polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Amin’ ny ireo boky ireo, ny Tôbià, ny Jodita, ny Makabeo voalohany sy faharoa, ny Fahendren’ i Salômôna, ny Sirasida, ny Baroka, ny fanampin' ny Bokin' i Estera ary fanampin' ny Bokin’ i Daniela dia deoterôkanônika iraisan’ ny Baiboly ôrtôdôksa amin’ ny Baiboly katôlika.
Ny Testamenta Taloha ao amin' ny kanôna lehibe dia ahitana boky fanampiny iray, dia ny dikan-teny etiôpianan' ny Bokin' i Jôsefa zanak' i Goriôna , izay atao hoe Josippon amin' ny faritra hafa, na tondroina amin' ny anaran' ny mpanoratra azy, dia i Pseodô-Jôsefa, izay heverina fa pseodepigrafika.
Nohelohiny ny fampianaran' i Nestôriosy, patriarkan' i Kônstantinôpôly izay nampianatra (mba tsy hampifangaroana ny olona atao hoe Jesoa sy ny Logos izay an' Andriamanitra) fa i Maria Virjiny dia tsy niteraka afa-tsy olombelona izay manana fifamatorana tsy azo foanana amin' ny Logos.
Ny evan' ny zôdiaka dia ireo kisary sy anarana ampifanandrifina amin' ny faritry ny lanitra miisa roa ambin' ny folo, dia ireto avy amin' ny teny malagasy: Ondrilahy, Ombilahy, Kambana, Foza, Liona, Virijiny, Mizana, Maingoka, Mpitifitra Tsipika, Tandrok' Osy, Mpitondra Rano, ary Hazadrano.
Ny anaram-bolana avy amin' ny teny arabo ao amin' ny tetiandro malagasy dia anaran' ny evan' ny zôdiaka sy anaran' ny antokon-kintana nefa efa tsy mifanandrify ny fotoan' ny volana malagasy sy ny fotoana andalovan' ny masoandro ao amin' ny antokon-kintana mitovy anarana aminy.
Ao amin' ny Kor'any dia manondro an' i Jesoa ny teny hoe Masih, izay inoan' ny Mozilmana fa "fanomezana" sy "zanaka madio" nambaran' ny anjely Jibrily niseho tamin' i Mariam araka ny soràta 19.19 : "Hoy izy: Iraky ny Tomponao hanome anao zanaka madio".
Nanohitra ny Rômana ny mpitondra fivavahana sy ny hetsi-panoherana mitam-piadiana ka nanambara ny fiavian' ny Mesia izay hifanandrify amin' ny fanafahana an' i Israely, dia hifarana amin' izany ny fahababoana ary hamboarina indray ny Tempoly, avy eo dia hitsangan-ko velona ny maty.
Miandraikitra ny fifandraisan'ny mpino sy ny andriamanitra ivavahany ny pretra, indrindra amin'ny fanatontosana fanompoam-pivavahana sy vavaka sy fisoronana ary zavatra hafa koa ho an'ilay na ireo andriamanitra, ka izany dia atao hahazoan'ny mpivavaka famelan-keloka sy fitahiana ary fanafahana.
Ao amin'ny fiangonana katolika sy ny fiangonana ortodoksa ary ny fiangonana anglikana dia misahana ny fisoloan-tena an'i Jesosy Kristy ny pretra, amin'ny alalan'ny fankalazana ny sakramenta, indrindra ny batemy sy ny eokaristia ary amin'ny alalan'ny fitondrana ny vahoaka kristiana.
Ao amin'ireo fivavahana tamin'ny Andro Taloha dia nisy pretra ny fivavahan'ny Selta, izay atao hoe droida ; tany Egipta dia mpisorona eo amin'ny fireneny ny farao ; tany Grisia dia nisahana asam-paminaniana ny pretra; ary tao Roma dia heverina fa vadin'ny andriamanibavy Vesta ny mpisorona fara tampony misahana ny fahatomombanan'ny fanompoam-pivavahana.
Ny teolojia katolika momba ny asam-pisoronana dia nivoatra teo anelanelan'ny Konsily tao Tridentio, izay iheverana fa ny pretra dia manana fahefana hankalaza ny sorona masina , sy ny Konsily Vatikàna II, izay niaiky ny maha mpisorona ny mpino rehetra sady nametraka ny pretra amin'ny asa fanompoana ho an'ny vahoaka kristiana.
Hatramin' ny taona 1896 no mankaty dia nisy fikarohana arkeôlôjika nataon' ny American School of Classical Studies at Athens izay nahitana ny ampahany lehibe tamin' ilay tanàna tranainy, sy fisavana vao tsy ela akory nataon' ny Ministera grika momba ny kolontsaina izay nahitana zava-baovao araka arkleôlôjia tao amin' ilay tanàna.
Isan' ireo fokon' i Israely folo lazaina fa very ny fokon' i Simeôna izay tsy niaraka tamin' ny fokon' i Jodà sy ny fokon' i Benjamina tao amin' ny Fanjakan' i Jodà fa nitambatra tamin' ny Fanjakan' i Israely avaratra izay noravan' ny Asiriana talohan' ny nandravan' ny Babilôniana ny Fanjakan' i Jodà.
Araka ny voalazan' ireo boky roa ao amin' ny Baiboly, dia ny Bokin' i Jôsoa sy ny Boky voalohan' ny Tantara, dia misy tanàna voalaza fa miorina ao amin' ny tanin' i Simeôna , nefa voalaza koa ireo tanàna ireo fa ao amin' ny tanin' i Jodà .
Tamin' ny fanapahany dia nanararaotra ny vokatry ny ady tany Pelôpônesôsy ny Persiana, niditra an-tsehatra tamin' izany i Dariôsy II tamin' ny alalan' ny governorany Farnabazôsy sy Tisafernesy, izay nanohana an' i Atenay avy eo an' i Sparta.
Mbola hita taratra ao amin' ny anaran' ilay vorona atao hoe taotaonkafa, kankafotra na taotaokafo , izay ataon' ny Ntaolo malagasy fa manambara ny fahatongavan' ny taona hafa, izany hoe taona vaovao izany, rehefa maneno amin' ny fiandohan' ny lohataona.
Amin' io fotoana io, hoy ny mpomba ny taom-baovao lohataona, dia manomboka velom-bolo ny zavaboary manontolo, fa tsy ny olombelona ihany, manomboka mitsiry ny ravin' ireo zavamaniry manintsan-dravina, mihamaro ny vorona misiotsioka, manomboka ny fiasan-tany sns, mivoaka avy any anaty tany ireo biby mpilevina ririnina.
Ny afo fandiovana, araka ny fampianaran' ny Eglizy katolika indrindraindrindra, dia ny fanavotana ny fanahin'ny olona aorian' ny fahafatesana, izay anadiovana azy hoafaka amin' ny fahotana mila ny famelan-keloka avy amin' Andriamanitra, na izay ianjadian' ny fanasaziana mandalo iaretan' ny mpanota aorian' ny famelana ny fahotana mahafaty nataony.
"Ka rahefa voazaha toetra ny finoanareo izay ambony lavitra noho ny volamena (io anefa mba zahan-toetra amin'ny afo ihany na dia zavatra mety simba aza), dia ho hita fa manjary dera sy voninahitra ary haja ho anareo izany, amin'ny andro hisehoan'i Jesoa-Kristy." .
Ny Baiboly Dikanteny Iombonana Eto Madagasikara, izay hafohezina amin' ny hoe Baiboly DIEM, dia fandikan-teny ny Baiboly ho amin' ny teny malagasy niarahan' ny mpandika teny malagasy avy amin' ny fiangonana vitsivitsy eto Madagasikara.
Tsy voatery nisafidy ny iray amin' ny anaran' ny boky efa misy ao amin' ny Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy na amin' ny Baiboly katôlika amin' ny teny malagasy ny mpandika teny fa indraindray dia nanao anarana vaovao izay heverin' ny mpandika teny fa manakaiky kokoa ny fanononana amin' ny teny grika na eo anelanelan' ny anarana prôtestanta sy katôlika.
Ny anarana hoe Jehovah na Iahve dia nosoloana ny hoe TOMPO ka ny fomban' ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika no nohajaina amin' izany, izay nanolo ny anaran' Andriamanitra amin' ny litera hebreo hoe ‬ / IHVH na YHWH ho K / kúrios fotsiny amin' ny teny grika.
Amin' ny teny grika dia tao hoe / Ptolemaĩos Euergétēs Tryphon na / Ptolemaĩos Phuskon izy, ka ny hoe dia midika hoe "Mpanao soa Mamiratra" ary ny hoe Phuskon dia anaram-bosotra midika hoe "Be kibo" na "Matavy", noho izy matavy be.
Ireo fiangonana niandohan'ny ELCA dia nanangana sekoly sy oniversite miisa 26 izay miankina amin'ny ELCA ankehitriny ary fikambanana seminera teolojika maro dia maro izay amin'ny ampahany mikambana amin'ny oniversite na amin’ny toeram-pandalinana teolojika mifanakaiky toerana aminy.
Ny Antenimieran'ny Fiangonana dia mivory indroa isaky ny taona tsiankasa, ary ahita ireo mpikambana olon-tsotra voafidy sy ireo mpikambana vita ordinasiona mpifidy; anelanelan'ireo fihaonan'ny Antenimieran'ny Fiangonana, ny Komitim-piangonan'ny ELCA dia mitantana an'io fiangonana io, miaraka amin'ny Koferansan'ny Eveka izay mpanolotsaina.
Ao amin'ny Antenimieran'ny Fiangonana, ny fifidianana dia ataon'ny mpanao raharaha ambony ao amin'ny fiangonana toy ny Eveka Filoha, ny lefitry ny Filoha ary ny mpintan-tsoratra; lanina ny tetibola, dinihina sy ankatoavina ny tolokevitra ara-tsosialy, ary avoaka miaraka amin'ny tatitra atao raharaham-piangonana maro, ankatoavina ny mpamangy iraisam-pinoana .
Ny ELCA dia mizara ho sinoda 65, ka ny iray, ny Slovak Zion Synod, dia tsy voafaritra ara-jeografia, fa ny 64 dia sinodam-paritra ao Etazonia sy any amin'ny nosy Karaiba, izay samy manana ny evekan-tsinodany sy ny komitiny avy; ireo sinoda ireo dia mivondrona ho faritra sivy.
Amin'ny fiangonana kristiana hafa, ny teny hoe sinoda dia ampiasaina hanondroana ny fihaonana na ny konferansan'ny mpitondra fivavahana toy ny pretra na ny evekan'ny diosezy, faritany na firenena; na amin'ny fiangonana protestanta sasany hilazany ny fifanaraham-pitantanana tapaka isan-taona.
Izao no voalaza ao amin'ny lalàm-panorenan'ny ELCA: "Ity fiangonana ity dia manaiky ny Soratra kanonikan'ny Testamenta Taloha sy Testamenta Vaovao ho Tenin'Andriamanitra avy amin'ny tsindrimandry sady ho loharano sy fenitra manam-pahefana amin'ny fanambaràny sy ny finoany ary ny fiainany".
Ny mpitodra fiangonan’ny ELCA dia mirona kokoa amin'ny tsy fifikirana amin'ny foto-pampianarana ny amin'ny tsy fisian-dison'ny Baiboly, ary mahita izy ireo fa mitombina ireo fomba fiasa amin'ny fikarohana izay anaovana fanadihadiana hanampy ny fahazoana ny tian'ny Baiboly hambara.
Ny Fiangonana Loterana Evanjelika ao Amerika na Fiangonana Loterana ara-Pilazantsara ao Amerika dia fiangonana loterana lehibe indrindra ao Etazonia, teraka tamin' ny 01 Janoary 1988 vokatry ny fitambaran' ny antokom-piangonana loterana telo, ka ahitana mpino vita batisa miisa 3 400 000 tamin' ny taona 2017, tao amin' ny fiangonana isan-toerana miisa 9 091.
Ny ELCA dia mikambana ao amin’ ny Filankevitra Ekiomenikan' ny Fiangonana (anglisy: World Council of Churches; frantsay: Conseil œcuménique des Églises), amin' ny Filankevitra Nsionalin' ny Fiangonan' i Kristy ao Etazonia ary amin' ny Fiangonana Loterana Eran-Tany (anglisy: Lutheran World Federation; frantsay: Fédération Luthérienne Mondiale).
Ny ELCA dia mifandray sy miara-miasa tanteraka amin' ny Fiangonana episkôpaly , ny Fiangonana moraviana , ny Fiangonana presbiteriana - Etazonia ), ny Fiangonana nohavaozina ao Amerika , ny Fiangonan' i Kristy miray , ary ny Fiangonana metôdista miray .
Ny fiangonana loterana manarakaraka azy ao Amerika dia Fiangonana Loterana – Sinodan'i Missouri na Lutheran Church–Missouri Synod , izay misy mpino 2 000 000 eo ho eo, sy ny Sinoda Loterana Evanjelika ao Winsconsin na Wisconsin Evangelical Lutheran Synod , izay manana mpino 360 000 eo ho eo .
Tsy tahaka ny fiangonana loterana amerikana sasany ny ELCA fa manaiky ny fiaraha-mandray ny eokaristia amin'ny antokom-piangonana hafa, ka mamela ny olona vita batisa rehetra amin'ny anaran'ny Trinite sy ny rano, avy amin'ny fiangonana hafa hadray ny fanasan'ny Tompo ao aminy.
Ny ELCA dia mamporisika ny fiangonana isan-toerana hankalaza ny eokaristia amin'ny fotoam-pivavahana rehetra atao anaty fiangonana, na dia misy fiangonana sasany mampifandimby ny fotoam-pivavahana tsy andraisana eokaristia sy ny fotoam-pivavahana andraisana an'izany.
Tamin' ny volana Aogositra 2009 ny mpandatsa-bato ao amin' ny Antenimieran' ny ELCA dia nandany tamin' ny isam-bato 559 ny zo ananan' ny lahy manambady lahy tokana sy vavy manambady vavy tokana horaisina hisahana andraikitra amin' ny fitarihana ny fiangonana, indrindra ho eveka .
Raha ny amin'ny eokaristia na fanasan'ny Tompo, ny ELCA dia mitazona ny fampianaram-pinoana loterana ny amin'ny fiombonana sakramentaly, izany hoe ny tenan'i Kristy sy ny rany dia ao amin'ny mofo sy ny divay sady miaraka amin'ny mofo sy ny divay ary ao ambanin'ny mofo sy ny divay.
Any ivelan'i Etazonia, ny ELCA dia manana fiangonana ao amin'ny faritry ny nosy Karaiba (Bahamasy, izay mikambana sinoda amin'i Florida, i Bermoda sy i Poerto Riko ary ireo Nosy Virjiny an'i Etazonia) ary fiangonana iray ao amin’ny tanàna an-tsisin-tany ao Windsor any Ontario, izay mikambana amin'ny Slovak Zion Synod.
Fanampin'izany dia misy ny rantsamangaiky ny Komitin'ny Fiangonana izay ahitana solontena fidina hiasa mandritra ny taona voafaritra avy amin'ny sinoda samihafa ao amin’ny ELCA, izay mivory ara-potoana sady manana fahefana manao lalàna mandritra ny fotoam-pivorian'ny Antenimieran'ny Fiangonana .
Tamin'ny taona 2000 ny Cooperative Clergy Study Project dia nanao fanadihadiana tamin'ny pastora ELCA miisa 681 ka nahita fa ny 95%n'ny mpitondra fivavahana ao amin'ny ELCA dia mihevitra fa ny andraikitra rehetra maha mpitondra fivavahana dia tokony ho azon'ny vehivavy sahanina, fa ny 2% kosa kosa nitsipaka izany.
Tamin' ny taona 161 i Jodasy dia nahazo fandresena miezinezina nanoloana ny tafika siriana tao Bet-Hôrôna ao avaratra andrefan' i Jerosalema, nefa maty tamin' ny ady nifanaiovany tamin' ny Siriana tao akaikin' i Elsa izy taorian' izay.
Ny filazam-potoana dia toetra ara-pitsipiteny izay manampy amin' ny fahafantarana ny fotoana nisehoan' ny asa na ny toetra amin' ny alalan' ny fiovan' endrika, ka izany fotoana izany dia mety ho ny iray amin' ireto telo ireto: ankehitriny sy lasa ary hoavy.
Ny endriky ny matoanteny amin' ny fiteny sasany dia miovaova arakaraka ny laharan' ny mpandray anjara ka matetika dia ny mpandray anjara misahana ny anjara asa lazaina izany nefa koa mety ho ny iray na maro amin' ireo mpandray anjara mitana ny anjara asa fameno: laharana voalohany na faharoa na fahatelo.
Ohatra, tsy mitovy endrika ny matoanteny malagasy manapaka sy nanapaka ary hanapaka satria tsy mitovy filazam-potoana: ny voalohany amin' ny filazam-potoana ankehitriny, ny faharoa amin' ny filazam-potoana lasa ary ny fahatelo amin' ny filazam-potoana hoavy.
Faritra be havoana sy tany karankaina i Jodea sady ahitana tany lemaka mahavokatra manamorona ny Ranomasina Mediteranea, izay miteraka ny fandrosoan'ny fambolena isan-karazany mety amin'ny faritra mediteraneana (varimbazaha, oliva, voasary, aviavy ary voaloboka indrindraindrindra).
Tamin'ny Andro Taloha dia ivon'ny fanjakana sy faritany maro i Jodea, ka isan'izany ny Fanjakan'i Jodà tamin'ny Andron'ny Vy, ny faritany persianan'i Jodea Medinata , ny fanjakam-pianakaviana hasmoneana ary ny fanjakam-pianakavina herodiana, ary taty aoriana ny faritany romanan'i Jodea .
Ny fitantarana ny fijaliana niaretan' i Kristy ao amin' ny Evanjelin' i Gamaliela dia narafitra araka ny teny frantsay taloha, izay dikan-teny misy amin' ny soratanana miisa any amin' ny dimy ambin' ny folo any ho any voasotatra tamin' ny taonjato faha-14 sy faha-15.
Ny literatiora momba io kônsily io dia toa manambara fa nizara fotoana roa izany kônsily izany: ny iray tokony tamin' ny taona 49-50, ka ny hevitr' i Petera no nanjaka tamin' izany, izay niompana amin' ny resaka famonjena, ao amin' ny teôlôjian' i Kristy sy ny Fanahy.
K, nanjakan' ny hevitr' i Jakôba, izay niompana amin' ny fanaon' ny fiangonana kristiana, tamin' ny fanajana ny Lalàna, fa i Paoly kosa tany Azia Minora sy tany Grisia ary tany Makedônia tamin' izany fotoana izany, ka tamin' ny fiverenany tamin' ny taona 58 vao nahafantatra ny vokatry ny kônsily.
Ny Kônsily tao Jerosalema na Kônsilin' ny Apôstôly dia fivoriana nataon' ireo Kristiana voalohany, indrindra ireo Apôstôly tao Jerosalema, izay tantaraina ao amin' ny Asan' ny Apôstôly , notarihin' i Jakôba ilay Marina sady nanapahana ny fisokafan' ny fiangonana jiosy kristiana amin' ny Jentilisa tamin' ny taonjato voalohany taor.
Io renirano io dia mahazo rano avy amin' ny rotsak' orana sy ny fitsonihan' ny ranomandry ka miovaova ny habetsahan' ny rano ao aminy satria ny antsasaky ny rano ao aminy dia mivarina ao hatramin' ny volana Marsa ka hatramin' ny volana Mey ary ny habetsahany dia milatsaka any amin' ny 300 m3/s raha 830 m3/s ny salan' izany .
Noho izany, raha 28km3 ny habetsahan' ny rano miditra ao Siria dia latsaka 26 km3 izany rehefa any amin' ny sisintany irakiana, na dia misy aza ny renirano madinika hafa mivarina ao ary tsy misy afa-tsy 14 km3 izany rehefa tonga ao Nassiriya ao atsimon' i Iràka.
Ny fivoasana fantatra indrindra dia ny an' ny Talmodan' i Babilôna izay fantatra noho ny asan' ny raby atao hoe Shlomo ben Itzhak na Rashi sy ireo manampahaizana jiosy atao hoe tosapista izay niaina tao Frantsa sy tao Alemaina teo anelanelan' ny taonjato faha-12 sy faha-15, ka isan' izy ireo ny zafikelin' i Rashi.
Ny zavatra ao amin' ny Talmoda izay mikasika ny fanapahan-kevitry ny raby momba ireo zavatra mahakasika ny lalàna nefa misy tsy fitovizan-kevitra no mamorona ny atao hoe Halakà , ary ny angano sy fitantarana madinika ampiasaina ho enti-manome ohatra momba ny lalàna dia atao hoe Agadà .
Ny Vavak' i Azariasa sy ny Tonon-kiran' ireo Zatovolahy telo ao anaty afo dia lahatsoratra ao amin' ny Bokin' i Daniely ao amin' ny Baiboly katôlika sy ao amin' ny Baiboly ôrtôdôksa izay tsy hita ao amin' ny Baiboly hebreo sy ao amin' ny Baiboly prôtestanta.
Ny Tantaran' i Sozana na I Sozana sy ireo lahiantitra dia tantaran' ny zazavavy atao hoe Sozana, izay narahin' ny lahiantitra roa maso tamin' izy nandro, sy nasain' izy ireo handry amin' izy ireo nefa nandà izany, ka nampangain' izy roalahy ho mpijangajanga mba hamonoana azy, nefa niaro azy i Daniely ka nanaporofo ny maha tsy manan-tsiny azy.
Na dia miteny banto mitovitovy amin' ny an' ireo foko hafa mifanerasera aminy aza izy ireo dia mitandrina fanao ara-pivavahana tahaka izay fahita amin' ny fivavahana jiosy sy silamo, sy fomban' ny vahoaka mpifindrafindra monina izay heverina fa mety avy any Afrika Avaratra na avy any Afovoany Akaiky.
Nanomboka tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-20 ny haino aman-jery sy ny mpikaroka maro eny amin' ny oniversite dia nihaliana tamin' ny fitakian' ny Lemba ny maha taranaka iray azy ireo sy ny Jiosy ; Ny fikarohana momba ny fototarazo tamin' ny taona 2000 dia nahitana fa ny ampahany amin' ny Lemba dia manam-piaviana tatsinanana .
Tsy ny fiainan-tsi-hita manontolo anefa no tondroin' ny Baiboly prôtestanta amin' ny teny malagasy amin' ny hoe helo fa "toerana inoan' ny mpivavaka kristianina ho fitoeran' ireo ratsy fanahy teto an-tany ka ijaliany amin' ny tsy fahitany an' Andriamanitra".
Ny Tany efitr' i Sinay, na Tany efitr' i Sinaia, izay matetika antsoina hoe Sinay na Sinaia fotsiny, dia saikanosy egiptiana manana velarana 60 000 km2, izay miendrika telolafy ary hita eo anelanelan' ny Ranomasina Mediteranea sy ny Ranomasina Mena .
Ao amin’ ilay taratasy, izay nosoratana ho an’ i Teôdôrôsy tsy fantatra, dia nilaza i Klemento fa "rehefa maty maritiora i Petera, dia tonga tany Aleksandria i Marka , nitondra ny taratasiny sy ny an’ i Petera, izay nafindrany ho amin’ ny bokiny taloha ny zavatra sahaza ho an’ izay rehetra mandroso ho amin’ ny fahalalana."
Nilaza koa izy fa navelan' i Marka ho an' ny fiangonana any Aleksandria izany dikan-teny miitatra izany, izay fantatra ankehitriny amin’ ny anarana hoe Filazantsara Miafin' i Marka, "ho an' ny fiangonana any Aleksandria, izay mbola iambenana tsara indrindra azy, ka tsy hovakiana afa-tsy amin’ izay ampidirina ao amin’ ny zava-miafina lehibe”.
Nanonona andalana roa avy ao amin' io Filazantsara Miafin' i Marka io i Klemento, izay ilazana fa nanangana tovolahy mpanankarena iray tamin' ny maty tao Betania i Jesoa, ao amin’ ny andalana lava kokoa, tantara izay mitovitovy amin' ny tantaran' ny nananganana an' i Lazarôsy tao amin' ny Filazantsaran' i Joany.
Tamin’ ny taona 1958, i Morton Smith, mpampianatra tantaran' ny Andro Taloha tao amin’ ny Oniversiten’ i Columbia, dia nahita taratasy tsy fantatra taloha nosoratan' i Klemento avy any Aleksandria tao amin’ ny mônasteran' i Mar Saba, any amin’ ny 20 km atsimo-atsinanan’ i Jerosalema.
Io taratasy io kosa dia tsy voatahiry afa-tsy amin’ ny alalan' ny sarin’ ny dika soratra grika iray izay toa nadika tamin’ ny taonjato faha-18 ho amin’ ny taratasy farany amin’ ny fanontana tamin’ ny taonjato faha-17 tamin’ ny asan’ i Ignatiôsy avy any Antiôkia.
Ny Filazantsara miafin' i Marka na Evanjely miafin' i Marka na Vaovao Mahafaly miafin' i Marka dia boky apôkrifa pseodepigrafa izay endrika lavan' ny Evanjely kanônikan' i Marka, atao hoe , tou Markou to mystikon euangelion amin' ny teny grika.
Tsy novonoina ireo zanany vavy fa nampitondraina ilay governora jodaita notendren' i Nebokadnetsara atao hoe Gedalia nefa novonoin' i Ismaela izay isan' ny fianakavian' ny mpanjaka i Gedalia tao Mizpa sady nosamboriny ireo zanaka vavin' i Zedekia ka nentiny tany amin' ny tanin' ny Amôna .
Nanenjika an' i Ismaela i Jôhanana ka nahatratra azy tao Gibeôna sady nanafaka ny zanaka vavin' i Zedekia, dia nitondra azy ireo tao amin' ny toeram-piafenana tao akaikin' i Betela avy eo nitondra azy ireo ho any amin' ireo Jiosy monina any Egipta .
I Kôsrô I Anosarvàna zanaka sy mpandimby an'i Kavàda dia nahita fahombiazana kokoa tamin'ny ady nifanaovany tamin'ny emperora bizantina atao hoe Jostiniano I sady nanitatra ny fahefany hatrany amin'ny Ranomasina Mainty sy tany Kaokazy, ka izy no mpanjaka matanjaka indrindra tamin'ireo mpanjaka sasanida rehetra.
Nitombo ny herin'i Nader nandritra ny fotoana nisian'ny fikorontanana tao Iràna taorian'ny fikomian'ny Pastona Hotaky izay nanongana an'ilay soltana malemy atao hoe Husayn, tamin'ny nakan'ny Ôtômàna sy ny Rosiana ny ampahan-tanin'i Persia.
Tamin' ny taona 521 i Dariôsy I dia niakatra teo amin' ny fanapahana ny empira ka nampikisaka ny sisintany hatrany amin' ny ony Indosy sy nanamboatra lakandrano mampitohy an' i Nily sy ny Ranomasina Mena, ka izany no niantsoana azy hoe Dariôsy Lehibe.
Nalamin' ny Akemenida ny Empira Persiana tamin' ny nizarazarany azy ho faritany roapolo nofehezin' ny solontenan' ny emperora , tamin' ny alalan' ny fametrahana fehezan-dalàna, tamin' ny fanefena vola ary tamin' ny famoronana sampan-draharaha miantoka ny fifandefasan-taratasy.
, indrindra taorian' ny nahafatesan' ny Olon-kendrin' izany fotoana izany dia nisy ny fanapahan-kevitra handraikitra ho fehezan-dalàna ao amin' ny Mishna (fehezan-dalàna am-bava jiosy voalohany sady literatiora rabinika voalohany koa) ny Torah am-bava.
Araka ny fampianaran' ny jodaisma rabinika dia ny andalana ao amin' ny Bokin' ny Eksôdôsy izay atao amin' ny teny hebreo hoe ְֹׁ / Shemot dia midika fa misy Lalàna roa nomena miaraka tao amin' ny tendrombohitra Sinay , dia ny Torah izay Lalàna voasoratra sy ny Mishna izay Lalàna am-bava .
Tamin' ny taonjato faha-5 sy faha-6 dia nampandrina an-tsoratra ny endrika roan' ny Talmud (lahatsoratra mamondrona ny adihevitr' ireo raby momba ny lohahevitra isan-karazany ao amin' ny Lalàna jiosy), dia ny Talmudn' i Jerosalema sy ny Talmudn' i Babilôna, izay nampiravina ny Mishna sy ny Gemara ary ireo soratra ivoasana azy ireo.
Ny Halakha (fitambaran' ny fitsipika sy ny fomba amam-panao fehezin' ny Lalàna jiosy) ao amin' ny jodaisma rabinika dia miorina indrindraindrindra amin' ny Torah voasoratra nefa koa amin' ny Torah am-bava sy amin' ireo famelanelarana an' ity Torah an-tsoratra ity.
Io petra-kevitr' i Graf io, izay fantatra amin' ny anarana hoe "Lamin-kevitra Graf-Wellhausen" rehefa narafitr' i Wellhausen tsara, dia milaza fa ny famolavolana ny fanoratana ny Tanakh dia vokatry ny lovantsofina teôlôjika taloha sady nanomboka talohan' ny fahamarinan-toeran' ny fivavahana amin' Andriamanitra tokana teo amin' ireo Hebreo.
Aminy dia nampiasa loharano roa i Mosesy, dia ny "tahirim-pahatsiarovana A" izay iantsoana an' Andriamanitra hoe Elohim sady manomboka ao amin' ny Genesisy toko voalohany, sy ny "tahirim-pahatsiarovana B" izay iantsoana an' Andriamanitra hoe IHWH sady manomboka amin' ny Genesisy 2.41.
Vokatry ny romantisma alemàna izany, nefa ny fitiavany ny Kaiser dia isan' ny mandray anjara amin' izany safidiny izany; ka tamin' ny lahateny nataony teo anatrehan' i Guillaume I dia nampitaha ny fahaterahan' ny fanjakana tokan' i Israely sy ny Empira alemàna izay natambatr' i Bismark izy.
Izany no nahatonga azy hanome lanja be loatra ny vanimpotoan' ny mpanjaka sy hihevitra ny tohin' ny tantaran' ny Jiosy ho fizorana mankany amin' ny fiharatsiana izay nitarika ho amin' ny fianteherana loatra amin' ny fombafombam-pivavahana sy amin' ny lalàna, indrindra tamin' ny vanimpotoana aorian' ny Fahababoana.
Ho an' i Spinoza, ao amin' ny boky nosoratany , dia milaza fa tarika iray miaraka amin' ireo boky ara-tantara ny Petateoka ka tsy azo heverina ho voasoratra talohan' ny fiafaran' ny Fanjakan' i Jodà izay tantaraina ao amin' ny Boky faharoan' ny Mpanjaka.
Ny filaharana omen' i Wellhausen dia izao: J, E, D, P. Napetrak' i Welhausen any aoriana indrindra amin' ny vanimpotoan' ny Fahababoana tany Babilôna na tamin' ny vanim-potoana persiana ny P, satria ny lalàn' ny fisoronana dia tsy hita ao amin' ireo bokim-pitantarana sy ao amin' ny bokim-paminaniana taorian' ny Fahababoana.
Izao ny fandaharana ara-potoana nataon' i Wellhausen: ny J sy ny E, izay atambatra ho JE sady nosoratana tamin' ny vanim-potoana faha mpanjaka, avy eo ny D izay tsy inona fa ny Deoterônômia amin' ny endriny voalohany nosoratana tamin' ny faran' ny taonjato faha-7 tal.