polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Tao amin' ny Kristiana dia i Aogostino avy any Hipo, ao amin' ny heviteny nataony momba ny hevitra ara-bakitenin' ny Bokin' ny Genesisy , dia nahatsapa tsara ny toa fifanipahan' ny fomba fijery ara-tsiansa momba an' izao tontolo izao sy ny an' ny mpanoratra masina.
Amin' ireo ivontoerana fanavana famakafakana ny Baiboly, ,ny tena fantatra dia ny École biblique et archéologique française de Jérusalem izay naoria niaraka tamin' i Marie-Joseph Lagrange tamin'ny taona 1890, ka ny nanosika azy ire tamin' izany dia ny tsy tokony hamelana amin' ny Prôtestanta ny fanaovana famakafakana ny Baiboly.
Na tamin' ny vanimpotona talohan' ny kristianisma dia nifanehatra tamin' ny lahatsoratra dikan-teny ny mpanao tsikera sady nahatsapa ny tokony hiverenanana amin' ny dikan-teny tranainy indrindra araka izay azo atao mba hamaritana ny hevitry ny lahatsoratra tany amboalohany.
Ny mpanavao fiangonana prôtestanta no nanome alalana ny hahafahan' ny olon-tsotra mamaky Baiboly ka nahatonga ny mpandika teny tamin' ny taonjato faha-16 sy faha-17 hikaroka ny lahatsoratra izay ahafahany mamokatra dikan-teny faran' izay tsara araka izay azo atao.
Araka izany, ny anjara asan' ny fitsikerana lahatsoratra dia ny fahafantarana ireo fanova maro ireo sy ny fanolorana "lahatsoratra voasedran' ny fitsikerana" izay afaka misolo ny lahatsoratra fototra amin' ny alalan' ny fanazavana tsaratsara kokoa ny toetran' ny lahatsoratra ananana.
Amin' izao fotoana izao dia maro ireo mpanao heviteny kristiana izay manakatra ny tian' ny Testamenta Taloha hambara amin' ny fampifandraisana azy amin' ny Fiangonana, sahala amin' ny ataon' ny Katôlika tamin' ny Kônsily Vatikàna II amin' ny fehin-keviny momba ny Soratra Masina.
Niteraka tsy fifanarahana tamin' ny famakafakana anaovana tsikera ara-tantara izany, satria ity farany dia iheverana ny Baiboly ho boky nosoratan' olombelona, toy ny boky rehetra, sady novolavolaina araka ny fomba fanoratra sy araka ny fifanarahana ara-kaisoratra tamin' ny vanimpotoana nanoratana azy.
Ny mpanao fivoasana ny Testamenta Vaovao voalohany dia nihevitra fa boky kristiana ny Testamenta Taloha ka izay rehetra voalaza ao dia tsy misy dikany raha tsy heverina ho tandindona na fambara mialoha ny zavatra tanteraka aty aoriana ao amin' i Kristy sy eo amin' ny Fiangonana.
Ny Fanavaozam-piangonana prôtestanta dia namelona indray ny fandalinana ny Baiboly taorian' ny taonjato maro tsy niraharahana izany, ary ireo fomba fiasa vaovao novolavolaina hanaovana fandalinana ara-tantara sy ara-kaisoratra nandritra izany fotoana izany dia nampiharina tamin' ny lahatsoratry ny Baiboly.
Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20, teo amin' ny lafiny ara-tantara sy ara-pamakafakana ny Baiboly dia nanohitra ny fitakiana fahaleovan-tena nataon'ny siansan' ny fivavahana manoloana ny toniam-pampianaran' ny fiangonana ny taratasy Lamentabili sy Pascendi nataon' ny Pio X.
Tao amin' ny tontolo jiosy nandray ny kolontsaina grika any am-pielezana dia nahitana an' i Filôna avy any Aleksandria izay niezaka fatratra hanamarina ny fifanarahan' ny Tanakh amin' ny fomba fijery an' izao tontolo izao nataon' ireo filôzôfa sy manam-pahaizana grika.
Ny anaran' i Tesalônika , zanak' i Filipo II avy any Makedônia sy anabavin' i Aleksandra Lehibe tsy iray reny aminy, dia avy amin' ny fanakambanana ny teny hoe / Thessalôn sy ny hoe / nikê , ho fahatsiarovana ny fandresen' ny Makedôniana ny mponin' i Fôkisy tamin' ny fanampian' ny Tesaliana .
Ny fiteny hebreon' ny Baiboly na fiteny hebreo biblika na fiteny hebreo klasika na fiteny hebrion' ny Baiboly na fiteny hebrio biblika na fiteny hebrio klasika na dia endriky ny fiteny hebreo nanoratana ny Baiboly hebreo teo anelanelan' ny taonjato faha-12 sy faha-2 tal.
Ity kônsily ity dia azo nofaritana ho fanehoan-kevitra manohitra ny tsy fihetsehana izay tsy ahafaha-mahita ny zava-misy marina sy ny fanjakazakan' ny lalàna amin' ny aingam-panahy avy amin' ny Evanjely izay lasa toetra nitombo hatrany teo amin' ny katôlisisma nanomboka tamin' ny Kônsily tao Tridentio .
Tsy nampoizina ny fizotran' ilay kônsily: nolavina ny fandaharam-potoana efa namboarin' ireo kardinaly tao amin’ ny fitantanan-draharaha rômana, miaraka amin’ ireo lahatsoratra efa saika holanina, ary nandray an-tanana ny fandaharam-potoany avy eo ireo raiamandrenin' ny kônsily.
Niadian-kevitra manokana ny momba ny litorjia, ny fifandraisan' ny Eglizy Katôlika amin’ ireo antokom-pinoana kristiana hafa sy amin’ ny fivavahana hafa ary amin’ ny fiarahamonina amin’ ny ankapobeny, niadian-kevitra koa ny lohahevitra mahakasika manokana ny teôlôjia, toy ny fahalalahana ara-pivavahana sy ny Fanambaràna.
Taorian' ny nametrahana ny fahatsiarovana ho maivamaivana teo amin' ny tontolo katôlika anefa, ny vanim-potoana taorian' ilay kônsily dia niavaka noho ny fihemoran' ny katôlisisma izay niseho amin' ny alalan' ny fihenan' ny fiantsoana ho amin' ny asam-pisoronana sy ny fihenan' ny fankanesana am-piangonana amin' ny Alahady.
Ny kardinaly Ratzinger mihitsy no nilaza toy izao momba ny Kônsily Vatikàna Faharoa, izay nandraisany anjara amin’ ny naha-teôlôjiana azy: “Ezaka fampihavanana ôfisialy ny Eglizy amin’ izao tontolo izao toy ny efa nisy hatramin’ ny taona 1789 izany.”.
Ny tsindrimandry na fanilovana na teôpneostia dia fomba entin' ny andriamanitra na entin' Andriamanitra na ny fanahy iray mampanao zavatra, indrindra mampita ny hafany amin' ny alalan' ny fampitenenana na ny fampanoratana ny olona izay manatanteraka izany tsy araka ny sitrapony.
Ny Baiboly protestanta dia mampiasa ny andian-teny hoe "nomen'ny tsindrimandrin' Andriamanitra", ny Baiboly katolika indray dia mampiasa ny hoe "avy amin'ny fanilovan' Andriamanitra" fa ny Baibolin'ny Vavolombelon'i Jehovah kosa mampiasa ny andian-teny hoe "avy amin'ny herin'ny fanahy masina".
"Izay soratra rehetra nomen'ny tsindrimandrin' Andriamanitra dia mahasoa koa ho fampianarana, ho fandresen-dahatra, ho fanitsiana izay diso, ho fitaizana amin'ny fahamarinana, mba ho tanteraka ny olon' Andriamanitra, ho vonona tsara ho amin'ny asa tsara rehetra".
"Satria ny Soratra rehetra avy amin'ny fanilovan' Andriamanitra dia mahasoa ho fampianarana, ho fandresen-dahatra, ho fananarana, ho fanabeazana amin'ny fahamarinana, mba hahalavorary ny olon' Andriamanitra sy hahavonona azy ho amin'ny asa soa rehetra." ).
Tsy voatery hidika anefa izany fa nanoratra tantara momba ny fiainan' i Jesoa izy, io fomba fiantsoana azy io dia mety manondro tsara ny toko faha-8 ao amin’ ny Asan’ ny Apôstôly, izay iresahana fa io Filipo io ihany no "nanambara an' i Kristy” tany Samaria na tamin' ny eonoka etiôpiana.
Talohan' ny nahitana ny sora-tanana feno tao amin' ny tranomboky kôptan' i Nag Hammadi dia tsy nisy zava-pantatra avy amin' ny Filazantsaran' i Filipo afa-tsy teny fohy, nampidirina tamin' ny anaran' io evanjely io, tao amin' ny Panarion nosoratan' i Epifaniôsy avy any Salamisy, izay fanoherana ny Gnôstika.
Ireo vondrona roa voalohany ireo dia heverin' ny mpahay teny sasany fa iray fiaviana, ary mety fianakavina iray amin'ny fiteny baska, amin' ny fiteny sino-tibetàna, amin' ny fiteny ieniseiana ary amin' ny fiteny na-dene ao Amerika Avaratra amin' ny fianakaviam-piteny tranainy atao hoe fiteny dene-kaokaziana.
Misy koa ireo mpahay teny izay te hampifanatona ny fiteny tay-kaday amin' ny fiteny aostrôneziana noho ny fahitana mpisolo, anaran' ny isa, anaran' ny fizaràn' ny vatana izay mitovy amin' ny an'ny fiteny aostrôneziana, nefa voanteny nifampindramana koa izany.
Ny fiteny tay-kaday dia fianakaviam-piteny izay nantsoina hoe fiteny daîka tany aloha, izay ahitana fiteny miisa zato any ho any izay tenenina ao amin' ny saikanosin' i Indôsina sy any amin' ny faritra atsimo ao Sina ary tetenin' ny olona miisa 100 000 000 any ho any.
Nisy zavatra tsapan' i Lotera teo amin' ny Kristiana notarihiny, izay azo ampiharina koa amin' ny Katôlika: ny Kristiana tamin' ny taonjato faha-16 dia niaina tamin' ny finoana, namonjy fiangonana, nanana fomba fiaina araka ny lalànan' ny fitondrantena, nanao tonom-bavaka, nefa tsy nahalala izay nataony sy tsy nanana teny ho enti-manazava ny finoany.
Ny nalaza indrindra tamin' ny katekisman' ny Fiangonana nohavaozina dia ny Katekisman' i Geneva sy ny Katekisman' i Heidelberg, ary koa ny an' i Johannes Häusgen izay teôlôjiana alemàna tao Basel tamin' ny taona 1526, ary ny an' i Heinrich Bullinger tao Zurich any Soisa tamin' ny taona 1555.
Ny Report of the High Level Commission on the Indian Diaspora dia nandinika ny fiainana tao Israely ho an' ny Bene Israely ka nahita fa ny tanànan' i Beerseba ao amin' ny tapany atsimon' i Israely, no ahitana ny ankabetsahan' ny vahoaka Bene Israely, ka any Ramla no tena maro azy ireo.
Taorian' ny nahafantarany ny jodaisma tamin' ny taonjato faha-19 dia nifindra monina avy any amin' ny tanàna kely any Konkan nankany amin' ireo tanàn-dehibe akaiky azy ny Bene Israely, ka isan' ireo tanàna ireo i Mumbai , i Pune, i Ahmedabad ary i Karachi .
Araka ny lovantsofin' ny Bene Israely, taorian' ny taonjato nandehandehanana namakivaky an' i Israely ao Azia Andrefana, ny razamben' izy ireo dia nifidra tany India ka nifangaro tsikelitsikely tamin' ny vahoaka manodidina, nefa nihazona ny fomba mampiavaka ny Jiosy.
Ao koa ny tsofoka enti-milaza maro (ohatra: -re- ao amin' ny hoe ireto, avy amin' ny hoe ito; ireny avy amin' ny hoe iny) sy ny tsofoka isan-karazany fahita amin' ny mpamari-toetra sy ny fototeny (ohatra ny hoe -il- ao amin' ny hoe bilitika, avy amin' ny hoe bitika, -or- ao amin' ny hoe tsorapaka, avy amin' ny hoe tsapaka; ngorodona avy amin' ny hoe ngodona).
Ohatra, ny teny hoe lbɨən izay midika hoe "hafainganam-pandeha", dia nisampana avy amin' ny hoe lɨən "haingana"; ny hoe lbɑɑng izay midika hoe "fitsapana", dia avy amin' ny hoe lɔɔng, midika hoe "mitsapa, manenjika".
Anisan' ireo tsofoka heverina ho mbola mamokatra ny hoe -ar- sy ny -arar- izay manambara ny endrika milaza maron' ny mpamari-toetra, na indraindray koa ny endrika milaza maron' ny anarana sy mpisolo tena manomboka amin' ny renifeo (raha manomboka amin' ny zanapeo dia miova ho tovona ar- ilay tsofoka).
Ankoatr' ireo tsofoka ireo dia ao koa ny tsofoka -um- sy ny tsofoka -in- , ka ireo tsofoka roa ireo dia nampiasaina betsaka tao amin' ny fiteny sondaney taloha, fa ny fiteny sondaney vaovao dia tsy mampiasa azy ireo matetika afa-tsy ao amin' ny asasoratra kanto.
"Sitrakay ny haneho fohy eto, sady amin'ny fomba mifanaraka amin' ny Soratra Masina sy amin' ny lovam-pampianarana, nefa tsy manampy na inona na inona amin' ny fiekem-pinoana voavelatra tao Nisea, izay inoanay sy ampianarinay ny amin' i Maria Virjiny Ranin' Andriamanitra sy ny amin' ny fomba nahatonga ny zanak' Andriamitra ho olombelona.
Ny Fiangonana apôstôlika armeniana dia mamaky ny salamo faha-151 ao amin' ny litorjiany isaky ny andro Pentekôsta, ary ny Fiangonana ôrtôdôksa etiôpiana sy ny Fiangonana ôrtôdôksa eritreana dia mampiasa azy ao amin' ny litorjiany amin' ny alin' ny Zoma masina.
Ahitana firesahana ankolaka ny fiaraha-misakafo koa ao, izay mety miresaka ankolaka ny fiangonan' ny Eseniana: "Ary amin' ny sakafo dia tokony hahafa-po amin' ny fahamarinana, ary amin' ny zava-pisotrony, rehefa mifampizara miaraka izy ireo".
Ahitana faritra lonaka, izay manome ny loharanon-karena, io faritra io: ny fantatra indrindra dia ny Lemak' i Sharon, izay manamorona ny morontsirak' i Mediteranea, sy ny Lemak' i Jezreel , izay lohasaha ao avaratry ny Tendrombohitr' i Samaria sy manamorona an' i Galilea Ambany.
Tamin' ny taonjato faha-19 dia namporisika ny Jiosy eorôpeana hitady toerana honenana any amin' ny Tany Nampanantenaina, izany hoe i Palestina, ny fiakaran' ny nasiônalisma tao Eorôpa ary indrindra ny fihamafisan' ny tsy fitiavana ny Jiosy tamin' ny taompolo 1880.
no nahalalan' i Herôdôtôsy ny anarana hoe Palestina, nefa ny emperora Hadriano tamin' ny taonjato faha-2 no nanome izany anarana izany amin' ny fomba ôfisialy an' io faritra io mba hamaizany ny Jiosy tamin' ny fikomiana nataon' izy ireo tamin' ny taona 132-135 taor.
Ny faritr' i Palestina ankehitriny dia mahafaoka ny Fanjakan' i Israely ankehitriny, ny fari-tany palestiniana voabodo, ny Salavan-tanin' i Gaza ary indraindray koa ny ampahan' ny fanjakan' i Jôrdania, i Libàna Atsimo ary ny Lembalemban' i Golàna.
Nosy fahefatra ao amin' ny Ranomasina Mediteranea i Corse izay nifamatotra efa ho efa-jato taona tamin' ny Repoblikan' i Genova talohan' ny fahaleovantena fohy amin' ny maha Fanjakan' i Corse azy nanomboka tamin' ny 15 Aprily 1736 ka hatramin' ny Desambra 1740.
Tamin' ny 15 May 1768, dia natolotry ny Repoblikan' i Genova ho an' i Frantsa io nosy io, na dia voafetra ihany aza ny fitanan' i Genova an' ilay nosy hatramin' ny nanambaràna ny fahaleovantenan' ny Repoblika Kôrsika (République Corse, amin' ny teny frantsay, na Ripubblica Corsa amin' ny teny italiana ary Republica Corsa, amin' ny teny kôrsika) tamin' ny taona 1755.
Tamin' ny 1796 dia lasan' ny Frantsay tanteraka i Corse, ary nitambatra indray ho departemanta tokana tamin' ny taona 1811, avy eo nizara indray tamin' ny taona 1975 tamin' ny fananganana ny Departemantan' i Haute-Corse sy ny Departementan' i Corse-du-Sud.
Ny andevo, izay faritan' i Aristôty ho sahala amin' ny "fitaovana manana aina", dia tsy mitovy amin' ny mpanompo tamin' ny Andro Antenatenany, na ny olona azo sambo-belona na ny olona miasa an-terivozona, satria very ny maha olona azy eo anatrehan' ny lalàna.
Toeram-panaovana fivahiniana masina ny ao Meka, ka indraimandeha isan-taona no fanaovana izany hatramin' ny taonjato faha-7, izay mahavory vahiny an-tapitrisany avy amin' ny sampan' ny finoana silamo, avy amin' ny firenena misy Mozilmana eran' izao tontolo izao, hatramin' ny faramparan' ny taonjato faha-20.
Hatramin' ireo taona 1970 dia maro ireo mpitady vola amin'ny fanorenana trano izay manao izany asa izany ao Meka, ka manorina trano mijoalajoala sahala amin' ny any Las Vegas, mba hahafahana mandray mpino silamo maro hatrany hatrany, nefa manimba ireo toerana manan-tantara eo amin' ny finoana silamo izany.
Ny Septoajinta dia mandika azy matetika amin' ny hoe / angelos Kurou , ary indraindray amin' ny hoe / o angelos Kuriou : ao amin' ny Genesisy 16.7-11 izay isehoan' io andian-teny io voalohany dia tsy ahitana mpanoritra grika, avy eo amin' ny fisehoany manaraka rehetra dia miaraka amin'ny mpanoritra hatrany izy.
Niseho tamin'i Manoa sy ny vadiny ny anjelin'ny Tompo ary, ao amin'ny andininy faha-16, niteny tamin'izy ireo mba ho amin'ny Tompo no hanonorany fanatitra raha te hanolotra fanatitra dorana ianareo dia tsy maintsy manolotra izany amin'ny Tompo. Fa i Manoa kosa tsy nahalala hoe anjelin'ny Tompo izy").
Ny tohi-tsikilaonina trôpikaly dia avy amin' ny fiakaran' ny rivotra mafana avy ao amin' ny faritra manodidin' ny fehibe miakatra makeny amin' ny tendrontany, ny rivotra miainga avy ao amin' ny fehibe dia rivotra "maina" sady mafana, ary maivana izy noho ny hamainany.
Ny laharam-pehitaniny dia 23 26′ 22″ S amin' ny ila-bolantany atsimo izay manakaiky indrindra ny fehiben-tany izany, Eo amin' io zana-pehintany Adijady io no ahitana amin' ny faritra atsimo indrindra amin' ny ila-bolantany atsimo ny masoandro eo an-tampon-doha, amin' ny fotoana mahalava indrindra ny andro mitaha amin' ny alina, isaky ny 21 Desambra.
Amin'i Markiona dia tsy ilay mesia nandrasan'ny Jiosy i Jesoa Kristy, ary tsy naterak'i Maria Virjina: niseho tamin'ny faha-15 taona nanapahan'ny emperora Tiberio izy fa tsy nateraka sy nitombo, ka namonjy ny olombelona tamin'ny fanavotany amin'ny alalan'ny fahafatesany.
I Markiona avy any Sinopesy na Markiona avy any Ponto dia olona nanana ny maha izy azy teo amin'ny tantaran'ny fivavahana kristiana tamin'ny Andro Taloha tamin'ny fiafaran'ny taonjato voalohany sy ny antsasany voalohany amin'ny taonjato faha-2, izay nanao fampianarana gnostika.
Satria izy ireo tsy nanao asa afa-tsy ny raharaha momba ny fanompoana an' Andriamanitra sy ny fitantanan-draharaha ao an-Tempoly ary ny fampianarana ny Lalàna, dia nanome ny ampahafolon-karenany azy ny sisa amin'ny Israelita mba hivelomany sy hanamboarana na hanarenana ny Tempoly.
dia nanao fanafihana nahafaty olona maro i Senakeriba mpanjakan' ny Asiriana, mba hamaizana ny fikomian' ny Babilôniana, ka tamin' ny fanaovana fahirano sy fandresena sy fahazoana an' i Babilôna no fara tampon' izany, izay nampidiran' io mpanjaka io rano tao amin' ilay tanàna hanafotra azy.
I Babilôna dia tanàna tamin' ny Andro Taloha tany Mesôpôtamia niorina teo amin' ny ony Eofrata, any amin' ny 90 km ao atsimon' i Bagdad ankehitriny , renivohitr' i Babilônia tamin' ny taonarivo faha-2 sy voalohany tal.
Tafolo ny rafi-panisana amin' ny fiteny vôlôfo, fa mampiasa rafitra tadimy fanampiny koa izy: ny hoe "enina amby roapolo" ohatra dia tenenina hoe ñaar fukk ak juroom benn amin' ny fiteny vôlôfo, ara-bakiteny: "roa folo sy dimy sy raika": + 5 + 1.
Ny Vezo, mpanjono mpifindrafindra monina, dia anisan' ny foko tompontany saingy eo an-dalam-panjakan' ny mpifindra monina izy ireo, indrindra fa ny avy any amin' ny tapany atsimon' i Madagasikara izay mihoatra ny antsasaky ny mponina ao amin' izao fotoana izao.
Renivohitry ny faritra atsimo eto Madagasikara i Toliara izay nahitana fitombon' ny mponina tao anatin' ny roapolo taona noho ny fifindrà-monina be dia be avy any ambanivohitra, izay nahatonga ny mponina ao amin' io tanàna io ho 200 000 mahery tamin' ny taona 1996.
Araka io petra-kevitra io dia nandositra an' i Palestina i Joany tamin' ny fisian' ny fikomiana jiosy tamin' ny taompolo 60 sady mety nialokaloka tany Azia Minora , alohan' ny hanaovana sesitany azy any Patmôsy na Patmo, noho ny faneren' ny "fanenjehana nataon' i Dômitiano" , nefa ny fahamarinan' ity lovantsofina ity dia mbola mampiady hevitra ny mpahay tantara.
Ny Testamentan' ny Patriarka roa ambin' ny folo dia boky apôkrifan' ny Baiboly, izay ananana amin' ny dikan-teny grika sy mitantara ny lahateny sy hafatrafatra nataon' ny patriarka roa ambin' ny folo zanak' i Jakoba aloha kelin' ny hahafatesan' izy ireo.
Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Adizaoza dia miafara amin' ny vava Asorotany ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Asorotany io dia mifarana amin' ny vonto Asorotany ny volana izay misy 30 andro.
Ny fandaharana natao tamin'ireo filazantsara efatra tamin'ny taonjato faha-2 sady nohamafisin'i Aogostino avy any Hipona ao amin'ny asa sorany mitondra ny lohateny hoe De consensu evangelistarum nosoratany tokony tamin'ny taona 400, dia nijanona fa tsy niova ao amin'ny Baiboly kristiana isankarazany.
Amin'i Aogostino avy any Hipona dia tranainy indrindra ny Filazantsaran'i Matio satria asa soratry ny apôstôly nampianarin'i Jesoa mivantana , fa i Marka sy i Lioka kosa dia mpianatry ny mpianatra, izany hoe mpianatr'i Petera sy i Paoly.
Nieritreritra i Aogostino fa ahitana andalana mifanahaka amin'ny an'i Matio ny ao amin'ny Filazantsaran'i Marka, satria naka zavatra tao amin'ny an'i Matio izy ka lasa mpamintina ny voalazan'i Matio: io petra-kevitra io no atao amin'ny teny latina hoe Marcus abreviator.
Io filaharana naroson'i Aogostino io dia nohevrina fa sady ara-potoana no filamatra ka tsy dia nisy nanohitra azy tao amin'ny katolisisma sy ny protestantisma talohan'ny "petra-kevitr'i Griesbach", tamin'ny faran'ny taonjato faha-18, izay nieritreretan'i Johann Jakob Griesbach fa ny evanjelin'i Marka dia niharan'ny evanjelin'i Matio sy ny evanjelin'i Lioka.
Ireo andalana iraisan'ny Evanjelin'i Matio sy ny Evanjelin'i Lioka nefa tsy hita ao amin'ny Evanjelin'i Marka kosa dia mety notovozina tamin'ny loharano faharoa, izay tsy ananana intsony amin'izao dia ny Loharano Q (fanafohezana ny teny alemàna hoe Quelle izay midika fotsiny hoe "loharano"), izay fanangonan-tenin'i Jesosy .
Ny ainga fototra dia ny maha voasoratra taloha ny Evanjelin'i Marka raha miohatra amin'ny an'i Matio sy ny an'i Lioka, sady ireo roa farany ireo dia nampiasa ny an'i Marka ho loharano, miaraka amin'ny loharano faharoa (tsy boky fanta-pisiana io fa lahatsoratra eritretertina ho mety nisy) izay nomena ny anarana nifanarahana hoe "Loharano Q".
Amin'ny andininy 661 ao amin'ny Evanjelin'i Marka dia 26 ihany no azy manokana, ny 330 dia itambarany amin'ny Evanjelin'i Matio sy ny Evanjelin'i Lioka, ary ny 325 dia noraisin'ny Evanjelin'i Matio na ny Evanjelin'i Lioka.
Taty aoriana, tamin'ny taona 1835 dia afaka naneho sy nanaporofo ilay mpandalim-piteny atao hoe Karl Lachmann , tamin'ny fampiharana ny "tsikera lahatsoratra sy endrika" izy tsy araka ny fomba fijery tranainy nahazatra hatramin'izay, fa ny antitra indrindra amin'ireo evanjely telo ireo dia tsy ny an'i Matio fa ny an'i Marka.
Nanatsoa-kevitra izy fa ny Evanjelin'i Marka no voasoratra taloha indrindr ka io no nampiasain'ny mpanoratra ny Evanjelin'i Matio sy ny mpanoratra ny Evanjelin'i Lioka, ary isan'ny fiovam-penitra lehibe teo amin'ny fanaovan-keviteny amin'ny Baiboly izany hevi-baovao izany.
Raha mitady ny fiavian'ireo sombin-dahatsoratra ireo ilay teolojiana atao hoe Christian Hermann Weisse dia nanolotra tamin'ny taona 1838 ny petra-kevitry ny loharano roa, izay iraisan'i Matio sy i Lioka: ny Filazantsaran'i Marka ny iray ary ny iray hafa dia ny Logia.
Ny andininy miisa 523 ao amin'ny Evanjelin'i Marka ampiasain'ny Evanjelin'i Matio dia eo amin'ny 50 %n'ny lahatsoratra ao amin'ny Evanjelin'i Matio, ary ny andininy miisa 364 ao amin'ny Evanjelin'i Marka ampiasain'ny Evanjelin'i Lioka dia 35%n'ny lahatsoratra ao amin'ny Evanjelin'i Lioka.
Nihamaro ny nanaiky an'ilay petra-kevitra nanomboka tamin'ny asa fikarohana nataon'i Burnett Hillman Streeter tamin'ireo taona 1920, maro ireo karazan'endrika nisehoany nandritra ny taonjato faha-20 sady nihamaro ireo izay nankasitraka azy tao amin'ireo mpikaroka.
Io foto-pampianarana ny amin'ny famonjena amin'ny alalan'ny finoana irery ihany io no mampiavaka ny protestantisma amin'ny fiangonana hafa, dia ireo izay manome lanja ny asa tsara na ny fombafombam-pivavahana hanatsarana ny olombelona mba hahafahany mandray anjara amin'ny famonjena ny tenany.
Maro amin’ ny mponina ao Pôlônia no nifindra monina nankany amin’ ny firenana hafa: manodidina ny 12 tapitrisa ny Pôlôney nniala ny tanindrazany nandritra ny tantara, indrindra ny nankany Etazonia, nefa koa nisy ny nankany Rosia sy Frantsa.
Tamin' ny taona 1836, tamin' ny nanaovan' i Abdallah fahirano an' i Maiôty, raha nijanona ny ady mba hanaovana fifampiraharahana, dia nisy rivo-mahery izay nanery ny fahavalony hidina an-tanety ka tamin' izany no nanararaotany nisambotra sy nanagadra ary namono an' i Boina Kombo sy i Abdallah ary olona maro havan' ireto farany.
Ny zananivavy atao hoe Djoumbé Fatima no nandimby azy teo amin' ny fitondrana nefa Ravao vady navelany no tena nanapaka mandra-pahalehiben' i Djoumbé Fatima, sady nanambady ny mpanolotsaina azy taloha atao hoe Tsivandini, tamin' ny taona 1843.
Ny fanangonam-pitsipika 'Houllin dia manaiky ny henam-biby novonoin' izy ireo ho kasher , izany hoe azon' ny Jiosy hanina, raha nisy Jiosy nanatrika ny famonoana izany, ary ny boky atao hoe Orlah ao amin' ny Talmodan' i Jerosalema dia manaiky koa ny mofo nandrahoin' izy ireo nefa misy fepetra izany.
Ny soratra iray hafa koa, ny Massecheth Kuthim, dia manamafy ny fanekena amin' ny ampahany azy ireo: "oviana no azo ekena ho isan' ny vahoaka jiosy izy ireo? Rehefa miala amin' ny tendrombohitra Garizima izy ireo sady manaiky an' i Jerosalema sy ny fitsangan' ny tena amin' ny maty".
Ny Fanjakan' i Jodà kosa, izay nonenan' ny fokon' i Jodà sy ny fokon' i Benjamina ary ny ampahan' ny fokon' i Levy, dia nanaiky ny ho eo ambany fanaraha-mason' ny Asiriana ka tsy nisy voakasiky ny fanaovan-tsesitany nefa very ny tena fahaleovantenany.
Ny fanorenam-ponenan' ny voanjo vahiny dia voalaza matetika ao amin' ny sisa amin' ilay lahatsoratra: "Nentiko i Amrisy avy any Tabala ho any Asora, miaraka amin' ny entany, ny olona ao amin' ny fianakaviany sy amin' ny razany, sy ny mpandraharaha varotra ao amin' io tany io, ary koa kalesy 100; nametraka Asiriana mahatoky ao amin' ny fitondrako, hisolo toerana azy ireo aho.".
Misy hoatry ny mifanohitra anefa ny fitantaran' ny Baiboly ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka: ireo mponina vao nampidirina ao amin' ny faritr' i Samaria ireo dia lazaina fa vahiny avy any ivelany, nefa voalaza koa fa nanao fanekem-pihavanana tamin' izy ireo i Iahveh, toy ny hoe taranaky ny Israelita taloha izy ireo.