polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Izany fanararaotana izany, sy ny taham-pahafatesana mbony nateraky ny filanjana entana, dia nampihetsi-po ny mpanara-baovao, ka nisy ny fampielezan-kevitra avy ao amin’ ny Fanjakana Mitambatra izay nitsikera sy nanameloka izany fanararaotana nataon’ ny fitondran’ i Léopold II izany.
Tamin’ ny taona 1990 dia niseho matetika ny fitokonana sy ny fihetsiketsehana nanoherana ny kolikoly izay nanjaka teo amin’ ny fitondrana, nanoherana koa ny fandrobana ny harem-pirenena nataon’ ny filohan’ ny Repoblika sy ny mpiara-dia aminy, nanoherana ny fanitsakitsahana ny zon' olombelona mbamin’ ny demôkrasia.
Nataon’ i Laurent-Désiré Kabila ampihi-mamba ny fahefana rehetra ka niteraka fanoherana avy amin’ ireo mpanohitra an’ i Mobutu taloha, izay tsy nampandraisina anjara tamin’ ny fitondrana sady nisy nanamborana ka nogadraina (ohatra, i Tshisekedi, izay namponenina amin’ ny toerana arahi-maso), izany.
Tamin’ ny tenantenan’ ny volana Ôktôbra 1996 dia niharan’ ny fanafihan’ ny Totsy zairoà mpioko , izay notarihin’ ireo mpiady taloha niaraka tamin’ i Mulele, ireo tobin’ ny mpitsoa-ponenana tao amin’ ny faritra manakaiky an’ i Bukavu.
Taorian’ ny fandrarana ny fivorian’ ny Association des Bakongos dia nisy fihetsiketsehana nipoaka tao Léopoldville tamin’ ny volana Janoary 1959, nanambara ny hanaovana fifidianana an-toerana ny governemanta belza, ka nanome antoka hitondra an’ i Kôngô mankany amin’ ny fahaleovan-tena.
Tsy mbola azo antoka ny toe-draharaha ara-pôlitika sy ara-piarahamonina andaniny, ary ny firohotry ny Hoto mpitsoa-ponenana miia manodidina ny 1 500 000 avy any Roanda, nanomboka tamin’ ny fiafaran’ ny taona 1994 teo amin’ ny sisin-tany ao atsinanan’ i Zaira, dia nanampy ny fikorontanana anatiny ao Zaira.
Nandritra ny Ady Lehibe Voalohany dia niady niaraka tamin’ ny Miaramila mitambatra ny andian-tafika kôngôley ka nahazo ny ampahany amin’ ny faritr’ i Tanganyika sy nahazo koa an’ i Roanda-Orondy , tany fehezin’ ny Alemàna, izay napetraka eo ambany fitantantan’ i Belzika araka ny alalana nomen’ ny Fikambanan’ ny Firenena tamin’ ny taona 1919.
Tamin’ ny taona 1955, raha nitombo ny fitakiana fahaleovana nataon’ ny Association des Bakongos naorin’ i Joseph Kasavubu dimy taona tany aloha, sy ny Conscience africaine izay naorina tamin’ny taona 1951, dia nivoy ny amin’ ny atao hoe “Fianakaviambe belgô-kôngôley” i Baudouin I.
Nisy anefa ireo fikambanana miafina mpanohitra izay tsy rava tao amin’ ny tangoron-tendrombohitra akaikin’ ny farihy Tanganyika, ka isan’ ny iray amin’ izy ireo i Laurent-Désiré Kabila izay notsidihin’ i Che Guevara nandritra ny volana vitsivitsy.
Ireto Totsy ireto, izay mpiompy sady mpiady, efa niorim-ponenana tao amin’ io faritra io nanomboka tamin’ ny taona 1930, dia nanampy ny FPR tamin’ ny ady tao Roanda, sady tsy nanaiky ny fanitarana ny tany fambolena voly fanondrana mankany amin’ ny tany fiandrasany omby.
I Arthur Z’Ahidi Ngoma, izay mpandrindra ny fiokoana hatramin’ ny taona 1998, avy eo i Ernest Wamba dia Wamba, izay samy Kôngôley lohandohany ao amin’ ny Rassemblement congolais pour la démocratie dia niala an-daharana, ary nanambara i Oganda fa hampody ny andian-tafiny.
Ny tantaran' ny Repoblika Demôkratikan' i Kôngô dia voamariky ny fisian' ny fanjakana maro madinidinika tany aloha, ny fahatongavan' ny Eorôpeana, ny fivarotana andevo, ny fanjanahan-tany , ny fahaleovan-tena, ny ady an-trano, ny fanonganam-panjakana, ny fitsabahan' ny firenena mpifanolo-bodirindrina, ary ny fizorana mankany amin' ny demôkrasia.
Nandroso fatratra ny taozava-baventy kôngôley nandritra ny Ady Lehibe Faharoa sady nandray anjara tamin’ ny ezaka amin’ ny ady nataon’ ny Alliés, tamin’ ny alalan’ ny fanondranana varahina sy oraniôma, izay nampiasaina amin’ ny fanamboarana ireo bômba atômika roa voalohany.
Tamin’ ny volana Mey 1960, ny fifidianana, izay nahazoan’ ny MNC tarihin’ i Patrice Lumumba fandresena, dia nanome ny toeran’ ny filoham-pirena an’ i Joseph Kasavubu, taorian’ ny fanambaràna ny fahaleovan-tena tao Léopoldville tamin’ ny 30 Jona 1960.
Ny teny hoe kabala dia midika hoe "lovantsofina", izay manondro ny mistisisma jiosy amin' ny endriny rehetra, ka ny teôzôfia miafina indrindra izay nandroso tao Espaina tamin' ny taonjato faha-13 ka ny Sefer ha-Zohar , izay hafohezina hoe Zohar, no niteraka ny fihetsiketsehana mistika jiosy.
Tamin' ny taona 2010 dia nahatratra 214 tapitrisa any ho any ny mpiteny dravidiana, ka ny tena be mpampiasa dia ny fiteny telogo sy ny fiteny tamoly na tamily , na ny fiteny malaialama sy ny fiteny kanada (izay misy mpiteny miisa 33 tapitrisa sy 38 tapitrisa isany avy).
Ny fiteny indô-eorôpeana dia hita indrindra ao Azia amin' ny alalan' ireo fiteny indô-iraniana tenenina ao Azia Atsimo, izay ahitana indrindra ny fiteny hindostany sy ny fiteny bengaly ary ny fiteny persana; ao amin' ny tapany avaratry ny kôntinenta no ahitana ny fiteny rosiana izay tenenina ao Siberia.
Ny fianakaviam-piteny lehibe indrindra hita ao Azia dia ahitana ireo fiteny altaîka, ny fiteny aostrôaziatika, ny fiteny aostrôneziana, ny fiteny kaokaziana, ny fiteny dravidiana, ny fiteny indô-eorôpeana, ny fiteny afrôaziatika, ny fiteny siberiana, ny fiteny sinô-tibetana ary ny fiteny kra-day.
Oharina amin' ny mpiandry ondry ihany koa i Jesoa ao amin'ny Evanjelin' i Matio , ao amin' ny Evanjelin' i Marka , ao amin' ny Evanjelin' i Joany , ao amin' ny Epistily ho an' ny Hebreo , ao amin'ny Epistily voalohan' i Petera ary ao amin' ny Apokalipsy .
Iray amin' ireo teny fito nataon' i Jesoa ahitana ny hoe "Izaho no" izay tsy hita afa-tsy ao amin' ny Evanjelin' i Joany sady miresaka am-panoharana ny endrika iray ananan' ny asa fanatanterahana iraka nataony: dia ny hanangona, ny hitarika, ny hitady ary ny hanolotra ny ainy ho an' ny hafa.
Mba hahatongavana any Ejipta izay lasa ivon’ ny herin’ ny fivavahana silamo dia nanao fifanarahana ny Kristiana ny amin’ ny hitaterana ny tafika miaraka amin’ i Venitia , nefa tsy nahazoana alalana amin’ ny papa izany, ka nanodina ny tanjon’ ny kroazada amin’ ny tombontsoany.
Ny kroazada fahefatra dia fanafihana miaramila mifanesy nataon' ny Kristiana, mba handroahana ny Miozolmana izay nibodo ny Tany Masina, natomboka tamin' ny taona 1202 izay niainga tao amin' ny tanànan' i Venitia any Italia ka nifarana tamin' ny taona 1204.
Misy fotoana anefa Andrianamboninolona mitoetra amin-dRabefaravolamanjaka vadiny aman-janany teo Ambohitrandriananahary avaratr’ Ambohidrabiby, koa izy Andrianamboninolona no nanao io anaram-bohitra eo avaratr’ Ambohidrabiby io ho fitadidiana ny maha iray io vohitra io amin’ Ambohitrandriananahary akaikin’ i Alasora izay zara-taniny rahateo.
Fa ny tarana-dRambavy ao Masindray, na dia zanaka naterak’ Andrianamboninolona aza i Rambavy, saingy hafa reny, hoy ny lovantsofina, dia tsy mba natao ho Andrianamboninolona ny firazanany fa nataon-dRalambo ho “Zanadralambo” ny firazanany.
Ny tena maro mpiteny dia ny fiteny hindostany (fiteny hindy sy fiteny ordo: olona miisa 240 000 000 any ho any), ny fiteny bengaly , ny fiteny penjaby , ny fiteny maraty , ny fiteny gojaraty , ny fiteny ôrià na ôdià , ny fiteny sindy , ny fiteny nepaley , ny fiteny singaley , ny fiteny seraiky , ary ny fiteny asamey .
Ny fiteny penjaby na ponjaby dia tenenin' ny vahoaka Ponjaby any amin' ny Faritra Punjab any Pakistàna (ampiasain' ny olona miisa 80,5 tapitrisa tamin' ny taona 2017) sy any India (ampiasain' ny olona miisa 31,1 tapitrisa tamin' ny taona 2011).
Ny foko eto Madagasikara dia vondron' olona isan' ny vahoaka malagasy izay heverina fa iray faritra niaviana, nanana fandaminana ara-politika iraisany na nitoviany tamin' ny vanimpotoana faha mpanjaka, manana ny fomba fitenenany ny teny malagasy izay atao hoe fitenim-paritra.
Ireto ny foko malagasy sasany: ny Antefasy, ny Antemoro, ny Antesaka , ny Antankarana, ny Antambahoaka, ny Antandroy, ny Antanosy, ny Bara, ny Betsimisaraka, ny Betsileo, ny Bezanozano, ny Mahafaly, ny Merina, ny Sakalava, ny Sihanaka, ny Tanala, ny Tsimihety ary ny Zafisoro.
Angamba koa ny fampiasana ny andriamby dia nohamarinin'ny fampahalalam-baovaon'i Mesmer, izay nandao tsikelikely ny fampiasana ny andriamby mba hampivelatra ny teôlikan'izy ireo momba ny biby, mba hampiavaka azy amin'ny mineraly na ny magnetisma fanafody.
Tamin'ny fiandohan'ny taonjato faharoapolo, miaraka amin'ny fivoarana ara-teknolojia amin'ny elektronika, novolavola ihany koa ny fampiasana angovo magnetika pulsed, endrika iray hafa amin'ny magnetotherapy izay natao hanana fiatraikany manokana kokoa amin'ny alàlan'ny fisafidianana ny matetika.
Ny American Matijaca sy ny Danne Hansen dia nanomboka nampiasa sahan'andriamby pulsed tamin'ny fitsaboana aretina isan-karazany, anisan'izany ny anemia, arteriosclerosis, chorea, fikorontanana, hysteria, tsy fahitan-tory, migraine, neuralgia, neurasthenia, neuritis, rheumatism ary fanaintainana.
Ny Fahatelo, araka ny fanaovana sikidy malagasy, dia ny tsanganan-tsikidy fahatelo, iray amin'ny tsanganan-tsikidy enina ambin'ny folo, izay apetraka any amin'ny farany ambony sy laharana fahatelo avy ankavanana ao amin'ny fàfana itambaran'ny tsanganan-tsikidy rehetra.
Ny rafitra momba ny andrim-pitondram-piangonana dia niorina noho ny fanoherana sady fahita tao Aleksandria izay nahatonga an' i Petera hialokaloka tany an-tany efitra mba handrindra ny fanoherana avy any ivelany raha ny eveka Meletiôsy kosa nandamina ny fanoherana avy ao anatiny izay narahana fiofanana ara-teôlôjia ho an' ny rehetra.
Izany dia fiheverana manokana misy ao amin' ny kristianisma ka mahatonga ny Fiangonana katôlika sy ôrtodoksa tsy hanaiky ny asa na ny fahefan' ny mpitondra fiangonana amin' ny fiangonana kristiana hafa (ny fiangonana antekalkedôniana sy ny fiangonana maro nateraky ny refôrmasiôna prôtestanta).
Nihevitra ny mpahay tantara, hatramin' i Afred Loisy ka hatramin' i François Laplanche, fa izany fandaminana izany dia mampiavaka manokana ny fiangonana tany Egipta izay hany fiangonana nahitana mpikambana maro dia maro tsy fahita tany amin' ny toeran-kafa raha tsy tamin' ny taonjato faha-3 taor.
Ny fifandimbiasana apôstôlika dia mampahatsiahy ny Fiangonana voalohany, naorin' ny mpianatr' i Jesoa, izay nanana rafitra antanantohatra: nisy ny atao hoe episkôpa, presbitra, diakôna izay nialoha lalana ny rafi-pitantanana ny fiangonana episkôpaly ankehitriny.
Heverina ho fitenin'ny tompon-tany ao Azia Atsimo Atsinanana sy any atsinanan'i India ireo fiteny ireo noho izy ireo mety efa tao talohan'ireo fiteny tai-kaday, fiteny aostrôneziana, fiteny sinô-tibetàna ary fiteny indo-eorôpeana izay nentin'ny mpiavy taty aoriana.
Ireto avy ny sampan'ny fianakaviam-piteny aostrôaziatika: ireo fiteny monda, ireo fiteny kasika, ireo fiteny palaongika, ireo fiteny kmoika, ireo fiteny pakanika, ireo fiteny vietnamita, ireo fiteny katoika, ireo fiteny banarika, ireo fiteny kamboiana, ireo fiteny pearika, ireo fiteny nikôbarey, ireo fiteny asly ary ireo fiteny môna.
I Constantin, mpizaha tany pôrtogey no nahita ny nosy Sainte-Marie dia nanoratra: "Nanana raoka efatra misy tsindrona volafotsy ny olona. tsy nanana afa-tsy akanjo vita rakinkazo. Mitondra zozoro misy ranomasina. Olona ngeza, matanjaka, toy ny olona rehetra miaina eo amin' io nosy io. Manana fara izareo, manafina ny vatany rehefa miondrika ".
Nisy ny fandrosoana nandritra ny Empira Voalohany noho ny fitrandrahana ny harena an-kibon’ ny tany tao Sinay sy noho ny fifanakalozan-draharaham-barotra tamin’ i Foinikia izay nahazoany hazo avy any Libàna izay ampiasaina amin’ ny fanamboarana ny vatam-patin’ ny farao.
Ny fiitaran’ ny tany notapahin’ny faraôna sy ny firoborobon’ ny toekarena dia niteraka fiforonan’ ny mpandraharaha asam-panjakana teo amin’ ny renivohitra sy tany amin’ ireo faritra sisa, izay nitombo hery ka lasa loza nitatao ho an’ ireo faraôna izany.
Novain’ Andrianampoinimerina anefa izany tato aoriana ka nataony toy izao: Ny tera-dRasoherina renibeny ihany no angalana izay hanjaka ka ny tera-behivavy dia natao Zanakandriana, ary ny tera-dehilahy sy ny tera-dRangorinimerina natao Zazamarolahy.
Ny Zazamarolahy dia sokajin' andriana tamin' ny nanasokajiana azy ireo, ka tamin' ny voalohany, dia ireo taranak' izy efa-dahy, zanaky ny mpanjaka Andriamasinavalona, nanjaka teo Antananarivo sy Imerina Atsimo , tao Ambohidrabiby sy Mandiavato , Ambohidratrimo sy Marovatana ary Ambohimanga sy Avaradrano izany.
Tamin' ny andron' Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nampidirina ho isan' ny Zazamarolahy koa ny sasany tamin' ireo andriana tamin' ny foko hafa, toa ny andriana tany Imamo izay nantsoina hoe Marolahin' Imamo sy ny zanaky ny mpanjaka sasany tao Andratsay.
Varimbazaha volena amin' ny lohataona sy amin' ny ririnina ny any Etazonia sy Kanada ary any amin' ireo firenena tao amin' ny Firaisana Sôvietika taloha, ka afafafy ny varimbazaha any amin 'ny lohataona na amin' ny fararano mba hojinjaina amin' ny fahavaratra.
Ny fanadihadiana ny fototarazo dia naneho fa taranaka Etiôpiana izy ireo, nefa tamin' izao taonjato faha-21 izao dia nisy fanadihadiana hafa izay naneho fa mety taranaky ny Jiosy niaina tany amin' ny taonjato faha-4 na faha-5 izy ire, angamba tao Sodàna .
Nanangana fanjakana madinika maro mahaleotena izy ireo ka tsy rava izany raha tsy tamin' ny taonjato faha-17, tamin' ny naharesen' ny fanjakan' i Etiôpia azy ireo ary lasa vahoaka vitsy anisa nailikilika tsy afaka manana tany sady ampangaina ho manana fijery mitondra loza.
Ny fampiasan' ny Olomasin' ny Andro Farany ny teny hoe "ôrdônansy" dia tsy mitovy amin' ny fampiasana izany teny izany ao amin' ireo sampana hafan' ny fivavahana kristiana izay mampiasa ny teny hoe "ôrdônansa" na "ôrdônansy" ho enti-milaza fa ilay asa dia am-panoharana sady tsy mampita fahasoavana.
Fihetsika na asa hita maso sy azo tsapain-tanana izay midika na manandindona asa ara-panahy ny ôrdônansy; fahatanterahan' ny asa ara-panahin' ny fanekem-pihavanana eo amin' ny mpandray ny ôrdônansy sy Andriamanitra ny ôrdônansy sasany.
Mpianatr' i Md Bernard de Clairvaux izy ary abe tao amin' ny mônastera sistersianan' i Saint-Anastase ao Rôma tamin' ny nahavoafidy azy ho papa tamin' ny taona 1145 ka nanomezana azy ny anarana hoe Eogenio III (atao hoe Eugène III amin' ny teny frantsay, Eugene III amin' ny teny anglisy, Eugenio III amin' ny teny italiana ary Eugenius III amin' ny teny latina).
Nanohy ny fanavaozana natombok' i Gregôrio VII izy, nampiantso sinaoda tao Paris sy Reims any Frantsa ary tao Trier any Alemaina izy, ka tamin' izany no nankatoavana ireo fepetra natokana hampanjakana indray ny fifehezan' ireo mpitondra fivavahana sady hampielezana ny finoana.
Nanao nifampiraharaha tamin' ny Senatera izy ka tafaverina taminy indray ny fahefana hifehy ny kaomininan' i Rôma, nefa taorian' ny fiverenany tao dia voatery nisesy tany indray izy noho ny nataon' ny antokon' ny mpomba ny fanavaozana notarihin' ilay Italiana Arnaldo da Brescia .
Ny fifohazam-panahy lehibe voalohany na fifohazam-panahy ara-pilazantsara na fifohazam-panahy evanjelika dia ireo fifohazam-panahy kristiana izay niseho tao Britaina Lehibe sy tao amin' ireo zanataniny tao Amerika Avaratra tamin' ireo taona 1730 sy 1740.
Nahatoga ny fampiraisana ny zavatra inoana eo amin' ny antokom-piangonana maro ny fifohazam-panahy ara-pilazantsara, nefa nitarika fizarazaràna koa teo amin' ireo fiangonana efa nisy, ka tao ireo nanohana izany fifohazam-panahy izany ary tao ireo tsy nanao izany.
Ny toriteny tora-po dia nahatonga ny mpihaino hahatsapa faharesen-dahatra lalina isam-batan' olona ny amin' ny filany ny famonjen' i Jesoa Kristy sy namporisika amin' ny fandinihan-tena sy ny firotsahana an-tsehatra ho ao amin' ny fenitra vaovao momba ny fitondran-tenan' ny tsirairay.
Ny hindoisma dia fivavahana sy filôzôfia ary fomba fiainana nipoitra ao amin'ny zana-kôntinenta indiana, isan' ireo fivavahana tranainy indrindra eran' izao tontolo mbola misy manaraka, mino ny fahefan' ireo boky atao hoe Veda izay nambara tamin' ny olombelona tamin' ny alalan' ilay andriamanitra mpamorona atao hoe Brahmâ.
Ny mpino sika dia mino mino ny fisian' ny Andriamanitra tokana faratampony tsy manam-petra, mandrakizay, mpamorona, anton' ny anton-javatra rehetra, tsy manam-pahavalo, tsy misy fankahalana, izay sady ato amin' izao tontolo izao no ao ivelany sy mihoatra azy .
Ny fianakaviam-pivavahana darmika, izay atao hoe fivavahana indiana koa, dia ahitana ireo fivavahana teraka tao amin' ny Zana-kôntinenta Indiana, dia ny hindoisma, ny bodisma, ny jainisma ary ny sikisma mbamin' ireo firehana ara-pivavahana nipoitra avy amin' izy ireo.
izay manorina ny teôlôjia sy ny filôzôfiany amin' ny atao hoe "darma" , teny sanskrita mahafaoka ny hevitry ny hoe "lalàna", "toromarika", "adidy", ary indrindra amin' ny heviny ara-panahy momba ny lalànan' ny voajanahary sy ny zavamisy.
Fitambarana fanao misandrahaka ny bodisma ka hita ao ny fandinihan-tena, ny vavaka, ny fanatitra, ny fitandramana ara-pitondrantena, ny hevitra ara-psikôlôjia sy ara-pilôzôfia; ny fampianarana momba ny fahaterahan' izao rehetra izao sy ny fiheverana momba izany, ka ny fomba fijerin' ny "voafoha" no entina manakatra izany rehetra izany.
Tamin' ny 20 Marsa 1957 dia nivory tao Gitarama ny lohandohany hoto, isan' izany i Grégoire Kayibanda, mba hanomana ilay tahirin-kevitra atao hoe Maifeste des Bahutu izay nanameloka ny fanjanahan-tany roa sosona mahazo ny Hoto: ny fanjakazakan' ny Totsy vitsy an' isa sy ny fanjakazakan' ny fitondrana mpiahy belza.
Akoatry ny fitenin' ny mpanjana-tany (toy ny fiteny anglisy, ny fiteny frantsay, ny fiteny espaniôla, ny fiteny pôrtogey, sns), maro dia maro ireo fiteny afrikana voasokajy ho fianakaviam-piteny dimy: ny fiteny afrô-aziatika na hamitô-semitika, ny fiteny nilô-sahariana, ny fiteny nizerô-kôngôley, ny fiteny kôizana ary ny fiteny aostrôneziana.
Ny fiteny adamaoa-obangiana dia fianakaviam-piteny hita indrindra ao amin' ny Repoblikan' i Afrika Afovoany, ary any amin'ny faritra manamorona ny firenena mifanolo-bodirindrina amin' i Kamerona, amin' i Tsady, amin' i Sodàna Atsimo, amin' i Repoblika Demôkratikan' i Kôngô ary amin' i Nizeria.
Ireto avy ireo fiteny ireo: fiteny ampary, fiteny ana tinga, fiteny bankana tey, fiteny bena tey, fiteny bôndoma dôma, fiteny bonôza, fiteny dôgola dôma, fiteny dônô sô, fiteny jamsay, fiteny mômbô, fiteny nanga dama, fiteny tebola ora, fiteny tene kana, fiteny tiraniza diga, fiteny tômô sô, fiteny tômô kana, fiteny tôrô sô, fiteny tôrô tego, ary fiteny ianda dôma.
Ao Sahel sy ao Afrika Andrefana no ahitana ny mpiteny azy ireo: ao amin' ny tapany avaratra-andrefan' i Benîno, ao Borkina Fasô, ao amin' ny tapany avaratra-atsinanan' i Kôtidivoara, ao amin' ny tapany avaratr' i Ganà, ao amin' ny tapany atsimon' i Malỳ, ao Nizera, ao Nizerià ary ao amin' ny tapany avaratr' i Tôgô.
Ny fiteny kositika maro mpiteny indrindra dia ny fiteny ôrômô tenenina indrindra ao Etiôpia sady misy mpiteny miisa any amin' ny 35 tapitrisa, manaraka azy ny fiteny somalỳ izay misy mpiteny miisa 20 tapitrisa , ny fiteny afara izay misy mpieny miisa 5 tapitrisa ary ny fiteny sidama izay misy mpiteny any amin' ny 3 tapitrisa.
Tenenin' ny olona miisa 80 tapitrisa aty Afrika ny fiteny tsadika, tenenina ao amin' ny tapany avaratra amin' i Nizeria, ao amin' ny tapany atsimo amin' i Nizera, ao amin' ny tapany atsimo amin' i Tsady ary ao amin' ny tapany avaratra amin' i Kamerona.
Mizara ho zana-tsampana roa ity sampana ity, dia ny sampam-piteny talôdy (ahitana ny fiteny kô, oarnanga, koaliba, lôgôla, larô-ebanga, otôrô, siromba, tirô, môrô) sy ny sampam-piteny heibana (ahitana ny fiteny lomona, jomanga, ndinga, tôtsô, aserôna, ngile, dengebo).
Vondrom-piteny tenenin' ny olona any Afrika Avaratra,hatrany Marôka ka hatrany Ejipta, mamakivaky an' i Aljeria sy ny Tonizia ary i Libia, ary i Sahara sy ny ampahan' i Sahel amin' ny tapany andrefana amin' i Afrika, ny fiteny berbera izay mizara ho sampana maro.
Ny fiteny maro ao amin' ny sampana nobiana dia tenenin' ny olona miisa 1 000 000 any ho any, manamorona ny ony Nily, manakainy ny sisin-tanin' i Ejipta, miparitaka amin' ny "nosim-piteny" maro, ny lehibe amin' ireo fiteny ireo dia ny fiteny dinka, ny fiteny noera, ny fiteny siloka ary ny ny fiteny diora.
Ireto koa ny vondrona hafa: ny vondrona môkôle, ny vondrona vai-kônô, ny vondrona jogo-jery, ny vondrona soso-dialônke, ny vondrona atsimo-andrefana, ny vondrona sôninke-bôzô, ny vondrona bôbô, ny vondrona samôgô, ny vondrona atsimo, ary ny vondrona atsinanana,
Ny fiteny finô-ogriana dia fianakaviam-piteny tenenin' ny olona ao Eorôpa, dia ny vahoaka finô-ogriana, ao amin' ny faritra ara-jeôgrafia midadasika dia midadasika avy any amin' ny Ranomasina Baltika sy avy any amin' ny tapany avarar' i Skandinavia hatrany Ural sy any Don.
Ity rijan-kevitra momba ny fiteny prôtô-oraliana ity dia notsipahin' ny mpahay teny vitsivitsy nanomboka tamin' ny faramparan' ny taompolo 1980, izay nanandrana nanolo an' izany tamin' ny hevitra hoe avy amin' ny lingua franca taloha (fiteny iray ifandraisan' ny vahoaka isan-karazany izay samy manana ny fiteniny) ny fiteny finô-ogriana ankehitriny.
Nony tonga tao anaty Rova dia nohidin' Andriantomponimerina ny vavahady fito sosona, dia norobaina avy hatrany ny Merina tafiditra tao, ary Andriamasinavalona nobaboiny ka nahibony nandritry ny fotoana ela ka nahatezitra an’ Imerina izay saika hanafika an’ Ambohidratrimo nefa natahotra indray sao vonoiny ao ny andriamanjaka.
Any Azia Atsimo-Atsinanana, ny bofalô dia ampiasaina hitarika sarety na kalesy, satria mahazaka ny tany sy ny hafanana ary ny hamandoan' io faritra io, fa ny soavaly kosa no biby mpitarika any amin' ny faritra manana toetany antonony sy tany mafy, talohan' ny nisian' ny fiara mpitarika .
Izany fomba fiompiana vaovao izany dia mitaky ny fivangongoan' ny biby maro ao amin' ny vala na vata somary teritery, amin' ny fampiasana sakafo nohatsaraina , amin' ny fanairana ny fitomboan' ny biby, ary amin' ny alalan' ny fampiasana fanafody fanefitra iadiana amin' ny aretina.
Ara-jeografia, araka ny efa mahazatra dia heverina fa i Kaokazy no manasaraka an' i Eorôpa ao avaratra amin' i Azia ao atsimo, nefa ny jeôgrafian' i Jeôrjia sy ny an' i Armenia dia manao azy ho faritra eorôpeana ka mametraka ny sisin' i Eorôpa ao Araksa sy amin' ny sisin-tany torka.
Amin' ny teny rosiana dia atao hoe / Kavkaz i Kaokazy, amin' ny teny jeorjiana dia atao hoe / Kawkasia, amin' ny teny armeniana dia atao hoe / Kovkas, amin' ny teny azerbaijaney dia atao hoe Qafqaz, amin' ny teny torka dia atao hoe Kafkas, amin'ny teny persana dia atao hoe ‎ / Qafqāz.
Avy any Sina eo anelanelan' ny lempona Tarim sy ny ilany avaratry ny Tendrombohitra Kunlun, ny paiso, nefa ankehiriny dia volena manerana izao tontolo izao, indrindra any amin' ny faritra manana toerany antonony mafana sy toetany ambanin' ny zana-pehin-tany.
Satria izy heverina ho ao amin'ny foko totsy dia nandosirta tany Oganda miaraka amin'ny fianakaviany nankany amin'ny tobin'ny mpitsoa-ponenana Nshungerezi ao Ankole tamin'ny taona 1960, taorian'ny fiovam-penitra mahery vaika hoto tamin'ny taona 1959 sy ny fiakaran'i Dominique Mbonyumutwa piraiminisitra teo amin'ny fitonfdrana.
Rehefa voazara roa toy izany ny fanjakany dia napetrany teo amin’ny vohitra kely, amoron’ny rano Varahina Ranavalontsimitoviaminandriana vadiny, hanaramaso an’izy roalahy zanany, fa sady mahatakatra ny any avaratra misy an’Andrianjakavololonandriana no mahatakatra manara-maso ny atsimo, misy Andriatsimitovifonamanjaka.
Io toerana io, ampitan-drano atsimon’ny tananan’ i Mantasoa, dia fivezivezen’ny olona mianatsimo na mianavaratra, ka be androvolahy maditra mpanao barofo sy mpanao fe hariva mety hanakorontam-panjakana ka nilana andriana nifehy sy niandry, ka ny vadin’Andriampanarivofonamanjaka mihitsy no napetrany teo ary mba hotsidihiny matetika koa.
Ary Andrianonihafa tsy tamana intsony tao Namehana, fa be voalavo sy bibilava tompon-drano tao ka nifindra nankeny Ambohidrano, alatsinanan’Ambatofotsy - Zanadralambo izy ka tany izy no niteraka ny zanany atao hoe Andriantokanamantany, andriana fiavian’ny Andriamasinavalona sasany ao Ambohidrano.
Niteraka mianadahy izy ka ny vavy atao hoe Ratompo dia nanambady andriamasinavalona tany Marianina, vohitra eo andrefana atsimon’Anosimanjaka ka niteraka an-dRalaiarivony sy Raobelina; ka ity Raobelina ity no fantatra fa nitondra farany tao Ambohimahatakatra.