийн Генералын херерочуудын эсрэг явуулж буй бодлогыг хамгаалж, “Херерочуудыг Женевийн конвенц болон бусад хэлэлцээрээр хамгаалах боломжгүй, учир нь тэд жинхэнэ хүн биш, хагас хүн юм” гэсэн байна.
Далайн тээвэртэй холбоотой үйл ажиллагаа явуулдаг дэлхийд танигдсан том компаниудаас нэрлэвэл Дойче Зээреедерай, Скандлинес, Мекленбургийн Металлгусс, Цагаан Флотт зэрэг орно.
Үүнээс гадна усан онгоц болон моторт завь үйлдвэрлэдэг Ханзе Яахтс ХК, Вилм Яахтс, Яахтбау Оелке гэх мэт олон олон жижиг дунд үйлдвэрүүдийг нэрлэж болно.