polyglot-tagger/wikipedia-language-snippets-filtered huggingface dataset:
Noho ny voninahitra sy ny hasina nananan’Andriamasinavalona dia nitombo laza tokoa ny vahoaka merina tamin’izany andro izany, tsy mena-mitahy tamin’ireo fanjakana sy firenena nanodidina azy, Andriandahifosy tany Antsakalava na Andriantsirotso tany Antankarana.
Izany toe-javatra izany no nampirongatra indray ny tsy fandriampahalemana sy ny ady an-trano nanjaka teto Imerina nandritry ny 80 taona, nampandroso ny varotra andevo aondrana mankany an-dafin’ny ranomasina sy nampitobaka ny fitaovam-piadiana toy ny basy mba hiarovan-tena na hanafihana.
Nalahelo anefa Andriamasinavalona rahefa lasa tokoa ilay zokiny, ka nony tonga teny Andriantany izy mianakavy, dia nandefasany lehilahy fito lahy nampitondrainy teny toy izao: « Iny ny basy iray, lefona efatra, ento hiarovanareo tena, ary iny ny vola iray kitapo hataonareo vatsy sy hivelomana any amin'izay toerana tianareo. »
Zana-dRalanimboahangy, Zanak’Andrianonive sy Rafanompoanandriana sy Andriampanazava-nimerina, sy Rafanomponjozoro (Antsobolo, Andramasina, Soavinarivo, Manjaka, Iharanandriana, Rakalavao, Ambohibemanjaka, Ambohitromby, Ambohitraina,…).
Ireto telo farany ireto no atao hoe lahiaivo fangalana izay mahasoa ny fanjakana; tsy manao ny fanomponan’andriana sasany izy afa-tsy ny manao fefiloha, mandoa miaramila, mamoly landy sy mandoa ny angady mondro ,…ary manatrika ny raharaha ataon’ny ray aman-dreny , misaotra azy ary manome omby sy mangahazo.
Fa hoy Andrianampoinimerina nanamafy izany: « …Izao no mahazo mivady: ny andriana dia ny andriana tahaka azy ihany no vadiny; ny hova dia ny hova tahaka azy ihany; ny mainty dia ny mainty tahaka azy ihany no vadiny; raha manohitra izao, mananika andri- malama; ka raha misy manao izany dia amidy ihany fa mbola manao manjaka hova … »
Ary ireo karazam-poko hafa toy ny Antehiroka, ny Zafimamy, ny Talasora, ny Folovohitra ary ny « Voaramasika » fakana ny angaralahy, ny tandapa, ny mpanao raharaha an-tokan-tranon’ny mpanjaka sy ny andriana sasany; samy nomeny avy ny anjara fitondrana sy adidy amin’ny fanjakana.
Noho io lalana navoakan’ i Galliéni io dia maro be ireo Andriamasinavalona no very harena tampoka, satria nogiazan’ny fanjakana mpanjanatany ny ankamaroan’ ny fananany ka nozaraina na namidy mora tamin’ ireo vazaha na malagasy mpanampy na naman’izy ireo; nirotsaka rahateo koa etsy andaniny ny lalàna mandrara ny fanandevozana.
Nony tonga tao anaty Rova dia nohidiny ny vavahady 7 sosona, dia norobaina avy hatrany ny Merina tafiditra tao, ary Andriamasinavalona nobaboiny nahibony: notanan’Andriatomponimerina an-keriny nandritry ny fotoana maro (7 taona hoy sasany, 7 volana hoy ny hafa; ny marina dia fotoana ela loatra ka nahatezitra an’Imerina).
Teraka ny tsinambolan’ny Alahamady toa an-dRalambo razambeny izy; Andrianjakanavalondralambo na Ralambonandriantsimitovy no anarana nentiny fony izy tompom-bodivona tao Alasora, nanoa an’Andrianjakatsitakatrandriana zokiny, izay nandimby an-drainy Andriantsimitoviaminandrianandehibe, mpanjaka tao Antananarivo.
Taty aoriana anefa Andrianampoinimerina sy ireo mpanjaka nandimby azy dia nametraka ho sokajin’ny « Andriamasinavalona », ireo taranaky ny mpanjaka rehetra izay nanoa azy sy ireo olona nahavita be tamin’ny fanjakana, na dia tsy avy eto Imerina aza mba ho mariky ny valisoa fara-tampony mendrika azy ireo.
Razakatsivolanina indray dia nipetraka sy nanjaka tao Imiantsoarivo na Ambatofisaorana ary milevina ao ihany; nifangaro tamin’ny zanak’Andrianavalonimerina ilay naongana avy ao Ambohitrabiby ny taranany ka izy no isan’ny niavian’ireo andriamasinavalona marobe amin’iny faritr' i Mandiavato iny;
Ny Zanakandriana voatendry hanjaka dia entina ao Besakana aloha, mijoro anilan’ ny fatana afovoany, mangatam-pitahina ka izany no atao hoe « Halampatan’ ny Besakana » , izay mari-pahefana ambony indrindra, ary tsy atao hoe manjaka raha tsy efa nandalo sy nonina tao Besakana.
Toraka izany Ranavalontsitakatrimerina andriambavy avy amin’ny Zanadralambo nalainy ho vady ka ny zanany dia nomeny hanjaka tao Ambohitrabiby; ary Ramananimerina kosa, dia zanak’andriana avy ao Antananarivo ihany ka Andrianjakanavalomandimby zanany dia nampanjakaina tao Antananarivo ihany.
Ny faniriana dia ny mba hananan’ireo taranaka ankehitriny sy ho avy, zanaka amam-para, ny toe-tsaina avo sy mendrika nasehon’ireo zoky ray aman-dreny ireo, hijoro hatrany mba hanana ny toem-panahy sy saina, sy ny fahasahiana hiaro ny fomba amam-panao amin’ny maha-Andriamasinavalona.
Nampitomboina lanja sy voninahitra ny andro Fandroana amin’ny tsinambolan’ny Alahamady, satria andro fahatsiarovana ny nahaterahan’ny andriamanjaka (Ralambo, Andriamasinavalona ary Andrianampoinimerina tato aoriana), andro fanamafisam-pihavanana isan-tokatrano, isam-batan’olona.
Andrianampoinimerina, Radama II, Ranavalona I sy ireo mpanjaka nadimby azy ireo dia nanondrotra ho isan’ny Andriamasinavalona, ireo sokajin’olona sasany nahavita be tamin’ny fanjakana, mba ho valim-pankasitrahana fara-tampony na dia tsy andriana avy eto Imerina aza, toy an-dry:
Izy ireto dia niavaka tokoa satria nanana zo sy sata manokana nihoatra ny an’ireo andriana hafa satria saika nahazo vodivona sy menakely izy ireo ary nahatandrina ny fomba amam-panao nentin-drazana nampiavaka azy, araka ny ho lazaina aoriana kely momba ny zo sy satan’izy ireo.
Andriamaheritsialaintany moa dia olon-kendry sy mpitari-tafika mahay ka nomenan’Andrianampoina zaodahiny menakely maro be ho valisoa izay nozarainy tamin’ireo zanany: Rambolamanana nahazo an’Antanamalaza, Rakaloanosy tao Ambalanirana ary Ramanitrahasina tao Fiakarana-Ivato;
Raha natao ny fanisana hakana vatan-dehilahy atao miaramila tamin’ny taona 1840, fony nanjaka Ranavalona I, dia efa nisy 45 ny isam-pianakaviana na isam-piaviana teto Ankibonimerina, 10 tany Vonizongo ary faritra5 no nisy andriamasinavalona tany Vakinankaratra.
Faly kosa Imerina nandray an’Andriamasinavalona izay nisaotra sy nitso-drano ilay zafikeliny nanafaka azy ary nanozona an’Andriantomponimerina:« Raha zanako nasiako soa koa, ka namatotra ahy sy namitaka ahy, tohàra izay hahakenda an’ialahy ! Faingàna izany ho an’ialahy ! »
Raombana kosa dia nitantara fa ilay zafikeliny Andriantrimobemihisatra, zaza 12 taona, zanak’Andriantomponimerina izay nasain-drainy niara-nipetraka tamin-draibeny sy mpizaha ny haony no nalahelo mafy ity raibeny:« Fa maninona Dadabe no mitomany foana sy malahelo ? »
Famintinana: teo amin’ny renirano Iombifotsy izy roalahy no nihaona ka io renirano io no namaritra ny fanjakana roa tonta, ary niara-nanamafy ny fihavanana izy roa lahy fa hoy mantsy izy ireo: « Miakatra Imerina ianao tsy vahiny,midina Imamo ianao toy ny tompony ! »
Taty aoriana, nasain’Andriambahoaka nanao hady fizarana sy fahatsiarovana izany Andriampivovo zanany, teo Ambatondramijay izay natao hoe: « hadin’Andriampivovo »: ka manomboka eo, manaraka ny renirano Iombifotsy, ny miorika dia Imerina, ary ny mivalana dia Imamo.
Andrianatody (vadin-dRabodonandrasana, zafiafin’Andriakotofananina tao Anosibe) niteraka an’ i Andriatsimianatra, vadin-dRaketaka avy any Angivy-Ambohipiara, ray niteraka an-dRasendranoro sy Razafindrahety - Ranavalona III, mpanjakan’ i Madagasikara farany;
« Raha mankeny Andemaka, alemahon’Andriamanitra ! Mankeny Volasarika, sarihon’Andriamanitra ! Mankeny Ambodikongona,kongonin’Andriamanitra ! Mankeny Ambanidia, mbiaza ambany dian-dRazakanavalondralambo Razakatsitakatra ! » Nakopany ny lambany dia lasa izy.
Andriamborosinandriana dia nanambady an’Andrianjaza, anabavin'Andriambelomasina, ka niteraka an’Andrianarabo, Andriantsoanandriana, sy Andriankotonavalona, izay samy lehilahy malaza tamin’ny andron’Andrianampoinimerina, nony naka an’Ivakinankaratra izy.
Ireo taranaky ny mpanjaka rehetra resy sy nanoa an’Andrianampoinimerina avy ao Ambohitrabiby, Ambohidratrimo, Antananarivo, Alasora dia natao « andriamasinavalona » avokoa, rehefa tsy lasa zazamarolahy noh ony fanambadiana na noho ny toerana notanany.
Ny zotra Fianarantsoa-Côte Est , na FCE , dia zotran-dalamby ao Madagasikara mandalo amin'ny tanànan'i Fianarantsoa amin'ny morontsiraka atsinanan'ny Nosy, ary indrindra indrindra ao Manakara, izay ao amin'ny faritanin'i Fianarantsoa ihany koa.
Amin’ny maha Mpampianatra mpikaroka sy Professeur azy dia maro ireo tranom-pamokarana, tranompanontam-boky ary gazety no niarahany niasa sy namohany asa soatra sy fikarohana toy ny Présence Africaine; Radio Universitaire tao Antananarivo, ny Gazety Lumière, Lakroan'i Madagasikara, Fanilo, Samy isika, Tahiry sy remby,
Tamin' ny taonjato faha-19 kosa rehefa nivelatra ny fivavahana kristiana ary lasa Kristiana mihitsy ny fanjakana malagasy dia tsy nampiasaina intsony ilay anarana hoe "Alahamadibe" satria toa misy fombafomba fanao amin' ny sampy izany, koa "Fandroana" no teny nentina niantsoana io fety io.
Rehefa tonga ny fanjanahantany ka mandrak' ankehitrio dia nampiasaina hilazana izay fety rehetra ny teny hoe asaramanitra na dia tsy vanimpotoan' ny asara intsony aza ka na tonga ny 1 Janoary na 14 Jolay na 26 Jiona dia mifampiarahaba "tratry ny asaramanitra" ny Malagasy.
Ao ny mitazona ny daty amin' ny fizaràn-taona fararano, izay heverin' ny mpomba izany hevitra izany fa mifanandrify amin' ny andro voalohany amin' ny volana Alahamady sady nantsoiny hoe Alahamadibe, ka mankalaza ny taom-baovao amin' ny volana Marsa na Avrily.
Ny Trano Koltoraly Malagasy sy ny mpikambana sasany ao amin' ny Akademia Malagasy dia samy nikaroka momba izany ary nitovy ny fomba fijerin' izy ireo fa raha ampifandrifiana amin' ny fanisan-taona gregôriana dia ny tsinambolana akaiky indrindra ny ekinôksa 21 Martsa no fiandohan' ny taona malagasy ka ankalazana ny taom-baovao malagasy.
Ny tetiandro malagasy misy anaram-bolana avy amin' ny teny arabo dia miankina tanteraka amin' ny tsingerim-bolana fa tsy amin' ny masoandro ka latsaka 10 na 11 andro ny taona manara-bolana ary tsy mifanena ny daty gregôriana sy ny daty manara-bolana raha tsy afaka 33 taona gregoriana fa tsy isan-taona .
Fahizay dia indroa miakatra ny vary isan-taona ka ny "vary aloha" dia eo amin' ny volana Febroary no miakatra, fa ny fotoana fiakaran' ny vary hafa kosa dia eo amin' ny fararano izay mifanandrify amin' ny volana Marsa-Avrily amin' ny taona gregôriana.
Tao anivon-tany dia ny mpanjaka Ralambo no lazain' ny lovantsofina fa nankalaza voalohany ny fiandohan' ny taona tamin' ny fomba manetriketrika ary tao amin' ny renivohitry ny fanjakany, tao Ambohidrabiby, no nanaovana izany voalohany tamin' ny fitsingerenan' ny andro nahaterahany, izay lazaina fa tamin' ny taona 1575.
Ny volana Alahamaly amin' ny foko Antemoro tarana-dRamakararo, izay lazain' ny lovantsofina fa Arabo tonga teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-16, dia mifanandrify amin' ny volana Avrily amin' ny fanisan-taona gregôriana, tsy volana voalohany amin' ny taona anefa ny Alahamaly amin' ny foko Antemoro.
"Izaho Ranavalomanjaka, . Manome ity taratasy ity an-dRahobivelo ho fahatsiarovana ny soa nataony tamy ny Fanjakana noho ny nandoavany Ariary roa ho fitia tsy mba hetra tamy ny nandoavany vidim-basy tamy ny 10 Asombola 19 Febroary 1880. Nosoratana tao amy ny Lapako ao Tsarahafatra tamy ny 20 Alahasaty , ny taonan' ny Tompo, 1880"
Satria miankina amin' ny tetiandro malagasy mampiasa anaram-bolana avy amin' ny teny arabo ny famaritana ny Alahamady, dia tsy fantatra marina ny daty tena mifanandrify amin' io noho ny fisian' io karazana tetiandro io ho roa fara-fahakeliny araka ny ady hevitra ankehitriny.
Ny tena mafana fo amin' ny fankalazana ny taom-baovao, indrindra ilay heverina fa mifanandrify amin' ny tsinanana Alahamady, dia ireo lazaina fa taranak' andriana merina ao Antananarivo sy ny manodidina, nefa misy koa matetika ny fanasana ireo ampanjaka sy tangalamena sns avy any ivelan' Antananarivo.
I Étienne de Flacourt, tamin' ny taonjato faha-17 tany amin' ny faritra Anosy, dia nanoratra fa mifanandrify amin' ny volana Marsa taona gregoriana ny fiandohan-taonan' ny foko Antanosy izay taranaky ny mpanjaka Raminia tonga teto Madagasikara tamin' ny taonjato faha-12.
Toherin' ny mpanaraka ny tetiandro manara-bolana sady mankalaza ny Fandroana na Alahamady, tsy amin' ny daty na volana gregôriana raikitra, ny fomba famaritan' ny mpankalaza taom-baovao fararano satria amin' izy ireo dia manara-bolana tanteraka ny tetiandro malagasy.
Rehefa nanafika an' i Pôlônia ny Firaisana Sôvietika ny 17 Septambra 1929 araky ny fifanarahana ny tsy hifanafika alemàna-sôvietika, ny sehatra nisy azy, raha avy amin' ny fomba fijery pôlôney, dia mitovy amin' i Alemaina.
Ny nahatonga ny ady lehibe faharoa tao Eorôpa dia ny tsifahafaham-pon' ny Alemanina tamin' ny fifanarahana tao Versailles , ary ny krizy tamin' ny taona 1929 izay nampaharatsy ny toe-javatra ara-toekaren' ny firenena vao miarina tamin' ny Ady Lehibe Voalohany.
Maro amin' ny faritra atsinanana amin' i Alemaina no very, ireo foko tao amin' ny Empiran' i Aotrisy-Hôngria ihany koa dia lasa samy nomena fahaleovantena, ny tanin' ny Empira Ôtômana dia nozarazarain' ny firenena mpandresy, afa-tsy i Torkia izay nahazo ny fahaleovantenany.
Na dia izany aza, noho ny fahatokanan'ireo marika naraikitra ireo, ny «hamantàna ary ny fahatsoran'izy ireo», dia nihevitra i Qiu Xigui fa tsy manana fotony ilazana hoe tena soratra natao izy ireo na tsy misy antony ampitsoa-kevitra hoe tena soratra niavian'ny soratra sinoan'ny fiankohonana Shang ilzyizy ireo».
Taorian'ny nanorenan'ny Fanjakan'i Okinawa ho fanjakana mandoa hetra amin'i Sina entin'ny fiankohonana Ming, ny Sinoa klasika dia nampiasaina tamin'ny antontan-taratasim-pitsarana, ny hiragana kosa dia nampiasaina ho an'ny asa soratra natao ho am-bahoaka ary tononkalo.
Araka izany dia mampifangaro ireo soratra ireo ny teny japoney: ny kanji dia anoratana ny indran-teny ary ny fototeny, ary ny kana dia natao hanoratana ireo vaninteny avy amin'ny fampiasana matoanteny ary ny singan-teny na ireo indran-teny tsy avy amin'ny teny sinoa.
I Japana dia nampiasa ny soratra notsorina noforoniny manokana nanomboka tamin’ny 1946, ary ny Korea Atsimo dia nametra ny fampiasany soratra sinoa, ary Vietnam ary ny Korea Avaratra dia namoana azy ireo tanteraka ka mampiasa ny abidy ho azy manokana izay abidy vietnamiana ary ny Hangul amin’izao fotoana izao.
Ampaisaina amin'ny toe-javatra mila fahazavan-teny tsara ny hanja, toa ny asa akademika, tatitr'orinasa avo lenta, taratasin-governemanta na gazety; izany dia noho ny habetsahan'ny teny mitovy fanoratana vokatry ny indran-teny betsaka dia betsaka avy amin'ny teny sinoa.
Ny soratra izay mbola ampiasaina matetika ankehitriny dia ny «Soratry ny mpitondra fivavahana» , lìshū) ny Fiankohonana Qin hatramin'ny Fiankohonana Han, ny Weibei , ny «soratra tsy tapaka» , kǎishū) ampiasaina amin'ny sora-printy, ary ny «sora-tanana» , xíngshū) ampiasaina amin'ny sora-tanana.
Tany Somera no nahitana ny fifandraisana an-tsoratra anisan'ny voalohan'ny indrindra, izay natao valo arivo taona taloha'ni J.K. Tamin'izany fotoana izany, ny fahaiza-manoratra dia raharaha ilaina amin'ny fitantanana fahalalana vaovao ary karazam-pitantanana nambarin'ny fifanakalozana ary ny famokarana amin'ny ambaratonga lehibe.
Ny fahaiza-manoratra dia nivoaka tamin'ny fivoaran'ny fahaiza-manisa ary ny fitaovam-panisana izay efa nipoitra tamin'ny taonarivo fahavalo talohan'i J.K. Nipoitra in-efatra tao Mezôpôtamia, Ejipta, Amerika Afovoanya ry Sina ny soratra.
Tamin’ izany fotoana izany, ny fiteny grika dia nosoratana avy ankavanana miankavia, nefa tamin’ ny fiandohany, dia nosoratana avy ankavia miankavanana na ireo zotra roa ireo mifandimby, izany no atao hoe "boustrophédon" amin’ ny teny frantsay, ka isaky ny andalana dia miova todika ny fanoratana.
Tamin’ ny taona 1982, ny rafi-panoratana ny mari-tsoratra atao hoe “maro tendro” dia notsorina, ka nosoloana amin’ ny rafi-panoratana “tokan-tendro”, izay tsy anoratana afa-tsy tendro tokana, mahitsy na miraika havia arakaraka ny tarehin-tsoratra , izay manambara ny zanapeo misy tsindrimpeo .
Amin' ireo tenim-paritra grika tatsinanana izay tsy nampiasa ny fanononana an-tenda , ny litera « » avy amin'ny renisoratra semitika "" no nampiasaina amin'ny fanoratana ny zanapeo lava "ê" ); taty aoriana, dia nampiasaina handikana ny feo "ô" ) ny « » .
Ny olombelona, ​​izay anisan' ny tontolo tsapa, dia tsy maintsy miakatra avy ao amin' ny Fanahy mankany amin' ny Saina, avy eo avy ao amin' ny Saina mankany amin' ny Iray, amin' ny alalan' ny ambaratonga avo indrindra amin' ny fiatiana, ka manatanteraka firaisana mistika amin' ilay Andriamanitra ambony indrindra.
Ny fikatsahana famonjena tokoa mantsy dia midika ho fiakarana ara-panahy ho an' ny Fanahy, lavitra an' izao tontolo eto ambany izao, "mihoatra ny saina sy ny fahalalana" , mankany amin' ny tena zava-misy marina, ny Tsara, izay foto-javatra ambony indrindra izay tsy inona fa ny Hatsaran' endrika, izay antsoin' i Plôtinôsy hoe "ny Iray" na "Andriamanitra".
Loharanon' aingam-panahy lehibe ho an' ny fandinihana kristianina izay vao niforona tamin' izany fotoana izany ny famerenany mamaky ny asasoratr' i Platôna atao hoe Resadresaka, indrindra ho an' i Aogostino avy any Hipôna, ary nisy fiantraikany lalina teo amin' ny filôzôfia tandrefana izany.
I Plôtinôsy dia filôzôfa platônisiana helenista, grika-rômanina niana tamin' ny tapany farany amin' ny Andro Taloha, teraka tany Ejipta nofehezn' ny Rômana tamin' ny taona 204 na 205 sy lehibe tany ary maty tamin' ny taona 270.
Ny mpahay tantara tamin' ny taonjato faha-19 no namorona ny teny hoe "neôplatônisma" ary nampiasa izany mba hanondroana an' i Plôtinôsy sy ny filôzôfiany, izay nisy fiantraikany be tamin' ny faramparan' ny Andro Taloha sy tamin' ny Andro Antenatenany ary tamin' ny Renaissance.
Atao hoe / Dareîos izy amin' ny teny grika, Dārīus na Dārēus amin' ny teny latina, ‎ / Dāryuš amin' ny teny persana vaovao, ְֶָָּׁ / Dāryāwéš amin' ny teny hebreo Avy amin' ny anarana persana taloha hoe Dārayauš izay fanafohezana ny hoe Dārayavaʰuš io anarana io.
Navelany ka tsy nenjehiny ny fivavahana maro hafa ka izany no nahatonga ny Jiosy hanaja azy, dia ny Jiosy izay navelany hanamboatra ny Tempolin' i Jerosalema tamin' ny taona 516 tal J.K. Nanaja azy koa ny Egiptiana izay nanana mpisorona lasa mpanolo-tsaina an' i Dariôsy I.
Nanambara i Zwingli raha nitory teny fa ny fampianarana sy ny fanaon' ny Eglizy dia miala lavitra ny kristianisma voalohany izay niankina tamin' ny Soratra Masina, notohanany tamin' ny lahatsoratra voadikany sy tamin' ny andalana nalainy tao amin' ny Baiboly izany.
Anisan' ireo fomba notsikerain' i Zwingli ireo ny fitsaohana ny olo-masina sy ny sisan-javatra navelan' ny olo-masina , ny fampanantenana fanasitranana mahagaga ary ny fanararaotam-pahefana nataon' ny mpitondra fivavahana tamin' ny fampiasana ny indolzansy.
Nanao famelabelarana, amin' ny teny azon' ny olona fa tsy amin' ny teny latina, ny lahatsoratry ny Baiboly amin' ny teny fototra, dia ny teny hebreo sy ny teny grika, i Zwingli tao amin' ny Katedralin' i Zurich, ka noraisiny isan-toko sa isam-boky izany, ka ny Filazantsara araka an' i Matio no nanombohany izany.
Izany fandikana am-bava ny lahatsoratra fototry ny Baiboly izay dia tsy fanaon' ny Fiangonana, satria ny pretra dia manoratra ny toriteny hataony avy amin' ny fivoasana ny dikan-tenin' ny Baiboly amin' ny teny latina, dia ny Volgata izany, sy amin' ny fivoasana ny soratr' ireo Rain' ny Fiangonana.
Rehefa tsy nahomby intelo ny kônferansa nataony handresen-dahatra ny mpitondra katôlika mba hanitsy ny Fiangonana katôlika iray manontolo dia nesorina daholo ny sary masina rehetra tao amin' ny fiangonan' i Zurich araka ny fanapahan' ny mpanapaka ny tanàna tao Zurich.
Nanao izay hanjakan' ny refôrmasiôna eran' i Soisa i Zwingli sy ny mpomba azy, eny fa hatramin' ny fampiasana ny tafika miaramila aza nanoloana ny fanoheran' ireo tanàna tsy niala amin' ny maha katôlika azy sakaizan' i Aotrisy, ka izany no nahafaty azy rehefa resy an' ady tao Kappel ny tafika nisy azy.
Nankahery azy ny fomba hentitra nitsikeran' i Lotera ny fisian' ny ambaratonga masina tao amin' ny fiangonana alemàna ka nandresy lahatra ny filankevitry ny tanàna i Zwingli tamin' ny taona 1520 mba hanafoana ny fanerena ara-pivavahana rehetra tsy araka ny Soratra Masina.
I Ulrich Zwingli na Huldrych Zwingli dia teôlôjiana soisa sady mpitarika ny Refôrmasiôna prôtestanta tany Soisa, teraka tao Wildhaus tamin' ny 1 Janoary 1484 ary maty tamin' ny 11 Ôktôbra 1531 tao Kappel am Albis.
Tamin' ny 10 Ôktôbra 1531 dia nisahana fitaizam-panahy sy mpitondra fanevan' ny tafika soisa prôtestanta i Zwingli, ka naratra tamin' ny ady nifanaovana tao Kappel, avy eo novonoin' ny miaramila nandresy izy ny ampitson' io.
Ny teolojiany, izay niompana amin'ny fahotan'ny olombelona, ny fihoa-drahan' Andriamanitra, ny tsy fahafahan'ny olombelona mahalala an'Andriamanitra tsy amin'ny alalan'ny fanambaràn-tenan' Andriamanitra, dia antsona hoe "ortodoksia vaovao" na "neo-ortodoksia".
I Atanasiôsy dia olo-malaza teo amin' ny kristianisma tamin' ny Andro Taloha: ny Fiangonana Ôrtôdôksa Kôpta dia miantso azy hoe ilay "Apôstôlika" sy ilay "Fanilon’ ny Atsinanana" ary "Andrin' ny finoana".
Nametraka lalàna hiarovana ny vehivavy sy hisorohana ny ady eo amin’ ny samy foko izy: ny fandrarana ny fakana an-keriny vehivavy, sy ny fivarotana vehivavy amin’ ny lehilahy hanambady azy, ary ny fandrarana ny fijangajangana, no fotopototry lalàna teo amin’ ny fanjakany.
Ny teny hoe "Gengis" ao amin' ilay anarana dia heverina fa avy amin'ny teny tiorka hoe tengiz, midika hoe "ranomasina", ka mahatonga ny anaram-boninahitra hidika ara-bakiteny hoe "mpanapaka amin' ny ranomasimbe", saingy takarina kokoa ho toy ny fanoharana ny maha anjiaby na ny maha manontolo ny fitondran' i Temüjin, araka ny fomba fijery môngôly.
Ny zanany dia i Jochi, i Chagatai Khan, i Ögedei Khan, i Tolui, i Wuluchi, i Alahaibieji, i Tümelün, i Checheyikhen, i Yeli'andun, i Aletalun, i Huochenbieji, i Kuoliejian, i Chawuer, i Shuerche, i Alakhai Beki, ary i Alaltün.
Avy eo izy dia nivadika nanohitra an' i Jamuqa, lohan’ ny ny fikambanan’ ny foko maro izay nankahala azy, ary nanohitra koa an' i Toghril Khan: nalainy ho azy ny tanin’ ny Kereita tamin' ny taona 1203 ary nampamonoiny i Jamuqa tamin' ny taona 1205.
Tamin' ny taona 1219, noho ny famonoana ny iraka avy amin' ny empirany - nisy mpivarotra silamo vitsy mantsy niasa ho mpiantoka ny fifandraisana amin' ny fanjakana hafa - dia nanafika an' i Khorezm i Gengis Khan, izay empira tiorka midadasika nahafaoka ny tanim-pirenen' i Iràna sy Iràka amin' izao fotoana izao.
Tamin’ io taona io ihany, nandritra ny fiaraha-misakafo nampivondrona ny lohan’ ny foko rehetra, dia nanambara ny tenany ho "Gengis Khan" izy, lehiben’ ny foko môngôly sy ny foko tatara maro natambany, ary nanangana ny Fanjakana Môngôly sy nifidy ny tanànan' i Karakorom ho renivohiny.
Nandroba sy namono izy, ary niditra an-tsokosoko tao Torkestàna sady nandrava, niaraka tamin' ny tafika nentiny, an' i Otrar , an' i Bukhara , an' i Samarkand ary an' i Urgench , ka nahatonga azy halaza ratsy ho mpanao habibiana tafahoatra.
Taloha kelin' ny nahafatesan’ i Khomeini, izay Mpitarika Faratampony, dia namoaka didy ara-pivavahana manamelok ho faty ilay mpanoratra britanika Salman Rushdie, voampanga ho nanevateva ny finoana silamo tao amin' ny bokiny mitondra ny lohateny hoe The Satanic Verses.
Nandritra izany fotoana izany dia nesoriny ny mpanohitra azy, tamin’ ny alalan’ ny Antenimiera no nanonganany ny filohan' ny Repoblika, Bani Sadr, tamin' ny 1981, ary nampiharany famoretana ny mpanohitra laîka sy ny mpanohitra kiorda, ary ny mpanohitra ara-pivavahana mandanjalanja.
I Ruhollah Khomeini dia mpitarika ara-pivavahana ao amin’ ny finoana silamo siita, sady mpanao pôlitika, pôeta iranana, teraka tamin' ny 22 Septambra 1902 tao Khomein ary maty ny tamin' ny 3 Jiona 1989 tao Teheran any Iràna.
Nanohy ny asa fanoratany tao i Hierônimo sady nanomboka niady hevitra tamin' ny mpanohana ny pelagianisma ary tamin' ny moanina teôlôjiana Tiranio Rofino sy tamin' i Aogostino avy any Hipo, ilay isan' ny "mpampianatry ny Fiangonana" taty aoriana .
Teraka tao amin' ny nosin' i Samôsa avy amin' ny fianakaviana ateniana i Epikorôsy, ny rainy izay mpampianatra no nanofana azy, ka nahatonga azy ho voasinton' ny filôzôfia nanomboka tamin' ny faha-12 taonany, ka nanarahany indrindra ny fampianaran' i Pamfilôsy sy i Naosifanesy .