polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Тус хамтлаг нь Ирланд, Англи, Азийн орнууд, Шинэ Зеланд, Европт алдаршсан хамтлаг бөгөөд 1993 оноос 2000 оны хооронд оргил уран бүтээлүүдээ туурвиж байсан хамтлагийн залуус 2007 онд гоцлол дуучин Ронан Китинг-гийн хичээл зүтгэлээр эргэн хамтлагаараа уран бүтээл туурвих болж 2008 онд Европын томоохон хотуудаар аялан тоглолтоо хийж, 2010 онд "поп рок" урсгалын шинэ цомгоо фэнүүддээ хүргэснээр Англи, Ирланд, Герман, Австралийн борлуулалт сайтай шилдэг 10 цомгийн жагсаалтыг тэргүүлж хөгжмийн ертөнцдөө шуугиантайгаар эргэн ирсэн билээ.
1988 онд Голландын хөлбөмбөгийн Аякс багаас мэргэжлийн гараагаа эхлүүлж, тус багт үндсэндээ есөн жил тоглоод Италийн Ювентус баг тэндээсээ Английн Фулхэм багт 2001-2005 оны хооронд тоглож байгаад эдүгээгийн Манчестер Юнайтед багтаа ирсэн түүхтэй.
Энэ хугацаанд тэр УЕФА Аваргуудын Лигт 1995 онд Аякс багт байхдаа, 2008 онд Манчестер Юнайтед багт түрүүлж тухайн тэмцээний тоглолтын онцлох тоглогчоор нэрлэгдэж байсан бол 1992 онд Аяксийн бүрэлдэхүүнд «УЕФА-гийн цомд» түрүүлж байсан 1995 болон 2009 оны Европын хамгийн шилдэг хаалгач эрхэм юм.
МЭӨ 550 онд Медиан болон Персийн эзэнт гүрнүүд нэгдсэнтэй холбоотой Агуу , сүүлд түүний хүү 2 эрх мэдлээ алдсантай холбоотой санал зөрөлдөөнийг зогсоохоор оролдсон.
ийн харгис хаанчлал, түүний урт хугацаанд Египитэд байгаагүй байдал, ард түмнийг татвараас 3 жил хөнгөлсөн нь Перс, Медечүүд, бусад бүх үндэстнүүд хууль бус хааныг хүлээн зөвшөөрөхөд хүргэсэн.
Хаан болон түүний хатан Хүтоса /а/ Зороастерийг газар нутагт нь байх шашны тэргүүлэгчидтэй зөрөлдөж байгааг мэдээд түүний үзэл бодлыг газар нутагтаа нэвтрүүлэхээр болсон байна.
Энхний Пседу-Смердис болох Гаумата-гийн үхлийн дараахь гарсан 2дахь Пседу-Смердис болох Вахуздата төрийн эргэлт хийхийг оролдсон нь эхлээд амжилттай болж дараа нь унажээ.
Тэр энэхүү шашинг хаанчлалт улсын хүмүүст шүтэхийг албадаагүй бөгөөд хожим нь Сайрус Бабилон гүрнийг манай тооллын 539 эринд эзэгнэхдээ Еврэйчүүдийг чөлөөлж Иудей руугаа буцхыг нь зөвшөөрсөн байна.
Мөн зороастрианизм шашинд сайн ба муугийн талууд ялгаатай эх үүсвэрүүдтэй байдаг ба муу тал нь бүтээсэн бүтээлийг үгүй болгох гэж тэмцдэг бол сайн тал нь үүнийг цэвэрлэх гэж оролдож байдаг.
Хуучин нь МЭӨ 5-р зууны үед нэвтэрсэн гэж түүхэнд тэмдэглэгдсэн байдаг хэдий ч -ын “Түүх” /ЭӨ 440 онд эмхэтгэсэн/ номонд бичсэнээр үхэгсдийн байрлалыг оруулан -ы шинж тэмдгийг Агуу Ираны нийгмийн тодорхойлолт болгон оруулсан байдаг.
Үүнд: БНМАУ-н улсын хурлын дүрэм, Тус улсын төр шашны хэргийг тусгаарлан явуулах тухай хууль, БНМАУ-н хууль, дүрмийн эмхтгэл, Основной закон и приложения, БНМАУ-н Үндсэн хууль, Улсын Их хурлын сонин-1, Улсын Их хурлын сонин-2, Улсын Их хурлын сонин-3, БНМАУ-н хүчээ үнэлэгчдийн хууль, Аливаа хүч үнэлэгчдийн тухайн дүрэм. гэх мэтээр олон баримт байна.
Маш эрт цагаас . гэж эхлээд, төгсгөл хуудас нь: “Монгол улсын арван тавдугаар оны наймдугаар сард, Монголын ардын номын хэвлэл, Үнэ 9 мөнгө, Улаанбаатар хот дахь орос Монголын хэвлэлийн газар” гэж төгсжээ.
Азийн дижитал архив, 1926 онд хэвлэгдсэн өөр нэгэн сонирхолтой баримт бол “Хуш модны самар түүх дүрэм” гээд самрыг түүхий үед нь түүхийг хориглох, түүвэл . янчаанаар торгох., үнэ 2 мөнгө гээд төгсгөсөн баримт байна.
Данийн хааны номын сан, Монгол бичгээр Бээжинд 1716 онд хэвлэсэн “Арван зүгийн эзэн Гэсэр хааны тууж оршивой” нэрт судрын дижитал хувилбарыг номын сангийн хэвлэмэл ном гэсэн бүлэг дор байна.
Асрагч нэрт түүх нь - зуунд гарсан монгол түүх бичлэгийн олон баримтын нэг нь боловч энэ хэр гагц хувь олдсон, түүхэн үйл явдалын хамрац, шинэ мэдээ занги, уран сайхан зохиомж зэргээрээ эрдэм шинжилгээний хувьд давтагдашгүй дурсгал мөн.
Алтан товч нь Монголын эртний түүхийн чухал баримт бичгийн нэг болох "Хаадын үндсэн хураангуй алтан товч" гэх зохиол бол он дараалан тэмдэглэсэн монголын түүхийн тэмдэглэл мөн.
Дижитал номыг бүтээх эх сурвалж нь (Сударын эх бичгийн судалгааг Шаравын Чоймаа хийж, галиглаж үгийн хэлхээг үйлдэн, эх бичгийн судалгаа номыг 2002 онд хэвлүүлжээ. 99929-0-119-5), дижитал номын санд Билэгсайхан оруулжээ.
Сүүлийн үеийн Виста тооцуураас бий болсон Монгол бичгийн фонт, товчлуурын хөтөч өмнөх үеийн тооцуурт байхгүйгээс энд бичсэн Монгол бичиг танигдахгүй, суралцан бичихэд саад болж байгаа асуудал байгаа юм.
Мөн Виста тооцоолуурт байгаа Монгол бичгийн фонтоор бичихэд Я үсгийн ард эгшиг бичихээр И болоод байгаа алдаа байсан нь сүүлийн үеийн Виндовс 7­д орсон фонтыг суулгаснаар засарч байна.
Монгол бичиг - Их Монгол улсын үед албан ёсны бичиг болгосон хэмээн Монголын нууц товчоонд дурдсан байдаг ба Монголчууд эхэндээ "Уйгаржин бичиг" гэж нэрлэдэг байсан.
Мөн онцлог шинжүүд болоод бусад монгол түүхэн бичгүүдээс ялгах зориулалтаар босоо бичиг, хуучин монгол бичиг, худам монгол бичиг, уйгуржин бичиг гэж олон янзаар нэрлэдэг.
Чингис хаан Найман аймгийг нэгтгэсэний дараа олзлогдсон бичээч Тататунга нь эртний Иран дахь Согд бичгээс үүссэн хуучин Уйгур бичгээр үндэс болгож зохиосон гэж үздэг юм.
Мөн Аюуш Гүүшийн зохиосон галиг үсэг болох Али-Гали нь уйгаржин үсгийн хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан бөгөөд уг үсгээр монгол хэлнээс гадна төвд, самгарди, хятад хэлний үгийг тэмдэглэх өргөн боломж нээгдсэн.
Бичгийн хэлийг "номын хэл", "судрын хэл", "утга зохиолын хэл", "сонгодог хэл" хэмээн өргөмжлөн нэрлэдэг байхад харин аман хэлийг "хар ярианы хэл", "модон хэл" хэмээн доромж доод үгээр нэрлэх нь буй.
Хүн төрөлхтний оюун ухааны хөгжил амжилтын нэгэн бол үсэг бичгийн тэмдэг тогтолцоог буй болгож, оюуны бүтээл, хэлэх уламжлах санаа, мэдлэг туршлагаа бичгээр тэмдэглэн үлдээж, хойчист өвлүүлж чадсан явдал юм.
Бичиг үсгийн түүхийг сөхвөл, дүрс буюу зураг бичиг, санаа бичиг буюу утгын бичиг, үет бичиг, авианы бичиг гэсэн дөрвөн гол бичиг үсгийн тэмдэг тогтолцоог буй болгож хэрэглэжээ.
Дундад эртний Мисир улсын Финик цагаан толгойгоос үүсгэлтэй гэх авианы бичиг нь өрнөөс дорно зүгт дэлгэрэхдээ эртний Еврейгээр дамжин Согдод уламжлан улмаар Согдоос Монгол, Уйгар хоёр улс ойролцоо онд /800-900 оны орчим/ өөр өөрийн хэлэнд тохируулж үндэсний бичгээ зохиосон тхтэй.
Шувууны хос жигүүрийн нэг нь хугарвал нисч үл чадахын адил бичиггүй хэл өрөөсөн далавчаараа газар алгадахын үлгэр адил бол утгыг тэмдэглээгүй сэг бичиг жигүүргүй шувуу мэт "амьгүй".
Хэдий бээр бичиг үсэггй хэл байж болох авч тийн хэл зөвхөн одоо цагт аман харилцуурын үүрэгтэй болохоос бус санааг алсад дамжуулах, өнгөрсөн хийгээд өнийн хэрэг явдлыг мэдээлэх, утга соёлыг хадгалах, хамгаалах, хойчист уламжлах боломжгүй юм.
Хүн төрөлхтний түүхэнд хамгийн анхны бичиг нь Шумерүүдийн соёл болох-Мезопотамяа дахь шаантаг, шавар бичиг агаад эл бичиг МЭӨ 3300 жилийн тэртээ Багдадад үүссэн гэж здэг.
"Арван номын үсэгтэйдээ хө" гэж ардын дуундаа дуулдаг монголчууд өөрсдийн үе үеийн соёлын хэрэгцээндээ зориулж 10 гаруй авианы тогтолцоот бичиг үсэг зохион хэрэглэж байсан нь нь монголчуудын оюунлигийн боловсролыг илтгэх төдийгүй үндэсний соёлын бахархал даруй мєн.
Тэдгээр олон монгол үсэг бичгийн дундуур сүвлэн сүлбээлж ганцаар амь бөхтэй оршиж, олон монгол хэл аялгуутныг үсэг бичгээрээ нэгтгэн нийт дунд өргөн хэрэглэгдсээр ирсэн бичиг нь гагцхүү монгол бичиг болой.
Тиймээс эдүгээх дэлхийн монголчууд нийгэм даяар монгол бичгээ сэргээн хэрэглэвээс хоор хоорондоо саадгүй чөлөөтэй харилцахаас гадна дэлхийн даяаршилд монгол бичиг соёл өвөрмөц гойд төрх, өв соёлын баялагаараа гайхагдан, монгол хэлний амин амьсгаа үл тасарч, монгол угсаатан дэлхийн дэлгэр цээжнээ товойн тодорч үлдэхсэн.
Тиймээс монгол бичиг нь уйгараас зээлсэн "уйгаржин бичиг" биш, 1940-өөд онд Сталины заавар, коминтерний шахалтаар халагдаж солигдсон болохоос бус хуучирч хоцрогдсон "хуучин бичиг" биш, худал хуумгай бичдэг "худам бичиг" ч биш, монгол хүний бодож сэтгэх сэтгэхйн онцлог, бэлэгдэл зүйг нарийн тусгасан оюуны онч бодлогот бтээл, монгол хэлний гол ёс, хууль, дүрэм зүйд "эв мод нийлэх мэт" яв цав таарч тохирсон яах аргагүй үндэсний "монгол бичиг" болой.
1992 - Италийн зохион байгуулалттай гэмт хэргийн бүлэглэлтэй хүчтэй тэмцэгч Жиованни Фалконыг Сицили хотын Капачи хотод эхнэр, гурван бие хамгаалагчийнх нь хамт хороов.
Зета-Жонс алдарт Бродвейн Чигаго хөгжимт жүжгээс сэдэвлэн 2002 онд Роб Маршаллын найруулсан хөгжимт драмын төрлийн Чигаго кинонд Велма Келлигийн дүрийг бүтээж Оскар, БАФТА, Гилдийн шагналыг тус тус хүртэж улмаар Алтан бөмбөрцөгийн хөгжимт инээдмийн киноны Шилдэг эмэгтэй дүрийн номинацид нэр дэвшиж байв.
Оскар хүртсэн тэрээр түүний дараа 2003 онд Жорж Клуни, Жеффри Раш, Билли Боб Торнтон нарын Оскартнуудтай романтик, инээдмийн төрлийн Тэсэшгүй араншин кинонд, 2004 онд гэмт хэргийн сэдэвтэй инээдмийн төрлийн Оушений арванхоёр найз кинонд Жорж Клуни, Брэд Питт, Мэтт Дэймон, Энди Гарсиа, Венсан Кассель, Жулия Робертс нарын ансамблейтай хамт, Том Хэнксийн гол дүрд нь тоглосон Нисэх онгоцны буудал кинонд онгоцны үйлчлэгч Амелиа Уоррений дүрд тус тус тоглосон билээ.
Зета-Жонс нөхөр Майкл Дугластайгаа 1999 оны гуравдугаар сараас эхлэн үерхэж байгаад 2000 оны арваннэгдүгээр сарын 18-нд Нью-Йорк хот дахь Плаза зочид буудалд сүр дуулиантайхан гэрлэжээ.
Тэд хоёр хүүхэдтэй ба хүү Дилан Майкл Дуглас нь 2000 оны наймдугаар сарын 8-нд мэндэлсэн ба анхны хүүхдээ тээж явахдаа Траффик кинонд тоглож байжээ.
Охин Кэрис Зета-Дуглас нь 2003 оны дөрөвдүгээр сарын 20-нд мэндэлсэн бөгөөд одоо гэр бүлээрээ Нью-Йоркт амьдарцгаадаг ч дэлхийг тойрон аялан болон суурьшин амьдардагаараа онцлогтой гэр бүл юм.
Мөн түүнчлэн Барбадос, Бермуд, Манхэттен, Аспен, Кэбэк, Мальорка зэрэг арал улс, Франц, Канадын мужуудад үнэт цаасны томоохон хувьцаа эзэмшихийн сацуу бүгдэд нь гэр, эдлэн газруудтай гэдэг.
Тайзны замналаа бага наснаасаа эхэлсэн тэрээр Британий болон Америкийн телевизийн ба уран сайхны олон олон кинонд гол болон туслах дүрүүд бүтээж байсан бөгөөд Холливүүдийн замналаа 1998 онд Зоррогийн баг тулаант кино, 1999 онд Ан гэмт хэргийн триллер кинонуудад тоглож эхэлж байв.
Харин 2000 онд Майкл Дуглас, Бенисио дель Торо, Дон Чидл, Сальма Хайек зэрэг ансамблей жүжигчидийн тоглосон Траффик киноны Хелена Айалагийн дүрээр Алтан бөмбөрцөгийн Шилдэг эмэгтэй туслах дүрийн шагналд анх удаа нэр дэвшиж амжилт олж байв.
Доун Фрэнч болон Женнифер Саундерс нарын Британий алдартай элэглэгч нарын Фрэнч ба Саундерс теле шоунд Зета-Жонсыг Кэтрин Спартак-Зета-Дуглас-Жонс нэртэйгээр ээлжит цувралаараа элэглэсэн нь шоу нэвтрүүлгийн нэрийг ихэд өргөж өгсөн гэдэг.
Дэлгэрүүлбэл Зета-Жонсын хадам аавын нь тоглосон (Спартак киноны үйл явдлаар зохиомжилж Америк, Уэльс аялгыг хэт хатуулаг болгон ярилцдаг болоор Фрэнч, Саундерс нар элэглэн тоглодог билээ.
Түүнчлэн Зета-Жонсын зургийг , ' , , болон зэрэг маш олон сэтгүүл, хэвлэл нүүр, гол гол хуудсууддаа тавьж байсан бөгөөд сэтгүүлийн "1998 оны Хамгийн дур булаам хүмүүс" санал асуулгын 68-д, ' сэтгүүлийн "2005 оны дэлхийн хамгийн сэтгэл татам 100 эмэгтэй" жагсаалтын 82-т, 1' сэтгүүлийн "Халуунаас халуухан 100 бүсгүй" жагсаалтын 50-д тус тус эрэмбэлэгдэж байжээ.
Тэр үед Бээжинд ирээд байсан Халхын Түшээт Хан Аймгийн ханжин Ханддоржтой танилцан дотно нөхөр бололцож Манжийн төрийн ялзарч буй байдлыг шүүмжлэн ийм үед бидний Монголчууд олон ширхэгийг нийлүүлэн түмэн жингийн хүндийг өргөхтэй адил хүчин чадлаа нэгтгэн нэгэн зэрэг хөдлөхгүй ямар цагийн хүлээнэ.
Дамдинсүрэн Манж Чин Улсын Шинэ Засгийн Бодлогых колоничлох шинж чанарыг гүнзгий ойлгож байсан тул түүнийг эсэргүүцэж байсан бөгөөд Баргад тэр үед өрнөсөн улс төрийн үйл явдал нь Их Хүрээнд Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээх санаачлагыг бүрэн дэмжиж байлаа.
1911 оны есдүгээр сард Баргын ноёдын нууц хуралдаан болж манж, хятадаас салан тусгаарлах асуудлыг хэлэлцэж, зэвсэгт бослогод бэлтгэх шийдвэр гаргаж, цэрэг элсүүлэн зохион байгуулж 1912 оны эхээр зэвсэгт бослого гаргаж, түүнийг толгойлогчдын нэг Дамдинсүрэн тэргүүтэй долоон хүний бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчдийг нийслэл Хүрээ рүү томилон явуулсан.
1912 онд Ховдын байлдаанд Дамдинсүрэнгээр удирдуулсан цэрэг ялалт байгуулсныг хөхүүлэн Богд хааны зарлигаар Дамдинсүрэн нь үе улиран залгамжлах засаг төрийн бэйл, цэргийн жанжин, Манлайбаатар цолоор шагнагдсан.
Тэр 1913 оны гуравдугаар сард Монгол-Төвдийн гэрээ байгуулахад, 1914 онд Монгол; Орос; Хятад гурван улсын этгээдийн гэрээ хэлэлцээ эхлэхэд Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүнд оролцож байжээ.1914 оны наймдугаар сараас 1915 оны тавдугаар сарын 25-нд явагдсан Хиагтын хэлэлцээрт Дамдинсүрэн Монголын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж Монгол үндэстний нэгдмэл нэгэн улс байх байр суурин дээр тууштай зогсож байлаа.
Энэ байр суурийг Орос, Хятадын төлөөлөгчид шүүмжлэн, хэлэлцээрээс татахыг олон удаа тулган шаардсан учир Монгол Улсын Засгийн газар арга буюу Дамдинсүрэнг хэлэлцээрийн дундуур гэдрэг татсан нь монголын төлөөлөгчдийн байр суурь эрс сулрахад хүргэсэн юм.
Хоёр их гүрний тулган хүлээлгэсэн гурван улсын хэлэлцээр нь Олноо Өргөгдсөн Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг цуцалж зөвхөн Халхын дөрвөн аймаг, Ховдын хязгаарыг Гадаад Монгол гэдэг нэртэйгээр ДИУ-н харъяанд автономит эрхтэй, байлгах болсонд Дамдинсүрэн Монглын нийт ард түмний адил гүн хилэгнэж байлаа.
Түүний гол удирдагч нь 1913 онд Манлайбаатар Дамдинсүрэнгийн удирдлагаар Монголыг өмгөөлөн хамгаалах цэргийн нэгэн удирдагч байсан шударга баатар Бавуужав байлаа.
Иймд Автономит Гадаад Монголын засгийн газар Дундад, Орос хоёр улсын шахалтаар жанжин Манлайбаатар Дамдинсүрэнг, 1915 оны 7 сард Зүүн Өмнө Хязгаарын түшмэл, цэргийг ятган тохинуулах сайдаар томилон хэдэн сар ажиллуулсан боловч зэвсэгт бослогыг зогсоож чадаагүй билээ.
Ууган хүү хошуу ноён Д.Долсонг Ёнзон хамбын «Төв» эсэргүү байгууллага гэгчийн хэргээр баривчилж, 1936 оны 12 дугаар сарын 31-нд буудан, хөрөнгийг нь хураажээ.
1918 онд орон нутагтаа түр чөлөөгөөр очихдоо дээрэм тонуул хийж ард олныг айлгаж явсан хоёр хулгайчийг барьж цаазалсан тул Богд хааны зарлигаар жанжин цолыг хурааж, 3 жилийн цалин пүнлүүг хасч улмаар хошуу захирагч хүү Д.Долсоны 3 жилийн пүнлүүг хасч шийтгэсэн байна.
Гэсэн ч удалгүй 1919 онд жанжин цолыг нь эргүүлэн олгож, улбар шар хүрэн цол, Богд хаан онцгой гавьяа байгуулсан хүнд соёрхдог «Эрдэнийн очир» одонгоор шагнасан.
Богд тэргүүтэй ноёдууд хятадыг дагахаар өмнө зүгт хандаж байх үеэр, Манлай ван Дамдинсүрэн нь бие муудсан хэмээн нутгийн чөлөө авч нутаг гэртээ буцахаар зүүн зүг явахын өмнө цэргийн яамны ноёд сайдууд тусгай урьж, ёслолыг гүйцэтгэсэн баярын хадаг зэргийг барьсанд, Манлай ван Дамдинсүрэн өгсөн хадаг зэрэг зүйлүүдийг хамхин гартаа барьж, түй хэмээн нулимж тотгон дотор нь хаягаад өшгилж орхисон байна.
1920 оны 9-р сарын 11-нд Дамдинсүрэнг баривчлан, Хятадын шоронгийн хатуу чанга эрүү шүүлт, хүнд бэрх нөхцөлд 107 хоног хоригдон, 1921 оны 1-р сарын 27-ны өдөр "Би эдний дэргэд хэвтээгээрээ үхэхгүй" хэмээн өгүүлж босоогоороо амьсгал хураасан ба "Төр улсын хэргийг амьд хүмүүн хөдөлгөдөг аваас тогтсон суурь ану амь бие хайр үгүй зүтгэж, үхэж үрэгдэгсдийн яс чөмгөн дээр тогтдог" хэмээн айлдан гэрээслэсэн байдаг.
Ильюшин Оросын Хаант Улсын «Дилялево» тосгонд мэндэлсэн бөгөөд 1910 онд нисэх хүчний салбарыг туйлаас сонирхон суралцаж, Дэлхийн дайнд нисгэгчээр оролцож байв.
Дайны дараа «Ильюшин ИЛ-18» болон «Ильюшин ИЛ-62» загварын зорчигч тээврийн онгоцууд нь мөн л адил тайван цагийн хөгжил цэцэглэлтэнд хувь нэмрээ оруулан өдгөө ч үйлчилсээр байгаа юм.
Монгол улсын агаарын хүчинд ч түүний зохион бүтээсэн 78 нэгж /ширхэг/ дайрагч онгоц ИЛ-2-ийг 1945 оны 6 дугаар сарын сүүлээр 34 нэгж /ширхэг/ Як-9 сөнөөгч онгоцны хамт Баянтүмэнд /одоогийн Дорнод аймгийн төв Чойбалсан/ хүлээн авсан ба 1956 он гэхэд дээрх бүх онгоц зэвсэглэлээс хасагдсан байна.
1956 онд Иргэний агаарын тээвэрт зорчигч тээврийн Ил-14 онгоц 5 ширхэгийг ЗХУ-аас бэлгийн журмаар, 2 ширхэгийг Чехословак улсаас худалдан авч ашигласан ажээ.
Харин Англи, Америкт янз бүрийн үндэстэн угсаатны нийгэм, соёлын олон зүйлийг тэр зүйл бүр дээр нь биш харин түүнээс илүү түүн доторх хүн дээр төвлөн судална гэсэн чиг хандлага бий болгож антропологи буюу “хүн судлал” гэж нэрлэжээ.
Дараахан нь Английн хүн судлалын үүсгэгчид гэгдэх Польш гаралтай эрдэмтэн Бронислав Малиновский Номхон далайн Тробрианд арлынхныг, Алфред Режиналд Радклиффе-Броун Бенгалийн тохой орчмын Андаман арлынхны жишээн дээр нийгмийн бүтэц тогтолцоо, үйл ажиллагааг голлон судалсан нь тэдний “хүн судлалыг” “нийгмийн хүн судлал” хэмээн нэрлэхэд хүргэсэн байна.
Нийгмийн хүн судлаачид соёлын хүн судлаачдыг “соёл ба хүний зан төлөвийг” л судалдаг хэмээн буруу ойлгож байсан бол соёлын хүн судлаачид нийгмий хүн судлаачдыг соёлын хүн судлалын нэгэн жижигхэн хэсэг буюу бүхэл цогц зүйлийн жаахан хэсгийг тасалж аван цогц байдлыг нь алдуулан судалдаг мэтээр буруу ойлгож байжээ .
Америкийн хүн судлаачид Английн хүн судлаачдийг нийгмийн бүтэц тогтолцоо, үйл ажиллагаа гэсэн өнгөц, энгийн, амар хялбар зүйл судалдаг хэмээн тохуурхаж, харин өөрсдийн “соёлын хүн судлалаа” аливаа зүйлийн гүн гүнзгий утга мөн чанарыг судалдаг мэтээр ойлгоцгоож байсан гэдэг.
Харин 1970 оноос хойш тэдний хоорондын ялгаа зөрөө арилж одоо бол харин ийм далд, өнгөцийн эсвэл бүхэл, тусгайгийн ялгаагүй гэдэг нь тодорхой болон нотлогдож эвлэрсэн байна.
Хэдий тийм боловч одоо хэр хэрвээ хэн нэг нь энэ хоёрыг өөр гэж үзвэл “соёлын хүн судлал” хүмүүсийн мэдлэг, зан заншил, байгууллыг бүрэн цогц байдлаар судалдаг байхад “нийгмийн хүн судлал” бол харин нийгмийн харилцааны аль нэгэн тодорхой хэсгийг тухайлбал, шашныг, улс төрийг, эдийн засгийг, ураг төрлийг ч юмуу судалдаг гэж ялгадаг байна.
“Соёлын хүн судлал”, “нийгмийн хүн судлал” хоёр өнөөгийн өндөрлөгт ялгаа зөрөө бараг үгүй болон нэгэн салбар ухаан болохыг ихэнх судлаачид зөвшөөрсөн байхад харин “хүн судлал”, “угсаатны зүй” хоёр ингэтлээ ойртон нэгдэж чадаагүй гэж үзэж болно.
Англи, Америкийн хүн судлалын уламжлалаас гадна этнологи буюу “угсаатан судлал”, этнографи буюу “угсаатны зүй” бие даан зарим талаар тусгай салбар ухаан болон Франц, Герман, Орос зэрэг орнуудад түлхүү хөгжиж байлаа.
Антропологи, этнологи, этнографи анх ерөнхий чиг хандлага нь янз бүрийн үндэстэн угсаатнуудын нийгэм соёлыг судлах нэгэн зорилготой, нэгэн арга зүйтэй байсан хэдий ч сүүлрүүгээ зарим оронуудын уламжлал холдон хөндийрч тус тусдаа бие даасан шинжлэх ухаанууд болон хөгжжээ.
Оросын этнографи, хуучин зүүн Германы “ардын билигийг” бодвол Баруун Европ болон Францын этнологи Англи, Америкийн антропологитой харилцаа холбоо ихтэй нэгэн онол, арга зүйг чамгүй хуваалцаж байсан нь энэ хоёр нэгэн дэг сургуулийн түүхэн хөгжлөөс илэрхий байдаг.
Хамгийн энгийн баримт жишээг дурдвал Англи хэл дээр орчуулагдаад “хүн судлалын” тулгуур сурах бичигт ордог Герман, Францын хүн судлаачдын бүтээл олон байхад харин Оросын хүн судлаачдын орчуулагдсан бүтээл гэх зүйл харьцангуй цөөн байна.
Тэрээр тэр үеийн Европын судлаачдыг бусад үндэстэн, угсаатнуудыг судлахдаа нутагт нь очиж амьдрал дээр нь үздэггүй Европосоо судламар болж судлагдахуунаа бүрэн таньж мэдэлгүй өнгөцхөн онол гаргаж байдаг гэж шүүмжилж байжээ.
Харин тэрээр өөрөө Энэтхэгчүүдийг судлан ойлгохын тулд тэдний итгэл найдварыг олох хэрэгтэйг ухаарч, тэгэхийн тулд яг тэдэн шиг аж төрөн, өмсөж зүүх эдэлж хэрэглэн энэ арга нь ч амжилтанд хүрсэн гэж өгүүлжээ.
Тэрээр олон зүйл дээр ой нь гутаж байсан хэдий ч тэсэн өнгөрсөнөөр тэдний дунд нэвтрэн орж аль ч давхрааныхны итгэлийг олоод ямарч эртний нууцад нь нэвтрэх боломжтой болсон тухайгаа бичиж үлдээжээ .
Ингээд зууны дунд үеэс Францууд энэ салбар ухаанаа этнологи гэж нэрлэж хэвшсэн бөгөөд энэ нь үндэстэн угсаатнуудыг ойлгож мэдэхийн тулд тэдний хэл, соёлыг судалдаг ухаан болсон байна .
зуунд Францын их сэтгэгч Аугусте Комте хүний нийгмийг судлах шаардлага байгааг дурдаад ийм судалгааг анх социологи буюу “нийгэм судлал” гэж нэрлэх санал тавьснаас хойш нийгмийн шинжлэх ухаан бусад шинжлэх ухааны адил хөгжлийн алхамаа эхэлж байдаг.
зууны төгсгөл зууны эхэн үеэс энэ санаа улам нарийвчлан салж “нийгэм судлалаас” гадна бас түүнтэй төстэй “нийгэм-соёлын антропологи” , этнологи , этнографи зэрэг бусад хүний нийгэм, соёлыг судалдаг салбар ухаанууд дор дороо Европын улс орнуудад гарч ирсэн байна.
Судлагдахууны хувьдаа “нийгэм судлал” ихэвчлэн өөрийн оршин буй нийгмээ, нийгмээсээ хүнрүү чиглэсэн арга зүйгээр судлаж байсан бол антропологи, этнологи, этнографи ихэвчлэн өрөөл бусад үндэстэн угсаатнуудыг хүнээс нь нийгэмрүү чиглэсэн арга зүйгээр судалж эхэлсэн байдаг.
Оросын цагаан хааны үед тэд өөрсдийн мэдэлд байсан Сибирийн ард түмнүүдийг судлан, бүртгэн тоочих ажил хийж түүндээ Германы судлаачдыг оролцуулж байсан тухай өмнө өгүүлсэн билээ.
Эхнийх нь үе дээр дурдсан хувьсгалаас өмнөх хаант засгийн харъяалалдаа буй угсаатнуудыг бүртгэн баримжуулах ажил байсан бөгөөдл энэ нь зуунд эхэлж зуун гэхэд бие даасан байгууллага болон өргөжиж өөрийн гэсэг эрдэм шинжилгээний сэтгүүл, музейтэй болсон байна.
Гурав дахь шат нь одоо дөнгөж эхэлж байгаа бөгөөд Марксисмаас хойших буюу 1990-ээд оноос хойш Зөвлөлтийн засаглал задран нээгдэж этнологи, антропологийн олон онолын чиг баримжаа бий болон Марксист үзэл бол тэдний зөвхөн нэг нь болон үлдэж байгаа өнөө үе юм .
Үүний тодорхой жишээ бол тэд этнографи гэдэг нэр томъёог өөрчлөн өргөжүүлэх зорилгоор этнологи, антропологи гэсэн нэр томъёонуудыг авч хэрэглэж эхэлсэн явдал юм.
Этнологи гэдэг үг антропологи гэдэг утгаар хамгийн хүчтэй хэрэглэгдсээр ирсэн Франц хэлтнүүд л гэхэд сүүлийн үед энэ хоёр нэр томъёог хосоор хэрэглэх эсвэл заримдаа дан антропологи гэж хэрэглэх тохиолдол нэлээд түгээмэл болоод байна.
Тухайлбал, Францын энэ мэргэжилийн томоохон толь бичиг нь “Этнологи, антропологийн толь бичиг” гэх буюу голлон үздэг сурах бичиг нь “Нийгэм, соёлын антропологи” гэсэн нэртэй байна.
Этнологи болон этнографи гэдэг нэр томъёо л гэхэд 1820-оод он хүртэл Франц хэлэнд орж ирээгүй байхад Англи хэлэнд өмнө энэ үг мэр сэр хэрэглэгддэг байсан ч Оксфордын толь бичигт анх 1834 оноос орсон байна .
Ингээд зууны эхнээс харь улс, үндэстний нийгэм, соёлыг судалдаг ухаан маань утга хэлбэр, чиг хандлагаа тогтоож эхлэн анхны хүн судлаачид, угсаатан судлаачид төрж эхэлжээ.
Францын судлаачид, гүн ухаантнууд бусад үндэстэн угсаатнуудын нийгэм, соёлыг сонирхон бичиж эхэлсэн анхны баримтууд бүр зууны үеийн сэргэн мандлын үед хамаардаг байна.
Үүний төлөөлөгчид нь Рабелес буюу түүний дундад зууныхны сэтгэлгээний хэв маягийн тухай “угсаатны зүйн” ажил, мөн Монтайны хүний махан хүнстэнгүүдийн тухай тэмдэглэл зэрэг болно .
Түүнчлэн хэдий энэ хоёр нэр томъёо ялгаагүй нэгэн зүйлийг нэрлэж байгаа гэж ном сурах бичиг, нэр томъёоны толиудад санал нэгтэй хүлээн зөвшөөрөх боловч аль нэрийг нь хэрэглэж байна тэр дэг сургуулийг баримталж дэмжиж байна гэсэн санаа болдог.
Тодруулбал, бид монголоор “соёлын хүн судлал” англиар гэдэг нэрийг авч хэрэглэвэл дэлхийн хүн судаалчид биднийг Америкийн, харин “нийгмийн хүн судлал” буюу гэвэл Английн, этнологи гэвэл Францын дэг сургуулийг баримталж байгаагаа илэрхийлэхийн нэгэн хэлбэр болно.
Олонх нийгэм-соёлын хүн судлаачдын хувьд Оростой шинжлэх ухааны хэлхээ холбоо зузаантай тухайлбал Монголд этнологи гэдэг нэр томъёо хэрэглэхэд нэгд, Францын бус харин Оросын дэг сургуулийг дагаж байна гэж хүлээн авах магадлал өндөр бөгөөд хоёрт, Орос, Монголд нэгэнтээ олон жил этнологи биш этнографи байсан гэдгийг мэдэх тул тэр утгаараа бидний шинэчлээд өгсөн этнологийг этнографи хэмээн хандсаар байх нь түгээмэл байдаг.
1648 онд Зүүнгарт сууж асан Ойрадын Зая Бандид Намхайжамц монгол бичгийн хоёр авиаг нэг хэлбэрээр тэмдэглэдэг а,э, о,у, ө,ү гэх мэтийн ялгагдах авиа бүрийг тус бүр нэг үсэг болгон сайжруулж Тод үсэг хэмээн нэрийдсэн юм.
Халимагийн кирилл бичигт үгийн эхний үеэс хойших балархай эгшиг гээгдэх гэх мэт үгийн дуудлагыг яг тэмдэглэх дүрэм барьснаас тод бичгийн болоод монгол хэлтэй холбогдох уламжлалт хэв зохис нь нэлээд алдагджээ.
Үнэндээ Орос дахь Ойрадын тасархай хэсэг Дөрвөд, Торгуудыг Оросоор "калмык" гэж нэрлэдэг болсноос хэл яриаг нь Ойрадаас салгаж тусад нь "Халимаг хэл" гэж үздэг Орос болон Европ зүгийн угсаатны онцлогоос илүүтэй газар зүйн суурьшлаар ангилах хэл шинжлэлийн хэв маяг байдаг.
Харин Монголын хэл шинжлэлчид Халимаг нь Ойрад аялганы нэг салаа гэж үздэг бол Хятадын хэл шинжлэлчид ямартаа ч Хятад болон Монгол дахь Ойрадын хэлж ярих нь Монгол хэлний аялга мөн гэж өөрийн улсын бодлогод тохируулан ангилдаг аж.
Тэр бол дайчин социалист , үзэл санааныхаа төлөө хэд хэдэн удаа шоронд хоригдож байсан, Оросын хувьсгалч Михаил Бакуниныг шүтэн бишрэгч, хоёрдугаар интернационалын гишүүн байсан ажээ.
Тэрээр өгүүлэлээ олон тоогоор амархан, хурцадмал байдалгүйгээр, олон нийтэд хүртээмжтэй энгийн хэлээр бичиж, үгийн сандаа ёс суртахуунгүй үг ихэд хэргэлж анхаарал татдаг байв.
Тэрээр сэтгэл татам гарчиг гаргаж, уншигчдын сэтгэлийг бусдаас илүү догдлуулсан сэдвүүдийг сонгож, олон түмний сэтгэл санааг мэдэрч, юу сонсохыг хүсч байгаагаа урьдчилан мэддэг байжээ.