polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Одоо нэрийг нь санахгүй байна, манай нэг дарга урамгүйхэн байдалтай миний дэргэд ирж ёслон даргаа бид маш хүнд байдалд орох нь, дайсны хүч үлэмж давуу олон болж нэмэгдсээр байна гэлээ.
Энэ үед би өөрийн ойролцоох болон хориглон байлдаж байгаа бүх дарга, цэргүүдэд чанга дуугаар эх орныхоо төлөө, эцэг Чойбалсангийн төлөө, цусныхаа эцсийн дуслыг дуустал тулалдъя.
Миний дээр дурдсан сумны аюул дундуур очиж өөрийн ангийн байдлыг танилцуулан яаралтай тусламж үзүүлэхийг гуйсан ёсоор тэд ангидаа буцан очиж танкын ангиа явуулсан нь энэ байлаа.
Бас ар талын гол хүчиндээ мэдэгдсэн ёсоор мөн өдрийн оройн 7 цагийн орчим улаан армийн их хүч Ремизовын командалсан 149 дугаар хороо манай дивизэд туслахаар Халхын голын баруун эрэгт ирээд байлаа.
Жанжин штабын оперативын газрын сургагч Афонины таны бие энд байгаа өөрийн дивизийн хэсэг ангиудыг командлан газарчийн үүрэг гүйцэтгэж, улаан армийн хамт давших хэрэгтэй гэж тушаасан ёсоор миний бие Халхын голын баруун эрэгт байсан ангиудыг цуглуулах бүрээ татуулан, дарга нар цугларахаас түрүүлж, одоо 90 баатрын хөшөө байгаа дэнж дээр гарч харвал тэр цагаан талбай дээр Зөвлөлтийн их хүч Халх гол уруу хэсэг хэсгээр дэнжээс бууж байгааг үзээд хязгааргүй их баярлаж, хоёр нүдийг минь нулимс бүрхэн, асар их зориг хүч нэмэгдэх мэт болж бүрээгээр цугларсан дарга, цэргүүдэд баярт дуугаар Зөвлөлтийн хүч бидэнд туслахаар хүрэлцэн ирээд байна.
Бид одоо Хайлааст гол өөд газарчийн үүрэг гүйцэтгэн Зөвлөлтийн дайчидтай хамтран давшиж байлдан, японд цохилт өгөх болно, 30 минутын дотор хоолоо идээд давшилтад бэлтгэ гэсэн тушаал өглөө.
Чойбалсангийн 1939 оны 2 дугаар сарын 13-ны өдрийн 4 тоот тушаалаар хамгийн түрүүнд Ч.Шаарийбууд ахлах дэслэгч цол олгож, Тамсагийн зургадугаар дивизийн Тагнуул ангийн даргаар, Д.Нянтайсүрэнг Цэргийн ерөнхий сургуульд Сумангийн даргаар, Л.Дандарыг Тамсагийн дивизийн 22 дугаар хорооны штабын туслахаар томилжээ.
Ч.Шаарийбуу ажиллах хугацаандаа цэргийн зохих хэмжээний боловсролтой, зохион байгуулах авьяас чадвартай, удирдах албан тушаалд дэвшүүлэн ажиллуулах найдвартай боловсон хүчин болохоо харуулсан учир Цэргийн явдлын яамны сайд, бүх цэргийн жанжин маршал Х.
Чойбалсангийн 1939 оны 3 дугаар сарын 8-ны өдрийн 18 тоот тушаалаар дивизийн захирагчаар түр томилогдон ажиллаж, нэг сарын дараа 4 дүгээр сарын 28-ны өдрийн 34 тоот тушаалаар хошууч цол шагнагдаж, 6 дугаар морьт дивизийн захирагчаар томилогджээ.
Ч.Шаарийбуу Японы милитаристуудаас улсын дорнот хил хязгаарт халдан түрэмгийлэх аюул занал улам хурцдаж байсан нөхцөлд дивизийн бусад удирдах нөхөдтэй хамтран нэгтгэлийн байлдааны байнгын бэлэн байдлыг хангах нийт дайчдын улс төр, ёс, суртахууныг улам өндөржүүлэх, тэдний сонор сэрэмжийг дээшлүүлэх, дайчдыг эх орон ард түмэндээ хязгааргүй үнэнч байх үзлээр хүмүүжүүлэх ажлыг шуурхай зохион байгуулан ажилласан байна.
Тэр үед зүүн хязгаарт байсан Тамсагбулангийн 6 дугаар морьт дивизийн анги, салбарууд цэргийн дээд командлалын тушаалаар хамгийн түрүүнд байлдаанд орж дайсанд цохилт өгсөн байна.
Энэ тухай 1972 онд хэвлэгдсэн “БНМАУ-ын баатрууд ба үйлстэн” номын 213-р талд бичихдээ: “…Хошууч Шаарийбуу байлдааны тушаалыг хүлээн аваад Тамсагбулагийн төвөөс өөрийн нэгтгэлийг түгшүүрийн дохиогоор хөдөлгөн хурдавчилсан маршаар Халх голд хүрэлцэн очиж хамгийн тэргүүн эгнээнд Японы самуурай нарын эсрэг байлдаанд орж дайсанд цохилт өгсөн байна. 6 дугаар морьт дивизийн тэргүүний анги, салбарууд 1939 оны 5 дугаар сарын 22, 23, 24-ны өдрүүдэд Халх голын цаад талд Хайлааст манханд Японы цэргийн тэргүүний ангитай тулалдаж бут цохив. Тэр энэ байлдаанд цэрэг, дайны арга техникийг сайн судлан эзэмшиж, нэгтгэл, ангийг чадварлагаар удирдан командлах авьяастай эрэлхэг дарга болохоо үзүүлжээ” гэж бичсэн байна.
Дивизийн захирагч хошууч Шаарийбуу зөвхөн захиран командлагч төдийгүй ухуулагч, суртал нэвтрүүлэгч, дайчдыг биеэр үлгэрлэн хүмүүжүүлэгч хүн байжээ.
Энэ тухай Халх голын ахмад дайчин, тэр үед дивизийн сургуулийн сумангийн улс төрийн удирдагчийн туслах байсан З.Төгсжаргал /УИХ-ын гишүүн, сайд асан Т.Гандигийн аав/ “…дивизийн дарга Шаарийбуу байлдааныг удирдахын зэрэгцээ дайчидтай уулзаж эзэмшиж байгаа буугаар нь дайсныг устгаж биеэрээ үлгэрлэн явдаг, ухаалаг тайван, аймшиггүй зоригтой, халуун эх оронч хүн байсан юм” гэж Халх голын байлдаанд оролцсон Монгол-Зөвлөлтийн ахмад дайчдын дурдатгал гэдэг номд бичжээ.
1970 онд хэвлэгдсэн “Ахмад дайчдын дурдатгал” гэдэг номд зургадугаар морьт дивизийн комиссар байсан Д.Пэлжээ “Дивизийн дарга Шаарийбуу бол цэргийн хэргийн мэдлэг, боловсролоор чадварлаг, өөрийн дивизийг дайсны эсрэг тулалдаанд чадамгай удирдаж сайн зохион байгуулж байсан юм. Ч.Шаарийбуу зан байдлын хувьд төлөв томоотой, эелдэг зөөлөн харьцаатай, наргиан хөгжөөн ихтэй, шулуун шударга, эрэлхэг зоригтой хүн байсан бөгөөд Халх голын байлдаанд эх орон, ард түмнийхээ төлөө эрэлхгээр тулалдаж яваад алтан амиа алдсан хүн” гэж бичсэн байна.
Ч.Шаарийбуу 1939 оны 5 дугаар сарын сүүлийн 10 хоногт фронт дээр болж буй цагийн байдлыг тодруулахын тулд өөрийн дивизээс тагнуул туршуулыг байнга ажиллуулж дайсны байрлал, болзошгүй ажиллагааг урьдчилан илрүүлэх арга хэмжээг зохион байгуулж дайсныг угтан байлдах төлөвлөгөөг дивизийн зөвлөх Васильев, штабын сургагч Малов нарын хамт боловсруулж бүх анги, салбарууддаа байлдаанд ороход бэлэн байх тушаал өгсөн байна.
Монгол-Зөвлөлтийн цэргийн гол хүч Халх голын байлдааны фронтод хүрэлцэн очиж амжаагүй байхад 1939 оны 5 дугаар сарын 26-нд дивизийн штаб Хайлаастын голын зүүн эрэгт очиж байрласан байна.
Цагийн байдлын энэ хүнд нөхцөлд дивизийн дарга хошууч Шаарийбуу сургуулийн суманг гардан удирдаж Халх гол, Хайлааст манхны завсраар орж ирсэн дайсны түрэлтийг зогсоохын тулд өдөржин хоол ундгүй тулалдаж дайсны давшилтыг няцаасан байна.
Мөн өдрийн орой 17 цагийн орчимд хошууч Шаарийбуу сумангийн удирдлагад “Дайсан нэг үеэ бодвол цөөрч хүн хүчээр бага боллоо. Зарим талаараа ухарч байна. Дивизийн штаб танай сумангийн баатарлаг хамгаалалтаар бүслэгдэх аюулаас гарч чадлаа. Хэрэв дайсан дахин дайрвал хориглон байлд! Би штабт очиж сум хэрэглэл ирүүлэх арга хэмжээ авна” гэж хэлээд явсан байна.
5 дугаар сарын 30-нд байлдааны талбараас нас барсан дайчдын хүүрийг цуглуулахад дайсанд хэд хэдэн удаа буудуулж, сүүлчийн сум нь амин газар нь туссан байдалтай түүний цогцос олджээ.
Тэрээр ТиВиЭксКюгн "Хахаха дуу"нд хамтлаыгн гишүүд болох Сүху,Каи нартай толголсон,2010онд Снсд-н Япон синглэ " ниэ"д тоглосон.2012онд Снсд-н днд бүлэг ТиТиЭсн "Гялалзах" хэмээх дуунд хамтлагын гишүүд Бэкхён,Каи,Сэүн нартай тоглосон.
2015оны 05сард ЭсЭм түүнийг дэлгэцийн томоохон бүтээл Цэвэр хайрд тоглоно хэмээн хүлээн зөвшөөрсөн, үүнд залуу эрэгтэй болон өвчтэй охины гэнэн томоогүй хайр харилцааны тухай гарах юм.
Каи хамтран тусладаг хамтлаг дуучид, Юниюү юнит,Эксо-М Лухантай хамт, бас ЭсЭм энтэртаймэнтийн бүжгийн хамтлаг,ЭсЭм гүйцэтгэгчид,Эксо-М Лэетэй хамт.
Сухо зул сарын кино болох "Сантаг хамгаалах" кинонд тоглосон,Бэрнард-д Эй-Пинк Жон Инжи болон Шин Дун Юүп нартай хамт дуу оруулсан.2015оны 1сард тэрээр ЭсЭмн гаргасан " " мюзиклд Эфэкс хамтлагын Луна,ТиВиЭксКю хамтлагын Макс,Эксо-М хамтлагын Шиүмин,Шаяний хамтлагын Ки болон Рэд Вэлвэт хамтлагын Сылги нартай оролцон тоглосон.
2015оны05сарын15нд Бэкхён,Чанёол болон Чэн нар бусад уран бүтээлчид болох Гиорлс Дэе, Систар, Ниэл болон Эйлий нартай хамтран Гванбук-н 70жилийн ойд зориулсан КэйБиЭс1н тусгай нэвтрүүлэг "Би бол Солонгос"-н дуу болох "Бид өдөр уулзана" гэсэн дууг дуулсан.
2015оны 1сард тэрээр ЭсЭмн гаргасан " " мюзиклд Эфэкс хамтлагын Лүна,ТиВиЭксКю хамтлагын Макс,Эксо-К хамтлагын Сүху,Шаяний хамтлагын Ки болон Рэд Вэлвэт хамтлагын Сылги нартай оролцон тоглосон.
Тэрээр Бээжингийн Шида дунд сургуульд сурагдаг байсан ба дотуур байранд нь хүртэл амьдардаг байсан, Бээжин Хайдайны гадаад хэлний Ши Ян сурдаг байсан ч орхиод Солонгос улсын Сөүл хотын Юунсэи их сургуульд суралцах болсон.
Эксо-К хамтлагийн анхны дэбют тоглолт ,хөгжмийн нэвтрүүлэгт орсоноор хийгдсэн бол Эксо-М-ын хувьд мөн энэ өдөр Хятадын 12 дахь удаагийн шагнал гардуулах ёслолын тайз байсан юм.
Тэрээр Станфорд их сургуульд Захирал лекц уншихдаа дэлхий нийтийн зах зээлд өрсөлдөхүйц оддыг гаргаж ирнэ тиймээс тэднийг 1 болон 2, болон хувааж 2улсын хөгжмийн ертөнцөд зэрэг гаргана гэж хэлсэн байдаг.
Гэвч Эксо хамтлаг Эксо-К болон Эксо-М гэх 2 дэд хамтлагт хуваагдаж К нь Солонгос улсад М нь Хятад улсад үйл ажиллагаагаа явуулах төлөвлөгөөгөөр байгуулагдсан.
Түүний бүтээл туурвил нь ямагт ерөнхий хэл шинжлэлийн онолын гүн гүнзгий үндэслэлтэй, хэлний бодит баримт нотолгоо сайтай байдгаараа бусдаас онцгойрон ялгардаг билээ.
Лувсанвандан багш "Орчин цагийн монгол хэлний шууд ба шууд бус тийн ялгал" , "Орчин цагийн монгол хэлний урт эгшгийн гарлын тухай асуудалд" , "Монгол хэлний үгсийг аймаглах тухай асуудалд" , "Фонемын онолын тухай асуудалд" , "Морфемын онолын тухай асудалд" , "Хэлний нөхөх, үл нөхөх байрлалын тухай асуудалд" , "Хэл шинжлэлд хийсвэрлэх аргын холбогдох нь" , "Хэл, хэлэх хоёрын учир" , "Хэл - дохионы тогтолцоо болох нь" , "Хэл, түүний нэгжүүдийн хувирах, тогтох тухай асуудалд" , "Хэлний өнгөн бүтэц, гүн бүтцийн тухай асуудалд" , "Нийлмэл өгүүлбэр" тэргүүтэн хэл шинжлэлийн онолын өгүүллүүд бичиж хэвлүүлснийг зориуд онцлон дурдалтай.
Лувсанванданы оруулсан бодит хувь нэмэр, туурвиж бүтээсэн олон талтай, үр бүтээлтэй үйл ажиллагааг төр засгаас өндрөөр үнэлж, 1941 онд Шинжлэх Ухааны Хүрээлэнгийн хорин жилийн ойгоор Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, 1952 онд МУИС-ийн арван жилийн ойгоор Сүхбаатарын одонгоор шагнаж байжээ.
Лувсанвандан багштан 1956 онд профессор цол хүртэж, 1961 онд Монгол Улсын ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн -ээр сонгогдож, 1972 онд Хэл бичгийн ухааны шинжлэх ухааны доктор -ын зэрэг хүртэж, улмаар 1980 онд Монгол улсын Гавьяат багш гэсэн эрхэм цолыг хүртсэн эрин үеийн их алдартан болно.
Бэсүд овогт Шадавын Лувсанвандан (* 1910 оны 1 сарын 20-нд Баянхонгор аймгийн Өлзийт суманд; † 1983 оны 7 сарын 3) нь орчин үеийн монгол хэл шинжлэлийн ухааныг олон салбар бүхий бие даасан цогц шинжлэх ухаан болгон хөгжүүлэх их үйл хэрэгт өөрийн бүтээлч сэтгэлгээ, бүхий л амьдралаа бүрэн зориулсан нэрт эрдэмтдийн нэг нь ерөнхий хэл шинжлэлийн гарамгай онолч, ахмад дуун хөрвүүлэгч, нэрт сурган хүмүүжүүлэгч, төр нийгмийн зүтгэлтэн, Монгол улсын төрийн шагналтан, Монгол улсын гавьяат багш, ШУА-ийн жинхэнэ гишүүн , хэл шинжлэлийн ухааны доктор , профессор багш.
Лувсанвандан 1936 оны намраас эхлэн 1943 он хүртэл Монгол улсын Шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн Дуун ухааны тасагт эрдэм шинжилгээний ажилтнаар ажиллаж байхдаа 1938-1940 онд “Шинэ толь” хэмээх шинжлэх ухааан, танин мэдэхүйн сэтгүүлийн редакцийн зөвлөлийн гишүүнээр хавсран ажиллаж байв.
1945 оноос хойш Монгол Улсын Их Сургуульд монгол хэлний багш, монгол хэл шинжлэлийн тэнхимийн эрхлэгч , эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан зэрэг ажил албыг тасралтгүй үр бүтээлтэй хийж явжээ.
Энэ нь давуу хүчтэй дайсан хориглон суусан олон хөлийн боомт газрыг эзлэн авах нь Ардын журамт цэргийн хувьд төдийгүй энгийн иргэд, хотын оршин суугчдын амь нас сүйдэж, ихээхэн хохирол учирч болзошгүй нөхцөл байдлыг харгалзан үзсэн хэрэг байв.
Хасбаатарын 1,2-р хорооны цэргүүд Хиагтын баруун талын Эрээн нарсны хамар болон Төгсгөө булагийн эхний манхан хүртэл, хорооны дарга С.Цэрэндоржийн 2-р хорооны цэргүүд Төгсгөө булагийн баруун тал Ноён овооны зүүн Орос булгийн хамар хүртэл.
Эрдэнэ вангийн хошууны Ч.Базарсадын 4-р хорооны цэргээс 100 цэргийг баруун үзүүртэй залгаж зуун цэргийн дуган, хойт манхан элс, Дух нарсны дотор хүртэл, Пунцагийн хорооноос 15, Цэрэндоржийн хорооноос 5, Базарсадын хорооноос 20 бүгд 40 цэргийн 20-ийг Оргойтын баруун талын дэвсэгт , 10 цэргийг Ноёны овооны баруун гууд байрлуулж, Тужийн нарс, Согоо булгийн зүгээс Монголд цэргийн харуулыг ороон ирэх гамин цэргийн араар бүслэн байлдах үүрэгтэй байжээ.
Хиагтыг чөлөөлөх асуудлыг 1921 оны гуравдугаар сарын 6-7-нд хуралдсан Монгол Ардын Намын Төв Хороо, Цэргийн штабын гишүүдийн хамтарсан хурлаар хэлэлцэж, зэр зэвсэг сайтай олон тооны цэрэг бүхий хотыг эзлэн авахад ихээхэн хүндрэлтэй тул хятад цэргийн эрх баригчидтай хэлэлцэх аргыг хэрэглэхээр шийдэж, уг хэргийг Троицкосавск дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.
Энэ шийдвэрийн дагуу Хиагтыг эзлэн авах байлдааны төлөвлөгөөг боловсруулахын хамт журамт цэргүүдийг Алтангаас Ханын хөндий, Номт, Баян уул зэрэг газар шилжүүлэн байрлуулсан байна.
Ардын журамт цэргийн удирдлага сум галт хэрэгслээр хангалт хийхийн хамт замд хоцорсон 2 их буугаа татан ирүүлж галт байр эзлүүлэн, үдээс хойш 16 цагийн үед их бууны галын бэлтгэлийн дараа журамт цэргийн хоёр дахь довтолгоо эхлэв.
Монгол Ардын түр Засгийн газраас ардын журамт цэргийг хот руу орохыг хойшлуулах тухай мэдэгдсэний дагуу жанжин Сүхбаатар хотын гадуур харуул манаа тавьж хоноод маргааш нь буюу 1921 оны гуравдугаар сарын 18-ний өглөө Ардын журамт цэргүүд Хиагт хотод оржээ.
Хиагтыг чөлөөлөх байлдааны ажиллагаа Ардын журамт цэргийн гэнэтийн довтолгооноор эхэлж, хотыг бүслэн хятад цэрэг бөөнөөрөө хотоос зугатан гарч, удирдах дарга нар нь Оросын хилийн зүг зугатсан байна.
Гэсэн ч хятадын морьт цэрэг зохион байгуулалттайгаар хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж эхэлсэн бөгөөд сум галт хэрэгсэл нь дууссан журамт цэргүүд хүчин мөхөсдөж, үдийн орчимд хотоос ухарч эхэлсэн байна.
Журамт цэргийн хувьд хотыг чөлөөлсний дараа хороодоос ирүүлсэн мэдээ болон журамт цэргүүдийн дурдатгал зэргээс үзэхэд 400 арай хүрэхгүй тооны цэрэг байлдаанд оролцсон байна.
Зэвсгийн хувьд 2 их буу, 4-5 пулеметтай байсан бөгөөд ЗОУ-аас Ардын журамт цэрэгт зориулж, 2 дугаар сард морин цэргийн винтов 750, сум 150 мянга, хүнд, хөнгөн пулемет, гар бөмбөг зэргийг урьд хүссэн тусламжийн дагуу ирүүлсэн ба мөн Хиагтыг чөлөөлөх үеэр мянган ширхэг винтов, бусад галт хэрэгсэл өгсөн гэх баримт байдаг.
Хотыг байлдаангүйгээр шилжүүлэн өгөх тухай Ардын журамт цэргийн шаардлагыг хятад цэргийн удирдлага хэрэгсээгүй учир гуравдугаар сарын 17-ны орой Ардын журамт цэргийн хороод Ханын хөндийгөөр өгсөн хоёр улсын хил болох Хонгор морьтын даваагаар давж, Жононгийн хөндийн эх, Эрээн нарсны нуруугаар дамжин шөнөжин явсаар 18-ны өглөө Хиагтын дэргэд хүрж хуралдуулжээ.
Хиагтыг дайлах бэлтгэл хангагдсан гэж үзсэний дараа тус хот дахь хятад цэргийн эрх баригчдад тулган шаардах бичгийг 17-ны өдөр Троицкосавск дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн Ардын комиссариатын төлөөлөгч О.И.
Ардын журамт цэрэг Хиагтыг чөлөөлсөн нь олон жилийн харийн дарлалаас эх орноо чөлөөлөх, тусгаар тогтнолоо дэлхий дахинд тунхаглахад томоохон түлхэц болсон түүхэн үйл явдал юм.
Тоглох явцад харилцаагаа хүнд сайн өгдөг, хүнээс ч хүлээж авах юмаа авч чаддаг, хэтрүүлэг, чимэглэлийг эгзгийг нь тааруулж үнэмшилтэй хийдэг, уран сэтгэмж, дүрийн баяжуулалт сайтай, дүрийнхээ сэтгэлийн гүнд орж чаддаг, шогч инээдмийн чадварлаг жүжигчин байжээ.
Түдэвийн Цэвээнжав (1916 онд өнөөгийн Дорнод аймгийн Матад суманд төрсөн-1974 онд Улаанбаатар хотод нас барсан) —БНМАУ-ын Гавьяат жүжигчин цол 1956 онд хүртсэн.
Тэрбээр Ардын армийн Улс төрийн газрын зөвлөх-сургагч (Зарим эх сурвалжид, Ардын цэргийн сурган боловсруулах газрын анхны 16 зөвлөх сургагчийн нэг) бөгөөд Монголын цахилгаан мэдээний агентлаг буюу МОНТА-гийн анхны эрхлэгчээр ажиллаж байжээ.
зуунд Монгол улсын талаарх мэдээ мэдээллийг олон улсад түгээх, тус улсыг гадаад ертөнцөд сурталчлахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн нь өнөө ч хэвээр бөгөөд өдгөө гадаадын дөрвөн хэлээр сонин сэтгүүл эрхлэн гаргаж дэлхийн улс орнуудад мэдээлэл түгээхийн зэрэгцээ найман хэлээр гадаадаас мэдээлэл хүлээн авч дотоодод дамжуулж байна.
1998 онд баталсан Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуульд “Төрийн байгууллага өөрийн мэдэлд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлтэй байхыг хориглоно” хэмээн заасантай холбоотойгоор агентлагийн статус 2005 оноос хараахан тодорхойгүй явж ирсэн бөгөөд эрхзүйн орчныг нь тусгай хууль гарган зохицуулах хүчин чармайлт одоогоор үр дүнд хүрээгүй байна.
Монголд оршин сууж байсан орос хүмүүс болон Зөвлөлт Орос, АДБНУ-ын иргэдэд Монгол орон, ард иргэдийн аж байдлыг танилцуулах зорилготой, нэг дугаар нь 150-300 хувь хэвлэгддэг байжээ.
Өргөө хот дахь Зөвлөлт Оросын төлөөлөгчийн газрын мэдээллийн албыг даргалж байгаад 1926 онд Их Британид Зөвлөлтийн төлөөлөгчийн газрын мэдээлэл хариуцсан нарийн бичгийн дарга, 1927-1929 онд Нью-Йорк томилогдон ажилласан байна.
МОНТА-г албан ёсоор байгуулах ажил МАН-ын Төв хороо, Засгийн газрын түвшинд яригдахын зэрэгцээ улс оронд өрнөж буй үйл явдлын талаар гадаадад мэдээлэх үйл ажиллагаа тасалдахгүй явсаар 1921 оны тавдугаар сарын 19-ний өдөр хуралдсан Төв хорооны хурлаас МОНТА хэмээх нэртэй Монголын цахилгаан мэдээг сурвалжлан нэвтрүүлэх газрыг байгуулахыг дэмжиж, Засгийн газарт шийдвэрлүүлэхээр шилжүүлжээ.
Монголд Ардын хувьсгал ялсныг тунхагласны дараахан буюу 1921 оны долдугаар сарын 19-нд хуралдсан Ардын засгийн газрын хуралдаанаас Дотоод яамны харьяанд Шуудан бичиг, цахилгаан мэдээний ерөнхий хороог байгуулах тогтоол гаргаж, гүн Цэдэвсүрэнг ерөнхийлөн захирах буюу шийтгэх түшмэлд (Цэдэвсүрэн нь 1911 оны хувьсгалаас өмнөхөн Өвөр Монголоос Да хүрээнд ирж суурьшсан хүн бөгөөд Монголын анхны хоршооны дарга байгаад 1922 онд Хятадад ажлаар явж ахуйдаа өвчнөөр өөд болжээ), И.С.
Улмаар МОНТА-гийн ажиллах дүрмийг 1921 оны 11 дүгээр сарын нэгний өдөр болсон Засгийн газрын 21 дүгээр хуралдаанаар баталж, агентлагийг Гадаад явдлын яаманд харьяалуулсан бол 1922 оны хоёрдугаар сарын гурваны өдрийн Засгийн газрын тогтоолоор Цэргийн яамны сурган боловсруулах хэлтэст шилжүүлжээ.
Засгийн газрын хуралдаанд Гадаад яамнаас оруулсан нэгэн бичигт, Нийслэл хүрээний зүүн хойд дэнжид гамин цэргийн үед босгосон У шян дян хэмээх нэртэй, радио долгион цацах гурван өндөр багана бүхий антентай станцын тухай дурдахдаа “. утасгүй цахилгаан мэдээний хороог Цэргийн яаманд шилжүүлэх тухай” заасан нь МОНТА-гийн техник, тоног төхөөрөмжийн анхдагч байсан байж болох юм.
Энэ нь Хятадын цэрэг 1919 онд Нийслэл хүрээг эзлэхэд генерал Сюй Шүжан Англи улсаас захиалан авчруулж, суурилуулан хэрэглэж байсан цахилгаан мэдээ дамжуулах радио станц байв.
Үүнээс гадна Хаант засгийн газраас Нийслэл хүрээнд байгуулсан холбооны хэрэгсэл, шугам, утас, байшин барилга зэргийг Монгол-Зөвлөлт Орос улсын хооронд найрамдалт харилцаа тогтоох тухай гэрээний дагуу манай улсад үнэ төлбөргүй шилжүүлсэн байв.
1922 оноос гаргаж эхэлсэн “Бюллетень МОНТА” сонины 1922 оны 11-д бичихдээ, "Өргөө дэх радио станц Францын Бордо, Ноуэн, Оросын Москвагаас ирүүлж буй мэдээг өдөрт нь хүлээж авч чадаж буй" хэмээсэн бий.
1992 онд, МОНЦАМЭ агентлагийн дэд даргаар ажиллаж байсан Т.Галдангийн санаачлагыг захирал Ч.Эрдэнэ дэмжсэнээр монгол бичгээр сонин гаргах болж, “Үнэн” сонины дэргэдэх “Уриа” компанид эхийг бэлтгэн анхны дугаарыг 5000 хувь хэвлэжээ.
Анхны дугаар А3 хэмжээтэй, хар, цагаан өнгөтэй, дөрвөн нүүр бүхий, гурван төгрөгийн үнэтэйгээр мөн оны тавдугаар сарын 10-нд худалдаанд гарч байжээ.
Сонинд ажиллаж байсан багш С.Цэцэгмаагийн санаачлагаар “Монголын сайхан бичигтэн” улсын уралдааныг 1996 онд явуулснаас хойш 20 гаруй жил тасралтгүй зохион байгуулж байна.
1930-аад оны эхээр “Радиобюро” хэмээх жижиг тасаг улсын холбоонд буй болж, агаарын долгион ашиглан нарийн цаасан лент дээр орос хэлээр, морз үсгээр бичигдсэн Зөвлөлтийн ТАСС агентлагийн мэдээг трансметр хэмээх хүлээн авагчаар 24 цагийн турш авдаг болжээ.
Улмаар холбооны радио операторч нар бичгийн машинд орос хэлээр буулгаж, хортой цаасаар олшруулан машиндаад Намын төв хороо, Засгийн газар, “Үнэн” сонин, Гадаад яам зэрэг газруудад тогтмол хувилан тарааж байв.
1933 онд Улаанбаатар хотод Радио товчоо гэдэг цахилгаан мэдээ нэвтрүүлэх ба хүлээн авах тоног төхөөрөмж бүхий газрыг ЗХУ-ын тусламжтайгаар Харилцан нэвтрэлцэх холбооны ерөнхий хороонд шинээр байгуулжээ.
1986 онд агентлаг дэргэдээ “Монгол пресс” редакц байгуулж “Цаг үе” долоо хоног тутмын сэтгүүл гаргасан бөгөөд захиалагчийн тоо дээд тал нь 50 мянгад хүрч байв.
Олон улсад болж буй үйл явдлыг мэдээлэх “Дэлхийн мэдээ” долоо хоног тутмын сониныг 1996 оноос гаргаж байгаад 2002 онд дотоод мэдээ давамгайлсан нийтлэлийн бодлого бүхий “МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүлийг гаргахад нэгтгэн зохион байгуулжээ.
“МОНЦАМЭ мэдээ” сэтгүүл 2008 оноос өдөр тутмын сонин болж өргөжин гарч байгаад агентлагийн вэбсайтын үйл ажиллагаа эрчимжиж, агуулгын цар хүрээ тэлсэн тул 2012 онд үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна.
Монголын тухай гадаадын хэвлэлд гарсан мэдээллийг тоймлон орчуулж Ерөнхийлөгч, УИХ, Засгийн газрын гишүүдийн албан хэрэгцээнд зориулан хэвлэдэг долоо хоног тутмын товхимлыг “МОНЦАМЭ мэдээ” нэрээр 2013 оноос 2016 он хүртэл гаргаж байв.
Агентлаг 1922 оноос товч мэдээний “Бюллетень МОНТА” сониныг орос хэлээр, “Хураангуй сэтгүүл” сониныг монгол хэлээр тус тус эрхлэн гаргаж, дотоод гадаадад болж буй үйл явдлын мэдээг олон нийтэд хүргэж байв.
"Бюллетень МОНТА”, “Хураангуй сэтгүүл” сонины мэдээнүүд нь Монголд цахилгаан мэдээний агентлагийн цоо шинэ хэв маягийн үндэс суурийг тавьсан төдийгүй Монголын сэтгүүлзүйд мэдээ мэдээллийн товч тодорхой хэлбэрийг үүсгэн бий болгож, хөгжүүлсэн” хэмээн судлаачид тэмдэглэжээ.
Эдгээр хоёр сониныг эрхлэн гаргахын зэрэгцээ МОНТА агентлаг Монгол улсын улс төр, эдийн засаг, нийгмийн амьдралын талаарх цахилгаан мэдээг гадаадад байнга илгээж байжээ.
“Бюллетень МОНТА” сонины 1923 оны 50, 51 дугаарт хэвлэгдсэн “МОНТА-гийн үйл ажиллагааны тайлан”-д дурдсаныг үзвэл 1922 оны 6-12 дугаар сард гэхэд “. 3206 үг бүхий 25 багц мэдээллийг гадагш илгээсэн бөгөөд эдгээр мэдээ нь Москва, Чита, Эрхүү болон Новониколаевскийн чиглэлд гарсан” байна.
Анх 1928 онд “Ажилчны зам” нэртэйгээр тэр үеийн Монголын үйлдвэрчний ерөнхий зөвлөлөөс Монголд оршин суугч хятад иргэдэд зориулан гаргасан сонин бөгөөд цагаач хятад иргэд эрхэлж байв.
1930-1940-өөд онд Монгол орны дотоод, гадаад байдлыг шуурхай мэдээлэхийн зэрэгцээ бүтээн байгуулалтын үйл явцыг сурталчлан таниулж, Монголд амьдарч буй хятад иргэдийг энэхүү бүтээн байгуулалтын ажилд уриалан зохион байгуулах суртал ухуулгын үүрэгтэй байжээ.
Хэсэг хугацаанд завсарласны дараа 1964 оны аравдугаар сараас ”Мөнгү Шяоши Бао” нэртэйгээр МОНЦАМЭ агентлагаас эрхлэн гаргах болсноор Монгол улсын гадаад сурталчилгааны хятад хэлээрх албан ёсны суваг нь болжээ.
Санхүүгийн хүндрэлээс болж 1991 онд хаагдаад, 1998 онд БНХАУ-ын Төрийн зөвлөлийн Хэвлэл мэдээллийн албаны тусламжтайгаар дахин сэргэснээр өнөөг хүртэл тасралтгүй гарч байна.
1970-аад оноос мэдээ, мэдээлэл хүлээн авах ажиллагаанд БНАГУ-д үйлдвэрлэсэн Т-51, Т-63, ХБНГУ-ын “”, “” компанийн алсаас бичигч аппаратууд, ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн “Газета-М” ИСУТА, ТУВ-61 зэрэг холбооны сувгийн төхөөрөмжүүд ашиглаж байв.
Мөн 1956 оноос монгол, орос хэлээр гарч байсан “Орчин үеийн Монгол улс” сэтгүүлийг Энэтхэг улсад суугаа ЭСЯ-ыг түшиглэн 1959 оноос англи хэлээр гаргаж эхэлжээ.
Албан хэрэгцээнд зориулсан “МОНЦАМЭ-гийн ногоон мэдээ” хэмээх өдөр тутмын мэдээний хураангуйг 1960 оноос, гадаадын уншигчдад зориулсан “Монголын мэдээ” бюллетенийг англи, франц хэлээр 1985 оноос, “Цаг үе” сэтгүүлийг 1986 оноос гаргажээ.
1968 онд агентлагийн фото редакцийг анх байгуулсан бол 1979 онд Улсын гэрэл зургийн газар Соёлын яамнаас МОНЦАМЭ-гийн бүтцэд шилжиж МРТУХ-ны харьяа Улсын гэрэл зургийн газар болж өргөжин улсын гэрэл зургийн гадаад, дотоод дахь сурталчилгаа нэг газар төвлөрөв.
Энэ редакцид Монголын тухайн үеийн нийгмийн шилдэг сэхээтнүүд болох гарамгай сэтгүүлч, орчуулагч, гадаад харилцааны мэргэжилтнүүд, дипломатчид ажиллаж байсан түүхтэй.
Монгол улсыг гадаадад сурталчлах зорилгоор 1956 онд “Орчин үеийн Монгол Улс” сэтгүүлийг монгол, орос хэлээр гаргажээ (Оросоор нэгэн үе “Монголия сегодня”, улмаар “Современная Монголия”).
Түмэнжаргал дурсахдаа “Сэтгүүлийн эхийг АПН агентлагт бэлтгэн нэг хэсэг Москвагийн ойролцоо Чехов хотод хэвлүүлдэг байлаа. Хэвлэгдсэн сэтгүүлийг ЭСЯ-нд авчирсан даруйд Ярославын галт тэрэгний буудалд би биеэр аваачин вагонд ачиж явуулдаг байв” хэмээсэн бий.
ЗХУ-д үйлдвэрлэсэн алсын холбооны утсан ба цахилгаан холбооны нягтруулгын төхөөрөмж буюу телетайп Т-63 хэмээх аппарат МОНЦАМЭ-гийн хэрэглээнд зориулагдан Монголд анх нэвтэрчээ.
Монголоор алсаас бичигч хэмээн нэрлэж байсан энэ аппарат өргөн рулонтой туузан дээр кирилл бичгээр, орос хэлээр бичигдсэн ТАСС-ын мэдээг 24 цагаар автоматаар хүлээн авдаг байв.
Гадаадын агентлагуудын мэдээг хүлээн авах тусгай чихэвч бүхий богино долгионы ПТ-6 маркийн жижгэвтэр хүлээн авагч дээр англи хэлтэй орос мэргэжилтнүүд ажиллаж “Америкийн дуу хоолой” зэрэг радио станцуудын мэдээг стенограмм буюу түргэн бичлэгээр хүлээн авдаг байсан байна.