polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
I Noth koa no tompon' ilay petra-kevitra momba ny fisian' ny "lova deoterônômika" izay milaza fa nisy mpanao tantara iray izay nomeny anarana hoe Deoterônômista izay nanoratra ny "tantaran' i Israely" avy tamin' ny tahirin-kevitra nananany sy avy amin' ny sombintsombin' ny Bokin' i Josoa sy ny Bokin' ny Mpitsara ary ny Bokin' ny Mpanjaka sy i Jodà.
Ny tahirin-kevitry ny mpisorona (hefohezina amin' ny litera hoe P, avy amin' ny teny elamàna Priestercodex na Priesterschrift), izay voasoratry ny mpisoron' i Jerosalema nandritra ny Fahababoana tany Babilôna hatramin' ny taonjato faha-6 tal.
I Coleridge, izay mahalala ny fanoherana ara-tantara sy ara-jeôgrafia ary ara-pitondran-tena ny Baiboly nefa niaro ny Soratra Masina sy ny tsindrimandry, dia nanolotra fomba fiasa hafa tanteraka noho ny an' ny manampahaizana na ny avara-pianarana britanika nefa taty aoriana izany vao nisy akony.
Tamin' ny taona 1670 i Spinoza dia namoaka ny bokiny mitondra ny lohateny hoe Tractatus theologico-politicus izay nanindrahindrany ny tokony hanalehibeazana ny fahalalahan' ny fieritreretana, ka tsy amin' ny filôzôfia pôlitika ihany izany fa mahakasika koa ny fivoasana ny Baiboly.
Vokatry ny fandrosoan' ny tsikera ara-tantara ny lahatsoratry ny Baiboly tao amin' ireo teôlôjiana alemàna dia teraka sy tsy nitsaha nitombo ny tsy fitovian-kevitra momba ny Soratra Masina nandrita ny taonjato faha-19, ka tao Eorôpa no niantombphan' izany nefa nahazo koa an' i Etazonia taty aoriana.
Ny hoe Sola scriptura, izay adika amin'ny teny malagasy hoe "Soratra Masina irery ihany" dia midika fa ny Baiboly irery ihany no fahefana fara tampony sady tokana tsy maintsy ankatoavin'ny Kristiana sy ny Fiangonana hanorenany ny finoany sy ny fiainana maha Kristiana azy.
Zanabintana no iantsoana ireo vintana valo amin'ny fanandroana malagasy izay ampifanandrifina amin'ny lafin-trano avaratra sy atsinanana sy atsimo ary andrefana , ka ny vintana hafa rehetra izay mifandray amin'ny zoron-trano avaratra-atsinana sy atsimo-atsinanana sy atsimo-andrefana ary avaratra-andefana dia renivintana .
Ny teny hoe sikara dia avy amin' ny teny latina hoe sica, antsy fohy marani-droa mifaingoka afenina ao anaty akanjo, izay fitaovam-piadiana tian' ny Jiosy mpamono ireo Jiosy hafa miara-miasa amin' ny Rômana, na mamono ireo Jiosy niova finoana ka tsy mety forana.
Talohan' ny Fikomiana Lehibe nataon' ny Jiosy tamin' ny taona 66 dia niavaka izy ireo noho ny fanaony izay namono ireo Jiosy miara-miasa amin' ny Rômana, ka heverina fa endrika taloha nisehoan' ny asa fampihorohoroana ara-pôlitika izany.
Tsy mora ny mahazo ny tiana holazaina amin' ny hoe persona satria tsy azo lazaina tanteraka ho fomba fiseho samihafan' ilay Andriamanitra tokana izany araka ny hita amin' ny tantaran' ny fampanjakana ny tenim-pinoan' ny Trinite izay nanamelohana fampianarana maro noheverina fa fampianaran-diso.
Niteraka fikorontanan' ny finoana an' Andriamanitra tokana, araka ny ampianarin' ny jodaisma, izany fivoasana vaovao ny Soratra Masina izany, izay tsy ny Testamenta Taloha ihany fa ny Testamenta Vaovao koa sy ny boky sasany ataon' ny manam-pahaizana hoe apôkrifa na pseodepigrafa.
Taty aoriana, tamin' ny taonjato faha-4, dia lanin' ny maro an' isa tamin' ireo eveka nivory nandritra ny Kônsily tao Nikea ny tenim-pinoan' ny Trinite izay mihevitra an' Andriamanitra ho tokana nefa manana persôna telo, dia ny Ray sy ny Zanaka ary ny Fanahy Masina.
Tsy ny fiangonana kristiana rehetra anefa no manaiky an' izany fiheverana an' i Jesoa sy ny Fanahy Masina ho Andriamanitra izany, satria maro ireo fiangonana manohitra ny Trinite ka mihevitra an' i Jesoa ho Mesia fotsiny fa tsy Andriamanitra, ary ny Fanahy Masina ho hery entin' Andriamanitra miasa.
Ao amin' ny haiteny ara-piofohana, izay lazan' ny mpikaroka ao aminy fa mitondra fanitsiana amin' ny asa nataon' ny haiteny araka anjara asa malagasy, dia iray amin' ireo fiendrika telo ny fiendrika anoina, ka ny roa hafa dia ny fiendrika manano sy ny fiendrika ananovana.
Nisy vahoaka kelta nanani-bohitra tao amin' ny faritra afovoany ka nanangana ny fanjakan' i Galatia , fa tao amin' ny tany lemaka ao amin' ny morontsiraky ny Ranomasina Egea no nandrosoan' ny fanjakan' i Pergamôna na Pergamôsy izay nanana kolontsaina grika.
Mivelatra eo amin' ny 1 000 km eo ho eo avy any andrefana mianatsinanana ary 650 km avy any avaratra mianatsimo i Anatôlia izay faritra be tendrombohitra, afa-tsy ireo tany lemaka somary tery manamorona ny Ranomasina Mainty sy ny Ranomasina Mediteranea.
Nanampy azy ireo ao avaratra-atsinanana na avaratra-andrefana ny Hatỳ , sy ny vahoaka miteny indô-eorôpeana, dia ny Lovita, ny Hitita, ny Kimeriana na ny Frigiana, ary ao atsimo-atsinanana ny vahoaka semitika toy ny Foinikiana sy ny Siriana izay nifangaro tamin' ireo vahoaka indô-eorôpeana nialoha azy.
Ara-jeôgrafia dia anondroana ny faritra ao andrefan' ny tsipika Tchorokhi-Oronte, izay avy any amin' ny Ranomasina Mediteranea mankany amin' ny Ranomasina Mainty, ary sarahan' ny Ranomasin' i Marmara amin' i Eorôpa avy ao avaratra-andrefana.
Ny andian-teny latina hoe Soli Deo gloria, izay adika amin'ny teny malagasy hoe "an'Andriamanitra irery ny voninahitra" dia iray amin'ireo ainga fototry ny fivavahana kristiana noraisin'ireo teolojiana protestanta, ka isan'ireo andian-teny latina noraisina ho teny filamatra miisa dimy.
Ny fivahiniana masina dia fandehanana lavitra izay tanterahin' ny mpino mankany amin' ny toerana na tanàna masina, matetika mankany amin' ny toerana tsy fantatra na any ivelan' ny firenena misy azy, ho mariky ny fitiavam-bavaka; mety hitarika ho amin' ny fiovan' ny tena manokana izany.
Io firehan'ny jodaisma io dia manantitra ny fijery mpomba ny fivoarana manaraka toetrandro sady manolotra fomba fijery ny kolontsaina jiosy nifandovana ikendrena fandraisana fanapahan-kevitra iraisana amin'ny alalan'ny fandaharam-panabeazana sy ny fanadiovana ny loharano jiosy nentim-paharazana.
Ny antoko voalohany tamin'ny arianisma dia ireo avy any Atsinanana izay manaraka ny Fanekem-pinoana nikeana nefa misalasala ny amin'ny fampiasana ny teny grika hoe / homoousios (latina: consubstantialita "fitoviana sobstansa", "fitoviam-pomba") ao amin'ilay fanekem-pinoana nefa tsy hita ao amin'ny Soratra Masina.
Ao amin'ny fanekem-pinoana nikeana ampiasain'ny fiangonana protestanta malagasy dia izao no voasoratra: "miray Sobstansa amin'ny Ray", fa ao amin'ny fiekem-pinoana niseana ampiasain'ny fiangonana katôlika malagasy dia ahitana ny hoe "iray fomba amin'ny Ray".
I Ôrigenesy dia nanompana ny asany tamin' ny fanaovana heviteny amin' ny Baiboly ka hatramin' ny taona 213 dia nahitana dikan-tenin' ny Testamenta Taloha enina mitambatra atao hoe Heksapla , dia lahatsoratra aminy teny hebreo sy fanoratana amin' ny tarehin-tsoratra grika ny lahatsoratra hebreo, dikanteny efatra samihafa amin' ny teny grika.
Amin' ny ankapobeny dia tsy noraisin' ny Fiangonana ny fampianaran' i Ôrigenesy izay mitory ny fisian' ny fanahin' olombelona talohan' ny hahaterahan' ny vatany, ny hihavanan' ny zavaboary rehetra (mety isan' izany koa ny devoly/demony araka ilay atao hoe / apokatastasis amin' ny farany sy ny maha ambany fahefan' Andriamanitra Ray an' Andriamanitra Zanaka .
Tamin' ny taona 318 dia nampidirina tao amin' ny diôsezin' i Makedônia ireo faritany roa ireo, nefa kely kokoa noho i Makedônia taloha io diôsezy io satria ny diôsezin' i Epiro Vaovao sy ny an' i Epiro Tranainy ary ny an' i Tesalia dia naka tamin' ny faritanin' i Makedônia.
Ny Evanjelin' i Joany kosa dia hoatry ny manambara izany Fiakarana izany mialoha, tsy "mankany an-danitra" fa "mankany amin' Andriamanitra", nefa tsy miresaka zavatra maro izy: tamin' ny fiaraha-misakafo farany tamin' ireo mpianany, i Jesoa dia nilaza matetitetika hoe "Handeha mankany amin' ny Ray aho".
Tamin' ny nisehoany tamin' i Maria Magdalena taorian' ny nitsanganany tamin' ny maty dia nampitandrina azy i Jesoa nanao hoe: "Aza mikasika ahy, fa mbola tsy niakatra nankany amin' ny Ray aho. Nefa mandehana ka tadiavo ny rahalahiko ary izao no teneno azy: "miakatra mankany amin' ny Raiko sy Rainareo aho, mankany amin' ny Andriamanitro sy Andriamanitrareo" ".
Maro ny epistily miresaka ny amin' ny fiakaran' i Jesoa tany an-danitra, izay toa mampitovy izany amin' ny fanomezam-boninahitra na fanandratan' Andriamanitra an' i Jesoa ho eo an-tanany ankavanana aorian' ny fitsanganany ho velona, sahala amin' izay hita ao amin' ny Filazantsaran' i Lioka sy ny Asan' ny Apôstôly.
I Dalila dia vehivavy resahina ao amin'ny Baiboly izay isan'ireo vehivavy nampitondra faisana ny Zanak'i Israely noho izy nasain'ny fahavalon'i Israely, ny Filistina, hamantara ny tsiambaratelon'ny herin'i Samsona izay niraiki-pitia taminy.
Ny fomban' ny fivavahana tao Egipta tamin' ny Andro Taloha (taonarivo faha-4 tal. J.K. hatramin' ny taonjato faha-4 taor. J.K.) dia niorina amin' ny fankalazana ny firindran' izao tontolo izao hatramin' ny namoronan' ireo andriananitra egiptiana azy.
Ny teny hoe litorjia dia avy amin' ny teny grika hoe / leitourgía na / lêitourgía izay avy amin' ny fitambaran' ny teny mpamari-toetra hoe / leitos (izay midika hoe "momba ny vahoaka" sady avy amin' ny teny hoe / leôs na / laos izay midika hoe "vahoaka") sy ny hoe / ergon .
Ny litorjia na litorijia na litorzia na litorizy dia ny fitambaran' ny fombafombam-pivavahana sy ny lanonana ary ny vavaka atokana ho amin' ny fanompoam-pivavahana amin' ny andriamanitra iray na maro, izay mety ho voafaritry ny fitsipika ao amin' ny soratra masina na ny lovantsofina.
Tany amin' ireo Balkana, izay teo ambany fahefan' ny Ôtômana amin’ ny ampahany be, ny miaramilan' i Murad I koa dia nahazo fandresena lehibe teo amin' ny Serba sy ny Bolgara: tamin' ny taona 1363 dia noreseny teo amin' ny ony Maritsa ny kroazada notarihan' i Louis I mpanjakan' i Hôngria ka nifehy an' i Bolgaria.
Araka ny angano, dia i Ertoğrul, mpitarika ny Kaiy manodidina ny taona 1230, dia nomen' ny soltana Kaykobad I ny faritra amin' ny sisin-tanin' i Söğüt , izay nampiantohina ny fiarovana ny Seljokida amin' ny fanafihan' ny Empira Bizantina.
Tamin’ ny 21 Jolay 1774 dia voatery nanao sonia ny fifaneken’ i Kutchuk-Kaïnardji ny soltana Abdül Hamid I, izany dia nahazoan’ i Rosia an’ i Krimea, ny fifamoivoizana malalaka ao amin’ ny Ranomasina Mainty sy ny Ranomasina Mediteranea, ary lasa mpiaro ôfisialy ny Kristiana ôrtôdôksa i Rosia.
Rehefa maty i Osman tamin' ny taona 1326 tany ho any, dia i Ohrhan Gazi zanany lahy no nandray ny fibaikoana ny tafika ary nanitatra ny tanin' ny Ôtômana any an-dafin' ny lohasahan' ny ony Sakarya: lasan’ izy ireo tamin’ izany ny tanànan’ i Bursa , izay lasa renivohitra voalohan’ ny Ôtômana, sy i Nikea ary i Nicomedia .
Nandritra ny fitondrany, ny Empira Ôtômana dia sambany resy tamin' ny 7 Ôktôbra 1571, tao Lepanto, izay naharava ny andian-tsambo tamin’ ny famelezan’ ny tafika eorôpeana mitambatra (ny fanjakan' ny papa, ny Espaniôla, ny Aotrisiana, ny Venetiana ary ny mpitaingin-tsoavalin’ i Malta) ho valin’ ny fakan’ ny Ôtômana an' i Kiprôsy iray taona talohan’ izay.
Ny soltana Mustafa II , rehefa resy tamin' ny taona 1696, dia voatery nanao sonia ny fifanarahan’ i Karlowitz , fifanarahana voalohany tsy nankasitrahan' ny Ôtômana izay namoy an’ i Hôngria sy an’ i Transylvania izay nomena an' i Aotrisy, i Podolia nalain' ny Pôlôney, i Morea sy i Dalmatia nilaozan' i Venizia.
Nivadika ny zotram-pifandraisana ara-brotra, ka ny Tandrefana izao no nanondrana ny vokatra vitany any amin' ny Empira Ôtômana, izay very koa ny ampihimamba ara-barotra tamin' i Azia Atsimo sy Azia Atsimo-Atsinanana , noho ny fampiasana ny lalana an-dranomasina mandalo an’ i Cabo da Boa Esperança.
Niitatra tany Eorôpa hatrany amin' ny sisin-tany manelanelana an' i Aotrisy amin' i Hôngria sy any Azia hatrany Persia, ka hatrany amin' ny morontsiraka andrefana sy atsinanan' ny Ranomasina Mena ary any amin' ny morontsiraky ny Ranomasina Mediteranea ao avaratr' i Afrika.
Tamin’ ny fiandohan' ny taonjato faha-13 dia napetraky ny andriamanjaka seljokidan' ny Soltanatan' i Rum teo amin' ny sisin-tany andrefan' i Azia Minora ny foko torkômana maromaro nandositra an' i Azia Afovoany izay notafihin' ny Môngôly.
Ny fitantanan-draharaha tany amin' ny faritany lehibe, izay nivangongo ao amin' ny renivohitra, dia niandraiketan' ny mpiasam-panjakana ambony antsoina hoe belerbey, fa ny firenena resy sasany kosa dia mbola nofehezin' ny andriana eo an-toerana, izay mandoa hetra ho mari-panajana ny andriamanjaka ôtômana.
Ao amin’ izany toe-javatra izany, nandritra ny ankamaroan' ny fotoana nampisy azy, dia nanaja ny maha tokana sy ny fiavahan' ny foko tsirairay ilay fanjakana, ka ny vahoaka eo ambany fifehezan’ ny Ôtômana dia nanohy niteny ny fiteniny sy nanatanteraka an-kalahana ny fivavahany avy.
Ny olo-malaza indrindra tao amin' izany hetsika ara-kolontsaina izany dia ilay mpanao maritrano Sinan, tompo-marika amin' ny zavakanto ôtômana klasika nandritra ny fanapahan' i Suleiman I, nanao ny môskea Süleymaniye ao Istanbul , izay zava-bitany tsara indrindra.
Ny Prôtô-Isaia na Prôtô-Izaia dia fizaràna voalohany ao amin' ny Bokin' i Isaia izay heverin' ny mpikaroka fa nosoratana tamin' ny andron' i Isaia mpaminany tokoa, mahafaoka ny toko voalohany hatramin' ny toko faha-39, izay miresaka momba ny fahotana sy ny loza aterany ka mankany amin’ ny hoavy mamirapiratra ho an' i Israely.
Ny mpisoronabe dia anaram-boninahitra nentin' ireo mpisorona tao amin' ny fivavahana israeliana fahiny sy ao amin' ny jodaisma, hatramin' ny nisandratan' ny firenena israelita ka hatramin' ny nadravana ny Tempoly Faharoa tao Jerosalema tamin' ny taona 70 taor.
Ity fiangonana ity dia mitory ny miafizisma izay tsy tokony hampitovizina amin' ny mônôfizisma: tsy manaraka ny fanapahan-kevitry ny Kônsily tao Kalkedôna izy noho ny antony momba ny tenim-pinoana sy momba ny kanônan' ny Soratra Masina ary ara-pôlitika.
Rehefa ataon' ny manampahaizana mantsy ny tsikera sy ny fanadihadiana ny nanoratana ny Baiboly dia hita fa maro ny soratra sy boky kanônika na apôkrifa, araka ny fijery prôtestanta, ao amin' ny Baiboly izay mitondra anaran' olona malaza ao amin' ny Baiboly, dia anaran' olona heverina fa tsy nanoratra ireo boky ireo.
dia nadrava ny Empira Kaldeana ilay mpanjaka persiana atao hoe Kirôsy Lehibe, izay noheverin’ ny vahoaka nanjakan’ ny Babilôniana ho mpanafaka , ka nofehezin’ ny Persiana koa i Siria sady notapahin’ ny solontenan’ ny mpanjaka persiana nandritra ny taonjato roa manaraka.
Ambohi-pihaonan’ ny raharaham-barotra eo amin’ ny Ranomasina Mediteranea sy i Azia ny faritr’ i Siria, ka nandroso fatratra noho ny asan’ ireo mpivarotra fenisiana izay nanorina seranan-tsambo maro toa an’ i Tiro , i Biblôsy ary i Sidôna tao Libàna, ary i Ogarita tao Siria).
Ny andininy faharoa dia mitsipaka ny ainga fototry ny fanadiovan-keloka voafetra, izay milaza fa maty ho an'ny olona nofidiny hovonjena ihany i Kristy, ary milaza fa ny famonjena dia natao ho an'ny rehetra nefa vafetra tokoa ho an'izay mino an'i Jesoa Kristy.
Maro ny antokom-pinoana krostiana izay nandray ampahany na manontolo izany izany fampianarana arminiana izany, indrindra ny Batista tamin'ny taonjato faha-16, ny Metodista tamin'ny taonjato faha-18, ny Adventista mitandrina ny andro fahafito tamin'ny taonjato faha-19, ary ny Pentekotista tamin'ny taonjato faha-20.
Ny Tritô-Isaia na Tritô-Izaia dia fizaràna lehibe fahatelo ao amin'ny Bokin' i Isaia , dia ny toko faha-56 hatramin'ny toko faha-66, izay heverin'ny mpikaroka fa tsy nosoratan'ny mpaminany Isaia , sahala amin'ny ampahan-dahatsoratra atao hoe Deoterô-Isaia.
Ny Israelitan'i Jodea , dia ireo atao hoe Jiosy ankehitriny, dia tsy nanaiky izany ka nilaza fa taranaky ny Asiriana nonina tao Samaria izy ireo satria aminy dia nanjavona tsy hita ny fokon'i Dana sy ireo sivy hafa izay nonina tao amin'ny Fanjakan'i Samaria.
Ny fiteny malaiô-pôlineziana dia sampana lehibe indrindra amin' ny fianakaviam-piteny aostrôneziana, fiteny ampiasaina hatrany andrefan' ny Ranomasimbe Indiana mamakivaky an' i Azia Atsimo Atsinanana, ka hatrany atsinanan' ny Ranomasimbe Pasifika.
Ny fiteny malaiô-pôlineziana andrefana dia ireo fiteny aostrôneziana rehetra tenenina eto Madagasikara, any Azia Atsimo-Atsinanana an-tanibe, any Filipina, ao amin' ny Nosy Sunda Lehibe , any Bali, any Lombok, any amin' ny tapany andrefan' i Sumbawa, any Palau ary ny amin' ny Nosy Mariana.
Ilay Italiana Antonio Pigafetta izay niara-dia tamin'i Magellan tamin'ny diany manodidina ny Tany tamin'ny taona 1519 hatramin'ny 1522 no nahazoana ny voambolana tranainy indrindra ao amin'ny fiteny malaiô-pôlineziana roa, dia ny fiteny maley sy ny fiteny malagasy.
Ny Redaktionsgeschichte dia maneho fa ny Filazantsaran' i Lioka dia mifikitra amin' ny loharano nanovozany kokoa raha mitaha amin' ny Filazantsaran' i Matio: rehefa mampiasa andalana avy ao amin' ny Filazantsaran' i Marka ny Filazantsaran' i Lioka dia manaja kokoa ny filaharan' ny hasin-dahatsoratra .
Mba hamerenana ny endriky ny Loharano Q dia nisafidy ny fandaharan' ny Filazantsaran' i Lioka ny manampahaizana, ka izany, ohatra, no anoratana hoe Q6:20 hanondroana ny "filazàm-pahasambarana" voalohany ao amin' ny toriteny "teo an-tendrombohitra" ao amin' ny Filazantsaran' i Matio sy "tao an-dohasaha" ao amin' ny Lioka.
Mifamadika amin' izany ny hita ao amin' ny Filazantsaran' i Lioka izay manaja kokoa ny endriky ny haisoratra noho ny hita ao amin' ny Filazantsaran' i Matio, izany no mahatonga ny mpanoratra ny Filazantsaran' i Lioka hanova bebe kokoa ny voambolana ampiasainy raha ampitahaina amin' ny loharano nanovozany.
Maro ireo fomba fiasa enti-mandinika lahatsoratra ka nahafahana mamerina amin' ny tokony ho endriny sy votoatiny ny Loharano Q: nifototra indrindra tamin' ny fomba fiasa fampandriana an-tsoratra ny evanjely sinôptika sy tamin' ny sokajin-dahatsoratra ireo mpanao heviteny.
Ny diôfizisma na diôfizitisma dia fampianarana kristôlôjika noraisin' ny kônsily ekiomenika fahefatra, dia ny Kônsily tao Kalkedôna tamin' ny taona 451, izay manambara ny maha tokana an' i Kristy manana natiora roa tsy mifangaro sy tsy miova ary tsy mizara no tsy misaraka.
Ny zana-pehintany na trôpika dia ireo faribolana mirazotra roa manakaiky ny fehiben-tany izay manodidina ny Tany sady mamaritra ny toerana ahitana eo an-tampon-doha ny masoandro amin' ny fotoana mampaharitra indrindra ny andro sady mahafohy indrindra ny alina.
Ireo faribolana ireo dia eo amin' ny 23 26′ 13″ avaratra sy atsimon' ny fehiben-tany ka ny avaratra atao hoe Zana-pehintany Asorotany na Tropikan' ny Asorotany fa ny atsimo kosa atao hoe Zana-pehintany Adijady na Tropikan'ny Adijady.
Mifanaraka ny mpahay teny amin' ny fisian' ny toetoetra iombonan' ny fiteny ao amin' ity fianakaviam-piteny ity, izay mahakasika ny fanasokajiana ara-drafitra sy ara-boambolana, nefa tsy mifanaraka amin' ny fanazavana azo omena izy ireo ny amin' izany.
Tamin' ny antsasany faharoa amin' ny taonjato faha-20 anefa dia nihevitra ny mpahay teny maro fa izany fifanahafana izany dia vokatry ny fifampikasohan' ny mpiteny ireo fiteny ireo nandritra ny taonjato maro, izay mety niteraka fifampidramana toetra: ny fiteny altaika dia mety vondrom-piteny ara-jeôgrafia tany aloha.
Fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny môngôlika ny fiteny oirata tetenina ao amin' ny tapany avaratra andrefan' i Sina, izay atao hoe fiteny kamika na fiteny kalmoka na fiteny kalmokia ao Rosia, ny fiteny boriata ao Boriatia any Rosia sy any avaratr' i Môngôlia sy Môngôlia Anatiny, ary ny fiteny môgôly any Afganistàna.
Ny fianakaviam-piteny torkika dia fianakaviam-piteny ahitana fiteny miisa manodidina ny 30 mitsinjara ao amin' ny faritra malalaka izay mivelatra avy any Eorôpa Atsinanana ka hatrany andrefan' i Sina sy avy any Kiprôsy hatrany Siberia, ka ny fiteny tiorka sy fiteny azery ary ny fiteny ozbeka no be mpiteny indrindra amin' izany.
Ny Fetin'ny Tebernakely na Sokota dia fety jiosy ahatsiarovana an-kafaliana ny nanampian'Andriamanitra ny Zanak'i Isiraely tamin'ny nivoahany avy any Egipta, ahatsiarovana ny fivahiniana mandritra ny 40 taona tany an-tany efitra taorian'ny fivoahana avy tany Egipta, ary iravoravoana amin'ny fahataperan'ny tsingerin'ny fotoam-pambolena amin'ny taona.
Ny Porima, izay dia fety jiosy avy amin'ny Baiboly sady naorin'ireo Raby izay ahatsiarovana ny zava-niseho tantaraina ao amin'ny Bokin'i Estera, dia tsy inona fa ny fanafahana mahagaga ny Jiosy tamin'ny fandringanana nokononkononin'i Hamana ilay Agadita tao amin'ny Empira persiana tamin'ny fotona nanjakan'i Ahasoerosy na Asoerosy .
Ny Paska jiosy na Paka jody izay atao hoe Pesa'h amin'ny teny hebreo dia fety lehibe amin'ny Jiosy izay ankalazana sy ahatsiarovana ny fialan'ny Zanak'i Isiraely avy tao Ejipta sy ny niampitan'izy ireo ny Ranomasina Mena teo ambany fitarihan'i Mosesy .
Ny Bokin'ny Fitomaniana dia tonon-kiram-pisaonana lava narafitra amin'ny fomba kanto, izay mamisavisa ny fahoriana lehibe vokatry ny fahirano sy ny fandravana an'i Jerosalema sy ny Tempoly ka niteraka fahantrana sy ny mosary sy fandripahana ary loza hafa koa.
Firehana ara-pivavahana nipoitra avy amin' ny sampana siita, izay manao fampianarana mifanohitra amin' ny finoana silamo be mpanaraka ny babisma satria, amin' ny fanambaran' ny Bāb, dia fisehoan' Andriamanitra avokoa ny mpaminany rehetra ary izy tenany dia mitovy amin' i Mohamady.
Ny babisma na finoana baby dia fihetseketsehana ara-pivavahana mpitondra fanitsiana sy milenarista naorin' ny mpivarotra iray atao hoe Sayyid ʿAlī Muḥammad Šīrāzī , izay nomena ny anarana hoe Bāb , tao amin' ny tanànan' i Shiraz ao Iràna tamin' ny 23 Mey 1844.
Raha tsy tsinanam-bolana ny andro aorian' ny vody Adalo dia miafara amin' ny vava Alohotsy ny volana izay misy 29 andro; raha mbola tsy tsinana aorian' io vava Alohotsy io dia mifarana amin' ny vody Alohotsy ny volana izay misy 30 andro.
Avy amin' ny foko torkmena ao amin' ny sampan' ny Ôgoza ny Seljokida, izay notarihin' ny mpitarika azy ireo atao hoe Seljuk, sady niova ho mozilmana tamin' ny taonjato faha-10 ary nanorim-ponenana tao amin' ny faritany iranianan' i Transoxiana sy tao amin' ny faritr' i Bukhara nandritra io taonjato io.
Ny Seljokida dia fianakavia-mpajaka avy amin' ny foko tiorka izay nifindra monina avy any Torkestàna nankany Atsinanana Akaiky alohan' ny hanjakany amin' i Iràna sy amin' ny faritra midadasika mahafaoka an' i Iràka ankehitriny; ary amin' i Azia Minora, teo anelanelan' ny fisasahan' ny taonjato faha-10 sy ny fiafaran' ny taonjato faha-13.
Tsy hira fiderana ihany no hita ao fa misy koa ny hira miompana amin' ny lohahevitra hafa toy ny fiderana an' Andriamanitra , ny fitarainan' ny vahoaka amin' Andriamanitra, ny fanehoana ny finoana ny herin' Andriamanitra , ny fisaorana an' Andriamanitra, ny fankalazana andro firavoravoana .
Ny boky ataon' ny Kristiana hoe bokim-pahedrena dia tafiditra ao amin' ny ataon' ny Jiosy hoe Ketuvim , nefa tsy ny "Soratra" rehetra no ataon' ny Kristiana hoe "bokim-pahendrena", satria ny Ketuvim dia ahitana koa boky ara-tantara (Bokin' i Estera, Bokin' i Rota, Boky voalohan' ny Tantara ary Boky faharoan' ny Tantara) ary bokin' ny mpaminany koa.
Sampan' ny filôlôjia ny tsikera lahatsoratra, dia ny filôlôjia izay mandalina ny dika mitovin' ireo soratanam-piraketan' ireo asa soratra tamin' ny Andro Taloha na tamin' ny Andro Antenatenany mba hamokarana lahatsoratra manakaiky kokoa ny "lahasoratra fototra" araka izay azo atao.
Izany lahatsoratra izany dia efa niharan' ny fiovana sy fanovana tamin' ny dingana rehetra nandraiketana azy an-tsoratra alohan' ny nampitana azy sady ny horonan-tsoratra dia tsy azo tahirizina mihoatra ny dimampolo taona any ho any amin' ny toerana mando ary mora potika koa amin' ny toerana maina.
Na dia ny fivoasana ara-panoharana no nanjaka, nisy ny mpanao heviteny nilaza fa misy fomba tsara kokoa azo anamarinana ny fanilovana avy amin' Andrimanitra ny amin' ny lahatsoratra iray, raha ampitahaina amin' ny filazana fa nataon' Andriamanitra soratononina tamin' olona izany.
Ny fiaraha-miasa eo amin' Andriamanitra sy ny olombelona teo amin' ny famokarana ny Soratra Masina dia afaka niseho tamin' ny endrika saro-takarina kokoa noho izay aroson' i Filôna, dia ny fanambaràna amin' ny alalan' ny fitoeran' Andriamanitra ao amin' ny olona sahala amin' ireo mpilaza faminaniana grika.