polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Ireo ataon' ny Malagasy ankehitriny hoe "foko" ireo dia matetika vondrom-poko raha ny tena marina noho ny faritra misy azy midadasika loatra sy noho ny fisian' ny vondrona ara-kolontsaina sy ara-piteny maro ao anatin' io vondrona lehibe io, izay manana ny anaram-pokony manokana avy.
Ny fitenenana amin' ny fitenim-paritra koa dia matetika tsy heverin' ny olona ho singa mamaritra ny atao hoe "foko" satria maro ny Malagasy avy amin' ny foko na vondrom-poko iray izay mahay tenim-paritra roa na maro noho izy valovontaka na efa nitety faritra maro.
Ny Tsimihety na Antandroña dia vondrom-poko any amin' ny faritra avaratra-andrefana eto Madagasikara, ao amin' ny faritanin' i Mahajanga, monina amin' ny faritra eo anelanelan' ny tanin' ny Antankarana avy ao avaratra, ny Betsimisaraka avy ao atsinanana, ny Sihanaka avy ao atsimo, ary ny Sakalava avy ao andrefana.
I Philibert Tsiranana, izay Tsimihety avy any akaikin' i Mandritsara, no filoha voalohan' ny Repoblika Malagasy, fony izy tao anatin' ny Vondrona Frantsay tamin' ny taona 1959, ary nijanona ho filoham-pirenena nandritra ny 10 taona taorian' ny nahazoan' i Madagasikara ny fahaleovantena tamin' ny taona 1960.
Ny Tanala na Antanala dia vondrom-poko ao amin' ny faritra misy ny havoanan' Ikongo, voafaritry ny tanin' ny Betsileo ao andrefana, ny Betsimisaraka sy ny Antambahoaka sy ny Antemoro ary ny Antefasy ao atsinanana, ary ny ony Manampatrana ao atsimo.
Nahita zavatra mamirapiratra izy indray hariva sady nahare feo nanasa azy mba hijery ny rantsan-tanany folo izay nisy ny soratry ny Didy folo, sady nampanantena azy fa izay rehetra mino an' Andriamanitra noho ny teny izay hambarany dia ho sitrana rehefa amin'ny alalan' ny fametrahan-tanana.
Amin' ny ankapobeny dia ny 54 %n' ny taharon' ny alimo dia varahina ary ny sisa dia mety ho firapotsy na alominiôma, firamainty, beriliôma, manganezy ary tongstena, ary mety hahitana koa silisiôma sy fôsfôro, ny fanitso ihany no tsy atao be.
Raha ampitahaina amin'ny metaly hafa, ny fampihenana ny aliminioma amin'ny metaly avy amin'ny oksida voajanahary sy ny aluminosilicates dia sarotra kokoa noho ny fihetsika avo lenta sy ny teboka avo lenta amin'ny ores rehetra, ohatra, toy ny bauxite, corundum.
Ny tombony lehibe amin'ny aliminioma amin'ity kalitao ity dia ny fahazavana, ny fahamendrehana amin'ny fitomboka, ny fanoherana ny harafesina (ny aliminioma dia rakotra sarimihetsika al2o3 mahery avy hatrany amin'ny rivotra, izay manakana ny fitrandrahana azy bebe kokoa)
Ny teôria momba ny fiteny amin' ny ankapobeny dia mihevitra ny fitenin' olombelona ho misy lafiny roa: ny voambolana, indrindra ny lisitry ny teny ao amin' ny fiteny iray ; sy ny fitsipi-pitenenana , rafi-pitsipika izay ahafahana ny manambatra ireo teny ireo ho lasa fehezanteny misy heviny.
Ny Lalàmpanorenana dia mamaritra hoe: “Ny hetsika ara-pôlitika ao anatin’ ny Repoblika Demokratika Malagasy dia ao anatin’ ny Mandatehezana irery ihany. Ny antoko revolisionera ao amin' ny lisitra voalaza etsy ambony ihany no mahazo alalana hanao hetsika ara-pôlitika”.
Ao anatin' ny tontolon' ny faharavan' ny Vondrona Tatsinanana sy ny firongatry ny demôkrasia liberaly maneran-tany tany am-piandohan' ireo taona 1990, dia niforona ny hetsika Hery Velona , izay mpanohitra ara-pôlitika nitaky ny favana ny rijan-tenin’ ny lalàm-panorenana, nanomboka tamin' ny May 1991.
Tonga ihany ny fifanarahana ara-pôlitika teo amin’ ny Hery Velona Rasalama notarihin’ i Albert Zafy sy ny Hetsika manohana ny Sôsialisma Malagasy notarihin’ i Didier Ratsiraka, ny Fifanarahana tao amin’ ny fivoriambe tao amin’ ny Hotel du Panorama tamin’ ny 31 Oktobra 1991.
Lany tamin’ ny 21 Desambra 1975 io lalàm-panorenana io, lany ho filohan' ny repoblika nandritra ny fito taona koa i Didier Ratsiraka, naverina tamin' ny laoniny ny Antenimieram-pirenena sy ny Filankevitra ambony ho an' ny Revolisiona, ary mipoitra indray ny asan' ny praiminisitra.
Ny Direktoara Miaramila, notarihin' ny jeneraly Gilles Andriamahazo vonjimaika, dia niova ho Filankevitra Ambony ho an' ny Revolisiona, iray volana taty aoriana, teo ambany fitarihan' ny hevitra nasiônalista sy sôsialy ary fanoherana ny fanjanahan-tany izay nanjaka tamin' ny fisainan' ny vahoaka malagasy tamin' ny taona 1970.
Nandritra ny vanim-potoan' ny fahitana tany vaovao sy ny taonjato manaraka, ny Empira mpanjana-tany espaniôla sy ny Empira mpanjana-tany pôrtiogey no tena navitrika indrindra tamin' ny fikasana hanova finoana ny tompontany any Amerika ho amin' ny fivavahana kristiana.
Tany amin' ny faritra be mponina dia nanetsika ny vondrom-piarahamonina tompontany ireo frera ireo mba hanorina trano fiangonana, ka hita maso ny fiovana ara-pivavahana; ireo trano fiangonana ireo dia matetika tany amin’ ny toerana mitovy amin’ ny tempoly tranainy, ary matetika no nampiasa vato mitovy.
Any amin' ny faritra an-tsisin-tany izay tsy nisy mponina tompontany nanorim-ponenana, dia matetika ny frera sy ny Zezoita no namorona iraka, nampivondrona ireo tompontany niparitaka tany amin' ny vondrom-piarahamonina maro nokarakarain' ny frera mba ho mora kokoa ny hitory ny filazantsara sy hiantohana ny fifikiran' izy ireo amin' ny finoana.
Koa satria ny Kristiana dia heverina ho "Olon' ny Boky" ao amin' ny fivavahana silamo, ny Kristianina teo ambany fitondran' ny Mozilmana dia niharan' ny satan' ny dhimmi (miaraka amin' ny Jiosy, ny Samaritana, ny Gnôstika, ny Mandeana, ary ny Zôrôastriana), izay ambany noho ny satan' ny Mozilmana.
Teo ambanin' ny lalàna silamo , ny tsy mozilmana dia voatery nandoa ny hetra atao hoe jizya sy kharaj, miaraka amin' ny vidim-panavotana mavesatra ara-potoana nalain' ny mpitondra mozilmana amin' ny vondrom-piarahamonina kristiana mba hamatsiana ny fanafihana ara-miaramila mitohy.
Ny vondrom-piarahamonina kristiana isan-karazany any amin' ny faritr' i Palestina sy Siria sy Libanona ary Armenia dia nankahala ny fitondran' ny Empira Rômana Andrefana na ny an' ny Empira Bizantina, ka noho izany dia naleony niaina tao anatin' ny toe-javatra ara-toekarena sy ara-pôlitika tsara kokoa noho ny dhimmi teo ambany fitondran' ny Mozilmana.
Na izany aza, ny mpahay tantara môderna dia manaiky ihany koa fa ny vahoaka kristiana monina any amin' ireo tany azon' ny tafika arabo miozolmana teo anelanelan' ny taonjato faha-7 sy faha-10 dia niharan' ny fanenjehana sy herisetra ara-pivavahana ary fahafatesana maritiora imbetsaka teo am-pelan-tanan' ny manampahefana sy mpanapaka miozolomana arabo .
maro no novonoina teo ambanin' ny fanamelohana ho faty araka ny lalàna islamika noho ny fiarovana ny finoana kristiana tamin' ny alalan' ny hetsika fanoherana mahery vaika toy ny fandavana ny hiova finoana ho miozolmana, ny fandavana ny fivavahana silamo ary ny fiverenana amin' ny kristianisma avy eo, ary ny fitenenan-dratsy ny Andriamanitry ny finoana silamo.
Ny sasany tamin' ireo fiangonana kristiana voalohany ireo dia nahasarika an' ireo olona antsoina hoe "matahotra an' Andriamanitra", izany hoe ireo Grekô-Rômana niray fo tamin' ny jodaisma nefa tsy nety niova finoana ho amin' izany fivavahana izany fa nitazona ny maha Jentilisa na Jentily azy, izay efa nitsidika sinagôga jiosy.
Nanao tonon-tsiahy lovantsofina i Eosebio sy Epifanio avy any Salamisy, izay Rain' ny Fiangonana, tamin’ ny taonjato fahefatra, fa talohan' ny nandravana an' i Jerosalema tamin' ny taona 70, dia nampitandremina tamin' ny fomba mahagaga ny Kristiana tao Jerosalema mba handositra ho any Pela, any amin' ny faritr' i Dekapôlisy, any ampitan' ny ony Jôrdana.
Ny zava-nisy ara-pivavahana sy ara-tsôsialy ary ara-pôlitika tany Jodea nofehezin' ny Rômana tamin' ny taonjato voalohany sy tany amin' ireo faritany mifanolo-bodirindrina aminy dia tena samy hafa ary tsy mitsaha-mitombo ny korontana ara-tsôsialy sy ara-pôlitika , miaraka amin' ny hetsika jodaika maro izay samy mahakasika ny fivavahana sy ny pôlitika.
I Flavio Jôsefa mpahay tantara rômana sy jiosy fahiny, dia nanoritsoritra ny amin' ny sekta efatra nisongadina indrindra tao anatin’ ny jodaisma nandritra ny vanimpotoan' ny Tempoly Faharoa: ny Fariseo , ny Sadoseo ny Eseniana, ary ny “Filôzôfia Fahefatra” tsy fantatra anarana, izay eken' ny mpahay tantara môderna ho tsy iza fa ny Zelôta sy ny Sikary.
Taorian’ ny nipoiran’ ny Fanjakana Franka sy ny toe-draharaha ara-pôlitika nilamina, dia nampitombo ny asan’ ny misiônera ny tapany andrefana tamin’ ny Fiangonana, izay notohanan’ ny tarana-mpanjaka merôvinjiana ho fitaovana hampitoniana ny mponina manodidina sahirana.
Zôrôastriana tamin' ny fomba ôfisialy ny Empira Sasanida ary nifikitra mafy tamin' io finoana io, amin' ny ampahany mba hanavahany ny tenany amin' ny fivavahan' ny Empira Rômana (ny paganisma grika-rômana tany am-boalohany ary avy eo ny kristianisma).
Tamin' ny taona 380, niaraka tamin’ny Didy tao Tesalônika navoaka teo ambany fitarihan' i Teôdôsiôsy I, ny Empira Rômana dia nandray tamin' ny fomba ôfisialy ny kristianisma trinitariana ho fivavaham-panjakana, ary ny kristianisma dia nametraka ny tenany ho fivavahana rômanina nanjaka tao amin' ny Fiangonan' ny Empira Rômana.
Ny fitoriana ny Filazantsara tany Skandinavia tany am-boalohany dia notanterahan' ny Anglô-Saksona izay efa kristiana nandritra ny asa fitoriana nataony tany amin' ny Saikinosy Skandinaviana; I Ansgar, arsevekan' i Bremen, nomena anaram-bosotra hoe "Apôstôlin' ny Avaratra" no nisongadina indrindra tamin' ireo misiônera anglô-saksôna.
Tamin’ ny taona 829, i Ansgar dia nankany Birka teo amin’ ny Farihin’ i Mälaren, any Soeda, niaraka tamin’ i Witmar mpanampy azy, ary nisy fiangonana kely niforona tamin’ ny taona 831, izay nahitana an’ i Hergeir, mpitandrina ny mpanjaka.
Tany am-piandohan' ny taonjato faha-5, ny asa misiônera avy any Britaina Lehibe nofehezin' ny Rômana ho any amin' ny faritra seltika dia namokatra fomba fanao nifaninana tamin' ny kristianisma seltika, izay naverina teo ambany fifehezan' ny Fiangonana tany Rôma tatỳ aoriana.
Ny vahoaka anglô-saksôna izay nanafika an' i Britaina Lehibe atsimo, fotoana fohy taorian' ny nandaozan' ny Rômana dia mpanaraka ny paganisma tamin' ny voalohany, saingy nampiova fo ho amin' ny kristianisma tamin' ny alalan' i Aogostino avy any Canterbéry noho ny asa nanirahana ny papa Gregôrio Lehibe.
Ny fihetsiky ny Nestôriana “izay tsy manana mpanjaka hafa afa-tsy ny Arabo”, dia nampifanohitra tamin’ ny Fiangonana Ôrtôdôksa Grika, izay nolazainy fa “tsy nitsahatra niady tamin’ ny Arabo ny emperorany Teo anelanelan’ ny taona 923 sy 924 rava ny fiangonana tao anatin' ny herisetran' ny vahoaka tao Ramla, Askelôna sy tao Kaisarea Maritima, ary Damaskôsy.
Tao anatin' ny taonjato farany, rehefa nihena ny fitaoman' ny kristianisma tany Andrefana, dia nitombo haingana izany tany Atsinanana sy tany amin' ny faritra Atsimo eto an-Tany; any Sina, any Kôrea Atsimo ary any amin' ny ankamaroan' ny firenena aty Afrika atsimon' i Sahara.
Nahazo aingam-panahy avy amin' i Bernard avy ao Clairvaux, mpanorina voalohany ny Sistersiana, izy ireo no lasa hery lehibe indrindra amin' ny fandrosoana ara-teknôlôjia sy amin' ny fampielezana ny filazantsara tany Eorôpa tamin' ny Andro Antenatenany.
Ny Inkizisiôna tamin' ny Andro Antenatenany dia andiana inkizisiôna (notanterahin' ny fikambanana ao amin' ny Eglizy Katôlika Rômana nanafoana ny hetsika kristiana noheverin' izy ireo ho heretika) nanomboka tamin' ny taona 1184, anisan' izany ny Inkizisiôna Episkôpaly ary taty aoriana ny Inkizisiôna Papaly .
Taorian' izay, amin' ny ankapobeny dia navela hitsidika ny toerana masina maro tao amin' ny Tany Masina ny Kristiana hatramin' ny taona 1071, rehefa nanakatona ny fivahiniana masina kristiana ny Tiorka Seljokida sady nanafika an' i Bizantioma , nandresy azy ireo tamin' ny ady tao Manzikert.
Raha ny tokony ho izy dia niantso an’ ireo miaramilan’ ny fiangonana kristiana i Orbano II tamin’ ny lahateny nataony tao amin’ ny Kônsilin' i Clermont tamin’ ny 27 Nôvambra 1095, ka nampifangaro ny hevitra momba ny fivahiniana masina any amin' ny Tany Masina sy ny ady masina amin' ny tsy mpino.
Tao amin' ny fiangonana taorian' ny Apôstôly dia nisy ambaratongam-pitondram-pivavahana nipoitra tsikelikely satria ny mpiandraikitra ny vahoaka kristiana an-tanàn-dehibe dia naka endrika "episkopoi" (mpiandraikitra; niandohan' ny teny hoe "eveka" sy "episkôpaly") sy "presbyter" ary avy eo "diakon" .
Mpanoratra kristiana malaza tamin' ny tapany farany amin' ny Andro Taloha toa an' i Ôrigenesy, i Hierônimôsy , i Joany Krisôstôma, ary i Aogostino avy any Hipôna, no nandika ny hevitry ny lahatsoratra ao amin' ny Baiboly tao anatin' ny tontolom-pivavahana feno fanavakavahana.
Isan' ny ivon' ny fampandrosoana ny mônastisisma dia i Basiliôsy Lehibe any Atsinanana ary, any Andrefana, i Benedikto , namorona ny Fitsipik' i Md Benedikto, izay ho lasa fitsipika mahazatra indrindra mandritra ny Andro Antenatenany sy ny fiandohan' ny fitsipika mônastika hafa.
Maro amin' ny fiovaovana nisy nandritra izany fotoana izany no manohitra ny fanasokajiana, satria ny endrika samihafan' ny kristianisma dia nifanerasera tamin' ny fomba sarotra mba hamoronana ny toetran' ny kristianisma mavitrika izay nisy nandritra izany vanim-potoana izany.
Rehefa niely nanerana ny tanin’ ny Empira Rômana sy tany ivelan’ ny sisin-taniny ny kristianisma, dia nahazo mpikambana sasany avy amin’ ny saranga ara-tsôsialy ambony sy ny nahita fianarana tsara teo amin’ ny tontolo grika izy; lasa eveka izy ireo indraindray.
Namokatra karazana asa roa izy ireo, dia ny teôlôjia sy ny apôlôjia, ary ireto farany dia asa natao hiarovana ny finoana kristiana amin’ ny fampiasana ny saina sy ny filôzôfia ary ny Soratra Masina mba hanoherana ny hevitra manohitra ny fahamarinan’ ny kristianisma.
Ny Kristiana teo ambany fitondran' ny Mozilmana dia nanana zo hivadika ho mozilmana na fivavahana hafa, mifanohitra amin' izany kosa ny murtad, na mpivadi-pinoana amin' ny silamo, dia nahazo sazy henjana na hadd mihitsy aza, izay mety ahitana ny fanamelohana ho faty araka ny lalàna islamika.
Araka ny voalazan' i Synaxarion avy any Kônstantinôpla, ny hegômenôsy Michael avy any Zobe sy ny moanina enina amby telopolo tao amin' ny Mônasteran' i Zobe akaikin' i Sebasteia dia novonoina tamin' ny fanafihana ny vondrom-piarahamonina.
I Elias avy any Heliôpôlisy, rehefa nifindra tany Damaskôsy avy any Heliôpôlisy , dia voampanga ho nivadi-pinoana tamin' ny kristianisma rehefa avy nanatrika fety nokarakarain' ny Arabo mozilmana iray, ary voatery nandositra an' i Damaskôsy ho any amin' ny tanàna niaviany, ary niverina valo taona taty aoriana, izay nisy azy.
Na dia niseho tamin' ny taona 1054 aza ny Fisaraham-bazan' ny Atsinanana sy ny Andrefana, dia vokatry ny fisarahana lava teo amin' ny kristianisma latina sy kristianisma grika noho ny maha ambony ny papa sy ny foto-pampianarana sasany momba ny Filioque, saingy nihamafy noho ny kolontsaina ara-jeôgrafia sy ara-jeôpôlitika ary ara-piteny.
Ny papa koa dia nanohana kroazada maro hanoherana ny vahoaka pagàna any Eorôpa Avaratra-Atsinana mba handresena sy hampiova finoana azy ireo ho kristiana, hanoherana ny fahavalony ara-pôlitika any Eorôpa Andrefana, ary hanoherana ny fivavahan-diso na ny fivavahana vitsy mpanaraka ao amin' ny kristianisma eorôpeana.
Ny tany efitr' i Afovoany Atsinanana dia nisy fotoana nonenan' ny lehilahy sy vehivavy kristiana asketika sy hermita ary ankôrita an' arivony, anisan' izany i Md Antôniôsy Lehibe (fantatra amin' ny anarana hoe Md Antôniôsy avy any an' Efitra), Mb Maria avy any Ejipta, ary Md Simeôna Stilita, fantatra amin' ny anarana hoe Rain' ny Taniefitra sy Renin' ny Taniefitra.
Mino ny mpanara-dia azy fa, araka ny Filazantsara na Evanjely dia Zanak' Andriamanitra izy ary maty ho famelan-keloka ary natsangana tamin' ny maty sy nasandratr' Andriamanitra, ary hiverina tsy ho ela amin' ny fiandohan' ny fanjakan' Andriamanitra.
Ny Fiangonana Tatsinanana dia nihevitra ny fahatakaran' i Rôma ny toetoetran' ny fahefan' ny eveka ho toy ny mifanohitra mivantana amin' ny rafitry ny Fiangonana izay tena fampihavanana, ary noho izany dia nihevitra ireo ekleziôlôjia roa ireo ho mifanohitra tanteraka .
Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-9, ny patriarkan' i Jerosalema, Theodosius, dia nanoratra tamin' ny mpiara-miasa aminy, ilay patriarkan' i Kônstantinôpla Ignatios, hoe "marina izy ireo ary tsy manisy ratsy antsika na mampiseho herisetra amintsika".
Tany am-piandohan' ny taonjato faha-3 dia nisy andiana asa soratra kristiana mitovy amin' ny Testamenta Vaovao ankehitriny, na dia mbola nisy aza ny fifandirana momba ny maha-kanônika ny Epistily ho an' ny Hebreo, ny Epistilin' i Jakoba, ny Epistily voalohan' i Petera, ny Epistily voalohany sy faharoan' i Joany ary ny Apôkalipsy.
Tamin' ny taonjato faha-4, dia nisy firaisankina teo amin' ny Tandrefana momba ny kanônan' ny Testamenta Vaovao, ary tamin' ny taonjato faha-5 dia nanaiky ny Bokin' ny Apôkalipsy ny Atsinanana, afa-tsy ny maningana vitsivitsy, ka dia nifanaraka tamin' io raharaha io.
Ny fahafatesan' ny maritiora kristiana valo amby efapolo izay nitranga tao amin' ny Emiratan' i Córdoba teo anelanelan' ny taona 850 sy 859 dia voarakitra ao amin' ny trakta hagiôgrafika nosoratan' i Eulogius avy any Córdoba, Kristiana iberiana sy latinista manam-pahaizana.
Novonoina teo ambany fitondran' i Abd al-Rahman II sy Muhammad I ireo maritiora tao Córdoba ireo, ary ny hagiôgrafian' i Eulogius dia miresaka amin' ny antsipiriany ny famonoana ny maritiora noho ny fanitsakitsahana ny lalàna islamika, anisan' izany ny fivadiham-pinoana sy ny fitenenan-dratsy .
Tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-4, i Olfila, eveka rômana mpomba ny arianisma, no voatendry ho misiônera kristiana voalohany tany amin' ny Gôty, vahoaka jermanika tany amin' ny ampahany be amin' i Eorôpa teo amin' ny sisin-tany sy tao anatin' ny Empira Rômana.
Mba hamahana ny olan’ ny tsy fahaizana mamaky teny sy manoratra teo amin' ny klerjy sy ny mpitan-tsoratra ao amin’ ny fitsarana, dia nanorina sekoly i Charlemagne ary nisarika ireo lehilahy nahay indrindra any Eorôpa manontolo ho any amin’ ny fitsarana azy.
Niteraka fiandanian' ny fiangonana izany fisarahana izany, anisan' izany ny Fiangonana Armeniana sy Siriana ary Ejipsiana Na dia nisy aza ny ezaka natao tamin’ ny fampihavanana nandritra ny taonjato vitsivitsy nanaraka, dia nitohy hatrany ny fisarahana, ka niteraka ilay antsoina ankehitriny hoe Ôrtôdôksa Tatsinanana.
Ilay mpandimby ny zanak' i Kônstantino, atao hoe Joliano, zana-drahalahiny, teo ambany fitarihan' i Mardônio mpanolo-tsaina azy, dia nandao ny kristianisma ary nandray ny endriky ny paganisma grika-rômana neôplatônika sy mistika, izay nanafintohina ny fiorenan' ny Kristiana .
Niezaka namelona indray ny paganisma grika-rômana tao amin’ ny Empira Rômana izy ary nanomboka tamin’ ny fanokafana indray ny tempolin' izany fivavahana izany, ka nanova azy ireo hitovy amin' ny fomba kristiana, toy ny rafitra episkôpaly sy ny fiantrana ampahibemaso .
Nanomboka tany am-boalohany tao amin’ ny Fiangonana kristiana izy io tamin’ ny maha fianakaviana nanana fanao ifandovana mitovy amin’ izany, nalaina tamin’ ny ohatra sy foto-kevitra araka ny Soratra Masina, ary avy amin’ ny fakàn' ny sasany tahaka ny jodaisma.
Ny Filazantsara sy ny Epistily ao amin' ny Testamenta Vaovao dia mirakitra ny fiekem-pinoana sy fihirana tany am-boalohany, ary koa ny fitantarana momba ny fijalian' i Jesoa, ny fasana foana ary ny fisehoan' i Jesoa taorin' ny fitsanganany amin' ny maty.
Araka ny Asan' ny Apôstôly toko fa-9, dia nilaza ny tenany ho “mpianatry ny Tompo” sy “ny Lalana” izy ireo, ary araka ny Asan’ ny Apôstôly toko faha-11, diany vondron’ ny mpianatra nanorim-ponenana tany Antiôkia no nantsoina voalohany amin' ny anarana hoe "Kristiana".
Mpahay siansa kristiana tatsinanana sy manam-pahaizana momba ny tontolo islamika tamin' ny Andro Antenatenany dia nandray anjara tamin' ny sivilizasiôna arabo silamo nandritra ny fitondran' ny Omaiada sy ny Abasida, tamin' ny fandikana ny sangan' asan' ny filôzôfa grika ho amin' ny teny siriaka ary taorian' izay, tamin' ny teny arabo.
Loharanom-baovao voalohany ho an' ny vanim-potoanan' ny Apôstôly ny Asan' ny Apôstôly, saingy niadian-kevitra ny fahamarinany ara-tantara ary ny fari-potoana voarakony dia ampahany, izay mifantoka indrindra amin' ny Asan' ny Apôstôly toko faha-15 hatrany amin' ny asa fanompoan' i Paoly, ary nifarana tamin' ny 62 taor.
Ny Mpangataka dia niaina eo ambany fitondrana mônastika miaraka amin' ny voady mahazatra momba ny fahantrana sy ny fahadiovam-pitondran-tena ary ny fankatoavana saingy manantitrantitra ny fitoriana ny filazantsara sy ny asa misiônera ary ny fanabeazana, ao amin' ny mônastera mitokana.
Fanampin’ izany, ny papa, noho ny toe-tsain’ ny fifaninanana voadio tamin’ ireo tompomenakely italiana hafa, dia nandany be dia be tamin’ ny rendrarendran’ olon-tsotra, fa tamin’ ny asam-panjakana koa, na fanamboarana na fanorenana fiangonana, tetezana, ary rafitra kanto misy lakandrano any Rôma izay mbola miasa ankehitriny.
Tamin' ny 27 Febroary 380, tamin' ny alàlan' ny Didin' i Tesalônika navoaka teo ambany fahefàn' i Teôdôsio I sy i Gratiano ary i Valentiniano II, ny Empira Rômana dia nandray tamin' ny fomba ôfisialy ny kristianisma trinitariana ho fivavaham-panjakana.
Talohan’ io daty io, i Kônstantio II sy i Valentio dia nankasitraka manokana ny kristianisma ariana na semi-ariana, saingy i Teôdôsio I, mpandimby an’ i Valentio, dia nanohana ny fampianarana momba ny Trinite, araka ny nohazavaina tao amin’ ny Fiekem-pinoana nikeana.
Nanomboka tamin' ny onja voalohany tamin' ny fanjanahantany eorôpeana, ny fanavakavahana ara-pivavahana, ny fanenjehana ary ny herisetra natao tamin' ny fivavahan' ny tompontany dia nataon' ny Eorôpeana mpanjanaka sy mpiavy tamin' ny taonjato faha-15 ka hatramin' ny faha-16. ]
Ny fotopampianaran' ny kristôlôjia manohitra ny Trinite malaza, izay niely nanerana ny Empira Rômana nanomboka tamin' ny taonjato faha-4, dia ny arianisma, naorin' ny presbitera kristiana Ariosy avy any Aleksandria, any Egipta, izay nampianatra fa i Jesoa Kristy dia zavaboary miavaka sy ambany noho Andriamanitra Ray.
Namoaka didy i Teôdôsio I fa ireo izay tsy mino ny "lovam-pampianarana mahatoky", toy ny Trinite, dia tokony hoheverina ho mpanao fivavahan-diso tsy ara-dalàna, ary tamin' ny 385, izany no nahatonga ny Fanjakana ho voalohany, fa tsy ny Fiangonana, nanao fanasaziana ho faty ny mpivadi-pinoana, dia i Priskiliano.
Ny Fanjakan' i Armenia no firenena voalohany teto amin' izao tontolo izao nametraka ny kristianisma ho fivavaham-panjakana, rehefa, tamin' ny hetsika fanao mahazatra tamin' ny taona 301, i Gregôrio Mpanazava nandresy lahatra an' i Tiridatesy III, mpanjakan' i Armenia, hiova ho Kristiana.
Ny Zana-kôntinenta Indiana na Saikanosy Indiana dia faritra ara-jeôgrafia ao Azia Atsimo, mirefy 4 500 000 km2 any ho any, izay ahitana an' i India, i Pakistàna, i Bangladesy, i Nepaly, i Botàna, i Srilanka ary ireo nosy Maldiva sy ampahan-tanin' izy ireo sy ampahan-tany fehezin' i Sina ankehitriny.
Misy mponina 1 800 tapitrisa any ho any ny ao amin' ny zana-kôntinenta indiana, ka ny 1 400 tapitrisa dia monina ao India: izy no faritra eto amin' ambonin' ny tany be mponina indrindra, izay onenan' ny iray ampahefatry ny mponina maneran-tany.
Ny ampahany atsimo amin' ity faritra ity dia saikanosy lehibe, fa ny avaratra kosa dia misaraka amin' i Azia Afovoany amin' ny alalan' ny tandavan-tendrombohitra Himalaia izay mamorona sakana ara-kolontsaina sy ara-jeôgrafia eo anelanelany sy ny faritra hafa ao Azia.
Ny finoana vôdo dia niampita ny Ranomasimbe Atlantika nanomboka tamin' ny taonjato faha-16 tamin' ny alalan' ireo andevo maity hoditra, ka nandroso indrindra tao amin' ny faritra Karaiba, tao Haity ary tany Brezily, izay mbola ahitana azy mandraka ankehitriny.
Ny Asiriana ankehitriny dia ny Kristiana tatsinanana rehetra any amin' ny faritr' i Mezôpôtamia miteny amin' ny tenim-paritra neô-arameana na neô-aramaika , manana lova iombonana, izay monina indrIndra any Iràka, any Siria, any Iràna ary any Torkia ny ankamaroany.
Any amin' ny firenena hafa ao amin' ilay faritra, izay rehetra fanamafisana ny maha izy ny foko vitsy an' isa dia notoherin' ny governemanta isan-karazany, eny fa niharan' ny fandatsahan-dra, toy ny tany Iràka, ka izany dia manazava amin' ny ampahany ny olana amin' ny fananganana firenena sy ny fanomezana anarana iombonana hanondroan' izy ireo ny tenany.